นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

その世尊、供養に値する方、正しく自ら悟られた方に、礼拝いたします。

อภิธมฺมปิฏเก

アビダンマ・ピタカ（論蔵）において

ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ

プッガラ・パンニャッティ・パーリ（人施設論）

มาติกา

マティカー（本母）

๑. เอกกอุทฺเทโส

1. 一法（単独）の提示

๑. ฉ [Pg.101] ปญฺญตฺติโย – ขนฺธปญฺญตฺติ, อายตนปญฺญตฺติ, ธาตุปญฺญตฺติ, สจฺจปญฺญตฺติ, อินฺทฺริยปญฺญตฺติ, ปุคฺคลปญฺญตฺตีติ.

1. 六つの施設（概念規定）がある。すなわち、蘊施設、処施設、界施設、諦施設、根施設、人施設である。

๒. กิตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ? ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา – รูปกฺขนฺโธ, เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ; เอตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ.

2. いかほどによって、蘊の蘊施設があるのか。五蘊、すなわち、色蘊、受蘊、想蘊、行蘊、識蘊がある限りにおいてである。これほどによって、蘊の蘊施設がある。

๓. กิตฺตาวตา อายตนานํ อายตนปญฺญตฺติ? ยาวตา ทฺวาทสายตนานิ – จกฺขายตนํ, รูปายตนํ, โสตายตนํ, สทฺทายตนํ, ฆานายตนํ, คนฺธายตนํ, ชิวฺหายตนํ, รสายตนํ, กายายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ, มนายตนํ, ธมฺมายตนํ; เอตฺตาวตา อายตนานํ อายตนปญฺญตฺติ.

3. いかほどによって、処の処施設があるのか。十二処、すなわち、眼処、色処、耳処、声処、鼻処、香処、舌処、味処、身処、触処、意処、法処がある限りにおいてである。これほどによって、処の処施設がある。

๔. กิตฺตาวตา ธาตูนํ ธาตุปญฺญตฺติ? ยาวตา อฏฺฐารส ธาตุโย – จกฺขุธาตุ, รูปธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, โสตธาตุ, สทฺทธาตุ, โสตวิญฺญาณธาตุ, ฆานธาตุ, คนฺธธาตุ, ฆานวิญฺญาณธาตุ, ชิวฺหาธาตุ, รสธาตุ, ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ, กายธาตุ, โผฏฺฐพฺพธาตุ, กายวิญฺญาณธาตุ, มโนธาตุ, ธมฺมธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตุ; เอตฺตาวตา ธาตูนํ ธาตุปญฺญตฺติ.

4. いかほどによって、界の界施設があるのか。十八界、すなわち、眼界、色界、眼識界、耳界、声界、耳識界、鼻界、香界、鼻識界、舌界、味界、舌識界、身界、触界、身識界、意界、法界、意識界がある限りにおいてである。これほどによって、界の界施設がある。

๕. กิตฺตาวตา [Pg.102] สจฺจานํ สจฺจปญฺญตฺติ? ยาวตา จตฺตาริ สจฺจานิ – ทุกฺขสจฺจํ, สมุทยสจฺจํ, นิโรธสจฺจํ, มคฺคสจฺจํ; เอตฺตาวตา สจฺจานํ สจฺจปญฺญตฺติ.

5. いかほどによって、諦の諦施設があるのか。四諦、すなわち、苦諦、集諦、滅諦、道諦がある限りにおいてである。これほどによって、諦の諦施設がある。

๖. กิตฺตาวตา อินฺทฺริยานํ อินฺทฺริยปญฺญตฺติ? ยาวตา พาวีสตินฺทฺริยานิ – จกฺขุนฺทฺริยํ, โสตินฺทฺริยํ, ฆานินฺทฺริยํ, ชิวฺหินฺทฺริยํ, กายินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริยํ, อิตฺถินฺทฺริยํ, ปุริสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยํ, สุขินฺทฺริยํ, ทุกฺขินฺทฺริยํ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ, โทมนสฺสินฺทฺริยํ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ, สทฺธินฺทฺริยํ, วีริยินฺทฺริยํ, สตินฺทฺริยํ, สมาธินฺทฺริยํ, ปญฺญินฺทฺริยํ, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ, อญฺญินฺทฺริยํ, อญฺญาตาวินฺทฺริยํ; เอตฺตาวตา อินฺทฺริยานํ อินฺทฺริยปญฺญตฺติ.

6. いかほどによって、根の根施設があるのか。二十二根、すなわち、眼根、耳根、鼻根、舌根、身根、意根、女根、男根、命根、楽根、苦根、喜根、憂根、捨根、信根、精進根、念根、定根、慧根、未知当知根、既知根、具知根がある限りにおいてである。これほどによって、根の根施設がある。

๗. กิตฺตาวตา ปุคฺคลานํ ปุคฺคลปญฺญตฺติ?

7. いかほどによって、人の人施設があるのか。

(๑) สมยวิมุตฺโต

(1) 時解脱者（特定の時において解脱する者）

(๒) อสมยวิมุตฺโต

(2) 不時解脱者（時にかかわらず解脱する者）

(๓) กุปฺปธมฺโม

(3) 退法者（得た禅定などが壊れやすい性質の者）

(๔) อกุปฺปธมฺโม

(4) 不退法者（得た禅定などが壊れない性質の者）

(๕) ปริหานธมฺโม

(5) 退堕法者（得た境地から退きやすい性質の者）

(๖) อปริหานธมฺโม

(6) 不退堕法者（得た境地から退かない性質の者）

(๗) เจตนาภพฺโพ

(7) 思法者（思念によって維持し得る者）

(๘) อนุรกฺขณาภพฺโพ

(8) 護法者（守護することによって維持し得る者）

(๙) ปุถุชฺชโน

(9) 凡夫（ぼんぷ）

(๑๐) โคตฺรภู

(10) 種姓（しゅしょう）の人（聖者の階位に入ろうとする者）

(๑๑) ภยูปรโต

(11) 怖畏（ふい）によって（悪を）離れる者

(๑๒) อภยูปรโต

(12) 怖畏によらず（悪を）離れる者

(๑๓) ภพฺพาคมโน

(13) （聖道に）到達し得る者

(๑๔) อภพฺพาคมโน

(14) （聖道に）到達し得ない者

(๑๕) นิยโต

(15) 定聚（じょうじゅ）の者（悟りが決定している者）

(๑๖) อนิยโต

(16) 不定聚（ふじょうじゅ）の者

(๑๗) ปฏิปนฺนโก [Pg.103]

(17) 道にある者（実践中の者）

(๑๘) ผเลฐิโต

(18) 果に住する者（悟りの果位にある者）

(๑๙) สมสีสี

等頭者（とうずしゃ）：煩悩の滅尽と寿命の終焉が同時に起こり、般涅槃する者。

(๒๐) ฐิตกปฺปี

住劫者（じゅうこうしゃ）：一劫の間、寿命を保ち続けることができる者。

(๒๑) อริโย

聖者（しょうじゃ）

(๒๒) อนริโย

非聖者（ひしょうじゃ）：凡夫。

(๒๓) เสกฺโข

有学（うがく）：まだ学ぶべき修行の段階にある者。

(๒๔) อเสกฺโข

無学（むがく）：すべてを学び終え、修行を完成した者（阿羅漢）。

(๒๕) เนวเสกฺขนาเสกฺโข

非有学非無学（ひうがくひむがく）：有学でも無学でもない者（凡夫）。

(๒๖) เตวิชฺโช

三明者（さんみょうしゃ）：三つの明（宿住明・死生明・漏尽明）を備えた者。

(๒๗) ฉฬภิญฺโญ

六神通者（ろくじんづうしゃ）：六つの神通力を備えた者。

(๒๘) สมฺมาสมฺพุทฺโธ

正等覚者（しょうとうがくしゃ）：自ら正しく悟りを開いた仏陀。

(๒๙) ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ

独覚（どっかく）：師によらず自ら悟りを開いたが、他を教化しない者（辟支仏）。

(๓๐) อุภโตภาควิมุตฺโต

倶解脱（くげだつ）：禅定（止）と智慧（観）の両面によって解脱した者。

(๓๑) ปญฺญาวิมุตฺโต

慧解脱（えげだつ）：智慧によって解脱した者。

(๓๒) กายสกฺขี

身証（しんしょう）：禅定を自らの体で体験し、涅槃を現証する者。

(๓๓) ทิฏฺฐิปฺปตฺโต

見到（けんとう）：智慧によって真理を徹見し、悟りに至った者。

(๓๔) สทฺธาวิมุตฺโต

信解脱（しんげだつ）：信心を主として解脱した者。

(๓๕) ธมฺมานุสารี

法随行（ほうずいぎょう）：智慧（法）を先立てて修行する者。

(๓๖) สทฺธานุสารี

信随行（しんずいぎょう）：信心を先立てて修行する者。

(๓๗) สตฺตกฺขตฺตุปรโม

七生極果（しちしょうごっか）：最大でも七回生まれ変わるうちに悟りに至る者。

(๓๘) โกลงฺโกโล

家家（けけ）：二、三度、家から家へと生まれ変わって悟りに至る者。

(๓๙) เอกพีชี

一種（いっしゅ）：あと一度だけ生まれ変わって悟りに至る者。

(๔๐) สกทาคามี [Pg.104]

一来者（いちらいしゃ）：一度だけ欲界に戻って悟りに至る者（斯陀含）。

(๔๑) อนาคามี

不還者（ふげんしゃ）：二度と欲界に戻らず、色界や無色界で悟りに至る者（阿那含）。

(๔๒) อนฺตราปรินิพฺพายี

中般涅槃（ちゅうはんねはん）：欲界を去って色界に至る中間、あるいは寿命の半分に達する前に般涅槃する者。

(๔๓) อุปหจฺจปรินิพฺพายี

生般涅槃（しょうはんねはん）：色界に生まれてから、あるいは寿命の半分を過ぎてから般涅槃する者。

(๔๔) อสงฺขารปรินิพฺพายี

無行般涅槃（むぎょうはんねはん）：強い励み（加行）を必要とせずに般涅槃する者。

(๔๕) สสงฺขารปรินิพฺพายี

有行般涅槃（うぎょうはんねはん）：強い励み（加行）を伴って般涅槃する者。

(๔๖) อุทฺธํโสโตอกนิฏฺฐคามี

上流色究竟天（じょうりゅうしきくきょうてん）：上の階層へと順次に転生し、最後に色究竟天で般涅槃する者。

(๔๗) โสตาปนฺโน

預流者（よるしゃ）：聖者の流れに入った者（須陀洹）。

(๔๘) โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน

預流果を現証するために修行する者（預流向）。

(๔๙) สกทาคามี

(49) 一来者

(๕๐) สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน

(50) 一来果を現証するために実践している者

(๕๑) อนาคามี

(51) 不還者

(๕๒) อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน

(52) 不還果を現証するために実践している者

(๕๓) อรหา

(53) 阿羅漢

(๕๔) อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน

(54) 阿羅漢果を現証するために実践している者

เอกกํ.

一法の部（完）。

๒. ทุกอุทฺเทโส

2. 二法の目次

๘. ทฺเว ปุคฺคลา –

8. 二種の人物：

(๑) โกธโน จ, อุปนาหี จ.

(1) 怒りっぽい者と、恨みを抱く者。

(๒) มกฺขี จ, ปฬาสี จ.

(2) 恩知らずな者と、張り合う者。

(๓) อิสฺสุกี จ, มจฺฉรี จ.

(3) 嫉妬する者と、物惜しみする者。

(๔) สโฐ จ, มายาวี จ.

(4) 狡猾な者と、欺く者。

(๕) อหิริโก [Pg.105] จ, อโนตฺตปฺปี จ.

(5) 無慚な者と、無愧な者。

(๖) ทุพฺพโจ จ, ปาปมิตฺโต จ.

(6) 教えに従いにくい者と、悪友を持つ者。

(๗) อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร จ, โภชเน อมตฺตญฺญู จ.

(7) 感官の門を守らない者と、食事において適量を知らない者。

(๘) มุฏฺฐสฺสติ จ, อสมฺปชาโน จ.

(8) 失念した者と、正知のない者。

(๙) สีลวิปนฺโน จ, ทิฏฺฐิวิปนฺโน จ.

(9) 戒を損なった者と、見解を損なった者。

(๑๐) อชฺฌตฺตสํโยชโน จ, พหิทฺธาสํโยชโน จ.

(10) 内的結縛を持つ者と、外的結縛を持つ者。

(๑๑) อกฺโกธโน จ, อนุปนาหี จ.

(11) 怒らない者と、恨みを抱かない者。

(๑๒) อมกฺขี จ, อปฬาสี จ.

(12) 恩を忘れない者と、張り合わない者。

(๑๓) อนิสฺสุกี จ, อมจฺฉรี จ.

(13) 嫉妬しない者と、物惜しみしない者。

(๑๔) อสโฐ จ, อมายาวี จ.

(14) 狡猾でない者と、欺かない者。

(๑๕) หิริมา จ, โอตฺตปฺปี จ.

(15) 慚のある者と、愧のある者。

(๑๖) สุวโจ จ, กลฺยาณมิตฺโต จ.

(16) 教えに従いやすい者と、善友を持つ者。

(๑๗) อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร จ, โภชเน มตฺตญฺญู จ.

(17) 感官の門を守る者と、食事において適量を知る者。

(๑๘) อุปฏฺฐิตสฺสติ จ, สมฺปชาโน จ.

(18) 正念を確立した者と、正知のある者。

(๑๙) สีลสมฺปนฺโน จ, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน จ.

(19) 戒を具足した者と、見解を具足した者。

(๒๐) ทฺเว ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ.

(20) 世において得がたい二種の人物。

(๒๑) ทฺเว ปุคฺคลา ทุตฺตปฺปยา.

(21) 満足させがたい二種の人物。

(๒๒) ทฺเว ปุคฺคลา สุตปฺปยา.

(22) 二人の人は満足させやすい。

(๒๓) ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อาสวา วฑฺฒนฺติ.

(23) 二人の人には、漏（煩悩）が増大する。

(๒๔) ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อาสวา น วฑฺฒนฺติ.

(24) 二人の人には、漏（煩悩）が増大しない。

(๒๕) หีนาธิมุตฺโต จ, ปณีตาธิมุตฺโต จ.

(25) 劣った傾向（信解）を持つ者と、勝れた傾向（信解）を持つ者。

(๒๖) ติตฺโต จ, ตปฺเปตา จ.

(26) 自ら満足する者と、他を満足させる者。

ทุกํ.

二法（ドゥカ）終わる。

๓. ติกอุทฺเทโส

3. 三法（ティカ）の目次

๙. ตโย [Pg.106] ปุคฺคลา –

9. 三種の人がいる。

(๑) นิราโส, อาสํโส, วิคตาโส.

(1) 無望者（阿羅漢果を望まない者）、希望者（阿羅漢果を望む者）、離望者（望みが去った者）。

(๒) ตโย คิลานูปมา ปุคฺคลา.

(2) 病人に譬えられる三種の人。

(๓) กายสกฺขี, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, สทฺธาวิมุตฺโต.

(3) 身証者、見到者、信解脱者。

(๔) คูถภาณี, ปุปฺผภาณี, มธุภาณี.

(4) 糞のような言葉を話す者、花のような言葉を話す者、蜜のような言葉を話す者。

(๕) อรุกูปมจิตฺโต ปุคฺคโล, วิชฺชูปมจิตฺโต ปุคฺคโล, วชิรูปมจิตฺโต ปุคฺคโล.

(5) 腫物のような心を持つ者、稲妻のような心を持つ者、金剛石（ダイヤモンド）のような心を持つ者。

(๖) อนฺโธ, เอกจกฺขุ, ทฺวิจกฺขุ.

(6) 盲目の者、片目の者、両目の者。

(๗) อวกุชฺชปญฺโญ ปุคฺคโล, อุจฺฉงฺคปญฺโญ ปุคฺคโล, ปุถุปญฺโญ ปุคฺคโล.

(7) 逆さまの智慧を持つ者、膝の上の智慧を持つ者、広大な智慧を持つ者。

(๘) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล กาเมสุ จ ภเวสุ จ อวีตราโค, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล กาเมสุ วีตราโค ภเวสุ อวีตราโค, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล กาเมสุ จ ภเวสุ จ วีตราโค.

(8) ある人は、欲（欲界）においても有（色界・無色界）においても離欲していない。ある人は、欲においては離欲しているが、有においては離欲していない。ある人は、欲においても有においても離欲している。

(๙) ปาสาณเลขูปโม ปุคฺคโล, ปถวิเลขูปโม ปุคฺคโล, อุทกเลขูปโม ปุคฺคโล.

(9) 岩に刻んだ文字のような者、地面に書いた文字のような者、水に書いた文字のような者。

(๑๐) ตโย โปตฺถกูปมา ปุคฺคลา.

(10) 麻布に譬えられる三種の人。

(๑๑) ตโย กาสิกวตฺถูปมา ปุคฺคลา.

(11) カシ国の布に譬えられる三種の人。

(๑๒) สุปฺปเมยฺโย, ทุปฺปเมยฺโย, อปฺปเมยฺโย.

(12) 量りやすい者、量りがたい者、量り知れない者。

(๑๓) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ.

(13) ある人は、親近すべきではなく、交際すべきではなく、事仕えるべきではない。ある人は、親近すべきであり、交際すべきであり、事仕えるべきである。ある人は、敬い重んじて、親近すべきであり、交際すべきであり、事仕えるべきである。

(๑๔) อตฺเถกจฺโจ [Pg.107] ปุคฺคโล ชิคุจฺฉิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ.

(14) ある人は、忌み嫌うべきであり、親近すべきではなく、交際すべきではなく、事仕えるべきではない。ある人は、等閑（なおざり）にすべきであり、親近すべきではなく、交際すべきではなく、事仕えるべきではない。ある人は、親近すべきであり、交際すべきであり、事仕えるべきである。

(๑๕) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล สีเลสุ ปริปูรการี, สมาธิสฺมึ มตฺตโส การี, ปญฺญาย มตฺตโส การี; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล สีเลสุ จ ปริปูรการี, สมาธิสฺมิญฺจ ปริปูรการี, ปญฺญาย มตฺตโส การี; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล สีเลสุ จ ปริปูรการี, สมาธิสฺมิญฺจ ปริปูรการี, ปญฺญาย จ ปริปูรการี.

(15) ある人は、戒において全うする者であり、定においてほどほどにする者であり、慧においてほどほどにする者である。ある人は、戒において全うする者であり、定において全うする者であり、慧においてほどほどにする者である。ある人は、戒において全うする者であり、定において全うする者であり、慧において全うする者である。

(๑๖) ตโย สตฺถาโร.

(16) 三種の師。

(๑๗) อปเรปิ ตโย สตฺถาโร.

(17) 他にも三種の師。

ติกํ.

三法（ティカ）終わる。

๔. จตุกฺกอุทฺเทโส

4. 四法（チャトゥッカ）の目次

๑๐. จตฺตาโร ปุคฺคลา –

10. 四種の人がいる。

(๑) อสปฺปุริโส, อสปฺปุริเสน อสปฺปุริสตโร, สปฺปุริโส, สปฺปุริเสน สปฺปุริสตโร.

(1) 非善人、非善人よりもさらに非善人なる者、善人、善人よりもさらに善人なる者。

(๒) ปาโป, ปาเปน ปาปตโร, กลฺยาโณ, กลฺยาเณน กลฺยาณตโร.

(2) 悪人、悪人よりもさらに悪人なる者、善美なる者、善美なる者よりもさらに善美なる者。

(๓) ปาปธมฺโม, ปาปธมฺเมน ปาปธมฺมตโร, กลฺยาณธมฺโม, กลฺยาณธมฺเมน กลฺยาณธมฺมตโร.

悪しき性質の人、悪しき性質の人よりもさらに悪しき性質の人、善き性質の人、善き性質の人よりもさらに善き性質の人。

(๔) สาวชฺโช, วชฺชพหุโล, อปฺปวชฺโช, อนวชฺโช.

過失のある人、過失の多い人、過失の少ない人、過失のない人。

(๕) อุคฺฆฏิตญฺญู, วิปญฺจิตญฺญู, เนยฺโย, ปทปรโม.

略説によって悟る人（随法行）、広説によって悟る人（随信行）、導かれるべき人（所導者）、文句を究極とする人（文句最上者）。

(๖) ยุตฺตปฺปฏิภาโน[Pg.108], โน มุตฺตปฺปฏิภาโน, มุตฺตปฺปฏิภาโน, โน ยุตฺตปฺปฏิภาโน, ยุตฺตปฺปฏิภาโน จ มุตฺตปฺปฏิภาโน จ, เนว ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโน.

適切な弁才はあるが自在な弁才はない人、自在な弁才はあるが適切な弁才はない人、適切な弁才もあり自在な弁才もある人、適切な弁才もなく自在な弁才もない人。

(๗) จตฺตาโร ธมฺมกถิกา ปุคฺคลา.

四種の説法者。

(๘) จตฺตาโร วลาหกูปมา ปุคฺคลา.

雲に似た四種の人間。

(๙) จตฺตาโร มูสิกูปมา ปุคฺคลา.

鼠に似た四種の人間。

(๑๐) จตฺตาโร อมฺพูปมา ปุคฺคลา.

マンゴーに似た四種の人間。

(๑๑) จตฺตาโร กุมฺภูปมา ปุคฺคลา.

瓶に似た四種の人間。

(๑๒) จตฺตาโร อุทกรหทูปมา ปุคฺคลา.

池に似た四種の人間。

(๑๓) จตฺตาโร พลีพทฺทูปมา ปุคฺคลา.

雄牛に似た四種の人間。

(๑๔) จตฺตาโร อาสีวิสูปมา ปุคฺคลา.

毒蛇に似た四種の人間。

(๑๕) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํสิตา โหติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํสิตา โหติ.

よく吟味せず深く究めることなく、称賛に値しない者を称賛する人。よく吟味せず深く究めることなく、称賛に値する者をそしる人。よく吟味せず深く究めることなく、信じるべきでないところで信を示す人。よく吟味せず深く究めることなく、信じるべきところで不信を示す人。

(๑๖) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํสิตา โหติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํสิตา โหติ.

よく吟味し深く究めた上で、称賛に値しない者をそしる人。よく吟味し深く究めた上で、称賛に値する者を称賛する人。よく吟味し深く究めた上で、信じるべきでないところで不信を示す人。よく吟味し深く究めた上で、信じるべきところで信を示す人。

(๑๗) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ โข วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา [Pg.109] โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ โข อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อวณฺณารหสฺส จ อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน; วณฺณารหสฺส จ วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล เนว อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน.

称賛に値しない者を、事実に基づき真実を適切な時にそしるが、称賛に値する者を、事実に基づき真実を適切な時に称賛することはない人。称賛に値する者を、事実に基づき真実を適切な時に称賛するが、称賛に値しない者を、事実に基づき真実を適切な時にそしることはない人。称賛に値しない者をそしり、称賛に値する者を称賛する人。どちらもしない人。

(๑๘) อุฏฺฐานผลูปชีวี โน ปุญฺญผลูปชีวี, ปุญฺญผลูปชีวี โน อุฏฺฐานผลูปชีวี, อุฏฺฐานผลูปชีวี จ ปุญฺญผลูปชีวี จ, เนว อุฏฺฐานผลูปชีวี โน ปุญฺญผลูปชีวี.

努力の果報によって生き、功徳の果報によっては生きない人。功徳の果報によって生き、努力の果報によっては生きない人。努力の果報によっても功徳の果報によっても生きる人。努力の果報によっても功徳の果報によっても生きない人。

(๑๙) ตโม ตมปรายโน, ตโม โชติปรายโน, โชติ ตมปรายโน, โชติ โชติปรายโน.

闇から闇へ向かう人、闇から光へ向かう人、光から闇へ向かう人、光から光へ向かう人。

(๒๐) โอณโตณโต, โอณตุณฺณโต, อุณฺณโตณโต, อุณฺณตุณฺณโต.

低きから低きへ屈する人、低きから高きへ屈する人、高きから低きへ屈する人、高きから高きへ屈する人。

(๒๑) จตฺตาโร รุกฺขูปมา ปุคฺคลา.

樹木に似た四種の人間。

(๒๒) รูปปฺปมาโณ, รูปปฺปสนฺโน, โฆสปฺปมาโณ, โฆสปฺปสนฺโน.

形色を基準とする人、形色に清信をおく人。声を基準とする人、声に清信をおく人。

(๒๓) ลูขปฺปมาโณ, ลูขปฺปสนฺโน, ธมฺมปฺปมาโณ, ธมฺมปฺปสนฺโน.

粗末さを基準とする人、粗末さに清信をおく人。法を基準とする人、法に清信をおく人。

(๒๔) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ, โน ปรหิตาย; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปรหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ, โน อตฺตหิตาย; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย เจว ปฏิปนฺโน โหติ ปรหิตาย จ; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล เนว อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน ปรหิตาย.

自利のために修行し、利他のためには修行しない人。利他のために修行し、自利のためには修行しない人。自利のためにも利他のためにも修行する人。自利のためにも利他のためにも修行しない人。

(๒๕) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป โหติ อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปรนฺตโป โหติ ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป จ โหติ อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต[Pg.110], ปรนฺตโป จ ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล เนว อตฺตนฺตโป โหติ น อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต, น ปรนฺตโป น ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต. โส อนตฺตนฺตโป อปรนฺตโป ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีตีภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรติ.

自らを苦しめ、自らを苦しめることに専念する人。他者を苦しめ、他者を苦しめることに専念する人。自他共に苦しめる人。自らをも他者をも苦しめず、現世において渇愛なく、寂静に達し、清涼となり、安楽を感じ、自ら梵となって住する人。

(๒๖) สราโค, สโทโส, สโมโห, สมาโน.

貪欲のある人、瞋恚のある人、愚痴のある人、慢心のある人。

(๒๗) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย, น ลาภี อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี เจว โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, ลาภี จ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล เนว ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย.

内なる心の静止は得るが、増上慧による法の観は得られない人。増上慧による法の観は得るが、内なる心の静止は得られない人。内なる心の静止も増上慧による法の観も得る人。内なる心の静止も増上慧による法の観も得られない人。

(๒๘) อนุโสตคามี ปุคฺคโล, ปฏิโสตคามี ปุคฺคโล, ฐิตตฺโต ปุคฺคโล, ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ.

流れに従う人、流れに逆らう人、自己を確立した人、渡り終えて彼岸に達し、陸地に立つバラモン（阿羅漢）。

(๒๙) อปฺปสฺสุโต สุเตน อนุปปนฺโน, อปฺปสฺสุโต สุเตน อุปปนฺโน, พหุสฺสุโต สุเตน อนุปปนฺโน, พหุสฺสุโต สุเตน อุปปนฺโน.

少聞で、聞いたことに基づいていない人。少聞だが、聞いたことに基づいている人。多聞だが、聞いたことに基づいていない人。多聞で、聞いたことに基づいている人。

(๓๐) สมณมจโล, สมณปทุโม, สมณปุณฺฑรีโก, สมเณสุ สมณสุขุมาโล.

不動の沙門、紅蓮華のような沙門、白蓮華のような沙門、沙門の中の極めて繊細な沙門。

จตุกฺกํ.

四法。

๕. ปญฺจกอุทฺเทโส

5. 五法の要目。

๑๑. ปญฺจ ปุคฺคลา –

11. 五種の人がいる。

(๑) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา [Pg.111] อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อารภติ น วิปฺปฏิสารี จ โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล นารภติ วิปฺปฏิสารี จ โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล นารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล นารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ.

(1) ある人は、罪を犯し、かつ後悔がある。そして、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、その心解脱と慧解脱をありのままに知ることがない。ある人は、罪を犯すが、後悔はない。そして、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、その心解脱と慧解脱をありのままに知ることがない。ある人は、罪を犯さないが、後悔がある。そして、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、その心解脱と慧解脱をありのままに知ることがない。ある人は、罪を犯さず、かつ後悔もない。そして、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、その心解脱と慧解脱をありのままに知ることがない。ある人は、罪を犯さず、かつ後悔もない。そして、生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、その心解脱と慧解脱をありのままに知っている。

(๒) ทตฺวา อวชานาติ, สํวาเสน อวชานาติ, อาเธยฺยมุโข โหติ, โลโล โหติ, มนฺโท โมมูโห โหติ.

(2) 与えておきながら軽蔑する者、共に住むことで軽蔑する者、他人の言葉に惑わされやすい者、浮ついた者、愚鈍で迷妄な者。

(๓) ปญฺจ โยธาชีวูปมา ปุคฺคลา.

(3) 戦士に例えられる五種の人。

(๔) ปญฺจ ปิณฺฑปาติกา.

(4) 五種の托鉢食者。

(๕) ปญฺจ ขลุปจฺฉาภตฺติกา.

(5) 五種の過食拒否者（後食拒絶者）。

(๖) ปญฺจ เอกาสนิกา.

(6) 五種の一座食者。

(๗) ปญฺจ ปํสุกูลิกา.

(7) 五種の糞掃衣者。

(๘) ปญฺจ เตจีวริกา.

(8) 五種の三衣所持者。

(๙) ปญฺจ อารญฺญิกา.

(9) 五種の森林居住者。

(๑๐) ปญฺจ รุกฺขมูลิกา.

(10) 五種の樹下住者。

(๑๑) ปญฺจ อพฺโภกาสิกา.

(11) 五種の露地住者。

(๑๒) ปญฺจ เนสชฺชิกา.

(12) 五種の常坐不臥者。

(๑๓) ปญฺจ ยถาสนฺถติกา.

(13) 五種の随席者。

(๑๔) ปญฺจ โสสานิกา.

(14) 五種の塚間住者。

ปญฺจกํ.

五法（パンチャカ）終わる。

๖. ฉกฺกอุทฺเทโส

6. 六法（チャッカ）の提示

๑๒. ฉ [Pg.112] ปุคฺคลา –

12. 六種の人がいる。

(๑) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ พเลสุ จ วสีภาวํ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ตตฺถ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ น จ พเลสุ วสีภาวํ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ สาวกปารมิญฺจ ปาปุณาติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, น จ สาวกปารมึ ปาปุณาติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, อนาคามี โหติ อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, อาคามี โหติ อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ.

(1) ある人は、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理（四聖諦）を悟り、そのことにおいて一切知者の状態に至り、諸力において自在を得る。ある人は、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理を悟るが、そのことにおいて一切知者の状態に至らず、諸力において自在を得ることもない。ある人は、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理を悟ることはないが、現世において苦の終焉を成し遂げ、声聞としての波羅蜜（完成）に至る。ある人は、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理を悟ることはないが、現世において苦の終焉を成し遂げるものの、声聞としての波羅蜜には至らない。ある人は、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理を悟ることはなく、現世において苦の終焉を成し遂げることもないが、不還者（アナーガーミー）となり、この世界（欲界）に戻ることはない。ある人は、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理を悟ることはなく、現世において苦の終焉を成し遂げることもないが、来帰者（預流者・一来者）となり、この世界に戻る。

ฉกฺกํ.

六法終わる。

๗. สตฺตกอุทฺเทโส

7. 七法（サッタカ）の提示

๑๓. สตฺต ปุคฺคลา –

13. 七種の人がいる。

(๑) สตฺต อุทกูปมา ปุคฺคลา. สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิโต โหติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา วิปสฺสติ วิโลเกติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ปฏิคาธปฺปตฺโต โหติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ติณฺโณ โหติ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ.

(1) 水に例えられる七種の人。一度沈んで沈んだままの者、浮かび上がってから沈む者、浮かび上がって留まる者、浮かび上がって見渡し眺める者、浮かび上がって泳ぐ者、浮かび上がって足場に到達する者、浮かび上がって渡りきり、彼岸に至って陸地に立つ、悪を遠離した者（バラモン）。

(๒) อุภโตภาควิมุตฺโต[Pg.113], ปญฺญาวิมุตฺโต, กายสกฺขี, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, สทฺธาวิมุตฺโต, ธมฺมานุสารี, สทฺธานุสารี.

(2) 両面解脱者、慧解脱者、身証者、見至者、信解脱者、法随行者、信随行者。

สตฺตกํ.

七法終わる。

๘. อฏฺฐกอุทฺเทโส

8. 八法（アッタカ）の提示

๑๔. อฏฺฐ ปุคฺคลา –

14. 八種の人がいる。

(๑) จตฺตาโร มคฺคสมงฺคิโน, จตฺตาโร ผลสมงฺคิโน ปุคฺคลา.

(1) 四つの道（聖道）を備えた者と、四つの果（聖果）を備えた者の八種の人。

อฏฺฐกํ.

八法終わる。

๙. นวกอุทฺเทโส

9. 九法（ナヴァカ）の提示

๑๕. นว ปุคฺคลา –

15. 九種の人は以下の通りである。

(๑) สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ, อุภโตภาควิมุตฺโต, ปญฺญาวิมุตฺโต, กายสกฺขี, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, สทฺธาวิมุตฺโต, ธมฺมานุสารี, สทฺธานุสารี.

（1）正等覚者、辟支仏（へきしぶつ）、倶解脱（く解脱）の者、慧解脱（えげだつ）の者、身証（しんしょう）の者、見到（けんとう）の者、信解脱（しんげだつ）の者、随法行（ずいほうぎょう）の者、随信行（ずいしんぎょう）の者。

นวกํ.

九集（くしゅう）終わる。

๑๐. ทสกอุทฺเทโส

10. 十集（じっしゅう）の目次。

๑๖. ทส ปุคฺคลา –

16. 十種の人は以下の通りである。

(๑) ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา, ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา.

（1）この世（欲界）で完結する五種の人、この世を去って（色界などで）完結する五種の人。

ทสกํ.

十集終わる。

ปุคฺคลปญฺญตฺติมาติกา นิฏฺฐิตา.

人施設論（にんせせつろん）の論母（マティカー）終わる。

นิทฺเทโส

釈義（しゃくぎ）。

๑. เอกกปุคฺคลปญฺญตฺติ

1. 一法（いっぽう）による人の施設。

๑. กตโม [Pg.114] จ ปุคฺคโล สมยวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเลน กาลํ สมเยน สมยํ อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมยวิมุตฺโต’’.

1. 時解脱（じげだつ）の者とはどのような人か。ここに、ある人は、時々に、折に触れて、八解脱を身をもって体得して住し、また智慧によって見て、その人のいくつかの漏（ろ、煩悩）が滅尽している。この人を“時解脱の者”という。

๒. กตโม จ ปุคฺคโล อสมยวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล น เหว โข กาเลน กาลํ สมเยน สมยํ อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อสมยวิมุตฺโต’’. สพฺเพปิ อริยปุคฺคลา อริเย วิโมกฺเข อสมยวิมุตฺตา.

2. 不時解脱（ふじげだつ）の者とはどのような人か。ここに、ある人は、時々に、折に触れて、八解脱を身をもって体得して住することはないが、智慧によって見て、その人の漏（煩悩）が滅尽している。この人を“不時解脱の者”という。すべての聖者（あらかん等）は、聖なる解脱において不時解脱の者である。

๓. กตโม จ ปุคฺคโล กุปฺปธมฺโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. โส จ โข น นิกามลาภี โหติ น อกิจฺฉลาภี น อกสิรลาภี; น ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ. ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ปมาทมาคมฺม ตา สมาปตฺติโย กุปฺเปยฺยุํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กุปฺปธมฺโม’’.

3. 退法（たいほう）の者（壊れる性質のある者）とはどのような人か。ここに、ある人は、色界または無色界の等至（とうじ、定）を得ている。しかし、その人は望むままに得るのではなく、苦労なく得るのではなく、容易に得るのでもない。望む場所で、望む時に、望む期間、入定することも出定することもできない。その人の放逸によって、それらの等至が退失（たいしつ）する可能性がある。この人を“退法の者”という。

๔. กตโม จ ปุคฺคโล อกุปฺปธมฺโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. โส จ โข นิกามลาภี โหติ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี; ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ. อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ปมาทมาคมฺม ตา สมาปตฺติโย กุปฺเปยฺยุํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อกุปฺปธมฺโม’’. สพฺเพปิ อริยปุคฺคลา อริเย วิโมกฺเข อกุปฺปธมฺมา.

4. 不退法（ふたいほう）の者（壊れない性質のある者）とはどのような人か。ここに、ある人は、色界または無色界の等至を得ている。そして、その人は望むままに得、苦労なく得、容易に得る。望む場所で、望む時に、望む期間、入定することも出定することもできる。その人の放逸によって、それらの等至が退失するということはあり得ない。この人を“不退法の者”という。すべての聖者は、聖なる解脱において不退法の者である。

๕. กตโม จ ปุคฺคโล ปริหานธมฺโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. โส จ โข น นิกามลาภี โหติ น อกิจฺฉลาภี น อกสิรลาภี; น [Pg.115] ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ. ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ โส ปุคฺคโล ปมาทมาคมฺม ตาหิ สมาปตฺตีหิ ปริหาเยยฺย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปริหานธมฺโม’’.

5. 退失法（たいしつほう）の者とはどのような人か。ここに、ある人は、色界または無色界の等至を得ている。しかし、その人は望むままに得るのではなく、苦労なく得るのではなく、容易に得るのでもない。望む場所で、望む時に、望む期間、入定することも出定することもできない。その人が放逸によって、それらの等至から退失する可能性がある。この人を“退失法の者”という。

๖. กตโม จ ปุคฺคโล อปริหานธมฺโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. โส จ โข นิกามลาภี โหติ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี; ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ. อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ โส ปุคฺคโล ปมาทมาคมฺม ตาหิ สมาปตฺตีหิ ปริหาเยยฺย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อปริหานธมฺโม’’. สพฺเพปิ อริยปุคฺคลา อริเย วิโมกฺเข อปริหานธมฺมา.

6. 不退失法（ふたいしつほう）の者とはどのような人か。ここに、ある人は、色界または無色界の等至を得ている。そして、その人は望むままに得、苦労なく得、容易に得る。望む場所で、望む時に、望む期間、入定することも出定することもできる。その人が放逸によって、それらの等至から退失するということはあり得ない。この人を“不退失法の者”という。すべての聖者は、聖なる解脱において不退失法の者である。

๗. กตโม จ ปุคฺคโล เจตนาภพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. โส จ โข น นิกามลาภี โหติ น อกิจฺฉลาภี น อกสิรลาภี; น ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ. สเจ อนุสญฺเจเตติ, น ปริหายติ ตาหิ สมาปตฺตีหิ. สเจ น อนุสญฺเจเตติ, ปริหายติ ตาหิ สมาปตฺตีหิ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘เจตนาภพฺโพ’’.

