中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSubcommentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi


นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

उन भगवान, अर्हत, सम्यक सम्बुद्ध को नमस्कार।

อภิธมฺมปิฏเก

अभिधम्मपिटक में

ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ

पुग्गलपञ्ञत्तिपालि

มาติกา

मातिका (अनुक्रमणिका)

๑. เอกกอุทฺเทโส

१. एकक उद्देस (एकक निर्देश)

๑.[Pg.101] ปญฺญตฺติโย – ขนฺธปญฺญตฺติ, อายตนปญฺญตฺติ, ธาตุปญฺญตฺติ, สจฺจปญฺญตฺติ, อินฺทฺริยปญฺญตฺติ, ปุคฺคลปญฺญตฺตีติ.

१. छह प्रज्ञप्तियाँ हैं - स्कन्ध-प्रज्ञप्ति, आयतन-प्रज्ञप्ति, धातु-प्रज्ञप्ति, सत्य-प्रज्ञप्ति, इन्द्रिय-प्रज्ञप्ति, और पुद्गल-प्रज्ञप्ति।

๒. กิตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ? ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา – รูปกฺขนฺโธ, เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ; เอตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ.

२. कितने से स्कन्धों की स्कन्ध-प्रज्ञप्ति होती है? जितने से पाँच स्कन्ध हैं - रूप-स्कन्ध, वेदना-स्कन्ध, संज्ञा-स्कन्ध, संस्कार-स्कन्ध, और विज्ञान-स्कन्ध; इतने से स्कन्धों की स्कन्ध-प्रज्ञप्ति होती है।

๓. กิตฺตาวตา อายตนานํ อายตนปญฺญตฺติ? ยาวตา ทฺวาทสายตนานิ – จกฺขายตนํ, รูปายตนํ, โสตายตนํ, สทฺทายตนํ, ฆานายตนํ, คนฺธายตนํ, ชิวฺหายตนํ, รสายตนํ, กายายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ, มนายตนํ, ธมฺมายตนํ; เอตฺตาวตา อายตนานํ อายตนปญฺญตฺติ.

३. कितने से आयतनों की आयतन-प्रज्ञप्ति होती है? जितने से बारह आयतन हैं - चक्षु-आयतन, रूप-आयतन, श्रोत्र-आयतन, शब्द-आयतन, घ्राण-आयतन, गन्ध-आयतन, जिह्वा-आयतन, रस-आयतन, काय-आयतन, स्प्रष्टव्य-आयतन, मन-आयतन, और धर्म-आयतन; इतने से आयतनों की आयतन-प्रज्ञप्ति होती है।

๔. กิตฺตาวตา ธาตูนํ ธาตุปญฺญตฺติ? ยาวตา อฏฺฐารส ธาตุโย – จกฺขุธาตุ, รูปธาตุ, จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, โสตธาตุ, สทฺทธาตุ, โสตวิญฺญาณธาตุ, ฆานธาตุ, คนฺธธาตุ, ฆานวิญฺญาณธาตุ, ชิวฺหาธาตุ, รสธาตุ, ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ, กายธาตุ, โผฏฺฐพฺพธาตุ, กายวิญฺญาณธาตุ, มโนธาตุ, ธมฺมธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตุ; เอตฺตาวตา ธาตูนํ ธาตุปญฺญตฺติ.

४. कितने से धातुओं की धातु-प्रज्ञप्ति होती है? जितने से अठारह धातुएँ हैं - चक्षु-धातु, रूप-धातु, चक्षु-विज्ञान-धातु, श्रोत्र-धातु, शब्द-धातु, श्रोत्र-विज्ञान-धातु, घ्राण-धातु, गन्ध-धातु, घ्राण-विज्ञान-धातु, जिह्वा-धातु, रस-धातु, जिह्वा-विज्ञान-धातु, काय-धातु, स्प्रष्टव्य-धातु, काय-विज्ञान-धातु, मनो-धातु, धर्म-धातु, और मनो-विज्ञान-धातु; इतने से धातुओं की धातु-प्रज्ञप्ति होती है।

๕. กิตฺตาวตา [Pg.102] สจฺจานํ สจฺจปญฺญตฺติ? ยาวตา จตฺตาริ สจฺจานิ – ทุกฺขสจฺจํ, สมุทยสจฺจํ, นิโรธสจฺจํ, มคฺคสจฺจํ; เอตฺตาวตา สจฺจานํ สจฺจปญฺญตฺติ.

५. कितने से सत्यों की सत्य-प्रज्ञप्ति होती है? जितने से चार सत्य हैं - दुःख-सत्य, समुदय-सत्य, निरोध-सत्य, और मार्ग-सत्य; इतने से सत्यों की सत्य-प्रज्ञप्ति होती है।

๖. กิตฺตาวตา อินฺทฺริยานํ อินฺทฺริยปญฺญตฺติ? ยาวตา พาวีสตินฺทฺริยานิ – จกฺขุนฺทฺริยํ, โสตินฺทฺริยํ, ฆานินฺทฺริยํ, ชิวฺหินฺทฺริยํ, กายินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริยํ, อิตฺถินฺทฺริยํ, ปุริสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยํ, สุขินฺทฺริยํ, ทุกฺขินฺทฺริยํ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ, โทมนสฺสินฺทฺริยํ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ, สทฺธินฺทฺริยํ, วีริยินฺทฺริยํ, สตินฺทฺริยํ, สมาธินฺทฺริยํ, ปญฺญินฺทฺริยํ, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ, อญฺญินฺทฺริยํ, อญฺญาตาวินฺทฺริยํ; เอตฺตาวตา อินฺทฺริยานํ อินฺทฺริยปญฺญตฺติ.

६. कितने से इन्द्रियों की इन्द्रिय-प्रज्ञप्ति होती है? जितने से बाईस इन्द्रियाँ हैं - चक्षु-इन्द्रिय, श्रोत्र-इन्द्रिय, घ्राण-इन्द्रिय, जिह्वा-इन्द्रिय, काय-इन्द्रिय, मन-इन्द्रिय, स्त्री-इन्द्रिय, पुरुष-इन्द्रिय, जीवित-इन्द्रिय, सुख-इन्द्रिय, दुःख-इन्द्रिय, सौमनस्य-इन्द्रिय, दौर्मनस्य-इन्द्रिय, उपेक्षा-इन्द्रिय, श्रद्धा-इन्द्रिय, वीर्य-इन्द्रिय, स्मृति-इन्द्रिय, समाधि-इन्द्रिय, प्रज्ञा-इन्द्रिय, अनज्ञात-अज्ञास्यामीति-इन्द्रिय, आज्ञा-इन्द्रिय, और आज्ञातावी-इन्द्रिय; इतने से इन्द्रियों की इन्द्रिय-प्रज्ञप्ति होती है।

๗. กิตฺตาวตา ปุคฺคลานํ ปุคฺคลปญฺญตฺติ?

७. कितने से पुद्गलों की पुद्गल-प्रज्ञप्ति होती है?

(๑) สมยวิมุตฺโต

(१) समय-विमुक्त (सामयिक रूप से मुक्त) पुद्गल

(๒) อสมยวิมุตฺโต

(२) असमय-विमुक्त (असामयिक रूप से मुक्त) पुद्गल

(๓) กุปฺปธมฺโม

(३) कुप्पधम्म (पतनशील स्वभाव वाला) पुद्गल

(๔) อกุปฺปธมฺโม

(४) अकुप्पधम्म (अपतनशील स्वभाव वाला) पुद्गल

(๕) ปริหานธมฺโม

(५) परिहानधम्म (क्षयशील स्वभाव वाला) पुद्गल

(๖) อปริหานธมฺโม

(६) अपरिहानधम्म (अक्षयशील स्वभाव वाला) पुद्गल

(๗) เจตนาภพฺโพ

(७) चेतना-भव्य (चेतना द्वारा रक्षा करने योग्य) पुद्गल

(๘) อนุรกฺขณาภพฺโพ

(८) अनुरक्षण-भव्य (अनुरक्षण द्वारा रक्षा करने योग्य) पुद्गल

(๙) ปุถุชฺชโน

(९) पृथग्जन पुद्गल

(๑๐) โคตฺรภู

(१०) गोत्रभू पुद्गल

(๑๑) ภยูปรโต

(११) भयोपरत (भय से विरत होने वाला) पुद्गल

(๑๒) อภยูปรโต

(१२) अभयोपरत (भय से विरत नहीं होने वाला) पुद्गल

(๑๓) ภพฺพาคมโน

(१३) भव्य-आगमन (आर्य मार्ग प्राप्त करने के योग्य) पुद्गल

(๑๔) อภพฺพาคมโน

(१४) अभव्य-आगमन (आर्य मार्ग प्राप्त करने के अयोग्य) पुद्गल

(๑๕) นิยโต

(१५) नियत (निश्चित) पुद्गल

(๑๖) อนิยโต

(१६) अनियत (अनिश्चित) पुद्गल

(๑๗) ปฏิปนฺนโก [Pg.103]

(१७) प्रतिपन्नक (मार्गस्थ) पुद्गल

(๑๘) ผเลฐิโต

(१८) फलस्थित (फल में स्थित) पुद्गल

(๑๙) สมสีสี

'समसीसी' पुद्गल (वह व्यक्ति जिसके आस्रवों का क्षय और जीवन का अंत एक साथ होता है)

(๒๐) ฐิตกปฺปี

'स्थितकल्पी' पुद्गल (वह व्यक्ति जो कल्प के अंत तक जीवित रह सकता है)

(๒๑) อริโย

आर्य पुद्गल

(๒๒) อนริโย

अनार्य पुद्गल

(๒๓) เสกฺโข

'शैक्ष' पुद्गल (जो अभी प्रशिक्षण प्राप्त कर रहा है)

(๒๔) อเสกฺโข

'अशैक्ष' पुद्गल (जिसकी शिक्षा पूर्ण हो चुकी है, अर्हत्)

(๒๕) เนวเสกฺขนาเสกฺโข

न-शैक्ष-न-अशैक्ष पुद्गल (जो न शैक्ष है और न ही अशैक्ष)

(๒๖) เตวิชฺโช

'त्रैविद्य' पुद्गल (तीन विद्याओं से संपन्न व्यक्ति)

(๒๗) ฉฬภิญฺโญ

'षडभिज्ञ' पुद्गल (छह अभिज्ञाओं से संपन्न व्यक्ति)

(๒๘) สมฺมาสมฺพุทฺโธ

सम्यक्सम्बुद्ध (वह बुद्ध जिन्होंने स्वयं सत्य का साक्षात्कार किया है)

(๒๙) ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ

प्रत्येकबुद्ध (वह बुद्ध जिन्होंने स्वयं सत्य का साक्षात्कार किया है, परंतु दूसरों को उपदेश नहीं देते)

(๓๐) อุภโตภาควิมุตฺโต

'उभतोभागविमुक्त' पुद्गल (दोनों भागों—अरूप समाधि और प्रज्ञा—से मुक्त व्यक्ति)

(๓๑) ปญฺญาวิมุตฺโต

'प्रज्ञाविमुक्त' पुद्गल (प्रज्ञा के माध्यम से मुक्त व्यक्ति)

(๓๒) กายสกฺขี

'कायसाक्षी' पुद्गल (वह जो समाधि के सुख का अनुभव कर सत्य का साक्षात्कार करता है)

(๓๓) ทิฏฺฐิปฺปตฺโต

'दृष्टिप्रान्त' पुद्गल (वह जो सम्यक् दृष्टि के माध्यम से लक्ष्य तक पहुँचा है)

(๓๔) สทฺธาวิมุตฺโต

'श्रद्धाविमुक्त' पुद्गल (श्रद्धा के माध्यम से मुक्त व्यक्ति)

(๓๕) ธมฺมานุสารี

'धर्मानुसारी' पुद्गल (प्रज्ञा या धम्म के अनुसार चलने वाला व्यक्ति)

(๓๖) สทฺธานุสารี

'श्रद्धानुसारी' पुद्गल (श्रद्धा के अनुसार चलने वाला व्यक्ति)

(๓๗) สตฺตกฺขตฺตุปรโม

'सत्तक्खत्तुपरम' पुद्गल (वह सोतापन्न जो अधिकतम सात जन्म और लेगा)

(๓๘) โกลงฺโกโล

'कुलंकुल' पुद्गल (वह सोतापन्न जो दो या तीन कुलों में जन्म लेकर मुक्त होगा)

(๓๙) เอกพีชี

'एकबीजी' पुद्गल (वह सोतापन्न जो केवल एक और जन्म लेकर मुक्त होगा)

(๔๐) สกทาคามี [Pg.104]

सकदागामी पुद्गल (एक बार लौटने वाला)

(๔๑) อนาคามี

अनागामी पुद्गल (न लौटने वाला)

(๔๒) อนฺตราปรินิพฺพายี

'अन्तरापरिनिब्बायी' पुद्गल (शुद्धावास देवलोक में आयु के मध्य से पहले परिनिर्वाण प्राप्त करने वाला)

(๔๓) อุปหจฺจปรินิพฺพายี

'उपहच्चपरिनिब्बायी' पुद्गल (शुद्धावास देवलोक में आयु के मध्य के बाद परिनिर्वाण प्राप्त करने वाला)

(๔๔) อสงฺขารปรินิพฺพายี

'असंखारपरिनिब्बायी' पुद्गल (बिना विशेष प्रयास के परिनिर्वाण प्राप्त करने वाला)

(๔๕) สสงฺขารปรินิพฺพายี

'ससंखारपरिनिब्बायी' पुद्गल (विशेष प्रयास के साथ परिनिर्वाण प्राप्त करने वाला)

(๔๖) อุทฺธํโสโตอกนิฏฺฐคามี

'उद्धंसोत-अकनिठ्ठगामी' पुद्गल (ऊर्ध्वगामी होकर अकनिष्ट लोक में परिनिर्वाण प्राप्त करने वाला)

(๔๗) โสตาปนฺโน

सोतापन्न पुद्गल (स्रोत-आपन्न)

(๔๘) โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน

सोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न (अभ्यासरत) पुद्गल

(๔๙) สกทาคามี

(४९) सकदागामी

(๕๐) สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน

(५०) सकदागामी-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न व्यक्ति

(๕๑) อนาคามี

(५१) अनागामी

(๕๒) อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน

(५२) अनागामी-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न व्यक्ति

(๕๓) อรหา

(५३) अर्हत्

(๕๔) อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน

(५४) अर्हत्-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न व्यक्ति

เอกกํ.

एकक निपात समाप्त।

๒. ทุกอุทฺเทโส

२. दुक-उद्देश (दो का समूह)

๘. ทฺเว ปุคฺคลา –

८. दो प्रकार के व्यक्ति -

(๑) โกธโน จ, อุปนาหี จ.

(१) क्रोधी और बैर रखने वाला।

(๒) มกฺขี จ, ปฬาสี จ.

(२) उपकार को मिटाने वाला और डाह करने वाला।

(๓) อิสฺสุกี จ, มจฺฉรี จ.

(३) ईर्ष्यालु और मत्सर (कंजूस)।

(๔) สโฐ จ, มายาวี จ.

(४) धूर्त और मायावी (छली)।

(๕) อหิริโก [Pg.105] จ, อโนตฺตปฺปี จ.

(५) निर्लज्ज और पाप से न डरने वाला।

(๖) ทุพฺพโจ จ, ปาปมิตฺโต จ.

(६) दुर्वच (कठिनाई से समझाने योग्य) और पाप-मित्र वाला।

(๗) อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร จ, โภชเน อมตฺตญฺญู จ.

(७) इन्द्रियों के द्वारों पर असंयमित और भोजन में मात्रा न जानने वाला।

(๘) มุฏฺฐสฺสติ จ, อสมฺปชาโน จ.

(८) स्मृति-भ्रष्ट और संप्रजन्य-रहित।

(๙) สีลวิปนฺโน จ, ทิฏฺฐิวิปนฺโน จ.

(९) शील-विपन्न और दृष्टि-विपन्न।

(๑๐) อชฺฌตฺตสํโยชโน จ, พหิทฺธาสํโยชโน จ.

(१०) आंतरिक संयोजन वाला और बाह्य संयोजन वाला।

(๑๑) อกฺโกธโน จ, อนุปนาหี จ.

(११) अक्रोधी और बैर न रखने वाला।

(๑๒) อมกฺขี จ, อปฬาสี จ.

(१२) उपकार न मिटाने वाला और डाह न करने वाला।

(๑๓) อนิสฺสุกี จ, อมจฺฉรี จ.

(१३) ईर्ष्या न करने वाला और मत्सर-रहित।

(๑๔) อสโฐ จ, อมายาวี จ.

(१४) अधूर्त और अमायावी।

(๑๕) หิริมา จ, โอตฺตปฺปี จ.

(१५) लज्जावान और पाप-भीरु।

(๑๖) สุวโจ จ, กลฺยาณมิตฺโต จ.

(१६) सुवच (आसानी से समझाने योग्य) और कल्याण-मित्र वाला।

(๑๗) อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร จ, โภชเน มตฺตญฺญู จ.

(१७) इन्द्रियों के द्वारों पर संयमित और भोजन में मात्रा जानने वाला।

(๑๘) อุปฏฺฐิตสฺสติ จ, สมฺปชาโน จ.

(१८) उपस्थित-स्मृति वाला और संप्रजन्य-युक्त।

(๑๙) สีลสมฺปนฺโน จ, ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน จ.

(१९) शील-संपन्न और दृष्टि-संपन्न।

(๒๐) ทฺเว ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ.

(२०) लोक में दो प्रकार के व्यक्ति दुर्लभ हैं।

(๒๑) ทฺเว ปุคฺคลา ทุตฺตปฺปยา.

(२१) दो प्रकार के व्यक्ति कठिनता से तृप्त होने वाले हैं।

(๒๒) ทฺเว ปุคฺคลา สุตปฺปยา.

(२२) दो व्यक्ति सुतर्प्य (आसानी से संतुष्ट होने वाले) होते हैं।

(๒๓) ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อาสวา วฑฺฒนฺติ.

(२३) दो व्यक्तियों के आस्रव बढ़ते हैं।

(๒๔) ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อาสวา น วฑฺฒนฺติ.

(२४) दो व्यक्तियों के आस्रव नहीं बढ़ते हैं।

(๒๕) หีนาธิมุตฺโต จ, ปณีตาธิมุตฺโต จ.

(२५) हीन (नीच) रुचि वाला और प्रणीत (श्रेष्ठ) रुचि वाला।

(๒๖) ติตฺโต จ, ตปฺเปตา จ.

(२६) स्वयं तृप्त और दूसरों को तृप्त करने वाला।

ทุกํ.

दुक (दो का समूह) समाप्त।

๓. ติกอุทฺเทโส

३. त्रिक-उद्देश (तीन का समूह)

๙. ตโย [Pg.106] ปุคฺคลา –

९. तीन प्रकार के व्यक्ति -

(๑) นิราโส, อาสํโส, วิคตาโส.

(१) निरास (आशा रहित), आशंस (आशावान), और विगतास (आशा से मुक्त)।

(๒) ตโย คิลานูปมา ปุคฺคลา.

(२) रोगी के समान तीन प्रकार के व्यक्ति।

(๓) กายสกฺขี, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, สทฺธาวิมุตฺโต.

(३) कायसाक्षी, दृष्टि प्राप्त, और श्रद्धाविमुक्त।

(๔) คูถภาณี, ปุปฺผภาณี, มธุภาณี.

(४) गूथभाणी (विष्ठा के समान वचन बोलने वाला), पुष्पभाणी (फूल के समान वचन बोलने वाला), और मधुभाणी (शहद के समान वचन बोलने वाला)।

(๕) อรุกูปมจิตฺโต ปุคฺคโล, วิชฺชูปมจิตฺโต ปุคฺคโล, วชิรูปมจิตฺโต ปุคฺคโล.

(५) घाव के समान चित्त वाला व्यक्ति, बिजली के समान चित्त वाला व्यक्ति, और वज्र के समान चित्त वाला व्यक्ति।

(๖) อนฺโธ, เอกจกฺขุ, ทฺวิจกฺขุ.

(६) अंधा, एक चक्षु वाला, और दो चक्षु वाला।

(๗) อวกุชฺชปญฺโญ ปุคฺคโล, อุจฺฉงฺคปญฺโญ ปุคฺคโล, ปุถุปญฺโญ ปุคฺคโล.

(७) औंधे घड़े के समान प्रज्ञा वाला व्यक्ति, गोद (उत्संग) में रखी वस्तु के समान प्रज्ञा वाला व्यक्ति, और विस्तृत प्रज्ञा वाला व्यक्ति।

(๘) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล กาเมสุ จ ภเวสุ จ อวีตราโค, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล กาเมสุ วีตราโค ภเวสุ อวีตราโค, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล กาเมสุ จ ภเวสุ จ วีตราโค.

(८) कोई व्यक्ति काम और भव दोनों में वीतराग (राग रहित) नहीं है; कोई व्यक्ति काम में वीतराग है किन्तु भव में वीतराग नहीं है; कोई व्यक्ति काम और भव दोनों में वीतराग है।

(๙) ปาสาณเลขูปโม ปุคฺคโล, ปถวิเลขูปโม ปุคฺคโล, อุทกเลขูปโม ปุคฺคโล.

(९) पत्थर पर खींची गई रेखा के समान व्यक्ति, पृथ्वी पर खींची गई रेखा के समान व्यक्ति, और जल पर खींची गई रेखा के समान व्यक्ति।

(๑๐) ตโย โปตฺถกูปมา ปุคฺคลา.

(१०) सन के वस्त्र के समान तीन प्रकार के व्यक्ति।

(๑๑) ตโย กาสิกวตฺถูปมา ปุคฺคลา.

(११) काशी के वस्त्र के समान तीन प्रकार के व्यक्ति।

(๑๒) สุปฺปเมยฺโย, ทุปฺปเมยฺโย, อปฺปเมยฺโย.

(१२) सुप्रमेय (आसानी से मापने योग्य), दुष्प्रमेय (कठिनाई से मापने योग्य), और अप्रमेय (मापने के अयोग्य)।

(๑๓) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ.

(१३) कोई व्यक्ति न सेवन करने योग्य है, न भजने (साथ रहने) योग्य है, न उपासना करने योग्य है; कोई व्यक्ति सेवन करने योग्य, भजने योग्य और उपासना करने योग्य है; कोई व्यक्ति सत्कार और गौरव करके सेवन करने योग्य, भजने योग्य और उपासना करने योग्य है।

(๑๔) อตฺเถกจฺโจ [Pg.107] ปุคฺคโล ชิคุจฺฉิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ.

(१४) कोई व्यक्ति घृणा करने योग्य है, सेवन करने, भजने या उपासना करने योग्य नहीं है; कोई व्यक्ति उपेक्षा करने योग्य है, सेवन करने, भजने या उपासना करने योग्य नहीं है; कोई व्यक्ति सेवन करने, भजने और उपासना करने योग्य है।

(๑๕) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล สีเลสุ ปริปูรการี, สมาธิสฺมึ มตฺตโส การี, ปญฺญาย มตฺตโส การี; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล สีเลสุ จ ปริปูรการี, สมาธิสฺมิญฺจ ปริปูรการี, ปญฺญาย มตฺตโส การี; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล สีเลสุ จ ปริปูรการี, สมาธิสฺมิญฺจ ปริปูรการี, ปญฺญาย จ ปริปูรการี.

(१५) कोई व्यक्ति शीलों में परिपूर्णकारी है, समाधि में मात्रकारी (सीमित) है, प्रज्ञा में मात्रकारी है; कोई व्यक्ति शीलों में परिपूर्णकारी है, समाधि में परिपूर्णकारी है, प्रज्ञा में मात्रकारी है; कोई व्यक्ति शीलों में परिपूर्णकारी है, समाधि में परिपूर्णकारी है, और प्रज्ञा में भी परिपूर्णकारी है।

(๑๖) ตโย สตฺถาโร.

(१६) तीन प्रकार के शास्ता (गुरु)।

(๑๗) อปเรปิ ตโย สตฺถาโร.

(१७) अन्य भी तीन प्रकार के शास्ता।

ติกํ.

त्रिक समाप्त।

๔. จตุกฺกอุทฺเทโส

४. चतुष्क-उद्देश (चार का समूह)

๑๐. จตฺตาโร ปุคฺคลา –

१०. चार प्रकार के व्यक्ति -

(๑) อสปฺปุริโส, อสปฺปุริเสน อสปฺปุริสตโร, สปฺปุริโส, สปฺปุริเสน สปฺปุริสตโร.

(१) असत्पुरुष, असत्पुरुष से भी अधिक असत्पुरुष, सत्पुरुष, और सत्पुरुष से भी अधिक सत्पुरुष।

(๒) ปาโป, ปาเปน ปาปตโร, กลฺยาโณ, กลฺยาเณน กลฺยาณตโร.

(२) पापी, पापी से भी अधिक पापी, कल्याणकारी (सज्जन), और कल्याणकारी से भी अधिक कल्याणकारी।

(๓) ปาปธมฺโม, ปาปธมฺเมน ปาปธมฺมตโร, กลฺยาณธมฺโม, กลฺยาณธมฺเมน กลฺยาณธมฺมตโร.

अधर्मी व्यक्ति, अधर्मी व्यक्ति से भी अधिक अधर्मी व्यक्ति, कल्याणधर्मी व्यक्ति, कल्याणधर्मी व्यक्ति से भी अधिक कल्याणधर्मी व्यक्ति।

(๔) สาวชฺโช, วชฺชพหุโล, อปฺปวชฺโช, อนวชฺโช.

सदोष व्यक्ति, अत्यधिक दोषों वाला व्यक्ति, अल्प दोषों वाला व्यक्ति, निर्दोष व्यक्ति।

(๕) อุคฺฆฏิตญฺญู, วิปญฺจิตญฺญู, เนยฺโย, ปทปรโม.

उद्घटितज्ञ, विपञ्चितज्ञ, नेय, पदपरम।

(๖) ยุตฺตปฺปฏิภาโน[Pg.108], โน มุตฺตปฺปฏิภาโน, มุตฺตปฺปฏิภาโน, โน ยุตฺตปฺปฏิภาโน, ยุตฺตปฺปฏิภาโน จ มุตฺตปฺปฏิภาโน จ, เนว ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโน.

युक्त-प्रतिभान किंतु मुक्त-प्रतिभान नहीं, मुक्त-प्रतिभान किंतु युक्त-प्रतिभान नहीं, युक्त-प्रतिभान और मुक्त-प्रतिभान दोनों, न युक्त-प्रतिभान और न ही मुक्त-प्रतिभान।

(๗) จตฺตาโร ธมฺมกถิกา ปุคฺคลา.

चार प्रकार के धर्मकथक व्यक्ति।

(๘) จตฺตาโร วลาหกูปมา ปุคฺคลา.

बादलों के समान चार प्रकार के व्यक्ति।

(๙) จตฺตาโร มูสิกูปมา ปุคฺคลา.

चूहों के समान चार प्रकार के व्यक्ति।

(๑๐) จตฺตาโร อมฺพูปมา ปุคฺคลา.

आमों के समान चार प्रकार के व्यक्ति।

(๑๑) จตฺตาโร กุมฺภูปมา ปุคฺคลา.

घड़ों के समान चार प्रकार के व्यक्ति।

(๑๒) จตฺตาโร อุทกรหทูปมา ปุคฺคลา.

जलाशयों के समान चार प्रकार के व्यक्ति।

(๑๓) จตฺตาโร พลีพทฺทูปมา ปุคฺคลา.

बैलों के समान चार प्रकार के व्यक्ति।

(๑๔) จตฺตาโร อาสีวิสูปมา ปุคฺคลา.

विषैले सर्पों के समान चार प्रकार के व्यक्ति।

(๑๕) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํสิตา โหติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํสิตา โหติ.

कोई व्यक्ति बिना विचार किए और बिना गहराई से जांचे प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की प्रशंसा करने वाला होता है; कोई व्यक्ति बिना विचार किए और बिना गहराई से जांचे प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की निंदा करने वाला होता है; कोई व्यक्ति बिना विचार किए और बिना गहराई से जांचे अश्रद्धा के स्थान पर श्रद्धा दिखाने वाला होता है; कोई व्यक्ति बिना विचार किए और बिना गहराई से जांचे श्रद्धा के स्थान पर अश्रद्धा दिखाने वाला होता है।

(๑๖) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํสิตา โหติ, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํสิตา โหติ.

कोई व्यक्ति विचार करके और गहराई से जांचकर प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा करने वाला होता है; कोई व्यक्ति विचार करके और गहराई से जांचकर प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा करने वाला होता है; कोई व्यक्ति विचार करके और गहराई से जांचकर अश्रद्धा के स्थान पर अश्रद्धा दिखाने वाला होता है; कोई व्यक्ति विचार करके और गहराई से जांचकर श्रद्धा के स्थान पर श्रद्धा दिखाने वाला होता है।

(๑๗) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ โข วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา [Pg.109] โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ โข อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อวณฺณารหสฺส จ อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน; วณฺณารหสฺส จ วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล เนว อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน.

