นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

อภิธมฺมปิฏเก

กถาวตฺถุปาฬิ

๑. ปุคฺคลกถา

๑. สุทฺธสจฺจิกฏฺโฐ

๑. อนุโลมปจฺจนีกํ

๑. ปุคฺคโล [Pg.1] อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ ? อามนฺตา. โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล [Pg.2] อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

อนุโลมปญฺจกํ.

๒. ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ ปฏิกมฺมํ. หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

ปฏิกมฺมจตุกฺกํ.

๓. ตฺวํ เจ ปน มญฺญสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’ติ, เตน ตว ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย เหวํ ปฏิชานนฺตํ เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ. อถ ตํ นิคฺคณฺหาม. สุนิคฺคหิโต จ โหสิ.

หญฺจิ [Pg.3] ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ อิทํ เต มิจฺฉา.

นิคฺคหจตุกฺกํ.

๔. เอเส เจ ทุนฺนิคฺคหิเต เหวเมวํ ตตฺถ ทกฺข. วตฺตพฺเพ โข – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. โน จ มยํ ตยา ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย เหวํ ปฏิชานนฺตา เหวํ นิคฺคเหตพฺพา. อถ มํ นิคฺคณฺหาสิ. ทุนฺนิคฺคหิตา จ โหม.

หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ [Pg.4] ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ อิทํ เต มิจฺฉา.

อุปนยนจตุกฺกํ.

๕. น เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ. เตน หิ ยํ นิคฺคณฺหาสิ – ‘‘หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, โน จ วตฺตพฺเพ – โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ อิทํ เต มิจฺฉา. เตน หิ เย กเต นิคฺคเห เส นิคฺคเห ทุกฺกเฏ. สุกเต ปฏิกมฺเม. สุกตา ปฏิปาทนาติ.

นิคฺคมนจตุกฺกํ.

ปฐโม นิคฺคโห.

๑. สุทฺธสจฺจิกฏฺโฐ

๒. ปจฺจนีกานุโลมํ

๖. ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล [Pg.5] นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

ปจฺจนีกปญฺจกํ.

๗. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ ปฏิกมฺมํ. หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

ปฏิกมฺมจตุกฺกํ.

๘. ตฺวํ เจ ปน มญฺญสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน’, โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล [Pg.6] อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ, เตน ตว ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย เหวํ ปฏิชานนฺตํ เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ. อถ ตํ นิคฺคณฺหาม. สุนิคฺคหิโต จ โหสิ.

หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ อิทํ เต มิจฺฉา.

๙. เอเส เจ ทุนฺนิคฺคหิเต เหวเมวํ ตตฺถ ทกฺข. วตฺตพฺเพ โข – ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. โน จ มยํ ตยา ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย เหวํ ปฏิชานนฺตา เหวํ นิคฺคเหตพฺพา. อถ มํ นิคฺคณฺหาสิ. ทุนฺนิคฺคหิตา จ โหม.

หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ [Pg.7] ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ อิทํ เต มิจฺฉา.

อุปนยนจตุกฺกํ.

๑๐. น เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ. เตน หิ ยํ นิคฺคณฺหาสิ – ‘‘หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘วตฺตพฺเพ โข – ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, โน จ วตฺตพฺเพ – โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘โย สจฺจิกฏฺโฐ ปรมตฺโถ, ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ อิทํ เต มิจฺฉา. เตน หิ เย กเต นิคฺคเห เส นิคฺคเห ทุกฺกเฏ. สุกเต ปฏิกมฺเม. สุกตา ปฏิปาทนาติ.

นิคฺคมนจตุกฺกํ.

ทุติโย นิคฺคโห.

๒. (ก) โอกาสสจฺจิกฏฺโฐ

๑. อนุโลมปจฺจนีกํ

๑๑. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. สพฺพตฺถ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพตฺถ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘สพฺพตฺถ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน [Pg.8] เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพตฺถ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘สพฺพตฺถ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา…เป….

ตติโย นิคฺคโห.

๓. (ก) กาลสจฺจิกฏฺโฐ

๑. อนุโลมปจฺจนีกํ

๑๒. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. สพฺพทา ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพทา ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘สพฺพทา ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพทา ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘สพฺพทา ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา…เป….

จตุตฺโถ นิคฺคโห.

๔. (ก) อวยวสจฺจิกฏฺโฐ

๑. อนุโลมปจฺจนีกํ

๑๓. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. สพฺเพสุ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ [Pg.9] นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพสุ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘สพฺเพสุ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพสุ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘สพฺเพสุ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา…เป….

ปญฺจโม นิคฺคโห.

๒. (ข) โอกาสสจฺจิกฏฺโฐ

๒. ปจฺจนีกานุโลมํ

๑๔. ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา…เป….

ฉฏฺโฐ นิคฺคโห.

๓. (ข) กาลสจฺจิกฏฺโฐ

๒. ปจฺจนีกานุโลมํ

๑๕. ปุคฺคโล [Pg.10] นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. สพฺพทา ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพทา ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘สพฺพทา ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพทา ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘สพฺพทา ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา…เป….

สตฺตโม นิคฺคโห.

๔. (ข) อวยวสจฺจิกฏฺโฐ

๒. ปจฺจนีกานุโลมํ

๑๖. ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. สพฺเพสุ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพสุ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘สพฺเพสุ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพสุ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน’[Pg.11], โน จ วตฺตพฺเพ – ‘สพฺเพสุ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’’ติ มิจฺฉา…เป….

อฏฺฐกนิคฺคโห.

๕. สุทฺธิกสํสนฺทนํ

๑๗. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน’, โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๑๘. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… สญฺญา จ อุปลพฺภติ…เป… สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ…เป… วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน [Pg.12] เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๑๙. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, จกฺขายตนญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… โสตายตนญฺจ อุปลพฺภติ… ฆานายตนญฺจ อุปลพฺภติ… ชิวฺหายตนญฺจ อุปลพฺภติ… กายายตนญฺจ อุปลพฺภติ… รูปายตนญฺจ อุปลพฺภติ… สทฺทายตนญฺจ อุปลพฺภติ… คนฺธายตนญฺจ อุปลพฺภติ… รสายตนญฺจ อุปลพฺภติ… โผฏฺฐพฺพายตนญฺจ อุปลพฺภติ… มนายตนญฺจ อุปลพฺภติ… ธมฺมายตนญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๒๐. จกฺขุธาตุ จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… โสตธาตุ จ อุปลพฺภติ… ฆานธาตุ จ อุปลพฺภติ… ชิวฺหาธาตุ จ อุปลพฺภติ… กายธาตุ จ อุปลพฺภติ… รูปธาตุ จ อุปลพฺภติ… สทฺทธาตุ จ อุปลพฺภติ… คนฺธธาตุ จ อุปลพฺภติ… รสธาตุ จ อุปลพฺภติ… โผฏฺฐพฺพธาตุ จ อุปลพฺภติ… จกฺขุวิญฺญาณธาตุ จ อุปลพฺภติ… โสตวิญฺญาณธาตุ จ อุปลพฺภติ… ฆานวิญฺญาณธาตุ จ อุปลพฺภติ… ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ จ อุปลพฺภติ… กายวิญฺญาณธาตุ จ อุปลพฺภติ… มโนธาตุ จ อุปลพฺภติ… มโนวิญฺญาณธาตุ จ อุปลพฺภติ… ธมฺมธาตุ จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๒๑. จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… โสตินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… ฆานินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… ชิวฺหินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… กายินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ … มนินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… ชีวิตินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… อิตฺถินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… ปุริสินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… สุขินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… ทุกฺขินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… โสมนสฺสินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… โทมนสฺสินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… อุเปกฺขินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… สทฺธินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… วีริยินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… สตินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… สมาธินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… ปญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… อญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ… อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ [Pg.13] นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๒๒. ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ ปฏิกมฺมํ. หญฺจิ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘วุตฺตํ ภควตา – ‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๒๓. ปุคฺคโล [Pg.14] นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ เวทนา จ อุปลพฺภติ…เป… สญฺญา จ อุปลพฺภติ…เป… สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ…เป… วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ ปฏิกมฺมํ. หญฺจิ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘วุตฺตํ ภควตา – ‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๒๔. ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ จกฺขายตนญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… โสตายตนญฺจ อุปลพฺภติ…เป… ธมฺมายตนญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๒๕. จกฺขุธาตุ จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… กายธาตุ จ อุปลพฺภติ…เป… รูปธาตุ จ อุปลพฺภติ…เป… โผฏฺฐพฺพธาตุ จ อุปลพฺภติ…เป… จกฺขุวิญฺญาณธาตุ จ อุปลพฺภติ…เป… มโนวิญฺญาณธาตุ จ อุปลพฺภติ…เป… ธมฺมธาตุ จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๒๖. จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… โสตินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… อญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๒๗. ปุคฺคโล [Pg.15] นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ ปฏิกมฺมํ. หญฺจิ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘วุตฺตํ ภควตา – ‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

สุทฺธิกสํสนฺทนา.

๖. โอปมฺมสํสนฺทนํ

๒๘. รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญา เวทนาติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญา เวทนา, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญา เวทนา, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ [Pg.16] อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญา เวทนา, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญา เวทนา, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๒๙. รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, สญฺญา จ อุปลพฺภติ…เป… สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ…เป… วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญํ วิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญํ วิญฺญาณํ, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญํ วิญฺญาณํ, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญํ วิญฺญาณํ, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญํ วิญฺญาณํ, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ [Pg.17] สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๓๐. เวทนา อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, สญฺญา จ อุปลพฺภติ…เป… สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ…เป… วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ…เป… รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๓๑. สญฺญา อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ…เป… วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ…เป… รูปญฺจ อุปลพฺภติ…เป… เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๓๒. สงฺขารา อุปลพฺภนฺติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ…เป… รูปญฺจ อุปลพฺภติ…เป… เวทนา จ อุปลพฺภติ…เป… สญฺญา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๓๓. วิญฺญาณํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ…เป… เวทนา จ อุปลพฺภติ…เป… สญฺญา จ อุปลพฺภติ…เป… สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺเญ สงฺขาราติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ วิญฺญาณํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺเญ สงฺขารา, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วิญฺญาณํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺเญ สงฺขารา, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘วิญฺญาณํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺเญ สงฺขารา, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ [Pg.18] – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วิญฺญาณํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺเญ สงฺขารา, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ วิญฺญาณํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๓๔. จกฺขายตนํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, โสตายตนญฺจ อุปลพฺภติ…เป… ธมฺมายตนญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… โสตายตนํ อุปลพฺภติ…เป… ธมฺมายตนํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, จกฺขายตนญฺจ อุปลพฺภติ…เป… มนายตนญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๓๕. จกฺขุธาตุ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, โสตธาตุ จ อุปลพฺภติ…เป… ธมฺมธาตุ จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… โสตธาตุ อุปลพฺภติ…เป… ธมฺมธาตุ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, จกฺขุธาตุ จ อุปลพฺภติ…เป… มโนวิญฺญาณธาตุ จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๓๖. จกฺขุนฺทฺริยํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, โสตินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… โสตินฺทฺริยํ อุปลพฺภติ…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ…เป… อญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺญํ อญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺญํ อญฺญินฺทฺริยํ, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺญํ อญฺญินฺทฺริยํ, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน [Pg.19] เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺญํ อญฺญินฺทฺริยํ, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺญํ อญฺญินฺทฺริยํ, ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๓๗. รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญา เวทนาติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ ปฏิกมฺมํ. หญฺจิ รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญา เวทนา, วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญา เวทนา, วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญา เวทนา, วุตฺตํ ภควตา – ‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘รูปํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ รูปํ อญฺญา เวทนา, วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๓๘. รูปํ [Pg.20] อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, สญฺญา จ อุปลพฺภติ… สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ… วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๓๙. เวทนา อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, สญฺญา จ อุปลพฺภติ… สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ… วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ… รูปญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๔๐. สญฺญา อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ… วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ… รูปญฺจ อุปลพฺภติ… เวทนา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๔๑. สงฺขารา อุปลพฺภนฺติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, วิญฺญาณญฺจ อุปลพฺภติ… รูปญฺจ อุปลพฺภติ… เวทนา จ อุปลพฺภติ… สญฺญา จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๔๒. วิญฺญาณํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, รูปญฺจ อุปลพฺภติ… เวทนา จ อุปลพฺภติ… สญฺญา จ อุปลพฺภติ… สงฺขารา จ อุปลพฺภนฺติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๔๓. จกฺขายตนํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, โสตายตนญฺจ อุปลพฺภติ…เป… ธมฺมายตนญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… โสตายตนํ อุปลพฺภติ…เป… ธมฺมายตนํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน จกฺขายตนญฺจ อุปลพฺภติ…เป… มนายตนญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๔๔. จกฺขุธาตุ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, โสตธาตุ จ อุปลพฺภติ…เป… ธมฺมธาตุ จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… โสตธาตุ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… ธมฺมธาตุ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, จกฺขุธาตุ จ อุปลพฺภติ…เป… มโนวิญฺญาณธาตุ จ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป….

๔๕. จกฺขุนฺทฺริยํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, โสตินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน…เป… โสตินฺทฺริยํ อุปลพฺภติ…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ…เป… อญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน; อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ [Pg.21] อญฺญํ อญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ ปฏิกมฺมํ. หญฺจิ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺญํ อญฺญินฺทฺริยํ, วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺญํ อญฺญินฺทฺริยํ, วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺญํ อญฺญินฺทฺริยํ, วุตฺตํ ภควตา – ‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺญํ อญฺญินฺทฺริยํ, วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน, อญฺญาตาวินฺทฺริยญฺจ อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

โอปมฺมสํสนฺทนํ.

๗. จตุกฺกนยสํสนฺทนํ

๔๖. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. รูปํ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ [Pg.22] นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘รูปํ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘รูปํ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๔๗. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. รูปสฺมึ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร รูปา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคลสฺมึ รูป’’นฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘ปุคฺคลสฺมึ รูป’’’นฺติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคลสฺมึ รูป’’นฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘ปุคฺคลสฺมึ รูป’’’นฺติ มิจฺฉา…เป….

๔๘. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. เวทนา ปุคฺคโล…เป… เวทนาย ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร เวทนาย ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ เวทนา…เป….

สญฺญา ปุคฺคโล…เป… สญฺญาย ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร สญฺญาย ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ สญฺญา…เป….

สงฺขารา ปุคฺคโล…เป… สงฺขาเรสุ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร สงฺขาเรหิ ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ สงฺขารา…เป….

วิญฺญาณํ ปุคฺคโล…เป… วิญฺญาณสฺมึ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร วิญฺญาณา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคลสฺมึ วิญฺญาณ’’นฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข [Pg.23] – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘ปุคฺคลสฺมึ วิญฺญาณ’’’นฺติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคลสฺมึ วิญฺญาณ’’นฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘ปุคฺคลสฺมึ วิญฺญาณ’’’นฺติ มิจฺฉา…เป….

๔๙. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. จกฺขายตนํ ปุคฺคโล…เป… จกฺขายตนสฺมึ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร จกฺขายตนา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมายตนํ ปุคฺคโล…เป… ธมฺมายตนสฺมึ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร ธมฺมายตนา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ ธมฺมายตนํ…เป….

จกฺขุธาตุ ปุคฺคโล…เป… จกฺขุธาตุยา ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร จกฺขุธาตุยา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ จกฺขุธาตุ…เป… ธมฺมธาตุ ปุคฺคโล…เป… ธมฺมธาตุยา ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร ธมฺมธาตุยา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ ธมฺมธาตุ…เป….

จกฺขุนฺทฺริยํ ปุคฺคโล…เป… จกฺขุนฺทฺริยสฺมึ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร จกฺขุนฺทฺริยา ปุคฺคโล …เป… ปุคฺคลสฺมึ จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยํ ปุคฺคโล…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยสฺมึ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร อญฺญาตาวินฺทฺริยา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคลสฺมึ อญฺญาตาวินฺทฺริย’’นฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘ปุคฺคลสฺมึ อญฺญาตาวินฺทฺริย’’’นฺติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคลสฺมึ อญฺญาตาวินฺทฺริย’’นฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘ปุคฺคลสฺมึ อญฺญาตาวินฺทฺริย’’’นฺติ มิจฺฉา…เป….

๕๐. ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. รูปํ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ [Pg.24] ปฏิกมฺมํ. หญฺจิ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘รูปํ ปุคฺคโลติ’’’ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘วุตฺตํ ภควตา – ‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘รูปํ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๕๑. ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. รูปสฺมึ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร รูปา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ รูปํ…เป….

เวทนา ปุคฺคโล…เป… เวทนาย ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร เวทนาย ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ เวทนา…เป….

สญฺญา ปุคฺคโล…เป… สญฺญาย ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร สญฺญาย ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ สญฺญา…เป….

สงฺขารา ปุคฺคโล…เป… สงฺขาเรสุ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร สงฺขาเรหิ ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ สงฺขารา…เป….

วิญฺญาณํ ปุคฺคโล…เป… วิญฺญาณสฺมึ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร วิญฺญาณา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ ปฏิกมฺมํ. หญฺจิ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคลสฺมึ วิญฺญาณ’’นฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘ปุคฺคลสฺมึ วิญฺญาณ’’’นฺติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคลสฺมึ วิญฺญาณ’’นฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘วุตฺตํ ภควตา – ‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘ปุคฺคลสฺมึ วิญฺญาณ’’’นฺติ มิจฺฉา…เป….

๕๒. ปุคฺคโล [Pg.25] นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. จกฺขายตนํ ปุคฺคโล…เป… จกฺขายตนสฺมึ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร จกฺขายตนา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมายตนํ ปุคฺคโล…เป… ธมฺมายตนสฺมึ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร ธมฺมายตนา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ ธมฺมายตนํ…เป….

จกฺขุธาตุ ปุคฺคโล…เป… จกฺขุธาตุยา ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร จกฺขุธาตุยา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ จกฺขุธาตุ…เป… ธมฺมธาตุ ปุคฺคโล…เป… ธมฺมธาตุยา ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร ธมฺมธาตุยา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ ธมฺมธาตุ…เป….

จกฺขุนฺทฺริยํ ปุคฺคโล…เป… จกฺขุนฺทฺริยสฺมึ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร จกฺขุนฺทฺริยา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยํ ปุคฺคโล…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยสฺมึ ปุคฺคโล…เป… อญฺญตฺร อญฺญาตาวินฺทฺริยา ปุคฺคโล…เป… ปุคฺคลสฺมึ อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ ปฏิกมฺมํ. หญฺจิ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคลสฺมึ อญฺญาตาวินฺทฺริย’’นฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘ปุคฺคลสฺมึ อญฺญาตาวินฺทฺริย’’’นฺติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคลสฺมึ อญฺญาตาวินฺทฺริย’’นฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘วุตฺตํ ภควตา – ‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘ปุคฺคลสฺมึ อญฺญาตาวินฺทฺริย’’’นฺติ มิจฺฉา…เป….

จตุกฺกนยสํสนฺทนํ.

๘. ลกฺขณยุตฺติกถา

๕๓. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล สปฺปจฺจโย…เป… ปุคฺคโล อปฺปจฺจโย… ปุคฺคโล สงฺขโต … ปุคฺคโล อสงฺขโต… ปุคฺคโล สสฺสโต … ปุคฺคโล อสสฺสโต… ปุคฺคโล สนิมิตฺโต… ปุคฺคโล อนิมิตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. (สํขิตฺตํ)

๕๔. ปุคฺคโล [Pg.26] นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล สปฺปจฺจโย…เป… ปุคฺคโล อปฺปจฺจโย… ปุคฺคโล สงฺขโต… ปุคฺคโล อสงฺขโต… ปุคฺคโล สสฺสโต… ปุคฺคโล อสสฺสโต… ปุคฺคโล สนิมิตฺโต… ปุคฺคโล อนิมิตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. (สํขิตฺตํ)

ลกฺขณยุตฺติกถา.

๙. วจนโสธนํ

๕๕. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ, อุปลพฺภติ ปุคฺคโลติ? ปุคฺคโล อุปลพฺภติ, อุปลพฺภติ เกหิจิ ปุคฺคโล เกหิจิ น ปุคฺคโลติ. ปุคฺคโล เกหิจิ อุปลพฺภติ เกหิจิ น อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๖. ปุคฺคโล สจฺจิกฏฺโฐ, สจฺจิกฏฺโฐ ปุคฺคโลติ? ปุคฺคโล สจฺจิกฏฺโฐ, สจฺจิกฏฺโฐ เกหิจิ ปุคฺคโล เกหิจิ น ปุคฺคโลติ. ปุคฺคโล เกหิจิ สจฺจิกฏฺโฐ เกหิจิ น สจฺจิกฏฺโฐติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๗. ปุคฺคโล วิชฺชมาโน, วิชฺชมาโน ปุคฺคโลติ? ปุคฺคโล วิชฺชมาโน, วิชฺชมาโน เกหิจิ ปุคฺคโล เกหิจิ น ปุคฺคโลติ. ปุคฺคโล เกหิจิ วิชฺชมาโน เกหิจิ น วิชฺชมาโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๘. ปุคฺคโล สํวิชฺชมาโน, สํวิชฺชมาโน ปุคฺคโลติ? ปุคฺคโล สํวิชฺชมาโน, สํวิชฺชมาโน เกหิจิ ปุคฺคโล เกหิจิ น ปุคฺคโลติ. ปุคฺคโล เกหิจิ สํวิชฺชมาโน เกหิจิ น สํวิชฺชมาโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๙. ปุคฺคโล อตฺถิ, อตฺถิ ปุคฺคโลติ? ปุคฺคโล อตฺถิ, อตฺถิ เกหิจิ ปุคฺคโล เกหิจิ น ปุคฺคโลติ. ปุคฺคโล เกหิจิ อตฺถิ เกหิจิ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๐. ปุคฺคโล อตฺถิ, อตฺถิ น สพฺโพ ปุคฺคโลติ? อามนฺตา…เป… ปุคฺคโล นตฺถิ, นตฺถิ น สพฺโพ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. (สํขิตฺตํ)

วจนโสธนํ.

๑๐. ปญฺญตฺตานุโยโค

๖๑. รูปธาตุยา [Pg.27] รูปี ปุคฺคโลติ? อามนฺตา. กามธาตุยา กามี ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๒. รูปธาตุยา รูปิโน สตฺตาติ? อามนฺตา. กามธาตุยา กามิโน สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๓. อรูปธาตุยา อรูปี ปุคฺคโลติ? อามนฺตา. กามธาตุยา กามี ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๔. อรูปธาตุยา อรูปิโน สตฺตาติ? อามนฺตา. กามธาตุยา กามิโน สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๕. รูปธาตุยา รูปี ปุคฺคโล อรูปธาตุยา อรูปี ปุคฺคโล, อตฺถิ จ โกจิ รูปธาตุยา จุโต อรูปธาตุํ อุปปชฺชตีติ? อามนฺตา. รูปี ปุคฺคโล อุปจฺฉินฺโน, อรูปี ปุคฺคโล ชาโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๖. รูปธาตุยา รูปิโน สตฺตา อรูปธาตุยา อรูปิโน สตฺตา, อตฺถิ จ โกจิ รูปธาตุยา จุโต อรูปธาตุํ อุปปชฺชตีติ? อามนฺตา. รูปี สตฺโต อุปจฺฉินฺโน, อรูปี สตฺโต ชาโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๗. กาโยติ วา สรีรนฺติ วา, สรีรนฺติ วา กาโยติ วา, กายํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? อามนฺตา. ปุคฺคโลติ วา ชีโวติ วา, ชีโวติ วา ปุคฺคโลติ วา, ปุคฺคลํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? อามนฺตา. อญฺโญ กาโย, อญฺโญ ปุคฺคโลติ? อามนฺตา. อญฺญํ ชีวํ, อญฺญํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ กาโยติ วา สรีรนฺติ วา, สรีรนฺติ วา กาโยติ วา, กายํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต, ปุคฺคโลติ วา ชีโวติ วา, ชีโวติ วา ปุคฺคโลติ วา, ปุคฺคลํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต, อญฺโญ กาโย อญฺโญ ปุคฺคโล; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘กาโยติ [Pg.28] วา สรีรนฺติ วา, สรีรนฺติ วา กาโยติ วา, กายํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต, ปุคฺคโลติ วา ชีโวติ วา, ชีโวติ วา ปุคฺคโลติ วา, ปุคฺคลํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต, อญฺโญ กาโย อญฺโญ ปุคฺคโล,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’’นฺติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กาโยติ วา สรีรนฺติ วา, สรีรนฺติ วา กาโยติ วา, กายํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต, ปุคฺคโลติ วา ชีโวติ วา, ชีโวติ วา ปุคฺคโลติ วา, ปุคฺคลํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต, อญฺโญ กาโย อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘กาโยติ วา สรีรนฺติ วา, สรีรนฺติ วา กาโยติ วา, กายํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต, ปุคฺคโลติ วา ชีโวติ วา, ชีโวติ วา ปุคฺคโลติ วา, ปุคฺคลํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต, อญฺโญ กาโย อญฺโญ ปุคฺคโล’, โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’’นฺติ มิจฺฉา…เป….

๖๘. กาโยติ วา สรีรนฺติ วา, สรีรนฺติ วา กาโยติ วา, กายํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. อญฺโญ กาโย อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ ปฏิกมฺมํ. หญฺจิ กาโยติ วา สรีรนฺติ วา, สรีรนฺติ วา กาโยติ วา, กายํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต, วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’’ เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺโญ กาโย อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘กาโยติ วา สรีรนฺติ วา, สรีรนฺติ วา กาโยติ วา, กายํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต, วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺโญ กาโย อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา.

โน [Pg.29] เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺโญ กาโย อญฺโญ ปุคฺคโล’’ติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กาโยติ วา สรีรนฺติ วา, สรีรนฺติ วา กาโยติ วา, กายํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต, วุตฺตํ ภควตา – ‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘กาโยติ วา สรีรนฺติ วา, สรีรนฺติ วา กาโยติ วา, กายํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต, วุตฺตํ ภควตา – อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อญฺโญ กาโย อญฺโญ ปุคฺคโล’’’ติ มิจฺฉา. (สํขิตฺตํ)

ปญฺญตฺตานุโยโค.

๑๑. คติอนุโยโค

๖๙. ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. โส ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป….

๗๐. ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. อญฺโญ ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๑. ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. โส จ อญฺโญ จ สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๒. ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. เนว โส สนฺธาวติ, น อญฺโญ สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๓. ปุคฺคโล [Pg.30] สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. โส ปุคฺคโล สนฺธาวติ, อญฺโญ ปุคฺคโล สนฺธาวติ, โส จ อญฺโญ จ สนฺธาวติ, เนว โส สนฺธาวติ น อญฺโญ สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลก’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘ส สตฺตกฺขตฺตุปรมํ, สนฺธาวิตฺวาน ปุคฺคโล;

ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, สพฺพสํโยชนกฺขยา’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ.

๗๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลก’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อนมตคฺโคยํ, ภิกฺขเว, สํสาโร. ปุพฺพโกฏิ น ปญฺญายติ, อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตานํ ตณฺหาสํโยชนานํ สนฺธาวตํ สํสรต’’นฺติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ.

๗๖. ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. สฺเวว ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๗. สฺเวว ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ มนุสฺโส หุตฺวา เทโว โหตีติ? อามนฺตา. สฺเวว มนุสฺโส โส เทโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๘. สฺเวว มนุสฺโส โส เทโวติ? อามนฺตา. มนุสฺโส หุตฺวา เทโว โหติ, เทโว หุตฺวา มนุสฺโส โหติ, มนุสฺสภูโต อญฺโญ, เทโว อญฺโญ, มนุสฺสภูโต สฺเววายํ สนฺธาวตีติ มิจฺฉา…เป….

สเจ [Pg.31] หิ สนฺธาวติ สฺเวว ปุคฺคโล อิโต จุโต ปรํ โลกํ อนญฺโญ, เหวํ มรณํ น เหหิติ, ปาณาติปาโตปิ นุปลพฺภติ. กมฺมํ อตฺถิ, กมฺมวิปาโก อตฺถิ, กตานํ กมฺมานํ วิปาโก อตฺถิ, กุสลากุสเล วิปจฺจมาเน สฺเววายํ สนฺธาวตีติ มิจฺฉา.

๗๙. สฺเวว ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ มนุสฺโส หุตฺวา ยกฺโข โหติ, เปโต โหติ, เนรยิโก โหติ, ติรจฺฉานคโต โหติ, โอฏฺโฐ โหติ, โคโณ โหติ, คทฺรโภ โหติ, สูกโร โหติ, มหึโส โหตีติ? อามนฺตา. สฺเวว มนุสฺโส โส มหึโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๐. สฺเวว มนุสฺโส โส มหึโสติ? อามนฺตา. มนุสฺโส หุตฺวา มหึโส โหติ, มหึโส หุตฺวา มนุสฺโส โหติ, มนุสฺสภูโต อญฺโญ, มหึโส อญฺโญ, มนุสฺสภูโต สฺเววายํ สนฺธาวตีติ มิจฺฉา…เป….

สเจ หิ สนฺธาวติ สฺเวว ปุคฺคโล อิโต จุโต ปรํ โลกํ อนญฺโญ, เหวํ มรณํ น เหหิติ, ปาณาติปาโตปิ นุปลพฺภติ. กมฺมํ อตฺถิ, กมฺมวิปาโก อตฺถิ, กตานํ กมฺมานํ วิปาโก อตฺถิ, กุสลากุสเล วิปจฺจมาเน สฺเววายํ สนฺธาวตีติ มิจฺฉา.

๘๑. สฺเวว ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ ขตฺติโย หุตฺวา พฺราหฺมโณ โหตีติ? อามนฺตา. สฺเวว ขตฺติโย โส พฺราหฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๒. อตฺถิ โกจิ ขตฺติโย หุตฺวา เวสฺโส โหติ, สุทฺโท โหตีติ? อามนฺตา. สฺเวว ขตฺติโย โส สุทฺโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๓. อตฺถิ โกจิ พฺราหฺมโณ หุตฺวา เวสฺโส โหติ, สุทฺโท โหติ, ขตฺติโย โหตีติ? อามนฺตา. สฺเวว พฺราหฺมโณ โส ขตฺติโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๔. อตฺถิ [Pg.32] โกจิ เวสฺโส หุตฺวา สุทฺโท โหติ, ขตฺติโย โหติ, พฺราหฺมโณ โหตีติ? อามนฺตา. สฺเวว เวสฺโส โส พฺราหฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๕. อตฺถิ โกจิ สุทฺโท หุตฺวา ขตฺติโย โหติ, พฺราหฺมโณ โหติ, เวสฺโส โหตีติ? อามนฺตา. สฺเวว สุทฺโท โส เวสฺโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๖. สฺเวว ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. หตฺถจฺฉินฺโน หตฺถจฺฉินฺโนว โหติ, ปาทจฺฉินฺโน ปาทจฺฉินฺโนว โหติ, หตฺถปาทจฺฉินฺโน หตฺถปาทจฺฉินฺโนว โหติ, กณฺณจฺฉินฺโน… นาสจฺฉินฺโน… กณฺณนาสจฺฉินฺโน… องฺคุลิจฺฉินฺโน… อฬจฺฉินฺโน… กณฺฑรจฺฉินฺโน… กุณิหตฺถโก… ผณหตฺถโก… กุฏฺฐิโย… คณฺฑิโย… กิลาสิโย… โสสิโย… อปมาริโย… โอฏฺโฐ… โคโณ… คทฺรโภ… สูกโร… มหึโส มหึโสว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สฺเวว ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลก’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ โสตาปนฺโน ปุคฺคโล มนุสฺสโลกา จุโต เทวโลกํ อุปปนฺโน ตตฺถปิ โสตาปนฺโนว โหตีติ? อามนฺตา.

หญฺจิ โสตาปนฺโน ปุคฺคโล มนุสฺสโลกา จุโต เทวโลกํ อุปปนฺโน ตตฺถปิ โสตาปนฺโนว โหติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สฺเวว ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลก’’นฺติ.

๘๘. โสตาปนฺโน ปุคฺคโล มนุสฺสโลกา จุโต เทวโลกํ อุปปนฺโน ตตฺถปิ โสตาปนฺโนว โหตีติ กตฺวา เตน จ การเณน สฺเวว ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. โสตาปนฺโน ปุคฺคโล มนุสฺสโลกา จุโต เทวโลกํ อุปปนฺโน ตตฺถปิ มนุสฺโส โหตีติ กตฺวา? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๙. สฺเวว [Pg.33] ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. อนญฺโญ อวิคโต สนฺธาวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๙๐. อนญฺโญ อวิคโต สนฺธาวตีติ? อามนฺตา. หตฺถจฺฉินฺโน หตฺถจฺฉินฺโนว โหติ, ปาทจฺฉินฺโน ปาทจฺฉินฺโนว โหติ, หตฺถปาทจฺฉินฺโน หตฺถปาทจฺฉินฺโนว โหติ, กณฺณจฺฉินฺโน… นาสจฺฉินฺโน… กณฺณนาสจฺฉินฺโน… องฺคุลิจฺฉินฺโน… อฬจฺฉินฺโน… กณฺฑรจฺฉินฺโน… กุณิหตฺถโก… ผณหตฺถโก… กุฏฺฐิโย… คณฺฑิโย… กิลาสิโย… โสสิโย… อปมาริโย… โอฏฺโฐ… โคโณ… คทฺรโภ… สูกโร… มหึโส มหึโสว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๙๑. สฺเวว ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. สรูโป สนฺธาวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สรูโป สนฺธาวตีติ? อามนฺตา. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สเวทโน…เป… สสญฺโญ…เป… สสงฺขาโร…เป… สวิญฺญาโณ สนฺธาวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สวิญฺญาโณ สนฺธาวตีติ? อามนฺตา. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๙๒. สฺเวว ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. อรูโป สนฺธาวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูโป สนฺธาวตีติ? อามนฺตา. อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อเวทโน…เป… อสญฺโญ…เป… อสงฺขาโร…เป… อวิญฺญาโณ สนฺธาวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อวิญฺญาโณ สนฺธาวตีติ? อามนฺตา. อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๙๓. สฺเวว ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. รูปํ สนฺธาวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปํ สนฺธาวตีติ? อามนฺตา. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เวทนา [Pg.34]…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณํ สนฺธาวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… วิญฺญาณํ สนฺธาวตีติ? อามนฺตา. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๙๔. สฺเวว ปุคฺคโล สนฺธาวติ อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ปรสฺมา โลกา อิมํ โลกนฺติ? อามนฺตา. รูปํ น สนฺธาวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปํ น สนฺธาวตีติ? อามนฺตา. อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เวทนา …เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณํ น สนฺธาวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… วิญฺญาณํ น สนฺธาวตีติ? อามนฺตา. อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. (สํขิตฺตํ).

ขนฺเธสุ ภิชฺชมาเนสุ, โส เจ ภิชฺชติ ปุคฺคโล;

อุจฺเฉทา ภวติ ทิฏฺฐิ, ยา พุทฺเธน วิวชฺชิตา.

ขนฺเธสุ ภิชฺชมาเนสุ, โน เจ ภิชฺชติ ปุคฺคโล;

ปุคฺคโล สสฺสโต โหติ, นิพฺพาเนน สมสโมติ.

คติอนุโยโค.

๑๒. อุปาทาปญฺญตฺตานุโยโค

๙๕. รูปํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. รูปํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา? ปุคฺคโลปิ อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน ขยธมฺโม วยธมฺโม วิราคธมฺโม นิโรธธมฺโม วิปริณามธมฺโมติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๙๖. เวทนํ อุปาทาย… สญฺญํ อุปาทาย… สงฺขาเร อุปาทาย… วิญฺญาณํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. วิญฺญาณํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. ปุคฺคโลปิ อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน ขยธมฺโม วยธมฺโม วิราคธมฺโม นิโรธธมฺโม วิปริณามธมฺโมติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๙๗. รูปํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. นีลํ รูปํ อุปาทาย นีลกสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปีตํ รูปํ อุปาทาย… โลหิตํ [Pg.35] รูปํ อุปาทาย… โอทาตํ รูปํ อุปาทาย… สนิทสฺสนํ รูปํ อุปาทาย… อนิทสฺสนํ รูปํ อุปาทาย… สปฺปฏิฆํ รูปํ อุปาทาย… อปฺปฏิฆํ รูปํ อุปาทาย อปฺปฏิฆสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๙๘. เวทนํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. กุสลํ เวทนํ อุปาทาย กุสลสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสลํ เวทนํ อุปาทาย กุสลสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. กุสลา เวทนา สผลา สวิปากา อิฏฺฐผลา กนฺตผลา มนุญฺญผลา อเสจนกผลา สุขุทฺรยา สุขวิปากาติ? อามนฺตา. กุสโลปิ ปุคฺคโล สผโล สวิปาโก อิฏฺฐผโล กนฺตผโล มนุญฺญผโล อเสจนกผโล สุขุทฺรโย สุขวิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๙๙. เวทนํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. อกุสลํ เวทนํ อุปาทาย อกุสลสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสลํ เวทนํ อุปาทาย อกุสลสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. อกุสลา เวทนา สผลา สวิปากา อนิฏฺฐผลา อกนฺตผลา อมนุญฺญผลา เสจนกผลา ทุกฺขุทฺรยา ทุกฺขวิปากาติ? อามนฺตา. อกุสโลปิ ปุคฺคโล สผโล สวิปาโก อนิฏฺฐผโล อกนฺตผโล อมนุญฺญผโล เสจนกผโล ทุกฺขุทฺรโย ทุกฺขวิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๐๐. เวทนํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. อพฺยากตํ เวทนํ อุปาทาย อพฺยากตสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อพฺยากตํ เวทนํ อุปาทาย อพฺยากตสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. อพฺยากตา เวทนา อนิจฺจา สงฺขตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ขยธมฺมา วยธมฺมา วิราคธมฺมา นิโรธธมฺมา วิปริณามธมฺมาติ? อามนฺตา. อพฺยากโตปิ ปุคฺคโล อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน ขยธมฺโม วยธมฺโม วิราคธมฺโม นิโรธธมฺโม วิปริณามธมฺโมติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๐๑. สญฺญํ อุปาทาย… สงฺขาเร อุปาทาย… วิญฺญาณํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. กุสลํ วิญฺญาณํ อุปาทาย กุสลสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสลํ วิญฺญาณํ อุปาทาย กุสลสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. กุสลํ วิญฺญาณํ สผลํ สวิปากํ อิฏฺฐผลํ กนฺตผลํ มนุญฺญผลํ อเสจนกผลํ สุขุทฺรยํ สุขวิปากนฺติ[Pg.36]? อามนฺตา. กุสโลปิ ปุคฺคโล สผโล สวิปาโก อิฏฺฐผโล กนฺตผโล มนุญฺญผโล อเสจนกผโล สุขุทฺรโย สุขวิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๐๒. วิญฺญาณํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. อกุสลํ วิญฺญาณํ อุปาทาย อกุสลสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสลํ วิญฺญาณํ อุปาทาย อกุสลสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. อกุสลํ วิญฺญาณํ สผลํ สวิปากํ อนิฏฺฐผลํ อกนฺตผลํ อมนุญฺญผลํ เสจนกผลํ ทุกฺขุทฺรยํ ทุกฺขวิปากนฺติ? อามนฺตา. อกุสโลปิ ปุคฺคโล สผโล สวิปาโก อนิฏฺฐผโล อกนฺตผโล อมนุญฺญผโล เสจนกผโล ทุกฺขุทฺรโย ทุกฺขวิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๐๓. วิญฺญาณํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. อพฺยากตํ วิญฺญาณํ อุปาทาย อพฺยากตสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อพฺยากตํ วิญฺญาณํ อุปาทาย อพฺยากตสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. อพฺยากตํ วิญฺญาณํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. อพฺยากโตปิ ปุคฺคโล อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน ขยธมฺโม วยธมฺโม วิราคธมฺโม นิโรธธมฺโม วิปริณามธมฺโมติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๐๔. จกฺขุํ อุปาทาย ‘‘จกฺขุมา ปุคฺคโล’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. จกฺขุมฺหิ นิรุทฺเธ ‘‘จกฺขุมา ปุคฺคโล นิรุทฺโธ’’ติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตํ อุปาทาย… ฆานํ อุปาทาย… ชิวฺหํ อุปาทาย… กายํ อุปาทาย… มนํ อุปาทาย ‘‘มนวา ปุคฺคโล’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. มนมฺหิ นิรุทฺเธ ‘‘มนวา ปุคฺคโล นิรุทฺโธ’’ติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๑๐๕. มิจฺฉาทิฏฺฐึ อุปาทาย ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิโย ปุคฺคโล’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา นิรุทฺธาย ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิโย ปุคฺคโล นิรุทฺโธ’’ติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. มิจฺฉาสงฺกปฺปํ อุปาทาย… มิจฺฉาวาจํ อุปาทาย… มิจฺฉากมฺมนฺตํ อุปาทาย… มิจฺฉาอาชีวํ อุปาทาย … มิจฺฉาวายามํ อุปาทาย… มิจฺฉาสตึ อุปาทาย… มิจฺฉาสมาธึ อุปาทาย ‘‘มิจฺฉาสมาธิโย ปุคฺคโล’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. มิจฺฉาสมาธิมฺหิ นิรุทฺเธ ‘‘มิจฺฉาสมาธิโย ปุคฺคโล นิรุทฺโธ’’ติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๑๐๖. สมฺมาทิฏฺฐึ [Pg.37] อุปาทาย ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิโย ปุคฺคโล’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิยา นิรุทฺธาย ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิโย ปุคฺคโล นิรุทฺโธ’’ติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาสงฺกปฺปํ อุปาทาย… สมฺมาวาจํ อุปาทาย… สมฺมากมฺมนฺตํ อุปาทาย… สมฺมาอาชีวํ อุปาทาย… สมฺมาวายามํ อุปาทาย… สมฺมาสตึ อุปาทาย… สมฺมาสมาธึ อุปาทาย ‘‘สมฺมาสมาธิโย ปุคฺคโล’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. สมฺมาสมาธิมฺหิ นิรุทฺเธ ‘‘สมฺมาสมาธิโย ปุคฺคโล นิรุทฺโธ’’ติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๐๗. รูปํ อุปาทาย, เวทนํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ขนฺธานํ อุปาทาย ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปํ อุปาทาย, เวทนํ อุปาทาย, สญฺญํ อุปาทาย, สงฺขาเร อุปาทาย, วิญฺญาณํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุปาทาย ปญฺจนฺนํ ปุคฺคลานํ ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๐๘. จกฺขายตนํ อุปาทาย, โสตายตนํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ อายตนานํ อุปาทาย ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขายตนํ อุปาทาย, โสตายตนํ อุปาทาย…เป… ธมฺมายตนํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ อุปาทาย ทฺวาทสนฺนํ ปุคฺคลานํ ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๐๙. จกฺขุธาตุํ อุปาทาย, โสตธาตุํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ธาตูนํ อุปาทาย ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขุธาตุํ อุปาทาย, โสตธาตุํ อุปาทาย…เป… ธมฺมธาตุํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ อุปาทาย อฏฺฐารสนฺนํ ปุคฺคลานํ ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๑๐. จกฺขุนฺทฺริยํ อุปาทาย, โสตินฺทฺริยํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ อินฺทฺริยานํ อุปาทาย ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขุนฺทฺริยํ อุปาทาย, โสตินฺทฺริยํ อุปาทาย…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. พาวีสตีนํ อินฺทฺริยานํ อุปาทาย พาวีสตีนํ ปุคฺคลานํ ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๑๑. เอกโวการภวํ [Pg.38] อุปาทาย เอกสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. จตุโวการภวํ อุปาทาย จตุนฺนํ ปุคฺคลานํ ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เอกโวการภวํ อุปาทาย เอกสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. ปญฺจโวการภวํ อุปาทาย ปญฺจนฺนํ ปุคฺคลานํ ปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เอกโวการภเว เอโกว ปุคฺคโลติ? อามนฺตา. จตุโวการภเว จตฺตาโรว ปุคฺคลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เอกโวการภเว เอโกว ปุคฺคโลติ? อามนฺตา. ปญฺจโวการภเว ปญฺเจว ปุคฺคลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๑๒. ยถา รุกฺขํ อุปาทาย ฉายาย ปญฺญตฺติ, เอวเมวํ รูปํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? ( ) ยถา รุกฺขํ อุปาทาย ฉายาย ปญฺญตฺติ, รุกฺโขปิ อนิจฺโจ ฉายาปิ อนิจฺจา, เอวเมวํ รูปํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺติ, รูปมฺปิ อนิจฺจํ ปุคฺคโลปิ อนิจฺโจติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ยถา รุกฺขํ อุปาทาย ฉายาย ปญฺญตฺติ, อญฺโญ รุกฺโข อญฺญา ฉายา, เอวเมวํ รูปํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺติ, อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๑๓. ยถา คามํ อุปาทาย คามิกสฺส ปญฺญตฺติ, เอวเมวํ รูปํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? ยถา คามํ อุปาทาย คามิกสฺส ปญฺญตฺติ, อญฺโญ คาโม อญฺโญ คามิโก, เอวเมวํ รูปํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺติ, อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๑๔. ยถา รฏฺฐํ อุปาทาย รญฺโญ ปญฺญตฺติ, เอวเมวํ รูปํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? ยถา รฏฺฐํ อุปาทาย รญฺโญ ปญฺญตฺติ, อญฺญํ รฏฺฐํ อญฺโญ ราชา, เอวเมวํ รูปํ อุปาทาย ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺติ, อญฺญํ รูปํ อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๑๕. ยถา น นิคโฬ เนคฬิโก, ยสฺส นิคโฬ โส เนคฬิโก, เอวเมวํ น รูปํ รูปวา, ยสฺส รูปํ โส รูปวาติ? ยถา น นิคโฬ เนคฬิโก, ยสฺส นิคโฬ โส เนคฬิโก, อญฺโญ นิคโฬ อญฺโญ เนคฬิโก, เอวเมวํ น รูปํ รูปวา, ยสฺส รูปํ โส รูปวา, อญฺญํ รูปํ อญฺโญ รูปวาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๑๖. จิตฺเต [Pg.39] จิตฺเต ปุคฺคลสฺส ปญฺญตฺตีติ? อามนฺตา. จิตฺเต จิตฺเต ปุคฺคโล ชายติ ชียติ มียติ จวติ อุปปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน น วตฺตพฺพํ โสติ วา อญฺโญติ วาติ? อามนฺตา. ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน น วตฺตพฺพํ กุมารโกติ วา กุมาริกาติ วาติ? วตฺตพฺพํ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘โสติ วา อญฺโญติ วา,’’ เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน น วตฺตพฺพํ – ‘กุมารโกติ วา กุมาริกาติ วา’’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน น วตฺตพฺพํ – โสติ วา อญฺโญติ วา, ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน วตฺตพฺพํ – กุมารโกติ วา กุมาริกาติ วา’’’ติ มิจฺฉา.

หญฺจิ วา ปน ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน วตฺตพฺพํ – ‘‘กุมารโกติ วา กุมาริกา’’ติ วา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน วตฺตพฺพํ – ‘โสติ วา อญฺโญติ วา’’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน น วตฺตพฺพํ – โสติ วา อญฺโญติ วา, ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน วตฺตพฺพํ – กุมารโกติ วา กุมาริกาติ วา’’’ติ มิจฺฉา.

๑๑๗. ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘โสติ วา อญฺโญติ วา’’ติ? อามนฺตา. ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘อิตฺถีติ วา ปุริโสติ วา คหฏฺโฐติ วา ปพฺพชิโตติ วา เทโวติ วา มนุสฺโสติ วา’’ติ? วตฺตพฺพํ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘โสติ วา อญฺโญติ วา,’’ เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน น วตฺตพฺพํ – ‘เทโวติ วา มนุสฺโสติ วา’’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน น วตฺตพฺพํ – โสติ วา อญฺโญติ วา, ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน วตฺตพฺพํ – เทโวติ วา มนุสฺโสติ วา’’’ติ มิจฺฉา.

หญฺจิ วา ปน ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน วตฺตพฺพํ – ‘‘เทโวติ วา มนุสฺโสติ วา,’’ เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน วตฺตพฺพํ – ‘โสติ วา อญฺโญติ วา’’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน น วตฺตพฺพํ – โสติ วา อญฺโญติ วา, ทุติเย จิตฺเต อุปฺปนฺเน วตฺตพฺพํ – เทโวติ วา มนุสฺโสติ วา’’’ติ มิจฺฉา…เป….

๑๑๘. น [Pg.40] วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ โย ปสฺสติ ยํ ปสฺสติ เยน ปสฺสติ, โส ปสฺสติ ตํ ปสฺสติ เตน ปสฺสตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ โย ปสฺสติ ยํ ปสฺสติ เยน ปสฺสติ, โส ปสฺสติ ตํ ปสฺสติ เตน ปสฺสติ; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๑๑๙. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ โย สุณาติ…เป… โย ฆายติ… โย สายติ… โย ผุสติ… โย วิชานาติ ยํ วิชานาติ เยน วิชานาติ, โส วิชานาติ ตํ วิชานาติ เตน วิชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ โย วิชานาติ ยํ วิชานาติ เยน วิชานาติ, โส วิชานาติ ตํ วิชานาติ เตน วิชานาติ; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๑๒๐. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. นนุ โย น ปสฺสติ ยํ น ปสฺสติ เยน น ปสฺสติ, โส น ปสฺสติ ตํ น ปสฺสติ เตน น ปสฺสตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ โย น ปสฺสติ ยํ น ปสฺสติ เยน น ปสฺสติ, โส น ปสฺสติ ตํ น ปสฺสติ เตน น ปสฺสติ; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. นนุ โย น สุณาติ…เป… โย น ฆายติ… โย น สายติ… โย น ผุสติ… โย น วิชานาติ ยํ น วิชานาติ เยน น วิชานาติ, โส น วิชานาติ ตํ น วิชานาติ เตน น วิชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ โย น วิชานาติ ยํ น วิชานาติ เยน น วิชานาติ, โส น วิชานาติ ตํ น วิชานาติ เตน น วิชานาติ; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๑๒๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปสฺสามหํ, ภิกฺขเว, ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานามี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ.

๑๒๒. วุตฺตํ [Pg.41] ภควตา – ‘‘ปสฺสามหํ, ภิกฺขเว, ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานามี’’ติ กตฺวา เตเนว การเณน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน รูปํ ปสฺสติ ปุคฺคลํ ปสฺสตีติ? รูปํ ปสฺสติ. รูปํ ปุคฺคโล, รูปํ จวติ, รูปํ อุปปชฺชติ, รูปํ ยถากมฺมูปคนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน รูปํ ปสฺสติ ปุคฺคลํ ปสฺสตีติ? ปุคฺคลํ ปสฺสติ. ปุคฺคโล รูปํ รูปายตนํ รูปธาตุ นีลํ ปีตกํ โลหิตกํ โอทาตํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ จกฺขุสฺมึ ปฏิหญฺญติ, จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

ภควา ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน รูปํ ปสฺสติ ปุคฺคลํ ปสฺสตีติ? อุโภ ปสฺสติ. อุโภ รูปํ รูปายตนํ รูปธาตุ, อุโภ นีลา, อุโภ ปีตกา, อุโภ โลหิตกา, อุโภ โอทาตา, อุโภ จกฺขุวิญฺเญยฺยา, อุโภ จกฺขุสฺมึ ปฏิหญฺญนฺติ, อุโภ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, อุโภ จวนฺติ, อุโภ อุปปชฺชนฺติ, อุโภ ยถากมฺมูปคาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อุปาทาปญฺญตฺตานุโยโค.

๑๓. ปุริสการานุโยโค

๑๒๓. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ? อามนฺตา. กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๒๔. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ตสฺส กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๒๕. ตสฺส กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ตสฺส ตสฺเสว นตฺถิ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๒๖. กลฺยาณปาปกานิ [Pg.42] กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ, ปุคฺคลสฺส กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๒๗. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ อุปลพฺภตีติ, นิพฺพานสฺส กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๒๘. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. มหาปถวี อุปลพฺภตีติ, มหาปถวิยา กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๒๙. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. มหาสมุทฺโท อุปลพฺภตีติ, มหาสมุทฺทสฺส กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๓๐. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. สิเนรุปพฺพตราชา อุปลพฺภตีติ, สิเนรุสฺส ปพฺพตราชสฺส กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๓๑. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. อาโป อุปลพฺภตีติ, อาปสฺส กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๓๒. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. เตโช อุปลพฺภตีติ, เตชสฺส กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๓๓. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. วาโย อุปลพฺภตีติ, วายสฺส กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๓๔. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ติณกฏฺฐวนปฺปตโย อุปลพฺภนฺตีติ[Pg.43], ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๓๕. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. อญฺญานิ กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อญฺโญ กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๓๖. กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปาโก อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๓๗. กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปาโก อุปลพฺภตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ตสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๓๘. ตสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ตสฺส ตสฺเสว นตฺถิ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๓๙. กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปาโก อุปลพฺภตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ, ปุคฺคลสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๔๐. กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปาโก อุปลพฺภตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ อุปลพฺภตีติ, นิพฺพานสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๔๑. กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปาโก อุปลพฺภตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. มหาปถวี อุปลพฺภตีติ…เป… มหาสมุทฺโท อุปลพฺภตีติ… สิเนรุปพฺพตราชา อุปลพฺภตีติ… อาโป อุปลพฺภตีติ… เตโช อุปลพฺภตีติ… วาโย อุปลพฺภตีติ…เป… ติณกฏฺฐวนปฺปตโย อุปลพฺภนฺตีติ, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๔๒. กลฺยาณปาปกานํ [Pg.44] กมฺมานํ วิปาโก อุปลพฺภตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. อญฺโญ กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปาโก, อญฺโญ กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากปฏิสํเวทีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๔๓. ทิพฺพํ สุขํ อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ทิพฺพสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๔๔. ทิพฺพํ สุขํ อุปลพฺภตีติ, ทิพฺพสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ตสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๔๕. ตสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ตสฺส ตสฺเสว นตฺถิ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๔๖. ทิพฺพํ สุขํ อุปลพฺภตีติ, ทิพฺพสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ, ปุคฺคลสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๔๗. ทิพฺพํ สุขํ อุปลพฺภตีติ, ทิพฺพสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ อุปลพฺภตีติ, นิพฺพานสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๔๘. ทิพฺพํ สุขํ อุปลพฺภตีติ, ทิพฺพสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. มหาปถวี อุปลพฺภตีติ… มหาสมุทฺโท อุปลพฺภตีติ… สิเนรุปพฺพตราชา อุปลพฺภตีติ… อาโป อุปลพฺภตีติ… เตโช อุปลพฺภตีติ… วาโย อุปลพฺภตีติ…เป… ติณกฏฺฐวนปฺปตโย อุปลพฺภนฺตีติ, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๔๙. ทิพฺพํ สุขํ อุปลพฺภตีติ, ทิพฺพสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. อญฺญํ ทิพฺพํ สุขํ, อญฺโญ ทิพฺพสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวทีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๕๐. มานุสกํ สุขํ อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. มานุสกสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๕๑. มานุสกํ [Pg.45] สุขํ อุปลพฺภตีติ, มานุสกสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ตสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๕๒. ตสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ตสฺส ตสฺเสว นตฺถิ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๕๓. มานุสกํ สุขํ อุปลพฺภตีติ, มานุสกสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ, ปุคฺคลสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๕๔. มานุสกํ สุขํ อุปลพฺภตีติ, มานุสกสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ อุปลพฺภตีติ, นิพฺพานสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๕๕. มานุสกํ สุขํ อุปลพฺภตีติ, มานุสกสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. มหาปถวี อุปลพฺภตีติ…เป… มหาสมุทฺโท อุปลพฺภตีติ… สิเนรุปพฺพตราชา อุปลพฺภตีติ… อาโป อุปลพฺภตีติ… เตโช อุปลพฺภตีติ… วาโย อุปลพฺภตีติ… ติณกฏฺฐวนปฺปตโย อุปลพฺภนฺตีติ, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๕๖. มานุสกํ สุขํ อุปลพฺภตีติ, มานุสกสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. อญฺญํ มานุสกํ สุขํ อญฺโญ มานุสกสฺส สุขสฺส ปฏิสํเวทีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๕๗. อาปายิกํ ทุกฺขํ อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. อาปายิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๕๘. อาปายิกํ ทุกฺขํ อุปลพฺภตีติ, อาปายิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ตสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๕๙. ตสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ตสฺส ตสฺเสว นตฺถิ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๖๐. อาปายิกํ [Pg.46] ทุกฺขํ อุปลพฺภตีติ, อาปายิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ, ปุคฺคลสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๖๑. อาปายิกํ ทุกฺขํ อุปลพฺภตีติ, อาปายิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ อุปลพฺภตีติ, นิพฺพานสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๖๒. อาปายิกํ ทุกฺขํ อุปลพฺภตีติ, อาปายิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. มหาปถวี อุปลพฺภตีติ…เป… มหาสมุทฺโท อุปลพฺภตีติ… สิเนรุปพฺพตราชา อุปลพฺภตีติ… อาโป อุปลพฺภตีติ… เตโช อุปลพฺภตีติ… วาโย อุปลพฺภตีติ… ติณกฏฺฐวนปฺปตโย อุปลพฺภนฺตีติ, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๖๓. อาปายิกํ ทุกฺขํ อุปลพฺภตีติ, อาปายิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. อญฺญํ อาปายิกํ ทุกฺขํ, อญฺโญ อาปายิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวทีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๖๔. เนรยิกํ ทุกฺขํ อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. เนรยิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

เนรยิกํ ทุกฺขํ อุปลพฺภตีติ, เนรยิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ตสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๖๕. ตสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ตสฺส ตสฺเสว นตฺถิ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๖๖. เนรยิกํ ทุกฺขํ อุปลพฺภตีติ, เนรยิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ, ปุคฺคลสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๖๗. เนรยิกํ ทุกฺขํ อุปลพฺภตีติ, เนรยิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ อุปลพฺภตีติ, นิพฺพานสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๖๘. เนรยิกํ [Pg.47] ทุกฺขํ อุปลพฺภตีติ, เนรยิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. มหาปถวี อุปลพฺภตีติ…เป… มหาสมุทฺโท อุปลพฺภตีติ… สิเนรุปพฺพตราชา อุปลพฺภตีติ… อาโป อุปลพฺภตีติ… เตโช อุปลพฺภตีติ… วาโย อุปลพฺภตีติ… ติณกฏฺฐวนปฺปตโย อุปลพฺภนฺตีติ, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๖๙. เนรยิกํ ทุกฺขํ อุปลพฺภตีติ, เนรยิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. อญฺญํ เนรยิกํ ทุกฺขํ, อญฺโญ เนรยิกสฺส ทุกฺขสฺส ปฏิสํเวทีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๗๐. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา วิปากปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. โส กโรติ โส ปฏิสํเวเทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๗๑. โส กโรติ โส ปฏิสํเวเทตีติ? อามนฺตา. สยงฺกตํ สุขทุกฺขนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๗๒. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา วิปากปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. อญฺโญ กโรติ อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๗๓. อญฺโญ กโรติ อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ? อามนฺตา. ปรงฺกตํ สุขทุกฺขนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๗๔. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา วิปากปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. โส จ อญฺโญ จ กโรนฺติ โส จ อญฺโญ จ ปฏิสํเวเทนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๗๕. โส จ อญฺโญ จ กโรนฺติ, โส จ อญฺโญ จ ปฏิสํเวเทนฺตีติ? อามนฺตา. สยงฺกตญฺจ ปรงฺกตญฺจ สุขทุกฺขนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๗๖. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา วิปากปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. เนว โส [Pg.48] กโรติ น โส ปฏิสํเวเทติ, น อญฺโญ กโรติ น อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๗๗. เนว โส กโรติ น โส ปฏิสํเวเทติ, น อญฺโญ กโรติ น อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ? อามนฺตา. อสยงฺการํ อปรงฺการํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ สุขทุกฺขนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๗๘. กลฺยาณปาปกานิ กมฺมานิ อุปลพฺภนฺตีติ, กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ กตฺตา กาเรตา วิปากปฏิสํเวที อุปลพฺภตีติ? อามนฺตา. โส กโรติ โส ปฏิสํเวเทติ, อญฺโญ กโรติ อญฺโญ ปฏิสํเวเทติ, โส จ อญฺโญ จ กโรนฺติ โส จ อญฺโญ จ ปฏิสํเวเทนฺติ, เนว โส กโรติ น โส ปฏิสํเวเทติ, น อญฺโญ กโรติ น อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๗๙. โส กโรติ โส ปฏิสํเวเทติ, อญฺโญ กโรติ อญฺโญ ปฏิสํเวเทติ, โส จ อญฺโญ จ กโรนฺติ โส จ อญฺโญ จ ปฏิสํเวเทนฺติ, เนว โส กโรติ น โส ปฏิสํเวเทติ, น อญฺโญ กโรติ น อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ? อามนฺตา. สยงฺกตํ สุขทุกฺขํ, ปรงฺกตํ สุขทุกฺขํ, สยงฺกตญฺจ ปรงฺกตญฺจ สุขทุกฺขํ, อสยงฺการํ อปรงฺการํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ สุขทุกฺขนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๘๐. กมฺมํ อตฺถีติ? อามนฺตา. กมฺมการโก อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๘๑. กมฺมํ อตฺถีติ, กมฺมการโก อตฺถีติ? อามนฺตา. ตสฺส การโก อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๘๒. ตสฺส การโก อตฺถีติ? อามนฺตา. ตสฺส ตสฺเสว นตฺถิ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๘๓. กมฺมํ อตฺถีติ, กมฺมการโก อตฺถีติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อตฺถีติ, ปุคฺคลสฺส การโก อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๘๔. กมฺมํ [Pg.49] อตฺถีติ, กมฺมการโก อตฺถีติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ อตฺถีติ, นิพฺพานสฺส การโก อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๘๕. กมฺมํ อตฺถีติ, กมฺมการโก อตฺถีติ? อามนฺตา. มหาปถวี อตฺถีติ…เป… มหาสมุทฺโท อตฺถีติ… สิเนรุปพฺพตราชา อตฺถีติ… อาโป อตฺถีติ… เตโช อตฺถีติ… วาโย อตฺถีติ… ติณกฏฺฐวนปฺปตโย อตฺถีติ, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ การโก อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๘๖. กมฺมํ อตฺถีติ, กมฺมการโก อตฺถีติ? อามนฺตา. อญฺญํ กมฺมํ, อญฺโญ กมฺมการโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๘๗. วิปาโก อตฺถีติ? อามนฺตา. วิปากปฏิสํเวที อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๘๘. วิปาโก อตฺถีติ, วิปากปฏิสํเวที อตฺถีติ? อามนฺตา. ตสฺส ปฏิสํเวที อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๘๙. ตสฺส ปฏิสํเวที อตฺถีติ? อามนฺตา. ตสฺส ตสฺเสว นตฺถิ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… วิปาโก อตฺถีติ, วิปากปฏิสํเวที อตฺถีติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อตฺถีติ, ปุคฺคลสฺส ปฏิสํเวที อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๙๐. วิปาโก อตฺถีติ, วิปากปฏิสํเวที อตฺถีติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ อตฺถีติ, นิพฺพานสฺส ปฏิสํเวที อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๙๑. วิปาโก อตฺถีติ, วิปากปฏิสํเวที อตฺถีติ? อามนฺตา. มหาปถวี อตฺถีติ…เป… มหาสมุทฺโท อตฺถีติ… สิเนรุปพฺพตราชา อตฺถีติ… อาโป อตฺถีติ… เตโช อตฺถีติ… วาโย อตฺถีติ… ติณกฏฺฐวนปฺปตโย อตฺถีติ, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ ปฏิสํเวที อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๙๒. วิปาโก อตฺถีติ, วิปากปฏิสํเวที อตฺถีติ? อามนฺตา. อญฺโญ วิปาโก, อญฺโญ วิปากปฏิสํเวทีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. (สํขิตฺตํ)

ปุริสการานุโยโค.

กลฺยาณวคฺโค ปฐโม.

๑๔. อภิญฺญานุโยโค

๑๙๓. น [Pg.50] วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ โกจิ อิทฺธึ วิกุพฺพตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โกจิ อิทฺธึ วิกุพฺพติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๑๙๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ โกจิ ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สุณาติ…เป… ปรจิตฺตํ วิชานาติ… ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ… ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ… อาสวานํ ขยํ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โกจิ อาสวานํ ขยํ สจฺฉิกโรติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๑๙๕. อตฺถิ โกจิ อิทฺธึ วิกุพฺพตีติ กตฺวา เตน จ การเณน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. โย อิทฺธึ วิกุพฺพติ, สฺเวว ปุคฺคโล? โย อิทฺธึ น วิกุพฺพติ, น โส ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๙๖. โย ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สุณาติ…เป… โย ปรจิตฺตํ วิชานาติ… โย ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ… โย ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ… โย อาสวานํ ขยํ สจฺฉิกโรติ, สฺเวว ปุคฺคโล? โย อาสวานํ ขยํ น สจฺฉิกโรติ, น โส ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อภิญฺญานุโยโค.

๑๕-๑๘. ญาตกานุโยคาทิ

๑๙๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ มาตา อตฺถีติ? อามนฺตา. หญฺจิ มาตา อตฺถิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๑๙๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ ปิตา อตฺถิ…เป… ภาตา อตฺถิ… ภคินี อตฺถิ… ขตฺติโย อตฺถิ [Pg.51]… พฺราหฺมโณ อตฺถิ… เวสฺโส อตฺถิ… สุทฺโท อตฺถิ… คหฏฺโฐ อตฺถิ… ปพฺพชิโต อตฺถิ… เทโว อตฺถิ… มนุสฺโส อตฺถีติ? อามนฺตา. หญฺจิ มนุสฺโส อตฺถิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๑๙๙. มาตา อตฺถีติ กตฺวา เตน จ การเณน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ น มาตา หุตฺวา มาตา โหตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ น ปุคฺคโล หุตฺวา ปุคฺคโล โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โกจิ น ปิตา หุตฺวา…เป… น ภาตา หุตฺวา… น ภคินี หุตฺวา… น ขตฺติโย หุตฺวา… น พฺราหฺมโณ หุตฺวา… น เวสฺโส หุตฺวา… น สุทฺโท หุตฺวา… น คหฏฺโฐ หุตฺวา… น ปพฺพชิโต หุตฺวา… น เทโว หุตฺวา… น มนุสฺโส หุตฺวา มนุสฺโส โหตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ น ปุคฺคโล หุตฺวา ปุคฺคโล โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๐๐. มาตา อตฺถีติ กตฺวา เตน จ การเณน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ มาตา หุตฺวา น มาตา โหตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ ปุคฺคโล หุตฺวา น ปุคฺคโล โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ โกจิ ปิตา หุตฺวา… ภาตา หุตฺวา… ภคินี หุตฺวา… ขตฺติโย หุตฺวา… พฺราหฺมโณ หุตฺวา… เวสฺโส หุตฺวา… สุทฺโท หุตฺวา… คหฏฺโฐ หุตฺวา… ปพฺพชิโต หุตฺวา… เทโว หุตฺวา… มนุสฺโส หุตฺวา น มนุสฺโส โหตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ ปุคฺคโล หุตฺวา น ปุคฺคโล โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๑๙. ปฏิเวธานุโยโค

๒๐๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ โสตาปนฺโน อตฺถีติ? อามนฺตา. หญฺจิ โสตาปนฺโน อตฺถิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๐๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ สกทาคามี อตฺถิ…เป… อนาคามี อตฺถิ… อรหา อตฺถิ… อุภโตภาควิมุตฺโต อตฺถิ… ปญฺญาวิมุตฺโต อตฺถิ… กายสกฺขิ อตฺถิ… ทิฏฺฐิปฺปตฺโต [Pg.52] อตฺถิ… สทฺธาวิมุตฺโต อตฺถิ… ธมฺมานุสารี อตฺถิ… สทฺธานุสารี อตฺถีติ? อามนฺตา.

หญฺจิ สทฺธานุสารี อตฺถิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๐๓. โสตาปนฺโน อตฺถีติ กตฺวา เตน จ การเณน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ น โสตาปนฺโน หุตฺวา โสตาปนฺโน โหตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ น ปุคฺคโล หุตฺวา ปุคฺคโล โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๐๔. อตฺถิ โกจิ น สกทาคามี หุตฺวา… น อนาคามี หุตฺวา… น อรหา หุตฺวา… น อุภโตภาควิมุตฺโต หุตฺวา… น ปญฺญาวิมุตฺโต หุตฺวา… น กายสกฺขิ หุตฺวา… น ทิฏฺฐิปฺปตฺโต หุตฺวา… น สทฺธาวิมุตฺโต หุตฺวา… น ธมฺมานุสารี หุตฺวา… น สทฺธานุสารี หุตฺวา สทฺธานุสารี โหตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ น ปุคฺคโล หุตฺวา ปุคฺคโล โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๐๕. โสตาปนฺโน อตฺถีติ กตฺวา เตน จ การเณน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ โสตาปนฺโน หุตฺวา น โสตาปนฺโน โหตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ ปุคฺคโล หุตฺวา น ปุคฺคโล โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ โกจิ สกทาคามี หุตฺวา… อนาคามี หุตฺวา น อนาคามี โหตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ ปุคฺคโล หุตฺวา น ปุคฺคโล โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปฏิเวธานุโยโค.

๒๐. สงฺฆานุโยโค

๒๐๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ จตฺตาโร ปุริสยุคา อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา อตฺถีติ? อามนฺตา. หญฺจิ จตฺตาโร ปุริสยุคา อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา อตฺถิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๐๗. จตฺตาโร ปุริสยุคา อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา อตฺถีติ กตฺวา เตน จ การเณน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. จตฺตาโร [Pg.53] ปุริสยุคา อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา พุทฺธปาตุภาวา ปาตุภวนฺตีติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล พุทฺธปาตุภาวา ปาตุภวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปุคฺคโล พุทฺธปาตุภาวา ปาตุภวตีติ? อามนฺตา. พุทฺธสฺส ภควโต ปรินิพฺพุเต อุจฺฉินฺโน ปุคฺคโล, นตฺถิ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สงฺฆานุโยโค.

๒๑. สจฺจิกฏฺฐสภาคานุโยโค

๒๐๘. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุคฺคโล อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุคฺคโล เนว สงฺขโต นาสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๐๙. ปุคฺคโล เนว สงฺขโต นาสงฺขโตติ? อามนฺตา. สงฺขตญฺจ อสงฺขตญฺจ ฐเปตฺวา อตฺถญฺญา ตติยา โกฏีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๑๐. สงฺขตญฺจ อสงฺขตญฺจ ฐเปตฺวา อตฺถญฺญา ตติยา โกฏีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ทฺเวมา, ภิกฺขเว, ธาตุโย. กตมา ทฺเว? สงฺขตา จ ธาตุ อสงฺขตา จ ธาตุ. อิมา โข, ภิกฺขเว, ทฺเว ธาตุโย’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺขตญฺจ อสงฺขตญฺจ ฐเปตฺวา อตฺถญฺญา ตติยา โกฏี’’ติ.

๒๑๑. ปุคฺคโล เนว สงฺขโต นาสงฺขโตติ? อามนฺตา. อญฺญํ สงฺขตํ, อญฺญํ อสงฺขตํ, อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๑๒. ขนฺธา สงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตํ, ปุคฺคโล เนว สงฺขโต นาสงฺขโตติ? อามนฺตา. อญฺเญ ขนฺธา, อญฺญํ นิพฺพานํ, อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๑๓. รูปํ สงฺขตํ, นิพฺพานํ อสงฺขตํ, ปุคฺคโล เนว สงฺขโต นาสงฺขโตติ? อามนฺตา. อญฺญํ รูปํ, อญฺญํ นิพฺพานํ, อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ สงฺขตํ, นิพฺพานํ อสงฺขตํ, ปุคฺคโล เนว สงฺขโต นาสงฺขโตติ? อามนฺตา. อญฺญํ วิญฺญาณํ, อญฺญํ นิพฺพานํ, อญฺโญ ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๑๔. ปุคฺคลสฺส [Pg.54] อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. สงฺขตานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตานํ อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ. ปุคฺคลสฺส อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ; เตน หิ ปุคฺคโล สงฺขโตติ.

๒๑๕. ปุคฺคลสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย ปญฺญายติ, น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตีติ? อามนฺตา. ปุคฺคโล อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อสงฺขตสฺส อสงฺขตลกฺขณานิ. อสงฺขตานํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย ปญฺญายติ, น ฐิตานํ อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ. ปุคฺคลสฺส น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย ปญฺญายติ, น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ; เตน หิ ปุคฺคโล อสงฺขโตติ.

๒๑๖. ปรินิพฺพุโต ปุคฺคโล อตฺถตฺถมฺหิ, นตฺถตฺถมฺหีติ? อตฺถตฺถมฺหีติ. ปรินิพฺพุโต ปุคฺคโล สสฺสโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถตฺถมฺหีติ. ปรินิพฺพุโต ปุคฺคโล อุจฺฉินฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๑๗. ปุคฺคโล กึ นิสฺสาย ติฏฺฐตีติ? ภวํ นิสฺสาย ติฏฺฐตีติ. ภโว อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน ขยธมฺโม วยธมฺโม วิราคธมฺโม นิโรธธมฺโม วิปริณามธมฺโมติ? อามนฺตา. ปุคฺคโลปิ อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน ขยธมฺโม วยธมฺโม วิราคธมฺโม นิโรธธมฺโม วิปริณามธมฺโมติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๑๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ โกจิ สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ ปชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โกจิ สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ ปชานาติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๑๙. น [Pg.55] วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ โกจิ ทุกฺขํ เวทนํ เวทิยมาโน…เป… อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ ปชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โกจิ อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ ปชานาติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๒๐. อตฺถิ โกจิ สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ ปชานาตีติ กตฺวา เตน จ การเณน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. โย สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ ปชานาติ, สฺเวว ปุคฺคโล; โย สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ น ปชานาติ, น โส ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โย ทุกฺขํ เวทนํ เวทิยมาโน…เป… โย อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ ปชานาติ, สฺเวว ปุคฺคโล; โย อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ น ปชานาติ, น โส ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๒๑. อตฺถิ โกจิ สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ ปชานาตีติ กตฺวา เตน จ การเณน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺญา สุขา เวทนา, อญฺโญ สุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘สุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ ปชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อญฺญา ทุกฺขา เวทนา…เป… อญฺญา อทุกฺขมสุขา เวทนา, อญฺโญ อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทิยมาโน ‘‘อทุกฺขมสุขํ เวทนํ เวทิยามี’’ติ ปชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป….

๒๒๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ โกจิ กาเย กายานุปสฺสี วิหรตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โกจิ กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๒๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ โกจิ เวทนาสุ…เป… จิตฺเต… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตีติ[Pg.56]? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โกจิ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๒๔. อตฺถิ โกจิ กาเย กายานุปสฺสี วิหรตีติ กตฺวา เตน จ การเณน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. โย กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ, สฺเวว ปุคฺคโล; โย น กาเย กายานุปสฺสี วิหรติ, น โส ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โย เวทนาสุ…เป… จิตฺเต… ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ, สฺเวว ปุคฺคโล; โย น ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรติ, น โส ปุคฺคโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๒๕. อตฺถิ โกจิ กาเย กายานุปสฺสี วิหรตีติ กตฺวา เตน จ การเณน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. อญฺโญ กาโย, อญฺโญ กาเย กายานุปสฺสี วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อญฺญา เวทนา… อญฺญํ จิตฺตํ… อญฺเญ ธมฺมา, อญฺโญ ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๒๖. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราช สทา สโต;

อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา;

เอวํ โลกํ อเวกฺขนฺตํ, มจฺจุราชา น ปสฺสตี’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๒๗. ปุคฺคโล อเวกฺขตีติ? อามนฺตา. สห รูเปน อเวกฺขติ, วินา รูเปน อเวกฺขตีติ? สห รูเปน อเวกฺขตีติ. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… วินา รูเปน อเวกฺขตีติ, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๒๘. ปุคฺคโล [Pg.57] อเวกฺขตีติ? อามนฺตา. อพฺภนฺตรคโต อเวกฺขติ, พหิทฺธา นิกฺขมิตฺวา อเวกฺขตีติ? อพฺภนฺตรคโต อเวกฺขตีติ. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… พหิทฺธา นิกฺขมิตฺวา อเวกฺขตีติ, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๒๙. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ ภควา สจฺจวาที กาลวาที ภูตวาที ตถวาที อวิตถวาที อนญฺญถวาทีติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ.

๒๓๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ ภควา สจฺจวาที กาลวาที ภูตวาที ตถวาที อวิตถวาที อนญฺญถวาทีติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสาน’’นฺติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ.

๒๓๑. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. นนุ ภควา สจฺจวาที กาลวาที ภูตวาที ตถวาที อวิตถวาที อนญฺญถวาทีติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๓๒. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. นนุ ภควา สจฺจวาที กาลวาที ภูตวาที ตถวาที อวิตถวาที อนญฺญถวาทีติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ทุกฺขเมว อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปชฺชติ, ทุกฺขเมว นิรุชฺฌมานํ นิรุชฺฌตีติ น กงฺขติ น วิจิกิจฺฉติ, อปรปฺปจฺจยญฺญาณเมวสฺส เอตฺถ โหติ. เอตฺตาวตา โข, กจฺจาน, สมฺมาทิฏฺฐิ โหตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๓๓. ปุคฺคโล [Pg.58] อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. นนุ วชิรา ภิกฺขุนี มารํ ปาปิมนฺตํ เอตทโวจ –

‘‘กินฺนุ สตฺโตติ ปจฺเจสิ, มาร ทิฏฺฐิคตํ นุ เต;

สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตุปลพฺภติ.

‘‘ยถา หิ องฺคสมฺภารา, โหติ สทฺโท รโถ อิติ;

เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ, โหติ สตฺโตติ สมฺมุติ.

‘‘ทุกฺขเมว หิ สมฺโภติ, ทุกฺขํ ติฏฺฐติ เวติ จ;

นาญฺญตฺร ทุกฺขา สมฺโภติ, นาญฺญํ ทุกฺขา นิรุชฺฌตี’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๓๔. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. นนุ อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘‘สุญฺโญ โลโก สุญฺโญ โลโก’ติ, ภนฺเต, วุจฺจติ. กิตฺตาวตา นุ โข, ภนฺเต, ‘สุญฺโญ โลโก’ติ วุจฺจตี’’ติ? ‘‘ยสฺมา โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, ตสฺมา ‘สุญฺโญ โลโก’ติ วุจฺจติ. กิญฺจานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา? จกฺขุํ โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, รูปา สุญฺญา…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญํ… จกฺขุสมฺผสฺโส สุญฺโญ… ยมฺปิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, ตมฺปิ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, โสตํ สุญฺญํ…เป… สทฺทา สุญฺญา… ฆานํ สุญฺญํ… คนฺธา สุญฺญา… ชิวฺหา สุญฺญา… รสา สุญฺญา… กาโย สุญฺโญ… โผฏฺฐพฺพา สุญฺญา… มโน สุญฺโญ… ธมฺมา สุญฺญา… มโนวิญฺญาณํ สุญฺญํ… มโนสมฺผสฺโส สุญฺโญ… ยมฺปิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, ตมฺปิ สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. ยสฺมา โข, อานนฺท, สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา, ตสฺมา ‘สุญฺโญ โลโก’ติ วุจฺจตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๓๕. ปุคฺคโล [Pg.59] อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. นนุ ภควา สจฺจวาที กาลวาที ภูตวาที ตถวาที อวิตถวาที อนญฺญถวาทีติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺตนิ วา, ภิกฺขเว, สติ ‘อตฺตนิยํ เม’ติ อสฺสา’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘อตฺตนิเย วา, ภิกฺขเว, สติ ‘อตฺตา เม’ติ อสฺสา’’ติ? ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’. ‘‘อตฺตนิ จ, ภิกฺขเว, อตฺตนิเย จ สจฺจโต เถตโต อนุปลพฺภิยมาเน ยมฺปิทํ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ โส โลโก โส อตฺตา โส เปจฺจ ภวิสฺสามิ นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม, สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสามีติ – ‘นนฺวายํ, ภิกฺขเว, เกวโล ปริปูโร พาลธมฺโม’’’ติ? ‘‘กิญฺหิ โน สิยา, ภนฺเต, เกวโล หิ, ภนฺเต, ปริปูโร พาลธมฺโม’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๓๖. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. นนุ ภควา สจฺจวาที กาลวาที ภูตวาที ตถวาที อวิตถวาที อนญฺญถวาทีติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตโย เม, เสนิย, สตฺถาโร สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย? อิธ, เสนิย, เอกจฺโจ สตฺถา ทิฏฺเฐว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญาเปติ, อภิสมฺปรายญฺจ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญาเปติ.

‘‘อิธ ปน, เสนิย, เอกจฺโจ สตฺถา ทิฏฺเฐว หิ โข ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญาเปติ, โน จ โข อภิสมฺปรายํ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญาเปติ.

‘‘อิธ ปน, เสนิย, เอกจฺโจ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต น ปญฺญาเปติ, อภิสมฺปรายญฺจ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต น ปญฺญาเปติ.

‘‘ตตฺร, เสนิย, ยฺวายํ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญาเปติ, อภิสมฺปรายญฺจ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญาเปติ – อยํ วุจฺจติ, เสนิย, สตฺถา สสฺสตวาโท.

‘‘ตตฺร[Pg.60], เสนิย, ยฺวายํ สตฺถา ทิฏฺเฐว หิ โข ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญาเปติ, โน จ โข อภิสมฺปรายํ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญาเปติ – อยํ วุจฺจติ, เสนิย, สตฺถา อุจฺเฉทวาโท.

‘‘ตตฺร, เสนิย, ยฺวายํ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต น ปญฺญาเปติ, อภิสมฺปรายญฺจ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต น ปญฺญาเปติ – อยํ วุจฺจติ, เสนิย, สตฺถา สมฺมาสมฺพุทฺโธ. อิเม โข, เสนิย, ตโย สตฺถาโร สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมิ’’นฺติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๓๗. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. นนุ ภควา สจฺจวาที กาลวาที ภูตวาที ตถวาที อวิตถวาที อนญฺญถวาทีติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สปฺปิกุมฺโภ’’ติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ สปฺปิสฺส กุมฺภํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ.

๒๓๘. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนาติ? อามนฺตา. นนุ ภควา สจฺจวาที กาลวาที ภูตวาที ตถวาที อวิตถวาที อนญฺญถวาทีติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘เตลกุมฺโภ… มธุกุมฺโภ… ผาณิตกุมฺโภ… ขีรกุมฺโภ… อุทกกุมฺโภ… ปานียถาลกํ… ปานียโกสกํ… ปานียสราวกํ… นิจฺจภตฺตํ… ธุวยาคู’’ติ? อามนฺตา. อตฺถิ กาจิ ยาคุ นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อวิปริณามธมฺมาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.…เป…. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ. (สํขิตฺตํ)

อฏฺฐกนิคฺคหเปยฺยาลา, สนฺธาวนิยา อุปาทาย;

จิตฺเตน ปญฺจมํ กลฺยาณํ, อิทฺธิสุตฺตาหรเณน อฏฺฐมํ.

สจฺจิกฏฺฐสภาคานุโยโค.

ปุคฺคลกถา นิฏฺฐิตา.

๒. ปริหานิกถา

๑. วาทยุตฺติปริหานิ

๒๓๙. ปริหายติ [Pg.61] อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สพฺพตฺถ อรหา อรหตฺตา ปริหายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺพตฺถ อรหา อรหตฺตา ปริหายตีติ? อามนฺตา. สพฺพตฺถ อรหโต ปริหานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สพฺพทา อรหา อรหตฺตา ปริหายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺพทา อรหา อรหตฺตา ปริหายตีติ? อามนฺตา. สพฺพทา อรหโต ปริหานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สพฺเพว อรหนฺโต อรหตฺตา ปริหายนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺเพว อรหนฺโต อรหตฺตา ปริหายนฺตีติ? อามนฺตา. สพฺเพสํเยว อรหนฺตานํ ปริหานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อรหา อรหตฺตา ปริหายมาโน จตูหิ ผเลหิ ปริหายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จตูหิ สตสหสฺเสหิ เสฏฺฐี เสฏฺฐิตฺตํ กาเรนฺโต สตสหสฺเส ปริหีเน เสฏฺฐิตฺตา ปริหีโน โหตีติ? อามนฺตา. สพฺพสาปเตยฺยา ปริหีโน โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จตูหิ สตสหสฺเสหิ เสฏฺฐี เสฏฺฐิตฺตํ กาเรนฺโต สตสหสฺเส ปริหีเน ภพฺโพ สพฺพสาปเตยฺยา ปริหายิตุนฺติ? อามนฺตา. อรหา อรหตฺตา ปริหายมาโน ภพฺโพ จตูหิ ผเลหิ ปริหายิตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒. อริยปุคฺคลสํสนฺทนปริหานิ

๒๔๐. ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปริหายติ [Pg.62] อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. น ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. น ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. น ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๔๑. ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อรหา อรหตฺตา ปริหายมาโน กตฺถ สณฺฐาตีติ? อนาคามิผเลติ. อนาคามี อนาคามิผลา ปริหายมาโน กตฺถ สณฺฐาตีติ? สกทาคามิผเลติ. สกทาคามี สกทาคามิผลา ปริหายมาโน กตฺถ สณฺฐาตีติ? โสตาปตฺติผเลติ. โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลา ปริหายมาโน ปุถุชฺชนภูมิยํ สณฺฐาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อาชานาหิ [Pg.63] นิคฺคหํ. หญฺจิ อรหา อรหตฺตา ปริหายมาโน อนาคามิผเล สณฺฐาติ, อนาคามี อนาคามิผลา ปริหายมาโน สกทาคามิผเล สณฺฐาติ, สกทาคามี สกทาคามิผลา ปริหายมาโน โสตาปตฺติผเล สณฺฐาติ; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลา ปริหายมาโน ปุถุชฺชนภูมิยํ สณฺฐาตี’’ติ.

อรหา อรหตฺตา ปริหายมาโน โสตาปตฺติผเล สณฺฐาตีติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติผลสฺส อนนฺตรา อรหตฺตํเยว สจฺฉิกโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๔๒. ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส พหุตรา กิเลสา ปหีนา อรหโต วา โสตาปนฺนสฺส วาติ? อรหโต. หญฺจิ อรหโต พหุตรา กิเลสา ปหีนา, ปริหายติ อรหา อรหตฺตา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลา’’ติ.

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส พหุตรา กิเลสา ปหีนา อรหโต วา สกทาคามิสฺส วาติ? อรหโต. หญฺจิ อรหโต พหุตรา กิเลสา ปหีนา, ปริหายติ อรหา อรหตฺตา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลา’’ติ.

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส พหุตรา กิเลสา ปหีนา อรหโต วา อนาคามิสฺส วาติ? อรหโต. หญฺจิ อรหโต พหุตรา กิเลสา ปหีนา, ปริหายติ อรหา อรหตฺตา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลา’’ติ.

ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส พหุตรา กิเลสา ปหีนา อนาคามิสฺส วา โสตาปนฺนสฺส วาติ? อนาคามิสฺส. หญฺจิ อนาคามิสฺส พหุตรา กิเลสา ปหีนา, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลา’’ติ.

๒๔๓. ปริหายติ [Pg.64] อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส พหุตรา กิเลสา ปหีนา อนาคามิสฺส วา สกทาคามิสฺส วาติ? อนาคามิสฺส. หญฺจิ อนาคามิสฺส พหุตรา กิเลสา ปหีนา, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลา’’ติ.

ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส พหุตรา กิเลสา ปหีนา สกทาคามิสฺส วา โสตาปนฺนสฺส วาติ? สกทาคามิสฺส. หญฺจิ สกทาคามิสฺส พหุตรา กิเลสา ปหีนา, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลา’’ติ.

๒๔๔. ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส อธิมตฺตา มคฺคภาวนา อรหโต วา โสตาปนฺนสฺส วาติ? อรหโต. หญฺจิ อรหโต อธิมตฺตา มคฺคภาวนา, ปริหายติ อรหา อรหตฺตา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลา’’ติ.

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส อธิมตฺตา สติปฏฺฐานภาวนา…เป… สมฺมปฺปธานภาวนา… อิทฺธิปาทภาวนา… อินฺทฺริยภาวนา … พลภาวนา… โพชฺฌงฺคภาวนา อรหโต วา โสตาปนฺนสฺส วาติ? อรหโต. หญฺจิ อรหโต อธิมตฺตา โพชฺฌงฺคภาวนา, ปริหายติ อรหา อรหตฺตา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลา’’ติ.

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส อธิมตฺตา มคฺคภาวนา…เป… โพชฺฌงฺคภาวนา อรหโต วา สกทาคามิสฺส วาติ? อรหโต. หญฺจิ อรหโต อธิมตฺตา โพชฺฌงฺคภาวนา, ปริหายติ อรหา อรหตฺตา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลา’’ติ.

ปริหายติ [Pg.65] อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส อธิมตฺตา มคฺคภาวนา…เป… โพชฺฌงฺคภาวนา อรหโต วา อนาคามิสฺส วาติ? อรหโต. หญฺจิ อรหโต อธิมตฺตา โพชฺฌงฺคภาวนา, ปริหายติ อรหา อรหตฺตา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลา’’ติ.

๒๔๕. ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส อธิมตฺตา มคฺคภาวนา…เป… โพชฺฌงฺคภาวนา อนาคามิสฺส วา โสตาปนฺนสฺส วาติ? อนาคามิสฺส. หญฺจิ อนาคามิสฺส อธิมตฺตา โพชฺฌงฺคภาวนา, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลา’’ติ.

ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส อธิมตฺตา มคฺคภาวนา…เป… โพชฺฌงฺคภาวนา อนาคามิสฺส วา สกทาคามิสฺส วาติ? อนาคามิสฺส. หญฺจิ อนาคามิสฺส อธิมตฺตา โพชฺฌงฺคภาวนา, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลา’’ติ.

๒๔๖. ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กสฺส อธิมตฺตา มคฺคภาวนา…เป… โพชฺฌงฺคภาวนา สกทาคามิสฺส วา โสตาปนฺนสฺส วาติ? สกทาคามิสฺส. หญฺจิ สกทาคามิสฺส อธิมตฺตา โพชฺฌงฺคภาวนา, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลา; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลา’’ติ…เป….

๒๔๗. อรหตา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺเนน ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตา สมุทโย ทิฏฺโฐ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺเนน สมุทโย ทิฏฺโฐ, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตา [Pg.66] นิโรโธ ทิฏฺโฐ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺเนน นิโรโธ ทิฏฺโฐ, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตา มคฺโค ทิฏฺโฐ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺเนน มคฺโค ทิฏฺโฐ, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตา จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺเนน จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สกทาคามินา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตา สมุทโย ทิฏฺโฐ…เป… นิโรโธ ทิฏฺโฐ…เป… มคฺโค ทิฏฺโฐ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สกทาคามินา จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อนาคามินา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตา สมุทโย ทิฏฺโฐ…เป… นิโรโธ ทิฏฺโฐ…เป… มคฺโค ทิฏฺโฐ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อนาคามินา จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๔๘. อนาคามินา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺเนน ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามินา สมุทโย ทิฏฺโฐ…เป… นิโรโธ ทิฏฺโฐ…เป… มคฺโค ทิฏฺโฐ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา[Pg.67]. โสตาปนฺเนน จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามินา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. สกทาคามินา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามินา สมุทโย ทิฏฺโฐ…เป… นิโรโธ ทิฏฺโฐ…เป… มคฺโค ทิฏฺโฐ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. สกทาคามินา จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๔๙. สกทาคามินา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺเนน ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามินา สมุทโย ทิฏฺโฐ…เป… นิโรโธ ทิฏฺโฐ…เป… มคฺโค ทิฏฺโฐ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺเนน จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๕๐. โสตาปนฺเนน ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. อรหตา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ, น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปนฺเนน สมุทโย ทิฏฺโฐ…เป… นิโรโธ ทิฏฺโฐ…เป… มคฺโค ทิฏฺโฐ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. อรหตา จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามินา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, น ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. อรหตา จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามินา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, น ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. อรหตา จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปนฺเนน [Pg.68] ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา.

อนาคามินา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, น ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามินา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, น ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. อนาคามินา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, น ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปนฺเนน ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. สกทาคามินา ทุกฺขํ ทิฏฺฐํ…เป… จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ, น ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๕๑. อรหโต ราโค ปหีโน, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต ราโค ปหีโน, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… สีลพฺพตปรามาโส ปหีโน…เป… อปายคมนีโย ราโค ปหีโน …เป… อปายคมนีโย โทโส ปหีโน…เป… อปายคมนีโย โมโห ปหีโน, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน… มาโน ปหีโน… ทิฏฺฐิ ปหีนา… วิจิกิจฺฉา ปหีนา… ถินํ ปหีนํ… อุทฺธจฺจํ ปหีนํ… อหิริกํ ปหีนํ…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… สีลพฺพตปรามาโส ปหีโน…เป… อปายคมนีโย ราโค ปหีโน…เป… อปายคมนีโย โทโส [Pg.69] ปหีโน…เป… อปายคมนีโย โมโห ปหีโน, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต ราโค ปหีโน, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สกทาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อรหโต ราโค ปหีโน, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สกทาคามิสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… สีลพฺพตปรามาโส ปหีโน…เป… โอฬาริโก กามราโค ปหีโน… โอฬาริโก พฺยาปาโท ปหีโน, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต โทโส ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สกทาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา…เป… โอฬาริโก พฺยาปาโท ปหีโน, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อรหโต ราโค ปหีโน, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อนาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต ราโค ปหีโน, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อนาคามิสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… สีลพฺพตปรามาโส ปหีโน… อณุสหคโต กามราโค ปหีโน… อณุสหคโต พฺยาปาโท ปหีโน, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อรหโต โทโส ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อนาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา…เป… อณุสหคโต พฺยาปาโท ปหีโน, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๕๒. อนาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคามิสฺส [Pg.70] สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… อปายคมนีโย โมโห ปหีโน, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคามิสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… อณุสหคโต พฺยาปาโท ปหีโน, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา…เป… อปายคมนีโย โมโห ปหีโน, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. สกทาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. สกทาคามิสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… สีลพฺพตปรามาโส ปหีโน… โอฬาริโก กามราโค ปหีโน… โอฬาริโก พฺยาปาโท ปหีโน, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคามิสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… อณุสหคโต พฺยาปาโท ปหีโน, ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. สกทาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา…เป… โอฬาริโก พฺยาปาโท ปหีโน, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๕๓. สกทาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สกทาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… อปายคมนีโย โมโห ปหีโน, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สกทาคามิสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… โอฬาริโก กามราโค ปหีโน… โอฬาริโก พฺยาปาโท ปหีโน, ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ[Pg.71]? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา…เป… อปายคมนีโย โมโห ปหีโน, ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๕๔. โสตาปนฺนสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. อรหโต ราโค ปหีโน, น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

โสตาปนฺนสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. อรหโต โทโส ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

โสตาปนฺนสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… อปายคมนีโย โมโห ปหีโน, น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. อรหโต ราโค ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๕๕. สกทาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, น ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. อรหโต ราโค ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สกทาคามิสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… โอฬาริโก พฺยาปาโท ปหีโน, น ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. อรหโต ราโค ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๕๖. อนาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, น ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. อรหโต ราโค ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคามิสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… อณุสหคโต พฺยาปาโท ปหีโน, น ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? อามนฺตา. อรหโต ราโค ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, น ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๕๗. โสตาปนฺนสฺส [Pg.72] สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. อนาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา… อณุสหคโต พฺยาปาโท ปหีโน, น ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

โสตาปนฺนสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… อปายคมนีโย โมโห ปหีโน, น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. อนาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา…เป… อณุสหคโต พฺยาปาโท ปหีโน, น ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๕๘. สกทาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, น ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. อนาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา…เป… อณุสหคโต พฺยาปาโท ปหีโน, น ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สกทาคามิสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… โอฬาริโก พฺยาปาโท ปหีโน, น ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? อามนฺตา. อนาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา…เป… อณุสหคโต พฺยาปาโท ปหีโน, น ปริหายติ อนาคามี อนาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๕๙. โสตาปนฺนสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา, น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. สกทาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา…เป… โอฬาริโก พฺยาปาโท ปหีโน, น ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

โสตาปนฺนสฺส วิจิกิจฺฉา ปหีนา…เป… อปายคมนีโย โมโห ปหีโน, น ปริหายติ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลาติ? อามนฺตา. สกทาคามิสฺส สกฺกายทิฏฺฐิ ปหีนา…เป… โอฬาริโก พฺยาปาโท ปหีโน, น ปริหายติ สกทาคามี สกทาคามิผลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๖๐. ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต ราโค ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโมติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต ราโค ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล [Pg.73] ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน… มาโน ปหีโน… ทิฏฺฐิ ปหีนา… วิจิกิจฺฉา ปหีนา… ถินํ ปหีนํ… อุทฺธจฺจํ ปหีนํ… อหิริกํ ปหีนํ… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต ราคปฺปหานาย สติปฏฺฐานา ภาวิตา…เป… สมฺมปฺปธานา ภาวิตา… อิทฺธิปาทา ภาวิตา… อินฺทฺริยา ภาวิตา… พลา ภาวิตา… โพชฺฌงฺคา ภาวิตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต ราคปฺปหานาย โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต โทสปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต อโนตฺตปฺปปหานาย โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

๒๖๑. ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. นนุ อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญาวิมุตฺโต อุกฺขิตฺตปลิโฆ สงฺกิณฺณปริโข อพฺพูฬฺเหสิโก นิรคฺคโฬ อริโย ปนฺนทฺธโช ปนฺนภาโร วิสญฺญุตฺโต สุวิชิตวิชโย; ทุกฺขํ ตสฺส ปริญฺญาตํ, สมุทโย ปหีโน, นิโรโธ สจฺฉิกโต, มคฺโค ภาวิโต, อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ[Pg.74], ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาตํ, ปหาตพฺพํ ปหีนํ, ภาเวตพฺพํ ภาวิตํ, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

๒๖๒. ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? ( ) สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตา ปริหายติ, อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตา น ปริหายตีติ. สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตา ปริหายตีติ? อามนฺตา. อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตา ปริหายตีติ ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตา น ปริหายตีติ? อามนฺตา. สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตา น ปริหายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สมยวิมุตฺตสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, ปริหายติ สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อสมยวิมุตฺตสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, ปริหายติ อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สมยวิมุตฺตสฺส อรหโต โทโส ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, ปริหายติ สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อสมยวิมุตฺตสฺส อรหโต อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, ปริหายติ อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สมยวิมุตฺตสฺส อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต, ปริหายติ สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อสมยวิมุตฺตสฺส อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต, ปริหายติ อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สมยวิมุตฺตสฺส อรหโต ราคปฺปหานาย สติปฏฺฐานา ภาวิตา…เป… สมฺมปฺปธานา ภาวิตา… อิทฺธิปาทา ภาวิตา… อินฺทฺริยา ภาวิตา… พลา ภาวิตา… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, ปริหายติ สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อสมยวิมุตฺตสฺส อรหโต ราคปฺปหานาย สติปฏฺฐานา [Pg.75] ภาวิตา…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, ปริหายติ อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สมยวิมุตฺตสฺส อรหโต โทสปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, ปริหายติ สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อสมยวิมุตฺตสฺส อรหโต อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, ปริหายติ อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมยวิมุตฺโต อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญาวิมุตฺโต อุกฺขิตฺตปลิโฆ สงฺกิณฺณปริโข อพฺพูฬฺเหสิโก นิรคฺคโฬ อริโย ปนฺนทฺธโช ปนฺนภาโร วิสญฺญุตฺโต สุวิชิตวิชโย, ทุกฺขํ ตสฺส ปริญฺญาตํ, สมุทโย ปหีโน, นิโรโธ สจฺฉิกโต, มคฺโค ภาวิโต, อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาตํ, ปหาตพฺพํ ปหีนํ, ภาเวตพฺพํ ภาวิตํ, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, ปริหายติ สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อสมยวิมุตฺโต อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, ปริหายติ อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๖๓. อสมยวิมุตฺตสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, น ปริหายติ อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สมยวิมุตฺตสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, น ปริหายติ สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อสมยวิมุตฺตสฺส อรหโต โทโส ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, น ปริหายติ อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สมยวิมุตฺตสฺส อรหโต อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, น ปริหายติ สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อสมยวิมุตฺตสฺส อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, น ปริหายติ อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สมยวิมุตฺตสฺส อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค [Pg.76] ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, น ปริหายติ สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อสมยวิมุตฺตสฺส อรหโต โทสปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, น ปริหายติ อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สมยวิมุตฺตสฺส อรหโต อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, น ปริหายติ สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อสมยวิมุตฺโต อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, น ปริหายติ อสมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สมยวิมุตฺโต อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, น ปริหายติ สมยวิมุตฺโต อรหา อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๖๔. ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. สาริปุตฺโต เถโร ปริหายิตฺถ อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. มหาโมคฺคลฺลาโน เถโร… มหากสฺสโป เถโร… มหากจฺจายโน เถโร… มหาโกฏฺฐิโก เถโร… มหาปนฺถโก เถโร ปริหายิตฺถ อรหตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สาริปุตฺโต เถโร น ปริหายิตฺถ อรหตฺตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สาริปุตฺโต เถโร น ปริหายิตฺถ อรหตฺตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

มหาโมคฺคลฺลาโน เถโร… มหากสฺสโป เถโร… มหากจฺจายโน เถโร… มหาโกฏฺฐิโก เถโร… มหาปนฺถโก เถโร น ปริหายิตฺถ อรหตฺตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ มหาปนฺถโก เถโร น ปริหายิตฺถ อรหตฺตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

อริยปุคฺคลสํสนฺทนํ.