7. 思法（しほう）の者（思惟によって維持できる者）とはどのような人か。ここに、ある人は、色界または無色界の等至を得ている。しかし、その人は望むままに得るのではなく、苦労なく得るのではなく、容易に得るのでもない。望む場所で、望む時に、望む期間、入定することも出定することもできない。もし彼が（維持しようと）思惟するならば、それらの等至から退失することはない。もし彼が思惟しないならば、それらの等至から退失する。この人を“思法の者”という。

๘. กตโม จ ปุคฺคโล อนุรกฺขณาภพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. โส จ โข น นิกามลาภี โหติ น อกิจฺฉลาภี น อกสิรลาภี; น ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ. สเจ อนุรกฺขติ, น ปริหายติ ตาหิ สมาปตฺตีหิ. สเจ น อนุรกฺขติ, ปริหายติ ตาหิ สมาปตฺตีหิ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนุรกฺขณาภพฺโพ’’.

8. 護法（ごほう）の者（守護によって維持できる者）とはどのような人か。ここに、ある人は、色界または無色界の等至を得ている。しかし、その人は望むままに得るのではなく、苦労なく得るのではなく、容易に得るのでもない。望む場所で、望む時に、望む期間、入定することも出定することもできない。もし彼が（維持しようと）守護するならば、それらの等至から退失することはない。もし彼が守護しないならば、それらの等至から退失する。この人を“護法の者”という。

๙. กตโม จ ปุคฺคโล ปุถุชฺชโน? ยสฺส ปุคฺคลสฺส ตีณิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ; น จ เตสํ ธมฺมานํ ปหานาย ปฏิปนฺโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปุถุชฺชโน’’.

9. 凡夫（ぼんぷ）とはどのような人か。三つの結（けつ、束縛：有身見・疑・戒禁取）が断たれておらず、またそれらの諸法を断ずるために修行（実践）していない人、この人を“凡夫”という。

๑๐. กตโม จ ปุคฺคโล โคตฺรภู? เยสํ ธมฺมานํ สมนนฺตรา อริยธมฺมสฺส อวกฺกนฺติ โหติ เตหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘โคตฺรภู’’.

10. 種姓（しゅしょう、ゴートラブー）の者とはどのような人か。その諸法の直後に聖なる法（道）への参入が起こるような、それらの諸法を具足している人、この人を“種姓の者”という。

๑๑. กตโม [Pg.116] จ ปุคฺคโล ภยูปรโต? สตฺต เสกฺขา ภยูปรตา, เย จ ปุถุชฺชนา สีลวนฺโต. อรหา อภยูปรโต.

11. 畏怖（いふ）によって離れる者とはどのような人か。七種の有学（うがく）の者、および戒を具えた凡夫たちは、畏怖によって（悪から）離れる者である。阿羅漢（あらかん）は、畏怖を超えて離れた者である。

๑๒. กตโม จ ปุคฺคโล อภพฺพาคมโน? เย เต ปุคฺคลา กมฺมาวรเณน สมนฺนาคตา, กิเลสาวรเณน สมนฺนาคตา, วิปากาวรเณน สมนฺนาคตา, อสฺสทฺธา อจฺฉนฺทิกา ทุปฺปญฺญา เอฬา, อภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ – อิเม วุจฺจนฺติ ปุคฺคลา ‘‘อภพฺพาคมนา’’.

12. （聖なる道に）到達不能な者とはどのような人か。業の障り（五無間業）を具え、煩悩の障り（固定的な邪見）を具え、異熟（いじゅく）の障り（無因・二因の再生）を具え、信がなく、意欲がなく、智慧がなく、愚鈍で、善法における正性の決定（しょうじょうのけつじょう、聖なる道）に入る能力のない人々、これらの人を“到達不能な者”という。

๑๓. กตโม จ ปุคฺคโล ภพฺพาคมโน? เย เต ปุคฺคลา น กมฺมาวรเณน สมนฺนาคตา, น กิเลสาวรเณน สมนฺนาคตา, น วิปากาวรเณน สมนฺนาคตา, สทฺธา ฉนฺทิกา ปญฺญวนฺโต อเนฬา, ภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ – อิเม วุจฺจนฺติ ปุคฺคลา ‘‘ภพฺพาคมนา’’.

13. 聖なる道に至るにふさわしい者（バッバーガマナ）とはどのような人か。五無間業という障り（業障）がなく、定見邪見という煩悩の障り（煩悩障）がなく、無因・二因の転生という報いの障り（報障）がなく、信があり、善をなす意欲があり、智慧があり、聾唖ではなく、善なる法において正性の決定（しょうじょうのけつじょう）に入るにふさわしい者。これらの人を“聖なる道に至るにふさわしい者”という。

๑๔. กตโม จ ปุคฺคโล นิยโต? ปญฺจ ปุคฺคลา อานนฺตริกา, เย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิกา นิยตา, อฏฺฐ จ อริยปุคฺคลา นิยตา. อวเสสา ปุคฺคลา อนิยตา.

14. 定まった者（ニヤタ）とはどのような人か。五無間業を犯した五種の人、および定見邪見の者は（悪趣に）定まっており、八種の聖者は（悟りに）定まっている。それ以外の人は定まっていない者である。

๑๕. กตโม จ ปุคฺคโล ปฏิปนฺนโก? จตฺตาโร มคฺคสมงฺคิโน ปุคฺคลา ปฏิปนฺนกา, จตฺตาโร ผลสมงฺคิโน ปุคฺคลา ผเล ฐิตา.

15. 実践中の者（パティパンナカ）とはどのような人か。四つの道（道心）を備えた人は実践中の者であり、四つの果（果心）を備えた人は果に安住した者である。

๑๖. กตโม จ ปุคฺคโล สมสีสี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส อปุพฺพํ อจริมํ อาสวปริยาทานญฺจ โหติ ชีวิตปริยาทานญฺจ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมสีสี’’.

16. 等頭者（サマシーシー）とはどのような人か。ある人において、漏（煩悩）の尽滅と寿命の尽滅が、前後することなく同時に起こる場合、その人を“等頭者”という。

๑๗. กตโม จ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี? อยญฺจ ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ฐิตกปฺปี’’. สพฺเพปิ มคฺคสมงฺคิโน ปุคฺคลา ฐิตกปฺปิโน.

17. 劫を留める者（ティタカッピー）とはどのような人か。ある人が預流果を現証するために実践しており、劫が燃え尽きる時が来たとしても、その人が預流果を現証するまでは、劫は燃え尽きることがない。この人を“劫を留める者”という。すべての道を備えた人は、劫を留める者である。

๑๘. กตโม จ ปุคฺคโล อริโย? อฏฺฐ อริยปุคฺคลา อริยา. อวเสสา ปุคฺคลา อนริยา.

18. 聖者（アリヤ）とはどのような人か。八種の聖者が聖者である。それ以外の人は非聖者である。

๑๙. กตโม [Pg.117] จ ปุคฺคโล เสกฺโข? จตฺตาโร มคฺคสมงฺคิโน ตโย ผลสมงฺคิโน ปุคฺคลา ‘‘เสกฺขา’’. อรหา อเสกฺโข. อวเสสา ปุคฺคลา เนวเสกฺขนาเสกฺขา.

19. 有学（セッカ）とはどのような人か。四つの道を備えた者と、三つの果を備えた人は“有学”である。阿羅漢は“無学”である。それ以外の人は有学でも無学でもない。

๒๐. กตโม จ ปุคฺคโล เตวิชฺโช? ตีหิ วิชฺชาหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘เตวิชฺโช’’.

20. 三明者（テーヴィッジャ）とはどのような人か。三つの明（知恵）を備えた人を“三明者”という。

๒๑. กตโม จ ปุคฺคโล ฉฬภิญฺโญ? ฉหิ อภิญฺญาหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘ฉฬภิญฺโญ’’.

21. 六神通者（チャラビンニャ）とはどのような人か。六つの神通を備えた人を“六神通者”という。

๒๒. กตโม จ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ; ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ, พเลสุ จ วสีภาวํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’.

22. 正等覚者（サンマーサンブッダ）とはどのような人か。この世において、ある人が、かつて聞いたことのない諸法について自ら真理を悟り、そこで一切知（全知性）に到達し、諸力（十力）において自在を得る。この人を“正等覚者”という。

๒๓. กตโม จ ปุคฺคโล ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ; น จ ตตฺถ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ, น จ พเลสุ วสีภาวํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ’’.

23. 独覚者（パッチェーカサンブッダ）とはどのような人か。この世において、ある人が、かつて聞いたことのない諸法について自ら真理を悟るが、そこで一切知に到達せず、諸力において自在を得ることもない。この人を“独覚者”という。

๒๔. กตโม จ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ; ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุภโตภาควิมุตฺโต’’.

24. 両面解脱者（ウバトーバーガヴィムッタ）とはどのような人か。この世において、ある人が八解脱を身（名身）をもって体得して住し、また智慧によって（真理を）見て、その人の漏（煩悩）が尽滅している。この人を“両面解脱者”という。

๒๕. กตโม จ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล น เหว โข อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ; ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปญฺญาวิมุตฺโต’’.

25. 慧解脱者（パンニャーヴィムッタ）とはどのような人か。この世において、ある人が八解脱を身をもって体得して住してはいないが、智慧によって見て、その人の漏が尽滅している。この人を“慧解脱者”という。

๒๖. กตโม จ ปุคฺคโล กายสกฺขี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ; ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กายสกฺขี’’.

26. 身証者（カーヤサッキー）とはどのような人か。この世において、ある人が八解脱を身をもって体得して住し、また智慧によって見て、その人の一部の漏が尽滅している。この人を“身証者”という。

๒๗. กตโม จ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส [Pg.118] ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ทิฏฺฐิปฺปตฺโต’’.

27. 見到者（ディッティッパッタ）とはどのような人か。この世において、ある人が“これは苦である”とありのままに知る。“これは苦の集起である”“これは苦の滅尽である”“これは苦の滅尽に至る道である”とありのままに知る。如来によって説かれた諸法が、その人の智慧によってよく見られ、よく習得されている。また智慧によって見て、その人の一部の漏が尽滅している。この人を“見到者”という。

๒๘. กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ, โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สทฺธาวิมุตฺโต’’.

28. 信解脱者（サッダーヴィムッタ）とはどのような人か。この世において、ある人が“これは苦である”とありのままに知る。“これは苦の集起である”“これは苦の滅尽である”“これは苦の滅尽に至る道である”とありのままに知る。如来によって説かれた諸法が、その人の智慧によってよく見られ、よく習得されている。また智慧によって見て、その人の一部の漏が尽滅しているが、見到者のようには（智慧が鋭くは）ない。この人を“信解脱者”という。

๒๙. กตโม จ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ปญฺญาวาหึ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ธมฺมานุสารี’’. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี ผเล ฐิโต ทิฏฺฐิปฺปตฺโต.

29. 法随行者（ダンマーヌサーリー）とはどのような人か。預流果を現証するために実践している人で、慧根（智慧の機能）が勝れており、智慧を先導とし、智慧を主として聖なる道を修習する者。この人を“法随行者”という。預流果を現証するために実践中の者は法随行者であり、果に安住した者は見到者である。

๓๐. กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สทฺธานุสารี’’. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สทฺธานุสารี ผเล ฐิโต สทฺธาวิมุตฺโต.

30. 信随行者（サッダーヌサーリー）とはどのような人か。預流果を現証するために実践している人で、信根（信仰の機能）が勝れており、信を先導とし、信を主として聖なる道を修習する者。この人を“信随行者”という。預流果を現証するために実践中の者は信随行者であり、果に安住した者は信解脱者である。

๓๑. กตโม จ ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโน. โส สตฺตกฺขตฺตุํ เทเว จ มานุเส จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’.

31. 七生究極者（サッタッカットゥパラマ）とはどのような人か。この世において、ある人が三つの結（煩悩）を滅尽したことにより、預流者となり、悪趣に堕ちることのない決まった者となり、悟りへと向かう。その人は、天界と人間界を最大で七回往来し、輪廻した後に、苦の終焉をもたらす。この人を“七生究極者”という。

๓๒. กตโม จ ปุคฺคโล โกลงฺโกโล? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต [Pg.119] สมฺโพธิปรายโน. โส ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘โกลงฺโกโล’’.

32. “家から家へ（転生する）者（家家）とはどのような人か。ここに、ある人は三つの結（煩悩）を滅尽したことにより、預流者となり、悪趣に堕ちることのない決まった者であり、悟りへと向かう者である。その人は二つまたは三つの家（名門）を巡り、転生して、苦の終焉を成し遂げる。この人を‘家から家へ（転生する）者’という。”

๓๓. กตโม จ ปุคฺคโล เอกพีชี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโน. โส เอกํเยว มานุสกํ ภวํ นิพฺพตฺเตตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘เอกพีชี’’.

33. “一種子者とはどのような人か。ここに、ある人は三つの結を滅尽したことにより、預流者となり、悪趣に堕ちることのない決まった者であり、悟りへと向かう者である。その人はただ一度だけ人間の生存（境遇）に生まれ、苦の終焉を成し遂げる。この人を‘一種子者’という。”

๓๔. กตโม จ ปุคฺคโล สกทาคามี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา สกทาคามี โหติ, สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สกทาคามี’’.

34. “一来者とはどのような人か。ここに、ある人は三つの結を滅尽し、貪・瞋・痴が希薄になったことにより、一来者となる。一度だけこの世界（人間界）に戻ってきて、苦の終焉を成し遂げる。この人を‘一来者’という。”

๓๕. กตโม จ ปุคฺคโล อนาคามี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนาคามี’’.

35. “不還者とはどのような人か。ここに、ある人は五つの下分結を滅尽したことにより、化生（の者）となり、そこで般涅槃し、その世界から（欲界へ）戻ることのない性質を持つ。この人を‘不還者’という。”

๓๖. กตโม จ ปุคฺคโล อนฺตราปรินิพฺพายี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. โส อุปปนฺนํ วา สมนนฺตรา อปฺปตฺตํ วา เวมชฺฌํ อายุปฺปมาณํ อริยมคฺคํ สญฺชเนติ อุปริฏฺฐิมานํ สํโยชนานํ ปหานาย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนฺตราปรินิพฺพายี’’.

36. “中般涅槃者とはどのような人か。ここに、ある人は五つの下分結を滅尽したことにより、化生となり、そこで般涅槃し、その世界から戻ることのない性質を持つ。その人は、生まれてすぐ、あるいは寿命の中間に達する前に、上分の結を捨断するために聖道を修める。この人を‘中般涅槃者’という。”

๓๗. กตโม จ ปุคฺคโล อุปหจฺจปรินิพฺพายี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. โส อติกฺกมิตฺวา เวมชฺฌํ อายุปฺปมาณํ อุปหจฺจ วา กาลกิริยํ อริยมคฺคํ สญฺชเนติ อุปริฏฺฐิมานํ สํโยชนานํ ปหานาย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุปหจฺจปรินิพฺพายี’’.

37. “生般涅槃者とはどのような人か。ここに、ある人は五つの下分結を滅尽したことにより、化生となり、そこで般涅槃し、その世界から戻ることのない性質を持つ。その人は、寿命の中間を過ぎてから、あるいは死に際して、上分の結を捨断するために聖道を修める。この人を‘生般涅槃者’という。”

๓๘. กตโม จ ปุคฺคโล อสงฺขารปรินิพฺพายี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี [Pg.120] อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. โส อสงฺขาเรน อริยมคฺคํ สญฺชเนติ อุปริฏฺฐิมานํ สํโยชนานํ ปหานาย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อสงฺขารปรินิพฺพายี’’.

38. “無行般涅槃者とはどのような人か。ここに、ある人は五つの下分結を滅尽したことにより、化生となり、そこで般涅槃し、その世界から戻ることのない性質を持つ。その人は、格別の励み（無行）なしに、上分の結を捨断するために聖道を修める。この人を‘無行般涅槃者’という。”

๓๙. กตโม จ ปุคฺคโล สสงฺขารปรินิพฺพายี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. โส สสงฺขาเรน อริยมคฺคํ สญฺชเนติ อุปริฏฺฐิมานํ สํโยชนานํ ปหานาย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สสงฺขารปรินิพฺพายี’’.

39. “有行般涅槃者とはどのような人か。ここに、ある人は五つの下分結を滅尽したことにより、化生となり、そこで般涅槃し、その世界から戻ることのない性質を持つ。その人は、励み（有行）をもって、上分の結を捨断するために聖道を修める。この人を‘有行般涅槃者’という。”

๔๐. กตโม จ ปุคฺคโล อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. โส อวิหา จุโต อตปฺปํ คจฺฉติ, อตปฺปา จุโต สุทสฺสํ คจฺฉติ, สุทสฺสา จุโต สุทสฺสึ คจฺฉติ, สุทสฺสิยา จุโต อกนิฏฺฐํ คจฺฉติ; อกนิฏฺเฐ อริยมคฺคํ สญฺชเนติ อุปริฏฺฐิมานํ สํโยชนานํ ปหานาย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี’’.

40. “上流阿迦尼吒行者とはどのような人か。ここに、ある人は五つの下分結を滅尽したことにより、化生となり、そこで般涅槃し、その世界から戻ることのない性質を持つ。その人は、阿鼻訶（無煩天）から没して阿答波（無熱天）へ行き、阿答波から没して須達舎（善現天）へ行き、須達舎から没して須達施（善見天）へ行き、須達施から没して阿迦尼吒（色究竟天）へ行く。そして阿迦尼吒において、上分の結を捨断するために聖道を修める。この人を‘上流阿迦尼吒行者’という。”

๔๑. กตโม จ ปุคฺคโล โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน? ติณฺณํ สํโยชนานํ ปหานาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน. ยสฺส ปุคฺคลสฺส ตีณิ สํโยชนานิ ปหีนานิ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘โสตาปนฺโน’’.

41. “預流者、および預流果を現証するために実践している者とはどのような人か。三つの結を捨断するために実践している人を、預流果を現証するために実践している者という。三つの結が捨断されている人を、‘預流者’という。”

๔๒. กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน. ยสฺส ปุคฺคลสฺส กามราคพฺยาปาทา ตนุภูตา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สกทาคามี’’.

42. “欲貪と憤恚を希薄にするために実践している人を、一来果を現証するために実践している者という。欲貪と憤恚が希薄になった人を、‘一来者’という。”

๔๓. กามราคพฺยาปาทานํ อนวเสสปฺปหานาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน. ยสฺส ปุคฺคลสฺส กามราคพฺยาปาทา อนวเสสา ปหีนา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนาคามี’’.

43. “欲貪と憤恚を余すところなく捨断するために実践している人を、不還果を現証するために実践している者という。欲貪と憤恚が余すところなく捨断された人を、‘不還者’という。”

๔๔. รูปราคอรูปราคมานอุทฺธจฺจอวิชฺชาย อนวเสสปฺปหานาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน. ยสฺส ปุคฺคลสฺส รูปราโค [Pg.121] อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชา อนวเสสา ปหีนา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อรหา’’.

44. “色貪、無色貪、慢、掉挙、無明を余すところなく捨断するために実践している人を、阿羅漢果を現証するために実践している者という。色貪、無色貪、慢、掉挙、無明が余すところなく捨断された人を、‘阿羅漢’という。”

เอกกนิทฺเทโส.

“一法の解説（終わり）。”

๒. ทุกปุคฺคลปญฺญตฺติ

2. “二法の個人規定。”

๔๕. กตโม จ ปุคฺคโล โกธโน? ตตฺถ กตโม โกโธ? โย โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ โกโธ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ โกโธ อปฺปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘โกธโน’’.

45. “憤る者とはどのような人か。そこにおける憤り（いかり）とは何か。憤り、憤ること、憤っている状態、嫌悪、嫌悪すること、嫌悪している状態、逆らって害すること、逆らって害すること、逆らって害している状態、反抗、強い反抗、荒々しさ、言葉の激しさ、心の不快感、これが憤りと言われる。この憤りが捨断されていない人を、‘憤る者’という。”

๔๖. กตโม จ ปุคฺคโล อุปนาหี? ตตฺถ กตโม อุปนาโห? ปุพฺพกาลํ โกโธ อปรกาลํ อุปนาโห. โย เอวรูโป อุปนาโห อุปนยฺหนา อุปนยฺหิตตฺตํ อฏฺฐปนา ฐปนา สณฺฐปนา อนุสํสนฺทนา อนุปฺปพนฺธนา ทฬฺหีกมฺมํ โกธสฺส – อยํ วุจฺจติ อุปนาโห. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ อุปนาโห อปฺปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุปนาหี’’.

46. “恨む者とはどのような人か。そこにおける恨み（うらみ）とは何か。まず憤りがあり、その後に恨みが生じる。このような恨み、恨むこと、恨んでいる状態、執着、保持、定着、連続、結びつき、憤りを強固にすること、これが恨みと言われる。この恨みが捨断されていない人を、‘恨む者’という。”

๔๗. กตโม จ ปุคฺคโล มกฺขี? ตตฺถ กตโม มกฺโข? โย มกฺโข มกฺขายนา มกฺขายิตตฺตํ นิฏฺฐุริยํ นิฏฺฐุริยกมฺมํ – อยํ วุจฺจติ มกฺโข. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ มกฺโข อปฺปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘มกฺขี’’.

47. 恩を仇で返す者（覆法者）とはどのような人か。そこにおける“覆法（マッカ）”とは何か。他人の恩徳を抹消すること、抹消するありさま、抹消する状態、恩を無視すること、恩を無視する行為、これが“覆法”と呼ばれる。この覆法が捨てられていない人を、“恩を仇で返す者（覆法者）”と呼ぶ。

๔๘. กตโม จ ปุคฺคโล ปฬาสี? ตตฺถ กตโม ปฬาโส? โย ปฬาโส ปฬาสายนา ปฬาสายิตตฺตํ ปฬาสาหาโร วิวาทฏฺฐานํ ยุคคฺคาโห อปฺปฏินิสฺสคฺโค – อยํ วุจฺจติ ปฬาโส. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ ปฬาโส อปฺปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปฬาสี’’.

48. 張り合う者（悩者）とはどのような人か。そこにおける“張り合い（パラサ）”とは何か。張り合うこと、張り合うありさま、張り合う状態、張り合いを抱くこと、論争の場、対抗意識、執着、これが“張り合い”と呼ばれる。この張り合いが捨てられていない人を、“張り合う者（悩者）”と呼ぶ。

๔๙. กตโม [Pg.122] จ ปุคฺคโล อิสฺสุกี? ตตฺถ กตมา อิสฺสา? ยา ปรลาภสกฺการครุการมานนวนฺทนปูชนาสุ อิสฺสา อิสฺสายนา อิสฺสายิตตฺตํ อุสูยา อุสูยนา อุสูยิตตฺตํ – อยํ วุจฺจติ อิสฺสา. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ อิสฺสา อปฺปหีนา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อิสฺสุกี’’.

49. 嫉妬する者とはどのような人か。そこにおける“嫉妬（イッサー）”とは何か。他人の利得、敬意、尊重、崇敬、礼拝、供養に対して、嫉妬すること、嫉妬するありさま、嫉妬する状態、そねむこと、そねむありさま、そねむ状態、これが“嫉妬”と呼ばれる。この嫉妬が捨てられていない人を、“嫉妬する者”と呼ぶ。

๕๐. กตโม จ ปุคฺคโล มจฺฉรี? ตตฺถ กตมํ มจฺฉริยํ? ปญฺจ มจฺฉริยานิ – อาวาสมจฺฉริยํ, กุลมจฺฉริยํ, ลาภมจฺฉริยํ, วณฺณมจฺฉริยํ, ธมฺมมจฺฉริยํ. ยํ เอวรูปํ มจฺเฉรํ มจฺฉรายนา มจฺฉรายิตตฺตํ เววิจฺฉํ กทริยํ กฏุกญฺจุกตา อคฺคหิตตฺตํ จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ มจฺฉริยํ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อิทํ มจฺฉริยํ อปฺปหีนํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘มจฺฉรี’’.

50. 吝嗇（物惜しみ）な者とはどのような人か。そこにおける“吝嗇（マッチァリヤ）”とは何か。五つの吝嗇がある。住居への吝嗇、親族（施主）への吝嗇、利得への吝嗇、名声（容姿）への吝嗇、教法への吝嗇である。このような物惜しみ、物惜しみするありさま、物惜しみする状態、心の狭さ、卑しさ、執着、心の頑なさが“吝嗇”と呼ばれる。この吝嗇が捨てられていない人を、“吝嗇な者”と呼ぶ。

๕๑. กตโม จ ปุคฺคโล สโฐ? ตตฺถ กตมํ สาเฐยฺยํ? อิเธกจฺโจ สโฐ โหติ ปริสโฐ. ยํ ตตฺถ สฐํ สฐตา สาเฐยฺยํ กกฺกรตา กกฺกริยํ ปริกฺขตฺตตฺตา ปาริกฺขตฺติยํ – อิทํ วุจฺจติ สาเฐยฺยํ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อิทํ สาเฐยฺยํ อปฺปหีนํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สโฐ’’.

51. 狡猾な者とはどのような人か。そこにおける“狡猾（サーテーイヤ）”とは何か。この世にある者が狡猾であり、徹底して狡猾であること。そこにおける狡猾さ、狡猾であること、狡猾な状態、粗野であること、頑固であること、偽り飾ること、これが“狡猾”と呼ばれる。この狡猾さが捨てられていない人を、“狡猾な者”と呼ぶ。

๕๒. กตโม จ ปุคฺคโล มายาวี? ตตฺถ กตมา มายา? อิเธกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนเหตุ ปาปิกํ อิจฺฉํ ปณิทหติ – ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ อิจฺฉติ, ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ สงฺกปฺปติ ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ วาจํ ภาสติ, ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ กาเยน ปรกฺกมติ. ยา เอวรูปา มายา มายาวิตา อจฺจาสรา วญฺจนา นิกติ วิกิรณา ปริหรณา คูหนา ปริคูหนา ฉาทนา ปฏิจฺฉาทนา อนุตฺตานีกมฺมํ อนาวิกมฺมํ โวจฺฉาทนา ปาปกิริยา – อยํ วุจฺจติ มายา. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ มายา อปฺปหีนา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘มายาวี’’.

52. 偽りある者（諂曲者）とはどのような人か。そこにおける“偽り（マーヤー）”とは何か。この世にある者が、身で悪行をなし、口で悪行をなし、意で悪行をなして、それを隠すために悪しき願いを抱く。“他人が私を知ることがないように”と願い、“他人が私を知ることがないように”と考え、“他人が私を知ることがないように”と言葉を発し、“他人が私を知ることがないように”と身で努力する。このような偽り、偽る状態、欺き、詐取、狡猾、回避、隠蔽、徹底した隠蔽、覆い隠すこと、繰り返し覆い隠すこと、明白にしない行為、公にしない行為、隠蔽、悪しき振る舞い、これが“偽り”と呼ばれる。この偽りが捨てられていない人を、“偽りある者”と呼ぶ。

๕๓. กตโม จ ปุคฺคโล อหิริโก? ตตฺถ กตมํ อหิริกํ? ยํ น หิรียติ หิริยิตพฺเพน น หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ วุจฺจติ อหิริกํ. อิมินา อหิริเกน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘อหิริโก’’.

53. 無慚な者とはどのような人か。そこにおける“無慚（アヒリカ）”とは何か。恥じるべきことを恥じず、悪しき不善の法を犯すことを恥じないこと、これを“無慚”と呼ばれる。この無慚を備えている人を、“無慚な者”という。

๕๔. กตโม [Pg.123] จ ปุคฺคโล อโนตฺตปฺปี? ตตฺถ กตมํ อโนตฺตปฺปํ? ยํ น โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน น โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ วุจฺจติ อโนตฺตปฺปํ. อิมินา อโนตฺตปฺเปน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘อโนตฺตปฺปี’’.

54. 無愧な者とはどのような人か。そこにおける“無愧（アノッタッパ）”とは何か。恐れるべきことを恐れず、悪しき不善の法を犯すことを恐れないこと、これを“無愧”と呼ばれる。この無愧を備えている人を、“無愧な者”という。

๕๕. กตโม จ ปุคฺคโล ทุพฺพโจ? ตตฺถ กตโม โทวจสฺสตา? สหธมฺมิเก วุจฺจมาเน โทวจสฺสายํ โทวจสฺสิยํ โทวจสฺสตา วิปฺปฏิกุลคฺคาหิตา วิปจฺจนีกสาตตา อนาทริยํ อนาทริยตา อคารวตา อปฺปติสฺสวตา – อยํ วุจฺจติ โทวจสฺสตา. อิมาย โทวจสฺสตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘ทุพฺพโจ’’.

55. 剛愎な者（教えに従いにくい者）とはどのような人か。そこにおける“剛愎さ（ドーヴァチャッサター）”とは何か。法を共にする仲間（同法者）から諫められたとき、反抗的であること、反抗的な状態、従順でないこと、逆の意見を固執すること、対立することを楽しむこと、不敬であること、不敬な状態、無礼であること、謙虚でないこと、これが“剛愎さ”と呼ばれる。この剛愎さを備えている人を、“剛愎な者”という。

๕๖. กตโม จ ปุคฺคโล ปาปมิตฺโต? ตตฺถ กตมา ปาปมิตฺตตา? เย เต ปุคฺคลา อสฺสทฺธา ทุสฺสีลา อปฺปสฺสุตา มจฺฉริโน ทุปฺปญฺญา, ยา เตสํ เสวนา นิเสวนา สํเสวนา ภชนา สมฺภชนา ภตฺติ สมฺภตฺติ สมฺปวงฺกตา – อยํ วุจฺจติ ปาปมิตฺตตา. อิมาย ปาปมิตฺตตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘ปาปมิตฺโต’’.

56. 悪友を持つ者とはどのような人か。そこにおける“悪友を持つこと（パーパミッタター）”とは何か。信がなく、戒がなく、聞くことが少なく、物惜しみし、智慧のない人々、そのような人々を親近し、繰り返し親近し、深く親近し、仕え、繰り返し仕え、信奉し、深く信奉し、彼らに傾倒すること、これが“悪友を持つこと”と呼ばれる。この悪友を持つ性質を備えている人を、“悪友を持つ者”という。

๕๗. กตโม จ ปุคฺคโล อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร? ตตฺถ กตมา อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหติ อนุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชติ, น รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย นิมิตฺตคฺคาหี โหติ อนุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชติ, น รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ. ยา อิเมสํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยานํ อคุตฺติ อโคปนา อนารกฺโข อสํวโร – อยํ วุจฺจติ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา. อิมาย อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร’’.

57. 諸感覚（根）の門が守られていない者とはどのような人か。そこにおける“諸感覚の門が守られていないこと（インドリイェース・アグッタドワーラター）”とは何か。この世にある者が、眼で形（色）を見て、その相（全体像）を捉え、細相（細部）を捉える。もし眼の感覚（眼根）を制御せずに住むならば、貪欲と憂いという悪しき不善の法が流れ込むであろうが、その制御のために修行せず、眼根を保護せず、眼根の制御に達しない。耳で音を聞き……鼻で香りを嗅ぎ……舌で味を味わい……身で触覚に触れ……意で法を認識して、その相を捉え、細相を捉える。もし意の感覚（意根）を制御せずに住むならば、貪欲と憂いという悪しき不善の法が流れ込むであろうが、その制御のために修行せず、意根を保護せず、意根の制御に達しない。これら六つの感覚（根）を不守護、不保護、不防護、不制御であること、これが“諸感覚の門が守られていないこと”と呼ばれる。この諸感覚の門の不守護を備えている人を、“諸感覚の門が守られていない者”という。

๕๘. กตโม จ ปุคฺคโล โภชเน อมตฺตญฺญู? ตตฺถ กตมา โภชเน อมตฺตญฺญุตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อปฺปฏิสงฺขา อโยนิโส อาหารํ [Pg.124] อาหาเรติ ทวาย มทาย มณฺฑนาย วิภูสนาย, ยา ตตฺถ อสนฺตุฏฺฐิตา อมตฺตญฺญุตา อปฺปฏิสงฺขา โภชเน – อยํ วุจฺจติ โภชเน อมตฺตญฺญุตา. อิมาย โภชเน อมตฺตญฺญุตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘โภชเน อมตฺตญฺญู’’.

58. 食事において適量を知らない人とはどのような人か。そこでの“食事における不節制”とは何か。この世にある人が、思慮なく、正しくない方法で、遊興のため、放逸のため、虚飾のため、身体を飾るために食物を摂取する。そこにある不満足、不節制、食事における無反省、これが“食事における不節制”と呼ばれる。この食事における不節制を備えた人を“食事において適量を知らない人”という。

๕๙. กตโม จ ปุคฺคโล มุฏฺฐสฺสติ? ตตฺถ กตมํ มุฏฺฐสฺสจฺจํ? ยา อสฺสติ อนนุสฺสติ อปฺปฏิสฺสติ อสฺสติ อสฺสรณตา อธารณตา ปิลาปนตา สมฺมุสนตา – อิทํ วุจฺจติ มุฏฺฐสฺสจฺจํ. อิมินา มุฏฺฐสฺสจฺเจน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘มุฏฺฐสฺสติ’’.

59. 正念を失った人とはどのような人か。そこでの“失念”とは何か。不念、非随念、非憶念、不憶念、不保持、浮ついた状態、忘却、これらが“失念”と呼ばれる。この失念を備えた人を“正念を失った人”という。

๖๐. กตโม จ ปุคฺคโล อสมฺปชาโน? ตตฺถ กตมํ อสมฺปชญฺญํ? ยํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสงฺคาหณา อปริโยคาหณา อสมเปกฺขณา อปจฺจเวกฺขณา อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ – อิทํ วุจฺจติ อสมฺปชญฺญํ. อิมินา อสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘อสมฺปชาโน’’.

60. 正知のない人とはどのような人か。そこでの“無正知”とは何か。無知、無見、非現観、非随覚、非等覚、非通達、不把握、不沈潜、不平等観察、不省察、不直証、愚鈍、愚昧、無正知、痴、迷妄、混迷、無明、無明の暴流、無明の軛、無明の随眠、無明の纏、無明の閂、不善の根である痴、これらが“無正知”と呼ばれる。この無正知を備えた人を“正知のない人”という。

๖๑. กตโม จ ปุคฺคโล สีลวิปนฺโน? ตตฺถ กตมา สีลวิปตฺติ? กายิโก วีติกฺกโม วาจสิโก วีติกฺกโม กายิกวาจสิโก วีติกฺกโม – อยํ วุจฺจติ สีลวิปตฺติ. สพฺพมฺปิ ทุสฺสิลฺยํ สีลวิปตฺติ. อิมาย สีลวิปตฺติยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘สีลวิปนฺโน’’.

61. 戒を失った人とはどのような人か。そこでの“戒の破綻”とは何か。身による逸脱、口による逸脱、身口による逸脱、これが“戒の破綻”と呼ばれる。およそすべての不道徳が戒の破綻である。この戒の破綻を備えた人を“戒を失った人”という。

๖๒. กตโม จ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิวิปนฺโน? ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิวิปตฺติ? ‘‘นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’’ติ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห, อยํ [Pg.125] วุจฺจติ ทิฏฺฐิวิปตฺติ. สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ. อิมาย ทิฏฺฐิวิปตฺติยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘ทิฏฺฐิวิปนฺโน’’.

62. 見を失った人とはどのような人か。そこでの“見の破綻”とは何か。“布施に果報はない。供犠に果報はない。献物に果報はない。善悪の業に果報や異熟はない。この世はない。他世はない。母への孝行に果報はない。父への孝行に果報はない。化生の衆生はいない。この世において、自ら高い知恵によってこの世と他世を悟り、それを説き示す、正しく歩み正しく実践する沙門やバラモンはいない”というような見、見の偏執、見の茂み、見の荒野、見の曲折、見の動揺、見の結、執着、固執、執拗な思い込み、誤った把握、悪路、邪道、邪性、外道の拠り所、顛倒した把握、これが“見の破綻”と呼ばれる。およそすべての邪見が見の破綻である。この見の破綻を備えた人を“見を失った人”という。

๖๓. กตโม จ ปุคฺคโล อชฺฌตฺตสํโยชโน? ยสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชโน’’.

63. 内なる結を持つ人とはどのような人か。五下分結を捨て去っていない人、この人を“内なる結を持つ人”という。

๖๔. กตโม จ ปุคฺคโล พหิทฺธาสํโยชโน? ยสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘พหิทฺธาสํโยชโน’’.

64. 外なる結を持つ人とはどのような人か。五上分結を捨て去っていない人、この人を“外なる結を持つ人”という。

๖๕. กตโม จ ปุคฺคโล อกฺโกธโน? ตตฺถ กตโม โกโธ? โย โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ โกโธ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ โกโธ ปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อกฺโกธโน’’.

65. 怒らない人とはどのような人か。そこでの“怒り”とは何か。怒り、怒ること、怒っている状態、嫌悪、嫌うこと、嫌っている状態、害意、害すること、害している状態、反抗、強い反抗、荒々しさ、言葉の刺、心の不快、これが“怒り”と呼ばれる。この怒りを捨て去った人を“怒らない人”という。

๖๖. กตโม จ ปุคฺคโล อนุปนาหี? ตตฺถ กตโม อุปนาโห? ปุพฺพกาลํ โกโธ อปรกาลํ อุปนาโห โย เอวรูโป อุปนาโห อุปนยฺหนา อุปนยฺหิตตฺตํ อฏฺฐปนา ฐปนา สณฺฐปนา อนุสํสนฺทนา อนุปฺปพนฺธนา ทฬฺหีกมฺมํ โกธสฺส – อยํ วุจฺจติ อุปนาโห. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ อุปนาโห ปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนุปนาหี’’.

66. 恨みを抱かない人とはどのような人か。そこでの“恨み”とは何か。以前の怒りが、後の時間に恨みとなる。そのような恨み、恨むこと、恨んでいる状態、執着、保持、定着、持続、連続、怒りを強固にすること、これが“恨み”と呼ばれる。この恨みを捨て去った人を“恨みを抱かない人”という。

๖๗. กตโม จ ปุคฺคโล อมกฺขี? ตตฺถ กตโม มกฺโข? โย มกฺโข มกฺขายนา มกฺขายิตตฺตํ นิฏฺฐุริยํ นิฏฺฐุริยกมฺมํ – อยํ วุจฺจติ มกฺโข. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ มกฺโข ปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อมกฺขี’’.