कोई व्यक्ति प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा यथासमय, सत्य और यथार्थ रूप में करने वाला होता है, किंतु प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा यथासमय, सत्य और यथार्थ रूप में करने वाला नहीं होता; कोई व्यक्ति प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा यथासमय, सत्य और यथार्थ रूप में करने वाला होता है, किंतु प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा यथासमय, सत्य और यथार्थ रूप में करने वाला नहीं होता; कोई व्यक्ति प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा और प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा दोनों ही यथासमय, सत्य और यथार्थ रूप में करने वाला होता है; कोई व्यक्ति न तो प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा यथासमय, सत्य और यथार्थ रूप में करने वाला होता है और न ही प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा यथासमय, सत्य और यथार्थ रूप में करने वाला होता है।

(๑๘) อุฏฺฐานผลูปชีวี โน ปุญฺญผลูปชีวี, ปุญฺญผลูปชีวี โน อุฏฺฐานผลูปชีวี, อุฏฺฐานผลูปชีวี จ ปุญฺญผลูปชีวี จ, เนว อุฏฺฐานผลูปชีวี โน ปุญฺญผลูปชีวี.

पुरुषार्थ के फल पर जीवित रहने वाला किंतु पुण्य के फल पर नहीं; पुण्य के फल पर जीवित रहने वाला किंतु पुरुषार्थ के फल पर नहीं; पुरुषार्थ और पुण्य दोनों के फल पर जीवित रहने वाला; न पुरुषार्थ के फल पर और न ही पुण्य के फल पर जीवित रहने वाला।

(๑๙) ตโม ตมปรายโน, ตโม โชติปรายโน, โชติ ตมปรายโน, โชติ โชติปรายโน.

अंधकार से अंधकार की ओर जाने वाला, अंधकार से प्रकाश की ओर जाने वाला, प्रकाश से अंधकार की ओर जाने वाला, प्रकाश से प्रकाश की ओर जाने वाला।

(๒๐) โอณโตณโต, โอณตุณฺณโต, อุณฺณโตณโต, อุณฺณตุณฺณโต.

नीचे से नीचे की ओर जाने वाला, नीचे से ऊपर की ओर जाने वाला, ऊपर से नीचे की ओर जाने वाला, ऊपर से ऊपर की ओर जाने वाला।

(๒๑) จตฺตาโร รุกฺขูปมา ปุคฺคลา.

वृक्षों के समान चार प्रकार के व्यक्ति।

(๒๒) รูปปฺปมาโณ, รูปปฺปสนฺโน, โฆสปฺปมาโณ, โฆสปฺปสนฺโน.

रूप को प्रमाण मानने वाला और रूप में प्रसन्न होने वाला; शब्द को प्रमाण मानने वाला और शब्द में प्रसन्न होने वाला।

(๒๓) ลูขปฺปมาโณ, ลูขปฺปสนฺโน, ธมฺมปฺปมาโณ, ธมฺมปฺปสนฺโน.

रूक्षता को प्रमाण मानने वाला और रूक्षता में प्रसन्न होने वाला; धर्म को प्रमाण मानने वाला और धर्म में प्रसन्न होने वाला।

(๒๔) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ, โน ปรหิตาย; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปรหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ, โน อตฺตหิตาย; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย เจว ปฏิปนฺโน โหติ ปรหิตาย จ; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล เนว อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน ปรหิตาย.

कोई व्यक्ति स्व-हित के लिए प्रतिपन्न होता है, पर-हित के लिए नहीं; कोई व्यक्ति पर-हित के लिए प्रतिपन्न होता है, स्व-हित के लिए नहीं; कोई व्यक्ति स्व-हित और पर-हित दोनों के लिए प्रतिपन्न होता है; कोई व्यक्ति न स्व-हित के लिए और न ही पर-हित के लिए प्रतिपन्न होता है।

(๒๕) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป โหติ อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปรนฺตโป โหติ ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป จ โหติ อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต[Pg.110], ปรนฺตโป จ ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล เนว อตฺตนฺตโป โหติ น อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต, น ปรนฺตโป น ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต. โส อนตฺตนฺตโป อปรนฺตโป ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีตีภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรติ.

कोई व्यक्ति आत्म-तपी और आत्म-परितापन के अभ्यास में लगा रहने वाला होता है; कोई व्यक्ति पर-तपी और पर-परितापन के अभ्यास में लगा रहने वाला होता है; कोई व्यक्ति आत्म-तपी और पर-तपी दोनों होता है; कोई व्यक्ति न आत्म-तपी होता है और न ही पर-तपी। वह व्यक्ति न स्वयं को कष्ट देता है और न दूसरों को; वह इसी जन्म में तृष्णारहित, शांत, शीतल और सुख का अनुभव करने वाला होकर श्रेष्ठ स्थिति (ब्रह्म-भूत) में स्वयं विहार करता है।

(๒๖) สราโค, สโทโส, สโมโห, สมาโน.

राग युक्त व्यक्ति, द्वेष युक्त व्यक्ति, मोह युक्त व्यक्ति, मान युक्त व्यक्ति।

(๒๗) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย, น ลาภี อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี เจว โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, ลาภี จ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย; อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล เนว ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย.

कोई व्यक्ति आध्यात्मिक चित्त-शमन को प्राप्त करने वाला होता है, किंतु अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना को नहीं; कोई व्यक्ति अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना को प्राप्त करने वाला होता है, किंतु आध्यात्मिक चित्त-शमन को नहीं; कोई व्यक्ति आध्यात्मिक चित्त-शमन और अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना दोनों को प्राप्त करने वाला होता है; कोई व्यक्ति न तो आध्यात्मिक चित्त-शमन को प्राप्त करने वाला होता है और न ही अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना को।

(๒๘) อนุโสตคามี ปุคฺคโล, ปฏิโสตคามี ปุคฺคโล, ฐิตตฺโต ปุคฺคโล, ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ.

अनुस्रोतगामी व्यक्ति, प्रतिस्रोतगामी व्यक्ति, स्थित-आत्मा व्यक्ति, और वह ब्राह्मण जो पार कर गया है, पार पहुँच गया है और स्थल पर स्थित है।

(๒๙) อปฺปสฺสุโต สุเตน อนุปปนฺโน, อปฺปสฺสุโต สุเตน อุปปนฺโน, พหุสฺสุโต สุเตน อนุปปนฺโน, พหุสฺสุโต สุเตน อุปปนฺโน.

अल्पश्रुत जो श्रुत से संपन्न नहीं है, अल्पश्रुत जो श्रुत से संपन्न है, बहुश्रुत जो श्रुत से संपन्न नहीं है, बहुश्रुत जो श्रुत से संपन्न है।

(๓๐) สมณมจโล, สมณปทุโม, สมณปุณฺฑรีโก, สมเณสุ สมณสุขุมาโล.

अचल श्रमण, पद्म श्रमण, पुण्डरीक श्रमण, और श्रमणों में अत्यंत सुकुमार श्रमण।

จตุกฺกํ.

चतुष्क।

๕. ปญฺจกอุทฺเทโส

५. पंचक-उद्देश।

๑๑. ปญฺจ ปุคฺคลา –

११. पाँच प्रकार के व्यक्ति -

(๑) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา [Pg.111] อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล อารภติ น วิปฺปฏิสารี จ โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล นารภติ วิปฺปฏิสารี จ โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล นารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล นารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ ปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ.

(१) कोई व्यक्ति आपत्ति (अपराध) करता है और पश्चाताप भी करता है, और वह उस चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को यथार्थ रूप से नहीं जानता जहाँ उसके उत्पन्न हुए पापमय अकुशल धर्म पूर्णतः निरुद्ध हो जाते हैं। कोई व्यक्ति आपत्ति करता है किन्तु पश्चाताप नहीं करता, और वह उस चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को यथार्थ रूप से नहीं जानता जहाँ उसके उत्पन्न हुए पापमय अकुशल धर्म पूर्णतः निरुद्ध हो जाते हैं। कोई व्यक्ति आपत्ति नहीं करता किन्तु पश्चाताप करता है, और वह उस चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को यथार्थ रूप से नहीं जानता जहाँ उसके उत्पन्न हुए पापमय अकुशल धर्म पूर्णतः निरुद्ध हो जाते हैं। कोई व्यक्ति न तो आपत्ति करता है और न ही पश्चाताप करता है, और वह उस चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को यथार्थ रूप से नहीं जानता जहाँ उसके उत्पन्न हुए पापमय अकुशल धर्म पूर्णतः निरुद्ध हो जाते हैं। कोई व्यक्ति न तो आपत्ति करता है और न ही पश्चाताप करता है, और वह उस चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को यथार्थ रूप से जानता है जहाँ उसके उत्पन्न हुए पापमय अकुशल धर्म पूर्णतः निरुद्ध हो जाते हैं।

(๒) ทตฺวา อวชานาติ, สํวาเสน อวชานาติ, อาเธยฺยมุโข โหติ, โลโล โหติ, มนฺโท โมมูโห โหติ.

(२) दान देकर अपमान करने वाला, साथ रहने से अपमान करने वाला, दूसरों की बातों में आने वाला, चंचल, और मंदबुद्धि एवं अत्यंत मूढ़।

(๓) ปญฺจ โยธาชีวูปมา ปุคฺคลา.

(३) योद्धाओं के समान पाँच प्रकार के व्यक्ति।

(๔) ปญฺจ ปิณฺฑปาติกา.

(४) पाँच पिण्डपातिक (भिक्षाटन करने वाले)।

(๕) ปญฺจ ขลุปจฺฉาภตฺติกา.

(५) पाँच खलु-पच्छाभत्तिक (भोजन के पश्चात फिर से भोजन न करने वाले)।

(๖) ปญฺจ เอกาสนิกา.

(६) पाँच एकासनिक (एक ही आसन पर बैठकर भोजन करने वाले)।

(๗) ปญฺจ ปํสุกูลิกา.

(७) पाँच पांसुकूलिक (फेंके हुए चिथड़ों से बने वस्त्र धारण करने वाले)।

(๘) ปญฺจ เตจีวริกา.

(८) पाँच तैचीवरिक (केवल तीन चीवर धारण करने वाले)।

(๙) ปญฺจ อารญฺญิกา.

(९) पाँच आरण्यक (वन में रहने वाले)।

(๑๐) ปญฺจ รุกฺขมูลิกา.

(१०) पाँच वृक्षमूलिक (वृक्ष के नीचे रहने वाले)।

(๑๑) ปญฺจ อพฺโภกาสิกา.

(११) पाँच अभ्योकाशिक (खुले आकाश के नीचे रहने वाले)।

(๑๒) ปญฺจ เนสชฺชิกา.

(१२) पाँच नैषज्जिक (बैठने का अभ्यास करने वाले)।

(๑๓) ปญฺจ ยถาสนฺถติกา.

(१३) पाँच यथासंस्थतिक (जैसा आसन मिले उसी पर संतोष करने वाले)।

(๑๔) ปญฺจ โสสานิกา.

(१४) पाँच श्मशानिक (श्मशान में रहने वाले)।

ปญฺจกํ.

पंचक समाप्त।

๖. ฉกฺกอุทฺเทโส

६. छक्क-उद्देश (छह का निर्देश)

๑๒. [Pg.112] ปุคฺคลา –

१२. छह प्रकार के व्यक्ति -

(๑) อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ พเลสุ จ วสีภาวํ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ตตฺถ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ น จ พเลสุ วสีภาวํ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ สาวกปารมิญฺจ ปาปุณาติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, น จ สาวกปารมึ ปาปุณาติ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, อนาคามี โหติ อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ. อตฺเถกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, อาคามี โหติ อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ.

(१) कोई व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों में स्वयं सत्यों का साक्षात्कार करता है, और उसमें सर्वज्ञता तथा बलों में वशीभाव (पूर्ण नियंत्रण) प्राप्त करता है। कोई व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों में स्वयं सत्यों का साक्षात्कार करता है, किन्तु उसमें न तो सर्वज्ञता प्राप्त करता है और न ही बलों में वशीभाव। कोई व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों में स्वयं सत्यों का साक्षात्कार नहीं करता, किन्तु इसी जीवन में दुःख का अंत करने वाला होता है और श्रावक-पारमिता को प्राप्त करता है। कोई व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों में स्वयं सत्यों का साक्षात्कार नहीं करता, इसी जीवन में दुःख का अंत करने वाला होता है, किन्तु श्रावक-पारमिता को प्राप्त नहीं करता। कोई व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों में स्वयं सत्यों का साक्षात्कार नहीं करता, न ही इसी जीवन में दुःख का अंत करने वाला होता है, वह अनागामी होता है जो इस लोक में पुनः नहीं आता। कोई व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों में स्वयं सत्यों का साक्षात्कार नहीं करता, न ही इसी जीवन में दुःख का अंत करने वाला होता है, वह आगामी होता है जो इस लोक में पुनः आता है (स्रोतापन्न या सकदागामी)।

ฉกฺกํ.

छक्क समाप्त।

๗. สตฺตกอุทฺเทโส

७. सत्तक-उद्देश (सात का निर्देश)

๑๓. สตฺต ปุคฺคลา –

१३. सात प्रकार के व्यक्ति -

(๑) สตฺต อุทกูปมา ปุคฺคลา. สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิโต โหติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา วิปสฺสติ วิโลเกติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ปฏิคาธปฺปตฺโต โหติ, อุมฺมุชฺชิตฺวา ติณฺโณ โหติ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ.

(१) जल की उपमा वाले सात प्रकार के व्यक्ति: एक बार डूबकर डूबा ही रहता है; उभरकर डूब जाता है; उभरकर स्थित रहता है; उभरकर देखता और अवलोकन करता है; उभरकर तैरता है; उभरकर थाह प्राप्त करता है; उभरकर पार हो जाता है, उस पार पहुँचकर स्थल पर स्थित होता है - वह ब्राह्मण (अर्हत्) है।

(๒) อุภโตภาควิมุตฺโต[Pg.113], ปญฺญาวิมุตฺโต, กายสกฺขี, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, สทฺธาวิมุตฺโต, ธมฺมานุสารี, สทฺธานุสารี.

(२) उभतोभागविमुक्त, प्रज्ञाविमुक्त, कायसाक्षी, दृष्टिप्रान्त, श्रद्धाविमुक्त, धम्मानुसारी, और श्रद्धानुसारी।

สตฺตกํ.

सत्तक समाप्त।

๘. อฏฺฐกอุทฺเทโส

८. अट्ठक-उद्देश (आठ का निर्देश)

๑๔. อฏฺฐ ปุคฺคลา –

१४. आठ प्रकार के व्यक्ति -

(๑) จตฺตาโร มคฺคสมงฺคิโน, จตฺตาโร ผลสมงฺคิโน ปุคฺคลา.

(१) चार मार्गस्थ व्यक्ति और चार फलस्थ व्यक्ति।

อฏฺฐกํ.

अट्ठक समाप्त।

๙. นวกอุทฺเทโส

९. नवक-उद्देश (नौ का निर्देश)

๑๕. นว ปุคฺคลา –

१५. नौ व्यक्ति -

(๑) สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ, อุภโตภาควิมุตฺโต, ปญฺญาวิมุตฺโต, กายสกฺขี, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, สทฺธาวิมุตฺโต, ธมฺมานุสารี, สทฺธานุสารี.

(१) सम्यक्सम्बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, उभतोभागविमुक्त, प्रज्ञाविमुक्त, कायसाक्षी, दृष्टि प्राप्त, श्रद्धाविमुक्त, धम्मानुसारी, श्रद्धानुसारी।

นวกํ.

नवक (नौ का समूह)।

๑๐. ทสกอุทฺเทโส

१०. दसक उद्देश (दस का समूह)।

๑๖. ทส ปุคฺคลา –

१६. दस व्यक्ति -

(๑) ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา, ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา.

(१) पाँच व्यक्तियों की यहीं (काम-लोक में) निष्ठा (समाप्ति) होती है, और पाँच व्यक्तियों की यहाँ (काम-लोक) को छोड़कर (अन्यत्र) निष्ठा होती है।

ทสกํ.

दसक (दस का समूह)।

ปุคฺคลปญฺญตฺติมาติกา นิฏฺฐิตา.

पुग्गलपञ्ञत्ति मातिका (पुद्गलप्रज्ञप्ति मातृका) समाप्त हुई।

นิทฺเทโส

निर्देश (विस्तृत व्याख्या)

๑. เอกกปุคฺคลปญฺญตฺติ

१. एकक पुद्गलप्रज्ञप्ति (एक-एक व्यक्तियों की प्रज्ञप्ति)

๑. กตโม [Pg.114] จ ปุคฺคโล สมยวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเลน กาลํ สมเยน สมยํ อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมยวิมุตฺโต’’.

१. 'समयविमुक्त' (समय के अनुसार मुक्त) पुद्गल कौन है? इस लोक में कोई पुद्गल समय-समय पर आठ विमोक्षों का काया से स्पर्श कर विहार करता है, और प्रज्ञा से देखने पर उसके कुछ आस्रव क्षीण हो जाते हैं - इसे 'समयविमुक्त' पुद्गल कहा जाता है।

๒. กตโม จ ปุคฺคโล อสมยวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล น เหว โข กาเลน กาลํ สมเยน สมยํ อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อสมยวิมุตฺโต’’. สพฺเพปิ อริยปุคฺคลา อริเย วิโมกฺเข อสมยวิมุตฺตา.

२. 'असमयविमुक्त' (जो समय पर निर्भर नहीं है) पुद्गल कौन है? इस लोक में कोई पुद्गल समय-समय पर आठ विमोक्षों का काया से स्पर्श कर विहार नहीं करता है, किन्तु प्रज्ञा से देखने पर उसके आस्रव क्षीण हो जाते हैं - इसे 'असमयविमुक्त' पुद्गल कहा जाता है। सभी आर्य पुद्गल आर्य विमोक्ष में 'असमयविमुक्त' होते हैं।

๓. กตโม จ ปุคฺคโล กุปฺปธมฺโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. โส จ โข น นิกามลาภี โหติ น อกิจฺฉลาภี น อกสิรลาภี; น ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ. ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ปมาทมาคมฺม ตา สมาปตฺติโย กุปฺเปยฺยุํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กุปฺปธมฺโม’’.

३. 'कुप्पधम्मो' (विचलित होने वाले स्वभाव वाला) पुद्गल कौन है? इस लोक में कोई पुद्गल रूप-सम्बन्धी या अरूप-सम्बन्धी समापत्तियों को प्राप्त करने वाला होता है। किन्तु वह उन्हें इच्छानुसार, बिना कष्ट के या बिना कठिनाई के प्राप्त नहीं करता; वह जहाँ चाहे, जब चाहे, जितनी देर चाहे, समापत्ति में प्रवेश नहीं कर सकता और न ही उससे व्युत्थान कर सकता है। यह सम्भव है कि उस पुद्गल के प्रमाद (लापरवाही) के कारण वे समापत्तियाँ विचलित (नष्ट) हो जाएँ - इसे 'कुप्पधम्मो' पुद्गल कहा जाता है।

๔. กตโม จ ปุคฺคโล อกุปฺปธมฺโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. โส จ โข นิกามลาภี โหติ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี; ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ. อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ ตสฺส ปุคฺคลสฺส ปมาทมาคมฺม ตา สมาปตฺติโย กุปฺเปยฺยุํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อกุปฺปธมฺโม’’. สพฺเพปิ อริยปุคฺคลา อริเย วิโมกฺเข อกุปฺปธมฺมา.

४. 'अकुप्पधम्मो' (विचलित न होने वाले स्वभाव वाला) पुद्गल कौन है? इस लोक में कोई पुद्गल रूप-सम्बन्धी या अरूप-सम्बन्धी समापत्तियों को प्राप्त करने वाला होता है। वह उन्हें इच्छानुसार, बिना कष्ट के और बिना कठिनाई के प्राप्त करता है; वह जहाँ चाहे, जब चाहे, जितनी देर चाहे, समापत्ति में प्रवेश कर सकता है और उससे व्युत्थान कर सकता है। यह असम्भव है कि उस पुद्गल के प्रमाद के कारण वे समापत्तियाँ विचलित हों - इसे 'अकुप्पधम्मो' पुद्गल कहा जाता है। सभी आर्य पुद्गल आर्य विमोक्ष में 'अकुप्पधम्मो' होते हैं।

๕. กตโม จ ปุคฺคโล ปริหานธมฺโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. โส จ โข น นิกามลาภี โหติ น อกิจฺฉลาภี น อกสิรลาภี; น [Pg.115] ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ. ฐานํ โข ปเนตํ วิชฺชติ, ยํ โส ปุคฺคโล ปมาทมาคมฺม ตาหิ สมาปตฺตีหิ ปริหาเยยฺย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปริหานธมฺโม’’.

५. 'परिहानधम्मो' (पतन होने वाले स्वभाव वाला) पुद्गल कौन है? इस लोक में कोई पुद्गल रूप-सम्बन्धी या अरूप-सम्बन्धी समापत्तियों को प्राप्त करने वाला होता है। किन्तु वह उन्हें इच्छानुसार, बिना कष्ट के या बिना कठिनाई के प्राप्त नहीं करता; वह जहाँ चाहे, जब चाहे, जितनी देर चाहे, समापत्ति में प्रवेश नहीं कर सकता और न ही उससे व्युत्थान कर सकता है। यह सम्भव है कि वह पुद्गल प्रमाद के कारण उन समापत्तियों से पतित हो जाए - इसे 'परिहानधम्मो' पुद्गल कहा जाता है।

๖. กตโม จ ปุคฺคโล อปริหานธมฺโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. โส จ โข นิกามลาภี โหติ อกิจฺฉลาภี อกสิรลาภี; ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ. อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส ยํ โส ปุคฺคโล ปมาทมาคมฺม ตาหิ สมาปตฺตีหิ ปริหาเยยฺย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อปริหานธมฺโม’’. สพฺเพปิ อริยปุคฺคลา อริเย วิโมกฺเข อปริหานธมฺมา.

६. 'अपरिहानधम्मो' (पतन न होने वाले स्वभाव वाला) पुद्गल कौन है? इस लोक में कोई पुद्गल रूप-सम्बन्धी या अरूप-सम्बन्धी समापत्तियों को प्राप्त करने वाला होता है। वह उन्हें इच्छानुसार, बिना कष्ट के और बिना कठिनाई के प्राप्त करता है; वह जहाँ चाहे, जब चाहे, जितनी देर चाहे, समापत्ति में प्रवेश कर सकता है और उससे व्युत्थान कर सकता है। यह असम्भव है कि वह पुद्गल प्रमाद के कारण उन समापत्तियों से पतित हो - इसे 'अपरिहानधम्मो' पुद्गल कहा जाता है। सभी आर्य पुद्गल आर्य विमोक्ष में 'अपरिहानधम्मो' होते हैं।

๗. กตโม จ ปุคฺคโล เจตนาภพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. โส จ โข น นิกามลาภี โหติ น อกิจฺฉลาภี น อกสิรลาภี; น ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ. สเจ อนุสญฺเจเตติ, น ปริหายติ ตาหิ สมาปตฺตีหิ. สเจ น อนุสญฺเจเตติ, ปริหายติ ตาหิ สมาปตฺตีหิ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘เจตนาภพฺโพ’’.

७. 'चेतनाभब्बो' (चेतना/संकल्प द्वारा समर्थ) पुद्गल कौन है? इस लोक में कोई पुद्गल रूप-सम्बन्धी या अरूप-सम्बन्धी समापत्तियों को प्राप्त करने वाला होता है। किन्तु वह उन्हें इच्छानुसार, बिना कष्ट के या बिना कठिनाई के प्राप्त नहीं करता; वह जहाँ चाहे, जब चाहे, जितनी देर चाहे, समापत्ति में प्रवेश नहीं कर सकता और न ही उससे व्युत्थान कर सकता है। यदि वह संकल्प (चेतना) करता है, तो उन समापत्तियों से पतित नहीं होता। यदि वह संकल्प नहीं करता, तो उन समापत्तियों से पतित हो जाता है - इसे 'चेतनाभब्बो' पुद्गल कहा जाता है।

๘. กตโม จ ปุคฺคโล อนุรกฺขณาภพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. โส จ โข น นิกามลาภี โหติ น อกิจฺฉลาภี น อกสิรลาภี; น ยตฺถิจฺฉกํ ยทิจฺฉกํ ยาวติจฺฉกํ สมาปชฺชติปิ วุฏฺฐาติปิ. สเจ อนุรกฺขติ, น ปริหายติ ตาหิ สมาปตฺตีหิ. สเจ น อนุรกฺขติ, ปริหายติ ตาหิ สมาปตฺตีหิ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนุรกฺขณาภพฺโพ’’.

८. 'अनुरक्खणाभब्बो' (रक्षण द्वारा समर्थ) पुद्गल कौन है? इस लोक में कोई पुद्गल रूप-सम्बन्धी या अरूप-सम्बन्धी समापत्तियों को प्राप्त करने वाला होता है। किन्तु वह उन्हें इच्छानुसार, बिना कष्ट के या बिना कठिनाई के प्राप्त नहीं करता; वह जहाँ चाहे, जब चाहे, जितनी देर चाहे, समापत्ति में प्रवेश नहीं कर सकता और न ही उससे व्युत्थान कर सकता है। यदि वह रक्षा करता है, तो उन समापत्तियों से पतित नहीं होता। यदि वह रक्षा नहीं करता, तो उन समापत्तियों से पतित हो जाता है - इसे 'अनुरक्खणाभब्बो' पुद्गल कहा जाता है।

๙. กตโม จ ปุคฺคโล ปุถุชฺชโน? ยสฺส ปุคฺคลสฺส ตีณิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ; น จ เตสํ ธมฺมานํ ปหานาย ปฏิปนฺโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปุถุชฺชโน’’.

९. 'पुथुज्जनो' (पृथग्जन) पुद्गल कौन है? जिस पुद्गल के तीन संयोजन (बन्धन) प्रहीण (नष्ट) नहीं हुए हैं, और न ही वह उन धर्मों के प्रहाण के लिए प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) है - इसे 'पुथुज्जनो' पुद्गल कहा जाता है।

๑๐. กตโม จ ปุคฺคโล โคตฺรภู? เยสํ ธมฺมานํ สมนนฺตรา อริยธมฺมสฺส อวกฺกนฺติ โหติ เตหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘โคตฺรภู’’.

१०. 'गोत्रभू' पुद्गल कौन है? जिन धर्मों के अनन्तर ही आर्य धर्म (लोकोत्तर मार्ग) में प्रवेश होता है, उन धर्मों से युक्त पुद्गल को 'गोत्रभू' पुद्गल कहा जाता है।

๑๑. กตโม [Pg.116] จ ปุคฺคโล ภยูปรโต? สตฺต เสกฺขา ภยูปรตา, เย จ ปุถุชฺชนา สีลวนฺโต. อรหา อภยูปรโต.

११. 'भयूपरतो' (भय से विरत होने वाला) पुद्गल कौन है? सात शैक्ष्य पुद्गल और जो शीलवान पृथग्जन हैं, वे 'भयूपरत' हैं। अर्हन्त 'अभयूपरत' (भय से मुक्त) हैं।

๑๒. กตโม จ ปุคฺคโล อภพฺพาคมโน? เย เต ปุคฺคลา กมฺมาวรเณน สมนฺนาคตา, กิเลสาวรเณน สมนฺนาคตา, วิปากาวรเณน สมนฺนาคตา, อสฺสทฺธา อจฺฉนฺทิกา ทุปฺปญฺญา เอฬา, อภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ – อิเม วุจฺจนฺติ ปุคฺคลา ‘‘อภพฺพาคมนา’’.

१२. 'अभब्बागमनो' (आर्य मार्ग प्राप्त करने में असमर्थ) पुद्गल कौन है? जो पुद्गल कर्मावरण (पाँच आनन्तर्य कर्म) से युक्त हैं, क्लेशावरण (नियत मिथ्यादृष्टि) से युक्त हैं, विपाकावरण (अहेतुक या द्विहेतुक प्रतिसन्धि) से युक्त हैं, जो श्रद्धाहीन हैं, जिनमें (कुशल के प्रति) छन्द (इच्छा) नहीं है, जो दुर्बुद्धि हैं, जो जड़ (मूक-बधिर के समान) हैं; वे कुशल धर्मों में सम्यक्त्व-नियम (आर्य मार्ग) में प्रवेश करने के अयोग्य हैं - इन्हें 'अभब्बागमनो' पुद्गल कहा जाता है।

๑๓. กตโม จ ปุคฺคโล ภพฺพาคมโน? เย เต ปุคฺคลา น กมฺมาวรเณน สมนฺนาคตา, น กิเลสาวรเณน สมนฺนาคตา, น วิปากาวรเณน สมนฺนาคตา, สทฺธา ฉนฺทิกา ปญฺญวนฺโต อเนฬา, ภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ – อิเม วุจฺจนฺติ ปุคฺคลา ‘‘ภพฺพาคมนา’’.