๓. สุตฺตสาธนปริหานิ

๒๖๕. ปริหายติ [Pg.77] อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อุจฺจาวจา หิ ปฏิปทา, สมเณน ปกาสิตา;

น ปารํ ทิคุณํ ยนฺติ, นยิทํ เอกคุณํ มุต’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ฉินฺนสฺส เฉทิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ ฉินฺนสฺส เฉทิยนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘วีตตณฺโห อนาทาโน, กิจฺจํ ยสฺส น วิชฺชติ;

ฉินฺนสฺส เฉทิยํ นตฺถิ, โอฆปาโส สมูหโต’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ ฉินฺนสฺส เฉทิย’’นฺติ.

๒๖๖. ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ กตสฺส ปติจโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ กตสฺส ปติจโยติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘ตสฺส สมฺมา วิมุตฺตสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

กตสฺส ปติจโย นตฺถิ, กรณียํ น วิชฺชติ.

‘‘เสโล ยถา เอกคฺฆโน, วาเตน น สมีรติ;

เอวํ รูปา รสา สทฺทา, คนฺธา ผสฺสา จ เกวลา.

‘‘อิฏฺฐา ธมฺมา อนิฏฺฐา จ, นปฺปเวเธนฺติ ตาทิโน;

ฐิตํ จิตฺตํ วิปฺปมุตฺตํ, วยํ จสฺสานุปสฺสตี’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ กตสฺส ปติจโย’’ติ.

๒๖๗. น [Pg.78] วตฺตพฺพํ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สมยวิมุตฺตสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺติ. กตเม ปญฺจ? กมฺมารามตา, ภสฺสารามตา, นิทฺทารามตา, สงฺคณิการามตา, ยถาวิมุตฺตํ จิตฺตํ น ปจฺจเวกฺขติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ ธมฺมา สมยวิมุตฺตสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ.

อตฺถิ อรหโต กมฺมารามตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อรหโต กมฺมารามตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต ราโค กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ กามราคสํโยชนํ กาโมโฆ กามโยโค กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อรหโต ภสฺสารามตา, อตฺถิ อรหโต นิทฺทารามตา, อตฺถิ อรหโต สงฺคณิการามตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อรหโต สงฺคณิการามตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต ราโค กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ กามราคสํโยชนํ กาโมโฆ กามโยโค กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๖๘. ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อรหา อรหตฺตา ปริหายมาโน กึ ปริยุฏฺฐิโต ปริหายตีติ? ราคปริยุฏฺฐิโต ปริหายตีติ. ปริยุฏฺฐานํ กึ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตีติ? อนุสยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตีติ. อตฺถิ อรหโต อนุสยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อรหโต อนุสยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต กามราคานุสโย ปฏิฆานุสโย มานานุสโย ทิฏฺฐานุสโย วิจิกิจฺฉานุสโย ภวราคานุสโย อวิชฺชานุสโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

โทสปริยุฏฺฐิโต ปริหายตีติ…เป… โมหปริยุฏฺฐิโต ปริหายตีติ…. ปริยุฏฺฐานํ กึ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตีติ? อนุสยํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตีติ. อตฺถิ อรหโต อนุสยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรหโต อนุสยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต กามราคานุสโย…เป… อวิชฺชานุสโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

ปริหายติ [Pg.79] อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อรหโต อรหตฺตา ปริหายมานสฺส กึ อุปจยํ คจฺฉตีติ? ราโค อุปจยํ คจฺฉตีติ. สกฺกายทิฏฺฐิ อุปจยํ คจฺฉตีติ, วิจิกิจฺฉา อุปจยํ คจฺฉตีติ, สีลพฺพตปรามาโส อุปจยํ คจฺฉตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. โทโส อุปจยํ คจฺฉตีติ…เป… โมโห อุปจยํ คจฺฉตีติ, สกฺกายทิฏฺฐิ อุปจยํ คจฺฉตีติ, วิจิกิจฺฉา อุปจยํ คจฺฉตีติ, สีลพฺพตปรามาโส อุปจยํ คจฺฉตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

ปริหายติ อรหา อรหตฺตาติ? อามนฺตา. อรหา อาจินตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อรหา อปจินตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อรหา ปชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อรหา อุปาทิยตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อรหา วิสิเนตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อรหา อุสฺสิเนตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อรหา วิธูเปตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อรหา สนฺธูเปตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

นนุ อรหา เนวาจินติ น อปจินติ อปจินิตฺวา ฐิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา เนวาจินติ น อปจินติ อปจินิตฺวา ฐิโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

นนุ อรหา เนว ปชหติ น อุปาทิยติ ปชหิตฺวา ฐิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา เนว ปชหติ น อุปาทิยติ ปชหิตฺวา ฐิโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

นนุ อรหา เนว วิสิเนติ น อุสฺสิเนติ วิสินิตฺวา ฐิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา เนว วิสิเนติ น อุสฺสิเนติ วิสินิตฺวา ฐิโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

นนุ อรหา เนว วิธูเปติ น สนฺธูเปติ วิธูเปตฺวา ฐิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา เนว วิธูเปติ น สนฺธูเปติ วิธูเปตฺวา ฐิโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติ.

ปริหานิกถา นิฏฺฐิตา.

๓. พฺรหฺมจริยกถา

๑. สุทฺธพฺรหฺมจริยกถา

๒๖๙. นตฺถิ [Pg.80] เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. สพฺเพ เทวา ชฬา เอลมูคา อวิญฺญู หตฺถสํวาจิกา นปฺปฏิพลา สุภาสิตทุพฺภาสิตานํ อตฺถมญฺญาตุํ, สพฺเพ เทวา น พุทฺเธ ปสนฺนา น ธมฺเม ปสนฺนา น สงฺเฆ ปสนฺนา, น พุทฺธํ ภควนฺตํ ปยิรุปาสนฺติ, น พุทฺธํ ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, น พุทฺเธน ภควตา ปญฺเห วิสฺสชฺชิเต อตฺตมนา, สพฺเพ เทวา กมฺมาวรเณน สมนฺนาคตา กิเลสาวรเณน สมนฺนาคตา วิปากาวรเณน สมนฺนาคตา อสฺสทฺธา อจฺฉนฺทิกา ทุปฺปญฺญา อภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ, สพฺเพ เทวา มาตุฆาตกา ปิตุฆาตกา อรหนฺตฆาตกา รุหิรุปฺปาทกา สงฺฆเภทกา, สพฺเพ เทวา ปาณาติปาติโน อทินฺนาทายิโน กาเมสุมิจฺฉาจาริโน มุสาวาทิโน ปิสุณวาจา ผรุสาวาจา สมฺผปฺปลาปิโน อภิชฺฌาลุโน พฺยาปนฺนจิตฺตา มิจฺฉาทิฏฺฐิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ อตฺถิ เทวา อชฬา อเนลมูคา วิญฺญู น หตฺถสํวาจิกา ปฏิพลา สุภาสิตทุพฺภาสิตานํ อตฺถมญฺญาตุํ, อตฺถิ เทวา พุทฺเธ ปสนฺนา ธมฺเม ปสนฺนา สงฺเฆ ปสนฺนา, พุทฺธํ ภควนฺตํ ปยิรุปาสนฺติ, พุทฺธํ ภควนฺตํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, พุทฺเธน ภควตา ปญฺเห วิสฺสชฺชิเต อตฺตมนา โหนฺติ, อตฺถิ เทวา น กมฺมาวรเณน สมนฺนาคตา น กิเลสาวรเณน สมนฺนาคตา น วิปากาวรเณน สมนฺนาคตา สทฺธา ฉนฺทิกา ปญฺญวนฺโต ภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ, อตฺถิ เทวา น มาตุฆาตกา น ปิตุฆาตกา น อรหนฺตฆาตกา น รุหิรุปฺปาทกา น สงฺฆเภทกา, อตฺถิ เทวา น ปาณาติปาติโน น อทินฺนาทายิโน น กาเมสุมิจฺฉาจาริโน น มุสาวาทิโน น ปิสุณาวาจา น ผรุสาวาจา น สมฺผปฺปลาปิโน น อภิชฺฌาลุโน อพฺยาปนฺนจิตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิกาติ? อามนฺตา.

หญฺจิ อตฺถิ เทวา อชฬา อเนลมูคา วิญฺญู น หตฺถสํวาจิกา ปฏิพลา สุภาสิตทุพฺภาสิตานํ อตฺถมญฺญาตุํ…เป… อตฺถิ เทวา พุทฺเธ ปสนฺนา…เป… สมฺมาทิฏฺฐิกา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ.

๒๗๐. อตฺถิ [Pg.81] เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ ปพฺพชฺชา มุณฺฑิยํ กาสาวธารณา ปตฺตธารณา, เทเวสุ สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, สาวกยุคํ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เทเวสุ ปพฺพชฺชา นตฺถีติ, นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. ยตฺถ อตฺถิ ปพฺพชฺชา ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ นตฺถิ ปพฺพชฺชา นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ยตฺถ อตฺถิ ปพฺพชฺชา ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ นตฺถิ ปพฺพชฺชา นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. โย ปพฺพชติ ตสฺเสว พฺรหฺมจริยวาโส, โย น ปพฺพชติ นตฺถิ ตสฺส พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เทเวสุ มุณฺฑิยํ นตฺถีติ, นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. ยตฺถ อตฺถิ มุณฺฑิยํ ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ นตฺถิ มุณฺฑิยํ นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ยตฺถ อตฺถิ มุณฺฑิยํ ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ นตฺถิ มุณฺฑิยํ นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. โย มุณฺโฑ โหติ ตสฺเสว พฺรหฺมจริยวาโส, โย มุณฺโฑ น โหติ นตฺถิ ตสฺส พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เทเวสุ กาสาวธารณา นตฺถีติ, นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. ยตฺถ อตฺถิ กาสาวธารณา ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ นตฺถิ กาสาวธารณา นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ยตฺถ อตฺถิ กาสาวธารณา ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ นตฺถิ กาสาวธารณา นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. โย กาสาวํ ธาเรติ ตสฺเสว พฺรหฺมจริยวาโส, โย กาสาวํ น ธาเรติ นตฺถิ ตสฺส พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เทเวสุ ปตฺตธารณา นตฺถีติ, นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. ยตฺถ อตฺถิ ปตฺตธารณา ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ นตฺถิ ปตฺตธารณา นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ยตฺถ อตฺถิ ปตฺตธารณา ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ นตฺถิ ปตฺตธารณา นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา? โย ปตฺตํ ธาเรติ ตสฺเสว พฺรหฺมจริยวาโส, โย ปตฺตํ น ธาเรติ นตฺถิ ตสฺส พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เทเวสุ [Pg.82] สมฺมาสมฺพุทฺธา นุปฺปชฺชนฺตีติ, นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. ยตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธา นุปฺปชฺชนฺติ นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ยตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธา นุปฺปชฺชนฺติ นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. ลุมฺพินิยา ภควา ชาโต, โพธิยา มูเล อภิสมฺพุทฺโธ, พาราณสิยํ ภควตา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ; ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, นตฺถญฺญตฺร พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เทเวสุ ปจฺเจกสมฺพุทฺธา นุปฺปชฺชนฺตีติ, นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. ยตฺถ ปจฺเจกสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ ปจฺเจกสมฺพุทฺธา นุปฺปชฺชนฺติ นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ยตฺถ ปจฺเจกสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ ปจฺเจกสมฺพุทฺธา นุปฺปชฺชนฺติ นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ ปจฺเจกสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, นตฺถญฺญตฺร พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เทเวสุ สาวกยุคํ นุปฺปชฺชตีติ, นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. ยตฺถ สาวกยุคํ อุปฺปชฺชติ ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ สาวกยุคํ นุปฺปชฺชติ นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ยตฺถ สาวกยุคํ อุปฺปชฺชติ ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, ยตฺถ สาวกยุคํ นุปฺปชฺชติ นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. มคเธสุ สาวกยุคํ อุปฺปนฺนํ, ตตฺเถว พฺรหฺมจริยวาโส, นตฺถญฺญตฺร พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๗๑. อตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. สพฺพเทเวสุ อตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ มนุสฺเสสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. สพฺพมนุสฺเสสุ อตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. อสญฺญสตฺเตสุ เทเวสุ อตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ [Pg.83] มนุสฺเสสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ อตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโส มิลกฺเขสุ อวิญฺญาตาเรสุ ยตฺถ นตฺถิ คติ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ อุปาสกานํ อุปาสิกานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อตฺถิ ยตฺถ อตฺถิ, อตฺถิ ยตฺถ นตฺถีติ. อสญฺญสตฺเตสุ เทเวสุ อตฺถิ ยตฺถ อตฺถิ, อตฺถิ ยตฺถ นตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโส, สญฺญสตฺเตสุ เทเวสุ อตฺถิ ยตฺถ อตฺถิ, อตฺถิ ยตฺถ นตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

เทเวสุ อตฺถิ ยตฺถ อตฺถิ, อตฺถิ ยตฺถ นตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. กตฺถ อตฺถิ, กตฺถ นตฺถีติ? อสญฺญสตฺเตสุ เทเวสุ นตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโส, สญฺญสตฺเตสุ เทเวสุ อตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ. อสญฺญสตฺเตสุ เทเวสุ นตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. สญฺญสตฺเตสุ เทเวสุ นตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สญฺญสตฺเตสุ เทเวสุ อตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. อสญฺญสตฺเตสุ เทเวสุ อตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ มนุสฺเสสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อตฺถิ ยตฺถ อตฺถิ, อตฺถิ ยตฺถ นตฺถีติ. ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ อตฺถิ ยตฺถ อตฺถิ, อตฺถิ ยตฺถ นตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโส มิลกฺเขสุ อวิญฺญาตาเรสุ ยตฺถ นตฺถิ คติ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ อุปาสกานํ อุปาสิกานํ, มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ อตฺถิ ยตฺถ อตฺถิ, อตฺถิ ยตฺถ นตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

มนุสฺเสสุ อตฺถิ ยตฺถ อตฺถิ, อตฺถิ ยตฺถ นตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. กตฺถ อตฺถิ, กตฺถ นตฺถีติ? ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ นตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโส มิลกฺเขสุ อวิญฺญาตาเรสุ ยตฺถ นตฺถิ คติ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ อุปาสกานํ อุปาสิกานํ, มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ อตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ. ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ นตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโส มิลกฺเขสุ อวิญฺญาตาเรสุ ยตฺถ นตฺถิ คติ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ อุปาสกานํ อุปาสิกานนฺติ? อามนฺตา. มชฺฌิเมสุ ชนปเทสุ นตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

มชฺฌิเมสุ [Pg.84] ชนปเทสุ อตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. ปจฺจนฺติเมสุ ชนปเทสุ อตฺถิ พฺรหฺมจริยวาโส มิลกฺเขสุ อวิญฺญาตาเรสุ ยตฺถ นตฺถิ คติ ภิกฺขูนํ ภิกฺขุนีนํ อุปาสกานํ อุปาสิกานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหิ ชมฺพุทีปกา มนุสฺสา อุตฺตรกุรุเก จ มนุสฺเส อธิคฺคณฺหนฺติ เทเว จ ตาวตึเส! กตเมหิ ตีหิ? สูรา, สติมนฺโต, อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโสติ.

สาวตฺถิยํ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ? อามนฺตา. สาวตฺถิยํเยว พฺรหฺมจริยวาโส, นตฺถิ อญฺญตฺร พฺรหฺมจริยวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๗๒. อนาคามิสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ปหีนานิ, ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ, อิโต จุตสฺส ตตฺถ อุปปนฺนสฺส กุหึ ผลุปฺปตฺตีติ? ตตฺเถว. หญฺจิ อนาคามิสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ปหีนานิ, ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ, อิโต จุตสฺส ตตฺถ อุปปนฺนสฺส ตหึ ผลุปฺปตฺติ; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ.

อนาคามิสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ปหีนานิ, ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ, อิโต จุตสฺส ตตฺถ อุปปนฺนสฺส กุหึ ภาโรหรณํ, กุหึ ทุกฺขปริญฺญาตํ, กุหึ กิเลสปฺปหานํ, กุหึ นิโรธสจฺฉิกิริยา, กุหึ อกุปฺปปฏิเวโธติ? ตตฺเถว. หญฺจิ อนาคามิสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ปหีนานิ, ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ, อิโต จุตสฺส ตตฺถ อุปปนฺนสฺส ตหึ อกุปฺปปฏิเวโธ; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ.

อนาคามิสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ ปหีนานิ, ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ, อิโต จุตสฺส ตตฺถ อุปปนฺนสฺส ตหึ [Pg.85] ผลุปฺปตฺติ, ตหึ ภาโรหรณํ, ตหึ ทุกฺขปริญฺญาตํ, ตหึ กิเลสปฺปหานํ, ตหึ นิโรธสจฺฉิกิริยา, ตหึ อกุปฺปปฏิเวโธ; เกนฏฺเฐน วเทสิ – ‘‘นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ? หนฺท หิ อนาคามี ปุคฺคโล อิธ ภาวิเตน มคฺเคน ตตฺถ ผลํ สจฺฉิกโรตีติ.

๒. สํสนฺทนพฺรหฺมจริยกถา

๒๗๓. อนาคามี ปุคฺคโล อิธ ภาวิเตน มคฺเคน ตตฺถ ผลํ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. โสตาปนฺโน ปุคฺคโล ตตฺถ ภาวิเตน มคฺเคน อิธ ผลํ สจฺฉิกโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคามี ปุคฺคโล อิธ ภาวิเตน มคฺเคน ตตฺถ ผลํ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. สกทาคามี ปุคฺคโล อิธ ปรินิพฺพายิปุคฺคโล ตตฺถ ภาวิเตน มคฺเคน อิธ ผลํ สจฺฉิกโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

โสตาปนฺโน ปุคฺคโล อิธ ภาวิเตน มคฺเคน อิธ ผลํ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. อนาคามี ปุคฺคโล ตตฺถ ภาวิเตน มคฺเคน ตตฺถ ผลํ สจฺฉิกโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สกทาคามี ปุคฺคโล อิธ ปรินิพฺพายิปุคฺคโล อิธ ภาวิเตน มคฺเคน อิธ ผลํ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. อนาคามี ปุคฺคโล ตตฺถ ภาวิเตน มคฺเคน ตตฺถ ผลํ สจฺฉิกโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อิธ วิหาย นิฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺส มคฺโค จ ภาวียติ, น จ กิเลสา ปหียนฺตีติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส มคฺโค จ ภาวียติ, น จ กิเลสา ปหียนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อิธ วิหาย นิฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺส มคฺโค จ ภาวียติ, น จ กิเลสา ปหียนฺตีติ? อามนฺตา. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส…เป… อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส มคฺโค จ ภาวียติ, น จ กิเลสา ปหียนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อปุพฺพํ อจริมํ มคฺโค จ ภาวียติ, กิเลสา จ ปหียนฺตีติ? อามนฺตา. อิธ วิหาย นิฏฺฐสฺส [Pg.86] ปุคฺคลสฺส อปุพฺพํ อจริมํ มคฺโค จ ภาวียติ, กิเลสา จ ปหียนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส…เป… อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อปุพฺพํ อจริมํ มคฺโค จ ภาวียติ, กิเลสา จ ปหียนฺตีติ? อามนฺตา. อิธ วิหาย นิฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺส อปุพฺพํ อจริมํ มคฺโค จ ภาวียติ, กิเลสา จ ปหียนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคามี ปุคฺคโล กตกรณีโย ภาวิตภาวโน ตตฺถ อุปปชฺชตีติ? อามนฺตา. อรหา อุปปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อรหา อุปปชฺชตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต ปุนพฺภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อรหโต ปุนพฺภโวติ? อามนฺตา. อรหา ภเวน ภวํ คจฺฉติ, คติยา คตึ คจฺฉติ, สํสาเรน สํสารํ คจฺฉติ, อุปปตฺติยา อุปปตฺตึ คจฺฉตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคามี ปุคฺคโล กตกรณีโย ภาวิตภาวโน อโนหฏภาโร ตตฺถ อุปปชฺชตีติ? อามนฺตา. ภาโรหรณาย ปุน มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคามี ปุคฺคโล กตกรณีโย ภาวิตภาวโน อปริญฺญาตทุกฺโข อปฺปหีนกิเลโส อสจฺฉิกตนิโรโธ อปฺปฏิวิทฺธากุปฺโป ตตฺถ อุปปชฺชตีติ? อามนฺตา. อกุปฺปปฏิเวธาย ปุน มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคามี ปุคฺคโล กตกรณีโย ภาวิตภาวโน อโนหฏภาโร ตตฺถ อุปปชฺชติ, น จ ภาโรหรณาย ปุน มคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. อโนหฏภาโร จ ตตฺถ ปรินิพฺพายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคามี ปุคฺคโล กตกรณีโย ภาวิตภาวโน อปริญฺญาตทุกฺโข อปฺปหีนกิเลโส อสจฺฉิกตนิโรโธ อปฺปฏิวิทฺธากุปฺโป ตตฺถ อุปปชฺชติ, น จ อกุปฺปปฏิเวธาย ปุน มคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. อปฺปฏิวิทฺธากุปฺโป จ ตตฺถ ปรินิพฺพายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. ยถา มิโค สลฺเลน วิทฺโธ ทูรมฺปิ คนฺตฺวา กาลํ กโรติ, เอวเมวํ อนาคามี ปุคฺคโล อิธ ภาวิเตน มคฺเคน ตตฺถ ผลํ สจฺฉิกโรตีติ.

ยถา [Pg.87] มิโค สลฺเลน วิทฺโธ ทูรมฺปิ คนฺตฺวา สสลฺโลว กาลํ กโรติ, เอวเมวํ อนาคามี ปุคฺคโล อิธ ภาวิเตน มคฺเคน ตตฺถ สสลฺโลว ปรินิพฺพายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

พฺรหฺมจริยกถา นิฏฺฐิตา.

๓. โอธิโสกถา

๒๗๔. โอธิโสธิโส กิเลเส ชหตีติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทุกฺขทสฺสเนน กึ ชหตีติ? สกฺกายทิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส เอกเทเส ชหตีติ. เอกเทสํ โสตาปนฺโน, เอกเทสํ น โสตาปนฺโน, เอกเทสํ โสตาปตฺติผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม, โกลงฺโกโล, เอกพีชี, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต, ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต เอกเทสํ อริยกนฺเตหิ สีเลหิ น สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมุทยทสฺสเนน กึ ชหตีติ? สกฺกายทิฏฺฐึ ชหติ, วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส เอกเทเส ชหตีติ. เอกเทสํ โสตาปนฺโน, เอกเทสํ น โสตาปนฺโน…เป… เอกเทสํ อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต, เอกเทสํ อริยกนฺเตหิ สีเลหิ น สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิโรธทสฺสเนน กึ ชหตีติ? วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส เอกเทเส ชหตีติ. เอกเทสํ โสตาปนฺโน, เอกเทสํ น โสตาปนฺโน…เป… เอกเทสํ อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต, เอกเทสํ อริยกนฺเตหิ สีเลหิ น สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มคฺคทสฺสเนน กึ ชหตีติ? สีลพฺพตปรามาสํ ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส ชหตีติ. เอกเทสํ โสตาปนฺโน, เอกเทสํ น โสตาปนฺโน, เอกเทสํ [Pg.88] โสตาปตฺติผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม, โกลงฺโกโล, เอกพีชี, พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต, ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต, เอกเทสํ อริยกนฺเตหิ สีเลหิ น สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๗๕. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทุกฺขทสฺสเนน กึ ชหตีติ? โอฬาริกํ กามราคํ ชหติ, โอฬาริกํ พฺยาปาทํ ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส เอกเทเส ชหตีติ. เอกเทสํ สกทาคามี, เอกเทสํ น สกทาคามี, เอกเทสํ สกทาคามิผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมุทยทสฺสเนน กึ ชหตีติ? โอฬาริกํ กามราคํ ชหติ, โอฬาริกํ พฺยาปาทํ ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส เอกเทเส ชหตีติ. เอกเทสํ สกทาคามี, เอกเทสํ น สกทาคามี, เอกเทสํ สกทาคามิผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิโรธทสฺสเนน กึ ชหตีติ? โอฬาริกํ พฺยาปาทํ ชหติ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส เอกเทเส ชหตีติ. เอกเทสํ สกทาคามี, เอกเทสํ น สกทาคามี, เอกเทสํ สกทาคามิผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มคฺคทสฺสเนน กึ ชหตีติ? โอฬาริกํ พฺยาปาทํ ชหติ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส ชหตีติ. เอกเทสํ สกทาคามี, เอกเทสํ น สกทาคามี, เอกเทสํ สกทาคามิผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๗๖. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย [Pg.89] ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทุกฺขทสฺสเนน กึ ชหตีติ? อณุสหคตํ กามราคํ ชหติ, อณุสหคตํ พฺยาปาทํ ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส เอกเทเส ชหตีติ. เอกเทสํ อนาคามี, เอกเทสํ น อนาคามี, เอกเทสํ อนาคามิผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, เอกเทสํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมุทยทสฺสเนน กึ ชหตีติ? อณุสหคตํ กามราคํ ชหติ, อณุสหคตํ พฺยาปาทํ ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส เอกเทเส ชหตีติ. เอกเทสํ อนาคามี, เอกเทสํ น อนาคามี…เป… เอกเทสํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, เอกเทสํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิโรธทสฺสเนน กึ ชหตีติ? อณุสหคตํ พฺยาปาทํ ชหติ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส เอกเทเส ชหตีติ. เอกเทสํ อนาคามี, เอกเทสํ น อนาคามี…เป… เอกเทสํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, เอกเทสํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มคฺคทสฺสเนน กึ ชหตีติ? ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส ชหตีติ. เอกเทสํ อนาคามี, เอกเทสํ น อนาคามี, เอกเทสํ อนาคามิผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, เอกเทสํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๗๗. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทุกฺขทสฺสเนน กึ ชหตีติ? รูปราคํ อรูปราคํ มานํ อุทฺธจฺจํ อวิชฺชํ ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส เอกเทเส ชหตีติ. เอกเทสํ อรหา, เอกเทสํ น อรหา, เอกเทสํ อรหตฺตปฺปตฺโต [Pg.90] ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญาวิมุตฺโต อุกฺขิตฺตปลิโฆ สงฺกิณฺณปริโข อพฺพูฬฺเหสิโก นิรคฺคโฬ อริโย ปนฺนทฺธโช ปนฺนภาโร วิสญฺญุตฺโต สุวิชิตวิชโย, ทุกฺขํ ตสฺส ปริญฺญาตํ, สมุทโย ปหีโน, นิโรโธ สจฺฉิกโต, มคฺโค ภาวิโต, อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาตํ, ปหาตพฺพํ ปหีนํ, ภาเวตพฺพํ ภาวิตํ, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, (เอกเทสํ สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ,) เอกเทสํ สจฺฉิกาตพฺพํ น สจฺฉิกตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมุทยทสฺสเนน กึ ชหตีติ? รูปราคํ อรูปราคํ ชหติ, มานํ อุทฺธจฺจํ อวิชฺชํ ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส เอกเทเส ชหตีติ. เอกเทสํ อรหา, เอกเทสํ น อรหา…เป… เอกเทสํ สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, เอกเทสํ สจฺฉิกาตพฺพํ น สจฺฉิกตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิโรธทสฺสเนน กึ ชหตีติ? มานํ ชหติ, อุทฺธจฺจํ อวิชฺชํ ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส เอกเทเส ชหตีติ. เอกเทสํ อรหา, เอกเทสํ น อรหา …เป… เอกเทสํ สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, เอกเทสํ สจฺฉิกาตพฺพํ น สจฺฉิกตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มคฺคทสฺสเนน กึ ชหตีติ? อุทฺธจฺจํ อวิชฺชํ ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส ชหตีติ. เอกเทสํ อรหา, เอกเทสํ น อรหา, เอกเทสํ อรหตฺตปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญาวิมุตฺโต อุกฺขิตฺตปลิโฆ สงฺกิณฺณปริโข อพฺพูฬฺเหสิโก นิรคฺคโฬ อริโย ปนฺนทฺธโช ปนฺนภาโร วิสญฺญุตฺโต สุวิชิตวิชโย, ทุกฺขํ ตสฺส ปริญฺญาตํ, สมุทโย ปหีโน, นิโรโธ สจฺฉิกโต, มคฺโค ภาวิโต, อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาตํ, ปหาตพฺพํ ปหีนํ, ภาเวตพฺพํ ภาวิตํ[Pg.91], สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, เอกเทสํ สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, เอกเทสํ สจฺฉิกาตพฺพํ น สจฺฉิกตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๗๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘โอธิโสธิโส กิเลเส ชหตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อนุปุพฺเพน เมธาวี, โถกํ โถกํ ขเณ ขเณ;

กมฺมาโร รชตสฺเสว, นิทฺธเม มลมตฺตโน’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘โอธิโสธิโส กิเลเส ชหตี’’ติ.

โอธิโสธิโส กิเลเส ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย,ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ;

สกฺกายทิฏฺฐี วิจิกิจฺฉิตญฺจ,สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจิ;

จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต,ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘โอธิโสธิโส กิเลเส ชหตี’’ติ.

โอธิโสธิโส กิเลเส ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวกสฺส วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’นฺติ, สห ทสฺสนุปฺปาทา, ภิกฺขเว, อริยสาวกสฺส ตีณิ สํโยชนานิ ปหียนฺติ – สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘โอธิโสธิโส กิเลเส ชหตี’’ติ.

โอธิโสกถา นิฏฺฐิตา.

๔. ชหติกถา

๑. นสุตฺตาหรณกถา

๒๗๙. ชหติ [Pg.92] ปุถุชฺชโน กามราคพฺยาปาทนฺติ? อามนฺตา. อจฺจนฺตํ ชหติ, อนวเสสํ ชหติ, อปฺปฏิสนฺธิยํ ชหติ, สมูลํ ชหติ, สตณฺหํ ชหติ, สานุสยํ ชหติ, อริเยน ญาเณน ชหติ, อริเยน มคฺเคน ชหติ, อกุปฺปํ ปฏิวิชฺฌนฺโต ชหติ, อนาคามิผลํ สจฺฉิกโรนฺโต ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิกฺขมฺเภติ ปุถุชฺชโน กามราคพฺยาปาทนฺติ? อามนฺตา. อจฺจนฺตํ วิกฺขมฺเภติ, อนวเสสํ วิกฺขมฺเภติ, อปฺปฏิสนฺธิยํ วิกฺขมฺเภติ, สมูลํ วิกฺขมฺเภติ, สตณฺหํ วิกฺขมฺเภติ, สานุสยํ วิกฺขมฺเภติ, อริเยน ญาเณน วิกฺขมฺเภติ, อริเยน มคฺเคน วิกฺขมฺเภติ, อกุปฺปํ ปฏิวิชฺฌนฺโต วิกฺขมฺเภติ, อนาคามิผลํ สจฺฉิกโรนฺโต วิกฺขมฺเภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ชหติ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล กามราคพฺยาปาทํ, โส จ อจฺจนฺตํ ชหติ, อนวเสสํ ชหติ…เป… อนาคามิผลํ สจฺฉิกโรนฺโต ชหตีติ? อามนฺตา. ชหติ ปุถุชฺชโน กามราคพฺยาปาทํ, โส จ อจฺจนฺตํ ชหติ, อนวเสสํ ชหติ…เป… อนาคามิผลํ สจฺฉิกโรนฺโต ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิกฺขมฺเภติ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล กามราคพฺยาปาทํ, โส จ อจฺจนฺตํ วิกฺขมฺเภติ, อนวเสสํ วิกฺขมฺเภติ…เป… อนาคามิผลํ สจฺฉิกโรนฺโต วิกฺขมฺเภตีติ? อามนฺตา. วิกฺขมฺเภติ ปุถุชฺชโน กามราคพฺยาปาทํ, โส จ อจฺจนฺตํ วิกฺขมฺเภติ, อนวเสสํ วิกฺขมฺเภติ …เป… อนาคามิผลํ สจฺฉิกโรนฺโต วิกฺขมฺเภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ชหติ ปุถุชฺชโน กามราคพฺยาปาทํ, โส จ น อจฺจนฺตํ ชหติ, น อนวเสสํ ชหติ…เป… น อนาคามิผลํ สจฺฉิกโรนฺโต ชหตีติ? อามนฺตา. ชหติ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล กามราคพฺยาปาทํ, โส จ น อจฺจนฺตํ ชหติ…เป… น อนาคามิผลํ สจฺฉิกโรนฺโต ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิกฺขมฺเภติ [Pg.93] ปุถุชฺชโน กามราคพฺยาปาทํ, โส จ น อจฺจนฺตํ วิกฺขมฺเภติ, น อนวเสสํ วิกฺขมฺเภติ…เป… น อนาคามิผลํ สจฺฉิกโรนฺโต วิกฺขมฺเภตีติ? อามนฺตา. วิกฺขมฺเภติ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล กามราคพฺยาปาทํ, โส จ น อจฺจนฺตํ วิกฺขมฺเภติ, น อนวเสสํ วิกฺขมฺเภติ…เป… น อนาคามิผลํ สจฺฉิกโรนฺโต วิกฺขมฺเภตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ชหติ ปุถุชฺชโน กามราคพฺยาปาทนฺติ? อามนฺตา. กตเมน มคฺเคนาติ? รูปาวจเรน มคฺเคนาติ. รูปาวจโร มคฺโค นิยฺยานิโก ขยคามี โพธคามี อปจยคามี อนาสโว อสํโยชนิโย อคนฺถนิโย อโนฆนิโย อโยคนิโย อนีวรณิโย อปรามฏฺโฐ อนุปาทานิโย อสํกิเลสิโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. นนุ รูปาวจโร มคฺโค อนิยฺยานิโก น ขยคามี น โพธคามี น อปจยคามี สาสโว สํโยชนิโย…เป… สํกิเลสิโยติ? อามนฺตา. หญฺจิ รูปาวจโร มคฺโค อนิยฺยานิโก น ขยคามี…เป… สํกิเลสิโย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ชหติ ปุถุชฺชโน รูปาวจเรน มคฺเคน กามราคพฺยาปาท’’นฺติ.

ชหติ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามิมคฺเคน กามราคพฺยาปาทํ, โส จ มคฺโค นิยฺยานิโก ขยคามี โพธคามี อปจยคามี อนาสโว…เป… อสํกิเลสิโยติ? อามนฺตา. ชหติ ปุถุชฺชโน รูปาวจเรน มคฺเคน กามราคพฺยาปาทํ, โส จ มคฺโค นิยฺยานิโก ขยคามี โพธคามี อปจยคามี อนาสโว…เป… อสํกิเลสิโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ชหติ ปุถุชฺชโน รูปาวจเรน มคฺเคน กามราคพฺยาปาทํ, โส จ มคฺโค อนิยฺยานิโก น ขยคามี น โพธคามี น อปจยคามี สาสโว…เป… สํกิเลสิโยติ? อามนฺตา. ชหติ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามิมคฺเคน กามราคพฺยาปาทํ, โส จ มคฺโค อนิยฺยานิโก น ขยคามี น โพธคามี น อปจยคามี สาสโว…เป… สํกิเลสิโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๘๐. ปุถุชฺชโน กาเมสุ วีตราโค สห ธมฺมาภิสมยา อนาคามิผเล สณฺฐาตีติ? อามนฺตา. อรหตฺเต สณฺฐาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปุถุชฺชโน [Pg.94] กาเมสุ วีตราโค สห ธมฺมาภิสมยา อนาคามิผเล สณฺฐาตีติ? อามนฺตา. อปุพฺพํ อจริมํ ตโย มคฺเค ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อปุพฺพํ อจริมํ ตโย มคฺเค ภาเวตีติ? อามนฺตา. อปุพฺพํ อจริมํ ตีณิ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อปุพฺพํ อจริมํ ตีณิ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. ติณฺณํ ผสฺสานํ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ ติสฺสนฺนํ สญฺญานํ ติสฺสนฺนํ เจตนานํ ติณฺณํ จิตฺตานํ ติสฺสนฺนํ สทฺธานํ ติณฺณํ วีริยานํ ติสฺสนฺนํ สตีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ ติสฺสนฺนํ ปญฺญานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปุถุชฺชโน กาเมสุ วีตราโค สห ธมฺมาภิสมยา อนาคามิผเล สณฺฐาตีติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติมคฺเคนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิมคฺเคนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. กตเมน มคฺเคนาติ? อนาคามิมคฺเคนาติ. อนาคามิมคฺเคน สกฺกายทิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒. สุตฺตาหรณกถา

๒๘๑. อนาคามิมคฺเคน สกฺกายทิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ ติณฺณํ สํโยชนานํ ปหานา โสตาปตฺติผลํ วุตฺตํ ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ติณฺณํ สํโยชนานํ ปหานา โสตาปตฺติผลํ วุตฺตํ ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคามิมคฺเคน สกฺกายทิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ ชหตี’’ติ. อนาคามิมคฺเคน โอฬาริกํ กามราคํ โอฬาริกํ พฺยาปาทํ ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามิมคฺเคน โอฬาริกํ กามราคํ โอฬาริกํ พฺยาปาทํ ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวา สกทาคามิผลํ วุตฺตํ ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวา สกทาคามิผลํ วุตฺตํ ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคามิมคฺเคน โอฬาริกํ กามราคํ โอฬาริกํ พฺยาปาทํ ชหตี’’ติ.

ปุถุชฺชโน กาเมสุ วีตราโค สห ธมฺมาภิสมยา อนาคามิผเล สณฺฐาตีติ? อามนฺตา. เย เกจิ ธมฺมํ อภิสเมนฺติ, สพฺเพ เต สห ธมฺมาภิสมยา อนาคามิผเล สณฺฐหนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น [Pg.95] วตฺตพฺพํ – ‘‘ชหติ ปุถุชฺชโน กามราคพฺยาปาท’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อเหสุํ เต อตีตํเส, ฉ สตฺถาโร ยสสฺสิโน;

นิรามคนฺธา กรุเณธิมุตฺตา, กามสํโยชนาติคา.

‘‘กามราคํ วิราเชตฺวา, พฺรหฺมโลกูปคา อหุ;

อเหสุํ สาวกา เตสํ, อเนกานิ สตานิปิ.

‘‘นิรามคนฺธา กรุเณธิมุตฺตา, กามสํโยชนาติคา;

กามราคํ วิราเชตฺวา, พฺรหฺมโลกูปคา อหู’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ชหติ ปุถุชฺชโน กามราคพฺยาปาทนฺติ.

ชหติ ปุถุชฺชโน กามราคพฺยาปาทนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘โส หิ นาม, ภิกฺขเว, สุเนตฺโต สตฺถา เอวํ ทีฆายุโก สมาโน เอวํ จิรฏฺฐิติโก อปริมุตฺโต อโหสิ ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อปริมุตฺโต ทุกฺขสฺมาติ วทามิ. ตํ กิสฺส เหตุ? จตุนฺนํ ธมฺมานํ อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา. กตเมสํ จตุนฺนํ? อริยสฺส สีลสฺส อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา, อริยสฺส สมาธิสฺส, อริยาย ปญฺญาย, อริยาย วิมุตฺติยา อนนุโพธา อปฺปฏิเวธา. ตยิทํ, ภิกฺขเว, อริยํ สีลํ อนุพุทฺธํ ปฏิวิทฺธํ, อริโย สมาธิ อนุพุทฺโธ ปฏิวิทฺโธ, อริยา ปญฺญา อนุพุทฺธา ปฏิวิทฺธา, อริยา วิมุตฺติ อนุพุทฺธา ปฏิวิทฺธา, อุจฺฉินฺนา ภวตณฺหา, ขีณา ภวเนตฺติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ.

‘‘สีลํ สมาธิ ปญฺญา จ, วิมุตฺติ จ อนุตฺตรา;

อนุพุทฺธา อิเม ธมฺมา, โคตเมน ยสสฺสินา.

‘‘อิติ พุทฺโธ อภิญฺญาย, ธมฺมมกฺขาสิ ภิกฺขุนํ;

ทุกฺขสฺสนฺตกโร สตฺถา, จกฺขุมา ปรินิพฺพุโต’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ชหติ ปุถุชฺชโน กามราคพฺยาปาท’’นฺติ.

ชหติกถา นิฏฺฐิตา.

๕. สพฺพมตฺถีติกถา

๑. วาทยุตฺติ

๒๘๒. สพฺพมตฺถีติ[Pg.96]? อามนฺตา. สพฺพตฺถ สพฺพมตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. สพฺพมตฺถีติ? อามนฺตา. สพฺพทา สพฺพมตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. สพฺพมตฺถีติ? อามนฺตา. สพฺเพน สพฺพํ สพฺพมตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. สพฺพมตฺถีติ? อามนฺตา. สพฺเพสุ สพฺพมตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. สพฺพมตฺถีติ? อามนฺตา. อโยคนฺติ กตฺวา สพฺพมตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. สพฺพมตฺถีติ? อามนฺตา. ยมฺปิ นตฺถิ, ตมฺปตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. สพฺพมตฺถีติ? อามนฺตา. สพฺพมตฺถีติ ยา ทิฏฺฐิ สา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐีติ, ยา ทิฏฺฐิ สา ทิฏฺฐิ สมฺมาทิฏฺฐีติ, เหวมตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. (สํขิตฺตํ). วาทยุตฺติ.

๒. กาลสํสนฺทนา

๒๘๓. อตีตํ อตฺถีติ? อามนฺตา. นนุ อตีตํ นิรุทฺธํ วิคตํ วิปริณตํ อตฺถงฺคตํ อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตํ นิรุทฺธํ วิคตํ วิปริณตํ อตฺถงฺคตํ อพฺภตฺถงฺคตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตํ อตฺถี’’ติ.

อนาคตํ อตฺถีติ? อามนฺตา. นนุ อนาคตํ อชาตํ อภูตํ อสญฺชาตํ อนิพฺพตฺตํ อนภินิพฺพตฺตํ อปาตุภูตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคตํ อชาตํ อภูตํ อสญฺชาตํ อนิพฺพตฺตํ อนภินิพฺพตฺตํ อปาตุภูตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคตํ อตฺถี’’ติ.

ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ อนิรุทฺธํ อวิคตํ อวิปริณตํ น อตฺถงฺคตํ น อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? อามนฺตา. อตีตํ อตฺถิ อตีตํ อนิรุทฺธํ อวิคตํ อวิปริณตํ น อตฺถงฺคตํ น อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ ชาตํ ภูตํ สญฺชาตํ นิพฺพตฺตํ อภินิพฺพตฺตํ ปาตุภูตนฺติ? อามนฺตา. อนาคตํ อตฺถิ อนาคตํ ชาตํ ภูตํ สญฺชาตํ นิพฺพตฺตํ อภินิพฺพตฺตํ ปาตุภูตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ อตฺถิ อตีตํ นิรุทฺธํ วิคตํ วิปริณตํ อตฺถงฺคตํ อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ นิรุทฺธํ วิคตํ วิปริณตํ อตฺถงฺคตํ อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ อตฺถิ อนาคตํ อชาตํ อภูตํ [Pg.97] อสญฺชาตํ อนิพฺพตฺตํ อนภินิพฺพตฺตํ อปาตุภูตนฺติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ อชาตํ อภูตํ อสญฺชาตํ อนิพฺพตฺตํ อนภินิพฺพตฺตํ อปาตุภูตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๘๔. อตีตํ รูปํ อตฺถีติ? อามนฺตา. นนุ อตีตํ รูปํ นิรุทฺธํ วิคตํ วิปริณตํ อตฺถงฺคตํ อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตํ รูปํ นิรุทฺธํ…เป… อพฺภตฺถงฺคตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตํ รูปํ อตฺถี’’ติ.

อนาคตํ รูปํ อตฺถีติ? อามนฺตา. นนุ อนาคตํ รูปํ อชาตํ อภูตํ อสญฺชาตํ อนิพฺพตฺตํ อนภินิพฺพตฺตํ อปาตุภูตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคตํ รูปํ อชาตํ…เป… อปาตุภูตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคตํ รูปํ อตฺถี’’ติ.

ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อนิรุทฺธํ อวิคตํ อวิปริณตํ น อตฺถงฺคตํ น อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? อามนฺตา. อตีตํ รูปํ อตฺถิ อตีตํ รูปํ อนิรุทฺธํ อวิคตํ อวิปริณตํ น อตฺถงฺคตํ น อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ชาตํ ภูตํ สญฺชาตํ นิพฺพตฺตํ อภินิพฺพตฺตํ ปาตุภูตนฺติ? อามนฺตา. อนาคตํ รูปํ อตฺถิ อนาคตํ รูปํ ชาตํ ภูตํ สญฺชาตํ นิพฺพตฺตํ อภินิพฺพตฺตํ ปาตุภูตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตีตํ รูปํ อตฺถิ อตีตํ รูปํ นิรุทฺธํ วิคตํ วิปริณตํ อตฺถงฺคตํ อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ นิรุทฺธํ วิคตํ วิปริณตํ อตฺถงฺคตํ อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนาคตํ รูปํ อตฺถิ อนาคตํ รูปํ อชาตํ อภูตํ อสญฺชาตํ อนิพฺพตฺตํ อนภินิพฺพตฺตํ อปาตุภูตนฺติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อชาตํ อภูตํ อสญฺชาตํ อนิพฺพตฺตํ อนภินิพฺพตฺตํ อปาตุภูตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตีตา เวทนา อตฺถิ…เป… สญฺญา อตฺถิ, สงฺขารา อตฺถิ, วิญฺญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. นนุ อตีตํ วิญฺญาณํ นิรุทฺธํ วิคตํ วิปริณตํ อตฺถงฺคตํ อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตํ วิญฺญาณํ นิรุทฺธํ…เป… อพฺภตฺถงฺคตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถี’’ติ.

อนาคตํ [Pg.98] วิญฺญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. นนุ อนาคตํ วิญฺญาณํ อชาตํ อภูตํ อสญฺชาตํ อนิพฺพตฺตํ อนภินิพฺพตฺตํ อปาตุภูตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคตํ วิญฺญาณํ อชาตํ…เป… อปาตุภูตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคตํ วิญฺญาณํ อตฺถี’’ติ.

ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อนิรุทฺธํ…เป… น อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? อามนฺตา. อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อตีตํ วิญฺญาณํ อนิรุทฺธํ…เป… น อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ชาตํ…เป… ปาตุภูตนฺติ? อามนฺตา. อนาคตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อนาคตํ วิญฺญาณํ ชาตํ…เป… ปาตุภูตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อตีตํ วิญฺญาณํ นิรุทฺธํ…เป… อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ นิรุทฺธํ…เป… อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อนาคตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อนาคตํ วิญฺญาณํ อชาตํ…เป… อปาตุภูตนฺติ? อามนฺตา.

ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อชาตํ…เป… อปาตุภูตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๒๘๕. ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ วา รูป’’นฺติ วา, ‘‘รูปนฺติ วา ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ นิรุชฺฌมานํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ ชหตีติ? อามนฺตา. รูปภาวํ ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

‘‘ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ วา รูป’’นฺติ วา, ‘‘รูปนฺติ วา ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ นิรุชฺฌมานํ รูปภาวํ น ชหตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ น ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

‘‘โอทาตนฺติ วา วตฺถ’’นฺติ วา, ‘‘วตฺถนฺติ วา โอทาต’’นฺติ วา โอทาตํ วตฺถํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? อามนฺตา. โอทาตํ วตฺถํ รชฺชมานํ โอทาตภาวํ ชหตีติ? อามนฺตา. วตฺถภาวํ ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

‘‘โอทาตนฺติ [Pg.99] วา วตฺถ’’นฺติ วา, ‘‘วตฺถนฺติ วา โอทาต’’นฺติ วา โอทาตํ วตฺถํ อปฺปิยํ กริตฺวา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? อามนฺตา. โอทาตํ วตฺถํ รชฺชมานํ วตฺถภาวํ น ชหตีติ? อามนฺตา. โอทาตภาวํ น ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.…เป….

๒๘๖. รูปํ รูปภาวํ น ชหตีติ? อามนฺตา. รูปํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. นนุ รูปํ รูปภาวํ น ชหตีติ รูปํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ รูปํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ รูปภาวํ น ชหตี’’ติ.

นิพฺพานํ นิพฺพานภาวํ น ชหตีติ นิพฺพานํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. รูปํ รูปภาวํ น ชหตีติ รูปํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปํ รูปภาวํ น ชหติ รูปํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ นิพฺพานภาวํ น ชหติ นิพฺพานํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ อตฺถิ อตีตํ อตีตภาวํ น ชหตีติ? อามนฺตา. อนาคตํ อตฺถิ อนาคตํ อนาคตภาวํ น ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อตีตํ อตฺถิ อตีตํ อตีตภาวํ น ชหตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ น ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ อตฺถิ อนาคตํ อนาคตภาวํ ชหตีติ ? อามนฺตา. อตีตํ อตฺถิ อตีตํ อตีตภาวํ ชหตีติ ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ ชหตีติ ? อามนฺตา. อตีตํ อตฺถิ อตีตํ อตีตภาวํ ชหตีติ ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตีตํ อตฺถิ อตีตํ อตีตภาวํ น ชหตีติ? อามนฺตา. อตีตํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อตีตํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตํ อตฺถิ อตีตํ อตีตภาวํ น ชหตี’’ติ.

นิพฺพานํ [Pg.100] อตฺถิ นิพฺพานํ นิพฺพานภาวํ น ชหตีติ นิพฺพานํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. อตีตํ อตฺถิ อตีตํ อตีตภาวํ น ชหตีติ อตีตํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ อตฺถิ อตีตํ อตีตภาวํ น ชหติ อตีตํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ อตฺถิ นิพฺพานํ นิพฺพานภาวํ น ชหติ นิพฺพานํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๘๗. อตีตํ รูปํ อตฺถิ อตีตํ รูปํ อตีตภาวํ น ชหตีติ? อามนฺตา. อนาคตํ รูปํ อตฺถิ อนาคตํ รูปํ อนาคตภาวํ น ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ รูปํ อตฺถิ อตีตํ รูปํ อตีตภาวํ น ชหตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ น ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ รูปํ อตฺถิ อนาคตํ รูปํ อนาคตภาวํ ชหตีติ ? อามนฺตา. อตีตํ รูปํ อตฺถิ อตีตํ รูปํ อตีตภาวํ ชหตีติ ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ ชหตีติ ? อามนฺตา. อตีตํ รูปํ อตฺถิ อตีตํ รูปํ อตีตภาวํ ชหตีติ ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ รูปํ อตฺถิ อตีตํ รูปํ อตีตภาวํ น ชหตีติ? อามนฺตา. อตีตํ รูปํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อตีตํ รูปํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตํ รูปํ อนิจฺจํ…เป… วิปริณามธมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตํ รูปํ อตฺถิ อตีตํ รูปํ อตีตภาวํ น ชหตี’’ติ.

นิพฺพานํ อตฺถิ นิพฺพานํ นิพฺพานภาวํ น ชหติ นิพฺพานํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. อตีตํ รูปํ อตฺถิ อตีตํ รูปํ อตีตภาวํ น ชหติ อตีตํ รูปํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ [Pg.101] รูปํ อตฺถิ อตีตํ รูปํ อตีตภาวํ น ชหติ อตีตํ รูปํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ อตฺถิ นิพฺพานํ นิพฺพานภาวํ น ชหติ นิพฺพานํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตา เวทนา อตฺถิ… อตีตา สญฺญา อตฺถิ… อตีตา สงฺขารา อตฺถิ… อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อตีตํ วิญฺญาณํ อตีตภาวํ น ชหตีติ? อามนฺตา. อนาคตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อนาคตํ วิญฺญาณํ อนาคตภาวํ น ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อตีตํ วิญฺญาณํ อตีตภาวํ น ชหตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ น ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อนาคตํ วิญฺญาณํ อนาคตภาวํ ชหตีติ? อามนฺตา. อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อตีตํ วิญฺญาณํ อตีตภาวํ ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ ชหตีติ ? อามนฺตา. อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อตีตํ วิญฺญาณํ อตีตภาวํ ชหตีติ ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อตีตํ วิญฺญาณํ อตีตภาวํ น ชหตีติ? อามนฺตา. อตีตํ วิญฺญาณํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อตีตํ วิญฺญาณํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตํ วิญฺญาณํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อตีตํ วิญฺญาณํ อตีตภาวํ น ชหตี’’ติ.

นิพฺพานํ อตฺถิ นิพฺพานํ นิพฺพานภาวํ น ชหติ นิพฺพานํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อตีตํ วิญฺญาณํ อตีตภาวํ น ชหติ อตีตํ วิญฺญาณํ นิจฺจํ ธุวํ สสฺสตํ อวิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถิ อตีตํ วิญฺญาณํ อตีตภาวํ น ชหติ อตีตํ วิญฺญาณํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ อตฺถิ นิพฺพานํ [Pg.102] นิพฺพานภาวํ น ชหติ นิพฺพานํ อนิจฺจํ อธุวํ อสสฺสตํ วิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วจนโสธนา

๒๘๘. อตีตํ นฺวตฺถีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตํ นฺวตฺถิ, อตีตํ อตฺถีติ มิจฺฉา. หญฺจิ วา ปน อตฺถิ นฺวาตีตํ, อตฺถิ อตีตนฺติ มิจฺฉา. อนาคตํ นฺวตฺถีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคตํ นฺวตฺถิ, อนาคตํ อตฺถีติ มิจฺฉา. หญฺจิ วา ปน อตฺถิ นฺวานาคตํ, อตฺถิ อนาคตนฺติ มิจฺฉา.

อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนํ โหตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ? อามนฺตา. หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตีติ? อามนฺตา. น หุตฺวา น โหติ น หุตฺวา น โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ หุตฺวา อตีตํ โหตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว ปจฺจุปฺปนฺนํ ตํ อตีตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตญฺเญว ปจฺจุปฺปนฺนํ ตํ อตีตนฺติ? อามนฺตา. หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตีติ? อามนฺตา. น หุตฺวา น โหติ น หุตฺวา น โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนํ โหติ, ปจฺจุปฺปนฺนํ หุตฺวา อตีตํ โหตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ตํ อตีตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ตํ อตีตนฺติ? อามนฺตา. หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… หุตฺวา โหติ หุตฺวา โหตีติ? อามนฺตา. น หุตฺวา น โหติ น หุตฺวา น โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตีตจกฺขุรูปาทิกถา

๒๘๙. อตีตํ จกฺขุํ อตฺถิ รูปา อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺถิ อาโลโก อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีเตน จกฺขุนา อตีตํ รูปํ ปสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ โสตํ อตฺถิ สทฺทา อตฺถิ โสตวิญฺญาณํ อตฺถิ อากาโส อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีเตน [Pg.103] โสเตน อตีตํ สทฺทํ สุณาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ ฆานํ อตฺถิ คนฺธา อตฺถิ ฆานวิญฺญาณํ อตฺถิ วาโย อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีเตน ฆาเนน อตีตํ คนฺธํ ฆายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตา ชิวฺหา อตฺถิ รสา อตฺถิ ชิวฺหาวิญฺญาณํ อตฺถิ อาโป อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตาย ชิวฺหาย อตีตํ รสํ สายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีโต กาโย อตฺถิ โผฏฺฐพฺพา อตฺถิ กายวิญฺญาณํ อตฺถิ ปถวี อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีเตน กาเยน อตีตํ โผฏฺฐพฺพํ ผุสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีโต มโน อตฺถิ ธมฺมา อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ อตฺถิ วตฺถุํ อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีเตน มเนน อตีตํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ จกฺขุํ อตฺถิ รูปา อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺถิ อาโลโก อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคเตน จกฺขุนา อนาคตํ รูปํ ปสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ โสตํ อตฺถิ… ฆานํ อตฺถิ… ชิวฺหา อตฺถิ… กาโย อตฺถิ … มโน อตฺถิ ธมฺมา อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ อตฺถิ วตฺถุํ อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคเตน มเนน อนาคตํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุํ อตฺถิ รูปา อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺถิ อาโลโก อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺเนน จกฺขุนา ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ปสฺสตีติ? อามนฺตา. อตีตํ จกฺขุํ อตฺถิ รูปา อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺถิ อาโลโก อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, อตีเตน จกฺขุนา อตีตํ รูปํ ปสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. ปจฺจุปฺปนฺนํ โสตํ อตฺถิ… ฆานํ อตฺถิ… ชิวฺหา อตฺถิ… กาโย อตฺถิ… มโน อตฺถิ ธมฺมา อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ อตฺถิ วตฺถุํ อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺเนน มเนน ปจฺจุปฺปนฺนํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? อามนฺตา. อตีโต มโน อตฺถิ ธมฺมา อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ อตฺถิ วตฺถุํ อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, อตีเตน มเนน อตีตํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุํ อตฺถิ รูปา อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺถิ อาโลโก อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺเนน จกฺขุนา ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ปสฺสตีติ? อามนฺตา. อนาคตํ จกฺขุํ อตฺถิ รูปา อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺถิ อาโลโก อตฺถิ มนสิกาโร [Pg.104] อตฺถิ, อนาคเตน จกฺขุนา อนาคตํ รูปํ ปสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ โสตํ อตฺถิ… ฆานํ อตฺถิ… ชิวฺหา อตฺถิ… กาโย อตฺถิ… มโน อตฺถิ ธมฺมา อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ อตฺถิ วตฺถุํ อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺเนน มเนน ปจฺจุปฺปนฺนํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? อามนฺตา. อนาคโต มโน อตฺถิ ธมฺมา อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ อตฺถิ วตฺถุํ อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, อนาคเตน มเนน อนาคตํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ จกฺขุํ อตฺถิ รูปา อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺถิ อาโลโก อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, น จ อตีเตน จกฺขุนา อตีตํ รูปํ ปสฺสตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุํ อตฺถิ รูปา อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺถิ อาโลโก อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, น จ ปจฺจุปฺปนฺเนน จกฺขุนา ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ปสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ โสตํ อตฺถิ… ฆานํ อตฺถิ… ชิวฺหา อตฺถิ… กาโย อตฺถิ… มโน อตฺถิ ธมฺมา อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ อตฺถิ วตฺถุํ อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, น จ อตีเตน มเนน อตีตํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺโน มโน อตฺถิ ธมฺมา อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ อตฺถิ วตฺถุํ อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, น จ ปจฺจุปฺปนฺเนน มเนน ปจฺจุปฺปนฺนํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ จกฺขุํ อตฺถิ รูปา อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺถิ อาโลโก อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, น จ อนาคเตน จกฺขุนา อนาคตํ รูปํ ปสฺสตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุํ อตฺถิ รูปา อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณํ อตฺถิ อาโลโก อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, น จ ปจฺจุปฺปนฺเนน จกฺขุนา ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ปสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ โสตํ อตฺถิ… ฆานํ อตฺถิ… ชิวฺหา อตฺถิ… กาโย อตฺถิ… มโน อตฺถิ ธมฺมา อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ อตฺถิ วตฺถุํ อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, น จ อนาคเตน มเนน อนาคตํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺโน มโน อตฺถิ ธมฺมา อตฺถิ มโนวิญฺญาณํ อตฺถิ วตฺถุํ อตฺถิ มนสิกาโร อตฺถิ, น จ ปจฺจุปฺปนฺเนน มเนน ปจฺจุปฺปนฺนํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตญาณาทิกถา

๒๙๐. อตีตํ ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. เตน ญาเณน ญาณกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน ญาเณน ญาณกรณียํ กโรตีติ[Pg.105]? อามนฺตา. เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. เตน ญาเณน ญาณกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน ญาเณน ญาณกรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ อตฺถิ, เตน ญาเณน ญาณกรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. อตีตํ ญาณํ อตฺถิ, เตน ญาเณน ญาณกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ อตฺถิ, เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. อตีตํ ญาณํ อตฺถิ, เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ อตฺถิ, เตน ญาเณน ญาณกรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. อนาคตํ ญาณํ อตฺถิ, เตน ญาเณน ญาณกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ อตฺถิ, เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. อนาคตํ ญาณํ อตฺถิ, เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ ญาณํ อตฺถิ, น จ เตน ญาเณน ญาณกรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ อตฺถิ, น จ เตน ญาเณน ญาณกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ ญาณํ อตฺถิ, น จ เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ อตฺถิ, น จ เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ ญาณํ อตฺถิ, น จ เตน ญาเณน ญาณกรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ อตฺถิ, น จ เตน ญาเณน ญาณกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. อนาคตํ ญาณํ อตฺถิ, น จ เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา[Pg.106]. ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ อตฺถิ, น จ เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหนฺตาทิกถา

๒๙๑. อรหโต อตีโต ราโค อตฺถีติ? อามนฺตา. อรหา เตน ราเคน สราโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหโต อตีโต โทโส อตฺถีติ? อามนฺตา. อรหา เตน โทเสน สโทโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหโต อตีโต โมโห อตฺถีติ? อามนฺตา. อรหา เตน โมเหน สโมโหติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหโต อตีโต มาโน อตฺถีติ? อามนฺตา. อรหา เตน มาเนน สมาโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหโต อตีตา ทิฏฺฐิ อตฺถีติ? อามนฺตา. อรหา ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหโต อตีตา วิจิกิจฺฉา อตฺถีติ? อามนฺตา. อรหา ตาย วิจิกิจฺฉาย สวิจิกิจฺโฉติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหโต อตีตํ ถินํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อรหา เตน ถิเนน สถิโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหโต อตีตํ อุทฺธจฺจํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อรหา เตน อุทฺธจฺเจน สอุทฺธจฺโจติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหโต อตีตํ อหิริกํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อรหา เตน อหิริเกน สอหิริโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหโต อตีตํ อโนตฺตปฺปํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อรหา เตน อโนตฺตปฺเปน สอโนตฺตปฺปีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามิสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคามี ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคามิสฺส อตีตา วิจิกิจฺฉา อตฺถิ… อตีโต สีลพฺพตปรามาโส อตฺถิ… อตีโต อณุสหคโต กามราโค อตฺถิ… อตีโต อณุสหคโต พฺยาปาโท อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคามี เตน พฺยาปาเทน พฺยาปนฺนจิตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถีติ? อามนฺตา. สกทาคามี ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สกทาคามิสฺส อตีตา วิจิกิจฺฉา อตฺถิ… อตีโต สีลพฺพตปรามาโส อตฺถิ… อตีโต [Pg.107] โอฬาริโก กามราโค อตฺถิ… อตีโต โอฬาริโก พฺยาปาโท อตฺถีติ? อามนฺตา. สกทาคามี เตน พฺยาปาเทน พฺยาปนฺนจิตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปนฺนสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถีติ? อามนฺตา. โสตาปนฺโน ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตาปนฺนสฺส อตีตา วิจิกิจฺฉา อตฺถิ… อตีโต สีลพฺพตปรามาโส อตฺถิ… อตีโต อปายคมนีโย ราโค อตฺถิ… อตีโต อปายคมนีโย โทโส อตฺถิ… อตีโต อปายคมนีโย โมโห อตฺถีติ? อามนฺตา. โสตาปนฺโน เตน โมเหน สโมโหติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒๙๒. ปุถุชฺชนสฺส อตีโต ราโค อตฺถิ, ปุถุชฺชโน เตน ราเคน สราโคติ? อามนฺตา. อรหโต อตีโต ราโค อตฺถิ, อรหา เตน ราเคน สราโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุถุชฺชนสฺส อตีโต โทโส อตฺถิ…เป… อตีตํ อโนตฺตปฺปํ อตฺถิ ปุถุชฺชโน เตน อโนตฺตปฺเปน อโนตฺตปฺปีติ? อามนฺตา. อรหโต อตีตํ อโนตฺตปฺปํ อตฺถิ, อรหา เตน อโนตฺตปฺเปน อโนตฺตปฺปีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปุถุชฺชนสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถิ, ปุถุชฺชโน ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? อามนฺตา. อนาคามิสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถิ, อนาคามี ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุถุชฺชนสฺส อตีตา วิจิกิจฺฉา อตฺถิ…เป… อตีโต อณุสหคโต พฺยาปาโท อตฺถิ, ปุถุชฺชโน เตน พฺยาปาเทน พฺยาปนฺนจิตฺโตติ? อามนฺตา. อนาคามิสฺส อตีโต อณุสหคโต พฺยาปาโท อตฺถิ, อนาคามี เตน พฺยาปาเทน พฺยาปนฺนจิตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปุถุชฺชนสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถิ, ปุถุชฺชโน ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? อามนฺตา. สกทาคามิสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถิ, สกทาคามี ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุถุชฺชนสฺส อตีตา วิจิกิจฺฉา อตฺถิ… อตีโต โอฬาริโก พฺยาปาโท อตฺถิ, ปุถุชฺชโน เตน พฺยาปาเทน พฺยาปนฺนจิตฺโตติ? อามนฺตา. สกทาคามิสฺส อตีโต โอฬาริโก พฺยาปาโท อตฺถิ, สกทาคามี เตน พฺยาปาเทน พฺยาปนฺนจิตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปุถุชฺชนสฺส [Pg.108] อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถิ, ปุถุชฺชโน ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถิ, โสตาปนฺโน ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุถุชฺชนสฺส อตีตา วิจิกิจฺฉา อตฺถิ…เป… อตีโต อปายคมนีโย โมโห อตฺถิ, ปุถุชฺชโน เตน โมเหน สโมโหติ? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส อตีโต อปายคมนีโย โมโห อตฺถิ, โสตาปนฺโน เตน โมเหน สโมโหติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต อตีโต ราโค อตฺถิ, น จ อรหา เตน ราเคน สราโคติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชนสฺส อตีโต ราโค อตฺถิ, น จ ปุถุชฺชโน เตน ราเคน สราโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหโต อตีโต โทโส อตฺถิ…เป… อตีตํ อโนตฺตปฺปํ อตฺถิ, น จ อรหา เตน อโนตฺตปฺเปน อโนตฺตปฺปีติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชนสฺส อตีตํ อโนตฺตปฺปํ อตฺถิ, น จ ปุถุชฺชโน เตน อโนตฺตปฺเปน อโนตฺตปฺปีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามิสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถิ, น จ อนาคามี ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชนสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถิ, น จ ปุถุชฺชโน ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคามิสฺส อตีตา วิจิกิจฺฉา อตฺถิ…เป… อตีโต อณุสหคโต พฺยาปาโท อตฺถิ, น จ อนาคามี เตน พฺยาปาเทน พฺยาปนฺนจิตฺโตติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชนสฺส อตีโต อณุสหคโต พฺยาปาโท อตฺถิ, น จ ปุถุชฺชโน เตน พฺยาปาเทน พฺยาปนฺนจิตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถิ, น จ สกทาคามี ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชนสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถิ, น จ ปุถุชฺชโน ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สกทาคามิสฺส อตีตา วิจิกิจฺฉา อตฺถิ…เป… อตีโต โอฬาริโก พฺยาปาโท อตฺถิ, น จ สกทาคามี เตน พฺยาปาเทน พฺยาปนฺนจิตฺโตติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชนสฺส อตีโต โอฬาริโก พฺยาปาโท อตฺถิ, น จ ปุถุชฺชโน เตน พฺยาปาเทน พฺยาปนฺนจิตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปนฺนสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ อตฺถิ, น จ โสตาปนฺโน ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชนสฺส อตีตา สกฺกายทิฏฺฐิ [Pg.109] อตฺถิ, น จ ปุถุชฺชโน ตาย ทิฏฺฐิยา สทิฏฺฐิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตาปนฺนสฺส อตีตา วิจิกิจฺฉา อตฺถิ…เป… อตีโต อปายคมนีโย โมโห อตฺถิ, น จ โสตาปนฺโน เตน โมเหน สโมโหติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชนสฺส อตีโต อปายคมนีโย โมโห อตฺถิ, น จ ปุถุชฺชโน เตน โมเหน สโมโหติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตหตฺถาทิกถา

๒๙๓. อตีตา หตฺถา อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีเตสุ หตฺเถสุ สติ อาทานนิกฺเขปนํ ปญฺญายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตา ปาทา อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีเตสุ ปาเทสุ สติ อภิกฺกมปฏิกฺกโม ปญฺญายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตา ปพฺพา อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีเตสุ ปพฺเพสุ สติ สมิญฺชนปสารณํ ปญฺญายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีโต กุจฺฉิ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตสฺมึ กุจฺฉิสฺมึ สติ ชิฆจฺฉา ปิปาสา ปญฺญายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีโต กาโย อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีโต กาโย ปคฺคหนิคฺคหุปโค เฉทนเภทนุปโค กาเกหิ คิชฺเฌหิ กุลเลหิ สาธารโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีเต กาเย วิสํ กเมยฺย, สตฺถํ กเมยฺย, อคฺคิ กเมยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ลพฺภา อตีโต กาโย อทฺทุพนฺธเนน พนฺธิตุํ, รชฺชุพนฺธเนน พนฺธิตุํ, สงฺขลิกพนฺธเนน พนฺธิตุํ, คามพนฺธเนน พนฺธิตุํ, นิคมพนฺธเนน พนฺธิตุํ, นครพนฺธเนน พนฺธิตุํ, ชนปทพนฺธเนน พนฺธิตุํ, กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พนฺธิตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีโต อาโป อตฺถีติ? อามนฺตา. เตน อาเปน อาปกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีโต เตโช อตฺถีติ? อามนฺตา. เตน เตเชน เตชกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีโต วาโย อตฺถีติ? อามนฺตา. เตน วาเยน วายกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตกฺขนฺธาทิสโมธานกถา

๒๙๔. อตีโต รูปกฺขนฺโธ อตฺถิ, อนาคโต รูปกฺขนฺโธ อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺโน รูปกฺขนฺโธ อตฺถีติ? อามนฺตา. ตโย รูปกฺขนฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ [Pg.110]…เป… อตีตา ปญฺจกฺขนฺธา อตฺถิ, อนาคตา ปญฺจกฺขนฺธา อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺนา ปญฺจกฺขนฺธา อตฺถีติ? อามนฺตา. ปนฺนรสกฺขนฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ จกฺขายตนํ อตฺถิ, อนาคตํ จกฺขายตนํ อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขายตนํ อตฺถีติ? อามนฺตา. ตีณิ จกฺขายตนานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตานิ ทฺวาทสายตนานิ อตฺถิ, อนาคตานิ ทฺวาทสายตนานิ อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺนานิ ทฺวาทสายตนานิ อตฺถีติ? อามนฺตา. ฉตฺตึสายตนานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตา จกฺขุธาตุ อตฺถิ, อนาคตา จกฺขุธาตุ อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺนา จกฺขุธาตุ อตฺถีติ? อามนฺตา. ติสฺโส จกฺขุธาตุโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตา อฏฺฐารส ธาตุโย อตฺถิ, อนาคตา อฏฺฐารส ธาตุโย อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺนา อฏฺฐารส ธาตุโย อตฺถีติ? อามนฺตา. จตุปญฺญาส ธาตุโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ จกฺขุนฺทฺริยํ อตฺถิ, อนาคตํ จกฺขุนฺทฺริยํ อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อตฺถีติ? อามนฺตา. ตีณิ จกฺขุนฺทฺริยานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตานิ พาวีสตินฺทฺริยานิ อตฺถิ, อนาคตานิ พาวีสตินฺทฺริยานิ อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺนานิ พาวีสตินฺทฺริยานิ อตฺถีติ? อามนฺตา. ฉสฏฺฐินฺทฺริยานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีโต ราชา จกฺกวตฺตี อตฺถิ, อนาคโต ราชา จกฺกวตฺตี อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺโน ราชา จกฺกวตฺตี อตฺถีติ? อามนฺตา. ติณฺณนฺนํ ราชูนํ จกฺกวตฺตีนํ สมฺมุขีภาโว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีโต สมฺมาสมฺมุทฺโธ อตฺถิ, อนาคโต สมฺมาสมฺพุทฺโธ อตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺโน สมฺมาสมฺพุทฺโธ อตฺถีติ? อามนฺตา. ติณฺณนฺนํ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ สมฺมุขีภาโว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปทโสธนกถา

๒๙๕. อตีตํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถิ อตีตนฺติ? อตฺถิ สิยา อตีตํ, สิยา นฺวาตีตนฺติ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ อตีตํ อตฺถิ, อตฺถิ สิยา อตีตํ, สิยา นฺวาตีตํ, เตนาตีตํ นฺวาตีตํ, นฺวาตีตํ อตีตนฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ [Pg.111] – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘อตีตํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา อตีตํ, สิยา นฺวาตีตํ, เตนาตีตํ นฺวาตีตํ, นฺวาตีตํ อตีต’’’นฺติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน อตีตํ นฺวาตีตํ นฺวาตีตํ อตีตนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา อตีตํ, สิยา นฺวาตีต’’นฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘อตีตํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา อตีตํ, สิยา นฺวาตีตํ, เตนาตีตํ นฺวาตีตํ, นฺวาตีตํ อตีต’’’นฺติ มิจฺฉา.

อนาคตํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถิ อนาคตนฺติ? อตฺถิ สิยา อนาคตํ, สิยา นฺวานาคตนฺติ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ อนาคตํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา อนาคตํ สิยา นฺวานาคตํ, เตนานาคตํ นฺวานาคตํ, นฺวานาคตํ อนาคตนฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘อนาคตํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา อนาคตํ, สิยา นฺวานาคตํ, เตนานาคตํ นฺวานาคตํ, นฺวานาคตํ อนาคต’’’นฺติ มิจฺฉา.

โน เจ ปนานาคตํ นฺวานาคตํ นฺวานาคตํ อนาคตนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคตํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา อนาคตํ, สิยา นฺวานาคต’’นฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘อนาคตํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา อนาคตํ, สิยา นฺวานาคตํ, เตนานาคตํ นฺวานาคตํ, นฺวานาคตํ อนาคต’’’นฺติ มิจฺฉา.

ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถีติ, อามนฺตา. อตฺถิ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ? อตฺถิ สิยา ปจฺจุปฺปนฺนํ, สิยา โน ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา ปจฺจุปฺปนฺนํ, สิยา โน ปจฺจุปฺปนฺนํ, เตน ปจฺจุปฺปนฺนํ, โน ปจฺจุปฺปนฺนํ, โน ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา ปจฺจุปฺปนฺนํ, สิยา โน ปจฺจุปฺปนฺนํ, เตน ปจฺจุปฺปนฺนํ โน ปจฺจุปฺปนฺนํ, โน ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺน’’’นฺติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน ปจฺจุปฺปนฺนํ โน ปจฺจุปฺปนฺนํ, โน ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา ปจฺจุปฺปนฺนํ, สิยา โน ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา [Pg.112] ปจฺจุปฺปนฺนํ, สิยา โน ปจฺจุปฺปนฺนํ, เตน ปจฺจุปฺปนฺนํ โน ปจฺจุปฺปนฺนํ, โน ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺน’’’นฺติ มิจฺฉา.

นิพฺพานํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถิ นิพฺพานนฺติ? อตฺถิ สิยา นิพฺพานํ สิยา โน นิพฺพานนฺติ.

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ นิพฺพานํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา นิพฺพานํ, สิยา โน นิพฺพานํ, เตน นิพฺพานํ โน นิพฺพานํ, โน นิพฺพานํ นิพฺพานนฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘นิพฺพานํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา นิพฺพานํ, สิยา โน นิพฺพานํ, เตน นิพฺพานํ โน นิพฺพานํ, โน นิพฺพานํ นิพฺพาน’’’นฺติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน นิพฺพานํ โน นิพฺพานํ, โน นิพฺพานํ นิพฺพานนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นิพฺพานํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา นิพฺพานํ, สิยา โน นิพฺพาน’’นฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘นิพฺพานํ อตฺถิ อตฺถิ สิยา นิพฺพานํ, สิยา โน นิพฺพานํ, เตน นิพฺพานํ โน นิพฺพานํ, โน นิพฺพานํ นิพฺพาน’’’นฺติ มิจฺฉา.

สุตฺตสาธนํ

๒๙๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีตํ อตฺถิ, อนาคตํ อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยํ กิญฺจิ, ภิกฺขเว, รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา – อยํ วุจฺจติ รูปกฺขนฺโธ. ยา กาจิ เวทนา… ยา กาจิ สญฺญา… เย เกจิ สงฺขารา… ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา – อยํ วุจฺจติ วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตีตํ อตฺถิ, อนาคตํ อตฺถีติ.

อตีตํ อตฺถิ, อนาคตํ อตฺถีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, นิรุตฺติปถา อธิวจนปถา ปญฺญตฺติปถา อสงฺกิณฺณา อสงฺกิณฺณปุพฺพา น สงฺกิยนฺติ น สงฺกิยิสฺสนฺติ อปฺปฏิกุฏฺฐา สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ. กตเม ตโย? ยํ, ภิกฺขเว, รูปํ อตีตํ นิรุทฺธํ วิคตํ วิปริณตํ ‘อโหสี’ติ ตสฺส สงฺขา, ‘อโหสี’ติ ตสฺส สมญฺญา, ‘อโหสี’ติ ตสฺส ปญฺญตฺติ; น ตสฺส สงฺขา ‘อตฺถี’ติ, น ตสฺส สงฺขา ‘ภวิสฺสตี’ติ. ยา เวทนา…เป… ยา สญฺญา… เย สงฺขารา… ยํ วิญฺญาณํ [Pg.113] อตีตํ นิรุทฺธํ วิคตํ วิปริณตํ ‘อโหสี’ติ ตสฺส สงฺขา, ‘อโหสี’ติ ตสฺส สมญฺญา, ‘อโหสี’ติ ตสฺส ปญฺญตฺติ; น ตสฺส สงฺขา ‘อตฺถี’ติ, น ตสฺส สงฺขา ‘ภวิสฺสตี’ติ.

‘‘ยํ, ภิกฺขเว, รูปํ อชาตํ อปาตุภูตํ ‘ภวิสฺสตี’ติ ตสฺส สงฺขา, ‘ภวิสฺสตี’ติ ตสฺส สมญฺญา, ‘ภวิสฺสตี’ติ ตสฺส ปญฺญตฺติ; น ตสฺส สงฺขา ‘อตฺถี’ติ, น ตสฺส สงฺขา ‘อโหสี’ติ. ยา เวทนา…เป… ยา สญฺญา… เย สงฺขารา… ยํ วิญฺญาณํ อชาตํ อปาตุภูตํ ‘ภวิสฺสตี’ติ ตสฺส สงฺขา, ‘ภวิสฺสตี’ติ ตสฺส สมญฺญา, ‘ภวิสฺสตี’ติ ตสฺส ปญฺญตฺติ; น ตสฺส สงฺขา ‘อตฺถี’ติ, น ตสฺส สงฺขา ‘อโหสี’ติ.

‘‘ยํ, ภิกฺขเว, รูปํ ชาตํ ปาตุภูตํ ‘อตฺถี’ติ ตสฺส สงฺขา, ‘อตฺถี’ติ ตสฺส สมญฺญา, ‘อตฺถี’ติ ตสฺส ปญฺญตฺติ; น ตสฺส สงฺขา ‘อโหสี’ติ, น ตสฺส สงฺขา ‘ภวิสฺสตี’ติ. ยา เวทนา…เป… ยา สญฺญา… เย สงฺขารา… ยํ วิญฺญาณํ ชาตํ ปาตุภูตํ ‘อตฺถี’ติ ตสฺส สงฺขา, ‘อตฺถี’ติ ตสฺส สมญฺญา, ‘อตฺถี’ติ ตสฺส ปญฺญตฺติ; น ตสฺส สงฺขา ‘อโหสี’ติ, น ตสฺส สงฺขา ‘ภวิสฺสตี’ติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, ตโย นิรุตฺติปถา อธิวจนปถา ปญฺญตฺติปถา อสงฺกิณฺณา อสงฺกิณฺณปุพฺพา น สงฺกิยนฺติ น สงฺกิยิสฺสนฺติ อปฺปฏิกุฏฺฐา สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ.

‘‘เยปิ เต, ภิกฺขเว, อเหสุํ อุกฺกลา วสฺสภญฺญา อเหตุกวาทา อกิริยวาทา นตฺถิกวาทา, เตปิเม ตโย นิรุตฺติปเถ อธิวจนปเถ ปญฺญตฺติปเถ น ครหิตพฺพํ น ปฏิกฺโกสิตพฺพํ อมญฺญึสุ. ตํ กิสฺส เหตุ? นินฺทาพฺยาโรสอุปารมฺภภยา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีตํ อตฺถิ, อนาคตํ อตฺถี’’ติ.

อตีตํ อตฺถีติ? อามนฺตา. นนุ อายสฺมา ผคฺคุโน ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อตฺถิ นุ โข ตํ, ภนฺเต, จกฺขุํ เยน จกฺขุนา อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺยาติ. อตฺถิ นุ โข สา, ภนฺเต, ชิวฺหา…เป… อตฺถิ นุ โข โส, ภนฺเต, มโน เยน มเนน อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺยา’’ติ.

‘‘นตฺถิ [Pg.114] โข ตํ, ผคฺคุน, จกฺขุํ เยน จกฺขุนา อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺย. นตฺถิ โข สา, ผคฺคุน, ชิวฺหา…เป… นตฺถิ นุ โข โส, ผคฺคุน, มโน เยน มเนน อตีเต พุทฺเธ ปรินิพฺพุเต ฉินฺนปปญฺเจ ฉินฺนวฏุเม ปริยาทินฺนวฏฺเฏ สพฺพทุกฺขวีติวตฺเต ปญฺญาปยมาโน ปญฺญาเปยฺยา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีตํ อตฺถี’’ติ.

อตีตํ อตฺถีติ? อามนฺตา. นนุ อายสฺมา นนฺทโก เอตทโวจ – ‘‘อหุ ปุพฺเพ โลโภ ตทหุ อกุสลํ, โส เอตรหิ นตฺถิ, อิจฺเจตํ กุสลํ. อหุ ปุพฺเพ โทโส… อหุ ปุพฺเพ โมโห, ตทหุ อกุสลํ, โส เอตรหิ นตฺถิ, อิจฺเจตํ กุสล’’นฺติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีตํ อตฺถี’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนาคตํ อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘กพฬีกาเร เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อตฺถิ ราโค, อตฺถิ นนฺที, อตฺถิ ตณฺหา; ปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ. ยตฺถ ปติฏฺฐิตํ วิญฺญาณํ วิรูฬฺหํ, อตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ อตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, อตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ อตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, สโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, สรชํ สอุปายาสนฺติ วทามิ.

‘‘ผสฺเส เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร… มโนสญฺเจตนาย เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร… วิญฺญาเณ เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร อตฺถิ ราโค, อตฺถิ นนฺที…เป… สรชํ สอุปายาสนฺติ วทามี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อนาคตํ อตฺถีติ.

อนาคตํ อตฺถีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘กพฬีกาเร เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร นตฺถิ ราโค, นตฺถิ นนฺที, นตฺถิ ตณฺหา; อปฺปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ อวิรูฬฺหํ. ยตฺถ วิญฺญาณํ อปฺปติฏฺฐิตํ อวิรูฬฺหํ, นตฺถิ ตตฺถ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ. ยตฺถ นตฺถิ นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ, นตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธิ. ยตฺถ นตฺถิ สงฺขารานํ วุทฺธิ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ. ยตฺถ [Pg.115] นตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ, นตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณํ. ยตฺถ นตฺถิ อายตึ ชาติชรามรณํ, อโสกํ ตํ, ภิกฺขเว, อรชํ อนุปายาสนฺติ วทามิ.

‘‘ผสฺเส เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร… มโนสญฺเจตนาย เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร… วิญฺญาเณ เจ, ภิกฺขเว, อาหาเร นตฺถิ ราโค, นตฺถิ นนฺที…เป… อรชํ อนุปายาสนฺติ วทามี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนาคตํ อตฺถี’’ติ.

สพฺพมตฺถีติกถา นิฏฺฐิตา.

๖. อตีตกฺขนฺธาทิกถา

๑. นสุตฺตสาธนํ

๒๙๗. อตีตํ ขนฺธาติ? อามนฺตา. อตีตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ อายตนนฺติ? อามนฺตา. อตีตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ ธาตูติ? อามนฺตา. อตีตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ ขนฺธา ธาตุ อายตนนฺติ ? อามนฺตา. อตีตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ ขนฺธาติ? อามนฺตา. อนาคตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ อายตนนฺติ? อามนฺตา. อนาคตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ ธาตูติ? อามนฺตา. อนาคตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ ขนฺธา ธาตุ อายตนนฺติ? อามนฺตา. อนาคตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ ขนฺธา ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตํ ขนฺธา อตีตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตํ อายตนํ อตีตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ ธาตุ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตํ ธาตุ อตีตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ อตีตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ [Pg.116] ขนฺธา ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตํ ขนฺธา อนาคตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตํ อายตนํ อนาคตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ ธาตุ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตํ ธาตุ อนาคตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ อนาคตํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ ขนฺธา อตีตํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ ขนฺธา ปจฺจุปฺปนฺนํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ อายตนํ อตีตํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ ธาตุ อตีตํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ ธาตุ ปจฺจุปฺปนฺนํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ อตีตํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ ขนฺธา อนาคตํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ ขนฺธา ปจฺจุปฺปนฺนํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ อายตนํ…เป… อนาคตํ ธาตุ…เป… อนาคตํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ อนาคตํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ รูปํ ขนฺโธติ? อามนฺตา. อตีตํ รูปํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ รูปํ อายตนนฺติ? อามนฺตา. อตีตํ รูปํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ รูปํ ธาตูติ? อามนฺตา. อตีตํ รูปํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ รูปํ ขนฺธา ธาตุ อายตนนฺติ? อามนฺตา. อตีตํ รูปํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ รูปํ ขนฺโธติ? อามนฺตา. อนาคตํ รูปํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ รูปํ อายตนํ…เป… อนาคตํ รูปํ ธาตุ…เป… อนาคตํ รูปํ ขนฺธา ธาตุ อายตนนฺติ? อามนฺตา. อนาคตํ รูปํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ขนฺโธ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตํ รูปํ ขนฺโธ อตีตํ รูปํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อายตนํ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ธาตุ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตํ รูปํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ อตีตํ รูปํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ [Pg.117] รูปํ ขนฺโธ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตํ รูปํ ขนฺโธ อนาคตํ รูปํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อายตนํ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ธาตุ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตํ รูปํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ อนาคตํ รูปํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ รูปํ ขนฺโธ อตีตํ รูปํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ขนฺโธ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ รูปํ อายตนํ…เป… อตีตํ รูปํ ธาตุ…เป… อตีตํ รูปํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ อตีตํ รูปํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ รูปํ ขนฺโธ อนาคตํ รูปํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ขนฺโธ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ รูปํ อายตนํ…เป… อนาคตํ รูปํ ธาตุ…เป… อนาคตํ รูปํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ อนาคตํ รูปํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตา เวทนา… อตีตา สญฺญา… อตีตา สงฺขารา… อตีตํ วิญฺญาณํ ขนฺโธติ? อามนฺตา. อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ วิญฺญาณํ อายตนํ …เป… อตีตํ วิญฺญาณํ ธาตุ…เป… อตีตํ วิญฺญาณํ ขนฺธา ธาตุ อายตนนฺติ? อามนฺตา. อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ วิญฺญาณํ ขนฺโธติ? อามนฺตา. อนาคตํ วิญฺญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ วิญฺญาณํ อายตนํ…เป… อนาคตํ วิญฺญาณํ ธาตุ…เป… อนาคตํ วิญฺญาณํ ขนฺธา ธาตุ อายตนนฺติ? อามนฺตา. อนาคตํ วิญฺญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ขนฺโธ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตํ วิญฺญาณํ ขนฺโธ อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อายตนํ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ธาตุ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตํ วิญฺญาณํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ [Pg.118] วิญฺญาณํ ขนฺโธ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตํ วิญฺญาณํ ขนฺโธ อนาคตํ วิญฺญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อายตนํ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ธาตุ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตํ วิญฺญาณํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ อนาคตํ วิญฺญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ วิญฺญาณํ ขนฺโธ อตีตํ วิญฺญาณํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ขนฺโธ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ วิญฺญาณํ อายตนํ…เป… อตีตํ วิญฺญาณํ ธาตุ…เป… อตีตํ วิญฺญาณํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ อตีตํ วิญฺญาณํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ วิญฺญาณํ ขนฺโธ อนาคตํ วิญฺญาณํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ขนฺโธ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ วิญฺญาณํ อายตนํ…เป… อนาคตํ วิญฺญาณํ ธาตุ…เป… อนาคตํ วิญฺญาณํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ อนาคตํ วิญฺญาณํ นตฺถีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ ขนฺธา ธาตุ อายตนํ ปจฺจุปฺปนฺนํ วิญฺญาณํ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒. สุตฺตสาธนํ

๒๙๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีตานาคตา ขนฺธา ธาตุ อายตนํ นตฺถิ เจเต’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, นิรุตฺติปถา อธิวจนปถา ปญฺญตฺติ…เป… วิญฺญูหีติ…เป…’’. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีตานาคตา ขนฺธา ธาตุ อายตนํ นตฺถิ เจเต’’ติ.

อตีตานาคตา ขนฺธา ธาตุ อายตนํ นตฺถิ เจเตติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยํ กิญฺจิ, ภิกฺขเว, รูปํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา โอฬาริกํ วา สุขุมํ วา หีนํ วา ปณีตํ วา ยํ ทูเร สนฺติเก วา, อยํ วุจฺจติ รูปกฺขนฺโธ. ยา กาจิ เวทนา… ยา กาจิ สญฺญา… เย เกจิ สงฺขารา… ยํ กิญฺจิ วิญฺญาณํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนํ…เป… อยํ วุจฺจติ วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีตานาคตา ขนฺธา ธาตุ อายตนํ นตฺถิ เจเต’’ติ.

อตีตกฺขนฺธาทิกถา นิฏฺฐิตา.

๗. เอกจฺจํ อตฺถีติกถา

๑. อตีตาทิเอกจฺจกถา

๒๙๙. อตีตํ [Pg.119] อตฺถีติ? เอกจฺจํ อตฺถิ, เอกจฺจํ นตฺถีติ. เอกจฺจํ นิรุทฺธํ, เอกจฺจํ น นิรุทฺธํ; เอกจฺจํ วิคตํ, เอกจฺจํ อวิคตํ; เอกจฺจํ อตฺถงฺคตํ, เอกจฺจํ น อตฺถงฺคตํ; เอกจฺจํ อพฺภตฺถงฺคตํ, เอกจฺจํ น อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ เอกจฺจํ อตฺถิ, เอกจฺจํ นตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา เอกจฺเจ อตฺถิ, เอกจฺเจ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ เอกจฺจํ อตฺถิ, เอกจฺจํ นตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา วิปกฺกวิปากา ธมฺมา เอกจฺเจ อตฺถิ, เอกจฺเจ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ เอกจฺจํ อตฺถิ, เอกจฺจํ นตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา อวิปากา ธมฺมา เอกจฺเจ อตฺถิ เอกจฺเจ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ เอกจฺจํ อตฺถิ เอกจฺจํ นตฺถีติ? อามนฺตา. กึ อตฺถิ กึ นตฺถีติ? อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา – เต อตฺถิ; อตีตา วิปกฺกวิปากา ธมฺมา – เต นตฺถีติ. อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา – เต อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา วิปกฺกวิปากา ธมฺมา – เต อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา – เต อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา อวิปากา ธมฺมา – เต อตฺถีติ ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตา วิปกฺกวิปากา ธมฺมา – เต นตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา – เต นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป….

อตีตา อวิปากา ธมฺมา – เต นตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา – เต นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา – เต อตฺถีติ? อามนฺตา. นนุ อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา – เต อตฺถี’’ติ.

อตีตา [Pg.120] อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธา – เต อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา วิปกฺกวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธา – เต อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธา – เต อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา อวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธา – เต อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตา วิปกฺกวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธา – เต นตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธา – เต นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตา อวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธา – เต นตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธา – เต นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธา – เต อตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา วิปกฺกวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธา – เต นตฺถีติ? อามนฺตา. อตีตา เอกเทสํ วิปกฺกวิปากา ธมฺมา เอกเทสํ อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา นิรุทฺธา – เต เอกจฺเจ อตฺถิ เอกจฺเจ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา – เต อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา วิปจฺจิสฺสนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา วิปจฺจิสฺสนฺติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา – เต อตฺถี’’ติ.

อตีตา อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา วิปจฺจิสฺสนฺตีติ กตฺวา เต อตฺถีติ? อามนฺตา. วิปจฺจิสฺสนฺตีติ กตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… วิปจฺจิสฺสนฺตีติ กตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนาติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนา ธมฺมา นิรุชฺฌิสฺสนฺตีติ กตฺวา เต นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๒. อนาคตาทิเอกจฺจกถา

๓๐๐. อนาคตํ อตฺถีติ? เอกจฺจํ อตฺถิ, เอกจฺจํ นตฺถีติ. เอกจฺจํ ชาตํ, เอกจฺจํ อชาตํ; เอกจฺจํ สญฺชาตํ, เอกจฺจํ อสญฺชาตํ; เอกจฺจํ นิพฺพตฺตํ, เอกจฺจํ อนิพฺพตฺตํ; เอกจฺจํ ปาตุภูตํ, เอกจฺจํ อปาตุภูตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ เอกจฺจํ อตฺถิ, เอกจฺจํ นตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา เอกจฺเจ อตฺถิ, เอกจฺเจ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ [Pg.121] เอกจฺจํ อตฺถิ, เอกจฺจํ นตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตา อนุปฺปาทิโน ธมฺมา เอกจฺเจ อตฺถิ, เอกจฺเจ นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ เอกจฺจํ อตฺถิ, เอกจฺจํ นตฺถีติ? อามนฺตา. กึ อตฺถิ, กึ นตฺถีติ? อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา – เต อตฺถิ; อนาคตา อนุปฺปาทิโน ธมฺมา – เต นตฺถีติ. อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา – เต อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตา อนุปฺปาทิโน ธมฺมา – เต อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตา อนุปฺปาทิโน ธมฺมา – เต นตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา – เต นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา – เต อตฺถีติ? อามนฺตา. นนุ อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา อชาตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา อชาตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา – เต อตฺถี’’ติ.

อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา อชาตา – เต อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตา อนุปฺปาทิโน ธมฺมา อชาตา – เต อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตา อนุปฺปาทิโน ธมฺมา อชาตา – เต นตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา อชาตา – เต นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา – เต อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา – เต อตฺถี’’ติ.

อนาคตา อุปฺปาทิโน ธมฺมา อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ กตฺวา เต อตฺถีติ? อามนฺตา. อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ กตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อุปฺปชฺชิสฺสนฺตีติ กตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนาติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนา ธมฺมา นิรุชฺฌิสฺสนฺตีติ กตฺวา เต นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกจฺจํ อตฺถีติกถา นิฏฺฐิตา.

๘. สติปฏฺฐานกถา

๓๐๑. สพฺเพ ธมฺมา สติปฏฺฐานาติ? อามนฺตา. สพฺเพ ธมฺมา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค เอกายนมคฺโค ขยคามี โพธคามี [Pg.122] อปจยคามี อนาสวา อสํโยชนิยา อคนฺถนิยา อโนฆนิยา อโยคนิยา อนีวรณิยา อปรามฏฺฐา อนุปาทานิยา อสํกิเลสิกา, สพฺเพ ธมฺมา พุทฺธานุสฺสติ ธมฺมานุสฺสติ สงฺฆานุสฺสติ สีลานุสฺสติ จาคานุสฺสติ เทวตานุสฺสติ อานาปานสฺสติ มรณานุสฺสติ กายคตาสติ อุปสมานุสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สพฺเพ ธมฺมา สติปฏฺฐานาติ? อามนฺตา. จกฺขายตนํ สติปฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขายตนํ สติปฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. จกฺขายตนํ สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค เอกายนมคฺโค ขยคามี โพธคามี อปจยคามี อนาสวํ อสํโยชนิยํ…เป… อสํกิเลสิกํ, จกฺขายตนํ พุทฺธานุสฺสติ ธมฺมานุสฺสติ สงฺฆานุสฺสติ สีลานุสฺสติ จาคานุสฺสติ เทวตานุสฺสติ อานาปานสฺสติ มรณานุสฺสติ กายคตาสติ อุปสมานุสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตายตนํ… ฆานายตนํ… ชิวฺหายตนํ… กายายตนํ… รูปายตนํ… สทฺทายตนํ… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ… ราโค… โทโส… โมโห… มาโน… ทิฏฺฐิ… วิจิกิจฺฉา… ถินํ… อุทฺธจฺจํ… อหิริกํ… อโนตฺตปฺปํ สติปฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อโนตฺตปฺปํ สติปฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. อโนตฺตปฺปํ สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ…เป… กายคตาสติ อุปสมานุสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สติ สติปฏฺฐานา, สา จ สตีติ? อามนฺตา. จกฺขายตนํ สติปฏฺฐานํ, ตญฺจ สตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สติ สติปฏฺฐานา, สา จ สตีติ? อามนฺตา. โสตายตนํ…เป… กายายตนํ… รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ… ราโค… โทโส… โมโห…เป… อโนตฺตปฺปํ สติปฏฺฐานํ, ตญฺจ สตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขายตนํ สติปฏฺฐานํ, ตญฺจ น สตีติ? อามนฺตา. สติ สติปฏฺฐานา, สา จ น สตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตายตนํ…เป… กายายตนํ… รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ… ราโค … โทโส… โมโห…เป… อโนตฺตปฺปํ สติปฏฺฐานํ, ตญฺจ น สตีติ? อามนฺตา. สติ สติปฏฺฐานา, สา จ น สตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๐๒. น [Pg.123] วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สติปฏฺฐานา’’ติ? อามนฺตา. นนุ สพฺเพ ธมฺเม อารพฺภ สติ สนฺติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สพฺเพ ธมฺเม อารพฺภ สติ สนฺติฏฺฐตีติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สติปฏฺฐานา’’ติ.