67. 覆蔵しない人とはどのような人か。そこでの“覆蔵”とは何か。他者の徳を覆い隠すこと、覆い隠す性質、覆い隠している状態、冷酷さ、冷酷な行為、これが“覆蔵”と呼ばれる。この覆蔵を捨て去った人を“覆蔵しない人”という。

๖๘. กตโม จ ปุคฺคโล อปฬาสี? ตตฺถ กตโม ปฬาโส? โย ปฬาโส ปฬาสายนา ปฬาสายิตตฺตํ ปฬาสาหาโร วิวาทฏฺฐานํ ยุคคฺคาโห อปฺปฏินิสฺสคฺโค – อยํ วุจฺจติ ปฬาโส. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ ปฬาโส ปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อปฬาสี’’.

68. 張り合わない人とはどのような人か。そこでの“悩”とは何か。張り合うこと、張り合う性質、張り合っている状態、対抗意識、論争の根拠、執着、自説を捨てないこと、これが“悩”と呼ばれる。この悩を捨て去った人を“張り合わない人”という。

๖๙. กตโม [Pg.126] จ ปุคฺคโล อนิสฺสุกี? ตตฺถ กตมา อิสฺสา? ยา ปรลาภสกฺการครุการมานนวนฺทนปูชนาสุ อิสฺสา อิสฺสายนา อิสฺสายิตตฺตํ อุสูยา อุสูยนา อุสูยิตตฺตํ – อยํ วุจฺจติ อิสฺสา. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ อิสฺสา ปหีนา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนิสฺสุกี’’.

69. 嫉妬しない人とはどのような人か。そこでの“嫉妬”とは何か。他者の利得、敬意、尊重、尊敬、礼拝、供養に対して抱く嫉妬、嫉妬すること、嫉妬している状態、そねみ、そねむこと、そねんでいる状態、これが“嫉妬”と呼ばれる。この嫉妬を捨て去った人を“嫉妬しない人”という。

๗๐. กตโม จ ปุคโล อมจฺฉรี? ตตฺถ กตมํ มจฺฉริยํ? ปญฺจ มจฺฉริยานิ – อาวาสมจฺฉริยํ, กุลมจฺฉริยํ, ลาภมจฺฉริยํ, วณฺณมจฺฉริยํ, ธมฺมมจฺฉริยํ. ยํ เอวรูปํ มจฺเฉรํ มจฺฉรายนา มจฺฉรายิตตฺตํ เววิจฺฉํ กทริยํ กฏุกญฺจุกตา อคฺคหิตตฺตํ จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ มจฺฉริยํ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อิทํ มจฺฉริยํ ปหีนํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อมจฺฉรี’’.

70. 物惜しみしない人とはどのような人か。そこでの“物惜しみ”とは何か。五つの物惜しみがある。住処への物惜しみ、一族への物惜しみ、利得への物惜しみ、称賛への物惜しみ、法への物惜しみである。このような物惜しみ、物惜しみすること、物惜しみしている状態、心の狭さ、吝嗇、冷酷さ、心の不把握、これが“物惜しみ”と呼ばれる。この物惜しみを捨て去った人を“物惜しみしない人”という。

๗๑. กตโม จ ปุคฺคโล อสโฐ? ตตฺถ กตมํ สาเฐยฺยํ? อิเธกจฺโจ สโฐ โหติ ปริสโฐ. ยํ ตตฺถ สฐํ สฐตา สาเฐยฺยํ กกฺกรตา กกฺกริยํ ปริกฺขตฺตตา ปาริกฺขตฺติยํ – อิทํ วุจฺจติ สาเฐยฺยํ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อิทํ สาเฐยฺยํ ปหีนํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อสโฐ’’.

71. 不虚偽な人（asaṭho）とはどのような人か。そこにおける虚偽（sāṭheyyaṃ）とは何か。この世にある者が虚偽（saṭho）であり、徹底して虚偽（parisaṭho）であること。そこにおける虚偽、虚偽であること、へつらい、頑固さ、頑固であること、執着、執着していること、これを虚偽という。この虚偽を捨て去った人を“不虚偽な人”という。

๗๒. กตโม จ ปุคฺคโล อมายาวี? ตตฺถ กตมา มายา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนเหตุ ปาปิกํ อิจฺฉํ ปณิทหติ – ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ อิจฺฉติ, ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ สงฺกปฺปติ, ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ วาจํ ภาสติ, ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ กาเยน ปรกฺกมติ. ยา เอวรูปา มายา มายาวิตา อจฺจาสรา วญฺจนา นิกติ วิกิรณา ปริหรณา คูหนา ปริคูหนา ฉาทนา ปฏิจฺฉาทนา อนุตฺตานีกมฺมํ อนาวิกมฺมํ โวจฺฉาทนา ปาปกิริยา – อยํ วุจฺจติ มายา. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ มายา ปหีนา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อมายาวี’’.

72. 不欺瞞な人（amāyāvī）とはどのような人か。そこにおける欺瞞（māyā）とは何か。この世にある者が、身で悪行をなし、口で悪行をなし、意で悪行をなし、それを隠蔽するために悪しき欲を抱き、“私を（他人が）知ることがないように”と望み、“私を（他人が）知ることがないように”と考え、“私を（他人が）知ることがないように”と言葉を発し、“私を（他人が）知ることがないように”と身をもって努力すること。このような欺瞞、欺瞞であること、詐欺、極度の詐欺、ぺてん、回避、隠蔽、秘匿、覆い隠すこと、明白にしないこと、悪しき行為、これを欺瞞という。この欺瞞を捨て去った人を“不欺瞞な人”という。

๗๓. กตโม จ ปุคฺคโล หิริมา? ตตฺถ กตมา หิรี? ยํ หิรียติ หิริยิตพฺเพน หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อยํ วุจฺจติ หิรี. อิมาย หิริยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘หิริมา’’.

73. 慚ある人（hirimā）とはどのような人か。そこにおける慚（hirī）とは何か。恥ずべきことを恥じ、悪しき不善法に至ることを恥じること、これを慚という。この慚を備えた人を“慚ある人”という。

๗๔. กตโม จ ปุคฺคโล โอตฺตปฺปี? ตตฺถ กตมํ โอตฺตปฺปํ? ยํ โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ วุจฺจติ โอตฺตปฺปํ. อิมินา โอตฺตปฺเปน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘โอตฺตปฺปี’’.

74. 愧ある人（ottappī）とはどのような人か。そこにおける愧（ottappaṃ）とは何か。恐れるべきことを恐れ、悪しき不善法に至ることを恐れること、これを愧という。この愧を備えた人を“愧ある人”という。

๗๕. กตโม [Pg.127] จ ปุคฺคโล สุวโจ? ตตฺถ กตมา โสวจสฺสตา? สหธมฺมิเก วุจฺจมาเน โสวจสฺสายํ โสวจสฺสิยํ โสวจสฺสตา อวิปฺปฏิกุลคฺคาหิตา อวิปจฺจนีกสาตตา สาทริยํ สาทริยตา สคารวตา สปฺปติสฺสวตา – อยํ วุจฺจติ โสวจสฺสตา. อิมาย โสวจสฺสตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘สุวโจ’’.

75. 従順な人（suvaco）とはどのような人か。そこにおける従順さ（sovacassatā）とは何か。法を共にする者（同修者）から忠告されたとき、素直であること、従順であること、反抗的でないこと、異議を唱えず受け入れること、敬意を払うこと、これを従順さという。この従順さを備えた人を“従順な人”という。

๗๖. กตโม จ ปุคฺคโล กลฺยาณมิตฺโต? ตตฺถ กตมา กลฺยาณมิตฺตตา? เย เต ปุคฺคลา สทฺธา สีลวนฺโต พหุสฺสุตา จาควนฺโต ปญฺญวนฺโต, ยา เตสํ เสวนา นิเสวนา สํเสวนา ภชนา สมฺภชนา ภตฺติ สมฺภตฺติ สมฺปวงฺกตา – อยํ วุจฺจติ กลฺยาณมิตฺตตา. อิมาย กลฺยาณมิตฺตตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘กลฺยาณมิตฺโต’’.

76. 善友ある人（kalyāṇamitto）とはどのような人か。そこにおける善友であること（kalyāṇamittatā）とは何か。信、戒、多聞、捨、慧を備えた人々、彼らに親しみ、近づき、仕え、帰依し、彼らに従うこと、これを善友であることという。この善友であることを備えた人を“善友ある人”という。

๗๗. กตโม จ ปุคฺคโล อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร? ตตฺถ กตมา อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. ยา อิเมสํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยานํ คุตฺติ โคปนา อารกฺโข สํวโร – อยํ วุจฺจติ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา. อิมาย อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร’’.

77. 諸根の門を守る人（indriyesu guttadvāro）とはどのような人か。そこにおける諸根の門を守ること（guttadvāratā）とは何か。この世にある者が、眼で形を見て、相（全体像）をつかまず、微細な特徴（細相）をつかまない。眼根を制御せずに住む者に、貪欲や憂いといった悪しき不善法が流れ込まないよう、その制御のために修行し、眼根を守り、眼根の制御を達成すること。耳で音を聞き……鼻で香りを嗅ぎ……舌で味を味わい……身で感触に触れ……意で法を知って、相をつかまず、微細な特徴をつかまない。意根を制御せずに住む者に、貪欲や憂いといった悪しき不善法が流れ込まないよう、その制御のために修行し、意根を守り、意根の制御を達成すること。これら六つの感官の守護、保護、見張り、制御、これを諸根の門を守ることという。この諸根の門を守ることを備えた人を“諸根の門を守る人”という。

๗๘. กตโม จ ปุคฺคโล โภชเน มตฺตญฺญู? ตตฺถ กตมา โภชเน มตฺตญฺญุตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – ‘‘เนว ทวาย, น มทาย, น มณฺฑนาย, น วิภูสนาย; ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย วิหึสูปรติยา พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย. อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’’ติ. ยา ตตฺถ สนฺตุฏฺฐิตา มตฺตญฺญุตา [Pg.128] ปฏิสงฺขา โภชเน – อยํ วุจฺจติ โภชเน มตฺตญฺญุตา. อิมาย โภชเน มตฺตญฺญุตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘โภชเน มตฺตญฺญู’’.

78. 食事に節度を知る人（bhojane mattaññū）とはどのような人か。そこにおける食事の節度（mattaññūtā）とは何か。この世にある者が、如実に思惟して食事を摂る。“戯れのためでなく、肥大のためでなく、飾り立てるためでなく、身を美しくするためでもない。ただこの身を維持し、存続させ、空腹の苦痛を鎮め、梵行を助けるためである。このようにして古い苦痛（空腹）を払い、新しい苦痛（食べ過ぎ）を生じさせず、存続と無過失と安楽を得るであろう”と。そこにおける満足、節度、食事における思惟、これを食事の節度という。この食事の節度を備えた人を“食事に節度を知る人”という。

๗๙. กตโม จ ปุคฺคโล อุปฏฺฐิตสฺสติ? ตตฺถ กตมา สติ? ยา สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ – อยํ วุจฺจติ สติ. อิมาย สติยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘อุปฏฺฐิตสฺสติ’’.

79. 正念ある人（upaṭṭhitassati）とはどのような人か。そこにおける念（sati）とは何か。念、随念、憶念、記憶すること、保持すること、忘却しないこと、念根、念力、正念、これを念という。この念を備えた人を“正念ある人”という。

๘๐. กตโม จ ปุคฺคโล สมฺปชาโน? ตตฺถ กตมํ สมฺปชญฺญํ? ยา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อิทํ วุจฺจติ สมฺปชญฺญํ. อิมินา สมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘สมฺปชาโน’’.

80. 正知ある人（sampajāno）とはどのような人か。そこにおける正知（sampajaññaṃ）とは何か。智慧、了知、択法、精査、識別、巧みさ、洞察、思慮、広大な智慧、鋭い智慧、導き手としての智慧、観、正知、智慧の鉤、智慧の根、智慧の力、智慧の武器、智慧の楼閣、智慧の光、智慧の輝き、智慧の灯火、智慧の宝、無痴、択法、正見、これを正知という。この正知を備えた人を“正知ある人”という。

๘๑. กตโม จ ปุคฺคโล สีลสมฺปนฺโน? ตตฺถ กตมา สีลสมฺปทา? กายิโก อวีติกฺกโม วาจสิโก อวีติกฺกโม กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม – อยํ วุจฺจติ สีลสมฺปทา. สพฺโพปิ สีลสํวโร สีลสมฺปทา. อิมาย สีลสมฺปทาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘สีลสมฺปนฺโน’’.

81. 戒を具足した人とはどのような人か。そこにおいて、戒の具足（戒成就）とは何か。身体的な不越（不犯）、言語的な不越、身体と言語の両面における不越、これが戒の具足と呼ばれる。すべての戒の慎み（戒律の遵守）もまた戒の具足である。この戒の具足を備えた人を“戒を具足した人”という。

๘๒. กตโม จ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน? ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิสมฺปทา? ‘‘อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, อตฺถิ อยํ โลโก, อตฺถิ ปโร โลโก, อตฺถิ มาตา, อตฺถิ ปิตา, อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, อตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’’ติ. ยา เอวรูปา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิสมฺปทา. สพฺพาปิ สมฺมาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสมฺปทา. อิมาย ทิฏฺฐิสมฺปทาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน’’.

82. 見（見解）を具足した人とはどのような人か。そこにおいて、見の具足（見成就）とは何か。“布施には報いがあり、供犠には報いがあり、献物には報いがある。善悪の行為（業）には果報と異熟がある。この世は存在し、他世（来世）は存在する。母（への孝養）には報いがあり、父（への孝養）には報いがある。化生（けしょう）の衆生は存在する。この世において、正しく歩み、正しく実践し、自ら高い知恵（直知）によってこの世と他世を悟り、それを説き示す沙門やバラモンが存在する”という、このような智慧、了知、……（中略）……無痴、択法、正見、これが地の具足と呼ばれる。すべての正見もまた見の具足である。この見の具足を備えた人を“見を具足した人”という。

๘๓. กตเม ทฺเว ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ? โย จ ปุพฺพการี, โย จ กตญฺญู กตเวที – อิเม ทฺเว ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ.

83. 世において得がたい二種類の人とは誰か。先に恩を施す者（先恩者）と、恩を知り恩に報いる者（知恩報恩者）である。これら二種類の人々が、世において得がたい。

๘๔. กตเม [Pg.129] ทฺเว ปุคฺคลา ทุตฺตปฺปยา? โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ นิกฺขิปติ, โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ วิสฺสชฺเชติ – อิเม ทฺเว ปุคฺคลา ‘‘ทุตฺตปฺปยา’’.

84. 満足させがたい二種類の人とは誰か。得たものを次々と蓄える者と、得たものを次々と浪費する者である。これら二種類の人々が“満足させがたい者”である。

๘๕. กตเม ทฺเว ปุคฺคลา สุตปฺปยา? โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ น นิกฺขิปติ, โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ น วิสฺสชฺเชติ – อิเม ทฺเว ปุคฺคลา ‘‘สุตปฺปยา’’.

85. 満足させやすい二種類の人とは誰か。得たものを次々と蓄えることをせず、得たものを次々と浪費することもしない者である。これら二種類の人々が“満足させやすい者”である。

๘๖. กตเมสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อาสวา วฑฺฒนฺติ? โย จ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ กุกฺกุจฺจายติ, โย จ กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ น กุกฺกุจฺจายติ – อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อาสวา วฑฺฒนฺติ.

86. どのような二種類の人々において、漏（煩悩）が増大するのか。後悔すべきでないことに後悔し、後悔すべきことに後悔しない者である。これら二種類の人々において、漏が増大する。

๘๗. กตเมสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อาสวา น วฑฺฒนฺติ? โย จ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ น กุกฺกุจฺจายติ, โย จ กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ กุกฺกุจฺจายติ – อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อาสวา น วฑฺฒนฺติ.

87. どのような二種類の人々において、漏（煩悩）が増大しないのか。後悔すべきでないことに後悔せず、後悔すべきことに後悔する者である。これら二種類の人々において、漏は増大しない。

๘๘. กตโม จ ปุคฺคโล หีนาธิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม, โส อญฺญํ ทุสฺสีลํ ปาปธมฺมํ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘หีนาธิมุตฺโต’’.

88. 下劣な傾向を持つ（卑俗を信奉する）人とはどのような人か。ここに、ある人が戒を持たず、悪しき性質（悪法）を持っているとする。その人が、他の戒を持たず悪しき性質を持つ者に親しみ、近づき、仕えるなら、この人を“下劣な傾向を持つ人”という。

๘๙. กตโม จ ปุคฺคโล ปณีตาธิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม, โส อญฺญํ สีลวนฺตํ กลฺยาณธมฺมํ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปณีตาธิมุตฺโต’’.

89. 勝れた傾向を持つ（高潔を信奉する）人とはどのような人か。ここに、ある人が戒を持ち、善き性質（善法）を持っているとする。その人が、他の戒を持ち善き性質を持つ者に親しみ、近づき、仕えるなら、この人を“勝れた傾向を持つ人”という。

๙๐. กตโม จ ปุคฺคโล ติตฺโต? ปจฺเจกสมฺพุทฺธา เย จ ตถาคตสฺส สาวกา อรหนฺโต ติตฺตา. สมฺมาสมฺพุทฺโธ ติตฺโต จ ตปฺเปตา จ.

90. 満足した人とはどのような人か。辟支仏（へきしぶつ）および如来の弟子である阿羅漢たちは、満足した者たちである。正等覚者（仏陀）は、自ら満足しており、かつ他者を満足させる者である。

ทุกนิทฺเทโส.

二法の解説（二箇の解説）終わる。

๓. ติกปุคฺคลปญฺญตฺติ

3. 三人施設（三箇の人の規定）。

๙๑. กตโม จ ปุคฺคโล นิราโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม อสุจิ สงฺกสฺสรสมาจาโร ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต อสฺสมโณ [Pg.130] สมณปฏิญฺโญ อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ อนฺโตปูติ อวสฺสุโต กสมฺพุชาโต. โส สุณาติ – ‘‘อิตฺถนฺนาโม กิร ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ. ตสฺส น เอวํ โหติ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘นิราโส’’.

91. （阿羅漢果を）望まない人とはどのような人か。ここに、ある人が戒を持たず、悪しき性質を持ち、不浄で、疑わしい行いがあり、行為を隠し、沙門ではないのに沙門であると自称し、梵行（清浄行）を修めていないのに修めていると自称し、内面は腐敗し、煩悩に濡れ、塵芥のようであるとする。その人が、“某（それがし）という比丘は、漏（煩悩）が尽きたがゆえに、漏のない心解脱と慧解脱を、現世において自ら高い知恵で悟り、具足して住している”と聞く。しかし、彼には“いつの日か、私もまた漏が尽きたがゆえに、漏のない心解脱と慧解脱を、現世において自ら高い知恵で悟り、具足して住するようになろう”という思いが生じない。この人を“望まない人”という。

๙๒. กตโม จ ปุคฺคโล อาสํโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม. โส สุณาติ – ‘‘อิตฺถนฺนาโม กิร ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อาสํโส’’.

92. （阿羅漢果を）望む人とはどのような人か。ここに、ある人が戒を持ち、善き性質を持っているとする。その人が、“某という比丘は、漏が尽きたがゆえに、漏のない心解脱と慧解脱を、現世において自ら高い知恵で悟り、具足して住している”と聞く。彼には“いつの日か、私もまた漏が尽きたがゆえに、漏のない心解脱と慧解脱を、現世において自ら高い知恵で悟り、具足して住するようになろう”という思いが生じる。この人を“望む人”という。

๙๓. กตโม จ ปุคฺคโล วิคตาโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส สุณาติ – ‘‘อิตฺถนฺนาโม กิร ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ. ตสฺส น เอวํ โหติ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ยา หิสฺส ปุพฺเพ อวิมุตฺตสฺส วิมุตฺตาสา, สา ปฏิปฺปสฺสทฺธา. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘วิคตาโส’’.

93. 望みが去った人とはどのような人か。ここに、ある人が漏が尽きたがゆえに、漏のない心解脱と慧解脱を、現世において自ら高い知恵で悟り、具足して住しているとする。その人が、“某という比丘は、漏が尽きたがゆえに、漏のない心解脱と慧解脱を、現世において自ら高い知恵で悟り、具足して住している”と聞く。しかし、彼には“いつの日か、私もまた……住するようになろう”という思いが生じない。それはなぜか。かつて未解脱であった時に抱いていた解脱への望みが、すでに静まり（成就し）ているからである。この人を“望みが去った人”という。

๙๔. ตตฺถ กตเม ตโย คิลานูปมา ปุคฺคลา? ตโย คิลานา – อิเธกจฺโจ คิลาโน ลภนฺโต วา สปฺปายานิ โภชนานิ อลภนฺโต วา สปฺปายานิ โภชนานิ, ลภนฺโต วา สปฺปายานิ เภสชฺชานิ อลภนฺโต วา สปฺปายานิ เภสชฺชานิ, ลภนฺโต วา ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ อลภนฺโต วา ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ, เนว วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา. (๑)

94. そこにおいて、病人に例えられる三種類の人とは誰か。三種類の病人がある。ここに、ある病人は、適切な食物を得ても得なくても、適切な薬を得ても得なくても、適切な看護者を得ても得なくても、その病から回復することはない。（第一の病人）

อิธ ปเนกจฺโจ คิลาโน ลภนฺโต วา สปฺปายานิ โภชนานิ อลภนฺโต วา สปฺปายานิ โภชนานิ, ลภนฺโต วา สปฺปายานิ เภสชฺชานิ [Pg.131] อลภนฺโต วา สปฺปายานิ เภสชฺชานิ, ลภนฺโต วา ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ อลภนฺโต วา ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ, วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา. (๒)

この世において、ある病人は、適切な食物を得ても得なくても、適切な薬を得ても得なくても、適切な看護者を得ても得なくても、その病から回復する。

อิธ ปเนกจฺโจ คิลาโน ลภนฺโต สปฺปายานิ โภชนานิ โน อลภนฺโต, ลภนฺโต สปฺปายานิ เภสชฺชานิ โน อลภนฺโต, ลภนฺโต ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ โน อลภนฺโต, วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา. (๓)

この世において、ある病人は、適切な食物を得ればその病から回復するが、得なければ回復しない。適切な薬を得れば回復するが、得なければ回復しない。適切な看護者を得れば回復するが、得なければ回復しない。

ตตฺร ยฺวายํ คิลาโน ลภนฺโต สปฺปายานิ โภชนานิ โน อลภนฺโต, ลภนฺโต สปฺปายานิ เภสชฺชานิ โน อลภนฺโต, ลภนฺโต ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ โน อลภนฺโต, วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา, อิมํ คิลานํ ปฏิจฺจ ภควตา คิลานภตฺตํ อนุญฺญาตํ คิลานเภสชฺชํ อนุญฺญาตํ คิลานุปฏฺฐาโก อนุญฺญาโต. อิมญฺจ ปน คิลานํ ปฏิจฺจ อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพา.

それらのうち、適切な食物・薬・看護者を得ればその病から回復し、得なければ回復しないという病人に鑑みて、世尊は病人用の食事、病人用の薬、病人の看護を許されたのである。そして、この病人に鑑みて、他の病人もまた看護されるべきなのである。

เอวเมวํ ตโย คิลานูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลภนฺโต วา ตถาคตํ ทสฺสนาย อลภนฺโต วา ตถาคตํ ทสฺสนาย, ลภนฺโต วา ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวณาย อลภนฺโต วา ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวณาย, เนว โอกฺกมติ นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. (๑)

同様に、病人に例えられる三種の人が世に存在する。三種とは何か。この教えにおいて、ある人は、如来にまみえることができてもできなくても、如来によって説かれた法と律を聞くことができてもできなくても、善き法における正性の決定（正定）に入ることはない。

อิธ ปเนกจฺโจ ปุคฺคโล ลภนฺโต วา ตถาคตํ ทสฺสนาย อลภนฺโต วา ตถาคตํ ทสฺสนาย, ลภนฺโต วา ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวณาย อลภนฺโต วา ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวณาย, โอกฺกมติ นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. (๒)

この教えにおいて、ある人は、如来にまみえることができてもできなくても、如来によって説かれた法と律を聞くことができてもできなくても、善き法における正性の決定に入る。

อิธ ปเนกจฺโจ ปุคฺคโล ลภนฺโต ตถาคตํ ทสฺสนาย โน อลภนฺโต, ลภนฺโต ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวณาย โน อลภนฺโต, โอกฺกมติ นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. (๓)

この教えにおいて、ある人は、如来にまみえることができれば善き法における正性の決定に入るが、できなければ入らない。如来によって説かれた法と律を聞くことができれば善き法における正性の決定に入るが、できなければ入らない。

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล ลภนฺโต ตถาคตํ ทสฺสนาย โน อลภนฺโต, ลภนฺโต ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวณาย โน อลภนฺโต[Pg.132], โอกฺกมติ นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ, อิมํ ปุคฺคลํ ปฏิจฺจ ภควตา ธมฺมเทสนา อนุญฺญาตา, อิมญฺจ ปุคฺคลํ ปฏิจฺจ อญฺเญสมฺปิ ธมฺโม เทเสตพฺโพ. อิเม ตโย คิลานูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

それらのうち、如来にまみえ、如来によって説かれた法と律を聞くことができれば善き法における正性の決定に入り、できなければ入らないという人に鑑みて、世尊は説法を許されたのである。そして、この人に鑑みて、他の人々にも法が説かれるべきなのである。これら三種の病人に例えられる人が世に存在する。

๙๕. กตโม จ ปุคฺคโล กายสกฺขี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กายสกฺขี’’.

95. いかなる人が“身証者（しんしょうしゃ）”であるか。この教えにおいて、ある人は八解脱を身（名身）をもって体得して住し、また智慧によって（真理を）見て、その人のいくつかの漏（煩悩）が滅尽している。この人を“身証者”という。

๙๖. กตโม จ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ทิฏฺฐิปฺปตฺโต’’.

96. いかなる人が“見到者（けんとうしゃ）”であるか。この教えにおいて、ある人は“これは苦である”とありのままに知る。“これは苦の集起である”とありのままに知る。“これは苦の滅尽である”とありのままに知る。“これは苦の滅尽に導く道である”とありのままに知る。如来によって説かれた諸々の法が、その人の智慧によってよく見られ、よく行じられている。また智慧によって見て、その人のいくつかの漏が滅尽している。この人を“見到者”という。

๙๗. กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ, โน จ โข ยถาทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สทฺธาวิมุตฺโต’’.

97. いかなる人が“信解脱者（しんげだつしゃ）”であるか。この教えにおいて、ある人は“これは苦である”とありのままに知る……（中略）……如来によって説かれた諸々の法が、その人の智慧によってよく見られ、よく行じられている。また智慧によって見て、その人のいくつかの漏が滅尽している。しかし、見到者のようには（完全には）滅尽していない。この人を“信解脱者”という。

๙๘. กตโม จ ปุคฺคโล คูถภาณี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล มุสาวาที โหติ สภคฺคโต วา ปริสคฺคโต วา ญาติมชฺฌคโต วา ปูคมชฺฌคโต วา ราชกุลมชฺฌคโต วา อภินีโต สกฺขิปุฏฺโฐ – ‘‘เอหมฺโภ, ปุริส, ยํ ชานาสิ ตํ วเทหี’’ติ, โส อชานํ วา อาห – ‘‘ชานามี’’ติ, ชานํ วา อาห – ‘‘น ชานามี’’ติ, อปสฺสํ วา อาห – ‘‘ปสฺสามี’’ติ, ปสฺสํ วา อาห – ‘‘น ปสฺสามี’’ติ. อิติ อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วา สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘คูถภาณี’’.

98. いかなる人が“糞便のように語る者”であるか。この世において、ある人は偽りを言う者である。集会や、大衆の中や、親族の中や、組合の中や、王宮の中に引き出されて証人として問われ、“さあ、男よ、知っていることを言いなさい”と言われたとき、知らないのに“知っている”と言い、知っているのに“知らない”と言う。見ていないのに“見ている”と言い、見ているのに“見ていない”と言う。このように、自分のため、あるいは他人のため、あるいはわずかな利得のために、知りながら偽りを語る。この人を“糞便のように語る者”という。

๙๙. กตโม [Pg.133] จ ปุคฺคโล ปุปฺผภาณี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล มุสาวาทํ ปหาย มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ สภคฺคโต วา ปริสคฺคโต วา ญาติมชฺฌคโต วา ปูคมชฺฌคโต วา ราชกุลมชฺฌคโต วา อภินีโต สกฺขิปุฏฺโฐ – ‘‘เอหมฺโภ, ปุริส, ยํ ชานาสิ ตํ วเทหี’’ติ, โส อชานํ วา อาห – ‘‘น ชานามี’’ติ, ชานํ วา อาห – ‘‘ชานามี’’ติ, อปสฺสํ วา อาห – ‘‘น ปสฺสามี’’ติ, ปสฺสํ วา อาห – ‘‘ปสฺสามี’’ติ. อิติ อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วา น สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปุปฺผภาณี’’.

99. いかなる人が“花のように語る者”であるか。この世において、ある人は偽りを言うことを捨て、偽りを言うことから離れている。集会や、大衆の中や、親族の中や、組合の中や、王宮の中に引き出されて証人として問われ、“さあ、男よ、知っていることを言いなさい”と言われたとき、知らないときには“知りません”と言い、知っているときには“知っています”と言う。見ていないときには“見ていません”と言い、見ているときには“見ています”と言う。このように、自分のため、あるいは他人のため、あるいはわずかな利得のために、知りながら偽りを語ることはない。この人を“花のように語る者”という。

๑๐๐. กตโม จ ปุคฺคโล มธุภาณี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา เปมนิยา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา, ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘มธุภาณี’’.

100. いかなる人が“蜂蜜のように語る者”であるか。この世において、ある人は、欠点がなく、耳に心地よく、愛らしく、心に響き、礼儀正しく、多くの人に好まれ、多くの人に喜ばれるような、そのような言葉を語る。この人を“蜂蜜のように語る者”という。

๑๐๑. กตโม จ ปุคฺคโล อรุกูปมจิตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. เสยฺยถาปิ นาม ทุฏฺฐารุโก กฏฺเฐน วา กฐลาย วา ฆฏฺฏิโต ภิยฺโยโส มตฺตาย อาสวํ เทติ, เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อรุกูปมจิตฺโต’’.

101. どのような人が“腫物のような心を持つ人”であるか。ここに、ある人は怒りっぽく、苦悩が多く、わずかなことを言われただけでも、腹を立て、怒り、恨みを抱き、頑なになり、怒りと憎しみと不満をあらわにする。あたかも、膿の溜まった古い腫物が、棒や瓦片に触れると、さらにひどく膿を出すように、まさにそのように、ある人は怒りっぽく、苦悩が多く、わずかなことを言われただけでも、腹を立て、怒り、恨みを抱き、頑なになり、怒りと憎しみと不満をあらわにする。この人を“腫物のような心を持つ人”という。

๑๐๒. กตโม จ ปุคฺคโล วิชฺชูปมจิตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เสยฺยถาปิ นาม จกฺขุมา ปุริโส รตฺตนฺธการติมิสาย วิชฺชนฺตริกาย รูปานิ ปสฺเสยฺย, เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ[Pg.134], ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘วิชฺชูปมจิตฺโต’’.

102. どのような人が“稲妻のような心を持つ人”であるか。ここに、ある人は“これが苦である”とありのままに知る。“これが苦の集起である”とありのままに知る。“これが苦の滅尽である”とありのままに知る。“これが苦の滅尽に導く道である”とありのままに知る。あたかも、目の見える人が、真っ暗な夜に、稲妻の閃光によって諸々の形を見るように、まさにそのように、ある人は“これが苦である”とありのままに知る。“これが苦の集起である”とありのままに知る。“これが苦の滅尽である”とありのままに知る。“これが苦の滅尽に導く道である”とありのままに知る。この人を“稲妻のような心を持つ人”という。

๑๐๓. กตโม จ ปุคฺคโล วชิรูปมจิตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เสยฺยถาปิ นาม วชิรสฺส นตฺถิ กิญฺจิ อเภชฺชํ มณิ วา ปาสาโณ วา, เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘วชิรูปมจิตฺโต’’.

103. どのような人が“金剛石（ダイヤモンド）のような心を持つ人”であるか。ここに、ある人は、諸々の漏（けがれ）が尽きることにより、漏のない心による解脱と、智慧による解脱を、現世において自ら高い知恵で知り、証得して、具足して住む。あたかも、金剛石には、宝石であれ岩石であれ、貫けないものが何もないように、まさにそのように、ある人は、諸々の漏が尽きることにより、漏のない心による解脱と、智慧による解脱を、現世において自ら高い知恵で知り、証得して、具足して住む。この人を“金剛石のような心を持つ人”という。

๑๐๔. กตโม จ ปุคฺคโล อนฺโธ? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ตถารูปํ จกฺขุ น โหติ ยถารูเปน จกฺขุนา อนธิคตํ วา โภคํ อธิคจฺเฉยฺย, อธิคตํ วา โภคํ ผาตึ กเรยฺย; ตถารูปมฺปิสฺส จกฺขุ น โหติ ยถารูเปน จกฺขุนา กุสลากุสเล ธมฺเม ชาเนยฺย, สาวชฺชานวชฺเช ธมฺเม ชาเนยฺย, หีนปฺปณีเต ธมฺเม ชาเนยฺย, กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม ชาเนยฺย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนฺโธ’’.

104. どのような人が“盲目の人”であるか。ここに、ある人には、まだ得ていない財を得たり、得た財を増やしたりするような、そのような（智慧の）眼がない。また、善と不善の諸法を知り、罪のある法と罪のない法を知り、卑しい法と優れた法を知り、黒（悪）と白（善）に分けられる諸法を知るような、そのような（智慧の）眼もない。この人を“盲目の人”という。

๑๐๕. กตโม จ ปุคฺคโล เอกจกฺขุ? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ตถารูปํ จกฺขุ โหติ, ยถารูเปน จกฺขุนา อนธิคตํ วา โภคํ อธิคจฺเฉยฺย, อธิคตํ วา โภคํ ผาตึ กเรยฺย; ตถารูปมฺปิสฺส จกฺขุ น โหติ ยถารูเปน จกฺขุนา กุสลากุสเล ธมฺเม ชาเนยฺย, สาวชฺชานวชฺเช ธมฺเม ชาเนยฺย, หีนปฺปณีเต ธมฺเม ชาเนยฺย, กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม ชาเนยฺย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘เอกจกฺขุ’’.

105. どのような人が“片目の人”であるか。ここに、ある人には、まだ得ていない財を得たり、得た財を増やしたりするような、そのような（智慧の）眼はある。しかし、善と不善の諸法を知り、罪のある法と罪のない法を知り、卑しい法と優れた法を知り、黒と白に分けられる諸法を知るような、そのような（智慧の）眼はない。この人を“片目の人”という。

๑๐๖. กตโม จ ปุคฺคโล ทฺวิจกฺขุ? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ตถารูปํ จกฺขุ โหติ ยถารูเปน จกฺขุนา อนธิคตํ วา โภคํ อธิคจฺเฉยฺย, อธิคตํ วา โภคํ ผาตึ กเรยฺย; ตถารูปมฺปิสฺส จกฺขุ โหติ ยถารูเปน จกฺขุนา กุสลากุสเล ธมฺเม ชาเนยฺย, สาวชฺชานวชฺเช ธมฺเม ชาเนยฺย, หีนปฺปณีเต ธมฺเม ชาเนยฺย, กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม ชาเนยฺย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ทฺวิจกฺขุ’’.

106. どのような人が“両目の人”であるか。ここに、ある人には、まだ得ていない財を得たり、得た財を増やしたりするような、そのような（智慧の）眼がある。また、善と不善の諸法を知り、罪のある法と罪のない法を知り、卑しい法と優れた法を知り、黒と白に分けられる諸法を知るような、そのような（智慧の）眼もある。この人を“両目の人”という。

๑๐๗. กตโม [Pg.135] จ ปุคฺคโล อวกุชฺชปญฺโญ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวณาย. ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย เนว อาทึ มนสิ กโรติ, น มชฺฌํ มนสิ กโรติ, น ปริโยสานํ มนสิ กโรติ. วุฏฺฐิโตปิ ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย เนว อาทึ มนสิ กโรติ, น มชฺฌํ มนสิ กโรติ, น ปริโยสานํ มนสิ กโรติ. เสยฺยถาปิ นาม กุมฺโภ นิกฺกุชฺโช ตตฺร อุทกํ อาสิตฺตํ วิวฏฺฏติ, โน สณฺฐาติ; เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวณาย. ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย เนว อาทึ มนสิ กโรติ, น มชฺฌํ มนสิ กโรติ, น ปริโยสานํ มนสิ กโรติ. วุฏฺฐิโตปิ ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย เนว อาทึ มนสิ กโรติ, น มชฺฌํ มนสิ กโรติ, น ปริโยสานํ มนสิ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อวกุชฺชปญฺโญ’’.

107. どのような人が“逆さまの智慧を持つ人”であるか。ここに、ある人は、法を聞くために、しばしば比丘たちのもとへ精舎へと行く。比丘たちは彼に、初めも良く、中ほども良く、終わりも良く、意味と文彩を具え、完全に充足し、清浄な聖なる修行（梵行）を説き示す。彼はその座に座っていながら、その説法の初めも心に留めず、中ほども心に留めず、終わりも心に留めない。また、その座から立ち上がっても、その説法の初めも心に留めず、中ほども心に留めず、終わりも心に留めない。あたかも、逆さまに置かれた瓶に、水が注がれても、流れ去ってしまい、留まらないように、まさにそのように、ある人は、法を聞くために、しばしば比丘たちのもとへ精舎へと行く。比丘たちは彼に、初めも良く、中ほども良く、終わりも良く、意味と文彩を具え、完全に充足し、清浄な聖なる修行を説き示す。彼はその座に座っていながら、その説法の初めも中ほども終わりも心に留めず、その座から立ち上がっても、その説法の初めも中ほども終わりも心に留めない。この人を“逆さまの智慧を持つ人”という。

๑๐๘. กตโม จ ปุคฺคโล อุจฺฉงฺคปญฺโญ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวณาย. ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ. วุฏฺฐิโต จ โข ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย เนว อาทึ มนสิ กโรติ, น มชฺฌํ มนสิ กโรติ, น ปริโยสานํ มนสิ กโรติ. เสยฺยถาปิ นาม ปุริสสฺส อุจฺฉงฺเค นานาขชฺชกานิ อากิณฺณานิ – ติลา ตณฺฑุลา โมทกา พทรา. โส ตมฺหา อาสนา วุฏฺฐหนฺโต สติสมฺโมสา ปกิเรยฺย. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวณาย. ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ [Pg.136] สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ. วุฏฺฐิโต จ โข ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย เนว อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, น มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, น ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุจฺฉงฺคปญฺโญ’’.