१३. कौन सा व्यक्ति 'भव्यागमन' (आर्यत्व प्राप्त करने के योग्य) है? जो व्यक्ति न तो कर्म-आवरण (पाँच आनन्तर्य कर्म) से युक्त हैं, न क्लेश-आवरण (नियत मिथ्यादृष्टि) से युक्त हैं, और न ही विपाक-आवरण (अहेतुक या द्विहेतुक प्रतिसन्धि) से युक्त हैं; जो श्रद्धालु हैं, कुशल धर्मों के प्रति छन्द (इच्छा) रखने वाले हैं, प्रज्ञावान हैं और जड़ (बधिर या मूक) नहीं हैं; जो कुशल धर्मों में सम्यक्त्व-नियम (आर्य मार्ग) में प्रवेश करने के योग्य हैं—इन व्यक्तियों को 'भव्यागमन' कहा जाता है।

๑๔. กตโม จ ปุคฺคโล นิยโต? ปญฺจ ปุคฺคลา อานนฺตริกา, เย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิกา นิยตา, อฏฺฐ จ อริยปุคฺคลา นิยตา. อวเสสา ปุคฺคลา อนิยตา.

१४. कौन सा व्यक्ति 'नियत' (निश्चित फल वाला) है? पाँच आनन्तर्य कर्म करने वाले व्यक्ति और जो नियत मिथ्यादृष्टि वाले हैं, वे (अपायों के लिए) नियत हैं; और आठ आर्य पुद्गल (निर्वाण के लिए) नियत हैं। शेष व्यक्ति 'अनियत' हैं।

๑๕. กตโม จ ปุคฺคโล ปฏิปนฺนโก? จตฺตาโร มคฺคสมงฺคิโน ปุคฺคลา ปฏิปนฺนกา, จตฺตาโร ผลสมงฺคิโน ปุคฺคลา ผเล ฐิตา.

१५. कौन सा व्यक्ति 'प्रतिपन्नक' (मार्ग पर चलने वाला) है? चार मार्ग-सम्पन्न (मग्गसमङ्गी) व्यक्ति 'प्रतिपन्नक' कहलाते हैं, और चार फल-सम्पन्न व्यक्ति 'फल-स्थित' कहलाते हैं।

๑๖. กตโม จ ปุคฺคโล สมสีสี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส อปุพฺพํ อจริมํ อาสวปริยาทานญฺจ โหติ ชีวิตปริยาทานญฺจ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมสีสี’’.

१६. कौन सा व्यक्ति 'समसीसी' है? जिस व्यक्ति के आस्रवों का क्षय और जीवन का अंत एक साथ (न आगे, न पीछे) होता है—उस व्यक्ति को 'समसीसी' कहा जाता है।

๑๗. กตโม จ ปุคฺคโล ฐิตกปฺปี? อยญฺจ ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน อสฺส, กปฺปสฺส จ อุฑฺฑยฺหนเวลา อสฺส, เนว ตาว กปฺโป อุฑฺฑยฺเหยฺย ยาวายํ ปุคฺคโล น โสตาปตฺติผลํ สจฺฉิกโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ฐิตกปฺปี’’. สพฺเพปิ มคฺคสมงฺคิโน ปุคฺคลา ฐิตกปฺปิโน.

१७. कौन सा व्यक्ति 'स्थितकल्पी' है? यदि कोई व्यक्ति स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न (अभ्यासरत) हो और कल्प के विनाश (अग्नि द्वारा दहन) का समय आ जाए, तो जब तक वह व्यक्ति स्रोतापत्ति-फल प्राप्त नहीं कर लेता, तब तक कल्प का विनाश नहीं होगा। इस व्यक्ति को 'स्थितकल्पी' कहा जाता है। सभी मार्ग-सम्पन्न व्यक्ति 'स्थितकल्पी' होते हैं।

๑๘. กตโม จ ปุคฺคโล อริโย? อฏฺฐ อริยปุคฺคลา อริยา. อวเสสา ปุคฺคลา อนริยา.

१८. कौन सा व्यक्ति 'आर्य' है? आठ आर्य पुद्गल 'आर्य' हैं। शेष व्यक्ति 'अनार्य' हैं।

๑๙. กตโม [Pg.117] จ ปุคฺคโล เสกฺโข? จตฺตาโร มคฺคสมงฺคิโน ตโย ผลสมงฺคิโน ปุคฺคลา ‘‘เสกฺขา’’. อรหา อเสกฺโข. อวเสสา ปุคฺคลา เนวเสกฺขนาเสกฺขา.

१९. कौन सा व्यक्ति 'शैक्ष' है? चार मार्ग-सम्पन्न और तीन (नीचे के) फल-सम्पन्न व्यक्ति 'शैक्ष' कहलाते हैं। अर्हत् 'अशैक्ष' हैं। शेष व्यक्ति न शैक्ष हैं और न ही अशैक्ष।

๒๐. กตโม จ ปุคฺคโล เตวิชฺโช? ตีหิ วิชฺชาหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘เตวิชฺโช’’.

२०. कौन सा व्यक्ति 'त्रैविद्य' है? जो व्यक्ति तीन विद्याओं से युक्त है, वह 'त्रैविद्य' कहलाता है।

๒๑. กตโม จ ปุคฺคโล ฉฬภิญฺโญ? ฉหิ อภิญฺญาหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘ฉฬภิญฺโญ’’.

२१. कौन सा व्यक्ति 'षडभिज्ञ' है? जो व्यक्ति छह अभिज्ञाओं से युक्त है, वह 'षडभिज्ञ' कहलाता है।

๒๒. กตโม จ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ; ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ, พเลสุ จ วสีภาวํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’.

२२. कौन सा व्यक्ति 'सम्यक्सम्बुद्ध' है? यहाँ इस लोक में कोई व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों (चार आर्य सत्यों) को स्वयं ही जान लेता है; और उसमें सर्वज्ञता तथा (दस) बलों में वशीभाव (पूर्ण निपुणता) प्राप्त करता है—उस व्यक्ति को 'सम्यक्सम्बुद्ध' कहा जाता है।

๒๓. กตโม จ ปุคฺคโล ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ; น จ ตตฺถ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ, น จ พเลสุ วสีภาวํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ’’.

२३. कौन सा व्यक्ति 'प्रत्येकबुद्ध' है? यहाँ इस लोक में कोई व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों को स्वयं ही जान लेता है; किन्तु उसमें न तो सर्वज्ञता प्राप्त करता है और न ही बलों में वशीभाव—उस व्यक्ति को 'प्रत्येकबुद्ध' कहा जाता है।

๒๔. กตโม จ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ; ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุภโตภาควิมุตฺโต’’.

२४. कौन सा व्यक्ति 'उभतोभागविमुक्त' है? यहाँ इस लोक में कोई व्यक्ति आठ विमोक्षों को काया (नाम-काया) से स्पर्श कर विहार करता है; और प्रज्ञा द्वारा (सत्य को) देखकर उसके आस्रव क्षीण हो जाते हैं—उस व्यक्ति को 'उभतोभागविमुक्त' कहा जाता है।

๒๕. กตโม จ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล น เหว โข อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ; ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปญฺญาวิมุตฺโต’’.

२५. कौन सा व्यक्ति 'प्रज्ञाविमुक्त' है? यहाँ इस लोक में कोई व्यक्ति आठ विमोक्षों को काया से स्पर्श कर विहार नहीं करता; किन्तु प्रज्ञा द्वारा देखकर उसके आस्रव क्षीण हो जाते हैं। उस व्यक्ति को 'प्रज्ञाविमुक्त' कहा जाता है।

๒๖. กตโม จ ปุคฺคโล กายสกฺขี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ; ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กายสกฺขี’’.

२६. कौन सा व्यक्ति 'कायसाक्षी' है? यहाँ इस लोक में कोई व्यक्ति आठ विमोक्षों को काया से स्पर्श कर विहार करता है; और प्रज्ञा द्वारा देखकर उसके कुछ आस्रव क्षीण हो जाते हैं। उस व्यक्ति को 'कायसाक्षी' कहा जाता है।

๒๗. กตโม จ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส [Pg.118] ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ทิฏฺฐิปฺปตฺโต’’.

२७. कौन सा व्यक्ति 'दृष्टि-प्राप्त' है? यहाँ इस लोक में कोई व्यक्ति 'यह दुःख है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है; 'यह दुःख-समुदय है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है; 'यह दुःख-निरोध है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है; 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है। तथागत द्वारा उपदिष्ट धर्मों को उसने प्रज्ञा द्वारा भली-भाँति देखा और आचरण किया होता है। प्रज्ञा द्वारा देखकर उसके कुछ आस्रव क्षीण हो जाते हैं—उस व्यक्ति को 'दृष्टि-प्राप्त' कहा जाता है।

๒๘. กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา. ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ, โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สทฺธาวิมุตฺโต’’.

२८. कौन सा व्यक्ति 'श्रद्धाविमुक्त' है? यहाँ इस लोक में कोई व्यक्ति 'यह दुःख है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है; 'यह दुःख-समुदय है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है; 'यह दुःख-निरोध है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है; 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है। तथागत द्वारा उपदिष्ट धर्मों को उसने प्रज्ञा द्वारा भली-भाँति देखा और आचरण किया होता है। प्रज्ञा द्वारा देखकर उसके कुछ आस्रव क्षीण हो जाते हैं, किन्तु वैसे नहीं जैसे दृष्टि-प्राप्त व्यक्ति के होते हैं—उस व्यक्ति को 'श्रद्धाविमुक्त' कहा जाता है।

๒๙. กตโม จ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ปญฺญาวาหึ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ธมฺมานุสารี’’. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี ผเล ฐิโต ทิฏฺฐิปฺปตฺโต.

२९. कौन सा व्यक्ति 'धम्मानुसारी' है? स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न जिस व्यक्ति की प्रज्ञा-इन्द्रिय प्रबल होती है, और जो प्रज्ञा-प्रधान आर्य मार्ग की भावना करता है—उस व्यक्ति को 'धम्मानुसारी' कहा जाता है। स्रोतापत्ति-फल के लिए प्रतिपन्न व्यक्ति 'धम्मानुसारी' कहलाता है और फल में स्थित होने पर वह 'दृष्टि-प्राप्त' कहलाता है।

๓๐. กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สทฺธานุสารี’’. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สทฺธานุสารี ผเล ฐิโต สทฺธาวิมุตฺโต.

३०. कौन सा व्यक्ति 'श्रद्धानुसारी' है? स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न जिस व्यक्ति की श्रद्धा-इन्द्रिय प्रबल होती है, और जो श्रद्धा-प्रधान आर्य मार्ग की भावना करता है—उस व्यक्ति को 'श्रद्धानुसारी' कहा जाता है। स्रोतापत्ति-फल के लिए प्रतिपन्न व्यक्ति 'श्रद्धानुसारी' कहलाता है और फल में स्थित होने पर वह 'श्रद्धाविमुक्त' कहलाता है।

๓๑. กตโม จ ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโน. โส สตฺตกฺขตฺตุํ เทเว จ มานุเส จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’.

३१. कौन सा व्यक्ति 'सत्तक्खत्तुपरम' (अधिकतम सात जन्म लेने वाला) है? यहाँ इस लोक में कोई व्यक्ति तीन संयोजनों के क्षय से स्रोतापन्न होता है, जो अपायों में न गिरने वाला, नियत और सम्बोधि-परायण होता है। वह देवों और मनुष्यों के बीच सात बार विचरण कर और संसार में रहकर दुःख का अंत करता है—उस व्यक्ति को 'सत्तक्खत्तुपरम' कहा जाता है।

๓๒. กตโม จ ปุคฺคโล โกลงฺโกโล? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต [Pg.119] สมฺโพธิปรายโน. โส ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘โกลงฺโกโล’’.

३२. कोलंकोल पुद्गल कौन है? यहाँ कोई पुद्गल तीन संयोजनों के क्षय से स्रोतापन्न होता है, जो अपायों में न गिरने वाला (अविनिपातधर्मा), नियत और संबोधि-परायण होता है। वह दो या तीन कुलों में संचरण कर और जन्म लेकर दुखों का अंत करता है—इस पुद्गल को 'कोलंकोल' कहा जाता है।

๓๓. กตโม จ ปุคฺคโล เอกพีชี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโน. โส เอกํเยว มานุสกํ ภวํ นิพฺพตฺเตตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘เอกพีชี’’.

३३. एकबीजी पुद्गल कौन है? यहाँ कोई पुद्गल तीन संयोजनों के क्षय से स्रोतापन्न होता है, जो अपायों में न गिरने वाला, नियत और संबोधि-परायण होता है। वह केवल एक ही मनुष्य भव में उत्पन्न होकर दुखों का अंत करता है—इस पुद्गल को 'एकबीजी' कहा जाता है।

๓๔. กตโม จ ปุคฺคโล สกทาคามี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา สกทาคามี โหติ, สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สกทาคามี’’.

३४. सकृदागामी पुद्गल कौन है? यहाँ कोई पुद्गल तीन संयोजनों के क्षय से और राग, द्वेष तथा मोह की तनुता (मंदता) से सकृदागामी होता है, जो केवल एक बार इस लोक में आकर दुखों का अंत करता है—इस पुद्गल को 'सकृदागामी' कहा जाता है।

๓๕. กตโม จ ปุคฺคโล อนาคามี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนาคามี’’.

३५. अनागामी पुद्गल कौन है? यहाँ कोई पुद्गल पाँच 'ओरम्भागीय' संयोजनों के क्षय से औपपातिक होता है, वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करता है और उस लोक से वापस नहीं लौटता—इस पुद्गल को 'अनागामी' कहा जाता है।

๓๖. กตโม จ ปุคฺคโล อนฺตราปรินิพฺพายี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. โส อุปปนฺนํ วา สมนนฺตรา อปฺปตฺตํ วา เวมชฺฌํ อายุปฺปมาณํ อริยมคฺคํ สญฺชเนติ อุปริฏฺฐิมานํ สํโยชนานํ ปหานาย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนฺตราปรินิพฺพายี’’.

३६. अंतरा-परिनिर्वायी पुद्गल कौन है? यहाँ कोई पुद्गल पाँच 'ओरम्भागीय' संयोजनों के क्षय से औपपातिक होता है, वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करता है और उस लोक से वापस नहीं लौटता। वह उत्पन्न होने के तुरंत बाद या आयु के मध्य तक पहुँचने से पहले ही ऊपरी संयोजनों के प्रहाण के लिए आर्य मार्ग को उत्पन्न करता है—इस पुद्गल को 'अंतरा-परिनिर्वायी' कहा जाता है।

๓๗. กตโม จ ปุคฺคโล อุปหจฺจปรินิพฺพายี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. โส อติกฺกมิตฺวา เวมชฺฌํ อายุปฺปมาณํ อุปหจฺจ วา กาลกิริยํ อริยมคฺคํ สญฺชเนติ อุปริฏฺฐิมานํ สํโยชนานํ ปหานาย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุปหจฺจปรินิพฺพายี’’.

३७. उपहच्च-परिनिर्वायी पुद्गल कौन है? यहाँ कोई पुद्गल पाँच 'ओरम्भागीय' संयोजनों के क्षय से औपपातिक होता है, वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करता है और उस लोक से वापस नहीं लौटता। वह आयु के मध्य को पार करके या मृत्यु के समय ऊपरी संयोजनों के प्रहाण के लिए आर्य मार्ग को उत्पन्न करता है—इस पुद्गल को 'उपहच्च-परिनिर्वायी' कहा जाता है।

๓๘. กตโม จ ปุคฺคโล อสงฺขารปรินิพฺพายี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี [Pg.120] อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. โส อสงฺขาเรน อริยมคฺคํ สญฺชเนติ อุปริฏฺฐิมานํ สํโยชนานํ ปหานาย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อสงฺขารปรินิพฺพายี’’.

३८. असंस्कार-परिनिर्वायी पुद्गल कौन है? यहाँ कोई पुद्गल पाँच 'ओरम्भागीय' संयोजनों के क्षय से औपपातिक होता है, वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करता है और उस लोक से वापस नहीं लौटता। वह बिना किसी विशेष प्रयत्न (असंस्कार) के ऊपरी संयोजनों के प्रहाण के लिए आर्य मार्ग को उत्पन्न करता है—इस पुद्गल को 'असंस्कार-परिनिर्वायी' कहा जाता है।

๓๙. กตโม จ ปุคฺคโล สสงฺขารปรินิพฺพายี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. โส สสงฺขาเรน อริยมคฺคํ สญฺชเนติ อุปริฏฺฐิมานํ สํโยชนานํ ปหานาย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สสงฺขารปรินิพฺพายี’’.

३९. ससंस्कार-परिनिर्वायी पुद्गल कौन है? यहाँ कोई पुद्गल पाँच 'ओरम्भागीय' संयोजनों के क्षय से औपपातिक होता है, वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करता है और उस लोक से वापस नहीं लौटता। वह प्रयत्न (ससंस्कार) के साथ ऊपरी संयोजनों के प्रहाण के लिए आर्य मार्ग को उत्पन्न करता है—इस पुद्गल को 'ससंस्कार-परिनिर्वायी' कहा जाता है।

๔๐. กตโม จ ปุคฺคโล อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. โส อวิหา จุโต อตปฺปํ คจฺฉติ, อตปฺปา จุโต สุทสฺสํ คจฺฉติ, สุทสฺสา จุโต สุทสฺสึ คจฺฉติ, สุทสฺสิยา จุโต อกนิฏฺฐํ คจฺฉติ; อกนิฏฺเฐ อริยมคฺคํ สญฺชเนติ อุปริฏฺฐิมานํ สํโยชนานํ ปหานาย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี’’.

४०. उद्ध्वंस्रोत अकनिष्ठगामी पुद्गल कौन है? यहाँ कोई पुद्गल पाँच 'ओरम्भागीय' संयोजनों के क्षय से औपपातिक होता है, वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करता है और उस लोक से वापस नहीं लौटता। वह अविहा लोक से च्युत होकर अतप्प लोक में जाता है, अतप्प से सुदस्स, सुदस्स से सुदस्सी और सुदस्सी से अकनिष्ठ लोक में जाता है; अकनिष्ठ लोक में वह ऊपरी संयोजनों के प्रहाण के लिए आर्य मार्ग को उत्पन्न करता है—इस पुद्गल को 'उद्ध्वंस्रोत अकनिष्ठगामी' कहा जाता है।

๔๑. กตโม จ ปุคฺคโล โสตาปนฺโน โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน? ติณฺณํ สํโยชนานํ ปหานาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน. ยสฺส ปุคฺคลสฺส ตีณิ สํโยชนานิ ปหีนานิ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘โสตาปนฺโน’’.

४१. स्रोतापन्न पुद्गल कौन है और स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न कौन है? तीन संयोजनों के प्रहाण के लिए जो पुद्गल प्रतिपन्न है, वह स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न कहलाता है। जिस पुद्गल के तीन संयोजन प्रहीण हो चुके हैं, उसे 'स्रोतापन्न' कहा जाता है।

๔๒. กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน. ยสฺส ปุคฺคลสฺส กามราคพฺยาปาทา ตนุภูตา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สกทาคามี’’.

४२. कामराग और व्यापाद की तनुता के लिए जो पुद्गल प्रतिपन्न है, वह सकृदागामी-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न कहलाता है। जिस पुद्गल के कामराग और व्यापाद तनु हो चुके हैं, उसे 'सकृदागामी' कहा जाता है।

๔๓. กามราคพฺยาปาทานํ อนวเสสปฺปหานาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน. ยสฺส ปุคฺคลสฺส กามราคพฺยาปาทา อนวเสสา ปหีนา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนาคามี’’.

४३. कामराग और व्यापाद के पूर्ण प्रहाण के लिए जो पुद्गल प्रतिपन्न है, वह अनागामी-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न कहलाता है। जिस पुद्गल के कामराग और व्यापाद पूर्णतः प्रहीण हो चुके हैं, उसे 'अनागामी' कहा जाता है।

๔๔. รูปราคอรูปราคมานอุทฺธจฺจอวิชฺชาย อนวเสสปฺปหานาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน. ยสฺส ปุคฺคลสฺส รูปราโค [Pg.121] อรูปราโค มาโน อุทฺธจฺจํ อวิชฺชา อนวเสสา ปหีนา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อรหา’’.

४४. रूपराग, अरूपराग, मान, औद्धत्य और अविद्या के पूर्ण प्रहाण के लिए जो पुद्गल प्रतिपन्न है, वह अर्हत्व-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न कहलाता है। जिस पुद्गल के रूपराग, अरूपराग, मान, औद्धत्य और अविद्या पूर्णतः प्रहीण हो चुके हैं, उसे 'अर्हत्' कहा जाता है।

เอกกนิทฺเทโส.

एकक-निर्देश।

๒. ทุกปุคฺคลปญฺญตฺติ

२. द्विक-पुद्गल-प्रज्ञप्ति

๔๕. กตโม จ ปุคฺคโล โกธโน? ตตฺถ กตโม โกโธ? โย โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ โกโธ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ โกโธ อปฺปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘โกธโน’’.

४५. क्रोधी पुद्गल कौन है? वहाँ क्रोध क्या है? जो क्रोध, क्रुद्ध होना, क्रुद्ध होने की अवस्था, द्वेष, दूषित होना, दूषित होने की अवस्था, व्यापाद, व्यापाद की क्रिया, व्यापाद की अवस्था, विरोध, प्रतिविरोध, चंडता, कठोरता और चित्त की अप्रसन्नता है—इसे क्रोध कहा जाता है। जिस पुद्गल का यह क्रोध प्रहीण नहीं हुआ है, उसे 'क्रोधी' पुद्गल कहा जाता है।

๔๖. กตโม จ ปุคฺคโล อุปนาหี? ตตฺถ กตโม อุปนาโห? ปุพฺพกาลํ โกโธ อปรกาลํ อุปนาโห. โย เอวรูโป อุปนาโห อุปนยฺหนา อุปนยฺหิตตฺตํ อฏฺฐปนา ฐปนา สณฺฐปนา อนุสํสนฺทนา อนุปฺปพนฺธนา ทฬฺหีกมฺมํ โกธสฺส – อยํ วุจฺจติ อุปนาโห. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ อุปนาโห อปฺปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุปนาหี’’.

४६. बैर रखने वाला पुद्गल कौन है? वहाँ बैर (उपनाह) क्या है? पहले क्रोध होता है, बाद में बैर। इस प्रकार का जो बैर, बैर बाँधना, बैर बाँधने की अवस्था, क्रोध को मन में धारण करना, स्थापित करना, सुदृढ़ करना, बार-बार दोहराना, अनुबंधित करना और क्रोध को पक्का करना है—इसे बैर कहा जाता है। जिस पुद्गल का यह बैर प्रहीण नहीं हुआ है, उसे 'बैर रखने वाला' पुद्गल कहा जाता है।

๔๗. กตโม จ ปุคฺคโล มกฺขี? ตตฺถ กตโม มกฺโข? โย มกฺโข มกฺขายนา มกฺขายิตตฺตํ นิฏฺฐุริยํ นิฏฺฐุริยกมฺมํ – อยํ วุจฺจติ มกฺโข. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ มกฺโข อปฺปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘มกฺขี’’.

४७. कृतघ्न (मक्खी) व्यक्ति कौन है? वहाँ 'मक्ख' (कृतघ्नता) क्या है? जो कृतघ्नता, कृतघ्न होने की प्रवृत्ति, उपकार को मिटाना, उपकार को नकारने का कार्य है - इसे 'मक्ख' कहा जाता है। जिस व्यक्ति का यह 'मक्ख' प्रहीण (नष्ट) नहीं हुआ है, उस व्यक्ति को 'मक्खी' (कृतघ्न) कहा जाता है।

๔๘. กตโม จ ปุคฺคโล ปฬาสี? ตตฺถ กตโม ปฬาโส? โย ปฬาโส ปฬาสายนา ปฬาสายิตตฺตํ ปฬาสาหาโร วิวาทฏฺฐานํ ยุคคฺคาโห อปฺปฏินิสฺสคฺโค – อยํ วุจฺจติ ปฬาโส. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ ปฬาโส อปฺปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปฬาสี’’.

४८. ईर्ष्यालु (पलासी) व्यक्ति कौन है? वहाँ 'पलास' क्या है? जो ईर्ष्या, ईर्ष्या करने की प्रवृत्ति, ईर्ष्यालु होने की अवस्था, विवाद का स्थान, दूसरों की बराबरी करने की जिद, अपनी धारणा को न छोड़ना है - इसे 'पलास' कहा जाता है। जिस व्यक्ति का यह 'पलास' प्रहीण नहीं हुआ है, उस व्यक्ति को 'पलासी' कहा जाता है।

๔๙. กตโม [Pg.122] จ ปุคฺคโล อิสฺสุกี? ตตฺถ กตมา อิสฺสา? ยา ปรลาภสกฺการครุการมานนวนฺทนปูชนาสุ อิสฺสา อิสฺสายนา อิสฺสายิตตฺตํ อุสูยา อุสูยนา อุสูยิตตฺตํ – อยํ วุจฺจติ อิสฺสา. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ อิสฺสา อปฺปหีนา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อิสฺสุกี’’.

४९. डाह करने वाला (इस्सुकी) व्यक्ति कौन है? वहाँ 'इस्सा' (ईर्ष्या/डाह) क्या है? दूसरों के लाभ, सत्कार, आदर, सम्मान, वंदना और पूजा के प्रति जो डाह, डाह करने की प्रवृत्ति, डाह करने की अवस्था, असूया (जलन) है - इसे 'इस्सा' कहा जाता है। जिस व्यक्ति की यह 'इस्सा' प्रहीण नहीं हुई है, उस व्यक्ति को 'इस्सुकी' कहा जाता है।

๕๐. กตโม จ ปุคฺคโล มจฺฉรี? ตตฺถ กตมํ มจฺฉริยํ? ปญฺจ มจฺฉริยานิ – อาวาสมจฺฉริยํ, กุลมจฺฉริยํ, ลาภมจฺฉริยํ, วณฺณมจฺฉริยํ, ธมฺมมจฺฉริยํ. ยํ เอวรูปํ มจฺเฉรํ มจฺฉรายนา มจฺฉรายิตตฺตํ เววิจฺฉํ กทริยํ กฏุกญฺจุกตา อคฺคหิตตฺตํ จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ มจฺฉริยํ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อิทํ มจฺฉริยํ อปฺปหีนํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘มจฺฉรี’’.

५०. मत्सर (मच्छरी) व्यक्ति कौन है? वहाँ 'मच्छरिय' (कंजूसी/मत्सर) क्या है? पाँच प्रकार के मत्सर हैं - आवास-मत्सर, कुल-मत्सर, लाभ-मत्सर, वर्ण-मत्सर और धम्म-मत्सर। इस प्रकार का जो मत्सर, मत्सर करने की प्रवृत्ति, मत्सर की अवस्था, अनुदारता, कृपणता, संकीर्णता और चित्त की अनुदारता है - इसे 'मच्छरिय' कहा जाता है। जिस व्यक्ति का यह 'मच्छरिय' प्रहीण नहीं हुआ है, उस व्यक्ति को 'मच्छरी' कहा जाता है।

๕๑. กตโม จ ปุคฺคโล สโฐ? ตตฺถ กตมํ สาเฐยฺยํ? อิเธกจฺโจ สโฐ โหติ ปริสโฐ. ยํ ตตฺถ สฐํ สฐตา สาเฐยฺยํ กกฺกรตา กกฺกริยํ ปริกฺขตฺตตฺตา ปาริกฺขตฺติยํ – อิทํ วุจฺจติ สาเฐยฺยํ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อิทํ สาเฐยฺยํ อปฺปหีนํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สโฐ’’.

५१. शठ (धूर्त) व्यक्ति कौन है? वहाँ 'साठेय्य' (धूर्तता) क्या है? इस संसार में कोई व्यक्ति शठ होता है, अत्यंत धूर्त होता है। वहाँ जो शठता, धूर्त होने की प्रवृत्ति, धूर्तता, कठोरता, कुटिलता और छल-कपट है - इसे 'साठेय्य' कहा जाता है। जिस व्यक्ति का यह 'साठेय्य' प्रहीण नहीं हुआ है, उस व्यक्ति को 'शठ' कहा जाता है।

๕๒. กตโม จ ปุคฺคโล มายาวี? ตตฺถ กตมา มายา? อิเธกจฺโจ กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนเหตุ ปาปิกํ อิจฺฉํ ปณิทหติ – ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ อิจฺฉติ, ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ สงฺกปฺปติ ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ วาจํ ภาสติ, ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ กาเยน ปรกฺกมติ. ยา เอวรูปา มายา มายาวิตา อจฺจาสรา วญฺจนา นิกติ วิกิรณา ปริหรณา คูหนา ปริคูหนา ฉาทนา ปฏิจฺฉาทนา อนุตฺตานีกมฺมํ อนาวิกมฺมํ โวจฺฉาทนา ปาปกิริยา – อยํ วุจฺจติ มายา. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ มายา อปฺปหีนา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘มายาวี’’.

५२. मायावी (छली) व्यक्ति कौन है? वहाँ 'माया' क्या है? इस संसार में कोई व्यक्ति काया से दुश्चरित्र कर, वाणी से दुश्चरित्र कर, मन से दुश्चरित्र कर, उसे छिपाने के लिए पापपूर्ण इच्छा करता है - 'मुझे कोई न जाने' ऐसी इच्छा करता है, 'मुझे कोई न जाने' ऐसा संकल्प करता है, 'मुझे कोई न जाने' ऐसी वाणी बोलता है, 'मुझे कोई न जाने' ऐसा काया से प्रयत्न करता है। इस प्रकार की जो माया, मायावीपन, वंचना, छल, कपट, छिपाना, गुप्त रखना, आच्छादन करना, प्रकट न करना और पापपूर्ण क्रिया है - इसे 'माया' कहा जाता है। जिस व्यक्ति की यह 'माया' प्रहीण नहीं हुई है, उस व्यक्ति को 'मायावी' कहा जाता है।

๕๓. กตโม จ ปุคฺคโล อหิริโก? ตตฺถ กตมํ อหิริกํ? ยํ น หิรียติ หิริยิตพฺเพน น หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ วุจฺจติ อหิริกํ. อิมินา อหิริเกน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘อหิริโก’’.

५३. निर्लज्ज (अहिरिक) व्यक्ति कौन है? वहाँ 'अहिरिक' (निर्लज्जता) क्या है? जो लज्जा करने योग्य कार्यों से लज्जित नहीं होता, पापपूर्ण अकुशल धर्मों को अपनाने से लज्जित नहीं होता - इसे 'अहिरिक' कहा जाता है। इस निर्लज्जता से युक्त व्यक्ति को 'अहिरिक' कहा जाता है।

๕๔. กตโม [Pg.123] จ ปุคฺคโล อโนตฺตปฺปี? ตตฺถ กตมํ อโนตฺตปฺปํ? ยํ น โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน น โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ วุจฺจติ อโนตฺตปฺปํ. อิมินา อโนตฺตปฺเปน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘อโนตฺตปฺปี’’.

५४. निर्भय (अनोत्तप्पी) व्यक्ति कौन है? वहाँ 'अनोत्तप्प' (भयहीनता) क्या है? जो भय करने योग्य कार्यों से भयभीत नहीं होता, पापपूर्ण अकुशल धर्मों को अपनाने से भयभीत नहीं होता - इसे 'अनोत्तप्प' कहा जाता है। इस भयहीनता से युक्त व्यक्ति को 'अनोत्तप्पी' कहा जाता है।

๕๕. กตโม จ ปุคฺคโล ทุพฺพโจ? ตตฺถ กตโม โทวจสฺสตา? สหธมฺมิเก วุจฺจมาเน โทวจสฺสายํ โทวจสฺสิยํ โทวจสฺสตา วิปฺปฏิกุลคฺคาหิตา วิปจฺจนีกสาตตา อนาทริยํ อนาทริยตา อคารวตา อปฺปติสฺสวตา – อยํ วุจฺจติ โทวจสฺสตา. อิมาย โทวจสฺสตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘ทุพฺพโจ’’.

५५. दुर्वच (कठिनता से समझाने योग्य) व्यक्ति कौन है? वहाँ 'दोवचस्सता' (दुर्वचता) क्या है? सहधार्मिकों (साथी भिक्षुओं) द्वारा समझाए जाने पर जो दुर्वचता, प्रतिकूलता ग्रहण करना, विरोध में सुख मानना, अनादर, गौरवहीनता और आज्ञा न मानना है - इसे 'दोवचस्सता' कहा जाता है। इस दुर्वचता से युक्त व्यक्ति को 'दुर्वच' कहा जाता है।

๕๖. กตโม จ ปุคฺคโล ปาปมิตฺโต? ตตฺถ กตมา ปาปมิตฺตตา? เย เต ปุคฺคลา อสฺสทฺธา ทุสฺสีลา อปฺปสฺสุตา มจฺฉริโน ทุปฺปญฺญา, ยา เตสํ เสวนา นิเสวนา สํเสวนา ภชนา สมฺภชนา ภตฺติ สมฺภตฺติ สมฺปวงฺกตา – อยํ วุจฺจติ ปาปมิตฺตตา. อิมาย ปาปมิตฺตตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘ปาปมิตฺโต’’.

५६. पापमित्र (बुरे मित्रों वाला) व्यक्ति कौन है? वहाँ 'पापमित्रता' क्या है? जो व्यक्ति श्रद्धाहीन, दुःशील, अल्पश्रुत, मत्सरयुक्त और प्रज्ञाहीन हैं, उनकी जो सेवा, संगति, भजन, भक्ति और उनके प्रति झुकाव है - इसे 'पापमित्रता' कहा जाता है। इस पापमित्रता से युक्त व्यक्ति को 'पापमित्र' कहा जाता है।

๕๗. กตโม จ ปุคฺคโล อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร? ตตฺถ กตมา อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหติ อนุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชติ, น รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย นิมิตฺตคฺคาหี โหติ อนุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชติ, น รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ. ยา อิเมสํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยานํ อคุตฺติ อโคปนา อนารกฺโข อสํวโร – อยํ วุจฺจติ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา. อิมาย อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวาโร’’.

५७. इन्द्रियों के असंयत द्वारों वाला व्यक्ति कौन है? वहाँ 'इन्द्रियों में असंयत द्वार' होना क्या है? इस संसार में कोई व्यक्ति आँखों से रूप देखकर उसके निमित्त (मुख्य लक्षण) और अनुव्यंजन (बारीकियों) को ग्रहण करता है; जिस कारण से चक्षु-इन्द्रिय को असंयत रखकर विहार करने वाले उस व्यक्ति के पीछे अभिध्या (लोभ) और दौर्मनस्य (दुःख) जैसे पापपूर्ण अकुशल धर्म लग जाते हैं, वह उसके संयम के लिए प्रतिपन्न नहीं होता, चक्षु-इन्द्रिय की रक्षा नहीं करता, चक्षु-इन्द्रिय में संयम नहीं रखता। कानों से शब्द सुनकर... नाक से गंध सूंघकर... जीभ से रस चखकर... काया से स्पर्श छूकर... मन से धम्म (विषय) जानकर वह निमित्त और अनुव्यंजन को ग्रहण करता है; जिस कारण से मन-इन्द्रिय को असंयत रखकर विहार करने वाले उस व्यक्ति के पीछे अभिध्या और दौर्मनस्य जैसे पापपूर्ण अकुशल धर्म लग जाते हैं, वह उसके संयम के लिए प्रतिपन्न नहीं होता, मन-इन्द्रिय की रक्षा नहीं करता, मन-इन्द्रिय में संयम नहीं रखता। इन छह इन्द्रियों की जो अरक्षा, असंयम और असुरक्षा है - इसे 'इन्द्रियों में असंयत द्वार' होना कहा जाता है। इस असंयत द्वार की अवस्था से युक्त व्यक्ति को 'इन्द्रियों के असंयत द्वारों वाला व्यक्ति' कहा जाता है।

๕๘. กตโม จ ปุคฺคโล โภชเน อมตฺตญฺญู? ตตฺถ กตมา โภชเน อมตฺตญฺญุตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อปฺปฏิสงฺขา อโยนิโส อาหารํ [Pg.124] อาหาเรติ ทวาย มทาย มณฺฑนาย วิภูสนาย, ยา ตตฺถ อสนฺตุฏฺฐิตา อมตฺตญฺญุตา อปฺปฏิสงฺขา โภชเน – อยํ วุจฺจติ โภชเน อมตฺตญฺญุตา. อิมาย โภชเน อมตฺตญฺญุตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘โภชเน อมตฺตญฺญู’’.

५८. भोजन में मात्रा को न जानने वाला व्यक्ति कौन है? वहाँ भोजन में मात्रा को न जानना क्या है? इस लोक में कोई व्यक्ति बिना विचार किए, अनुचित रूप से, खेल-कूद के लिए, मद के लिए, श्रृंगार के लिए, और शरीर की शोभा के लिए भोजन ग्रहण करता है। वहाँ भोजन में जो असंतोष, मात्रा को न जानना और बिना विचार किए भोजन करना है - इसे भोजन में मात्रा को न जानना कहा जाता है। इस भोजन में मात्रा को न जानने के स्वभाव से युक्त व्यक्ति 'भोजन में मात्रा को न जानने वाला' कहलाता है।

๕๙. กตโม จ ปุคฺคโล มุฏฺฐสฺสติ? ตตฺถ กตมํ มุฏฺฐสฺสจฺจํ? ยา อสฺสติ อนนุสฺสติ อปฺปฏิสฺสติ อสฺสติ อสฺสรณตา อธารณตา ปิลาปนตา สมฺมุสนตา – อิทํ วุจฺจติ มุฏฺฐสฺสจฺจํ. อิมินา มุฏฺฐสฺสจฺเจน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘มุฏฺฐสฺสติ’’.

५९. स्मृतिहीन (भुलक्कड़) व्यक्ति कौन है? वहाँ स्मृतिहीनता क्या है? जो स्मृति का अभाव, अनुस्मृति का अभाव, प्रतिस्मृति का अभाव, विस्मरण, धारण न कर पाना, चंचलता और सम्मोह है - इसे स्मृतिहीनता कहा जाता है। इस स्मृतिहीनता से युक्त व्यक्ति 'स्मृतिहीन' कहलाता है।

๖๐. กตโม จ ปุคฺคโล อสมฺปชาโน? ตตฺถ กตมํ อสมฺปชญฺญํ? ยํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสงฺคาหณา อปริโยคาหณา อสมเปกฺขณา อปจฺจเวกฺขณา อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ – อิทํ วุจฺจติ อสมฺปชญฺญํ. อิมินา อสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘อสมฺปชาโน’’.

६०. प्रज्ञाहीन (असंप्रजन्य) व्यक्ति कौन है? वहाँ प्रज्ञाहीनता (असंप्रजन्य) क्या है? जो अज्ञान, अदर्शन, अनभिसमय (बोध का अभाव), अननुबोध, असंबोध, अप्रतिवेध (भेद न पाना), ग्रहण न करना, गहराई तक न पहुँचना, समान रूप से न देखना, प्रत्यवेक्षण (पुनर्विचार) न करना, प्रत्यक्ष न करना, मूर्खता, अज्ञानता, प्रज्ञा का अभाव, मोह, प्रमोह, सम्मोह, अविद्या, अविद्या रूपी ओघ, अविद्या रूपी योग, अविद्या रूपी अनुशय, अविद्या रूपी पर्युत्थान, अविद्या रूपी अर्गला (बाधा), और अकुशल मूल रूपी मोह है - इसे प्रज्ञाहीनता कहा जाता है। इस प्रज्ञाहीनता से युक्त व्यक्ति 'प्रज्ञाहीन' कहलाता है।

๖๑. กตโม จ ปุคฺคโล สีลวิปนฺโน? ตตฺถ กตมา สีลวิปตฺติ? กายิโก วีติกฺกโม วาจสิโก วีติกฺกโม กายิกวาจสิโก วีติกฺกโม – อยํ วุจฺจติ สีลวิปตฺติ. สพฺพมฺปิ ทุสฺสิลฺยํ สีลวิปตฺติ. อิมาย สีลวิปตฺติยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘สีลวิปนฺโน’’.

६१. शील-भ्रष्ट व्यक्ति कौन है? वहाँ शील-विपत्ति (शील का पतन) क्या है? कायिक उल्लंघन (शारीरिक दुराचार), वाचिक उल्लंघन (वाणी का दुराचार), और कायिक-वाचिक उल्लंघन - इसे शील-विपत्ति कहा जाता है। समस्त दुःशीलता ही शील-विपत्ति है। इस शील-विपत्ति से युक्त व्यक्ति 'शील-भ्रष्ट' कहलाता है।

๖๒. กตโม จ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิวิปนฺโน? ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิวิปตฺติ? ‘‘นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’’ติ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห, อยํ [Pg.125] วุจฺจติ ทิฏฺฐิวิปตฺติ. สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ. อิมาย ทิฏฺฐิวิปตฺติยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘ทิฏฺฐิวิปนฺโน’’.

६२. दृष्टि-भ्रष्ट (मिथ्या दृष्टि वाला) व्यक्ति कौन है? वहाँ दृष्टि-विपत्ति क्या है? "दान का कोई फल नहीं है, यज्ञ का कोई फल नहीं है, हवन का कोई फल नहीं है, सुकृत और दुष्कृत कर्मों का कोई फल या विपाक नहीं है, यह लोक नहीं है, परलोक नहीं है, माता (की सेवा) का फल नहीं है, पिता (की सेवा) का फल नहीं है, औपपातिक (स्वयं उत्पन्न होने वाले) सत्त्व नहीं हैं, लोक में ऐसे सम्यक मार्ग पर चलने वाले श्रमण-ब्राह्मण नहीं हैं जिन्होंने इस लोक और परलोक को स्वयं के अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से जानकर और साक्षात्कार कर प्रकाशित किया हो" - इस प्रकार की जो दृष्टि, दृष्टिगत, दृष्टि-गहन (जंगल), दृष्टि-कांतार (मरुस्थल), दृष्टि-विशूकायिक (काँटा), दृष्टि-विस्पंदित (थरथराहट), दृष्टि-संयोजन (बंधन), ग्रहण, प्रतिग्रह, अभिनिवेश, परामर्श, कुमार्ग, मिथ्यापथ, मिथ्यात्व, तीर्थायतन और विपरीत ग्रहण है - इसे दृष्टि-विपत्ति कहा जाता है। समस्त मिथ्या दृष्टि ही दृष्टि-विपत्ति है। इस दृष्टि-विपत्ति से युक्त व्यक्ति 'दृष्टि-भ्रष्ट' कहलाता है।

๖๓. กตโม จ ปุคฺคโล อชฺฌตฺตสํโยชโน? ยสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชโน’’.

६३. आध्यात्मिक (आंतरिक) संयोजनों से बंधा व्यक्ति कौन है? जिस व्यक्ति के पाँच ओरामभागीय (निचले स्तर के) संयोजन नष्ट नहीं हुए हैं - उस व्यक्ति को 'आंतरिक संयोजनों वाला' कहा जाता है।

๖๔. กตโม จ ปุคฺคโล พหิทฺธาสํโยชโน? ยสฺส ปุคฺคลสฺส ปญฺจุทฺธมฺภาคิยานิ สํโยชนานิ อปฺปหีนานิ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘พหิทฺธาสํโยชโน’’.

६४. बाह्य संयोजनों से बंधा व्यक्ति कौन है? जिस व्यक्ति के पाँच उद्धमभागीय (ऊपरी स्तर के) संयोजन नष्ट नहीं हुए हैं - उस व्यक्ति को 'बाह्य संयोजनों वाला' कहा जाता है।

๖๕. กตโม จ ปุคฺคโล อกฺโกธโน? ตตฺถ กตโม โกโธ? โย โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ โกโธ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ โกโธ ปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อกฺโกธโน’’.

६५. अक्रोधन (क्रोध न करने वाला) व्यक्ति कौन है? वहाँ क्रोध क्या है? जो क्रोध, कुपित होना, कुपित होने की अवस्था, द्वेष, दूषित होना, दूषित होने की अवस्था, व्यापाद (द्रोह), व्यापाद्यना, व्यापाद्यितत्व, विरोध, प्रतिविरोध, चंडता (क्रूरता), कटुता और चित्त की अप्रसन्नता है - इसे क्रोध कहा जाता है। जिस व्यक्ति का यह क्रोध नष्ट हो गया है - वह व्यक्ति 'अक्रोधन' कहलाता है।

๖๖. กตโม จ ปุคฺคโล อนุปนาหี? ตตฺถ กตโม อุปนาโห? ปุพฺพกาลํ โกโธ อปรกาลํ อุปนาโห โย เอวรูโป อุปนาโห อุปนยฺหนา อุปนยฺหิตตฺตํ อฏฺฐปนา ฐปนา สณฺฐปนา อนุสํสนฺทนา อนุปฺปพนฺธนา ทฬฺหีกมฺมํ โกธสฺส – อยํ วุจฺจติ อุปนาโห. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ อุปนาโห ปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนุปนาหี’’.

६६. अनुपनाही (बैर न रखने वाला) व्यक्ति कौन है? वहाँ उपनाह (बैर) क्या है? पहले क्रोध करना और बाद में बैर बाँधना; इस प्रकार का जो बैर, बैर बाँधने की क्रिया, बैर बाँधने की अवस्था, क्रोध को मन में रखना, स्थापित करना, सुस्थापित करना, बार-बार दोहराना, अनुबंधन करना और क्रोध को दृढ़ करना है - इसे उपनाह (बैर) कहा जाता है। जिस व्यक्ति का यह बैर नष्ट हो गया है - वह व्यक्ति 'अनुपनाही' कहलाता है।

๖๗. กตโม จ ปุคฺคโล อมกฺขี? ตตฺถ กตโม มกฺโข? โย มกฺโข มกฺขายนา มกฺขายิตตฺตํ นิฏฺฐุริยํ นิฏฺฐุริยกมฺมํ – อยํ วุจฺจติ มกฺโข. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ มกฺโข ปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อมกฺขี’’.

६७. अमक्खी (दूसरों के गुणों को न छिपाने वाला) व्यक्ति कौन है? वहाँ मक्ख (गुण-नाश) क्या है? जो दूसरों के गुणों को छिपाना, गुण-नाश की क्रिया, गुण-नाश की अवस्था, निष्ठुरता और निष्ठुर कर्म है - इसे मक्ख कहा जाता है। जिस व्यक्ति का यह मक्ख नष्ट हो गया है - वह व्यक्ति 'अमक्खी' कहलाता है।

๖๘. กตโม จ ปุคฺคโล อปฬาสี? ตตฺถ กตโม ปฬาโส? โย ปฬาโส ปฬาสายนา ปฬาสายิตตฺตํ ปฬาสาหาโร วิวาทฏฺฐานํ ยุคคฺคาโห อปฺปฏินิสฺสคฺโค – อยํ วุจฺจติ ปฬาโส. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ ปฬาโส ปหีโน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อปฬาสี’’.

६८. अपलासी (ईर्ष्या-द्वेष न करने वाला) व्यक्ति कौन है? वहाँ पलास (ईर्ष्या-द्वेष) क्या है? जो पलास, पलास की क्रिया, पलास की अवस्था, पलास को धारण करना, विवाद का स्थान, दूसरों की बराबरी करना और अपनी गलत धारणा को न छोड़ना है - इसे पलास कहा जाता है। जिस व्यक्ति का यह पलास नष्ट हो गया है - वह व्यक्ति 'अपलासी' कहलाता है।

๖๙. กตโม [Pg.126] จ ปุคฺคโล อนิสฺสุกี? ตตฺถ กตมา อิสฺสา? ยา ปรลาภสกฺการครุการมานนวนฺทนปูชนาสุ อิสฺสา อิสฺสายนา อิสฺสายิตตฺตํ อุสูยา อุสูยนา อุสูยิตตฺตํ – อยํ วุจฺจติ อิสฺสา. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ อิสฺสา ปหีนา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนิสฺสุกี’’.

६९. अनिसुकी (ईर्ष्या न करने वाला) व्यक्ति कौन है? वहाँ ईर्ष्या क्या है? दूसरों के लाभ, सत्कार, आदर, मान, वंदना और पूजन के प्रति जो ईर्ष्या, ईर्ष्या करने की क्रिया, ईर्ष्या की अवस्था, डाह, डाह करने की क्रिया और डाह की अवस्था है - इसे ईर्ष्या कहा जाता है। जिस व्यक्ति की यह ईर्ष्या नष्ट हो गई है - वह व्यक्ति 'अनिसुकी' कहलाता है।

๗๐. กตโม จ ปุคโล อมจฺฉรี? ตตฺถ กตมํ มจฺฉริยํ? ปญฺจ มจฺฉริยานิ – อาวาสมจฺฉริยํ, กุลมจฺฉริยํ, ลาภมจฺฉริยํ, วณฺณมจฺฉริยํ, ธมฺมมจฺฉริยํ. ยํ เอวรูปํ มจฺเฉรํ มจฺฉรายนา มจฺฉรายิตตฺตํ เววิจฺฉํ กทริยํ กฏุกญฺจุกตา อคฺคหิตตฺตํ จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ มจฺฉริยํ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อิทํ มจฺฉริยํ ปหีนํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อมจฺฉรี’’.

७०. अमच्छरी (उदार/कंजूसी न करने वाला) व्यक्ति कौन है? वहाँ मात्सर्य (कंजूसी) क्या है? मात्सर्य पाँच प्रकार के होते हैं - आवास मात्सर्य (निवास के प्रति), कुल मात्सर्य (परिवार के प्रति), लाभ मात्सर्य (प्राप्ति के प्रति), वर्ण मात्सर्य (यश/सुंदरता के प्रति), और धर्म मात्सर्य (ज्ञान के प्रति)। इस प्रकार का जो मात्सर्य, मात्सर्य की क्रिया, मात्सर्य की अवस्था, अनुदारता, कृपणता, संकीर्णता और चित्त का अनुदार भाव है - इसे मात्सर्य कहा जाता है। जिस व्यक्ति का यह मात्सर्य नष्ट हो गया है - वह व्यक्ति 'अमच्छरी' कहलाता है।

๗๑. กตโม จ ปุคฺคโล อสโฐ? ตตฺถ กตมํ สาเฐยฺยํ? อิเธกจฺโจ สโฐ โหติ ปริสโฐ. ยํ ตตฺถ สฐํ สฐตา สาเฐยฺยํ กกฺกรตา กกฺกริยํ ปริกฺขตฺตตา ปาริกฺขตฺติยํ – อิทํ วุจฺจติ สาเฐยฺยํ. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อิทํ สาเฐยฺยํ ปหีนํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อสโฐ’’.

७१. कौन सा व्यक्ति निष्कपट (अशठ) है? वहाँ शठता (कपट) क्या है? इस लोक में कोई व्यक्ति शठ (कपटपूर्ण) होता है, अत्यंत शठ होता है। वहाँ जो शठता, शठता का भाव, कपट, कठोरता, कठोरता का भाव, कुटिलता, कुटिलता का भाव है - इसे शठता कहा जाता है। जिस व्यक्ति की यह शठता प्रहीण (नष्ट) हो गई है, वह व्यक्ति 'अशठ' (निष्कपट) कहलाता है।

๗๒. กตโม จ ปุคฺคโล อมายาวี? ตตฺถ กตมา มายา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา ตสฺส ปฏิจฺฉาทนเหตุ ปาปิกํ อิจฺฉํ ปณิทหติ – ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ อิจฺฉติ, ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ สงฺกปฺปติ, ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ วาจํ ภาสติ, ‘‘มา มํ ชญฺญา’’ติ กาเยน ปรกฺกมติ. ยา เอวรูปา มายา มายาวิตา อจฺจาสรา วญฺจนา นิกติ วิกิรณา ปริหรณา คูหนา ปริคูหนา ฉาทนา ปฏิจฺฉาทนา อนุตฺตานีกมฺมํ อนาวิกมฺมํ โวจฺฉาทนา ปาปกิริยา – อยํ วุจฺจติ มายา. ยสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ มายา ปหีนา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อมายาวี’’.

७२. कौन सा व्यक्ति मायारहित (अमायावी) है? वहाँ माया क्या है? इस लोक में कोई व्यक्ति काया से दुश्चरित्र, वाणी से दुश्चरित्र और मन से दुश्चरित्र का आचरण करके, उसे छिपाने के लिए पापपूर्ण इच्छा करता है - 'मुझे कोई न जाने' ऐसी इच्छा करता है, 'मुझे कोई न जाने' ऐसा संकल्प करता है, 'मुझे कोई न जाने' ऐसी वाणी बोलता है, 'मुझे कोई न जाने' ऐसा काया से प्रयत्न करता है। इस प्रकार की जो माया, मायावीपन, वंचना (धोखा), ठगी, कुटिलता, छिपाना, गुप्त रखना, आच्छादन, प्रच्छादन, प्रकट न करना, स्पष्ट न करना, भली-भाँति छिपाना, पाप-क्रिया है - इसे माया कहा जाता है। जिस व्यक्ति की यह माया प्रहीण हो गई है, वह व्यक्ति 'अमायावी' कहलाता है।

๗๓. กตโม จ ปุคฺคโล หิริมา? ตตฺถ กตมา หิรี? ยํ หิรียติ หิริยิตพฺเพน หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อยํ วุจฺจติ หิรี. อิมาย หิริยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘หิริมา’’.

७३. कौन सा व्यक्ति लज्जावान (ह्रिमान) है? वहाँ ह्री (लज्जा) क्या है? जो लज्जा करने योग्य बातों से लज्जा करता है, पापपूर्ण अकुशल धर्मों की प्राप्ति से लज्जा करता है - इसे ह्री कहा जाता है। इस ह्री से युक्त व्यक्ति 'ह्रिमान' कहलाता है।

๗๔. กตโม จ ปุคฺคโล โอตฺตปฺปี? ตตฺถ กตมํ โอตฺตปฺปํ? ยํ โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ วุจฺจติ โอตฺตปฺปํ. อิมินา โอตฺตปฺเปน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘โอตฺตปฺปี’’.

७४. कौन सा व्यक्ति भयशील (ओत्तप्पी) है? वहाँ ओत्तप्प (भय) क्या है? जो भय करने योग्य बातों से डरता है, पापपूर्ण अकुशल धर्मों की प्राप्ति से डरता है - इसे ओत्तप्प कहा जाता है। इस ओत्तप्प से युक्त व्यक्ति 'ओत्तप्पी' कहलाता है।

๗๕. กตโม [Pg.127] จ ปุคฺคโล สุวโจ? ตตฺถ กตมา โสวจสฺสตา? สหธมฺมิเก วุจฺจมาเน โสวจสฺสายํ โสวจสฺสิยํ โสวจสฺสตา อวิปฺปฏิกุลคฺคาหิตา อวิปจฺจนีกสาตตา สาทริยํ สาทริยตา สคารวตา สปฺปติสฺสวตา – อยํ วุจฺจติ โสวจสฺสตา. อิมาย โสวจสฺสตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘สุวโจ’’.

७५. कौन सा व्यक्ति सुवच (सद्वक्ता या बात मानने वाला) है? वहाँ सुवचता (सोवचस्सता) क्या है? सहधार्मिकों (साथी भिक्षुओं) द्वारा समझाए जाने पर जो सुवचता, सुवचनीयता, सुवचता का भाव, प्रतिकूलता न ग्रहण करना, विरोध न करना, आदर, आदर का भाव, गौरव और सत्कार का भाव है - इसे सुवचता कहा जाता है। इस सुवचता से युक्त व्यक्ति 'सुवच' कहलाता है।

๗๖. กตโม จ ปุคฺคโล กลฺยาณมิตฺโต? ตตฺถ กตมา กลฺยาณมิตฺตตา? เย เต ปุคฺคลา สทฺธา สีลวนฺโต พหุสฺสุตา จาควนฺโต ปญฺญวนฺโต, ยา เตสํ เสวนา นิเสวนา สํเสวนา ภชนา สมฺภชนา ภตฺติ สมฺภตฺติ สมฺปวงฺกตา – อยํ วุจฺจติ กลฺยาณมิตฺตตา. อิมาย กลฺยาณมิตฺตตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘กลฺยาณมิตฺโต’’.

७६. कौन सा व्यक्ति कल्याणमित्र वाला है? वहाँ कल्याणमित्रता क्या है? जो व्यक्ति श्रद्धालु, शीलवान, बहुश्रुत, त्यागी और प्रज्ञावान हैं, उनकी जो सेवा, निरंतर सेवा, भली-भाँति सेवा, भजन (संगति), निरंतर संगति, भक्ति, प्रगाढ़ भक्ति और उनके प्रति झुकाव है - इसे कल्याणमित्रता कहा जाता है। इस कल्याणमित्रता से युक्त व्यक्ति 'कल्याणमित्र' कहलाता है।

๗๗. กตโม จ ปุคฺคโล อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร? ตตฺถ กตมา อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. ยา อิเมสํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยานํ คุตฺติ โคปนา อารกฺโข สํวโร – อยํ วุจฺจติ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา. อิมาย อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร’’.