สพฺพํ ธมฺมํ อารพฺภ สติ สนฺติฏฺฐตีติ สพฺเพ ธมฺมา สติปฏฺฐานาติ? อามนฺตา. สพฺพํ ธมฺมํ อารพฺภ ผสฺโส สนฺติฏฺฐตีติ สพฺเพ ธมฺมา ผสฺสปฏฺฐานาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สพฺพํ ธมฺมํ อารพฺภ สติ สนฺติฏฺฐตีติ สพฺเพ ธมฺมา สติปฏฺฐานาติ? อามนฺตา. สพฺพํ ธมฺมํ อารพฺภ เวทนา สนฺติฏฺฐติ… สญฺญา สนฺติฏฺฐติ… เจตนา สนฺติฏฺฐติ… จิตฺตํ สนฺติฏฺฐตีติ สพฺเพ ธมฺมา จิตฺตปฏฺฐานาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สพฺเพ ธมฺมา สติปฏฺฐานาติ? อามนฺตา. สพฺเพ สตฺตา อุปฏฺฐิตสติโน สติยา สมนฺนาคตา สติยา สโมหิตา; สพฺเพสํ สตฺตานํ สติ ปจฺจุปฏฺฐิตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๐๓. สพฺเพ ธมฺมา สติปฏฺฐานาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อมตํ เต, ภิกฺขเว, น ปริภุญฺชนฺติ เย กายคตาสตึ น ปริภุญฺชนฺติ. อมตํ เต, ภิกฺขเว, ปริภุญฺชนฺติ เย กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. สพฺเพ สตฺตา กายคตาสตึ ปริภุญฺชนฺติ ปฏิลภนฺติ อาเสวนฺติ ภาเวนฺติ พหุลีกโรนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สพฺเพ ธมฺมา สติปฏฺฐานาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา โสกปริเทวานํ สมติกฺกมาย ทุกฺขโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมาย ญายสฺส อธิคมาย นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยาย ยทิทํ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา? สพฺเพ ธมฺมา เอกายนมคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สพฺเพ ธมฺมา สติปฏฺฐานาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘รญฺโญ, ภิกฺขเว, จกฺกวตฺติสฺส ปาตุภาวา สตฺตนฺนํ รตนานํ ปาตุภาโว โหติ. กตเมสํ สตฺตนฺนํ? จกฺกรตนสฺส ปาตุภาโว โหติ, หตฺถิรตนสฺส ปาตุภาโว โหติ, อสฺสรตนสฺส… มณิรตนสฺส… อิตฺถิรตนสฺส … คหปติรตนสฺส… ปริณายกรตนสฺส ปาตุภาโว โหติ[Pg.124]. รญฺโญ, ภิกฺขเว, จกฺกวตฺติสฺส ปาตุภาวา อิเมสํ สตฺตนฺนํ รตนานํ ปาตุภาโว โหติ.

‘‘ตถาคตสฺส, ภิกฺขเว, ปาตุภาวา อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺครตนานํ ปาตุภาโว โหติ. กตเมสํ สตฺตนฺนํ? สติสมฺโพชฺฌงฺครตนสฺส ปาตุภาโว โหติ, ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺครตนสฺส ปาตุภาโว โหติ, วีริยสมฺโพชฺฌงฺครตนสฺส ปาตุภาโว โหติ, ปีติสมฺโพชฺฌงฺครตนสฺส ปาตุภาโว โหติ, ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺครตนสฺส ปาตุภาโว โหติ, สมาธิสมฺโพชฺฌงฺครตนสฺส ปาตุภาโว โหติ, อุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺครตนสฺส ปาตุภาโว โหติ. ตถาคตสฺส, ภิกฺขเว, ปาตุภาวา อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อิเมสํ สตฺตนฺนํ โพชฺฌงฺครตนานํ ปาตุภาโว โหตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. ตถาคตสฺส ปาตุภาวา อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สพฺเพ ธมฺมา สติสมฺโพชฺฌงฺครตนาว โหนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺเพ ธมฺมา สติปฏฺฐานาติ? อามนฺตา. สพฺเพ ธมฺมา สมฺมปฺปธานา… อิทฺธิปาทา… อินฺทฺริยา… พลา… โพชฺฌงฺคาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สติปฏฺฐานกถา นิฏฺฐิตา.

๙. เหวตฺถิกถา

๓๐๔. อตีตํ อตฺถีติ? เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ. เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ, นตฺถฏฺโฐ อตฺถฏฺโฐ, อตฺถิภาโว นตฺถิภาโว, นตฺถิภาโว อตฺถิภาโว, อตฺถีติ วา นตฺถีติ วา, นตฺถีติ วา อตฺถีติ วา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ อตฺถีติ? เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ. เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ, นตฺถฏฺโฐ อตฺถฏฺโฐ, อตฺถิภาโว นตฺถิภาโว, นตฺถิภาโว อตฺถิภาโว, อตฺถีติ วา นตฺถีติ วา, นตฺถีติ วา อตฺถีติ วา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ [Pg.125] อตฺถีติ? เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ. เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ…เป… สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๐๕. อตีตํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ? อามนฺตา. กินฺตตฺถิ, กินฺติ นตฺถีติ? อตีตํ อตีตนฺติ เหวตฺถิ, อตีตํ อนาคตนฺติ เหว นตฺถิ, อตีตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ เหว นตฺถีติ. เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ, นตฺถฏฺโฐ อตฺถฏฺโฐ, อตฺถิภาโว นตฺถิภาโว, นตฺถิภาโว อตฺถิภาโว, อตฺถีติ วา นตฺถีติ วา, นตฺถีติ วา อตฺถีติ วา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ? อามนฺตา. กินฺตตฺถิ, กินฺติ นตฺถีติ? อนาคตํ อนาคตนฺติ เหวตฺถิ, อนาคตํ อตีตนฺติ เหว นตฺถิ, อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ เหว นตฺถีติ. เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ, นตฺถฏฺโฐ อตฺถฏฺโฐ…เป… สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ? อามนฺตา. กินฺตตฺถิ, กินฺติ นตฺถีติ? ปจฺจุปฺปนฺนํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ เหวตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺนํ อตีตนฺติ เหว นตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺนํ อนาคตนฺติ เหว นตฺถีติ. เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ…เป… สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีตํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถิ; อนาคตํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถิ; ปจฺจุปฺปนฺนํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถี’’ติ? อามนฺตา. อตีตํ อนาคตนฺติ เหวตฺถิ, อตีตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ เหวตฺถิ, อนาคตํ อตีตนฺติ เหวตฺถิ, อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ เหวตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺนํ อตีตนฺติ เหวตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺนํ อนาคตนฺติ เหวตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.…เป…. เตน หิ อตีตํ เหวตฺถิ เหว นตฺถิ, อนาคตํ เหวตฺถิ เหว นตฺถิ, ปจฺจุปฺปนฺนํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ.

๓๐๖. รูปํ อตฺถีติ? เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ. เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ, นตฺถฏฺโฐ [Pg.126] อตฺถฏฺโฐ, อตฺถิภาโว นตฺถิภาโว, นตฺถิภาโว อตฺถิภาโว, อตฺถีติ วา นตฺถีติ วา, นตฺถีติ วา อตฺถีติ วา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ อตฺถีติ? เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ. เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ…เป… สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ? อามนฺตา. กินฺตตฺถิ, กินฺติ นตฺถีติ? รูปํ รูปนฺติ เหวตฺถิ, รูปํ เวทนาติ เหวํ นตฺถิ…เป… รูปํ สญฺญาติ เหว นตฺถิ…เป… รูปํ สงฺขาราติ เหว นตฺถิ…เป… รูปํ วิญฺญาณนฺติ เหว นตฺถีติ. เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ…เป… สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ? อามนฺตา. กินฺตตฺถิ, กินฺติ นตฺถีติ? วิญฺญาณํ วิญฺญาณนฺติ เหวตฺถิ. วิญฺญาณํ รูปนฺติ เหว นตฺถิ…เป… วิญฺญาณํ เวทนาติ เหว นตฺถิ…เป… วิญฺญาณํ สญฺญาติ เหว นตฺถิ…เป… วิญฺญาณํ สงฺขาราติ เหว นตฺถีติ. เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เสวตฺถิ, เสว นตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ…เป… สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ; เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ? อามนฺตา. รูปํ เวทนาติ เหวตฺถิ…เป… รูปํ สญฺญาติ เหวตฺถิ…เป… รูปํ สงฺขาราติ เหวตฺถิ…เป… รูปํ วิญฺญาณนฺติ เหวตฺถิ… เวทนา… สญฺญา … สงฺขารา… วิญฺญาณํ รูปนฺติ เหวตฺถิ… วิญฺญาณํ เวทนาติ เหวตฺถิ… วิญฺญาณํ สญฺญาติ เหวตฺถิ… วิญฺญาณํ สงฺขาราติ เหวตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ รูปํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถิ; เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ เหวตฺถิ, เหว นตฺถีติ.

เหวตฺถิกถา นิฏฺฐิตา.

ตสฺสุทฺทานํ –

อุปลพฺโภ [Pg.127] ปริหานิ, พฺรหฺมจริยวาโส โอธิโส;

ปริญฺญา กามราคปฺปหานํ, สพฺพตฺถิวาโท อายตนํ;

อตีตานาคโต สุภงฺโค, สพฺเพ ธมฺมา สติปฏฺฐานา.

เหวตฺถิ เหว นตฺถีติ.

ปฐมวคฺโค

มหาวคฺโค.

๒. ทุติยวคฺโค

(๑๐) ๑. ปรูปหารกถา

๓๐๗. อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต ราโค กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ กามราคสํโยชนํ กาโมโฆ กามโยโค กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นตฺถิ อรหโต ราโค กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ กามราคสํโยชนํ กาโมโฆ กามโยโค กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ อรหโต ราโค กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ กามราคสํโยชนํ กาโมโฆ กามโยโค กามจฺฉนฺทนีวรณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐี’’ติ.

อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ, อตฺถิ ตสฺส ราโค กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ กามราคสํโยชนํ กาโมโฆ กามโยโค กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ, อตฺถิ ตสฺส ราโค กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ…เป… กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ, นตฺถิ ตสฺส ราโค กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ…เป… กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ, นตฺถิ ตสฺส ราโค กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ…เป… กามจฺฉนฺทนีวรณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ [Pg.128] อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. เกนฏฺเฐนาติ? หนฺท หิ มารกายิกา เทวตา อรหโต อสุจึ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อุปสํหรนฺตีติ.

มารกายิกา เทวตา อรหโต อสุจึ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อุปสํหรนฺตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ มารกายิกานํ เทวตานํ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นตฺถิ มารกายิกานํ เทวตานํ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ มารกายิกานํ เทวตานํ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘มารกายิกา เทวตา อรหโต อสุจึ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อุปสํหรนฺตี’’ติ.

มารกายิกา เทวตา อรหโต อสุจึ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อุปสํหรนฺตีติ? อามนฺตา. มารกายิกา เทวตา อตฺตโน อสุจึ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อุปสํหรนฺติ, อญฺเญสํ อสุจึ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อุปสํหรนฺติ, ตสฺส อสุจึ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อุปสํหรนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มารกายิกา เทวตา เนว อตฺตโน น อญฺเญสํ น ตสฺส อสุจึ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อุปสํหรนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ มารกายิกา เทวตา เนว อตฺตโน น อญฺเญสํ น ตสฺส อสุจึ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อุปสํหรนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘มารกายิกา เทวตา อรหโต อสุจึ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อุปสํหรนฺตี’’ติ.

มารกายิกา เทวตา อรหโต อสุจึ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อุปสํหรนฺตีติ? อามนฺตา. โลมกูเปหิ อุปสํหรนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๐๘. มารกายิกา เทวตา อรหโต อสุจึ สุกฺกวิสฺสฏฺฐึ อุปสํหรนฺตีติ? อามนฺตา. กึ การณาติ? หนฺท หิ วิมตึ คาหยิสฺสามาติ. อตฺถิ อรหโต วิมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรหโต วิมตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต สตฺถริ วิมติ, ธมฺเม วิมติ, สงฺเฆ วิมติ, สิกฺขาย วิมติ, ปุพฺพนฺเต วิมติ, อปรนฺเต วิมติ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต วิมติ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ วิมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นตฺถิ [Pg.129] อรหโต สตฺถริ วิมติ, ธมฺเม วิมติ, สงฺเฆ วิมติ, สิกฺขาย วิมติ, ปุพฺพนฺเต วิมติ, อปรนฺเต วิมติ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต วิมติ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ วิมตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ อรหโต สตฺถริ วิมติ…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ วิมติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต วิมตี’’ติ.

อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส วิมติ, อตฺถิ ตสฺส สตฺถริ วิมติ…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ วิมตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต วิมติ, อตฺถิ ตสฺส สตฺถริ วิมติ…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ วิมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรหโต วิมติ, นตฺถิ ตสฺส สตฺถริ วิมติ…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ วิมตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส วิมติ, นตฺถิ ตสฺส สตฺถริ วิมติ…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ วิมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ กิสฺส นิสฺสนฺโทติ? อสิตปีตขายิตสายิตสฺส นิสฺสนฺโทติ. อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ อสิตปีตขายิตสายิตสฺส นิสฺสนฺโทติ? อามนฺตา. เย เกจิ อสนฺติ ปิวนฺติ ขาทนฺติ สายนฺติ, สพฺเพสํเยว อตฺถิ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เย เกจิ อสนฺติ ปิวนฺติ ขาทนฺติ สายนฺติ, สพฺเพสํเยว อตฺถิ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. ทารกา อสนฺติ ปิวนฺติ ขาทนฺติ สายนฺติ, อตฺถิ ทารกานํ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

ปณฺฑกา อสนฺติ ปิวนฺติ ขาทนฺติ สายนฺติ, อตฺถิ ปณฺฑกานํ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เทวา อสนฺติ ปิวนฺติ ขาทนฺติ สายนฺติ, อตฺถิ เทวตานํ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๐๙. อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ อสิตปีตขายิตสายิตสฺส นิสฺสนฺโทติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตสฺส อาสโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต [Pg.130] อุจฺจารปสฺสาโว อสิตปีตขายิตสายิตสฺส นิสฺสนฺโท, อตฺถิ ตสฺส อาสโยติ? อามนฺตา. อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ อสิตปีตขายิตสายิตสฺส นิสฺสนฺโท, อตฺถิ ตสฺส อาสโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ อสิตปีตขายิตสายิตสฺส นิสฺสนฺโท, นตฺถิ ตสฺส อาสโยติ? อามนฺตา. อรหโต อุจฺจารปสฺสาโว อสิตปีตขายิตสายิตสฺส นิสฺสนฺโท, นตฺถิ ตสฺส อาสโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๑๐. อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. อรหา เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺย, เมถุนํ อุปฺปาเทยฺย, ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวเสยฺย, กาสิกจนฺทนํ ปจฺจนุภเวยฺย, มาลาคนฺธวิเลปนํ ธาเรยฺย, ชาตรูปรชตํ สาทิเยยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ, ปุถุชฺชโน เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺย, เมถุนํ อุปฺปาเทยฺย, ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวเสยฺย, กาสิกจนฺทนํ ปจฺจนุภเวยฺย, มาลาคนฺธวิเลปนํ ธาเรยฺย, ชาตรูปรชตํ สาทิเยยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ, อรหา เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺย, เมถุนํ อุปฺปาเทยฺย, ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวเสยฺย, กาสิกจนฺทนํ ปจฺจนุภเวยฺย, มาลาคนฺธวิเลปนํ ธาเรยฺย, ชาตรูปรชตํ สาทิเยยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ, น จ อรหา เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺย, เมถุนํ อุปฺปาเทยฺย, ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวเสยฺย, กาสิกจนฺทนํ ปจฺจนุภเวยฺย, มาลาคนฺธวิเลปนํ ธาเรยฺย, ชาตรูปรชตํ สาทิเยยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ, น จ ปุถุชฺชโน เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺย, เมถุนํ อุปฺปาเทยฺย, ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวเสยฺย, กาสิกจนฺทนํ ปจฺจนุภเวยฺย, มาลาคนฺธวิเลปนํ ธาเรยฺย, ชาตรูปรชตํ สาทิเยยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต ราโค ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ [Pg.131] อนุปฺปาทธมฺโมติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต ราโค ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐี’’ติ.

อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน… มาโน ปหีโน… ทิฏฺฐิ ปหีนา… วิจิกิจฺฉา ปหีนา… ถินํ ปหีนํ… อุทฺธจฺจํ ปหีนํ… อหิริกํ ปหีนํ…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐี’’ติ.

๓๑๑. อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐี’’ติ.

อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต ราคปฺปหานาย สติปฏฺฐานา ภาวิตา…เป… สมฺมปฺปธานา ภาวิตา… อิทฺธิปาทา ภาวิตา… อินฺทฺริยา ภาวิตา… พลา ภาวิตา…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต ราคปฺปหานาย โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐี’’ติ.

อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต โทสปฺปหานาย…เป… โมหปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต อโนตฺตปฺปปหานาย โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐี’’ติ.

อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. นนุ อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญาวิมุตฺโต อุกฺขิตฺตปลิโฆ สงฺกิณฺณปริโข อพฺพูฬฺเหสิโก นิรคฺคโฬ อริโย ปนฺนทฺธโช [Pg.132] ปนฺนภาโร วิสญฺญุตฺโต สุวิชิตวิชโย, ทุกฺขํ ตสฺส ปริญฺญาตํ, สมุทโย ปหีโน, นิโรโธ สจฺฉิกโต, มคฺโค ภาวิโต, อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาตํ, ปหาตพฺพํ ปหีนํ, ภาเวตพฺพํ ภาวิตํ, สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห กตกรณีโย…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐี’’ติ.

๓๑๒. อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? สธมฺมกุสลสฺส อรหโต อตฺถิ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐิ, ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต นตฺถิ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต อตฺถิ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต อตฺถิ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต นตฺถิ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต นตฺถิ อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, อตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, อตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สธมฺมกุสลสฺส อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, อตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, อตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… โทสปฺปหานาย…เป… โมหปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, อตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต อโนตฺตปฺปปหานาย โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, อตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, อตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสโล [Pg.133] อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, อตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, นตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, นตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, นตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, นตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… โทสปฺปหานาย…เป… โมหปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, นตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต อโนตฺตปฺปปหานาย โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, นตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, นตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, นตฺถิ ตสฺส อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๑๓. อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, ภิกฺขู ปุถุชฺชนา สีลสมฺปนฺนา สตา สมฺปชานา นิทฺทํ โอกฺกมนฺติ, เตสํ อสุจิ น มุจฺจติ. เยปิ เต, ภิกฺขเว, พาหิรกา อิสโย กาเมสุ วีตราคา, เตสมฺปิ อสุจิ น มุจฺจติ. อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส ยํ อรหโต อสุจิ มุจฺเจยฺยา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อสุจิ สุกฺกวิสฺสฏฺฐี’’ติ.

น [Pg.134] วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรูปหาโร’’ติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปเร อุปสํหเรยฺยุนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปเร อุปสํหเรยฺยุํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรูปหาโร’’ติ.

อรหโต จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปเร อุปสํหเรยฺยุนฺติ, อตฺถิ อรหโต ปรูปหาโรติ? อามนฺตา. อรหโต โสตาปตฺติผลํ วา สกทาคามิผลํ วา อนาคามิผลํ วา อรหตฺตํ วา ปเร อุปสํหเรยฺยุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรูปหารกถา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

(๑๑) ๒. อญฺญาณกถา

๓๑๔. อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานีวรณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. นตฺถิ อรหโต อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานีวรณนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ อรหโต อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานีวรณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อญฺญาณํ, อตฺถิ ตสฺส อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานีวรณนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต อญฺญาณํ, อตฺถิ ตสฺส อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานีวรณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อรหโต อญฺญาณํ, นตฺถิ ตสฺส อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานีวรณนฺติ[Pg.135]? อามนฺตา. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อญฺญาณํ, นตฺถิ ตสฺส อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานีวรณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. อรหา อญฺญาณปกโต ปาณํ หเนยฺย, อทินฺนํ อาทิเยยฺย, มุสา ภเณยฺย, ปิสุณํ ภเณยฺย, ผรุสํ ภเณยฺย, สมฺผํ ปลเปยฺย, สนฺธึ ฉินฺเทยฺย, นิลฺโลปํ หเรยฺย, เอกาคาริยํ กเรยฺย, ปริปนฺเถ ติฏฺเฐยฺย, ปรทารํ คจฺเฉยฺย, คามฆาตํ กเรยฺย, นิคมฆาตํ กเรยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อญฺญาณํ, ปุถุชฺชโน อญฺญาณปกโต ปาณํ หเนยฺย, อทินฺนํ อาทิเยยฺย, มุสา ภเณยฺย…เป… คามฆาตํ กเรยฺย, นิคมฆาตํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต อญฺญาณํ, อรหา อญฺญาณปกโต ปาณํ หเนยฺย, อทินฺนํ อาทิเยยฺย…เป… คามฆาตํ กเรยฺย, นิคมฆาตํ กเรยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อรหโต อญฺญาณํ, น จ อรหา อญฺญาณปกโต ปาณํ หเนยฺย, อทินฺนํ อาทิเยยฺย…เป… คามฆาตํ กเรยฺย, นิคมฆาตํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อญฺญาณํ, น จ ปุถุชฺชโน อญฺญาณปกโต ปาณํ หเนยฺย, อทินฺนํ อาทิเยยฺย…เป… คามฆาตํ กเรยฺย, นิคมฆาตํ กเรยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต สตฺถริ อญฺญาณํ, ธมฺเม อญฺญาณํ, สงฺเฆ อญฺญาณํ, สิกฺขาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ, อปรนฺเต อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

นตฺถิ อรหโต สตฺถริ อญฺญาณํ, ธมฺเม อญฺญาณํ, สงฺเฆ อญฺญาณํ, สิกฺขาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ, อปรนฺเต อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ อรหโต สตฺถริ อญฺญาณํ, ธมฺเม อญฺญาณํ, สงฺเฆ อญฺญาณํ…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อญฺญาณํ, อตฺถิ ตสฺส สตฺถริ อญฺญาณํ, ธมฺเม อญฺญาณํ, สงฺเฆ อญฺญาณํ…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณนฺติ[Pg.136]? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต อญฺญาณํ, อตฺถิ ตสฺส สตฺถริ อญฺญาณํ, ธมฺเม อญฺญาณํ, สงฺเฆ อญฺญาณํ…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อรหโต อญฺญาณํ, นตฺถิ ตสฺส สตฺถริ อญฺญาณํ, ธมฺเม อญฺญาณํ, สงฺเฆ อญฺญาณํ…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อญฺญาณํ, นตฺถิ ตสฺส สตฺถริ อญฺญาณํ, ธมฺเม อญฺญาณํ, สงฺเฆ อญฺญาณํ…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๓๑๕. อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต ราโค ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโมติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต ราโค ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต ราคปฺปหานาย โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต โทสปฺปหานาย…เป… โมหปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต …เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต อโนตฺตปฺปปหานาย โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

อตฺถิ [Pg.137] อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. นนุ อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา วีตราโค…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

๓๑๖. อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? สธมฺมกุสลสฺส อรหโต อตฺถิ อญฺญาณํ, ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต นตฺถิ อญฺญาณนฺติ. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต อตฺถิ อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต อตฺถิ อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต นตฺถิ อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต นตฺถิ อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, อตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, อตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สธมฺมกุสลสฺส อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, อตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, อตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, อตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราคปฺปหานาย โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, อตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สธมฺมกุสลสฺส อรหโต โทสปฺปหานาย…เป… โมหปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, อตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต อโนตฺตปฺปปหานาย โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, อตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, อตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, อตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสลสฺส [Pg.138] อรหโต ราโค ปหีโน, นตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, นตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, นตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ, นตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… โทสปฺปหานาย โมหปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, นตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต อโนตฺตปฺปปหานาย โพชฺฌงฺคา ภาวิตา, นตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, นตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห …เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, นตฺถิ ตสฺส อญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๑๗. อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ชานโตหํ, ภิกฺขเว, ปสฺสโต อาสวานํ ขยํ วทามิ, โน อชานโต โน อปสฺสโต. กิญฺจ, ภิกฺขเว, ชานโต กึ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ? ‘อิติ รูปํ, อิติ รูปสฺส สมุทโย, อิติ รูปสฺส อตฺถงฺคโม, อิติ เวทนา…เป… อิติ สญฺญา… อิติ สงฺขารา… อิติ วิญฺญาณํ, อิติ วิญฺญาณสฺส สมุทโย, อิติ วิญฺญาณสฺส อตฺถงฺคโม’ติ – เอวํ โข, ภิกฺขเว, ชานโต เอวํ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ชานโตหํ, ภิกฺขเว, ปสฺสโต อาสวานํ ขยํ วทามิ, โน อชานโต โน อปสฺสโต. กิญฺจ, ภิกฺขเว, ชานโต กึ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย [Pg.139] โหติ? ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ – ภิกฺขเว, ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ, ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ – ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ – ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ – ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ชานโต เอวํ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย, สพฺพญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย,ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ;

สกฺกายทิฏฺฐี วิจิกิจฺฉิตญฺจ,สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจิ;

จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต,ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวกสฺส วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’นฺติ, สห ทสฺสนุปฺปาทา, ภิกฺขเว, อริยสาวกสฺส ตีณิ สํโยชนานิ ปหียนฺติ – สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

น [Pg.140] วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ อรหา อิตฺถิปุริสานํ นามโคตฺตํ น ชาเนยฺย, มคฺคามคฺคํ น ชาเนยฺย, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ นามํ น ชาเนยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา อิตฺถิปุริสานํ นามโคตฺตํ น ชาเนยฺย, มคฺคามคฺคํ น ชาเนยฺย, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ นามํ น ชาเนยฺย, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต อญฺญาณ’’นฺติ.

อรหา อิตฺถิปุริสานํ นามโคตฺตํ น ชาเนยฺย, มคฺคามคฺคํ น ชาเนยฺย, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ นามํ น ชาเนยฺยาติ, อตฺถิ อรหโต อญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. อรหา โสตาปตฺติผลํ วา สกทาคามิผลํ วา อนาคามิผลํ วา อรหตฺตํ วา น ชาเนยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อญฺญาณกถา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

(๑๒) ๓. กงฺขากถา

๓๑๘. อตฺถิ อรหโต กงฺขาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ วิจิกิจฺฉานีวรณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นตฺถิ อรหโต วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ วิจิกิจฺฉานีวรณนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ อรหโต วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ วิจิกิจฺฉานีวรณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต กงฺขา’’ติ.

อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส กงฺขา, อตฺถิ ตสฺส วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ วิจิกิจฺฉานีวรณนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต กงฺขา, อตฺถิ ตสฺส วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ วิจิกิจฺฉานีวรณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรหโต กงฺขา, นตฺถิ ตสฺส วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ วิจิกิจฺฉานีวรณนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส กงฺขา, นตฺถิ [Pg.141] ตสฺส วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ วิจิกิจฺฉานีวรณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรหโต กงฺขาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต สตฺถริ กงฺขา, ธมฺเม กงฺขา, สงฺเฆ กงฺขา, สิกฺขาย กงฺขา, ปุพฺพนฺเต กงฺขา, อปรนฺเต กงฺขา, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต กงฺขา, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

นตฺถิ อรหโต สตฺถริ กงฺขา, ธมฺเม กงฺขา…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขาติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ อรหโต สตฺถริ กงฺขา, ธมฺเม กงฺขา…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต กงฺขา’’ติ.

อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส กงฺขา, อตฺถิ ตสฺส สตฺถริ กงฺขา, ธมฺเม กงฺขา…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต กงฺขา, อตฺถิ ตสฺส สตฺถริ กงฺขา, ธมฺเม กงฺขา…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อตฺถิ อรหโต กงฺขา, นตฺถิ ตสฺส สตฺถริ กงฺขา, ธมฺเม กงฺขา…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส กงฺขา, นตฺถิ ตสฺส สตฺถริ กงฺขา, ธมฺเม กงฺขา…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๓๑๙. อตฺถิ อรหโต กงฺขาติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต ราโค ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโมติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต ราโค ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต กงฺขา’’ติ.

อตฺถิ อรหโต กงฺขาติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ…เป… ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… โทสปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา; นนุ อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต กงฺขา’’ติ.

๓๒๐. อตฺถิ [Pg.142] อรหโต กงฺขาติ? สธมฺมกุสลสฺส อรหโต อตฺถิ กงฺขา, ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต นตฺถิ กงฺขาติ. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต อตฺถิ กงฺขาติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต อตฺถิ กงฺขาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต นตฺถิ กงฺขาติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต นตฺถิ กงฺขาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, อตฺถิ ตสฺส กงฺขาติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, อตฺถิ ตสฺส กงฺขาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สธมฺมกุสลสฺส อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ…เป… ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… โทสปฺปหานาย…เป… โมหปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… สธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห …เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, อตฺถิ ตสฺส กงฺขาติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, อตฺถิ ตสฺส กงฺขาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, นตฺถิ ตสฺส กงฺขาติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, นตฺถิ ตสฺส กงฺขาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ…เป… ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… โทสปฺปหานาย…เป… โมหปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… ปรธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, นตฺถิ ตสฺส กงฺขาติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, นตฺถิ ตสฺส กงฺขาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๒๑. อตฺถิ อรหโต กงฺขาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ชานโตหํ, ภิกฺขเว, ปสฺสโต อาสวานํ ขยํ วทามิ, โน อชานโต โน [Pg.143] อปสฺสโต! กิญฺจ, ภิกฺขเว, ชานโต กึ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ? ‘อิติ รูปํ’…เป… ‘อิติ วิญฺญาณสฺส อตฺถงฺคโม’ติ – เอวํ โข, ภิกฺขเว, ชานโต เอวํ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต กงฺขา’’ติ.

อตฺถิ อรหโต กงฺขาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ชานโตหํ, ภิกฺขเว, ปสฺสโต อาสวานํ ขยํ วทามิ, โน อชานโต โน อปสฺสโต! กิญฺจ, ภิกฺขเว, ชานโต กึ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ? ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ, ภิกฺขเว…เป… ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ชานโต เอวํ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต กงฺขา’’ติ.

อตฺถิ อรหโต กงฺขาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย; สพฺพญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต กงฺขา’’ติ.

อตฺถิ อรหโต กงฺขาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย …เป… ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต กงฺขา’’ติ.

อตฺถิ อรหโต กงฺขาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวกสฺส วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’นฺติ, สห ทสฺสนุปฺปาทา, ภิกฺขเว, อริยสาวกสฺส ตีณิ สํโยชนานิ ปหียนฺติ – สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต กงฺขา’’ติ.

อตฺถิ อรหโต กงฺขาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา,อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส;

อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา,ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺมนฺติ.

‘‘ยทา [Pg.144] หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา,อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส;

อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพา,ยโต ขยํ ปจฺจยานํ อเวทีติ.

‘‘ยทา หเว ปาตุภวนฺติ ธมฺมา,อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส;

วิธูปยํ ติฏฺฐติ มารเสนํ,สูริโยว โอภาสยมนฺตลิกฺขนฺติ.

‘‘ยา กาจิ กงฺขา อิธ วา หุรํ วา,สกเวทิยา วา ปรเวทิยา วา;

ฌายิโน ตา ปชหนฺติ สพฺพา,อาตาปิโน พฺรหฺมจริยํ จรนฺตาติ.

‘‘เย กงฺขาสมติกฺกนฺตา, กงฺขาภูเตสุ ปาณิสุ;

อสํสยา วิสํยุตฺตา, เตสุ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ.

‘‘เอตาทิสี ธมฺมปกาสเนตฺถ,น ตตฺถ กึ กงฺขติ โกจิ สาวโก;

นิตฺถิณฺณโอฆํ วิจิกิจฺฉฉินฺนํ,พุทฺธํ นมสฺสาม ชินํ ชนินฺทา’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต กงฺขา’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต กงฺขา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อรหา อิตฺถิปุริสานํ นามโคตฺเต กงฺเขยฺย, มคฺคามคฺเค กงฺเขยฺย, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ นาเม กงฺเขยฺยา’’ติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา อิตฺถิปุริสานํ นามโคตฺเต กงฺเขยฺย, มคฺคามคฺเค กงฺเขยฺย, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ นาเม กงฺเขยฺย; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต กงฺขา’’ติ.

อรหา [Pg.145] อิตฺถิปุริสานํ นามโคตฺเต กงฺเขยฺย, มคฺคามคฺเค กงฺเขยฺย, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ นาเม กงฺเขยฺยาติ, อตฺถิ อรหโต กงฺขาติ? อามนฺตา. อรหา โสตาปตฺติผเล วา สกทาคามิผเล วา อนาคามิผเล วา อรหตฺเต วา กงฺเขยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กงฺขากถา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

(๑๓) ๔. ปรวิตารณกถา

๓๒๒. อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. อรหา ปรเนยฺโย ปรปตฺติโย ปรปจฺจโย ปรปฏิพทฺธภู, น ชานาติ น ปสฺสติ สมฺมูฬฺโห อสมฺปชาโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ อรหา น ปรเนยฺโย น ปรปตฺติโย น ปรปจฺจโย น ปรปฏิพทฺธภู ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโนติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา น ปรเนยฺโย น ปรปตฺติโย น ปรปจฺจโย น ปรปฏิพทฺธภู, ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโน, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา’’ติ.

อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ปรวิตารณา, โส จ ปรเนยฺโย ปรปตฺติโย ปรปจฺจโย ปรปฏิพทฺธภู, น ชานาติ น ปสฺสติ สมฺมูฬฺโห อสมฺปชาโนติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา, โส จ ปรเนยฺโย ปรปตฺติโย ปรปจฺจโย ปรปฏิพทฺธภู, น ชานาติ น ปสฺสติ สมฺมูฬฺโห อสมฺปชาโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา, โส จ น ปรเนยฺโย น ปรปตฺติโย น ปรปจฺจโย น ปรปฏิพทฺธภู, ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโนติ? อามนฺตา. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ปรวิตารณา, โส จ น ปรเนยฺโย น ปรปตฺติโย น ปรปจฺจโย น ปรปฏิพทฺธภู, ชานาติ ปสฺสติ อสมฺมูฬฺโห สมฺปชาโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต สตฺถริ ปรวิตารณา, ธมฺเม ปรวิตารณา, สงฺเฆ ปรวิตารณา, สิกฺขาย [Pg.146] ปรวิตารณา, ปุพฺพนฺเต ปรวิตารณา, อปรนฺเต ปรวิตารณา, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต ปรวิตารณา, อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ปรวิตารณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นตฺถิ อรหโต สตฺถริ ปรวิตารณา, ธมฺเม ปรวิตารณา…เป… อิทปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ อรหโต สตฺถริ ปรวิตารณา, ธมฺเม ปรวิตารณา…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ปรวิตารณา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา’’ติ.

อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ปรวิตารณา, อตฺถิ ตสฺส สตฺถริ ปรวิตารณา, ธมฺเม ปรวิตารณา…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา, อตฺถิ ตสฺส สตฺถริ ปรวิตารณา, ธมฺเม ปรวิตารณา…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ปรวิตารณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา, นตฺถิ ตสฺส สตฺถริ ปรวิตารณา, ธมฺเม ปรวิตารณา…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ปรวิตารณา, นตฺถิ ตสฺส สตฺถริ ปรวิตารณา, ธมฺเม ปรวิตารณา…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ปรวิตารณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๒๓. อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต ราโค ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโมติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต ราโค ปหีโน อุจฺฉินฺนมูโล ตาลาวตฺถุกโต อนภาวงฺกโต อายตึ อนุปฺปาทธมฺโม, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา’’ติ.

อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ…เป… ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… โทสปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… นนุ [Pg.147] อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา’’ติ.

๓๒๔. อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณาติ? สธมฺมกุสลสฺส อรหโต อตฺถิ ปรวิตารณา, ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต นตฺถิ ปรวิตารณาติ. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต อตฺถิ ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต อตฺถิ ปรวิตารณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต นตฺถิ ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต นตฺถิ ปรวิตารณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, อตฺถิ ตสฺส ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, อตฺถิ ตสฺส ปรวิตารณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สธมฺมกุสลสฺส อรหโต โทโส ปหีโน…เป… โมโห ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ …เป… ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… โทสปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… สธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, อตฺถิ ตสฺส ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. ปรธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, อตฺถิ ตสฺส ปรวิตารณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, นตฺถิ ตสฺส ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสลสฺส อรหโต ราโค ปหีโน, นตฺถิ ตสฺส ปรวิตารณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

ปรธมฺมกุสลสฺส อรหโต โทโส ปหีโน, โมโห ปหีโน…เป… อโนตฺตปฺปํ ปหีนํ…เป… ราคปฺปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… โทสปฺปหานาย…เป… อโนตฺตปฺปปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตา…เป… ปรธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค [Pg.148] วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, นตฺถิ ตสฺส ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. สธมฺมกุสโล อรหา วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, นตฺถิ ตสฺส ปรวิตารณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๒๕. อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ชานโตหํ, ภิกฺขเว, ปสฺสโต อาสวานํ ขยํ วทามิ, โน อชานโต โน อปสฺสโต! กิญฺจ, ภิกฺขเว, ชานโต กึ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ? ‘อิติ รูปํ’…เป… ‘อิติ วิญฺญาณสฺส อตฺถงฺคโม’ติ – เอวํ โข, ภิกฺขเว, ชานโต เอวํ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา’’ติ.

อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ชานโตหํ, ภิกฺขเว, ปสฺสโต อาสวานํ ขยํ วทามิ, โน อชานโต โน อปสฺสโต! กิญฺจ, ภิกฺขเว, ชานโต กึ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ? ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ – ภิกฺขเว, ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ, ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ…เป… ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ…เป… ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ – ชานโต ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหติ. เอวํ โข, ภิกฺขเว, ชานโต เอวํ ปสฺสโต อาสวานํ ขโย โหตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา’’ติ.

อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อนภิชานํ อปริชานํ อวิราชยํ อปฺปชหํ อภพฺโพ ทุกฺขกฺขยาย; สพฺพญฺจ โข, ภิกฺขเว, อภิชานํ ปริชานํ วิราชยํ ปชหํ ภพฺโพ ทุกฺขกฺขยายา’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา’’ติ.

อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย…เป… ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา’’ติ.

อตฺถิ [Pg.149] อรหโต ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวกสฺส วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’นฺติ, สห ทสฺสนุปฺปาทา, ภิกฺขเว, อริยสาวกสฺส ตีณิ สํโยชนานิ ปหียนฺติ – สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา’’ติ.

อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘นาหํ สหิสฺสามิ ปโมจนาย,กถงฺกถึ โธตก กญฺจิ โลเก;

ธมฺมญฺจ เสฏฺฐํ อภิชานมาโน,เอวํ ตุวํ โอฆมิมํ ตเรสี’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต อิตฺถิปุริสานํ นามโคตฺตํ ปเร วิตาเรยฺยุํ, มคฺคามคฺคํ ปเร วิตาเรยฺยุํ, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ นามํ ปเร วิตาเรยฺยุนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต อิตฺถิปุริสานํ นามโคตฺตํ ปเร วิตาเรยฺยุํ, มคฺคามคฺคํ ปเร วิตาเรยฺยุํ, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ นามํ ปเร วิตาเรยฺยุํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณา’’ติ.

อรหโต อิตฺถิปุริสานํ นามโคตฺตํ ปเร วิตาเรยฺยุํ, มคฺคามคฺคํ ปเร วิตาเรยฺยุํ, ติณกฏฺฐวนปฺปตีนํ นามํ ปเร วิตาเรยฺยุนฺติ, อตฺถิ อรหโต ปรวิตารณาติ? อามนฺตา. อรหโต โสตาปตฺติผลํ วา สกทาคามิผลํ วา อนาคามิผลํ วา อรหตฺตํ วา ปเร วิตาเรยฺยุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปรวิตารณกถา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

(๑๔) ๕. วจีเภทกถา

๓๒๖. สมาปนฺนสฺส [Pg.150] อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. สพฺพตฺถ สมาปนฺนานํ อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. สพฺพทา สมาปนฺนานํ อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. สพฺเพสํ สมาปนฺนานํ อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. สพฺพสมาปตฺตีสุ อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. สมาปนฺนสฺส อตฺถิ กายเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมาปนฺนสฺส นตฺถิ กายเภโทติ? อามนฺตา. สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วาจา, อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. สมาปนฺนสฺส อตฺถิ กาโย, อตฺถิ กายเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมาปนฺนสฺส อตฺถิ กาโย, นตฺถิ กายเภโทติ? อามนฺตา. สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วาจา, นตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๒๗. ทุกฺขนฺติ ชานนฺโต ทุกฺขนฺติ วาจํ ภาสตีติ? อามนฺตา. สมุทโยติ ชานนฺโต สมุทโยติ วาจํ ภาสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทุกฺขนฺติ ชานนฺโต ทุกฺขนฺติ วาจํ ภาสตีติ? อามนฺตา. นิโรโธติ ชานนฺโต นิโรโธติ วาจํ ภาสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทุกฺขนฺติ ชานนฺโต ทุกฺขนฺติ วาจํ ภาสตีติ? อามนฺตา. มคฺโคติ ชานนฺโต มคฺโคติ วาจํ ภาสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมุทโยติ [Pg.151] ชานนฺโต น จ สมุทโยติ วาจํ ภาสตีติ? อามนฺตา. ทุกฺขนฺติ ชานนฺโต น จ ทุกฺขนฺติ วาจํ ภาสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิโรโธติ ชานนฺโต น จ นิโรโธติ วาจํ ภาสตีติ? อามนฺตา. ทุกฺขนฺติ ชานนฺโต น จ ทุกฺขนฺติ วาจํ ภาสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มคฺโคติ ชานนฺโต น จ มคฺโคติ วาจํ ภาสตีติ? อามนฺตา. ทุกฺขนฺติ ชานนฺโต น จ ทุกฺขนฺติ วาจํ ภาสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๒๘. สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. ญาณํ กึโคจรนฺติ? ญาณํ สจฺจโคจรนฺติ. โสตํ สจฺจโคจรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. โสตํ กึ โคจรนฺติ? โสตํ สทฺทโคจรนฺติ. ญาณํ สทฺทโคจรนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท ญาณํ สจฺจโคจรํ, โสตํ สทฺทโคจรนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ญาณํ สจฺจโคจรํ, โสตํ สทฺทโคจรํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ.

สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท ญาณํ สจฺจโคจรํ, โสตํ สทฺทโคจรนฺติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ, ทฺวินฺนํ เวทนานํ, ทฺวินฺนํ สญฺญานํ, ทฺวินฺนํ เจตนานํ, ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๓๒๙. สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. อาโปกสิณํ…เป… เตโชกสิณํ… วาโยกสิณํ… นีลกสิณํ… ปีตกสิณํ… โลหิตกสิณํ… โอทาตกสิณํ… อากาสานญฺจายตนํ … วิญฺญาณญฺจายตนํ… อากิญฺจญฺญายตนํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโท, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ.

อาโปกสิณํ [Pg.152]… เตโชกสิณํ… วาโยกสิณํ… นีลกสิณํ… ปีตกสิณํ… โลหิตกสิณํ… โอทาตกสิณํ… อากาสานญฺจายตนํ … วิญฺญาณญฺจายตนํ… อากิญฺจญฺญายตนํ… เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. หญฺจิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโท, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ.

สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. โลกิยสมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. โลกิยํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. โลกิยํ ทุติยํ ฌานํ… ตติยํ ฌานํ… จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โลกิยํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. หญฺจิ โลกิยํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโท, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ.

โลกิยํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. หญฺจิ โลกิยํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโท, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ.

โลกิยํ ทุติยํ ฌานํ… ตติยํ ฌานํ… จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. หญฺจิ โลกิยํ จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโท, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ.

๓๓๐. โลกุตฺตรํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. โลกิยํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โลกุตฺตรํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. โลกิยํ ทุติยํ ฌานํ… ตติยํ ฌานํ… จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โลกิยํ [Pg.153] ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. โลกุตฺตรํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โลกิยํ ทุติยํ ฌานํ… ตติยํ ฌานํ… จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. โลกุตฺตรํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๓๑. โลกุตฺตรํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. โลกุตฺตรํ ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โลกุตฺตรํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. โลกุตฺตรํ ตติยํ ฌานํ… จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โลกุตฺตรํ ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. โลกุตฺตรํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โลกุตฺตรํ ทุติยํ ฌานํ… ตติยํ ฌานํ… จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. โลกุตฺตรํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๓๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ? อามนฺตา. นนุ วิตกฺกวิจารา วจีสงฺขารา วุตฺตา ภควตา – ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วิตกฺกวิจารา’’ติ? อามนฺตา. หญฺจิ วิตกฺกวิจารา วจีสงฺขารา วุตฺตา ภควตา – ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วิตกฺกวิจารา,’’ เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ.

วิตกฺกวิจารา วจีสงฺขารา วุตฺตา ภควตา – ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วิตกฺกวิจารา’’ติ, อตฺถิ ตสฺส วจีเภโทติ? อามนฺตา. ปถวีกสิณํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วิตกฺกวิจารา, อตฺถิ ตสฺส วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิตกฺกวิจารา [Pg.154] วจีสงฺขารา วุตฺตา ภควตา – ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วิตกฺกวิจารา’’ติ, อตฺถิ ตสฺส วจีเภโทติ? อามนฺตา. อาโปกสิณํ… เตโชกสิณํ… วาโยกสิณํ… นีลกสิณํ… ปีตกสิณํ… โลหิตกสิณํ… โอทาตกสิณํ ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วิตกฺกวิจารา, อตฺถิ ตสฺส วจีเภโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ? อามนฺตา. นนุ วิตกฺกสมุฏฺฐานา วาจา วุตฺตา ภควตา – ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วิตกฺกวิจารา’’ติ? อามนฺตา. หญฺจิ วิตกฺกสมุฏฺฐานา วาจา วุตฺตา ภควตา – ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วิตกฺกวิจารา,’’ เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ.

วิตกฺกสมุฏฺฐานา วาจา วุตฺตา ภควตา – ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วิตกฺกวิจารา’’ติ, อตฺถิ ตสฺส วจีเภโทติ? อามนฺตา. สญฺญาสมุฏฺฐานา วาจา วุตฺตา ภควตา – ‘‘ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ สญฺญา, อตฺถิ ตสฺส วิตกฺกวิจารา’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิตกฺกสมุฏฺฐานา วาจา วุตฺตา ภควตา – ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วิตกฺกวิจารา’’ติ, อตฺถิ ตสฺส วจีเภโทติ? อามนฺตา. สญฺญาสมุฏฺฐานา วาจา วุตฺตา ภควตา – ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ… อากาสานญฺจายตนํ… วิญฺญาณญฺจายตนํ… อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ สญฺญา, อตฺถิ ตสฺส วิตกฺกวิจาราติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๓๓. สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. นนุ ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา นิรุทฺธา โหตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา นิรุทฺธา โหตี’’ติ, อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ.

‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา นิรุทฺธา โหตี’’ติ, อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ, อตฺถิ ตสฺส วจีเภโทติ? อามนฺตา. ‘‘ทุติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วิตกฺกวิจารา นิรุทฺธา โหนฺตี’’ติ, อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ, อตฺถิ ตสฺส วิตกฺกวิจาราติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส วาจา นิรุทฺธา โหตี’’ติ, อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ, อตฺถิ ตสฺส วจีเภโทติ? อามนฺตา. ‘‘ตติยํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส [Pg.155] ปีติ นิรุทฺธา โหติ, จตุตฺถํ ฌานํ สมาปนฺนสฺส อสฺสาสปสฺสาสา นิรุทฺธา โหนฺติ, อากาสานญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส รูปสญฺญา นิรุทฺธา โหติ, วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส อากาสานญฺจายตนสญฺญา นิรุทฺธา โหติ, อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา นิรุทฺธา โหติ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา นิรุทฺธา โหติ, สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ นิรุทฺธา โหนฺตี’’ติ, อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ, อตฺถิ ตสฺส สญฺญา จ เวทนา จาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ? อามนฺตา. นนุ ปฐมสฺส ฌานสฺส สทฺโท กณฺฑโก วุตฺโต ภควตาติ ? อามนฺตา. หญฺจิ ปฐมสฺส ฌานสฺส สทฺโท กณฺฏโก วุตฺโต ภควตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ.

ปฐมสฺส ฌานสฺส สทฺโท กณฺฏโก วุตฺโต ภควตาติ, สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ? อามนฺตา. ทุติยสฺส ฌานสฺส วิตกฺกวิจารา กณฺฏโก วุตฺโต ภควตา… ตติยสฺส ฌานสฺส ปีติ กณฺฏโก วุตฺโต ภควตา… จตุตฺถสฺส ฌานสฺส อสฺสาสปสฺสาสา กณฺฏโก วุตฺโต ภควตา … อากาสานญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส รูปสญฺญา กณฺฏโก วุตฺโต ภควตา… วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส อากาสานญฺจายตนสญฺญา กณฺฏโก วุตฺโต ภควตา… อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา กณฺฏโก วุตฺโต ภควตา… เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา กณฺฏโก วุตฺโต ภควตา… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ กณฺฏโก วุตฺโต ภควตา, อตฺถิ ตสฺส สญฺญา จ เวทนา จาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโท’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สิขิสฺส, อานนฺท, ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อภิภู นาม สาวโก พฺรหฺมโลเก ฐิโต ทสสหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปสิ –

‘อารพฺภถ [Pg.156] นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน;

ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร.

‘โย อิมสฺมึ ธมฺมวินเย, อปฺปมตฺโต วิหสฺสติ ;

ปหาย ชาติสํสารํ, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสตี’’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ วจีเภโทติ.

วจีเภทกถา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

(๑๕) ๖. ทุกฺขาหารกถา

๓๓๔. ทุกฺขาหาโร มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนนฺติ? อามนฺตา. เย เกจิ ทุกฺขนฺติ วาจํ ภาสนฺติ, สพฺเพ เต มคฺคํ ภาเวนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

เย เกจิ ทุกฺขนฺติ วาจํ ภาสนฺติ, สพฺเพ เต มคฺคํ ภาเวนฺตีติ? อามนฺตา. พาลปุถุชฺชนา ทุกฺขนฺติ วาจํ ภาสนฺติ, พาลปุถุชฺชนา มคฺคํ ภาเวนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. มาตุฆาตโก… ปิตุฆาตโก… อรหนฺตฆาตโก… รุหิรุปฺปาทโก … สงฺฆเภทโก ทุกฺขนฺติ วาจํ ภาสติ, สงฺฆเภทโก มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทุกฺขาหารกถา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

(๑๖) ๗. จิตฺตฏฺฐิติกถา

๓๓๕. เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. อุปฑฺฒทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ, อุปฑฺฒทิวโส วยกฺขโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

เอกํ [Pg.157] จิตฺตํ ทฺเว ทิวเส ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. ทิวโส อุปฺปาทกฺขโณ, ทิวโส วยกฺขโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

เอกํ จิตฺตํ จตฺตาโร ทิวเส ติฏฺฐติ… อฏฺฐ ทิวเส ติฏฺฐติ… ทส ทิวเส ติฏฺฐติ… วีสติ ทิวเส ติฏฺฐติ… มาสํ ติฏฺฐติ… ทฺเว มาเส ติฏฺฐติ… จตฺตาโร มาเส ติฏฺฐติ… อฏฺฐ มาเส ติฏฺฐติ… ทส มาเส ติฏฺฐติ… สํวจฺฉรํ ติฏฺฐติ… ทฺเว วสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตาริ วสฺสานิ ติฏฺฐติ… อฏฺฐ วสฺสานิ ติฏฺฐติ… ทส วสฺสานิ ติฏฺฐติ… วีสติ วสฺสานิ ติฏฺฐติ… ตึส วสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตารีส วสฺสานิ ติฏฺฐติ… ปญฺญาส วสฺสานิ ติฏฺฐติ… วสฺสสตํ ติฏฺฐติ… ทฺเว วสฺสสตานิ ติฏฺฐติ… จตฺตาริ วสฺสสตานิ ติฏฺฐติ… ปญฺจ วสฺสสตานิ ติฏฺฐติ… วสฺสสหสฺสํ ติฏฺฐติ… ทฺเว วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตาริ วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… อฏฺฐ วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… โสฬส วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… กปฺปํ ติฏฺฐติ… ทฺเว กปฺเป ติฏฺฐติ… จตฺตาโร กปฺเป ติฏฺฐติ… อฏฺฐ กปฺเป ติฏฺฐติ… โสฬส กปฺเป ติฏฺฐติ… พาตฺตึส กปฺเป ติฏฺฐติ… จตุสฏฺฐิ กปฺเป ติฏฺฐติ… ปญฺจ กปฺปสตานิ ติฏฺฐติ… กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… ทฺเว กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตาริ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… อฏฺฐ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… โสฬส กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… วีสติ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตารีส กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… สฏฺฐิ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตุราสีติ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. ทฺเวจตฺตารีส กปฺปสหสฺสานิ อุปฺปาทกฺขโณ, ทฺเวจตฺตารีส กปฺปสหสฺสานิ วยกฺขโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. อตฺถญฺเญ ธมฺมา เอกาหํ พหุมฺปิ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุชฺฌนฺตีติ? อามนฺตา. เต ธมฺมา จิตฺเตน ลหุปริวตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

เต ธมฺมา จิตฺเตน ลหุปริวตฺตาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ ลหุปริวตฺตํ ยถยิทํ จิตฺตํ. ยาวญฺจิทํ, ภิกฺขเว, อุปมาปิ น สุกรา ยาว ลหุปริวตฺตํ จิตฺต’’นฺติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘เต ธมฺมา จิตฺเตน ลหุปริวตฺตา’’ติ.

เต [Pg.158] ธมฺมา จิตฺเตน ลหุปริวตฺตาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มกฺกโฏ อรญฺเญ ปวเน จรมาโน สาขํ คณฺหติ, ตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ คณฺหติ, ตํ มุญฺจิตฺวา อญฺญํ คณฺหติ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยมิทํ วุจฺจติ จิตฺตํ อิติปิ มโน อิติปิ วิญฺญาณํ อิติปิ ตํ รตฺติยา จ ทิวสสฺส จ อญฺญเทว อุปฺปชฺชติ อญฺญํ นิรุชฺฌตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘เต ธมฺมา จิตฺเตน ลหุปริวตฺตา’’ติ.

๓๓๖. เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. โสตวิญฺญาณํ…เป… ฆานวิญฺญาณํ… ชิวฺหาวิญฺญาณํ… กายวิญฺญาณํ… อกุสลํ จิตฺตํ… ราคสหคตํ… โทสสหคตํ… โมหสหคตํ… มานสหคตํ… ทิฏฺฐิสหคตํ… วิจิกิจฺฉาสหคตํ… ถินสหคตํ… อุทฺธจฺจสหคตํ… อหิริกสหคตํ… อโนตฺตปฺปสหคตํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. เยเนว จิตฺเตน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, เตเนว จิตฺเตน โสเตน สทฺทํ สุณาติ…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายติ… ชิวฺหาย รสํ สายติ… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสติ… มนสา ธมฺมํ วิชานาติ…เป… เยเนว จิตฺเตน มนสา ธมฺมํ วิชานาติ, เตเนว จิตฺเตน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ…เป… โสเตน สทฺทํ สุณาติ… ฆาเนน คนฺธํ ฆายติ… ชิวฺหาย รสํ สายติ…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. เยเนว จิตฺเตน อภิกฺกมติ, เตเนว จิตฺเตน ปฏิกฺกมติ; เยเนว จิตฺเตน ปฏิกฺกมติ, เตเนว จิตฺเตน อภิกฺกมติ; เยเนว จิตฺเตน อาโลเกติ, เตเนว จิตฺเตน วิโลเกติ; เยเนว จิตฺเตน วิโลเกติ, เตเนว จิตฺเตน อาโลเกติ; เยเนว จิตฺเตน สมิญฺเชติ, เตเนว จิตฺเตน ปสาเรติ; เยเนว จิตฺเตน ปสาเรติ, เตเนว จิตฺเตน สมิญฺเชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๓๗. อากาสานญฺจายตนูปคานํ [Pg.159] เทวานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. มนุสฺสานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ…เป… ตาวตึสานํ เทวานํ… ยามานํ เทวานํ… ตุสิตานํ เทวานํ… นิมฺมานรตีนํ เทวานํ… ปรนิมฺมิตวสวตฺตีนํ เทวานํ… พฺรหฺมปาริสชฺชานํ เทวานํ… พฺรหฺมปุโรหิตานํ เทวานํ… มหาพฺรหฺมานํ เทวานํ… ปริตฺตาภานํ เทวานํ… อปฺปมาณาภานํ เทวานํ… อาภสฺสรานํ เทวานํ… ปริตฺตสุภานํ เทวานํ… อปฺปมาณสุภานํ เทวานํ… สุภกิณฺหานํ เทวานํ … เวหปฺผลานํ เทวานํ… อวิหานํ เทวานํ… อตปฺปานํ เทวานํ… สุทสฺสานํ เทวานํ… สุทสฺสีนํ เทวานํ… อกนิฏฺฐานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ วีสติ กปฺปสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ, อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ วีสติ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. มนุสฺสานํ วสฺสสตํ อายุปฺปมาณํ, มนุสฺสานํ เอกํ จิตฺตํ วสฺสสตํ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ วีสติ กปฺปสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ, อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ วีสติ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ ปญฺจ วสฺสสตานิ อายุปฺปมาณํ, จาตุมหาราชิกานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ ปญฺจ วสฺสสตานิ ติฏฺฐติ… วสฺสสหสฺสํ ติฏฺฐติ… ทฺเว วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตาริ วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… อฏฺฐ วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… โสฬส วสฺสสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… กปฺปสฺส ตติยภาคํ ติฏฺฐติ… อุปฑฺฒกปฺปํ ติฏฺฐติ… เอกํ กปฺปํ ติฏฺฐติ… ทฺเว กปฺเป ติฏฺฐติ… จตฺตาโร กปฺเป ติฏฺฐติ… อฏฺฐ กปฺเป ติฏฺฐติ… โสฬส กปฺเป ติฏฺฐติ… พาตฺตึส กปฺเป ติฏฺฐติ… จตุสฏฺฐิ กปฺเป ติฏฺฐติ… ปญฺจ กปฺปสตานิ ติฏฺฐติ… กปฺปสหสฺสํ ติฏฺฐติ… ทฺเว กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… จตฺตาริ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… อฏฺฐ กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐติ… อกนิฏฺฐานํ เทวานํ โสฬส กปฺปสหสฺสานิ อายุปฺปมาณํ, อกนิฏฺฐานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ โสฬส กปฺปสหสฺสานิ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อากาสานญฺจายตนูปคานํ [Pg.160] เทวานํ จิตฺตํ มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ อุปฺปชฺชติ มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ นิรุชฺฌตีติ? อามนฺตา. อากาสานญฺจายตนูปคา เทวา มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ จวนฺติ มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ อุปฺปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อากาสานญฺจายตนูปคานํ เทวานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. อากาสานญฺจายตนูปคา เทวา เยเนว จิตฺเตน อุปฺปชฺชนฺติ, เตเนว จิตฺเตน จวนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จิตฺตฏฺฐิติกถา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

(๑๗) ๘. กุกฺกุฬกถา

๓๓๘. สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬาติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ สุขา เวทนา, กายิกํ สุขํ, เจตสิกํ สุขํ, ทิพฺพํ สุขํ, มานุสกํ สุขํ, ลาภสุขํ, สกฺการสุขํ, ยานสุขํ, สยนสุขํ, อิสฺสริยสุขํ, อาธิปจฺจสุขํ, คิหิสุขํ, สามญฺญสุขํ, สาสวํ สุขํ, อนาสวํ สุขํ, อุปธิสุขํ, นิรูปธิสุขํ, สามิสํ สุขํ, นิรามิสํ สุขํ, สปฺปีติกํ สุขํ, นิปฺปีติกํ สุขํ, ฌานสุขํ, วิมุตฺติสุขํ, กามสุขํ, เนกฺขมฺมสุขํ, วิเวกสุขํ, อุปสมสุขํ, สมฺโพธสุขนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ สุขา เวทนา…เป… สมฺโพธสุขํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬา’’ติ.

สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬาติ? อามนฺตา. สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา เวทนา กายิกํ ทุกฺขํ เจตสิกํ ทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสอุปายาสาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ! กิญฺจ, ภิกฺขเว, สพฺพํ อาทิตฺตํ? จกฺขุํ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ, รูปา อาทิตฺตา, จกฺขุวิญฺญาณํ อาทิตฺตํ, จกฺขุสมฺผสฺโส อาทิตฺโต; ยมิทํ จกฺขุสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, ตมฺปิ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ? ‘ราคคฺคินา โทสคฺคินา โมหคฺคินา อาทิตฺตํ, ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ [Pg.161] โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อาทิตฺต’นฺติ วทามิ. โสตํ อาทิตฺตํ, สทฺทา อาทิตฺตา…เป… ฆานํ อาทิตฺตํ, คนฺธา อาทิตฺตา…เป… ชิวฺหา อาทิตฺตา, รสา อาทิตฺตา…เป… กาโย อาทิตฺโต, โผฏฺฐพฺพา อาทิตฺตา…เป… มโน อาทิตฺโต, ธมฺมา อาทิตฺตา, มโนวิญฺญาณํ อาทิตฺตํ, มโนสมฺผสฺโส อาทิตฺโต; ยมิทํ มโนสมฺผสฺสปจฺจยา อุปฺปชฺชติ เวทยิตํ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, ตมฺปิ อาทิตฺตํ. เกน อาทิตฺตํ? ‘ราคคฺคินา โทสคฺคินา โมหคฺคินา อาทิตฺตํ, ชาติยา ชราย มรเณน โสเกหิ ปริเทเวหิ ทุกฺเขหิ โทมนสฺเสหิ อุปายาเสหิ อาทิตฺต’นฺติ วทามี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬา’’ติ.

สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา! กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬา’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสาย! ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนิกา นาม นิรยา. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, อนิฏฺฐรูปญฺเญว ปสฺสติ โน อิฏฺฐรูปํ, อกนฺตรูปญฺเญว ปสฺสติ โน กนฺตรูปํ, อมนาปรูปญฺเญว ปสฺสติ โน มนาปรูปํ. ยํ กิญฺจิ โสเตน สทฺทํ สุณาติ…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายติ… ชิวฺหาย รสํ สายติ… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสติ… มนสา ธมฺมํ วิชานาติ, อนิฏฺฐรูปญฺเญว วิชานาติ โน อิฏฺฐรูปํ, อกนฺตรูปญฺเญว วิชานาติ โน กนฺตรูปํ, อมนาปรูปญฺเญว วิชานาติ โน มนาปรูป’’นฺติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬา’’ติ.

สพฺเพ [Pg.162] สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ลาภา โว, ภิกฺขเว, สุลทฺธํ โว, ภิกฺขเว, ขโณ โว ปฏิลทฺโธ พฺรหฺมจริยวาสาย! ทิฏฺฐา มยา, ภิกฺขเว, ฉ ผสฺสายตนิกา นาม สคฺคา. ตตฺถ ยํ กิญฺจิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, อิฏฺฐรูปญฺเญว ปสฺสติ โน อนิฏฺฐรูปํ, กนฺตรูปญฺเญว ปสฺสติ โน อกนฺตรูปํ, มนาปรูปญฺเญว ปสฺสติ โน อมนาปรูปํ. ยํ กิญฺจิ โสเตน สทฺทํ สุณาติ…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายติ… ชิวฺหาย รสํ สายติ… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสติ… มนสา ธมฺมํ วิชานาติ, อิฏฺฐรูปญฺเญว วิชานาติ โน อนิฏฺฐรูปํ, กนฺตรูปญฺเญว วิชานาติ โน อกนฺตรูปํ, มนาปรูปญฺเญว วิชานาติ โน อมนาปรูป’’นฺติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬา’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬา’’ติ? อามนฺตา. นนุ ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ,’’ วุตฺตํ ภควตา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติ ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ,’’ วุตฺตํ ภควตา, ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา,’’ เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬา’’ติ.

สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬาติ? อามนฺตา. ทานํ อนิฏฺฐผลํ อกนฺตผลํ อมนุญฺญผลํ เสจนกผลํ ทุกฺขุทฺรยํ ทุกฺขวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สีลํ…เป… อุโปสโถ…เป… ภาวนา…เป… พฺรหฺมจริยํ อนิฏฺฐผลํ อกนฺตผลํ อมนุญฺญผลํ เสจนกผลํ ทุกฺขุทฺรยํ ทุกฺขวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

นนุ ทานํ อิฏฺฐผลํ กนฺตผลํ มนุญฺญผลํ อเสจนกผลํ สุขุทฺรยํ สุขวิปากนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ทานํ อิฏฺฐผลํ กนฺตผลํ มนุญฺญผลํ อเสจนกผลํ สุขุทฺรยํ สุขวิปากํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬา’’ติ.

นนุ สีลํ… อุโปสโถ… ภาวนา… พฺรหฺมจริยํ อิฏฺฐผลํ กนฺตผลํ มนุญฺญผลํ อเสจนกผลํ สุขุทฺรยํ สุขวิปากนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ พฺรหฺมจริยํ อิฏฺฐผลํ กนฺตผลํ มนุญฺญผลํ อเสจนกผลํ สุขุทฺรยํ สุขวิปากนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬา’’ติ.

สพฺเพ [Pg.163] สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘สุโข วิเวโก ตุฏฺฐสฺส, สุตธมฺมสฺส ปสฺสโต;

อพฺยาปชฺชํ สุขํ โลเก, ปาณภูเตสุ สํยโม.

‘‘สุขา วิราคตา โลเก, กามานํ สมติกฺกโม;

อสฺมิมานสฺส โย วินโย, เอตํ เว ปรมํ สุขํ.

‘‘ตํ สุเขน สุขํ ปตฺตํ, อจฺจนฺตสุขเมว ตํ;

ติสฺโส วิชฺชา อนุปฺปตฺตา, เอตํ เว ปรมํ สุข’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อโนธึ กตฺวา กุกฺกุฬา’’ติ.

กุกฺกุฬกถา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

(๑๘) ๙. อนุปุพฺพาภิสมยกถา

๓๓๙. อนุปุพฺพาภิสมโยติ? อามนฺตา. อนุปุพฺเพน โสตาปตฺติมคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อนุปุพฺเพน โสตาปตฺติมคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. อนุปุพฺเพน โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนุปุพฺพาภิสมโยติ? อามนฺตา. อนุปุพฺเพน สกทาคามิมคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อนุปุพฺเพน สกทาคามิมคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. อนุปุพฺเพน สกทาคามิผลํ สจฺฉิกโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนุปุพฺพาภิสมโยติ? อามนฺตา. อนุปุพฺเพน อนาคามิมคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อนุปุพฺเพน อนาคามิมคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. อนุปุพฺเพน อนาคามิผลํ สจฺฉิกโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อนุปุพฺพาภิสมโยติ? อามนฺตา. อนุปุพฺเพน อรหตฺตมคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อนุปุพฺเพน อรหตฺตมคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. อนุปุพฺเพน อรหตฺตผลํ สจฺฉิกโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

๓๔๐. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย [Pg.164] ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทุกฺขทสฺสเนน กึ ชหตีติ? สกฺกายทิฏฺฐึ, วิจิกิจฺฉํ, สีลพฺพตปรามาสํ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส จตุภาคํ ชหตีติ. จตุภาคํ โสตาปนฺโน, จตุภาคํ น โสตาปนฺโน, จตุภาคํ โสตาปตฺติผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม โกลงฺโกโล เอกพีชี พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต, ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต จตุภาคํ น อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สมุทยทสฺสเนน…เป… นิโรธทสฺสเนน…เป… มคฺคทสฺสเนน กึ ชหตีติ? สกฺกายทิฏฺฐึ, วิจิกิจฺฉํ, สีลพฺพตปรามาสํ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส จตุภาคํ ชหตีติ. จตุภาคํ โสตาปนฺโน, จตุภาคํ น โสตาปนฺโน, จตุภาคํ โสตาปตฺติผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม โกลงฺโกโล เอกพีชี พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต, ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต, จตุภาคํ น อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๔๑. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทุกฺขทสฺสเนน กึ ชหตีติ? โอฬาริกํ กามราคํ, โอฬาริกํ พฺยาปาทํ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส จตุภาคํ ชหตีติ. จตุภาคํ สกทาคามี, จตุภาคํ น สกทาคามี, จตุภาคํ สกทาคามิผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมุทยทสฺสเนน…เป… นิโรธทสฺสเนน…เป… มคฺคทสฺสเนน กึ ชหตีติ? โอฬาริกํ กามราคํ, โอฬาริกํ พฺยาปาทํ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส จตุภาคํ ชหตีติ. จตุภาคํ สกทาคามี, จตุภาคํ น สกทาคามี, จตุภาคํ สกทาคามิผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๔๒. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย [Pg.165] ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทุกฺขทสฺสเนน กึ ชหตีติ? อณุสหคตํ กามราคํ, อณุสหคตํ พฺยาปาทํ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส จตุภาคํ ชหตีติ. จตุภาคํ อนาคามี, จตุภาคํ น อนาคามี, จตุภาคํ อนาคามิผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ อนฺตราปรินิพฺพายี…เป… อุปหจฺจปรินิพฺพายี… อสงฺขารปรินิพฺพายี… สสงฺขารปรินิพฺพายี… อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, จตุภาคํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมุทยทสฺสเนน…เป… นิโรธทสฺสเนน…เป… มคฺคทสฺสเนน กึ ชหตีติ? อณุสหคตํ กามราคํ, อณุสหคตํ พฺยาปาทํ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส จตุภาคํ ชหตีติ. จตุภาคํ อนาคามี, จตุภาคํ น อนาคามี, จตุภาคํ อนาคามิผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ อนฺตราปรินิพฺพายี…เป… อุปหจฺจปรินิพฺพายี… อสงฺขารปรินิพฺพายี… สสงฺขารปรินิพฺพายี… อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี, จตุภาคํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๔๓. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทุกฺขทสฺสเนน กึ ชหตีติ? รูปราคํ, อรูปราคํ, มานํ, อุทฺธจฺจํ, อวิชฺชํ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส จตุภาคํ ชหตีติ. จตุภาคํ อรหา, จตุภาคํ น อรหา, จตุภาคํ อรหตฺตปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ วีตราโค…เป… วีตโทโส… วีตโมโห…เป… กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญาวิมุตฺโต อุกฺขิตฺตปลิโฆ สงฺกิณฺณปริโข อพฺพูฬฺเหสิโก นิรคฺคโฬ อริโย ปนฺนทฺธโช ปนฺนภาโร วิสญฺญุตฺโต สุวิชิตวิชโย, ทุกฺขํ ตสฺส ปริญฺญาตํ, สมุทโย ปหีโน, นิโรโธ สจฺฉิกโต, มคฺโค ภาวิโต, อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาตํ, ปหาตพฺพํ ปหีนํ, ภาเวตพฺพํ ภาวิตํ…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, จตุภาคํ สจฺฉิกาตพฺพํ น สจฺฉิกตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมุทยทสฺสเนน [Pg.166] … นิโรธทสฺสเนน… มคฺคทสฺสเนน กึ ชหตีติ? รูปราคํ, อรูปราคํ, มานํ, อุทฺธจฺจํ, อวิชฺชํ, ตเทกฏฺเฐ จ กิเลเส จตุภาคํ ชหตีติ. จตุภาคํ อรหา, จตุภาคํ น อรหา, จตุภาคํ อรหตฺตปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, จตุภาคํ วีตราโค… วีตโทโส… วีตโมโห… กตกรณีโย โอหิตภาโร อนุปฺปตฺตสทตฺโถ ปริกฺขีณภวสํโยชโน สมฺมทญฺญาวิมุตฺโต อุกฺขิตฺตปลิโฆ สงฺกิณฺณปริโข อพฺพูฬฺเหสิโก นิรคฺคโฬ อริโย ปนฺนทฺธโช ปนฺนภาโร วิสญฺญุตฺโต สุวิชิตวิชโย, ทุกฺขํ ตสฺส ปริญฺญาตํ, สมุทโย ปหีโน, นิโรโธ สจฺฉิกโต, มคฺโค ภาวิโต, อภิญฺเญยฺยํ อภิญฺญาตํ, ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาตํ, ปหาตพฺพํ ปหีนํ, ภาเวตพฺพํ ภาวิตํ…เป… สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, จตุภาคํ สจฺฉิกาตพฺพํ น สจฺฉิกตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๔๔. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทุกฺขํ ทกฺขนฺโต ปฏิปนฺนโกติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. ทุกฺเข ทิฏฺเฐ ผเล ฐิโตติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. สมุทยํ ทกฺขนฺโต…เป… นิโรธํ ทกฺขนฺโต ปฏิปนฺนโกติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. นิโรเธ ทิฏฺเฐ ผเล ฐิโตติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล มคฺคํ ทกฺขนฺโต ปฏิปนฺนโกติ วตฺตพฺโพ, มคฺเค ทิฏฺเฐ ผเล ฐิโตติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. ทุกฺขํ ทกฺขนฺโต ปฏิปนฺนโกติ วตฺตพฺโพ, ทุกฺเข ทิฏฺเฐ ผเล ฐิโตติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มคฺคํ ทกฺขนฺโต ปฏิปนฺนโกติ วตฺตพฺโพ, มคฺเค ทิฏฺเฐ ผเล ฐิโตติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. สมุทยํ ทกฺขนฺโต…เป… นิโรธํ ทกฺขนฺโต ปฏิปนฺนโกติ วตฺตพฺโพ, นิโรเธ ทิฏฺเฐ ผเล ฐิโตติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทุกฺขํ ทกฺขนฺโต ปฏิปนฺนโกติ วตฺตพฺโพ, ทุกฺเข ทิฏฺเฐ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ผเล ฐิโตติ วตฺตพฺโพ’’ติ? อามนฺตา. มคฺคํ ทกฺขนฺโต ปฏิปนฺนโกติ วตฺตพฺโพ, มคฺเค ทิฏฺเฐ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ผเล ฐิโตติ วตฺตพฺโพ’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมุทยํ ทกฺขนฺโต… นิโรธํ ทกฺขนฺโต ปฏิปนฺนโกติ วตฺตพฺโพ, นิโรเธ ทิฏฺเฐ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ผเล ฐิโตติ วตฺตพฺโพ’’ติ? อามนฺตา. มคฺคํ ทกฺขนฺโต ‘‘ปฏิปนฺนโก’’ติ [Pg.167] วตฺตพฺโพ, มคฺเค ทิฏฺเฐ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ผเล ฐิโตติ วตฺตพฺโพ’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทุกฺขํ ทกฺขนฺโต ปฏิปนฺนโกติ วตฺตพฺโพ, ทุกฺเข ทิฏฺเฐ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ผเล ฐิโตติ วตฺตพฺโพ’’ติ? อามนฺตา. นิรตฺถิยํ ทุกฺขทสฺสนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมุทยํ ทกฺขนฺโต…เป… นิโรธํ ทกฺขนฺโต ปฏิปนฺนโกติ วตฺตพฺโพ, นิโรเธ ทิฏฺเฐ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ผเล ฐิโตติ วตฺตพฺโพ’’ติ? อามนฺตา. นิรตฺถิยํ นิโรธทสฺสนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๔๕. ทุกฺเข ทิฏฺเฐ จตฺตาริ สจฺจานิ ทิฏฺฐานิ โหนฺตีติ? อามนฺตา. ทุกฺขสจฺจํ จตฺตาริ สจฺจานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปกฺขนฺเธ อนิจฺจโต ทิฏฺเฐ ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจโต ทิฏฺฐา โหนฺตีติ? อามนฺตา. รูปกฺขนฺโธ ปญฺจกฺขนฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขายตเน อนิจฺจโต ทิฏฺเฐ ทฺวาทสายตนานิ อนิจฺจโต ทิฏฺฐานิ โหนฺตีติ? อามนฺตา. จกฺขายตนํ ทฺวาทสายตนานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขุธาตุยา อนิจฺจโต ทิฏฺฐาย อฏฺฐารส ธาตุโย อนิจฺจโต ทิฏฺฐา โหนฺตีติ? อามนฺตา. จกฺขุธาตุ อฏฺฐารส ธาตุโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขุนฺทฺริเย อนิจฺจโต ทิฏฺเฐ พาวีสตินฺทฺริยานิ อนิจฺจโต ทิฏฺฐานิ โหนฺตีติ? อามนฺตา. จกฺขุนฺทฺริยํ พาวีสตินฺทฺริยานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จตูหิ ญาเณหิ โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. จตฺตาริ โสตาปตฺติผลานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐหิ ญาเณหิ โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. อฏฺฐ โสตาปตฺติผลานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวาทสหิ ญาเณหิ โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. ทฺวาทส โสตาปตฺติผลานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จตุจตฺตารีสาย ญาเณหิ โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. จตุจตฺตารีสํ โสตาปตฺติผลานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สตฺตสตฺตติยา ญาเณหิ โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. สตฺตสตฺตติ โสตาปตฺติผลานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๔๖. น [Pg.168] วตฺตพฺพํ – ‘‘อนุปุพฺพาภิสมโย’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺโท อนุปุพฺพนินฺโน อนุปุพฺพโปโณ อนุปุพฺพปพฺภาโร, น อายตเกเนว ปปาโต; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อนุปุพฺพสิกฺขา อนุปุพฺพกิริยา อนุปุพฺพปฏิปทา, น อายตเกเนว อญฺญาปฏิเวโธ’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อนุปุพฺพาภิสมโยติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนุปุพฺพาภิสมโย’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อนุปุพฺเพน เมธาวี, โถกํ โถกํ ขเณ ขเณ;

กมฺมาโร รชตสฺเสว, นิทฺธเม มลมตฺตโน’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อนุปุพฺพาภิสมโยติ.

อนุปุพฺพาภิสมโยติ? อามนฺตา. นนฺวายสฺมา ควมฺปติ เถโร ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘สมฺมุขา เมตํ, อาวุโส, ภควโต สุตํ สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตํ – ‘โย, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ปสฺสติ ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธมฺปิ ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธคามินึ ปฏิปทมฺปิ ปสฺสติ; โย ทุกฺขสมุทยํ ปสฺสติ ทุกฺขมฺปิ โส ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธมฺปิ ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธคามินึ ปฏิปทมฺปิ ปสฺสติ; โย ทุกฺขนิโรธํ ปสฺสติ ทุกฺขมฺปิ โส ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธคามินึ ปฏิปทมฺปิ ปสฺสติ; โย ทุกฺขนิโรธคามินึ ปฏิปทํ ปสฺสติ ทุกฺขมฺปิ โส ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธมฺปิ ปสฺสตี’’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนุปุพฺพาภิสมโย’’ติ.

อนุปุพฺพาภิสมโยติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘สหาวสฺส ทสฺสนสมฺปทาย,ตยสฺสุ ธมฺมา ชหิตา ภวนฺติ;

สกฺกายทิฏฺฐี วิจิกิจฺฉิตญฺจ,สีลพฺพตํ วาปิ ยทตฺถิ กิญฺจิ;

จตูหปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต,ฉจฺจาภิฐานานิ อภพฺพ กาตุ’’นฺติ.

อตฺเถว [Pg.169] สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนุปุพฺพาภิสมโย’’ติ.

อนุปุพฺพาภิสมโยติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยสฺมึ, ภิกฺขเว, สมเย อริยสาวกสฺส วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’นฺติ, สห ทสฺสนุปฺปาทา, ภิกฺขเว, อริยสาวกสฺส ตีณิ สํโยชนานิ ปหียนฺติ – สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนุปุพฺพาภิสมโย’’ติ.

อนุปุพฺพาภิสมยกถา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

(๑๙) ๑๐. โวหารกถา

๓๔๗. พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโรติ? อามนฺตา. โลกุตฺตเร โสเต ปฏิหญฺญติ โน โลกิเย, โลกุตฺตเรน วิญฺญาเณน ปฏิวิชานนฺติ โน โลกิเยน, สาวกา ปฏิวิชานนฺติ โน ปุถุชฺชนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเย โสเต ปฏิหญฺญตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิเย โสเต ปฏิหญฺญติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโร’’ติ.

นนุ พุทฺธสฺส ภควโต โวหารํ โลกิเยน วิญฺญาเณน ปฏิวิชานนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ พุทฺธสฺส ภควโต โวหารํ โลกิเยน วิญฺญาเณน ปฏิวิชานนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโร’’ติ.

นนุ พุทฺธสฺส ภควโต โวหารํ ปุถุชฺชนา ปฏิวิชานนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ พุทฺธสฺส ภควโต โวหารํ ปุถุชฺชนา ปฏิวิชานนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโร’’ติ.

๓๔๘. พุทฺธสฺส [Pg.170] ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโรติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ, สกทาคามิมคฺโค สกทาคามิผลํ, อนาคามิมคฺโค อนาคามิผลํ, อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลํ, สติปฏฺฐานํ สมฺมปฺปธานํ อิทฺธิปาโท อินฺทฺริยํ พลํ โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโรติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ พุทฺธสฺส ภควโต โวหารํ สุณนฺตีติ? อามนฺตา. โลกุตฺตโร ธมฺโม โสตวิญฺเญยฺโย, โสตสฺมึ ปฏิหญฺญติ, โสตสฺส อาปาถํ อาคจฺฉตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ โลกุตฺตโร ธมฺโม น โสตวิญฺเญยฺโย, น โสตสฺมึ ปฏิหญฺญติ, น โสตสฺส อาปาถํ อาคจฺฉตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ โลกุตฺตโร ธมฺโม น โสตวิญฺเญยฺโย, น โสตสฺมึ ปฏิหญฺญติ, น โสตสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโร’’ติ.

๓๔๙. พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโรติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ พุทฺธสฺส ภควโต โวหาเร รชฺเชยฺยุนฺติ? อามนฺตา. โลกุตฺตโร ธมฺโม ราคฏฺฐานิโย รชนีโย กมนีโย มทนีโย พนฺธนีโย มุจฺฉนีโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ โลกุตฺตโร ธมฺโม น ราคฏฺฐานิโย น รชนีโย น กมนีโย น มทนีโย น พนฺธนีโย น มุจฺฉนีโยติ? อามนฺตา. หญฺจิ โลกุตฺตโร ธมฺโม น ราคฏฺฐานิโย น รชนีโย น กมนีโย น มทนีโย น พนฺธนีโย น มุจฺฉนีโย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโร’’ติ.

พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโรติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ พุทฺธสฺส ภควโต โวหาเร ทุสฺเสยฺยุนฺติ? อามนฺตา. โลกุตฺตโร ธมฺโม โทสฏฺฐานิโย โกปฏฺฐานิโย ปฏิฆฏฺฐานิโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ โลกุตฺตโร ธมฺโม น โทสฏฺฐานิโย น โกปฏฺฐานิโย น ปฏิฆฏฺฐานิโยติ? อามนฺตา. หญฺจิ โลกุตฺตโร ธมฺโม น โทสฏฺฐานิโย น โกปฏฺฐานิโย [Pg.171] น ปฏิฆฏฺฐานิโย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโร’’ติ.

พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโรติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ พุทฺธสฺส ภควโต โวหาเร มุยฺเหยฺยุนฺติ? อามนฺตา. โลกุตฺตโร ธมฺโม โมหฏฺฐานิโย อญฺญาณกรโณ อจกฺขุกรโณ ปญฺญานิโรธิโก วิฆาตปกฺขิโก อนิพฺพานสํวตฺตนิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ โลกุตฺตโร ธมฺโม น โมหฏฺฐานิโย น อญฺญาณกรโณ น อจกฺขุกรโณ ปญฺญาวุทฺธิโก อวิฆาตปกฺขิโก นิพฺพานสํวตฺตนิโกติ? อามนฺตา. หญฺจิ โลกุตฺตโร ธมฺโม น โมหฏฺฐานิโย น อญฺญาณกรโณ น อจกฺขุกรโณ ปญฺญาวุทฺธิโก อวิฆาตปกฺขิโก นิพฺพานสํวตฺตนิโก, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโร’’ติ.

๓๕๐. พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกุตฺตโรติ? อามนฺตา. เย เกจิ พุทฺธสฺส ภควโต โวหารํ สุณนฺติ, สพฺเพ เต มคฺคํ ภาเวนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เย เกจิ พุทฺธสฺส ภควโต โวหารํ สุณนฺติ, สพฺเพ เต มคฺคํ ภาเวนฺตีติ? อามนฺตา. พาลปุถุชฺชนา พุทฺธสฺส ภควโต โวหารํ สุณนฺติ, พาลปุถุชฺชนา มคฺคํ ภาเวนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มาตุฆาตโก มคฺคํ ภาเวติ…เป… ปิตุฆาตโก… อรหนฺตฆาตโก… รุหิรุปฺปาทโก… สงฺฆเภทโก พุทฺธสฺส ภควโต โวหารํ สุณาติ, สงฺฆเภทโก มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๕๑. ลพฺภา โสวณฺณมยาย ลฏฺฐิยา ธญฺญปุญฺโชปิ สุวณฺณปุญฺโชปิ อาจิกฺขิตุนฺติ? อามนฺตา. เอวเมวํ ภควา โลกุตฺตเรน โวหาเรน โลกิยมฺปิ โลกุตฺตรมฺปิ ธมฺมํ โวหรตีติ.

ลพฺภา เอลณฺฑิยาย ลฏฺฐิยา ธญฺญปุญฺโชปิ สุวณฺณปุญฺโชปิ อาจิกฺขิตุนฺติ? อามนฺตา. เอวเมวํ ภควา โลกิเยน โวหาเรน โลกิยมฺปิ โลกุตฺตรมฺปิ ธมฺมํ โวหรตีติ.

๓๕๒. พุทฺธสฺส [Pg.172] ภควโต โวหาโร โลกิยํ โวหรนฺตสฺส โลกิโย โหติ, โลกุตฺตรํ โวหรนฺตสฺส โลกุตฺตโร โหตีติ? อามนฺตา. โลกิยํ โวหรนฺตสฺส โลกิเย โสเต ปฏิหญฺญติ, โลกุตฺตรํ โวหรนฺตสฺส โลกุตฺตเร โสเต ปฏิหญฺญติ; โลกิยํ โวหรนฺตสฺส โลกิเยน วิญฺญาเณน ปฏิวิชานนฺติ, โลกุตฺตรํ โวหรนฺตสฺส โลกุตฺตเรน วิญฺญาเณน ปฏิวิชานนฺติ; โลกิยํ โวหรนฺตสฺส ปุถุชฺชนา ปฏิวิชานนฺติ, โลกุตฺตรํ โวหรนฺตสฺส สาวกา ปฏิวิชานนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิยํ โวหรนฺตสฺส โลกิโย โหติ, โลกุตฺตรํ โวหรนฺตสฺส โลกุตฺตโร โหตีติ? อามนฺตา. นนุ ภควา โลกิยมฺปิ โลกุตฺตรมฺปิ ธมฺมํ โวหรตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ภควา โลกิยมฺปิ โลกุตฺตรมฺปิ ธมฺมํ โวหรติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิยํ โวหรนฺตสฺส โลกิโย โหติ, โลกุตฺตรํ โวหรนฺตสฺส โลกุตฺตโร โหตี’’ติ.

พุทฺธสฺส ภควโต โวหาโร โลกิยํ โวหรนฺตสฺส โลกิโย โหติ, โลกุตฺตรํ โวหรนฺตสฺส โลกุตฺตโร โหตีติ? อามนฺตา. มคฺคํ โวหรนฺตสฺส มคฺโค โหติ, อมคฺคํ โวหรนฺตสฺส อมคฺโค โหติ, ผลํ โวหรนฺตสฺส ผลํ โหติ, อผลํ โวหรนฺตสฺส อผลํ โหติ, นิพฺพานํ โวหรนฺตสฺส นิพฺพานํ โหติ, อนิพฺพานํ โวหรนฺตสฺส อนิพฺพานํ โหติ, สงฺขตํ โวหรนฺตสฺส สงฺขตํ โหติ, อสงฺขตํ โวหรนฺตสฺส อสงฺขตํ โหติ, รูปํ โวหรนฺตสฺส รูปํ โหติ, อรูปํ โวหรนฺตสฺส อรูปํ โหติ, เวทนํ โวหรนฺตสฺส เวทนา โหติ, อเวทนํ โวหรนฺตสฺส อเวทนา โหติ, สญฺญํ โวหรนฺตสฺส สญฺญา โหติ, อสญฺญํ โวหรนฺตสฺส อสญฺญา โหติ, สงฺขาเร โวหรนฺตสฺส สงฺขารา โหนฺติ, อสงฺขาเร โวหรนฺตสฺส อสงฺขารา โหนฺติ, วิญฺญาณํ โวหรนฺตสฺส วิญฺญาณํ โหติ, อวิญฺญาณํ โวหรนฺตสฺส อวิญฺญาณํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โวหารกถา นิฏฺฐิตา.

๒. ทุติยวคฺโค

(๒๐) ๑๑. นิโรธกถา

๓๕๓. ทฺเว [Pg.173] นิโรธาติ? อามนฺตา. ทฺเว ทุกฺขนิโรธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว ทุกฺขนิโรธาติ? อามนฺตา. ทฺเว นิโรธสจฺจานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว นิโรธสจฺจานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ทุกฺขสจฺจานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว นิโรธสจฺจานีติ? อามนฺตา. ทฺเว สมุทยสจฺจานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว นิโรธสจฺจานีติ? อามนฺตา. ทฺเว มคฺคสจฺจานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทฺเว นิโรธสจฺจานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ…เป… ทฺเว เลณานิ… ทฺเว สรณานิ… ทฺเว ปรายณานิ… ทฺเว อจฺจุตานิ… ทฺเว อมตานิ… ทฺเว นิพฺพานานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทฺเว นิพฺพานานีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ทฺวินฺนํ นิพฺพานานํ อุจฺจนีจตา หีนปณีตตา อุกฺกํสาวกํโส สีมา วา เภโท วา ราชิ วา อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทฺเว นิโรธาติ? อามนฺตา. นนุ อปฺปฏิสงฺขานิรุทฺเธ สงฺขาเร ปฏิสงฺขา นิโรเธนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อปฺปฏิสงฺขานิรุทฺเธ สงฺขาเร ปฏิสงฺขา นิโรเธนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทฺเว นิโรธา’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทฺเว นิโรธา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อปฺปฏิสงฺขานิรุทฺธาปิ สงฺขารา อจฺจนฺตภคฺคา, ปฏิสงฺขานิรุทฺธาปิ สงฺขารา อจฺจนฺตภคฺคาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อปฺปฏิสงฺขานิรุทฺธาปิ สงฺขารา อจฺจนฺตภคฺคา, ปฏิสงฺขานิรุทฺธาปิ สงฺขารา อจฺจนฺตภคฺคา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทฺเว นิโรธา’’ติ.

ทฺเว นิโรธาติ? อามนฺตา. ปฏิสงฺขานิรุทฺธาปิ สงฺขารา อริยมคฺคํ อาคมฺม นิรุทฺธาติ? อามนฺตา. อปฺปฏิสงฺขานิรุทฺธา สงฺขารา อริยมคฺคํ อาคมฺม นิรุทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทฺเว [Pg.174] นิโรธาติ? อามนฺตา. ปฏิสงฺขานิรุทฺธา สงฺขารา น ปุน อุปฺปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. อปฺปฏิสงฺขานิรุทฺธา สงฺขารา น ปุน อุปฺปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทฺเว นิโรธา’’ติ.

นิโรธกถา นิฏฺฐิตา.

ทุติยวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

ปรูปหาโร อญฺญาณํ, กงฺขา ปรวิตารณา;

วจีเภโท ทุกฺขาหาโร, จิตฺตฏฺฐิติ จ กุกฺกุฬา;

อนุปุพฺพาภิสมโย, โวหาโร จ นิโรธโกติ.

๓. ตติยวคฺโค

(๒๑) ๑. พลกถา

๓๕๔. ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? อามนฺตา. ตถาคตพลํ สาวกพลํ, สาวกพลํ ตถาคตพลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? อามนฺตา. ตญฺเญว ตถาคตพลํ ตํ สาวกพลํ, ตญฺเญว สาวกพลํ ตํ ตถาคตพลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? อามนฺตา. ยาทิสํ ตถาคตพลํ ตาทิสํ สาวกพลํ, ยาทิสํ สาวกพลํ ตาทิสํ ตถาคตพลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? อามนฺตา. ยาทิโส ตถาคตสฺส ปุพฺพโยโค ปุพฺพจริยา ธมฺมกฺขานํ ธมฺมเทสนา ตาทิโส สาวกสฺส ปุพฺพโยโค ปุพฺพจริยา ธมฺมกฺขานํ ธมฺมเทสนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? อามนฺตา. ตถาคโต ชิโน สตฺถา สมฺมาสมฺพุทฺโธ สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี ธมฺมสฺสามี ธมฺมปฺปฏิสรโณติ? อามนฺตา[Pg.175]. สาวโก ชิโน สตฺถา สมฺมาสมฺพุทฺโธ สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี ธมฺมสฺสามี ธมฺมปฺปฏิสรโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? อามนฺตา. ตถาคโต อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโทติ? อามนฺตา. สาวโก อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? อามนฺตา. สาวโก สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๕๕. สาวโก ฐานาฐานํ ชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สาวโก ฐานาฐานํ ชานาติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ฐานาฐานํ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณ’’นฺติ.

สาวโก อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สาวโก อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ชานาติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ กมฺมสมาทานานํ ฐานโส เหตุโส วิปากํ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณ’’นฺติ.

สาวโก สพฺพตฺถคามินึ ปฏิปทํ ชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สาวโก สพฺพตฺถคามินึ ปฏิปทํ ชานาติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพตฺถคามินึ ปฏิปทํ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณ’’นฺติ.

สาวโก อเนกธาตุํ นานาธาตุํ โลกํ ชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สาวโก อเนกธาตุํ นานาธาตุํ โลกํ ชานาติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อเนกธาตุํ นานาธาตุํ โลกํ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณ’’นฺติ.

สาวโก สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สาวโก สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตํ ชานาติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สตฺตานํ [Pg.176] นานาธิมุตฺติกตํ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณ’’นฺติ.

สาวโก ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สาวโก ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ชานาติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนํ สํกิเลสํ โวทานํ วุฏฺฐานํ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณ’’นฺติ.

สาวโก ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ ชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สาวโก ปุพฺเพนิวาสานุสฺสตึ ชานาติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณ’’นฺติ.

สาวโก สตฺตานํ จุตูปปาตํ ชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สาวโก สตฺตานํ จุตูปปาตํ ชานาติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สตฺตานํ จุตูปปาตํ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณ’’นฺติ.

นนุ ตถาคตสฺสาปิ อาสวา ขีณา สาวกสฺสาปิ อาสวา ขีณาติ? อามนฺตา. อตฺถิ กิญฺจิ นานากรณํ ตถาคตสฺส วา สาวกสฺส วา อาสวกฺขเยน วา อาสวกฺขยํ วิมุตฺติยา วา วิมุตฺตีติ? นตฺถิ. หญฺจิ นตฺถิ กิญฺจิ นานากรณํ ตถาคตสฺส วา สาวกสฺส วา อาสวกฺขเยน วา อาสวกฺขยํ วิมุตฺติยา วา วิมุตฺติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณ’’นฺติ.

๓๕๖. อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? อามนฺตา. ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? อามนฺตา. สตฺตานํ จุตูปปาเต ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกอสาธารณนฺติ? อามนฺตา. อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกอสาธารณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สตฺตานํ [Pg.177] จุตูปปาเต ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกอสาธารณนฺติ? อามนฺตา. อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกอสาธารณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกอสาธารณนฺติ? อามนฺตา. ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกอสาธารณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป….

อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกอสาธารณนฺติ? อามนฺตา…เป…. อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกอสาธารณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? อามนฺตา. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? อามนฺตา. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ สาวกสาธารณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

พลกถา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยวคฺโค

(๒๒) ๒. อริยนฺติกถา

๓๕๗. ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยนฺติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ, สกทาคามิมคฺโค สกทาคามิผลํ, อนาคามิมคฺโค อนาคามิผลํ, อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลํ, สติปฏฺฐานํ สมฺมปฺปธานํ อิทฺธิปาโท อินฺทฺริยํ พลํ โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยนฺติ? อามนฺตา. สุญฺญตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. สุญฺญตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. ฐานาฐานญฺจ [Pg.178] มนสิ กโรติ, สุญฺญตญฺจ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ฐานาฐานญฺจ มนสิ กโรติ, สุญฺญตญฺจ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยนฺติ? อามนฺตา. อนิมิตฺตารมฺมณํ…เป… อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. ฐานาฐานญฺจ มนสิ กโรติ, อปฺปณิหิตญฺจ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ฐานาฐานญฺจ มนสิ กโรติ, อปฺปณิหิตญฺจ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๕๘. สติปฏฺฐานา อริยา สุญฺญตารมฺมณาติ? อามนฺตา. ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ สุญฺญตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สติปฏฺฐานา อริยา อนิมิตฺตารมฺมณา…เป… อปฺปณิหิตารมฺมณาติ? อามนฺตา. ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมปฺปธานา, อิทฺธิปาทา, อินฺทฺริยา, พลา, โพชฺฌงฺคา อริยา สุญฺญตารมฺมณาติ? อามนฺตา. ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ สุญฺญตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพชฺฌงฺคา อริยา อนิมิตฺตารมฺมณา… อปฺปณิหิตารมฺมณาติ? อามนฺตา. ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๕๙. ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สุญฺญตารมฺมณ’’นฺติ? อามนฺตา. สติปฏฺฐานา อริยา น วตฺตพฺพา – ‘‘สุญฺญตารมฺมณา’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ น วตฺตพฺพํ – อนิมิตฺตารมฺมณํ…เป… อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. สติปฏฺฐานา อริยา น วตฺตพฺพา – ‘‘อปฺปณิหิตารมฺมณา’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ฐานาฐาเน [Pg.179] ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ น วตฺตพฺพํ – สุญฺญตารมฺมณํ…เป… อนิมิตฺตารมฺมณํ…เป… อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. สมฺมปฺปธานํ…เป… โพชฺฌงฺคา อริยา น วตฺตพฺพา – ‘‘อปฺปณิหิตารมฺมณา’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๖๐. สตฺตานํ จุตูปปาเต ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยนฺติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ…เป… โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สตฺตานํ จุตูปปาเต ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยนฺติ? อามนฺตา. สุญฺญตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สุญฺญาตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. สตฺตานํ จุตูปปาตญฺจ มนสิ กโรติ, สุญฺญตญฺจ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สตฺตานํ จุตูปปาตญฺจ มนสิ กโรติ, สุญฺญตญฺจ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สตฺตานํ จุตูปปาเต ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยนฺติ? อามนฺตา. อนิมิตฺตารมฺมณํ อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. สตฺตานํ จุตูปปาตญฺจ มนสิ กโรติ, อปฺปณิหิตญฺจ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สตฺตานํ จุตูปปาตญฺจ มนสิ กโรติ, อปฺปณิหิตญฺจ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๖๑. สติปฏฺฐานา อริยา สุญฺญตารมฺมณา…เป… อนิมิตฺตารมฺมณา…เป… อปฺปณิหิตารมฺมณาติ? อามนฺตา. สตฺตานํ จุตูปปาเต ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมปฺปธานํ …เป… โพชฺฌงฺคา อริยา สุญฺญตารมฺมณา…เป… อนิมิตฺตารมฺมณา…เป… อปฺปณิหิตารมฺมณาติ? อามนฺตา. สตฺตานํ จุตูปปาเต ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สตฺตานํ [Pg.180] จุตูปปาเต ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ น วตฺตพฺพํ – สุญฺญตารมฺมณํ…เป… อนิมิตฺตารมฺมณํ…เป… อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. สติปฏฺฐานา อริยา น วตฺตพฺพา – ‘‘อปฺปปณิหิตารมฺมณา’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๖๒. สตฺตานํ จุตูปปาเต ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ น วตฺตพฺพํ – สุญฺญตารมฺมณํ…เป… อนิมิตฺตารมฺมณํ…เป… อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. สมฺมปฺปธานา…เป… โพชฺฌงฺคา อริยา น วตฺตพฺพา – ‘‘อปฺปณิหิตารมฺมณา’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยนฺติ? อามนฺตา. ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยนฺติ? อามนฺตา. สตฺตานํ จุตูปปาเต ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อริย’’นฺติ? อามนฺตา. อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อริย’’นฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป….