108. “膝上の智慧（ウッチャンガ・パンニャー）”を持つ人とはどのような人でしょうか。ここに、ある人が比丘たちの元へ法を聞くために、しばしば精舎へ行きます。比丘たちは彼に、初めも良く、中ほども良く、終わりも良く、意味と表現が整い、完全に充足し、清浄な梵行（清らかな修行生活）を明らかにする法を説きます。彼はその座に座っている間は、その説法の初めを心に留め、中ほどを心に留め、終わりを心に留めます。しかし、その座から立ち上がると、その説法の初めを心に留めることもなく、中ほどを心に留めることもなく、終わりを心に留めることもありません。例えば、ある人の膝の上に、胡麻、米、菓子、ナツメなど、様々な食べ物が盛られているとします。彼がその座から立ち上がる時、不注意によってそれらを散らかしてしまうようなものです。これと同じように、この世においてある人は、比丘たちの元へ法を聞くためにしばしば精舎へ行きます。比丘たちは彼に、初めも良く、中ほども良く、終わりも良く、意味と表現が整い、完全に充足し、清浄な梵行を明らかにする法を説きます。彼はその座に座っている間は、その説法の初めを心に留め、中ほどを心に留め、終わりを心に留めます。しかし、その座から立ち上がると、その説法の初めも、中ほども、終わりも心に留めることがありません。この人を“膝上の智慧”を持つ人といいます。

๑๐๙. กตโม จ ปุคฺคโล ปุถุปญฺโญ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวณาย. ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ. วุฏฺฐิโตปิ ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ. เสยฺยถาปิ นาม กุมฺโภ อุกฺกุชฺโช ตตฺร อุทกํ อาสิตฺตํ สณฺฐาติ, โน วิวฏฺฏติ; เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหนฺติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวณาย. ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ. วุฏฺฐิโตปิ ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปุถุปญฺโญ’’.

109. “広大な智慧（プトゥ・パンニャー）”を持つ人とはどのような人でしょうか。ここに、ある人が比丘たちの元へ法を聞くために、しばしば精舎へ行きます。比丘たちは彼に、初めも良く、中ほども良く、終わりも良く、意味と表現が整い、完全に充足し、清浄な梵行を明らかにする法を説きます。彼はその座に座っている間は、その説法の初めを心に留め、中ほどを心に留め、終わりを心に留めます。また、その座から立ち上がった後も、その説法の初めを心に留め、中ほどを心に留め、終わりを心に留めます。例えば、上向きに置かれた瓶に注がれた水が、そこに留まって流れ出ないようなものです。これと同じように、この世においてある人は、比丘たちの元へ法を聞くためにしばしば精舎へ行きます。比丘たちは彼に、初めも良く、中ほども良く、終わりも良く、意味と表現が整い、完全に充足し、清浄な梵行を明らかにする法を説きます。彼はその座に座っている間は、その説法の初めを心に留め、中ほどを心に留め、終わりを心に留めます。また、その座から立ち上がった後も、その説法の初めを心に留め、中ほどを心に留め、終わりを心に留めます。この人を“広大な智慧”を持つ人といいます。

๑๑๐. กตโม จ ปุคฺคโล กาเมสุ จ ภเวสุ จ อวีตราโค? โสตาปนฺนสกทาคามิโน – อิเม วุจฺจนฺติ ปุคฺคลา ‘‘กาเมสุ จ ภเวสุ จ อวีตราคา’’.

110. 欲（欲界の貪り）においても有（色界・無色界の貪り）においても、いまだ貪りを離れていない人とはどのような人でしょうか。預流者（預流果に達した人）と一来者（一来果に達した人）です。これらの人を“欲においても有においても、いまだ貪りを離れていない人”といいます。

๑๑๑. กตโม จ ปุคฺคโล กาเมสุ วีตราโค, ภเวสุ อวีตราโค? อนาคามี – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กาเมสุ วีตราโค, ภเวสุ อวีตราโค’’.

111. 欲においては貪りを離れているが、有においては貪りを離れていない人とはどのような人でしょうか。不還者（不還果に達した人）です。この人を“欲においては貪りを離れているが、有においては貪りを離れていない人”といいます。

๑๑๒. กตโม จ ปุคฺคโล กาเมสุ จ ภเวสุ จ วีตราโค? อรหา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กาเมสุ จ ภเวสุ จ วีตราโค’’.

112. 欲においても有においても、貪りを離れている人とはどのような人でしょうか。阿羅漢です。この人を“欲においても有においても、貪りを離れている人”といいます。

๑๑๓. กตโม [Pg.137] จ ปุคฺคโล ปาสาณเลขูปโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เสยฺยถาปิ นาม ปาสาเณ เลขา น ขิปฺปํ ลุชฺชติ วาเตน วา อุทเกน วา, จิรฏฺฐิติกา โหติ; เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปาสาณเลขูปโม’’.

113. “石に刻んだ記号のような人”とはどのような人でしょうか。ここに、ある人がしばしば怒ります。そして、その怒りは長い間、昼夜にわたって持続します。例えば、石に刻んだ記号が、風や水によってすぐには消えず、長く残るようなものです。これと同じように、この世においてある人はしばしば怒り、その怒りは長い間、昼夜にわたって持続します。この人を“石に刻んだ記号のような人”といいます。

๑๑๔. กตโม จ ปุคฺคโล ปถวิเลขูปโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ น จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เสยฺยถาปิ นาม ปถวิยา เลขา ขิปฺปํ ลุชฺชติ วาเตน วา อุทเกน วา, น จิรฏฺฐิติกา โหติ; เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ น จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปถวิเลขูปโม’’.

114. “地面に書いた記号のような人”とはどのような人でしょうか。ここに、ある人がしばしば怒ります。しかし、その怒りは長い間持続することはありません。例えば、地面に書いた記号が、風や水によってすぐに消え、長く残らないようなものです。これと同じように、この世においてある人はしばしば怒りますが、その怒りは長い間持続することはありません。この人を“地面に書いた記号のような人”といいます。

๑๑๕. กตโม จ ปุคฺคโล อุทกเลขูปโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาคาฬฺเหนปิ วุจฺจมาโน ผรุเสนปิ วุจฺจมาโน อมนาเปนปิ วุจฺจมาโน สํสนฺทติเมว สนฺธิยติเมว สมฺโมทติเมว. เสยฺยถาปิ นาม อุทเก เลขา ขิปฺปํ ลุชฺชติ, น จิรฏฺฐิติกา โหติ; เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาคาฬฺเหนปิ วุจฺจมาโน ผรุเสนปิ วุจฺจมาโน อมนาเปนปิ วุจฺจมาโน สํสนฺทติเมว สนฺธิยติเมว สมฺโมทติเมว – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุทกเลขูปโม’’.

115. “水に書いた記号のような人”とはどのような人でしょうか。ここに、ある人が、激しい言葉で言われても、粗悪な言葉で言われても、不快な言葉で言われても、ただ親しみ、和合し、喜びます。例えば、水に書いた記号がすぐに消え、長く残らないようなものです。これと同じように、この世においてある人は、激しい言葉、粗悪な言葉、不快な言葉で言われても、ただ親しみ、和合し、喜びます。この人を“水に書いた記号のような人”といいます。

๑๑๖. ตตฺถ กตเม ตโย โปตฺถกูปมา ปุคฺคลา? ตโย โปตฺถกา – นโวปิ โปตฺถโก ทุพฺพณฺโณ เจว โหติ ทุกฺขสมฺผสฺโส จ อปฺปคฺโฆ จ, มชฺฌิโมปิ โปตฺถโก ทุพฺพณฺโณ เจว โหติ ทุกฺขสมฺผสฺโส จ อปฺปคฺโฆ จ, ชิณฺโณปิ โปตฺถโก ทุพฺพณฺโณ เจว โหติ ทุกฺขสมฺผสฺโส จ อปฺปคฺโฆ จ. ชิณฺณมฺปิ โปตฺถกํ อุกฺขลิปริมชฺชนํ วา กโรนฺติ สงฺการกูเฏ วา นํ ฉฑฺเฑนฺติ. เอวเมวํ ตโยเม โปตฺถกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา ภิกฺขูสุ. กตเม ตโย? นโว เจปิ ภิกฺขุ โหติ ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม, อิทมสฺส ทุพฺพณฺณตาย. เสยฺยถาปิ โส โปตฺถโก ทุพฺพณฺโณ, ตถูปโม [Pg.138] อยํ ปุคฺคโล. เย โข ปนสฺส เสวนฺติ ภชนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺติ, เตสํ ตํ โหติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย. อิทมสฺส ทุกฺขสมฺผสฺสตาย. เสยฺยถาปิ โส โปตฺถโก ทุกฺขสมฺผสฺโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ น มหปฺผลํ โหติ น มหานิสํสํ. อิทมสฺส อปฺปคฺฆตาย. เสยฺยถาปิ โส โปตฺถโก อปฺปคฺโฆ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

116. そこにおいて、麻布に例えられる三種の人間とは何か。三種の麻布がある。新しい麻布も、色が醜く、手触りが荒く、価値が低い。中程度の麻布も、色が醜く、手触りが荒く、価値が低い。古びた麻布も、色が醜く、手触りが荒く、価値が低い。古びた麻布は、鍋を拭くのに使われるか、あるいはゴミ捨て場に捨てられる。同様に、これら麻布に例えられる三種の人間が比丘たちの中に存在する。三種とは何か。もし新参の比丘が戒を破り、悪しき性質であるなら、これが彼の“色の醜さ”である。あの麻布が色の醜いものであるように、この人間もそのようであると見なされるべきである。彼に親しみ、付き合い、仕え、その見解に従う者たちにとって、それは長きにわたって不利益と苦しみをもたらす。これが彼の“手触りの荒さ”である。あの麻布が手触りの荒いものであるように、この人間もそのようであると見なされるべきである。彼から衣・食・住・薬の供養を受ける者たちにとって、その施しは大きな果報も大きな功徳ももたらさない。これが彼の“価値の低さ”である。あの麻布が価値の低いものであるように、この人間もそのようであると見なされるべきである。

มชฺฌิโม เจปิ ภิกฺขุ โหติ…เป… เถโร เจปิ ภิกฺขุ โหติ ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม, อิทมสฺส ทุพฺพณฺณตาย. เสยฺยถาปิ โส โปตฺถโก ทุพฺพณฺโณ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เย โข ปนสฺส เสวนฺติ ภชนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺติ, เตสํ ตํ โหติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย. อิทมสฺส ทุกฺขสมฺผสฺสตาย. เสยฺยถาปิ โส โปตฺถโก ทุกฺขสมฺผสฺโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ น มหปฺผลํ โหติ น มหานิสํสํ. อิทมสฺส อปฺปคฺฆตาย. เสยฺยถาปิ โส โปตฺถโก อปฺปคฺโฆ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

中堅の比丘であっても……（中略）……長老の比丘であっても、もし戒を破り、悪しき性質であるなら、これが彼の“色の醜さ”である。あの麻布が色の醜いものであるように、この人間もそのようであると見なされるべきである。彼に親しみ、付き合い、仕え、その見解に従う者たちにとって、それは長きにわたって不利益と苦しみをもたらす。これが彼の“手触りの荒さ”である。あの麻布が手触りの荒いものであるように、この人間もそのようであると見なされるべきである。彼から衣・食・住・薬の供養を受ける者たちにとって、その施しは大きな果報も大きな功徳ももたらさない。これが彼の“価値の低さ”である。あの麻布が価値の低いものであるように、この人間もそのようであると見なされるべきである。

เอวรูโป เจ เถโร ภิกฺขุ สงฺฆมชฺเฌ ภณติ. ตเมนํ ภิกฺขู เอวมาหํสุ – ‘‘กึ นุ โข ตุยฺหํ พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส ภณิเตน, ตฺวมฺปิ นาม ภณิตพฺพํ มญฺญสี’’ติ! โส กุปิโต อนตฺตมโน ตถารูปึ วาจํ นิจฺฉาเรติ ยถารูปาย วาจาย สงฺโฆ ตํ อุกฺขิปติ, สงฺการกูเฏว นํ โปตฺถกํ. อิเม ตโย โปตฺถกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา ภิกฺขูสุ.

このような長老比丘が僧伽の中で発言すると、比丘たちは彼にこう言う。“愚かで未熟なお前の発言に何の意味があるのか。お前のような者が発言すべきだと思っているのか”と。彼は怒り、不満を抱いて、僧伽が彼を追放するような言葉を発する。それはちょうど、あの麻布をゴミ捨て場に捨てるようなものである。これら麻布に例えられる三種の人間が比丘たちの中に存在する。

๑๑๗. ตตฺถ กตเม ตโย กาสิกวตฺถูปมา ปุคฺคลา? ตีณิ กาสิกวตฺถานิ – นวมฺปิ กาสิกวตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจ, มชฺฌิมมฺปิ กาสิกวตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจ, ชิณฺณมฺปิ กาสิกวตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจ. ชิณฺณมฺปิ กาสิกวตฺถํ รตนปลิเวฐนํ วา กโรนฺติ คนฺธกรณฺฑเก วา นํ นิกฺขิปนฺติ.

117. そこにおいて、カシ産の布に例えられる三種の人間とは何か。三種のカシ産の布がある。新しいカシ産の布も、色が美しく、手触りが良く、価値が高い。中程度のカシ産の布も、色が美しく、手触りが良く、価値が高い。古びたカシ産の布も、色が美しく、手触りが良く、価値が高い。古びたカシ産の布であっても、宝物を包むのに使われるか、あるいは香箱の中に納められる。

เอวเมวํ [Pg.139] ตโยเม กาสิกวตฺถูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา ภิกฺขูสุ. กตเม ตโย? นโว เจปิ ภิกฺขุ โหติ สีลวา กลฺยาณธมฺโม, อิทมสฺส สุวณฺณตาย. เสยฺยถาปิ ตํ กาสิกวตฺถํ วณฺณวนฺตํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เย โข ปนสฺส เสวนฺติ ภชนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺติ, เตสํ ตํ โหติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย. อิทมสฺส สุขสมฺผสฺสตาย. เสยฺยถาปิ ตํ กาสิกวตฺถํ สุขสมฺผสฺสํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย. เสยฺยถาปิ ตํ กาสิกวตฺถํ มหคฺฆํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

同様に、これらカシ産の布に例えられる三種の人間が比丘たちの中に存在する。三種とは何か。もし新参の比丘が戒を保ち、善き性質であるなら、これが彼の“色の美しさ”である。あのカシ産の布が色の美しいものであるように、この人間もそのようであると見なされるべきである。彼に親しみ、付き合い、仕え、その見解に従う者たちにとって、それは長きにわたって利益と幸福をもたらす。これが彼の“手触りの良さ”である。あのカシ産の布が手触りの良いものであるように、この人間もそのようであると見なされるべきである。彼から衣・食・住・薬の供養を受ける者たちにとって、その施しは大きな果報と大きな功徳をもたらす。これが彼の“価値の高さ”である。あのカシ産の布が価値の高いものであるように、この人間もそのようであると見なされるべきである。

มชฺฌิโม เจปิ ภิกฺขุ…เป… เถโร เจปิ ภิกฺขุ โหติ สีลวา กลฺยาณธมฺโม, อิทมสฺส สุวณฺณตาย. เสยฺยถาปิ ตํ กาสิกวตฺถํ วณฺณวนฺตํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เย โข ปนสฺส เสวนฺติ ภชนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺติ, เตสํ ตํ โหติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย. อิทมสฺส สุขสมฺผสฺสตาย. เสยฺยถาปิ ตํ กาสิกวตฺถํ สุขสมฺผสฺสํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย. เสยฺยถาปิ ตํ กาสิกวตฺถํ มหคฺฆํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

中堅の比丘であっても……（中略）……長老の比丘であっても、もし戒を保ち、善き性質であるなら、これが彼の“色の美しさ”である。あのカシ産の布が色の美しいものであるように、この人間もそのようであると見なされるべきである。彼に親しみ、付き合い、仕え、その見解に従う者たちにとって、それは長きにわたって利益と幸福をもたらす。これが彼の“手触りの良さ”である。あのカシ産の布が手触りの良いものであるように、この人間もそのようであると見なされるべきである。彼から衣・食・住・薬の供養を受ける者たちにとって、その施しは大きな果報と大きな功徳をもたらす。これが彼の“価値の高さ”である。あのカシ産の布が価値の高いものであるように、この人間もそのようであると見なされるべきである。

เอวรูโป เจ เถโร ภิกฺขุ สงฺฆมชฺเฌ ภณติ, ตเมนํ ภิกฺขู เอวมาหํสุ – ‘‘อปฺปสทฺทา อายสฺมนฺโต โหถ, เถโร ภิกฺขุ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ ภณตี’’ติ. ตสฺส ตํ วจนํ อาเธยฺยํ คจฺฉติ, คนฺธกรณฺฑเกว นํ กาสิกวตฺถํ. อิเม ตโย กาสิกวตฺถูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา ภิกฺขูสุ.

このような長老比丘が僧伽の中で発言すると、比丘たちは彼にこう言う。“諸尊者よ、静かにしなさい。長老比丘が法と律を説いておられる”と。彼のその言葉は、カシ産の布を香箱に納めるように、心に留められるべきものとなる。これらカシ産の布に例えられる三種の人間が比丘たちの中に存在する。

๑๑๘. กตโม จ ปุคฺคโล สุปฺปเมยฺโย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุทฺธโต โหติ อุนฺนโฬ จปโล มุขโร วิกิณฺณวาโจ มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโน อสมาหิโต วิพฺภนฺตจิตฺโต ปากฏินฺทฺริโย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สุปฺปเมยฺโย’’.

118. また、評価しやすい人間とはどのようなものか。ここに、ある人間がいて、心が浮ついており、高慢で、軽はずみで、口が荒く、とりとめのない話をなし、正念を失い、正知なく、定がなく、心が散乱し、諸根がむき出しである。この人間が“評価しやすい人間”と呼ばれる。

๑๑๙. กตโม จ ปุคฺคโล ทุปฺปเมยฺโย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อนุทฺธโต โหติ อนุนฺนโฬ อจปโล อมุขโร อวิกิณฺณวาโจ อุปฏฺฐิตสฺสติ [Pg.140] สมฺปชาโน สมาหิโต เอกคฺคจิตฺโต สํวุตินฺทฺริโย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ทุปฺปเมยฺโย’’.

119. 測りがたい（duppameyyo）人とはどのような人か。ここに、ある人は、心が浮ついておらず、高ぶっておらず、軽はずみでなく、口が荒くなく、言葉が乱れておらず、正念を確立し、正知を具え、定にあり、心が統一され、諸根を抑制している。この人を“測りがたい人”という。

๑๒๐. กตโม จ ปุคฺคโล อปฺปเมยฺโย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อปฺปเมยฺโย’’.

120. 計り知れない（appameyyo）人とはどのような人か。ここに、ある人は、諸々の漏（けがれ）が尽きることにより、漏のない心解脱と慧解脱を、現世において自ら高い知恵で悟り、証得して住んでいる。この人を“計り知れない人”という。

๑๒๑. กตโม จ ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล หีโน โหติ สีเลน สมาธินา ปญฺญาย. เอวรูโป ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ, อญฺญตฺร อนุทฺทยา อญฺญตฺร อนุกมฺปา.

121. 親近すべきでなく、交際すべきでなく、敬い仕えるべきでない人とはどのような人か。ここに、ある人は、戒・定・慧において劣っている。このような人は、憐れみや慈しみによる場合を除いて、親近すべきでなく、交際すべきでなく、敬い仕えるべきでない。

๑๒๒. กตโม จ ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สทิโส โหติ สีเลน สมาธินา ปญฺญาย. เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ. ตํ กิสฺส เหตุ? ‘‘สีลสามญฺญคตานํ สตํ สีลกถา จ โน ภวิสฺสติ, สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสติ, สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสติ; สมาธิสามญฺญคตานํ สตํ สมาธิกถา จ โน ภวิสฺสติ, สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสติ, สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสติ; ปญฺญาสามญฺญคตานํ สตํ ปญฺญากถา จ โน ภวิสฺสติ, สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสติ, สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ.

122. 親近すべきであり、交際すべきであり、敬い仕えるべき人とはどのような人か。ここに、ある人は、戒・定・慧において（自分と）同等である。このような人は、親近すべきであり、交際すべきであり、敬い仕えるべきである。それはなぜか。“戒を等しくする善き人々の戒に関する語らいが私たちに生じ、その語らいは私たちにとって安楽であり、有益なものとなるであろう。定を等しくする善き人々の定に関する語らいが私たちに生じ、その語らいは私たちにとって安楽であり、有益なものとなるであろう。慧を等しくする善き人々の慧に関する語らいが私たちに生じ、その語らいは私たちにとって安楽であり、有益なものとなるであろう”からである。それゆえ、このような人は親近すべきであり、交際すべきであり、敬い仕えるべきである。

๑๒๓. กตโม จ ปุคฺคโล สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อธิโก โหติ สีเลน สมาธินา ปญฺญาย. เอวรูโป ปุคฺคโล สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ. ตํ กิสฺส เหตุ? ‘‘อปริปูรํ วา สีลกฺขนฺธํ ปริปูเรสฺสามิ, ปริปูรํ วา สีลกฺขนฺธํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ; อปริปูรํ วา สมาธิกฺขนฺธํ ปริปูเรสฺสามิ, ปริปูรํ วา สมาธิกฺขนฺธํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ; อปริปูรํ วา ปญฺญากฺขนฺธํ ปริปูเรสฺสามิ, ปริปูรํ วา ปญฺญากฺขนฺธํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามี’’ติ. ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ.

123. 敬い、重んじて、親近し、交際し、敬い仕えるべき人とはどのような人か。ここに、ある人は、戒・定・慧において（自分より）優れている。このような人は、敬い、重んじて、親近し、交際し、敬い仕えるべきである。それはなぜか。“未だ満たされていない戒の集まりを満たし、既に満たされている戒の集まりを、その場その場において智慧によって助長しよう。未だ満たされていない定の集まりを満たし、既に満たされている定の集まりを、その場その場において智慧によって助長しよう。未だ満たされていない慧の集まりを満たし、既に満たされている慧の集まりを、その場その場において智慧によって助長しよう”と思うからである。それゆえ、このような人は敬い、重んじて、親近し、交際し、敬い仕えるべきである。

๑๒๔. กตโม [Pg.141] จ ปุคฺคโล ชิคุจฺฉิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม อสุจิ สงฺกสฺสรสมาจาโร ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ อนฺโตปูติ อวสฺสุโต กสมฺพุชาโต. เอวรูโป ปุคฺคโล ชิคุจฺฉิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ. ตํ กิสฺส เหตุ? กิญฺจาปิ เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส น ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ, อถ โข นํ ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ – ‘‘ปาปมิตฺโต ปุริสปุคฺคโล ปาปสหาโย ปาปสมฺปวงฺโก’’ติ. เสยฺยถาปิ นาม อหิ คูถคโต กิญฺจาปิ น ฑํสติ, อถ โข นํ มกฺเขติ; เอวเมวํ กิญฺจาปิ เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส น ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ, อถ โข นํ ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ – ‘‘ปาปมิตฺโต ปุริสปุคฺคโล ปาปสหาโย ปาปสมฺปวงฺโก’’ติ! ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล ชิคุจฺฉิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ.

124. 忌み嫌うべきであり、親近すべきでなく、交際すべきでなく、敬い仕えるべきでない人とはどのような人か。ここに、ある人は、破戒者であり、悪しき性質を持ち、不浄で、疑わしい行いがあり、自らの行いを隠し、沙門ではないのに沙門であると称し、梵行者ではないのに梵行者であると称し、内側は腐り、漏れ出し、汚物に満ちている。このような人は、忌み嫌うべきであり、親近すべきでなく、交際すべきでなく、敬い仕えるべきでない。それはなぜか。たとえこのような人の見解に従わなくとも、‘この人は悪しき友を持ち、悪しき仲間に囲まれ、悪しき者に親しんでいる’という悪評が広まるからである。例えば、糞尿の中にいる蛇は、たとえ噛みつかなくとも、触れる者を汚すようなものである。同様に、たとえこのような人の見解に従わなくとも、‘この人は悪しき友を持ち、悪しき仲間に囲まれ、悪しき者に親しんでいる’という悪評が広まるのである。それゆえ、このような人は忌み嫌うべきであり、親近すべきでなく、交際すべきでなく、敬い仕えるべきでない。

๑๒๕. กตโม จ ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. เสยฺยถาปิ นาม ทุฏฺฐารุโก กฏฺเฐน วา กฐลาย วา ฆฏฺฏิโต ภิยฺโยโส มตฺตาย อาสวํ เทติ, เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. เสยฺยถาปิ นาม ตินฺทุกาลาตํ กฏฺเฐน วา กฐลาย วา ฆฏฺฏิตํ ภิยฺโยโส มตฺตาย จิจฺจิฏายติ จิฏิจิฏายติ, เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. เสยฺยถาปิ นาม คูถกูโป กฏฺเฐน วา กฐลาย วา ฆฏฺฏิโต ภิยฺโยโส มตฺตาย ทุคฺคนฺโธ โหติ, เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ; เอวรูโป ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ. ตํ กิสฺส เหตุ? ‘‘อกฺโกเสยฺยปิ มํ ปริภาเสยฺยปิ มํ อนตฺถมฺปิ [Pg.142] เม กเรยฺยา’’ติ! ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ.

125. 傍観すべきであり、親近すべきでなく、交際すべきでなく、敬い仕えるべきでない人とはどのような人か。ここに、ある人は、怒りっぽく、悩みが多く、わずかなことを言われただけでも、腹を立て、怒り、恨み、強情になり、怒りと憎しみと不満をあらわにする。例えば、膿んだ傷口が、棒や陶器の破片で触れられると、さらにひどく膿を出すようなものである。同様に、ある人は怒りっぽく、悩みが多く、わずかなことを言われただけでも、腹を立て、怒り、恨み、強情になり、怒りと憎しみと不満をあらわにする。また例えば、チンズカの木の燃えさしが、棒や陶器の破片で触れられると、さらに激しくパチパチと音を立てるようなものである。同様に、ある人は怒りっぽく、悩みが多く、わずかなことを言われただけでも、腹を立て、怒り、恨み、強情になり、怒りと憎しみと不満をあらわにする。また例えば、糞尿の溜まった穴が、棒や陶器の破片でかき回されると、さらにひどく悪臭を放つようなものである。同様に、ある人は怒りっぽく、悩みが多く、わずかなことを言われただけでも、腹を立て、怒り、恨み、強情になり、怒りと憎しみと不満をあらわにする。このような人は、傍観すべきであり、親近すべきでなく、交際すべきでなく、敬い仕えるべきでない。それはなぜか。‘彼は私を罵り、あるいは私を誹り、あるいは私に不利益をもたらすかもしれない’と思うからである。それゆえ、このような人は傍観すべきであり、親近すべきでなく、交際すべきでなく、敬い仕えるべきでない。

๑๒๖. กตโม จ ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม – เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ. ตํ กิสฺส เหตุ? กิญฺจาปิ เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส น ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ, อถ โข นํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ – ‘‘กลฺยาณมิตฺโต ปุริสปุคฺคโล กลฺยาณสหาโย กลฺยาณสมฺปวงฺโก’’ติ! ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ.

126. いかなる人が親近し、交わり、仕えるべき人であるか。ここに、ある人は戒を具足し（持戒）、善き法（善徳）をもっている。このような人は親近し、交わり、仕えるべきである。それはなぜか。たとえ、このような人の見解（あるいは行い）に従うことがなくても、“この人は善き友をもち、善き仲間に囲まれ、善き人々に親しんでいる”という善き名声が広まるからである。それゆえ、このような人は親近し、交わり、仕えるべきである。

๑๒๗. กตโม จ ปุคฺคโล สีเลสุ ปริปูรการี, สมาธิสฺมึ มตฺตโส การี, ปญฺญาย มตฺตโส การี? โสตาปนฺนสกทาคามิโน – อิเม วุจฺจนฺติ ปุคฺคลา สีเลสุ ปริปูรการิโน, สมาธิสฺมึ มตฺตโส การิโน, ปญฺญาย มตฺตโส การิโน.

127. いかなる人が、戒において円満に実行し、三昧（定）において適度に実行し、智慧において適度に実行する人であるか。それは預流者（預流果を得た者）と一来者（一来果を得た者）である。これらの人々は、戒において円満に実行し、三昧において適度に実行し、智慧において適度に実行する人であると言われる。

๑๒๘. กตโม จ ปุคฺคโล สีเลสุ จ ปริปูรการี, สมาธิสฺมิญฺจ ปริปูรการี, ปญฺญาย มตฺตโส การี? อนาคามี – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สีเลสุ จ ปริปูรการี, สมาธิสฺมิญฺจ ปริปูรการี, ปญฺญาย มตฺตโส การี.

128. いかなる人が、戒において円満に実行し、三昧において円満に実行し、智慧において適度に実行する人であるか。それは不還者（不還果を得た者）である。この人は、戒において円満に実行し、三昧において円満に実行し、智慧において適度に実行する人であると言われる。

๑๒๙. กตโม จ ปุคฺคโล สีเลสุ จ ปริปูรการี, สมาธิสฺมิญฺจ ปริปูรการี, ปญฺญาย จ ปริปูรการี? อรหา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สีเลสุ จ ปริปูรการี, สมาธิสฺมิญฺจ ปริปูรการี, ปญฺญาย จ ปริปูรการี.

129. いかなる人が、戒において円満に実行し、三昧において円満に実行し、智慧において円満に実行する人であるか。それは阿羅漢である。この人は、戒において円満に実行し、三昧において円満に実行し、智慧において円満に実行する人であると言われる。

๑๓๐. ตตฺถ กตเม ตโย สตฺถาโร? อิเธกจฺโจ สตฺถา กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, น รูปานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, น เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ. อิธ ปเนกจฺโจ สตฺถา กามานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, รูปานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, น เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ. อิธ ปเนกจฺโจ สตฺถา กามานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, รูปานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, เวทนานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ.

130. そこにおいて、三種の師とはいかなるものか。ここに、ある師は欲（欲愛）の遍知（完全に知って捨てること）を説くが、色（物質的形態）の遍知を説かず、受（感受作用）の遍知を説かない。また、ある師は欲の遍知を説き、色の遍知を説くが、受の遍知を説かない。また、ある師は欲の遍知を説き、色の遍知を説き、受の遍知を説く。

ตตฺร ยฺวายํ สตฺถา กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, น รูปานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, น เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, รูปาวจรสมาปตฺติยา ลาภี สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺร ยฺวายํ สตฺถา กามานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, รูปานญฺจ [Pg.143] ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, น เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, อรูปาวจรสมาปตฺติยา ลาภี สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺร ยฺวายํ สตฺถา กามานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, รูปานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, เวทนานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. อิเม ตโย สตฺถาโร.

そのうち、欲の遍知を説き、色の遍知を説かず、受の遍知を説かない師は、色界の等至（色界定）を得た師であると知るべきである。そのうち、欲の遍知を説き、色の遍知を説くが、受の遍知を説かない師は、無色界の等至（無色界定）を得た師であると知るべきである。そのうち、欲の遍知を説き、色の遍知を説き、受の遍知を説く師は、正等覚者（正自覚者）である師であると知るべきである。これらが三種の師である。

๑๓๑. ตตฺถ กตเม อปเรปิ ตโย สตฺถาโร? อิเธกจฺโจ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ, อภิสมฺปรายญฺจ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ. อิธ ปเนกจฺโจ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ, โน จ โข อภิสมฺปรายํ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ. อิธ ปเนกจฺโจ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต น ปญฺญเปติ, อภิสมฺปรายญฺจ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต น ปญฺญเปติ.

131. そこにおいて、他の三種の師とはいかなるものか。ここに、ある師は現世において我（アートマン）を真実かつ堅固なものとして説き、来世においても我を真実かつ堅固なものとして説く。また、ある師は現世において我を真実かつ堅固なものとして説くが、来世においては我を真実かつ堅固なものとして説かない。また、ある師は現世において我を真実かつ堅固なものとして説かず、来世においても我を真実かつ堅固なものとして説かない。

ตตฺร ยฺวายํ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ, อภิสมฺปรายญฺจ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ, สสฺสตวาโท สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺร ยฺวายํ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ, โน จ โข อภิสมฺปรายํ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ, อุจฺเฉทวาโท สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺร ยฺวายํ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต น ปญฺญเปติ, อภิสมฺปรายญฺจ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต น ปญฺญเปติ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. อิเม อปเรปิ ตโย สตฺถาโร.

そのうち、現世において我を真実かつ堅固なものとして説き、来世においても我を真実かつ堅固なものとして説く師は、常住論者（常見者）である師であると知るべきである。そのうち、現世において我を真実かつ堅固なものとして説くが、来世においては我を真実かつ堅固なものとして説かない師は、断滅論者（断見者）である師であると知るべきである。そのうち、現世において我を真実かつ堅固なものとして説かず、来世においても我を真実かつ堅固なものとして説かない師は、正等覚者である師であると知るべきである。これらが他の三種の師である。

ติกนิทฺเทโส.

三法（ティカ）の解説（ニッデーサ）終わる。

๔. จตุกฺกปุคฺคลปญฺญตฺติ

4. 四法（チャトゥッカ）の個人施設（プッガラ・パンニャッティ）。

๑๓๒. กตโม จ ปุคฺคโล อสปฺปุริโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปาณาติปาตี โหติ, อทินฺนาทายี โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารี โหติ, มุสาวาที โหติ, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐายี โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อสปฺปุริโส’’.

132. いかなる人が非善士（卑劣な人）であるか。ここに、ある人は殺生をし、盗み（不当な取得）をし、邪淫（不適切な性関係）をし、嘘（妄語）をつき、放逸の原因となる酒類や酔わせるものを飲む。この人は“非善士”と言われる。

๑๓๓. กตโม จ ปุคฺคโล อสปฺปุริเสน อสปฺปุริสตโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ ปาณาติปาตี โหติ ปรญฺจ ปาณาติปาเต สมาทเปติ[Pg.144], อตฺตนา จ อทินฺนาทายี โหติ ปรญฺจ อทินฺนาทาเน สมาทเปติ, อตฺตนา จ กาเมสุมิจฺฉาจารี โหติ ปรญฺจ กาเมสุมิจฺฉาจาเร สมาทเปติ, อตฺตนา จ มุสาวาที โหติ ปรญฺจ มุสาวาเท สมาทเปติ, อตฺตนา จ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐายี โหติ ปรญฺจ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐาเน สมาทเปติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อสปฺปุริเสน อสปฺปุริสตโร’’.

133. いかなる人が非善士よりもさらに非善士（より卑劣な人）であるか。ここに、ある人は自ら殺生をし、他者にも殺生を勧め、自ら盗みをし、他者にも盗みを勧め、自ら邪淫をし、他者にも邪淫を勧め、自ら嘘をつき、他者にも嘘をつくことを勧め、自ら放逸の原因となる酒類や酔わせるものを飲み、他者にも酒類や酔わせるものを飲むことを勧める。この人は“非善士よりもさらに非善士”と言われる。

๑๓๔. กตโม จ ปุคฺคโล สปฺปุริโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ, มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สปฺปุริโส’’.

134. いかなる人が善士（徳高い人）であるか。ここに、ある人は殺生を離れ、盗みを離れ、邪淫を離れ、嘘をつくことを離れ、放逸の原因となる酒類や酔わせるものを飲むことを離れている。この人は“善士”と言われる。

๑๓๕. กตโม จ ปุคฺคโล สปฺปุริเสน สปฺปุริสตโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ ปาณาติปาตา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ อทินฺนาทานา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ มุสาวาทา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณิยา สมาทเปติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สปฺปุริเสน สปฺปุริสตโร’’.

135. “善人よりもさらに優れた善人とはどのような人か。ここに、ある人は、自ら殺生を離れ、他者にも殺生を離れるよう勧め、自ら不当な取得（盗み）を離れ、他者にも不当な取得を離れるよう勧め、自ら邪淫を離れ、他者にも邪淫を離れるよう勧め、自ら虚偽の言葉を離れ、他者にも虚偽の言葉を離れるよう勧め、自ら放逸の原因となる酒類や酔いをもたらすものを離れ、他者にも放逸の原因となる酒類や酔いをもたらすものを離れるよう勧める。この人を‘善人よりもさらに優れた善人’という。”

๑๓๖. กตโม จ ปุคฺคโล ปาโป? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปาณาติปาตี โหติ, อทินฺนาทายี โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารี โหติ, มุสาวาที โหติ, ปิสุณวาโจ โหติ, ผรุสวาโจ โหติ, สมฺผปฺปลาปี โหติ, อภิชฺฌาลุ โหติ, พฺยาปนฺนจิตฺโต โหติ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปาโป’’.

136. “悪人とはどのような人か。ここに、ある人は、生きものを殺し、不当な取得（盗み）をし、邪淫を行い、虚偽の言葉を語り、離間させる言葉（中傷）を語り、粗暴な言葉を語り、無益な言葉（戯論）を語り、貪欲であり、害意ある心を持ち、邪見を持つ。この人を‘悪人’という。”

๑๓๗. กตโม จ ปุคฺคโล ปาเปน ปาปตโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ ปาณาติปาตี โหติ ปรญฺจ ปาณาติปาเต สมาทเปติ, อตฺตนา [Pg.145] จ อทินฺนาทายี โหติ ปรญฺจ อทินฺนาทาเน สมาทเปติ, อตฺตนา จ กาเมสุมิจฺฉาจารี โหติ ปรญฺจ กาเมสุมิจฺฉาจาเร สมาทเปติ, อตฺตนา จ มุสาวาที โหติ ปรญฺจ มุสาวาเท สมาทเปติ, อตฺตนา จ ปิสุณวาโจ โหติ ปรญฺจ ปิสุณาย วาจาย สมาทเปติ, อตฺตนา จ ผรุสวาโจ โหติ ปรญฺจ ผรุสาย วาจาย สมาทเปติ, อตฺตนา จ สมฺผปฺปลาปี โหติ ปรญฺจ สมฺผปฺปลาเป สมาทเปติ, อตฺตนา จ อภิชฺฌาลุ โหติ ปรญฺจ อภิชฺฌาย สมาทเปติ, อตฺตนา จ พฺยาปนฺนจิตฺโต โหติ ปรญฺจ พฺยาปาเท สมาทเปติ, อตฺตนา จ มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ ปรญฺจ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมาทเปติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปาเปน ปาปตโร’’.