७७. कौन सा व्यक्ति इंद्रियों में सुरक्षित द्वारों वाला (गुप्तद्वार) है? वहाँ इंद्रियों में सुरक्षित द्वार होना क्या है? इस लोक में कोई व्यक्ति आँख से रूप देखकर न तो उसके सामान्य लक्षणों को ग्रहण करता है और न ही उसके विवरणों (अनुव्यंजनों) को; क्योंकि जिस कारण से चक्षु-इंद्रिय को असंयत रखकर विहार करने वाले उस व्यक्ति के पीछे लोभ और दौर्मनस्य (मानसिक दुख) जैसे पापपूर्ण अकुशल धर्म लग सकते हैं, वह उसके संवर (संयम) के लिए प्रतिपन्न होता है, चक्षु-इंद्रिय की रक्षा करता है, चक्षु-इंद्रिय में संवर प्राप्त करता है। कान से शब्द सुनकर... नाक से गंध सूँघकर... जीभ से रस चखकर... शरीर से स्पर्श छूकर... मन से धर्म को जानकर न तो वह लक्षणों को ग्रहण करता है और न ही विवरणों को; क्योंकि जिस कारण से मन-इंद्रिय को असंयत रखकर विहार करने वाले उस व्यक्ति के पीछे लोभ और दौर्मनस्य जैसे पापपूर्ण अकुशल धर्म लग सकते हैं, वह उसके संवर के लिए प्रतिपन्न होता है, मन-इंद्रिय की रक्षा करता है, मन-इंद्रिय में संवर प्राप्त करता है। इन छह इंद्रियों की जो सुरक्षा, रक्षा, रखवाली और संवर है - इसे इंद्रियों में सुरक्षित द्वार होना कहा जाता है। इस इंद्रिय-संवर से युक्त व्यक्ति 'इंद्रियों में सुरक्षित द्वारों वाला' कहलाता है।

๗๘. กตโม จ ปุคฺคโล โภชเน มตฺตญฺญู? ตตฺถ กตมา โภชเน มตฺตญฺญุตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – ‘‘เนว ทวาย, น มทาย, น มณฺฑนาย, น วิภูสนาย; ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย วิหึสูปรติยา พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย. อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จา’’ติ. ยา ตตฺถ สนฺตุฏฺฐิตา มตฺตญฺญุตา [Pg.128] ปฏิสงฺขา โภชเน – อยํ วุจฺจติ โภชเน มตฺตญฺญุตา. อิมาย โภชเน มตฺตญฺญุตาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘โภชเน มตฺตญฺญู’’.

७८. कौन सा व्यक्ति भोजन में मात्रा जानने वाला (भोजने मत्तञ्ञू) है? वहाँ भोजन में मात्रा जानना क्या है? इस लोक में कोई व्यक्ति विवेकपूर्वक विचार करके आहार ग्रहण करता है - 'न खेल-कूद के लिए, न मद के लिए, न शरीर को सजाने के लिए, न सुंदर दिखने के लिए; बल्कि केवल इस शरीर की स्थिति के लिए, जीवन निर्वाह के लिए, भूख की पीड़ा को शांत करने के लिए और ब्रह्मचर्य के पालन में सहायता के लिए। इस प्रकार मैं पुरानी वेदना (भूख) को शांत करूँगा और नई वेदना (अतिभोजन का कष्ट) उत्पन्न नहीं होने दूँगा, और मेरी जीवन-यात्रा निर्दोष और सुखद होगी।' वहाँ भोजन के विषय में जो संतुष्टि, मात्रा का ज्ञान और विवेकपूर्ण विचार है - इसे भोजन में मात्रा जानना कहा जाता है। इस भोजन-मात्रा के ज्ञान से युक्त व्यक्ति 'भोजन में मात्रा जानने वाला' कहलाता है।

๗๙. กตโม จ ปุคฺคโล อุปฏฺฐิตสฺสติ? ตตฺถ กตมา สติ? ยา สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ – อยํ วุจฺจติ สติ. อิมาย สติยา สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘อุปฏฺฐิตสฺสติ’’.

७९. कौन सा व्यक्ति उपस्थित स्मृति वाला (उपट्टितस्सति) है? वहाँ स्मृति (सति) क्या है? जो स्मृति, अनुस्मृति, प्रतिस्मृति, स्मृति, स्मरणशीलता, धारणशीलता, स्पष्टता (अप्लावनता), विस्मृति न होना, स्मृति, स्मृति-इंद्रिय, स्मृति-बल, सम्यक् स्मृति है - इसे स्मृति कहा जाता है। इस स्मृति से युक्त व्यक्ति 'उपस्थित स्मृति वाला' कहलाता है।

๘๐. กตโม จ ปุคฺคโล สมฺปชาโน? ตตฺถ กตมํ สมฺปชญฺญํ? ยา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อิทํ วุจฺจติ สมฺปชญฺญํ. อิมินา สมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘สมฺปชาโน’’.

८०. कौन सा व्यक्ति संप्रजन्य (सम्पजानो) वाला है? वहाँ संप्रजन्य क्या है? जो प्रज्ञा, प्रजानन (भली-भाँति जानना), विचय (खोज), प्रविचय, धर्म-विचय, संलक्षण, उपलक्षण, प्रत्युपलक्षण, पांडित्य, कौशल, नैपुण्य (निपुणता), विश्लेषण, चिंता (सोच), उपपरीक्षा, भूरी (विस्तृत प्रज्ञा), मेधा, मार्गदर्शक प्रज्ञा, विपश्यना, संप्रजन्य, प्रज्ञा-रूपी अंकुश, प्रज्ञा, प्रज्ञा-इंद्रिय, प्रज्ञा-बल, प्रज्ञा-रूपी शस्त्र, प्रज्ञा-रूपी प्रासाद, प्रज्ञा-रूपी आलोक, प्रज्ञा-रूपी आभा, प्रज्ञा-रूपी प्रदीप, प्रज्ञा-रूपी रत्न, अमोह, धर्म-विचय, सम्यक् दृष्टि है - इसे संप्रजन्य कहा जाता है। इस संप्रजन्य से युक्त व्यक्ति 'संप्रजन्य वाला' कहलाता है।

๘๑. กตโม จ ปุคฺคโล สีลสมฺปนฺโน? ตตฺถ กตมา สีลสมฺปทา? กายิโก อวีติกฺกโม วาจสิโก อวีติกฺกโม กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม – อยํ วุจฺจติ สีลสมฺปทา. สพฺโพปิ สีลสํวโร สีลสมฺปทา. อิมาย สีลสมฺปทาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘สีลสมฺปนฺโน’’.

८१. शील-सम्पन्न (शील से युक्त) व्यक्ति कौन है? वहाँ शील-सम्पदा (शील की पूर्णता) क्या है? कायिक (शरीर से) उल्लंघन न करना, वाचिक (वाणी से) उल्लंघन न करना, कायिक-वाचिक उल्लंघन न करना - इसे शील-सम्पदा कहा जाता है। समस्त शील-संवर (शील का संयम) भी शील-सम्पदा है। इस शील-सम्पदा से युक्त व्यक्ति 'शील-सम्पन्न' कहलाता है।

๘๒. กตโม จ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน? ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิสมฺปทา? ‘‘อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, อตฺถิ อยํ โลโก, อตฺถิ ปโร โลโก, อตฺถิ มาตา, อตฺถิ ปิตา, อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, อตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตี’’ติ. ยา เอวรูปา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิสมฺปทา. สพฺพาปิ สมฺมาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสมฺปทา. อิมาย ทิฏฺฐิสมฺปทาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน’’.

८२. दृष्टि-सम्पन्न (सम्यक् दृष्टि से युक्त) व्यक्ति कौन है? वहाँ दृष्टि-सम्पदा क्या है? "दान का फल होता है, यज्ञ का फल होता है, हवन का फल होता है, सुकृत और दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक होता है, यह लोक है, परलोक है, माता (के प्रति सेवा) का फल है, पिता (के प्रति सेवा) का फल है, औपपातिक (स्वयं उत्पन्न होने वाले) प्राणी हैं, लोक में ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं जो भली-भांति मार्ग पर स्थित हैं और सम्यक् प्रतिपन्न हैं, जो इस लोक और परलोक को स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से साक्षात् कर प्रवेदित (प्रकट) करते हैं।" इस प्रकार की जो प्रज्ञा, प्रजानना... (पे)... अमोह, धर्म-विचय, सम्यक् दृष्टि है - इसे दृष्टि-सम्पदा कहा जाता है। समस्त सम्यक् दृष्टि भी दृष्टि-सम्पदा है। इस दृष्टि-सम्पदा से युक्त व्यक्ति 'दृष्टि-सम्पन्न' कहलाता है।

๘๓. กตเม ทฺเว ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ? โย จ ปุพฺพการี, โย จ กตญฺญู กตเวที – อิเม ทฺเว ปุคฺคลา ทุลฺลภา โลกสฺมึ.

८३. लोक में कौन से दो व्यक्ति दुर्लभ हैं? जो पूर्वकारी (पहले उपकार करने वाला) है, और जो कृतज्ञ-कृतवेदी (किए हुए उपकार को जानने और मानने वाला) है - ये दो व्यक्ति लोक में दुर्लभ हैं।

๘๔. กตเม [Pg.129] ทฺเว ปุคฺคลา ทุตฺตปฺปยา? โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ นิกฺขิปติ, โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ วิสฺสชฺเชติ – อิเม ทฺเว ปุคฺคลา ‘‘ทุตฺตปฺปยา’’.

८४. कौन से दो व्यक्ति कठिनता से तृप्त होने वाले हैं? जो प्राप्त हुई वस्तु को बार-बार संचित करता है, और जो प्राप्त हुई वस्तु को बार-बार विसर्जित (त्याग) करता है - ये दो व्यक्ति 'कठिनता से तृप्त होने वाले' हैं।

๘๕. กตเม ทฺเว ปุคฺคลา สุตปฺปยา? โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ น นิกฺขิปติ, โย จ ลทฺธํ ลทฺธํ น วิสฺสชฺเชติ – อิเม ทฺเว ปุคฺคลา ‘‘สุตปฺปยา’’.

८५. कौन से दो व्यक्ति सुगमता से तृप्त होने वाले हैं? जो प्राप्त हुई वस्तु को संचित नहीं करता, और जो प्राप्त हुई वस्तु को विसर्जित नहीं करता - ये दो व्यक्ति 'सुगमता से तृप्त होने वाले' हैं।

๘๖. กตเมสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อาสวา วฑฺฒนฺติ? โย จ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ กุกฺกุจฺจายติ, โย จ กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ น กุกฺกุจฺจายติ – อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อาสวา วฑฺฒนฺติ.

८६. किन दो व्यक्तियों के आस्रव बढ़ते हैं? जो न पछताने योग्य बात पर पछताता है, और जो पछताने योग्य बात पर नहीं पछताता - इन दो व्यक्तियों के आस्रव बढ़ते हैं।

๘๗. กตเมสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อาสวา น วฑฺฒนฺติ? โย จ น กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ น กุกฺกุจฺจายติ, โย จ กุกฺกุจฺจายิตพฺพํ กุกฺกุจฺจายติ – อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อาสวา น วฑฺฒนฺติ.

८७. किन दो व्यक्तियों के आस्रव नहीं बढ़ते हैं? जो न पछताने योग्य बात पर नहीं पछताता, और जो पछताने योग्य बात पर पछताता है - इन दो व्यक्तियों के आस्रव नहीं बढ़ते हैं।

๘๘. กตโม จ ปุคฺคโล หีนาธิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม, โส อญฺญํ ทุสฺสีลํ ปาปธมฺมํ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘หีนาธิมุตฺโต’’.

८८. हीन-अधिमुक्त (नीच रुचि वाला) व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति दुःशील और पापधर्मी होता है, वह दूसरे दुःशील और पापधर्मी व्यक्ति की ही सेवा करता है, संगति करता है और उपासना करता है - इस व्यक्ति को 'हीन-अधिमुक्त' कहा जाता है।

๘๙. กตโม จ ปุคฺคโล ปณีตาธิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม, โส อญฺญํ สีลวนฺตํ กลฺยาณธมฺมํ เสวติ ภชติ ปยิรุปาสติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปณีตาธิมุตฺโต’’.

८९. प्रणीत-अधिमुक्त (उत्तम रुचि वाला) व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति शीलवान और कल्याणधर्मी होता है, वह दूसरे शीलवान और कल्याणधर्मी व्यक्ति की ही सेवा करता है, संगति करता है और उपासना करता है - इस व्यक्ति को 'प्रणीत-अधिमुक्त' कहा जाता है।

๙๐. กตโม จ ปุคฺคโล ติตฺโต? ปจฺเจกสมฺพุทฺธา เย จ ตถาคตสฺส สาวกา อรหนฺโต ติตฺตา. สมฺมาสมฺพุทฺโธ ติตฺโต จ ตปฺเปตา จ.

९०. तृप्त व्यक्ति कौन है? प्रत्येकबुद्ध और तथागत के जो अर्हत् श्रावक हैं, वे तृप्त हैं। सम्यक्सम्बुद्ध स्वयं भी तृप्त हैं और दूसरों को भी तृप्त करने वाले हैं।

ทุกนิทฺเทโส.

दुक-निर्देश (दो-दो के समूहों का निर्देश समाप्त)।

๓. ติกปุคฺคลปญฺญตฺติ

३. तिक-पुग्गल-पञ्ञत्ति (तीन-तीन व्यक्तियों की प्रज्ञप्ति)।

๙๑. กตโม จ ปุคฺคโล นิราโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม อสุจิ สงฺกสฺสรสมาจาโร ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต อสฺสมโณ [Pg.130] สมณปฏิญฺโญ อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ อนฺโตปูติ อวสฺสุโต กสมฺพุชาโต. โส สุณาติ – ‘‘อิตฺถนฺนาโม กิร ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ. ตสฺส น เอวํ โหติ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘นิราโส’’.

९१. निराश (अर्हत्व की प्राप्ति की आशा से रहित) व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति दुःशील, पापधर्मी, अशुचि, संकस्वर-समाचारी (शंकास्पद आचरण वाला), प्रच्छन्न-कर्मान्त (छिपे हुए कर्मों वाला), अश्रमण होकर भी श्रमण होने की प्रतिज्ञा करने वाला, अब्रह्मचारी होकर भी ब्रह्मचारी होने की प्रतिज्ञा करने वाला, भीतर से सड़ा हुआ, क्लेशों से आर्द्र और कचरे के समान होता है। वह सुनता है - "अमुक नाम का भिक्षु आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करता है।" उसे ऐसा विचार नहीं होता - "कब मैं भी आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करूँगा।" इस व्यक्ति को 'निराश' कहा जाता है।

๙๒. กตโม จ ปุคฺคโล อาสํโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม. โส สุณาติ – ‘‘อิตฺถนฺนาโม กิร ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อาสํโส’’.

९२. आशंस (अर्हत्व की आशा रखने वाला) व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति शीलवान और कल्याणधर्मी होता है। वह सुनता है - "अमुक नाम का भिक्षु आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करता है।" उसे ऐसा विचार होता है - "कब मैं भी आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करूँगा।" इस व्यक्ति को 'आशंस' कहा जाता है।

๙๓. กตโม จ ปุคฺคโล วิคตาโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส สุณาติ – ‘‘อิตฺถนฺนาโม กิร ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ. ตสฺส น เอวํ โหติ – ‘‘กุทาสฺสุ นามาหมฺปิ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ยา หิสฺส ปุพฺเพ อวิมุตฺตสฺส วิมุตฺตาสา, สา ปฏิปฺปสฺสทฺธา. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘วิคตาโส’’.

९३. विगताश (आशा से मुक्त) व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करता है। वह सुनता है - "अमुक नाम का भिक्षु आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करता है।" उसे ऐसा विचार नहीं होता - "कब मैं भी आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करूँगा।" ऐसा किस कारण से है? क्योंकि पहले जब वह विमुक्त नहीं था, तब उसकी जो विमुक्ति की आशा थी, वह अब शांत (पूर्ण) हो गई है। इस व्यक्ति को 'विगताश' कहा जाता है।

๙๔. ตตฺถ กตเม ตโย คิลานูปมา ปุคฺคลา? ตโย คิลานา – อิเธกจฺโจ คิลาโน ลภนฺโต วา สปฺปายานิ โภชนานิ อลภนฺโต วา สปฺปายานิ โภชนานิ, ลภนฺโต วา สปฺปายานิ เภสชฺชานิ อลภนฺโต วา สปฺปายานิ เภสชฺชานิ, ลภนฺโต วา ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ อลภนฺโต วา ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ, เนว วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา. (๑)

९४. वहाँ रोगी के समान तीन व्यक्ति कौन से हैं? तीन प्रकार के रोगी होते हैं - यहाँ कोई रोगी अनुकूल भोजन प्राप्त करते हुए भी या अनुकूल भोजन प्राप्त न करते हुए भी, अनुकूल औषधियाँ प्राप्त करते हुए भी या अनुकूल औषधियाँ प्राप्त न करते हुए भी, उपयुक्त परिचारक (सेवा करने वाला) प्राप्त करते हुए भी या उपयुक्त परिचारक प्राप्त न करते हुए भी, उस रोग से मुक्त नहीं होता। (1)

อิธ ปเนกจฺโจ คิลาโน ลภนฺโต วา สปฺปายานิ โภชนานิ อลภนฺโต วา สปฺปายานิ โภชนานิ, ลภนฺโต วา สปฺปายานิ เภสชฺชานิ [Pg.131] อลภนฺโต วา สปฺปายานิ เภสชฺชานิ, ลภนฺโต วา ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ อลภนฺโต วา ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ, วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา. (๒)

इस संसार में कोई रोगी ऐसा होता है जो चाहे उसे अनुकूल भोजन मिले या न मिले, चाहे उसे अनुकूल औषधियाँ मिलें या न मिलें, चाहे उसे उपयुक्त परिचारक मिले या न मिले, वह उस बीमारी से ठीक हो जाता है।

อิธ ปเนกจฺโจ คิลาโน ลภนฺโต สปฺปายานิ โภชนานิ โน อลภนฺโต, ลภนฺโต สปฺปายานิ เภสชฺชานิ โน อลภนฺโต, ลภนฺโต ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ โน อลภนฺโต, วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา. (๓)

इस संसार में कोई रोगी ऐसा होता है जो अनुकूल भोजन मिलने पर ही उस बीमारी से ठीक होता है, न मिलने पर नहीं; अनुकूल औषधियाँ मिलने पर ही ठीक होता है, न मिलने पर नहीं; उपयुक्त परिचारक मिलने पर ही ठीक होता है, न मिलने पर नहीं।

ตตฺร ยฺวายํ คิลาโน ลภนฺโต สปฺปายานิ โภชนานิ โน อลภนฺโต, ลภนฺโต สปฺปายานิ เภสชฺชานิ โน อลภนฺโต, ลภนฺโต ปติรูปํ อุปฏฺฐากํ โน อลภนฺโต, วุฏฺฐาติ ตมฺหา อาพาธา, อิมํ คิลานํ ปฏิจฺจ ภควตา คิลานภตฺตํ อนุญฺญาตํ คิลานเภสชฺชํ อนุญฺญาตํ คิลานุปฏฺฐาโก อนุญฺญาโต. อิมญฺจ ปน คิลานํ ปฏิจฺจ อญฺเญปิ คิลานา อุปฏฺฐาตพฺพา.

उन (तीन प्रकार के रोगियों) में से, जो रोगी अनुकूल भोजन, औषधि और परिचारक मिलने पर ही ठीक होता है और न मिलने पर नहीं, उस रोगी के कारण ही भगवान ने रोगियों के लिए भोजन, रोगियों के लिए औषधि और रोगियों के लिए परिचारक की अनुमति दी है। और इसी रोगी के कारण अन्य रोगियों की भी सेवा-सुश्रूषा करनी चाहिए।

เอวเมวํ ตโย คิลานูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม ตโย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลภนฺโต วา ตถาคตํ ทสฺสนาย อลภนฺโต วา ตถาคตํ ทสฺสนาย, ลภนฺโต วา ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวณาย อลภนฺโต วา ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวณาย, เนว โอกฺกมติ นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. (๑)

इसी प्रकार, संसार में रोगियों के समान तीन प्रकार के व्यक्ति विद्यमान हैं। वे तीन कौन से हैं? यहाँ कोई व्यक्ति ऐसा होता है जो चाहे उसे तथागत के दर्शन प्राप्त हों या न हों, चाहे उसे तथागत द्वारा उपदिष्ट धर्म-विनय सुनने को मिले या न मिले, वह कुशल धर्मों में सम्यक्त्व-नियम (आर्य मार्ग) में प्रवेश नहीं करता।

อิธ ปเนกจฺโจ ปุคฺคโล ลภนฺโต วา ตถาคตํ ทสฺสนาย อลภนฺโต วา ตถาคตํ ทสฺสนาย, ลภนฺโต วา ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวณาย อลภนฺโต วา ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวณาย, โอกฺกมติ นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. (๒)

यहाँ कोई व्यक्ति ऐसा होता है जो चाहे उसे तथागत के दर्शन प्राप्त हों या न हों, चाहे उसे तथागत द्वारा उपदिष्ट धर्म-विनय सुनने को मिले या न मिले, वह कुशल धर्मों में सम्यक्त्व-नियम में प्रवेश कर जाता है।

อิธ ปเนกจฺโจ ปุคฺคโล ลภนฺโต ตถาคตํ ทสฺสนาย โน อลภนฺโต, ลภนฺโต ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวณาย โน อลภนฺโต, โอกฺกมติ นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ. (๓)

यहाँ कोई व्यक्ति ऐसा होता है जो तथागत के दर्शन प्राप्त होने पर ही कुशल धर्मों में सम्यक्त्व-नियम में प्रवेश करता है, न मिलने पर नहीं; तथागत द्वारा उपदिष्ट धर्म-विनय सुनने को मिलने पर ही प्रवेश करता है, न मिलने पर नहीं।

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล ลภนฺโต ตถาคตํ ทสฺสนาย โน อลภนฺโต, ลภนฺโต ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ สวณาย โน อลภนฺโต[Pg.132], โอกฺกมติ นิยามํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตํ, อิมํ ปุคฺคลํ ปฏิจฺจ ภควตา ธมฺมเทสนา อนุญฺญาตา, อิมญฺจ ปุคฺคลํ ปฏิจฺจ อญฺเญสมฺปิ ธมฺโม เทเสตพฺโพ. อิเม ตโย คิลานูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

उन (तीन व्यक्तियों) में से, जो व्यक्ति तथागत के दर्शन प्राप्त होने पर या तथागत द्वारा उपदिष्ट धर्म-विनय सुनने पर ही कुशल धर्मों में सम्यक्त्व-नियम में प्रवेश करता है और न मिलने पर नहीं, उस व्यक्ति के कारण ही भगवान ने धर्म-देशना की अनुमति दी है। और इसी व्यक्ति के कारण अन्य व्यक्तियों को भी धर्म का उपदेश देना चाहिए। ये रोगियों के समान तीन प्रकार के व्यक्ति संसार में विद्यमान हैं।

๙๕. กตโม จ ปุคฺคโล กายสกฺขี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กายสกฺขี’’.

९५. 'कायसाक्षी' व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति आठ विमोक्षों का अपनी काया (नाम-काया) से स्पर्श कर विहार करता है, और प्रज्ञा से देखने पर उसके कुछ आस्रव क्षीण हो जाते हैं—इस व्यक्ति को 'कायसाक्षी' कहा जाता है।

๙๖. กตโม จ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ทิฏฺฐิปฺปตฺโต’’.

९६. 'दृष्टि-प्राप्त' व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति 'यह दुःख है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है; 'यह दुःख-समुदय है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है; 'यह दुःख-निरोध है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है; 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है। तथागत द्वारा उपदिष्ट धर्मों को उसने प्रज्ञा से भली-भाँति देखा और आचरण किया होता है, और प्रज्ञा से देखने पर उसके कुछ आस्रव क्षीण हो जाते हैं—इस व्यक्ति को 'दृष्टि-प्राप्त' कहा जाता है।

๙๗. กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ, โน จ โข ยถาทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สทฺธาวิมุตฺโต’’.

९७. 'श्रद्धा-विमुक्त' व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति 'यह दुःख है'—ऐसा यथार्थ रूप से जानता है... (आदि)... तथागत द्वारा उपदिष्ट धर्मों को उसने प्रज्ञा से भली-भाँति देखा और आचरण किया होता है, और प्रज्ञा से देखने पर उसके कुछ आस्रव क्षीण हो जाते हैं, किन्तु वैसे नहीं जैसे दृष्टि-प्राप्त व्यक्ति के होते हैं—इस व्यक्ति को 'श्रद्धा-विमुक्त' कहा जाता है।

๙๘. กตโม จ ปุคฺคโล คูถภาณี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล มุสาวาที โหติ สภคฺคโต วา ปริสคฺคโต วา ญาติมชฺฌคโต วา ปูคมชฺฌคโต วา ราชกุลมชฺฌคโต วา อภินีโต สกฺขิปุฏฺโฐ – ‘‘เอหมฺโภ, ปุริส, ยํ ชานาสิ ตํ วเทหี’’ติ, โส อชานํ วา อาห – ‘‘ชานามี’’ติ, ชานํ วา อาห – ‘‘น ชานามี’’ติ, อปสฺสํ วา อาห – ‘‘ปสฺสามี’’ติ, ปสฺสํ วา อาห – ‘‘น ปสฺสามี’’ติ. อิติ อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วา สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘คูถภาณี’’.

९८. 'गूथ-भाणी' (विष्ठा के समान वाणी वाला) व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति मृषावादी होता है। सभा में, परिषद् में, सम्बन्धियों के बीच, समूह के बीच या राजकुल के बीच ले जाए जाने पर और साक्षी के रूप में पूछे जाने पर—'हे पुरुष, आओ, जो तुम जानते हो वह कहो', वह न जानते हुए भी कहता है—'मैं जानता हूँ', और जानते हुए भी कहता है—'मैं नहीं जानता'; न देखते हुए भी कहता है—'मैं देखता हूँ', और देखते हुए भी कहता है—'मैं नहीं देखता'। इस प्रकार अपने कारण, दूसरे के कारण या थोड़े से लाभ के कारण वह जान-बूझकर झूठ बोलता है—इस व्यक्ति को 'गूथ-भाणी' कहा जाता है।

๙๙. กตโม [Pg.133] จ ปุคฺคโล ปุปฺผภาณี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล มุสาวาทํ ปหาย มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ สภคฺคโต วา ปริสคฺคโต วา ญาติมชฺฌคโต วา ปูคมชฺฌคโต วา ราชกุลมชฺฌคโต วา อภินีโต สกฺขิปุฏฺโฐ – ‘‘เอหมฺโภ, ปุริส, ยํ ชานาสิ ตํ วเทหี’’ติ, โส อชานํ วา อาห – ‘‘น ชานามี’’ติ, ชานํ วา อาห – ‘‘ชานามี’’ติ, อปสฺสํ วา อาห – ‘‘น ปสฺสามี’’ติ, ปสฺสํ วา อาห – ‘‘ปสฺสามี’’ติ. อิติ อตฺตเหตุ วา ปรเหตุ วา อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ วา น สมฺปชานมุสา ภาสิตา โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปุปฺผภาณี’’.

९९. 'पुष्प-भाणी' (फूल के समान वाणी वाला) व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति मृषावाद को त्यागकर झूठ बोलने से विरत रहता है। सभा में, परिषद् में, सम्बन्धियों के बीच, समूह के बीच या राजकुल के बीच ले जाए जाने पर और साक्षी के रूप में पूछे जाने पर—'हे पुरुष, आओ, जो तुम जानते हो वह कहो', वह न जानते हुए कहता है—'मैं नहीं जानता', और जानते हुए कहता है—'मैं जानता हूँ'; न देखते हुए कहता है—'मैं नहीं देखता', और देखते हुए कहता है—'मैं देखता हूँ'। इस प्रकार अपने कारण, दूसरे के कारण या थोड़े से लाभ के कारण वह जान-बूझकर झूठ नहीं बोलता—इस व्यक्ति को 'पुष्प-भाणी' कहा जाता है।

๑๐๐. กตโม จ ปุคฺคโล มธุภาณี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา เปมนิยา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา, ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘มธุภาณี’’.

१००. 'मधु-भाणी' (शहद के समान वाणी वाला) व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति ऐसी वाणी बोलता है जो निर्दोष हो, कानों को सुख देने वाली हो, प्रेमपूर्ण हो, हृदय को स्पर्श करने वाली हो, शिष्ट हो, बहुत लोगों को प्रिय और मनभावन हो—इस व्यक्ति को 'मधु-भाणी' कहा जाता है।

๑๐๑. กตโม จ ปุคฺคโล อรุกูปมจิตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. เสยฺยถาปิ นาม ทุฏฺฐารุโก กฏฺเฐน วา กฐลาย วา ฆฏฺฏิโต ภิยฺโยโส มตฺตาย อาสวํ เทติ, เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อรุกูปมจิตฺโต’’.