สตฺตานํ จุตูปปาเต ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อริย’’นฺติ? อามนฺตา. อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อริย’’นฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ สุญฺญตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ สุญฺญตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ อนิมิตฺตารมฺมณํ… อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ สุญฺญตารมฺมณํ…เป… อนิมิตฺตารมฺมณํ…เป… อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา…เป…. สตฺตานํ จุตูปปาเต [Pg.181] ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สุญฺญตารมฺมณ’’นฺติ? อามนฺตา. อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สุญฺญตารมฺมณ’’นฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ฐานาฐาเน ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ น วตฺตพฺพํ – อนิมิตฺตารมฺมณํ… อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อปฺปณิหิตารมฺมณ’’นฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สตฺตานํ จุตูปปาเต ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ น วตฺตพฺพํ – สุญฺญตารมฺมณํ…เป… อนิมิตฺตารมฺมณํ…เป… อปฺปณิหิตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. อาสวานํ ขเย ยถาภูตํ ญาณํ ตถาคตพลํ อริยํ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อปฺปณิหิตารมฺมณ’’นฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อริยนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยวคฺโค

(๒๓) ๓. วิมุตฺติกถา

๓๖๓. สราคํ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ? อามนฺตา. ราคสหคตํ ราคสหชาตํ ราคสํสฏฺฐํ ราคสมฺปยุตฺตํ ราคสหภุ ราคานุปริวตฺติ อกุสลํ โลกิยํ สาสวํ สํโยชนิยํ คนฺถนิยํ โอฆนิยํ โยคนิยํ นีวรณิยํ ปรามฏฺฐํ อุปาทานิยํ สํกิเลสิยํ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สผสฺสํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ผสฺโส จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? อามนฺตา. สราคํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ราโค จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สเวทนํ…เป… สสญฺญํ…เป… สเจตนํ…เป… สปญฺญํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ปญฺญา จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? อามนฺตา. สราคํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ราโค จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สผสฺสํ [Pg.182] สราคํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ผสฺโส จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? อามนฺตา. ราโค จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สเวทนํ สราคํ…เป… สสญฺญํ สราคํ…เป… สเจตนํ สราคํ…เป… สปญฺญํ สราคํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ปญฺญา จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? อามนฺตา. ราโค จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๖๔. สโทสํ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ? อามนฺตา. โทสสหคตํ โทสสหชาตํ โทสสํสฏฺฐํ โทสสมฺปยุตฺตํ โทสสหภุ โทสานุปริวตฺติ อกุสลํ โลกิยํ สาสวํ…เป… สํกิเลสิยํ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สผสฺสํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ผสฺโส จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? อามนฺตา. สโทสํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, โทโส จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สเวทนํ…เป… สสญฺญํ…เป… สเจตนํ…เป… สปญฺญํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ปญฺญา จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? อามนฺตา. สโทสํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, โทโส จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สผสฺสํ สโทสํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ผสฺโส จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? อามนฺตา. สโทสํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, โทโส จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สเวทนํ สโทสํ… สสญฺญํ สโทสํ… สเจตนํ สโทสํ… สปญฺญํ สโทสํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ปญฺญา จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? อามนฺตา. โทโส จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๖๕. สโมหํ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ? อามนฺตา. โมหสหคตํ โมหสหชาตํ โมหสํสฏฺฐํ โมหสมฺปยุตฺตํ โมหสหภุ โมหานุปริวตฺติ อกุสลํ โลกิยํ สาสวํ…เป… สํกิเลสิยํ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สผสฺสํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ผสฺโส จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? อามนฺตา. สโมหํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, โมโห จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สเวทนํ [Pg.183]… สสญฺญํ… สเจตนํ… สปญฺญํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ปญฺญา จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? อามนฺตา. สโมหํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, โมโห จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สผสฺสํ สโมหํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ผสฺโส จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? อามนฺตา. โมโห จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สเวทนํ สโมหํ… สสญฺญํ สโมหํ… สเจตนํ สโมหํ…เป… สปญฺญํ สโมหํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ปญฺญา จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? อามนฺตา. โมโห จ จิตฺตญฺจ อุโภ วิมุจฺจนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สราคํ สโทสํ สโมหํ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ? อามนฺตา. วีตราคํ วีตโทสํ วีตโมหํ นิกฺกิเลสํ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สราคํ สโทสํ สโมหํ จิตฺตํ วิมุจฺจตี’’ติ.

วิมุตฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยวคฺโค

(๒๔) ๔. วิมุจฺจมานกถา

๓๖๖. วิมุตฺตํ วิมุจฺจมานนฺติ? อามนฺตา. เอกเทสํ วิมุตฺตํ, เอกเทสํ อวิมุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกเทสํ วิมุตฺตํ, เอกเทสํ อวิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. เอกเทสํ โสตาปนฺโน, เอกเทสํ น โสตาปนฺโน, เอกเทสํ โสตาปตฺติผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม โกลงฺโกโล เอกพีชี พุทฺเธ อเวจฺจปฺปสาเทน สมนฺนาคโต ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… อริยกนฺเตหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต, เอกเทสํ อริยกนฺเตหิ สีเลหิ น สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกเทสํ วิมุตฺตํ, เอกเทสํ อวิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. เอกเทสํ สกทาคามี, เอกเทสํ น สกทาคามี, เอกเทสํ สกทาคามิผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกเทสํ [Pg.184] วิมุตฺตํ, เอกเทสํ อวิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. เอกเทสํ อนาคามี, เอกเทสํ น อนาคามี, เอกเทสํ อนาคามิผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโตอกนิฏฺฐคามี, เอกเทสํ น อุทฺธํโสโตอกนิฏฺฐคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกเทสํ วิมุตฺตํ, เอกเทสํ อวิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. เอกเทสํ อรหา เอกเทสํ น อรหา, เอกเทสํ อรหตฺตปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, เอกเทสํ วีตราโค วีตโทโส วีตโมโห…เป… เอกเทสํ สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกตํ, เอกเทสํ สจฺฉิกาตพฺพํ น สจฺฉิกตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิมุตฺตํ วิมุจฺจมานนฺติ? อามนฺตา. อุปฺปาทกฺขเณ วิมุตฺตํ, ภงฺคกฺขเณ วิมุจฺจมานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๖๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘วิมุตฺตํ วิมุจฺจมาน’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ วตฺตพฺพํ – ‘‘วิมุตฺตํ วิมุจฺจมาน’’นฺติ.

วิมุตฺตํ วิมุจฺจมานนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินินฺนาเมตี’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘วิมุตฺตํ วิมุจฺจมาน’’นฺติ.

อตฺถิ จิตฺตํ วิมุจฺจมานนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ จิตฺตํ รชฺชมานํ ทุสฺสมานํ มุยฺหมานํ กิลิสฺสมานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ รตฺตญฺเจว อรตฺตญฺจ, ทุฏฺฐญฺเจว อทุฏฺฐญฺจ, มูฬฺหญฺเจว อมูฬฺหญฺจ, ฉินฺนญฺเจว อฉินฺนญฺจ, ภินฺนญฺเจว อภินฺนญฺจ, กตญฺเจว อกตญฺจาติ[Pg.185]? อามนฺตา. หญฺจิ รตฺตญฺเจว อรตฺตญฺจ, ทุฏฺฐญฺเจว อทุฏฺฐญฺจ, มูฬฺหญฺเจว อมูฬฺหญฺจ, ฉินฺนญฺเจว อฉินฺนญฺจ, ภินฺนญฺเจว อภินฺนญฺจ, กตญฺเจว อกตญฺจ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ จิตฺตํ วิมุจฺจมาน’’นฺติ.

วิมุจฺจมานกถา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยวคฺโค

(๒๕) ๕. อฏฺฐมกกถา

๓๖๘. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ปหีนนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมโก ปุคฺคโล โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลปฺปตฺโต ปฏิลทฺโธ อธิคโต สจฺฉิกโต อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ ปหีนนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมโก ปุคฺคโล โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลปฺปตฺโต…เป… กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ปหีนนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐานุสโย ปหีโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ปหีนนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉานุสโย… สีลพฺพตปรามาโส ปหีโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ ปหีนนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉานุสโย ปหีโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ ปหีนนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐานุสโย… สีลพฺพตปรามาโส ปหีโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐานุสโย อปฺปหีโนติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ อปฺปหีนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐานุสโย อปฺปหีโนติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ อปฺปหีนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส [Pg.186] ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉานุสโย… สีลพฺพตปรามาโส อปฺปหีโนติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ อปฺปหีนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส สีลพฺพตปรามาโส อปฺปหีโนติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ อปฺปหีนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๖๙. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ปหีนนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานปหานาย มคฺโค ภาวิโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ปหีนนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานปหานาย สติปฏฺฐานา ภาวิตา…เป… สมฺมปฺปธานา…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ ปหีนนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานปหานาย มคฺโค ภาวิโต…เป… โพชฺฌงฺคา ภาวิตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานปหานาย มคฺโค อภาวิโตติ? อามนฺตา. อมคฺเคน ปหีนํ โลกิเยน สาสเวน…เป… สํกิเลสิเยนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานปหานาย สติปฏฺฐานา…เป… โพชฺฌงฺคา อภาวิตาติ? อามนฺตา. อมคฺเคน ปหีนํ โลกิเยน สาสเวน…เป… สํกิเลสิเยนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานปหานาย มคฺโค อภาวิโต…เป… สติปฏฺฐานา…เป… โพชฺฌงฺคา อภาวิตาติ? อามนฺตา. อมคฺเคน ปหีนํ โลกิเยน สาสเวน…เป… สํกิเลสิเยนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๗๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ปหีน’’นฺติ? อามนฺตา. อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? นุปฺปชฺชิสฺสติ. หญฺจิ นุปฺปชฺชิสฺสติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ปหีน’’นฺติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ ปหีน’’นฺติ? อามนฺตา. อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? นุปฺปชฺชิสฺสติ. หญฺจิ นุปฺปชฺชิสฺสติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ ปหีน’’นฺติ.

อฏฺฐมกสฺส [Pg.187] ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ กตฺวา ปหีนนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐานุสโย นุปฺปชฺชิสฺสตีติ กตฺวา ปหีโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ กตฺวา ปหีนนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉานุสโย… สีลพฺพตปรามาโส นุปฺปชฺชิสฺสตีติ กตฺวา ปหีโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ กตฺวา ปหีนนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉานุสโย… สีลพฺพตปรามาโส นุปฺปชฺชิสฺสตีติ กตฺวา ปหีโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ กตฺวา ปหีนนฺติ? อามนฺตา. โคตฺรภุโน ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ กตฺวา ปหีนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ กตฺวา ปหีนนฺติ? อามนฺตา. โคตฺรภุโน ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ กตฺวา ปหีนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกกถา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยวคฺโค

(๒๖) ๖. อฏฺฐมกสฺสอินฺทฺริยกถา

๓๗๑. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ สทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ วีริยินฺทฺริยํ…เป… นตฺถิ สตินฺทฺริยํ…เป… นตฺถิ สมาธินฺทฺริยํ…เป… นตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ ปญฺญาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธาติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ วีริยํ…เป… อตฺถิ สติ… อตฺถิ สมาธิ… อตฺถิ ปญฺญาติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ มโน, อตฺถิ มนินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธา, อตฺถิ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส [Pg.188] ปุคฺคลสฺส อตฺถิ มโน, อตฺถิ มนินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ ปญฺญา, อตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ โสมนสฺสํ, อตฺถิ โสมนสฺสินฺทฺริยํ, อตฺถิ ชีวิตํ, อตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธา, อตฺถิ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ ชีวิตํ, อตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส…เป… อตฺถิ ปญฺญา, อตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธา, นตฺถิ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ มโน, นตฺถิ มนินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธา, นตฺถิ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ โสมนสฺสํ, นตฺถิ โสมนสฺสินฺทฺริยนฺติ…เป… อตฺถิ ชีวิตํ, นตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ ปญฺญา, นตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ มโน, นตฺถิ มนินฺทฺริยนฺติ? อตฺถิ โสมนสฺสํ, นตฺถิ โสมนสฺสินฺทฺริยนฺติ? อตฺถิ ชีวิตํ, นตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมโก ปุคฺคโล อสฺสทฺโธติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ วีริยินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมโก ปุคฺคโล กุสีโต หีนวีริโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ สตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมโก ปุคฺคโล มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ สมาธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมโก ปุคฺคโล อสมาหิโต วิพฺภนฺตจิตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมโก ปุคฺคโล ทุปฺปญฺโญ เอลมูโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธา, สา จ สทฺธา นิยฺยานิกาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธา, สา จ สทฺธา นิยฺยานิกา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ สทฺธินฺทฺริย’’นฺติ. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ วีริยํ, ตญฺจ วีริยํ นิยฺยานิกํ; อตฺถิ สติ, สา จ สติ นิยฺยานิกา; อตฺถิ สมาธิ, โส จ สมาธิ นิยฺยานิโก; อตฺถิ ปญฺญา, สา จ ปญฺญา นิยฺยานิกาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส [Pg.189] อตฺถิ ปญฺญา, สา จ ปญฺญา นิยฺยานิกา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ ปญฺญินฺทฺริย’’นฺติ.

๓๗๒. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธา, อตฺถิ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธา, อตฺถิ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ ปญฺญา, อตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ ปญฺญา, อตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส… อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธา, อตฺถิ สทฺธินฺทฺริยํ…เป… อตฺถิ ปญฺญา, อตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ ปญฺญา, อตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธา, นตฺถิ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธา, นตฺถิ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ ปญฺญา, นตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ ปญฺญา, นตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ สทฺธา, นตฺถิ สทฺธินฺทฺริยนฺติ…เป… อตฺถิ ปญฺญา, นตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส… อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ ปญฺญา, นตฺถิ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ ปญฺจินฺทฺริยานีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ! กตมานิ ปญฺจ? สทฺธินฺทฺริยํ, วีริยินฺทฺริยํ, สตินฺทฺริยํ, สมาธินฺทฺริยํ, ปญฺญินฺทฺริยํ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจินฺทฺริยานิ. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ สมตฺตา ปริปูรตฺตา อรหา โหติ. ตโต มุทุตเรหิ อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน โหติ, ตโต มุทุตเรหิ อนาคามี โหติ, ตโต มุทุตเรหิ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน โหติ, ตโต มุทุตเรหิ สกทาคามี โหติ, ตโต มุทุตเรหิ สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน โหติ, ตโต มุทุตเรหิ โสตาปนฺโน โหติ, ตโต มุทุตเรหิ โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน โหติ. ยสฺส โข, ภิกฺขเว, อิมานิ [Pg.190] ปญฺจินฺทฺริยานิ สพฺเพน สพฺพํ สพฺพถา สพฺพํ นตฺถิ, ตมหํ ‘พาหิโร ปุถุชฺชนปกฺเข ฐิโต’ติ วทามี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. อฏฺฐมโก ปุคฺคโล พาหิโร ปุถุชฺชนปกฺเข ฐิโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ ปญฺจินฺทฺริยานีติ.

อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยกถา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยวคฺโค

(๒๗) ๗. ทิพฺพจกฺขุกถา

๓๗๓. มํสจกฺขุํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพจกฺขุํ โหตีติ? อามนฺตา. มํสจกฺขุํ ทิพฺพจกฺขุํ, ทิพฺพจกฺขุํ มํสจกฺขุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มํสจกฺขุํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพจกฺขุํ โหตีติ? อามนฺตา. ยาทิสํ มํสจกฺขุํ ตาทิสํ ทิพฺพจกฺขุํ, ยาทิสํ ทิพฺพจกฺขุํ ตาทิสํ มํสจกฺขุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มํสจกฺขุํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพจกฺขุํ โหตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว มํสจกฺขุํ ตํ ทิพฺพจกฺขุํ, ตํ ทิพฺพจกฺขุํ ตํ มํสจกฺขุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มํสจกฺขุํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพจกฺขุํ โหตีติ? อามนฺตา. ยาทิโส มํสจกฺขุสฺส วิสโย อานุภาโว โคจโร ตาทิโส ทิพฺพสฺส จกฺขุสฺส วิสโย อานุภาโว โคจโรติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มํสจกฺขุํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพจกฺขุํ โหตีติ? อามนฺตา. อุปาทิณฺณํ หุตฺวา อนุปาทิณฺณํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุปาทิณฺณํ หุตฺวา อนุปาทิณฺณํ โหตีติ? อามนฺตา. กามาวจรํ หุตฺวา รูปาวจรํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามาวจรํ หุตฺวา รูปาวจรํ โหตีติ? อามนฺตา. รูปาวจรํ หุตฺวา อรูปาวจรํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปาวจรํ หุตฺวา อรูปาวจรํ โหตีติ? อามนฺตา. ปริยาปนฺนํ หุตฺวา อปริยาปนฺนํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๗๔. มํสจกฺขุํ [Pg.191] ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพจกฺขุํ โหตีติ? อามนฺตา. ทิพฺพจกฺขุํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ มํสจกฺขุํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มํสจกฺขุํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพจกฺขุํ โหตีติ? อามนฺตา. ทิพฺพจกฺขุํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ปญฺญาจกฺขุํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มํสจกฺขุํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพจกฺขุํ โหตีติ? อามนฺตา. ทิพฺพจกฺขุํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ มํสจกฺขุํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มํสจกฺขุํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพจกฺขุํ โหตีติ? อามนฺตา. ทฺเวว จกฺขูนีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเวว จกฺขูนีติ? อามนฺตา. นนุ ตีณิ จกฺขูนิ วุตฺตานิ ภควตา – มํสจกฺขุํ, ทิพฺพจกฺขุํ, ปญฺญาจกฺขุนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตีณิ จกฺขูนิ วุตฺตานิ ภควตา – มํสจกฺขุํ, ทิพฺพจกฺขุํ, ปญฺญาจกฺขุํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทฺเวว จกฺขูนี’’ติ.

ทฺเวว จกฺขูนีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, จกฺขูนิ! กตมานิ ตีณิ? มํสจกฺขุํ, ทิพฺพจกฺขุํ, ปญฺญาจกฺขุนฺติ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ จกฺขูนี’’ติ.

‘‘มํสจกฺขุํ ทิพฺพจกฺขุํ, ปญฺญาจกฺขุํ อนุตฺตรํ;

เอตานิ ตีณิ จกฺขูนิ, อกฺขาสิ ปุริสุตฺตโม.

‘‘มํสจกฺขุสฺส อุปฺปาโท, มคฺโค ทิพฺพสฺส จกฺขุโน;

ยทา จ ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญาจกฺขุํ อนุตฺตรํ;

ตสฺส จกฺขุสฺส ปฏิลาภา, สพฺพทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทฺเวว จกฺขูนี’’ติ.

ทิพฺพจกฺขุกถา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยวคฺโค

(๒๘) ๘. ทิพฺพโสตกถา

๓๗๕. มํสโสตํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพโสตํ โหตีติ? อามนฺตา. มํสโสตํ ทิพฺพโสตํ, ทิพฺพโสตํ มํสโสตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มํสโสตํ [Pg.192] ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพโสตํ โหตีติ? อามนฺตา. ยาทิสํ มํสโสตํ ตาทิสํ ทิพฺพโสตํ, ยาทิสํ ทิพฺพโสตํ ตาทิสํ มํสโสตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มํสโสตํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพโสตํ โหตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว มํสโสตํ ตํ ทิพฺพโสตํ, ตํ ทิพฺพโสตํ ตํ มํสโสตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มํสโสตํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพโสตํ โหตีติ? อามนฺตา. ยาทิโส มํสโสตสฺส วิสโย อานุภาโว โคจโร ตาทิโส ทิพฺพสฺส โสตสฺส วิสโย อานุภาโว โคจโรติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มํสโสตํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพโสตํ โหตีติ? อามนฺตา. อุปาทิณฺณํ หุตฺวา อนุปาทิณฺณํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุปาทิณฺณํ หุตฺวา อนุปาทิณฺณํ โหตีติ? อามนฺตา. กามาวจรํ หุตฺวา รูปาวจรํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามาวจรํ หุตฺวา รูปาวจรํ โหตีติ? อามนฺตา. รูปาวจรํ หุตฺวา อรูปาวจรํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปาวจรํ หุตฺวา อรูปาวจรํ โหตีติ? อามนฺตา. ปริยาปนฺนํ หุตฺวา อปริยาปนฺนํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๗๖. มํสโสตํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพโสตํ โหตีติ? อามนฺตา. ทิพฺพโสตํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ มํสโสตํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มํสโสตํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ ทิพฺพโสตํ โหตีติ? อามนฺตา. เอกํเยว โสตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกํเยว โสตนฺติ? อามนฺตา. นนุ ทฺเว โสตานิ วุตฺตานิ ภควตา – ‘‘มํสโสตํ, ทิพฺพโสต’’นฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ทฺเว โสตานิ วุตฺตานิ ภควตา – มํสโสตํ, ทิพฺพโสตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เอกญฺเญว โสต’’นฺติ.

ทิพฺพโสตกถา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยวคฺโค

(๒๙) ๙. ยถากมฺมูปคตญาณกถา

๓๗๗. ยถากมฺมูปคตํ [Pg.193] ญาณํ ทิพฺพจกฺขุนฺติ? อามนฺตา. ยถากมฺมูปคตญฺจ มนสิ กโรติ, ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ยถากมฺมูปคตญฺจ มนสิ กโรติ, ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ยถากมฺมูปคตํ ญาณํ ทิพฺพจกฺขุนฺติ? อามนฺตา. ‘‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘อริยานํ อุปวาทกา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘กายสุจริเตน สมนฺนาคตา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘อริยานํ อนุปวาทกา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิกา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมฺมาทานา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ‘‘เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

‘‘เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’’ติ จ มนสิ กโรติ, ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๗๘. ยถากมฺมูปคตํ ญาณํ ทิพฺพจกฺขุนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ อทิพฺพจกฺขุโก ทิพฺพจกฺขุํ อปฺปฏิลทฺโธ อนธิคโต อสจฺฉิกโต ยถากมฺมูปคตํ ชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โกจิ อทิพฺพจกฺขุโก ทิพฺพจกฺขุํ [Pg.194] อปฺปฏิลทฺโธ อนธิคโต อสจฺฉิกโต ยถากมฺมูปคตํ ชานาติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ยถากมฺมูปคตํ ญาณํ ทิพฺพจกฺขุ’’นฺติ.

ยถากมฺมูปคตํ ญาณํ ทิพฺพจกฺขุนฺติ? อามนฺตา. อายสฺมา สาริปุตฺโต ยถากมฺมูปคตํ ญาณํ ชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อายสฺมา สาริปุตฺโต ยถากมฺมูปคตํ ญาณํ ชานาติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ยถากมฺมูปคตํ ญาณํ ทิพฺพจกฺขุ’’นฺติ.

ยถากมฺมูปคตํ ญาณํ ทิพฺพจกฺขุนฺติ? อามนฺตา. อายสฺมา สาริปุตฺโต ยถากมฺมูปคตํ ญาณํ ชานาตีติ? อามนฺตา. อตฺถายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ทิพฺพจกฺขุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส ทิพฺพจกฺขุนฺติ? อามนฺตา. นนุ อายสฺมา สาริปุตฺโต เอตทโวจ –

‘‘เนว ปุพฺเพนิวาสาย, นปิ ทิพฺพสฺส จกฺขุโน;

เจโตปริยาย อิทฺธิยา, โสตธาตุวิสุทฺธิยา;

จุติยา อุปปตฺติยา, ปณิธิ เม น วิชฺชตี’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ยถากมฺมูปคตํ ญาณํ ทิพฺพจกฺขุ’’นฺติ.

ยถากมฺมูปคตญาณกถา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยวคฺโค

(๓๐) ๑๐. สํวรกถา

๓๗๙. อตฺถิ เทเวสุ สํวโรติ? อามนฺตา. อตฺถิ เทเวสุ อสํวโรติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นตฺถิ เทเวสุ อสํวโรติ? อามนฺตา. นตฺถิ เทเวสุ สํวโรติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ [Pg.195] อสํวรา สํวโร สีลํ, อตฺถิ เทเวสุ สํวโรติ? อามนฺตา. อตฺถิ เทเวสุ อสํวโร, ยมฺหา อสํวรา สํวโร สีลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อาชานาหิ นิคฺคหํ. หญฺจิ อสํวรา สํวโร สีลํ, อตฺถิ เทเวสุ สํวโร, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ เทเวสุ อสํวโร, ยมฺหา อสํวรา สํวโร สีล’’นฺติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข – ‘อสํวรา สํวโร สีลํ, อตฺถิ เทเวสุ สํวโร,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อตฺถิ เทเวสุ อสํวโร, ยมฺหา อสํวรา สํวโร สีล’’’นฺติ มิจฺฉา.

โน เจ ปน วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ เทเวสุ อสํวโร, ยมฺหา อสํวรา สํวโร สีล’’นฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อสํวรา สํวโร สีลํ, อตฺถิ เทเวสุ สํวโร’’ติ. ยํ ตตฺถ วเทสิ – ‘‘วตฺตพฺเพ โข ‘อสํวรา สํวโร สีลํ, อตฺถิ เทเวสุ สํวโร,’ โน จ วตฺตพฺเพ – ‘อตฺถิ เทเวสุ อสํวโร, ยมฺหา อสํวรา สํวโร สีล’’’นฺติ มิจฺฉา.

อตฺถิ มนุสฺเสสุ สํวโร, อตฺถิ ตตฺถ อสํวโรติ? อามนฺตา. อตฺถิ เทเวสุ สํวโร, อตฺถิ ตตฺถ อสํวโรติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ เทเวสุ สํวโร, นตฺถิ ตตฺถ อสํวโรติ? อามนฺตา. อตฺถิ มนุสฺเสสุ สํวโร, นตฺถิ ตตฺถ อสํวโรติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๘๐. อตฺถิ เทเวสุ ปาณาติปาตา เวรมณีติ? อามนฺตา. อตฺถิ เทเวสุ ปาณาติปาโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ เทเวสุ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณีติ? อามนฺตา. อตฺถิ เทเวสุ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นตฺถิ เทเวสุ ปาณาติปาโตติ? อามนฺตา. นตฺถิ เทเวสุ ปาณาติปาตา เวรมณีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นตฺถิ เทเวสุ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. นตฺถิ เทเวสุ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ มนุสฺเสสุ ปาณาติปาตา เวรมณิ, อตฺถิ ตตฺถ ปาณาติปาโตติ? อามนฺตา. อตฺถิ เทเวสุ ปาณาติปาตา เวรมณิ, อตฺถิ ตตฺถ ปาณาติปาโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ [Pg.196] มนุสฺเสสุ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณิ, อตฺถิ ตตฺถ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ เทเวสุ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณิ, อตฺถิ ตตฺถ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ เทเวสุ ปาณาติปาตา เวรมณิ, นตฺถิ ตตฺถ ปาณาติปาโตติ? อามนฺตา. อตฺถิ มนุสฺเสสุ ปาณาติปาตา เวรมณิ, นตฺถิ ตตฺถ ปาณาติปาโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ เทเวสุ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณิ, นตฺถิ ตตฺถ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ มนุสฺเสสุ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณิ, นตฺถิ ตตฺถ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นตฺถิ เทเวสุ สํวโรติ? อามนฺตา. สพฺเพ เทวา ปาณาติปาติโน อทินฺนาทายิโน กาเมสุมิจฺฉาจาริโน มุสาวาทิโน สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐายิโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ อตฺถิ เทเวสุ สํวโรติ.

สํวรกถา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยวคฺโค

(๓๑) ๑๑. อสญฺญกถา

๓๘๑. อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถีติ? อามนฺตา. สญฺญาภโว สญฺญาคติ สญฺญาสตฺตาวาโส สญฺญาสํสาโร สญฺญาโยนิ สญฺญตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ อสญฺญภโว อสญฺญคติ อสญฺญสตฺตาวาโส อสญฺญสํสาโร อสญฺญโยนิ อสญฺญตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. หญฺจิ อสญฺญภโว อสญฺญคติ อสญฺญสตฺตาวาโส อสญฺญสํสาโร อสญฺญโยนิ อสญฺญตฺตภาวปฏิลาโภ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถี’’ติ.

อสญฺญสตฺเตสุ [Pg.197] สญฺญา อตฺถีติ? อามนฺตา. ปญฺจโวการภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ เอกโวการภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. หญฺจิ เอกโวการภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ อตฺตภาวปฏิลาโภ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถี’’ติ.

อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถีติ? อามนฺตา. ตาย สญฺญาย สญฺญากรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๘๒. มนุสฺเสสุ สญฺญา อตฺถิ, โส จ สญฺญาภโว สญฺญาคติ สญฺญาสตฺตาวาโส สญฺญาสํสาโร สญฺญาโยนิ สญฺญตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถิ, โส จ สญฺญาภโว สญฺญาคติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มนุสฺเสสุ สญฺญา อตฺถิ, โส จ ปญฺจโวการภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถิ, โส จ ปญฺจโวการภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มนุสฺเสสุ สญฺญา อตฺถิ, ตาย สญฺญาย สญฺญากรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถิ, ตาย สญฺญาย สญฺญากรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถิ, โส จ อสญฺญภโว อสญฺญคติ อสญฺญสตฺตาวาโส อสญฺญสํสาโร อสญฺญโยนิ อสญฺญตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. มนุสฺเสสุ สญฺญา อตฺถิ, โส จ อสญฺญภโว อสญฺญคติ…เป… อสญฺญตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถิ, โส จ เอกโวการภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. มนุสฺเสสุ สญฺญา อตฺถิ, โส จ เอกโวการภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อสญฺญสตฺเตสุ [Pg.198] สญฺญา อตฺถิ, น จ ตาย สญฺญาย สญฺญากรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. มนุสฺเสสุ สญฺญา อตฺถิ, น จ ตาย สญฺญาย สญฺญากรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๘๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, อสญฺญสตฺตา นาม เทวา; สญฺญุปฺปาทา จ ปน เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถีติ.

อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา อตฺถีติ? กิญฺจิ กาเล อตฺถิ, กิญฺจิ กาเล นตฺถีติ. กิญฺจิ กาเล สญฺญสตฺตา กิญฺจิ กาเล อสญฺญสตฺตา, กิญฺจิ กาเล สญฺญภโว กิญฺจิ กาเล อสญฺญภโว, กิญฺจิ กาเล ปญฺจโวการภโว กิญฺจิ กาเล เอกโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อสญฺญสตฺเตสุ สญฺญา กิญฺจิ กาเล อตฺถิ, กิญฺจิ กาเล นตฺถีติ? อามนฺตา. กํ กาลํ อตฺถิ, กํ กาลํ นตฺถีติ? จุติกาเล อุปปตฺติกาเล อตฺถิ, ฐิติกาเล นตฺถีติ. จุติกาเล อุปปตฺติกาเล สญฺญสตฺตา, ฐิติกาเล อสญฺญสตฺตา; จุติกาเล อุปปตฺติกาเล สญฺญภโว, ฐิติกาเล อสญฺญภโว; จุติกาเล อุปปตฺติกาเล ปญฺจโวการภโว, ฐิติกาเล เอกโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อสญฺญกถา นิฏฺฐิตา.

๓. ตติยวคฺโค

(๓๒) ๑๒. เนวสญฺญานาสญฺญายตนกถา

๓๘๔. เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. อสญฺญภโว อสญฺญคติ อสญฺญสตฺตาวาโส อสญฺญสํสาโร อสญฺญโยนิ อสญฺญตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ [Pg.199] สญฺญาภโว สญฺญาคติ สญฺญาสตฺตาวาโส สญฺญาสํสาโร สญฺญาโยนิ สญฺญตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. หญฺจิ สญฺญาภโว สญฺญาคติ…เป… สญฺญตฺตภาวปฏิลาโภ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘สญฺญา อตฺถี’’’ติ.

เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. เอกโวการภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ จตุโวการภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. หญฺจิ จตุโวการภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘สญฺญา อตฺถี’’’ติ.

๓๘๕. อสญฺญสตฺเตสุ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถิ’’, โส จ อสญฺญภโว อสญฺญคติ อสญฺญสตฺตาวาโส อสญฺญสํสาโร อสญฺญโยนิ อสญฺญตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถิ,’’ โส จ อสญฺญภโว อสญฺญคติ อสญฺญสตฺตาวาโส อสญฺญสํสาโร อสญฺญโยนิ อสญฺญตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อสญฺญสตฺเตสุ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถิ,’’ โส จ เอกโวการภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถิ,’’ โส จ เอกโวการภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถิ,’’ โส จ สญฺญาภโว สญฺญาคติ…เป… สญฺญตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. อสญฺญสตฺเตสุ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถิ,’’ โส จ สญฺญาภโว สญฺญาคติ…เป… สญฺญตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถิ,’’ โส จ จตุโวการภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. อสญฺญสตฺเตสุ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถิ,’’ โส จ จตุโวการภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เนวสญฺญานาสญฺญายตเน [Pg.200] น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. นนุ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ จตุโวการภโวติ? อามนฺตา. หญฺจิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ จตุโวการภโว, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘สญฺญา อตฺถี’’’ติ.

๓๘๖. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ จตุโวการภโว เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. อากาสานญฺจายตนํ จตุโวการภโว อากาสานญฺจายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถี’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ จตุโวการภโว, เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. วิญฺญาณญฺจายตนํ…เป… อากิญฺจญฺญายตนํ จตุโวการภโว, อากิญฺจญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถี’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อากาสานญฺจายตนํ จตุโวการภโว, อตฺถิ ตตฺถ สญฺญาติ? อามนฺตา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ จตุโวการภโว, อตฺถิ ตตฺถ สญฺญาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิญฺญาณญฺจายตนํ…เป… อากิญฺจญฺญายตนํ จตุโวการภโว, อตฺถิ ตตฺถ สญฺญาติ? อามนฺตา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ จตุโวการภโว, อตฺถิ ตตฺถ สญฺญาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถี’’ติ วา ‘‘นตฺถี’’ติ วาติ? อามนฺตา. นนุ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ จตุโวการภโวติ? อามนฺตา. หญฺจิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ จตุโวการภโว, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘สญฺญา อตฺถี’ติ วา ‘นตฺถี’ติ วา’’ติ.

เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ จตุโวการภโว, เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถี’’ติ วา ‘‘นตฺถี’’ติ วาติ? อามนฺตา. อากาสานญฺจายตนํ…เป… วิญฺญาณญฺจายตนํ…เป… อากิญฺจญฺญายตนํ จตุโวการภโว, อากิญฺจญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถี’’ติ วา ‘‘นตฺถี’’ติ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อากาสานญฺจายตนํ [Pg.201] จตุโวการภโว, อตฺถิ ตตฺถ สญฺญาติ? อามนฺตา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ จตุโวการภโว, อตฺถิ ตตฺถ สญฺญาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิญฺญาณญฺจายตนํ…เป… อากิญฺจญฺญายตนํ จตุโวการภโว, อตฺถิ ตตฺถ สญฺญาติ? อามนฺตา. เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ จตุโวการภโว, อตฺถิ ตตฺถ สญฺญาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถี’’ติ วา ‘‘นตฺถี’’ติ วาติ? อามนฺตา. นนุ เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘สญฺญา อตฺถี’ติ วา ‘นตฺถี’ติ วา’’ติ.

เนวสญฺญานาสญฺญายตนนฺติ กตฺวา เนวสญฺญานาสญฺญายตเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญา อตฺถี’’ติ วา ‘‘นตฺถี’’ติ วาติ? อามนฺตา. อทุกฺขมสุขา เวทนาติ กตฺวา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย น วตฺตพฺพํ – ‘‘เวทนา’’ติ วา ‘‘อเวทนา’’ติ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เนวสญฺญานาสญฺญายตนกถา นิฏฺฐิตา.

ตติยวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

พลํ สาธารณํ อริยํ, สราคํ จิตฺตํ วิมุจฺจติ;

วิมุตฺตํ วิมุจฺจมานํ, อตฺถิ จิตฺตํ วิมุจฺจมานํ.

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส, ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ปหีนํ;

อฏฺฐมกสฺส ปุคฺคลสฺส, นตฺถิ ปญฺจินฺทฺริยานิ จกฺขุํ.

โสตํ ธมฺมุปตฺถทฺธํ, ยถากมฺมูปคตํ ญาณํ;

เทเวสุ สํวโร อสญฺญ-สตฺเตสุ สญฺญา เอวเมว ภวคฺคนฺติ.

๔. จตุตฺถวคฺโค

(๓๓) ๑. คิหิสฺส อรหาติกถา

๓๘๗. คิหิสฺส [Pg.202] อรหาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต คิหิสํโยชนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ อรหโต คิหิสํโยชนนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ อรหโต คิหิสํโยชนํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘คิหิสฺส อรหา’’ติ.

คิหิสฺส อรหาติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต คิหิสํโยชนํ ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต คิหิสํโยชนํ ปหีนํ อุจฺฉินฺนมูลํ ตาลาวตฺถุกตํ อนภาวงฺกตํ อายตึ อนุปฺปาทธมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘คิหิสฺส อรหา’’ติ.

คิหิสฺส อรหาติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ คิหี คิหิสํโยชนํ อปฺปหาย ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโรติ ? นตฺถิ. หญฺจิ นตฺถิ โกจิ คิหี คิหิสํโยชนํ อปฺปหาย ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘คิหิสฺส อรหา’’ติ.

คิหิสฺส อรหาติ? อามนฺตา. นนุ วจฺฉโคตฺโต ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อตฺถิ นุ โข, โภ โคตม, โกจิ คิหี คิหิสํโยชนํ อปฺปหาย กายสฺส เภทา ทุกฺขสฺสนฺตกโร’’ติ? ‘‘นตฺถิ โข, วจฺฉ, โกจิ คิหี คิหิสํโยชนํ อปฺปหาย กายสฺส เภทา ทุกฺขสฺสนฺตกโร’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘คิหิสฺส อรหา’’ติ.

คิหิสฺส อรหาติ? อามนฺตา. อรหา เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺย, เมถุนํ อุปฺปาเทยฺย, ปุตฺตสมฺพาธสยนํ อชฺฌาวเสยฺย, กาสิกจนฺทนํ ปจฺจนุภเวยฺย, มาลาคนฺธวิเลปนํ ธาเรยฺย, ชาตรูปรชตํ สาทิเยยฺย, อเชฬกํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, กุกฺกุฏสูกรํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, หตฺถิควสฺสวฬวํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, ติตฺติรวฏฺฏกโมรกปิญฺชรํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, จิตฺตวณฺฑวาลโมฬึ ธาเรยฺย, โอทาตานิ วตฺถานิ ทีฆทสานิ ธาเรยฺย, ยาวชีวํ อคาริยภูโต อสฺสาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น [Pg.203] วตฺตพฺพํ – ‘‘คิหิสฺส อรหา’’ติ? อามนฺตา. นนุ ยโส กุลปุตฺโต, อุตฺติโย คหปติ, เสตุ มาณโว, คิหิพฺยญฺชเนน อรหตฺตํ ปตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ยโส กุลปุตฺโต, อุตฺติโย คหปติ, เสตุ มาณโว, คิหิพฺยญฺชเนน อรหตฺตํ ปตฺโต, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘คิหิสฺส อรหา’’ติ.

คิหิสฺส อรหาติกถา นิฏฺฐิตา.

๔. จตุตฺถวคฺโค

(๓๔) ๒. อุปปตฺติกถา

๓๘๘. สห อุปปตฺติยา อรหาติ? อามนฺตา. สห อุปปตฺติยา โสตาปนฺโน โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สห อุปปตฺติยา อรหาติ? อามนฺตา. สห อุปปตฺติยา สกทาคามี โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สห อุปปตฺติยา อรหาติ? อามนฺตา. สห อุปปตฺติยา อนาคามี โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สห อุปปตฺติยา โสตาปนฺโน น โหตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สห อุปปตฺติยา โสตาปนฺโน น โหติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สห อุปปตฺติยา อรหา’’ติ.

สห อุปปตฺติยา สกทาคามี น โหตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สห อุปปตฺติยา สกทาคามี น โหติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สห อุปปตฺติยา อรหา’’ติ.

สห อุปปตฺติยา อนาคามี น โหตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สห อุปปตฺติยา อนาคามี น โหติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สห อุปปตฺติยา อรหา’’ติ.

๓๘๙. สห อุปปตฺติยา อรหาติ? อามนฺตา. สาริปุตฺโต เถโร สห อุปปตฺติยา อรหาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. มหาโมคฺคลฺลาโน เถโร [Pg.204] …เป… มหากสฺสโป เถโร…เป… มหากจฺจาโน เถโร…เป… มหาโกฏฺฐิโก เถโร…เป… มหาปนฺถโก เถโร สห อุปปตฺติยา อรหาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สาริปุตฺโต เถโร น สห อุปปตฺติยา อรหาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สาริปุตฺโต เถโร น สห อุปปตฺติยา อรหา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สห อุปปตฺติยา อรหา’’ติ.

มหาโมคฺคลฺลาโน เถโร…เป… มหากสฺสโป เถโร…เป… มหากจฺจาโน เถโร…เป… มหาโกฏฺฐิโก เถโร…เป… มหาปนฺถโก เถโร น สห อุปปตฺติยา อรหาติ? อามนฺตา. หญฺจิ มหาปนฺถโก เถโร น สห อุปปตฺติยา อรหา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สห อุปปตฺติยา อรหา’’ติ.

๓๙๐. สห อุปปตฺติยา อรหาติ? อามนฺตา. อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน อรหตฺตํ สจฺฉิกโรติ โลกิเยน สาสเวน…เป… สํกิเลสิเยนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สห อุปปตฺติยา อรหาติ? อามนฺตา. อุปปตฺเตสิยํ จิตฺตํ นิยฺยานิกํ ขยคามี โพธคามี อปจยคามี อนาสวํ…เป… อสํกิเลสิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ อุปปตฺเตสิยํ จิตฺตํ อนิยฺยานิกํ น ขยคามิ น โพธคามิ น อปจยคามิ สาสวํ…เป… สํกิเลสิยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อุปปตฺเตสิยํ จิตฺตํ อนิยฺยานิกํ น ขยคามิ น โพธคามิ น อปจยคามิ สาสวํ…เป… สํกิเลสิยํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สห อุปปตฺติยา อรหา’’ติ.

สห อุปปตฺติยา อรหาติ? อามนฺตา. อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน ราคํ ปชหติ, โทสํ ปชหติ, โมหํ ปชหติ, อโนตฺตปฺปํ ปชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สห อุปปตฺติยา อรหาติ? อามนฺตา. อุปปตฺเตสิยํ จิตฺตํ มคฺโค… สติปฏฺฐานํ…เป… สมฺมปฺปธานํ… อิทฺธิปาโท… อินฺทฺริยํ… พลํ… โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สห อุปปตฺติยา อรหาติ? อามนฺตา. อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? น [Pg.205] เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… สห อุปปตฺติยา อรหาติ? อามนฺตา. จุติจิตฺตํ มคฺคจิตฺตํ อุปปตฺเตสิยํ จิตฺตํ ผลจิตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุปปตฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๔. จตุตฺถวคฺโค

(๓๕) ๓. อนาสวกถา

๓๙๑. อรหโต สพฺเพ ธมฺมา อนาสวาติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ, สกทาคามิมคฺโค สกทาคามิผลํ, อนาคามิมคฺโค อนาคามิผลํ, อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลํ, สติปฏฺฐานํ สมฺมปฺปธานํ อิทฺธิปาโท อินฺทฺริยํ พลํ โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต สพฺเพ ธมฺมา อนาสวาติ? อามนฺตา. อรหโต จกฺขุํ อนาสวนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. อรหโต จกฺขุํ อนาสวนฺติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ…เป… โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต โสตํ…เป… อรหโต ฆานํ… อรหโต ชิวฺหา… อรหโต กาโย อนาสโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… อรหโต กาโย อนาสโวติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ…เป… โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต กาโย อนาสโวติ? อามนฺตา. อรหโต กาโย ปคฺคหนิคฺคหุปโค เฉทนเภทนุปโค กาเกหิ คิชฺเฌหิ กุลเลหิ สาธารโณติ? อามนฺตา. อนาสโว ธมฺโม ปคฺคหนิคฺคหุปโค เฉทนเภทนุปโค กาเกหิ คิชฺเฌหิ กุลเลหิ สาธารโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป….

อรหโต กาเย วิสํ กเมยฺย, สตฺถํ กเมยฺย, อคฺคิ กเมยฺยาติ? อามนฺตา. อนาสเว ธมฺเม วิสํ กเมยฺย, สตฺถํ กเมยฺย, อคฺคิ กเมยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ลพฺภา [Pg.206] อรหโต กาโย อทฺทุพนฺธเนน พนฺธิตุํ, รชฺชุพนฺธเนน พนฺธิตุํ, สงฺขลิกพนฺธเนน พนฺธิตุํ, คามพนฺธเนน พนฺธิตุํ, นิคมพนฺธเนน พนฺธิตุํ, นครพนฺธเนน พนฺธิตุํ, ชนปทพนฺธเนน พนฺธิตุํ, กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พนฺธิตุนฺติ? อามนฺตา. ลพฺภา อนาสโว ธมฺโม อทฺทุพนฺธเนน พนฺธิตุํ, รชฺชุพนฺธเนน พนฺธิตุํ, สงฺขลิกพนฺธเนน พนฺธิตุํ, คามนิคมนครชนปทพนฺธเนน พนฺธิตุํ, กณฺฐปญฺจเมหิ พนฺธเนหิ พนฺธิตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๙๒. ยทิ อรหา ปุถุชฺชนสฺส จีวรํ เทติ, อนาสวํ หุตฺวา สาสวํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาสวํ หุตฺวา สาสวํ โหตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว อนาสวํ ตํ สาสวนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตญฺเญว อนาสวํ ตํ สาสวนฺติ? อามนฺตา. มคฺโค อนาสโว หุตฺวา สาสโว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ผลํ… สติปฏฺฐานํ… สมฺมปฺปธานํ… อิทฺธิปาโท… อินฺทฺริยํ… พลํ… โพชฺฌงฺโค อนาสโว หุตฺวา สาสโว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ยทิ อรหา ปุถุชฺชนสฺส ปิณฺฑปาตํ เทติ, เสนาสนํ เทติ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ เทติ, อนาสโว หุตฺวา สาสโว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาสโว หุตฺวา สาสโว โหตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว อนาสวํ ตํ สาสวนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตญฺเญว อนาสวํ ตํ สาสวนฺติ? อามนฺตา. มคฺโค อนาสโว หุตฺวา สาสโว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ผลํ… สติปฏฺฐานํ… สมฺมปฺปธานํ… อิทฺธิปาโท… อินฺทฺริยํ… พลํ… โพชฺฌงฺโค อนาสโว หุตฺวา สาสโว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ยทิ ปุถุชฺชโน อรหโต จีวรํ เทติ, สาสวํ หุตฺวา อนาสวํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สาสวํ หุตฺวา อนาสวํ โหตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว สาสวํ ตํ อนาสวนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตญฺเญว สาสวํ ตํ อนาสวนฺติ? อามนฺตา. ราโค สาสโว หุตฺวา อนาสโว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โทโส…เป… โมโห…เป… อโนตฺตปฺปํ สาสวํ หุตฺวา อนาสวํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ยทิ ปุถุชฺชโน อรหโต ปิณฺฑปาตํ เทติ, เสนาสนํ เทติ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ เทติ, สาสโว หุตฺวา อนาสโว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สาสโว หุตฺวา อนาสโว โหตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว สาสวํ ตํ อนาสวนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตญฺเญว สาสวํ [Pg.207] ตํ อนาสวนฺติ? อามนฺตา. ราโค สาสโว หุตฺวา อนาสโว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โทโส…เป… โมโห…เป… อโนตฺตปฺปํ สาสวํ หุตฺวา อนาสวํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรหโต สพฺเพ ธมฺมา อนาสวา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อรหา อนาสโวติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา อนาสโว, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหโต สพฺเพ ธมฺมา อนาสวา’’ติ.

อนาสวกถา นิฏฺฐิตา.

๔. จตุตฺถวคฺโค

(๓๖) ๔. สมนฺนาคตกถา

๓๙๓. อรหา จตูหิ ผเลหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหา จตูหิ ผสฺเสหิ จตูหิ เวทนาหิ จตูหิ สญฺญาหิ จตูหิ เจตนาหิ จตูหิ จิตฺเตหิ จตูหิ สทฺธาหิ จตูหิ วีริเยหิ จตูหิ สตีหิ จตูหิ สมาธีหิ จตูหิ ปญฺญาหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามี ตีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อนาคามี ตีหิ ผสฺเสหิ…เป… ตีหิ ปญฺญาหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามี ทฺวีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สกทาคามี ทฺวีหิ ผสฺเสหิ…เป… ทฺวีหิ ปญฺญาหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหา โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหา โสตาปนฺโน สตฺตกฺขตฺตุปรโม, โกลงฺโกโล, เอกพีชีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหา สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหา สกทาคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… อรหา อนาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหา อนาคามี, อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามี โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อนาคามี โสตาปนฺโน สตฺตกฺขตฺตุปรโม, โกลงฺโกโล, เอกพีชีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ [Pg.208]…เป… อนาคามี สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อนาคามี สกทาคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามี โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สกทาคามี โสตาปนฺโน สตฺตกฺขตฺตุปรโม, โกลงฺโกโล, เอกพีชีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๙๔. โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต ‘‘โสตาปนฺโน’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อรหา โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สฺเวว อรหา, โส โสตาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโต ‘‘สกทาคามี’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อรหา สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สฺเวว อรหา, โส สกทาคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามิผเลน สมนฺนาคโต ‘‘อนาคามี’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อรหา อนาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สฺเวว อรหา, โส อนาคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต ‘‘โสตาปนฺโน’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อนาคามี โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สฺเวว อนาคามี, โส โสตาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโต ‘‘สกทาคามี’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อนาคามี สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สฺเวว อนาคามี, โส สกทาคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต ‘‘โสตาปนฺโน’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. สกทาคามี โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สฺเวว สกทาคามี, โส โสตาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๙๕. อรหา โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ อรหา โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหา โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

อรหา [Pg.209] โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโต เตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหา โสตาปตฺติมคฺคํ วีติวตฺโต, สกฺกายทิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ, อปายคมนียํ ราคํ, อปายคมนียํ โทสํ, อปายคมนียํ โมหํ วีติวตฺโต เตน สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหา สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ อรหา สกทาคามิผลํ วีติวตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา สกทาคามิผลํ วีติวตฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหา สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

อรหา สกทาคามิผลํ วีติวตฺโต เตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหา สกทาคามิมคฺคํ วีติวตฺโต, โอฬาริกํ กามราคํ, โอฬาริกํ พฺยาปาทํ วีติวตฺโต เตน สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหา อนาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ อรหา อนาคามิผลํ วีติวตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา อนาคามิผลํ วีติวตฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหา อนาคามิผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

อรหา อนาคามิผลํ วีติวตฺโต เตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหา อนาคามิมคฺคํ วีติวตฺโต, อณุสหคตํ กามราคํ, อณุสหคตํ พฺยาปาทํ วีติวตฺโต เตน สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามี โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ อนาคามี โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคามี โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคามี โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

อนาคามี โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโต เตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อนาคามี โสตาปตฺติมคฺคํ วีติวตฺโต, สกฺกายทิฏฺฐึ…เป… อปายคมนียํ โมหํ วีติวตฺโต เตน สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามี สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ อนาคามี สกทาคามิผลํ วีติวตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคามี สกทาคามิผลํ วีติวตฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคามี สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

อนาคามี [Pg.210] สกทาคามิผลํ วีติวตฺโต เตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อนาคามี สกทาคามิมคฺคํ วีติวตฺโต, โอฬาริกํ กามราคํ, โอฬาริกํ พฺยาปาทํ วีติวตฺโต เตน สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามี โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ สกทาคามี โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ สกทาคามี โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สกทาคามี โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

สกทาคามี โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโต เตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สกทาคามี โสตาปตฺติมคฺคํ วีติวตฺโต, สกฺกายทิฏฺฐึ…เป… อปายคมนียํ โมหํ วีติวตฺโต เตน สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๙๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรหา จตูหิ ผเลหิ สมนฺนาคโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ อรหตา จตฺตาริ ผลานิ ปฏิลทฺธานิ, เตหิ จ อปริหีโนติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหตา จตฺตาริ ผลานิ ปฏิลทฺธานิ เตหิ จ อปริหีโน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหา จตูหิ ผเลหิ สมนฺนาคโต’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนาคามี ตีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ อนาคามินา ตีณิ ผลานิ ปฏิลทฺธานิ, เตหิ จ อปริหีโนติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคามินา ตีณิ ผลานิ ปฏิลทฺธานิ เตหิ จ อปริหีโน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคามี ตีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโต’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สกทาคามี ทฺวีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ สกทาคามินา ทฺเว ผลานิ ปฏิลทฺธานิ, เตหิ จ อปริหีโนติ? อามนฺตา. หญฺจิ สกทาคามินา ทฺเว ผลานิ ปฏิลทฺธานิ เตหิ จ อปริหีโน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สกทาคามี ทฺวีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโต’’ติ.

อรหตา จตฺตาริ ผลานิ ปฏิลทฺธานิ เตหิ จ อปริหีโนติ, อรหา จตูหิ ผเลหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหตา จตฺตาโร มคฺคา ปฏิลทฺธา เตหิ จ อปริหีโนติ, อรหา จตูหิ มคฺเคหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามินา ตีณิ ผลานิ ปฏิลทฺธานิ เตหิ จ อปริหีโนติ, อนาคามี ตีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อนาคามินา ตโย [Pg.211] มคฺคา ปฏิลทฺธา เตหิ จ อปริหีโนติ, อนาคามี ตีหิ มคฺเคหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามินา ทฺเว ผลานิ ปฏิลทฺธานิ เตหิ จ อปริหีโนติ, สกทาคามี ทฺวีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สกทาคามินา ทฺเว มคฺคา ปฏิลทฺธา, เตหิ จ อปริหีโนติ, สกทาคามี ทฺวีหิ มคฺเคหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมนฺนาคตกถา นิฏฺฐิตา.

๔. จตุตฺถวคฺโค

(๓๗) ๕. อุเปกฺขาสมนฺนาคตกถา

๓๙๗. อรหา ฉหิ อุเปกฺขาหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหา ฉหิ ผสฺเสหิ, ฉหิ เวทนาหิ, ฉหิ สญฺญาหิ…เป… ฉหิ ปญฺญาหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหา ฉหิ อุเปกฺขาหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหา จกฺขุนา รูปํ ปสฺสนฺโต โสเตน สทฺทํ สุณาติ, ฆาเนน คนฺธํ ฆายติ, ชิวฺหาย รสํ สายติ, กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสติ, มนสา ธมฺมํ วิชานาติ…เป… มนสา ธมฺมํ วิชานนฺโต จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, โสเตน สทฺทํ สุณาติ, ฆาเนน คนฺธํ ฆายติ, ชิวฺหาย รสํ สายติ, กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหา ฉหิ อุเปกฺขาหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ ฉหิ อุเปกฺขาหิ สมนฺนาคโต สโมหิโต, ฉ อุเปกฺขาโย ปจฺจุปฏฺฐิตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรหา ฉหิ อุเปกฺขาหิ สมนฺนาคโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ อรหา ฉฬงฺคุเปกฺโขติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา ฉฬงฺคุเปกฺโข, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหา ฉหิ อุเปกฺขาหิ สมนฺนาคโต’’ติ…เป….

อุเปกฺขาสมนฺนาคตกถา นิฏฺฐิตา.

๔. จตุตฺถวคฺโค

(๓๘) ๖. โพธิยา พุทฺโธติกถา

๓๙๘. โพธิยา [Pg.212] พุทฺโธติ? อามนฺตา. โพธิยา นิรุทฺธาย วิคตาย ปฏิปสฺสทฺธาย อพุทฺโธ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพธิยา พุทฺโธติ? อามนฺตา. อตีตาย โพธิยา พุทฺโธติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตาย โพธิยา พุทฺโธติ? อามนฺตา. ตาย โพธิยา โพธิกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตาย โพธิยา โพธิกรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. ตาย โพธิยา ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพธิยา พุทฺโธติ? อามนฺตา. อนาคตาย โพธิยา พุทฺโธติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตาย โพธิยา พุทฺโธติ? อามนฺตา. ตาย โพธิยา โพธิกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตาย โพธิยา โพธิกรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. ตาย โพธิยา ทุกฺขํ ปริชานาติ…เป… มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนาย โพธิยา พุทฺโธ, ตาย โพธิยา โพธิกรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. อตีตาย โพธิยา พุทฺโธ, ตาย โพธิยา โพธิกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนาย โพธิยา พุทฺโธ, ตาย โพธิยา ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. อตีตาย โพธิยา พุทฺโธ, ตาย โพธิยา ทุกฺขํ ปริชานาติ…เป… มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนาย โพธิยา พุทฺโธ, ตาย โพธิยา โพธิกรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. อนาคตาย โพธิยา พุทฺโธ, ตาย โพธิยา โพธิกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนาย [Pg.213] โพธิยา พุทฺโธ, ตาย โพธิยา ทุกฺขํ ปริชานาติ…เป… มคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. อนาคตาย โพธิยา พุทฺโธ, ตาย โพธิยา ทุกฺขํ ปริชานาติ…เป… มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตาย โพธิยา พุทฺโธ, น จ ตาย โพธิยา โพธิกรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนาย โพธิยา พุทฺโธ, น จ ตาย โพธิยา โพธิกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตาย โพธิยา พุทฺโธ, น จ ตาย โพธิยา ทุกฺขํ ปริชานาติ…เป… มคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนาย โพธิยา พุทฺโธ, น จ ตาย โพธิยา ทุกฺขํ ปริชานาติ…เป… มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตาย โพธิยา พุทฺโธ, น จ ตาย โพธิยา โพธิกรณียํ กโรตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนาย โพธิยา พุทฺโธ, น จ ตาย โพธิยา โพธิกรณียํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตาย โพธิยา พุทฺโธ, น จ ตาย โพธิยา ทุกฺขํ ปริชานาติ…เป… มคฺคํ ภาเวตีติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนาย โพธิยา พุทฺโธ, น จ ตาย โพธิยา ทุกฺขํ ปริชานาติ…เป… มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๓๙๙. อตีตาย โพธิยา พุทฺโธ, อนาคตาย โพธิยา พุทฺโธ, ปจฺจุปฺปนฺนาย โพธิยา พุทฺโธติ? อามนฺตา. ตีหิ โพธีหิ พุทฺโธติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตีหิ โพธีหิ พุทฺโธติ? อามนฺตา. สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ ตีหิ โพธีหิ สมนฺนาคโต สโมหิโต, ติสฺโส โพธิโย ปจฺจุปฏฺฐิตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘โพธิยา พุทฺโธ’’ติ? อามนฺตา. นนุ โพธิปฏิลาภา พุทฺโธติ? อามนฺตา. หญฺจิ โพธิปฏิลาภา พุทฺโธ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โพธิยา พุทฺโธ’’ติ.

โพธิปฏิลาภา พุทฺโธติ, โพธิยา พุทฺโธติ? อามนฺตา. โพธิปฏิลาภา โพธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพธิยา พุทฺโธติกถา นิฏฺฐิตา.

๔. จตุตฺถวคฺโค

(๓๙) ๗. ลกฺขณกถา

๔๐๐. ลกฺขณสมนฺนาคโต [Pg.214] โพธิสตฺโตติ? อามนฺตา. ปเทสลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต ปเทสโพธิสตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ลกฺขณสมนฺนาคโต โพธิสตฺโตติ? อามนฺตา. ติภาคลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต ติภาคโพธิสตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ลกฺขณสมนฺนาคโต โพธิสตฺโตติ? อามนฺตา. อุปฑฺฒลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต อุปฑฺฒโพธิสตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ลกฺขณสมนฺนาคโต โพธิสตฺโตติ? อามนฺตา. จกฺกวตฺติสตฺโต ลกฺขณสมนฺนาคโต, จกฺกวตฺติสตฺโต โพธิสตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺกวตฺติสตฺโต ลกฺขณสมนฺนาคโต, จกฺกวตฺติสตฺโต โพธิสตฺโตติ? อามนฺตา. ยาทิโส โพธิสตฺตสฺส ปุพฺพโยโค ปุพฺพจริยา ธมฺมกฺขานํ ธมฺมเทสนา, ตาทิโส จกฺกวตฺติสตฺตสฺส ปุพฺพโยโค ปุพฺพจริยา ธมฺมกฺขานํ ธมฺมเทสนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๐๑. ยถา โพธิสตฺตสฺส ชายมานสฺส เทวา ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ ปจฺฉา มนุสฺสา, เอวเมวํ จกฺกวตฺติสตฺตสฺส ชายมานสฺส เทวา ปฐมํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ ปจฺฉา มนุสฺสาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ยถา โพธิสตฺตสฺส ชายมานสฺส จตฺตาโร นํ เทวปุตฺตา ปฏิคฺคเหตฺวา มาตุ ปุรโต ฐเปนฺติ – ‘‘อตฺตมนา, เทวิ, โหหิ! มเหสกฺโข เต ปุตฺโต อุปฺปนฺโน’’ติ, เอวเมวํ จกฺกวตฺติสตฺตสฺส ชายมานสฺส จตฺตาโร นํ เทวปุตฺตา ปฏิคฺคเหตฺวา มาตุ ปุรโต ฐเปนฺติ – ‘‘อตฺตมนา, เทวิ, โหหิ! มเหสกฺโข เต ปุตฺโต อุปฺปนฺโน’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ยถา โพธิสตฺตสฺส ชายมานสฺส ทฺเว อุทกสฺส ธารา อนฺตลิกฺขา ปาตุภวนฺติ – เอกา สีตสฺส, เอกา อุณฺหสฺส – เยน โพธิสตฺตสฺส อุทกกิจฺจํ กโรนฺติ มาตุ จ, เอวเมวํ จกฺกวตฺติสตฺตสฺส ชายมานสฺส ทฺเว อุทกสฺส ธารา อนฺตลิกฺขา ปาตุภวนฺติ – เอกา สีตสฺส, เอกา อุณฺหสฺส – เยน [Pg.215] จกฺกวตฺติสตฺตสฺส อุทกกิจฺจํ กโรนฺติ มาตุ จาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ยถา สมฺปติชาโต โพธิสตฺโต สเมหิ ปาเทหิ ปติฏฺฐหิตฺวา อุตฺตเรน อภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน คจฺฉติ เสตมฺหิ ฉตฺเต อนุธาริยมาเน, สพฺพา จ ทิสา วิโลเกติ, อาสภิญฺจ วาจํ ภาสติ – ‘‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส, เชฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, เสฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ, เอวเมวํ สมฺปติชาโต จกฺกวตฺติสตฺโต สเมหิ ปาเทหิ ปติฏฺฐหิตฺวา อุตฺตเรน อภิมุโข สตฺตปทวีติหาเรน คจฺฉติ เสตมฺหิ ฉตฺเต อนุธาริยมาเน, สพฺพา จ ทิสา วิโลเกติ, อาสภิญฺจ วาจํ ภาสติ – ‘‘อคฺโคหมสฺมิ โลกสฺส, เชฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, เสฏฺโฐหมสฺมิ โลกสฺส, อยมนฺติมา ชาติ, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโว’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ยถา โพธิสตฺตสฺส ชายมานสฺส มหโต อาโลกสฺส มหโต โอภาสสฺส มหโต ภูมิจาลสฺส ปาตุภาโว โหติ, เอวเมวํ จกฺกวตฺติสตฺตสฺส ชายมานสฺส มหโต อาโลกสฺส มหโต โอภาสสฺส มหโต ภูมิจาลสฺส ปาตุภาโว โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ยถา โพธิสตฺตสฺส ปกติกาโย สมนฺตา พฺยามํ โอภาสติ, เอวเมวํ จกฺกวตฺติสตฺตสฺส ปกติกาโย สมนฺตา พฺยามํ โอภาสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ยถา โพธิสตฺโต มหาสุปินํ ปสฺสติ, เอวเมวํ จกฺกวตฺติสตฺโต มหาสุปินํ ปสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๐๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ลกฺขณสมนฺนาคโต โพธิสตฺโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ทฺวตฺตึสิมานิ, ภิกฺขเว, มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณานิ, เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส ทฺเวว คติโย ภวนฺติ อนญฺญา ! สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ, ราชา โหติ จกฺกวตฺตี ธมฺมิโก ธมฺมราชา จาตุรนฺโต วิชิตาวี ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต สตฺตรตนสมนฺนาคโต. ตสฺสิมานิ สตฺต รตนานิ ภวนฺติ, เสยฺยถิทํ – จกฺกรตนํ, หตฺถิรตนํ, อสฺสรตนํ[Pg.216], มณิรตนํ, อิตฺถิรตนํ, คหปติรตนํ, ปริณายกรตนเมว สตฺตมํ. ปโรสหสฺสํ โข ปนสฺส ปุตฺตา ภวนฺติ สูรา วีรงฺครูปา ปรเสนปฺปมทฺทนา. โส อิมํ ปถวึ สาครปริยนฺตํ อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมน อภิวิชิย อชฺฌาวสติ. สเจ โข ปน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ, อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏฺฏจฺฉโท’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ลกฺขณสมนฺนาคโต โพธิสตฺโตติ.

ลกฺขณกถา นิฏฺฐิตา.

๔. จตุตฺถวคฺโค

(๔๐) ๘. นิยาโมกฺกนฺติกถา

๔๐๓. โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโยติ ? อามนฺตา. โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาวโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาวโกติ? อามนฺตา. สาวโก หุตฺวา พุทฺโธ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สาวโก หุตฺวา พุทฺโธ โหตีติ? อามนฺตา. อนุสฺสวิโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนุสฺสวิโยติ? อามนฺตา. นนุ ภควา สยมฺภูติ? อามนฺตา. หญฺจิ ภควา สยมฺภู, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนุสฺสวิโย’’ติ.

โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโยติ? อามนฺตา. ภควตา โพธิยา มูเล ตีเณว สามญฺญผลานิ อภิสมฺพุทฺธานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ ภควตา โพธิยา มูเล จตฺตาริ สามญฺญผลานิ อภิสมฺพุทฺธานีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ภควตา โพธิยา มูเล จตฺตาริ สามญฺญผลานิ อภิสมฺพุทฺธานิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย’’ติ.

๔๐๔. โพธิสตฺโต [Pg.217] กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโยติ? อามนฺตา. โพธิสตฺโต ทุกฺกรการิยํ อกาสีติ? อามนฺตา. ทสฺสนสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ทุกฺกรการิยํ กเรยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพธิสตฺโต อปรนฺตปํ อกาสิ, อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิสีติ? อามนฺตา. ทสฺสนสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิเสยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย, อายสฺมา อานนฺโท ภควโต สาวโกติ? อามนฺตา. โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย, โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาวโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จิตฺโต คหปติ หตฺถโก อาฬวโก ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย, จิตฺโต คหปติ หตฺถโก อาฬวโก ภควโต สาวโกติ? อามนฺตา. โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย, โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต สาวโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย, น จ กสฺสปสฺส ภควโต สาวโกติ? อามนฺตา. อายสฺมา อานนฺโท ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย, น จ ภควโต สาวโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย, น จ กสฺสปสฺส ภควโต สาวโกติ? อามนฺตา. จิตฺโต คหปติ หตฺถโก อาฬวโก ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย, น จ ภควโต สาวโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย, น จ กสฺสปสฺส ภควโต สาวโกติ? อามนฺตา. สาวโก ชาตึ วีติวตฺโต อสาวโก โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๐๕. น [Pg.218] วตฺตพฺพํ – ‘‘โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘กสฺสเป อหํ, อานนฺท, ภควติ พฺรหฺมจริยํ อจรึ อายตึ สมฺโพธายา’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย’’ติ.

โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโยติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘สพฺพาภิภู สพฺพวิทูหมสฺมิ,สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อนุปลิตฺโต;

สพฺพญฺชโห ตณฺหกฺขเย วิมุตฺโต,สยํ อภิญฺญาย กมุทฺทิเสยฺยํ.

‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชติ;

สเทวกสฺมึ โลกสฺมึ, นตฺถิ เม ปฏิปุคฺคโล.

‘‘อหญฺหิ อรหา โลเก, อหํ สตฺถา อนุตฺตโร;

เอโกมฺหิ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สีติภูโตสฺมิ นิพฺพุโต.

‘‘ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตุํ, คจฺฉามิ กาสินํ ปุรํ;

อนฺธีภูตสฺมึ โลกสฺมึ, อาหญฺฉํ อมตทุนฺทุภิ’’นฺติ.

‘‘ยถา โข ตฺวํ, อาวุโส, ปฏิชานาสิ, อรหสิ อนนฺตชิโน’’ติ?

‘‘มาทิสา เว ชินา โหนฺติ, เย ปตฺตา อาสวกฺขยํ;

ชิตา เม ปาปกา ธมฺมา, ตสฺมาหํ อุปก ชิโน’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย’’ติ.

โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโยติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจ’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา [Pg.219] อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺย’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ปริญฺญาตนฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาทิ. ‘อิทํ ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ ปหาตพฺพ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ปหีนนฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘อิทํ ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ สจฺฉิกาตพฺพ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… สจฺฉิกตนฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘อิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ ภาเวตพฺพ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ภาวิตนฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาที’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘โพธิสตฺโต กสฺสปสฺส ภควโต ปาวจเน โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย’’ติ.

นิยาโมกฺกนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๔. จตุตฺถวคฺโค

(๔๑) ๙. อปราปิ สมนฺนาคตกถา

๔๐๖. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ตีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล จตูหิ ผสฺเสหิ จตูหิ เวทนาหิ จตูหิ สญฺญาหิ จตูหิ เจตนาหิ จตูหิ จิตฺเตหิ จตูหิ สทฺธาหิ จตูหิ วีริเยหิ จตูหิ สตีหิ จตูหิ สมาธีหิ จตูหิ ปญฺญาหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทฺวีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ตีหิ ผสฺเสหิ ตีหิ เวทนาหิ…เป… ตีหิ ปญฺญาหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย [Pg.220] ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทฺวีหิ ผสฺเสหิ ทฺวีหิ เวทนาหิ…เป… ทฺวีหิ ปญฺญาหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปนฺโน สตฺตกฺขตฺตุปรโม, โกลงฺโกโล, เอกพีชีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามี อนฺตราปรินิพฺพายี, อุปหจฺจปรินิพฺพายี, อสงฺขารปรินิพฺพายี, สสงฺขารปรินิพฺพายี, อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปนฺโน สตฺตกฺขตฺตุปรโม, โกลงฺโกโล, เอกพีชีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปนฺโน สตฺตกฺขตฺตุปรโม, โกลงฺโกโล, เอกพีชีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๐๗. โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต โสตาปนฺโนติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน [Pg.221] สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สฺเวว อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล, โส โสตาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโต สกทาคามีติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สฺเวว อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล, โส สกทาคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามิผเลน สมนฺนาคโต อนาคามีติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สฺเวว อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล, โส อนาคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต โสตาปนฺโนติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สฺเวว อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล, โส โสตาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโต สกทาคามีติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สฺเวว อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล, โส สกทาคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต โสตาปนฺโนติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สฺเวว สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล, โส โสตาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๐๘. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย [Pg.222] ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโต, เตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติมคฺคํ วีติวตฺโต, สกฺกายทิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ อปายคมนียํ ราคํ อปายคมนียํ โทสํ อปายคมนียํ โมหํ วีติวตฺโต, เตน สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผลํ วีติวตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผลํ วีติวตฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผลํ วีติวตฺโต, เตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิมคฺคํ วีติวตฺโต, โอฬาริกํ กามราคํ โอฬาริกํ พฺยาปาทํ วีติวตฺโต, เตน สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามิผลํ วีติวตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามิผลํ วีติวตฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามิผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามิผลํ วีติวตฺโต, เตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามิมคฺคํ วีติวตฺโต, อณุสหคตํ กามราคํ อณุสหคตํ พฺยาปาทํ วีติวตฺโต, เตน สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๐๙. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย [Pg.223] ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโต, เตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติมคฺคํ วีติวตฺโต, สกฺกายทิฏฺฐึ…เป… อปายคมนียํ โมหํ วีติวตฺโต, เตน สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผลํ วีติวตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผลํ วีติวตฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผลํ วีติวตฺโต, เตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิมคฺคํ วีติวตฺโต, โอฬาริกํ กามราคํ โอฬาริกํ พฺยาปาทํ วีติวตฺโต, เตน สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๑๐. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลํ วีติวตฺโต, เตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติมคฺคํ วีติวตฺโต, สกฺกายทิฏฺฐึ…เป… อปายคมนียํ โมหํ วีติวตฺโต, เตน สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๑๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ตีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน ปุคฺคเลน ตีณิ ผลานิ ปฏิลทฺธานิ, เตหิ จ อปริหีโนติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน ปุคฺคเลน ตีณิ ผลานิ ปฏิลทฺธานิ เตหิ [Pg.224] จ อปริหีโน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ตีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโต’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทฺวีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน ปุคฺคเลน ทฺเว ผลานิ ปฏิลทฺธานิ, เตหิ จ อปริหีโนติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน ปุคฺคเลน ทฺเว ผลานิ ปฏิลทฺธานิ เตหิ จ อปริหีโน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทฺวีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโต’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน ปุคฺคเลน โสตาปตฺติผลํ ปฏิลทฺธํ, เตน จ อปริหีโนติ? อามนฺตา. หญฺจิ สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน ปุคฺคเลน โสตาปตฺติผลํ ปฏิลทฺธํ เตน จ อปริหีโน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโต’’ติ.

๔๑๒. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน ปุคฺคเลน ตีณิ ผลานิ ปฏิลทฺธานิ เตหิ จ อปริหีโนติ, อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ตีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน ปุคฺคเลน จตฺตาโร มคฺคา ปฏิลทฺธา เตหิ จ อปริหีโนติ, อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล จตูหิ มคฺเคหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน ปุคฺคเลน ทฺเว ผลานิ ปฏิลทฺธานิ เตหิ จ อปริหีโนติ, อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทฺวีหิ ผเลหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน ปุคฺคเลน ตโย มคฺคา ปฏิลทฺธา เตหิ จ อปริหีโนติ, อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ตีหิ มคฺเคหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน ปุคฺคเลน โสตาปตฺติผลํ ปฏิลทฺธํ เตน จ อปริหีโนติ, สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล [Pg.225] โสตาปตฺติผเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺเนน ปุคฺคเลน ทฺเว มคฺคา ปฏิลทฺธา เตหิ จ อปริหีโนติ, สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ทฺวีหิ มคฺเคหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อปราปิ สมนฺนาคตกถา นิฏฺฐิตา.

๔. จตุตฺถวคฺโค

(๔๒) ๑๐. สพฺพสํโยชนปฺปหานกถา

๔๑๓. สพฺพสํโยชนานํ ปหานํ อรหตฺตนฺติ? อามนฺตา. อรหตฺตมคฺเคน สพฺเพ สํโยชนา ปหียนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตฺตมคฺเคน สพฺเพ สํโยชนา ปหียนฺตีติ? อามนฺตา. อรหตฺตมคฺเคน สกฺกายทิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ ปชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหตฺตมคฺเคน สกฺกายทิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ ปชหตีติ? อามนฺตา. นนุ ติณฺณํ สํโยชนานํ ปหานํ โสตาปตฺติผลํ วุตฺตํ ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ติณฺณํ สํโยชนานํ ปหานํ โสตาปตฺติผลํ วุตฺตํ ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหตฺตมคฺเคน สพฺเพ สํโยชนา ปหียนฺตี’’ติ.

๔๑๔. อรหตฺตมคฺเคน สพฺเพ สํโยชนา ปหียนฺตีติ? อามนฺตา. อรหตฺตมคฺเคน โอฬาริกํ กามราคํ โอฬาริกํ พฺยาปาทํ ปชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๑๕. อรหตฺตมคฺเคน โอฬาริกํ กามราคํ โอฬาริกํ พฺยาปาทํ ปชหตีติ? อามนฺตา. นนุ กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวํ สกทาคามิผลํ วุตฺตํ ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวํ สกทาคามิผลํ วุตฺตํ ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหตฺตมคฺเคน สพฺเพ สํโยชนา ปหียนฺตี’’ติ.

อรหตฺตมคฺเคน [Pg.226] สพฺเพ สํโยชนา ปหียนฺตีติ? อามนฺตา. อรหตฺตมคฺเคน อณุสหคตํ กามราคํ อณุสหคตํ พฺยาปาทํ ปชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๑๖. อรหตฺตมคฺเคน อณุสหคตํ กามราคํ อณุสหคตํ พฺยาปาทํ ปชหตีติ? อามนฺตา. นนุ กามราคพฺยาปาทานํ อนวเสสปฺปหานํ อนาคามิผลํ วุตฺตํ ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ กามราคพฺยาปาทานํ อนวเสสปฺปหานํ อนาคามิผลํ วุตฺตํ ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหตฺตมคฺเคน สพฺเพ สํโยชนา ปหียนฺตี’’ติ.

อรหตฺตมคฺเคน สพฺเพ สํโยชนา ปหียนฺตีติ? อามนฺตา. นนุ รูปราคอรูปราคมานอุทฺธจฺจอวิชฺชาย อนวเสสปฺปหานํ อรหตฺตํ วุตฺตํ ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ รูปราคอรูปราคมานอุทฺธจฺจอวิชฺชาย อนวเสสปฺปหานํ อรหตฺตํ วุตฺตํ ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหตฺตมคฺเคน สพฺเพ สํโยชนา ปหียนฺตี’’ติ.

๔๑๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺพสํโยชนานํ ปหานํ อรหตฺต’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ อรหโต สพฺเพ สํโยชนา ปหีนาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต สพฺเพ สํโยชนา ปหีนา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพสํโยชนานํ ปหานํ อรหตฺต’’นฺติ.

สพฺพสํโยชนปฺปหานกถา นิฏฺฐิตา.

จตุตฺถวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

คิหิสฺส อรหา, สห อุปปตฺติยา อรหา, อรหโต สพฺเพ ธมฺมา อนาสวา, อรหา จตูหิ ผเลหิ สมนฺนาคโต, เอวเมวํ ฉหิ อุเปกฺขาหิ, โพธิยา พุทฺโธ, สลกฺขณสมนฺนาคโต, โพธิสตฺโต โอกฺกนฺตนิยาโม จริตพฺรหฺมจริโย, ปฏิปนฺนโก ผเลน สมนฺนาคโต, สพฺพสํโยชนานํ ปหานํ อรหตฺตนฺติ.

๕. ปญฺจมวคฺโค

(๔๓) ๑. วิมุตฺติกถา

๔๑๘. วิมุตฺติญาณํ [Pg.227] วิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. ยํ กิญฺจิ วิมุตฺติญาณํ สพฺพํ ตํ วิมุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. ปจฺจเวกฺขณญาณํ วิมุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. โคตฺรภุโน ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. โสตาปนฺนสฺส ญาณํ, โสตาปตฺติผลํ ปตฺตสฺส ปฏิลทฺธสฺส อธิคตสฺส สจฺฉิกตสฺส ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. สกทาคามิสฺส ญาณํ, สกทาคามิผลํ ปตฺตสฺส ปฏิลทฺธสฺส อธิคตสฺส สจฺฉิกตสฺส ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. อนาคามิสฺส ญาณํ, อนาคามิผลํ ปตฺตสฺส ปฏิลทฺธสฺส อธิคตสฺส สจฺฉิกตสฺส ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. อรหโต ญาณํ, อรหตฺตํ ปตฺตสฺส ปฏิลทฺธสฺส อธิคตสฺส สจฺฉิกตสฺส ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๑๙. โสตาปตฺติผลสมงฺคิสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สกทาคามิผลสมงฺคิสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคามิผลสมงฺคิสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหตฺตผลสมงฺคิสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๒๐. โสตาปตฺติผลสมงฺคิสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตํ ตญฺจ ผลํ ปตฺตสฺส ญาณนฺติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส [Pg.228] วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตํ ตญฺจ ผลํ ปตฺตสฺส ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สกทาคามิผลสมงฺคิสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตํ ตญฺจ ผลํ ปตฺตสฺส ญาณนฺติ? อามนฺตา. สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตํ ตญฺจ ผลํ ปตฺตสฺส ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคามิผลสมงฺคิสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตํ ตญฺจ ผลํ ปตฺตสฺส ญาณนฺติ? อามนฺตา. อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตํ ตญฺจ ผลํ ปตฺตสฺส ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหตฺตผลสมงฺคิสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตํ ตญฺจ ผลํ ปตฺตสฺส ญาณนฺติ? อามนฺตา. อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตํ ตญฺจ ผลํ ปตฺตสฺส ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิมุตฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๕. ปญฺจมวคฺโค

(๔๔) ๒. อเสขญาณกถา

๔๒๑. เสขสฺส อเสขํ ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. เสโข อเสขํ ธมฺมํ ชานาติ ปสฺสติ, ทิฏฺฐํ วิทิตํ สจฺฉิกตํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ เสโข อเสขํ ธมฺมํ น ชานาติ น ปสฺสติ, อทิฏฺฐํ อวิทิตํ อสจฺฉิกตํ น อุปสมฺปชฺช วิหรติ, น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ เสโข อเสขํ ธมฺมํ น ชานาติ น ปสฺสติ, อทิฏฺฐํ อวิทิตํ อสจฺฉิกตํ น อุปสมฺปชฺช วิหรติ, น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เสขสฺส อเสขํ ญาณํ อตฺถี’’ติ.

อเสขสฺส อเสขํ ญาณํ อตฺถิ, อเสโข อเสขํ ธมฺมํ ชานาติ ปสฺสติ, ทิฏฺฐํ วิทิตํ สจฺฉิกตํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? อามนฺตา. เสขสฺส อเสขํ ญาณํ อตฺถิ, เสโข อเสขํ ธมฺมํ ชานาติ ปสฺสติ, ทิฏฺฐํ วิทิตํ สจฺฉิกตํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๒๒. เสขสฺส [Pg.229] อเสขํ ญาณํ อตฺถิ, เสโข อเสขํ ธมฺมํ น ชานาติ น ปสฺสติ, อทิฏฺฐํ อวิทิตํ อสจฺฉิกตํ น อุปสมฺปชฺช วิหรติ, น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? อามนฺตา. อเสขสฺส อเสขํ ญาณํ อตฺถิ, อเสโข อเสขํ ธมฺมํ น ชานาติ น ปสฺสติ, อทิฏฺฐํ อวิทิตํ อสจฺฉิกตํ น อุปสมฺปชฺช วิหรติ, น กาเยน ผุสิตฺวา วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เสขสฺส อเสขํ ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. โคตฺรภุโน ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติมคฺเค ญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผเล ญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สกทาคามิผล… อนาคามิผล… อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อรหตฺเต ญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๒๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘เสขสฺส อเสขํ ญาณํ อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อายสฺมา อานนฺโท เสโข – ‘‘ภควา อุฬาโร’’ติ ชานาติ, ‘‘สาริปุตฺโต เถโร, มหาโมคฺคลฺลาโน เถโร อุฬาโร’’ติ ชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อายสฺมา อานนฺโท เสโข – ‘‘ภควา อุฬาโร’’ติ ชานาติ, ‘‘สาริปุตฺโต เถโร, มหาโมคฺคลฺลาโน เถโร อุฬาโร’’ติ ชานาติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เสขสฺส อเสขํ ญาณํ อตฺถี’’ติ.

อเสขญาณกถา นิฏฺฐิตา.

๕. ปญฺจมวคฺโค

(๔๕) ๓. วิปรีตกถา

๔๒๔. ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณนฺติ? อามนฺตา. อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ วิปริเยโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทุกฺเข สุขนฺติ…เป… อนตฺตนิ อตฺตาติ…เป… อสุเภ สุภนฺติ วิปริเยโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปถวีกสิณํ [Pg.230] สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณนฺติ? อามนฺตา. อกุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ กุสลนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ กุสลํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณ’’นฺติ.

อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ วิปริเยโส, โส จ อกุสโลติ? อามนฺตา. ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณํ, ตญฺจ อกุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทุกฺเข สุขนฺติ…เป… อนตฺตนิ อตฺตาติ…เป… อสุเภ สุภนฺติ วิปริเยโส, โส จ อกุสโลติ? อามนฺตา. ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณํ, ตญฺจ อกุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๒๕. ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณํ, ตญฺจ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ วิปริเยโส, โส จ กุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณํ, ตญฺจ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. ทุกฺเข สุขนฺติ…เป… อนตฺตนิ อตฺตาติ…เป… อสุเภ สุภนฺติ วิปริเยโส, โส จ กุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๒๖. ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณนฺติ? อามนฺตา. อรหา ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปชฺเชยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณ’’นฺติ.

ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณํ, อรหา ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต วิปริเยโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรหโต วิปริเยโสติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต สญฺญาวิปริเยโส จิตฺตวิปริเยโส ทิฏฺฐิวิปริเยโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นตฺถิ อรหโต สญฺญาวิปริเยโส จิตฺตวิปริเยโส ทิฏฺฐิวิปริเยโสติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ อรหโต สญฺญาวิปริเยโส จิตฺตวิปริเยโส [Pg.231] ทิฏฺฐิวิปริเยโส, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต วิปริเยโส’’ติ.

๔๒๗. น วตฺตพฺพํ – ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณนฺติ? อามนฺตา. ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺตสฺส สพฺเพว ปถวีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณนฺติ.

ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณนฺติ? อามนฺตา. นนุ ปถวี อตฺถิ, อตฺถิ จ โกจิ ปถวึ ปถวิโต สมาปชฺชตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปถวี อตฺถิ, อตฺถิ จ โกจิ ปถวึ ปถวิโต สมาปชฺชติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณ’’นฺติ.

ปถวี อตฺถิ, ปถวึ ปถวิโต สมาปชฺชนฺตสฺส วิปรีตํ โหตีติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ อตฺถิ, นิพฺพานํ นิพฺพานโต สมาปชฺชนฺตสฺส วิปรีตํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส วิปรีเต ญาณ’’นฺติ.

วิปรีตกถา นิฏฺฐิตา.

๕. ปญฺจมวคฺโค

(๔๖) ๔. นิยามกถา

๔๒๘. อนิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ ญาณนฺติ? อามนฺตา. นิยตสฺส อนิยามคมนาย อตฺถิ ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิยตสฺส อนิยามคมนาย นตฺถิ ญาณนฺติ? อามนฺตา. อนิยตสฺส นิยามคมนาย นตฺถิ ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ ญาณนฺติ? อามนฺตา. นิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิยตสฺส นิยามคมนาย นตฺถิ ญาณนฺติ? อามนฺตา. อนิยตสฺส นิยามคมนาย นตฺถิ ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนิยตสฺส [Pg.232] นิยามคมนาย อตฺถิ ญาณนฺติ? อามนฺตา. อนิยตสฺส อนิยามคมนาย อตฺถิ ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนิยตสฺส อนิยามคมนาย นตฺถิ ญาณนฺติ? อามนฺตา. อนิยตสฺส นิยามคมนาย นตฺถิ ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๒๙. อนิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ ญาณนฺติ? อามนฺตา. อนิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ นิยาโมติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ ญาณนฺติ? อามนฺตา. อนิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ สติปฏฺฐานา… สมฺมปฺปธานา… อิทฺธิปาทา… อินฺทฺริยา… พลา… โพชฺฌงฺคาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนิยตสฺส นิยามคมนาย นตฺถิ นิยาโมติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนิยตสฺส นิยามคมนาย นตฺถิ นิยาโม, โน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ ญาณ’’นฺติ.

อนิยตสฺส นิยามคมนาย นตฺถิ สติปฏฺฐานา…เป… โพชฺฌงฺคาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนิยตสฺส นิยามคมนาย นตฺถิ โพชฺฌงฺคา, โน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ ญาณ’’นฺติ.

๔๓๐. อนิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ ญาณนฺติ? อามนฺตา. โคตฺรภุโน ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติมคฺเค ญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผเล ญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อรหตฺเต ญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๓๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ ญาณ’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ ภควา ชานาติ – ‘‘อยํ ปุคฺคโล สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิสฺสติ, ภพฺโพ อยํ ปุคฺคโล ธมฺมํ อภิสเมตุ’’นฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ภควา ชานาติ – ‘‘อยํ ปุคฺคโล สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิสฺสติ, ภพฺโพ อยํ ปุคฺคโล ธมฺมํ อภิสเมตุํ,’’ เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ ญาณ’’นฺติ.

นิยามกถา นิฏฺฐิตา.

๕. ปญฺจมวคฺโค

(๔๗) ๕. ปฏิสมฺภิทากถา

๔๓๒. สพฺพํ [Pg.233] ญาณํ ปฏิสมฺภิทาติ? อามนฺตา. สมฺมุติญาณํ ปฏิสมฺภิทาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมุติญาณํ ปฏิสมฺภิทาติ? อามนฺตา. เย เกจิ สมฺมุตึ ชานนฺติ, สพฺเพ เต ปฏิสมฺภิทาปตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺพํ ญาณํ ปฏิสมฺภิทาติ? อามนฺตา. เจโตปริยาเย ญาณํ ปฏิสมฺภิทาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เจโตปริยาเย ญาณํ ปฏิสมฺภิทาติ? อามนฺตา. เย เกจิ ปรจิตฺตํ ชานนฺติ, สพฺเพ เต ปฏิสมฺภิทาปตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สพฺพํ ญาณํ ปฏิสมฺภิทาติ? อามนฺตา. สพฺพา ปญฺญา ปฏิสมฺภิทาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺพา ปญฺญา ปฏิสมฺภิทาติ? อามนฺตา. ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ ปญฺญา, สา ปญฺญา ปฏิสมฺภิทาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อาโปกสิณํ…เป… เตโชกสิณํ…เป… วาโยกสิณํ…เป… นีลกสิณํ…เป… ปีตกสิณํ…เป… โลหิตกสิณํ…เป… โอทาตกสิณํ…เป… อากาสานญฺจายตนํ…เป… วิญฺญาณญฺจายตนํ…เป… อากิญฺจญฺญายตนํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส…เป… ทานํ ททนฺตสฺส…เป… จีวรํ ททนฺตสฺส…เป… ปิณฺฑปาตํ ททนฺตสฺส…เป… เสนาสนํ ททนฺตสฺส…เป… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ททนฺตสฺส อตฺถิ ปญฺญา, สา ปญฺญา ปฏิสมฺภิทาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๓๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺพํ ญาณํ ปฏิสมฺภิทา’’ติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกุตฺตรา ปญฺญา, สา ปญฺญา น ปฏิสมฺภิทาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ สพฺพํ ญาณํ ปฏิสมฺภิทาติ.

ปฏิสมฺภิทากถา นิฏฺฐิตา.

๕. ปญฺจมวคฺโค

(๔๘) ๖. สมฺมุติญาณกถา

๔๓๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สมฺมุติญาณํ สจฺจารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณ’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ ญาณํ, ปถวีกสิณญฺจ [Pg.234] สมฺมุติสจฺจมฺหีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปถวีกสิณํ สมาปตฺตึ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ ญาณํ, ปถวีกสิณญฺจ สมฺมุติสจฺจมฺหิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมฺมุติญาณํ สจฺจารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณ’’นฺติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สมฺมุติญาณํ สจฺจารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณ’’นฺติ? อามนฺตา…เป… นนุ อาโปกสิณํ…เป… เตโชกสิณํ…เป… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ททนฺตสฺส อตฺถิ ญาณํ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร จ สมฺมุติสจฺจมฺหีติ? อามนฺตา. หญฺจิ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ททนฺตสฺส อตฺถิ ญาณํ, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร จ สมฺมุติสจฺจมฺหิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมฺมุติญาณํ สจฺจารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณ’’นฺติ.

๔๓๕. สมฺมุติญาณํ สจฺจารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมุติญาณกถา นิฏฺฐิตา.

๕. ปญฺจมวคฺโค

(๔๙) ๗. จิตฺตารมฺมณกถา

๔๓๖. เจโตปริยาเย ญาณํ จิตฺตารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ โกจิ ‘‘สราคํ จิตฺตํ สราคํ จิตฺต’’นฺติ ปชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โกจิ ‘‘สราคํ จิตฺตํ สราคํ จิตฺต’’นฺติ ปชานาติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เจโตปริยาเย ญาณํ จิตฺตารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณ’’นฺติ.

นนุ อตฺถิ โกจิ วีตราคํ จิตฺตํ…เป… สโทสํ จิตฺตํ… วีตโทสํ จิตฺตํ… สโมหํ จิตฺตํ… วีตโมหํ จิตฺตํ… สํขิตฺตํ จิตฺตํ… วิกฺขิตฺตํ จิตฺตํ… มหคฺคตํ จิตฺตํ… อมหคฺคตํ จิตฺตํ… สอุตฺตรํ จิตฺตํ… อนุตฺตรํ จิตฺตํ… สมาหิตํ จิตฺตํ… อสมาหิตํ จิตฺตํ… วิมุตฺตํ จิตฺตํ…เป… อวิมุตฺตํ จิตฺตํ ‘‘อวิมุตฺตํ จิตฺต’’นฺติ ปชานาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โกจิ ‘‘อวิมุตฺตํ จิตฺตํ อวิมุตฺตํ จิตฺต’’นฺติ ปชานาติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เจโตปริยาเย ญาณํ จิตฺตารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณ’’นฺติ.

๔๓๗. ผสฺสารมฺมเณ [Pg.235] ญาณํ วตฺตพฺพํ – ‘‘เจโตปริยาเย ญาณ’’นฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ผสฺสารมฺมเณ ญาณํ วตฺตพฺพํ เจโตปริยาเย ญาณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เจโตปริยาเย ญาณํ จิตฺตารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณ’’นฺติ. เวทนารมฺมเณ ญาณํ…เป… สญฺญารมฺมเณ ญาณํ… เจตนารมฺมเณ ญาณํ… จิตฺตารมฺมเณ ญาณํ… สทฺธารมฺมเณ ญาณํ… วีริยารมฺมเณ ญาณํ… สตารมฺมเณ ญาณํ… สมาธารมฺมเณ ญาณํ… ปญฺญารมฺมเณ ญาณํ… ราคารมฺมเณ ญาณํ … โทสารมฺมเณ ญาณํ… โมหารมฺมเณ ญาณํ…เป… อโนตฺตปฺปารมฺมเณ ญาณํ วตฺตพฺพํ – ‘‘เจโตปริยาเย ญาณ’’นฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อโนตฺตปฺปารมฺมเณ ญาณํ วตฺตพฺพํ เจโตปริยาเย ญาณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เจโตปริยาเย ญาณํ จิตฺตารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณ’’นฺติ.

ผสฺสารมฺมเณ ญาณํ น วตฺตพฺพํ – ‘‘เจโตปริยาเย ญาณ’’นฺติ? อามนฺตา. ผสฺสปริยาเย ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนารมฺมเณ ญาณํ…เป… สญฺญารมฺมเณ ญาณํ…เป… อโนตฺตปฺปารมฺมเณ ญาณํ น วตฺตพฺพํ – ‘‘เจโตปริยาเย ญาณ’’นฺติ? อามนฺตา. อโนตฺตปฺปปริยาเย ญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๓๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘เจโตปริยาเย ญาณํ จิตฺตารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณ’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ เจโตปริยาเย ญาณนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ เจโตปริยาเย ญาณํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เจโตปริยาเย ญาณํ จิตฺตารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณ’’นฺติ.

จิตฺตารมฺมณกถา นิฏฺฐิตา.

๕. ปญฺจมวคฺโค

(๕๐) ๘. อนาคตญาณกถา

๔๓๙. อนาคเต ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตํ มูลโต ชานาติ, เหตุโต ชานาติ, นิทานโต ชานาติ, สมฺภวโต ชานาติ, ปภวโต ชานาติ, สมุฏฺฐานโต ชานาติ, อาหารโต ชานาติ[Pg.236], อารมฺมณโต ชานาติ, ปจฺจยโต ชานาติ, สมุทยโต ชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคเต ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อนาคตํ เหตุปจฺจยตํ ชานาติ, อารมฺมณปจฺจยตํ ชานาติ, อธิปติปจฺจยตํ ชานาติ, อนนฺตรปจฺจยตํ ชานาติ, สมนนฺตรปจฺจยตํ ชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคเต ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. โคตฺรภุโน ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติมคฺเค ญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผเล ญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิ…เป… อนาคามิ …เป… อรหตฺตสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส อรหตฺเต ญาณํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๔๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนาคเต ญาณํ อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปาฏลิปุตฺตสฺส โข, อานนฺท, ตโย อนฺตรายา ภวิสฺสนฺติ – อคฺคิโต วา อุทกโต วา มิถุเภทา วา’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อนาคเต ญาณํ อตฺถีติ.

อนาคตญาณกถา นิฏฺฐิตา.

๕. ปญฺจมวคฺโค

(๕๑) ๙. ปฏุปฺปนฺนกถา

๔๔๑. ปฏุปฺปนฺเน ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. เตน ญาเณน ตํ ญาณํ ชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน ญาเณน ตํ ญาณํ ชานาตีติ? อามนฺตา. เตน ญาเณน ตํ ญาณํ ‘‘ญาณ’’นฺติ ชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน ญาเณน ตํ ญาณํ ‘‘ญาณ’’นฺติ ชานาตีติ? อามนฺตา. ตํ ญาณํ ตสฺส ญาณสฺส อารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตํ [Pg.237] ญาณํ ตสฺส ญาณสฺส อารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. เตน ผสฺเสน ตํ ผสฺสํ ผุสติ, ตาย เวทนาย ตํ เวทนํ เวเทติ, ตาย สญฺญาย ตํ สญฺญํ สญฺชานาติ, ตาย เจตนาย ตํ เจตนํ เจเตติ, เตน จิตฺเตน ตํ จิตฺตํ จินฺเตติ, เตน วิตกฺเกน ตํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ, เตน วิจาเรน ตํ วิจารํ วิจาเรติ, ตาย ปีติยา ตํ ปีตึ ปิยายติ, ตาย สติยา ตํ สตึ สรติ, ตาย ปญฺญาย ตํ ปญฺญํ ปชานาติ, เตน ขคฺเคน ตํ ขคฺคํ ฉินฺทติ, เตน ผรสุนา ตํ ผรสุํ ตจฺฉติ, ตาย กุธาริยา ตํ กุธารึ ตจฺฉติ, ตาย วาสิยา ตํ วาสึ ตจฺฉติ, ตาย สูจิยา ตํ สูจึ สิพฺเพติ, เตน องฺคุลคฺเคน ตํ องฺคุลคฺคํ ปรามสติ, เตน นาสิกคฺเคน ตํ นาสิกคฺคํ ปรามสติ, เตน มตฺถเกน ตํ มตฺถกํ ปรามสติ, เตน คูเถน ตํ คูถํ โธวติ, เตน มุตฺเตน ตํ มุตฺตํ โธวติ, เตน เขเฬน ตํ เขฬํ โธวติ, เตน ปุพฺเพน ตํ ปุพฺพํ โธวติ, เตน โลหิเตน ตํ โลหิตํ โธวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป….

๔๔๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปฏุปฺปนฺเน ญาณํ อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. นนุ สพฺพสงฺขาเร อนิจฺจโต ทิฏฺเฐ ตมฺปิ ญาณํ อนิจฺจโต ทิฏฺฐํ โหตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สพฺพสงฺขาเร อนิจฺจโต ทิฏฺเฐ ตมฺปิ ญาณํ อนิจฺจโต ทิฏฺฐํ โหติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปฏุปฺปนฺเน ญาณํ อตฺถี’’ติ.

ปฏุปฺปนฺนญาณกถา นิฏฺฐิตา.

๕. ปญฺจมวคฺโค

(๕๒) ๑๐. ผลญาณกถา

๔๔๓. สาวกสฺส ผเล ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. สาวโก ผลสฺส กตํ ปญฺญาเปตีติ? น เหวํ วตฺตพฺพ…เป….

สาวกสฺส ผเล ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถิ สาวกสฺส ผลปโรปริยตฺติ อินฺทฺริยปโรปริยตฺติ ปุคฺคลปโรปริยตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สาวกสฺส [Pg.238] ผเล ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. อตฺถิ สาวกสฺส ขนฺธปญฺญตฺติ อายตนปญฺญตฺติ ธาตุปญฺญตฺติ สจฺจปญฺญตฺติ อินฺทฺริยปญฺญตฺติ ปุคฺคลปญฺญตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สาวกสฺส ผเล ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. สาวโก ชิโน สตฺถา สมฺมาสมฺพุทฺโธ สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี ธมฺมสฺสามี ธมฺมปฺปฏิสรโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สาวกสฺส ผเล ญาณํ อตฺถีติ? อามนฺตา. สาวโก อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตา อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตา มคฺคญฺญู มคฺควิทู มคฺคโกวิโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๔๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สาวกสฺส ผเล ญาณํ อตฺถี’’ติ? อามนฺตา. สาวโก อญฺญาณีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ สาวกสฺส ผเล ญาณํ อตฺถีติ…เป….

ผลญาณกถา นิฏฺฐิตา.

ปญฺจมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

วิมุตฺติญาณํ วิมุตฺตํ, เสขสฺส อเสขํ ญาณํ, วิปรีเต ญาณํ, อนิยตสฺส นิยามคมนาย อตฺถิ ญาณํ, สพฺพํ ญาณํ ปฏิสมฺภิทาติ, สมฺมุติญาณํ, เจโตปริยาเย ญาณํ, อนาคเต ญาณํ, ปฏุปฺปนฺเน ญาณํ, สาวกสฺส ผเล ญาณนฺติ.