137. “悪人よりもさらに甚だしい悪人とはどのような人か。ここに、ある人は、自ら生きものを殺し、他者にも殺生を勧め、自ら不当な取得をし、他者にも不当な取得を勧め、自ら邪淫を行い、他者にも邪淫を勧め、自ら虚偽の言葉を語り、他者にも虚偽の言葉を勧め、自ら離間させる言葉を語り、他者にも離間させる言葉を勧め、自ら粗暴な言葉を語り、他者にも粗暴な言葉を勧め、自ら無益な言葉を語り、他者にも無益な言葉を勧め、自ら貪欲であり、他者にも貪欲を勧め、自ら害意ある心を持ち、他者にも害意を持つことを勧め、自ら邪見を持ち、他者にも邪見を勧める。この人を‘悪人よりもさらに甚だしい悪人’という。”

๑๓๘. กตโม จ ปุคฺคโล กลฺยาโณ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ, มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ, ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ, ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ, สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต โหติ, อนภิชฺฌาลุ โหติ, อพฺยาปนฺนจิตฺโต โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กลฺยาโณ’’.

138. “善き人（善士）とはどのような人か。ここに、ある人は、殺生を離れ、不当な取得を離れ、邪淫を離れ、虚偽の言葉を離れ、離間させる言葉を離れ、粗暴な言葉を離れ、無益な言葉を離れ、無貪であり、害意なき心を持ち、正見を持つ。この人を‘善き人’という。”

๑๓๙. กตโม จ ปุคฺคโล กลฺยาเณน กลฺยาณตโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ ปาณาติปาตา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ อทินฺนาทานา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ มุสาวาทา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ ปิสุณาย วาจาย เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ ผรุสาย วาจาย เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ สมฺผปฺปลาปา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ อนภิชฺฌาลุ โหติ ปรญฺจ อนภิชฺฌาย สมาทเปติ, อตฺตนา จ อพฺยาปนฺนจิตฺโต โหติ ปรญฺจ อพฺยาปาเท สมาทเปติ, อตฺตนา จ สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ ปรญฺจ [Pg.146] สมฺมาทิฏฺฐิยา สมาทเปติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กลฺยาเณน กลฺยาณตโร’’.

139. “善き人よりもさらに優れた善き人とはどのような人か。ここに、ある人は、自ら殺生を離れ、他者にも殺生を離れるよう勧め、自ら不当な取得を離れ、他者にも不当な取得を離れるよう勧め、自ら邪淫を離れ、他者にも邪淫を離れるよう勧め、自ら虚偽의言葉を離れ、他者にも虚偽の言葉を離れるよう勧め、自ら離間させる言葉を離れ、他者にも離間させる言葉を離れるよう勧め、自ら粗暴な言葉を離れ、他者にも粗暴な言葉を離れるよう勧め、自ら無益な言葉を離れ、他者にも無益な言葉を離れるよう勧め、自ら無貪であり、他者にも無貪であることを勧め、自ら害意なき心を持ち、他者にも害意なき心を持つよう勧め、自ら正見を持ち、他者にも正見を勧める。この人を‘善き人よりもさらに優れた善き人’という。”

๑๔๐. กตโม จ ปุคฺคโล ปาปธมฺโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปาณาติปาตี โหติ, อทินฺนาทายี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปาปธมฺโม’’.

140. “悪しき法（性質）を持つ人とはどのような人か。ここに、ある人は、生きものを殺し、不当な取得をし……（中略）……邪見を持つ。この人を‘悪しき法を持つ人’という。”

๑๔๑. กตโม จ ปุคฺคโล ปาปธมฺเมน ปาปธมฺมตโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ ปาณาติปาตี โหติ ปรญฺจ ปาณาติปาเต สมาทเปติ, อตฺตนา จ อทินฺนาทายี โหติ ปรญฺจ อทินฺนาทาเน สมาทเปติ…เป… อตฺตนา จ มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ ปรญฺจ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมาทเปติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปาปธมฺเมน ปาปธมฺมตโร’’.

141. “悪しき法を持つ人よりもさらに甚だしく悪しき法を持つ人とはどのような人か。ここに、ある人は、自ら生きものを殺し、他者にも殺生を勧め、自ら不当な取得をし、他者にも不当な取得を勧め……（中略）……自ら邪見を持ち、他者にも邪見を勧める。この人を‘悪しき法を持つ人よりもさらに甚だしく悪しき法を持つ人’という。”

๑๔๒. กตโม จ ปุคฺคโล กลฺยาณธมฺโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ…เป… สมาทิฏฺฐิ โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กลฺยาณธมฺโม’’.

142. “善き法（性質）を持つ人とはどのような人か。ここに、ある人は、殺生を離れ、不当な取得を離れ……（中略）……正見を持つ。この人を‘善き法を持つ人’という。”

๑๔๓. กตโม จ ปุคฺคโล กลฺยาณธมฺเมน กลฺยาณธมฺมตโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ ปาณาติปาตา เวรมณิยา สมาทเปติ…เป… อตฺตนา จ สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ ปรญฺจ สมฺมาทิฏฺฐิยา สมาทเปติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กลฺยาณธมฺเมน กลฺยาณธมฺมตโร’’.

143. “善き法を持つ人よりもさらに優れた善き法を持つ人とはどのような人か。ここに、ある人は、自ら殺生を離れ、他者にも殺生を離れるよう勧め……（中略）……自ら正見を持ち、他者にも正見を勧める。この人を‘善き法を持つ人よりもさらに優れた善き法を持つ人’という。”

๑๔๔. กตโม จ ปุคฺคโล สาวชฺโช? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สาวชฺเชน กายกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ, สาวชฺเชน วจีกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ, สาวชฺเชน มโนกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สาวชฺโช’’.

144. “有罪（過失ある）の人とはどのような人か。ここに、ある人は、過失ある身の行為（身業）を具え、過失ある言葉の行為（口業）を具え、過失ある心の行為（意業）を具えている。この人を‘有罪の人’という。”

๑๔๕. กตโม จ ปุคฺคโล วชฺชพหุโล? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สาวชฺเชน พหุลํ กายกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ อปฺปํ อนวชฺเชน, สาวชฺเชน พหุลํ วจีกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ อปฺปํ อนวชฺเชน, สาวชฺเชน พหุลํ มโนกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ อปฺปํ อนวชฺเชน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘วชฺชพหุโล’’.

145. 過失の多い人とはどのような人か。ここに、ある人は、過失のある身業が多く、過失のない身業が少ない。過失のある口業が多く、過失のない口業が少ない。過失のある意業が多く、過失のない意業が少ない。この人を‘過失の多い人’という。

๑๔๖. กตโม [Pg.147] จ ปุคฺคโล อปฺปวชฺโช? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อนวชฺเชน พหุลํ กายกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ อปฺปํ สาวชฺเชน, อนวชฺเชน พหุลํ วจีกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ อปฺปํ สาวชฺเชน, อนวชฺเชน พหุลํ มโนกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ อปฺปํ สาวชฺเชน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อปฺปวชฺโช’’.

146. 過失の少ない人とはどのような人か。ここに、ある人は、過失のない身業が多く、過失のある身業が少ない。過失のない口業が多く、過失のある口業が少ない。過失のない意業が多く、過失のある意業が少ない。この人を‘過失の少ない人’という。

๑๔๗. กตโม จ ปุคฺคโล อนวชฺโช? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อนวชฺเชน กายกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ, อนวชฺเชน วจีกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ, อนวชฺเชน มโนกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนวชฺโช’’.

147. 過失のない人とはどのような人か。ここに、ある人は、過失のない身業を備え、過失のない口業を備え、過失のない意業を備えている。この人を‘過失のない人’という。

๑๔๘. กตโม จ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู? ยสฺส ปุคฺคลสฺส สห อุทาหฏเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุคฺฆฏิตญฺญู’’.

148. 略説によって悟る人（発機知者）とはどのような人か。提示された瞬間に法の悟りが生じる人、この人を‘略説によって悟る人’という。

๑๔๙. กตโม จ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู? ยสฺส ปุคฺคลสฺส สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘วิปญฺจิตญฺญู’’.

149. 詳説によって悟る人（広演知者）とはどのような人か。簡潔に説かれたことの意味が詳細に解説されるときに法の悟りが生じる人、この人を‘詳説によって悟る人’という。

๑๕๐. กตโม จ ปุคฺคโล เนยฺโย? ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทฺเทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโส มนสิกโรโต กลฺยาณมิตฺเต เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต เอวํ อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘เนยฺโย’’.

150. 導かれるべき人（所導者）とはどのような人か。教示を受け、質問し、如理に作意し、善友に親近し、事え、供養することによって、このように漸次的に法の悟りが生じる人、この人を‘導かれるべき人’という。

๑๕๑. กตโม จ ปุคฺคโล ปทปรโม? ยสฺส ปุคฺคลสฺส พหุมฺปิ สุณโต พหุมฺปิ ภณโต พหุมฺปิ ธารยโต พหุมฺปิ วาจยโต น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปทปรโม’’.

151. 文句を究極とする人（文句為最者）とはどのような人か。多くを聞き、多くを語り、多くを保持し、多くを唱えても、その生涯において法の悟りが生じない人、この人を‘文句を究極とする人’という。

๑๕๒. กตโม จ ปุคฺคโล ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน ยุตฺตํ วทติ โน สีฆํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโน’’.

152. 適切な弁才はあるが、自在な弁才はない人とはどのような人か。ここに、ある人は問いを向けられたとき、適切なことを述べるが、迅速には述べない。この人を‘適切な弁才はあるが、自在な弁才はない人’という。

๑๕๓. กตโม [Pg.148] จ ปุคฺคโล มุตฺตปฺปฏิภาโน โน ยุตฺตปฺปฏิภาโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน สีฆํ วทติ โน ยุตฺตํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘มุตฺตปฺปฏิภาโน โน ยุตฺตปฺปฏิภาโน’’.

153. 自在な弁才はあるが、適切な弁才はない人とはどのような人か。ここに、ある人は問いを向けられたとき、迅速に述べるが、適切なことを述べない。この人を‘自在な弁才はあるが、適切な弁才はない人’という。

๑๕๔. กตโม จ ปุคฺคโล ยุตฺตปฺปฏิภาโน จ มุตฺตปฺปฏิภาโน จ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน ยุตฺตญฺจ วทติ สีฆญฺจ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ยุตฺตปฺปฏิภาโน จ มุตฺตปฺปฏิภาโน จ’’.

154. 適切な弁才もあり、自在な弁才もある人とはどのような人か。ここに、ある人は問いを向けられたとき、適切なことを述べ、かつ迅速に述べる。この人を‘適切な弁才もあり、自在な弁才もある人’という。

๑๕๕. กตโม จ ปุคฺคโล เนว ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน เนว ยุตฺตํ วทติ โน สีฆํ – อยํ วุจฺจติ, ปุคฺคโล ‘‘เนว ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโน’’.

155. 適切な弁才もなく、自在な弁才もない人とはどのような人か。ここに、ある人は問いを向けられたとき、適切なことも述べず、迅速にも述べない。この人を‘適切な弁才もなく、自在な弁才もない人’という。

๑๕๖. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร ธมฺมกถิกา ปุคฺคลา? อิเธกจฺโจ ธมฺมกถิโก อปฺปญฺจ ภาสติ อสหิตญฺจ, ปริสา จสฺส น กุสลา โหติ สหิตาสหิตสฺส. เอวรูโป ธมฺมกถิโก เอวรูปาย ปริสาย ธมฺมกถิโกตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ.

156. そこにおいて、四種の説法者とはどのような人か。ここに、ある説法者は、少ししか語らず、また有益でもない。そして、その聴衆も有益か無益かを判別するのに巧みではない。このような説法者は、このような聴衆において、ただ‘説法者’という数に入る。

อิธ ปเนกจฺโจ ธมฺมกถิโก อปฺปญฺจ ภาสติ สหิตญฺจ, ปริสา จสฺส กุสลา โหติ สหิตาสหิตสฺส. เอวรูโป ธมฺมกถิโก เอวรูปาย ปริสาย ธมฺมกถิโกตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ.

またここに、ある説法者は、少ししか語らないが、有益である。そして、その聴衆も有益か無益かを判別するのに巧みである。このような説法者は、このような聴衆において、‘説法者’という数に入る。

อิธ ปเนกจฺโจ ธมฺมกถิโก พหุญฺจ ภาสติ อสหิตญฺจ, ปริสา จสฺส น กุสลา โหติ สหิตาสหิตสฺส. เอวรูโป ธมฺมกถิโก เอวรูปาย ปริสาย ธมฺมกถิโกตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ.

またここに、ある説法者は、多くを語るが、有益ではない。そして、その聴衆も有益か無益かを判別するのに巧みではない。このような説法者は、このような聴衆において、‘説法者’という数に入る。

อิธ ปเนกจฺโจ ธมฺมกถิโก พหุญฺจ ภาสติ สหิตญฺจ, ปริสา จสฺส กุสลา โหติ สหิตาสหิตสฺส. เอวรูโป ธมฺมกถิโก เอวรูปาย ปริสาย ธมฺมกถิโกตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. อิเม จตฺตาโร ‘‘ธมฺมกถิกา ปุคฺคลา’’.

またここに、ある説法者は、多くを語り、かつ有益である。そして、その聴衆も有益か無益かを判別するのに巧みである。このような説法者は、このような聴衆において、‘説法者’という数に入る。これらが四種の‘説法者’である。

๑๕๗. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร วลาหกูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาโร วลาหกา – คชฺชิตา โน วสฺสิตา, วสฺสิตา โน คชฺชิตา, คชฺชิตา จ วสฺสิตา จ, เนว คชฺชิตา โน วสฺสิตา. เอวเมวํ จตฺตาโรเม วลาหกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร[Pg.149]? คชฺชิตา โน วสฺสิตา, วสฺสิตา โน คชฺชิตา, คชฺชิตา จ วสฺสิตา จ, เนว คชฺชิตา โน วสฺสิตา.

157. そこにおいて、雲に似た四種の人とはどのような人か。四種の雲がある。雷鳴のみで雨を降らせないもの、雨を降らせるが雷鳴のないもの、雷鳴もあり雨も降らせるもの、雷鳴もなく雨も降らせないものである。これと同様に、雲に似たこれら四種の人が世の中に存在する。四種とは何か。雷鳴のみで雨を降らせない者、雨を降らせるが雷鳴のない者、雷鳴もあり雨も降らせる者、雷鳴もなく雨も降らせない者である。

กถญฺจ ปุคฺคโล คชฺชิตา โหติ โน วสฺสิตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ภาสิตา โหติ, โน กตฺตา. เอวํ ปุคฺคโล คชฺชิตา โหติ, โน วสฺสิตา. เสยฺยถาปิ โส วลาหโก คชฺชิตา โน วสฺสิตา, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は雷鳴のみで雨を降らせない者となるのか。ここに、ある人は語る者であるが、実行する者ではない。このように、人は雷鳴のみで雨を降らせない者となる。あたかも、あの雲が雷鳴のみで雨を降らせないように、この人はそれと同様であると見なされるべきである。

กถญฺจ ปุคฺคโล วสฺสิตา โหติ โน คชฺชิตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กตฺตา โหติ, โน ภาสิตา. เอวํ ปุคฺคโล วสฺสิตา โหติ โน คชฺชิตา. เสยฺยถาปิ โส วลาหโก วสฺสิตา โน คชฺชิตา, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は雨を降らせるが雷鳴のない者となるのか。ここに、ある人は実行する者であるが、語る者ではない。このように、人は雨を降らせるが雷鳴のない者となる。あたかも、あの雲が雨を降らせるが雷鳴のないように、この人はそれと同様であると見なされるべきである。

กถญฺจ ปุคฺคโล คชฺชิตา จ โหติ วสฺสิตา จ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ภาสิตา จ โหติ, กตฺตา จ. เอวํ ปุคฺคโล คชฺชิตา จ โหติ วสฺสิตา จ. เสยฺยถาปิ โส วลาหโก คชฺชิตา จ วสฺสิตา จ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は雷鳴もあり雨も降らせる者となるのか。ここに、ある人は語る者であり、かつ実行する者である。このように、人は雷鳴もあり雨も降らせる者となる。あたかも、あの雲が雷鳴もあり雨も降らせるように、この人はそれと同様であると見なされるべきである。

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว คชฺชิตา โหติ โน วสฺสิตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล เนว ภาสิตา โหติ โน กตฺตา. เอวํ ปุคฺคโล เนว คชฺชิตา โหติ โน วสฺสิตา. เสยฺยถาปิ โส วลาหโก เนว คชฺชิตา โน วสฺสิตา, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は雷鳴も轟かせず、雨も降らせない者となるのか。ここに、ある人は語ることもなく、行うこともない。このように、人は雷鳴も轟かせず、雨も降らせない者となる。あたかも、あの雲が雷鳴も轟かせず、雨も降らせないのと同様に、この人はその雲に例えられる。

อิเม จตฺตาโร วลาหกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

これら四種の雲に例えられる人々が、世の中に存在している。

๑๕๘. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร มูสิกูปมา ปุคฺคลา? จตสฺโส มูสิกา – คาธํ กตฺตา โน วสิตา, วสิตา โน คาธํ กตฺตา, คาธํ กตฺตา จ วสิตา จ, เนว คาธํ กตฺตา โน วสิตา. เอวเมวํ จตฺตาโรเม มูสิกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? คาธํ กตฺตา โน วสิตา, วสิตา โน คาธํ กตฺตา, คาธํ กตฺตา จ วสิตา จ, เนว คาธํ กตฺตา โน วสิตา.

158. そこで、どのような四種の鼠に例えられる人々がいるのか。四種の鼠がいる。穴を掘るが住まない鼠、住むが穴を掘らない鼠、穴を掘りかつ住む鼠、穴を掘らず住みもしない鼠である。これと同様に、これら四種の鼠に例えられる人々が、世の中に存在している。どのような四種か。穴を掘るが住まない者、住むが穴を掘らない者、穴を掘りかつ住む者、穴を掘らず住みもしない者である。

กถญฺจ ปุคฺคโล คาธํ กตฺตา โหติ โน วสิตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ธมฺมํ ปริยาปุณาติ – สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ [Pg.150] ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล คาธํ กตฺตา โหติ โน วสิตา. เสยฺยถาปิ สา มูสิกา คาธํ กตฺตา โน วสิตา, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は穴を掘るが住まない者となるのか。ここに、ある人は教え（法）を習得する。すなわち、スッタ（経）、ゲイヤ（応頌）、ヴェイヤカラナ（記説）、ガーター（偈）、ウダーナ（自説経）、イティヴッタカ（如是語）、ジャータカ（本生経）、アッブータダンマ（未曾有法）、ヴェーダッラ（方等）である。しかし、彼は“これは苦である”とありのままに知らず、“これは苦の集起である”とありのままに知らず、“これは苦の滅尽である”とありのままに知らず、“これは苦の滅尽に至る道である”とありのままに知らない。このように、人は穴を掘るが住まない者となる。あたかも、あの鼠が穴を掘るが住まないのと同様に、この人はその鼠に例えられる。

กถญฺจ ปุคฺคโล วสิตา โหติ โน คาธํ กตฺตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ธมฺมํ น ปริยาปุณาติ – สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล วสิตา โหติ โน คาธํ กตฺตา. เสยฺยถาปิ สา มูสิกา วสิตา โน คาธํ กตฺตา, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は住むが穴を掘らない者となるのか。ここに、ある人は教えを習得しない。すなわち、スッタ、ゲイヤ、ヴェイヤカラナ、ガーター、ウダーナ、イティヴッタカ、ジャータカ、アッブータダンマ、ヴェーダッラを習得しない。しかし、彼は“これは苦である”とありのままに知り、“これは苦の集起である”とありのままに知り、“これは苦の滅尽である”とありのままに知り、“これは苦の滅尽に至る道である”とありのままに知る。このように、人は住むが穴を掘らない者となる。あたかも、あの鼠が住むが穴を掘らないのと同様に、この人はその鼠に例えられる。

กถญฺจ ปุคฺคโล คาธํ กตฺตา จ โหติ วสิตา จ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ธมฺมํ ปริยาปุณาติ – สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล คาธํ กตฺตา จ โหติ วสิตา จ. เสยฺยถาปิ สา มูสิกา คาธํ กตฺตา จ วสิตา จ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は穴を掘りかつ住む者となるのか。ここに、ある人は教えを習得する。すなわち、スッタ、ゲイヤ、ヴェイヤカラナ、ガーター、ウダーナ、イティヴッタカ、ジャータカ、アッブータダンマ、ヴェーダッラである。そして、彼は“これは苦である”とありのままに知り、“これは苦の集起である”とありのままに知り、“これは苦の滅尽である”とありのままに知り、“これは苦の滅尽に至る道である”とありのままに知る。このように、人は穴を掘りかつ住む者となる。あたかも、あの鼠が穴を掘りかつ住むのと同様に、この人はその鼠に例えられる。

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว คาธํ กตฺตา โหติ โน วสิตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ธมฺมํ น ปริยาปุณาติ – สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล เนว คาธํ กตฺตา โหติ โน วสิตา. เสยฺยถาปิ สา มูสิกา เนว คาธํ กตฺตา โน วสิตา, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は穴を掘らず住みもしない者となるのか。ここに、ある人は教えを習得しない。すなわち、スッタ、ゲイヤ、ヴェイヤカラナ、ガーター、ウダーナ、イティヴッタカ、ジャータカ、アッブータダンマ、ヴェーダッラを習得しない。そして、彼は“これは苦である”とありのままに知らず、“これは苦の集起である”とありのままに知らず、“これは苦の滅尽である”とありのままに知らず、“これは苦の滅尽に至る道である”とありのままに知らない。このように、人は穴を掘らず住みもしない者となる。あたかも、あの鼠が穴を掘らず住みもしないのと同様に、この人はその鼠に例えられる。

อิเม จตฺตาโร มูสิกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

これら四種の鼠に例えられる人々が、世の中に存在している。

๑๕๙. ตตฺถ [Pg.151] กตเม จตฺตาโร อมฺพูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาริ อมฺพานิ – อามํ ปกฺกวณฺณิ, ปกฺกํ อามวณฺณิ, อามํ อามวณฺณิ, ปกฺกํ ปกฺกวณฺณิ. เอวเมวํ จตฺตาโรเม อมฺพูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? อาโม ปกฺกวณฺณี, ปกฺโก อามวณฺณี, อาโม อามวณฺณี, ปกฺโก ปกฺกวณฺณี.

159. そこで、どのような四種のマンゴーに例えられる人々がいるのか。四種のマンゴーがある。未熟であるが熟した色をしているもの、熟しているが未熟な色をしているもの、未熟で未熟な色をしているもの、熟して熟した色をしているものである。これと同様に、これら四種のマンゴーに例えられる人々が、世の中に存在している。どのような四種か。未熟であるが熟した色をしている者、熟しているが未熟な色をしている者、未熟で未熟な色をしている者、熟して熟した色をしている者である。

กถญฺจ ปุคฺคโล อาโม โหติ ปกฺกวณฺณี? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล อาโม โหติ ปกฺกวณฺณี. เสยฺยถาปิ ตํ อมฺพํ อามํ ปกฺกวณฺณิ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は未熟であるが熟した色をしている者となるのか。ここに、ある人の進退、注視、屈伸、そして大衣・鉢・衣の保持が、端正で清らかなものである。しかし、彼は“これは苦である”とありのままに知らず、“これは苦の集起である”とありのままに知らず、“これは苦の滅尽である”とありのままに知らず、“これは苦の滅尽に至る道である”とありのままに知らない。このように、人は未熟であるが熟した色をしている者となる。あたかも、あのマンゴーが未熟であるが熟した色をしているのと同様に、この人はそのマンゴーに例えられる。

กถญฺจ ปุคฺคโล ปกฺโก โหติ อามวณฺณี? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส น ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ปกฺโก โหติ อามวณฺณี. เสยฺยถาปิ ตํ อมฺพํ ปกฺกํ อามวณฺณิ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は熟しているが未熟な色をしている者となるのか。ここに、ある人の進退、注視、屈伸、そして大衣・鉢・衣の保持が、端正で清らかなものではない。しかし、彼は“これは苦である”とありのままに知り、“これは苦の集起である”とありのままに知り、“これは苦の滅尽である”とありのままに知り、“これは苦の滅尽に至る道である”とありのままに知る。このように、人は熟しているが未熟な色をしている者となる。あたかも、あのマンゴーが熟しているが未熟な色をしているのと同様に、この人はそのマンゴーに例えられる。

กถญฺจ ปุคฺคโล อาโม โหติ อามวณฺณี? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส น ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล อาโม โหติ อามวณฺณี. เสยฺยถาปิ ตํ อมฺพํ อามํ อามวณฺณิ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は未熟でありながら未熟な外見（色）をしているのか。この世において、ある人の進退、注視、側視、屈伸、衣鉢の保持が端正ではない。その人は“これは苦である”とありのままに知らず……（中略）……“これは苦の滅に至る道である”とありのままに知らない。このように、人は未熟でありながら未熟な外見をしているのである。あたかも、あのマンゴーが未熟で未熟な色をしているように、この人はそれと同様であると見なされるべきである。

กถญฺจ ปุคฺคโล ปกฺโก โหติ ปกฺกวณฺณี? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ [Pg.152] …เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ปกฺโก โหติ ปกฺกวณฺณี. เสยฺยถาปิ ตํ อมฺพํ ปกฺกํ ปกฺกวณฺณิ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は熟しており、かつ熟した外見（色）をしているのか。この世において、ある人の進退、注視、側視、屈伸、衣鉢の保持が端正である。その人は“これは苦である”とありのままに知り……（中略）……“これは苦の滅に至る道である”とありのままに知る。このように、人は熟しており、かつ熟した外見をしているのである。あたかも、あのマンゴーが熟して熟した色をしているように、この人はそれと同様であると見なされるべきである。

อิเม จตฺตาโร อมฺพูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

これら四種のマンゴーに例えられる人々が、世の中に存在している。

๑๖๐. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร กุมฺภูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาโร กุมฺภา – ตุจฺโฉ ปิหิโต, ปูโร วิวโฏ, ตุจฺโฉ วิวโฏ, ปูโร ปิหิโต. เอวเมวํ จตฺตาโรเม กุมฺภูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? ตุจฺโฉ ปิหิโต, ปูโร วิวโฏ, ตุจฺโฉ วิวโฏ, ปูโร ปิหิโต.

160. そこで、どのような四種の甕（かめ）に例えられる人々がいるのか。四種の甕がある。すなわち、空で蓋がされたもの、満ちて開いているもの、空で開いているもの、満ちて蓋がされたものである。これと同様に、これら四種の甕に例えられる人々が世の中に存在している。その四種とは何か。空で蓋がされたもの、満ちて開いているもの、空で開いているもの、満ちて蓋がされたものである。

กถญฺจ ปุคฺคโล ตุจฺโฉ โหติ ปิหิโต? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ตุจฺโฉ โหติ ปิหิโต. เสยฺยถาปิ โส กุมฺโภ ตุจฺโฉ ปิหิโต, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は空でありながら蓋がされた甕のようであるのか。この世において、ある人の進退、注視、側視、屈伸、衣鉢の保持が端正である。しかし、その人は“これは苦である”とありのままに知らず……（中略）……“これは苦の滅に至る道である”とありのままに知らない。このように、人は空でありながら蓋がされた甕のようである。あたかも、あの甕が空で蓋がされているように、この人はそれと同様であると見なされるべきである。

กถญฺจ ปุคฺคโล ปูโร โหติ วิวโฏ? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส น ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ปูโร โหติ วิวโฏ. เสยฺยถาปิ โส กุมฺโภ ปูโร วิวโฏ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は満ちていながら開かれた甕のようであるのか。この世において、ある人の進退、注視、側視、屈伸、衣鉢の保持が端正ではない。しかし、その人は“これは苦である”とありのままに知り……（中略）……“これは苦の滅に至る道である”とありのままに知る。このように、人は満ちていながら開かれた甕のようである。あたかも、あの甕が満ちて開かれているように、この人はそれと同様であると見なされるべきである。

กถญฺจ ปุคฺคโล ตุจฺโฉ โหติ วิวโฏ? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส น ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ตุจฺโฉ โหติ วิวโฏ. เสยฺยถาปิ โส กุมฺโภ ตุจฺโฉ วิวโฏ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は空であり、かつ開かれた甕のようであるのか。この世において、ある人の進退、注視、側視、屈伸、衣鉢の保持が端正ではない。その人は“これは苦である”とありのままに知らず……（中略）……“これは苦の滅に至る道である”とありのままに知らない。このように、人は空であり、かつ開かれた甕のようである。あたかも、あの甕が空で開かれているように、この人はそれと同様であると見なされるべきである。

กถญฺจ ปุคฺคโล ปูโร โหติ ปิหิโต? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ [Pg.153] ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ปูโร โหติ ปิหิโต. เสยฺยถาปิ โส กุมฺโภ ปูโร ปิหิโต, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. อิเม จตฺตาโร กุมฺภูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

どのようにして、人は満ちており、かつ蓋がされた甕のようであるのか。この世において、ある人の進退、注視、側視、屈伸、衣鉢の保持が端正である。その人は“これは苦である”とありのままに知り……（中略）……“これは苦の滅に至る道である”とありのままに知る。このように、人は満ちており、かつ蓋がされた甕のようである。あたかも、あの甕が満ちて蓋がされているように、この人はそれと同様であると見なされるべきである。これら四種の甕に例えられる人々が、世の中に存在している。

๑๖๑. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร อุทกรหทูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาโร อุทกรหทา – อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส, คมฺภีโร อุตฺตาโนภาโส, อุตฺตาโน อุตฺตาโนภาโส, คมฺภีโร คมฺภีโรภาโส. เอวเมวํ จตฺตาโรเม อุทกรหทูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส, คมฺภีโร อุตฺตาโนภาโส, อุตฺตาโน อุตฺตาโนภาโส, คมฺภีโร คมฺภีโรภาโส.

161. そこで、どのような四種の池に例えられる人々がいるのか。四種の池がある。すなわち、浅くて深く見えるもの、深くて浅く見えるもの、浅くて浅く見えるもの、深くて深く見えるものである。これと同様に、これら四種の池に例えられる人々が世の中に存在している。その四種とは何か。浅くて深く見えるもの、深くて浅く見えるもの、浅くて浅く見えるもの、深くて深く見えるものである。

กถญฺจ ปุคฺคโล อุตฺตาโน โหติ คมฺภีโรภาโส? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล อุตฺตาโน โหติ คมฺภีโรภาโส. เสยฺยถาปิ โส อุทกรหโท อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は浅いのに深く見える池のようであるのか。この世において、ある人の進退、注視、側視、屈伸、衣鉢の保持が端正である。しかし、その人は“これは苦である”とありのままに知らず……（中略）……“これは苦の滅に至る道である”とありのままに知らない。このように、人は浅いのに深く見える池のようである。あたかも、あの池が浅くて深く見えるように、この人はそれと同様であると見なされるべきである。

กถญฺจ ปุคฺคโล คมฺภีโร โหติ อุตฺตาโนภาโส? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส น ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล คมฺภีโร โหติ อุตฺตาโนภาโส. เสยฺยถาปิ โส อุทกรหโท คมฺภีโร อุตฺตาโนภาโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は深いのに浅く見える池のようであるのか。この世において、ある人の進退、注視、側視、屈伸、衣鉢の保持が端正ではない。しかし、その人は“これは苦である”とありのままに知り……（中略）……“これは苦の滅に至る道である”とありのままに知る。このように、人は深いのに浅く見える池のようである。あたかも、あの池が深くて浅く見えるように、この人はそれと同様であると見なされるべきである。

กถญฺจ ปุคฺคโล อุตฺตาโน โหติ อุตฺตาโนภาโส? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส น ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ [Pg.154] นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล อุตฺตาโน โหติ อุตฺตาโนภาโส. เสยฺยถาปิ โส อุทกรหโท อุตฺตาโน อุตฺตาโนภาโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は浅く、かつ浅く見えるのか。ここにある人は、進むこと、退くこと、直視すること、横を見ること、屈すること、伸ばすこと、大衣・鉢・衣を保持することが、端正（清らかな印象を与えるもの）ではない。彼は“これは苦である”とありのままに知らず、…（中略）…“これは苦の滅に至る道である”とありのままに知らない。このように、人は浅く、かつ浅く見えるのである。あたかも、その池が浅く、かつ浅く見えるように、この人はその池に例えられる。

กถญฺจ ปุคฺคโล คมฺภีโร โหติ คมฺภีโรภาโส? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล คมฺภีโร โหติ คมฺภีโรภาโส. เสยฺยถาปิ โส อุทกรหโท คมฺภีโร คมฺภีโรภาโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. อิเม จตฺตาโร อุทกรหทูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

どのようにして、人は深く、かつ深く見えるのか。ここにある人は、進むこと、退くこと、直視すること、横を見ること、屈すること、伸ばすこと、大衣・鉢・衣を保持することが、端正である。彼は“これは苦である”とありのままに知り、…（中略）…“これは苦の滅に至る道である”とありのままに知る。このように、人は深く、かつ深く見えるのである。あたかも、その池が深く、かつ深く見えるように、この人はその池に例えられる。これら四種の池に例えられる人が、世の中に存在している。

๑๖๒. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร พลีพทฺทูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาโร พลีพทฺทา – สกควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ, ปรควจณฺโฑ โน สกควจณฺโฑ, สกควจณฺโฑ จ ปรควจณฺโฑ จ, เนว สกควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ. เอวเมวํ จตฺตาโรเม พลีพทฺทูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? สกควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ, ปรควจณฺโฑ โน สกควจณฺโฑ, สกควจณฺโฑ จ ปรควจณฺโฑ จ, เนว สกควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ.

162. そこで、どのような四種の雄牛に例えられる人がいるのか。四種の雄牛とは、自らの群れに対しては荒々しいが他者の群れに対しては荒々しくないもの、他者の群れに対しては荒々しいが自らの群れに対しては荒々しくないもの、自らの群れに対しても他者の群れに対しても荒々しいもの、自らの群れに対しても他者の群れに対しても荒々しくないものである。これと同様に、これら四種の雄牛に例えられる人が、世の中に存在している。その四種とは何か。自らの群れに対しては荒々しいが他者の群れに対しては荒々しくない者、他者の群れに対しては荒々しいが自らの群れに対しては荒々しくない者、自らの群れに対しても他者の群れに対しても荒々しい者、自らの群れに対しても他者の群れに対しても荒々しくない者である。

กถญฺจ ปุคฺคโล สกควจณฺโฑ โหติ โน ปรควจณฺโฑ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สกปริสํ อุพฺเพชิตา โหติ, โน ปรปริสํ. เอวํ ปุคฺคโล สกควจณฺโฑ โหติ โน ปรควจณฺโฑ. เสยฺยถาปิ โส พลีพทฺโท สกควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は自らの群れに対しては荒々しいが他者の群れに対しては荒々しくないのか。ここにある人は、自らの集団を怯えさせるが、他者の集団を怯えさせることはない。このように、人は自らの群れに対しては荒々しいが他者の群れに対しては荒々しくない。あたかも、その雄牛が自らの群れに対しては荒々しいが他者の群れに対しては荒々しくないように、この人はその雄牛に例えられる。

กถญฺจ ปุคฺคโล ปรควจณฺโฑ โหติ โน สกควจณฺโฑ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปรปริสํ อุพฺเพชิตา โหติ, โน สกปริสํ. เอวํ ปุคฺคโล ปรควจณฺโฑ โหติ โน สกควจณฺโฑ. เสยฺยถาปิ โส พลีพทฺโท ปรควจณฺโฑ โน สกควจณฺโฑ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は他者の群れに対しては荒々しいが自らの群れに対しては荒々しくないのか。ここにある人は、他者の集団を怯えさせるが、自らの集団を怯えさせることはない。このように、人は他者の群れに対しては荒々しいが自らの群れに対しては荒々しくない。あたかも、その雄牛が他者の群れに対しては荒々しいが自らの群れに対しては荒々しくないように、この人はその雄牛に例えられる。

กถญฺจ ปุคฺคโล สกควจณฺโฑ จ โหติ ปรควจณฺโฑ จ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สกปริสญฺจ อุพฺเพชิตา โหติ, ปรปริสญฺจ. เอวํ ปุคฺคโล [Pg.155] สกควจณฺโฑ จ โหติ ปรควจณฺโฑ จ. เสยฺยถาปิ โส พลีพทฺโท สกควจณฺโฑ จ ปรควจณฺโฑ จ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は自らの群れに対しても他者の群れに対しても荒々しいのか。ここにある人は、自らの集団をも怯えさせ、他者の集団をも怯えさせる。このように、人は自らの群れに対しても他者の群れに対しても荒々しい。あたかも、その雄牛が自らの群れに対しても他者の群れに対しても荒々しいように、この人はその雄牛に例えられる。

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว สกควจณฺโฑ โหติ โน ปรควจณฺโฑ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล เนว สกปริสํ อุพฺเพชิตา โหติ โน ปรปริสํ. เอวํ ปุคฺคโล เนว สกควจณฺโฑ โหติ โน ปรควจณฺโฑ. เสยฺยถาปิ โส พลีพทฺโท เนว สกควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. อิเม จตฺตาโร พลีพทฺทูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

どのようにして、人は自らの群れに対しても他者の群れに対しても荒々しくないのか。ここにある人は、自らの集団をも怯えさせず、他者の集団をも怯えさせない。このように、人は自らの群れに対しても他者の群れに対しても荒々しくない。あたかも、その雄牛が自らの群れに対しても他者の群れに対しても荒々しくないように、この人はその雄牛に例えられる。これら四種の雄牛に例えられる人が、世の中に存在している。

๑๖๓. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร อาสีวิสูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาโร อาสีวิสา – อาคตวิโส โน โฆรวิโส, โฆรวิโส โน อาคตวิโส, อาคตวิโส จ โฆรวิโส จ, เนว อาคตวิโส โน โฆรวิโส. เอวเมวํ จตฺตาโรเม อาสีวิสูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? อาคตวิโส โน โฆรวิโส, โฆรวิโส โน อาคตวิโส, อาคตวิโส จ โฆรวิโส จ, เนว อาคตวิโส โน โฆรวิโส.