१०१. घाव के समान चित्त वाला व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति क्रोधी होता है, अत्यधिक चिड़चिड़ा होता है; थोड़ा सा कहे जाने पर भी वह चिढ़ जाता है, क्रुद्ध हो जाता है, द्वेष करता है, विरोध करता है, और अपना क्रोध, द्वेष तथा अप्रसन्नता प्रकट करता है। जैसे कोई पुराना घाव लकड़ी या ठीकरे से छू जाने पर और अधिक मवाद बहाने लगता है, वैसे ही यहाँ कोई व्यक्ति क्रोधी होता है, अत्यधिक चिड़चिड़ा होता है; थोड़ा सा कहे जाने पर भी वह चिढ़ जाता है, क्रुद्ध हो जाता है, द्वेष करता है, विरोध करता है, और अपना क्रोध, द्वेष तथा अप्रसन्नता प्रकट करता है। इस व्यक्ति को 'घाव के समान चित्त वाला' कहा जाता है।

๑๐๒. กตโม จ ปุคฺคโล วิชฺชูปมจิตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เสยฺยถาปิ นาม จกฺขุมา ปุริโส รตฺตนฺธการติมิสาย วิชฺชนฺตริกาย รูปานิ ปสฺเสยฺย, เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ[Pg.134], ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘วิชฺชูปมจิตฺโต’’.

१०२. बिजली के समान चित्त वाला व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति 'यह दुःख है' इसे यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख का समुदाय है' इसे यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख का निरोध है' इसे यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा है' इसे यथार्थ रूप से जानता है। जैसे कोई चक्षुमान (आँखों वाला) व्यक्ति घोर अंधकार वाली रात में बिजली की कौंध में रूपों को देख ले, वैसे ही यहाँ कोई व्यक्ति 'यह दुःख है' इसे यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख का समुदाय है' इसे यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख का निरोध है' इसे यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा है' इसे यथार्थ रूप से जानता है। इस व्यक्ति को 'बिजली के समान चित्त वाला' कहा जाता है।

๑๐๓. กตโม จ ปุคฺคโล วชิรูปมจิตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เสยฺยถาปิ นาม วชิรสฺส นตฺถิ กิญฺจิ อเภชฺชํ มณิ วา ปาสาโณ วา, เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘วชิรูปมจิตฺโต’’.

१०३. वज्र के समान चित्त वाला व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति आसवों के क्षय से आसव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं जानकर और साक्षात्कार कर प्राप्त कर विहार करता है। जैसे वज्र के लिए कुछ भी अभेद्य नहीं है, चाहे वह मणि हो या पत्थर, वैसे ही यहाँ कोई व्यक्ति आसवों के क्षय से आसव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं जानकर और साक्षात्कार कर प्राप्त कर विहार करता है। इस व्यक्ति को 'वज्र के समान चित्त वाला' कहा जाता है।

๑๐๔. กตโม จ ปุคฺคโล อนฺโธ? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ตถารูปํ จกฺขุ น โหติ ยถารูเปน จกฺขุนา อนธิคตํ วา โภคํ อธิคจฺเฉยฺย, อธิคตํ วา โภคํ ผาตึ กเรยฺย; ตถารูปมฺปิสฺส จกฺขุ น โหติ ยถารูเปน จกฺขุนา กุสลากุสเล ธมฺเม ชาเนยฺย, สาวชฺชานวชฺเช ธมฺเม ชาเนยฺย, หีนปฺปณีเต ธมฺเม ชาเนยฺย, กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม ชาเนยฺย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนฺโธ’’.

१०४. अंधा व्यक्ति कौन है? यहाँ किसी व्यक्ति के पास वैसा चक्षु (प्रज्ञा) नहीं होता जिससे वह अप्राप्त धन-संपत्ति को प्राप्त कर सके या प्राप्त संपत्ति को बढ़ा सके; और उसके पास वैसा चक्षु भी नहीं होता जिससे वह कुशल और अकुशल धर्मों को जान सके, दोषयुक्त और दोषरहित धर्मों को जान सके, हीन और श्रेष्ठ धर्मों को जान सके, तथा कृष्ण और शुक्ल के भेद वाले धर्मों को जान सके। इस व्यक्ति को 'अंधा' कहा जाता है।

๑๐๕. กตโม จ ปุคฺคโล เอกจกฺขุ? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ตถารูปํ จกฺขุ โหติ, ยถารูเปน จกฺขุนา อนธิคตํ วา โภคํ อธิคจฺเฉยฺย, อธิคตํ วา โภคํ ผาตึ กเรยฺย; ตถารูปมฺปิสฺส จกฺขุ น โหติ ยถารูเปน จกฺขุนา กุสลากุสเล ธมฺเม ชาเนยฺย, สาวชฺชานวชฺเช ธมฺเม ชาเนยฺย, หีนปฺปณีเต ธมฺเม ชาเนยฺย, กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม ชาเนยฺย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘เอกจกฺขุ’’.

१०५. एक आँख वाला व्यक्ति कौन है? यहाँ किसी व्यक्ति के पास वैसा चक्षु होता है जिससे वह अप्राप्त धन-संपत्ति को प्राप्त कर सके या प्राप्त संपत्ति को बढ़ा सके; किंतु उसके पास वैसा चक्षु नहीं होता जिससे वह कुशल और अकुशल धर्मों को जान सके, दोषयुक्त और दोषरहित धर्मों को जान सके, हीन और श्रेष्ठ धर्मों को जान सके, तथा कृष्ण और शुक्ल के भेद वाले धर्मों को जान सके। इस व्यक्ति को 'एक आँख वाला' कहा जाता है।

๑๐๖. กตโม จ ปุคฺคโล ทฺวิจกฺขุ? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ตถารูปํ จกฺขุ โหติ ยถารูเปน จกฺขุนา อนธิคตํ วา โภคํ อธิคจฺเฉยฺย, อธิคตํ วา โภคํ ผาตึ กเรยฺย; ตถารูปมฺปิสฺส จกฺขุ โหติ ยถารูเปน จกฺขุนา กุสลากุสเล ธมฺเม ชาเนยฺย, สาวชฺชานวชฺเช ธมฺเม ชาเนยฺย, หีนปฺปณีเต ธมฺเม ชาเนยฺย, กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม ชาเนยฺย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ทฺวิจกฺขุ’’.

१०६. दो आँखों वाला व्यक्ति कौन है? यहाँ किसी व्यक्ति के पास वैसा चक्षु होता है जिससे वह अप्राप्त धन-संपत्ति को प्राप्त कर सके या प्राप्त संपत्ति को बढ़ा सके; और उसके पास वैसा चक्षु भी होता है जिससे वह कुशल और अकुशल धर्मों को जान सके, दोषयुक्त और दोषरहित धर्मों को जान सके, हीन और श्रेष्ठ धर्मों को जान सके, तथा कृष्ण और शुक्ल के भेद वाले धर्मों को जान सके। इस व्यक्ति को 'दो आँखों वाला' कहा जाता है।

๑๐๗. กตโม [Pg.135] จ ปุคฺคโล อวกุชฺชปญฺโญ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวณาย. ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย เนว อาทึ มนสิ กโรติ, น มชฺฌํ มนสิ กโรติ, น ปริโยสานํ มนสิ กโรติ. วุฏฺฐิโตปิ ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย เนว อาทึ มนสิ กโรติ, น มชฺฌํ มนสิ กโรติ, น ปริโยสานํ มนสิ กโรติ. เสยฺยถาปิ นาม กุมฺโภ นิกฺกุชฺโช ตตฺร อุทกํ อาสิตฺตํ วิวฏฺฏติ, โน สณฺฐาติ; เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวณาย. ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย เนว อาทึ มนสิ กโรติ, น มชฺฌํ มนสิ กโรติ, น ปริโยสานํ มนสิ กโรติ. วุฏฺฐิโตปิ ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย เนว อาทึ มนสิ กโรติ, น มชฺฌํ มนสิ กโรติ, น ปริโยสานํ มนสิ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อวกุชฺชปญฺโญ’’.

१०७. ओंधे घड़े के समान प्रज्ञा वाला व्यक्ति कौन है? यहाँ कोई व्यक्ति भिक्षुओं के पास धम्म सुनने के लिए निरंतर विहार जाता है। भिक्षु उसे वह धम्म सुनाते हैं जो आदि में कल्याणकारी है, मध्य में कल्याणकारी है, अंत में कल्याणकारी है, जो अर्थ और व्यंजन सहित है, और वे पूर्ण रूप से परिपूर्ण तथा परिशुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं। वह उस आसन पर बैठा हुआ उस कथा के न आदि पर ध्यान देता है, न मध्य पर, और न अंत पर। उस आसन से उठने के बाद भी वह उस कथा के न आदि पर ध्यान देता है, न मध्य पर, और न अंत पर। जैसे किसी ओंधे घड़े में डाला गया पानी बह जाता है और ठहरता नहीं है, वैसे ही यहाँ कोई व्यक्ति भिक्षुओं के पास धम्म सुनने के लिए निरंतर विहार जाता है। भिक्षु उसे वह धम्म सुनाते हैं जो आदि में कल्याणकारी है, मध्य में कल्याणकारी है, अंत में कल्याणकारी है, जो अर्थ और व्यंजन सहित है, और वे पूर्ण रूप से परिपूर्ण तथा परिशुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं। वह उस आसन पर बैठा हुआ उस कथा के न आदि पर ध्यान देता है, न मध्य पर, और न अंत पर। उस आसन से उठने के बाद भी वह उस कथा के न आदि पर ध्यान देता है, न मध्य पर, और न अंत पर। इस व्यक्ति को 'ओंधे घड़े के समान प्रज्ञा वाला' कहा जाता है।

๑๐๘. กตโม จ ปุคฺคโล อุจฺฉงฺคปญฺโญ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวณาย. ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ. วุฏฺฐิโต จ โข ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย เนว อาทึ มนสิ กโรติ, น มชฺฌํ มนสิ กโรติ, น ปริโยสานํ มนสิ กโรติ. เสยฺยถาปิ นาม ปุริสสฺส อุจฺฉงฺเค นานาขชฺชกานิ อากิณฺณานิ – ติลา ตณฺฑุลา โมทกา พทรา. โส ตมฺหา อาสนา วุฏฺฐหนฺโต สติสมฺโมสา ปกิเรยฺย. เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวณาย. ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ [Pg.136] สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ. วุฏฺฐิโต จ โข ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย เนว อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, น มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, น ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุจฺฉงฺคปญฺโญ’’.

१०८. 'उत्संग-प्रज्ञ' (गोद में रखी बुद्धि वाला) व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति भिक्षुओं के पास धर्म सुनने के लिए निरंतर विहार जाता है। भिक्षु उसे आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अंत में कल्याणकारी, अर्थ सहित, व्यंजन सहित, पूर्णतः परिपूर्ण और अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य का उपदेश देते हैं। वह उस आसन पर बैठा हुआ उस कथा के आदि को भी मन में धारण करता है, मध्य को भी मन में धारण करता है और अंत को भी मन में धारण करता है। किंतु उस आसन से उठने पर वह उस कथा के न तो आदि को मन में धारण करता है, न मध्य को और न ही अंत को। जैसे किसी पुरुष की गोद में नाना प्रकार के खाद्य पदार्थ—तिल, चावल, लड्डू और बेर—बिखरे हों, और वह उस आसन से उठते समय स्मृति की विस्मृति के कारण उन्हें बिखेर दे। इसी प्रकार, इस संसार में कोई व्यक्ति भिक्षुओं के पास धर्म सुनने के लिए निरंतर विहार जाता है। भिक्षु उसे आदि, मध्य और अंत में कल्याणकारी धर्म का उपदेश देते हैं। वह आसन पर बैठा हुआ तो उसे मन में धारण करता है, किंतु आसन से उठने पर वह उस कथा के न तो आदि को, न मध्य को और न ही अंत को मन में धारण करता है—इस व्यक्ति को 'उत्संग-प्रज्ञ' कहा जाता है।

๑๐๙. กตโม จ ปุคฺคโล ปุถุปญฺโญ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวณาย. ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ. วุฏฺฐิโตปิ ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ. เสยฺยถาปิ นาม กุมฺโภ อุกฺกุชฺโช ตตฺร อุทกํ อาสิตฺตํ สณฺฐาติ, โน วิวฏฺฏติ; เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อารามํ คนฺตา โหนฺติ อภิกฺขณํ ภิกฺขูนํ สนฺติเก ธมฺมสฺสวณาย. ตสฺส ภิกฺขู ธมฺมํ เทเสนฺติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสนฺติ. โส ตสฺมึ อาสเน นิสินฺโน ตสฺสา กถาย อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ. วุฏฺฐิโตปิ ตมฺหา อาสนา ตสฺสา กถาย อาทิมฺปิ มนสิ กโรติ, มชฺฌมฺปิ มนสิ กโรติ, ปริโยสานมฺปิ มนสิ กโรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปุถุปญฺโญ’’.

१०९. 'पृथु-प्रज्ञ' (विस्तृत बुद्धि वाला) व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति भिक्षुओं के पास धर्म सुनने के लिए निरंतर विहार जाता है। भिक्षु उसे आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अंत में कल्याणकारी, अर्थ सहित, व्यंजन सहित, पूर्णतः परिपूर्ण और अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य का उपदेश देते हैं। वह उस आसन पर बैठा हुआ उस कथा के आदि, मध्य और अंत को मन में धारण करता है। उस आसन से उठने के बाद भी वह उस कथा के आदि, मध्य और अंत को मन में धारण करता है। जैसे एक सीधा रखा हुआ घड़ा (कुम्भ) उसमें डाले गए जल को धारण करता है और उसे बाहर नहीं बहने देता; इसी प्रकार, इस संसार में कोई व्यक्ति भिक्षुओं के पास धर्म सुनने के लिए निरंतर विहार जाता है। भिक्षु उसे आदि, मध्य और अंत में कल्याणकारी धर्म का उपदेश देते हैं। वह आसन पर बैठा हुआ भी उसे मन में धारण करता है और आसन से उठने के बाद भी वह उस कथा के आदि, मध्य और अंत को मन में धारण करता है—इस व्यक्ति को 'पृथु-प्रज्ञ' कहा जाता है।

๑๑๐. กตโม จ ปุคฺคโล กาเมสุ จ ภเวสุ จ อวีตราโค? โสตาปนฺนสกทาคามิโน – อิเม วุจฺจนฺติ ปุคฺคลา ‘‘กาเมสุ จ ภเวสุ จ อวีตราคา’’.

११०. वह व्यक्ति कौन है जो काम-भोगों और भवों (अस्तित्व के रूपों) में राग से मुक्त नहीं है? स्रोतापन्न और सकृदागामी—इन व्यक्तियों को 'कामों और भवों में राग से मुक्त नहीं' कहा जाता है।

๑๑๑. กตโม จ ปุคฺคโล กาเมสุ วีตราโค, ภเวสุ อวีตราโค? อนาคามี – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กาเมสุ วีตราโค, ภเวสุ อวีตราโค’’.

१११. वह व्यक्ति कौन है जो काम-भोगों में राग से मुक्त है, किंतु भवों में राग से मुक्त नहीं है? अनागामी—इस व्यक्ति को 'कामों में राग-मुक्त, किंतु भवों में राग-युक्त' कहा जाता है।

๑๑๒. กตโม จ ปุคฺคโล กาเมสุ จ ภเวสุ จ วีตราโค? อรหา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กาเมสุ จ ภเวสุ จ วีตราโค’’.

११२. वह व्यक्ति कौन है जो काम-भोगों और भवों, दोनों में राग से मुक्त है? अर्हत्—इस व्यक्ति को 'कामों और भवों में राग से मुक्त' कहा जाता है।

๑๑๓. กตโม [Pg.137] จ ปุคฺคโล ปาสาณเลขูปโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เสยฺยถาปิ นาม ปาสาเณ เลขา น ขิปฺปํ ลุชฺชติ วาเตน วา อุทเกน วา, จิรฏฺฐิติกา โหติ; เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปาสาณเลขูปโม’’.

११३. 'पाषाण-लेख-उपम' (पत्थर पर उकेरी गई रेखा के समान) व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति बार-बार क्रोध करता है। उसका वह क्रोध लंबे समय तक, दीर्घ काल तक बना रहता है। जैसे पत्थर पर खींची गई रेखा हवा या पानी से जल्दी नहीं मिटती और लंबे समय तक बनी रहती है; इसी प्रकार, इस संसार में कोई व्यक्ति बार-बार क्रोध करता है और उसका वह क्रोध लंबे समय तक बना रहता है—इस व्यक्ति को 'पाषाण-लेख-उपम' कहा जाता है।

๑๑๔. กตโม จ ปุคฺคโล ปถวิเลขูปโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ น จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เสยฺยถาปิ นาม ปถวิยา เลขา ขิปฺปํ ลุชฺชติ วาเตน วา อุทเกน วา, น จิรฏฺฐิติกา โหติ; เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ น จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปถวิเลขูปโม’’.

११४. 'पृथ्वी-लेख-उपम' (मिट्टी पर खींची गई रेखा के समान) व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति बार-बार क्रोध करता है। किंतु उसका वह क्रोध लंबे समय तक, दीर्घ काल तक नहीं बना रहता। जैसे पृथ्वी पर खींची गई रेखा हवा या पानी से जल्दी मिट जाती है और लंबे समय तक नहीं रहती; इसी प्रकार, इस संसार में कोई व्यक्ति बार-बार क्रोध करता है, किंतु उसका वह क्रोध लंबे समय तक नहीं बना रहता—इस व्यक्ति को 'पृथ्वी-लेख-उपम' कहा जाता है।

๑๑๕. กตโม จ ปุคฺคโล อุทกเลขูปโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาคาฬฺเหนปิ วุจฺจมาโน ผรุเสนปิ วุจฺจมาโน อมนาเปนปิ วุจฺจมาโน สํสนฺทติเมว สนฺธิยติเมว สมฺโมทติเมว. เสยฺยถาปิ นาม อุทเก เลขา ขิปฺปํ ลุชฺชติ, น จิรฏฺฐิติกา โหติ; เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาคาฬฺเหนปิ วุจฺจมาโน ผรุเสนปิ วุจฺจมาโน อมนาเปนปิ วุจฺจมาโน สํสนฺทติเมว สนฺธิยติเมว สมฺโมทติเมว – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุทกเลขูปโม’’.

११५. 'उदक-लेख-उपम' (जल पर खींची गई रेखा के समान) व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति अत्यंत कठोर, कर्कश या अप्रिय वचन कहे जाने पर भी मिलनसार बना रहता है, जुड़ जाता है और प्रसन्न रहता है। जैसे जल पर खींची गई रेखा तुरंत मिट जाती है और लंबे समय तक नहीं रहती; इसी प्रकार, इस संसार में कोई व्यक्ति कठोर या अप्रिय वचन कहे जाने पर भी मिलनसार बना रहता है, जुड़ जाता है और प्रसन्न रहता है—इस व्यक्ति को 'उदक-लेख-उपम' कहा जाता है।

๑๑๖. ตตฺถ กตเม ตโย โปตฺถกูปมา ปุคฺคลา? ตโย โปตฺถกา – นโวปิ โปตฺถโก ทุพฺพณฺโณ เจว โหติ ทุกฺขสมฺผสฺโส จ อปฺปคฺโฆ จ, มชฺฌิโมปิ โปตฺถโก ทุพฺพณฺโณ เจว โหติ ทุกฺขสมฺผสฺโส จ อปฺปคฺโฆ จ, ชิณฺโณปิ โปตฺถโก ทุพฺพณฺโณ เจว โหติ ทุกฺขสมฺผสฺโส จ อปฺปคฺโฆ จ. ชิณฺณมฺปิ โปตฺถกํ อุกฺขลิปริมชฺชนํ วา กโรนฺติ สงฺการกูเฏ วา นํ ฉฑฺเฑนฺติ. เอวเมวํ ตโยเม โปตฺถกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา ภิกฺขูสุ. กตเม ตโย? นโว เจปิ ภิกฺขุ โหติ ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม, อิทมสฺส ทุพฺพณฺณตาย. เสยฺยถาปิ โส โปตฺถโก ทุพฺพณฺโณ, ตถูปโม [Pg.138] อยํ ปุคฺคโล. เย โข ปนสฺส เสวนฺติ ภชนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺติ, เตสํ ตํ โหติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย. อิทมสฺส ทุกฺขสมฺผสฺสตาย. เสยฺยถาปิ โส โปตฺถโก ทุกฺขสมฺผสฺโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ น มหปฺผลํ โหติ น มหานิสํสํ. อิทมสฺส อปฺปคฺฆตาย. เสยฺยถาปิ โส โปตฺถโก อปฺปคฺโฆ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

११६. वहाँ सन के वस्त्र (टाट) के समान तीन व्यक्ति कौन से हैं? तीन सन के वस्त्र होते हैं—नया सन का वस्त्र भी कुरूप होता है, स्पर्श में दुखद (खुरदरा) होता है और अल्प मूल्य वाला होता है; मध्यम सन का वस्त्र भी कुरूप होता है, स्पर्श में दुखद होता है और अल्प मूल्य वाला होता है; पुराना सन का वस्त्र भी कुरूप होता है, स्पर्श में दुखद होता है और अल्प मूल्य वाला होता है। पुराने सन के वस्त्र से या तो बर्तन साफ करते हैं या उसे कूड़े के ढेर पर फेंक देते हैं। इसी प्रकार, भिक्षुओं में सन के वस्त्र के समान ये तीन व्यक्ति विद्यमान हैं। वे तीन कौन से हैं? यदि कोई नया भिक्षु दुःशील और पापधर्मी होता है, तो यह उसकी कुरूपता है। जैसे वह सन का वस्त्र कुरूप होता है, वैसे ही यह व्यक्ति है। जो उसकी सेवा करते हैं, संगति करते हैं, उपासना करते हैं और उसके विचारों का अनुसरण करते हैं, उनके लिए वह दीर्घकाल तक अहित और दुःख का कारण होता है। यह उसका दुखद स्पर्श है। जैसे वह सन का वस्त्र दुखद स्पर्श वाला होता है, वैसे ही यह व्यक्ति है। जिसका वह चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार ग्रहण करता है, उनके लिए वह महान फलदायी और महान अनुशंस वाला नहीं होता। यह उसका अल्प मूल्य होना है। जैसे वह सन का वस्त्र अल्प मूल्य वाला होता है, वैसे ही यह व्यक्ति है।

มชฺฌิโม เจปิ ภิกฺขุ โหติ…เป… เถโร เจปิ ภิกฺขุ โหติ ทุสฺสีโล ปาปธมฺโม, อิทมสฺส ทุพฺพณฺณตาย. เสยฺยถาปิ โส โปตฺถโก ทุพฺพณฺโณ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เย โข ปนสฺส เสวนฺติ ภชนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺติ, เตสํ ตํ โหติ ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย. อิทมสฺส ทุกฺขสมฺผสฺสตาย. เสยฺยถาปิ โส โปตฺถโก ทุกฺขสมฺผสฺโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ น มหปฺผลํ โหติ น มหานิสํสํ. อิทมสฺส อปฺปคฺฆตาย. เสยฺยถาปิ โส โปตฺถโก อปฺปคฺโฆ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

यदि कोई मध्यम भिक्षु होता है... और यदि कोई स्थविर भिक्षु भी दुःशील और पापधर्मी होता है, तो यह उसकी कुरूपता है। जैसे वह सन का वस्त्र कुरूप होता है, वैसे ही यह व्यक्ति है। जो उसकी सेवा करते हैं, संगति करते हैं, उपासना करते हैं और उसके विचारों का अनुसरण करते हैं, उनके लिए वह दीर्घकाल तक अहित और दुःख का कारण होता है। यह उसका दुखद स्पर्श है। जैसे वह सन का वस्त्र दुखद स्पर्श वाला होता है, वैसे ही यह व्यक्ति है। जिसका वह चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार ग्रहण करता है, उनके लिए वह महान फलदायी और महान अनुशंस वाला नहीं होता। यह उसका अल्प मूल्य होना है। जैसे वह सन का वस्त्र अल्प मूल्य वाला होता है, वैसे ही यह व्यक्ति है।

เอวรูโป เจ เถโร ภิกฺขุ สงฺฆมชฺเฌ ภณติ. ตเมนํ ภิกฺขู เอวมาหํสุ – ‘‘กึ นุ โข ตุยฺหํ พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส ภณิเตน, ตฺวมฺปิ นาม ภณิตพฺพํ มญฺญสี’’ติ! โส กุปิโต อนตฺตมโน ตถารูปึ วาจํ นิจฺฉาเรติ ยถารูปาย วาจาย สงฺโฆ ตํ อุกฺขิปติ, สงฺการกูเฏว นํ โปตฺถกํ. อิเม ตโย โปตฺถกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา ภิกฺขูสุ.

यदि इस प्रकार का स्थविर भिक्षु संघ के मध्य में बोलता है, तो भिक्षु उससे ऐसा कहते हैं— 'तुझ जैसे मूर्ख और अकुशल के बोलने से क्या लाभ? क्या तू भी स्वयं को बोलने योग्य मानता है!' वह क्रोधित और अप्रसन्न होकर ऐसी वाणी निकालता है जिससे संघ उसे निष्कासित कर देता है, जैसे कूड़े के ढेर पर उस सन के वस्त्र को फेंक दिया जाता है। ये सन के वस्त्र के समान तीन व्यक्ति भिक्षुओं में विद्यमान हैं।

๑๑๗. ตตฺถ กตเม ตโย กาสิกวตฺถูปมา ปุคฺคลา? ตีณิ กาสิกวตฺถานิ – นวมฺปิ กาสิกวตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจ, มชฺฌิมมฺปิ กาสิกวตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจ, ชิณฺณมฺปิ กาสิกวตฺถํ วณฺณวนฺตญฺเจว โหติ สุขสมฺผสฺสญฺจ มหคฺฆญฺจ. ชิณฺณมฺปิ กาสิกวตฺถํ รตนปลิเวฐนํ วา กโรนฺติ คนฺธกรณฺฑเก วา นํ นิกฺขิปนฺติ.

११७. वहाँ काशी के वस्त्र के समान तीन व्यक्ति कौन से हैं? तीन काशी के वस्त्र होते हैं—नया काशी का वस्त्र भी सुंदर वर्ण वाला, सुखद स्पर्श वाला और बहुमूल्य होता है; मध्यम काशी का वस्त्र भी सुंदर वर्ण वाला, सुखद स्पर्श वाला और बहुमूल्य होता है; पुराना काशी का वस्त्र भी सुंदर वर्ण वाला, सुखद स्पर्श वाला और बहुमूल्य होता है। पुराने काशी के वस्त्र को भी या तो रत्नों को लपेटने के लिए उपयोग करते हैं या उसे सुगंधित पेटी में रखते हैं।

เอวเมวํ [Pg.139] ตโยเม กาสิกวตฺถูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา ภิกฺขูสุ. กตเม ตโย? นโว เจปิ ภิกฺขุ โหติ สีลวา กลฺยาณธมฺโม, อิทมสฺส สุวณฺณตาย. เสยฺยถาปิ ตํ กาสิกวตฺถํ วณฺณวนฺตํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เย โข ปนสฺส เสวนฺติ ภชนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺติ, เตสํ ตํ โหติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย. อิทมสฺส สุขสมฺผสฺสตาย. เสยฺยถาปิ ตํ กาสิกวตฺถํ สุขสมฺผสฺสํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย. เสยฺยถาปิ ตํ กาสิกวตฺถํ มหคฺฆํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

इसी प्रकार, भिक्षुओं में काशी के वस्त्र के समान ये तीन व्यक्ति विद्यमान हैं। वे तीन कौन से हैं? यदि कोई नया भिक्षु शीलवान और कल्याणधर्मी होता है, तो यह उसकी सुंदरता (सुवर्णता) है। जैसे वह काशी का वस्त्र सुंदर वर्ण वाला होता है, वैसे ही यह व्यक्ति है। जो उसकी सेवा करते हैं, संगति करते हैं, उपासना करते हैं और उसके विचारों का अनुसरण करते हैं, उनके लिए वह दीर्घकाल तक हित और सुख का कारण होता है। यह उसका सुखद स्पर्श है। जैसे वह काशी का वस्त्र सुखद स्पर्श वाला होता है, वैसे ही यह व्यक्ति है। जिसका वह चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार ग्रहण करता है, उनके लिए वह महान फलदायी और महान अनुशंस वाला होता है। यह उसका बहुमूल्य होना है। जैसे वह काशी का वस्त्र बहुमूल्य होता है, वैसे ही यह व्यक्ति है।

มชฺฌิโม เจปิ ภิกฺขุ…เป… เถโร เจปิ ภิกฺขุ โหติ สีลวา กลฺยาณธมฺโม, อิทมสฺส สุวณฺณตาย. เสยฺยถาปิ ตํ กาสิกวตฺถํ วณฺณวนฺตํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เย โข ปนสฺส เสวนฺติ ภชนฺติ ปยิรุปาสนฺติ ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชนฺติ, เตสํ ตํ โหติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขาย. อิทมสฺส สุขสมฺผสฺสตาย. เสยฺยถาปิ ตํ กาสิกวตฺถํ สุขสมฺผสฺสํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เยสํ โข ปน โส ปฏิคฺคณฺหาติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, เตสํ ตํ มหปฺผลํ โหติ มหานิสํสํ. อิทมสฺส มหคฺฆตาย. เสยฺยถาปิ ตํ กาสิกวตฺถํ มหคฺฆํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

यदि कोई मध्यम भिक्षु... और यदि कोई स्थविर भिक्षु भी शीलवान और कल्याणधर्मी होता है, तो यह उसकी सुंदरता है। जैसे वह काशी का वस्त्र सुंदर वर्ण वाला होता है, वैसे ही यह व्यक्ति है। जो उसकी सेवा करते हैं, संगति करते हैं, उपासना करते हैं और उसके विचारों का अनुसरण करते हैं, उनके लिए वह दीर्घकाल तक हित और सुख का कारण होता है। यह उसका सुखद स्पर्श है। जैसे वह काशी का वस्त्र सुखद स्पर्श वाला होता है, वैसे ही यह व्यक्ति है। जिसका वह चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार ग्रहण करता है, उनके लिए वह महान फलदायी और महान अनुशंस वाला होता है। यह उसका बहुमूल्य होना है। जैसे वह काशी का वस्त्र बहुमूल्य होता है, वैसे ही यह व्यक्ति है।

เอวรูโป เจ เถโร ภิกฺขุ สงฺฆมชฺเฌ ภณติ, ตเมนํ ภิกฺขู เอวมาหํสุ – ‘‘อปฺปสทฺทา อายสฺมนฺโต โหถ, เถโร ภิกฺขุ ธมฺมญฺจ วินยญฺจ ภณตี’’ติ. ตสฺส ตํ วจนํ อาเธยฺยํ คจฺฉติ, คนฺธกรณฺฑเกว นํ กาสิกวตฺถํ. อิเม ตโย กาสิกวตฺถูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา ภิกฺขูสุ.