มหาปณฺณาสโก.

ตสฺสาปิ อุทฺทานํ –

สตฺตุปลทฺธึ, อุปหรโต, พลํ, คิหิสฺส อรหา จ, วิมุตฺติปญฺจมนฺติ.

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

(๕๓) ๑. นิยามกถา

๔๔๕. นิยาโม [Pg.239] อสงฺขโตติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ ตาณํ เลณํ สรณํ ปรายนํ อจฺจุตํ อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิยาโม อสงฺขโต, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ ทฺเว เลณานิ ทฺเว สรณานิ ทฺเว ปรายนานิ ทฺเว อจฺจุตานิ ทฺเว อมตานิ ทฺเว นิพฺพานานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทฺเว นิพฺพานานีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ทฺวินฺนํ นิพฺพานานํ อุจฺจนีจตา หีนปณีตตา อุกฺกํสาวกํโส สีมา วา เภโท วา ราชิ วา อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิยาโม อสงฺขโตติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ นิยามํ โอกฺกมนฺติ ปฏิลภนฺติ อุปฺปาเทนฺติ สมุปฺปาเทนฺติ อุฏฺฐาเปนฺติ สมุฏฺฐาเปนฺติ นิพฺพตฺเตนฺติ อภินิพฺพตฺเตนฺติ ชเนนฺติ สญฺชเนนฺตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ อสงฺขตํ โอกฺกมนฺติ ปฏิลภนฺติ อุปฺปาเทนฺติ สมุปฺปาเทนฺติ อุฏฺฐาเปนฺติ สมุฏฺฐาเปนฺติ นิพฺพตฺเตนฺติ อภินิพฺพตฺเตนฺติ ชเนนฺติ สญฺชเนนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๔๖. นิยาโม อสงฺขโตติ? อามนฺตา. มคฺโค อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มคฺโค สงฺขโตติ? อามนฺตา. นิยาโม สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺตินิยาโม อสงฺขโตติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติมคฺโค อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺติมคฺโค สงฺขโตติ? อามนฺตา. โสตาปตฺตินิยาโม สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามินิยาโม…เป… อนาคามินิยาโม…เป… อรหตฺตนิยาโม อสงฺขโตติ? อามนฺตา. อรหตฺตมคฺโค อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ [Pg.240] …เป… อรหตฺตมคฺโค สงฺขโตติ? อามนฺตา. อรหตฺตนิยาโม สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺตินิยาโม อสงฺขโต…เป… อรหตฺตนิยาโม อสงฺขโต, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ปญฺจ อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปญฺจ อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ปญฺจ ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิยาโม อสงฺขโตติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยาโม อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มิจฺฉตฺตนิยาโม สงฺขโตติ? อามนฺตา. สมฺมตฺตนิยาโม สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๔๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘นิยาโม อสงฺขโต’’ติ? อามนฺตา. นิยาเม อุปฺปชฺช นิรุทฺเธ อนิยโต โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. เตน หิ นิยาโม อสงฺขโตติ. มิจฺฉตฺตนิยาเม อุปฺปชฺช นิรุทฺเธ อนิยโต โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ มิจฺฉตฺตนิยาโม อสงฺขโตติ.

นิยามกถา นิฏฺฐิตา.

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

(๕๔) ๒. ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา

๔๔๘. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อสงฺขโตติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ ตาณํ เลณํ สรณํ ปรายนํ อจฺจุตํ อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อสงฺขโต, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ ทฺเว เลณานิ ทฺเว สรณานิ ทฺเว ปรายนานิ ทฺเว อจฺจุตานิ ทฺเว อมตานิ ทฺเว นิพฺพานานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว นิพฺพานานีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ทฺวินฺนํ นิพฺพานานํ อุจฺจนีจตา หีนปณีตตา อุกฺกํสาวกํโส สีมา วา เภโท วา ราชิ วา อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๔๙. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อสงฺขโตติ? อามนฺตา. อวิชฺชา อสงฺขตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อวิชฺชา สงฺขตาติ? อามนฺตา. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท สงฺขโตติ[Pg.241]? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อสงฺขโตติ? อามนฺตา. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา อสงฺขตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สงฺขตาติ? อามนฺตา. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อสงฺขโตติ? อามนฺตา. สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ อสงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ สงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อสงฺขโตติ? อามนฺตา. วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ อสงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ สงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อสงฺขโตติ? อามนฺตา. ชาติปจฺจยา ชรามรณํ อสงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ชาติปจฺจยา ชรามรณํ สงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๕๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อสงฺขโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ชาติปจฺจยา, ภิกฺขเว, ชรามรณํ. อุปฺปาทา วา ตถาคตานํ อนุปฺปาทา วา ตถาคตานํ ฐิตาว สา ธาตุ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา อิทปฺปจฺจยตา. ตํ ตถาคโต อภิสมฺพุชฺฌติ อภิสเมติ. อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา อภิสเมตฺวา อาจิกฺขติ เทเสติ ปญฺญาเปติ ปฏฺฐเปติ วิวรติ วิภชติ อุตฺตานึ กโรติ. ‘ปสฺสถา’ติ จาห – ชาติปจฺจยา, ภิกฺขเว, ชรามรณํ. ภวปจฺจยา, ภิกฺขเว, ชาติ…เป… อวิชฺชาปจฺจยา, ภิกฺขเว, สงฺขารา. อุปฺปาทา วา ตถาคตานํ อนุปฺปาทา วา ตถาคตานํ ฐิตาว สา ธาตุ…เป… ‘ปสฺสถา’ติ จาห – อวิชฺชาปจฺจยา, ภิกฺขเว, สงฺขารา. อิติ โข, ภิกฺขเว, ยา ตตฺร ตถตา อวิตถตา อนญฺญถตา อิทปฺปจฺจยตา – อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อสงฺขโตติ.

๔๕๑. อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ยา ตตฺถ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา อสงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อวิชฺชาปจฺจยา [Pg.242] สงฺขาราติ ยา ตตฺถ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา อสงฺขตา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณนฺติ ยา ตตฺถ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา อสงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ตีณิ อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. ตีณิ อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ตีณิ ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ยา ตตฺถ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา อสงฺขตา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณนฺติ ยา ตตฺถ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา อสงฺขตา…เป… ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ยา ตตฺถ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตา อสงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺวาทส อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวาทส อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺวาทส ตาณานิ ทฺวาทส เลณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถา นิฏฺฐิตา.

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

(๕๕) ๓. สจฺจกถา

๔๕๒. จตฺตาริ สจฺจานิ อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. จตฺตาริ ตาณานิ จตฺตาริ เลณานิ จตฺตาริ สรณานิ จตฺตาริ ปรายนานิ จตฺตาริ อจฺจุตานิ จตฺตาริ อมตานิ จตฺตาริ นิพฺพานานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จตฺตาริ นิพฺพานานีติ? อามนฺตา. อตฺถิ จตุนฺนํ นิพฺพานานํ อุจฺจนีจตา หีนปณีตตา อุกฺกํสาวกํโส สีมา วา เภโท วา ราชิ วา อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทุกฺขสจฺจํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทุกฺขํ อสงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทุกฺขสจฺจํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. กายิกํ ทุกฺขํ เจตสิกํ ทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสอุปายาสา อสงฺขตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมุทยสจฺจํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. สมุทโย อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมุทยสจฺจํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา อสงฺขตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มคฺคสจฺจํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. มคฺโค อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มคฺคสจฺจํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทุกฺขํ [Pg.243] สงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทุกฺขสจฺจํ สงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กายิกํ ทุกฺขํ เจตสิกํ ทุกฺขํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสอุปายาสา สงฺขตาติ? อามนฺตา. ทุกฺขสจฺจํ สงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมุทโย สงฺขโตติ? อามนฺตา. สมุทยสจฺจํ สงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา สงฺขตาติ? อามนฺตา. สมุทยสจฺจํ สงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มคฺโค สงฺขโตติ? อามนฺตา. มคฺคสจฺจํ สงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ สงฺขโตติ? อามนฺตา. มคฺคสจฺจํ สงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๕๓. นิโรธสจฺจํ อสงฺขตํ, นิโรโธ อสงฺขโตติ? อามนฺตา. ทุกฺขสจฺจํ อสงฺขตํ, ทุกฺขํ อสงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นิโรธสจฺจํ อสงฺขตํ, นิโรโธ อสงฺขโตติ? อามนฺตา. สมุทยสจฺจํ อสงฺขตํ, สมุทโย อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นิโรธสจฺจํ อสงฺขตํ, นิโรโธ อสงฺขโตติ? อามนฺตา. มคฺคสจฺจํ อสงฺขตํ, มคฺโค อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทุกฺขสจฺจํ อสงฺขตํ, ทุกฺขํ สงฺขตนฺติ? อามนฺตา. นิโรธสจฺจํ อสงฺขตํ, นิโรโธ สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมุทยสจฺจํ อสงฺขตํ, สมุทโย สงฺขโตติ? อามนฺตา. นิโรธสจฺจํ อสงฺขตํ, นิโรโธ สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มคฺคสจฺจํ อสงฺขตํ, มคฺโค สงฺขโตติ? อามนฺตา. นิโรธสจฺจํ อสงฺขตํ, นิโรโธ สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๕๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘จตฺตาริ สจฺจานิ อสงฺขตานี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานิ! กตมานิ จตฺตาริ? ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ, ภิกฺขเว, ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมตํ…เป… ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ…เป… ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ…เป… ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ตถเมตํ อวิตถเมตํ อนญฺญถเมตํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ จตฺตาริ สจฺจานิ อสงฺขตานีติ.

สจฺจกถา นิฏฺฐิตา.

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

(๕๖) ๔. อารุปฺปกถา

๔๕๕. อากาสานญฺจายตนํ [Pg.244] อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ ตาณํ เลณํ สรณํ ปรายนํ อจฺจุตํ อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อากาสานญฺจายตนํ อสงฺขตํ, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อากาสานญฺจายตนํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. อากาสานญฺจายตนํ ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. อสงฺขตํ ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อากาสานญฺจายตนูปคํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ อสงฺขตูปคํ กมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อากาสานญฺจายตนูปคา สตฺตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อสงฺขตูปคา สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อากาสานญฺจายตเน สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. อสงฺขเต สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อากาสานญฺจายตเน อตฺถิ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. อสงฺขเต อตฺถิ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อากาสานญฺจายตนํ จตุโวการภโวติ? อามนฺตา. อสงฺขตํ จตุโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๕๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘จตฺตาโร อารุปฺปา อสงฺขตา’’ติ? อามนฺตา. นนุ จตฺตาโร อารุปฺปา อเนชา วุตฺตา ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ จตฺตาโร อารุปฺปา อเนชา วุตฺตา ภควตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ ‘‘จตฺตาโร อารุปฺปา อสงฺขตา’’ติ.

อารุปฺปกถา นิฏฺฐิตา.

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

(๕๗) ๕. นิโรธสมาปตฺติกถา

๔๕๗. นิโรธสมาปตฺติ [Pg.245] อสงฺขตาติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ ตาณํ เลณํ สรณํ ปรายนํ อจฺจุตํ อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นิโรธสมาปตฺติ อสงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิโรธสมาปตฺติ อสงฺขตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ นิโรธํ สมาปชฺชนฺติ ปฏิลภนฺติ อุปฺปาเทนฺติ สมุปฺปาเทนฺติ อุฏฺฐเปนฺติ สมุฏฺฐเปนฺติ นิพฺพตฺเตนฺติ อภินิพฺพตฺเตนฺติ ชเนนฺติ สญฺชเนนฺตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ อสงฺขตํ สมาปชฺชนฺติ ปฏิลภนฺติ อุปฺปาเทนฺติ สมุปฺปาเทนฺติ อุฏฺฐเปนฺติ สมุฏฺฐเปนฺติ นิพฺพตฺเตนฺติ อภินิพฺพตฺเตนฺติ ชเนนฺติ สญฺชเนนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๕๘. นิโรธา โวทานํ วุฏฺฐานํ ปญฺญายตีติ? อามนฺตา. อสงฺขตา โวทานํ วุฏฺฐานํ ปญฺญายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นิโรธํ สมาปชฺชนฺตสฺส ปฐมํ นิรุชฺฌติ วจีสงฺขาโร, ตโต กายสงฺขาโร, ตโต จิตฺตสงฺขาโรติ? อามนฺตา. อสงฺขตํ สมาปชฺชนฺตสฺส ปฐมํ นิรุชฺฌติ วจีสงฺขาโร, ตโต กายสงฺขาโร, ตโต จิตฺตสงฺขาโรติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส ปฐมํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตสงฺขาโร, ตโต กายสงฺขาโร, ตโต วจีสงฺขาโรติ? อามนฺตา. อสงฺขตา วุฏฺฐหนฺตสฺส ปฐมํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตสงฺขาโร, ตโต กายสงฺขาโร, ตโต วจีสงฺขาโรติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิโรธา วุฏฺฐิตํ ตโย ผสฺสา ผุสนฺติ – สุญฺญโต ผสฺโส, อนิมิตฺโต ผสฺโส, อปฺปณิหิโต ผสฺโสติ? อามนฺตา. อสงฺขตา วุฏฺฐิตํ ตโย ผสฺสา ผุสนฺติ – สุญฺญโต ผสฺโส, อนิมิตฺโต ผสฺโส, อปฺปณิหิโต ผสฺโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิโรธา วุฏฺฐิตสฺส วิเวกนินฺนํ จิตฺตํ โหติ วิเวกโปณํ วิเวกปพฺภารนฺติ? อามนฺตา. อสงฺขตา วุฏฺฐิตสฺส วิเวกนินฺนํ จิตฺตํ โหติ วิเวกโปณํ วิเวกปพฺภารนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๕๙. น [Pg.246] วตฺตพฺพํ – ‘‘นิโรธสมาปตฺติ อสงฺขตา’’ติ? อามนฺตา. สงฺขตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ นิโรธสมาปตฺติ อสงฺขตาติ.

นิโรธสมาปตฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

(๕๘) ๖. อากาสกถา

๔๖๐. อากาโส อสงฺขโตติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ ตาณํ เลณํ สรณํ ปรายนํ อจฺจุตํ อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อากาโส อสงฺขโต, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อากาโส อสงฺขโตติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ อนากาสํ อากาสํ กโรนฺตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ สงฺขตํ อสงฺขตํ กโรนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ เกจิ อากาสํ อนากาสํ กโรนฺตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ อสงฺขตํ สงฺขตํ กโรนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อากาเส ปกฺขิโน คจฺฉนฺติ, จนฺทิมสูริยา คจฺฉนฺติ, ตารกรูปานิ คจฺฉนฺติ, อิทฺธึ วิกุพฺพนฺติ, พาหุํ จาเลนฺติ, ปาณึ จาเลนฺติ, เลฑฺฑุํ ขิปนฺติ, ลคุฬํ ขิปนฺติ, อิทฺธึ ขิปนฺติ, อุสุํ ขิปนฺตีติ? อามนฺตา. อสงฺขเต ปกฺขิโน คจฺฉนฺติ, จนฺทิมสูริยา คจฺฉนฺติ, ตารกรูปานิ คจฺฉนฺติ, อิทฺธึ วิกุพฺพนฺติ, พาหุํ จาเลนฺติ, ปาณึ จาเลนฺติ, เลฑฺฑุํ ขิปนฺติ, ลคุฬํ ขิปนฺติ, อิทฺธึ ขิปนฺติ, อุสุํ ขิปนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๖๑. อากาสํ ปริวาเรตฺวา ฆรานิ กโรนฺติ โกฏฺฐานิ กโรนฺตีติ? อามนฺตา. อสงฺขตํ ปริวาเรตฺวา ฆรานิ กโรนฺติ โกฏฺฐานิ กโรนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุทปาเน [Pg.247] ขญฺญมาเน อนากาโส อากาโส โหตีติ? อามนฺตา. สงฺขตํ อสงฺขตํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตุจฺฉอุทปาเน ปูริยมาเน, ตุจฺฉโกฏฺเฐ ปูริยมาเน, ตุจฺฉกุมฺภิยา ปูริยมานาย อากาโส อนฺตรธายตีติ? อามนฺตา. อสงฺขตํ อนฺตรธายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๖๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อากาโส อสงฺขโต’’ติ? อามนฺตา. อากาโส สงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ อากาโส อสงฺขโตติ.

อากาสกถา นิฏฺฐิตา.

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

(๕๙) ๗. อากาโส สนิทสฺสโนติกถา

๔๖๓. อากาโส สนิทสฺสโนติ? อามนฺตา. รูปํ รูปายตนํ รูปธาตุ นีลํ ปีตกํ โลหิตกํ โอทาตํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ จกฺขุสฺมึ ปฏิหญฺญติ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อากาโส สนิทสฺสโนติ? อามนฺตา. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ อากาสญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป….

จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ อากาสญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ อากาสญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ อากาสญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ.

๔๖๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อากาโส สนิทสฺสโน’’ติ? อามนฺตา. นนุ ปสฺสติ ทฺวินฺนํ รุกฺขานํ อนฺตรํ, ทฺวินฺนํ ถมฺภานํ อนฺตรํ, ตาฬจฺฉิทฺทํ วาตปานจฺฉิทฺทนฺติ? อามนฺตา[Pg.248]. หญฺจิ ปสฺสติ ทฺวินฺนํ รุกฺขานํ อนฺตรํ, ทฺวินฺนํ ถมฺภานํ อนฺตรํ, ตาฬจฺฉิทฺทํ วาตปานจฺฉิทฺทํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อากาโส สนิทสฺสโน’’ติ.

อากาโส สนิทสฺสโนติกถา นิฏฺฐิตา.

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

(๖๐) ๘. ปถวีธาตุ สนิทสฺสนาติอาทิกถา

๔๖๕. ปถวีธาตุ สนิทสฺสนาติ? อามนฺตา. รูปํ รูปายตนํ รูปธาตุ นีลํ ปีตกํ โลหิตกํ โอทาตํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ จกฺขุสฺมึ ปฏิหญฺญติ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปถวีธาตุ สนิทสฺสนาติ? อามนฺตา. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ ปถวีธาตุญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ ปถวีธาตุญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ ปถวีธาตุญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ ปถวีธาตุญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ.

๔๖๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปถวีธาตุ สนิทสฺสนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ ปสฺสติ ภูมึ ปาสาณํ ปพฺพตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปสฺสติ ภูมึ ปาสาณํ ปพฺพตํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปถวีธาตุ สนิทสฺสนา’’ติ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อาโปธาตุ สนิทสฺสนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ ปสฺสติ อุทกนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปสฺสติ อุทกํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อาโปธาตุ สนิทสฺสนาติ…เป….

น วตฺตพฺพํ – เตโชธาตุ สนิทสฺสนาติ? อามนฺตา. นนุ ปสฺสติ อคฺคึ ชลนฺตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปสฺสติ อคฺคึ ชลนฺตํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เตโชธาตุ สนิทสฺสนา’’ติ…เป….

น [Pg.249] วตฺตพฺพํ – ‘‘วาโยธาตุ สนิทสฺสนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ ปสฺสติ วาเตน รุกฺเข สญฺจาลิยมาเนติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปสฺสติ วาเตน รุกฺเข สญฺจาลิยมาเน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘วาโยธาตุ สนิทสฺสนา’’ติ…เป….

ปถวีธาตุ สนิทสฺสนาติอาทิกถา นิฏฺฐิตา.

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

(๖๑) ๙. จกฺขุนฺทฺริยํ สนิทสฺสนนฺติอาทิกถา

๔๖๗. จกฺขุนฺทฺริยํ สนิทสฺสนนฺติ? อามนฺตา. รูปํ รูปายตนํ รูปธาตุ…เป… จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขุนฺทฺริยํ สนิทสฺสนนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ จกฺขุนฺทฺริยญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ.

๔๖๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปญฺจินฺทฺริยานิ สนิทสฺสนานี’’ติ? อามนฺตา. นนุ ปสฺสติ จกฺขุํ โสตํ ฆานํ ชิวฺหํ กายนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปสฺสติ จกฺขุํ โสตํ ฆานํ ชิวฺหํ กายํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺจินฺทฺริยานิ สนิทสฺสนานี’’ติ…เป….

จกฺขุนฺทฺริยํ สนิทสฺสนนฺติอาทิกถา นิฏฺฐิตา.

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

(๖๒) ๑๐. กายกมฺมํ สนิทสฺสนนฺติกถา

๔๖๙. กายกมฺมํ สนิทสฺสนนฺติ? อามนฺตา. รูปํ รูปายตนํ รูปธาตุ นีลํ ปีตกํ โลหิตกํ โอทาตํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ จกฺขุสฺมึ ปฏิหญฺญติ จกฺขุสฺส อาปาถํ อาคจฺฉตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กายกมฺมํ [Pg.250] สนิทสฺสนนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ กายกมฺมญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ กายกมฺมญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ กายกมฺมญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ กายกมฺมญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ.

๔๗๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘กายกมฺมํ สนิทสฺสน’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ ปสฺสติ อภิกฺกมนฺตํ ปฏิกฺกมนฺตํ อาโลเกนฺตํ วิโลเกนฺตํ สมิญฺเชนฺตํ ปสาเรนฺตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปสฺสติ อภิกฺกมนฺตํ ปฏิกฺกมนฺตํ อาโลเกนฺตํ วิโลเกนฺตํ สมิญฺเชนฺตํ ปสาเรนฺตํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กายกมฺมํ สนิทสฺสน’’นฺติ.

กายกมฺมํ สนิทสฺสนนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

ฉฏฺฐวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

นิยโม อสงฺขโต, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อสงฺขโต, จตฺตาริ สจฺจานิ อสงฺขตานิ, จตฺตาโร อารุปฺปา อสงฺขตา, นิโรธสมาปตฺติ อสงฺขตา, อากาโส อสงฺขโต, อากาโส สนิทสฺสโน, จตฺตาโร มหาภูตา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ตเถว กายกมฺมนฺติ.

๗. สตฺตมวคฺโค

(๖๓) ๑. สงฺคหิตกถา

๔๗๑. นตฺถิ เกจิ ธมฺมา เกหิจิ ธมฺเมหิ สงฺคหิตาติ ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ เกจิ ธมฺมา เกหิจิ ธมฺเมหิ คณนํ คจฺฉนฺติ อุทฺเทสํ คจฺฉนฺติ ปริยาปนฺนาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ เกจิ ธมฺมา เกหิจิ ธมฺเมหิ คณนํ คจฺฉนฺติ [Pg.251] อุทฺเทสํ คจฺฉนฺติ ปริยาปนฺนา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ เกจิ ธมฺมา เกหิจิ ธมฺเมหิ สงฺคหิตา’’ติ.

จกฺขายตนํ กตมกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ. หญฺจิ จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิต’’นฺติ. โสตายตนํ…เป… ฆานายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ…เป… กายายตนํ กตมกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ. หญฺจิ กายายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กายายตนํ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิต’’นฺติ.

รูปายตนํ…เป… สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ…เป… รสายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ กตมกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ. หญฺจิ โผฏฺฐพฺพายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โผฏฺฐพฺพายตนํ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิต’’นฺติ.

สุขา เวทนา กตมกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? เวทนากฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ. หญฺจิ สุขา เวทนา เวทนากฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สุขา เวทนา เวทนากฺขนฺเธน สงฺคหิตา’’ติ. ทุกฺขา เวทนา…เป… อทุกฺขมสุขา เวทนา กตมกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? เวทนากฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ. หญฺจิ อทุกฺขมสุขา เวทนา เวทนากฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อทุกฺขมสุขา เวทนา เวทนากฺขนฺเธน สงฺคหิตา’’ติ.

จกฺขุสมฺผสฺสชา สญฺญา กตมกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? สญฺญากฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ. หญฺจิ จกฺขุสมฺผสฺสชา สญฺญา สญฺญากฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุสมฺผสฺสชา สญฺญา สญฺญากฺขนฺเธน สงฺคหิตา’’ติ. โสตสมฺผสฺสชา สญฺญา…เป… มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา กตมกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? สญฺญากฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ. หญฺจิ มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา สญฺญากฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘มโนสมฺผสฺสชา สญฺญา สญฺญากฺขนฺเธน สงฺคหิตา’’ติ.

จกฺขุสมฺผสฺสชา เจตนา…เป… มโนสมฺผสฺสชา เจตนา กตมกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? สงฺขารกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ. หญฺจิ มโนสมฺผสฺสชา เจตนา สงฺขารกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘มโนสมฺผสฺสชา เจตนา สงฺขารกฺขนฺเธน สงฺคหิตา’’ติ.

จกฺขุวิญฺญาณํ [Pg.252]…เป… มโนวิญฺญาณํ กตมกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ? วิญฺญาณกฺขนฺธคณนํ คจฺฉตีติ. หญฺจิ มโนวิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘มโนวิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺเธน สงฺคหิต’’นฺติ.

๔๗๒. ยถา ทาเมน วา โยตฺเตน วา ทฺเว พลิพทฺทา สงฺคหิตา, สิกฺกาย ปิณฺฑปาโต สงฺคหิโต, สา คทฺทุเลน สงฺคหิโต; เอวเมว เต ธมฺมา เตหิ ธมฺเมหิ สงฺคหิตาติ ? หญฺจิ ทาเมน วา โยตฺเตน วา ทฺเว พลีพทฺทา สงฺคหิตา, สิกฺกาย ปิณฺฑปาโต สงฺคหิโต, สา คทฺทุเลน สงฺคหิโต, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ เกจิ ธมฺมา เกหิจิ ธมฺเมหิ สงฺคหิตา’’ติ.

สงฺคหิตกถา นิฏฺฐิตา.

๗. สตฺตมวคฺโค

(๖๔) ๒. สมฺปยุตฺตกถา

๔๗๓. นตฺถิ เกจิ ธมฺมา เกหิจิ ธมฺเมหิ สมฺปยุตฺตาติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ เกจิ ธมฺมา เกหิจิ ธมฺเมหิ สหคตา สหชาตา สํสฏฺฐา เอกุปฺปาทา เอกนิโรธา เอกวตฺถุกา เอการมฺมณาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ เกจิ ธมฺมา เกหิจิ ธมฺเมหิ สหคตา สหชาตา สํสฏฺฐา เอกุปฺปาทา เอกนิโรธา เอกวตฺถุกา เอการมฺมณา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ เกจิ ธมฺมา เกหิจิ ธมฺเมหิ สมฺปยุตฺตา’’ติ.

เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺเธน สหชาโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺเธน สหชาโต, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺเธน สมฺปยุตฺโต’’ติ.

เวทนากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺเธน… วิญฺญาณกฺขนฺเธน สหชาโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ เวทนากฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺเธน สหชาโต, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เวทนากฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺเธน สมฺปยุตฺโต’’ติ.

สญฺญากฺขนฺโธ [Pg.253]… สงฺขารกฺขนฺโธ… วิญฺญาณกฺขนฺโธ เวทนาขนฺเธน… สญฺญากฺขนฺเธน… สงฺขารกฺขนฺเธน สหชาโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ วิญฺญาณกฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺเธน สหชาโต, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘วิญฺญาณกฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺเธน สมฺปยุตฺโต’’ติ.

๔๗๔. ยถา ติลมฺหิ เตลํ อนุคตํ อนุปวิฏฺฐํ, อุจฺฉุมฺหิ รโส อนุคโต อนุปวิฏฺโฐ; เอวเมว เต ธมฺมา เตหิ ธมฺเมหิ อนุคตา อนุปวิฏฺฐาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺปยุตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

๗. สตฺตมวคฺโค

(๖๕) ๓. เจตสิกกถา

๔๗๕. นตฺถิ เจตสิโก ธมฺโมติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ เกจิ ธมฺมา จิตฺเตน สหคตา สหชาตา สํสฏฺฐา สมฺปยุตฺตา เอกุปฺปาทา เอกนิโรธา เอกวตฺถุกา เอการมฺมณาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ เกจิ ธมฺมา จิตฺเตน สหคตา สหชาตา สํสฏฺฐา สมฺปยุตฺตา เอกุปฺปาทา เอกนิโรธา เอกวตฺถุกา เอการมฺมณา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ เจตสิโก ธมฺโม’’ติ.

ผสฺโส จิตฺเตน สหชาโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ผสฺโส จิตฺเตน สหชาโต, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ผสฺโส เจตสิโก’’ติ. เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ… ปญฺญา… ราโค… โทโส… โมโห…เป… อโนตฺตปฺปํ จิตฺเตน สหชาตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อโนตฺตปฺปํ จิตฺเตน สหชาตํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อโนตฺตปฺปํ เจตสิก’’นฺติ.

๔๗๖. จิตฺเตน สหชาตาติ กตฺวา เจตสิกาติ? อามนฺตา. ผสฺเสน สหชาตาติ [Pg.254] กตฺวา ผสฺสสิกาติ ? อามนฺตา. จิตฺเตน สหชาตาติ กตฺวา เจตสิกาติ? อามนฺตา. เวทนาย… สญฺญาย… เจตนาย… สทฺธาย… วีริเยน… สติยา… สมาธินา… ปญฺญาย… ราเคน… โทเสน… โมเหน…เป… อโนตฺตปฺเปน สหชาตาติ กตฺวา อโนตฺตปฺปาสิกาติ ? อามนฺตา.

๔๗๗. นตฺถิ เจตสิโก ธมฺโมติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘จิตฺตญฺหิทํ เจตสิกา จ ธมฺมา,อนตฺตโต สํวิทิตสฺส โหนฺติ;

หีนปฺปณีตํ ตทุภเย วิทิตฺวา,สมฺมทฺทโส เวทิ ปโลกธมฺม’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ เจตสิโก ธมฺโมติ.

นตฺถิ เจตสิโก ธมฺโมติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ จิตฺตมฺปิ อาทิสติ เจตสิกมฺปิ อาทิสติ วิตกฺกิตมฺปิ อาทิสติ วิจาริตมฺปิ อาทิสติ – ‘เอวมฺปิ เต มโน, อิตฺถมฺปิ เต มโน, อิติปิ เต จิตฺต’’’นฺติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ เจตสิโก ธมฺโมติ.

เจตสิกกถา นิฏฺฐิตา.

๗. สตฺตมวคฺโค

(๖๖) ๔. ทานกถา

๔๗๘. เจตสิโก ธมฺโม ทานนฺติ? อามนฺตา. ลพฺภา เจตสิโก ธมฺโม ปเรสํ ทาตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… ลพฺภา เจตสิโก ธมฺโม ปเรสํ ทาตุนฺติ? อามนฺตา. ลพฺภา ผสฺโส ปเรสํ ทาตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… ลพฺภา เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ… ปญฺญา ปเรสํ ทาตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๗๙. น [Pg.255] วตฺตพฺพํ – เจตสิโก ธมฺโม ทานนฺติ? อามนฺตา. ทานํ อนิฏฺฐผลํ อกนฺตผลํ อมนุญฺญผลํ เสจนกผลํ ทุกฺขุทฺรยํ ทุกฺขวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ ทานํ อิฏฺฐผลํ กนฺตผลํ มนุญฺญผลํ อเสจนกผลํ สุขุทฺรยํ สุขวิปากนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ทานํ อิฏฺฐผลํ กนฺตผลํ มนุญฺญผลํ อเสจนกผลํ สุขุทฺรยํ สุขวิปากํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เจตสิโก ธมฺโม ทาน’’นฺติ.

ทานํ อิฏฺฐผลํ วุตฺตํ ภควตา, จีวรํ ทานนฺติ ? อามนฺตา. จีวรํ อิฏฺฐผลํ กนฺตผลํ มนุญฺญผลํ อเสจนกผลํ สุขุทฺรยํ สุขวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทานํ อิฏฺฐผลํ วุตฺตํ ภควตา, ปิณฺฑปาโต เสนาสนํ คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร ทานนฺติ? อามนฺตา. คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร อิฏฺฐผโล กนฺตผโล มนุญฺญผโล อเสจนกผโล สุขุทฺรโย สุขวิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๘๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘เจตสิโก ธมฺโม ทาน’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘สทฺธา หิริยํ กุสลญฺจ ทานํ,ธมฺมา เอเต สปฺปุริสานุยาตา;

เอตญฺหิ มคฺคํ ทิวิยํ วทนฺติ,เอเตน หิ คจฺฉติ เทวโลก’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ เจตสิโก ธมฺโม ทานนฺติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘เจตสิโก ธมฺโม ทาน’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, ทานานิ มหาทานานิ อคฺคญฺญานิ รตฺตญฺญานิ วํสญฺญานิ โปราณานิ อสงฺกิณฺณานิ อสงฺกิณฺณปุพฺพานิ, น สงฺกิยนฺติ น สงฺกิยิสฺสนฺติ, อปฺปฏิกุฏฺฐานิ สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ! กตมานิ ปญฺจ? อิธ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ. ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ เทติ อเวรํ เทติ อพฺยาพชฺฌํ เทติ. อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ ทตฺวา อเวรํ ทตฺวา อพฺยาพชฺฌํ ทตฺวา อปริมาณสฺส อภยสฺส อเวรสฺส อพฺยาพชฺฌสฺส ภาคี โหติ. อิทํ, ภิกฺขเว[Pg.256], ปฐมํ ทานํ มหาทานํ อคฺคญฺญํ รตฺตญฺญํ วํสญฺญํ โปราณํ อสงฺกิณฺณํ อสงฺกิณฺณปุพฺพํ, น สงฺกิยติ น สงฺกิยิสฺสติ, อปฺปฏิกุฏฺฐํ สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ. ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อทินฺนาทานํ ปหาย…เป… กาเมสุมิจฺฉาจารํ ปหาย…เป… มุสาวาทํ ปหาย…เป… สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานํ ปหาย สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ. สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต, ภิกฺขเว, อริยสาวโก อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ เทติ อเวรํ เทติ อพฺยาพชฺฌํ เทติ. อปริมาณานํ สตฺตานํ อภยํ ทตฺวา อเวรํ ทตฺวา อพฺยาพชฺฌํ ทตฺวา อปริมาณสฺส อภยสฺส อเวรสฺส อพฺยาพชฺฌสฺส ภาคี โหติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ปญฺจมํ ทานํ มหาทานํ อคฺคญฺญํ รตฺตญฺญํ วํสญฺญํ โปราณํ อสงฺกิณฺณํ อสงฺกิณฺณปุพฺพํ, น สงฺกิยติ น สงฺกิยิสฺสติ, อปฺปฏิกุฏฺฐํ สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหิ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ ทานานิ มหาทานานิ อคฺคญฺญานิ รตฺตญฺญานิ วํสญฺญานิ โปราณานิ อสงฺกิณฺณานิ อสงฺกิณฺณปุพฺพานิ, น สงฺกิยนฺติ น สงฺกิยิสฺสนฺติ, อปฺปฏิกุฏฺฐานิ สมเณหิ พฺราหฺมเณหิ วิญฺญูหี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ เจตสิโก ธมฺโม ทานนฺติ.

๔๘๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘เทยฺยธมฺโม ทาน’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิเธกจฺโจ อนฺนํ เทติ, ปานํ เทติ, วตฺถํ เทติ, ยานํ เทติ, มาลํ เทติ, คนฺธํ เทติ, วิเลปนํ เทติ, เสยฺยํ เทติ, อาวสถํ เทติ, ปทีเปยฺยํ เทตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ เทยฺยธมฺโม ทานนฺติ.

๔๘๒. เทยฺยธมฺโม ทานนฺติ? อามนฺตา. เทยฺยธมฺโม อิฏฺฐผโล กนฺตผโล มนุญฺญผโล อเสจนกผโล สุขุทฺรโย สุขวิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทานํ อิฏฺฐผลํ วุตฺตํ ภควตา, จีวรํ ทานนฺติ? อามนฺตา. จีวรํ อิฏฺฐผลํ กนฺตผลํ มนุญฺญผลํ อเสจนกผลํ สุขุทฺรยํ สุขวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทานํ อิฏฺฐผลํ วุตฺตํ ภควตา, ปิณฺฑปาโต ทานํ… เสนาสนํ ทานํ… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร ทานนฺติ? อามนฺตา. คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร อิฏฺฐผโล กนฺตผโล มนุญฺญผโล อเสจนกผโล [Pg.257] สุขุทฺรโย สุขวิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘เทยฺยธมฺโม ทาน’’นฺติ.

ทานกถา นิฏฺฐิตา.

๗. สตฺตมวคฺโค

(๖๗) ๕. ปริโภคมยปุญฺญกถา

๔๘๓. ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตีติ? อามนฺตา. ปริโภคมโย ผสฺโส วฑฺฒติ, เวทนา วฑฺฒติ, สญฺญา วฑฺฒติ, เจตนา วฑฺฒติ, จิตฺตํ วฑฺฒติ, สทฺธา วฑฺฒติ, วีริยํ วฑฺฒติ, สติ วฑฺฒติ, สมาธิ วฑฺฒติ, ปญฺญา วฑฺฒตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตีติ? อามนฺตา. ลตา วิย วฑฺฒติ, มาลุวา วิย วฑฺฒติ, รุกฺโข วิย วฑฺฒติ, ติณํ วิย วฑฺฒติ, มุญฺชปุญฺโช วิย วฑฺฒตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๘๔. ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตีติ? อามนฺตา. ทายโก ทานํ ทตฺวา น สมนฺนาหรติ, โหติ ปุญฺญนฺติ? อามนฺตา. อนาวฏฺเฏนฺตสฺส โหติ… อนาโภคสฺส โหติ… อสมนฺนาหรนฺตสฺส โหติ… อมนสิกโรนฺตสฺส โหติ… อเจตยนฺตสฺส โหติ… อปตฺถยนฺตสฺส โหติ… อปฺปณิทหนฺตสฺส โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อาวฏฺเฏนฺตสฺส โหติ… อาโภคสฺส โหติ… สมนฺนาหรนฺตสฺส โหติ… มนสิกโรนฺตสฺส โหติ… เจตยนฺตสฺส โหติ… ปตฺถยนฺตสฺส โหติ… ปณิทหนฺตสฺส โหตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อาวฏฺเฏนฺตสฺส โหติ… อาโภคสฺส โหติ… สมนฺนาหรนฺตสฺส โหติ… มนสิกโรนฺตสฺส โหติ… เจตยนฺตสฺส โหติ… ปตฺถยนฺตสฺส โหติ… ปณิทหนฺตสฺส โหติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตี’’ติ.

๔๘๕. ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตีติ? อามนฺตา. ทายโก ทานํ ทตฺวา กามวิตกฺกํ วิตกฺเกติ, พฺยาปาทวิตกฺกํ วิตกฺเกติ, วิหึสาวิตกฺกํ วิตกฺเกติ[Pg.258], โหติ ปุญฺญนฺติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? อามนฺตา. กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, สุวิทูรวิทูรานิ! กตมานิ จตฺตาริ? นภญฺจ, ภิกฺขเว, ปถวี จ – อิทํ ปฐมํ สุวิทูรวิทูรํ. โอริมญฺจ, ภิกฺขเว, ตีรํ สมุทฺทสฺส ปาริมญฺจ ตีรํ – อิทํ ทุติยํ สุวิทูรวิทูรํ. ยโต จ, ภิกฺขเว, เวโรจโน อพฺภุเทติ ยตฺถ จ อตฺถเมติ – อิทํ ตติยํ สุวิทูรวิทูรํ. สตญฺจ, ภิกฺขเว, ธมฺโม อสตญฺจ ธมฺโม – อิทํ จตุตฺถํ สุวิทูรวิทูรํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, จตฺตาริ สุวิทูรวิทูรานีติ.

‘‘นภญฺจ ทูเร ปถวี จ ทูเร,ปารํ สมุทฺทสฺส ตทาหุ ทูเร;

ยโต จ เวโรจโน อพฺภุเทติ,ปภงฺกโร ยตฺถ จ อตฺถเมติ.

‘‘ตโต หเว ทูรตรํ วทนฺติ,สตญฺจ ธมฺมํ อสตญฺจ ธมฺมํ;

อพฺยายิโก โหติ สตํ สมาคโม,ยาวมฺปิ ติฏฺเฐยฺย ตเถว โหติ.

‘‘ขิปฺปญฺหิ เวติ อสตํ สมาคโม;

ตสฺมา สตํ ธมฺโม อสพฺภิ อารกา’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ.

๔๘๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อารามโรปา วนโรปา, เย ชนา เสตุการกา;

ปปญฺจ อุทปานญฺจ, เย ททนฺติ อุปสฺสยํ.

‘‘เตสํ [Pg.259] ทิวา จ รตฺโต จ, สทา ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ;

ธมฺมฏฺฐา สีลสมฺปนฺนา, เต ชนา สคฺคคามิโน’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตีติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุญฺญาภิสนฺทา กุสลาภิสนฺทา สุขสฺสาหารา โสวคฺคิกา สุขวิปากา สคฺคสํวตฺตนิกา อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺติ! กตเม จตฺตาโร? ยสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จีวรํ ปริภุญฺชมาโน อปฺปมาณํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อปฺปมาโณ ตสฺส ปุญฺญาภิสนฺโท กุสลาภิสนฺโท สุขสฺสาหาโร โสวคฺคิโก สุขวิปาโก สคฺคสํวตฺตนิโก อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย หิตาย สุขาย สํวตฺตติ. ยสฺส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชมาโน…เป… เสนาสนํ ปริภุญฺชมาโน…เป… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ปริภุญฺชมาโน อปฺปมาณํ เจโตสมาธึ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อปฺปมาโณ ตสฺส ปุญฺญาภิสนฺโท กุสลาภิสนฺโท สุขสฺสาหาโร โสวคฺคิโก สุขวิปาโก สคฺคสํวตฺตนิโก อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย หิตาย สุขาย สํวตฺตติ. อิเม โข, ภิกฺขเว, จตฺตาโร ปุญฺญาภิสนฺทา กุสลาภิสนฺทา สุขสฺสาหารา โสวคฺคิกา สุขวิปากา สคฺคสํวตฺตนิกา อิฏฺฐาย กนฺตาย มนาปาย หิตาย สุขาย สํวตฺตนฺตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตีติ.

๔๘๗. ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตีติ? อามนฺตา. ทายโก ทานํ เทติ, ปฏิคฺคาหโก ปฏิคฺคเหตฺวา น ปริภุญฺชติ ฉฑฺเฑติ วิสฺสชฺเชติ, โหติ ปุญฺญนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ทายโก ทานํ เทติ, ปฏิคฺคาหโก ปฏิคฺคเหตฺวา น ปริภุญฺชติ ฉฑฺเฑติ วิสฺสชฺเชติ, โหติ ปุญฺญํ; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตี’’ติ.

ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตีติ? อามนฺตา. ทายโก ทานํ เทติ, ปฏิคฺคาหเก ปฏิคฺคหิเต ราชาโน วา หรนฺติ, โจรา วา หรนฺติ, อคฺคิ วา ทหติ, อุทกํ วา วหติ, อปฺปิยา วา ทายาทา หรนฺติ, โหติ ปุญฺญนฺติ? อามนฺตา[Pg.260]. หญฺจิ ทายโก ทานํ เทติ, ปฏิคฺคาหเก ปฏิคฺคหิเต ราชาโน วา หรนฺติ, โจรา วา หรนฺติ, อคฺคิ วา ทหติ, อุทกํ วา วหติ, อปฺปิยา วา ทายาทา หรนฺติ, โหติ ปุญฺญํ; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒตี’’ติ.

ปริโภคมยปุญฺญกถา นิฏฺฐิตา.

๗. สตฺตมวคฺโค

(๖๘) ๖. อิโตทินฺนกถา

๔๘๘. อิโต ทินฺเนน ตตฺถ ยาเปนฺตีติ? อามนฺตา. อิโต จีวรํ เทนฺติ ตํ จีวรํ ตตฺถ ปริภุญฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อิโต ปิณฺฑปาตํ เทนฺติ, อิโต เสนาสนํ เทนฺติ, อิโต คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ เทนฺติ, อิโต ขาทนียํ เทนฺติ, อิโต โภชนียํ เทนฺติ, อิโต ปานียํ เทนฺติ; ตํ ปานียํ ตตฺถ ปริภุญฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อิโต ทินฺเนน ตตฺถ ยาเปนฺตีติ? อามนฺตา. อญฺโญ อญฺญสฺส การโก ปรกตํ สุขทุกฺขํ อญฺโญ กโรติ, อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๘๙. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อิโต ทินฺเนน ตตฺถ ยาเปนฺตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ เปตา อตฺตโน อตฺถาย ทานํ เทนฺตํ อนุโมเทนฺติ, จิตฺตํ ปสาเทนฺติ, ปีตึ อุปฺปาเทนฺติ, โสมนสฺสํ ปฏิลภนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ เปตา อตฺตโน อตฺถาย ทานํ เทนฺตํ อนุโมเทนฺติ, จิตฺตํ ปสาเทนฺติ, ปีตึ อุปฺปาเทนฺติ, โสมนสฺสํ ปฏิลภนฺติ; เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อิโต ทินฺเนน ตตฺถ ยาเปนฺตี’’ติ.

๔๙๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อิโต ทินฺเนน ตตฺถ ยาเปนฺตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อุนฺนเม อุทกํ วุฏฺฐํ, ยถานินฺนํ ปวตฺตติ;

เอวเมว อิโต ทินฺนํ, เปตานํ อุปกปฺปติ.

‘‘ยถา [Pg.261] วาริวหา ปูรา, ปริปูเรนฺติ สาครํ;

เอวเมว อิโต ทินฺนํ, เปตานํ อุปกปฺปติ.

‘‘น หิ ตตฺถ กสี อตฺถิ, โครกฺเขตฺถ น วิชฺชติ;

วณิชฺชา ตาทิสี นตฺถิ, หิรญฺเญน กยากยํ ;

อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺติ, เปตา กาลงฺกตา ตหิ’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อิโต ทินฺเนน ตตฺถ ยาเปนฺตีติ.

๔๙๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อิโต ทินฺเนน ตตฺถ ยาเปนฺตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเว, ฐานานิ สมฺปสฺสนฺตา มาตาปิตโร ปุตฺตํ อิจฺฉนฺติ กุเล ชายมานํ! กตมานิ ปญฺจ? ภโฏ วา โน ภริสฺสติ, กิจฺจํ วา โน กริสฺสติ, กุลวํโส จิรํ ฐสฺสติ, ทายชฺชํ ปฏิปชฺชิสฺสติ, อถ วา ปน เปตานํ กาลงฺกตานํ ทกฺขิณํ อนุปฺปทสฺสติ – อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ ฐานานิ สมฺปสฺสนฺตา มาตาปิตโร ปุตฺตํ อิจฺฉนฺติ กุเล ชายมาน’’นฺติ.

‘‘ปญฺจ ฐานานิ สมฺปสฺสํ, ปุตฺตํ อิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา;

ภโฏ วา โน ภริสฺสติ, กิจฺจํ วา โน กริสฺสติ.

‘‘กุลวํโส จิรํ ติฏฺเฐ, ทายชฺชํ ปฏิปชฺชติ;

อถ วา ปน เปตานํ, ทกฺขิณํ อนุปฺปทสฺสติ.

‘‘ฐานาเนตานิ สมฺปสฺสํ, ปุตฺตํ อิจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา;

ตสฺมา สนฺโต สปฺปุริสา, กตญฺญู กตเวทิโน.

‘‘ภรนฺติ มาตาปิตโร, ปุพฺเพ กตมนุสฺสรํ;

กโรนฺติ เตสํ กิจฺจานิ, ยถา ตํ ปุพฺพการินํ.

‘‘โอวาทการี ภฏโปสี, กุลวํสํ อหาปยํ;

สทฺโธ สีเลน สมฺปนฺโน, ปุตฺโต โหติ ปสํสิโย’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อิโต ทินฺเนน ตตฺถ ยาเปนฺตีติ.

อิโต ทินฺนกถา นิฏฺฐิตา.

๗. สตฺตมวคฺโค

(๖๙) ๗. ปถวี กมฺมวิปาโกติกถา

๔๙๒. ปถวี [Pg.262] กมฺมวิปาโกติ? อามนฺตา. สุขเวทนิยา ทุกฺขเวทนิยา อทุกฺขมสุขเวทนิยา, สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, ผสฺเสน สมฺปยุตฺตา, เวทนาย สมฺปยุตฺตา, สญฺญาย สมฺปยุตฺตา, เจตนาย สมฺปยุตฺตา, จิตฺเตน สมฺปยุตฺตา, สารมฺมณา; อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ น สุขเวทนิยา น ทุกฺขเวทนิยา น อทุกฺขมสุขเวทนิยา, น สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, น ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, น อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, น ผสฺเสน สมฺปยุตฺตา, น เวทนาย สมฺปยุตฺตา, น สญฺญาย สมฺปยุตฺตา, น เจตนาย สมฺปยุตฺตา, น จิตฺเตน สมฺปยุตฺตา, อนารมฺมณา; นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ น สุขเวทนิยา น ทุกฺขเวทนิยา…เป… อนารมฺมณา; นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปถวี กมฺมวิปาโก’’ติ.

ผสฺโส กมฺมวิปาโก, ผสฺโส สุขเวทนิโย ทุกฺขเวทนิโย อทุกฺขมสุขเวทนิโย สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ทุกฺขาย…เป… อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ผสฺเสน สมฺปยุตฺโต เวทนาย สมฺปยุตฺโต สญฺญาย สมฺปยุตฺโต เจตนาย สมฺปยุตฺโต จิตฺเตน สมฺปยุตฺโต สารมฺมโณ; อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. ปถวี กมฺมวิปาโก, ปถวี สุขเวทนิยา ทุกฺขเวทนิยา อทุกฺขมสุขเวทนิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ทุกฺขาย…เป… อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ผสฺเสน สมฺปยุตฺตา เวทนาย สมฺปยุตฺตา สญฺญาย สมฺปยุตฺตา เจตนาย สมฺปยุตฺตา จิตฺเตน สมฺปยุตฺตา สารมฺมณา; อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… ปถวี กมฺมวิปาโก, ปถวี น สุขเวทนิยา น ทุกฺขเวทนิยา…เป… อนารมฺมณา; นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. ผสฺโส กมฺมวิปาโก, ผสฺโส น สุขเวทนิโย น ทุกฺขเวทนิโย [Pg.263] …เป… อนารมฺมโณ; นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปถวี กมฺมวิปาโกติ? อามนฺตา. ปถวี ปคฺคหนิคฺคหุปคา เฉทนเภทนุปคาติ? อามนฺตา. กมฺมวิปาโก ปคฺคหนิคฺคหุปโค เฉทนเภทนุปโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ลพฺภา ปถวี เกตุํ วิกฺเกตุํ อาฐเปตุํ โอจินิตุํ วิจินิตุนฺติ? อามนฺตา. ลพฺภา กมฺมวิปาโก เกตุํ วิกฺเกตุํ อาฐเปตุํ โอจินิตุํ วิจินิตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๙๓. ปถวี ปเรสํ สาธารณาติ? อามนฺตา. กมฺมวิปาโก ปเรสํ สาธารโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมวิปาโก ปเรสํ สาธารโณติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อสาธารณมญฺเญสํ, อโจรหรโณ นิธิ;

กยิราถ มจฺโจ ปุญฺญานิ, สเจ สุจริตํ จเร’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘กมฺมวิปาโก ปเรสํ สาธารโณ’’ติ.

ปถวี กมฺมวิปาโกติ? อามนฺตา. ปฐมํ ปถวี สณฺฐาติ, ปจฺฉา สตฺตา อุปฺปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. ปฐมํ วิปาโก อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา วิปากปฏิลาภาย กมฺมํ กโรนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปถวี สพฺพสตฺตานํ กมฺมวิปาโกติ? อามนฺตา. สพฺเพ สตฺตา ปถวึ ปริภุญฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺเพ สตฺตา ปถวึ ปริภุญฺชนฺตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ ปถวึ อปริภุญฺชิตฺวา ปรินิพฺพายนฺตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ กมฺมวิปากํ อเขเปตฺวา ปรินิพฺพายนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปถวี จกฺกวตฺติสตฺตสฺส กมฺมวิปาโกติ? อามนฺตา. อญฺเญ สตฺตา ปถวึ ปริภุญฺชนฺตีติ? อามนฺตา. จกฺกวตฺติสตฺตสฺส กมฺมวิปากํ อญฺเญ สตฺตา ปริภุญฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺกวตฺติสตฺตสฺส กมฺมวิปากํ อญฺเญ สตฺตา ปริภุญฺชนฺตีติ? อามนฺตา. จกฺกวตฺติสตฺตสฺส ผสฺสํ เวทนํ สญฺญํ เจตนํ [Pg.264] จิตฺตํ สทฺธํ วีริยํ สตึ สมาธึ ปญฺญํ อญฺเญ สตฺตา ปริภุญฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๙๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปถวี กมฺมวิปาโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ อิสฺสริยสํวตฺตนิยํ กมฺมํ อธิปจฺจสํวตฺตนิยํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ อิสฺสริยสํวตฺตนิยํ กมฺมํ อธิปจฺจสํวตฺตนิยํ กมฺมํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปถวี กมฺมวิปาโก’’ติ.

ปถวี กมฺมวิปาโกติกถา นิฏฺฐิตา.

๗. สตฺตมวคฺโค

(๗๐) ๘. ชรามรณํ วิปาโกติกถา

๔๙๕. ชรามรณํ วิปาโกติ? อามนฺตา. สุขเวทนิยํ ทุกฺขเวทนิยํ อทุกฺขมสุขเวทนิยํ, สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ, ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ, อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ, ผสฺเสน สมฺปยุตฺตํ, เวทนาย สมฺปยุตฺตํ, สญฺญาย สมฺปยุตฺตํ, เจตนาย สมฺปยุตฺตํ, จิตฺเตน สมฺปยุตฺตํ, สารมฺมณํ; อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ น สุขเวทนิยํ น ทุกฺขเวทนิยํ…เป… อนารมฺมณํ; นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ น สุขเวทนิยํ น ทุกฺขเวทนิยํ…เป… อนารมฺมณํ; นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา …เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ชรามรณํ วิปาโก’’ติ.

ผสฺโส วิปาโก, ผสฺโส สุขเวทนิโย ทุกฺขเวทนิโย…เป… สารมฺมโณ; อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. ชรามรณํ วิปาโก, ชรามรณํ สุขเวทนิยํ ทุกฺขเวทนิยํ…เป… สารมฺมณํ; อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ชรามรณํ วิปาโก, ชรามรณํ น สุขเวทนิยํ น ทุกฺขเวทนิยํ…เป… อนารมฺมณํ; นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. ผสฺโส วิปาโก, ผสฺโส น สุขเวทนิโย น ทุกฺขเวทนิโย…เป… อนารมฺมโณ; นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๙๖. อกุสลานํ [Pg.265] ธมฺมานํ ชรามรณํ, อกุสลานํ ธมฺมานํ วิปาโกติ? อามนฺตา. กุสลานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ, กุสลานํ ธมฺมานํ วิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสลานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘กุสลานํ ธมฺมานํ วิปาโก’’ติ? อามนฺตา. อกุสลานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘อกุสลานํ ธมฺมานํ วิปาโก’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสลานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ, อกุสลานํ ธมฺมานํ วิปาโกติ? อามนฺตา. อกุสลานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ, กุสลานํ ธมฺมานํ วิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสลานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘กุสลานํ ธมฺมานํ วิปาโก’’ติ? อามนฺตา. กุสลานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘อกุสลานํ ธมฺมานํ วิปาโก’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสลานญฺจ อกุสลานญฺจ ธมฺมานํ ชรามรณํ, อกุสลานํ ธมฺมานํ วิปาโกติ? อามนฺตา. กุสลานญฺจ อกุสลานญฺจ ธมฺมานํ ชรามรณํ, กุสลานํ ธมฺมานํ วิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสลานญฺจ อกุสลานญฺจ ธมฺมานํ ชรามรณํ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘กุสลานํ ธมฺมานํ วิปาโก’’ติ? อามนฺตา. กุสลานญฺจ อกุสลานญฺจ ธมฺมานํ ชรามรณํ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘อกุสลานํ ธมฺมานํ วิปาโก’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๙๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ชรามรณํ วิปาโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ ทุพฺพณฺณสํวตฺตนิยํ กมฺมํ อปฺปายุกสํวตฺตนิยํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ ทุพฺพณฺณสํวตฺตนิยํ กมฺมํ อปฺปายุกสํวตฺตนิยํ กมฺมํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ชรามรณํ วิปาโก’’ติ.

ชรามรณํ วิปาโกติกถา นิฏฺฐิตา.

๗. สตฺตมวคฺโค

(๗๑) ๙. อริยธมฺมวิปากกถา

๔๙๘. นตฺถิ [Pg.266] อริยธมฺมวิปาโกติ? อามนฺตา. นนุ มหปฺผลํ สามญฺญํ มหปฺผลํ พฺรหฺมญฺญนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ มหปฺผลํ สามญฺญํ มหปฺผลํ พฺรหฺมญฺญํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ อริยธมฺมวิปาโก’’ติ.

นตฺถิ อริยธมฺมวิปาโกติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ โสตาปตฺติผลนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โสตาปตฺติผลํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ อริยธมฺมวิปาโก’’ติ. นนุ อตฺถิ สกทาคามิผลํ…เป… อนาคามิผลํ…เป… อรหตฺตผลนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ อรหตฺตผลํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ อริยธมฺมวิปาโก’’ติ.

โสตาปตฺติผลํ น วิปาโกติ? อามนฺตา. ทานผลํ น วิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตาปตฺติผลํ น วิปาโกติ? อามนฺตา. สีลผลํ…เป… ภาวนาผลํ น วิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิผลํ…เป… อนาคามิผลํ…เป… อรหตฺตผลํ น วิปาโกติ? อามนฺตา. ทานผลํ น วิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหตฺตผลํ น วิปาโกติ? อามนฺตา. สีลผลํ…เป… ภาวนาผลํ น วิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทานผลํ วิปาโกติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติผลํ วิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทานผลํ วิปาโกติ? อามนฺตา. สกทาคามิผลํ…เป… อนาคามิผลํ…เป… อรหตฺตผลํ วิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สีลผลํ…เป… ภาวนาผลํ วิปาโกติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติผลํ วิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ภาวนาผลํ วิปาโกติ? อามนฺตา. สกทาคามิผลํ…เป… อนาคามิผลํ …เป… อรหตฺตผลํ วิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๔๙๙. กามาวจรํ กุสลํ สวิปากนฺติ? อามนฺตา. โลกุตฺตรํ กุสลํ สวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปาวจรํ กุสลํ…เป… อรูปาวจรํ กุสลํ สวิปากนฺติ? อามนฺตา. โลกุตฺตรํ กุสลํ สวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โลกุตฺตรํ [Pg.267] กุสลํ อวิปากนฺติ? อามนฺตา. กามาวจรํ กุสลํ อวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โลกุตฺตรํ กุสลํ อวิปากนฺติ? อามนฺตา. รูปาวจรํ…เป… อรูปาวจรํ กุสลํ อวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๐๐. กามาวจรํ กุสลํ สวิปากํ อาจยคามีติ? อามนฺตา. โลกุตฺตรํ กุสลํ สวิปากํ อาจยคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปาวจรํ…เป… อรูปาวจรํ กุสลํ สวิปากํ อาจยคามีติ? อามนฺตา. โลกุตฺตรํ กุสลํ สวิปากํ อาจยคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โลกุตฺตรํ กุสลํ สวิปากํ อปจยคามีติ? อามนฺตา. กามาวจรํ กุสลํ สวิปากํ อปจยคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. โลกุตฺตรํ กุสลํ สวิปากํ อปจยคามีติ? อามนฺตา. รูปาวจรํ…เป… อรูปาวจรํ กุสลํ สวิปากํ อปจยคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อริยธมฺมวิปากกถา นิฏฺฐิตา.

๗. สตฺตมวคฺโค

(๗๒) ๑๐. วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติกถา

๕๐๑. วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ? อามนฺตา. ตสฺส วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตสฺส วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ? อามนฺตา. ตสฺส ตสฺเสว นตฺถิ ทุกฺขสฺส อนฺตกิริยา นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ? อามนฺตา. วิปาโกติ วา วิปากธมฺมธมฺโมติ วา วิปากธมฺมธมฺโมติ วา วิปาโกติ วา เอเสเส เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ? อามนฺตา. วิปาโก จ วิปากธมฺมธมฺโม จ วิปากธมฺมธมฺโม จ วิปาโก จ สหคตา สหชาตา สํสฏฺฐา สมฺปยุตฺตา เอกุปฺปาทา เอกนิโรธา เอกวตฺถุกา เอการมฺมณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิปาโก [Pg.268] วิปากธมฺมธมฺโมติ? อามนฺตา. ตญฺเญว อกุสลํ โส อกุสลสฺส วิปาโก, ตญฺเญว กุสลํ โส กุสลสฺส วิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ? อามนฺตา. เยเนว จิตฺเตน ปาณํ หนติ เตเนว จิตฺเตน นิรเย ปจฺจติ, เยเนว จิตฺเตน ทานํ เทติ เตเนว จิตฺเตน สคฺเค โมทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๐๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโม’’ติ? อามนฺตา. นนุ วิปากา จตฺตาโร ขนฺธา อรูปิโน อญฺญมญฺญปจฺจยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ วิปากา จตฺตาโร ขนฺธา อรูปิโน อญฺญมญฺญปจฺจยา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโม’’ติ.

วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติกถา นิฏฺฐิตา.

สตฺตมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

สงฺคโห, สมฺปยุตฺโต, เจตสิโก ธมฺโม, เจตสิกํ ทานํ, ปริโภคมยํ ปุญฺญํ วฑฺฒติ, อิโต ทินฺเนน ตตฺถ ยาเปนฺติ, ปถวี กมฺมวิปาโก, ชรามรณํ วิปาโก, นตฺถิ อริยธมฺมวิปาโก, วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโมติ.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

(๗๓) ๑. ฉคติกถา

๕๐๓. ฉ คติโยติ? อามนฺตา. นนุ ปญฺจ คติโย วุตฺตา ภควตา – นิรโย, ติรจฺฉานโยนิ, เปตฺติวิสโย, มนุสฺสา, เทวาติ ? อามนฺตา. หญฺจิ ปญฺจ คติโย วุตฺตา ภควตา – นิรโย, ติรจฺฉานโยนิ, เปตฺติวิสโย, มนุสฺสา, เทวา; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ฉ คติโย’’ติ.

ฉ [Pg.269] คติโยติ? อามนฺตา. นนุ กาลกญฺจิกา สุรา เปตานํ สมานวณฺณา สมานโภคา สมานาหารา สมานายุกา เปเตหิ สห อาวาหวิวาหํ คจฺฉนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ กาลกญฺจิกา อสุรา เปตานํ สมานวณฺณา สมานโภคา สมานาหารา สมานายุกา เปเตหิ สห อาวาหวิวาหํ คจฺฉนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ฉ คติโย’’ติ.

ฉ คติโยติ? อามนฺตา. นนุ เวปจิตฺติปริสา เทวานํ สมานวณฺณา สมานโภคา สมานาหารา สมานายุกา เทเวหิ สห อาวาหวิวาหํ คจฺฉนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ เวปจิตฺติปริสา เทวานํ สมานวณฺณา สมานโภคา สมานาหารา สมานายุกา เทเวหิ สห อาวาหวิวาหํ คจฺฉนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ฉ คติโย’’ติ.

ฉ คติโยติ? อามนฺตา. นนุ เวปจิตฺติปริสา ปุพฺพเทวาติ? อามนฺตา. หญฺจิ เวปจิตฺติปริสา ปุพฺพเทวา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ฉ คติโย’’ติ.

๕๐๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ฉ คติโย’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ อสุรกาโยติ, อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ อสุรกาโย, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ฉ คติโย’’ติ.

ฉคติกถา นิฏฺฐิตา.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

(๗๔) ๒. อนฺตราภวกถา

๕๐๕. อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. กามภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. รูปภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. อรูปภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. กามภวสฺส จ รูปภวสฺส จ อนฺตเร อตฺถิ อนฺตราภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. รูปภวสฺส จ อรูปภวสฺส จ อนฺตเร อตฺถิ อนฺตราภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามภวสฺส [Pg.270] จ รูปภวสฺส จ อนฺตเร นตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. หญฺจิ กามภวสฺส จ รูปภวสฺส จ อนฺตเร นตฺถิ อนฺตราภโว, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อนฺตราภโว’’ติ. รูปภวสฺส จ อรูปภวสฺส จ อนฺตเร นตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. หญฺจิ รูปภวสฺส จ อรูปภวสฺส จ อนฺตเร นตฺถิ อนฺตราภโว, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อนฺตราภโว’’ติ.

๕๐๖. อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. ปญฺจมี สา โยนิ, ฉฏฺฐมี สา คติ, อฏฺฐมี สา วิญฺญาณฏฺฐิติ, ทสโม โส สตฺตาวาโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. อนฺตราภโว ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อนฺตราภวูปคํ กมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อนฺตราภวูปคา สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนฺตราภเว สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนฺตราภเว อตฺถิ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนฺตราภโว ปญฺจโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๐๗. อตฺถิ กามภโว, กามภโว ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. อตฺถิ อนฺตราภโว, อนฺตราภโว ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ กามภวูปคํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ อนฺตราภวูปคํ กมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ กามภวูปคา สตฺตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อนฺตราภวูปคา สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามภเว สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. อนฺตราภเว สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามภเว อตฺถิ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. อนฺตราภเว อตฺถิ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามภโว ปญฺจโวการภโวติ? อามนฺตา. อนฺตราภโว ปญฺจโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ รูปภโว, รูปภโว ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. อตฺถิ อนฺตราภโว, อนฺตราภโว ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ [Pg.271] อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ รูปภวูปคํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ อนฺตราภวูปคํ กมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ รูปภวูปคา สตฺตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อนฺตราภวูปคา สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปภเว สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. อนฺตราภเว สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปภเว อตฺถิ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. อนฺตราภเว อตฺถิ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปภโว ปญฺจโวการภโวติ? อามนฺตา. อนฺตราภโว ปญฺจโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อรูปภโว, อรูปภโว ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. อตฺถิ อนฺตราภโว, อนฺตราภโว ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อรูปภวูปคํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ อนฺตราภวูปคํ กมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อรูปภวูปคา สตฺตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ อนฺตราภวูปคา สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูปภเว สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. อนฺตราภเว สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูปภเว อตฺถิ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. อนฺตราภเว อตฺถิ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูปภโว จตุโวการภโวติ? อามนฺตา. อนฺตราภโว จตุโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๐๘. อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. สพฺเพสญฺเญว สตฺตานํ อตฺถิ อนฺตราภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… สพฺเพสญฺเญว สตฺตานํ นตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. หญฺจิ สพฺเพสญฺเญว สตฺตานํ นตฺถิ อนฺตราภโว, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อนฺตราภโว’’ติ.

อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. อานนฺตริยสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ อนฺตราภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อานนฺตริยสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. หญฺจิ อานนฺตริยสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ อนฺตราภโว, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อนฺตราภโว’’ติ.

น [Pg.272] อานนฺตริยสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. อานนฺตริยสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ อนฺตราภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อานนฺตริยสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. น อานนฺตริยสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ อนฺตราภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นิรยูปคสฺส ปุคฺคลสฺส…เป… อสญฺญสตฺตูปคสฺส ปุคฺคลสฺส …เป… อรูปูปคสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ อนฺตราภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูปูปคสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรูปูปคสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ อนฺตราภโว, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อนฺตราภโว’’ติ.

น อรูปูปคสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. อรูปูปคสฺส ปุคฺคลสฺส อตฺถิ อนฺตราภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูปูปคสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. น อรูปูปคสฺส ปุคฺคลสฺส นตฺถิ อนฺตราภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๐๙. น วตฺตพฺพํ อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. นนุ อนฺตราปรินิพฺพายี ปุคฺคโล อตฺถีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนฺตราปรินิพฺพายี ปุคฺคโล อตฺถิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อนฺตราภโว’’ติ.

อนฺตราปรินิพฺพายี ปุคฺคโล อตฺถีติ กตฺวา อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. อุปหจฺจปรินิพฺพายี ปุคฺคโล อตฺถีติ กตฺวา อตฺถิ อุปหจฺจภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนฺตราปรินิพฺพายี ปุคฺคโล อตฺถีติ กตฺวา อตฺถิ อนฺตราภโวติ? อามนฺตา. อสงฺขารปรินิพฺพายี ปุคฺคโล…เป… สสงฺขารปรินิพฺพายี ปุคฺคโล อตฺถีติ กตฺวา อตฺถิ สสงฺขารภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนฺตราภวกถา นิฏฺฐิตา.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

(๗๕) ๓. กามคุณกถา

๕๑๐. ปญฺเจว กามคุณา กามธาตูติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ ตปฺปฏิสญฺญุตฺโต ฉนฺโทติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ ตปฺปฏิสญฺญุตฺโต ฉนฺโท, โน จ [Pg.273] วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺเจว กามคุณา กามธาตู’’ติ. นนุ อตฺถิ ตปฺปฏิสญฺญุตฺโต ราโค ตปฺปฏิสญฺญุตฺโต ฉนฺโท ตปฺปฏิสญฺญุตฺโต ฉนฺทราโค ตปฺปฏิสญฺญุตฺโต สงฺกปฺโป ตปฺปฏิสญฺญุตฺโต ราโค ตปฺปฏิสญฺญุตฺโต สงฺกปฺปราโค ตปฺปฏิสญฺญุตฺตา ปีติ ตปฺปฏิสญฺญุตฺตํ โสมนสฺสํ ตปฺปฏิสญฺญุตฺตํ ปีติโสมนสฺสนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ ตปฺปฏิสญฺญุตฺตํ ปีติโสมนสฺสํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺเจว กามคุณา กามธาตู’’ติ.

ปญฺเจว กามคุณา กามธาตูติ? อามนฺตา. มนุสฺสานํ จกฺขุ น กามธาตูติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มนุสฺสานํ โสตํ…เป… มนุสฺสานํ ฆานํ…เป… มนุสฺสานํ ชิวฺหา…เป… มนุสฺสานํ กาโย…เป… มนุสฺสานํ มโน น กามธาตูติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มนุสฺสานํ มโน น กามธาตูติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘ปญฺจ กามคุณา โลเก, มโนจฺฉฏฺฐา ปเวทิตา;

เอตฺถ ฉนฺทํ วิราเชตฺวา, เอวํ ทุกฺขา ปมุจฺจตี’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘มนุสฺสานํ มโน น กามธาตู’’ติ.

๕๑๑. ปญฺเจว กามคุณา กามธาตูติ? อามนฺตา. กามคุณา ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ กามคุณูปคํ กมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ กามคุณูปคา สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามคุเณ สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามคุเณ อตฺถิ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามคุณา ปญฺจโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามคุเณ สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, สาวกยุคํ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามธาตุ ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. กามคุณา ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ กามธาตูปคํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ กามคุณูปคํ กมฺมนฺติ[Pg.274]? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ กามธาตูปคา สตฺตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ กามคุณูปคา สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามธาตุยา สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. กามคุเณ สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… กามธาตุยา อตฺถิ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. กามคุเณ อตฺถิ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามธาตุ ปญฺจโวการภโวติ? อามนฺตา. กามคุณา ปญฺจโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามธาตุยา สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, ปจฺเจกสพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, สาวกยุคํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. กามคุเณ สมฺมาสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, ปจฺเจกสมฺพุทฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, สาวกยุคํ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๑๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปญฺเจว กามคุณา กามธาตู’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา! กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา, โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา…เป… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา – อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปญฺเจว กามคุณา กามธาตูติ.

กามคุณกถา นิฏฺฐิตา.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

(๗๖) ๔. กามกถา

๕๑๓. ปญฺเจวายตนา กามาติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ ตปฺปฏิสํยุตฺโต ฉนฺโทติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ ตปฺปฏิสํยุตฺโต ฉนฺโท, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺเจวายตนา กามา’’ติ. นนุ อตฺถิ ตปฺปฏิสํยุตฺโต ราโค ตปฺปฏิสํยุตฺโต ฉนฺโท ตปฺปฏิสํยุตฺโต ฉนฺทราโค ตปฺปฏิสํยุตฺโต สงฺกปฺโป ตปฺปฏิสํยุตฺโต ราโค ตปฺปฏิสํยุตฺโต สงฺกปฺปราโค ตปฺปฏิสํยุตฺตา ปีติ ตปฺปฏิสํยุตฺตํ โสมนสฺสํ ตปฺปฏิสํยุตฺตํ ปีติโสมนสฺสนฺติ? อามนฺตา[Pg.275]. หญฺจิ อตฺถิ ตปฺปฏิสํยุตฺตํ ปีติโสมนสฺสํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺเจวายตนา กามา’’ติ.

๕๑๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปญฺเจวายตนา กามา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา! กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา – อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปญฺเจวายตนา กามาติ.

ปญฺเจวายตนา กามาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, กามคุณา! กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา…เป… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา – อิเม โข, ภิกฺขเว, ปญฺจ กามคุณา. อปิ จ, ภิกฺขเว, เนเต กามา กามคุณา นาเมเต อริยสฺส วินเย วุจฺจ’’นฺติ –

‘‘สงฺกปฺปราโค ปุริสสฺส กาโม,น เต กามา ยานิ จิตฺรานิ โลเก;

สงฺกปฺปราโค ปุริสสฺส กาโม,ติฏฺฐนฺติ จิตฺรานิ ตเถว โลเก;

อเถตฺถ ธีรา วินยนฺติ ฉนฺท’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปญฺเจวายตนา กามา’’ติ.

กามกถา นิฏฺฐิตา.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

(๗๗) ๕. รูปธาตุกถา

๕๑๕. รูปิโน ธมฺมา รูปธาตูติ? อามนฺตา. รูปํ ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ [Pg.276] วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ รูปูปคํ กมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ รูปูปคา สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูเป สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูเป อตฺถิ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปํ ปญฺจโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปธาตุ ภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. รูปํ ภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ รูปธาตูปคํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ รูปูปคํ กมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ รูปธาตูปคา สตฺตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ รูปูปคา สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปธาตุยา สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. รูเป สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปธาตุยา อตฺถิ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. รูเป อตฺถิ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปธาตุ ปญฺจโวการภโวติ? อามนฺตา. รูปํ ปญฺจโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๑๖. รูปิโน ธมฺมา รูปธาตุ, กามธาตุยา อตฺถิ รูปนฺติ? อามนฺตา. สาว กามธาตุ, สา รูปธาตูติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สาว กามธาตุ, สา รูปธาตูติ? อามนฺตา. กามภเวน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ทฺวีหิ ภเวหิ สมนฺนาคโต โหติ – กามภเวน จ รูปภเวน จาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

รูปธาตุกถา นิฏฺฐิตา.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

(๗๘) ๖. อรูปธาตุกถา

๕๑๗. อรูปิโน ธมฺมา อรูปธาตูติ? อามนฺตา. เวทนา ภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น [Pg.277] เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ เวทนูปคํ กมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ เวทนูปคา สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนาย สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนาย อตฺถิ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา จตุโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรูปธาตุ ภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. เวทนา ภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อรูปธาตูปคํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ เวทนูปคํ กมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อรูปธาตูปคา สตฺตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ เวทนูปคา สตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรูปธาตุยา สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. เวทนาย สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูปธาตุยา อตฺถิ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. เวทนาย อตฺถิ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูปธาตุ จตุโวการภโวติ? อามนฺตา. เวทนา จตุโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๑๘. อรูปิโน ธมฺมา อรูปธาตุ, กามธาตุยา อตฺถิ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. สาว กามธาตุ, สา อรูปธาตูติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สาว กามธาตุ, สา อรูปธาตูติ? อามนฺตา. กามภเวน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ทฺวีหิ ภเวหิ สมนฺนาคโต โหติ – กามภเวน จ อรูปภเวน จาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปิโน ธมฺมา รูปธาตุ, อรูปิโน ธมฺมา อรูปธาตุ, กามธาตุยา อตฺถิ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. สาว กามธาตุ, สา รูปธาตุ, สา อรูปธาตูติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สาว กามธาตุ, สา รูปธาตุ, สา อรูปธาตูติ? อามนฺตา. กามภเวน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ตีหิ ภเวหิ สมนฺนาคโต โหติ – กามภเวน จ รูปภเวน จ อรูปภเวน จาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรูปธาตุกถา นิฏฺฐิตา.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

(๗๙) ๗. รูปธาตุยาอายตนกถา

๕๑๙. อตฺถิ [Pg.278] สฬายตนิโก อตฺตภาโว รูปธาตุยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ คนฺธายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ ตตฺถ ชิวฺหายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ รสายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ ตตฺถ กายายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นตฺถิ ตตฺถ คนฺธายตนนฺติ? อามนฺตา. นตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ ตตฺถ รสายตนนฺติ? อามนฺตา. นตฺถิ ตตฺถ ชิวฺหายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ ตตฺถ โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? อามนฺตา. นตฺถิ ตตฺถ กายายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๒๐. อตฺถิ ตตฺถ จกฺขายตนํ, อตฺถิ รูปายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนํ, อตฺถิ คนฺธายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ ตตฺถ จกฺขายตนํ, อตฺถิ รูปายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ ชิวฺหายตนํ, อตฺถิ รสายตนํ…เป… อตฺถิ ตตฺถ กายายตนํ, อตฺถิ โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ ตตฺถ โสตายตนํ, อตฺถิ สทฺทายตนํ…เป… อตฺถิ ตตฺถ มนายตนํ, อตฺถิ ธมฺมายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนํ, อตฺถิ คนฺธายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ ตตฺถ มนายตนํ, อตฺถิ ธมฺมายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ ชิวฺหายตนํ, อตฺถิ รสายตนนฺติ…เป… อตฺถิ ตตฺถ กายายตนํ, อตฺถิ โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนํ, นตฺถิ คนฺธายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ จกฺขายตนํ, นตฺถิ รูปายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนํ, นตฺถิ คนฺธายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ โสตายตนํ, นตฺถิ สทฺทายตนํ…เป… อตฺถิ ตตฺถ มนายตนํ, นตฺถิ ธมฺมายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ ตตฺถ ชิวฺหายตนํ, นตฺถิ รสายตนํ…เป… อตฺถิ ตตฺถ กายายตนํ, นตฺถิ โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ จกฺขายตนํ, นตฺถิ รูปายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ ตตฺถ กายายตนํ, นตฺถิ โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ โสตายตนํ, นตฺถิ สทฺทายตนํ [Pg.279]…เป… อตฺถิ ตตฺถ มนายตนํ, นตฺถิ ธมฺมายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๒๑. อตฺถิ ตตฺถ จกฺขายตนํ อตฺถิ รูปายตนํ, เตน จกฺขุนา ตํ รูปํ ปสฺสตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนํ อตฺถิ คนฺธายตนํ, เตน ฆาเนน ตํ คนฺธํ ฆายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ ตตฺถ จกฺขายตนํ อตฺถิ รูปายตนํ, เตน จกฺขุนา ตํ รูปํ ปสฺสตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ ชิวฺหายตนํ อตฺถิ รสายตนํ, ตาย ชิวฺหาย ตํ รสํ สายติ…เป… อตฺถิ ตตฺถ กายายตนํ อตฺถิ โผฏฺฐพฺพายตนํ, เตน กาเยน ตํ โผฏฺฐพฺพํ ผุสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ ตตฺถ โสตายตนํ อตฺถิ สทฺทายตนํ…เป… อตฺถิ ตตฺถ มนายตนํ อตฺถิ ธมฺมายตนํ, เตน มเนน ตํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนํ อตฺถิ คนฺธายตนํ, เตน ฆาเนน ตํ คนฺธํ ฆายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ ตตฺถ มนายตนํ อตฺถิ ธมฺมายตนํ, เตน มเนน ตํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ ชิวฺหายตนํ อตฺถิ รสายตนํ…เป… อตฺถิ ตตฺถ กายายตนํ อตฺถิ โผฏฺฐพฺพายตนํ, เตน กาเยน ตํ โผฏฺฐพฺพํ ผุสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนํ อตฺถิ คนฺธายตนํ, น จ เตน ฆาเนน ตํ คนฺธํ ฆายตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ จกฺขายตนํ อตฺถิ รูปายตนํ, น จ เตน จกฺขุนา ตํ รูปํ ปสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ ตตฺถ ฆานายตนํ อตฺถิ คนฺธายตนํ, น จ เตน ฆาเนน ตํ คนฺธํ ฆายตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ โสตายตนํ อตฺถิ สทฺทายตนํ…เป… อตฺถิ ตตฺถ มนายตนํ อตฺถิ ธมฺมายตนํ, น จ เตน มเนน ตํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ ตตฺถ ชิวฺหายตนํ อตฺถิ รสายตนํ…เป… อตฺถิ ตตฺถ กายายตนํ อตฺถิ โผฏฺฐพฺพายตนํ, น จ เตน กาเยน ตํ โผฏฺฐพฺพํ ผุสตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ โสตายตนํ อตฺถิ สทฺทายตนํ…เป… อตฺถิ ตตฺถ มนายตนํ อตฺถิ ธมฺมายตนํ, น จ เตน มเนน ตํ ธมฺมํ วิชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๒๒. อตฺถิ [Pg.280] ตตฺถ ฆานายตนํ อตฺถิ คนฺธายตนํ, เตน ฆาเนน ตํ คนฺธํ ฆายตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ มูลคนฺโธ สารคนฺโธ ตจคนฺโธ ปตฺตคนฺโธ ปุปฺผคนฺโธ ผลคนฺโธ อามคนฺโธ วิสฺสคนฺโธ สุคนฺโธ ทุคฺคนฺโธติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ ตตฺถ ชิวฺหายตนํ อตฺถิ รสายตนํ, ตาย ชิวฺหาย ตํ รสํ สายตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ มูลรโส ขนฺธรโส ตจรโส ปตฺตรโส ปุปฺผรโส ผลรโส อมฺพิลํ มธุรํ ติตฺตกํ กฏุกํ โลณิยํ ขาริยํ ลมฺพิลํ กสาโว สาทุ อสาทูติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ ตตฺถ กายายตนํ อตฺถิ โผฏฺฐพฺพายตนํ, เตน กาเยน ตํ โผฏฺฐพฺพํ ผุสตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ กกฺขฬํ มุทุกํ สณฺหํ ผรุสํ สุขสมฺผสฺสํ ทุกฺขสมฺผสฺสํ ครุกํ ลหุกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๒๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สฬายตนิโก อตฺตภาโว รูปธาตุยา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ ตตฺถ ฆานนิมิตฺตํ ชิวฺหานิมิตฺตํ กายนิมิตฺตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ ตตฺถ ฆานนิมิตฺตํ ชิวฺหานิมิตฺตํ กายนิมิตฺตํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สฬายตนิโก อตฺตภาโว รูปธาตุยา’’ติ.

รูปธาตุยา อายตนกถา นิฏฺฐิตา.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

(๘๐) ๘. อรูเป รูปกถา

๕๒๔. อตฺถิ รูปํ อรูเปสูติ? อามนฺตา. รูปภโว รูปคติ รูปสตฺตาวาโส รูปสํสาโร รูปโยนิ รูปตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อรูปภโว อรูปคติ อรูปสตฺตาวาโส อรูปสํสาโร อรูปโยนิ อรูปตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรูปภโว…เป… อรูปตฺตภาวปฏิลาโภ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ รูปํ อรูเปสู’’ติ.

อตฺถิ รูปํ อรูเปสูติ? อามนฺตา. ปญฺจโวการภโว คติ สตฺตาวาโส สํสาโร โยนิ วิญฺญาณฏฺฐิติ อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ [Pg.281] วตฺตพฺเพ…เป… นนุ จตุโวการภโว…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. หญฺจิ จตุโวการภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ รูปํ อรูเปสู’’ติ.

๕๒๕. อตฺถิ รูปํ รูปธาตุยา, โส จ รูปภโว รูปคติ รูปสตฺตาวาโส รูปสํสาโร รูปโยนิ รูปตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. อตฺถิ รูปํ อรูเปสุ, โส จ รูปภโว รูปคติ…เป… รูปตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ รูปํ รูปธาตุยา, โส จ ปญฺจโวการภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. อตฺถิ รูปํ อรูเปสุ, โส จ ปญฺจโวการภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. อตฺถิ รูปํ อรูเปสุ, โส จ อรูปภโว อรูปคติ อรูปสตฺตาวาโส อรูปสํสาโร อรูปโยนิ อรูปตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. อตฺถิ รูปํ รูปธาตุยา, โส จ อรูปภโว อรูปคติ…เป… อรูปตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ รูปํ อรูเปสุ, โส จ จตุโวการภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? อามนฺตา. อตฺถิ รูปํ รูปธาตุยา, โส จ จตุโวการภโว คติ…เป… อตฺตภาวปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๒๖. อตฺถิ รูปํ อรูเปสูติ? อามนฺตา. นนุ รูปานํ นิสฺสรณํ อรูปํ วุตฺตํ ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ รูปานํ นิสฺสรณํ อรูปํ วุตฺตํ ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ รูปํ อรูเปสู’’ติ.

รูปานํ นิสฺสรณํ อรูปํ วุตฺตํ ภควตา, อตฺถิ รูปํ อรูเปสูติ? อามนฺตา. กามานํ นิสฺสรณํ เนกฺขมฺมํ วุตฺตํ ภควตา, อตฺถิ เนกฺขมฺเมสุ กามา, อตฺถิ อนาสเวสุ อาสวา, อตฺถิ อปริยาปนฺเนสุ ปริยาปนฺนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรูเป รูปกถา นิฏฺฐิตา.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

(๘๑) ๙. รูปํ กมฺมนฺติกถา

๕๒๗. กุสเลน [Pg.282] จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ กุสล’’นฺติ.

กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิโต ผสฺโส กุสโล สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ กุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตา เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ…เป… ปญฺญา กุสลา สารมฺมณา, อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ กุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ กุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิโต ผสฺโส กุสโล อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ กุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตา เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ…เป… ปญฺญา กุสลา อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๒๘. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. ยํ กิญฺจิ กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปํ สพฺพํ ตํ กุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสเลน [Pg.283] จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ กุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ…เป… ปถวีธาตุ … อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ กุสลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ…เป… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ … เตโชธาตุ …เป… วาโยธาตุ อพฺยากตาติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๒๙. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ อนารมฺมณํ กุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ…เป… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อนารมฺมณา กุสลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ อนารมฺมณํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ … รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ…เป… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อนารมฺมณา อพฺยากตาติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๓๐. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ กุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ [Pg.284] กุสลนฺติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ…เป… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ ผสฺสวิปฺปยุตฺตา กุสลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ…เป… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ ผสฺสวิปฺปยุตฺตา อพฺยากตาติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๓๑. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ กุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ…เป… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อนารมฺมณา ผสฺสวิปฺปยุตฺตา กุสลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ…เป… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อนารมฺมณา ผสฺสวิปฺปยุตฺตา อพฺยากตาติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๓๒. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนารมฺมณํ[Pg.285], นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ กุสล’’นฺติ.

กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิโต ผสฺโส กุสโล สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ กุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตา เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ…เป… ปญฺญา กุสลา สารมฺมณา, อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ กุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ กุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิโต ผสฺโส กุสโล อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ กุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตา เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ…เป… ปญฺญา กุสลา อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. ยํ กิญฺจิ กุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปํ สพฺพํ ตํ กุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ยถา กายกมฺมํ ตถา วจีกมฺมนฺติ.

๕๓๓. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธิ; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อกุสล’’นฺติ.

อกุสเลน [Pg.286] จิตฺเตน สมุฏฺฐิโต ผสฺโส อกุสโล สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อกุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตา เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา… ราโค… โทโส… โมโห… มาโน… ทิฏฺฐิ… วิจิกิจฺฉา… ถินํ… อุทฺธจฺจํ… อหิริกํ…เป… อโนตฺตปฺปํ อกุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อกุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อกุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิโต ผสฺโส อกุสโล อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อกุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตา เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา… ราโค… โทโส… โมโห… มาโน… ทิฏฺฐิ… วิจิกิจฺฉา… ถินํ… อุทฺธจฺจํ… อหิริกํ…เป… อโนตฺตปฺปํ อกุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ กายกมฺมํ รูปํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. ยํ กิญฺจิ อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปํ สพฺพํ ตํ อกุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๓๔. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อกุสล’’นฺติ.

อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิโต ผสฺโส อกุสโล สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อกุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตา เวทนา…เป… สญฺญา [Pg.287]… เจตนา… ราโค… โทโส… โมโห… มาโน… ทิฏฺฐิ… วิจิกิจฺฉา… ถินํ… อุทฺธจฺจํ… อหิริกํ…เป… อโนตฺตปฺปํ อกุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อกุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อกุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิโต ผสฺโส อกุสโล อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อกุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตา เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา… ราโค… โทโส… โมโห… มาโน… ทิฏฺฐิ… วิจิกิจฺฉา… ถินํ… อุทฺธจฺจํ… อหิริกํ…เป… อโนตฺตปฺปํ อกุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. ยํ กิญฺจิ อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปํ สพฺพํ ตํ อกุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๓๕. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ อกุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ…เป… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อสุจิ อสฺสุ โลหิตํ เสโท อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ…เป… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อสุจิ อสฺสุ โลหิตํ เสโท อพฺยากโตติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๓๖. อกุสเลน [Pg.288] จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ อนารมฺมณํ อกุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ…เป… รสายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อสุจิ อสฺสุ โลหิตํ เสโท อนารมฺมโณ อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ อนารมฺมณํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ…เป… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อสุจิ อสฺสุ โลหิตํ เสโท อนารมฺมโณ อพฺยากโตติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๓๗. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อกุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อสุจิ อสฺสุ โลหิตํ เสโท ผสฺสวิปฺปยุตฺโต อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อสุจิ อสฺสุ โลหิตํ เสโท อนารมฺมโณ ผสฺสวิปฺปยุตฺโต อพฺยากโตติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสเลน [Pg.289] จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อกุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อสุจิ อสฺสุ โลหิตํ เสโท อนารมฺมโณ ผสฺสวิปฺปยุตฺโต อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ รูปายตนํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ… รสายตนํ… โผฏฺฐพฺพายตนํ… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อสุจิ อสฺสุ โลหิตํ เสโท อนารมฺมโณ ผสฺสวิปฺปยุตฺโต อพฺยากโตติ? อามนฺตา. อกุสเลน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ วจีกมฺมํ รูปํ อนารมฺมณํ ผสฺสวิปฺปยุตฺตํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๓๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปี’’ติ? อามนฺตา. นนุ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปีติ? อามนฺตา. หญฺจิ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปี’’ติ.

รูปํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปีติ? อามนฺตา. จกฺขายตนํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปีติ? อามนฺตา. โสตายตนํ…เป… ฆานายตนํ… ชิวฺหายตนํ… กายายตนํ… รูปายตนํ… สทฺทายตนํ… คนฺธายตนํ… รสายตนํ … โผฏฺฐพฺพายตนํ… ปถวีธาตุ… อาโปธาตุ… เตโชธาตุ…เป… วาโยธาตุ อสุจิ อสฺสุ โลหิตํ เสโท กุสโลปิ อกุสโลปีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กาโย รูปํ, กายกมฺมํ รูปนฺติ? อามนฺตา. มโน รูปํ, มโนกมฺมํ รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… มโน อรูปํ, มโนกมฺมํ อรูปนฺติ? อามนฺตา. กาโย อรูปํ, กายกมฺมํ อรูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กาโย [Pg.290] รูปนฺติ, กายกมฺมํ รูปนฺติ? อามนฺตา. จกฺขายตนํ รูปนฺติ, จกฺขุวิญฺญาณํ รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กาโย รูปนฺติ, กายกมฺมํ รูปนฺติ? อามนฺตา. โสตายตนํ รูปนฺติ, โสตวิญฺญาณํ รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กาโย รูปนฺติ, กายกมฺมํ รูปนฺติ? อามนฺตา. ฆานายตนํ รูปนฺติ, ฆานวิญฺญาณํ รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กาโย รูปนฺติ, กายกมฺมํ รูปนฺติ? อามนฺตา. ชิวฺหายตนํ รูปนฺติ, ชิวฺหาวิญฺญาณํ รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กาโย รูปนฺติ, กายกมฺมํ รูปนฺติ? อามนฺตา. กายายตนํ รูปนฺติ, กายวิญฺญาณํ รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๓๙. รูปํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามิ; เจตยิตฺวา กมฺมํ กโรติ กาเยน วาจาย มนสา’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปํ กมฺม’’นฺติ.

รูปํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘กาเย วา, อานนฺท, สติ กายสญฺเจตนาเหตุ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ; วาจาย วา, อานนฺท, สติ วจีสญฺเจตนาเหตุ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺขํ; มเน วา, อานนฺท, สติ มโนสญฺเจตนาเหตุ อุปฺปชฺชติ อชฺฌตฺตํ สุขทุกฺข’’นฺติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปํ กมฺม’’นฺติ.

รูปํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา อกุสลํ กายกมฺมํ ทุกฺขุทฺรยํ ทุกฺขวิปากํ; จตุพฺพิธา, ภิกฺขเว, วจีสญฺเจตนา อกุสลํ วจีกมฺมํ ทุกฺขุทฺรยํ ทุกฺขวิปากํ; ติวิธา, ภิกฺขเว, มโนสญฺเจตนา อกุสลํ มโนกมฺมํ ทุกฺขุทฺรยํ ทุกฺขวิปากํ; ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา กุสลํ กายกมฺมํ สุขุทฺรยํ สุขวิปากํ; จตุพฺพิธา, ภิกฺขเว, วจีสญฺเจตนา กุสลํ วจีกมฺมํ สุขุทฺรยํ สุขวิปากํ; ติวิธา, ภิกฺขเว, มโนสญฺเจตนา กุสลํ มโนกมฺมํ สุขุทฺรยํ สุขวิปาก’’นฺติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปํ กมฺม’’นฺติ.

รูปํ กมฺมนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สจายํ, อานนฺท, สมิทฺธิ โมฆปุริโส ปาฏลิปุตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ พฺยากเรยฺย – ‘สญฺเจตนิยํ[Pg.291], อาวุโส ปาฏลิปุตฺต, กมฺมํ กตฺวา กาเยน วาจาย มนสา สุขเวทนิยํ สุขํ โส เวทยติ; สญฺเจตนิยํ, อาวุโส ปาฏลิปุตฺต, กมฺมํ กตฺวา กาเยน วาจาย มนสา ทุกฺขเวทนิยํ ทุกฺขํ โส เวทยติ; สญฺเจตนิยํ, อาวุโส ปาฏลิปุตฺต, กมฺมํ กตฺวา กาเยน วาจาย มนสา อทุกฺขมสุขเวทนิยํ อทุกฺขมสุขํ โส เวทยตี’ติ, เอวํ พฺยากรมาโน โข, อานนฺท, สมิทฺธิ โมฆปุริโส ปาฏลิปุตฺตสฺส ปริพฺพาชกสฺส สมฺมา พฺยากรมาโน พฺยากเรยฺยา’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปํ กมฺม’’นฺติ.

รูปํ กมฺมนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

(๘๒) ๑๐. ชีวิตินฺทฺริยกถา

๕๔๐. นตฺถิ รูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. นตฺถิ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ รูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ.

อตฺถิ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา, อตฺถิ อรูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา, อตฺถิ รูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา, นตฺถิ รูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา, นตฺถิ อรูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ อรูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ รูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ? อามนฺตา. อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๔๑. รูปีนํ [Pg.292] ธมฺมานํ อายุ อรูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ รูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ? อามนฺตา. รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปีนญฺจ อรูปีนญฺจ ธมฺมานํ อายุ อรูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. รูปีนญฺจ อรูปีนญฺจ ธมฺมานํ อายุ รูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปีนญฺจ อรูปีนญฺจ ธมฺมานํ อายุ น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ? อามนฺตา. รูปีนญฺจ อรูปีนญฺจ ธมฺมานํ อายุ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ รูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. นิโรธํ สมาปนฺนสฺส นตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๔๒. นิโรธํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ นิโรธํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ รูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ.

นิโรธํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. กตมกฺขนฺธปริยาปนฺนนฺติ? สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนนฺติ. นิโรธํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ สงฺขารกฺขนฺโธติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิโรธํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ สงฺขารกฺขนฺโธติ? อามนฺตา. นิโรธํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ เวทนากฺขนฺโธ…เป… สญฺญากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิโรธํ สมาปนฺนสฺส อตฺถิ เวทนากฺขนฺโธ…เป… สญฺญากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธติ? อามนฺตา. น นิโรธํ สมาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๔๓. นตฺถิ รูปชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อสญฺญสตฺตานํ นตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อสญฺญสตฺตานํ อตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อสญฺญสตฺตานํ อตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ รูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ. อสญฺญสตฺตานํ อตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. กตมกฺขนฺธปริยาปนฺนนฺติ? สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนนฺติ. อสญฺญสตฺตานํ อตฺถิ สงฺขารกฺขนฺโธติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อสญฺญสตฺตานํ [Pg.293] อตฺถิ สงฺขารกฺขนฺโธติ? อามนฺตา. อสญฺญสตฺตานํ อตฺถิ เวทนากฺขนฺโธ…เป… สญฺญากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อสญฺญสตฺตานํ อตฺถิ เวทนากฺขนฺโธ…เป… สญฺญากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธติ? อามนฺตา. ปญฺจโวการภโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๔๔. อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปปตฺเตสิเย จิตฺเต ภิชฺชมาเน เอกเทสํ ภิชฺชตีติ? อามนฺตา. อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน สมุฏฺฐิโต ผสฺโส อุปปตฺเตสิเย จิตฺเต ภิชฺชมาเน เอกเทโส ภิชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน สมุฏฺฐิโต ผสฺโส อุปปตฺเตสิเย จิตฺเต ภิชฺชมาเน อนวเสโส ภิชฺชตีติ? อามนฺตา. อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน สมุฏฺฐิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ อุปปตฺเตสิเย จิตฺเต ภิชฺชมาเน อนวเสสํ ภิชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๔๕. ทฺเว ชีวิตินฺทฺริยานีติ? อามนฺตา. ทฺวีหิ ชีวิเตหิ ชีวติ, ทฺวีหิ มรเณหิ มียตีติ? อามนฺตา.

ชีวิตินฺทฺริยกถา นิฏฺฐิตา.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

(๘๓) ๑๑. กมฺมเหตุกถา

๕๔๖. กมฺมเหตุ อรหา อรหตฺตา ปริหายตีติ? อามนฺตา. กมฺมเหตุ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลา ปริหายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กมฺมเหตุ อรหา อรหตฺตา ปริหายตีติ? อามนฺตา. กมฺมเหตุ สกทาคามี…เป… อนาคามี อนาคามิผลา ปริหายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมเหตุ โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลา น ปริหายตีติ? อามนฺตา. กมฺมเหตุ อรหา อรหตฺตา น ปริหายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ [Pg.294] …เป… กมฺมเหตุ สกทาคามี…เป… อนาคามี อนาคามิผลา น ปริหายตีติ? อามนฺตา. กมฺมเหตุ อรหา อรหตฺตา น ปริหายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมเหตุ อรหา อรหตฺตา ปริหายตีติ? อามนฺตา. ปาณาติปาตกมฺมสฺส เหตูติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อทินฺนาทานกมฺมสฺส เหตุ…เป… กาเมสุมิจฺฉาจารกมฺมสฺส เหตุ… มุสาวาทกมฺมสฺส เหตุ… ปิสุณวาจากมฺมสฺส เหตุ… ผรุสวาจากมฺมสฺส เหตุ… สมฺผปฺปลาปกมฺมสฺส เหตุ… มาตุฆาตกมฺมสฺส เหตุ… ปิตุฆาตกมฺมสฺส เหตุ… อรหนฺตฆาตกมฺมสฺส เหตุ… รุหิรุปฺปาทกมฺมสฺส เหตุ…เป… สงฺฆเภทกมฺมสฺส เหตูติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กตมสฺส กมฺมสฺส เหตูติ? หนฺท หิ อรหนฺตานํ อพฺภาจิกฺขตีติ. อรหนฺตานํ อพฺภาจิกฺขนกมฺมสฺส เหตุ อรหา อรหตฺตา ปริหายตีติ? อามนฺตา. เย เกจิ อรหนฺตานํ อพฺภาจิกฺขนฺติ, สพฺเพ เต อรหตฺตํ สจฺฉิกโรนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมเหตุกถา นิฏฺฐิตา.

อฏฺฐมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

ฉ คติโย, อนฺตราภโว, ปญฺเจว กามคุณา กามธาตุ, ปญฺเจว อายตนา กามา, รูปิโน ธมฺมา รูปธาตุ, อรูปิโน ธมฺมา อรูปธาตุ, สฬายตนิโก อตฺตภาโว รูปธาตุยา, อตฺถิ รูปํ อรูเปสุ, รูปํ กมฺมํ, รูปํ ชีวิตํ, กมฺมเหตุกา ปริหายตีติ.

๙. นวมวคฺโค

(๘๔) ๑. อานิสํสทสฺสาวีกถา

๕๔๗. อานิสํสทสฺสาวิสฺส สํโยชนานํ ปหานนฺติ? อามนฺตา. นนุ สงฺขาเร อนิจฺจโต มนสิกโรโต สํโยชนา ปหียนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ [Pg.295] สงฺขาเร อนิจฺจโต มนสิกโรโต สํโยชนา ปหียนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อานิสํสทสฺสาวิสฺส สํโยชนานํ ปหาน’’นฺติ.

นนุ สงฺขาเร ทุกฺขโต…เป… โรคโต… คณฺฑโต… สลฺลโต… อฆโต… อาพาธโต… ปรโต… ปโลกโต… อีติโต… อุปทฺทวโต… ภยโต… อุปสคฺคโต… จลโต… ปภงฺคุโต… อทฺธุวโต… อตาณโต… อเลณโต… อสรณโต… อสรณีภูตโต… ริตฺตโต… ตุจฺฉโต… สุญฺญโต… อนตฺตโต… อาทีนวโต…เป… วิปริณามธมฺมโต มนสิกโรโต สํโยชนา ปหียนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สงฺขาเร วิปริณามธมฺมโต มนสิกโรโต สํโยชนา ปหียนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อานิสํสทสฺสาวิสฺส สํโยชนานํ ปหาน’’นฺติ.

สงฺขาเร จ อนิจฺจโต มนสิ กโรติ นิพฺพาเน จ อานิสํสทสฺสาวี โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขาเร จ อนิจฺจโต มนสิ กโรติ นิพฺพาเน จ อานิสํสทสฺสาวี โหตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขาเร จ ทุกฺขโต…เป… วิปริณามธมฺมโต มนสิ กโรติ นิพฺพาเน จ อานิสํสทสฺสาวี โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขาเร จ วิปริณามธมฺมโต มนสิ กโรติ นิพฺพาเน จ อานิสํสทสฺสาวี โหตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๔๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อานิสํสทสฺสาวิสฺส สํโยชนานํ ปหาน’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ นิพฺพาเน สุขานุปสฺสี วิหรติ สุขสญฺญี สุขปฏิสํเวที, สตตํ สมิตํ อพฺโพกิณฺณํ เจตสา อธิมุจฺจมาโน ปญฺญาย ปริโยคาหมาโน’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อานิสํสทสฺสาวิสฺส สํโยชนานํ ปหานนฺติ.

อานิสํสทสฺสาวีกถา นิฏฺฐิตา.

๙. นวมวคฺโค

(๘๕) ๒. อมตารมฺมณกถา

๕๔๙. อมตารมฺมณํ สํโยชนนฺติ? อามนฺตา. อมตํ สํโยชนิยํ คนฺถนิยํ โอฆนิยํ โยคนิยํ นีวรณิยํ ปรามฏฺฐํ อุปาทานิยํ สํกิเลสิยนฺติ? น [Pg.296] เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อมตํ อสํโยชนิยํ อคนฺถนิยํ…เป… อสํกิเลสิยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อมตํ อสํโยชนิยํ…เป… อสํกิเลสิยํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อมตารมฺมณํ สํโยชน’’นฺติ.

อมตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. อมตํ ราคฏฺฐานิยํ รชนิยํ กมนิยํ มทนิยํ พนฺธนิยํ มุจฺฉนิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อมตํ น ราคฏฺฐานิยํ น รชนิยํ น กมนิยํ น มทนิยํ น พนฺธนิยํ น มุจฺฉนิยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อมตํ น ราคฏฺฐานิยํ น รชนิยํ น กมนิยํ น มทนิยํ น พนฺธนิยํ น มุจฺฉนิยํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อมตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชตี’’ติ.

อมตํ อารพฺภ โทโส อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. อมตํ โทสฏฺฐานิยํ โกปฏฺฐานิยํ ปฏิฆฏฺฐานิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อมตํ น โทสฏฺฐานิยํ น โกปฏฺฐานิยํ น ปฏิฆฏฺฐานิยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อมตํ น โทสฏฺฐานิยํ น โกปฏฺฐานิยํ น ปฏิฆฏฺฐานิยํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อมตํ อารพฺภ โทโส อุปฺปชฺชตี’’ติ.

อมตํ อารพฺภ โมโห อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. อมตํ โมหฏฺฐานิยํ อญฺญาณกรณํ อจกฺขุกรณํ ปญฺญานิโรธิยํ วิฆาตปกฺขิยํ อนิพฺพานสํวตฺตนิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อมตํ น โมหฏฺฐานิยํ น อญฺญาณกรณํ น อจกฺขุกรณํ ปญฺญาพุทฺธิยํ อวิฆาตปกฺขิยํ นิพฺพานสํวตฺตนิยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อมตํ น โมหฏฺฐานิยํ น อญฺญาณกรณํ…เป… นิพฺพานสํวตฺตนิยํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อมตํ อารพฺภ โมโห อุปฺปชฺชตี’’ติ.

๕๕๐. รูปํ อารพฺภ สํโยชนา อุปฺปชฺชนฺติ, รูปํ สํโยชนิยํ คนฺถนิยํ…เป… สํกิเลสิยนฺติ? อามนฺตา. อมตํ อารพฺภ สํโยชนา อุปฺปชฺชนฺติ, อมตํ สํโยชนิยํ…เป… สํกิเลสิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, รูปํ ราคฏฺฐานิยํ รชนิยํ กมนิยํ มทนิยํ พนฺธนิยํ มุจฺฉนิยนฺติ? อามนฺตา. อมตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, อมตํ ราคฏฺฐานิยํ…เป… มุจฺฉนิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ อารพฺภ โทโส อุปฺปชฺชติ, รูปํ โทสฏฺฐานิยํ โกปฏฺฐานิยํ ปฏิฆฏฺฐานิยนฺติ? อามนฺตา. อมตํ อารพฺภ โทโส อุปฺปชฺชติ, อมตํ โทสฏฺฐานิยํ โกปฏฺฐานิยํ ปฏิฆฏฺฐานิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ [Pg.297] อารพฺภ โมโห อุปฺปชฺชติ, รูปํ โมหฏฺฐานิยํ อญฺญาณกรณํ…เป… อนิพฺพานสํวตฺตนิยนฺติ? อามนฺตา. อมตํ อารพฺภ โมโห อุปฺปชฺชติ, อมตํ โมหฏฺฐานิยํ อญฺญาณกรณํ…เป… อนิพฺพานสํวตฺตนิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อมตํ อารพฺภ สํโยชนา อุปฺปชฺชนฺติ, อมตํ อสํโยชนิยํ อคนฺถนิยํ อโนฆนิยํ อโยคนิยํ อนีวรณิยํ อปรามฏฺฐํ อนุปาทานิยํ อสํกิเลสิยนฺติ? อามนฺตา. รูปํ อารพฺภ สํโยชนา อุปฺปชฺชนฺติ, รูปํ อสํโยชนิยํ อคนฺถนิยํ…เป… อสํกิเลสิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อมตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, อมตํ น ราคฏฺฐานิยํ น รชนิยํ น กมนิยํ น มทนิยํ น พนฺธนิยํ น มุจฺฉนิยนฺติ? อามนฺตา. รูปํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, รูปํ น ราคฏฺฐานิยํ…เป… น มุจฺฉนิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อมตํ อารพฺภ โทโส อุปฺปชฺชติ, อมตํ น โทสฏฺฐานิยํ น โกปฏฺฐานิยํ น ปฏิฆฏฺฐานิยนฺติ? อามนฺตา. รูปํ อารพฺภ โทโส อุปฺปชฺชติ, รูปํ น โทสฏฺฐานิยํ น โกปฏฺฐานิยํ น ปฏิฆฏฺฐานิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อมตํ อารพฺภ โมโห อุปฺปชฺชติ, อมตํ น โมหฏฺฐานิยํ น อญฺญาณกรณํ…เป… นิพฺพานสํวตฺตนิยนฺติ? อามนฺตา. รูปํ อารพฺภ โมโห อุปฺปชฺชติ, รูปํ น โมหฏฺฐานิยํ น อญฺญาณกรณํ…เป… นิพฺพานสํวตฺตนิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๕๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อมตารมฺมณํ สํโยชน’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘นิพฺพานํ นิพฺพานโต สญฺชานาติ, นิพฺพานํ นิพฺพานโต สญฺชานิตฺวา นิพฺพานํ มญฺญติ, นิพฺพานสฺมึ มญฺญติ, นิพฺพานโต มญฺญติ, นิพฺพานํ เมติ มญฺญติ, นิพฺพานํ อภินนฺทตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อมตารมฺมณํ สํโยชนนฺติ.

อมตารมฺมณกถา นิฏฺฐิตา.

๙. นวมวคฺโค

(๘๖) ๓. รูปํ สารมฺมณนฺติกถา

๕๕๒. รูปํ [Pg.298] สารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ สารมฺมณ’’นฺติ.

ผสฺโส สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. รูปํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เวทนา…เป… สญฺญา เจตนา จิตฺตํ สทฺธา วีริยํ สติ สมาธิ ปญฺญา ราโค โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา ถินํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ…เป… อโนตฺตปฺปํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. รูปํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ สารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. ผสฺโส สารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ สารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. เวทนา…เป… อโนตฺตปฺปํ สารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๕๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปํ สารมฺมณ’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ รูปํ สปฺปจฺจยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ รูปํ สปฺปจฺจยํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ สารมฺมณ’’นฺติ.

รูปํ สารมฺมณนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๙. นวมวคฺโค

(๘๗) ๔. อนุสยา อนารมฺมณกถา

๕๕๔. อนุสยา [Pg.299] อนารมฺมณาติ? อามนฺตา. รูปํ นิพฺพานํ จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามราคานุสโย อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ กามราคสํโยชนํ กาโมโฆ กามโยโค กามจฺฉนฺทนีวรณํ อนารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ กามราคสํโยชนํ กาโมโฆ กามโยโค กามจฺฉนฺทนีวรณํ สารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. กามราคานุสโย สารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามราคานุสโย อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. กตมกฺขนฺธปริยาปนฺโนติ? สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโนติ. สงฺขารกฺขนฺโธ อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขารกฺขนฺโธ อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามราคานุสโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. กามราโค สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามราโค สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน สารมฺมโณติ? อามนฺตา. กามราคานุสโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน สารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามราคานุสโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน อนารมฺมโณ, กามราโค สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน สารมฺมโณติ? อามนฺตา. สงฺขารกฺขนฺโธ เอกเทโส สารมฺมโณ เอกเทโส อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขารกฺขนฺโธ เอกเทโส สารมฺมโณ เอกเทโส อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ เอกเทโส สารมฺมโณ เอกเทโส อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๕๕. ปฏิฆานุสโย มานานุสโย ทิฏฺฐานุสโย วิจิกิจฺฉานุสโย ภวราคานุสโย อวิชฺชานุสโย อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ [Pg.300] อวิชฺชานีวรณํ อนารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ…เป… อวิชฺชานีวรณํ สารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. อวิชฺชานุสโย สารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อวิชฺชานุสโย อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. กตมกฺขนฺธปริยาปนฺโนติ? สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโนติ. สงฺขารกฺขนฺโธ อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขารกฺขนฺโธ อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อวิชฺชานุสโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. อวิชฺชา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา อนารมฺมณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อวิชฺชา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา สารมฺมณาติ? อามนฺตา. อวิชฺชานุสโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน สารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อวิชฺชานุสโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน อนารมฺมโณ, อวิชฺชา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา สารมฺมณาติ? อามนฺตา. สงฺขารกฺขนฺโธ เอกเทโส สารมฺมโณ เอกเทโส อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขารกฺขนฺโธ เอกเทโส สารมฺมโณ เอกเทโส อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ เอกเทโส สารมฺมโณ เอกเทโส อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๕๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนุสยา อนารมฺมณา’’ติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชโน กุสลาพฺยากเต จิตฺเต วตฺตมาเน สานุสโยติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อตฺถิ เตสํ อนุสยานํ อารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ อนุสยา อนารมฺมณาติ. ปุถุชฺชโน กุสลาพฺยากเต จิตฺเต วตฺตมาเน สราโคติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตสฺส ราคสฺส อารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. เตน หิ ราโค อนารมฺมโณติ.

อนุสยา อนารมฺมณาติกถา นิฏฺฐิตา.

๙. นวมวคฺโค

(๘๘) ๕. ญาณํ อนารมฺมณนฺติกถา

๕๕๗. ญาณํ อนารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. รูปํ นิพฺพานํ จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ญาณํ อนารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. ปญฺญา [Pg.301] ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค สารมฺมโณติ? อามนฺตา. ญาณํ สารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ญาณํ อนารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. กตมกฺขนฺธปริยาปนฺนนฺติ? สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนนฺติ. สงฺขารกฺขนฺโธ อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขารกฺขนฺโธ อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ญาณํ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนํ อนารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. ปญฺญา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา อนารมฺมณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปญฺญา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา สารมฺมณาติ? อามนฺตา. ญาณํ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนํ สารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ญาณํ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนํ อนารมฺมณํ, ปญฺญา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา สารมฺมณาติ? อามนฺตา. สงฺขารกฺขนฺโธ เอกเทโส สารมฺมโณ เอกเทโส อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขารกฺขนฺโธ เอกเทโส สารมฺมโณ เอกเทโส อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ เอกเทโส สารมฺมโณ เอกเทโส อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๕๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ญาณํ อนารมฺมณ’’นฺติ? อามนฺตา. อรหา จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี ญาณีติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตสฺส ญาณสฺส อารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ ญาณํ อนารมฺมณนฺติ. อรหา จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี ปญฺญวาติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตาย ปญฺญาย อารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. เตน หิ ปญฺญา อนารมฺมณาติ.

ญาณํ อนารมฺมณนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๙. นวมวคฺโค

(๘๙) ๖. อตีตานาคตารมฺมณกถา

๕๕๙. อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. นนุ อตีตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตารมฺมณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตารมฺมณํ [Pg.302] จิตฺตํ อนารมฺมณ’’นฺติ. อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ มิจฺฉา. หญฺจิ วา ปน อนารมฺมณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตารมฺมณ’’นฺติ. อนารมฺมณํ อตีตารมฺมณนฺติ มิจฺฉา.

อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. นนุ อตีตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณ’’นฺติ.

๕๖๐. อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. นนุ อนาคตารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคตารมฺมณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณ’’นฺติ. อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ มิจฺฉา. หญฺจิ วา ปน อนารมฺมณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคตารมฺมณ’’นฺติ. อนารมฺมณํ อนาคตารมฺมณนฺติ มิจฺฉา.

อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. นนุ อนาคตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณ’’นฺติ.

ปจฺจุปฺปนฺนํ อารพฺภ อตฺถิ อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ จิตฺตํ สารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. อตีตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ สารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ อารพฺภ อตฺถิ อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ จิตฺตํ สารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. อนาคตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ สารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, อตีตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ อารพฺภ อตฺถิ อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ อารพฺภ อตฺถิ อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, อนาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนํ อารพฺภ อตฺถิ อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๖๑. น [Pg.303] วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีตานาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณ’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ อตีตานาคตํ นตฺถีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตานาคตํ นตฺถิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตานาคตารมฺมณํ จิตฺตํ อนารมฺมณ’’นฺติ…เป….

อตีตานาคตารมฺมณกถา นิฏฺฐิตา.

๙. นวมวคฺโค

(๙๐) ๗. วิตกฺกานุปติตกถา

๕๖๒. สพฺพํ จิตฺตํ วิตกฺกานุปติตนฺติ? อามนฺตา. สพฺพํ จิตฺตํ วิจารานุปติตํ ปีตานุปติตํ สุขานุปติตํ ทุกฺขานุปติตํ โสมนสฺสานุปติตํ โทมนสฺสานุปติตํ อุเปกฺขานุปติตํ สทฺธานุปติตํ วีริยานุปติตํ สตานุปติตํ สมาธานุปติตํ ปญฺญานุปติตํ ราคานุปติตํ โทสานุปติตํ…เป… อโนตฺตปฺปานุปติตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สพฺพํ จิตฺตํ วิตกฺกานุปติตนฺติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพํ จิตฺตํ วิตกฺกานุปติต’’นฺติ.

สพฺพํ จิตฺตํ วิตกฺกานุปติตนฺติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพํ จิตฺตํ วิตกฺกานุปติต’’นฺติ. สพฺพํ จิตฺตํ วิตกฺกานุปติตนฺติ? อามนฺตา. นนุ ตโย สมาธี วุตฺตา ภควตา – สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธีติ ? อามนฺตา. หญฺจิ ตโย สมาธี วุตฺตา ภควตา – สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพํ จิตฺตํ วิตกฺกานุปติต’’นฺติ.

วิตกฺกานุปติตกถา นิฏฺฐิตา.

๙. นวมวคฺโค

(๙๑) ๘. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทกถา

๕๖๓. สพฺพโส [Pg.304] วิตกฺกยโต วิจารยโต วิตกฺกวิปฺผาโร สทฺโทติ? อามนฺตา. สพฺพโส ผุสยโต ผสฺสวิปฺผาโร สทฺโท, สพฺพโส เวทยโต เวทนาวิปฺผาโร สทฺโท, สพฺพโส สญฺชานโต สญฺญาวิปฺผาโร สทฺโท, สพฺพโส เจตยโต เจตนาวิปฺผาโร สทฺโท, สพฺพโส จินฺตยโต จิตฺตวิปฺผาโร สทฺโท, สพฺพโส สรโต สติวิปฺผาโร สทฺโท, สพฺพโส ปชานโต ปญฺญาวิปฺผาโร สทฺโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สพฺพโส วิตกฺกยโต วิจารยโต วิตกฺกวิปฺผาโร สทฺโทติ? อามนฺตา. วิตกฺกวิปฺผาโร สทฺโท โสตวิญฺเญยฺโย โสตสฺมึ ปฏิหญฺญติ โสตสฺส อาปาถํ อาคจฺฉตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. นนุ วิตกฺกวิปฺผาโร สทฺโท น โสตวิญฺเญยฺโย น โสตสฺมึ ปฏิหญฺญติ น โสตสฺส อาปาถํ อาคจฺฉตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ วิตกฺกวิปฺผาโร สทฺโท น โสตวิญฺเญยฺโย น โสตสฺมึ ปฏิหญฺญติ น โสตสฺส อาปาถํ อาคจฺฉติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพโส วิตกฺกยโต วิจารยโต วิตกฺกวิปฺผาโร สทฺโท’’ติ.

วิตกฺกวิปฺผารสทฺทกถา นิฏฺฐิตา.

๙. นวมวคฺโค

(๙๒) ๙. น ยถาจิตฺตสฺส วาจาติกถา

๕๖๔. น ยถาจิตฺตสฺส วาจาติ? อามนฺตา. อผสฺสกสฺส วาจา อเวทนกสฺส วาจา อสญฺญกสฺส วาจา อเจตนกสฺส วาจา อจิตฺตกสฺส วาจาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ สผสฺสกสฺส วาจา สเวทนกสฺส วาจา สสญฺญกสฺส วาจา สเจตนกสฺส วาจา สจิตฺตกสฺส วาจาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สผสฺสกสฺส วาจา…เป… สจิตฺตกสฺส วาจา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘น ยถาจิตฺตสฺส วาจา’’ติ.

น [Pg.305] ยถาจิตฺตสฺส วาจาติ? อามนฺตา. อนาวฏฺเฏนฺตสฺส วาจา…เป… อนาโภคสฺส วาจา…เป… อปฺปณิทหนฺตสฺส วาจาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อาวฏฺเฏนฺตสฺส วาจา อาโภคสฺส วาจา…เป… ปณิทหนฺตสฺส วาจาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อาวฏฺเฏนฺตสฺส วาจา อาโภคสฺส วาจา ปณิทหนฺตสฺส วาจา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘น ยถาจิตฺตสฺส วาจา’’ติ.

น ยถาจิตฺตสฺส วาจาติ? อามนฺตา. นนุ วาจา จิตฺตสมุฏฺฐานา จิตฺเตน สหชาตา จิตฺเตน สห เอกุปฺปาทาติ? อามนฺตา. หญฺจิ วาจา จิตฺตสมุฏฺฐานา จิตฺเตน สหชาตา จิตฺเตน สห เอกุปฺปาทา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘น ยถาจิตฺตสฺส วาจา’’ติ.

น ยถาจิตฺตสฺส วาจาติ? อามนฺตา. น ภณิตุกาโม ภณติ, น กเถตุกาโม กเถติ, น อาลปิตุกาโม อาลปติ, น โวหริตุกาโม โวหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ ภณิตุกาโม ภณติ, กเถตุกาโม กเถติ, อาลปิตุกาโม อาลปติ, โวหริตุกาโม โวหรตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ภณิตุกาโม ภณติ, กเถตุกาโม กเถติ, อาลปิตุกาโม อาลปติ, โวหริตุกาโม โวหรติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘น ยถาจิตฺตสฺส วาจา’’ติ.

๕๖๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘น ยถาจิตฺตสฺส วาจา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ โกจิ ‘‘อญฺญํ ภณิสฺสามี’’ติ อญฺญํ ภณติ, ‘‘อญฺญํ กเถสฺสามี’’ติ อญฺญํ กเถติ, ‘‘อญฺญํ อาลปิสฺสามี’’ติ อญฺญํ อาลปติ, ‘‘อญฺญํ โวหริสฺสามี’’ติ อญฺญํ โวหรตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โกจิ ‘‘อญฺญํ ภณิสฺสามี’’ติ อญฺญํ ภณติ,…เป… ‘‘อญฺญํ โวหริสฺสามี’’ติ อญฺญํ โวหรติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘น ยถาจิตฺตสฺส วาจา’’ติ.

น ยถาจิตฺตสฺส วาจาติกถา นิฏฺฐิตา.

๙. นวมวคฺโค

(๙๓) ๑๐. น ยถาจิตฺตสฺส กายกมฺมนฺติกถา

๕๖๖. น [Pg.306] ยถาจิตฺตสฺส กายกมฺมนฺติ? อามนฺตา. อผสฺสกสฺส กายกมฺมํ…เป… อจิตฺตกสฺส กายกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ สผสฺสกสฺส กายกมฺมํ…เป… สจิตฺตกสฺส กายกมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ สผสฺสกสฺส กายกมฺมํ…เป… สจิตฺตกสฺส กายกมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘น ยถาจิตฺตสฺส กายกมฺม’’นฺติ.

น ยถาจิตฺตสฺส กายกมฺมนฺติ? อามนฺตา. อนาวฏฺเฏนฺตสฺส กายกมฺมํ…เป… อปฺปณิทหนฺตสฺส กายกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อาวฏฺเฏนฺตสฺส กายกมฺมํ…เป… ปณิทหนฺตสฺส กายกมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อาวฏฺเฏนฺตสฺส กายกมฺมํ…เป… ปณิทหนฺตสฺส กายกมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘น ยถาจิตฺตสฺส กายกมฺม’’นฺติ.

น ยถาจิตฺตสฺส กายกมฺมนฺติ? อามนฺตา. นนุ กายกมฺมํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ จิตฺเตน สหชาตํ จิตฺเตน สห เอกุปฺปาทนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ กายกมฺมํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ จิตฺเตน สหชาตํ จิตฺเตน สห เอกุปฺปาทํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘น ยถาจิตฺตสฺส กายกมฺม’’นฺติ.

น ยถาจิตฺตสฺส กายกมฺมนฺติ? อามนฺตา. น อภิกฺกมิตุกาโม อภิกฺกมติ, น ปฏิกฺกมิตุกาโม ปฏิกฺกมติ, น อาโลเกตุกาโม อาโลเกติ, น วิโลเกตุกาโม วิโลเกติ, น สมิญฺชิตุกาโม สมิญฺเชติ, น ปสาเรตุกาโม ปสาเรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. นนุ อภิกฺกมิตุกาโม อภิกฺกมติ, ปฏิกฺกมิตุกาโม ปฏิกฺกมติ, อาโลเกตุกาโม อาโลเกติ, วิโลเกตุกาโม วิโลเกติ, สมิญฺชิตุกาโม สมิญฺเชติ, ปสาเรตุกาโม ปสาเรตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อภิกฺกมิตุกาโม อภิกฺกมติ…เป… ปสาเรตุกาโม ปสาเรติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘น ยถาจิตฺตสฺส กายกมฺม’’นฺติ.

๕๖๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘น ยถาจิตฺตสฺส กายกมฺม’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ โกจิ ‘‘อญฺญตฺร คจฺฉิสฺสามี’’ติ อญฺญตฺร คจฺฉติ…เป… ‘‘อญฺญํ ปสาเรสฺสามี’’ติ อญฺญํ ปสาเรตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โกจิ ‘‘อญฺญตฺร [Pg.307] คจฺฉิสฺสามี’’ติ อญฺญตฺร คจฺฉติ…เป… ‘‘อญฺญํ ปสาเรสฺสามี’’ติ อญฺญํ ปสาเรติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘น ยถาจิตฺตสฺส กายกมฺม’’นฺติ.

น ยถาจิตฺตสฺส กายกมฺมนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๙. นวมวคฺโค

(๙๔) ๑๑. อตีตานาคตสมนฺนาคตกถา

๕๖๘. อตีเตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ อตีตํ นิรุทฺธํ วิคตํ วิปริณตํ อตฺถงฺคตํ อพฺภตฺถงฺคตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตํ นิรุทฺธํ วิคตํ วิปริณตํ อตฺถงฺคตํ อพฺภตฺถงฺคตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีเตน สมนฺนาคโต’’ติ.

อนาคเตน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. นนุ อนาคตํ อชาตํ อภูตํ อสญฺชาตํ อนิพฺพตฺตํ อนภินิพฺพตฺตํ อปาตุภูตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคตํ อชาตํ อภูตํ อสญฺชาตํ อนิพฺพตฺตํ อนภินิพฺพตฺตํ อปาตุภูตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคเตน สมนฺนาคโต’’ติ.

๕๖๙. อตีเตน รูปกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต, อนาคเตน รูปกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต, ปจฺจุปฺปนฺเนน รูปกฺขนฺเธน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. ตีหิ รูปกฺขนฺเธหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีเตหิ ปญฺจหิ ขนฺเธหิ สมนฺนาคโต, อนาคเตหิ ปญฺจหิ ขนฺเธหิ สมนฺนาคโต, ปจฺจุปฺปนฺเนหิ ปญฺจหิ ขนฺเธหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. ปนฺนรสหิ ขนฺเธหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีเตน จกฺขายตเนน สมนฺนาคโต, อนาคเตน จกฺขายตเนน สมนฺนาคโต, ปจฺจุปฺปนฺเนน จกฺขายตเนน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. ตีหิ จกฺขายตเนหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีเตหิ ทฺวาทสหิ อายตเนหิ สมนฺนาคโต, อนาคเตหิ ทฺวาทสหิ อายตเนหิ สมนฺนาคโต, ปจฺจุปฺปนฺเนหิ ทฺวาทสหิ อายตเนหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. ฉตฺตึสายตเนหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตาย จกฺขุธาตุยา สมนฺนาคโต, อนาคตาย จกฺขุธาตุยา สมนฺนาคโต, ปจฺจุปฺปนฺนาย จกฺขุธาตุยา สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา[Pg.308]. ตีหิ จกฺขุธาตูหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตาหิ อฏฺฐารสหิ ธาตูหิ สมนฺนาคโต, อนาคตาหิ อฏฺฐารสหิ ธาตูหิ สมนฺนาคโต, ปจฺจุปฺปนฺนาหิ อฏฺฐารสหิ ธาตูหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. จตุปญฺญาสธาตูหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีเตน จกฺขุนฺทฺริเยน สมนฺนาคโต, อนาคเตน จกฺขุนฺทฺริเยน สมนฺนาคโต, ปจฺจุปฺปนฺเนน จกฺขุนฺทฺริเยน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. ตีหิ จกฺขุนฺทฺริเยหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีเตหิ พาวีสตินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคโต, อนาคเตหิ พาวีสตินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคโต, ปจฺจุปฺปนฺเนหิ พาวีสตินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. ฉสฏฺฐินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๗๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีตานาคเตหิ สมนฺนาคโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ อฏฺฐวิโมกฺขฌายี จตุนฺนํ ฌานานํ นิกามลาภี นวนฺนํ อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺตีนํ ลาภีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ อฏฺฐวิโมกฺขฌายี จตุนฺนํ ฌานานํ นิกามลาภี นวนฺนํ อนุปุพฺพวิหารสมาปตฺตีนํ ลาภี, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีตานาคเตหิ สมนฺนาคโต’’ติ.

อตีตานาคตสมนฺนาคตกถา นิฏฺฐิตา.

นวมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

อานิสํสทสฺสาวิสฺส สํโยชนานํ ปหานํ, อมตารมฺมณํ สํโยชนํ, รูปํ สารมฺมณํ, อนุสยา อนารมฺมณา, เอวเมวํ ญาณํ, อตีตานาคตารมฺมณํ จิตฺตํ, สพฺพํ จิตฺตํ วิตกฺกานุปติตํ, สพฺพโส วิตกฺกยโต วิจารยโต วิตกฺกวิปฺผาโร สทฺโท, น ยถาจิตฺตสฺส วาจา, ตเถว กายกมฺมํ อตีตานาคเตหิ สมนฺนาคโตติ.

๑๐. ทสมวคฺโค

(๙๕) ๑. นิโรธกถา

๕๗๑. อุปปตฺเตสิเย ปญฺจกฺขนฺเธ อนิรุทฺเธ กิริยา ปญฺจกฺขนฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. ทสนฺนํ ขนฺธานํ สโมธานํ โหติ, ทส ขนฺธา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ[Pg.309]? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทสนฺนํ ขนฺธานํ สโมธานํ โหติ, ทส ขนฺธา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุปปตฺเตสิเย ปญฺจกฺขนฺเธ อนิรุทฺเธ กิริยา จตฺตาโร ขนฺธา อุปฺปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. นวนฺนํ ขนฺธานํ สโมธานํ โหติ, นว ขนฺธา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นวนฺนํ ขนฺธานํ สโมธานํ โหติ, นว ขนฺธา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุปปตฺเตสิเย ปญฺจกฺขนฺเธ อนิรุทฺเธ กิริยาญาณํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. ฉนฺนํ ขนฺธานํ สโมธานํ โหติ, ฉ ขนฺธา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ฉนฺนํ ขนฺธานํ สโมธานํ โหติ, ฉ ขนฺธา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๗๒. อุปปตฺเตสิเย ปญฺจกฺขนฺเธ นิรุทฺเธ มคฺโค อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. มโต มคฺคํ ภาเวติ, กาลงฺกโต มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิโรธกถา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทสมวคฺโค

(๙๖) ๒. รูปํ มคฺโคติกถา

๕๗๓. มคฺคสมงฺคิสฺส รูปํ มคฺโคติ? อามนฺตา. สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘มคฺคสมงฺคิสฺส รูปํ มคฺโค’’ติ.

สมฺมาวาจา มคฺโคติ? อามนฺตา. สารมฺมณา, อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมฺมาวาจา มคฺโค’’ติ.

สมฺมากมฺมนฺโต [Pg.310] …เป… สมฺมาอาชีโว มคฺโคติ? อามนฺตา. สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมฺมาอาชีโว มคฺโค’’ติ.

๕๗๔. สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺโค, สา จ สารมฺมณา, อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. สมฺมาวาจา มคฺโค, สา จ สารมฺมณา, อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺโค, สา จ สารมฺมณา, อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว มคฺโค, โส จ สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาสงฺกปฺโป…เป… สมฺมาวายาโม…เป… สมฺมาสติ…เป….

สมฺมาสมาธิ มคฺโค, โส จ สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. สมฺมาวาจา มคฺโค, สา จ สารมฺมณา, อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาสมาธิ มคฺโค, โส จ สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว มคฺโค, โส จ สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมาวาจา มคฺโค, สา จ อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺโค, สา จ อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาวาจา มคฺโค, สา จ อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. สมฺมาสงฺกปฺโป…เป… สมฺมาวายาโม… สมฺมาสติ … สมฺมาสมาธิ มคฺโค, โส จ อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมากมฺมนฺโต …เป… สมฺมาอาชีโว มคฺโค, โส จ อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิ… สมฺมาสงฺกปฺโป… สมฺมาวายาโม… สมฺมาสติ…เป… สมฺมาสมาธิ มคฺโค, โส จ อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๗๕. น [Pg.311] วตฺตพฺพํ – ‘‘มคฺคสมงฺคิสฺส รูปํ มคฺโค’’ติ? อามนฺตา. นนุ สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว มคฺโคติ? อามนฺตา. หญฺจิ สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว มคฺโค, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘มคฺคสมงฺคิสฺส รูปํ มคฺโค’’ติ.

รูปํ มคฺโคติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทสมวคฺโค

(๙๗) ๓. ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺส มคฺคกถา

๕๗๖. ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนาติ? อามนฺตา. นนุ ปญฺจวิญฺญาณา อุปฺปนฺนวตฺถุกา อุปฺปนฺนารมฺมณาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปญฺจวิญฺญาณา อุปฺปนฺนวตฺถุกา อุปฺปนฺนารมฺมณา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา’’ติ.

นนุ ปญฺจวิญฺญาณา ปุเรชาตวตฺถุกา ปุเรชาตารมฺมณา อชฺฌตฺติกวตฺถุกา พาหิรารมฺมณา อสมฺภินฺนวตฺถุกา อสมฺภินฺนารมฺมณา นานาวตฺถุกา นานารมฺมณา น อญฺญมญฺญสฺส โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภนฺติ, น อสมนฺนาหารา อุปฺปชฺชนฺติ, น อมนสิการา อุปฺปชฺชนฺติ, น อพฺโพกิณฺณา อุปฺปชฺชนฺติ, น อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺชนฺติ, น อญฺญมญฺญสฺส สมนนฺตรา อุปฺปชฺชนฺติ, นนุ ปญฺจวิญฺญาณา อนาโภคาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปญฺจวิญฺญาณา อนาโภคา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา’’ติ.

๕๗๗. จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนาติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ สุญฺญตญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ สุญฺญตญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ สุญฺญตญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ สุญฺญตญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ.

๕๗๘. จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคิสฺส [Pg.312] อตฺถิ มคฺคภาวนาติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ อตีตานาคตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนาติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ ผสฺสํ อารพฺภ…เป… เวทนํ อารพฺภ… สญฺญํ อารพฺภ … เจตนํ อารพฺภ… จิตฺตํ อารพฺภ… จกฺขุํ อารพฺภ… กายํ อารพฺภ…เป… สทฺทํ อารพฺภ…เป… โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มโนวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา, มโนวิญฺญาณํ สุญฺญตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา, จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มโนวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา, มโนวิญฺญาณํ อตีตานาคตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา, จกฺขุวิญฺญาณํ อตีตานาคตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มโนวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา, มโนวิญฺญาณํ ผสฺสํ อารพฺภ… เวทนํ อารพฺภ…เป… โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา, จกฺขุวิญฺญาณํ ผสฺสํ อารพฺภ… เวทนํ อารพฺภ…เป… โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๗๙. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี…เป… โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนาติ.

ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺส มคฺคกถา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทสมวคฺโค

(๙๘) ๔. ปญฺจวิญฺญาณา กุสลาปิ อกุสลาปีติกถา

๕๘๐. ปญฺจวิญฺญาณา กุสลาปิ อกุสลาปีติ? อามนฺตา. นนุ ปญฺจวิญฺญาณา อุปฺปนฺนวตฺถุกา อุปฺปนฺนารมฺมณาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปญฺจวิญฺญาณา อุปฺปนฺนวตฺถุกา [Pg.313] อุปฺปนฺนารมฺมณา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺจวิญฺญาณา กุสลาปิ อกุสลาปี’’ติ. นนุ ปญฺจวิญฺญาณา ปุเรชาตวตฺถุกา ปุเรชาตารมฺมณา อชฺฌตฺติกวตฺถุกา พาหิรารมฺมณา อสมฺภินฺนวตฺถุกา อสมฺภินฺนารมฺมณา นานาวตฺถุกา นานารมฺมณา น อญฺญมญฺญสฺส โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภนฺติ, น อสมนฺนาหารา อุปฺปชฺชนฺติ, น อมนสิการา อุปฺปชฺชนฺติ, น อพฺโพกิณฺณา อุปฺปชฺชนฺติ, น อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺชนฺติ, น อญฺญมญฺญสฺส สมนนฺตรา อุปฺปชฺชนฺติ, นนุ ปญฺจวิญฺญาณา อนาโภคาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปญฺจวิญฺญาณา อนาโภคา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺจวิญฺญาณา กุสลาปิ อกุสลาปี’’ติ.

๕๘๑. จกฺขุวิญฺญาณํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ สุญฺญตญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ สุญฺญตญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ สุญฺญตญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ สุญฺญตญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ.

๕๘๒. จกฺขุวิญฺญาณํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ อตีตานาคตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. จกฺขุวิญฺญาณํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ ผสฺสํ อารพฺภ…เป… จิตฺตํ อารพฺภ… จกฺขุํ อารพฺภ…เป… กายํ อารพฺภ… สทฺทํ อารพฺภ…เป… โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มโนวิญฺญาณํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ, มโนวิญฺญาณํ สุญฺญตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ, จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มโนวิญฺญาณํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ, มโนวิญฺญาณํ อตีตานาคตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ, จกฺขุวิญฺญาณํ อตีตานาคตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มโนวิญฺญาณํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ, มโนวิญฺญาณํ ผสฺสํ อารพฺภ…เป… จิตฺตํ อารพฺภ…เป… กายํ อารพฺภ … สทฺทํ อารพฺภ [Pg.314]…เป… โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ, จกฺขุวิญฺญาณํ ผสฺสํ อารพฺภ…เป… โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๘๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปญฺจวิญฺญาณา กุสลาปิ อกุสลาปี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหติ…เป… น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ…เป… โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหติ…เป… น นิมิตฺตคฺคาหี โหตี’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปญฺจวิญฺญาณา กุสลาปิ อกุสลาปีติ.

ปญฺจวิญฺญาณา กุสลาปิ อกุสลาปีติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทสมวคฺโค

(๙๙) ๕. สาโภคาติกถา

๕๘๔. ปญฺจวิญฺญาณา สาโภคาติ? อามนฺตา. นนุ ปญฺจวิญฺญาณา อุปฺปนฺนวตฺถุกา อุปฺปนฺนารมฺมณาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปญฺจวิญฺญาณา อุปฺปนฺนวตฺถุกา อุปฺปนฺนารมฺมณา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺจวิญฺญาณา สาโภคา’’ติ. นนุ ปญฺจวิญฺญาณา ปุเรชาตวตฺถุกา ปุเรชาตารมฺมณา อชฺฌตฺติกวตฺถุกา พาหิรารมฺมณา อสมฺภินฺนวตฺถุกา อสมฺภินฺนารมฺมณา นานาวตฺถุกา นานารมฺมณา น อญฺญมญฺญสฺส โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภนฺติ, น อสมนฺนาหารา อุปฺปชฺชนฺติ, น อมนสิการา อุปฺปชฺชนฺติ, น อพฺโพกิณฺณา อุปฺปชฺชนฺติ, น อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺชนฺติ, นนุ ปญฺจวิญฺญาณา น อญฺญมญฺญสฺส สมนนฺตรา อุปฺปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปญฺจวิญฺญาณา น อญฺญมญฺญสฺส สมนนฺตรา อุปฺปชฺชนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺจวิญฺญาณา สาโภคา’’ติ.

๕๘๕. จกฺขุวิญฺญาณํ สาโภคนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ สุญฺญตญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ สุญฺญตญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ‘‘จกฺขุญฺจ [Pg.315] ปฏิจฺจ สุญฺญตญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ…เป… ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ สุญฺญตญฺจ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ.

จกฺขุวิญฺญาณํ สาโภคนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ อตีตานาคตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ สาโภคนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ ผสฺสํ อารพฺภ…เป… โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มโนวิญฺญาณํ สาโภคํ, มโนวิญฺญาณํ สุญฺญตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ สาโภคํ, จกฺขุวิญฺญาณํ สุญฺญตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มโนวิญฺญาณํ สาโภคํ, มโนวิญฺญาณํ อตีตานาคตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ สาโภคํ, จกฺขุวิญฺญาณํ อตีตานาคตํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มโนวิญฺญาณํ สาโภคํ, มโนวิญฺญาณํ ผสฺสํ อารพฺภ…เป… โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ สาโภคํ, จกฺขุวิญฺญาณํ ผสฺสํ อารพฺภ…เป… โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๘๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปญฺจวิญฺญาณา สาโภคา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหติ…เป… น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหติ…เป… น นิมิตฺตคฺคาหี โหตี’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปญฺจวิญฺญาณา สาโภคาติ…เป….

สาโภคาติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทสมวคฺโค

(๑๐๐) ๖. ทฺวีหิสีเลหิกถา

๕๘๗. มคฺคสมงฺคี ทฺวีหิ สีเลหิ สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. มคฺคสมงฺคี ทฺวีหิ ผสฺเสหิ ทฺวีหิ เวทนาหิ ทฺวีหิ สญฺญาหิ ทฺวีหิ เจตนาหิ ทฺวีหิ จิตฺเตหิ [Pg.316] ทฺวีหิ สทฺธาหิ ทฺวีหิ วีริเยหิ ทฺวีหิ สตีหิ ทฺวีหิ สมาธีหิ ทฺวีหิ ปญฺญาหิ สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มคฺคสมงฺคี โลกิเยน สีเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. มคฺคสมงฺคี โลกิเยน ผสฺเสน โลกิยาย เวทนาย โลกิยาย ปญฺญาย โลกิยาย เจตนาย โลกิเยน จิตฺเตน โลกิยาย สทฺธาย โลกิเยน วีริเยน โลกิยาย สติยา โลกิเยน สมาธินา โลกิยาย ปญฺญาย สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มคฺคสมงฺคี โลกิเยน จ โลกุตฺตเรน จ สีเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. มคฺคสมงฺคี โลกิเยน จ โลกุตฺตเรน จ ผสฺเสน สมนฺนาคโต…เป… โลกิยาย จ โลกุตฺตราย จ ปญฺญาย สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มคฺคสมงฺคี โลกิเยน สีเลน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. มคฺคสมงฺคี ปุถุชฺชโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๘๘. มคฺคสมงฺคี โลกิยาย สมฺมาวาจาย สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. มคฺคสมงฺคี โลกิยาย สมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มคฺคสมงฺคี โลกิยาย สมฺมาวาจาย สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. มคฺคสมงฺคี โลกิเยน สมฺมาสงฺกปฺเปน…เป… โลกิเยน สมฺมาวายาเมน…เป… โลกิยาย สมฺมาสติยา…เป… โลกิเยน สมฺมาสมาธินา สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มคฺคสมงฺคี โลกิเยน สมฺมากมฺมนฺเตน…เป… โลกิเยน สมฺมาอาชีเวน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. มคฺคสมงฺคี โลกิยาย สมฺมาทิฏฺฐิยา…เป… โลกิเยน สมฺมาสมาธินา สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มคฺคสมงฺคี โลกิยาย จ โลกุตฺตราย จ สมฺมาวาจาย สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. มคฺคสมงฺคี โลกิยาย จ โลกุตฺตราย จ สมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มคฺคสมงฺคี โลกิยาย จ โลกุตฺตราย จ สมฺมาวาจาย สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. มคฺคสมงฺคี โลกิเยน จ โลกุตฺตเรน จ สมฺมาสงฺกปฺเปน…เป… โลกิเยน จ โลกุตฺตเรน จ สมฺมาวายาเมน …เป… โลกิยาย จ โลกุตฺตราย จ สมฺมาสติยา…เป… โลกิเยน จ โลกุตฺตเรน จ สมฺมาสมาธินา สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มคฺคสมงฺคี [Pg.317] โลกิเยน จ โลกุตฺตเรน จ สมฺมากมฺมนฺเตน…เป… สมฺมาอาชีเวน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. มคฺคสมงฺคี โลกิยาย จ โลกุตฺตราย จ สมฺมาทิฏฺฐิยา สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มคฺคสมงฺคี โลกิเยน จ โลกุตฺตเรน จ สมฺมาอาชีเวน สมนฺนาคโตติ? อามนฺตา. มคฺคสมงฺคี โลกิเยน จ โลกุตฺตเรน จ สมฺมาสงฺกปฺเปน…เป… โลกิเยน จ โลกุตฺตเรน จ สมฺมาสมาธินา สมนฺนาคโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๘๙. น วตฺตพฺพํ – ‘‘มคฺคสมงฺคี ทฺวีหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต’’ติ? อามนฺตา. โลกิเย สีเล นิรุทฺเธ มคฺโค อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. ทุสฺสีโล ขณฺฑสีโล ฉินฺนสีโล มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… เตน หิ มคฺคสมงฺคี ทฺวีหิ สีเลหิ สมนฺนาคโตติ.

ทฺวีหิสีเลหิกถา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทสมวคฺโค

(๑๐๑) ๗. สีลํ อเจตสิกนฺติกถา

๕๙๐. สีลํ อเจตสิกนฺติ? อามนฺตา. รูปํ…เป… นิพฺพานํ…เป… จกฺขายตนํ …เป… กายายตนํ… รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สีลํ อเจตสิกนฺติ? อามนฺตา. ผสฺโส อเจตสิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… สีลํ อเจตสิกนฺติ? อามนฺตา. เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… สทฺธา…เป… วีริยํ…เป… สติ…เป… สมาธิ…เป… ปญฺญา อเจตสิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ผสฺโส เจตสิโกติ? อามนฺตา. สีลํ เจตสิกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… สทฺธา…เป… วีริยํ…เป… สติ…เป… สมาธิ…เป… ปญฺญา เจตสิกาติ? อามนฺตา. สีลํ เจตสิกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๙๑. สีลํ อเจตสิกนฺติ? อามนฺตา. อนิฏฺฐผลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อิฏฺฐผลนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อิฏฺฐผลํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สีลํ อเจตสิก’’นฺติ.

สทฺธา [Pg.318] อิฏฺฐผลา, สทฺธา เจตสิกาติ? อามนฺตา. สีลํ อิฏฺฐผลํ, สีลํ เจตสิกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… วีริยํ…เป… สติ…เป… สมาธิ…เป… ปญฺญา อิฏฺฐผลา, ปญฺญา เจตสิกาติ? อามนฺตา. สีลํ อิฏฺฐผลํ, สีลํ เจตสิกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สีลํ อิฏฺฐผลํ, สีลํ อเจตสิกนฺติ? อามนฺตา. สทฺธา อิฏฺฐผลา, สทฺธา อเจตสิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สีลํ อิฏฺฐผลํ, สีลํ อเจตสิกนฺติ? อามนฺตา. วีริยํ…เป… สติ…เป… สมาธิ…เป… ปญฺญา อิฏฺฐผลา, ปญฺญา อเจตสิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๙๒. สีลํ อเจตสิกนฺติ? อามนฺตา. อผลํ อวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ สผลํ สวิปากนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ สผลํ สวิปากํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สีลํ อเจตสิก’’นฺติ…เป….

จกฺขายตนํ อเจตสิกํ อวิปากนฺติ? อามนฺตา. สีลํ อเจตสิกํ อวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตายตนํ…เป… กายายตนํ …เป… รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ อเจตสิกํ อวิปากนฺติ? อามนฺตา. สีลํ อเจตสิกํ อวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สีลํ อเจตสิกํ สวิปากนฺติ? อามนฺตา. จกฺขายตนํ อเจตสิกํ สวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สีลํ อเจตสิกํ สวิปากนฺติ? อามนฺตา. โสตายตนํ…เป… กายายตนํ… รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ อเจตสิกํ สวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๙๓. สมฺมาวาจา อเจตสิกาติ? อามนฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิ อเจตสิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาวาจา อเจตสิกาติ? อามนฺตา. สมฺมาสงฺกปฺโป…เป… สมฺมาวายาโม…เป… สมฺมาสติ…เป… สมฺมาสมาธิ อเจตสิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว อเจตสิโกติ? อามนฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิ อเจตสิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาอาชีโว อเจตสิโกติ? อามนฺตา. สมฺมาสงฺกปฺโป… สมฺมาวายาโม… สมฺมาสติ… สมฺมาสมาธิ อเจตสิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมาทิฏฺฐิ เจตสิกาติ? อามนฺตา. สมฺมาวาจา เจตสิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ เจตสิกาติ? อามนฺตา. สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว [Pg.319] เจตสิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาสงฺกปฺโป…เป… สมฺมาวายาโม…เป… สมฺมาสติ…เป… สมฺมาสมาธิ เจตสิโกติ? อามนฺตา. สมฺมาวาจา เจตสิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาสมาธิ เจตสิโกติ? อามนฺตา. สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว เจตสิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๙๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สีลํ อเจตสิก’’นฺติ? อามนฺตา. สีเล อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ ทุสฺสีโล โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ สีลํ อเจตสิกนฺติ.

สีลํ อเจตสิกนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทสมวคฺโค

(๑๐๒) ๘. สีลํ น จิตฺตานุปริวตฺตีติกถา

๕๙๕. สีลํ น จิตฺตานุปริวตฺตีติ? อามนฺตา. รูปํ… นิพฺพานํ… จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สีลํ น จิตฺตานุปริวตฺตีติ? อามนฺตา. ผสฺโส น จิตฺตานุปริวตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สีลํ น จิตฺตานุปริวตฺตีติ? อามนฺตา. เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ…เป… ปญฺญา น จิตฺตานุปริวตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ผสฺโส จิตฺตานุปริวตฺตีติ? อามนฺตา. สีลํ จิตฺตานุปริวตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา … สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ…เป… ปญฺญา จิตฺตานุปริวตฺตีติ? อามนฺตา. สีลํ จิตฺตานุปริวตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๙๖. สมฺมาวาจา น จิตฺตานุปริวตฺตีติ? อามนฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิ น จิตฺตานุปริวตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาวาจา น จิตฺตานุปริวตฺตีติ? อามนฺตา. สมฺมาสงฺกปฺโป… สมฺมาวายาโม… สมฺมาสติ…เป… สมฺมาสมาธิ น จิตฺตานุปริวตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว น จิตฺตานุปริวตฺตีติ? อามนฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิ น จิตฺตานุปริวตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาอาชีโว น จิตฺตานุปริวตฺตีติ[Pg.320]? อามนฺตา. สมฺมาสงฺกปฺโป… สมฺมาวายาโม… สมฺมาสติ…เป… สมฺมาสมาธิ น จิตฺตานุปริวตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมาทิฏฺฐิ จิตฺตานุปริวตฺตีติ? อามนฺตา. สมฺมาวาจา จิตฺตานุปริวตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ จิตฺตานุปริวตฺตีติ? อามนฺตา. สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว จิตฺตานุปริวตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมาสงฺกปฺโป … สมฺมาวายาโม… สมฺมาสติ…เป… สมฺมาสมาธิ จิตฺตานุปริวตฺตีติ? อามนฺตา. สมฺมาวาจา จิตฺตานุปริวตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาสมาธิ จิตฺตานุปริวตฺตีติ? อามนฺตา. สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว จิตฺตานุปริวตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๙๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สีลํ น จิตฺตานุปริวตฺตี’’ติ? อามนฺตา. สีเล อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ ทุสฺสีโล โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ สีลํ น จิตฺตานุปริวตฺตีติ.

สีลํ น จิตฺตานุปริวตฺตีติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทสมวคฺโค

(๑๐๓) ๙. สมาทานเหตุกถา

๕๙๘. สมาทานเหตุกํ สีลํ วฑฺฒตีติ? อามนฺตา. สมาทานเหตุโก ผสฺโส วฑฺฒติ, เวทนา วฑฺฒติ, สญฺญา วฑฺฒติ, เจตนา วฑฺฒติ, จิตฺตํ วฑฺฒติ, สทฺธา วฑฺฒติ, วีริยํ วฑฺฒติ, สติ วฑฺฒติ, สมาธิ วฑฺฒติ, ปญฺญา วฑฺฒตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมาทานเหตุกํ สีลํ วฑฺฒตีติ? อามนฺตา. ลตา วิย วฑฺฒติ, มาลุวา วิย วฑฺฒติ, รุกฺโข วิย วฑฺฒติ, ติณํ วิย วฑฺฒติ, มุญฺชปุญฺโช วิย วฑฺฒตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๕๙๙. สมาทานเหตุกํ สีลํ วฑฺฒตีติ? อามนฺตา. สีลํ สมาทิยิตฺวา กามวิตกฺกํ วิตกฺเกนฺตสฺส พฺยาปาทวิตกฺกํ วิตกฺเกนฺตสฺส วิหึสาวิตกฺกํ วิตกฺเกนฺตสฺส สีลํ วฑฺฒตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ [Pg.321] โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? อามนฺตา. กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, สุวิทูรวิทูรานิ! กตมานิ จตฺตาริ? นภญฺจ, ภิกฺขเว, ปถวี จ – อิทํ ปฐมํ สุวิทูรวิทูรํ…เป… ตสฺมา สตํ ธมฺโม อสพฺภิ อารกา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ.

๖๐๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สมาทานเหตุกํ สีลํ วฑฺฒตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อารามโรปา วนโรปา…เป… ธมฺมฏฺฐา สีลสมฺปนฺนา เต ชนา สคฺคคามิโน’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สมาทานเหตุกํ สีลํ วฑฺฒตีติ.

สมาทานเหตุกถา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทสมวคฺโค

(๑๐๔) ๑๐. วิญฺญตฺติ สีลนฺติกถา

๖๐๑. วิญฺญตฺติ สีลนฺติ? อามนฺตา. ปาณาติปาตา เวรมณีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อทินฺนาทานา เวรมณีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… มุสาวาทา เวรมณีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อภิวาทนํ สีลํ, ปจฺจุฏฺฐานํ สีลํ, อญฺชลิกมฺมํ สีลํ, สามีจิกมฺมํ สีลํ, อาสนาภิหาโร สีลํ, เสยฺยาภิหาโร สีลํ, ปาโททกาภิหาโร สีลํ, ปาทกถลิกาภิหาโร สีลํ, นฺหาเน ปิฏฺฐิปริกมฺมํ สีลนฺติ? อามนฺตา. ปาณาติปาตา เวรมณีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๐๒. น [Pg.322] วตฺตพฺพํ – ‘‘วิญฺญตฺติ สีล’’นฺติ? อามนฺตา. ทุสฺสิลฺยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ วิญฺญตฺติ สีลนฺติ.

วิญฺญตฺติ สีลนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๐. ทสมวคฺโค

(๑๐๕) ๑๑. อวิญฺญตฺติ ทุสฺสิลฺยนฺติกถา

๖๐๓. อวิญฺญตฺติ ทุสฺสิลฺยนฺติ? อามนฺตา. ปาณาติปาโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อทินฺนาทานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กาเมสุมิจฺฉาจาโรติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มุสาวาโทติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปาปกมฺมํ สมาทิยิตฺวา ทานํ ททนฺตสฺส ปุญฺญญฺจ อปุญฺญญฺจ อุโภ วฑฺฒนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุญฺญญฺจ อปุญฺญญฺจ อุโภ วฑฺฒนฺตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? อามนฺตา. กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, สุวิทูรวิทูรานิ! กตมานิ จตฺตาริ? นภญฺจ, ภิกฺขเว, ปถวี จ – อิทํ ปฐมํ สุวิทูรวิทูรํ…เป… ตสฺมา สตํ ธมฺโม อสพฺภิ อารกา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ.

๖๐๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อวิญฺญตฺติ ทุสฺสิลฺย’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ ปาปกมฺมํ สมาทินฺโน อาสีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปาปกมฺมํ สมาทินฺโน อาสิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อวิญฺญตฺติ ทุสฺสิลฺย’’นฺติ.

อวิญฺญตฺติ ทุสฺสิลฺยนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

ทสมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

อุปปตฺเตสิเย [Pg.323] ปญฺจกฺขนฺเธ อนิรุทฺเธ กิริยา ปญฺจกฺขนฺธา อุปฺปชฺชนฺติ, มคฺคสมงฺคิสฺส รูปํ มคฺโค, ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา, ปญฺจวิญฺญาณา กุสลาปิ อกุสลาปิ, ปญฺจวิญฺญาณา สาโภคา, มคฺคสมงฺคี ทฺวีหิ สีเลหิ สมนฺนาคโต, สีลํ อเจตสิกํ, สีลํ น จิตฺตานุปริวตฺติ, สมาทานเหตุกํ สีลํ วฑฺฒตีติ, วิญฺญตฺติสีลํ อวิญฺญตฺติ ทุสฺสิลฺยนฺติ.

ทุติโย ปณฺณาสโก.

ตสฺสุทฺทานํ –

นิยามสงฺคหคตานิสํสตา จ นิโรโธติ.

๑๑. เอกาทสมวคฺโค

(๑๐๖-๑๐๘) ๑-๓. ติสฺโสปิ อนุสยกถา

๖๐๕. อนุสยา อพฺยากตาติ? อามนฺตา. วิปากาพฺยากตา กิริยาพฺยากตา รูปํ นิพฺพานํ จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามราคานุสโย อพฺยากโตติ? อามนฺตา. กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ กามราคสํโยชนํ กาโมโฆ กามโยโค กามจฺฉนฺทนีวรณํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ…เป… กามจฺฉนฺทนีวรณํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. กามราคานุสโย อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปฏิฆานุสโย อพฺยากโตติ? อามนฺตา. ปฏิฆํ ปฏิฆปริยุฏฺฐานํ ปฏิฆสํโยชนํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปฏิฆํ ปฏิฆปริยุฏฺฐานํ ปฏิฆสํโยชนํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. ปฏิฆานุสโย อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มานานุสโย [Pg.324] อพฺยากโตติ? อามนฺตา. มาโน มานปริยุฏฺฐานํ มานสํโยชนํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… มาโน มานปริยุฏฺฐานํ มานสํโยชนํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. มานานุสโย อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป….

ทิฏฺฐานุสโย อพฺยากโตติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิ ทิฏฺโฐโฆ ทิฏฺฐิโยโค ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทิฏฺฐิ ทิฏฺโฐโฆ ทิฏฺฐิโยโค ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐานุสโย อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิจิกิจฺฉานุสโย อพฺยากโตติ? อามนฺตา. วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ วิจิกิจฺฉานีวรณํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ วิจิกิจฺฉานีวรณํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. วิจิกิจฺฉานุสโย อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ภวราคานุสโย อพฺยากโตติ? อามนฺตา. ภวราโค ภวราคปริยุฏฺฐานํ ภวราคสํโยชนํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ภวราโค ภวราคปริยุฏฺฐานํ ภวราคสํโยชนํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. ภวราคานุสโย อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อวิชฺชานุสโย อพฺยากโตติ? อามนฺตา. อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานีวรณํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานีวรณํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. อวิชฺชานุสโย อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๐๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนุสยา อพฺยากตา’’ติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชโน กุสลาพฺยากเต จิตฺเต วตฺตมาเน ‘‘สานุสโย’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. กุสลากุสลา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ อนุสยา อพฺยากตาติ. ปุถุชฺชโน กุสลาพฺยากเต จิตฺเต วตฺตมาเน ‘‘สราโค’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. กุสลากุสลา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ ราโค อพฺยากโตติ.

๖๐๗. อนุสยา [Pg.325] อเหตุกาติ? อามนฺตา. รูปํ นิพฺพานํ จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามราคานุสโย อเหตุโกติ? อามนฺตา. กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ กามราคสํโยชนํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ อเหตุกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ…เป… กามจฺฉนฺทนีวรณํ สเหตุกนฺติ? อามนฺตา. กามราคานุสโย สเหตุโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปฏิฆานุสโย…เป… มานานุสโย… ทิฏฺฐานุสโย… วิจิกิจฺฉานุสโย… ภวราคานุสโย… อวิชฺชานุสโย อเหตุโกติ? อามนฺตา. อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาสํโยชนํ อวิชฺชานีวรณํ อเหตุกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ…เป… อวิชฺชานีวรณํ สเหตุกนฺติ? อามนฺตา. อวิชฺชานุสโย สเหตุโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๐๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนุสยา อเหตุกา’’ติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชโน กุสลาพฺยากเต จิตฺเต วตฺตมาเน ‘‘สานุสโย’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อนุสยา เตน เหตุนา สเหตุกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ อนุสยา อเหตุกาติ. ปุถุชฺชโน กุสลาพฺยากเต จิตฺเต วตฺตมาเน ‘‘สราโค’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. ราโค เตน เหตุนา สเหตุโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ ราโค อเหตุโกติ.

๖๐๙. อนุสยา จิตฺตวิปฺปยุตฺตาติ? อามนฺตา. รูปํ นิพฺพานํ จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามราคานุสโย จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ กามราคสํโยชนํ กาโมโฆ กามโยโค กามจฺฉนฺทนีวรณํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามราโค กามราคปริยุฏฺฐานํ…เป… กามจฺฉนฺทนีวรณํ จิตฺตสมฺปยุตฺตนฺติ? อามนฺตา. กามราคานุสโย จิตฺตสมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๑๐. กามราคานุสโย จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. กตมกฺขนฺธปริยาปนฺโนติ? สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโนติ. สงฺขารกฺขนฺโธ จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น [Pg.326] เหวํ วตฺตพฺเพ. สงฺขารกฺขนฺโธ จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามราคานุสโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. กามราโค สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามราโค สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน จิตฺตสมฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. กามราคานุสโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน จิตฺตสมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กามราคานุสโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน จิตฺตวิปฺปยุตฺโต, กามราโค สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน จิตฺตสมฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. สงฺขารกฺขนฺโธ เอกเทโส จิตฺตสมฺปยุตฺโต เอกเทโส จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สงฺขารกฺขนฺโธ เอกเทโส จิตฺตสมฺปยุตฺโต เอกเทโส จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ เอกเทโส จิตฺตสมฺปยุตฺโต เอกเทโส จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๑๑. ปฏิฆานุสโย มานานุสโย ทิฏฺฐานุสโย วิจิกิจฺฉานุสโย ภวราคานุสโย อวิชฺชานุสโย จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานีวรณํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานีวรณํ จิตฺตสมฺปยุตฺตนฺติ? อามนฺตา. อวิชฺชานุสโย จิตฺตสมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๑๒. อวิชฺชานุสโย จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. กตมกฺขนฺธปริยาปนฺโนติ? สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโนติ. สงฺขารกฺขนฺโธ จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. สงฺขารกฺขนฺโธ จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อวิชฺชานุสโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. อวิชฺชา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา จิตฺตวิปฺปยุตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อวิชฺชา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา จิตฺตสมฺปยุตฺตาติ? อามนฺตา. อวิชฺชานุสโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน จิตฺตสมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อวิชฺชานุสโย [Pg.327] สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน จิตฺตวิปฺปยุตฺโต, อวิชฺชาสงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา จิตฺตสมฺปยุตฺตาติ? อามนฺตา. สงฺขารกฺขนฺโธ เอกเทโส จิตฺตสมฺปยุตฺโต เอกเทโส จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

สงฺขารกฺขนฺโธ เอกเทโส จิตฺตสมฺปยุตฺโต เอกเทโส จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ เอกเทโส จิตฺตสมฺปยุตฺโต เอกเทโส จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๑๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อนุสยา จิตฺตวิปฺปยุตฺตา’’ติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชโน กุสลาพฺยากเต จิตฺเต วตฺตมาเน ‘‘สานุสโย’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. อนุสยา เตน จิตฺเตน สมฺปยุตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ อนุสยา จิตฺตวิปฺปยุตฺตาติ. ปุถุชฺชโน กุสลาพฺยากเต จิตฺเต วตฺตมาเน ‘‘สราโค’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. ราโค เตน จิตฺเตน สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ราโค จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ.

ติสฺโสปิ อนุสยกถา นิฏฺฐิตา.

๑๑. เอกาทสมวคฺโค

(๑๐๙) ๔. ญาณกถา

๖๑๔. อญฺญาเณ วิคเต ญาณวิปฺปยุตฺเต จิตฺเต วตฺตมาเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘ญาณี’’ติ? อามนฺตา. ราเค วิคเต น วตฺตพฺพํ – ‘‘วีตราโค’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อญฺญาเณ วิคเต ญาณวิปฺปยุตฺเต จิตฺเต วตฺตมาเน น วตฺตพฺพํ – ‘‘ญาณี’’ติ? อามนฺตา. โทเส วิคเต… โมเห วิคเต… กิเลเส วิคเต น วตฺตพฺพํ – ‘‘นิกฺกิเลโส’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ราเค วิคเต วตฺตพฺพํ – ‘‘วีตราโค’’ติ? อามนฺตา. อญฺญาเณ วิคเต ญาณวิปฺปยุตฺเต จิตฺเต วตฺตมาเน วตฺตพฺพํ – ‘‘ญาณี’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โทเส วิคเต… โมเห วิคเต… กิเลเส วิคเต วตฺตพฺพํ – ‘‘นิกฺกิเลโส’’ติ? อามนฺตา. อญฺญาเณ วิคเต ญาณวิปฺปยุตฺเต จิตฺเต วตฺตมาเน วตฺตพฺพํ – ‘‘ญาณี’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๑๕. อญฺญาเณ [Pg.328] วิคเต ญาณวิปฺปยุตฺเต จิตฺเต วตฺตมาเน วตฺตพฺพํ – ‘‘ญาณี’’ติ? อามนฺตา. อตีเตน ญาเณน ญาณี นิรุทฺเธน วิคเตน ปฏิปสฺสทฺเธน ญาเณน ญาณีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ญาณกถา นิฏฺฐิตา.

๑๑. เอกาทสมวคฺโค

(๑๑๐) ๕. ญาณํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถา

๖๑๖. ญาณํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติ? อามนฺตา. รูปํ นิพฺพานํ จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ญาณํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติ? อามนฺตา. ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค จิตฺตสมฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. ญาณํ จิตฺตสมฺปยุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ญาณํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติ? อามนฺตา. กตมกฺขนฺธปริยาปนฺนนฺติ? สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนนฺติ. สงฺขารกฺขนฺโธ จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขารกฺขนฺโธ จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ญาณํ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติ? อามนฺตา. ปญฺญา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา จิตฺตวิปฺปยุตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปญฺญา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา จิตฺตสมฺปยุตฺตาติ? อามนฺตา. ญาณํ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนํ จิตฺตสมฺปยุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ญาณํ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ, ปญฺญา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา จิตฺตสมฺปยุตฺตาติ? อามนฺตา. สงฺขารกฺขนฺโธ เอกเทโส จิตฺตสมฺปยุตฺโต เอกเทโส จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขารกฺขนฺโธ เอกเทโส จิตฺตสมฺปยุตฺโต เอกเทโส จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ เอกเทโส จิตฺตสมฺปยุตฺโต เอกเทโส จิตฺตวิปฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๑๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ญาณํ จิตฺตวิปฺปยุตฺต’’นฺติ? อามนฺตา. อรหา จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี ‘‘ญาณี’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. ญาณํ เตน จิตฺเตน สมฺปยุตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ญาณํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติ.

อรหา [Pg.329] จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี ‘‘ปญฺญวา’’ติ วตฺตพฺโพติ ? อามนฺตา. ปญฺญา เตน จิตฺเตน สมฺปยุตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ปญฺญา จิตฺตวิปฺปยุตฺตาติ.

ญาณํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๑. เอกาทสมวคฺโค

(๑๑๑) ๖. อิทํ ทุกฺขนฺติกถา

๖๑๘. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ วาจํ ภาสโต ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ วาจํ ภาสโต ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. ‘‘อยํ มคฺโค’’ติ วาจํ ภาสโต ‘‘อยํ มคฺโค’’ติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

‘‘อยํ สมุทโย’’ติ วาจํ ภาสโต น จ ‘‘อยํ สมุทโย’’ติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต น จ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ‘‘อยํ นิโรโธ’’ติ… ‘‘อยํ มคฺโค’’ติ วาจํ ภาสโต น จ ‘‘อยํ มคฺโค’’ติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต น จ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๑๙. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. ‘‘รูปํ อนิจฺจ’’นฺติ วาจํ ภาสโต ‘‘รูปํ อนิจฺจ’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… ‘‘วิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ วาจํ ภาสโต ‘‘วิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

‘‘อิทํ [Pg.330] ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. ‘‘รูปํ อนตฺตา’’ติ วาจํ ภาสโต ‘‘รูปํ อนตฺตา’’ติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. เวทนา … สญฺญา… สงฺขารา… ‘‘วิญฺญาณํ อนตฺตา’’ติ วาจํ ภาสโต ‘‘วิญฺญาณํ อนตฺตา’’ติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

‘‘รูปํ อนิจฺจ’’นฺติ วาจํ ภาสโต น จ ‘‘รูปํ อนิจฺจ’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต น จ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… ‘‘วิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ วาจํ ภาสโต น จ ‘‘วิญฺญาณํ อนิจฺจ’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต น จ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

‘‘รูปํ อนตฺตา’’ติ วาจํ ภาสโต น จ ‘‘รูปํ อนตฺตา’’ติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต น จ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… ‘‘วิญฺญาณํ อนตฺตา’’ติ วาจํ ภาสโต น จ ‘‘วิญฺญาณํ อนตฺตา’’ติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต น จ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๒๐. ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วาจํ ภาสโต ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ญาณํ ปวตฺตตีติ? อามนฺตา. ‘‘อิ’’ติ จ ‘‘ท’’นฺติ จ ‘‘ทุ’’ติ จ ‘‘ข’’นฺติ จ ญาณํ ปวตฺตตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อิทํ ทุกฺขนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๑. เอกาทสมวคฺโค

(๑๑๒) ๗. อิทฺธิพลกถา

๖๒๑. อิทฺธิพเลน สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. อิทฺธิมยิโก โส อายุ, อิทฺธิมยิกา สา คติ, อิทฺธิมยิโก โส อตฺตภาวปฺปฏิลาโภติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อิทฺธิพเลน [Pg.331] สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. อตีตํ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺย, อนาคตํ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อิทฺธิพเลน สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. ทฺเว กปฺเป ติฏฺเฐยฺย, ตโย กปฺเป ติฏฺเฐยฺย, จตฺตาโร กปฺเป ติฏฺเฐยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อิทฺธิพเลน สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. สติ ชีวิเต ชีวิตาวเสเส ติฏฺเฐยฺย, อสติ ชีวิเต ชีวิตาวเสเส ติฏฺเฐยฺยาติ? สติ ชีวิเต ชีวิตาวเสเส ติฏฺเฐยฺยาติ. หญฺจิ สติ ชีวิเต ชีวิตาวเสเส ติฏฺเฐยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อิทฺธิพเลน สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยา’’ติ. อสติ ชีวิเต ชีวิตาวเสเส ติฏฺเฐยฺยาติ, มโต ติฏฺเฐยฺย, กาลงฺกโต ติฏฺเฐยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๒๒. อิทฺธิพเลน สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. อุปฺปนฺโน ผสฺโส มา นิรุชฺฌีติ ลพฺภา อิทฺธิยา ปคฺคเหตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อุปฺปนฺนา เวทนา…เป… อุปฺปนฺนา สญฺญา …เป… อุปฺปนฺนา เจตนา…เป… อุปฺปนฺนํ จิตฺตํ… อุปฺปนฺนา สทฺธา… อุปฺปนฺนํ วีริยํ… อุปฺปนฺนา สติ… อุปฺปนฺโน สมาธิ …เป… อุปฺปนฺนา ปญฺญา มา นิรุชฺฌีติ ลพฺภา อิทฺธิยา ปคฺคเหตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อิทฺธิพเลน สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. รูปํ นิจฺจํ โหตูติ ลพฺภา อิทฺธิยา ปคฺคเหตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ นิจฺจํ โหตูติ ลพฺภา อิทฺธิยา ปคฺคเหตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อิทฺธิพเลน สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. ชาติธมฺมา สตฺตา มา ชายึสูติ ลพฺภา อิทฺธิยา ปคฺคเหตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ชราธมฺมา สตฺตา มา ชีรึสูติ…เป… พฺยาธิธมฺมา สตฺตา มา พฺยาธิยึสูติ…เป… มรณธมฺมา สตฺตา มา มียึสูติ ลพฺภา อิทฺธิยา ปคฺคเหตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๒๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อิทฺธิพเลน สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา พหุลีกตา ยานีกตา วตฺถุกตา อนุฏฺฐิตา ปริจิตา สุสมารทฺธา, โส อากงฺขมาโน กปฺปํ วา ติฏฺเฐยฺย กปฺปาวเสสํ วา’’ติ ! อตฺเถว [Pg.332] สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อิทฺธิพเลน สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ.

๖๒๔. อิทฺธิพเลน สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘จตุนฺนํ, ภิกฺขเว, ธมฺมานํ นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโค สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมึ! กตเมสํ จตุนฺนํ? ชราธมฺโม ‘‘มา ชีรี’’ติ นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโค สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมึ. พฺยาธิธมฺโม ‘‘มา พฺยาธิยี’’ติ…เป… มรณธมฺโม ‘‘มา มียี’’ติ…เป… ยานิ โข ปน ตานิ ปุพฺเพ กตานิ ปาปกานิ กมฺมานิ สํกิเลสิกานิ โปโนพฺภวิกานิ สทรานิ ทุกฺขวิปากานิ อายตึ ชาติชรามรณิยานิ เตสํ วิปาโก ‘‘มา นิพฺพตฺตี’’ติ นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโค สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมึ. อิเมสํ โข, ภิกฺขเว, จตุนฺนํ ธมฺมานํ นตฺถิ โกจิ ปาฏิโภโค สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมิ’’นฺติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อิทฺธิพเลน สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยา’’ติ.

อิทฺธิพลกถา นิฏฺฐิตา.

๑๑. เอกาทสมวคฺโค

(๑๑๓) ๘. สมาธิกถา

๖๒๕. จิตฺตสนฺตติ สมาธีติ? อามนฺตา. อตีตา จิตฺตสนฺตติ สมาธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… จิตฺตสนฺตติ สมาธีติ? อามนฺตา. อนาคตา จิตฺตสนฺตติ สมาธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จิตฺตสนฺตติ สมาธีติ? อามนฺตา. นนุ อตีตํ นิรุทฺธํ อนาคตํ อชาตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตํ นิรุทฺธํ อนาคตํ อชาตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จิตฺตสนฺตติ สมาธี’’ติ.

๖๒๖. เอกจิตฺตกฺขณิโก [Pg.333] สมาธีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี สมาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตวิญฺญาณสมงฺคี…เป… ฆานวิญฺญาณสมงฺคี… ชิวฺหาวิญฺญาณสมงฺคี… กายวิญฺญาณสมงฺคี…เป… อกุสลจิตฺตสมงฺคี …เป… ราคสหคตจิตฺตสมงฺคี…เป… โทสสหคตจิตฺตสมงฺคี…เป… โมหสหคตจิตฺตสมงฺคี…เป… อโนตฺตปฺปสหคตจิตฺตสมงฺคี สมาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จิตฺตสนฺตติ สมาธีติ? อามนฺตา. อกุสลจิตฺตสนฺตติ สมาธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ราคสหคตา…เป… โทสสหคตา…เป… โมหสหคตา…เป… อโนตฺตปฺปสหคตา จิตฺตสนฺตติ สมาธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘จิตฺตสนฺตติ สมาธี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อหํ โข, อาวุโส นิคณฺฐา, ปโหมิ อนิญฺชมาโน กาเยน, อภาสมาโน วาจํ, สตฺต รตฺตินฺทิวานิ เอกนฺตสุขํ ปฏิสํเวที วิหริตุ’’นฺติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ จิตฺตสนฺตติ สมาธีติ.

สมาธิกถา นิฏฺฐิตา.

๑๑. เอกาทสมวคฺโค

(๑๑๔) ๙. ธมฺมฏฺฐิตตากถา

๖๒๗. ธมฺมฏฺฐิตตา ปรินิปฺผนฺนาติ? อามนฺตา. ตาย ฐิตตา ปรินิปฺผนฺนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตาย ฐิตตา ปรินิปฺผนฺนาติ? อามนฺตา. ตาย ตาเยว นตฺถิ ทุกฺขสฺสนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปสฺส ฐิตตา ปรินิปฺผนฺนาติ? อามนฺตา. ตาย ฐิตตา ปรินิปฺผนฺนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตาย ฐิตตา ปรินิปฺผนฺนาติ? อามนฺตา. ตาย ตาเยว นตฺถิ ทุกฺขสฺสนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เวทนาย [Pg.334] ฐิตตา…เป… สญฺญาย ฐิตตา…เป… สงฺขารานํ ฐิตตา…เป… วิญฺญาณสฺส ฐิตตา ปรินิปฺผนฺนาติ? อามนฺตา. ตาย ฐิตตา ปรินิปฺผนฺนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตาย ฐิตตา ปรินิปฺผนฺนาติ? อามนฺตา. ตาย ตาเยว นตฺถิ ทุกฺขสฺสนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ธมฺมฏฺฐิตตากถา นิฏฺฐิตา.

๑๑. เอกาทสมวคฺโค

(๑๑๕) ๑๐. อนิจฺจตากถา

๖๒๘. อนิจฺจตา ปรินิปฺผนฺนาติ? อามนฺตา. ตาย อนิจฺจตาย อนิจฺจตา ปรินิปฺผนฺนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตาย อนิจฺจตาย อนิจฺจตา ปรินิปฺผนฺนาติ? อามนฺตา. ตาย ตาเยว นตฺถิ ทุกฺขสฺสนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ.

ชรา ปรินิปฺผนฺนาติ? อามนฺตา. ตาย ชราย ชรา ปรินิปฺผนฺนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตาย ชราย ชรา ปรินิปฺผนฺนาติ? อามนฺตา. ตาย ตาเยว นตฺถิ ทุกฺขสฺสนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มรณํ ปรินิปฺผนฺนนฺติ? อามนฺตา. ตสฺส มรณสฺส มรณํ ปรินิปฺผนฺนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. ตสฺส มรณสฺส มรณํ ปรินิปฺผนฺนนฺติ? อามนฺตา. ตสฺส ตสฺเสว นตฺถิ ทุกฺขสฺสนฺตกิริยา, นตฺถิ วฏฺฏุปจฺเฉโท, นตฺถิ อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๒๙. รูปํ ปรินิปฺผนฺนํ, รูปสฺส อนิจฺจตา อตฺถีติ? อามนฺตา. อนิจฺจตา ปรินิปฺผนฺนา, อนิจฺจตาย อนิจฺจตา อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปํ ปรินิปฺผนฺนํ, รูปสฺส ชรา อตฺถีติ? อามนฺตา. ชรา ปรินิปฺผนฺนา, ชราย ชรา อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ ปรินิปฺผนฺนํ, รูปสฺส เภโท อตฺถิ, อนฺตรธานํ อตฺถีติ? อามนฺตา. มรณํ ปรินิปฺผนฺนํ, มรณสฺส เภโท อตฺถิ, อนฺตรธานํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เวทนา [Pg.335]…เป… สญฺญา… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณํ ปรินิปฺผนฺนํ, วิญฺญาณสฺส อนิจฺจตา อตฺถีติ? อามนฺตา. อนิจฺจตา ปรินิปฺผนฺนา, อนิจฺจตาย อนิจฺจตา อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… วิญฺญาณํ ปรินิปฺผนฺนํ, วิญฺญาณสฺส ชรา อตฺถีติ? อามนฺตา. ชรา ปรินิปฺผนฺนา, ชราย ชรา อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วิญฺญาณํ ปรินิปฺผนฺนํ, วิญฺญาณสฺส เภโท อตฺถิ, อนฺตรธานํ อตฺถีติ? อามนฺตา. มรณํ ปรินิปฺผนฺนํ, มรณสฺส เภโท อตฺถิ, อนฺตรธานํ อตฺถีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนิจฺจตากถา นิฏฺฐิตา.

เอกาทสมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

อนุสยา อพฺยากตา, อเหตุกา, จิตฺตวิปฺปยุตฺตา, อญฺญาเณ วิคเต ญาณี, ญาณํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ, ยตฺถ สทฺเท ญาณํ ปวตฺตติ, อิทฺธิพเลน สมนฺนาคโต กปฺปํ ติฏฺเฐยฺย, จิตฺตสนฺตติ สมาธิ, ธมฺมฏฺฐิตตา, อนิจฺจตาติ.

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

(๑๑๖) ๑. สํวโร กมฺมนฺติกถา

๖๓๐. สํวโร กมฺมนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุนฺทฺริยสํวโร จกฺขุกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตินฺทฺริยสํวโร…เป… ฆานินฺทฺริยสํวโร…เป… ชิวฺหินฺทฺริยสํวโร…เป… กายินฺทฺริยสํวโร กายกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กายินฺทฺริยสํวโร กายกมฺมนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุนฺทฺริยสํวโร จกฺขุกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กายินฺทฺริยสํวโร กายกมฺมนฺติ? อามนฺตา. โสตินฺทฺริยสํวโร…เป… ฆานินฺทฺริยสํวโร…เป… ชิวฺหินฺทฺริยสํวโร ชิวฺหากมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มนินฺทฺริยสํวโร มโนกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มนินฺทฺริยสํวโร มโนกมฺมนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุนฺทฺริยสํวโร จกฺขุกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มนินฺทฺริยสํวโร มโนกมฺมนฺติ? อามนฺตา. โสตินฺทฺริยสํวโร [Pg.336] …เป… ฆานินฺทฺริยสํวโร… ชิวฺหินฺทฺริยสํวโร…เป… กายินฺทฺริยสํวโร กายกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๓๑. อสํวโร กมฺมนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุนฺทฺริยอสํวโร จกฺขุกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตินฺทฺริยอสํวโร…เป… ฆานินฺทฺริยอสํวโร…เป… ชิวฺหินฺทฺริยอสํวโร… กายินฺทฺริยอสํวโร กายกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กายินฺทฺริยอสํวโร กายกมฺมนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุนฺทฺริยอสํวโร จกฺขุกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กายินฺทฺริยอสํวโร กายกมฺมนฺติ? อามนฺตา. โสตินฺทฺริยอสํวโร…เป… ฆานินฺทฺริยอสํวโร…เป… ชิวฺหินฺทฺริยอสํวโร ชิวฺหากมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มนินฺทฺริยอสํวโร มโนกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มนินฺทฺริยอสํวโร มโนกมฺมนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุนฺทฺริยอสํวโร จกฺขุกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มนินฺทฺริยอสํวโร มโนกมฺมนฺติ? อามนฺตา. โสตินฺทฺริยอสํวโร…เป… ฆานินฺทฺริยอสํวโร…เป… ชิวฺหินฺทฺริยอสํวโร…เป… กายินฺทฺริยอสํวโร กายกมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๓๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สํวโรปิ อสํวโรปิ กมฺม’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหติ…เป… น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ, โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย นิมิตฺตคฺคาหี โหติ…เป… น นิมิตฺตคฺคาหี โหตี’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สํวโรปิ อสํวโรปิ กมฺมนฺติ.

สํวโร กมฺมนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

(๑๑๗) ๒. กมฺมกถา

๖๓๓. สพฺพํ กมฺมํ สวิปากนฺติ? อามนฺตา. สพฺพา เจตนา สวิปากาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺพา เจตนา สวิปากาติ? อามนฺตา. วิปากาพฺยากตา เจตนา สวิปากาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺพา เจตนา สวิปากาติ[Pg.337]? อามนฺตา. กิริยาพฺยากตา เจตนา สวิปากาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สพฺพา เจตนา สวิปากาติ? อามนฺตา. กามาวจรา วิปากาพฺยากตา เจตนา สวิปากาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺพา เจตนา สวิปากาติ? อามนฺตา. รูปาวจรา อรูปาวจรา อปริยาปนฺนา วิปากาพฺยากตา เจตนา สวิปากาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สพฺพา เจตนา สวิปากาติ? อามนฺตา. กามาวจรา กิริยาพฺยากตา เจตนา สวิปากาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺพา เจตนา สวิปากาติ? อามนฺตา. รูปาวจรา อรูปาวจรา กิริยาพฺยากตา เจตนา สวิปากาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๓๔. วิปากาพฺยากตา เจตนา อวิปากาติ? อามนฺตา. หญฺจิ วิปากาพฺยากตา เจตนา อวิปากา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพา เจตนา สวิปากา’’ติ.

กิริยาพฺยากตา เจตนา อวิปากาติ? อามนฺตา. หญฺจิ กิริยาพฺยากตา เจตนา อวิปากา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพา เจตนา สวิปากา’’ติ.

กามาวจรา รูปาวจรา อรูปาวจรา อปริยาปนฺนา วิปากาพฺยากตา เจตนา อวิปากาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อปริยาปนฺนา วิปากาพฺยากตา เจตนา อวิปากา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพา เจตนา สวิปากา’’ติ.

กามาวจรา รูปาวจรา อรูปาวจรา กิริยาพฺยากตา เจตนา อวิปากาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรูปาวจรา กิริยาพฺยากตา เจตนา อวิปากา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพา เจตนา สวิปากา’’ติ.

๖๓๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺพํ กมฺมํ สวิปาก’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, สญฺเจตนิกานํ กมฺมานํ กตานํ อุปจิตานํ อปฺปฏิสํวิทิตฺวา พฺยนฺติภาวํ วทามิ, ตญฺจ โข ทิฏฺเฐว ธมฺเม อุปปชฺเช วา อปเร วา ปริยาเย’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สพฺพํ กมฺมํ สวิปากนฺติ.

กมฺมกถา นิฏฺฐิตา.

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

(๑๑๘) ๓. สทฺโท วิปาโกติกถา

๖๓๖. สทฺโท [Pg.338] วิปาโกติ? อามนฺตา. สุขเวทนิโย ทุกฺขเวทนิโย อทุกฺขมสุขเวทนิโย, สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต, ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต, อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต, ผสฺเสน สมฺปยุตฺโต, เวทนาย สมฺปยุตฺโต, สญฺญาย สมฺปยุตฺโต, เจตนาย สมฺปยุตฺโต, จิตฺเตน สมฺปยุตฺโต, สารมฺมโณ; อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา อาโภโค สมนฺนาหาโร มนสิกาโร เจตนา ปตฺถนา ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ น สุขเวทนิโย น ทุกฺขเวทนิโย…เป… อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ น สุขเวทนิโย…เป… อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สทฺโท วิปาโก’’ติ.

ผสฺโส วิปาโก, ผสฺโส สุขเวทนิโย…เป… สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. สทฺโท วิปาโก, สทฺโท สุขเวทนิโย…เป… สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สทฺโท วิปาโก, สทฺโท น สุขเวทนิโย…เป… อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. ผสฺโส วิปาโก, ผสฺโส น สุขเวทนิโย, น ทุกฺขเวทนิโย…เป… อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๓๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สทฺโท วิปาโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘โส ตสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา อุสฺสนฺนตฺตา วิปุลตฺตา พฺรหฺมสฺสโร โหติ กรวิกภาณี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สทฺโท วิปาโกติ.

สทฺโท วิปาโกติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

(๑๑๙) ๔. สฬายตนกถา

๖๓๘. จกฺขายตนํ [Pg.339] วิปาโกติ? อามนฺตา. สุขเวทนิยํ ทุกฺขเวทนิยํ…เป… สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ น สุขเวทนิยํ…เป… อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ น สุขเวทนิยํ…เป… อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขายตนํ วิปาโก’’ติ…เป….

ผสฺโส วิปาโก, ผสฺโส สุขเวทนิโย…เป… สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. จกฺขายตนํ วิปาโก, จกฺขายตนํ สุขเวทนิยํ…เป… สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขายตนํ วิปาโก, จกฺขายตนํ น สุขเวทนิยํ…เป… อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. ผสฺโส วิปาโก, ผสฺโส น สุขเวทนิโย…เป… อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๓๙. โสตายตนํ…เป… ฆานายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ…เป… กายายตนํ วิปาโกติ? อามนฺตา. สุขเวทนิยํ…เป… สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… นนุ น สุขเวทนิยํ…เป… อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ น สุขเวทนิยํ…เป… อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กายายตนํ วิปาโก’’ติ.

ผสฺโส วิปาโก, ผสฺโส สุขเวทนิโย…เป… สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. กายายตนํ วิปาโก, กายายตนํ สุขเวทนิยํ…เป… สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… กายายตนํ วิปาโก, กายายตนํ น สุขเวทนิยํ…เป… อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. ผสฺโส วิปาโก, ผสฺโส น สุขเวทนิโย…เป… อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๔๐. น [Pg.340] วตฺตพฺพํ – ‘‘สฬายตนํ วิปาโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ สฬายตนํ กมฺมสฺส กตตฺตา อุปฺปนฺนนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ สฬายตนํ กมฺมสฺส กตตฺตา อุปฺปนฺนํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สฬายตนํ วิปาโก’’ติ.

สฬายตนกถา นิฏฺฐิตา.

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

(๑๒๐) ๕. สตฺตกฺขตฺตุปรมกถา

๖๔๑. สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโตติ? อามนฺตา. มาตา ชีวิตา โวโรปิตา… ปิตา ชีวิตา โวโรปิโต… อรหา ชีวิตา โวโรปิโต… ทุฏฺเฐน จิตฺเตน ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาทิตํ… สงฺโฆ ภินฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโตติ? อามนฺตา. อภพฺโพ อนฺตรา ธมฺมํ อภิสเมตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. อภพฺโพ อนฺตรา ธมฺมํ อภิสเมตุนฺติ? อามนฺตา. มาตา ชีวิตา โวโรปิตา… ปิตา ชีวิตา โวโรปิโต… อรหา ชีวิตา โวโรปิโต… ทุฏฺเฐน จิตฺเตน ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาทิตํ… สงฺโฆ ภินฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๔๒. สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโตติ? อามนฺตา. อตฺถิ โส นิยโม เยน นิยเมน สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ เต สติปฏฺฐานา…เป… สมฺมปฺปธานา… อิทฺธิปาทา… อินฺทฺริยา… พลา… โพชฺฌงฺคา เยหิ โพชฺฌงฺเคหิ สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๔๓. นตฺถิ โส นิยโม เยน นิยเมน สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ โส นิยโม เยน นิยเมน สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโต’’ติ.

นตฺถิ [Pg.341] เต สติปฏฺฐานา… โพชฺฌงฺคา เยหิ โพชฺฌงฺเคหิ สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ เต โพชฺฌงฺคา เยหิ โพชฺฌงฺเคหิ สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโต’’ติ.

๖๔๔. สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโตติ? อามนฺตา. สกทาคามินิยเมนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคามินิยเมนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหตฺตนิยเมนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กตเมน นิยเมนาติ? โสตาปตฺตินิยเมนาติ. สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโตติ? อามนฺตา. เย เกจิ โสตาปตฺตินิยามํ โอกฺกมนฺติ, สพฺเพ เต สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๔๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ โส สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ? อามนฺตา. หญฺจิ โส สตฺตกฺขตฺตุปรโม, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโต’’ติ.

สตฺตกฺขตฺตุปรมกถา นิฏฺฐิตา.

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

(๑๒๑) ๖. โกลงฺโกลกถา

๖๔๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘โกลงฺโกโล ปุคฺคโล โกลงฺโกลตานิยโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ โส โกลงฺโกโลติ? อามนฺตา. หญฺจิ โส โกลงฺโกโล, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โกลงฺโกโล ปุคฺคโล โกลงฺโกลตานิยโต’’ติ.

โกลงฺโกลกถา นิฏฺฐิตา.

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

(๑๒๒) ๗. เอกพีชีกถา

๖๔๗. น [Pg.342] วตฺตพฺพํ – ‘‘เอกพีชี ปุคฺคโล เอกพีชิตานิยโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ โส เอกพีชีติ? อามนฺตา. หญฺจิ โส เอกพีชี, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เอกพีชี ปุคฺคโล เอกพีชิตานิยโต’’ติ.

เอกพีชีกถา นิฏฺฐิตา.

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

(๑๒๓) ๘. ชีวิตา โวโรปนกถา

๖๔๘. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย…เป… ปิตรํ ชีวิตา โวโรเปยฺย …เป… อรหนฺตํ ชีวิตา โวโรเปยฺย…เป… ทุฏฺเฐน จิตฺเตน ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย…เป… สงฺฆํ ภินฺเทยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สตฺถริ อคารโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… สิกฺขาย อคารโวติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นนุ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สตฺถริ สคารโวติ? อามนฺตา. หญฺจิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สตฺถริ สคารโว, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติ. นนุ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ธมฺเม…เป… สงฺเฆ…เป… สิกฺขาย สคารโวติ? อามนฺตา. หญฺจิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สิกฺขาย สคารโว, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติ.

๖๔๙. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สตฺถริ อคารโวติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล พุทฺธถูเป โอหเทยฺย โอมุตฺเตยฺย นิฏฺฐุเภยฺย พุทฺธถูเป อปพฺยามโต กเรยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน [Pg.343] ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, มหาสมุทฺโท ฐิตธมฺโม เวลํ นาติวตฺตติ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, ยํ มยา สาวกานํ สิกฺขาปทํ ปญฺญตฺตํ ตํ มม สาวกา ชีวิตเหตุปิ นาติกฺกมนฺตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺยา’’ติ.

ชีวิตา โวโรปนกถา นิฏฺฐิตา.

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

(๑๒๔) ๙. ทุคฺคติกถา

๖๕๐. ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคตีติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อาปายิเก รูเป รชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อาปายิเก รูเป รชฺเชยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคตี’’ติ.

ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคตีติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อาปายิเก สทฺเท…เป… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ…เป… อมนุสฺสิตฺถิยา ติรจฺฉานคติตฺถิยา นาคกญฺญาย เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺย, อเชฬกํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, กุกฺกุฏสูกรํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, หตฺถิควสฺสวฬวํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย… ติตฺติรวฏฺฏกโมรกปิญฺชรํ ปฏิคฺคณฺเหยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ติตฺติรวฏฺฏกโมรกปิญฺชรํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคตี’’ติ.

๖๕๑. ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคติ, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อาปายิเก รูเป รชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. อรหโต ปหีนา ทุคฺคติ, อรหา อาปายิเก รูเป รชฺเชยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคติ, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อาปายิเก สทฺเท… คนฺเธ… รเส… โผฏฺฐพฺเพ…เป… ติตฺติรวฏฺฏกโมรกปิญฺชรํ ปฏิคฺคณฺเหยฺยาติ? อามนฺตา. อรหโต [Pg.344] ปหีนา ทุคฺคติ, อรหา ติตฺติรวฏฺฏกโมรกปิญฺชรํ ปฏิคฺคณฺเหยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหโต ปหีนา ทุคฺคติ, น จ อรหา อาปายิเก รูเป รชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคติ, น จ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อาปายิเก รูเป รชฺเชยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหโต ปหีนา ทุคฺคติ, น จ อรหา อาปายิเก สทฺเท…เป… คนฺเธ…เป… รเส…เป… โผฏฺฐพฺเพ…เป… อมนุสฺสิตฺถิยา ติรจฺฉานคติตฺถิยา นาคกญฺญาย เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺย, อเชฬกํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, กุกฺกุฏสูกรํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, หตฺถิควสฺสวฬวํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย…เป… ติตฺติรวฏฺฏกโมรกปิญฺชรํ ปฏิคฺคณฺเหยฺยาติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคติ, น จ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล ติตฺติรวฏฺฏกโมรกปิญฺชรํ ปฏิคฺคณฺเหยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๕๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคตี’’ติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล นิรยํ อุปปชฺเชยฺย…เป… ติรจฺฉานโยนึ อุปปชฺเชยฺย… เปตฺติวิสยํ อุปปชฺเชยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคตีติ.

ทุคฺคติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

(๑๒๕) ๑๐. สตฺตมภวิกกถา

๖๕๓. น วตฺตพฺพํ ‘‘สตฺตมภวิกสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคตี’’ติ? อามนฺตา. สตฺตมภวิโก ปุคฺคโล นิรยํ อุปปชฺเชยฺย, ติรจฺฉานโยนึ อุปปชฺเชยฺย, เปตฺติวิสยํ อุปปชฺเชยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ สตฺตมภวิกสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคตีติ.

สตฺตมภวิกกถา นิฏฺฐิตา.

ทฺวาทสมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

สํวโร [Pg.345] กมฺมํ ตเถว อสํวโร, สพฺพกมฺมํ สวิปากํ, สทฺโท วิปาโก, สฬายตนํ วิปาโก, สตฺตกฺขตฺตุปรโม ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรมตานิยโต, โกลงฺโกลปุคฺคโล โกลงฺโกลตานิยโต, เอกพีชี ปุคฺคโล เอกพีชิตานิยโต, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สญฺจิจฺจ ปาณํ ชีวิตา โวโรเปยฺย, ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส ปหีนา ทุคฺคติ, ตเถว สตฺตมภวิกสฺสาติ.

๑๓. เตรสมวคฺโค

(๑๒๖) ๑. กปฺปฏฺฐกถา

๖๕๔. กปฺปฏฺโฐ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. กปฺโป จ สณฺฐาติ พุทฺโธ จ โลเก อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. กปฺปฏฺโฐ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. กปฺโป จ สณฺฐาติ สงฺโฆ จ ภิชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กปฺปฏฺโฐ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. กปฺโป จ สณฺฐาติ กปฺปฏฺโฐ จ กปฺปฏฺฐิยํ กมฺมํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กปฺปฏฺโฐ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. กปฺโป จ สณฺฐาติ กปฺปฏฺโฐ จ ปุคฺคโล กาลํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๕๕. กปฺปฏฺโฐ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. อตีตํ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺย, อนาคตํ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กปฺปฏฺโฐ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. ทฺเว กปฺเป ติฏฺเฐยฺย… ตโย กปฺเป ติฏฺเฐยฺย… จตฺตาโร กปฺเป ติฏฺเฐยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๕๖. กปฺปฏฺโฐ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ? อามนฺตา. กปฺปฏฺโฐ กปฺเป ฑยฺหนฺเต กตฺถ คจฺฉตีติ? อญฺญํ โลกธาตุํ คจฺฉตีติ. มโต คจฺฉติ, เวหาสํ คจฺฉตีติ? มโต คจฺฉตีติ. กปฺปฏฺฐิยํ กมฺมํ อปราปริยเวปกฺกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวหาสํ คจฺฉตีติ? อามนฺตา. กปฺปฏฺโฐ อิทฺธิมาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กปฺปฏฺโฐ อิทฺธิมาติ? อามนฺตา. กปฺปฏฺเฐน [Pg.346] ฉนฺทิทฺธิปาโท ภาวิโต วีริยิทฺธิปาโท ภาวิโต จิตฺติทฺธิปาโท ภาวิโต วีมํสิทฺธิปาโท ภาวิโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๕๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘กปฺปฏฺโฐ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อาปายิโก เนรยิโก, กปฺปฏฺโฐ สงฺฆเภทโก;

วคฺครโต อธมฺมฏฺโฐ, โยคกฺเขมา ปธํสติ;

สงฺฆํ สมคฺคํ เภตฺวาน, กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจตี’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ กปฺปฏฺโฐ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ.

กปฺปฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

๑๓. เตรสมวคฺโค

(๑๒๗) ๒. กุสลปฏิลาภกถา

๖๕๘. กปฺปฏฺโฐ กุสลํ จิตฺตํ น ปฏิลเภยฺยาติ? อามนฺตา. กปฺปฏฺโฐ ทานํ ทเทยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ กปฺปฏฺโฐ ทานํ ทเทยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กปฺปฏฺโฐ กุสลํ จิตฺตํ น ปฏิลเภยฺยา’’ติ.

กปฺปฏฺโฐ กุสลํ จิตฺตํ น ปฏิลเภยฺยาติ? อามนฺตา. กปฺปฏฺโฐ จีวรํ ทเทยฺย…เป… ปิณฺฑปาตํ ทเทยฺย…เป… เสนาสนํ ทเทยฺย…เป… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ทเทยฺย … ขาทนียํ ทเทยฺย… โภชนียํ ทเทยฺย… ปานียํ ทเทยฺย… เจติยํ วนฺเทยฺย… เจติเย มาลํ อาโรเปยฺย… คนฺธํ อาโรเปยฺย… วิเลปนํ อาโรเปยฺย…เป… เจติยํ อภิทกฺขิณํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ กปฺปฏฺโฐ เจติยํ อภิทกฺขิณํ กเรยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กปฺปฏฺโฐ กุสลํ จิตฺตํ น ปฏิลเภยฺยา’’ติ…เป….