163. そこで、どのような四種の毒蛇に例えられる人がいるのか。四種の毒蛇とは、毒の回りは早いが毒性の強くないもの、毒性は強いが毒の回りは早くないもの、毒の回りが早くかつ毒性も強いもの、毒の回りも早くなく毒性も強くないものである。これと同様に、これら四種の毒蛇に例えられる人が、世の中に存在している。その四種とは何か。毒の回りは早いが毒性の強くない者、毒性は強いが毒の回りは早くない者、毒の回りが早くかつ毒性も強い者、毒の回りも早くなく毒性も強くない者である。

กถญฺจ ปุคฺคโล อาคตวิโส โหติ โน โฆรวิโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ น จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เอวํ ปุคฺคโล อาคตวิโส โหติ, โน โฆรวิโส. เสยฺยถาปิ โส อาสีวิโส อาคตวิโส โน โฆรวิโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は毒の回りは早いが毒性の強くないのか。ここにある人は、しばしば怒る。しかし、その怒りは長く、長い夜の間、持続することはない。このように、人は毒の回りは早いが毒性の強くない。あたかも、その毒蛇が毒の回りは早いが毒性の強くないように、この人はその毒蛇に例えられる。

กถญฺจ ปุคฺคโล โฆรวิโส โหติ โน อาคตวิโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล นเหว โข อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เอวํ ปุคฺคโล โฆรวิโส โหติ, โน อาคตวิโส. เสยฺยถาปิ โส อาสีวิโส โฆรวิโส โน อาคตวิโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は毒性は強いが毒の回りは早くないのか。ここにある人は、しばしば怒ることはない。しかし、その怒りは長く、長い夜の間、持続する。このように、人は毒性は強いが毒の回りは早くない。あたかも、その毒蛇が毒性は強いが毒の回りは早くないように、この人はその毒蛇に例えられる。

กถญฺจ ปุคฺคโล อาคตวิโส จ โหติ โฆรวิโส จ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เอวํ ปุคฺคโล อาคตวิโส จ โหติ โฆรวิโส จ. เสยฺยถาปิ [Pg.156] โส อาสีวิโส อาคตวิโส จ โฆรวิโส จ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は毒の回りが早く、かつ毒性も強いのか。ここにある人は、しばしば怒る。そして、その怒りは長く、長い夜の間、持続する。このように、人は毒の回りが早く、かつ毒性も強い。あたかも、その毒蛇が毒の回りが早く、かつ毒性も強いように、この人はその毒蛇に例えられる。

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว อาคตวิโส โหติ โน โฆรวิโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล นเหว โข อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ น จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เอวํ ปุคฺคโล เนว อาคตวิโส โหติ โน โฆรวิโส. เสยฺยถาปิ โส อาสีวิโส เนว อาคตวิโส โน โฆรวิโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. อิเม จตฺตาโร อาสีวิสูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

どのようにして、人は毒の回りも早くなく、かつ毒性も強くないのか。ここにある人は、しばしば怒ることはない。そして、その怒りは長く、長い夜の間、持続することもない。このように、人は毒の回りも早くなく、かつ毒性も強くない。あたかも、その毒蛇が毒の回りも早くなく、かつ毒性も強くないように、この人はその毒蛇に例えられる。これら四種の毒蛇に例えられる人が、世の中に存在している。

๑๖๔. กถญฺจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุปฺปฏิปนฺนานํ มิจฺฉาปฏิปนฺนานํ ติตฺถิยานํ ติตฺถิยสาวกานํ วณฺณํ ภาสติ – ‘‘สุปฺปฏิปนฺนา’’ อิติปิ, ‘‘สมฺมาปฏิปนฺนา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ.

164. どのようにして、ある人は、よく吟味せず、智慧をもって究明することなく、称賛に値しない者の徳を語る者となるのでしょうか。ここに、ある人は、悪しき修行をし、誤った修行をしている外道や外道の弟子たちの徳を、“彼らは正しく修行している”“彼らは如実に修行している”と語ります。このようにして、ある人は、よく吟味せず、智慧をもって究明することなく、称賛に値しない者の徳を語る者となるのです。

กถญฺจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สุปฺปฏิปนฺนานํ สมฺมาปฏิปนฺนานํ พุทฺธานํ พุทฺธสาวกานํ อวณฺณํ ภาสติ – ‘‘ทุปฺปฏิปนฺนา’’ อิติปิ, ‘‘มิจฺฉาปฏิปนฺนา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ.

どのようにして、ある人は、よく吟味せず、智慧をもって究明することなく、称賛に値する者の不徳を語る者となるのでしょうか。ここに、ある人は、正しく修行し、如実に修行している諸仏や仏弟子たちの不徳を、“彼らは悪しき修行をしている”“彼らは誤った修行をしている”と語ります。このようにして、ある人は、よく吟味せず、智慧をもって究明することなく、称賛に値する者の不徳を語る者となるのです。

กถญฺจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุปฺปฏิปทาย มิจฺฉาปฏิปทาย ปสาทํ ชเนติ – ‘‘สุปฺปฏิปทา’’ อิติปิ, ‘‘สมฺมาปฏิปทา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํสิตา โหติ.

どのようにして、ある人は、よく吟味せず、智慧をもって究明することなく、清信（信仰）を抱くべきでない対象に対して、清信を示す者となるのでしょうか。ここに、ある人は、悪しき修行や誤った修行に対して、“これは正しい修行である”“これは如実な修行である”として清信を生じさせます。このようにして、ある人は、よく吟味せず、智慧をもって究明することなく、清信を抱くべきでない対象に対して、清信を示す者となるのです。

กถญฺจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สุปฺปฏิปทาย สมฺมาปฏิปทาย อปฺปสาทํ ชเนติ – ‘‘ทุปฺปฏิปทา’’ อิติปิ, ‘‘มิจฺฉาปฏิปทา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํสิตา โหติ.

どのようにして、ある人は、よく吟味せず、智慧をもって究明することなく、清信を抱くべき対象に対して、不信を示す者となるのでしょうか。ここに、ある人は、正しい修行や如実な修行に対して、“これは悪しき修行である”“これは誤った修行である”として不信を生じさせます。このようにして、ある人は、よく吟味せず、智慧をもって究明することなく、清信を抱くべき対象に対して、不信を示す者となるのです。

๑๖๕. กถญฺจ [Pg.157] ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุปฺปฏิปนฺนานํ มิจฺฉาปฏิปนฺนานํ ติตฺถิยานํ ติตฺถิยสาวกานํ อวณฺณํ ภาสติ – ‘‘ทุปฺปฏิปนฺนา’’ อิติปิ, ‘‘มิจฺฉาปฏิปนฺนา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ.

165. どのようにして、ある人は、よく吟味し、智慧をもって究明した上で、称賛に値しない者の不徳を語る者となるのでしょうか。ここに、ある人は、悪しき修行をし、誤った修行をしている外道や外道の弟子たちの不徳を、“彼らは悪しき修行をしている”“彼らは誤った修行をしている”と語ります。このようにして、ある人は、よく吟味し、智慧をもって究明した上で、称賛に値しない者の不徳を語る者となるのです。

กถญฺจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สุปฺปฏิปนฺนานํ สมฺมาปฏิปนฺนานํ พุทฺธานํ พุทฺธสาวกานํ วณฺณํ ภาสติ – ‘‘สุปฺปฏิปนฺนา’’ อิติปิ, ‘‘สมฺมาปฏิปนฺนา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ.

どのようにして、ある人は、よく吟味し、智慧をもって究明した上で、称賛に値する者の徳を語る者となるのでしょうか。ここに、ある人は、正しく修行し、如実に修行している諸仏や仏弟子たちの徳を、“彼らは正しく修行している”“彼らは如実に修行している”と語ります。このようにして、ある人は、よく吟味し、智慧をもって究明した上で、称賛に値する者の徳を語る者となるのです。

กถญฺจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุปฺปฏิปทาย มิจฺฉาปฏิปทาย อปฺปสาทํ ชเนติ – ‘‘ทุปฺปฏิปทา’’ อิติปิ, ‘‘มิจฺฉาปฏิปทา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํสิตา โหติ.

どのようにして、ある人は、よく吟味し、智慧をもって究明した上で、清信を抱くべきでない対象に対して、不信を示す者となるのでしょうか。ここに、ある人は、悪しき修行や誤った修行に対して、“これは悪しき修行である”“これは誤った修行である”として不信を生じさせます。このようにして、ある人は、よく吟味し、智慧をもって究明した上で、清信を抱くべきでない対象に対して、不信を示す者となるのです。

กถญฺจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สุปฺปฏิปทาย สมฺมาปฏิปทาย ปสาทํ ชเนติ – ‘‘สุปฺปฏิปทา’’ อิติปิ, ‘‘สมฺมาปฏิปทา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํสิตา โหติ.

どのようにして、ある人は、よく吟味し、智慧をもって究明した上で、清信を抱くべき対象に対して、清信を示す者となるのでしょうか。ここに、ある人は、正しい修行や如実な修行に対して、“これは正しい修行である”“これは如実な修行である”として清信を生じさせます。このようにして、ある人は、よく吟味し、智慧をもって究明した上で、清信を抱くべき対象に対して、清信を示す者となるのです。

๑๖๖. กถญฺจ ปุคฺคโล อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ โข วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล วณฺโณปิ สํวิชฺชติ อวณฺโณปิ สํวิชฺชติ. โย ตตฺถ อวณฺโณ ตํ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โย ตตฺถ วณฺโณ ตํ น ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน. เอวํ ปุคฺคโล อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ โข วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน.

166. どのようにして、ある人は、称賛に値しない者の不徳を、事実に基づき、真実であり、適切な時に語る一方で、称賛に値する者の徳を、事実に基づき、真実であり、適切な時に語らない者となるのでしょうか。ここに、ある人は、徳も不徳も備わっている者に対して、その不徳については事実に基づき、真実であり、適切な時に語りますが、その徳については事実に基づき、真実であり、適切な時に語りません。このようにして、ある人は、称賛に値しない者の不徳を、事実に基づき、真実であり、適切な時に語る一方で、称賛に値する者の徳を、事実に基づき、真実であり、適切な時に語らない者となるのです。

กถญฺจ ปุคฺคโล วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ โข อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล วณฺโณปิ สํวิชฺชติ อวณฺโณปิ สํวิชฺชติ[Pg.158]. โย ตตฺถ วณฺโณ ตํ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โย ตตฺถ อวณฺโณ ตํ น ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน. เอวํ ปุคฺคโล วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ โข อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน.

どのようにして、ある人は、称賛に値する者の徳を、事実に基づき、真実であり、適切な時に語る一方で、称賛に値しない者の不徳を、事実に基づき、真実であり、適切な時に語らない者となるのでしょうか。ここに、ある人は、徳も不徳も備わっている者に対して、その徳については事実に基づき、真実であり、適切な時に語りますが、その不徳については事実に基づき、真実であり、適切な時に語りません。このようにして、ある人は、称賛に値する者の徳を、事実に基づき、真実であり、適切な時に語る一方で、称賛に値しない者の不徳を、事実に基づき、真実であり、適切な時に語らない者となるのです。

กถญฺจ ปุคฺคโล อวณฺณารหสฺส จ อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, วณฺณารหสฺส จ วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล วณฺโณปิ สํวิชฺชติ อวณฺโณปิ สํวิชฺชติ. โย ตตฺถ อวณฺโณ ตํ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โยปิ ตตฺถ วณฺโณ ตมฺปิ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน. ตตฺร กาลญฺญู โหติ ตสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรณาย. เอวํ ปุคฺคโล อวณฺณารหสฺส จ อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, วณฺณารหสฺส จ วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน.

どのようにして、ある人は、称賛に値しない者の不徳を、事実に基づき、真実であり、適切な時に語り、かつ、称賛に値する者の徳をも、事実に基づき、真実であり、適切な時に語る者となるのでしょうか。ここに、ある人は、徳も不徳も備わっている者に対して、その不徳についても事実に基づき、真実であり、適切な時に語り、その徳についても事実に基づき、真実であり、適切な時に語ります。その場合、その人はその問いに答えるための適切な時を知る者となります。このようにして、ある人は、称賛に値しない者の不徳を、事実に基づき、真実であり、適切な時に語り、かつ、称賛に値する者の徳をも、事実に基づき、真実であり、適切な時に語る者となるのです。

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โนปิ วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล วณฺโณปิ สํวิชฺชติ อวณฺโณปิ สํวิชฺชติ. โย ตตฺถ อวณฺโณ ตํ น ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โยปิ ตตฺถ วณฺโณ ตมฺปิ น ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน. อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. เอวํ ปุคฺคโล เนว อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โนปิ วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน.

どのようにして、ある人は、そしられるべき者のそしりを、それが事実であり、真実であり、適切な時であっても語らず、また、褒められるべき者の誉れを、それが事実であり、真実であり、適切な時であっても語らないのか。この世にある人は、徳（誉れ）もあり、不徳（そしり）もある。その不徳について、事実であり真実であり適切な時であっても語らず、またその徳についても、事実であり真実であり適切な時であっても語らない。彼は正念・正知をもって、中立（捨）を保って住む。このようにして、ある人は、そしられるべき者のそしりを語らず、褒められるべき者の誉れを語らないのである。

๑๖๗. กตโม จ ปุคฺคโล อุฏฺฐานผลูปชีวี โน ปุญฺญผลูปชีวี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุฏฺฐหโต ฆฏโต วายมโต อาชีโว อภินิพฺพตฺตติ, โน ปุญฺญโต – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุฏฺฐานผลูปชีวี, โน ปุญฺญผลูปชีวี’’.

167. どのような人が、努力の果報によって生き、功徳の果報によっては生きない人なのか。ある人の生活（資生）が、奮起し、精励し、努力することによって生じ、功徳（過去の善業）によっては生じない場合、この人を“努力の果報によって生き、功徳の果報によっては生きない人”という。

กตโม จ ปุคฺคโล ปุญฺญผลูปชีวี โน อุฏฺฐานผลูปชีวี? ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทเว อุปาทาย ตตูปริ เทวา ปุญฺญผลูปชีวิโน น อุฏฺฐานผลูปชีวิโน.

どのような人が、功徳の果報によって生き、努力の果報によっては生きない人なのか。他化自在天からそれ以上の諸天（梵天など）は、功徳の果報によって生きる者たちであり、努力の果報によって生きる者たちではない。

กตโม [Pg.159] จ ปุคฺคโล อุฏฺฐานผลูปชีวี จ ปุญฺญผลูปชีวี จ? ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุฏฺฐหโต ฆฏโต วายมโต อาชีโว อภินิพฺพตฺตติ ปุญฺญโต จ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุฏฺฐานผลูปชีวี จ ปุญฺญผลูปชีวี จ’’.

どのような人が、努力の果報によっても生き、功徳の果報によっても生きる人なのか。ある人の生活が、奮起し、精励し、努力することによっても、また功徳によっても生じる場合、この人を“努力の果報によっても生き、功徳の果報によっても生きる人”という。

กตโม จ ปุคฺคโล เนว อุฏฺฐานผลูปชีวี โน ปุญฺญผลูปชีวี? เนรยิกา เนว อุฏฺฐานผลูปชีวิโน โน ปุญฺญผลูปชีวิโน.

どのような人が、努力の果報によっても生きず、功徳の果報によっても生きない人なのか。地獄の住人たちは、努力の果報によっても生きず、功徳の果報によっても生きない。

๑๖๘. กถญฺจ ปุคฺคโล ตโม โหติ ตมปรายโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – จณฺฑาลกุเล วา เนสาทกุเล วา เวนกุเล วา รถการกุเล วา ปุกฺกุสกุเล วา ทลิทฺเท อปฺปนฺนปานโภชเน กสิรวุตฺติเก, ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภติ. โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณ ทุทฺทสิโก โอโกฏิมโก พหฺวาพาโธ กาโณ วา กุณี วา ขญฺโช วา ปกฺขหโต วา, น ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส วตฺถสฺส ยานสฺส มาลาคนฺธวิเลปนสฺส เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. เอวํ ปุคฺคโล ตโม โหติ ตมปรายโน.

168. どのようにして、ある人は“闇から闇へ向かう者”となるのか。この世において、ある人が卑しい家系に生まれる。すなわち、チャンダーラ（不可触民）の家、猟師の家、竹細工師の家、車作り（革なめし）の家、あるいは掃除人の家など、貧しく、飲食物が乏しく、生活が困窮し、かろうじて食料や衣服を得るような家に生まれる。そして、彼は容貌が醜く、見栄えが悪く、背が低く、病がちで、あるいは盲目、不具、不自由、麻痺などがあり、飲食物、衣服、乗り物、花、香、塗香、寝具、住居、灯火などを得ることができない。彼は身で悪行をなし、口で悪行をなし、意で悪行をなす。彼は身・口・意で悪行をなして、身体が崩壊した死後、不幸な境遇、破滅、地獄に生まれる。このようにして、ある人は“闇から闇へ向かう者”となる。

กถญฺจ ปุคฺคโล ตโม โหติ โชติปรายโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – จณฺฑาลกุเล วา เนสาทกุเล วา เวนกุเล วา รถการกุเล วา ปุกฺกุสกุเล วา ทลิทฺเท อปฺปนฺนปานโภชเน กสิรวุตฺติเก, ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภติ. โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณ ทุทฺทสิโก โอโกฏิมโก พหฺวาพาโธ กาโณ วา กุณี วา ขญฺโช วา ปกฺขหโต วา, น ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส วตฺถสฺส ยานสฺส มาลาคนฺธวิเลปนสฺส เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส กาเยน สุจริตํ จรติ, วาจาย สุจริตํ จรติ, มนสา สุจริตํ จรติ. โส กาเยน สุจริตํ จริตฺวา วาจาย สุจริตํ จริตฺวา มนสา สุจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. เอวํ ปุคฺคโล ตโม โหติ โชติปรายโน.

どのようにして、ある人は“闇から光へ向かう者”となるのか。この世において、ある人が卑しい家系に生まれる。すなわち、チャンダーラ（不可触民）の家、猟師の家、竹細工師の家、車作り（革なめし）の家、あるいは掃除人の家など、貧しく、飲食物が乏しく、生活が困窮し、かろうじて食料や衣服を得るような家に生まれる。そして、彼は容貌が醜く、見栄えが悪く、背が低く、病がちで、あるいは盲目、不具、不自由、麻痺などがあり、飲食物、衣服、乗り物、花、香、塗香、寝具、住居、灯火などを得ることができない。しかし、彼は身で善行をなし、口で善行をなし、意で善行をなす。彼は身・口・意で善行をなして、身体が崩壊した死後、幸福な境遇、天界に生まれる。このようにして、ある人は“闇から光へ向かう者”となる。

กถญฺจ ปุคฺคโล โชติ โหติ ตมปรายโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุจฺเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – ขตฺติยมหาสาลกุเล วา พฺราหฺมณมหาสาลกุเล [Pg.160] วา คหปติมหาสาลกุเล วา อฑฺเฒ มหทฺธเน มหาโภเค ปหูตชาตรูปรชเต ปหูตวิตฺตูปกรเณ ปหูตธนธญฺเญ. โส จ โหติ อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต, ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส วตฺถสฺส ยานสฺส มาลาคนฺธวิเลปนสฺส เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. เอวํ ปุคฺคโล โชติ โหติ ตมปรายโน.

どのようにして、ある人は“光から闇へ向かう者”となるのか。この世において、ある人が高い家系に生まれる。すなわち、富裕で、多くの財産と資産があり、金銀が豊富で、多くの家財道具があり、穀物や家畜が豊かな、王族の大族、バラモンの大族、あるいは長者の大族の家に生まれる。そして、彼は容姿端麗で、見栄えが良く、清らかで、最高の美しさを備えている。彼は飲食物、衣服、乗り物、花、香、塗香、寝具、住居、灯火などを得ることができる。しかし、彼は身で悪行をなし、口で悪行をなし、意で悪行をなす。彼は身・口・意で悪行をなして、身体が崩壊した死後、不幸な境遇、破滅、地獄に生まれる。このようにして、ある人は“光から闇へ向かう者”となる。

กถญฺจ ปุคฺคโล โชติ โหติ โชติปรายโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุจฺเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – ขตฺติยมหาสาลกุเล วา พฺราหฺมณมหาสาลกุเล วา คหปติมหาสาลกุเล วา อฑฺเฒ มหทฺธเน มหาโภเค ปหูตชาตรูปรชเต ปหูตวิตฺตูปกรเณ ปหูตธนธญฺเญ. โส จ โหติ อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต, ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส วตฺถสฺส ยานสฺส มาลาคนฺธวิเลปนสฺส เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส กาเยน สุจริตํ จรติ, วาจาย สุจริตํ จรติ, มนสา สุจริตํ จรติ. โส กาเยน สุจริตํ จริตฺวา วาจาย สุจริตํ จริตฺวา มนสา สุจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. เอวํ ปุคฺคโล โชติ โหติ โชติปรายโน.

どのようにして、ある人は“光から光へ向かう者”となるのか。この世において、ある人が高い家系に生まれる。すなわち、富裕で、多くの財産と資産があり、金銀が豊富で、多くの家財道具があり、穀物や家畜が豊かな、王族の大族、バラモンの大族、あるいは長者の大族の家に生まれる。そして、彼は容姿端麗で、見栄えが良く、清らかで、最高の美しさを備えている。彼は飲食物、衣服、乗り物、花、香、塗香、寝具、住居、灯火などを得ることができる。そして、彼は身で善行をなし、口で善行をなし、意で善行をなす。彼は身・口・意で善行をなして、身体が崩壊した死後、幸福な境遇、天界に生まれる。このようにして、ある人は“光から光へ向かう者”となる。

๑๖๙. กถญฺจ ปุคฺคโล โอณโตณโต โหติ…เป… เอวํ ปุคฺคโล โอณโตณโต โหติ.

169. どのようにして、ある人は“屈した状態からさらに屈した状態へ向かう者（卑しい境遇からさらに卑しい境遇へ向かう者）”となるのか。……（中略）…… このようにして、ある人は“屈した状態からさらに屈した状態へ向かう者”となる。

กถญฺจ ปุคฺคโล โอณตุณฺณโต โหติ…เป… เอวํ ปุคฺคโล โอณตุณฺณโต โหติ.

どのようにして、人は下から来て上へと向かう者となるのか。……このように、人は下から来て上へと向かう者となる。

กถญฺจ ปุคฺคโล อุณฺณโตณโต โหติ…เป… เอวํ ปุคฺคโล อุณฺณโตณโต โหติ.

どのようにして、人は上から来て下へと向かう者となるのか。……このように、人は上から来て下へと向かう者となる。

กถญฺจ ปุคฺคโล อุณฺณตุณฺณโต โหติ…เป… เอวํ ปุคฺคโล อุณฺณตุณฺณโต โหติ.

どのようにして、人は上から来て上へと向かう者となるのか。……このように、人は上から来て上へと向かう者となる。

๑๗๐. ตตฺถ [Pg.161] กตเม จตฺตาโร รุกฺขูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาโร รุกฺขา – เผคฺคุ สารปริวาโร, สาโร เผคฺคุปริวาโร, เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโร, สาโร สารปริวาโร. เอวเมวํ จตฺตาโรเม รุกฺขูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? เผคฺคุ สารปริวาโร, สาโร เผคฺคุปริวาโร, เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโร, สาโร สารปริวาโร.

170. その中で、どのような四種の木に例えられる人がいるのか。四種の木とは、辺材（白太）であって心材（赤身）に囲まれている木、心材であって辺材に囲まれている木、辺材であって辺材に囲まれている木、心材であって心材に囲まれている木である。同様に、これら四種の木に例えられる人が世の中に存在している。どのような四種か。辺材であって心材に囲まれている者、心材であって辺材に囲まれている者、辺材であって辺材に囲まれている者、心材であって心材に囲まれている者である。

กถญฺจ ปุคฺคโล เผคฺคุ โหติ สารปริวาโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม, ปริสา จ ขฺวสฺส โหติ สีลวตี กลฺยาณธมฺมา. เอวํ ปุคฺคโล เผคฺคุ โหติ สารปริวาโร. เสยฺยถาปิ โส รุกฺโข เผคฺคุ สารปริวาโร, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は辺材であって心材に囲まれている者となるのか。ここに、ある人は戒を保たず、悪しき法（性質）を持つが、その者の会衆は戒を保ち、善き法を持っている。このように、人は辺材であって心材に囲まれている者となる。あたかも、その木が辺材であって心材に囲まれているように、この人はその木に例えられるべきである。

กถญฺจ ปุคฺคโล สาโร โหติ เผคฺคุปริวาโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม, ปริสา จ ขฺวสฺส โหติ ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา. เอวํ ปุคฺคโล สาโร โหติ เผคฺคุปริวาโร. เสยฺยถาปิ โส รุกฺโข สาโร เผคฺคุปริวาโร, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は心材であって辺材に囲まれている者となるのか。ここに、ある人は戒を保ち、善き法を持つが、その者の会衆は戒を保たず、悪しき法を持っている。このように、人は心材であって辺材に囲まれている者となる。あたかも、その木が心材であって辺材に囲まれているように、この人はその木に例えられるべきである。

กถญฺจ ปุคฺคโล เผคฺคุ โหติ เผคฺคุปริวาโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม, ปริสาปิสฺส โหติ ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา. เอวํ ปุคฺคโล เผคฺคุ โหติ เผคฺคุปริวาโร. เสยฺยถาปิ โส รุกฺโข เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโร, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

どのようにして、人は辺材であって辺材に囲まれている者となるのか。ここに、ある人は戒を保たず、悪しき法を持つが、その者の会衆もまた戒を保たず、悪しき法を持っている。このように、人は辺材であって辺材に囲まれている者となる。あたかも、その木が辺材であって辺材に囲まれているように、この人はその木に例えられるべきである。

กถญฺจ ปุคฺคโล สาโร โหติ สารปริวาโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม, ปริสาปิสฺส โหติ สีลวตี กลฺยาณธมฺมา. เอวํ ปุคฺคโล สาโร โหติ สารปริวาโร. เสยฺยถาปิ โส รุกฺโข สาโร สารปริวาโร, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. อิเม จตฺตาโร รุกฺขูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

どのようにして、人は心材であって心材に囲まれている者となるのか。ここに、ある人は戒を保ち、善き法を持つが、その者の会衆もまた戒を保ち、善き法を持っている。このように、人は心材であって心材に囲まれている者となる。あたかも、その木が心材であって心材に囲まれているように、この人はその木に例えられるべきである。これら四種の木に例えられる人が世の中に存在している。

๑๗๑. กตโม จ ปุคฺคโล รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาโรหํ วา ปสฺสิตฺวา ปริณาหํ วา ปสฺสิตฺวา สณฺฐานํ วา ปสฺสิตฺวา ปาริปูรึ วา ปสฺสิตฺวา ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวา ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน.

171. どのような人が、容姿を尺度とし、容姿に信を置く者であるのか。ここに、ある人は（他者の）身長、あるいは体格、あるいは容貌、あるいは身体的特徴の円満さを見て、そこに尺度を置いて、清らかな信を生じさせる。この人は、容姿を尺度とし、容姿に信を置く人と言われる。

กตโม [Pg.162] จ ปุคฺคโล โฆสปฺปมาโณ โฆสปฺปสนฺโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปรวณฺณนาย ปรโถมนาย ปรปสํสนาย ปรวณฺณหาริกาย ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวา ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล โฆสปฺปมาโณ โฆสปฺปสนฺโน.

どのような人が、声（評判）を尺度とし、声に信を置く者であるのか。ここに、ある人は他者による称賛、他者による称揚、他者による褒め称え、他者による徳の伝聞によって、そこに尺度を置いて、清らかな信を生じさせる。この人は、声を尺度とし、声に信を置く人と言われる。

๑๗๒. กตโม จ ปุคฺคโล ลูขปฺปมาโณ ลูขปฺปสนฺโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล จีวรลูขํ วา ปสฺสิตฺวา ปตฺตลูขํ วา ปสฺสิตฺวา เสนาสนลูขํ วา ปสฺสิตฺวา วิวิธํ วา ทุกฺกรการิกํ ปสฺสิตฺวา ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวา ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ลูขปฺปมาโณ ลูขปฺปสนฺโน.

172. どのような人が、粗末さを尺度とし、粗末さに信を置く者であるのか。ここに、ある人は衣の粗末さ、あるいは鉢の粗末さ、あるいは住居の粗末さ、あるいは種々の難行を見て、そこに尺度を置いて、清らかな信を生じさせる。この人は、粗末さを尺度とし、粗末さに信を置く人と言われる。

กตโม จ ปุคฺคโล ธมฺมปฺปมาโณ ธมฺมปฺปสนฺโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลํ วา ปสฺสิตฺวา สมาธึ วา ปสฺสิตฺวา ปญฺญํ วา ปสฺสิตฺวา ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวา ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมปฺปมาโณ ธมฺมปฺปสนฺโน.

どのような人が、法を尺度とし、法に信を置く者であるのか。ここに、ある人は（他者の）戒、あるいは定、あるいは慧を見て、そこに尺度を置いて、清らかな信を生じさせる。この人は、法を尺度とし、法に信を置く人と言われる。

๑๗๓. กถญฺจ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน ปรหิตาย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา สีลสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ สีลสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา สมาธิสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ สมาธิสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา ปญฺญาสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ ปญฺญาสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา วิมุตฺติสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ วิมุตฺติสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปทาย สมาทเปติ. เอวํ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน ปรหิตาย.

173. どのようにして、人は自らの利益のために修行し、他者の利益のためには修行しない者となるのか。ここに、ある人は自らは戒を具足しているが、他者を戒の具足へと導かない。自らは定を具足しているが、他者を定の具足へと導かない。自らは慧を具足しているが、他者を慧の具足へと導かない。自らは解脱を具足しているが、他者を解脱の具足へと導かない。自らは解脱知見を具足しているが、他者を解脱知見の具足へと導かない。このように、人は自らの利益のために修行し、他者の利益のためには修行しない者となる。

กถญฺจ ปุคฺคโล ปรหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน อตฺตหิตาย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา น สีลสมฺปนฺโน โหติ, ปรํ สีลสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น สมาธิสมฺปนฺโน โหติ, ปรํ สมาธิสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น ปญฺญาสมฺปนฺโน โหติ, ปรํ ปญฺญาสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น วิมุตฺติสมฺปนฺโน โหติ, ปรํ วิมุตฺติสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺโน โหติ, ปรํ วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปทาย สมาทเปติ. เอวํ ปุคฺคโล ปรหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน อตฺตหิตาย.

どのようにして、人は他者の利益のために修行し、自らの利益のためには修行しない者となるのか。ここに、ある人は自らは戒を具足していないが、他者を戒の具足へと導く。自らは定を具足していないが、他者を定の具足へと導く。自らは慧を具足していないが、他者を慧の具足へと導く。自らは解脱を具足していないが、他者を解脱の具足へと導く。自らは解脱知見を具足していないが、他者を解脱知見の具足へと導く。このように、人は他者の利益のために修行し、自らの利益のためには修行しない者となる。

กถญฺจ [Pg.163] ปุคฺคโล อตฺตหิตาย เจว ปฏิปนฺโน โหติ ปรหิตาย จ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ สีลสมฺปนฺโน โหติ, ปรญฺจ สีลสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา จ สมาธิสมฺปนฺโน โหติ, ปรญฺจ สมาธิสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา จ ปญฺญาสมฺปนฺโน โหติ, ปรญฺจ ปญฺญาสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา จ วิมุตฺติสมฺปนฺโน โหติ, ปรญฺจ วิมุตฺติสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา จ วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺโน โหติ, ปรญฺจ วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปทาย สมาทเปติ. เอวํ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย เจว ปฏิปนฺโน โหติ ปรหิตาย จ.

どのようにして、人は自らの利益のためにも修行し、他者の利益のためにも修行する者となるのか。ここに、ある人は自らも戒を具足し、他者をも戒の具足へと導く。自らも定を具足し、他者をも定の具足へと導く。自らも慧を具足し、他者をも慧の具足へと導く。自らも解脱を具足し、他者をも解脱の具足へと導く。自らも解脱知見を具足し、他者をも解脱知見の具足へと導く。このように、人は自らの利益のためにも修行し、他者の利益のためにも修行する者となる。

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน ปรหิตาย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา น สีลสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ สีลสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น สมาธิสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ สมาธิสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น ปญฺญาสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ ปญฺญาสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น วิมุตฺติสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ วิมุตฺติสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปทาย สมาทเปติ. เอวํ ปุคฺคโล เนว อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน ปรหิตาย.

どのようにして、人は自らの利益のためにも他者の利益のためにも修行しない者となるのでしょうか。ここに、ある人は、自ら戒を具足しておらず、他者に戒を具足させることもありません。自ら定を具足しておらず、他者に定を具足させることもありません。自ら慧を具足しておらず、他者に慧を具足させることもありません。自ら解脱を具足しておらず、他者に解脱を具足させることもありません。自ら解脱知見を具足しておらず、他者に解脱知見を具足させることもありません。このようにして、人は自らの利益のためにも他者の利益のためにも修行しない者となります。

๑๗๔. กถญฺจ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป โหติ อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อเจลโก โหติ มุตฺตาจาโร หตฺถาปเลขโน, นเอหิภทฺทนฺติโก นติฏฺฐภทฺทนฺติโก นาภิหฏํ น อุทฺทิสฺสกตํ น นิมนฺตนํ สาทิยติ, โส น กุมฺภิมุขา ปฏิคฺคณฺหาติ น กโฬปิมุขา ปฏิคฺคณฺหาติ, น เอฬกมนฺตรํ น ทณฺฑมนฺตรํ น มุสลมนฺตรํ น ทฺวินฺนํ ภุญฺชมานานํ น คพฺภินิยา น ปายมานาย น ปุริสนฺตรคตาย, น สงฺกิตฺตีสุ น ยตฺถ สา อุปฏฺฐิโต โหติ น ยตฺถ มกฺขิกา สณฺฑสณฺฑจารินี, น มจฺฉํ น มํสํ น สุรํ น เมรยํ น ถุโสทกํ ปิวติ. โส เอกาคาริโก วา โหติ เอกาโลปิโก, ทฺวาคาริโก วา โหติ ทฺวาโลปิโก…เป… สตฺตาคาริโก วา โหติ สตฺตาโลปิโก; เอกิสฺสาปิ ทตฺติยา ยาเปติ, ทฺวีหิปิ ทตฺตีหิ ยาเปติ…เป… สตฺตหิปิ ทตฺตีหิ ยาเปติ; เอกาหิกมฺปิ อาหารํ อาหาเรติ, ทฺวีหิกมฺปิ อาหารํ อาหาเรติ…เป… สตฺตาหิกมฺปิ อาหารํ อาหาเรติ. อิติ เอวรูปํ [Pg.164] อฑฺฒมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. โส สากภกฺโข วา โหติ สามากภกฺโข วา โหติ นีวารภกฺโข วา โหติ ททฺทุลภกฺโข วา โหติ หฏภกฺโข วา โหติ กณภกฺโข วา โหติ อาจามภกฺโข วา โหติ ปิญฺญากภกฺโข วา โหติ ติณภกฺโข วา โหติ โคมยภกฺโข วา โหติ, วนมูลผลาหาโร ยาเปติ ปวตฺตผลโภชี. โส สาณานิปิ ธาเรติ มสาณานิปิ ธาเรติ ฉวทุสฺสานิปิ ธาเรติ ปํสุกูลานิปิ ธาเรติ ติรีฏานิปิ ธาเรติ อชินมฺปิ ธาเรติ อชินกฺขิปมฺปิ ธาเรติ กุสจีรมฺปิ ธาเรติ วากจีรมฺปิ ธาเรติ ผลกจีรมฺปิ ธาเรติ เกสกมฺพลมฺปิ ธาเรติ วาฬกมฺพลมฺปิ ธาเรติ อุลูกปกฺขมฺปิ ธาเรติ, เกสมสฺสุโลจโกปิ โหติ เกสมสฺสุโลจนานุโยคมนุยุตฺโต, อุพฺภฏฺฐโกปิ โหติ อาสนปฏิกฺขิตฺโต, อุกฺกุฏิโกปิ โหติ อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโต, กณฺฏกาปสฺสยิโกปิ โหติ กณฺฏกาปสฺสเย เสยฺยํ กปฺเปติ, สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. อิติ เอวรูปํ อเนกวิหิตํ กายสฺส อาตาปนปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. เอวํ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป โหติ อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต.

174. どのようにして、人は自らを苦しめ、自らを苦しめる修行に専念する者となるのでしょうか。ここに、ある人は、裸体で過ごし、伝統的な作法を捨て、手で（汚れを）拭い、“尊者よ、来てください”と言われても行かず、“尊者よ、止まってください”と言われても止まりません。運ばれてきた食事を受け取らず、自分のために用意された食事を受け取らず、招待された食事を受け取りません。瓶の口から（直接）受け取らず、鍋の口から受け取らず、敷居をまたいで与えられるもの、杖をまたいで与えられるもの、杵をまたいで与えられるものを受け取りません。二人が食事をしている最中に与えられるもの、妊婦が与えるもの、授乳中の女が与えるもの、男と交わっている女が与えるものを受け取りません。募って集められた食事を受け取らず、犬が待っている場所での食事を受け取らず、蝿が群がっている場所での食事を受け取りません。魚を食べず、肉を食べず、酒を飲まず、発酵酒を飲まず、穀物の汁を飲みません。その人は、一軒の家からのみ施しを受け一口だけ食べ、あるいは二軒の家からのみ受け二口だけ食べ……（中略）……あるいは七軒の家からのみ受け七口だけ食べます。一つの小皿で命をつなぎ、二つの小皿で命をつなぎ……（中略）……七つの小皿で命をつなぎます。一日おきに食事をし、二日おきに食事をし……（中略）……七日おきに食事をします。このようにして、半月に一度の食事というような、決まった間隔で食事を摂る修行に専念して過ごします。その人は、青菜を食し、あるいは野生の米を食し、あるいは野草の種を食し、あるいは皮の端切れを食し、あるいは藻を食し、あるいは米ぬかを食し、あるいは お焦げを食し、あるいは胡麻の絞りかすを食し、あるいは草を食し、あるいは牛糞を食します。森の根や果実を糧とし、自然に落ちた果実を食べます。その人は、麻の衣をまとい、麻混じりの衣をまとい、死体から剥ぎ取った衣をまとい、糞掃衣をまとい、樹皮の衣をまとい、鹿の皮をまとい、足のついた鹿の皮をまとい、草を編んだ衣をまとい、樹皮の繊維の衣をまとい、木の板の衣をまとい、人毛の毛布をまとい、獣毛の毛布をまとい、梟の羽の衣をまといます。髪や髭を抜く者となり、髪や髭を抜く修行に専念します。座ることを拒んで立ち続け、あるいは蹲り、蹲る修行に専念します。刺の床に身を置き、刺の床で眠ります。夕刻に三度、水に入る修行に専念して過ごします。このようにして、多種多様な、身体を焼き焦がし苦しめる修行に専念して過ごします。このようにして、人は自らを苦しめ、自らを苦しめる修行に専念する者となります。

๑๗๕. กถญฺจ ปุคฺคโล ปรนฺตโป โหติ ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โอรพฺภิโก โหติ สูกริโก สากุณิโก มาควิโก ลุทฺโท มจฺฉฆาตโก โจโร โจรฆาตโก โคฆาตโก พนฺธนาคาริโก, เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ กุรูรกมฺมนฺตา. เอวํ ปุคฺคโล ปรนฺตโป โหติ ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต.