यदि इस प्रकार का स्थविर भिक्षु संघ के मध्य में बोलता है, तो भिक्षु उससे ऐसा कहते हैं— 'आयुष्मानों! शांत हो जाओ, स्थविर भिक्षु धर्म और विनय का उपदेश दे रहे हैं।' उसका वह वचन ग्रहण करने योग्य हो जाता है, जैसे सुगंधित पेटी में रखा हुआ वह काशी का वस्त्र। काशी के वस्त्र के समान ये तीन व्यक्ति भिक्षुओं में विद्यमान हैं।

๑๑๘. กตโม จ ปุคฺคโล สุปฺปเมยฺโย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุทฺธโต โหติ อุนฺนโฬ จปโล มุขโร วิกิณฺณวาโจ มุฏฺฐสฺสติ อสมฺปชาโน อสมาหิโต วิพฺภนฺตจิตฺโต ปากฏินฺทฺริโย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สุปฺปเมยฺโย’’.

११८. और कौन सा व्यक्ति सुप्रमेय (आसानी से आँका जाने वाला) है? यहाँ कोई व्यक्ति उद्धत, अहंकारी, चंचल, मुखर, अनर्गल प्रलाप करने वाला, विस्मृत स्मृति वाला, प्रज्ञाहीन, असमाहित, विक्षिप्त चित्त वाला और अनियंत्रित इंद्रियों वाला होता है—यह व्यक्ति 'सुप्रमेय' कहलाता है।

๑๑๙. กตโม จ ปุคฺคโล ทุปฺปเมยฺโย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อนุทฺธโต โหติ อนุนฺนโฬ อจปโล อมุขโร อวิกิณฺณวาโจ อุปฏฺฐิตสฺสติ [Pg.140] สมฺปชาโน สมาหิโต เอกคฺคจิตฺโต สํวุตินฺทฺริโย – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ทุปฺปเมยฺโย’’.

११९. दुष्प्रमेय (जिसका मापन कठिन हो) पुद्गल कौन सा है? इस संसार में कोई पुद्गल उद्धत (चंचल) नहीं होता, अभिमानी नहीं होता, चपल नहीं होता, मुखर (कठोर बोलने वाला) नहीं होता, और न ही व्यर्थ प्रलाप करने वाला होता है। वह उपस्थित स्मृति वाला, सम्प्रजन्य (विवेकशील), समाहित, एकाग्रचित्त और संयमित इन्द्रियों वाला होता है—इसे 'दुष्प्रमेय' पुद्गल कहा जाता है।

๑๒๐. กตโม จ ปุคฺคโล อปฺปเมยฺโย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อปฺปเมยฺโย’’.

१२०. अप्रमेय (अपरिमित) पुद्गल कौन सा है? इस संसार में कोई पुद्गल आस्रवों के क्षय हो जाने से, आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से साक्षात् कर, उसे प्राप्त कर विहार करता है—इसे 'अप्रमेय' पुद्गल कहा जाता है।

๑๒๑. กตโม จ ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล หีโน โหติ สีเลน สมาธินา ปญฺญาย. เอวรูโป ปุคฺคโล น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ, อญฺญตฺร อนุทฺทยา อญฺญตฺร อนุกมฺปา.

१२१. वह पुद्गल कौन सा है जिसका सेवन नहीं करना चाहिए, जिसके साथ नहीं रहना चाहिए और जिसकी उपासना (संगति) नहीं करनी चाहिए? इस संसार में कोई पुद्गल शील, समाधि और प्रज्ञा में हीन (गिरा हुआ) होता है। ऐसे पुद्गल का सेवन, संगति या उपासना नहीं करनी चाहिए, सिवाय दया और अनुकम्पा के।

๑๒๒. กตโม จ ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สทิโส โหติ สีเลน สมาธินา ปญฺญาย. เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ. ตํ กิสฺส เหตุ? ‘‘สีลสามญฺญคตานํ สตํ สีลกถา จ โน ภวิสฺสติ, สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสติ, สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสติ; สมาธิสามญฺญคตานํ สตํ สมาธิกถา จ โน ภวิสฺสติ, สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสติ, สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสติ; ปญฺญาสามญฺญคตานํ สตํ ปญฺญากถา จ โน ภวิสฺสติ, สา จ โน ผาสุ ภวิสฺสติ, สา จ โน ปวตฺตินี ภวิสฺสตี’’ติ. ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ.

१२२. वह पुद्गल कौन सा है जिसका सेवन करना चाहिए, जिसके साथ रहना चाहिए और जिसकी उपासना करनी चाहिए? इस संसार में कोई पुद्गल शील, समाधि और प्रज्ञा में समान होता है। ऐसे पुद्गल का सेवन, संगति और उपासना करनी चाहिए। वह किस कारण से? 'शील में समानता प्राप्त सत्पुरुषों की शील-कथा हमारे लिए होगी, वह हमारे लिए सुखद होगी और वह हमारे लिए (कल्याण में) प्रवृत्त करने वाली होगी; समाधि में समानता प्राप्त सत्पुरुषों की समाधि-कथा हमारे लिए होगी, वह हमारे लिए सुखद होगी और वह हमारे लिए प्रवृत्त करने वाली होगी; प्रज्ञा में समानता प्राप्त सत्पुरुषों की प्रज्ञा-कथा हमारे लिए होगी, वह हमारे लिए सुखद होगी और वह हमारे लिए प्रवृत्त करने वाली होगी'। इसलिए ऐसे पुद्गल का सेवन, संगति और उपासना करनी चाहिए।

๑๒๓. กตโม จ ปุคฺคโล สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อธิโก โหติ สีเลน สมาธินา ปญฺญาย. เอวรูโป ปุคฺคโล สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ. ตํ กิสฺส เหตุ? ‘‘อปริปูรํ วา สีลกฺขนฺธํ ปริปูเรสฺสามิ, ปริปูรํ วา สีลกฺขนฺธํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ; อปริปูรํ วา สมาธิกฺขนฺธํ ปริปูเรสฺสามิ, ปริปูรํ วา สมาธิกฺขนฺธํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามิ; อปริปูรํ วา ปญฺญากฺขนฺธํ ปริปูเรสฺสามิ, ปริปูรํ วา ปญฺญากฺขนฺธํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญาย อนุคฺคเหสฺสามี’’ติ. ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ.

१२३. वह पुद्गल कौन सा है जिसका सत्कार और गौरव करके सेवन, संगति और उपासना करनी चाहिए? इस संसार में कोई पुद्गल शील, समाधि और प्रज्ञा में श्रेष्ठ (अधिक) होता है। ऐसे पुद्गल का सत्कार और गौरव करके सेवन, संगति और उपासना करनी चाहिए। वह किस कारण से? 'मैं अपने अपूर्ण शील-स्कन्ध को पूर्ण करूँगा, अथवा पूर्ण शील-स्कन्ध को स्थान-स्थान पर प्रज्ञा से अनुगृहीत (दृढ़) करूँगा; मैं अपने अपूर्ण समाधि-स्कन्ध को पूर्ण करूँगा, अथवा पूर्ण समाधि-स्कन्ध को स्थान-स्थान पर प्रज्ञा से अनुगृहीत करूँगा; मैं अपने अपूर्ण प्रज्ञा-स्कन्ध को पूर्ण करूँगा, अथवा पूर्ण प्रज्ञा-स्कन्ध को स्थान-स्थान पर प्रज्ञा से अनुगृहीत करूँगा'। इसलिए ऐसे पुद्गल का सत्कार और गौरव करके सेवन, संगति और उपासना करनी चाहिए।

๑๒๔. กตโม [Pg.141] จ ปุคฺคโล ชิคุจฺฉิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม อสุจิ สงฺกสฺสรสมาจาโร ปฏิจฺฉนฺนกมฺมนฺโต อสฺสมโณ สมณปฏิญฺโญ อพฺรหฺมจารี พฺรหฺมจาริปฏิญฺโญ อนฺโตปูติ อวสฺสุโต กสมฺพุชาโต. เอวรูโป ปุคฺคโล ชิคุจฺฉิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ. ตํ กิสฺส เหตุ? กิญฺจาปิ เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส น ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ, อถ โข นํ ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ – ‘‘ปาปมิตฺโต ปุริสปุคฺคโล ปาปสหาโย ปาปสมฺปวงฺโก’’ติ. เสยฺยถาปิ นาม อหิ คูถคโต กิญฺจาปิ น ฑํสติ, อถ โข นํ มกฺเขติ; เอวเมวํ กิญฺจาปิ เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส น ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ, อถ โข นํ ปาปโก กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ – ‘‘ปาปมิตฺโต ปุริสปุคฺคโล ปาปสหาโย ปาปสมฺปวงฺโก’’ติ! ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล ชิคุจฺฉิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ.

१२४. वह पुद्गल कौन सा है जो घृणा के योग्य है, जिसका सेवन, संगति और उपासना नहीं करनी चाहिए? इस संसार में कोई पुद्गल दुशील होता है, पापधर्मी, अशुचि, संशयास्पद आचरण वाला, अपने कर्मों को छिपाने वाला, श्रमण न होते हुए भी श्रमण होने की प्रतिज्ञा करने वाला, ब्रह्मचारी न होते हुए भी ब्रह्मचारी होने की प्रतिज्ञा करने वाला, भीतर से सड़ा हुआ, (क्लेशों से) गीला और कूड़े-करकट के समान होता है। ऐसे पुद्गल से घृणा करनी चाहिए, उसका सेवन, संगति और उपासना नहीं करनी चाहिए। वह किस कारण से? यद्यपि ऐसे पुद्गल के मार्ग का अनुसरण नहीं किया जाता, फिर भी उसकी बुरी कीर्ति (अपयश) फैलती है कि—'यह व्यक्ति पाप-मित्रों वाला, पाप-सखाओं वाला और पापियों की ओर झुकाव रखने वाला है'। जैसे विष्ठा में सना हुआ साँप भले ही न काटे, फिर भी वह (छूने वाले को) गंदा कर देता है; वैसे ही भले ही ऐसे पुद्गल के मार्ग का अनुसरण न किया जाए, फिर भी उसका अपयश फैलता है कि—'यह व्यक्ति पाप-मित्रों वाला, पाप-सखाओं वाला और पापियों की ओर झुकाव रखने वाला है'। इसलिए ऐसे पुद्गल से घृणा करनी चाहिए, उसका सेवन, संगति और उपासना नहीं करनी चाहिए।

๑๒๕. กตโม จ ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. เสยฺยถาปิ นาม ทุฏฺฐารุโก กฏฺเฐน วา กฐลาย วา ฆฏฺฏิโต ภิยฺโยโส มตฺตาย อาสวํ เทติ, เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. เสยฺยถาปิ นาม ตินฺทุกาลาตํ กฏฺเฐน วา กฐลาย วา ฆฏฺฏิตํ ภิยฺโยโส มตฺตาย จิจฺจิฏายติ จิฏิจิฏายติ, เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. เสยฺยถาปิ นาม คูถกูโป กฏฺเฐน วา กฐลาย วา ฆฏฺฏิโต ภิยฺโยโส มตฺตาย ทุคฺคนฺโธ โหติ, เอวเมวํ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โกธโน โหติ อุปายาสพหุโล, อปฺปมฺปิ วุตฺโต สมาโน อภิสชฺชติ กุปฺปติ พฺยาปชฺชติ ปติตฺถียติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ; เอวรูโป ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ. ตํ กิสฺส เหตุ? ‘‘อกฺโกเสยฺยปิ มํ ปริภาเสยฺยปิ มํ อนตฺถมฺปิ [Pg.142] เม กเรยฺยา’’ติ! ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล อชฺฌุเปกฺขิตพฺโพ น เสวิตพฺโพ น ภชิตพฺโพ น ปยิรุปาสิตพฺโพ.

१२५. वह पुद्गल कौन सा है जिसके प्रति उपेक्षा रखनी चाहिए, जिसका सेवन, संगति और उपासना नहीं करनी चाहिए? इस संसार में कोई पुद्गल क्रोधी और अत्यंत चिड़चिड़ा होता है; थोड़ा सा कहे जाने पर भी वह चिढ़ जाता है, क्रुद्ध हो जाता है, द्वेष करता है, विरोध करता है और क्रोध, द्वेष तथा अप्रसन्नता प्रकट करता है। जैसे कोई सड़ा हुआ घाव लकड़ी या ठीकरी से छू जाने पर और अधिक बहने लगता है, वैसे ही... जैसे तिन्दुक की लकड़ी का अंगारा लकड़ी या ठीकरी से छू जाने पर और अधिक चटचटाने लगता है, वैसे ही... जैसे विष्ठा का गड्ढा लकड़ी या ठीकरी से कुरेदने पर और अधिक दुर्गन्ध देने लगता है, वैसे ही... ऐसे पुद्गल के प्रति उपेक्षा रखनी चाहिए, उसका सेवन, संगति और उपासना नहीं करनी चाहिए। वह किस कारण से? 'वह मुझे गाली दे सकता है, मेरा अपमान कर सकता है या मेरा अहित कर सकता है'। इसलिए ऐसे पुद्गल के प्रति उपेक्षा रखनी चाहिए, उसका सेवन, संगति और उपासना नहीं करनी चाहिए।

๑๒๖. กตโม จ ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม – เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ. ตํ กิสฺส เหตุ? กิญฺจาปิ เอวรูปสฺส ปุคฺคลสฺส น ทิฏฺฐานุคตึ อาปชฺชติ, อถ โข นํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคจฺฉติ – ‘‘กลฺยาณมิตฺโต ปุริสปุคฺคโล กลฺยาณสหาโย กลฺยาณสมฺปวงฺโก’’ติ! ตสฺมา เอวรูโป ปุคฺคโล เสวิตพฺโพ ภชิตพฺโพ ปยิรุปาสิตพฺโพ.

१२६. वह कौन सा व्यक्ति है जो सेवा करने योग्य, संगति करने योग्य और उपासना करने योग्य है? यहाँ इस संसार में कोई व्यक्ति शीलवान होता है और कल्याणकारी स्वभाव वाला होता है - ऐसे व्यक्ति की सेवा करनी चाहिए, संगति करनी चाहिए और उपासना करनी चाहिए। ऐसा किस कारण से है? यद्यपि ऐसे व्यक्ति के दृष्टिकोण का अनुसरण नहीं भी किया जाए, फिर भी उसकी अच्छी कीर्ति फैलती है कि - 'यह पुरुष अच्छे मित्रों वाला है, अच्छे साथियों वाला है, अच्छे लोगों की संगति में रहने वाला है।' इसलिए ऐसे व्यक्ति की सेवा करनी चाहिए, संगति करनी चाहिए और उपासना करनी चाहिए।

๑๒๗. กตโม จ ปุคฺคโล สีเลสุ ปริปูรการี, สมาธิสฺมึ มตฺตโส การี, ปญฺญาย มตฺตโส การี? โสตาปนฺนสกทาคามิโน – อิเม วุจฺจนฺติ ปุคฺคลา สีเลสุ ปริปูรการิโน, สมาธิสฺมึ มตฺตโส การิโน, ปญฺญาย มตฺตโส การิโน.

१२७. वह कौन सा व्यक्ति है जो शीलों में परिपूर्णता लाने वाला है, समाधि में सीमित अभ्यास करने वाला है और प्रज्ञा में सीमित अभ्यास करने वाला है? स्रोतआपन्न और सकदागामी - ये वे व्यक्ति कहे जाते हैं जो शीलों में परिपूर्णता लाने वाले हैं, समाधि में सीमित अभ्यास करने वाले हैं और प्रज्ञा में सीमित अभ्यास करने वाले हैं।

๑๒๘. กตโม จ ปุคฺคโล สีเลสุ จ ปริปูรการี, สมาธิสฺมิญฺจ ปริปูรการี, ปญฺญาย มตฺตโส การี? อนาคามี – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สีเลสุ จ ปริปูรการี, สมาธิสฺมิญฺจ ปริปูรการี, ปญฺญาย มตฺตโส การี.

१२८. वह कौन सा व्यक्ति है जो शीलों में परिपूर्णता लाने वाला है, समाधि में भी परिपूर्णता लाने वाला है और प्रज्ञा में सीमित अभ्यास करने वाला है? अनागामी - यह वह व्यक्ति कहा जाता है जो शीलों में परिपूर्णता लाने वाला है, समाधि में भी परिपूर्णता लाने वाला है और प्रज्ञा में सीमित अभ्यास करने वाला है।

๑๒๙. กตโม จ ปุคฺคโล สีเลสุ จ ปริปูรการี, สมาธิสฺมิญฺจ ปริปูรการี, ปญฺญาย จ ปริปูรการี? อรหา – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สีเลสุ จ ปริปูรการี, สมาธิสฺมิญฺจ ปริปูรการี, ปญฺญาย จ ปริปูรการี.

१२९. वह कौन सा व्यक्ति है जो शीलों में परिपूर्णता लाने वाला है, समाधि में भी परिपूर्णता लाने वाला है और प्रज्ञा में भी परिपूर्णता लाने वाला है? अर्हत् - यह वह व्यक्ति कहा जाता है जो शीलों में परिपूर्णता लाने वाला है, समाधि में भी परिपूर्णता लाने वाला है और प्रज्ञा में भी परिपूर्णता लाने वाला है।

๑๓๐. ตตฺถ กตเม ตโย สตฺถาโร? อิเธกจฺโจ สตฺถา กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, น รูปานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, น เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ. อิธ ปเนกจฺโจ สตฺถา กามานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, รูปานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, น เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ. อิธ ปเนกจฺโจ สตฺถา กามานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, รูปานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, เวทนานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ.

१३०. वहाँ कौन से तीन शास्ता (गुरु) हैं? यहाँ इस संसार में कोई शास्ता काम (इच्छाओं) के पूर्ण ज्ञान (परिज्ञा) की प्रज्ञप्ति करता है, रूपों के पूर्ण ज्ञान की प्रज्ञप्ति नहीं करता, वेदनाओं के पूर्ण ज्ञान की प्रज्ञप्ति नहीं करता। फिर यहाँ कोई शास्ता काम के पूर्ण ज्ञान की भी प्रज्ञप्ति करता है, रूपों के पूर्ण ज्ञान की भी प्रज्ञप्ति करता है, किन्तु वेदनाओं के पूर्ण ज्ञान की प्रज्ञप्ति नहीं करता। फिर यहाँ कोई शास्ता काम के पूर्ण ज्ञान की भी प्रज्ञप्ति करता है, रूपों के पूर्ण ज्ञान की भी प्रज्ञप्ति करता है और वेदनाओं के पूर्ण ज्ञान की भी प्रज्ञप्ति करता है।

ตตฺร ยฺวายํ สตฺถา กามานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, น รูปานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, น เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, รูปาวจรสมาปตฺติยา ลาภี สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺร ยฺวายํ สตฺถา กามานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, รูปานญฺจ [Pg.143] ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, น เวทนานํ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, อรูปาวจรสมาปตฺติยา ลาภี สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺร ยฺวายํ สตฺถา กามานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, รูปานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, เวทนานญฺจ ปริญฺญํ ปญฺญเปติ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. อิเม ตโย สตฺถาโร.

उनमें से जो शास्ता काम के पूर्ण ज्ञान की प्रज्ञप्ति करता है, रूपों के पूर्ण ज्ञान की प्रज्ञप्ति नहीं करता, वेदनाओं के पूर्ण ज्ञान की प्रज्ञप्ति नहीं करता, उस शास्ता को रूपावचर समापत्ति प्राप्त करने वाला समझना चाहिए। उनमें से जो शास्ता काम के पूर्ण ज्ञान की भी प्रज्ञप्ति करता है और रूपों के पूर्ण ज्ञान की भी प्रज्ञप्ति करता है, किन्तु वेदनाओं के पूर्ण ज्ञान की प्रज्ञप्ति नहीं करता, उस शास्ता को अरूपावचर समापत्ति प्राप्त करने वाला समझना चाहिए। उनमें से जो शास्ता काम के पूर्ण ज्ञान की भी प्रज्ञप्ति करता है, रूपों के पूर्ण ज्ञान की भी प्रज्ञप्ति करता है और वेदनाओं के पूर्ण ज्ञान की भी प्रज्ञप्ति करता है, उस शास्ता को सम्यक्सम्बुद्ध समझना चाहिए। ये तीन शास्ता हैं।

๑๓๑. ตตฺถ กตเม อปเรปิ ตโย สตฺถาโร? อิเธกจฺโจ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ, อภิสมฺปรายญฺจ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ. อิธ ปเนกจฺโจ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ, โน จ โข อภิสมฺปรายํ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ. อิธ ปเนกจฺโจ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต น ปญฺญเปติ, อภิสมฺปรายญฺจ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต น ปญฺญเปติ.

१३१. वहाँ अन्य कौन से तीन शास्ता हैं? यहाँ इस संसार में कोई शास्ता वर्तमान जीवन में भी आत्मा को सत्य और स्थिर रूप में प्रज्ञप्त करता है, और परलोक में भी आत्मा को सत्य और स्थिर रूप में प्रज्ञप्त करता है। फिर यहाँ कोई शास्ता वर्तमान जीवन में तो आत्मा को सत्य और स्थिर रूप में प्रज्ञप्त करता है, किन्तु परलोक में आत्मा को सत्य और स्थिर रूप में प्रज्ञप्त नहीं करता। फिर यहाँ कोई शास्ता न तो वर्तमान जीवन में आत्मा को सत्य और स्थिर रूप में प्रज्ञप्त करता है और न ही परलोक में आत्मा को सत्य और स्थिर रूप में प्रज्ञप्त करता है।

ตตฺร ยฺวายํ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ, อภิสมฺปรายญฺจ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ, สสฺสตวาโท สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺร ยฺวายํ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ, โน จ โข อภิสมฺปรายํ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต ปญฺญเปติ, อุจฺเฉทวาโท สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺร ยฺวายํ สตฺถา ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต น ปญฺญเปติ, อภิสมฺปรายญฺจ อตฺตานํ สจฺจโต เถตโต น ปญฺญเปติ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ สตฺถา เตน ทฏฺฐพฺโพ. อิเม อปเรปิ ตโย สตฺถาโร.

उनमें से जो शास्ता वर्तमान जीवन में भी आत्मा को सत्य और स्थिर रूप में प्रज्ञप्त करता है और परलोक में भी आत्मा को सत्य और स्थिर रूप में प्रज्ञप्त करता है, उस शास्ता को शाश्वतवादी समझना चाहिए। उनमें से जो शास्ता वर्तमान जीवन में तो आत्मा को सत्य और स्थिर रूप में प्रज्ञप्त करता है, किन्तु परलोक में आत्मा को सत्य और स्थिर रूप में प्रज्ञप्त नहीं करता, उस शास्ता को उच्छेदवादी समझना चाहिए। उनमें से जो शास्ता न तो वर्तमान जीवन में आत्मा को सत्य और स्थिर रूप में प्रज्ञप्त करता है और न ही परलोक में आत्मा को सत्य और स्थिर रूप में प्रज्ञप्त करता है, उस शास्ता को सम्यक्सम्बुद्ध समझना चाहिए। ये अन्य तीन शास्ता हैं।

ติกนิทฺเทโส.

तिक-निर्देश समाप्त।

๔. จตุกฺกปุคฺคลปญฺญตฺติ

४. चतुष्क पुग्गलपञ्ञत्ति (चार व्यक्तियों की प्रज्ञप्ति)

๑๓๒. กตโม จ ปุคฺคโล อสปฺปุริโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปาณาติปาตี โหติ, อทินฺนาทายี โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารี โหติ, มุสาวาที โหติ, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐายี โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อสปฺปุริโส’’.

१३२. वह कौन सा व्यक्ति है जो असत्पुरुष (दुर्जन) है? यहाँ इस संसार में कोई व्यक्ति प्राणातिपाती (जीवों की हत्या करने वाला) होता है, अदत्तादायी (चोरी करने वाला) होता है, काम-मिथ्याचारी होता है, मृषावादी (झूठ बोलने वाला) होता है, और सुरा-मेरय-मद्य के प्रमाद के स्थान में स्थित रहने वाला (नशा करने वाला) होता है - यह व्यक्ति 'असत्पुरुष' कहा जाता है।

๑๓๓. กตโม จ ปุคฺคโล อสปฺปุริเสน อสปฺปุริสตโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ ปาณาติปาตี โหติ ปรญฺจ ปาณาติปาเต สมาทเปติ[Pg.144], อตฺตนา จ อทินฺนาทายี โหติ ปรญฺจ อทินฺนาทาเน สมาทเปติ, อตฺตนา จ กาเมสุมิจฺฉาจารี โหติ ปรญฺจ กาเมสุมิจฺฉาจาเร สมาทเปติ, อตฺตนา จ มุสาวาที โหติ ปรญฺจ มุสาวาเท สมาทเปติ, อตฺตนา จ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐายี โหติ ปรญฺจ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐาเน สมาทเปติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อสปฺปุริเสน อสปฺปุริสตโร’’.

१३३. वह कौन सा व्यक्ति है जो असत्पुरुष से भी अधिक असत्पुरुष है? यहाँ इस संसार में कोई व्यक्ति स्वयं भी प्राणातिपाती होता है और दूसरों को भी प्राणातिपात में लगाता है, स्वयं भी अदत्तादायी होता है और दूसरों को भी चोरी में लगाता है, स्वयं भी काम-मिथ्याचारी होता है और दूसरों को भी काम-मिथ्याचार में लगाता है, स्वयं भी मृषावादी होता है और दूसरों को भी मृषावाद में लगाता है, स्वयं भी सुरा-मेरय-मद्य के प्रमाद के स्थान में स्थित रहता है और दूसरों को भी नशा करने में लगाता है - यह व्यक्ति 'असत्पुरुष से भी अधिक असत्पुरुष' कहा जाता है।

๑๓๔. กตโม จ ปุคฺคโล สปฺปุริโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ, มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สปฺปุริโส’’.

१३४. वह कौन सा व्यक्ति है जो सत्पुरुष (सज्जन) है? यहाँ इस संसार में कोई व्यक्ति प्राणातिपात से विरत (अलग) रहता है, अदत्तादान से विरत रहता है, काम-मिथ्याचार से विरत रहता है, मृषावाद से विरत रहता है, और सुरा-मेरय-मद्य के प्रमाद के स्थान से विरत रहता है - यह व्यक्ति 'सत्पुरुष' कहा जाता है।

๑๓๕. กตโม จ ปุคฺคโล สปฺปุริเสน สปฺปุริสตโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ ปาณาติปาตา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ อทินฺนาทานา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ มุสาวาทา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณิยา สมาทเปติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สปฺปุริเสน สปฺปุริสตโร’’.

१३५. सत्पुरुष से भी अधिक सत्पुरुष व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति स्वयं भी प्राणातिपात (जीव-हत्या) से विरत रहता है और दूसरों को भी प्राणातिपात से विरति में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी अदत्तादान (चोरी) से विरत रहता है और दूसरों को भी अदत्तादान से विरति में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी काम-मिथ्याचार से विरत रहता है और दूसरों को भी काम-मिथ्याचार से विरति में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी मृषावाद (झूठ) से विरत रहता है और दूसरों को भी मृषावाद से विरति में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी सुरा-मेरय-मद्य-प्रमादस्थान (नशीले पदार्थों के सेवन) से विरत रहता है और दूसरों को भी सुरा-मेरय-मद्य-प्रमादस्थान से विरति में प्रतिष्ठित करता है—इस व्यक्ति को 'सत्पुरुष से भी अधिक सत्पुरुष' कहा जाता है।

๑๓๖. กตโม จ ปุคฺคโล ปาโป? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปาณาติปาตี โหติ, อทินฺนาทายี โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารี โหติ, มุสาวาที โหติ, ปิสุณวาโจ โหติ, ผรุสวาโจ โหติ, สมฺผปฺปลาปี โหติ, อภิชฺฌาลุ โหติ, พฺยาปนฺนจิตฺโต โหติ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปาโป’’.