๖๕๙. กปฺปฏฺโฐ [Pg.347] กุสลํ จิตฺตํ ปฏิลเภยฺยาติ? อามนฺตา. ตโต วุฏฺฐานํ กุสลํ จิตฺตํ ปฏิลเภยฺยาติ? อามนฺตา. รูปาวจรํ…เป… อรูปาวจรํ…เป… โลกุตฺตรํ กุสลํ จิตฺตํ ปฏิลเภยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสลปฏิลาภกถา นิฏฺฐิตา.

๑๓. เตรสมวคฺโค

(๑๒๘) ๓. อนนฺตราปยุตฺตกถา

๖๖๐. อนนฺตราปยุตฺโต ปุคฺคโล สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกเมยฺยาติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยามญฺจ สมฺมตฺตนิยามญฺจ อุโภ โอกฺกเมยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนนฺตราปยุตฺโต ปุคฺคโล สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกเมยฺยาติ? อามนฺตา. นนุ ตํ กมฺมํ ปยุตฺตํ กุกฺกุจฺจํ อุปฺปาทิตํ วิปฺปฏิสาริยํ ชนิตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตํ กมฺมํ ปยุตฺตํ กุกฺกุจฺจํ อุปฺปาทิตํ วิปฺปฏิสาริยํ ชนิตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนนฺตราปยุตฺโต ปุคฺคโล สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกเมยฺยา’’ติ.

๖๖๑. อนนฺตราปยุตฺโต ปุคฺคโล อภพฺโพ สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิตุนฺติ? อามนฺตา. มาตา ชีวิตา โวโรปิตา… ปิตา ชีวิตา โวโรปิโต… อรหา ชีวิตา โวโรปิโต… ทุฏฺเฐน จิตฺเตน ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาทิตํ… สงฺโฆ ภินฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนนฺตราปยุตฺโต ปุคฺคโล ตํ กมฺมํ ปฏิสํหริตฺวา กุกฺกุจฺจํ ปฏิวิโนเทตฺวา วิปฺปฏิสาริยํ ปฏิวิเนตฺวา อภพฺโพ สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิตุนฺติ? อามนฺตา. มาตา ชีวิตา โวโรปิตา… ปิตา ชีวิตา โวโรปิโต…เป… สงฺโฆ ภินฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนนฺตราปยุตฺโต ปุคฺคโล ตํ กมฺมํ ปฏิสํหริตฺวา กุกฺกุจฺจํ ปฏิวิโนเทตฺวา วิปฺปฏิสาริยํ ปฏิวิเนตฺวา อภพฺโพ สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิตุนฺติ? อามนฺตา. นนุ ตํ กมฺมํ ปฏิสํหฏํ กุกฺกุจฺจํ ปฏิวิโนทิตํ วิปฺปฏิสาริยํ ปฏิวินีตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตํ กมฺมํ ปฏิสํหฏํ กุกฺกุจฺจํ ปฏิวิโนทิตํ วิปฺปฏิสาริยํ [Pg.348] ปฏิวินีตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนนฺตราปยุตฺโต ปุคฺคโล ตํ กมฺมํ ปฏิสํหริตฺวา กุกฺกุจฺจํ ปฏิวิโนเทตฺวา วิปฺปฏิสาริยํ ปฏิวิเนตฺวา อภพฺโพ สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิตุ’’นฺติ.

๖๖๒. อนนฺตราปยุตฺโต ปุคฺคโล สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกเมยฺยาติ? อามนฺตา. นนุ ตํ กมฺมํ ปยุตฺโต อาสีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตํ กมฺมํ ปยุตฺโต อาสิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนนฺตราปยุตฺโต ปุคฺคโล สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกเมยฺยา’’ติ.

อนนฺตราปยุตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

๑๓. เตรสมวคฺโค

(๑๒๙) ๔. นิยตสฺส นิยามกถา

๖๖๓. นิยโต นิยามํ โอกฺกมตีติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมติ, สมฺมตฺตนิยโต มิจฺฉตฺตนิยามํ โอกฺกมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิยโต นิยามํ โอกฺกมตีติ? อามนฺตา. ปุพฺเพ มคฺคํ ภาเวตฺวา ปจฺฉา นิยามํ โอกฺกมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุพฺเพ โสตาปตฺติมคฺคํ ภาเวตฺวา ปจฺฉา โสตาปตฺตินิยามํ โอกฺกมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุพฺเพ สกทาคามิ…เป… อนาคามิ…เป… อรหตฺตมคฺคํ ภาเวตฺวา ปจฺฉา อรหตฺตนิยามํ โอกฺกมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปุพฺเพ สติปฏฺฐานํ…เป… สมฺมปฺปธานํ… อิทฺธิปาทํ… อินฺทฺริยํ… พลํ… โพชฺฌงฺคํ ภาเวตฺวา ปจฺฉา นิยามํ โอกฺกมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๖๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘นิยโต นิยามํ โอกฺกมตี’’ติ? อามนฺตา. ภพฺโพ โพธิสตฺโต ตาย ชาติยา ธมฺมํ นาภิสเมตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ นิยโต นิยามํ โอกฺกมตีติ.

นิยตสฺส นิยามกถา นิฏฺฐิตา.

๑๓. เตรสมวคฺโค

(๑๓๐) ๕. นิวุตกถา

๖๖๕. นิวุโต [Pg.349] นีวรณํ ชหตีติ? อามนฺตา. รตฺโต ราคํ ชหติ, ทุฏฺโฐ โทสํ ชหติ, มูฬฺโห โมหํ ชหติ, กิลิฏฺโฐ กิเลเส ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ราเคน ราคํ ชหติ, โทเสน โทสํ ชหติ, โมเหน โมหํ ชหติ, กิเลเสหิ กิเลเส ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ราโค จิตฺตสมฺปยุตฺโต, มคฺโค จิตฺตสมฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ราโค อกุสโล, มคฺโค กุสโลติ? อามนฺตา. กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๖๖. กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, สุวิทูรวิทูรานิ! กตมานิ จตฺตาริ? นภญฺจ, ภิกฺขเว, ปถวี จ – อิทํ ปฐมํ สุวิทูรวิทูรํ…เป… ตสฺมา สตํ ธมฺโม อสพฺภิ อารกา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘กุสลากุสลา…เป… สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ.

นิวุโต นีวรณํ ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินินฺนาเมตี’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘นิวุโต นีวรณํ ชหตี’’ติ…เป….

๖๖๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘นิวุโต นีวรณํ ชหตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ…เป… อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตี’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ นิวุโต นีวรณํ ชหตีติ.

นิวุตกถา นิฏฺฐิตา.

๑๓. เตรสมวคฺโค

(๑๓๑) ๖. สมฺมุขีภูตกถา

๖๖๘. สมฺมุขีภูโต [Pg.350] สํโยชนํ ชหตีติ? อามนฺตา. รตฺโต ราคํ ชหติ, ทุฏฺโฐ โทสํ ชหติ, มูฬฺโห โมหํ ชหติ, กิลิฏฺโฐ กิเลเส ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ราเคน ราคํ ชหติ, โทเสน โทสํ ชหติ, โมเหน โมหํ ชหติ, กิเลเสหิ กิเลเส ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ราโค จิตฺตสมฺปยุตฺโต, มคฺโค จิตฺตสมฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ราโค อกุสโล, มคฺโค กุสโลติ? อามนฺตา. กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๖๙. กุสลากุสลา…เป… สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, สุวิทูรวิทูรานิ! กตมานิ จตฺตาริ? นภญฺจ, ภิกฺขเว, ปถวี จ – อิทํ ปฐมํ สุวิทูรวิทูรํ…เป… ตสฺมา สตํ ธมฺโม อสพฺภิ อารกา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘กุสลากุสลา…เป… สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ.

สมฺมุขีภูโต สํโยชนํ ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินินฺนาเมตี’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สมฺมุขีภูโต สํโยชนํ ชหตี’’ติ.

๖๗๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สมฺมุขีภูโต สํโยชนํ ชหตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ…เป… อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจตี’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สมฺมุขีภูโต สํโยชนํ ชหตีติ.

สมฺมุขีภูตกถา นิฏฺฐิตา.

๑๓. เตรสมวคฺโค

(๑๓๒) ๗. สมาปนฺโน อสฺสาเทติกถา

๖๗๑. สมาปนฺโน [Pg.351] อสฺสาเทติ, ฌานนิกนฺติ ฌานารมฺมณาติ? อามนฺตา. ตํ ฌานํ ตสฺส ฌานสฺส อารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตํ ฌานํ ตสฺส ฌานสฺส อารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. เตน ผสฺเสน ตํ ผสฺสํ ผุสติ, ตาย เวทนาย ตํ เวทนํ เวเทติ, ตาย สญฺญาย ตํ สญฺญํ สญฺชานาติ, ตาย เจตนาย ตํ เจตนํ เจเตติ, เตน จิตฺเตน ตํ จิตฺตํ จินฺเตติ, เตน วิตกฺเกน ตํ วิตกฺกํ วิตกฺเกติ, เตน วิจาเรน ตํ วิจารํ วิจาเรติ, ตาย ปีติยา ตํ ปีติ ปิยายติ, ตาย สติยา ตํ สตึ สรติ, ตาย ปญฺญาย ตํ ปญฺญํ ปชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ฌานนิกนฺติ จิตฺตสมฺปยุตฺตา, ฌานํ จิตฺตสมฺปยุตฺตนฺติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ฌานนิกนฺติ อกุสลํ, ฌานํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๗๒. กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, สุวิทูรวิทูรานิ! กตมานิ จตฺตาริ? นภญฺจ, ภิกฺขเว, ปถวี จ – อิทํ ปฐมํ สุวิทูรวิทูรํ…เป… ตสฺมา สตํ ธมฺโม อสพฺภิ อารกา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ.

๖๗๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สมาปนฺโน อสฺสาเทติ, ฌานนิกนฺติ ฌานารมฺมณา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, โส ตํ อสฺสาเทติ ตํ นิกาเมติ เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชติ; วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ[Pg.352], โส ตํ อสฺสาเทติ ตํ นิกาเมติ เตน จ วิตฺตึ อาปชฺชตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สมาปนฺโน อสฺสาเทติ, ฌานนิกนฺติ ฌานารมฺมณาติ.

สมาปนฺโน อสฺสาเทติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๓. เตรสมวคฺโค

(๑๓๓) ๘. อสาตราคกถา

๖๗๔. อตฺถิ อสาตราโคติ? อามนฺตา. ทุกฺขาภินนฺทิโน สตฺตา, อตฺถิ เกจิ ทุกฺขํ ปตฺเถนฺติ ปิเหนฺติ เอสนฺติ คเวสนฺติ ปริเยสนฺติ, ทุกฺขํ อชฺโฌสาย ติฏฺฐนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ สุขาภินนฺทิโน สตฺตา, อตฺถิ เกจิ สุขํ ปตฺเถนฺติ ปิเหนฺติ เอสนฺติ คเวสนฺติ ปริเยสนฺติ, สุขํ อชฺโฌสาย ติฏฺฐนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สุขาภินนฺทิโน สตฺตา, อตฺถิ เกจิ สุขํ ปตฺเถนฺติ ปิเหนฺติ เอสนฺติ คเวสนฺติ ปริเยสนฺติ, สุขํ อชฺโฌสาย ติฏฺฐนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อสาตราโค’’ติ.

อตฺถิ อสาตราโคติ? อามนฺตา. ทุกฺขาย เวทนาย ราคานุสโย อนุเสติ, สุขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ สุขาย เวทนาย ราคานุสโย อนุเสติ, ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สุขาย เวทนาย ราคานุสโย อนุเสติ, ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย อนุเสติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อสาตราโค’’ติ.

๖๗๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อสาตราโค’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘โส เอวํ อนุโรธวิโรธํ สมาปนฺโน ยํ กิญฺจิ เวทนํ เวทยติ สุขํ วา ทุกฺขํ วา อทุกฺขมสุขํ วา, โส ตํ เวทนํ อภินนฺทติ อภิวทติ อชฺโฌสาย ติฏฺฐตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ อสาตราโคติ.

อสาตราคกถา นิฏฺฐิตา.

๑๓. เตรสมวคฺโค

(๑๓๔) ๙. ธมฺมตณฺหา อพฺยากตาติกถา

๖๗๖. ธมฺมตณฺหา [Pg.353] อพฺยากตาติ? อามนฺตา. วิปากาพฺยากตา กิริยาพฺยากตา รูปํ นิพฺพานํ จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ธมฺมตณฺหา อพฺยากตาติ? อามนฺตา. รูปตณฺหา อพฺยากตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… ธมฺมตณฺหา อพฺยากตาติ? อามนฺตา. สทฺทตณฺหา…เป… คนฺธตณฺหา…เป… รสตณฺหา…เป… โผฏฺฐพฺพตณฺหา อพฺยากตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปตณฺหา อกุสลาติ? อามนฺตา. ธมฺมตณฺหา อกุสลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สทฺทตณฺหา…เป… โผฏฺฐพฺพตณฺหา อกุสลาติ? อามนฺตา. ธมฺมตณฺหา อกุสลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๗๗. ธมฺมตณฺหา อพฺยากตาติ? อามนฺตา. นนุ ตณฺหา อกุสลา วุตฺตา ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตณฺหา อกุสลา วุตฺตา ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ธมฺมตณฺหา อพฺยากตา’’ติ.

ธมฺมตณฺหา อพฺยากตาติ? อามนฺตา. นนุ โลโภ อกุสโล วุตฺโต ภควตา, ธมฺมตณฺหา โลโภติ? อามนฺตา. หญฺจิ โลโภ อกุสโล วุตฺโต ภควตา, ธมฺมตณฺหา โลโภ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ธมฺมตณฺหา อพฺยากตา’’ติ.

๖๗๘. ธมฺมตณฺหา โลโภ อพฺยากโตติ? อามนฺตา. รูปตณฺหา โลโภ อพฺยากโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ธมฺมตณฺหา โลโภ อพฺยากโตติ? อามนฺตา. สทฺทตณฺหา…เป… โผฏฺฐพฺพตณฺหา โลโภ อพฺยากโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปตณฺหา โลโภ อกุสโลติ? อามนฺตา. ธมฺมตณฺหา โลโภ อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สทฺทตณฺหา…เป… โผฏฺฐพฺพตณฺหา โลโภ อกุสโลติ? อามนฺตา. ธมฺมตณฺหา โลโภ อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๗๙. ธมฺมตณฺหา [Pg.354] อพฺยากตาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา นนฺทีราคสหคตา ตตฺรตตฺราภินนฺทินี, เสยฺยถิทํ – กามตณฺหา, ภวตณฺหา, วิภวตณฺหา’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ธมฺมตณฺหา อพฺยากตา’’ติ.

๖๘๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ธมฺมตณฺหา อพฺยากตา’’ติ? อามนฺตา. นนุ สา ธมฺมตณฺหาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สา ธมฺมตณฺหา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ธมฺมตณฺหา อพฺยากตา’’ติ.

ธมฺมตณฺหา อพฺยากตาติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๓. เตรสมวคฺโค

(๑๓๕) ๑๐. ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโยติกถา

๖๘๑. ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโยติ? อามนฺตา. รูปตณฺหา น ทุกฺขสมุทโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโยติ? อามนฺตา. สทฺทตณฺหา…เป… คนฺธตณฺหา…เป… รสตณฺหา…เป… โผฏฺฐพฺพตณฺหา น ทุกฺขสมุทโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปตณฺหา ทุกฺขสมุทโยติ? อามนฺตา. ธมฺมตณฺหา ทุกฺขสมุทโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สทฺทตณฺหา…เป… คนฺธตณฺหา…เป… รสตณฺหา…เป… โผฏฺฐพฺพตณฺหา ทุกฺขสมุทโยติ? อามนฺตา. ธมฺมตณฺหา ทุกฺขสมุทโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๘๒. ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโยติ? อามนฺตา. นนุ ตณฺหา ทุกฺขสมุทโย วุตฺโต ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตณฺหา ทุกฺขสมุทโย วุตฺโต ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโย’’ติ. ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโยติ? อามนฺตา. นนุ โลโภ ทุกฺขสมุทโย [Pg.355] วุตฺโต ภควตา, ธมฺมตณฺหา โลโภติ? อามนฺตา. หญฺจิ โลโภ ทุกฺขสมุทโย วุตฺโต ภควตา, ธมฺมตณฺหา โลโภ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโย’’ติ.

๖๘๓. ธมฺมตณฺหา โลโภ, น ทุกฺขสมุทโยติ? อามนฺตา. รูปตณฺหา โลโภ, น ทุกฺขสมุทโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ธมฺมตณฺหา โลโภ, น ทุกฺขสมุทโยติ? อามนฺตา. สทฺทตณฺหา…เป… คนฺธตณฺหา…เป… รสตณฺหา…เป… โผฏฺฐพฺพตณฺหา โลโภ, น ทุกฺขสมุทโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปตณฺหา โลโภ ทุกฺขสมุทโยติ? อามนฺตา. ธมฺมตณฺหา โลโภ ทุกฺขสมุทโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สทฺทตณฺหา…เป… โผฏฺฐพฺพตณฺหา โลโภ ทุกฺขสมุทโยติ? อามนฺตา. ธมฺมตณฺหา โลโภ ทุกฺขสมุทโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๘๔. ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโยติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยายํ ตณฺหา โปโนพฺภวิกา นนฺทีราคสหคตา ตตฺรตตฺราภินนฺทินี, เสยฺยถิทํ – กามตณฺหา, ภวตณฺหา, วิภวตณฺหา’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโย’’ติ.

๖๘๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโย’’ติ? อามนฺตา. นนุ สา ธมฺมตณฺหาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สา ธมฺมตณฺหา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโย’’ติ.

ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโยติกถา นิฏฺฐิตา.

เตรสมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

กปฺปฏฺโฐ กปฺปํ ติฏฺเฐยฺย, กปฺปฏฺโฐ กุสลํ จิตฺตํ น ปฏิลเภยฺย, อนนฺตราปยุตฺโต ปุคฺคโล สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกเมยฺย, นิยโต นิยามํ โอกฺกมติ, นิวุโต นีวรณํ ชหติ, สมฺมุขีภูโต สํโยชนํ ชหติ, ฌานนิกนฺติ, อสาตราโค, ธมฺมตณฺหา อพฺยากตา, ธมฺมตณฺหา น ทุกฺขสมุทโยติ.

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

(๑๓๖) ๑. กุสลากุสลปฏิสนฺทหนกถา

๖๘๖. อกุสลมูลํ [Pg.356] ปฏิสนฺทหติ กุสลมูลนฺติ? อามนฺตา. ยา อกุสลสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว กุสลสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ กุสลมูลํ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘ยา อกุสลสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว กุสลสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธี’’ติ? อามนฺตา. กุสลํ อนาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ …เป… อปฺปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ กุสลํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ กุสลํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อกุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ กุสลมูล’’นฺติ.

๖๘๗. อกุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ กุสลมูลนฺติ? อามนฺตา. อกุสลมูลํ อโยนิโส มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. กุสลํ อโยนิโส มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ กุสลํ โยนิโส มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ กุสลํ โยนิโส มนสิกโรโต อุปฺปชฺชติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อกุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ กุสลมูล’’นฺติ.

อกุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ กุสลมูลนฺติ? อามนฺตา. กามสญฺญาย อนนฺตรา เนกฺขมฺมสญฺญา อุปฺปชฺชติ, พฺยาปาทสญฺญาย อนนฺตรา อพฺยาปาทสญฺญา อุปฺปชฺชติ, วิหึสาสญฺญาย อนนฺตรา อวิหึสาสญฺญา อุปฺปชฺชติ, พฺยาปาทสฺส อนนฺตรา เมตฺตา อุปฺปชฺชติ, วิหึสาย อนนฺตรา กรุณา อุปฺปชฺชติ, อรติยา อนนฺตรา มุทิตา อุปฺปชฺชติ, ปฏิฆสฺส อนนฺตรา อุเปกฺขา อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๘๘. กุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ อกุสลมูลนฺติ? อามนฺตา. ยา กุสลสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว อกุสลสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสลมูลํ [Pg.357] ปฏิสนฺทหติ อกุสลมูลํ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘ยา กุสลสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว อกุสลสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธี’’ติ? อามนฺตา. อกุสลํ อนาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… อปฺปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อกุสลํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อกุสลํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ อกุสลมูล’’นฺติ.

๖๘๙. กุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ อกุสลมูลนฺติ? อามนฺตา. กุสลํ โยนิโส มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. อกุสลํ โยนิโส มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อกุสลํ อโยนิโส มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อกุสลํ อโยนิโส มนสิกโรโต อุปฺปชฺชติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ อกุสลมูล’’นฺติ.

กุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ อกุสลมูลนฺติ? อามนฺตา. เนกฺขมฺมสญฺญาย อนนฺตรา กามสญฺญา อุปฺปชฺชติ, อพฺยาปาทสญฺญาย อนนฺตรา พฺยาปาทสญฺญา อุปฺปชฺชติ, อวิหึสาสญฺญาย อนนฺตรา วิหึสาสญฺญา อุปฺปชฺชติ, เมตฺตาย อนนฺตรา พฺยาปาโท อุปฺปชฺชติ, กรุณาย อนนฺตรา วิหึสา อุปฺปชฺชติ, มุทิตาย อนนฺตรา อรติ อุปฺปชฺชติ, อุเปกฺขาย อนนฺตรา ปฏิฆํ อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๙๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อกุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ กุสลมูลํ, กุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ อกุสลมูล’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ ยสฺมึเยว วตฺถุสฺมึ รชฺชติ ตสฺมิญฺเญว วตฺถุสฺมึ วิรชฺชติ, ยสฺมึเยว วตฺถุสฺมึ วิรชฺชติ ตสฺมิญฺเญว วตฺถุสฺมึ รชฺชตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ยสฺมิญฺเญว วตฺถุสฺมึ รชฺชติ ตสฺมิญฺเญว วตฺถุสฺมึ วิรชฺชติ, ยสฺมิญฺเญว วตฺถุสฺมึ วิรชฺชติ ตสฺมิญฺเญว วตฺถุสฺมึ รชฺชติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อกุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ กุสลมูลํ, กุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ อกุสลมูล’’นฺติ.

กุสลากุสลปฏิสนฺทหนกถา นิฏฺฐิตา.

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

(๑๓๗) ๒. สฬายตนุปฺปตฺติกถา

๖๙๑. สฬายตนํ [Pg.358] อปุพฺพํ อจริมํ มาตุกุจฺฉิสฺมึ สณฺฐาตีติ? อามนฺตา. สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย มาตุกุจฺฉิสฺมึ โอกฺกมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน จกฺขายตนํ สณฺฐาตีติ? อามนฺตา. อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน หตฺถา สณฺฐนฺติ, ปาทา สณฺฐนฺติ, สีสํ สณฺฐาติ, กณฺโณ สณฺฐาติ, นาสิกา สณฺฐาติ, มุขํ สณฺฐาติ, ทนฺตา สณฺฐนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน โสตายตนํ…เป… ฆานายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ สณฺฐาตีติ? อามนฺตา. อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน หตฺถา สณฺฐนฺติ, ปาทา สณฺฐนฺติ, สีสํ สณฺฐาติ, กณฺโณ สณฺฐาติ, นาสิกา สณฺฐาติ, มุขํ สณฺฐาติ, ทนฺตา สณฺฐนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๙๒. มาตุกุจฺฉิคตสฺส ปจฺฉา จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. มาตุกุจฺฉิสฺมึ จกฺขุปฏิลาภาย กมฺมํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มาตุกุจฺฉิคตสฺส ปจฺฉา โสตายตนํ…เป… ฆานายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. มาตุกุจฺฉิสฺมึ ชิวฺหาปฏิลาภาย กมฺมํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

มาตุกุจฺฉิคตสฺส ปจฺฉา เกสา โลมา นขา ทนฺตา อฏฺฐี อุปฺปชฺชนฺตีติ? อามนฺตา. มาตุกุจฺฉิสฺมึ อฏฺฐิปฏิลาภาย กมฺมํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘มาตุกุจฺฉิคตสฺส ปจฺฉา เกสา โลมา นขา ทนฺตา อฏฺฐี อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘ปฐมํ กลลํ โหติ, กลลา โหติ อพฺพุทํ;

อพฺพุทา ชายเต เปสิ, เปสิ นิพฺพตฺตเต ฆโน;

ฆนา ปสาขา ชายนฺติ, เกสา โลมา นขาปิ จ.

‘‘ยญฺจสฺส [Pg.359] ภุญฺชติ มาตา, อนฺนํ ปานญฺจ โภชนํ;

เตน โส ตตฺถ ยาเปติ, มาตุกุจฺฉิคโต นโร’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ มาตุกุจฺฉิคตสฺส ปจฺฉา เกสา โลมา นขา ทนฺตา อฏฺฐี อุปฺปชฺชนฺตีติ.

สฬายตนุปฺปตฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

(๑๓๘) ๓. อนนฺตรปจฺจยกถา

๖๙๓. จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนนฺตรา โสตวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. ยา จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว โสตวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนนฺตรา โสตวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘ยา จกฺขุวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว โสตวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. โสตวิญฺญาณํ อนาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… อปฺปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. นนุ โสตวิญฺญาณํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ, อามนฺตา. หญฺจิ โสตวิญฺญาณํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนนฺตรา โสตวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตี’’ติ.

๖๙๔. จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนนฺตรา โสตวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ รูปนิมิตฺตํ มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. โสตวิญฺญาณํ รูปนิมิตฺตํ มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขุวิญฺญาณํ รูปารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. โสตวิญฺญาณํ รูปารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ โสตวิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จกฺขุญฺจ [Pg.360] ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ โสตวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ โสตวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ โสตวิญฺญาณ’’นฺติ.

จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนนฺตรา โสตวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว จกฺขุวิญฺญาณํ ตํ โสตวิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๙๕. โสตวิญฺญาณสฺส อนนฺตรา ฆานวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ…เป… ฆานวิญฺญาณสฺส อนนฺตรา ชิวฺหาวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อนนฺตรา กายวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. ยา ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว กายวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อนนฺตรา กายวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘ยา ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว กายวิญฺญาณสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธี’’ติ? อามนฺตา. กายวิญฺญาณํ อนาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… อปฺปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ กายวิญฺญาณํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ กายวิญฺญาณํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อนนฺตรา กายวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตี’’ติ.

๖๙๖. ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อนนฺตรา กายวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. ชิวฺหาวิญฺญาณํ รสนิมิตฺตํ มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. กายวิญฺญาณํ รสนิมิตฺตํ มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ชิวฺหาวิญฺญาณํ รสารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. กายวิญฺญาณํ รสารมฺมณญฺเญว น อญฺญารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ กายวิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ กายวิญฺญาณนฺติ? อามนฺตา. ‘‘ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ กายวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. ‘‘ชิวฺหญฺจ [Pg.361] ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ ชิวฺหาวิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ชิวฺหญฺจ ปฏิจฺจ รเส จ อุปฺปชฺชติ กายวิญฺญาณ’’นฺติ.

ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อนนฺตรา กายวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว ชิวฺหาวิญฺญาณํ ตํ กายวิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๙๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปญฺจวิญฺญาณา อญฺญมญฺญสฺส สมนนฺตรา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ โกจิ นจฺจติ คายติ วาเทติ, รูปญฺจ ปสฺสติ, สทฺทญฺจ สุณาติ, คนฺธญฺจ ฆายติ, รสญฺจ สายติ, โผฏฺฐพฺพญฺจ ผุสตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ โกจิ นจฺจติ คายติ วาเทติ, รูปญฺจ ปสฺสติ, สทฺทญฺจ สุณาติ, คนฺธญฺจ ฆายติ, รสญฺจ สายติ, โผฏฺฐพฺพญฺจ ผุสติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺจวิญฺญาณา อญฺญมญฺญสฺส สมนนฺตรา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ.

อนนฺตรปจฺจยกถา นิฏฺฐิตา.

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

(๑๓๙) ๔. อริยรูปกถา

๖๙๘. อริยรูปํ มหาภูตานํ อุปาทายาติ? อามนฺตา. อริยรูปํ กุสลนฺติ? อามนฺตา. มหาภูตา กุสลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… มหาภูตา อพฺยากตาติ? อามนฺตา. อริยรูปํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อริยรูปํ มหาภูตานํ อุปาทายาติ? อามนฺตา. อริยรูปํ อนาสวํ อสํโยชนิยํ อคนฺถนิยํ อโนฆนิยํ อโยคนิยํ อนีวรณิยํ อปรามฏฺฐํ อนุปาทานิยํ อสํกิเลสิยนฺติ? อามนฺตา. มหาภูตา อนาสวา…เป… อสํกิเลสิยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… มหาภูตา สาสวา สํโยชนิยา…เป… สํกิเลสิยาติ? อามนฺตา. อริยรูปํ สาสวํ สํโยชนิยํ…เป… สํกิเลสิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๖๙๙. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อริยรูปํ มหาภูตานํ อุปาทายา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยํ กิญฺจิ, ภิกฺขเว, รูปํ จตฺตาริ มหาภูตานิ จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ [Pg.362] อุปาทายรูป’’นฺติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อริยรูปํ มหาภูตานํ อุปาทายาติ.

อริยรูปกถา นิฏฺฐิตา.

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

(๑๔๐) ๕. อญฺโญ อนุสโยติกถา

๗๐๐. อญฺโญ กามราคานุสโย อญฺญํ กามราคปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. อญฺโญ กามราโค อญฺญํ กามราคปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สฺเวว กามราโค ตํ กามราคปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. สฺเวว กามราคานุสโย ตํ กามราคปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อญฺโญ ปฏิฆานุสโย อญฺญํ ปฏิฆปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. อญฺญํ ปฏิฆํ อญฺญํ ปฏิฆปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตญฺเญว ปฏิฆํ ตํ ปฏิฆปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. สฺเวว ปฏิฆานุสโย ตํ ปฏิฆปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อญฺโญ มานานุสโย อญฺญํ มานปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. อญฺโญ มาโน อญฺญํ มานปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สฺเวว มาโน ตํ มานปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. สฺเวว มานานุสโย ตํ มานปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อญฺโญ ทิฏฺฐานุสโย อญฺญํ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. อญฺญา ทิฏฺฐิ อญฺญํ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สาว ทิฏฺฐิ ตํ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. สฺเวว ทิฏฺฐานุสโย ตํ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อญฺโญ วิจิกิจฺฉานุสโย อญฺญํ วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. อญฺญา วิจิกิจฺฉา อญฺญํ วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สาว วิจิกิจฺฉา ตํ วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. สฺเวว วิจิกิจฺฉานุสโย ตํ วิจิกิจฺฉาปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อญฺโญ [Pg.363] ภวราคานุสโย อญฺญํ ภวราคปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. อญฺโญ ภวราโค อญฺญํ ภวราคปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สฺเวว ภวราโค ตํ ภวราคปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. สฺเวว ภวราคานุสโย ตํ ภวราคปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อญฺโญ อวิชฺชานุสโย อญฺญํ อวิชฺชาปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. อญฺญา อวิชฺชา อญฺญํ อวิชฺชาปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สาว อวิชฺชา ตํ อวิชฺชาปริยุฏฺฐานนฺติ? อามนฺตา. สฺเวว อวิชฺชานุสโย ตํ อวิชฺชาปริยุฏฺฐานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๐๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อญฺโญ อนุสโย อญฺญํ ปริยุฏฺฐาน’’นฺติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชโน กุสลาพฺยากเต จิตฺเต วตฺตมาเน ‘‘สานุสโย’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. ‘‘ปริยุฏฺฐิโต’’ติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ อญฺโญ อนุสโย อญฺญํ ปริยุฏฺฐานนฺติ. ปุถุชฺชโน กุสลาพฺยากเต จิตฺเต วตฺตมาเน ‘‘สราโค’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. ‘‘ปริยุฏฺฐิโต’’ติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ อญฺโญ ราโค อญฺญํ ปริยุฏฺฐานนฺติ.

อญฺโญ อนุสโยติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

(๑๔๑) ๖. ปริยุฏฺฐานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถา

๗๐๒. ปริยุฏฺฐานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติ? อามนฺตา. รูปํ นิพฺพานํ จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปริยุฏฺฐานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติ? อามนฺตา. นตฺถิ สราคํ จิตฺตํ สโทสํ จิตฺตํ สโมหํ จิตฺตํ…เป… อกุสลํ จิตฺตํ สํกิลิฏฺฐํ จิตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อตฺถิ สราคํ จิตฺตํ สโทสํ จิตฺตํ สโมหํ จิตฺตํ…เป… อกุสลํ จิตฺตํ สํกิลิฏฺฐํ จิตฺตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ สราคํ จิตฺตํ สโทสํ จิตฺตํ สโมหํ จิตฺตํ…เป… อกุสลํ จิตฺตํ สํกิลิฏฺฐํ จิตฺตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปริยุฏฺฐานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺต’’นฺติ.

ปริยุฏฺฐานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

(๑๔๒) ๗. ปริยาปนฺนกถา

๗๐๓. รูปราโค [Pg.364] รูปธาตุํ อนุเสติ, รูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. สมาปตฺเตสิโย อุปปตฺเตสิโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร, สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรน จิตฺเตน สหคโต สหชาโต สํสฏฺโฐ สมฺปยุตฺโต เอกุปฺปาโท เอกนิโรโธ เอกวตฺถุโก เอการมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ น สมาปตฺเตสิโย น อุปปตฺเตสิโย น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร, น สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน น อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรน จิตฺเตน สหคโต สหชาโต สํสฏฺโฐ สมฺปยุตฺโต เอกุปฺปาโท เอกนิโรโธ เอกวตฺถุโก เอการมฺมโณติ? อามนฺตา. หญฺจิ น สมาปตฺเตสิโย น อุปปตฺเตสิโย น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร…เป… เอการมฺมโณ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปราโค รูปธาตุํ อนุเสติ, รูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ…เป….

รูปราโค รูปธาตุํ อนุเสติ, รูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. สทฺทราโค สทฺทธาตุํ อนุเสติ, สทฺทธาตุปริยาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปราโค รูปธาตุํ อนุเสติ, รูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. คนฺธราโค…เป… รสราโค…เป… โผฏฺฐพฺพราโค โผฏฺฐพฺพธาตุํ อนุเสติ, โผฏฺฐพฺพธาตุปริยาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สทฺทราโค สทฺทธาตุํ อนุเสติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘สทฺทธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. รูปราโค รูปธาตุํ อนุเสติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… คนฺธราโค…เป… รสราโค…เป… โผฏฺฐพฺพราโค โผฏฺฐพฺพธาตุํ อนุเสติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘โผฏฺฐพฺพธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. รูปราโค รูปธาตุํ อนุเสติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๐๔. อรูปราโค อรูปธาตุํ อนุเสติ, อรูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. สมาปตฺเตสิโย อุปปตฺเตสิโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร, สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรน จิตฺเตน สหคโต สหชาโต สํสฏฺโฐ สมฺปยุตฺโต เอกุปฺปาโท เอกนิโรโธ เอกวตฺถุโก [Pg.365] เอการมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. นนุ น สมาปตฺเตสิโย น อุปปตฺเตสิโย น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร, น สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน…เป… เอการมฺมโณติ? อามนฺตา. หญฺจิ น สมาปตฺเตสิโย น อุปปตฺเตสิโย…เป… เอการมฺมโณ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรูปราโค อรูปธาตุํ อนุเสติ, อรูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ.

อรูปราโค อรูปธาตุํ อนุเสติ, อรูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. สทฺทราโค สทฺทธาตุํ อนุเสติ, สทฺทธาตุปริยาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูปราโค อรูปธาตุํ อนุเสติ, อรูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. คนฺธราโค…เป… รสราโค…เป… โผฏฺฐพฺพราโค โผฏฺฐพฺพธาตุํ อนุเสติ, โผฏฺฐพฺพธาตุปริยาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สทฺทราโค สทฺทธาตุํ อนุเสติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘สทฺทธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. อรูปราโค อรูปธาตุํ อนุเสติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ, น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… คนฺธราโค…เป… รสราโค…เป… โผฏฺฐพฺพราโค โผฏฺฐพฺพธาตุํ อนุเสติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘โผฏฺฐพฺพธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. อรูปราโค อรูปธาตุํ อนุเสติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๐๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปราโค รูปธาตุํ อนุเสติ รูปธาตุปริยาปนฺโน, อรูปราโค อรูปธาตุํ อนุเสติ อรูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. นนุ กามราโค กามธาตุํ อนุเสติ, กามธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. หญฺจิ กามราโค กามธาตุํ อนุเสติ กามธาตุปริยาปนฺโน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปราโค รูปธาตุํ อนุเสติ รูปธาตุปริยาปนฺโน, อรูปราโค อรูปธาตุํ อนุเสติ อรูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ.

ปริยาปนฺนกถา นิฏฺฐิตา.

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

(๑๔๓) ๘. อพฺยากตกถา

๗๐๖. ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ รูปํ นิพฺพานํ จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทิฏฺฐิคตํ [Pg.366] อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺโต ผสฺโส อพฺยากโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… จิตฺตํ อพฺยากตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺโต ผสฺโส อกุสโลติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิคตํ อกุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตา เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐิคตํ อกุสลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๐๗. ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. อผลํ อวิปากนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ สผลํ สวิปากนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ สผลํ สวิปากํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากต’’นฺติ.

ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. นนุ มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมานิ วชฺชานิ วุตฺตานิ ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมานิ วชฺชานิ วุตฺตานิ ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากต’’นฺติ.

ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ โข, วจฺฉ, อกุสลา, สมฺมาทิฏฺฐิ กุสลา’’ ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากต’’นฺติ.

ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิสฺส โข อหํ, ปุณฺณ, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากต’’นฺติ.

๗๐๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากต’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘‘สสฺสโต โลโก’ติ โข, วจฺฉ, อพฺยากตเมตํ, ‘อสสฺสโต โลโก’ติ โข, วจฺฉ, อพฺยากตเมตํ, ‘อนฺตวา โลโก’ติ โข, วจฺฉ, อพฺยากตเมตํ, ‘อนนฺตวา โลโก’ติ โข, วจฺฉ…เป… ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ โข, วจฺฉ…เป… ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ โข[Pg.367], วจฺฉ…เป… ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ โข, วจฺฉ…เป… ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ โข, วจฺฉ…เป… ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ โข, วจฺฉ…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ โข, วจฺฉ, อพฺยากตเมต’’นฺติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากตนฺติ.

ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส, ภิกฺขเว, ปุริสปุคฺคลสฺส ยญฺเจว กายกมฺมํ ยถาทิฏฺฐิสมตฺตํ สมาทินฺนํ, ยญฺจ วจีกมฺมํ…เป… ยญฺจ มโนกมฺมํ, ยา จ เจตนา, ยา จ ปตฺถนา, โย จ ปณิธิ, เย จ สงฺขารา, สพฺเพ เต ธมฺมา อนิฏฺฐาย อกนฺตาย อมนาปาย อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตนฺตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากต’’นฺติ.

อพฺยากตกถา นิฏฺฐิตา.

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

(๑๔๔) ๙. อปริยาปนฺนกถา

๗๐๙. ทิฏฺฐิคตํ อปริยาปนฺนนฺติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ, สกทาคามิมคฺโค สกทาคามิผลํ, อนาคามิมคฺโค อนาคามิผลํ, อรหตฺตมคฺโค อรหตฺตผลํ, สติปฏฺฐานํ สมฺมปฺปธานํ อิทฺธิปาโท อินฺทฺริยํ พลํ โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๑๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทิฏฺฐิคตํ อปริยาปนฺน’’นฺติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชโน ‘‘กาเมสุ วีตราโค’’ติ วตฺตพฺโพติ? อามนฺตา. ‘‘วิคตทิฏฺฐิโย’’ติ วตฺตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ทิฏฺฐิคตํ อปริยาปนฺนนฺติ.

อปริยาปนฺนกถา นิฏฺฐิตา.

จุทฺทสมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

อกุสลมูลํ [Pg.368] ปฏิสนฺทหติ กุสลมูลํ, กุสลมูลํ ปฏิสนฺทหติ อกุสลมูลํ, สฬายตนํ ฉวิญฺญาณกายา, อริยรูปํ มหาภูตานํ อุปาทาย, สฺเวว อนุสโย ตํ ปริยุฏฺฐานํ, ปริยุฏฺฐานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ, ยถาธาตุ ตญฺเญว อนุเสติ, ทิฏฺฐิคตํ อพฺยากตํ, ทิฏฺฐิคตํ อปริยาปนฺนนฺติ.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๔๕) ๑. ปจฺจยตากถา

๗๑๑. ปจฺจยตา ววตฺถิตาติ? อามนฺตา. นนุ วีมํสา เหตุ, โส จ อธิปตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีมํสา เหตุ, โส จ อธิปติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย, อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ ฉนฺทาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ฉนฺทาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

๗๑๒. นนุ วีริยาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีริยาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ วีริยาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ อินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีริยาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ อินฺทฺริยํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ วีริยาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ มคฺคงฺคนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีริยาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ มคฺคงฺคํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, มคฺคปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

๗๑๓. นนุ [Pg.369] จิตฺตาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ จิตฺตาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ จิตฺตาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, โส จ อาหาโรติ? อามนฺตา. หญฺจิ จิตฺตาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, โส จ อาหาโร, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ จิตฺตาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ อินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ จิตฺตาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ อินฺทฺริยํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

๗๑๔. นนุ วีมํสาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีมํสาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ วีมํสาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ อินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีมํสาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ อินฺทฺริยํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ วีมํสาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ มคฺคงฺคนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ วีมํสาธิปติ สหชาตานํ ธมฺมานํ อธิปติ, ตญฺจ มคฺคงฺคํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, มคฺคปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

๗๑๕. นนุ อริยํ ธมฺมํ ครุํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ ปจฺจเวกฺขณา, ตญฺจารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อริยํ ธมฺมํ ครุํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ ปจฺจเวกฺขณา, ตญฺจารมฺมณํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย, อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

๗๑๖. นนุ ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สา จ อาเสวนาติ? อามนฺตา. หญฺจิ [Pg.370] ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สา จ อาเสวนา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ ปุริมา ปุริมา อกุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สา จ อาเสวนาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปุริมา ปุริมา อกุสลา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สา จ อาเสวนา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

นนุ ปุริมา ปุริมา กิริยาพฺยากตา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กิริยาพฺยากตานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สา จ อาเสวนาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปุริมา ปุริมา กิริยาพฺยากตา ธมฺมา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ กิริยาพฺยากตานํ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สา จ อาเสวนา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ.

๗๑๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปจฺจยตา ววตฺถิตา’’ติ? อามนฺตา. เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ, อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ, อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ, สมนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ปจฺจยตา ววตฺถิตาติ.

ปจฺจยตากถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๔๖) ๒. อญฺญมญฺญปจฺจยกถา

๗๑๘. อวิชฺชาปจฺจยาว สงฺขารา, น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺขารปจฺจยาปิ อวิชฺชา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อวิชฺชา สงฺขาเรน สหชาตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อวิชฺชา สงฺขาเรน สหชาตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อวิชฺชาปจฺจยาปิ สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยาปิ อวิชฺชา’’ติ.

ตณฺหาปจฺจยาว อุปาทานํ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘อุปาทานปจฺจยาปิ ตณฺหา’’ติ? อามนฺตา. นนุ ตณฺหา อุปาทาเนน สหชาตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตณฺหา อุปาทาเนน [Pg.371] สหชาตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ตณฺหาปจฺจยาปิ อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยาปิ ตณฺหา’’ติ.

๗๑๙. ‘‘ชรามรณปจฺจยา, ภิกฺขเว, ชาติ, ชาติปจฺจยา ภโว’’ติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. เตน หิ อวิชฺชาปจฺจยาว สงฺขารา, น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺขารปจฺจยาปิ อวิชฺชา’’ติ. ตณฺหาปจฺจยาว อุปาทานํ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘อุปาทานปจฺจยาปิ ตณฺหา’’ติ.

‘‘วิญฺญาณปจฺจยา, ภิกฺขเว, นามรูปํ, นามรูปปจฺจยาปิ วิญฺญาณ’’นฺติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อวิชฺชาปจฺจยาปิ สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยาปิ อวิชฺชา; ตณฺหาปจฺจยาปิ อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยาปิ ตณฺหาติ.

อญฺญมญฺญปจฺจยกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๔๗) ๓. อทฺธากถา

๗๒๐. อทฺธา ปรินิปฺผนฺโนติ? อามนฺตา. รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีโต อทฺธา ปรินิปฺผนฺโนติ? อามนฺตา. รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคโต อทฺธา ปรินิปฺผนฺโนติ? อามนฺตา. รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธา ปรินิปฺผนฺโนติ? อามนฺตา. รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ อตีโต อทฺธาติ? อามนฺตา. อตีตา ปญฺจทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ อนาคโต อทฺธาติ? อามนฺตา. อนาคตา ปญฺจทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ? อามนฺตา. ปจฺจุปฺปนฺนา ปญฺจทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตา ปญฺจกฺขนฺธา [Pg.372] อตีโต อทฺธา, อนาคตา ปญฺจกฺขนฺธา อนาคโต อทฺธา, ปจฺจุปฺปนฺนา ปญฺจกฺขนฺธา ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ? อามนฺตา. ปนฺนรสทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตานิ ทฺวาทสายตนานิ อตีโต อทฺธา, อนาคตานิ ทฺวาทสายตนานิ อนาคโต อทฺธา, ปจฺจุปฺปนฺนานิ ทฺวาทสายตนานิ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ? อามนฺตา. ฉตฺตึส อทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตา อฏฺฐารส ธาตุโย อตีโต อทฺธา, อนาคตา อฏฺฐารส ธาตุโย อนาคโต อทฺธา, ปจฺจุปฺปนฺนา อฏฺฐารส ธาตุโย ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ? อามนฺตา. จตุปญฺญาส อทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตานิ พาวีสตินฺทฺริยานิ อตีโต อทฺธา, อนาคตานิ พาวีสตินฺทฺริยานิ อนาคโต อทฺธา, ปจฺจุปฺปนฺนานิ พาวีสตินฺทฺริยานิ ปจฺจุปฺปนฺโน อทฺธาติ? อามนฺตา. ฉสฏฺฐิ อทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๒๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อทฺธา ปรินิปฺผนฺโนติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, กถาวตฺถูนิ! กตมานิ ตีณิ? อตีตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ อโหสิ อตีตมทฺธาน’นฺติ; อนาคตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ ภวิสฺสติ อนาคตมทฺธาน’นฺติ; เอตรหิ วา, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ โหติ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺน’นฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ กถาวตฺถูนี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อทฺธา ปรินิปฺผนฺโนติ.

อทฺธากถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๔๘) ๔. ขณลยมุหุตฺตกถา

๗๒๒. ขโณ ปรินิปฺผนฺโน, ลโย ปรินิปฺผนฺโน, มุหุตฺตํ ปรินิปฺผนฺนนฺติ? อามนฺตา. รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๒๓. น [Pg.373] วตฺตพฺพํ – ‘‘มุหุตฺตํ ปรินิปฺผนฺนนฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, กถาวตฺถูนิ! กตมานิ ตีณิ? อตีตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ อโหสิ อตีตมทฺธาน’นฺติ; อนาคตํ วา, ภิกฺขเว, อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ ภวิสฺสติ อนาคตมทฺธาน’นฺติ; เอตรหิ วา, ภิกฺขเว, ปจฺจุปฺปนฺนํ อทฺธานํ อารพฺภ กถํ กเถยฺย – ‘เอวํ โหติ เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺน’นฺติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ กถาวตฺถูนี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ มุหุตฺตํ ปรินิปฺผนฺนนฺติ.

ขณลยมุหุตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๔๙) ๕. อาสวกถา

๗๒๔. จตฺตาโร อาสวา อนาสวาติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ…เป… โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๒๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘จตฺตาโร อาสวา อนาสวาติ? อามนฺตา. อตฺถญฺเญว อาสวา เยหิ อาสเวหิ เต อาสวา สาสวา โหนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ จตฺตาโร อาสวา อนาสวาติ.

อาสวกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๕๐) ๖. ชรามรณกถา

๗๒๖. โลกุตฺตรานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ โลกุตฺตรนฺติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ…เป… โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตาปตฺติมคฺคสฺส ชรามรณํ โสตาปตฺติมคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตาปตฺติมคฺคสฺส ชรามรณํ โสตาปตฺติมคฺโคติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติผลสฺส ชรามรณํ โสตาปตฺติผลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ [Pg.374]…เป… สกทาคามิมคฺคสฺส…เป… สกทาคามิผลสฺส…เป… อนาคามิมคฺคสฺส…เป… อนาคามิผลสฺส…เป… อรหตฺตมคฺคสฺส ชรามรณํ อรหตฺตมคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหตฺตมคฺคสฺส ชรามรณํ อรหตฺตมคฺโคติ? อามนฺตา. อรหตฺตผลสฺส ชรามรณํ อรหตฺตผลนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สติปฏฺฐานานํ… สมฺมปฺปธานานํ… อิทฺธิปาทานํ… อินฺทฺริยานํ… พลานํ… โพชฺฌงฺคานํ ชรามรณํ โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๒๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘โลกุตฺตรานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ โลกุตฺตรนฺติ? อามนฺตา. โลกิยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ โลกุตฺตรนฺติ.

ชรามรณกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๕๑) ๗. สญฺญาเวทยิตกถา

๗๒๘. สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกุตฺตราติ? อามนฺตา. มคฺโค ผลํ นิพฺพานํ, โสตาปตฺติมคฺโค โสตาปตฺติผลํ…เป… โพชฺฌงฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๒๙. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกุตฺตราติ? อามนฺตา. โลกิยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ โลกุตฺตราติ.

สญฺญาเวทยิตกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๕๒) ๘. ทุติยสญฺญาเวทยิตกถา

๗๓๐. สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกิยาติ? อามนฺตา. รูปนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กามาวจราติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปาวจราติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูปาวจราติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๓๑. น [Pg.375] วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกิยาติ? อามนฺตา. โลกุตฺตราติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ โลกิยาติ.

ทุติยสญฺญาเวทยิตกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๕๓) ๙. ตติยสญฺญาเวทยิตกถา

๗๓๒. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส มารณนฺติโย ผสฺโส, มารณนฺติยา เวทนา, มารณนฺติยา สญฺญา, มารณนฺติยา เจตนา, มารณนฺติยํ จิตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส มารณนฺติโย ผสฺโส, มารณนฺติยา เวทนา, มารณนฺติยา สญฺญา, มารณนฺติยา เจตนา, มารณนฺติยํ จิตฺตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส มารณนฺติโย ผสฺโส, มารณนฺติยา เวทนา, มารณนฺติยา สญฺญา, มารณนฺติยา เจตนา, มารณนฺติยํ จิตฺตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยา’’ติ.

สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตนฺติ? อามนฺตา. อผสฺสกสฺส กาลํ กิริยา, อเวทนกสฺส กาลํ กิริยา…เป… อจิตฺตกสฺส กาลํ กิริยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ สผสฺสกสฺส กาลํ กิริยา…เป… สจิตฺตกสฺส กาลํ กิริยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สผสฺสกสฺส กาลํ กิริยา…เป… สจิตฺตกสฺส กาลํ กิริยา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยา’’ติ.

สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส กาเย วิสํ กเมยฺย, สตฺถํ กเมยฺย, อคฺคิ กเมยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส กาเย วิสํ น กเมยฺย, สตฺถํ น กเมยฺย, อคฺคิ น กเมยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ [Pg.376] สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส กาเย วิสํ น กเมยฺย, สตฺถํ น กเมยฺย, อคฺคิ น กเมยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยา’’ติ.

สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส กาเย วิสํ กเมยฺย, สตฺถํ กเมยฺย, อคฺคิ กเมยฺยาติ? อามนฺตา. น นิโรธํ สมาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๓๓. สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน น กาลํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ โส นิยาโม เยน นิยาเมน นิยโต สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน น กาลํ กเรยฺยาติ? นตฺถิ. หญฺจิ นตฺถิ โส นิยาโม เยน นิยาเมน นิยโต สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน น กาลํ กเรยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน น กาลํ กเรยฺยาติ.

๗๓๔. จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี น กาลํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. อตฺถิ โส นิยาโม เยน นิยาเมน นิยโต จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี น กาลํ กเรยฺยาติ? นตฺถิ. หญฺจิ นตฺถิ โส นิยาโม เยน นิยาเมน นิยโต จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี น กาลํ กเรยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสมงฺคี น กาลํ กเรยฺยา’’ติ.

ตติยสญฺญาเวทยิตกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๕๔) ๑๐. อสญฺญสตฺตุปิกกถา

๗๓๕. สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกาติ? อามนฺตา. อตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส อโลโภ กุสลมูลํ, อโทโส กุสลมูลํ, อโมโห กุสลมูลํ, สทฺธา วีริยํ สติ สมาธิ ปญฺญาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส อโลโภ กุสลมูลํ[Pg.377], อโทโส กุสลมูลํ…เป… ปญฺญาติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส อโลโภ กุสลมูลํ, อโทโส กุสลมูลํ, อโมโห กุสลมูลํ, สทฺธา วีริยํ สติ สมาธิ ปญฺญา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกา’’ติ.

สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกาติ? อามนฺตา. อตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺตนฺติ? อามนฺตา. อผสฺสกสฺส มคฺคภาวนา…เป… อจิตฺตกสฺส มคฺคภาวนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ สผสฺสกสฺส มคฺคภาวนา…เป… สจิตฺตกสฺส มคฺคภาวนาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สผสฺสกสฺส มคฺคภาวนา…เป… สจิตฺตกสฺส มคฺคภาวนา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกา’’ติ.

สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกาติ? อามนฺตา. เย เกจิ สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชนฺติ, สพฺเพ เต อสญฺญสตฺตุปิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๓๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อิธาปิ อสญฺญี ตตฺราปิ อสญฺญีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อิธาปิ อสญฺญี ตตฺราปิ อสญฺญี, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ อสญฺญสตฺตุปิกา’’ติ.

อสญฺญสตฺตุปิกกถา นิฏฺฐิตา.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

(๑๕๕) ๑๑. กมฺมูปจยกถา

๗๓๗. อญฺญํ กมฺมํ อญฺโญ กมฺมูปจโยติ? อามนฺตา. อญฺโญ ผสฺโส, อญฺโญ ผสฺสูปจโย; อญฺญา เวทนา, อญฺโญ เวทนูปจโย; อญฺญา สญฺญา, อญฺโญ สญฺญูปจโย; อญฺญา เจตนา, อญฺโญ เจตนูปจโย; อญฺญํ จิตฺตํ, อญฺโญ จิตฺตูปจโย; อญฺญา สทฺธา, อญฺโญ สทฺธูปจโย; อญฺญํ วีริยํ, อญฺโญ วีริยูปจโย; อญฺญา สติ, อญฺโญ สตูปจโย[Pg.378]; อญฺโญ สมาธิ, อญฺโญ สมาธูปจโย; อญฺญา ปญฺญา, อญฺโญ ปญฺญูปจโย; อญฺโญ ราโค, อญฺโญ ราคูปจโย…เป… อญฺญํ อโนตฺตปฺปํ, อญฺโญ อโนตฺตปฺปูปจโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๓๘. อญฺญํ กมฺมํ, อญฺโญ กมฺมูปจโยติ? อามนฺตา. กมฺมูปจโย กมฺเมน สหชาโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมูปจโย กมฺเมน สหชาโตติ, อามนฺตา. กุสเลน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย กุสโลติ, น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสเลน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย กุสโลติ? อามนฺตา. สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทุกฺขาย เวทนาย…เป… อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๓๙. กมฺมูปจโย กมฺเมน สหชาโตติ? อามนฺตา. อกุสเลน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย อกุสโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อกุสเลน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย อกุสโลติ? อามนฺตา. สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทุกฺขาย เวทนาย…เป… อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺเตน กมฺเมน สหชาโต กมฺมูปจโย อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๔๐. กมฺมํ จิตฺเตน สหชาตํ, กมฺมํ สารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. กมฺมูปจโย จิตฺเตน สหชาโต, กมฺมูปจโย สารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กมฺมูปจโย จิตฺเตน สหชาโต, กมฺมูปจโย อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. กมฺมํ จิตฺเตน สหชาตํ, กมฺมํ อนารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมํ [Pg.379] จิตฺเตน สหชาตํ, จิตฺตํ ภิชฺชมานํ กมฺมํ ภิชฺชตีติ? อามนฺตา. กมฺมูปจโย จิตฺเตน สหชาโต, จิตฺตํ ภิชฺชมานํ กมฺมูปจโย ภิชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมูปจโย จิตฺเตน สหชาโต, จิตฺตํ ภิชฺชมานํ กมฺมูปจโย น ภิชฺชตีติ? อามนฺตา. กมฺมํ จิตฺเตน สหชาตํ, จิตฺตํ ภิชฺชมานํ กมฺมํ น ภิชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๔๑. กมฺมมฺหิ กมฺมูปจโยติ? อามนฺตา. ตญฺเญว กมฺมํ โส กมฺมูปจโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมมฺหิ กมฺมูปจโย, กมฺมูปจยโต วิปาโก นิพฺพตฺตตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว กมฺมํ, โส กมฺมูปจโย, โส กมฺมวิปาโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมมฺหิ กมฺมูปจโย, กมฺมูปจยโต วิปาโก นิพฺพตฺตติ, วิปาโก สารมฺมโณติ? อามนฺตา. กมฺมูปจโย สารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กมฺมูปจโย อนารมฺมโณติ? อามนฺตา. วิปาโก อนารมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๔๒. อญฺญํ กมฺมํ อญฺโญ กมฺมูปจโยติ, อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ปุณฺณ, เอกจฺโจ สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ กายสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ วจีสงฺขารํ…เป… มโนสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, โส สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ กายสงฺขารํ อภิสงฺขริตฺวา, สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ วจีสงฺขารํ…เป… มโนสงฺขารํ อภิสงฺขริตฺวา สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ โลกํ อุปปชฺชติ. ตเมนํ สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ โลกํ อุปปนฺนํ สมานํ สพฺยาพชฺฌาปิ อพฺยาพชฺฌาปิ ผสฺสา ผุสนฺติ. โส สพฺยาพชฺเฌหิปิ อพฺยาพชฺเฌหิปิ ผสฺเสหิ ผุฏฺโฐ สมาโน สพฺยาพชฺฌมฺปิ อพฺยาพชฺฌมฺปิ เวทนํ เวเทติ โวกิณฺณสุขทุกฺขํ, เสยฺยถาปิ มนุสฺสา เอกจฺเจ จ เทวา เอกจฺเจ จ วินิปาติกา. อิติ โข, ปุณฺณ, ภูตา ภูตสฺส อุปปตฺติ โหติ, ยํ กโรติ เตน อุปปชฺชติ, อุปปนฺนเมตํ ผสฺสา ผุสนฺติ. เอวมฺปาหํ, ปุณฺณ, ‘กมฺมทายาทา [Pg.380] สตฺตา’ติ วทามี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘อญฺญํ กมฺมํ, อญฺโญ กมฺมูปจโย’’ติ.

กมฺมูปจยกถา นิฏฺฐิตา.

ปนฺนรสมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

ปจฺจยตา ววตฺถิตา, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, อทฺธา, ขโณ ลโย มุหุตฺตํ, จตฺตาโร อาสวา อนาสวา, โลกุตฺตรานํ ธมฺมานํ ชรามรณํ โลกุตฺตรา, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกุตฺตรา, สญฺญาเวทยิตนิโรธสมาปตฺติ โลกิยา, สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน กาลํ กเรยฺย, สฺเวว มคฺโค อสญฺญสตฺตุปปตฺติยา, อญฺญํ กมฺมํ อญฺโญ กมฺมูปจโยติ.

ตติโย ปณฺณาสโก.

ตสฺสุทฺทานํ –

อนุสยา, สํวโร, กปฺโป, มูลญฺจ ววตฺถิตาติ.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

(๑๕๖) ๑. นิคฺคหกถา

๗๔๓. ปโร ปรสฺส จิตฺตํ นิคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส จิตฺตํ ‘‘มา รชฺชิ’’, ‘‘มา ทุสฺสิ’’, ‘‘มา มุยฺหิ’’, ‘‘มา กิลิสฺสี’’ติ นิคฺคณฺหาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปโร ปรสฺส จิตฺตํ นิคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส อุปฺปนฺโน ผสฺโส ‘‘มา นิรุชฺฌี’’ติ นิคฺคณฺหาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปโร ปรสฺส อุปฺปนฺนา เวทนา…เป… อุปฺปนฺนา สญฺญา… อุปฺปนฺนา เจตนา… อุปฺปนฺนํ จิตฺตํ… อุปฺปนฺนา สทฺธา… อุปฺปนฺนํ วีริยํ … อุปฺปนฺนา สติ… อุปฺปนฺโน สมาธิ…เป… อุปฺปนฺนา ปญฺญา ‘‘มา นิรุชฺฌี’’ติ นิคฺคณฺหาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปโร [Pg.381] ปรสฺส จิตฺตํ นิคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส อตฺถาย ราคํ ปชหติ… โทสํ ปชหติ…เป… อโนตฺตปฺปํ ปชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปโร ปรสฺส จิตฺตํ นิคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส อตฺถาย มคฺคํ ภาเวติ… สติปฏฺฐานํ ภาเวติ…เป… โพชฺฌงฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปโร ปรสฺส จิตฺตํ นิคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส อตฺถาย ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปโร ปรสฺส จิตฺตํ นิคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. อญฺโญ อญฺญสฺส การโก, ปรงฺกตํ สุขํ ทุกฺขํ อญฺโญ กโรติ อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปโร ปรสฺส จิตฺตํ นิคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อตฺตนาว กตํ ปาปํ, อตฺตนา สํกิลิสฺสติ;

อตฺตนา อกตํ ปาปํ, อตฺตนาว วิสุชฺฌติ;

สุทฺธิ อสุทฺธิ ปจฺจตฺตํ, นาญฺโญ อญฺญํ วิโสธเย’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปโร ปรสฺส จิตฺตํ นิคฺคณฺหาตี’’ติ.

๗๔๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปโร ปรสฺส จิตฺตํ นิคฺคณฺหาตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ พลปฺปตฺตา, อตฺถิ วสีภูตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ พลปฺปตฺตา, อตฺถิ วสีภูตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปโร ปรสฺส จิตฺตํ นิคฺคณฺหาตี’’ติ.

นิคฺคหกถา นิฏฺฐิตา.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

(๑๕๗) ๒. ปคฺคหกถา

๗๔๕. ปโร ปรสฺส จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส จิตฺตํ ‘‘มา รชฺชิ,’’‘‘มา ทุสฺสิ,’’‘‘มา มุยฺหิ,’’‘‘มา กิลิสฺสี’’ติ ปคฺคณฺหาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปโร [Pg.382] ปรสฺส จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส อโลภํ กุสลมูลํ ชเนติ… อโทสํ กุสลมูลํ ชเนติ… อโมหํ กุสลมูลํ ชเนติ… สทฺธํ ชเนติ… วีริยํ ชเนติ… สตึ ชเนติ… สมาธึ ชเนติ… ปญฺญํ ชเนตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปโร ปรสฺส จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส อุปฺปนฺโน ผสฺโส ‘‘มา นิรุชฺฌี’’ติ ปคฺคณฺหาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปโร ปรสฺส อุปฺปนฺนา เวทนา…เป… อุปฺปนฺนา ปญฺญา ‘‘มา นิรุชฺฌี’’ติ ปคฺคณฺหาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปโร ปรสฺส จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส อตฺถาย ราคํ ปชหติ… โทสํ ปชหติ… โมหํ ปชหติ…เป… อโนตฺตปฺปํ ปชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปโร ปรสฺส จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส อตฺถาย มคฺคํ ภาเวติ… สติปฏฺฐานํ ภาเวติ…เป… โพชฺฌงฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปโร ปรสฺส จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส อตฺถาย ทุกฺขํ ปริชานาติ…เป… มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปโร ปรสฺส จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. อญฺโญ อญฺญสฺส การโก, ปรงฺกตํ สุขํ ทุกฺขํ อญฺโญ กโรติ อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปโร ปรสฺส จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺตนาว กตํ ปาปํ…เป… นาญฺโญ อญฺญํ วิโสธเย’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปโร ปรสฺส จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตี’’ติ.

๗๔๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปโร ปรสฺส จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ พลปฺปตฺตา, อตฺถิ วสีภูตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ พลปฺปตฺตา, อตฺถิ วสีภูตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปโร ปรสฺส จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตี’’ติ.

ปคฺคหกถา นิฏฺฐิตา.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

(๑๕๘) ๓. สุขานุปฺปทานกถา

๗๔๗. ปโร [Pg.383] ปรสฺส สุขํ อนุปฺปเทตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส ทุกฺขํ อนุปฺปเทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปโร ปรสฺส ทุกฺขํ น อนุปฺปเทตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส สุขํ น อนุปฺปเทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปโร ปรสฺส สุขํ อนุปฺปเทตีติ? อามนฺตา. ปโร ปรสฺส อตฺตโน สุขํ อนุปฺปเทติ, อญฺเญสํ สุขํ อนุปฺปเทติ, ตสฺส สุขํ อนุปฺปเทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปโร ปรสฺส เนวตฺตโน, น อญฺเญสํ, น ตสฺส สุขํ อนุปฺปเทตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปโร ปรสฺส เนวตฺตโน, น อญฺเญสํ, น ตสฺส สุขํ อนุปฺปเทติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปโร ปรสฺส สุขํ อนุปฺปเทตี’’ติ.

ปโร ปรสฺส สุขํ อนุปฺปเทตีติ? อามนฺตา. อญฺโญ อญฺญสฺส การโก, ปรงฺกตํ สุขํ ทุกฺขํ อญฺโญ กโรติ อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๔๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปโร ปรสฺส สุขํ อนุปฺปเทตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อายสฺมา อุทายี เอตทโวจ – ‘‘พหูนํ วต โน ภควา ทุกฺขธมฺมานํ อปหตฺตา, พหูนํ วต โน ภควา สุขธมฺมานํ อุปหตฺตา, พหูนํ วต โน ภควา อกุสลานํ ธมฺมานํ อปหตฺตา, พหูนํ วต โน ภควา กุสลานํ ธมฺมานํ อุปหตฺตา’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปโร ปรสฺส สุขํ อนุปฺปเทตีติ.

สุขานุปฺปทานกถา นิฏฺฐิตา.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

(๑๕๙) ๔. อธิคยฺหมนสิการกถา

๗๔๙. อธิคยฺห มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. เตน จิตฺเตน ตํ จิตฺตํ ปชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน จิตฺเตน ตํ จิตฺตํ ปชานาตีติ? อามนฺตา[Pg.384]. เตน จิตฺเตน ตํ จิตฺตํ ‘‘จิตฺต’’นฺติ ปชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน จิตฺเตน ตํ จิตฺตํ ‘‘จิตฺต’’นฺติ ปชานาตีติ? อามนฺตา. ตํ จิตฺตํ ตสฺส จิตฺตสฺส อารมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตํ จิตฺตํ ตสฺส จิตฺตสฺส อารมฺมณนฺติ? อามนฺตา. เตน ผสฺเสน ตํ ผสฺสํ ผุสติ, ตาย เวทนาย…เป… ตาย สญฺญาย… ตาย เจตนาย… เตน จิตฺเตน… เตน วิตกฺเกน… เตน วิจาเรน… ตาย ปีติยา… ตาย สติยา… ตาย ปญฺญาย ตํ ปญฺญํ ปชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๕๐. อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิ กโรติ, ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิ กโรติ, ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ติณฺณํ ผสฺสานํ…เป… ติณฺณํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๕๑. อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อนาคตํ [Pg.385] ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิ กโรติ, ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิ กโรติ, ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ติณฺณํ ผสฺสานํ…เป… ติณฺณํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๕๒. ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิ กโรติ, อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปจฺจุปฺปนฺนํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ มนสิกโรนฺโต, อตีตํ ‘‘อตีต’’นฺติ มนสิ กโรติ, อนาคตํ ‘‘อนาคต’’นฺติ มนสิ กโรตีติ? อามนฺตา. ติณฺณํ ผสฺสานํ…เป… ติณฺณํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๕๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อธิคยฺห มนสิ กโรตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา.

‘‘สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา.

‘‘สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ, ยทา ปญฺญาย ปสฺสติ;

อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเข, เอส มคฺโค วิสุทฺธิยา’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อธิคยฺห มนสิ กโรตีติ.

อธิคยฺหมนสิการกถา นิฏฺฐิตา.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

(๑๖๐) ๕. รูปํ เหตูติกถา

๗๕๔. รูปํ [Pg.386] เหตูติ? อามนฺตา. อโลโภ เหตูติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อโทโส เหตุ…เป… อโมโห เหตุ… โลโภ เหตุ… โทโส เหตุ… โมโห เหตูติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ เหตูติ? อามนฺตา. สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ เหตู’’ติ.

๗๕๕. อโลโภ เหตุ สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. รูปํ เหตุ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อโทโส เหตุ… อโมโห เหตุ… โลโภ เหตุ… โทโส เหตุ… โมโห เหตุ สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. รูปํ เหตุ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ เหตุ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อโลโภ เหตุ อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปํ เหตุ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อโทโส เหตุ… อโมโห เหตุ… โลโภ เหตุ… โทโส เหตุ… โมโห เหตุ อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๕๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปํ เหตู’’ติ? อามนฺตา. นนุ มหาภูตา อุปาทายรูปานํ อุปาทายเหตูติ? อามนฺตา. หญฺจิ มหาภูตา อุปาทายรูปานํ อุปาทายเหตุ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ เหตู’’ติ.

รูปํ เหตูติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

(๑๖๑) ๖. รูปํ สเหตุกนฺติกถา

๗๕๗. รูปํ [Pg.387] สเหตุกนฺติ? อามนฺตา. อโลภเหตุนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อโทสเหตุนาติ …เป… อโมหเหตุนาติ…เป… โลภเหตุนา…เป… โทสเหตุนา…เป… โมหเหตุนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ สเหตุกนฺติ? อามนฺตา. สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ สเหตุก’’นฺติ.

๗๕๘. อโลโภ สเหตุโก สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. รูปํ สเหตุกํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อโทโส สเหตุโก…เป… อโมโห… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ… ปญฺญา… โลโภ… โทโส… โมโห… มาโน… ทิฏฺฐิ… วิจิกิจฺฉา… ถินํ… อุทฺธจฺจํ… อหิริกํ… อโนตฺตปฺปํ สเหตุกํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. รูปํ สเหตุกํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ สเหตุกํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อโลโภ สเหตุโก อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปํ สเหตุกํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อโทโส สเหตุโก…เป… อโนตฺตปฺปํ สเหตุกํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๕๙. น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปํ สเหตุก’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ รูปํ สปฺปจฺจยนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ รูปํ สปฺปจฺจยํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ สเหตุก’’นฺติ.

รูปํ สเหตุกนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

(๑๖๒) ๗. รูปํ กุสลากุสลนฺติกถา

๗๖๐. รูปํ [Pg.388] กุสลนฺติ? อามนฺตา. สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ กุสล’’นฺติ.

๗๖๑. อโลโภ กุสโล สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. รูปํ กุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อโทโส กุสโล…เป… อโมโห กุสโล…เป… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ…เป… ปญฺญา กุสลา สารมฺมณา, อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. รูปํ กุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ กุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อโลโภ กุสโล อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา …เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ กุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อโทโส กุสโล…เป… ปญฺญา กุสลา อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๖๒. รูปํ อกุสลนฺติ? อามนฺตา. สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ อกุสล’’นฺติ…เป….

๗๖๓. โลโภ อกุสโล สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. รูปํ อกุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โทโส… โมโห… มาโน…เป… อโนตฺตปฺปํ อกุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ[Pg.389]? อามนฺตา. รูปํ อกุสลํ สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ อกุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. โลโภ อกุสโล อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปํ อกุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. โทโส… โมโห…เป… อโนตฺตปฺปํ อกุสลํ อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๖๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปี’’ติ? อามนฺตา. นนุ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปีติ? อามนฺตา. หญฺจิ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปี’’ติ.

รูปํ กุสลากุสลนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

(๑๖๓) ๘. รูปํ วิปาโกติกถา

๗๖๕. รูปํ วิปาโกติ? อามนฺตา. รูปํ สุขเวทนิยํ ทุกฺขเวทนิยํ อทุกฺขมสุขเวทนิยํ, สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ, ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ, อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ, ผสฺเสน สมฺปยุตฺตํ…เป… จิตฺเตน สมฺปยุตฺตํ, สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ น สุขเวทนิยํ น ทุกฺขเวทนิยํ…เป… อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ น สุขเวทนิยํ น ทุกฺขเวทนิยํ…เป… อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ วิปาโก’’ติ.

๗๖๖. ผสฺโส วิปาโก, ผสฺโส สุขเวทนิโย ทุกฺขเวทนิโย…เป… สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. รูปํ วิปาโก, รูปํ สุขเวทนิยํ ทุกฺขเวทนิยํ…เป… สารมฺมณํ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูปํ วิปาโก[Pg.390], รูปํ น สุขเวทนิยํ น ทุกฺขเวทนิยํ…เป… อนารมฺมณํ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. ผสฺโส วิปาโก, ผสฺโส น สุขเวทนิโย น ทุกฺขเวทนิโย…เป… อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๖๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปํ วิปาโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ กมฺมสฺส กตตฺตา อุปฺปนฺนา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา วิปาโกติ? อามนฺตา. หญฺจิ กมฺมสฺส กตตฺตา อุปฺปนฺนา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา วิปาโก, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กมฺมสฺส กตตฺตา อุปฺปนฺนํ รูปํ วิปาโก’’ติ.

รูปํ วิปาโกติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

(๑๖๔) ๙. รูปํ รูปาวจรารูปาวจรนฺติกถา

๗๖๘. อตฺถิ รูปํ รูปาวจรนฺติ? อามนฺตา. สมาปตฺเตสิยํ อุปปตฺเตสิยํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ, สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรน จิตฺเตน สหคตํ สหชาตํ สํสฏฺฐํ สมฺปยุตฺตํ เอกุปฺปาทํ เอกนิโรธํ เอกวตฺถุกํ เอการมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ น สมาปตฺเตสิยํ น อุปปตฺเตสิยํ น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ, น สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน น อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรน จิตฺเตน สหคตํ สหชาตํ สํสฏฺฐํ สมฺปยุตฺตํ เอกุปฺปาทํ เอกนิโรธํ เอกวตฺถุกํ เอการมฺมณนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ น สมาปตฺเตสิยํ น อุปปตฺเตสิยํ น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ, น สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน…เป… เอการมฺมณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ รูปํ รูปาวจร’’นฺติ.

๗๖๙. อตฺถิ รูปํ อรูปาวจรนฺติ? อามนฺตา. สมาปตฺเตสิยํ อุปปตฺเตสิยํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ, สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรน จิตฺเตน สหคตํ สหชาตํ สํสฏฺฐํ สมฺปยุตฺตํ เอกุปฺปาทํ เอกนิโรธํ เอกวตฺถุกํ เอการมฺมณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ น สมาปตฺเตสิยํ น อุปปตฺเตสิยํ น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ, น สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน [Pg.391] …เป… เอการมฺมณนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ น สมาปตฺเตสิยํ น อุปปตฺเตสิยํ…เป… เอกวตฺถุกํ เอการมฺมณํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ รูปํ อรูปาวจร’’นฺติ.

๗๗๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ รูปํ รูปาวจรํ, อตฺถิ รูปํ อรูปาวจร’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ กามาวจรกมฺมสฺส กตตฺตา รูปํ กามาวจรนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ กามาวจรกมฺมสฺส กตตฺตา รูปํ กามาวจรํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปาวจรกมฺมสฺส กตตฺตา รูปํ รูปาวจรํ, อรูปาวจรกมฺมสฺส กตตฺตา รูปํ อรูปาวจร’’นฺติ.

รูปํ รูปาวจรารูปาวจรนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

(๑๖๕) ๑๐. รูปารูปธาตุปริยาปนฺนกถา

๗๗๑. รูปราโค รูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. สมาปตฺเตสิโย อุปปตฺเตสิโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร, สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรน จิตฺเตน สหคโต สหชาโต สํสฏฺโฐ สมฺปยุตฺโต เอกุปฺปาโท เอกนิโรโธ เอกวตฺถุโก เอการมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ น สมาปตฺเตสิโย น อุปปตฺเตสิโย น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร, น สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน…เป… เอกวตฺถุโก เอการมฺมโณติ? อามนฺตา. หญฺจิ น สมาปตฺเตสิโย น อุปปตฺเตสิโย น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร, น สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน…เป… เอกวตฺถุโก เอการมฺมโณ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปราโค รูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ.

๗๗๒. รูปราโค รูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. สทฺทราโค สทฺทธาตุปริยาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… รูปราโค รูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. คนฺธราโค…เป… รสราโค…เป… โผฏฺฐพฺพราโค โผฏฺฐพฺพธาตุปริยาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สทฺทราโค [Pg.392] น วตฺตพฺพํ – ‘‘สทฺทธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. รูปราโค น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… คนฺธราโค…เป… รสราโค…เป… โผฏฺฐพฺพราโค น วตฺตพฺพํ – ‘‘โผฏฺฐพฺพธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. รูปราโค น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๗๓. อรูปราโค อรูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. อรูปราโค น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูปราโค อรูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. สมาปตฺเตสิโย อุปปตฺเตสิโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร, สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรน จิตฺเตน สหคโต สหชาโต สํสฏฺโฐ สมฺปยุตฺโต เอกุปฺปาโท เอกนิโรโธ เอกวตฺถุโก เอการมฺมโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ น สมาปตฺเตสิโย น อุปปตฺเตสิโย น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร, น สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน…เป… เอกวตฺถุโก เอการมฺมโณติ? อามนฺตา. หญฺจิ น สมาปตฺเตสิโย น อุปปตฺเตสิโย น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาโร, น สมาปตฺเตสิเยน จิตฺเตน น อุปปตฺเตสิเยน จิตฺเตน น ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาเรน จิตฺเตน สหคโต สหชาโต สํสฏฺโฐ สมฺปยุตฺโต เอกุปฺปาโท เอกนิโรโธ เอกวตฺถุโก เอการมฺมโณ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรูปราโค อรูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ.

๗๗๔. อรูปราโค อรูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. สทฺทราโค สทฺทธาตุปริยาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรูปราโค อรูปธาตุปริยาปนฺโนติ? อามนฺตา. คนฺธราโค…เป… รสราโค…เป… โผฏฺฐพฺพราโค โผฏฺฐพฺพธาตุปริยาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สทฺทราโค น วตฺตพฺพํ – ‘‘สทฺทธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. อรูปราโค น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… คนฺธราโค…เป… รสราโค…เป… โผฏฺฐพฺพราโค น วตฺตพฺพํ – ‘‘โผฏฺฐพฺพธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. อรูปราโค น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๗๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘รูปราโค รูปธาตุปริยาปนฺโน, อรูปราโค อรูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. นนุ กามราโค กามธาตุปริยาปนฺโนติ[Pg.393]? อามนฺตา. หญฺจิ กามราโค กามธาตุปริยาปนฺโน, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปราโค รูปธาตุปริยาปนฺโน, อรูปราโค อรูปธาตุปริยาปนฺโน’’ติ.

รูปราโค รูปธาตุปริยาปนฺโน อรูปราโค อรูปธาตุปริยาปนฺโนติกถา นิฏฺฐิตา.

รูปารูปธาตุปริยาปนฺนกถา นิฏฺฐิตา.

โสฬสมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

จิตฺตนิคฺคโห, จิตฺตปคฺคโห, สุขานุปฺปทานํ, อธิคยฺห มนสิกาโร, รูปํ เหตุ, รูปํ สเหตุกํ, รูปํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ, รูปํ วิปาโก, อตฺถิ รูปํ รูปาวจรํ อตฺถิ รูปํ อรูปาวจรํ, สพฺเพ กิเลสา กามธาตุปริยาปนฺนาติ.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

(๑๖๖) ๑. อรหโต ปุญฺญูปจยกถา

๗๗๖. อตฺถิ อรหโต ปุญฺญูปจโยติ? อามนฺตา. อตฺถิ อรหโต อปุญฺญูปจโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ อรหโต อปุญฺญูปจโยติ? อามนฺตา. นตฺถิ อรหโต ปุญฺญูปจโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๗๗. อตฺถิ อรหโต ปุญฺญูปจโยติ? อามนฺตา. อรหา ปุญฺญาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, อาเนญฺชาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรติ, คติสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรติ, ภวสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรติ, อิสฺสริยสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรติ, อธิปจฺจสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรติ, มหาโภคสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรติ, มหาปริวารสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรติ, เทวโสภคฺยสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรติ, มนุสฺสโสภคฺยสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๗๘. อตฺถิ อรหโต ปุญฺญูปจโยติ? อามนฺตา. อรหา อาจินาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหา อปจินาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ [Pg.394] …เป… อรหา ปชหตีติ…เป… อรหา อุปาทิยตีติ…เป… อรหา วิสิเนตีติ…เป… อรหา อุสฺสิเนตีติ…เป… อรหา วิธูเปตีติ …เป… อรหา สนฺธูเปตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อรหา เนวาจินาติ น อปจินาติ อปจินิตฺวา ฐิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา เนวาจินาติ นาปจินาติ อปจินิตฺวา ฐิโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปุญฺญูปจโย’’ติ.

นนุ อรหา เนว ปชหติ น อุปาทิยติ ปชหิตฺวา ฐิโต, เนว วิสิเนติ น อุสฺสิเนติ วิสิเนตฺวา ฐิโต, เนว วิธูเปติ น สนฺธูเปติ วิธูเปตฺวา ฐิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา เนว วิธูเปติ น สนฺธูเปติ วิธูเปตฺวา ฐิโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อรหโต ปุญฺญูปจโย’’ติ.

๗๗๙. นตฺถิ อรหโต ปุญฺญูปจโยติ? อามนฺตา. อรหา ทานํ ทเทยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา ทานํ ทเทยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ อรหโต ปุญฺญูปจโย’’ติ.

อรหา จีวรํ ทเทยฺย…เป… ปิณฺฑปาตํ ทเทยฺย… เสนาสนํ ทเทยฺย… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ทเทยฺย… ขาทนียํ ทเทยฺย… โภชนียํ ทเทยฺย… ปานียํ ทเทยฺย… เจติยํ วนฺเทยฺย… เจติเย มาลํ อาโรเปยฺย… คนฺธํ อาโรเปยฺย… วิเลปนํ อาโรเปยฺย…เป… เจติยํ อภิทกฺขิณํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา เจติยํ อภิทกฺขิณํ กเรยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ อรหโต ปุญฺญูปจโย’’ติ.

อตฺถิ อรหโต ปุญฺญูปจโยติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

(๑๖๗) ๒. นตฺถิ อรหโต อกาลมจฺจูติกถา

๗๘๐. นตฺถิ อรหโต อกาลมจฺจูติ? อามนฺตา. นตฺถิ อรหนฺตฆาตโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ อรหนฺตฆาตโกติ? อามนฺตา. อตฺถิ [Pg.395] อรหโต อกาลมจฺจูติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ อรหโต อกาลมจฺจูติ? อามนฺตา. โย อรหนฺตํ ชีวิตา โวโรเปติ, สติ ชีวิเต ชีวิตาวเสเส ชีวิตา โวโรเปติ, อสติ ชีวิเต ชีวิตาวเสเส ชีวิตา โวโรเปตีติ? สติ ชีวิเต ชีวิตาวเสเส ชีวิตา โวโรเปตีติ. หญฺจิ สติ ชีวิเต ชีวิตาวเสเส ชีวิตา โวโรเปติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ อรหโต อกาลมจฺจู’’ติ. อสติ ชีวิเต ชีวิตาวเสเส ชีวิตา โวโรเปตีติ, นตฺถิ อรหนฺตฆาตโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๘๑. นตฺถิ อรหโต อกาลมจฺจูติ? อามนฺตา. อรหโต กาเย วิสํ น กเมยฺย, สตฺถํ น กเมยฺย, อคฺคิ น กเมยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อรหโต กาเย วิสํ กเมยฺย, สตฺถํ กเมยฺย, อคฺคิ กเมยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหโต กาเย วิสํ กเมยฺย, สตฺถํ กเมยฺย, อคฺคิ กเมยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ อรหโต อกาลมจฺจู’’ติ.

อรหโต กาเย วิสํ น กเมยฺย, สตฺถํ น กเมยฺย, อคฺคิ น กเมยฺยาติ? อามนฺตา. นตฺถิ อรหนฺตฆาตโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๘๒. อตฺถิ อรหโต อกาลมจฺจูติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, สญฺเจตนิกานํ กมฺมานํ กตานํ อุปจิตานํ อปฺปฏิสํเวทิตฺวา พฺยนฺตีภาวํ วทามิ; ตญฺจ โข ทิฏฺเฐว ธมฺเม อุปปชฺชํ วา อปเร วา ปริยาเย’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ นตฺถิ อรหโต อกาลมจฺจูติ.

นตฺถิ อรหโต อกาลมจฺจูติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

(๑๖๘) ๓. สพฺพมิทํ กมฺมโตติกถา

๗๘๓. สพฺพมิทํ กมฺมโตติ? อามนฺตา. กมฺมมฺปิ กมฺมโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺพมิทํ กมฺมโตติ? อามนฺตา. สพฺพมิทํ ปุพฺเพกตเหตูติ? น เหวํ [Pg.396] วตฺตพฺเพ…เป… สพฺพมิทํ กมฺมโตติ? อามนฺตา. สพฺพมิทํ กมฺมวิปากโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๘๔. สพฺพมิทํ กมฺมวิปากโตติ? อามนฺตา. กมฺมวิปาเกน ปาณํ หเนยฺยาติ? อามนฺตา. ปาณาติปาโต สผโลติ? อามนฺตา. กมฺมวิปาโก สผโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กมฺมวิปาโก อผโลติ? อามนฺตา. ปาณาติปาโต อผโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กมฺมวิปาเกน อทินฺนํ อาทิเยยฺย…เป… มุสา ภเณยฺย… ปิสุณํ ภเณยฺย… ผรุสํ ภเณยฺย… สมฺผํ ปลเปยฺย… สนฺธึ ฉินฺเทยฺย… นิลฺโลปํ หเรยฺย… เอกาคาริกํ กเรยฺย… ปริปนฺเถ ติฏฺเฐยฺย… ปรทารํ คจฺเฉยฺย… คามฆาตกํ กเรยฺย… นิคมฆาตกํ กเรยฺย… กมฺมวิปาเกน ทานํ ทเทยฺย… จีวรํ ทเทยฺย … ปิณฺฑปาตํ ทเทยฺย… เสนาสนํ ทเทยฺย… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ทเทยฺยาติ? อามนฺตา. คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร สผโลติ? อามนฺตา. กมฺมวิปาโก สผโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กมฺมวิปาโก อผโลติ? อามนฺตา. คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาโร อผโลติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๘๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺพมิทํ กมฺมโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘กมฺมุนา วตฺตตี โลโก, กมฺมุนา วตฺตตี ปชา;

กมฺมนิพนฺธนา สตฺตา, รถสฺสาณีว ยายโต.

‘‘กมฺเมน กิตฺตึ ลภเต ปสํสํ,กมฺเมน ชานิญฺจ วธญฺจ พนฺธํ;

ตํ กมฺมํ นานากรณํ วิทิตฺวา,กสฺมา วเท นตฺถิ กมฺมนฺติ โลเก’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ‘‘สพฺพมิทํ กมฺมโต’’ติ.

สพฺพมิทํ กมฺมโตติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

(๑๖๙) ๔. อินฺทฺริยพทฺธกถา

๗๘๖. อินฺทฺริยพทฺธญฺเญว [Pg.397] ทุกฺขนฺติ? อามนฺตา. อินฺทฺริยพทฺธญฺเญว อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมํ วิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนินฺทฺริยพทฺธํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนินฺทฺริยพทฺธํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมํ วิปริณามธมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อินฺทฺริยพทฺธญฺเญว ทุกฺข’’นฺติ.

อนินฺทฺริยพทฺธํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ…เป… วิปริณามธมฺมํ, ตญฺจ น ทุกฺขนฺติ? อามนฺตา. อินฺทฺริยพทฺธํ อนิจฺจํ สงฺขตํ…เป… วิปริณามธมฺมํ, ตญฺจ น ทุกฺขนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อินฺทฺริยพทฺธํ อนิจฺจํ สงฺขตํ…เป… วิปริณามธมฺมํ, ตญฺจ ทุกฺขนฺติ ? อามนฺตา. อนินฺทฺริยพทฺธํ อนิจฺจํ สงฺขตํ…เป… วิปริณามธมฺมํ, ตญฺจ ทุกฺขนฺติ ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๘๗. อินฺทฺริยพทฺธญฺเญว ทุกฺขนฺติ? อามนฺตา. นนุ ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อนินฺทฺริยพทฺธํ อนิจฺจ’’นฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ วุตฺตํ ภควตา – อนินฺทฺริยพทฺธํ อนิจฺจํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อินฺทฺริยพทฺธญฺเญว ทุกฺข’’นฺติ.

๗๘๘. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อินฺทฺริยพทฺธญฺเญว ทุกฺข’’นฺติ? อามนฺตา. ยถา อินฺทฺริยพทฺธสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ, เอวเมวํ อนินฺทฺริยพทฺธสฺส ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ยถา อินฺทฺริยพทฺธํ ทุกฺขํ ปริญฺญาตํ น ปุน อุปฺปชฺชติ, เอวเมวํ อนินฺทฺริยพทฺธํ ทุกฺขํ ปริญฺญาตํ น ปุน อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ อินฺทฺริยพทฺธญฺเญว ทุกฺขนฺติ.

อินฺทฺริยพทฺธกถา นิฏฺฐิตา.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

(๑๗๐) ๕. ฐเปตฺวา อริยมคฺคนฺติกถา

๗๘๙. ฐเปตฺวา [Pg.398] อริยมคฺคํ อวเสสา สงฺขารา ทุกฺขาติ? อามนฺตา. ทุกฺขสมุทโยปิ ทุกฺโขติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทุกฺขสมุทโยปิ ทุกฺโขติ? อามนฺตา. ตีเณว อริยสจฺจานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตีเณว อริยสจฺจานีติ? อามนฺตา. นนุ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ วุตฺตานิ ภควตา – ทุกฺขํ, ทุกฺขสมุทโย, ทุกฺขนิโรโธ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ? อามนฺตา. หญฺจิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ วุตฺตานิ ภควตา – ทุกฺขํ, ทุกฺขสมุทโย, ทุกฺขนิโรโธ, ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา; โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ตีเณว อริยสจฺจานี’’ติ.

ทุกฺขสมุทโยปิ ทุกฺโขติ? อามนฺตา. เกนฏฺเฐนาติ? อนิจฺจฏฺเฐน. อริยมคฺโค อนิจฺโจติ? อามนฺตา. อริยมคฺโค ทุกฺโขติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อริยมคฺโค อนิจฺโจ, โส จ น ทุกฺโขติ? อามนฺตา. ทุกฺขสมุทโย อนิจฺโจ, โส จ น ทุกฺโขติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทุกฺขสมุทโย อนิจฺโจ, โส จ ทุกฺโขติ? อามนฺตา. อริยมคฺโค อนิจฺโจ, โส จ ทุกฺโขติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๗๙๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ฐเปตฺวา อริยมคฺคํ อวเสสา สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ? อามนฺตา. นนุ สา ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สา ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ฐเปตฺวา อริยมคฺคํ อวเสสา สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ.

ฐเปตฺวา อริยมคฺคนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

(๑๗๑) ๖. น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาติกถา

๗๙๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ สงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย [Pg.399] ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ จตฺตาโร ปุริสยุคา อฏฺฐปุริสปุคฺคลา ทกฺขิเณยฺยา วุตฺตา ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ จตฺตาโร ปุริสยุคา อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา ทกฺขิเณยฺยา วุตฺตา ภควตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ เกจิ สงฺฆสฺส ทานํ เทนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ เกจิ สงฺฆสฺส ทานํ เทนฺติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ. นนุ อตฺถิ เกจิ สงฺฆสฺส จีวรํ เทนฺติ…เป… ปิณฺฑปาตํ เทนฺติ… เสนาสนํ เทนฺติ… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ เทนฺติ… ขาทนียํ เทนฺติ… โภชนียํ เทนฺติ…เป… ปานียํ เทนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ เกจิ สงฺฆสฺส ปานียํ เทนฺติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อาหุตึ ชาตเวโทว, มหาเมฆํว เมทนี;

สงฺโฆ สมาธิสมฺปนฺโน, ปฏิคฺคณฺหาติ ทกฺขิณ’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตีติ.

๗๙๒. สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. มคฺโค ปฏิคฺคณฺหาติ, ผลํ ปฏิคฺคณฺหาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาตีติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

(๑๗๒) ๗. น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตีติกถา

๗๙๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ สงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สงฺโฆ อาหุเนยฺโย…เป… อนุตฺตรํ [Pg.400] ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตี’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ จตฺตาโร ปุริสยุคา อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา ทกฺขิเณยฺยา วุตฺตา ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ จตฺตาโร ปุริสยุคา อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา ทกฺขิเณยฺยา วุตฺตา ภควตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตี’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ เกจิ สงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา ทกฺขิณํ อาราเธนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ เกจิ สงฺฆสฺส ทานํ ทตฺวา ทกฺขิณํ อาราเธนฺติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตี’’ติ.

นนุ อตฺถิ เกจิ สงฺฆสฺส จีวรํ ทตฺวา…เป… ปิณฺฑปาตํ ทตฺวา…เป… เสนาสนํ ทตฺวา… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ทตฺวา… ขาทนียํ ทตฺวา… โภชนียํ ทตฺวา…เป… ปานียํ ทตฺวา ทกฺขิณํ อาราเธนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ เกจิ สงฺฆสฺส ปานียํ ทตฺวา ทกฺขิณํ อาราเธนฺติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตี’’ติ.

๗๙๔. สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตีติ? อามนฺตา. มคฺโค วิโสเธติ, ผลํ วิโสเธตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธตีติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

(๑๗๓) ๘. น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ภุญฺชตีติกถา

๗๙๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺโฆ ภุญฺชติ ปิวติ ขาทติ สายตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ เกจิ สงฺฆภตฺตานิ กโรนฺติ, อุทฺเทสภตฺตานิ กโรนฺติ, ยาคุปานานิ กโรนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ เกจิ สงฺฆภตฺตานิ กโรนฺติ, อุทฺเทสภตฺตานิ กโรนฺติ, ยาคุปานานิ กโรนฺติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺโฆ ภุญฺชติ ปิวติ ขาทติ สายตี’’ติ.

น [Pg.401] วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺโฆ ภุญฺชติ ปิวติ ขาทติ สายตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘คณโภชนํ ปรมฺปรโภชนํ อติริตฺตโภชนํ อนติริตฺตโภชน’’นฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘คณโภชนํ ปรมฺปรโภชนํ อติริตฺตโภชนํ อนติริตฺตโภชนํ’’, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺโฆ ภุญฺชติ ปิวติ ขาทติ สายตี’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺโฆ ภุญฺชติ ปิวติ ขาทติ สายตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อฏฺฐ ปานานิ วุตฺตานิ ภควตา – อมฺพปานํ, ชมฺพุปานํ, โจจปานํ, โมจปานํ, มธุกปานํ, มุทฺทิกปานํ, สาลุกปานํ, ผารุสกปานนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อฏฺฐ ปานานิ วุตฺตานิ ภควตา – อมฺพปานํ, ชมฺพุปานํ, โจจปานํ, โมจปานํ, มธุกปานํ, มุทฺทิกปานํ, สาลุกปานํ, ผารุสกปานํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺโฆ ภุญฺชติ ปิวติ ขาทติ สายตี’’ติ.

๗๙๖. สงฺโฆ ภุญฺชติ ปิวติ ขาทติ สายตีติ? อามนฺตา. มคฺโค ภุญฺชติ ปิวติ ขาทติ สายติ, ผลํ ภุญฺชติ ปิวติ ขาทติ สายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ สงฺโฆ ภุญฺชตีติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

(๑๗๔) ๙. น วตฺตพฺพํ สงฺฆสฺสทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา

๗๙๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ สงฺโฆ อาหุเนยฺโย ปาหุเนยฺโย ทกฺขิเณยฺโย อญฺชลิกรณีโย อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สงฺโฆ อาหุเนยฺโย…เป… อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ จตฺตาโร ปุริสยุคา อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา ทกฺขิเณยฺยา วุตฺตา ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ จตฺตาโร ปุริสยุคา อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา ทกฺขิเณยฺยา วุตฺตา ภควตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ.

๗๙๘. น [Pg.402] วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สงฺเฆ, โคตมิ, เทหิ, สงฺเฆ เต ทินฺเน อหญฺเจว ปูชิโต ภวิสฺสามิ สงฺโฆ จา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ สกฺโก เทวานมินฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ –

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, กตฺถ ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ.

‘‘จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต.

‘‘ยชมานานํ มนุสฺสานํ, ปุญฺญเปกฺขาน ปาณินํ;

กโรตํ โอปธิกํ ปุญฺญํ, สงฺเฆ ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ.

‘‘เอโส หิ สงฺโฆ วิปุโล มหคฺคโต,เอสปฺปเมยฺโย อุทธีว สาคโร;

เอเต หิ เสฏฺฐา นรวีรสาวกา,ปภงฺกรา ธมฺมมุทีรยนฺติ.

‘‘เตสํ สุทินฺนํ สุหุตํ สุยิฏฺฐํ,เย สงฺฆมุทฺทิสฺส ททนฺติ ทานํ;

สา ทกฺขิณา สงฺฆคตา ปติฏฺฐิตา,มหปฺผลา โลกวิทูน วณฺณิตา.

‘‘เอตาทิสํ ยญฺญมนุสฺสรนฺตา,เย เวทชาตา วิจรนฺติ โลเก;

วิเนยฺย มจฺเฉรมลํ สมูลํ,อนินฺทิตา สคฺคมุเปนฺติ ฐาน’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ.

น วตฺตพฺพํ สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

(๑๗๕) ๑๐. น วตฺตพฺพํ พุทฺธสฺสทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา

๗๙๙. น [Pg.403] วตฺตพฺพํ – ‘‘พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ ภควา ทฺวิปทานํ อคฺโค, ทฺวิปทานํ เสฏฺโฐ, ทฺวิปทานํ ปโมกฺโข, ทฺวิปทานํ อุตฺตโม, ทฺวิปทานํ ปวโร อสโม อสมสโม อปฺปฏิสโม อปฺปฏิภาโค อปฺปฏิปุคฺคโลติ? อามนฺตา. หญฺจิ ภควา ทฺวิปทานํ อคฺโค, ทฺวิปทานํ เสฏฺโฐ, ทฺวิปทานํ ปโมกฺโข, ทฺวิปทานํ อุตฺตโม, ทฺวิปทานํ ปวโร อสโม อสมสโม อปฺปฏิสโม อปฺปฏิภาโค อปฺปฏิปุคฺคโล, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ พุทฺเธน สมสโม – สีเลน สมาธินา ปญฺญายาติ? นตฺถิ. หญฺจิ นตฺถิ โกจิ พุทฺเธน สมสโม – สีเลน สมาธินา ปญฺญาย, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผล’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘นยิมสฺมึ วา โลเก ปรสฺมึ วา ปน,พุทฺเธน เสฏฺโฐ จ สโม จ วิชฺชติ;

ยมาหุเนยฺยานํ อคฺคตํ คโต,ปุญฺญตฺถิกานํ วิปุลปฺผเลสิน’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติ.