175. どのようにして、人は他者を苦しめ、他者を苦しめることに専念する者となるのでしょうか。ここに、ある人は、羊を殺す者、豚を殺す者、鳥を殺す者、獣を狩る者、猟師、魚を殺す者、盗賊、処刑人、牛を殺す者、牢番、あるいはその他、およそ残酷な業を行う者たちです。このようにして、人は他者を苦しめ、他者を苦しめることに専念する者となります。

๑๗๖. กถญฺจ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป จ โหติ อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต, ปรนฺตโป จ ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ราชา วา โหติ ขตฺติโย มุทฺธาวสิตฺโต พฺราหฺมโณ วา มหาสาโล. โส ปุรตฺถิเมน นรสฺส นวํ สนฺธาคารํ การาเปตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา ขราชินํ นิวาเสตฺวา สปฺปิเตเลน กายํ อพฺภญฺชิตฺวา [Pg.165] มิควิสาเณน ปิฏฺฐึ กณฺฑุวมาโน สนฺธาคารํ ปวิสติ สทฺธึ มเหสิยา พฺราหฺมเณน จ ปุโรหิเตน. โส ตตฺถ อนนฺตรหิตาย ภูมิยา หริตุปลิตฺตาย เสยฺยํ กปฺเปติ. เอกิสฺสา คาวิยา สรูปวจฺฉาย ยํ เอกสฺมึ ถเน ขีรํ โหติ เตน ราชา ยาเปติ, ยํ ทุติยสฺมึ ถเน ขีรํ โหติ เตน มเหสี ยาเปติ, ยํ ตติยสฺมึ ถเน ขีรํ โหติ เตน พฺราหฺมโณ ปุโรหิโต ยาเปติ, ยํ จตุตฺถสฺมึ ถเน ขีรํ โหติ เตน อคฺคึ ชุหติ, อวเสเสน วจฺฉโก ยาเปติ. โส เอวมาห – ‘‘เอตฺตกา อุสภา หญฺญนฺตุ ยญฺญตฺถาย, เอตฺตกา วจฺฉตรา หญฺญนฺตุ ยญฺญตฺถาย, เอตฺตกา วจฺฉตริโย หญฺญนฺตุ ยญฺญตฺถาย, เอตฺตกา อชา หญฺญนฺตุ ยญฺญตฺถาย, เอตฺตกา อุรพฺภา หญฺญนฺตุ ยญฺญตฺถาย, (เอตฺตกา อสฺสา หญฺญนฺตุ ยญฺญตฺถาย) เอตฺตกา รุกฺขา ฉิชฺชนฺตุ ยูปตฺถาย, เอตฺตกา ทพฺภา ลูยนฺตุ พริหิสตฺถายา’’ติ. เยปิสฺส เต โหนฺติ ทาสาติ วา เปสฺสาติ วา กมฺมกราติ วา, เตปิ ทณฺฑตชฺชิตา ภยตชฺชิตา อสฺสุมุขา รุทมานา ปริกมฺมานิ กโรนฺติ. เอวํ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป จ โหติ อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต, ปรนฺตโป จ ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต.

176. どのようにして、人は自らを苦しめ、自らを苦しめる修行に専念し、かつ他者を苦しめ、他者を苦しめることに専念する者となるのでしょうか。ここに、ある人は、頭頂に灌頂を受けた刹帝利の王、あるいは裕福な婆羅門です。彼は、町の東側に新しい祭祀殿を建てさせ、髪と髭を剃り落とし、鹿の皮をまとい、バターと油を身体に塗り、鹿の角で背中を掻きながら、王妃や祭司である婆羅門とともに祭祀殿に入ります。彼はそこで、敷物のない、新鮮な牛糞を塗った地面に横たわります。同じ色の仔牛を持つ一頭の母牛の、一つの乳房から出る乳で王は命をつなぎ、二つ目の乳房から出る乳で王妃は命をつなぎ、三つ目の乳房から出る乳で祭司の婆羅門は命をつなぎ、四つ目の乳房から出る乳で火に供物を捧げ、残りの乳で仔牛が命をつなぎます。彼はこのように言います。“これほどの数の雄牛を祭祀のために殺せ。これほどの数の若い雄牛を祭祀のために殺せ。これほどの数の若い雌牛を祭祀のために殺せ。これほどの数の山羊を祭祀のために殺せ。これほどの数の羊を祭祀のために殺せ。（これほどの数の馬を祭祀のために殺せ。）これほどの数の木を祭壇の柱のために切り倒せ。これほどの数の草を祭祀の敷物のために刈り取れ”と。彼の奴隷や使者、労働者たちも、罰を恐れ、恐怖に怯え、顔を涙で濡らして泣きながら、祭祀の準備作業を行います。このようにして、人は自らを苦しめ、自らを苦しめる修行に専念し、かつ他者を苦しめ、他者を苦しめることに専念する者となります。

๑๗๗. กถญฺจ ปุคฺคโล เนว อตฺตนฺตโป จ โหติ น อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต, น ปรนฺตโป น ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต? โส อนตฺตนฺตโป อปรนฺตโป ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีตีภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรติ.

177. どのようにして、人は自らを苦しめず、自らを苦しめることに耽らず、他者を苦しめず、他者を苦しめることに耽らないのでしょうか。その人は、自らを苦しめず、他者をも苦しめず、現世において渇愛がなく、煩悩が静まり、清涼となり、幸福を感じ、高潔な自己とともに住むのです。

อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. ตํ ธมฺมํ สุณาติ คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา อญฺญตรสฺมึ วา กุเล ปจฺจาชาโต[Pg.166]. โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ. โส เตน สทฺธาปฏิลาเภน สมนฺนาคโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘สมฺพาโธ ฆราวาโส รชาปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา. นยิทํ สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา เอกนฺตปริปุณฺณํ เอกนฺตปริสุทฺธํ สงฺขลิขิตํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ. ยํนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’’นฺติ! โส อปเรน สมเยน อปฺปํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย อปฺปํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหนฺตํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ.

ここに、如来、応供、正等覚者、明行足、善逝、世間解、無上士調御丈夫、天人師、仏、世尊が世に出現されます。如来は、神々、魔、梵天を含むこの世界、沙門、婆羅門、王、人々を含むこの生けるものたちの世界を、自らの卓越した知恵で知り、悟り、説き示されます。如来は、初めも良く、中ほども良く、終わりも良く、意味と文彩を備えた法を説き、完全に円満で清浄な梵行を明らかにされます。在家の主やその息子、あるいは他の家系に生まれた者がその法を聞きます。彼はその法を聞いて如来に対して信仰を得ます。彼はその信仰を得て、次のように熟考します。“在家の生活は窮屈で、塵の通り道であるが、出家は開かれた空間のようである。家に住みながら、この完全に円満で、完全に清浄な、磨かれた貝殻のように輝く梵行を実践することは容易ではない。私は髪と髭を剃り落とし、黄褐色の衣をまとい、家を出て、家なき身となろう”と。彼は後日、少なからぬ財産を捨て、あるいは多大な財産を捨て、少なからぬ親族を捨て、あるいは多大な親族を捨て、髪と髭を剃り落とし、黄褐色の衣をまとい、家を出て、家なき身となって出家するのです。

๑๗๘. โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ลชฺชี ทยาปนฺโน สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรติ.

178. そのように出家した彼は、比丘たちの学処と生活を具足し、殺生を捨てて、殺生から離れます。杖を置き、武器を置き、恥を知り、慈しみ深く、すべての生きとし生けるものの利益を憐れんで住むのです。

อทินฺนาทานํ ปหาย อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ ทินฺนาทายี ทินฺนปาฏิกงฺขี, อเถเนน สุจิภูเตน อตฺตนา วิหรติ.

与えられていないものを取ることを捨てて、盗みから離れます。与えられたものを受け取り、与えられることを望み、盗むことなく、清らかな自己をもって住むのです。

อพฺรหฺมจริยํ ปหาย พฺรหฺมจารี โหติ อาราจารี ปฏิวิรโต เมถุนา คามธมฺมา.

非梵行を捨てて、梵行を励みます。離れて修行し、村人の習いである淫欲の行いから離れます。

มุสาวาทํ ปหาย มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ สจฺจวาที สจฺจสนฺโธ เถโต ปจฺจยิโก อวิสํวาทโก โลกสฺส.

嘘を言うことを捨てて、嘘から離れます。真実を語り、真実に結ばれ、堅実で、信頼され、世の人を欺くことがありません。

ปิสุณํ วาจํ ปหาย ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ, อิโต สุตฺวา น อมุตฺร อกฺขาตา อิเมสํ เภทาย, อมุตฺร วา สุตฺวา น อิเมสํ อกฺขาตา อมูสํ เภทาย. อิติ ภินฺนานํ วา สนฺธาตา สหิตานํ วา อนุปฺปทาตา สมคฺคาราโม สมคฺครโต สมคฺคนนฺที สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตา โหติ.

離間語を捨てて、離間語から離れます。ここでの話を聞いて、彼らを仲違いさせるためにあちらで語らず、あちらでの話を聞いて、彼らを仲違いさせるためにここで語りません。このように、仲違いしている者を和解させ、和合している者をさらに助け、和合を楽しみ、和合を喜び、和合を愛し、和合をもたらす言葉を語るのです。

ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ. ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ.

粗悪語を捨てて、粗悪語から離れます。罪がなく、耳に心地よく、愛らしく、心に響き、礼儀正しく、多くの人に好まれ、多くの人に喜ばれる、そのような言葉を語るのです。

สมฺผปฺปลาปํ [Pg.167] ปหาย สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต โหติ, กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที นิธานวตึ วาจํ ภาสิตา กาเลน สาปเทสํ ปริยนฺตวตึ อตฺถสํหิตํ.

綺語を捨てて、無益な饒舌から離れます。適切な時に語り、事実を語り、有益なことを語り、法を語り、律を語ります。心に留めるべき言葉を、適切な時に、理由とともに、節度を持って、利益のあるように語るのです。

๑๗๙. โส พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหติ, เอกภตฺติโก โหติ รตฺตูปรโต วิรโต วิกาลโภชนา, นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต โหติ, มาลาคนฺธวิเลปนธารณมณฺฑนวิภูสนฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ, อุจฺจาสยนมหาสยนา ปฏิวิรโต โหติ, ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ.

179. 彼は、種子や植物の類を傷つけることから離れます。一日の食事は一度だけで、夜の食事を断ち、正午過ぎの食事から離れます。踊り、歌、奏楽、修行の妨げとなる見世物の観賞から離れます。花飾り、香料、塗油による化粧や装飾から離れます。高く大きな座所や寝所から離れます。金銀を受け取ることから離れます。

อามกธญฺญปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, อามกมํสปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, อิตฺถิกุมาริกาปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, ทาสิทาสปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, อเชฬกปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, กุกฺกุฏสูกรปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, หตฺถิควาสฺสวฬวปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, เขตฺตวตฺถุปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคา ปฏิวิรโต โหติ, กยวิกฺกยา ปฏิวิรโต โหติ, ตุลากูฏกํสกูฏมานกูฏา ปฏิวิรโต โหติ, อุกฺโกฏนวญฺจนนิกติสาจิโยคา ปฏิวิรโต โหติ, เฉทนวธพนฺธนวิปราโมสอาโลปสหสาการา ปฏิวิรโต โหติ.

生の穀物を受け取ることから離れ、生の肉を受け取ることから離れます。女性や少女を受け取ることから離れ、男女の奴隷を受け取ることから離れます。山羊や羊を受け取ることから離れ、鶏や豚を受け取ることから離れます。象、牛、馬、驢馬を受け取ることから離れ、田畑や土地を受け取ることから離れます。使い走りや伝言の役目をすることから離れます。売買することから離れます。秤の不正、貨幣の不正、計量の不正から離れます。収賄、詐欺、虚偽、偽計といった不正な行いから離れます。切断、殺害、拘束、強奪、略奪、暴行から離れます。

๑๘๐. โส สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน. โส เยน เยเนว ปกฺกมติ สมาทาเยว ปกฺกมติ, เสยฺยถาปิ นาม ปกฺขี สกุโณ เยน เยเนว เฑติ สปตฺตภาโรว เฑติ. เอวเมวํ ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน. โส เยน เยเนว ปกฺกมติ สมาทาเยว ปกฺกมติ. โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อนวชฺชสุขํ ปฏิสํเวเทติ.

180. 彼は、体を覆う衣と、腹を満たす食料だけで満足します。どこへ行くにも、それらだけを携えて行きます。あたかも、翼のある鳥がどこへ飛んで行くにも、自分の翼だけを重荷として飛んで行くようなものです。そのように比丘は、衣と食料だけで満足します。どこへ行くにも、それらだけを携えて行きます。彼は、この聖なる戒律の集まりを具足して、自らの内に、非難されることのない清らかな幸福を感じるのです。

๑๘๑. โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ; โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน [Pg.168] คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โส อิมินา อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อพฺยาเสกสุขํ ปฏิสํเวเทติ.

181. 彼は眼で色（形あるもの）を見て、その相（全体像）を掴まず、細部（特徴）を掴まない。もし眼の感官を制御せずに住むならば、貪欲や憂いという悪しき不善の法が彼に流れ込むであろう。それゆえ、彼はその制御のために修行し、眼の感官を護り、眼の感官における制御を成し遂げる。耳で声を聞き……鼻で香を嗅ぎ……舌で味を味わい……身で触れられるものに触れ……意（心）で法（対象）を認識して、その相を掴まず、細部を掴まない。もし意の感官を制御せずに住むならば、貪欲や憂いという悪しき不善の法が彼に流れ込むであろう。それゆえ、彼はその制御のために修行し、意の感官を護り、意の感官における制御を成し遂げる。彼はこの聖なる感官の制御を具足して、内面に汚れなき幸福を感得する。

๑๘๒. โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ, อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหติ, สมิญฺชิเต ปสาริเต สมฺปชานการี โหติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ สมฺปชานการี โหติ, อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหติ, อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม สมฺปชานการี โหติ, คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ.

182. 彼は、進む時も退く時も正知をもって行い、前を見る時も脇を見る時も正知をもって行い、屈伸する時も正知をもって行い、大衣・鉢・衣を保持する時も正知をもって行い、食べ、飲み、噛み、味わう時も正知をもって行い、大小便の用を足す時も正知をもって行い、歩く時、立つ時、座る時、眠る時、目覚めている時、話す時、黙っている時も、正知をもって行う。

โส อิมินา จ อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต อิมินา จ อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน สมนฺนาคโต อิมินา จ อริเยน สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต อิมาย จ อริยาย สนฺตุฏฺฐิยา สมนฺนาคโต วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ปพฺพตํ กนฺทรํ คิริคุหํ สุสานํ วนปตฺถํ อพฺโภกาสํ ปลาลปุญฺชํ. โส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา. โส อภิชฺฌํ โลเก ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรติ, อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ; พฺยาปาทปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต วิหรติ สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี, พฺยาปาทปโทสา จิตฺตํ ปริโสเธติ; ถินมิทฺธํ ปหาย วิคตถินมิทฺโธ วิหรติ อาโลกสญฺญี สโต สมฺปชาโน, ถินมิทฺธา จิตฺตํ ปริโสเธติ; อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหาย อนุทฺธโต วิหรติ อชฺฌตฺตํ วูปสนฺตจิตฺโต, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจา จิตฺตํ ปริโสเธติ; วิจิกิจฺฉํ ปหาย ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิหรติ อกถํกถี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, วิจิกิจฺฉาย จิตฺตํ ปริโสเธติ.

彼は、この聖なる戒の集まりを具足し、この聖なる感官の制御を具足し、この聖なる正念正知を具足し、この聖なる知足（満足すること）を具足して、人里離れた住処、すなわち森、樹の下、山、洞窟、岩窟、墓地、林の奥、野外、藁の山などを選ぶ。彼は食後、托鉢から戻り、結跏趺坐して、体を真っ直ぐに立て、目前に念（サティ）を確立して座る。彼は世における貪欲を捨て、貪欲を離れた心で住み、貪欲から心を清める。悪意と怒りを捨て、悪意のない心で住み、すべての生きとし生けるものの利益を憐れみ、悪意と怒りから心を清める。惛沈睡眠（眠気と倦怠）を捨て、惛沈睡眠を離れて住み、光の知覚（光明想）を持ち、正念正知をもって、惛沈睡眠から心を清める。掉挙悪作（心の浮つきと後悔）を捨て、浮つくことなく住み、内面が静まり返った心で、掉挙悪作から心を清める。疑いを捨て、疑いを乗り越えて住み、善き法について惑うことなく、疑いから心を清める。

๑๘๓. โส อิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ [Pg.169] สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ; วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ; ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ; สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ.

183. 彼はこれら五つの蓋（障がい）を捨て、智慧を弱める心の汚れを離れ、諸々の欲から離れ、不善の諸法から離れて、尋（思考）と伺（熟考）があり、離生喜楽（離れることから生じた喜びと幸せ）のある初禅を具足して住む。尋と伺が静まることにより、内面の静穏と心の専一性があり、無尋無伺で、定生喜楽（三昧から生じた喜びと幸せ）のある第二禅を具足して住む。喜び（喜）が消えることで、捨（平静）を保ち、正念正知をもって住み、身で幸せ（楽）を感じる。聖者たちが“捨があり、念があり、楽に住む”と説く第三禅を具足して住む。楽を捨て、苦を捨て、あらかじめ喜悦と憂いが消滅していることにより、不苦不楽であり、捨による念の清浄がある第四禅を具足して住む。

โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป – ‘‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ.

彼は、このように心が定まり、清浄で、潔白で、汚れがなく、随煩悩が去り、柔軟で、適応性があり、確立され、不動に達したとき、前生を想起する知恵（宿住随念智）へと心を向け、導く。彼は、多種多様な前生の住まいを想起する。すなわち、一生、二生、三生、四生、五生、十生、二十生、三十生、四十生、五十生、百生、千生、十万生、また多くの壊劫（世界の崩壊期）、多くの成劫（世界の形成期）、多くの壊成劫を想起する。“あそこにおいて私は、このような名であり、このような氏族であり、このような容姿であり、このような食物を摂り、このような苦楽を経験し、このような寿命の限りがあった。そこを死んで、あそこに生まれた。そこでもまた、このような名であり、このような氏族であり、このような容姿であり、このような食物を摂り、このような苦楽を経験し、このような寿命の限りがあった。そこを死んで、ここに生まれた”と。このように、形態（相）とともに、詳細（説明）とともに、多種多様な前生の住まいを想起するのである。

๑๘๔. โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต สตฺตานํ จุตูปปาตญาณาย จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ – ‘‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา, วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา, มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา, อริยานํ อุปวาทกา, มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา. อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน [Pg.170] สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’’ติ. โส อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ.

184. 彼は、このように心が定まり、清浄で、潔白で、汚れがなく、煩悩が去り、柔軟で、適応性があり、確立され、不動に達したとき、衆生の死と生の知恵（死生智）のために心を向けます。彼は、清浄で人間の眼を超えた天眼によって、衆生が死に、また生まれるのを見ます。卑しい者、高貴な者、美しい者、醜い者、善趣にある者、悪趣にある者、それら衆生が業に従って行くのを如実に知ります。“ああ、これらの衆生は、身の悪行を備え、口の悪行を備え、意の悪行を備え、聖者を誹謗し、邪見を持ち、邪見の業を執受しました。彼らは身が壊れ死んだ後、不幸な所、悪趣、破滅、地獄に生まれます。しかし、一方、これらの衆生は、身の善行を備え、口の善行を備え、意の善行を備え、聖者を誹謗せず、正見を持ち、正見の業を執受しました。彼らは身が壊れ死んだ後、幸福な所、天界に生まれます”。このように、彼は清浄で人間の眼を超えた天眼によって、衆生が死に、また生まれるのを見、衆生が業に従って行くのを如実に知るのです。

๑๘๕. โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อิเม อาสวา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล เนว อตฺตนฺตโป จ โหติ น อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต, น ปรนฺตโป น ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต. โส อนตฺตนฺตโป อปรนฺตโป ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีตีภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรติ.

185. 彼は、このように心が定まり、清浄で、潔白で、汚れがなく、煩悩が去り、柔軟で、適応性があり、確立され、不動に達したとき、諸々の漏（煩悩）の滅尽の知恵のために心を向けます。彼は、“これは苦である”とありのままに知ります。“これは苦の集起である”とありのままに知ります。“これは苦の滅尽である”とありのままに知ります。“これは苦の滅尽に至る道である”とありのままに知ります。“これらは漏である”とありのままに知ります。“これは漏の集起である”とありのままに知ります。“これは漏の滅尽である”とありのままに知ります。“これは漏の滅尽に至る道である”とありのままに知ります。このように知り、このように見る彼の心は、欲漏から解放され、有漏から解放され、無明漏から解放されます。解放されたとき、“解放された”という知恵が生じます。“生は尽きた。聖なる修行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこの状態（輪廻）に戻ることはない”と知ります。このような人は、自らを苦しめる者でもなく、自らを苦しめる修行に専念する者でもなく、他者を苦しめる者でもなく、他者を苦しめる修行に専念する者でもありません。彼は、自らを苦しめず、他者を苦しめず、現世において渇愛がなく、寂静であり、清涼であり、安楽を感じ、自ら梵（清浄）となって住むのです。

๑๘๖. กตโม จ ปุคฺคโล สราโค? ยสฺส ปุคฺคลสฺส ราโค อปฺปหีโน, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สราโค’’.

186. どのような人が貪欲のある人（有貪者）ですか？その人において貪欲が捨てられていない場合、この人を“貪欲のある人”と言います。

กตโม จ ปุคฺคโล สโทโส? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โทโส อปฺปหีโน, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สโทโส’’.

どのような人が瞋恚のある人（有瞋者）ですか？その人において瞋恚が捨てられていない場合、この人を“瞋恚のある人”と言います。

กตโม จ ปุคฺคโล สโมโห? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โมโห อปฺปหีโน, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สโมโห’’.

どのような人が愚痴のある人（有痴者）ですか？その人において愚痴が捨てられていない場合、この人を“愚痴のある人”と言います。

กตโม จ ปุคฺคโล สมาโน? ยสฺส ปุคฺคลสฺส มาโน อปฺปหีโน, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมาโน’’.

どのような人が慢心のある人（有慢者）ですか？その人において慢心が捨てられていない場合、この人を“慢心のある人”と言います。

๑๘๗. กถญฺจ [Pg.171] ปุคฺคโล ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ, น ลาภี โลกุตฺตรมคฺคสฺส วา ผลสฺส วา. เอวํ ปุคฺคโล ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย.

187. どのようにして、ある人は内なる心の静止（止）を得ているが、増上慧による法の観（観）を得ていないのですか？ここに、ある人は色界の等至（定）または無色界の等至を得ていますが、出世間の道や果を得ていません。このようにして、ある人は内なる心の静止を得ているが、増上慧による法の観を得ていないのです。

กถญฺจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย, น ลาภี อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ โลกุตฺตรมคฺคสฺส วา ผลสฺส วา, น ลาภี รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. เอวํ ปุคฺคโล ลาภี โหติ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย, น ลาภี อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส.

どのようにして、ある人は増上慧による法の観を得ているが、内なる心の静止を得ていないのですか？ここに、ある人は出世間の道や果を得ていますが、色界の等至または無色界の等至を得ていません。このようにして、ある人は増上慧による法の観を得ているが、内なる心の静止を得ていないのです。

กถญฺจ ปุคฺคโล ลาภี เจว โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, ลาภี จ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ, ลาภี โลกุตฺตรมคฺคสฺส วา ผลสฺส วา. เอวํ ปุคฺคโล ลาภี เจว โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, ลาภี จ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย.

どのようにして、ある人は内なる心の静止を得ており、かつ増上慧による法の観も得ているのですか？ここに、ある人は色界の等至または無色界の等至を得ており、かつ出世間の道や果も得ています。このようにして、ある人は内なる心の静止を得ており、かつ増上慧による法の観も得ているのです。

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล เนว ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ, น ลาภี โลกุตฺตรมคฺคสฺส วา ผลสฺส วา. เอวํ ปุคฺคโล เนว ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย.

どのようにして、ある人は内なる心の静止を得ておらず、かつ増上慧による法の観も得ていないのですか？ここに、ある人は色界の等至または無色界の等至を得ておらず、かつ出世間の道や果も得ていません。このようにして、ある人は内なる心の静止を得ておらず、かつ増上慧による法の観も得ていないのです。

๑๘๘. กตโม จ ปุคฺคโล อนุโสตคามี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเม จ ปฏิเสวติ ปาปญฺจ กมฺมํ กโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนุโสตคามี’’.

188. どのような人が流れに従う者（随流者）ですか？ここに、ある人は諸々の欲を享受し、また悪業をなします。この人を“流れに従う者”と言います。

กตโม จ ปุคฺคโล ปฏิโสตคามี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเม จ น ปฏิเสวติ ปาปญฺจ กมฺมํ น กโรติ. โส สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสน อสฺสุมุเขนปิ รุทมาโน ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปฏิโสตคามี’’.

どのような人が流れに逆らう者（逆流者）ですか？ここに、ある人は諸々の欲を享受せず、また悪業をなしません。彼は苦しみとともに、憂いとともに、涙を流して泣きながらも、円満で清浄な聖なる修行（梵行）に励みます。この人を“流れに逆らう者”と言います。

กตโม [Pg.172] จ ปุคฺคโล ฐิตตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ฐิตตฺโต’’.

いかなる人が“不動の者”であるか。ここに、ある人は五下分結（五つの下位の結縛）を滅尽したことにより、化生（の者）となり、そこで般涅槃する者であって、その世界から再び戻ることのない性質を持つ。この人を“不動の者”という。

กตโม จ ปุคฺคโล ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ.

いかなる人が“（煩悩の海を）渡り終え、彼岸に至り、陸地に立つバラモン”であるか。ここに、ある人は諸々の漏（煩悩）が尽きたことにより、漏のない心解脱と慧解脱を、現世において自ら卓越した知恵をもって悟り、具現して住む。この人を“渡り終え、彼岸に至り、陸地に立つバラモン”という。

๑๘๙. กถญฺจ ปุคฺคโล อปฺปสฺสุโต โหติ สุเตน อนุปปนฺโน? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส อปฺปกํ สุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ตสฺส อปฺปกสฺส สุตสฺส น อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ ปุคฺคโล อปฺปสฺสุโต โหติ สุเตน อนุปปนฺโน.

189. いかにして人は“少聞にして、聞いたことに基づく具足がない者”となるのか。ここに、ある人は、修多羅、祇夜、記説、伽陀、自説、如是語、本生、未曾有法、方等という、わずかな教えを聞いている。彼はそのわずかな教えの意味を知らず、法を知らず、法にかなった法の実践（法随法行）をしない。このようにして、人は“少聞にして、聞いたことに基づく具足がない者”となる。

กถญฺจ ปุคฺคโล อปฺปสฺสุโต โหติ สุเตน อุปปนฺโน? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส อปฺปกํ สุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ตสฺส อปฺปกสฺส สุตสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ ปุคฺคโล อปฺปสฺสุโต โหติ สุเตน อุปปนฺโน.

いかにして人は“少聞にして、聞いたことに基づく具足がある者”となるのか。ここに、ある人は、修多羅、祇夜、記説、伽陀、自説、如是語、本生、未曾有法、方等という、わずかな教えを聞いている。彼はそのわずかな教えの意味を知り、法を知り、法にかなった法の実践（法随法行）をする。このようにして、人は“少聞にして、聞いたことに基づく具足がある者”となる。

กถญฺจ ปุคฺคโล พหุสฺสุโต โหติ สุเตน อนุปปนฺโน? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส พหุกํ สุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ตสฺส พหุกสฺส สุตสฺส น อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ ปุคฺคโล พหุสฺสุโต โหติ สุเตน อนุปปนฺโน.

いかにして人は“多聞にして、聞いたことに基づく具足がない者”となるのか。ここに、ある人は、修多羅、祇夜、記説、伽陀、自説、如是語、本生、未曾有法、方等という、多くの教えを聞いている。彼はその多くの教えの意味を知らず、法を知らず、法にかなった法の実践（法随法行）をしない。このようにして、人は“多聞にして、聞いたことに基づく具足がない者”となる。

กถญฺจ ปุคฺคโล พหุสฺสุโต โหติ สุเตน อุปปนฺโน? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส พหุกํ สุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ตสฺส พหุกสฺส สุตสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ ปุคฺคโล พหุสฺสุโต โหติ สุเตน อุปปนฺโน.

いかにして人は“多聞にして、聞いたことに基づく具足がある者”となるのか。ここに、ある人は、修多羅、祇夜、記説、伽陀、自説、如是語、本生、未曾有法、方等という、多くの教えを聞いている。彼はその多くの教えの意味を知り、法を知り、法にかなった法の実践（法随法行）をする。このようにして、人は“多聞にして、聞いたことに基づく具足がある者”となる。

๑๙๐. กตโม [Pg.173] จ ปุคฺคโล สมณมจโล? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโน. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมณมจโล’’.

190. いかなる人が“不動の沙門”であるか。ここに、ある人は三つの結縛（三結）を滅尽したことにより、預流（よる）となり、悪趣に堕ちることのない性質を持ち、成仏が確定しており、正覚（悟り）を至上の目的とする。この人を“不動の沙門”という。

กตโม จ ปุคฺคโล สมณปทุโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา สกทาคามี โหติ, สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมณปทุโม’’.

いかなる人が“紅蓮（パドマ）の沙門”であるか。ここに、ある人は三つの結縛を滅尽し、貪・瞋・癡（貪欲・怒り・愚かさ）が薄らぐことにより、一来（いっらい）となり、一度だけこの世界に戻って苦しみの終焉をもたらす。この人を“紅蓮の沙門”という。

กตโม จ ปุคฺคโล สมณปุณฺฑรีโก? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมณปุณฺฑรีโก’’.

いかなる人が“白蓮（プンダリーカ）の沙門”であるか。ここに、ある人は五下分結を滅尽したことにより、化生となり、そこで般涅槃する者であって、その世界から再び戻ることのない性質を持つ。この人を“白蓮の沙門”という。

กตโม จ ปุคฺคโล สมเณสุ สมณสุขุมาโล? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมเณสุ สมณสุขุมาโล’’ติ.

いかなる人が“沙門の中の極めて繊細な沙門”であるか。ここに、ある人は諸々の漏が尽きたことにより、漏のない心解脱と慧解脱を、現世において自ら卓越した知恵をもって悟り、具現して住む。この人を“沙門の中の極めて繊細な沙門”という。

จตุกฺกนิทฺเทโส.

四法解説（の部）が終了した。

๕. ปญฺจกปุคฺคลปญฺญตฺติ

5. 五人施設（五つの場合の人の規定）。

๑๙๑. ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, โส เอวมสฺส วจนีโย – ‘‘อายสฺมโต โข อารมฺภชา อาสวา สํวิชฺชนฺติ, วิปฺปฏิสารชา อาสวา ปวฑฺฒนฺติ. สาธุ วตายสฺมา อารมฺภเช อาสเว ปหาย วิปฺปฏิสารเช อาสเว ปฏิวิโนเทตฺวา จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาเวตุ. เอวมายสฺมา อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลน สมสโม ภวิสฺสตี’’ติ.

191. それらのうち、ある人は罪を犯し、かつ後悔する者であり、それらの生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、あの心解脱と慧解脱をありのままに知らない。その人に対しては、次のように言われるべきである。“尊者よ、あなたには罪を犯すことから生じる漏（煩悩）が存在し、後悔から生じる漏が増大しています。願わくは、尊者が犯すことから生じる漏を捨て、後悔から生じる漏を退けて、心と知恵を修習されますように。そうすれば、尊者はあの第五の人（阿羅漢）と等しくなるでしょう”と。

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา [Pg.174] อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, โส เอวมสฺส วจนีโย – ‘‘อายสฺมโต โข อารมฺภชา อาสวา สํวิชฺชนฺติ, วิปฺปฏิสารชา อาสวา นปฺปวฑฺฒนฺติ. สาธุ วตายสฺมา อารมฺภเช อาสเว ปหาย จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาเวตุ. เอวมายสฺมา อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลน สมสโม ภวิสฺสตี’’ติ.

それらのうち、ある人は罪を犯すが、後悔はしない者であり、それらの生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、あの心解脱と慧解脱をありのままに知らない。その人に対しては、次のように言われるべきである。“尊者よ、あなたには罪を犯すことから生じる漏が存在しますが、後悔から生じる漏は増大していません。願わくは、尊者が犯すことから生じる漏を捨てて、心と知恵を修習されますように。そうすれば、尊者はあの第五の人と等しくなるでしょう”と。

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล น อารภติ วิปฺปฏิสารี โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, โส เอวมสฺส วจนีโย – ‘‘อายสฺมโต โข อารมฺภชา อาสวา น สํวิชฺชนฺติ, วิปฺปฏิสารชา อาสวา ปวฑฺฒนฺติ. สาธุ วตายสฺมา วิปฺปฏิสารเช อาสเว ปฏิวิโนเทตฺวา จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาเวตุ. เอวมายสฺมา อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลน สมสโม ภวิสฺสตี’’ติ.

それらのうち、ある人は罪を犯さないが、後悔する者であり、それらの生じた悪しき不善の諸法が余すところなく滅尽する、あの心解脱と慧解脱をありのままに知らない。その人に対しては、次のように言われるべきである。“尊者よ、あなたには罪を犯すことから生じる漏は存在しませんが、後悔から生じる漏が増大しています。願わくは、尊者が後悔から生じる漏を退けて、心と知恵を修習されますように。そうすれば、尊者はあの第五の人と等しくなるでしょう”と。

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล น อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, โส เอวมสฺส วจนีโย – ‘‘อายสฺมโต โข อารมฺภชา อาสวา น สํวิชฺชนฺติ, วิปฺปฏิสารชา อาสวา นปฺปวฑฺฒนฺติ. สาธุ วตายสฺมา จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาเวตุ. เอวมายสฺมา อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลน สมสโม ภวิสฺสตี’’ติ. อิเม จตฺตาโร ปุคฺคลา อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลน เอวํ โอวทิยมานา เอวํ อนุสาสิยมานา อนุปุพฺเพน อาสวานํ ขยํ ปาปุณนฺติ.

その中で、ある人は、罪を犯さず、後悔することもないが、それらの悪しき不善の法が余すところなく滅尽する心解脱と慧解脱を、ありのままに知ることはない。その人はこのように言われるべきである。“尊者には、罪を犯すことによって生じる煩悩は存在せず、後悔によって生じる煩悩も増大することはない。願わくは、尊者は心と慧を修習せよ。そうすれば、尊者はあの第五の人物と等しくなるであろう”と。これら四種の人物は、あの第五の人物によってこのように教え諭され、このように訓戒されることで、順次に煩悩の滅尽に至るのである。

๑๙๒. กถญฺจ ปุคฺคโล ทตฺวา อวชานาติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ยสฺส ปุคฺคลสฺส เทติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อหํ ทมฺมิ, อยํ ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ, ตเมนํ ทตฺวา อวชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ทตฺวา อวชานาติ.

192. どのようにして、人は与えてから軽蔑するのか。ここに、ある人が、ある人に衣・食・住・薬の必需品を与え、その人に対してこのように思う。“私は与える者であり、この者は受け取る者である”と。彼は与えてから、その人を軽蔑する。このようにして、人は与えてから軽蔑するのである。

กถญฺจ ปุคฺคโล สํวาเสน อวชานาติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล เยน ปุคฺคเลน สทฺธึ สํวสติ ทฺเว วา ตีณิ วา วสฺสานิ, ตเมนํ สํวาเสน อวชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล สํวาเสน อวชานาติ.

どのようにして、人は共に暮らすことによって軽蔑するのか。ここに、ある人が、ある人と共に二、三年暮らす。彼は共に暮らすことによって、その人を軽蔑する。このようにして、人は共に暮らすことによって軽蔑するのである。

กถญฺจ [Pg.175] ปุคฺคโล อาเธยฺยมุโข โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปรสฺส วณฺเณ วา อวณฺเณ วา ภาสิยมาเน ขิปฺปญฺเญว อธิมุจฺจิตา โหติ. เอวํ ปุคฺคโล อาเธยฺยมุโข โหติ.

どのようにして、人は信じやすい（他人の言葉に左右されやすい）者となるのか。ここに、ある人が、他人の称賛や非難が語られるとき、すぐにそれを信じ込んでしまう。このようにして、人は信じやすい者となるのである。

กถญฺจ ปุคฺคโล โลโล โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อิตฺตรสทฺโธ โหติ อิตฺตรภตฺตี อิตฺตรเปโม อิตฺตรปฺปสาโท. เอวํ ปุคฺคโล โลโล โหติ.

どのようにして、人は浮ついた（軽薄な）者となるのか。ここに、ある人が、わずかな信仰、わずかな献身、わずかな愛情、わずかな清信しか持たない。このようにして、人は浮ついた者となるのである。

กถญฺจ ปุคฺคโล มนฺโท โมมูโห โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กุสลากุสเล ธมฺเม น ชานาติ, สาวชฺชานวชฺเช ธมฺเม น ชานาติ, หีนปฺปณีเต ธมฺเม น ชานาติ, กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม น ชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล มนฺโท โมมูโห โหติ.

どのようにして、人は愚かで、迷いの中にいる者となるのか。ここに、ある人が、善と不善の法を知らず、罪のある法と罪のない法を知らず、卑しい法と優れた法を知らず、黒（悪）と白（善）の対照的な法を知らない。このようにして、人は愚かで、迷いの中にいる者となるのである。

๑๙๓. ตตฺถ กตเม ปญฺจ โยธาชีวูปมา ปุคฺคลา? ปญฺจ โยธาชีวา – อิเธกจฺโจ โยธาชีโว รชคฺคญฺเญว ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ สงฺคามํ โอตริตุํ. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว โหติ. อยํ ปฐโม โยธาชีโว สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ.

193. そこで、戦士に例えられる五種の人物とはどのようなものか。五種の戦士がいる。ここに、ある戦士は、ただ砂塵（敵軍の土煙）を見ただけで、意気消沈し、うろたえ、踏みとどまることができず、戦場に赴くことができない。このような戦士もまた存在する。これが、世間に存在する第一の戦士である。

ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ, อปิ จ โข ธชคฺคญฺเญว ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ สงฺคามํ โอตริตุํ. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว โหติ. อยํ ทุติโย โยธาชีโว สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ.

さらに、ここに、ある戦士は、砂塵には耐えるが、ただ旗印を見ただけで、意気消沈し、うろたえ、踏みとどまることができず、戦場に赴くことができない。このような戦士もまた存在する。これが、世間に存在する第二の戦士である。

ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ, อปิ จ โข อุสฺสารณญฺเญว สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ สงฺคามํ โอตริตุํ. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว โหติ. อยํ ตติโย โยธาชีโว สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ.

さらに、ここに、ある戦士は、砂塵に耐え、旗印にも耐えるが、ただ（敵軍の）喊声を聞いただけで、意気消沈し、うろたえ、踏みとどまることができず、戦場に赴くことができない。このような戦士もまた存在する。これが、世間に存在する第三の戦士である。

ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ สหติ อุสฺสารณํ, อปิ จ โข สมฺปหาเร หญฺญติ พฺยาปชฺชติ. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว โหติ. อยํ จตุตฺโถ โยธาชีโว สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ.

さらに、ここに、ある戦士は、砂塵に耐え、旗印に耐え、喊声にも耐えるが、いざ交戦となると、傷つき、打ちのめされる。このような戦士もまた存在する。これが、世間に存在する第四の戦士である。

ปุน [Pg.176] จปรํ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ สหติ อุสฺสารณํ สหติ สมฺปหารํ. โส ตํ สงฺคามํ อภิวิชินิตฺวา วิชิตสงฺคาโม ตเมว สงฺคามสีสํ อชฺฌาวสติ. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว โหติ. อยํ ปญฺจโม โยธาชีโว สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ. อิเม ปญฺจ โยธาชีวา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

さらに、ここに、ある戦士は、砂塵に耐え、旗印に耐え、喊声に耐え、交戦にも耐える。彼はその戦いに勝利し、勝利者としてその戦場の最前線を占拠する。このような戦士もまた存在する。これが、世間に存在する第五の戦士である。これら五種の戦士が世間に存在するのである。

๑๙๔. เอวเมวํ ปญฺจิเม โยธาชีวูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา ภิกฺขูสุ. กตเม ปญฺจ? อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ รชคฺคญฺเญว ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. กิมสฺส รชคฺคสฺมึ? อิธ ภิกฺขุ สุณาติ – ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา กุมารี วา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา’’ติ. โส ตํ สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. อิทมสฺส รชคฺคสฺมึ.

194. 同様に、戦士に例えられるこれら五種の人物が比丘たちの中にも存在する。その五種とは何か。ここに、ある比丘は、ただ砂塵を見ただけで、意気消沈し、うろたえ、踏みとどまることができず、梵行を維持することができなくなる。彼は修行の弱さを露呈し、戒を捨てて俗人に戻る。彼にとっての砂塵とは何か。ここに、ある比丘がこのように聞く。“あそこの村や町に、非常に美しく、見目麗しく、心惹かれる、最高の美貌を備えた女性、あるいは乙女がいる”と。彼はそれを聞いただけで、意気消沈し、うろたえ、踏みとどまることができず、梵行を維持することができなくなる。彼は修行の弱さを露呈し、戒を捨てて俗人に戻る。これが、彼にとっての砂塵である。

เสยฺยถาปิ โส โยธาชีโว รชคฺคญฺเญว ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ สงฺคามํ โอตริตุํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โหติ. อยํ ปฐโม โยธาชีวูปโม ปุคฺคโล สนฺโต สํวิชฺชมาโน ภิกฺขูสุ.

あの戦士がただ砂塵を見ただけで、意気消沈し、うろたえ、踏みとどまることができず、戦場に赴くことができないのと同様に、この人物もそれと同じであると見なされるべきである。このような人物もまた存在する。これが、比丘たちの中に存在する、第一の戦士に例えられる人物である。

๑๙๕. ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ สหติ รชคฺคํ, อปิ จ โข ธชคฺคญฺเญว ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. กิมสฺส ธชคฺคสฺมึ? อิธ ภิกฺขุ น เหว โข สุณาติ – ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา กุมารี วา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา’’ติ, อปิ จ โข สามํ ปสฺสติ อิตฺถึ วา กุมารึ วา อภิรูปํ ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตํ. โส ตํ ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. อิทมสฺส ธชคฺคสฺมึ.

195. さらに、比丘たちよ、ここに、ある比丘は、舞い上がる塵（敵軍の砂塵）には耐えることができますが、軍旗（敵の旗印）を見ただけで、沈み込み、意気消沈し、踏みとどまることができず、清浄行を維持することができなくなります。彼は修行の弱さを告白し、戒律を捨てて俗人に戻ります。彼の“軍旗”とは何でしょうか。ここに、ある比丘は、“どこそこの村や町に、容姿端麗で、見目麗しく、心惹かれる、この上なく美しい女性や乙女がいる”という噂を聞くのではありません。そうではなく、自分自身で、容姿端麗で、見目麗しく、心惹かれる、この上なく美しい女性や乙女を見るのです。彼は彼女を見て、沈み込み、意気消沈し、踏みとどまることができず、清浄行を維持することができなくなります。修行の弱さを告白し、戒律を捨てて俗人に戻ります。これが彼の“軍旗”です。

เสยฺยถาปิ [Pg.177] โส โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ, อปิ จ โข ธชคฺคญฺเญว ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ สงฺคามํ โอตริตุํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โหติ. อยํ ทุติโย โยธาชีวูปโม ปุคฺคโล สนฺโต สํวิชฺชมาโน ภิกฺขูสุ.

たとえば、あの戦士が、舞い上がる塵には耐えるが、軍旗を見ただけで沈み込み、意気消沈し、踏みとどまることができず、戦場に赴くことができないのと同様に、この人物もそのようであると知るべきです。このようなタイプの人物が、ここに存在します。これが、比丘たちの中に存在する、第二の戦士に例えられる人物です。

๑๙๖. ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ, อปิ จ โข อุสฺสารณญฺเญว สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. กิมสฺส อุสฺสารณาย? อิธ ภิกฺขุํ อรญฺญคตํ วา รุกฺขมูลคตํ วา สุญฺญาคารคตํ วา มาตุคาโม อุปสงฺกมิตฺวา อูหสติ อุลฺลปติ อุชฺชคฺฆติ อุปฺปณฺเฑติ. โส มาตุคาเมน อูหสิยมาโน อุลฺลปิยมาโน อุชฺชคฺฆิยมาโน อุปฺปณฺฑิยมาโน สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. อิทมสฺส อุสฺสารณาย.

196. さらに、比丘たちよ、ここに、ある比丘は、舞い上がる塵に耐え、軍旗にも耐えることができますが、ただ（敵の）喚声を聞いただけで、沈み込み、意気消沈し、踏みとどまることができず、清浄行を維持することができなくなります。彼は修行の弱さを告白し、戒律を捨てて俗人に戻ります。彼の“喚声”とは何でしょうか。ここに、森や木の下、あるいは空き家にいる比丘のもとへ、女性が近づいてきて、微笑みかけ、語りかけ、高笑いし、からかいます。彼は女性に微笑みかけられ、語りかけられ、高笑いされ、からかわれると、沈み込み、意気消沈し、踏みとどまることができず、清浄行を維持することができなくなります。修行の弱さを告白し、戒律を捨てて俗人に戻ります。これが彼の“喚声”です。

เสยฺยถาปิ โส โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ, อปิ จ โข อุสฺสารณญฺเญว สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ สงฺคามํ โอตริตุํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โหติ. อยํ ตติโย โยธาชีวูปโม ปุคฺคโล สนฺโต สํวิชฺชมาโน ภิกฺขูสุ.

たとえば、あの戦士が、舞い上がる塵に耐え、軍旗にも耐えるが、ただ喚声を聞いただけで沈み込み、意気消沈し、踏みとどまることができず、戦場に赴くことができないのと同様に、この人物もそのようであると知るべきです。このようなタイプの人物が、ここに存在します。これが、比丘たちの中に存在する、第三の戦士に例えられる人物です。

๑๙๗. ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ สหติ อุสฺสารณํ, อปิ จ โข สมฺปหาเร หญฺญติ พฺยาปชฺชติ. กิมสฺส สมฺปหารสฺมึ? อิธ ภิกฺขุํ อรญฺญคตํ วา รุกฺขมูลคตํ วา สุญฺญาคารคตํ วา มาตุคาโม อุปสงฺกมิตฺวา อภินิสีทติ อภินิปชฺชติ อชฺโฌตฺถรติ. โส มาตุคาเมน อภินิสีทิยมาโน อภินิปชฺชิยมาโน อชฺโฌตฺถริยมาโน สิกฺขํ อปฺปจฺจกฺขาย ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวา เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวติ. อิทมสฺส สมฺปหารสฺมึ.

197. さらに、比丘たちよ、ここに、ある比丘は、舞い上がる塵に耐え、軍旗に耐え、喚声にも耐えることができますが、白兵戦（直接の攻撃）において、打ちのめされ、破れてしまいます。彼の“白兵戦”とは何でしょうか。ここに、森や木の下、あるいは空き家にいる比丘のもとへ、女性が近づいてきて、隣に座り、横たわり、覆いかぶさります。彼は女性に座られ、横たわられ、覆いかぶされると、戒律を捨てることも修行の弱さを告白することもなく、淫欲の行い（婬戒）に及んでしまいます。これが彼の“白兵戦”です。

เสยฺยถาปิ โส โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ สหติ อุสฺสารณํ, อปิ จ โข สมฺปหาเร หญฺญติ พฺยาปชฺชติ, ตถูปโม [Pg.178] อยํ ปุคฺคโล. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โหติ. อยํ จตุตฺโถ โยธาชีวูปโม ปุคฺคโล สนฺโต สํวิชฺชมาโน ภิกฺขูสุ.

たとえば、あの戦士が、舞い上がる塵に耐え、軍旗に耐え、喚声にも耐えるが、白兵戦において打ちのめされ、破れてしまうのと同様に、この人物もそのようであると知るべきです。このようなタイプの人物が、ここに存在します。これが、比丘たちの中に存在する、第四の戦士に例えられる人物です。

๑๙๘. ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ สหติ อุสฺสารณํ สหติ สมฺปหารํ. โส ตํ สงฺคามํ อภิวิชินิตฺวา วิชิตสงฺคาโม ตเมว สงฺคามสีสํ อชฺฌาวสติ. กิมสฺส สงฺคามวิชยสฺมึ? อิธ ภิกฺขุํ อรญฺญคตํ วา รุกฺขมูลคตํ วา สุญฺญาคารคตํ วา มาตุคาโม อุปสงฺกมิตฺวา อภินิสีทติ อภินิปชฺชติ อชฺโฌตฺถรติ. โส มาตุคาเมน อภินิสีทิยมาโน อภินิปชฺชิยมาโน อชฺโฌตฺถริยมาโน วินิเวเฐตฺวา วินิโมเจตฺวา เยน กามํ ปกฺกมติ.

198. さらに、比丘たちよ、ここに、ある比丘は、舞い上がる塵に耐え、軍旗に耐え、喚声に耐え、白兵戦にも耐えることができます。彼はその戦いに打ち勝ち、勝利者として、その戦場の最前線に留まります。彼の“戦いにおける勝利”とは何でしょうか。ここに、森や木の下、あるいは空き家にいる比丘のもとへ、女性が近づいてきて、隣に座り、横たわり、覆いかぶさります。彼は女性に座られ、横たわられ、覆いかぶされても、それを振り払い、解き放って、自らの望むところへ去って行きます。

โส วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ปพฺพตํ กนฺทรํ คิริคุหํ สุสานํ วนปตฺถํ อพฺโภกาสํ ปลาลปุญฺชํ. โส อรญฺญคโต วา รุกฺขมูลคโต วา สุญฺญาคารคโต วา นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา. โส อภิชฺฌํ โลเก ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรติ, อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ; พฺยาปาทปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต วิหรติ, สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี พฺยาปาทปโทสา จิตฺตํ ปริโสเธติ; ถินมิทฺธํ ปหาย วิคตถินมิทฺโธ วิหรติ อาโลกสญฺญี สโต สมฺปชาโน, ถินมิทฺธา จิตฺตํ ปริโสเธติ; อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหาย อนุทฺธโต วิหรติ อชฺฌตฺตํ วูปสนฺตจิตฺโต, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจา จิตฺตํ ปริโสเธติ; วิจิกิจฺฉํ ปหาย ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิหรติ อกถํกถี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, วิจิกิจฺฉาย จิตฺตํ ปริโสเธติ.

彼は、森、木の下、山、峡谷、洞窟、墓地、林、野外、藁の山といった、人里離れた静かな場所（坐臥処）を求めます。彼は森や木の下、あるいは空き家に行き、結跏趺坐し、身を真っ直ぐに立て、目の前に正念を確立して座ります。彼は世における貪欲を捨て、貪欲を離れた心で住み、貪欲から心を清めます。悪意（瞋恚）を捨て、悪意のない心で住み、すべての生きとし生けるものの利益と慈しみを願い、悪意から心を清めます。惛沈睡眠（眠気と倦怠）を捨て、惛沈睡眠を離れて住み、光明を想い、正念・正知をもって、惛沈睡眠から心を清めます。掉挙悪作（心の浮つきと後悔）を捨て、浮つくことなく住み、内面において静まりかえった心で、掉挙悪作から心を清めます。疑（疑い）を捨て、疑いを乗り越えて住み、善き法について惑うことなく、疑いから心を清めます。

โส อิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ; วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ.

彼は、これら五つの蓋（五蓋）を捨て、心の汚れであり智慧を弱めるものを（捨て）、諸々の欲から離れ、不善の諸法から離れて、尋（じん）があり伺（し）があり、離より生じた喜と楽のある初禅を具足して住む。尋と伺の静止により、第二禅、……第三禅、……第四禅を具足して住む。

โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อิเม อาสวา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ [Pg.179] ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ.

彼は、このように心が定まり、清浄で、潔白で、汚れなく、随眠（煩悩）が去り、柔軟で、適業であり、不動に達したとき、諸々の漏（ろ）の滅尽の知見のために心を向ける。彼は、“これは苦である”とありのままに知る。“これは苦の集起である”とありのままに知る。“これは苦の滅尽である”とありのままに知る。“これは苦の滅尽に至る道である”とありのままに知る。“これらは漏である”とありのままに知る。“これは漏の集起である”とありのままに知る。“これは漏の滅尽である”とありのままに知る。“これは漏の滅尽に至る道である”とありのままに知る。

ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานาติ. อิทมสฺส สงฺคามวิชยสฺมึ. เสยฺยถาปิ โส โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ สหติ อุสฺสารณํ สหติ สมฺปหารํ, โส ตํ สงฺคามํ อภิวิชินิตฺวา วิชิตสงฺคาโม ตเมว สงฺคามสีสํ อชฺฌาวสติ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โหติ. อยํ ปญฺจโม โยธาชีวูปโม ปุคฺคโล สนฺโต สํวิชฺชมาโน ภิกฺขูสุ. อิเม ปญฺจ โยธาชีวูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา ภิกฺขูสุ.

このように知り、このように見る彼の心は、欲漏からも解放され、有漏からも解放され、無明漏からも解放される。解放されたとき、“解放された”という知が生じる。“生は尽きた。梵行は完成した。なすべきことはなされた。もはやこのような状態（輪廻）に戻ることはない”と知る。これが、彼の戦場における勝利である。あたかも、あの戦士が、砂塵に耐え、旗印に耐え、怒号に耐え、攻撃に耐え、その戦いに打ち勝って、勝利した戦場の最前線に留まるように、この人はその戦士に例えられる。このようなある種の人が、比丘たちの中に存在する。これが、比丘たちの中に存在する、第五の戦士に例えられる人である。これら五つの戦士に例えられる人々が、比丘たちの中に存在する。

๑๙๙. ตตฺถ กตเม ปญฺจ ปิณฺฑปาติกา? มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา ปิณฺฑปาติโก โหติ, ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต ปิณฺฑปาติโก โหติ, อุมฺมาทา จิตฺตวิกฺเขปา ปิณฺฑปาติโก โหติ, ‘‘วณฺณิตํ พุทฺเธหิ พุทฺธสาวเกหี’’ติ ปิณฺฑปาติโก โหติ, อปิ จ อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสาย สนฺตุฏฺฐึเยว นิสฺสาย สลฺเลขํเยว นิสฺสาย อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย ปิณฺฑปาติโก โหติ. ตตฺร ยฺวายํ ปิณฺฑปาติโก อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสาย สนฺตุฏฺฐึเยว นิสฺสาย สลฺเลขํเยว นิสฺสาย อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย ปิณฺฑปาติโก, อยํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ปิณฺฑปาติกานํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ.

199. そこで、五種の常乞食者（じょうこつじきしゃ）とは何か。愚鈍で無知であるために常乞食者となる者がいる。悪欲があり欲に支配されているために常乞食者となる者がいる。狂気や心の混乱のために常乞食者となる者がいる。“諸仏や仏弟子たちに称賛されている”と考えて常乞食者となる者がいる。しかし、少欲のため、知足のため、削ぎ落とし（頭陀）のため、これが目的であるという理由によって常乞食者となる者がいる。これら五種の常乞食者の中で、少欲のため、知足のため、削ぎ落としのため、これが目的であるという理由によって常乞食者となる者、この人がこれら五種の常乞食者の中で、最高であり、最勝であり、筆頭であり、最上であり、卓越している。

เสยฺยถาปิ นาม ควา ขีรํ, ขีรมฺหา ทธิ, ทธิมฺหา นวนีตํ, นวนีตมฺหา สปฺปิ, สปฺปิมฺหา สปฺปิมณฺโฑ, สปฺปิมณฺฑํ ตตฺถ อคฺคมกฺขายติ; เอวเมวํ ยฺวายํ ปิณฺฑปาติโก อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสาย สนฺตุฏฺฐึเยว นิสฺสาย สลฺเลขํเยว นิสฺสาย อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย ปิณฺฑปาติโก โหติ, อยํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ปิณฺฑปาติกานํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ. อิเม ปญฺจ ปิณฺฑปาติกา.

あたかも、牛から乳が、乳から酪（らく）が、酪から生酥（しょうそ）が、生酥から熟酥（じゅくそ）が、熟酥から醍醐（だいご）が生じ、醍醐がそれらの中で最高と言われるように、その通りに、少欲のため、知足のため、削ぎ落としのため、これが目的であるという理由によって常乞食者となる者、この人がこれら五種の常乞食者の中で、最高であり、最勝であり、筆頭であり、最上であり、卓越している。これらが五種の常乞食者である。

๒๐๐. ตตฺถ [Pg.180] กตเม ปญฺจ ขลุปจฺฉาภตฺติกา…เป… ปญฺจ เอกาสนิกา…เป… ปญฺจ ปํสุกูลิกา…เป… ปญฺจ เตจีวริกา…เป… ปญฺจ อารญฺญิกา…เป… ปญฺจ รุกฺขมูลิกา …เป… ปญฺจ อพฺโภกาสิกา…เป… ปญฺจ เนสชฺชิกา…เป… ปญฺจ ยถาสนฺถติกา…เป….

200. そこで、五種の受後食拒否者（じゅごしょくきょひしゃ）……五種の一座食者（いちざじきしゃ）……五種の糞掃衣者（ふんぞうえしゃ）……五種の三衣保持者（さんえほじしゃ）……五種の森林住居者（しんりんじゅうきょしゃ）……五種の樹下住居者（じゅげじゅうきょしゃ）……五種の露地住居者（ろじじゅうきょしゃ）……五種の常坐不臥者（じょうざふがしゃ）……五種の随座者（ずいざしゃ）とは何か。

๒๐๑. ตตฺถ กตเม ปญฺจ โสสานิกา? มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา โสสานิโก โหติ, ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต โสสานิโก โหติ, อุมฺมาทา จิตฺตวิกฺเขปา โสสานิโก โหติ, ‘‘วณฺณิตํ พุทฺเธหิ พุทฺธสาวเกหี’’ติ โสสานิโก โหติ, อปิ จ อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสาย สนฺตุฏฺฐึเยว นิสฺสาย สลฺเลขํเยว นิสฺสาย อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย โสสานิโก โหติ. ตตฺร ยฺวายํ โสสานิโก อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสาย สนฺตุฏฺฐึเยว นิสฺสาย สลฺเลขํเยว นิสฺสาย อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย โสสานิโก, อยํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ โสสานิกานํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ.

201. そこで、五種の墓地住居者（ぼちじゅうきょしゃ）とは何か。愚鈍で無知であるために墓地住居者となる者がいる。悪欲があり欲に支配されているために墓地住居者となる者がいる。狂気や心の混乱のために墓地住居者となる者がいる。“諸仏や仏弟子たちに称賛されている”と考えて墓地住居者となる者がいる。しかし、少欲のため、知足のため、削ぎ落としのため、これが目的であるという理由によって墓地住居者となる者がいる。これら五種の墓地住居者の中で、少欲のため、知足のため、削ぎ落としのため、これが目的であるという理由によって墓地住居者となる者、この人がこれら五種の墓地住居者の中で、最高であり、最勝であり、筆頭であり、最上であり、卓越している。

เสยฺยถาปิ นาม ควา ขีรํ, ขีรมฺหา ทธิ, ทธิมฺหา นวนีตํ, นวนีตมฺหา สปฺปิ, สปฺปิมฺหา สปฺปิมณฺโฑ, สปฺปิมณฺฑํ ตตฺถ อคฺคมกฺขายติ; เอวเมวํ ยฺวายํ โสสานิโก อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสาย สนฺตุฏฺฐึเยว นิสฺสาย สลฺเลขํเยว นิสฺสาย อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย โสสานิโก โหติ, อยํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ โสสานิกานํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ. อิเม ปญฺจ โสสานิกา.

あたかも、牛から乳が、乳から酪が、酪から生酥が、生酥から熟酥が、熟酥から醍醐が生じ、醍醐がそれらの中で最高と言われるように、その通りに、少欲のため、知足のため、削ぎ落としのため、これが目的であるという理由によって墓地住居者となる者、この人がこれら五種の墓地住居者の中で、最高であり、最勝であり、筆頭であり、最上であり、卓越している。これらが五種の墓地住居者である。

ปญฺจกนิทฺเทโส.

五法解説（ごほうかいせつ）終わる。

๖. ฉกฺกปุคฺคลปญฺญตฺติ

6. 六人施設（ろくにんしせつ）。

๒๐๒. ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ พเลสุ จ วสีภาวํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ เตน ทฏฺฐพฺโพ.

202. そこで、ある人が、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理を悟り、そのことにおいて全知性に達し、諸力において自在を得るなら、その人は“正等覚者（しょうとうがくしゃ）”と見なされるべきである。

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ตตฺถ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ น จ พเลสุ วสีภาวํ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เตน ทฏฺฐพฺโพ.

そこで、ある人が、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理を悟るが、そのことにおいて全知性に達せず、諸力において自在を得ないなら、その人は“独覚（どっかく）”と見なされるべきである。

ตตฺร [Pg.181] ยฺวายํ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, สาวกปารมิญฺจ ปาปุณาติ, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา เตน ทฏฺฐพฺพา.

その中で、ある人は、かつて聞いたことのない諸法（四聖諦）について、自ら真理を悟ることはないが、現世において苦しみの終焉を成し遂げ、声聞の波羅蜜（修行の完成）に到達する。そのような者として、サーリプッタとモッガッラーナを知るべきである。

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, น จ สาวกปารมึ ปาปุณาติ, อวเสสา อรหนฺตา เตน ทฏฺฐพฺพา.

その中で、ある人は、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理を悟ることはないが、現世において苦しみの終焉を成し遂げ、声聞の波羅蜜には到達しない。そのような者として、残りの（サーリプッタとモッガッラーナ以外の）阿羅漢たちを知るべきである。

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, อนาคามี โหติ อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ, อนาคามี เตน ทฏฺฐพฺโพ.

その中で、ある人は、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理を悟ることはないが、現世において苦しみの終焉を成し遂げることはなく、この世界（欲界）に戻ってこない不還者（アナガーミー）となる。そのような者として、不還者を知るべきである。

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ, โสตาปนฺนสกทาคามิโน เตน ทฏฺฐพฺพา.

その中で、ある人は、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理を悟ることはないが、現世において苦しみの終焉を成し遂げることはなく、この世界に戻ってくる者となる。そのような者として、預流者（ソーターパンナ）と一来者（サカダーガーミー）を知るべきである。

ฉกฺกนิทฺเทโส.

六の解説（六法分別）が終了した。

๗. สตฺตกปุคฺคลปญฺญตฺติ

7. 七人施設（七法分別）

๒๐๓. กถญฺจ ปุคฺคโล สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สมนฺนาคโต โหติ เอกนฺตกาฬเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ. เอวํ ปุคฺคโล สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหติ.

203. どのようにして、人は一度沈むと沈んだままになるのか。ここに、ある人は、全く黒い（不善な）不善法を具足している。このようにして、人は一度沈むと沈んだままになる。

กถญฺจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชติ ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ หิรี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ โอตฺตปฺปํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ วีริยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ ปญฺญา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ. ตสฺส สา สทฺธา เนว ติฏฺฐติ โน วฑฺฒติ หายติเยว, ตสฺส สา หิรี เนว ติฏฺฐติ โน วฑฺฒติ หายติเยว, ตสฺส ตํ โอตฺตปฺปํ เนว ติฏฺฐติ โน วฑฺฒติ หายติเยว, ตสฺส ตํ วีริยํ เนว ติฏฺฐติ โน วฑฺฒติ หายติเยว, ตสฺส สา ปญฺญา เนว ติฏฺฐติ โน วฑฺฒติ หายติเยว. เอวํ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชติ.

どのようにして、人は浮かび上がってから沈むのか。ここに、ある人は、“善法における信は良い、善法における慚（恥じらい）は良い、善法における愧（恐れ）は良い、善法における精進は良い、善法における智慧は良い”と考えて浮かび上がる。しかし、その人の信は留まることも増大することもなく、ただ衰退するのみである。その人の慚、愧、精進、智慧もまた、留まることも増大することもなく、ただ衰退するのみである。このようにして、人は浮かび上がってから沈む。

กถญฺจ [Pg.182] ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิโต โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชติ ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ หิรี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ โอตฺตปฺปํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ วีริยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ ปญฺญา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ. ตสฺส สา สทฺธา เนว หายติ โน วฑฺฒติ ฐิตา โหติ, ตสฺส สา หิรี เนว หายติ โน วฑฺฒติ ฐิตา โหติ, ตสฺส ตํ โอตฺตปฺปํ เนว หายติ โน วฑฺฒติ ฐิตํ โหติ, ตสฺส ตํ วีริยํ เนว หายติ โน วฑฺฒติ ฐิตํ โหติ, ตสฺส สา ปญฺญา เนว หายติ โน วฑฺฒติ ฐิตา โหติ. เอวํ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิโต โหติ.

どのようにして、人は浮かび上がって留まるのか。ここに、ある人は、“善法における信は良い、善法における慚は良い、善法における愧は良い、善法における精進は良い、善法における智慧は良い”と考えて浮かび上がる。その人の信は衰退することも増大することもなく、留まっている。その人の慚、愧、精進、智慧もまた、衰退することも増大することもなく、留まっている。このようにして、人は浮かび上がって留まる。

กถญฺจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา วิปสฺสติ วิโลเกติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชติ ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ หิรี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ โอตฺตปฺปํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ วีริยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ ปญฺญา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ. โส ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโน. เอวํ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา วิปสฺสติ วิโลเกติ.

どのようにして、人は浮かび上がって観察し、見渡すのか。ここに、ある人は、“善法における信は良い、善法における慚は良い、善法における愧は良い、善法における精進は良い、善法における智慧は良い”と考えて浮かび上がる。その人は、三つの結（煩悩の縛り）を滅尽したことにより、預流者（ソーターパンナ）となり、悪趣に堕ちる性質を失い、悟りが確定し、最高位の悟り（正覚）を目的とする者となる。このようにして、人は浮かび上がって観察し、見渡す。

กถญฺจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชติ ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ หิรี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ โอตฺตปฺปํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ วีริยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ ปญฺญา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ. โส ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา สกทาคามี โหติ สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. เอวํ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรติ.

どのようにして、人は浮かび上がって渡るのか。ここに、ある人は、“善法における信は良い、善法における慚は良い、善法における愧は良い、善法における精進は良い、善法における智慧は良い”と考えて浮かび上がる。その人は、三つの結を滅尽し、貪・瞋・癡が希薄になったことにより、一来者（サカダーガーミー）となり、一度だけこの世界に戻ってきて、苦しみの終焉を成し遂げる。このようにして、人は浮かび上がって渡る。

กถญฺจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ปติคาธปฺปตฺโต โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชติ ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ หิรี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ โอตฺตปฺปํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ วีริยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ ปญฺญา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ. โส ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. เอวํ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ปติคาธปฺปตฺโต โหติ.

どのようにして、人は浮かび上がって足場（拠り所）に到達するのか。ここに、ある人は、“善法における信は良い、善法における慚は良い、善法における愧は良い、善法における精進は良い、善法における智慧は良い”と考えて浮かび上がる。その人は、五つの下分結（低い段階の縛り）を滅尽したことにより、化生者（不還者）となり、その場所（浄居天）で般涅槃し、その世界から戻ってこない性質を持つ。このようにして、人は浮かび上がって足場に到達する。

กถญฺจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ติณฺโณ โหติ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชติ ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ[Pg.183], สาธุ หิรี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ โอตฺตปฺปํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ วีริยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ ปญฺญา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ. โส อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เอวํ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ติณฺโณ โหติ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ.

どのようにして、人は浮かび上がって渡り終え、彼岸に至り、陸地に立つバラモン（聖者）となるのか。ここに、ある人は、“善法における信は良い、善法における慚は良い、善法における愧は良い、善法における精進は良い、善法における智慧は良い”と考えて浮かび上がる。その人は、諸々の漏（煩悩）が尽きたことにより、漏のない心解脱と慧解脱を、現世において自ら卓越した知恵で悟り、証得して具足して住む。このようにして、人は浮かび上がって渡り終え、彼岸に至り、陸地に立つバラモンとなる。

๒๐๔. กตโม จ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต.

204. いかなる人が両面解脱（うばとうばがげだつ）であるか。ここに、ある人は、八解脱を身（名身）をもって体得して住み、智慧によって（四聖諦を）見て、諸々の漏が滅尽している。この人を両面解脱の者という。

๒๐๕. กตโม จ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต…เป… กายสกฺขี… ทิฏฺฐิปฺปตฺโต… สทฺธาวิมุตฺโต… ธมฺมานุสารี ….

205. いかなる人が慧解脱（えげだつ）であるか。……（中略）……身証（しんしょう）であるか。見至（けんし）であるか。信解脱（しんげだつ）であるか。随法行（ずいほうぎょう）であるか。

๒๐๖. กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สทฺธานุสารี, ผเล ฐิโต สทฺธาวิมุตฺโตติ.

206. いかなる人が随信行者（ずいしんぎょうしゃ）であるか。預流果を現証するために実践している人で、信根（しんこん）が卓越しており、信に導かれ、信を先導として聖道を修習する者、この人を随信行者という。預流果を現証するために実践している人は随信行者であり、果に安住している人は信解脱者（しんげだつしゃ）である。

สตฺตกนิทฺเทโส.

七法（しちほう）の解説（完）。

๘. อฏฺฐกปุคฺคลปญฺญตฺติ

8. 八法（はっぽう）の個人規定

๒๐๗. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร มคฺคสมงฺคิโน, จตฺตาโร ผลสมงฺคิโน ปุคฺคลา? โสตาปนฺโน, โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน; สกทาคามี, สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน; อนาคามี, อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน; อรหา, อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน; อิเม จตฺตาโร มคฺคสมงฺคิโน, อิเม จตฺตาโร ผลสมงฺคิโน ปุคฺคลา.

207. そこで、いかなる四種の道に備わる者と、四種の果に備わる者がいるか。預流者（よるしゃ）、預流果を現証するために実践している者。一来者（いっらいしゃ）、一来果を現証するために実践している者。不還者（ふげんしゃ）、不還果を現証するために実践している者。阿羅漢（あらかん）、阿羅漢果を現証するために実践している者。これら四種が道に備わる者であり、これら四種が果に備わる者である。

อฏฺฐกนิทฺเทโส.

八法の解説（完）。

๙. นวกปุคฺคลปญฺญตฺติ

9. 九法（くほう）の個人規定

๒๐๘. กตโม [Pg.184] จ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ พเลสุ จ วสีภาวํ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธ.

208. いかなる人が正等覚者（しょうとうがくしゃ）であるか。ここに、ある人は、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理（四聖諦）を悟り、そのことにおいて一切知（全知性）に到達し、諸力（十力）において自在を得る。この人を正等覚者という。

กตโม จ ปุคฺคโล ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ตตฺถ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ น จ พเลสุ วสีภาวํ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ.

いかなる人が独覚者（どっかくしゃ）であるか。ここに、ある人は、かつて聞いたことのない諸法について、自ら真理を悟るが、そのことにおいて一切知には到達せず、諸力において自在も得ない。この人を独覚者という。

กตโม จ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต.

いかなる人が両面解脱者（りょうめんげだつしゃ）であるか。ここに、ある人は、八解脱（はちげだつ）を身をもって体得して住し、智慧によって（真理を）見て、その人の諸々の漏（ろ、煩悩）が滅尽している。この人を両面解脱者という。

กตโม จ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล น เหว โข อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต.

いかなる人が慧解脱者（えげだつしゃ）であるか。ここに、ある人は、八解脱を身をもって体得して住してはいないが、智慧によって見て、その人の諸々の漏が滅尽している。この人を慧解脱者という。

กตโม จ ปุคฺคโล กายสกฺขี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล กายสกฺขี.

いかなる人が身証者（しんしょうしゃ）であるか。ここに、ある人は、八解脱を身をもって体得して住し、智慧によって見て、その人の一部の漏が滅尽している。この人を身証者という。

กตโม จ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต.

いかなる人が見到者（けんとうしゃ）であるか。ここに、ある人は、“これは苦である”とありのままに知る。……“これは苦の滅尽に至る道である”とありのままに知る。如来によって説かれた諸法が、彼の智慧によってよく見られ、よく考察されており、智慧によって見て、一部の漏が滅尽している。この人を見到者という。

กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา [Pg.185] โหนฺติ โวจริตา, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ, โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต.

いかなる人が信解脱者（しんげだつしゃ）であるか。ここに、ある人は、“これは苦である”とありのままに知る。……“これは苦の滅尽に至る道である”とありのままに知る。如来によって説かれた諸法が、彼の智慧によってよく見られ、よく考察されており、智慧によって見て、一部の漏が滅尽しているが、見到者のようには（漏が滅尽して）いない。この人を信解脱者という。

กตโม จ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ปญฺญาวาหึ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี, ผเล ฐิโต ทิฏฺฐิปฺปตฺโต.

いかなる人が随法行者（ずいほうぎょうしゃ）であるか。預流果を現証するために実践している人で、慧根（えこん）が卓越しており、智慧に導かれ、智慧を先導として聖道を修習する者、この人を随法行者という。預流果を現証するために実践している人は随法行者であり、果に安住している人は見到者である。

กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สทฺธานุสารี, ผเล ฐิโต สทฺธาวิมุตฺโตติ.

いかなる人が随信行者であるか。預流果を現証するために実践している人で、信根が卓越しており、信に導かれ、信を先導として聖道を修習する者、この人を随信行者という。預流果を現証するために実践している人は随信行者であり、果に安住している人は信解脱者である。

นวกนิทฺเทโส.

九法の解説（完）。

๑๐. ทสกปุคฺคลปญฺญตฺติ

10. 十法（じっぽう）の個人規定

๒๐๙. กตเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา? สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส โกลงฺโกลสฺส เอกพีชิสฺส สกทาคามิสฺส โย จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อรหา – อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา.

209. いかなる五種の人にとって、この（欲界の）地において（輪廻の）終結があるか。七返受生者（しちへんじゅしょうしゃ）、家家者（けけしゃ）、一子者（いっししゃ）、一来者、および今生で阿羅漢となった者。これら五種の人にとって、この地において終結がある。

กตเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา? อนฺตราปรินิพฺพายิสฺส อุปหจฺจปรินิพฺพายิสฺส อสงฺขารปรินิพฺพายิสฺส สสงฺขารปรินิพฺพายิสฺส อุทฺธํโสตสฺส อกนิฏฺฐคามิโน – อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐาติ.

いかなる五種の人にとって、この地を離れてから終結があるか。中般涅槃者（ちゅうはつねはんしゃ）、生般涅槃者（しょうはつねはんしゃ）、無行般涅槃者（むぎょうはつねはんしゃ）、有行般涅槃者（うぎょうはつねはんしゃ）、上流色究竟天行者（じょうるしきくきょうてんぎょうしゃ）。これら五種の人にとって、この地を離れてから終結がある。

เอตฺตาวตา ปุคฺคลานํ ปุคฺคลปญฺญตฺตีติ.

以上が、諸々の個人に関する個人規定である。

ทสกนิทฺเทโส.

十法の解説（完）。

ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณํ นิฏฺฐิตํ.

‘個人規定論’（プッガラ・パンニャッティ）は完結した。