น วตฺตพฺพํ พุทฺธสฺส ทินฺนํ มหปฺผลนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

(๑๗๖) ๑๑. ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถา

๘๐๐. ทายกโตว ทานํ วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโตติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ เกจิ ปฏิคฺคาหกา อาหุเนยฺยา ปาหุเนยฺยา ทกฺขิเณยฺยา อญฺชลิกรณียา อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺสาติ? อามนฺตา[Pg.404]. หญฺจิ อตฺถิ เกจิ ปฏิคฺคาหกา อาหุเนยฺยา ปาหุเนยฺยา ทกฺขิเณยฺยา อญฺชลิกรณียา อนุตฺตรํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ โลกสฺส, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทายกโตว ทานํ วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโต’’ติ.

ทายกโตว ทานํ วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโตติ? อามนฺตา. นนุ จตฺตาโร ปุริสยุคา อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา ทกฺขิเณยฺยา วุตฺตา ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ จตฺตาโร ปุริสยุคา อฏฺฐ ปุริสปุคฺคลา ทกฺขิเณยฺยา วุตฺตา ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทายกโตว ทานํ วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโต’’ติ.

ทายกโตว ทานํ วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโตติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ เกจิ โสตาปนฺเน ทานํ ทตฺวา ทกฺขิณํ อาราเธนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ เกจิ โสตาปนฺเน ทานํ ทตฺวา ทกฺขิณํ อาราเธนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทายกโตว ทานํ วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโต’’ติ.

นนุ อตฺถิ เกจิ สกทาคามิสฺส…เป… อนาคามิสฺส…เป… อรหโต ทานํ ทตฺวา ทกฺขิณํ อาราเธนฺตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ เกจิ อรหโต ทานํ ทตฺวา ทกฺขิณํ อาราเธนฺติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทายกโตว ทานํ วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโต’’ติ.

๘๐๑. ปฏิคฺคาหกโต ทานํ วิสุชฺฌตีติ? อามนฺตา. อญฺโญ อญฺญสฺส การโก, ปรกตํ สุขทุกฺขํ, อญฺโญ กโรติ อญฺโญ ปฏิสํเวเทตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทายกโตว ทานํ วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโตติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘จตสฺโส โข อิมา, อานนฺท, ทกฺขิณา วิสุทฺธิโย! กตมา จตสฺโส? อตฺถานนฺท, ทกฺขิณา ทายกโต วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโต; อตฺถานนฺท, ทกฺขิณา ปฏิคฺคาหกโต วิสุชฺฌติ, โน ทายกโต; อตฺถานนฺท, ทกฺขิณา ทายกโต เจว วิสุชฺฌติ ปฏิคฺคาหกโต จ; อตฺถานนฺท, ทกฺขิณา เนว ทายกโต วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโต. อิมา โข, อานนฺท, จตสฺโส ทกฺขิณา วิสุทฺธิโย’’ติ. อตฺเถว [Pg.405] สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทายกโตว ทานํ วิสุชฺฌติ, โน ปฏิคฺคาหกโต’’ติ.

ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถา นิฏฺฐิตา.

สตฺตรสมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

อตฺถิ อรหโต ปุญฺญูปจโย, นตฺถิ อรหโต อกาลมจฺจุ, สพฺพมิทํ กมฺมโต, อินฺทฺริยพทฺธญฺเญว ทุกฺขํ, ฐเปตฺวา อริยมคฺคํ อวเสสา สงฺขารา ทุกฺขา, สงฺโฆ ทกฺขิณํ ปฏิคฺคณฺหาติ, สงฺโฆ ทกฺขิณํ วิโสเธติ, สงฺโฆ ภุญฺชติ ปิวติ ขาทติ สายติ, สงฺฆสฺส ทินฺนํ มหปฺผลํ, อตฺถิ ทานํ วิสุทฺธิยาติ.

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

(๑๗๗) ๑. มนุสฺสโลกกถา

๘๐๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ พุทฺธวุตฺถานิ เจติยานิ อารามวิหารคามนิคมนครานิ รฏฺฐานิ ชนปทานีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ พุทฺธวุตฺถานิ เจติยานิ อารามวิหารคามนิคมนครานิ รฏฺฐานิ ชนปทานิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสี’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสี’’ติ? อามนฺตา. นนุ ภควา ลุมฺพินิยา ชาโต, โพธิยา มูเล อภิสมฺพุทฺโธ, พาราณสิยํ ภควตา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ, จาปาเล เจติเย อายุสงฺขาโร โอสฺสฏฺโฐ, กุสินารายํ ภควา ปรินิพฺพุโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ภควา ลุมฺพินิยา ชาโต…เป… กุสินารายํ ภควา ปรินิพฺพุโต, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสี’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘เอกมิทาหํ, ภิกฺขเว, สมยํ อุกฺกฏฺฐายํ วิหรามิ สุภควเน สาลราชมูเล’’ติ [Pg.406] ; ‘‘เอกมิทาหํ, ภิกฺขเว, สมยํ อุรุเวลายํ วิหรามิ อชปาลนิคฺโรเธ ปฐมาภิสมฺพุทฺโธ’’ติ ; ‘‘เอกมิทาหํ, ภิกฺขเว, สมยํ ราชคเห วิหรามิ เวฬุวเน กฬนฺทกนิวาเป’’ติ ; ‘‘เอกมิทาหํ, ภิกฺขเว, สมยํ สาวตฺถิยํ วิหรามิ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ; ‘‘เอกมิทาหํ, ภิกฺขเว, สมยํ เวสาลิยํ วิหรามิ มหาวเน กูฏาคารสาลาย’’นฺติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสีติ.

๘๐๓. พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสีติ? อามนฺตา. นนุ ภควา โลเก ชาโต, โลเก สํวฑฺโฒ, โลกํ อภิภุยฺย วิหรติ อนุปลิตฺโต โลเกนาติ ? อามนฺตา. หญฺจิ ภควา โลเก ชาโต, โลเก สํวฑฺโฒ, โลกํ อภิภุยฺย วิหรติ อนุปลิตฺโต โลเกน, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสี’’ติ.

มนุสฺสโลกกถา นิฏฺฐิตา.

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

(๑๗๘) ๒. ธมฺมเทสนากถา

๘๐๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘พุทฺเธน ภควตา ธมฺโม เทสิโต’’ติ? อามนฺตา. เกน เทสิโตติ? อภินิมฺมิเตน เทสิโตติ. อภินิมฺมิโต ชิโน สตฺถา สมฺมาสมฺพุทฺโธ สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี ธมฺมสฺสามี ธมฺมปฺปฏิสรโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

น วตฺตพฺพํ – ‘‘พุทฺเธน ภควตา ธมฺโม เทสิโต’’ติ? อามนฺตา. เกน เทสิโตติ? อายสฺมตา อานนฺเทน เทสิโตติ. อายสฺมา อานนฺโท ชิโน สตฺถา สมฺมาสมฺพุทฺโธ สพฺพญฺญู สพฺพทสฺสาวี ธมฺมสฺสามี ธมฺมปฺปฏิสรโณติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๐๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘พุทฺเธน ภควตา ธมฺโม เทสิโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สํขิตฺเตนปิ โข อหํ, สาริปุตฺต, ธมฺมํ เทเสยฺยํ; วิตฺถาเรนปิ [Pg.407] โข อหํ, สาริปุตฺต, ธมฺมํ เทเสยฺยํ; สํขิตฺตวิตฺถาเรนปิ โข อหํ, สาริปุตฺต, ธมฺมํ เทเสยฺยํ; อญฺญาตาโร จ ทุลฺลภา’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ พุทฺเธน ภควตา ธมฺโม เทสิโตติ.

๘๐๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘พุทฺเธน ภควตา ธมฺโม เทสิโต’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘‘อภิญฺญายาหํ, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสมิ, โน อนภิญฺญาย; สนิทานาหํ, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสมิ, โน อนิทานํ; สปฺปาฏิหาริยาหํ, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสมิ, โน อปฺปาฏิหาริยํ; ตสฺส มยฺหํ, ภิกฺขเว, อภิญฺญาย ธมฺมํ เทสยโต โน อนภิญฺญาย, สนิทานํ ธมฺมํ เทสยโต โน อนิทานํ, สปฺปาฏิหาริยํ ธมฺมํ เทสยโต โน อปฺปาฏิหาริยํ กรณีโย โอวาโท กรณียา อนุสาสนี; อลญฺจ ปน โว, ภิกฺขเว, ตุฏฺฐิยา อลํ อตฺตมนตาย อลํ โสมนสฺสาย – สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควา, สฺวากฺขาโต ธมฺโม, สุปฺปฏิปนฺโน สงฺโฆ’ติ. อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน ทสสหสฺสิโลกธาตุ อกมฺปิตฺถา’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ พุทฺเธน ภควตา ธมฺโม เทสิโตติ.

ธมฺมเทสนากถา นิฏฺฐิตา.

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

(๑๗๙) ๓. กรุณากถา

๘๐๗. นตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต กรุณาติ? อามนฺตา. นตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต เมตฺตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต กรุณาติ? อามนฺตา. นตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต มุทิตา…เป… อุเปกฺขาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต เมตฺตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต กรุณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต มุทิตา…เป… อุเปกฺขาติ? อามนฺตา. อตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต กรุณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นตฺถิ [Pg.408] พุทฺธสฺส ภควโต กรุณาติ? อามนฺตา. ภควา อการุณิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ ภควา การุณิโก โลกหิโต โลกานุกมฺปโก โลกตฺถจโรติ? อามนฺตา. หญฺจิ ภควา การุณิโก โลกหิโต โลกานุกมฺปโก โลกตฺถจโร, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต กรุณา’’ติ…เป….

นตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต กรุณาติ? อามนฺตา. นนุ ภควา มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ภควา มหากรุณาสมาปตฺตึ สมาปชฺชิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต กรุณา’’ติ.

๘๐๘. อตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต กรุณาติ? อามนฺตา. ภควา สราโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ นตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต กรุณาติ.

กรุณากถา นิฏฺฐิตา.

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

(๑๘๐) ๔. คนฺธชาติกถา

๘๐๙. พุทฺธสฺส ภควโต อุจฺจารปสฺสาโว อติวิย อญฺเญ คนฺธชาเต อธิคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. ภควา คนฺธโภชีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ ภควา โอทนกุมฺมาสํ ภุญฺชตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ภควา โอทนกุมฺมาสํ ภุญฺชติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต อุจฺจารปสฺสาโว อติวิย อญฺเญ คนฺธชาเต อธิคฺคณฺหาตี’’ติ.

พุทฺธสฺส ภควโต อุจฺจารปสฺสาโว อติวิย อญฺเญ คนฺธชาเต อธิคฺคณฺหาตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ เกจิ พุทฺธสฺส ภควโต อุจฺจารปสฺสาวํ นฺหายนฺติ วิลิมฺปนฺติ อุจฺฉาเทนฺติ เปฬาย ปฏิสาเมนฺติ กรณฺฑาย นิกฺขิปนฺติ อาปเณ ปสาเรนฺติ, เตน จ คนฺเธน คนฺธกรณียํ กโรนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

คนฺธชาติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

(๑๘๑) ๕. เอกมคฺคกถา

๘๑๐. เอเกน [Pg.409] อริยมคฺเคน จตฺตาริ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. จตุนฺนํ ผสฺสานํ…เป… จตุนฺนํ สญฺญานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เอเกน อริยมคฺเคน จตฺตาริ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรตีติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติมคฺเคนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สกทาคามิ…เป… อนาคามิมคฺเคนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กตเมน มคฺเคนาติ? อรหตฺตมคฺเคนาติ. อรหตฺตมคฺเคน สกฺกายทิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหตฺตมคฺเคน สกฺกายทิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ ติณฺณํ สํโยชนานํ ปหานํ โสตาปตฺติผลํ วุตฺตํ ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ติณฺณํ สํโยชนานํ ปหานํ โสตาปตฺติผลํ วุตฺตํ ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหตฺตมคฺเคน สกฺกายทิฏฺฐึ วิจิกิจฺฉํ สีลพฺพตปรามาสํ ชหตี’’ติ.

อรหตฺตมคฺเคน โอฬาริกํ กามราคํ โอฬาริกํ พฺยาปาทํ ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหตฺตมคฺเคน โอฬาริกํ กามราคํ โอฬาริกํ พฺยาปาทํ ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวํ สกทาคามิผลํ วุตฺตํ ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวํ สกทาคามิผลํ วุตฺตํ ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหตฺตมคฺเคน โอฬาริกํ กามราคํ โอฬาริกํ พฺยาปาทํ ชหตี’’ติ.

อรหตฺตมคฺเคน อณุสหคตํ กามราคํ อณุสหคตํ พฺยาปาทํ ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหตฺตมคฺเคน อณุสหคตํ กามราคํ อณุสหคตํ พฺยาปาทํ ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ กามราคพฺยาปาทานํ อนวเสสปฺปหานํ อนาคามิผลํ วุตฺตํ ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ กามราคพฺยาปาทานํ อนวเสสปฺปหานํ อนาคามิผลํ วุตฺตํ ภควตา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหตฺตมคฺเคน อณุสหคตํ กามราคํ อณุสหคตํ พฺยาปาทํ ชหตี’’ติ.

๘๑๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘เอเกน อริยมคฺเคน จตฺตาริ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรตี’’ติ? อามนฺตา. ภควตา โสตาปตฺติมคฺโค ภาวิโตติ? อามนฺตา[Pg.410]. ภควา โสตาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ภควตา สกทาคามิ…เป… อนาคามิมคฺโค ภาวิโตติ? อามนฺตา. ภควา อนาคามีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๑๒. ภควา เอเกน อริยมคฺเคน จตฺตาริ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรติ, สาวกา จตูหิ อริยมคฺเคหิ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรนฺตีติ? อามนฺตา. สาวกา พุทฺธสฺส ภควโต อทิฏฺฐํ ทกฺขนฺติ อนธิคตํ อธิคจฺฉนฺติ อสจฺฉิกตํ สจฺฉิกโรนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกมคฺคกถา นิฏฺฐิตา.

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

(๑๘๒) ๖. ฌานสงฺกนฺติกถา

๘๑๓. ฌานา ฌานํ สงฺกมตีติ? อามนฺตา. ปฐมา ฌานา ตติยํ ฌานํ สงฺกมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ฌานา ฌานํ สงฺกมตีติ? อามนฺตา. ทุติยา ฌานา จตุตฺถํ ฌานํ สงฺกมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปฐมา ฌานา ทุติยํ ฌานํ สงฺกมตีติ? อามนฺตา. ยา ปฐมสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว ทุติยสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปฐมา ฌานา ทุติยํ ฌานํ สงฺกมติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘ยา ปฐมสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว ทุติยสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธี’’ติ? อามนฺตา. ทุติยํ ฌานํ อนาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… อปฺปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ ทุติยํ ฌานํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ทุติยํ ฌานํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปฐมา ฌานา ทุติยํ ฌานํ สงฺกมตี’’ติ…เป….

ปฐมา ฌานา ทุติยํ ฌานํ สงฺกมตีติ? อามนฺตา. ปฐมํ ฌานํ กาเม อาทีนวโต มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. ทุติยํ ฌานํ กาเม อาทีนวโต มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปฐมํ ฌานํ สวิตกฺกํ สวิจารนฺติ? อามนฺตา[Pg.411]. ทุติยํ ฌานํ สวิตกฺกํ สวิจารนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปฐมา ฌานา ทุติยํ ฌานํ สงฺกมตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว ปฐมํ ฌานํ ตํ ทุติยํ ฌานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๑๔. ทุติยา ฌานา ตติยํ ฌานํ สงฺกมตีติ? อามนฺตา. ยา ทุติยสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว ตติยสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทุติยา ฌานา ตติยํ ฌานํ สงฺกมติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘ยา ทุติยสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว ตติยสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธี’’ติ? อามนฺตา. ตติยํ ฌานํ อนาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… อปฺปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… นนุ ตติยํ ฌานํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตติยํ ฌานํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทุติยา ฌานา ตติยํ ฌานํ สงฺกมตี’’ติ.

ทุติยา ฌานา ตติยํ ฌานํ สงฺกมตีติ? อามนฺตา. ทุติยํ ฌานํ วิตกฺกวิจาเร อาทีนวโต มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. ตติยํ ฌานํ วิตกฺกวิจาเร อาทีนวโต มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทุติยํ ฌานํ สปฺปีติกนฺติ? อามนฺตา. ตติยํ ฌานํ สปฺปีติกนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทุติยา ฌานา ตติยํ ฌานํ สงฺกมตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว ทุติยํ ฌานํ ตํ ตติยํ ฌานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๑๕. ตติยา ฌานา จตุตฺถํ ฌานํ สงฺกมตีติ? อามนฺตา. ยา ตติยสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว จตุตฺถสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตติยา ฌานา จตุตฺถํ ฌานํ สงฺกมติ, น วตฺตพฺพํ – ‘‘ยา ตติยสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, สาว จตุตฺถสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธี’’ติ? อามนฺตา. จตุตฺถํ ฌานํ อนาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… อปฺปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ จตุตฺถํ ฌานํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ [Pg.412] จตุตฺถํ ฌานํ อาวฏฺเฏนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ…เป… ปณิทหนฺตสฺส อุปฺปชฺชติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ตติยา ฌานา จตุตฺถํ ฌานํ สงฺกมตี’’ติ.

ตติยา ฌานา จตุตฺถํ ฌานํ สงฺกมตีติ? อามนฺตา. ตติยํ ฌานํ ปีตึ อาทีนวโต มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา. จตุตฺถํ ฌานํ ปีตึ อาทีนวโต มนสิกโรโต อุปฺปชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตติยํ ฌานํ สุขสหคตนฺติ? อามนฺตา. จตุตฺถํ ฌานํ สุขสหคตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ตติยา ฌานา จตุตฺถํ ฌานํ สงฺกมตีติ? อามนฺตา. ตญฺเญว ตติยํ ฌานํ ตํ จตุตฺถํ ฌานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๑๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ฌานา ฌานํ สงฺกมตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ฌานา ฌานํ สงฺกมตีติ.

ฌานสงฺกนฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

(๑๘๓) ๗. ฌานนฺตริกกถา

๘๑๗. อตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ผสฺสนฺตริกา…เป… อตฺถิ สญฺญนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. ทุติยสฺส จ ฌานสฺส ตติยสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร อตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. ตติยสฺส จ ฌานสฺส จตุตฺถสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร อตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทุติยสฺส จ ฌานสฺส ตติยสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร นตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ทุติยสฺส จ ฌานสฺส ตติยสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร นตฺถิ ฌานนฺตริกา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ ฌานนฺตริกา’’ติ.

ตติยสฺส [Pg.413] จ ฌานสฺส จตุตฺถสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร นตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตติยสฺส จ ฌานสฺส จตุตฺถสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร นตฺถิ ฌานนฺตริกา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ ฌานนฺตริกา’’ติ.

๘๑๘. ปฐมสฺส จ ฌานสฺส ทุติยสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร อตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. ทุติยสฺส จ ฌานสฺส ตติยสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร อตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปฐมสฺส จ ฌานสฺส ทุติยสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร อตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. ตติยสฺส จ ฌานสฺส จตุตฺถสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร อตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทุติยสฺส จ ฌานสฺส ตติยสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร นตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. ปฐมสฺส จ ฌานสฺส ทุติยสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร นตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ตติยสฺส จ ฌานสฺส จตุตฺถสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร นตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. ปฐมสฺส จ ฌานสฺส ทุติยสฺส จ ฌานสฺส อนฺตเร นตฺถิ ฌานนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๑๙. อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ ฌานนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ ฌานนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ น ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ น ฌานนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ น ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ น ฌานนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๒๐. ทฺวินฺนํ ฌานานํ ปฏุปฺปนฺนานมนฺตเร อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธีติ? อามนฺตา. นนุ อวิตกฺเก วิจารมตฺเต สมาธิมฺหิ วตฺตมาเน ปฐมํ ฌานํ นิรุทฺธํ ทุติยํ ฌานํ ปฏุปฺปนฺนนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อวิตกฺเก วิจารมตฺเต [Pg.414] สมาธิมฺหิ วตฺตมาเน ปฐมํ ฌานํ นิรุทฺธํ ทุติยํ ฌานํ ปฏุปฺปนฺนํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทฺวินฺนํ ฌานานํ ปฏุปฺปนฺนานมนฺตเร อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ ฌานนฺตริกาติ.

๘๒๑. อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ น ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ ปฐมํ ฌานํ…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ ฌานนฺตริกาติ.

๘๒๒. อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ ฌานนฺตริกาติ? อามนฺตา. นนุ ตโย สมาธี วุตฺตา ภควตา – สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ, อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ, อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธีติ ? อามนฺตา. หญฺจิ ตโย สมาธี วุตฺตา ภควตา – สวิตกฺโก…เป… อวิจาโร สมาธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ ฌานนฺตริกา’’ติ.

ฌานนฺตริกกถา นิฏฺฐิตา.

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

(๑๘๔) ๘. สทฺทํ สุณาตีติกถา

๘๒๓. สมาปนฺโน สทฺทํ สุณาตีติ? อามนฺตา. สมาปนฺโน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ…เป… โสเตน…เป… ฆาเนน…เป… ชิวฺหาย…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมาปนฺโน สทฺทํ สุณาตีติ? อามนฺตา. โสตวิญฺญาณสมงฺคี สมาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. นนุ สมาธิ มโนวิญฺญาณสมงฺคิสฺสาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สมาธิ มโนวิญฺญาณสมงฺคิสฺส, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺโน สทฺทํ สุณาตี’’ติ.

สมาธิ มโนวิญฺญาณสมงฺคิสฺส, โสตวิญฺญาณสมงฺคี สทฺทํ สุณาตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ สมาธิ มโนวิญฺญาณสมงฺคิสฺส, โสตวิญฺญาณสมงฺคี สทฺทํ สุณาติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺโน สทฺทํ สุณาตี’’ติ[Pg.415]. สมาธิ มโนวิญฺญาณสมงฺคิสฺส, โสตวิญฺญาณสมงฺคี สทฺทํ สุณาตีติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ…เป… ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๒๔. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สมาปนฺโน สทฺทํ สุณาตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ ปฐมสฺส ฌานสฺส สทฺโท กณฺฏโก วุตฺโต ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปฐมสฺส ฌานสฺส สทฺโท กณฺฏโก วุตฺโต ภควตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สมาปนฺโน สทฺทํ สุณาตี’’ติ.

๘๒๕. ปฐมสฺส ฌานสฺส สทฺโท กณฺฏโก วุตฺโต ภควตาติ, สมาปนฺโน สทฺทํ สุณาตีติ? อามนฺตา. ทุติยสฺส ฌานสฺส วิตกฺโก วิจาโร กณฺฏโก วุตฺโต ภควตา, อตฺถิ ตสฺส วิตกฺกวิจาราติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปฐมสฺส ฌานสฺส สทฺโท กณฺฏโก วุตฺโต ภควตาติ, สมาปนฺโน สทฺทํ สุณาตีติ? อามนฺตา. ตติยสฺส ฌานสฺส ปีติ กณฺฏโก…เป… จตุตฺถสฺส ฌานสฺส อสฺสาสปสฺสาโส กณฺฏโก … อากาสานญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส รูปสญฺญา กณฺฏโก… วิญฺญาณญฺจายตนํ สมาปนฺนสฺส อากาสานญฺจายตนสญฺญา กณฺฏโก… อากิญฺจญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญา กณฺฏโก… เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปนฺนสฺส อากิญฺจญฺญายตนสญฺญา กณฺฏโก… สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนสฺส สญฺญา จ เวทนา จ กณฺฏโก วุตฺโต ภควตา, อตฺถิ ตสฺส สญฺญา จ เวทนา จาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สทฺทํ สุณาตีติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

(๑๘๕) ๙. จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตีติกถา

๘๒๖. จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตีติ? อามนฺตา. รูเปน รูปํ ปสฺสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูเปน รูปํ ปสฺสตีติ? อามนฺตา. รูเปน รูปํ ปฏิวิชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูเปน รูปํ ปฏิวิชานาตีติ? อามนฺตา. รูปํ มโนวิญฺญาณนฺติ[Pg.416]? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ จกฺขุสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ นตฺถิ จกฺขุสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ จกฺขุสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตี’’ติ.

โสเตน สทฺทํ สุณาตีติ…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายตีติ…เป… ชิวฺหาย รสํ สายตีติ…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสตีติ? อามนฺตา. รูเปน รูปํ ผุสตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

รูเปน รูปํ ผุสตีติ? อามนฺตา. รูเปน รูปํ ปฏิวิชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูเปน รูปํ ปฏิวิชานาตีติ? อามนฺตา. รูปํ มโนวิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ กายสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ นตฺถิ กายสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ กายสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสตี’’ติ…เป….

๘๒๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตี’’ติ…เป… ‘‘กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสตีติ.

จกฺขุนา รูปํ ปสฺสตีติกถา นิฏฺฐิตา.

อฏฺฐารสมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

พุทฺโธ ภควา มนุสฺสโลเก อฏฺฐาสิ, พุทฺเธน ภควตา ธมฺโม เทสิโต, นตฺถิ พุทฺธสฺส ภควโต กรุณา, พุทฺธสฺส ภควโต อุจฺจารปสฺสาโว อติวิย อญฺเญ คนฺธชาเต อธิคฺคณฺหาติ, เอเกน อริยมคฺเคน จตฺตาริ สามญฺญผลานิ สจฺฉิกโรติ, ฌานา ฌานํ สงฺกมติ, อตฺถิ ฌานนฺตริกา, สมาปนฺโน สทฺทํ สุณาติ, จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสติ.

๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

(๑๘๖) ๑. กิเลสชหนกถา

๘๒๘. อตีเต [Pg.417] กิเลเส ชหตีติ? อามนฺตา. นิรุทฺธํ นิโรเธติ, วิคตํ วิคเมติ, ขีณํ เขเปติ, อตฺถงฺคตํ อตฺถงฺคเมติ, อพฺภตฺถงฺคตํ อพฺภตฺถงฺคเมตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตีเต กิเลเส ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ อตีตํ นิรุทฺธนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตํ นิรุทฺธํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีเต กิเลเส ชหตี’’ติ. อตีเต กิเลเส ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ อตีตํ นตฺถีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตีตํ นตฺถิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตีเต กิเลเส ชหตี’’ติ.

๘๒๙. อนาคเต กิเลเส ชหตีติ? อามนฺตา. อชาตํ อชเนติ, อสญฺชาตํ อสญฺชเนติ, อนิพฺพตฺตํ อนิพฺพตฺเตติ, อปาตุภูตํ อปาตุภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนาคเต กิเลเส ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ อนาคตํ อชาตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคตํ อชาตํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคเต กิเลเส ชหตี’’ติ. อนาคเต กิเลเส ชหตีติ? อามนฺตา. นนุ อนาคตํ นตฺถีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนาคตํ นตฺถิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อนาคเต กิเลเส ชหตี’’ติ.

๘๓๐. ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ชหตีติ? อามนฺตา. รตฺโต ราคํ ชหติ, ทุฏฺโฐ โทสํ ชหติ, มูฬฺโห โมหํ ชหติ, กิลิฏฺโฐ กิเลเส ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ราเคน ราคํ ชหติ, โทเสน โทสํ ชหติ, โมเหน โมหํ ชหติ, กิเลเสหิ กิเลเส ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ราโค จิตฺตสมฺปยุตฺโต, มคฺโค จิตฺตสมฺปยุตฺโตติ? อามนฺตา. ทฺวินฺนํ จิตฺตานํ สโมธานํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ราโค อกุสโล, มคฺโค กุสโลติ? อามนฺตา. กุสลากุสลา สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กุสลากุสลา [Pg.418] สาวชฺชานวชฺชา หีนปณีตา กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, สุวิทูรวิทูรานิ! กตมานิ จตฺตาริ? นภญฺจ, ภิกฺขเว, ปถวี จ – อิทํ ปฐมํ สุวิทูรวิทูรํ…เป… ตสฺมา สตํ ธมฺโม อสพฺภิ อารกา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘กุสลากุสลา…เป… สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ.

๘๓๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตีเต กิเลเส ชหติ, อนาคเต กิเลเส ชหติ, ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ชหตี’’ติ? อามนฺตา. นตฺถิ กิเลเส ชหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เตน หิ อตีเต กิเลเส ชหติ, อนาคเต กิเลเส ชหติ, ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ชหตีติ.

กิเลสชหนกถา นิฏฺฐิตา.

๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

(๑๘๗) ๒. สุญฺญตากถา

๘๓๒. สุญฺญตา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนาติ? อามนฺตา. อนิมิตฺตํ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สุญฺญตา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนาติ? อามนฺตา. อปฺปณิหิโต สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโนติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อนิมิตฺตํ น วตฺตพฺพํ – ‘‘สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺน’’นฺติ? อามนฺตา. สุญฺญตา น วตฺตพฺพา – ‘‘สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อปฺปณิหิโต น วตฺตพฺโพ – ‘‘สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน’’ติ? อามนฺตา. สุญฺญตา น วตฺตพฺพา – ‘‘สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สุญฺญตา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนาติ? อามนฺตา. สงฺขารกฺขนฺโธ น อนิจฺโจ น สงฺขโต น ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน น ขยธมฺโม น วยธมฺโม น วิราคธมฺโม น นิโรธธมฺโม น วิปริณามธมฺโมติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ สงฺขารกฺขนฺโธ อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน ขยธมฺโม วยธมฺโม วิราคธมฺโม นิโรธธมฺโม วิปริณามธมฺโมติ? อามนฺตา. หญฺจิ สงฺขารกฺขนฺโธ อนิจฺโจ…เป… วิปริณามธมฺโม, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สุญฺญตา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา’’ติ.

๘๓๓. รูปกฺขนฺธสฺส [Pg.419] สุญฺญตา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนาติ? อามนฺตา. สงฺขารกฺขนฺธสฺส สุญฺญตา รูปกฺขนฺธปริยาปนฺนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนากฺขนฺธสฺส…เป… สญฺญากฺขนฺธสฺส… วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส สุญฺญตา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนาติ? อามนฺตา. สงฺขารกฺขนฺธสฺส สุญฺญตา วิญฺญาณกฺขนฺธปริยาปนฺนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สงฺขารกฺขนฺธสฺส สุญฺญตา น วตฺตพฺพา – ‘‘รูปกฺขนฺธปริยาปนฺนา’’ติ? อามนฺตา. รูปกฺขนฺธสฺส สุญฺญตา น วตฺตพฺพา – ‘‘สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สงฺขารกฺขนฺธสฺส สุญฺญตา น วตฺตพฺพา – ‘‘เวทนากฺขนฺธปริยาปนฺนา…เป… สญฺญากฺขนฺธปริยาปนฺนา… วิญฺญาณกฺขนฺธปริยาปนฺนา’’ติ? อามนฺตา. วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส สุญฺญตา น วตฺตพฺพา – ‘‘สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา’’ติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๓๔. น วตฺตพฺพํ – สุญฺญตา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สุญฺญมิทํ, ภิกฺขเว, สงฺขารา อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สุญฺญตา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนาติ.

สุญฺญตากถา นิฏฺฐิตา.

๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

(๑๘๘) ๓ สามญฺญผลกถา

๘๓๕. สามญฺญผลํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ ตาณํ เลณํ สรณํ ปรายณํ อจฺจุตํ อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สามญฺญผลํ อสงฺขตํ, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๓๖. สามญฺญผลํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. สามญฺญํ อสงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… สามญฺญํ สงฺขตนฺติ? อามนฺตา. สามญฺญผลํ สงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺติผลํ [Pg.420] อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติมคฺโค อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โสตาปตฺติมคฺโค สงฺขโตติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติผลํ สงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สกทาคามิผลํ…เป… อนาคามิผลํ…เป… อรหตฺตผลํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. อรหตฺตมคฺโค อสงฺขโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหตฺตมคฺโค สงฺขโตติ? อามนฺตา. อรหตฺตผลํ สงฺขตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺติผลํ อสงฺขตํ, สกทาคามิผลํ…เป… อนาคามิผลํ …เป… อรหตฺตผลํ อสงฺขตํ, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ปญฺจ อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปญฺจ อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ปญฺจ ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สามญฺญผลกถา นิฏฺฐิตา.

๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

(๑๘๙) ๔. ปตฺติกถา

๘๓๗. ปตฺติ อสงฺขตาติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ ตาณํ เลณํ สรณํ ปรายณํ อจฺจุตํ อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปตฺติ อสงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๓๘. จีวรสฺส ปตฺติ อสงฺขตาติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ…เป… อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จีวรสฺส ปตฺติ อสงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปิณฺฑปาตสฺส…เป… เสนาสนสฺส…เป… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารสฺส ปตฺติ อสงฺขตาติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ…เป… อจฺจุตํ อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารสฺส ปตฺติ อสงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

จีวรสฺส [Pg.421] ปตฺติ อสงฺขตา…เป… ปิณฺฑปาตสฺส…เป… เสนาสนสฺส…เป… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารสฺส ปตฺติ อสงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ปญฺจ อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปญฺจ อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ปญฺจ ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๓๙. ปฐมสฺส ฌานสฺส ปตฺติ อสงฺขตา (เอวํ สพฺพํ วิตฺถาเรตพฺพํ) ทุติยสฺส ฌานสฺส… ตติยสฺส ฌานสฺส… จตุตฺถสฺส ฌานสฺส… อากาสานญฺจายตนสฺส… วิญฺญาณญฺจายตนสฺส… อากิญฺจญฺญายตนสฺส… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส… โสตาปตฺติมคฺคสฺส… โสตาปตฺติผลสฺส… สกทาคามิมคฺคสฺส… สกทาคามิผลสฺส… อนาคามิมคฺคสฺส… อนาคามิผลสฺส… อรหตฺตมคฺคสฺส… อรหตฺตผลสฺส ปตฺติ อสงฺขตาติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ…เป… อจฺจุตํ อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อรหตฺตผลสฺส ปตฺติ อสงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โสตาปตฺติมคฺคสฺส ปตฺติ อสงฺขตา… โสตาปตฺติผลสฺส ปตฺติ อสงฺขตา… อรหตฺตมคฺคสฺส ปตฺติ อสงฺขตา… อรหตฺตผลสฺส ปตฺติ อสงฺขตา… นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. นว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. นว ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๔๐. น วตฺตพฺพํ – ปตฺติ อสงฺขตาติ? อามนฺตา. ปตฺติ รูปํ … เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ปตฺติ อสงฺขตาติ.

ปตฺติกถา นิฏฺฐิตา.

๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

(๑๙๐) ๕. ตถตากถา

๘๔๑. สพฺพธมฺมานํ ตถตา อสงฺขตาติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ…เป… อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺพธมฺมานํ ตถตา อสงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ[Pg.422]? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๔๒. รูปสฺส รูปตา, นนุ รูปตา อสงฺขตาติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ…เป… อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… รูปสฺส รูปตา, นนุ รูปตา อสงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ทฺเว อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺเว อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ทฺเว ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เวทนาย เวทนตา, นนุ เวทนตา…เป… สญฺญาย สญฺญตา, นนุ สญฺญตา…เป… สงฺขารานํ สงฺขารตา, นนุ สงฺขารตา…เป… วิญฺญาณสฺส วิญฺญาณตา, นนุ วิญฺญาณตา อสงฺขตาติ? อามนฺตา. นิพฺพานํ…เป… อมตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป….

รูปสฺส รูปตา, นนุ รูปตา…เป… วิญฺญาณสฺส วิญฺญาณตา, นนุ วิญฺญาณตา อสงฺขตา, นิพฺพานํ อสงฺขตนฺติ? อามนฺตา. ฉ อสงฺขตานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ฉ อสงฺขตานีติ? อามนฺตา. ฉ ตาณานิ…เป… อนฺตริกา วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๔๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺพธมฺมานํ ตถตา อสงฺขตา’’ติ? อามนฺตา. สพฺพธมฺมานํ ตถตา รูปํ… เวทนา… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ สพฺพธมฺมานํ ตถตา อสงฺขตาติ.

ตถตากถา นิฏฺฐิตา.

๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

(๑๙๑) ๖. กุสลกถา

๘๔๔. นิพฺพานธาตุ กุสลาติ? อามนฺตา. สารมฺมณา, อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย [Pg.423] อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นิพฺพานธาตุ กุสลา’’ติ.

๘๔๕. อโลโภ กุสโล สารมฺมโณ, อตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. นิพฺพานธาตุ กุสลา สารมฺมณา, อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… อโทโส กุสโล…เป… อโมโห กุสโล…เป… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ…เป… ปญฺญา กุสลา สารมฺมณา, อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. นิพฺพานธาตุ กุสลา สารมฺมณา, อตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

นิพฺพานธาตุ กุสลา อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อโลโภ กุสโล อนารมฺมโณ, นตฺถิ ตสฺส อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นิพฺพานธาตุ กุสลา อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? อามนฺตา. อโทโส กุสโล…เป… อโมโห กุสโล…เป… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ…เป… ปญฺญา กุสลา อนารมฺมณา, นตฺถิ ตาย อาวฏฺฏนา…เป… ปณิธีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๔๖. น วตฺตพฺพํ – ‘‘นิพฺพานธาตุ กุสลา’’ติ? อามนฺตา. นนุ นิพฺพานธาตุ อนวชฺชาติ? อามนฺตา. หญฺจิ นิพฺพานธาตุ อนวชฺชา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นิพฺพานธาตุ กุสลา’’ติ.

กุสลกถา นิฏฺฐิตา.

๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

(๑๙๒) ๗. อจฺจนฺตนิยามกถา

๘๔๗. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตาติ? อามนฺตา. มาตุฆาตโก อจฺจนฺตนิยโต, ปิตุฆาตโก…เป… อรหนฺตฆาตโก…เป… รุหิรุปฺปาทโก …เป… สงฺฆเภทโก อจฺจนฺตนิยโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๔๘. อตฺถิ [Pg.424] ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตาติ? อามนฺตา. อจฺจนฺตนิยตสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อจฺจนฺตนิยตสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺเชยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตา’’ติ.

อจฺจนฺตนิยตสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉา นุปฺปชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. ปหีนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปหีนาติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติมคฺเคนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สกทาคามิมคฺเคน …เป… อนาคามิมคฺเคน…เป… อรหตฺตมคฺเคนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กตเมน มคฺเคนาติ? อกุสเลน มคฺเคนาติ. อกุสโล มคฺโค นิยฺยานิโก ขยคามี โพธคามี อนาสโว…เป… อสํกิเลสิโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อกุสโล มคฺโค อนิยฺยานิโก…เป… สํกิเลสิโกติ? อามนฺตา. หญฺจิ อกุสโล มคฺโค อนิยฺยานิโก…เป… สํกิเลสิโก, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อจฺจนฺตนิยตสฺส ปุคฺคลสฺส วิจิกิจฺฉา อกุสเลน มคฺเคน ปหีนา’’ติ.

๘๔๙. สสฺสตทิฏฺฐิยา นิยตสฺส ปุคฺคลสฺส อุจฺเฉททิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สสฺสตทิฏฺฐิยา นิยตสฺส ปุคฺคลสฺส อุจฺเฉททิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตา’’ติ.

สสฺสตทิฏฺฐิยา นิยตสฺส ปุคฺคลสฺส อุจฺเฉททิฏฺฐิ นุปฺปชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. ปหีนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปหีนาติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติมคฺเคนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สกทาคามิมคฺเคน…เป… อนาคามิมคฺเคน…เป… อรหตฺตมคฺเคนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กตเมน มคฺเคนาติ? อกุสเลน มคฺเคน. อกุสโล มคฺโค…เป… โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สสฺสตทิฏฺฐิยา นิยตสฺส ปุคฺคลสฺส อุจฺเฉททิฏฺฐิ อกุสเลน มคฺเคน ปหีนา’’ติ.

๘๕๐. อุจฺเฉททิฏฺฐิยา นิยตสฺส ปุคฺคลสฺส สสฺสตทิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา นิยตสฺส ปุคฺคลสฺส สสฺสตทิฏฺฐิ อุปฺปชฺเชยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตา’’ติ.

อุจฺเฉททิฏฺฐิยา นิยตสฺส ปุคฺคลสฺส สสฺสตทิฏฺฐิ นุปฺปชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. ปหีนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปหีนาติ? อามนฺตา. โสตาปตฺติมคฺเคนาติ[Pg.425]? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… สกทาคามิมคฺเคน…เป… อนาคามิมคฺเคน…เป… อรหตฺตมคฺเคนาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

กตเมน มคฺเคนาติ? อกุสเลน มคฺเคนาติ. อกุสโล มคฺโค…เป… โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อุจฺเฉททิฏฺฐิยา นิยตสฺส ปุคฺคลสฺส สสฺสตทิฏฺฐิ อกุสเลน มคฺเคน ปหีนา’’ติ.

๘๕๑. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตา’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล สมนฺนาคโต โหติ เอกนฺตกาฬเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, โส สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตาติ.

๘๕๒. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล สมนฺนาคโต โหติ เอกนฺตกาฬเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, โส สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหตี’’ติ กตฺวา เตน จ การเณน อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตาติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. สพฺพกาลํ อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล สมนฺนาคโต โหติ เอกนฺตกาฬเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, โส สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหตี’’ติ – กตฺวา เตน จ การเณน อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตาติ? อามนฺตา. วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิโต โหติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา วิปสฺสติ วิโลเกติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ปติคาธปฺปตฺโต โหตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. สพฺพกาลํ อุมฺมุชฺชิตฺวา ปติคาธปฺปตฺโต โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อจฺจนฺตนิยามกถา นิฏฺฐิตา.

๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

(๑๙๓) ๘. อินฺทฺริยกถา

๘๕๓. นตฺถิ [Pg.426] โลกิยํ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. นตฺถิ โลกิยา สทฺธาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ โลกิยํ วีริยินฺทฺริยํ…เป… สตินฺทฺริยํ…เป… สมาธินฺทฺริยํ…เป… ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. นตฺถิ โลกิยา ปญฺญาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ โลกิยา สทฺธาติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกิยํ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โลกิยํ วีริยํ…เป… สติ…เป… สมาธิ…เป… ปญฺญาติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกิยํ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ โลกิโย มโน, อตฺถิ โลกิยํ มนินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกิยา สทฺธา, อตฺถิ โลกิยํ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โลกิโย มโน, อตฺถิ โลกิยํ มนินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกิยา ปญฺญา, อตฺถิ โลกิยํ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ โลกิยํ โสมนสฺสํ, อตฺถิ โลกิยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ…เป… อตฺถิ โลกิยํ ชีวิตํ, อตฺถิ โลกิยํ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกิยา สทฺธา, อตฺถิ โลกิยํ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โลกิยํ ชีวิตํ, อตฺถิ โลกิยํ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกิยา ปญฺญา, อตฺถิ โลกิยํ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๕๔. อตฺถิ โลกิยา สทฺธา, นตฺถิ โลกิยํ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกิโย มโน, นตฺถิ โลกิยํ มนินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โลกิยา ปญฺญา, นตฺถิ โลกิยํ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกิโย มโน, นตฺถิ โลกิยํ มนินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ โลกิยา สทฺธา, นตฺถิ โลกิยํ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกิยํ โสมนสฺสํ, นตฺถิ โลกิยํ โสมนสฺสินฺทฺริยนฺติ… อตฺถิ โลกิยํ ชีวิตํ, นตฺถิ โลกิยํ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โลกิยา ปญฺญา, นตฺถิ โลกิยํ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกิโย มโน, นตฺถิ โลกิยํ มนินฺทฺริยนฺติ…เป… อตฺถิ โลกิยํ ชีวิตํ, นตฺถิ โลกิยํ ชีวิตินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๕๕. อตฺถิ [Pg.427] โลกุตฺตรา สทฺธา, อตฺถิ โลกุตฺตรํ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกิยา สทฺธา, อตฺถิ โลกิยํ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โลกุตฺตรํ วีริยํ…เป… อตฺถิ โลกุตฺตรา ปญฺญา, อตฺถิ โลกุตฺตรํ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกิยา ปญฺญา, อตฺถิ โลกิยํ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ โลกิยา สทฺธา, นตฺถิ โลกิยํ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกุตฺตรา สทฺธา, นตฺถิ โลกุตฺตรํ สทฺธินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โลกิยํ วีริยํ…เป… อตฺถิ โลกิยา ปญฺญา, นตฺถิ โลกิยํ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ โลกุตฺตรา ปญฺญา, นตฺถิ โลกุตฺตรํ ปญฺญินฺทฺริยนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๕๖. นตฺถิ โลกิยานิ ปญฺจินฺทฺริยานีติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อทฺทสํ โข อหํ, ภิกฺขเว, พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกนฺโต สตฺเต อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเข, ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเย, สฺวากาเร, สุวิญฺญาปเย, อปฺเปกจฺเจ ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน วิหรนฺเต’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ โลกิยานิ ปญฺจินฺทฺริยานีติ.

อินฺทฺริยกถา นิฏฺฐิตา.

เอกูนวีสติมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

อตีเต กิเลเส ชหติ อนาคเต กิเลเส ชหติ ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ชหติ, สุญฺญตา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา, สามญฺญผลํ อสงฺขตํ, ปตฺติ อสงฺขตา, สพฺพธมฺมานํ ตถตา อสงฺขตา, นิพฺพานธาตุ กุสลา, อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส อจฺจนฺตนิยามตา, นตฺถิ โลกิยานิ ปญฺจินฺทฺริยานีติ.

๒๐. วีสติมวคฺโค

(๑๙๔) ๑. อสญฺจิจฺจกถา

๘๕๗. อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตีติ? อามนฺตา. อสญฺจิจฺจ ปาณํ หนฺตฺวา ปาณาติปาตี โหตีติ? น เหวํ [Pg.428] วตฺตพฺเพ…เป… อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตีติ? อามนฺตา. อสญฺจิจฺจ อทินฺนํ อาทิยิตฺวา…เป… มุสา ภณิตฺวา มุสาวาที โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อสญฺจิจฺจ ปาณํ หนฺตฺวา ปาณาติปาตี น โหตีติ? อามนฺตา. อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก น โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อสญฺจิจฺจ อทินฺนํ อาทิยิตฺวา…เป… มุสา ภณิตฺวา มุสาวาที น โหตีติ? อามนฺตา. อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก น โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๕๘. อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตีติ? อามนฺตา. ‘‘อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตี’’ติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. ‘‘สญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตี’’ติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ‘‘สญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตี’’ติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อสญฺจิจฺจ มาตรํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา อานนฺตริโก โหตี’’ติ.

๘๕๙. น วตฺตพฺพํ – ‘‘มาตุฆาตโก อานนฺตริโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ มาตา ชีวิตา โวโรปิตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ มาตา ชีวิตา โวโรปิตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘มาตุฆาตโก อานนฺตริโก’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปิตุฆาตโก อานนฺตริโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ ปิตา ชีวิตา โวโรปิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปิตา ชีวิตา โวโรปิโต, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปิตุฆาตโก อานนฺตริโก’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรหนฺตฆาตโก อานนฺตริโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ อรหา ชีวิตา โวโรปิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา ชีวิตา โวโรปิโต, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหนฺตฆาตโก อานนฺตริโก’’ติ.

น วตฺตพฺพํ – ‘‘รุหิรุปฺปาทโก อานนฺตริโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาทิตนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตถาคตสฺส โลหิตํ อุปฺปาทิตํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รุหิรุปฺปาทโก อานนฺตริโก’’ติ.

๘๖๐. สงฺฆเภทโก [Pg.429] อานนฺตริโกติ? อามนฺตา. สพฺเพ สงฺฆเภทกา อานนฺตริกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สพฺเพ สงฺฆเภทกา อานนฺตริกาติ? อามนฺตา. ธมฺมสญฺญี สงฺฆเภทโก อานนฺตริโกติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๖๑. ธมฺมสญฺญี สงฺฆเภทโก อานนฺตริโกติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อตฺถุปาลิ, สงฺฆเภทโก อาปายิโก เนรยิโก กปฺปฏฺโฐ อเตกิจฺโฉ; อตฺถุปาลิ, สงฺฆเภทโก น อาปายิโก น เนรยิโก น กปฺปฏฺโฐ น อเตกิจฺโฉ’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘ธมฺมสญฺญี สงฺฆเภทโก อานนฺตริโก’’ติ.

๘๖๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ธมฺมสญฺญี สงฺฆเภทโก อานนฺตริโก’’ติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘อาปายิโก เนรยิโก, กปฺปฏฺโฐ สงฺฆเภทโก;

วคฺครโต อธมฺมฏฺโฐ, โยคกฺเขมา ปธํสติ;

สงฺฆํ สมคฺคํ เภตฺวาน, กปฺปํ นิรยมฺหิ ปจฺจตี’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ สงฺฆเภทโก อานนฺตริโกติ.

อสญฺจิจฺจกถา นิฏฺฐิตา.

๒๐. วีสติมวคฺโค

(๑๙๕) ๒. ญาณกถา

๘๖๓. นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณนฺติ? อามนฺตา. นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ปญฺญา ปชานนา วิจโย…เป… ปจฺจุปลกฺขณาติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ปญฺญา ปชานนา วิจโย…เป… ปจฺจุปลกฺขณา, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณ’’นฺติ.

๘๖๔. นตฺถิ [Pg.430] ปุถุชฺชนสฺส ญาณนฺติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชโน ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺเชยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปุถุชฺชโน ปฐมํ ฌานํ สมาปชฺเชยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณ’’นฺติ.

ปุถุชฺชโน ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… อากาสานญฺจายตนํ สมาปชฺเชยฺย, วิญฺญาณญฺจายตนํ อากิญฺจญฺญายตนํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ สมาปชฺเชยฺย, ปุถุชฺชโน ทานํ ทเทยฺย …เป… จีวรํ ทเทยฺย, ปิณฺฑปาตํ ทเทยฺย, เสนาสนํ ทเทยฺย, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ทเทยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ ปุถุชฺชโน คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ทเทยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณ’’นฺติ.

๘๖๕. อตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณนฺติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชโน เตน ญาเณน ทุกฺขํ ปริชานาติ, สมุทยํ ปชหติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ญาณกถา นิฏฺฐิตา.

๒๐. วีสติมวคฺโค

(๑๙๖) ๓. นิรยปาลกถา

๘๖๖. นตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ? อามนฺตา. นตฺถิ นิรเยสุ กมฺมการณาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ นิรเยสุ กมฺมการณาติ? อามนฺตา. อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ มนุสฺเสสุ กมฺมการณา, อตฺถิ จ การณิกาติ? อามนฺตา. อตฺถิ นิรเยสุ กมฺมการณา, อตฺถิ จ การณิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ นิรเยสุ กมฺมการณา, นตฺถิ จ การณิกาติ? อามนฺตา. อตฺถิ มนุสฺเสสุ กมฺมการณา, นตฺถิ จ การณิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๖๗. อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘น [Pg.431] เวสฺสภู โนปิ จ เปตฺติราชา,โสโม ยโม เวสฺสวโณ จ ราชา;

สกานิ กมฺมานิ หนนฺติ ตตฺถ, อิโต ปณุนฺนํ ปรโลกปตฺต’’นฺติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ นตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ.

๘๖๘. นตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา ปญฺจวิธพนฺธนํ นาม การณํ กาเรนฺติ – ตตฺตํ อโยขีลํ หตฺเถ คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขีลํ ทุติเย หตฺเถ คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขีลํ ปาเท คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขีลํ ทุติเย ปาเท คเมนฺติ, ตตฺตํ อโยขีลํ มชฺเฌอุรสฺมึ คเมนฺติ; โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา กฏุกา เวทนา เวเทติ; น จ ตาว กาลํ กโรติ ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตีโหตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ.

นตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา สํเวเสตฺวา กุฐารีหิ ตจฺฉนฺติ…เป… ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา อุทฺธมฺปาทํ อโธสิรํ ฐเปตฺวา วาสีหิ ตจฺฉนฺติ…เป… ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา รเถ โยเชตฺวา อาทิตฺตาย ปถวิยา สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย สาเรนฺติปิ ปจฺจาสาเรนฺติปิ…เป… ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา มหนฺตํ องฺคารปพฺพตํ อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ อาโรเปนฺติปิ โอโรเปนฺติปิ…เป… ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา อุทฺธมฺปาทํ อโธสิรํ คเหตฺวา ตตฺตาย โลหกุมฺภิยา ปกฺขิปนฺติ อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย. โส ตตฺถ เผณุทฺเทหกํ ปจฺจติ, โส ตตฺถ เผณุทฺเทหกํ ปจฺจมาโน สกิมฺปิ อุทฺธํ คจฺฉติ, สกิมฺปิ อโธ คจฺฉติ, สกิมฺปิ ติริยํ คจฺฉติ. โส ตตฺถ ทุกฺขา ติพฺพา กฏุกา เวทนา เวทยติ, น จ ตาว กาลํ กโรติ ยาว น [Pg.432] ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตีโหติ. ตเมนํ, ภิกฺขเว, นิรยปาลา มหานิรเย ปกฺขิปนฺติ! โส โข ปน, ภิกฺขเว, มหานิรโย –

‘‘จตุกฺกณฺโณ จตุทฺวาโร, วิภตฺโต ภาคโส มิโต;

อโยปาการปริยนฺโต, อยสา ปฏิกุชฺชิโต.

‘‘ตสฺส อโยมยา ภูมิ, ชลิตา เตชสา ยุตา;

สมนฺตา โยชนสตํ, ผริตฺวา ติฏฺฐติ สพฺพทา’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลาติ.

นิรยปาลกถา นิฏฺฐิตา.

๒๐. วีสติมวคฺโค

(๑๙๗) ๔. ติรจฺฉานกถา

๘๖๙. อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ติรจฺฉานคเตสุ เทวาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ? อามนฺตา. เทวโลโก ติรจฺฉานโยนีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ กีฏา ปฏงฺคา มกสา มกฺขิกา อหี วิจฺฉิกา สตปที คณฺฑุปฺปาทาติ ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๗๐. นตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ? อามนฺตา. นนุ อตฺถิ ตตฺถ เอราวโณ นาม หตฺถินาโค สหสฺสยุตฺตํ ทิพฺพํ ยานนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ ตตฺถ เอราวโณ นาม หตฺถินาโค สหสฺสยุตฺตํ ทิพฺพํ ยานํ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตา’’ติ.

๘๗๑. อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ? อามนฺตา. อตฺถิ ตตฺถ หตฺถิพนฺธา อสฺสพนฺธา ยาวสิกา การณิกา ภตฺตการกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ นตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตาติ.

ติรจฺฉานกถา นิฏฺฐิตา.

๒๐. วีสติมวคฺโค

(๑๙๘) ๕. มคฺคกถา

๘๗๒. ปญฺจงฺคิโก [Pg.433] มคฺโคติ? อามนฺตา. นนุ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค วุตฺโต ภควตา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค วุตฺโต ภควตา, เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ …เป… สมฺมาสมาธิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ปญฺจงฺคิโก มคฺโค’’ติ.

ปญฺจงฺคิโก มคฺโคติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา –

‘‘มคฺคานํ อฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ, สจฺจานํ จตุโร ปทา;

วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ, ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ.

อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ.

๘๗๓. สมฺมาวาจา มคฺคงฺคํ, สา จ น มคฺโคติ? อามนฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺคงฺคํ, สา จ น มคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาวาจา มคฺคงฺคํ, สา จ น มคฺโคติ? อามนฺตา. สมฺมาสงฺกปฺโป…เป… สมฺมาวายาโม…เป… สมฺมาสติ…เป… สมฺมาสมาธิ มคฺคงฺคํ, โส จ น มคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว มคฺคงฺคํ, โส จ น มคฺโคติ? อามนฺตา. สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมฺมาสมาธิ มคฺคงฺคํ, โส จ น มคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺคงฺคํ, สา จ มคฺโคติ? อามนฺตา. สมฺมาวาจา มคฺคงฺคํ, สา จ มคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺคงฺคํ, สา จ มคฺโคติ? อามนฺตา. สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว มคฺคงฺคํ, โส จ มคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สมฺมาสงฺกปฺโป…เป… สมฺมาวายาโม…เป… สมฺมาสติ…เป… สมฺมาสมาธิ มคฺคงฺคํ, โส จ มคฺโคติ? อามนฺตา. สมฺมาวาจา…เป… สมฺมากมฺมนฺโต…เป… สมฺมาอาชีโว มคฺคงฺคํ, โส จ มคฺโคติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๗๔. อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปุพฺเพว โข ปนสฺส กายกมฺมํ วจีกมฺมํ อาชีโว สุปริสุทฺโธ โหติ; เอวมสฺสายํ [Pg.434] อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ปญฺจงฺคิโก มคฺโคติ.

๘๗๕. ปญฺจงฺคิโก มคฺโคติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ยสฺมึ โข, สุภทฺท, ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค น อุปลพฺภติ, สมโณปิ ตตฺถ น อุปลพฺภติ, ทุติโยปิ ตตฺถ สมโณ น อุปลพฺภติ, ตติโยปิ ตตฺถ สมโณ น อุปลพฺภติ, จตุตฺโถปิ ตตฺถ สมโณ น อุปลพฺภติ. ยสฺมิญฺจ โข, สุภทฺท, ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค อุปลพฺภติ, สมโณปิ ตตฺถ อุปลพฺภติ, ทุติโยปิ…เป… ตติโยปิ…เป… จตุตฺโถปิ ตตฺถ สมโณ อุปลพฺภติ. อิมสฺมึ โข, สุภทฺท, ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค อุปลพฺภติ. อิเธว, สุภทฺท, สมโณ, อิธ ทุติโย สมโณ, อิธ ตติโย สมโณ, อิธ จตุตฺโถ สมโณ. สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณภิ อญฺเญหี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ.

มคฺคกถา นิฏฺฐิตา.

๒๐. วีสติมวคฺโค

(๑๙๙) ๖. ญาณกถา

๘๗๖. ทฺวาทสวตฺถุกํ ญาณํ โลกุตฺตรนฺติ? อามนฺตา. ทฺวาทส โลกุตฺตรญาณานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวาทส โลกุตฺตรญาณานีติ? อามนฺตา. ทฺวาทส โสตาปตฺติมคฺคาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวาทส โสตาปตฺติมคฺคาติ? อามนฺตา. ทฺวาทส โสตาปตฺติผลานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวาทส สกทาคามิมคฺคา…เป… อนาคามิมคฺคา…เป… อรหตฺตมคฺคาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ทฺวาทส อรหตฺตมคฺคาติ? อามนฺตา. ทฺวาทส อรหตฺตผลานีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๗๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ทฺวาทสวตฺถุกํ ญาณํ โลกุตฺตร’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจ’’นฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ [Pg.435] จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาทิ, ปญฺญา อุทปาทิ, วิชฺชา อุทปาทิ, อาโลโก อุทปาทิ. ‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปริญฺเญยฺย’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ปริญฺญาตนฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘อิทํ ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขสมุทยํ อริยสจฺจํ ปหาตพฺพ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ปหีนนฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘อิทํ ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขนิโรธํ อริยสจฺจํ สจฺฉิกาตพฺพ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… สจฺฉิกตนฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘อิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ‘ตํ โข ปนิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจํ ภาเวตพฺพ’นฺติ เม, ภิกฺขเว…เป… ภาวิตนฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ…เป… อาโลโก อุทปาที’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ ทฺวาทสวตฺถุกํ ญาณํ โลกุตฺตรนฺติ.

ญาณกถา นิฏฺฐิตา.

วีสติมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

มาตุฆาตโก อานนฺตริโก ปิตุฆาตโก อานนฺตริโก อรหนฺตฆาตโก อานนฺตริโก รุหิรุปฺปาทโก อานนฺตริโก สงฺฆเภทโก อานนฺตริโก, นตฺถิ ปุถุชฺชนสฺส ญาณํ, นตฺถิ นิรเยสุ นิรยปาลา, อตฺถิ เทเวสุ ติรจฺฉานคตา, ปญฺจงฺคิโก มคฺโค, ทฺวาทสวตฺถุกํ ญาณํ โลกุตฺตรนฺติ.

จตุตฺโถ ปณฺณาสโก.

ตสฺสุทฺทานํ –

นิคฺคโห, ปุญฺญสญฺจโย, อฏฺฐาสิ, อตีเตน จ มาตุฆาตโก.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๐) ๑. สาสนกถา

๘๗๘. สาสนํ [Pg.436] นวํ กตนฺติ? อามนฺตา. สติปฏฺฐานา นวํ กตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สาสนํ นวํ กตนฺติ? อามนฺตา. สมฺมปฺปธานา…เป… อิทฺธิปาทา…เป… อินฺทฺริยา…เป… พลา…เป… โพชฺฌงฺคา นวํ กตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุพฺเพ อกุสลํ ปจฺฉา กุสลํ กตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุพฺเพ สาสวํ…เป… สํโยชนิยํ คนฺถนิยํ โอฆนิยํ โยคนิยํ นีวรณิยํ ปรามฏฺฐํ อุปาทานิยํ…เป… สํกิเลสิกํ ปจฺฉา อสํกิเลสิกํ กตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ โกจิ ตถาคตสฺส สาสนํ นวํ กโรตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ โกจิ สติปฏฺฐาเน นวํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โกจิ สมฺมปฺปธาเน…เป… อิทฺธิปาเท…เป… อินฺทฺริเย…เป… พเล…เป… โพชฺฌงฺเค นวํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โกจิ ปุพฺเพ อกุสลํ ปจฺฉา กุสลํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… อตฺถิ โกจิ ปุพฺเพ สาสวํ…เป… สํกิเลสิกํ ปจฺฉา อสํกิเลสิยํ กโรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ลพฺภา ตถาคตสฺส สาสนํ ปุน นวํ กาตุนฺติ? อามนฺตา. ลพฺภา สติปฏฺฐานา ปุน นวํ กาตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ลพฺภา สมฺมปฺปธานา…เป… อิทฺธิปาทา…เป… อินฺทฺริยา…เป… พลา…เป… โพชฺฌงฺคา ปุน นวํ กาตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ลพฺภา ปุพฺเพ อกุสลํ ปจฺฉา กุสลํ กาตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ลพฺภา ปุพฺเพ สาสวํ…เป… สํกิเลสิยํ ปจฺฉา อสํกิเลสิยํ กาตุนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สาสนกถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๑) ๒. อวิวิตฺตกถา

๘๗๙. ปุถุชฺชโน เตธาตุเกหิ ธมฺเมหิ อวิวิตฺโตติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชโน เตธาตุเกหิ ผสฺเสหิ…เป… เตธาตุกาหิ เวทนาหิ… สญฺญาหิ [Pg.437]… เจตนาหิ… จิตฺเตหิ… สทฺธาหิ… วีริเยหิ… สตีหิ… สมาธีหิ…เป… เตธาตุกาหิ ปญฺญาหิ อวิวิตฺโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปุถุชฺชโน เตธาตุเกหิ กมฺเมหิ อวิวิตฺโตติ? อามนฺตา. ยสฺมึ ขเณ ปุถุชฺชโน จีวรํ เทติ, ตสฺมึ ขเณ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ยสฺมึ ขเณ ปุถุชฺชโน ปิณฺฑปาตํ เทติ…เป… เสนาสนํ เทติ…เป… คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ เทติ, ตสฺมึ ขเณ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ… เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๘๐. น วตฺตพฺพํ – ‘‘ปุถุชฺชโน เตธาตุเกหิ กมฺเมหิ อวิวิตฺโต’’ติ? อามนฺตา. ปุถุชฺชนสฺส รูปธาตุอรูปธาตูปคํ กมฺมํ ปริญฺญาตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ปุถุชฺชโน เตธาตุเกหิ กมฺเมหิ อวิวิตฺโตติ…เป….

อวิวิตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๒) ๓. สํโยชนกถา

๘๘๑. อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตีติ? อามนฺตา. อตฺถิ กิญฺจิ สกฺกายทิฏฺฐึ อปฺปหาย…เป… วิจิกิจฺฉํ อปฺปหาย…เป… สีลพฺพตปรามาสํ อปฺปหาย… ราคํ อปฺปหาย… โทสํ อปฺปหาย… โมหํ อปฺปหาย… อโนตฺตปฺปํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตีติ? อามนฺตา. อรหา สราโค สโทโส สโมโห สมาโน สมกฺโข สปฬาโส สอุปายาโส สกิเลโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อรหา นิราโค นิทฺโทโส นิมฺโมโห นิมฺมาโน นิมฺมกฺโข นิปฺปฬาโส นิรุปายาโส นิกฺกิเลโสติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา นิราโค…เป… นิกฺกิเลโส, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตี’’ติ.

๘๘๒. น [Pg.438] วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตี’’ติ? อามนฺตา. อรหา สพฺพํ พุทฺธวิสยํ ชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺตีติ.

สํโยชนกถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๓) ๔. อิทฺธิกถา

๘๘๓. อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? อามนฺตา. ‘‘นิจฺจปณฺณา รุกฺขา โหนฺตู’’ติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นิจฺจปุปฺผา รุกฺขา โหนฺตุ…เป… นิจฺจผลิกา รุกฺขา โหนฺตุ… นิจฺจํ ชุณฺหํ โหตุ… นิจฺจํ เขมํ โหตุ… นิจฺจํ สุภิกฺขํ โหตุ… ‘‘นิจฺจํ สุวตฺถิ โหตู’’ติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? อามนฺตา. ‘‘อุปฺปนฺโน ผสฺโส มา นิรุชฺฌี’’ติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุปฺปนฺนา เวทนา…เป… สญฺญา… เจตนา… จิตฺตํ… สทฺธา… วีริยํ… สติ… สมาธิ…เป… ปญฺญา มา นิรุชฺฌีติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? อามนฺตา. ‘‘รูปํ นิจฺจํ โหตู’’ติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… ‘‘วิญฺญาณํ นิจฺจํ โหตู’’ติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? อามนฺตา. ‘‘ชาติธมฺมา สตฺตา มา ชายึสู’’ติ อตฺถิ…เป… ‘‘ชราธมฺมา สตฺตา มา ชีรึสู’’ติ…เป… ‘‘พฺยาธิธมฺมา สตฺตา มา พฺยาธิยึสู’’ติ…เป… ‘‘มรณธมฺมา สตฺตา มา มียึสู’’ติ – อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๘๔. น [Pg.439] วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วา’’ติ? อามนฺตา. นนุ อายสฺมา ปิลินฺทวจฺโฉ รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ปาสาทํ ‘‘สุวณฺณ’’นฺตฺเวว อธิมุจฺจิ, สุวณฺโณ จ ปน อาสีติ ? อามนฺตา. หญฺจิ อายสฺมา ปิลินฺทวจฺโฉ รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส ปาสาทํ สุวณฺณนฺตฺเวว อธิมุจฺจิ, สุวณฺโณ จ ปน อาสิ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ อธิปฺปายอิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วา’’ติ.

อิทฺธิกถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๔) ๕. พุทฺธกถา

๘๘๕. อตฺถิ พุทฺธานํ พุทฺเธหิ หีนาติเรกตาติ? อามนฺตา. สติปฏฺฐานโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… สมฺมปฺปธานโต…เป… อิทฺธิปาทโต… อินฺทฺริยโต… พลโต… โพชฺฌงฺคโต… วสิภาวโต…เป… สพฺพญฺญุตญาณทสฺสนโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

พุทฺธกถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๕) ๖. สพฺพทิสากถา

๘๘๖. สพฺพา ทิสา พุทฺธา ติฏฺฐนฺตีติ? อามนฺตา. ปุรตฺถิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… ปุรตฺถิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. กินฺนาโม โส ภควา, กึชจฺโจ, กึโคตฺโต, กินฺนามา ตสฺส ภควโต มาตาปิตโร, กินฺนามํ ตสฺส ภควโต สาวกยุคํ, โกนาโม ตสฺส ภควโต อุปฏฺฐาโก, กีทิสํ จีวรํ ธาเรติ, กีทิสํ ปตฺตํ ธาเรติ, กตรสฺมึ คาเม วา นิคเม วา นคเร วา รฏฺเฐ วา ชนปเท วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ทกฺขิณาย ทิสาย…เป… ปจฺฉิมาย ทิสาย…เป… อุตฺตราย ทิสาย…เป… เหฏฺฐิมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เหฏฺฐิมาย ทิสาย [Pg.440] พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. กินฺนาโม โส ภควา…เป… ชนปเท วาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อุปริมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. อุปริมาย ทิสาย พุทฺโธ ติฏฺฐตีติ? อามนฺตา. จาตุมหาราชิเก ติฏฺฐติ…เป… ตาวตึเส ติฏฺฐติ…เป… ยาเม ติฏฺฐติ…เป… ตุสิเต ติฏฺฐติ…เป… นิมฺมานรติยา ติฏฺฐติ…เป… ปรนิมฺมิตวสวตฺติยา ติฏฺฐติ…เป… พฺรหฺมโลเก ติฏฺฐตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

สพฺพทิสากถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๖) ๗. ธมฺมกถา

๘๘๗. สพฺเพ ธมฺมา นิยตาติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมตฺตนิยตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ อนิยโต ราสีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อตฺถิ อนิยโต ราสีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ อนิยโต ราสิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ ธมฺมา นิยตา’’ติ.

สพฺเพ ธมฺมา นิยตาติ? อามนฺตา. นนุ ตโย ราสี วุตฺตา ภควตา – มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ, สมฺมตฺตนิยโต ราสิ, อนิยโต ราสีติ ? อามนฺตา. หญฺจิ ตโย ราสี วุตฺตา ภควตา – มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ, สมฺมตฺตนิยโต ราสิ, อนิยโต ราสิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ ธมฺมา นิยตา’’ติ.

รูปํ รูปฏฺเฐน นิยตนฺติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณํ วิญฺญาณฏฺเฐน นิยตนฺติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๘๘. น วตฺตพฺพํ – รูปํ รูปฏฺเฐน นิยตํ…เป… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณํ วิญฺญาณฏฺเฐน นิยตนฺติ? อามนฺตา. รูปํ เวทนา โหติ…เป… [Pg.441] สญฺญา โหติ… สงฺขารา โหนฺติ… วิญฺญาณํ โหติ… เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณํ รูปํ โหติ…เป… เวทนา โหติ… สญฺญา โหติ… สงฺขารา โหนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ รูปํ รูปฏฺเฐน นิยตํ, เวทนา…เป… สญฺญา…เป… สงฺขารา…เป… วิญฺญาณํ วิญฺญาณฏฺเฐน นิยตนฺติ.

ธมฺมกถา นิฏฺฐิตา.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

(๒๐๗) ๘. กมฺมกถา

๘๘๙. สพฺเพ กมฺมา นิยตาติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมตฺตนิยตาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ อนิยโต ราสีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อตฺถิ อนิยโต ราสีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อตฺถิ อนิยโต ราสิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ กมฺมา นิยตา’’ติ.

สพฺเพ กมฺมา นิยตาติ? อามนฺตา. นนุ ตโย ราสี วุตฺตา ภควตา – มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ, สมฺมตฺตนิยโต ราสิ, อนิยโต ราสีติ? อามนฺตา. หญฺจิ ตโย ราสี วุตฺตา ภควตา – มิจฺฉตฺตนิยโต ราสิ, สมฺมตฺตนิยโต ราสิ, อนิยโต ราสิ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺเพ กมฺมา นิยตา’’ติ.

๘๙๐. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียฏฺเฐน นิยตนฺติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป…. อุปปชฺชเวทนียํ กมฺมํ…เป… อปราปริยเวทนียํ กมฺมํ อปราปริยเวทนียฏฺเฐน นิยตนฺติ? อามนฺตา. มิจฺฉตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… สมฺมตฺตนิยตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๙๑. น วตฺตพฺพํ – ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียฏฺเฐน นิยตํ, อุปปชฺชเวทนียํ กมฺมํ…เป… อปราปริยเวทนียํ กมฺมํ อปราปริยเวทนียฏฺเฐน นิยตนฺติ? อามนฺตา. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺมํ อุปปชฺชเวทนียํ โหติ, อปราปริยเวทนียํ โหติ…เป… อุปปชฺชเวทนียํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ, อปราปริยเวทนียํ [Pg.442] โหติ…เป… อปราปริยเวทนียํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ โหติ, อุปปชฺชเวทนียํ โหตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียฏฺเฐน นิยตํ, อุปปชฺชเวทนียํ กมฺมํ…เป… อปราปริยเวทนียํ กมฺมํ อปราปริยเวทนียฏฺเฐน นิยตนฺติ.

กมฺมกถา นิฏฺฐิตา.

เอกวีสติมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

สาสนํ นวํ กตํ อตฺถิ โกจิ ตถาคตสฺส สาสนํ นวํ กโรติ ลพฺภา ตถาคตสฺส สาสนํ ปุน นวํ กาตุํ, ปุถุชฺชโน เตธาตุเกหิ ธมฺเมหิ อวิวิตฺโต, อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย อรหตฺตปฺปตฺติ, อตฺถิ อธิปฺปายิทฺธิ พุทฺธานํ วา สาวกานํ วา, อตฺถิ พุทฺธานํ พุทฺเธหิ หีนาติเรกตา, สพฺพา ทิสา พุทฺธา ติฏฺฐนฺติ, สพฺเพ ธมฺมา นิยตา, สพฺเพ กมฺมา นิยตาติ.

๒๒. พาวีสติมวคฺโค

(๒๐๘) ๑. ปรินิพฺพานกถา

๘๙๒. อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย ปรินิพฺพานนฺติ? อามนฺตา. อตฺถิ กิญฺจิ สกฺกายทิฏฺฐึ อปฺปหาย…เป… อโนตฺตปฺปํ อปฺปหาย ปรินิพฺพานนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย ปรินิพฺพานนฺติ? อามนฺตา. อรหา สราโค…เป… สกิเลโสติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อรหา นิราโค…เป… นิกฺกิเลโสติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา นิราโค…เป… นิกฺกิเลโส, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย ปรินิพฺพาน’’นฺติ.

๘๙๓. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย ปรินิพฺพาน’’นฺติ? อามนฺตา. อรหา สพฺพํ พุทฺธวิสยํ ชานาตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย ปรินิพฺพานนฺติ.

ปรินิพฺพานกถา นิฏฺฐิตา.

๒๒. พาวีสติมวคฺโค

(๒๐๙) ๒. กุสลจิตฺตกถา

๘๙๔. อรหา [Pg.443] กุสลจิตฺโต ปรินิพฺพายตีติ? อามนฺตา. อรหา ปุญฺญาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรนฺโต… อาเนญฺชาภิสงฺขารํ อภิสงฺขโรนฺโต… คติสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรนฺโต… ภวสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรนฺโต… อิสฺสริยสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรนฺโต… อธิปจฺจสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรนฺโต… มหาโภคสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรนฺโต… มหาปริวารสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรนฺโต… เทวโสภคฺยสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรนฺโต… มนุสฺสโสภคฺยสํวตฺตนิยํ กมฺมํ กโรนฺโต ปรินิพฺพายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหา กุสลจิตฺโต ปรินิพฺพายตีติ? อามนฺตา. อรหา อาจินนฺโต อปจินนฺโต ปชหนฺโต อุปาทิยนฺโต วิสิเนนฺโต อุสฺสิเนนฺโต วิธูเปนฺโต สนฺธูเปนฺโต ปรินิพฺพายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ …เป… นนุ อรหา เนวาจินาติ น อปจินาติ อปจินิตฺวา ฐิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา เนวาจินาติ น อปจินาติ อปจินิตฺวา ฐิโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหา กุสลจิตฺโต ปรินิพฺพายตี’’ติ. นนุ อรหา เนว ปชหติ น อุปาทิยติ ปชหิตฺวา ฐิโต, เนว วิสิเนติ น อุสฺสิเนติ วิสิเนตฺวา ฐิโต; นนุ อรหา เนว วิธูเปติ น สนฺธูเปติ วิธูเปตฺวา ฐิโตติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา เนว วิธูเปติ น สนฺธูเปติ วิธูเปตฺวา ฐิโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหา กุสลจิตฺโต ปรินิพฺพายตี’’ติ.

๘๙๕. น วตฺตพฺพํ – ‘‘อรหา กุสลจิตฺโต ปรินิพฺพายตี’’ติ? อามนฺตา. นนุ อรหา อุปฏฺฐิตสฺสติ สโต สมฺปชาโน ปรินิพฺพายตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา อุปฏฺฐิตสฺสติ สโต สมฺปชาโน ปรินิพฺพายติ, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหา กุสลจิตฺโต ปรินิพฺพายตี’’ติ.

กุสลจิตฺตกถา นิฏฺฐิตา.

๒๒. พาวีสติมวคฺโค

(๒๑๐) ๓. อาเนญฺชกถา

๘๙๖. อรหา [Pg.444] อาเนญฺเช ฐิโต ปรินิพฺพายตีติ? อามนฺตา. นนุ อรหา ปกติจิตฺเต ฐิโต ปรินิพฺพายตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา ปกติจิตฺเต ฐิโต ปรินิพฺพายติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหา อาเนญฺเช ฐิโต ปรินิพฺพายตี’’ติ.

อรหา อาเนญฺเช ฐิโต ปรินิพฺพายตีติ? อามนฺตา. อรหา กิริยมเย จิตฺเต ฐิโต ปรินิพฺพายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อรหา วิปากจิตฺเต ฐิโต ปรินิพฺพายตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา วิปากจิตฺเต ฐิโต ปรินิพฺพายติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหา อาเนญฺเช ฐิโต ปรินิพฺพายตี’’ติ.

อรหา อาเนญฺเช ฐิโต ปรินิพฺพายตีติ? อามนฺตา. อรหา กิริยาพฺยากเต จิตฺเต ฐิโต ปรินิพฺพายตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อรหา วิปากาพฺยากเต จิตฺเต ฐิโต ปรินิพฺพายตีติ? อามนฺตา. หญฺจิ อรหา วิปากาพฺยากเต จิตฺเต ฐิโต ปรินิพฺพายติ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหา อาเนญฺเช ฐิโต ปรินิพฺพายตี’’ติ.

อรหา อาเนญฺเช ฐิโต ปรินิพฺพายตีติ? อามนฺตา. นนุ ภควา จตุตฺถชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา สมนนฺตรา ปรินิพฺพุโตติ ? อามนฺตา. หญฺจิ ภควา จตุตฺถชฺฌานา วุฏฺฐหิตฺวา สมนนฺตรา ปรินิพฺพุโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อรหา อาเนญฺเช ฐิโต ปรินิพฺพายตี’’ติ.

อาเนญฺชกถา นิฏฺฐิตา.

๒๒. พาวีสติมวคฺโค

(๒๑๑) ๔. ธมฺมาภิสมยกถา

๘๙๗. อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมาภิสมโยติ? อามนฺตา. อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมเทสนา, ธมฺมสฺสวนํ, ธมฺมสากจฺฉา, ปริปุจฺฉา, สีลสมาทานํ, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา, โภชเน มตฺตญฺญุตา, ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยโคติ[Pg.445]? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมเทสนา, ธมฺมสฺสวนํ…เป… ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยโคติ? อามนฺตา. หญฺจิ นตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมเทสนา, ธมฺมสฺสวนํ…เป… ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยโค, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมาภิสมโย’’ติ.

อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมาภิสมโยติ? อามนฺตา. นนุ ทฺเว ปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย – ปรโต จ โฆโส, โยนิโส จ มนสิกาโรติ? อามนฺตา. หญฺจิ ทฺเว ปจฺจยา สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย – ปรโต จ โฆโส, โยนิโส จ มนสิกาโร, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมาภิสมโย’’ติ.

อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมาภิสมโยติ? อามนฺตา. สุตฺตสฺส ปมตฺตสฺส มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส ธมฺมาภิสมโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ธมฺมาภิสมยกถา นิฏฺฐิตา.

๒๒. พาวีสติมวคฺโค

(๒๑๒-๔) ๕-๗. ติสฺโสปิกถา

๘๙๘. อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย อรหตฺตปฺปตฺตีติ? อามนฺตา. สุตฺตสฺส ปมตฺตสฺส มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส อรหตฺตปฺปตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๘๙๙. อตฺถิ สุปินคตสฺส ธมฺมาภิสมโยติ? อามนฺตา. สุตฺตสฺส ปมตฺตสฺส มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส ธมฺมาภิสมโยติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๙๐๐. อตฺถิ สุปินคตสฺส อรหตฺตปฺปตฺตีติ? อามนฺตา. สุตฺตสฺส ปมตฺตสฺส มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส อรหตฺตปฺปตฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ติสฺโสปิกถา นิฏฺฐิตา.

๒๒. พาวีสติมวคฺโค

(๒๑๕) ๘. อพฺยากตกถา

๙๐๑. สพฺพํ [Pg.446] สุปินคตสฺส จิตฺตํ อพฺยากตนฺติ? อามนฺตา. สุปินนฺเตน ปาณํ หเนยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สุปินนฺเตน ปาณํ หเนยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพํ สุปินคตสฺส จิตฺตํ อพฺยากต’’นฺติ.

สุปินนฺเตน อทินฺนํ อาทิเยยฺย…เป… มุสา ภเณยฺย, ปิสุณํ ภเณยฺย, ผรุสํ ภเณยฺย, สมฺผํ ปลเปยฺย, สนฺธึ ฉินฺเทยฺย, นิลฺโลปํ หเรยฺย, เอกาคาริกํ กเรยฺย, ปริปนฺเถ ติฏฺเฐยฺย, ปรทารํ คจฺเฉยฺย, คามฆาตกํ กเรยฺย, นิคมฆาตกํ กเรยฺย, สุปินนฺเตน เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสเวยฺย, สุปินคตสฺส อสุจิ มุจฺเจยฺย, สุปินนฺเตน ทานํ ทเทยฺย, จีวรํ ทเทยฺย, ปิณฺฑปาตํ ทเทยฺย, เสนาสนํ ทเทยฺย, คิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ ทเทยฺย, ขาทนียํ ทเทยฺย, โภชนียํ ทเทยฺย, ปานียํ ทเทยฺย, เจติยํ วนฺเทยฺย, เจติเย มาลํ อาโรเปยฺย, คนฺธํ อาโรเปยฺย, วิเลปนํ อาโรเปยฺย…เป… เจติยํ อภิทกฺขิณํ กเรยฺยาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สุปินนฺเตน เจติยํ อภิทกฺขิณํ กเรยฺย, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพํ สุปินคตสฺส จิตฺตํ อพฺยากต’’นฺติ.

๙๐๒. น วตฺตพฺพํ – ‘‘สพฺพํ สุปินคตสฺส จิตฺตํ อพฺยากต’’นฺติ? อามนฺตา. นนุ สุปินคตสฺส จิตฺตํ อพฺโพหาริยํ วุตฺตํ ภควตาติ? อามนฺตา. หญฺจิ สุปินคตสฺส จิตฺตํ อพฺโพหาริยํ วุตฺตํ ภควตา, เตน วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘สพฺพํ สุปินคตสฺส จิตฺตํ อพฺยากต’’นฺติ.

อพฺยากตกถา นิฏฺฐิตา.

๒๒. พาวีสติมวคฺโค

(๒๑๖) ๙. อาเสวนปจฺจยกถา

๙๐๓. นตฺถิ กาจิ อาเสวนปจฺจยตาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘ปาณาติปาโต, ภิกฺขเว, อาเสวิโต ภาวิโต พหุลีกโต [Pg.447] นิรยสํวตฺตนิโก ติรจฺฉานโยนิสํวตฺตนิโก เปตฺติวิสยสํวตฺตนิโก, โย สพฺพลหุโส ปาณาติปาตสฺส วิปาโก มนุสฺสภูตสฺส อปฺปายุกสํวตฺตนิโก โหตี’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ กาจิ อาเสวนปจฺจยตาติ.

นตฺถิ กาจิ อาเสวนปจฺจยตาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อทินฺนาทานํ, ภิกฺขเว, อาเสวิตํ ภาวิตํ พหุลีกตํ นิรยสํวตฺตนิกํ ติรจฺฉานโยนิสํวตฺตนิกํ เปตฺติวิสยสํวตฺตนิกํ, โย สพฺพลหุโส อทินฺนาทานสฺส วิปาโก มนุสฺสภูตสฺส โภคพฺยสนสํวตฺตนิโก โหติ…เป… โย สพฺพลหุโส กาเมสุมิจฺฉาจารสฺส วิปาโก มนุสฺสภูตสฺส สปตฺตเวรสํวตฺตนิโก โหติ…เป… โย สพฺพลหุโส มุสาวาทสฺส วิปาโก มนุสฺสภูตสฺส อพฺภูตพฺภกฺขานสํวตฺตนิโก โหติ…เป… โย สพฺพลหุโส ปิสุณาย วาจาย วิปาโก มนุสฺสภูตสฺส มิตฺเตหิ เภทนสํวตฺตนิโก โหติ…เป… โย สพฺพลหุโส ผรุสาย วาจาย วิปาโก มนุสฺสภูตสฺส อมนาปสทฺทสํวตฺตนิโก โหติ…เป… โย สพฺพลหุโส สมฺผปฺปลาปสฺส วิปาโก มนุสฺสภูตสฺส อนาเทยฺยวาจาสํวตฺตนิโก โหติ, สุราเมรยปานํ, ภิกฺขเว, อาเสวิตํ…เป… โย สพฺพลหุโส สุราเมรยปานสฺส วิปาโก มนุสฺสภูตสฺส อุมฺมตฺตกสํวตฺตนิโก โหตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ กาจิ อาเสวนปจฺจยตาติ.

๙๐๔. นตฺถิ กาจิ อาเสวนปจฺจยตาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ, ภิกฺขเว, อาเสวิตา ภาวิตา พหุลีกตา นิรยสํวตฺตนิกา ติรจฺฉานโยนิสํวตฺตนิกา เปตฺติวิสยสํวตฺตนิกา’’ติ. อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ กาจิ อาเสวนปจฺจยตาติ.

นตฺถิ กาจิ อาเสวนปจฺจยตาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘มิจฺฉาสงฺกปฺโป…เป… มิจฺฉาสมาธิ, ภิกฺขเว, อาเสวิโต ภาวิโต…เป… เปตฺติวิสยสํวตฺตนิโก’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ กาจิ อาเสวนปจฺจยตาติ.

๙๐๕. นตฺถิ [Pg.448] กาจิ อาเสวนปจฺจยตาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ, ภิกฺขเว, อาเสวิตา ภาวิตา พหุลีกตา อมโตคธา โหติ อมตปรายนา อมตปริโยสานา’’ติ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ กาจิ อาเสวนปจฺจยตาติ.

นตฺถิ กาจิ อาเสวนปจฺจยตาติ? อามนฺตา. นนุ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘สมฺมาสงฺกปฺโป, ภิกฺขเว, อาเสวิโต ภาวิโต พหุลีกโต…เป… สมฺมาสมาธิ, ภิกฺขเว, อาเสวิโต ภาวิโต พหุลีกโต อมโตคโธ โหติ อมตปรายโน อมตปริโยสาโน’’ติ อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ, อามนฺตา. เตน หิ อตฺถิ กาจิ อาเสวนปจฺจยตาติ.

อาเสวนปจฺจยกถา นิฏฺฐิตา.

๒๒. พาวีสติมวคฺโค

(๒๑๗) ๑๐. ขณิกกถา

๙๐๖. เอกจิตฺตกฺขณิกา สพฺเพ ธมฺมาติ? อามนฺตา. จิตฺเต มหาปถวี สณฺฐาติ, มหาสมุทฺโท สณฺฐาติ, สิเนรุปพฺพตราชา สณฺฐาติ, อาโป สณฺฐาติ, เตโช สณฺฐาติ, วาโย สณฺฐาติ, ติณกฏฺฐวนปฺปตโย สณฺฐหนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกจิตฺตกฺขณิกา สพฺเพ ธมฺมาติ? อามนฺตา. จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญาเณน สหชาตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญาเณน สหชาตนฺติ? อามนฺตา. นนุ อายสฺมา สาริปุตฺโต เอตทโวจ – ‘‘อชฺฌตฺติกญฺเจว, อาวุโส, จกฺขุํ อปริภินฺนํ โหติ, พาหิรา จ รูปา น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, โน จ ตชฺโช สมนฺนาหาโร โหติ, เนว ตาว ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. อชฺฌตฺติกญฺเจว, อาวุโส, จกฺขุํ อปริภินฺนํ โหติ, พาหิรา จ รูปา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, โน จ ตชฺโช สมนฺนาหาโร โหติ, เนว ตาว ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหติ. ยโต จ โข, อาวุโส, อชฺฌตฺติกญฺเจว จกฺขุํ อปริภินฺนํ โหติ[Pg.449], พาหิรา จ รูปา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, ตชฺโช จ สมนฺนาหาโร โหติ, เอวํ ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘จกฺขายตนํ จกฺขุวิญฺญาเณน สหชาต’’นฺติ.

โสตายตนํ…เป… ฆานายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ…เป… กายายตนํ กายวิญฺญาเณน สหชาตนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… กายายตนํ กายวิญฺญาเณน สหชาตนฺติ? อามนฺตา. นนุ อายสฺมา สาริปุตฺโต เอตทโวจ – ‘‘อชฺฌตฺติโก เจว, อาวุโส, กาโย อปริภินฺโน โหติ, พาหิรา จ โผฏฺฐพฺพา น อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, โน จ…เป… อชฺฌตฺติโก เจว, อาวุโส, กาโย อปริภินฺโน โหติ, พาหิรา จ โผฏฺฐพฺพา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, โน จ…เป… ยโต จ โข, อาวุโส, อชฺฌตฺติโก เจว กาโย อปริภินฺโน โหติ, พาหิรา จ โผฏฺฐพฺพา อาปาถํ อาคจฺฉนฺติ, ตชฺโช จ สมนฺนาหาโร โหติ, เอวํ ตชฺชสฺส วิญฺญาณภาคสฺส ปาตุภาโว โหตี’’ติ ! อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? อามนฺตา. เตน หิ น วตฺตพฺพํ – ‘‘กายายตนํ กายวิญฺญาเณน สหชาต’’นฺติ.

๙๐๗. น วตฺตพฺพํ – ‘‘เอกจิตฺตกฺขณิกา สพฺเพ ธมฺมา’’ติ? อามนฺตา. สพฺเพ ธมฺมา นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อวิปริณามธมฺมาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ. เตน หิ เอกจิตฺตกฺขณิกา สพฺเพ ธมฺมาติ.

ขณิกกถา นิฏฺฐิตา.

พาวีสติมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

อตฺถิ กิญฺจิ สํโยชนํ อปฺปหาย ปรินิพฺพานํ, อรหา กุสลจิตฺโต ปรินิพฺพายติ, อรหา อาเนญฺเช ฐิโต ปรินิพฺพายติ, อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย ธมฺมาภิสมโย, อตฺถิ คพฺภเสยฺยาย อรหตฺตปฺปตฺติ, อตฺถิ สุปินคตสฺส ธมฺมาภิสมโย, อตฺถิ สุปินคตสฺส อรหตฺตปฺปตฺติ, สพฺพํ สุปินคตสฺส จิตฺตํ อพฺยากตํ, นตฺถิ กาจิ อาเสวนปจฺจยตา, เอกจิตฺตกฺขณิกา สพฺเพ ธมฺมาติ.

๒๓. เตวีสติมวคฺโค

(๒๑๘) ๑. เอกาธิปฺปายกถา

๙๐๘. เอกาธิปฺปาเยน [Pg.450] เมถุโน ธมฺโม ปฏิเสวิตพฺโพติ? อามนฺตา. เอกาธิปฺปาเยน อสฺสมเณน โหตพฺพํ, อภิกฺขุนา โหตพฺพํ, ฉินฺนมูเลน โหตพฺพํ ปาราชิเกน โหตพฺพนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… เอกาธิปฺปาเยน เมถุโน ธมฺโม ปฏิเสวิตพฺโพติ? อามนฺตา. เอกาธิปฺปาเยน ปาโณ หนฺตพฺโพ, อทินฺนํ อาทิยิตพฺพํ, มุสา ภณิตพฺพา, ปิสุณํ ภณิตพฺพํ, ผรุสํ ภณิตพฺพํ, สมฺผํ ปลปิตพฺพํ, สนฺธิ เฉทิตพฺโพ, นิลฺโลปํ หาตพฺพํ, เอกาคาริกํ กาตพฺพํ, ปริปนฺเถ ฐาตพฺพํ, ปรทาโร คนฺตพฺโพ, คามฆาตโก กาตพฺโพ, นิคมฆาตโก กาตพฺโพติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

เอกาธิปฺปายกถา นิฏฺฐิตา.

๒๓. เตวีสติมวคฺโค

(๒๑๙) ๒. อรหนฺตวณฺณกถา

๙๐๙. อรหนฺตานํ วณฺเณน อมนุสฺสา เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนฺตีติ? อามนฺตา. อรหนฺตานํ วณฺเณน อมนุสฺสา ปาณํ หนนฺติ…เป… อทินฺนํ อาทิยนฺติ, มุสา ภณนฺติ, ปิสุณํ ภณนฺติ, ผรุสํ ภณนฺติ, สมฺผํ ปลปนฺติ, สนฺธึ ฉินฺทนฺติ, นิลฺโลปํ หรนฺติ, เอกาคาริกํ กโรนฺติ, ปริปนฺเถ ติฏฺฐนฺติ, ปรทารํ คจฺฉนฺติ, คามฆาตกํ กโรนฺติ…เป… นิคมฆาตกํ กโรนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

อรหนฺตวณฺณกถา นิฏฺฐิตา.

๒๓. เตวีสติมวคฺโค

(๒๒๐-๔) ๓-๗. อิสฺสริยกามการิกาทิกถา

๙๑๐. โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ วินิปาตํ คจฺฉตีติ? อามนฺตา. โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ นิรยํ คจฺฉติ[Pg.451], สญฺชีวํ คจฺฉติ, กาลสุตฺตํ คจฺฉติ, ตาปนํ คจฺฉติ, มหาตาปนํ คจฺฉติ, สงฺฆาตกํ คจฺฉติ, โรรุวํ คจฺฉติ…เป… อวีจึ คจฺฉตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ วินิปาตํ คจฺฉตีติ? อามนฺตา. ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ วินิปาตํ คจฺฉตี’’ติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. หญฺจิ ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ วินิปาตํ คจฺฉตี’’ติ – นตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ วินิปาตํ คจฺฉตี’’ติ.

๙๑๑. โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ คพฺภเสยฺยํ โอกฺกมตีติ? อามนฺตา. โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย, ติรจฺฉานโยนึ อุปปชฺเชยฺยาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ คพฺภเสยฺยํ โอกฺกมตีติ? อามนฺตา. โพธิสตฺโต อิทฺธิมาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… โพธิสตฺโต อิทฺธิมาติ? อามนฺตา. โพธิสตฺเตน ฉนฺทิทฺธิปาโท ภาวิโต…เป… วีริยิทฺธิปาโท…เป… จิตฺติทฺธิปาโท…เป… วีมํสิทฺธิปาโท ภาวิโตติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ คพฺภเสยฺยํ โอกฺกมตีติ? อามนฺตา. ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ คพฺภเสยฺยํ โอกฺกมตี’’ติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. หญฺจิ ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ คพฺภเสยฺยํ โอกฺกมตี’’ติ – นตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ คพฺภเสยฺยํ โอกฺกมตี’’ติ.

๙๑๒. โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ ทุกฺกรการิกํ อกาสีติ? อามนฺตา. โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ ปจฺจาคจฺฉิ, ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ…เป… ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติ…เป… ‘‘อนนฺตวา โลโก’’ติ… ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ [Pg.452]… ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ… ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ… ‘‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ… ‘‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ…เป… ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ ปจฺจาคจฺฉีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ ทุกฺกรการิกํ อกาสีติ? อามนฺตา. ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ ทุกฺกรการิกํ อกาสี’’ติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. หญฺจิ ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ ทุกฺกรการิกํ อกาสี’’ติ – นตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ ทุกฺกรการิกํ อกาสี’’ติ.

๙๑๓. โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ อปรนฺตปํ อกาสิ, อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิสีติ? อามนฺตา. โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ ปจฺจาคจฺฉิ…เป… ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ ปจฺจาคจฺฉีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๙๑๔. โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิสีติ? อามนฺตา. ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิสี’’ติ – อตฺเถว สุตฺตนฺโตติ? นตฺถิ. หญฺจิ ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิสี’’ติ – นตฺเถว สุตฺตนฺโต, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิสี’’ติ.

อิสฺสริยกามการิกากถา นิฏฺฐิตา.

๒๓. เตวีสติมวคฺโค

(๒๒๕) ๘. ปติรูปกถา

๙๑๕. อตฺถิ น ราโค ราคปติรูปโกติ? อามนฺตา. อตฺถิ น ผสฺโส ผสฺสปติรูปโก, อตฺถิ น เวทนา เวทนาปติรูปิกา, อตฺถิ น สญฺญา สญฺญาปติรูปิกา[Pg.453], อตฺถิ น เจตนา เจตนาปติรูปิกา, อตฺถิ น จิตฺตํ จิตฺตปติรูปกํ, อตฺถิ น สทฺธา สทฺธาปติรูปิกา, อตฺถิ น วีริยํ วีริยปติรูปกํ, อตฺถิ น สติ สติปติรูปิกา, อตฺถิ น สมาธิ สมาธิปติรูปโก, อตฺถิ น ปญฺญา ปญฺญาปติรูปิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

๙๑๖. อตฺถิ น โทโส โทสปติรูปโก, อตฺถิ น โมโห โมหปติรูปโก, อตฺถิ น กิเลโส กิเลสปติรูปโกติ? อามนฺตา. อตฺถิ น ผสฺโส ผสฺสปติรูปโก…เป… อตฺถิ น ปญฺญา ปญฺญาปติรูปิกาติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป….

ปติรูปกถา นิฏฺฐิตา.

๒๓. เตวีสติมวคฺโค

(๒๒๖) ๙. อปรินิปฺผนฺนกถา

๙๑๗. รูปํ อปรินิปฺผนฺนนฺติ? อามนฺตา. รูปํ น อนิจฺจํ น สงฺขตํ น ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ น ขยธมฺมํ น วยธมฺมํ น วิราคธมฺมํ น นิโรธธมฺมํ น วิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ รูปํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมํ วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ รูปํ อนิจฺจํ สงฺขตํ…เป… วิปริณามธมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘รูปํ อปรินิปฺผนฺน’’นฺติ.

ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺนนฺติ? อามนฺตา. นนุ ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘รูปํ อนิจฺจ’’นฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘รูปํ อนิจฺจํ’’, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺน’’นฺติ…เป….

๙๑๘. เวทนา …เป… สญฺญา… สงฺขารา… วิญฺญาณํ… จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมายตนํ… จกฺขุธาตุ… ธมฺมธาตุ… จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อปรินิปฺผนฺนนฺติ? อามนฺตา. อญฺญาตาวินฺทฺริยํ น อนิจฺจํ…เป… น วิปริณามธมฺมนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ…เป… นนุ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อนิจฺจํ สงฺขตํ…เป… วิปริณามธมฺมนฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมํ วิปริณามธมฺมํ, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อปรินิปฺผนฺน’’นฺติ.

ทุกฺขญฺเญว [Pg.454] ปรินิปฺผนฺนนฺติ? อามนฺตา. นนุ ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อนิจฺจ’’นฺติ? อามนฺตา. หญฺจิ ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อนิจฺจํ’’, โน จ วต เร วตฺตพฺเพ – ‘‘ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺน’’นฺติ.

อปรินิปฺผนฺนกถา นิฏฺฐิตา.

เตวีสติมวคฺโค.

ตสฺสุทฺทานํ –

เอกาธิปฺปาเยน เมถุโน ธมฺโม ปฏิเสวิตพฺโพ, อรหนฺตานํ วณฺเณน อมนุสฺสา เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวนฺติ, โพธิสตฺโต อิสฺสริยกามการิกาเหตุ วินิปาตํ คจฺฉติ, คพฺภเสยฺยํ โอกฺกมติ, ทุกฺกรการิกํ อกาสิ, อปรนฺตปํ อกาสิ, อญฺญํ สตฺถารํ อุทฺทิสิ, อตฺถิ น ราโค ราคปติรูปโก อตฺถิ น โทโส โทสปติรูปโก อตฺถิ น โมโห โมหปติรูปโก อตฺถิ น กิเลโส กิเลสปติรูปโก, รูปํ อปรินิปฺผนฺนํ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ อปรินิปฺผนฺนนฺติ.

ขุทฺทโก อฑฺฒปณฺณาสโก.

ตสฺสุทฺทานํ –

นวํ, นิพฺพุติ, เอกาธิปฺปาโยติ.

ปณฺณาสกุทฺทานํ –

มหานิยาโม, อนุสยา, นิคฺคโห, ขุทฺทกปญฺจโม;

ปรปฺปวาทมทฺทนา, สุตฺตมูลสมาหิตา;

อุชฺโชตนา สตฺถุสมเย, กถาวตฺถุปกรเณติ.

ปญฺจตฺตึสภาณวารํ

กถาวตฺถุปกรณํ นิฏฺฐิตํ.