१३६. पापी व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति प्राणातिपाती (जीव-हत्या करने वाला) होता है, अदत्तादायी (चोरी करने वाला) होता है, काम-मिथ्याचारी होता है, मृषावादी (झूठ बोलने वाला) होता है, पिशुनवादी (चुगली करने वाला) होता है, परुषवादी (कठोर वचन बोलने वाला) होता है, सम्फप्पलापी (व्यर्थ प्रलाप करने वाला) होता है, अभिध्यालु (लोभी) होता है, व्यापान्नचित्त (द्वेषपूर्ण चित्त वाला) होता है, और मिथ्यादृष्टि होता है—इस व्यक्ति को 'पापी' कहा जाता है।

๑๓๗. กตโม จ ปุคฺคโล ปาเปน ปาปตโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ ปาณาติปาตี โหติ ปรญฺจ ปาณาติปาเต สมาทเปติ, อตฺตนา [Pg.145] จ อทินฺนาทายี โหติ ปรญฺจ อทินฺนาทาเน สมาทเปติ, อตฺตนา จ กาเมสุมิจฺฉาจารี โหติ ปรญฺจ กาเมสุมิจฺฉาจาเร สมาทเปติ, อตฺตนา จ มุสาวาที โหติ ปรญฺจ มุสาวาเท สมาทเปติ, อตฺตนา จ ปิสุณวาโจ โหติ ปรญฺจ ปิสุณาย วาจาย สมาทเปติ, อตฺตนา จ ผรุสวาโจ โหติ ปรญฺจ ผรุสาย วาจาย สมาทเปติ, อตฺตนา จ สมฺผปฺปลาปี โหติ ปรญฺจ สมฺผปฺปลาเป สมาทเปติ, อตฺตนา จ อภิชฺฌาลุ โหติ ปรญฺจ อภิชฺฌาย สมาทเปติ, อตฺตนา จ พฺยาปนฺนจิตฺโต โหติ ปรญฺจ พฺยาปาเท สมาทเปติ, อตฺตนา จ มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ ปรญฺจ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมาทเปติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปาเปน ปาปตโร’’.

१३७. पापी से भी अधिक पापी व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति स्वयं भी प्राणातिपाती होता है और दूसरों को भी प्राणातिपात में प्रवृत्त करता है; स्वयं भी अदत्तादायी होता है और दूसरों को भी अदत्तादान में प्रवृत्त करता है; स्वयं भी काम-मिथ्याचारी होता है और दूसरों को भी काम-मिथ्याचार में प्रवृत्त करता है; स्वयं भी मृषावादी होता है और दूसरों को भी मृषावाद में प्रवृत्त करता है; स्वयं भी पिशुनवादी होता है और दूसरों को भी पिशुनवाद में प्रवृत्त करता है; स्वयं भी परुषवादी होता है और दूसरों को भी परुषवाद में प्रवृत्त करता है; स्वयं भी सम्फप्पलापी होता है और दूसरों को भी सम्फप्पलाप में प्रवृत्त करता है; स्वयं भी अभिध्यालु होता है और दूसरों को भी अभिध्या में प्रवृत्त करता है; स्वयं भी व्यापान्नचित्त होता है और दूसरों को भी व्यापाद में प्रवृत्त करता है; स्वयं भी मिथ्यादृष्टि होता है और दूसरों को भी मिथ्यादृष्टि में प्रवृत्त करता है—इस व्यक्ति को 'पापी से भी अधिक पापी' कहा जाता है।

๑๓๘. กตโม จ ปุคฺคโล กลฺยาโณ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ, กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ, มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ, ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ, ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ, สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต โหติ, อนภิชฺฌาลุ โหติ, อพฺยาปนฺนจิตฺโต โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กลฺยาโณ’’.

१३८. कल्याणकारी व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति प्राणातिपात से विरत रहता है, अदत्तादान से विरत रहता है, काम-मिथ्याचार से विरत रहता है, मृषावाद से विरत रहता है, पिशुनवाद से विरत रहता है, परुषवाद से विरत रहता है, सम्फप्पलाप से विरत रहता है, अनभिध्यालु (लोभ रहित) होता है, अव्यापान्नचित्त (द्वेष रहित) होता है, और सम्यग्दृष्टि होता है—इस व्यक्ति को 'कल्याणकारी' कहा जाता है।

๑๓๙. กตโม จ ปุคฺคโล กลฺยาเณน กลฺยาณตโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ ปาณาติปาตา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ อทินฺนาทานา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ มุสาวาทา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ ปิสุณาย วาจาย เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ ผรุสาย วาจาย เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ สมฺผปฺปลาปา เวรมณิยา สมาทเปติ, อตฺตนา จ อนภิชฺฌาลุ โหติ ปรญฺจ อนภิชฺฌาย สมาทเปติ, อตฺตนา จ อพฺยาปนฺนจิตฺโต โหติ ปรญฺจ อพฺยาปาเท สมาทเปติ, อตฺตนา จ สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ ปรญฺจ [Pg.146] สมฺมาทิฏฺฐิยา สมาทเปติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กลฺยาเณน กลฺยาณตโร’’.

१३९. कल्याणकारी से भी अधिक कल्याणकारी व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति स्वयं भी प्राणातिपात से विरत रहता है और दूसरों को भी प्राणातिपात से विरति में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी अदत्तादान से विरत रहता है और दूसरों को भी अदत्तादान से विरति में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी काम-मिथ्याचार से विरत रहता है और दूसरों को भी काम-मिथ्याचार से विरति में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी मृषावाद से विरत रहता है और दूसरों को भी मृषावाद से विरति में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी पिशुनवाद से विरत रहता है और दूसरों को भी पिशुनवाद से विरति में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी परुषवाद से विरत रहता है और दूसरों को भी परुषवाद से विरति में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी सम्फप्पलाप से विरत रहता है और दूसरों को भी सम्फप्पलाप से विरति में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी अनभिध्यालु होता है और दूसरों को भी अनभिध्या में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी अव्यापान्नचित्त होता है और दूसरों को भी अव्यापाद में प्रतिष्ठित करता है; स्वयं भी सम्यग्दृष्टि होता है और दूसरों को भी सम्यग्दृष्टि में प्रतिष्ठित करता है—इस व्यक्ति को 'कल्याणकारी से भी अधिक कल्याणकारी' कहा जाता है।

๑๔๐. กตโม จ ปุคฺคโล ปาปธมฺโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปาณาติปาตี โหติ, อทินฺนาทายี โหติ…เป… มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปาปธมฺโม’’.

१४०. पापधर्मी (पापपूर्ण स्वभाव वाला) व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति प्राणातिपाती होता है, अदत्तादायी होता है... (पे)... मिथ्यादृष्टि होता है—इस व्यक्ति को 'पापधर्मी' कहा जाता है।

๑๔๑. กตโม จ ปุคฺคโล ปาปธมฺเมน ปาปธมฺมตโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ ปาณาติปาตี โหติ ปรญฺจ ปาณาติปาเต สมาทเปติ, อตฺตนา จ อทินฺนาทายี โหติ ปรญฺจ อทินฺนาทาเน สมาทเปติ…เป… อตฺตนา จ มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ ปรญฺจ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สมาทเปติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปาปธมฺเมน ปาปธมฺมตโร’’.

१४१. पापधर्मी से भी अधिक पापधर्मी व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति स्वयं भी प्राणातिपाती होता है और दूसरों को भी प्राणातिपात में प्रवृत्त करता है; स्वयं भी अदत्तादायी होता है और दूसरों को भी अदत्तादान में प्रवृत्त करता है... (पे)... स्वयं भी मिथ्यादृष्टि होता है और दूसरों को भी मिथ्यादृष्टि में प्रवृत्त करता है—इस व्यक्ति को 'पापधर्मी से भी अधिक पापधर्मी' कहा जाता है।

๑๔๒. กตโม จ ปุคฺคโล กลฺยาณธมฺโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ…เป… สมาทิฏฺฐิ โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กลฺยาณธมฺโม’’.

१४२. कल्याणधर्मी (कल्याणकारी स्वभाव वाला) व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति प्राणातिपात से विरत रहता है, अदत्तादान से विरत रहता है... (पे)... सम्यग्दृष्टि होता है—इस व्यक्ति को 'कल्याणधर्मी' कहा जाता है।

๑๔๓. กตโม จ ปุคฺคโล กลฺยาณธมฺเมน กลฺยาณธมฺมตโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ ปรญฺจ ปาณาติปาตา เวรมณิยา สมาทเปติ…เป… อตฺตนา จ สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ ปรญฺจ สมฺมาทิฏฺฐิยา สมาทเปติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘กลฺยาณธมฺเมน กลฺยาณธมฺมตโร’’.

१४३. कल्याणधर्मी से भी अधिक कल्याणधर्मी व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति स्वयं भी प्राणातिपात से विरत रहता है और दूसरों को भी प्राणातिपात से विरति में प्रतिष्ठित करता है... (पे)... स्वयं भी सम्यग्दृष्टि होता है और दूसरों को भी सम्यग्दृष्टि में प्रतिष्ठित करता है—इस व्यक्ति को 'कल्याणधर्मी से भी अधिक कल्याणधर्मी' कहा जाता है।

๑๔๔. กตโม จ ปุคฺคโล สาวชฺโช? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สาวชฺเชน กายกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ, สาวชฺเชน วจีกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ, สาวชฺเชน มโนกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สาวชฺโช’’.

१४४. सदोष (अधर्मयुक्त) व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति सदोष काय-कर्म से युक्त होता है, सदोष वच-कर्म से युक्त होता है, और सदोष मन-कर्म से युक्त होता है—इस व्यक्ति को 'सदोष' कहा जाता है।

๑๔๕. กตโม จ ปุคฺคโล วชฺชพหุโล? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สาวชฺเชน พหุลํ กายกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ อปฺปํ อนวชฺเชน, สาวชฺเชน พหุลํ วจีกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ อปฺปํ อนวชฺเชน, สาวชฺเชน พหุลํ มโนกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ อปฺปํ อนวชฺเชน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘วชฺชพหุโล’’.

१४५. अत्यधिक दोषों वाला व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति दोषपूर्ण काय-कर्म से अत्यधिक युक्त होता है और निर्दोष काय-कर्म से बहुत कम; दोषपूर्ण वच-कर्म से अत्यधिक युक्त होता है और निर्दोष वच-कर्म से बहुत कम; दोषपूर्ण मन-कर्म से अत्यधिक युक्त होता है और निर्दोष मन-कर्म से बहुत कम - इस व्यक्ति को 'अत्यधिक दोषों वाला' कहा जाता है।

๑๔๖. กตโม [Pg.147] จ ปุคฺคโล อปฺปวชฺโช? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อนวชฺเชน พหุลํ กายกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ อปฺปํ สาวชฺเชน, อนวชฺเชน พหุลํ วจีกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ อปฺปํ สาวชฺเชน, อนวชฺเชน พหุลํ มโนกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ อปฺปํ สาวชฺเชน – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อปฺปวชฺโช’’.

१४६. अल्प दोषों वाला व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति निर्दोष काय-कर्म से अत्यधिक युक्त होता है और दोषपूर्ण काय-कर्म से बहुत कम; निर्दोष वच-कर्म से अत्यधिक युक्त होता है और दोषपूर्ण वच-कर्म से बहुत कम; निर्दोष मन-कर्म से अत्यधिक युक्त होता है और दोषपूर्ण मन-कर्म से बहुत कम - इस व्यक्ति को 'अल्प दोषों वाला' कहा जाता है।

๑๔๗. กตโม จ ปุคฺคโล อนวชฺโช? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อนวชฺเชน กายกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ, อนวชฺเชน วจีกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ, อนวชฺเชน มโนกมฺเมน สมนฺนาคโต โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนวชฺโช’’.

१४७. निर्दोष व्यक्ति कौन है? इस संसार में कोई व्यक्ति निर्दोष काय-कर्म से युक्त होता है, निर्दोष वच-कर्म से युक्त होता है, और निर्दोष मन-कर्म से युक्त होता है - इस व्यक्ति को 'निर्दोष' कहा जाता है।

๑๔๘. กตโม จ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู? ยสฺส ปุคฺคลสฺส สห อุทาหฏเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุคฺฆฏิตญฺญู’’.

१४८. 'उग्घटितञ्ञू' (संक्षिप्त उपदेश से समझने वाला) व्यक्ति कौन है? जिस व्यक्ति को संक्षिप्त उपदेश दिए जाने के साथ ही धर्म का साक्षात्कार (धम्माभिसमय) हो जाता है - इस व्यक्ति को 'उग्घटितञ्ञू' कहा जाता है।

๑๔๙. กตโม จ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู? ยสฺส ปุคฺคลสฺส สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘วิปญฺจิตญฺญู’’.

१४९. 'विपञ्चितञ्ञू' (विस्तृत व्याख्या से समझने वाला) व्यक्ति कौन है? जिस व्यक्ति को संक्षेप में कहे गए उपदेश का विस्तार से अर्थ स्पष्ट किए जाने पर धर्म का साक्षात्कार होता है - इस व्यक्ति को 'विपञ्चितञ्ञू' कहा जाता है।

๑๕๐. กตโม จ ปุคฺคโล เนยฺโย? ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทฺเทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโส มนสิกโรโต กลฺยาณมิตฺเต เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต เอวํ อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘เนยฺโย’’.

१५०. 'नेय्य' (प्रशिक्षण योग्य) व्यक्ति कौन है? जिस व्यक्ति को पाठ (उद्देश), प्रश्नोत्तर (परिपृच्छा), उचित मनन (योनिसो मनसिकार), और कल्याणमित्रों की सेवा, संगति एवं उपासना के द्वारा क्रमशः धर्म का साक्षात्कार होता है - इस व्यक्ति को 'नेय्य' कहा जाता है।

๑๕๑. กตโม จ ปุคฺคโล ปทปรโม? ยสฺส ปุคฺคลสฺส พหุมฺปิ สุณโต พหุมฺปิ ภณโต พหุมฺปิ ธารยโต พหุมฺปิ วาจยโต น ตาย ชาติยา ธมฺมาภิสมโย โหติ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปทปรโม’’.

१५१. 'पदपरम' (केवल शब्दों तक सीमित) व्यक्ति कौन है? जिस व्यक्ति को बहुत सुनने, बहुत बोलने, बहुत धारण करने और बहुत सिखाने पर भी उस जन्म में धर्म का साक्षात्कार नहीं होता - इस व्यक्ति को 'पदपरम' कहा जाता है।

๑๕๒. กตโม จ ปุคฺคโล ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน ยุตฺตํ วทติ โน สีฆํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโน’’.

१५२. वह व्यक्ति कौन है जो युक्तियुक्त उत्तर देने वाला है किंतु शीघ्र उत्तर देने वाला नहीं? इस संसार में कोई व्यक्ति प्रश्न पूछे जाने पर उचित (युक्तियुक्त) उत्तर तो देता है, किंतु शीघ्र नहीं - इस व्यक्ति को 'युक्तियुक्त उत्तर देने वाला, किंतु शीघ्र उत्तर न देने वाला' कहा जाता है।

๑๕๓. กตโม [Pg.148] จ ปุคฺคโล มุตฺตปฺปฏิภาโน โน ยุตฺตปฺปฏิภาโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน สีฆํ วทติ โน ยุตฺตํ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘มุตฺตปฺปฏิภาโน โน ยุตฺตปฺปฏิภาโน’’.

१५३. वह व्यक्ति कौन है जो शीघ्र उत्तर देने वाला है किंतु युक्तियुक्त उत्तर देने वाला नहीं? इस संसार में कोई व्यक्ति प्रश्न पूछे जाने पर शीघ्र उत्तर तो देता है, किंतु उचित (युक्तियुक्त) नहीं - इस व्यक्ति को 'शीघ्र उत्तर देने वाला, किंतु युक्तियुक्त उत्तर न देने वाला' कहा जाता है।

๑๕๔. กตโม จ ปุคฺคโล ยุตฺตปฺปฏิภาโน จ มุตฺตปฺปฏิภาโน จ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน ยุตฺตญฺจ วทติ สีฆญฺจ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ยุตฺตปฺปฏิภาโน จ มุตฺตปฺปฏิภาโน จ’’.

१५४. वह व्यक्ति कौन है जो युक्तियुक्त उत्तर देने वाला भी है और शीघ्र उत्तर देने वाला भी? इस संसार में कोई व्यक्ति प्रश्न पूछे जाने पर उचित उत्तर भी देता है और शीघ्र भी - इस व्यक्ति को 'युक्तियुक्त उत्तर देने वाला और शीघ्र उत्तर देने वाला' कहा जाता है।

๑๕๕. กตโม จ ปุคฺคโล เนว ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน เนว ยุตฺตํ วทติ โน สีฆํ – อยํ วุจฺจติ, ปุคฺคโล ‘‘เนว ยุตฺตปฺปฏิภาโน โน มุตฺตปฺปฏิภาโน’’.

१५५. वह व्यक्ति कौन है जो न तो युक्तियुक्त उत्तर देने वाला है और न ही शीघ्र उत्तर देने वाला? इस संसार में कोई व्यक्ति प्रश्न पूछे जाने पर न तो उचित उत्तर देता है और न ही शीघ्र - इस व्यक्ति को 'न तो युक्तियुक्त उत्तर देने वाला और न ही शीघ्र उत्तर देने वाला' कहा जाता है।

๑๕๖. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร ธมฺมกถิกา ปุคฺคลา? อิเธกจฺโจ ธมฺมกถิโก อปฺปญฺจ ภาสติ อสหิตญฺจ, ปริสา จสฺส น กุสลา โหติ สหิตาสหิตสฺส. เอวรูโป ธมฺมกถิโก เอวรูปาย ปริสาย ธมฺมกถิโกตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ.

१५६. वहाँ चार प्रकार के धर्म-उपदेशक (धम्मकथिक) व्यक्ति कौन से हैं? इस संसार में कोई धर्म-उपदेशक थोड़ा बोलता है और वह भी असंगत (निरर्थक) होता है, और उसकी परिषद (श्रोतागण) भी क्या संगत है और क्या असंगत, इसमें कुशल नहीं होती। ऐसा धर्म-उपदेशक ऐसी परिषद में केवल 'धर्म-उपदेशक' के रूप में ही गिना जाता है।

อิธ ปเนกจฺโจ ธมฺมกถิโก อปฺปญฺจ ภาสติ สหิตญฺจ, ปริสา จสฺส กุสลา โหติ สหิตาสหิตสฺส. เอวรูโป ธมฺมกถิโก เอวรูปาย ปริสาย ธมฺมกถิโกตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ.

पुनः, इस संसार में कोई धर्म-उपदेशक थोड़ा बोलता है किंतु वह संगत (सार्थक) होता है, और उसकी परिषद भी क्या संगत है और क्या असंगत, इसमें कुशल होती है। ऐसा धर्म-उपदेशक ऐसी परिषद में केवल 'धर्म-उपदेशक' के रूप में ही गिना जाता है।

อิธ ปเนกจฺโจ ธมฺมกถิโก พหุญฺจ ภาสติ อสหิตญฺจ, ปริสา จสฺส น กุสลา โหติ สหิตาสหิตสฺส. เอวรูโป ธมฺมกถิโก เอวรูปาย ปริสาย ธมฺมกถิโกตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ.

पुनः, इस संसार में कोई धर्म-उपदेशक बहुत बोलता है किंतु वह असंगत (निरर्थक) होता है, और उसकी परिषद भी क्या संगत है और क्या असंगत, इसमें कुशल नहीं होती। ऐसा धर्म-उपदेशक ऐसी परिषद में केवल 'धर्म-उपदेशक' के रूप में ही गिना जाता है।

อิธ ปเนกจฺโจ ธมฺมกถิโก พหุญฺจ ภาสติ สหิตญฺจ, ปริสา จสฺส กุสลา โหติ สหิตาสหิตสฺส. เอวรูโป ธมฺมกถิโก เอวรูปาย ปริสาย ธมฺมกถิโกตฺเวว สงฺขํ คจฺฉติ. อิเม จตฺตาโร ‘‘ธมฺมกถิกา ปุคฺคลา’’.

पुनः, इस संसार में कोई धर्म-उपदेशक बहुत बोलता है और वह संगत (सार्थक) भी होता है, और उसकी परिषद भी क्या संगत है और क्या असंगत, इसमें कुशल होती है। ऐसा धर्म-उपदेशक ऐसी परिषद में केवल 'धर्म-उपदेशक' के रूप में ही गिना जाता है। ये चार 'धर्म-उपदेशक' व्यक्ति हैं।

๑๕๗. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร วลาหกูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาโร วลาหกา – คชฺชิตา โน วสฺสิตา, วสฺสิตา โน คชฺชิตา, คชฺชิตา จ วสฺสิตา จ, เนว คชฺชิตา โน วสฺสิตา. เอวเมวํ จตฺตาโรเม วลาหกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร[Pg.149]? คชฺชิตา โน วสฺสิตา, วสฺสิตา โน คชฺชิตา, คชฺชิตา จ วสฺสิตา จ, เนว คชฺชิตา โน วสฺสิตา.

१५७. वहाँ बादलों के समान चार प्रकार के व्यक्ति कौन से हैं? बादल चार प्रकार के होते हैं - गरजने वाले किंतु न बरसने वाले, बरसने वाले किंतु न गरजने वाले, गरजने वाले और बरसने वाले भी, और न गरजने वाले न बरसने वाले। इसी प्रकार, बादलों के समान ये चार प्रकार के व्यक्ति संसार में विद्यमान हैं। वे चार कौन से हैं? गरजने वाले किंतु न बरसने वाले, बरसने वाले किंतु न गरजने वाले, गरजने वाले और बरसने वाले भी, और न गरजने वाले न बरसने वाले।

กถญฺจ ปุคฺคโล คชฺชิตา โหติ โน วสฺสิตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ภาสิตา โหติ, โน กตฺตา. เอวํ ปุคฺคโล คชฺชิตา โหติ, โน วสฺสิตา. เสยฺยถาปิ โส วลาหโก คชฺชิตา โน วสฺสิตา, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

कोई व्यक्ति गरजने वाला किंतु न बरसने वाला कैसे होता है? इस संसार में कोई व्यक्ति बोलने वाला तो होता है, किंतु करने वाला नहीं। इस प्रकार वह व्यक्ति गरजने वाला किंतु न बरसने वाला होता है। जैसे वह बादल गरजता है किंतु बरसता नहीं, यह व्यक्ति उसी के समान समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล วสฺสิตา โหติ โน คชฺชิตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กตฺตา โหติ, โน ภาสิตา. เอวํ ปุคฺคโล วสฺสิตา โหติ โน คชฺชิตา. เสยฺยถาปิ โส วลาหโก วสฺสิตา โน คชฺชิตา, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

कोई व्यक्ति बरसने वाला किंतु न गरजने वाला कैसे होता है? इस संसार में कोई व्यक्ति करने वाला तो होता है, किंतु बोलने वाला नहीं। इस प्रकार वह व्यक्ति बरसने वाला किंतु न गरजने वाला होता है। जैसे वह बादल बरसता है किंतु गरजता नहीं, यह व्यक्ति उसी के समान समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล คชฺชิตา จ โหติ วสฺสิตา จ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ภาสิตา จ โหติ, กตฺตา จ. เอวํ ปุคฺคโล คชฺชิตา จ โหติ วสฺสิตา จ. เสยฺยถาปิ โส วลาหโก คชฺชิตา จ วสฺสิตา จ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

कोई व्यक्ति गरजने वाला और बरसने वाला भी कैसे होता है? इस संसार में कोई व्यक्ति बोलने वाला भी होता है और करने वाला भी। इस प्रकार वह व्यक्ति गरजने वाला और बरसने वाला भी होता है। जैसे वह बादल गरजता भी है और बरसता भी है, यह व्यक्ति उसी के समान समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว คชฺชิตา โหติ โน วสฺสิตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล เนว ภาสิตา โหติ โน กตฺตา. เอวํ ปุคฺคโล เนว คชฺชิตา โหติ โน วสฺสิตา. เสยฺยถาปิ โส วลาหโก เนว คชฺชิตา โน วสฺสิตา, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक पुद्गल (व्यक्ति) न तो गरजने वाला होता है और न ही बरसने वाला? यहाँ एक पुद्गल न तो बोलने वाला होता है और न ही करने वाला। इस प्रकार पुद्गल न तो गरजने वाला होता है और न ही बरसने वाला। जैसे वह बादल न गरजता है और न बरसता है, उसी के समान यह पुद्गल है।

อิเม จตฺตาโร วลาหกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

ये चार बादलों के समान पुद्गल लोक में विद्यमान हैं।

๑๕๘. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร มูสิกูปมา ปุคฺคลา? จตสฺโส มูสิกา – คาธํ กตฺตา โน วสิตา, วสิตา โน คาธํ กตฺตา, คาธํ กตฺตา จ วสิตา จ, เนว คาธํ กตฺตา โน วสิตา. เอวเมวํ จตฺตาโรเม มูสิกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? คาธํ กตฺตา โน วสิตา, วสิตา โน คาธํ กตฺตา, คาธํ กตฺตา จ วสิตา จ, เนว คาธํ กตฺตา โน วสิตา.

१५८. वहाँ चूहों के समान चार पुद्गल कौन से हैं? चार प्रकार के चूहे होते हैं - बिल खोदने वाला किन्तु न रहने वाला, रहने वाला किन्तु बिल न खोदने वाला, बिल खोदने वाला और रहने वाला भी, तथा न बिल खोदने वाला और न रहने वाला। इसी प्रकार चूहों के समान ये चार पुद्गल लोक में विद्यमान हैं। वे चार कौन से हैं? बिल खोदने वाला किन्तु न रहने वाला, रहने वाला किन्तु बिल न खोदने वाला, बिल खोदने वाला और रहने वाला भी, तथा न बिल खोदने वाला और न रहने वाला।

กถญฺจ ปุคฺคโล คาธํ กตฺตา โหติ โน วสิตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ธมฺมํ ปริยาปุณาติ – สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ [Pg.150] ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล คาธํ กตฺตา โหติ โน วสิตา. เสยฺยถาปิ สา มูสิกา คาธํ กตฺตา โน วสิตา, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक पुद्गल बिल खोदने वाला होता है किन्तु रहने वाला नहीं? यहाँ एक पुद्गल धर्म को सीखता है - सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवुत्तक, जातक, अब्भुतधम्म और वेदल्ल। वह 'यह दुःख है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता, 'यह दुःख-समुदय है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता, 'यह दुःख-निरोध है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता, 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता। इस प्रकार पुद्गल बिल खोदने वाला होता है किन्तु रहने वाला नहीं। जैसे वह चूहा बिल खोदता है किन्तु रहता नहीं, उसी के समान यह पुद्गल है।

กถญฺจ ปุคฺคโล วสิตา โหติ โน คาธํ กตฺตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ธมฺมํ น ปริยาปุณาติ – สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล วสิตา โหติ โน คาธํ กตฺตา. เสยฺยถาปิ สา มูสิกา วสิตา โน คาธํ กตฺตา, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक पुद्गल रहने वाला होता है किन्तु बिल खोदने वाला नहीं? यहाँ एक पुद्गल धर्म को नहीं सीखता - सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवुत्तक, जातक, अब्भुतधम्म और वेदल्ल। वह 'यह दुःख है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख-समुदय है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख-निरोध है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है। इस प्रकार पुद्गल रहने वाला होता है किन्तु बिल खोदने वाला नहीं। जैसे वह चूहा रहता है किन्तु बिल नहीं खोदता, उसी के समान यह पुद्गल है।

กถญฺจ ปุคฺคโล คาธํ กตฺตา จ โหติ วสิตา จ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ธมฺมํ ปริยาปุณาติ – สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล คาธํ กตฺตา จ โหติ วสิตา จ. เสยฺยถาปิ สา มูสิกา คาธํ กตฺตา จ วสิตา จ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक पुद्गल बिल खोदने वाला और रहने वाला भी होता है? यहाँ एक पुद्गल धर्म को सीखता है - सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवुत्तक, जातक, अब्भुतधम्म और वेदल्ल। वह 'यह दुःख है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख-समुदय है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख-निरोध है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है। इस प्रकार पुद्गल बिल खोदने वाला और रहने वाला भी होता है। जैसे वह चूहा बिल खोदता है और रहता भी है, उसी के समान यह पुद्गल है।

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว คาธํ กตฺตา โหติ โน วสิตา? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ธมฺมํ น ปริยาปุณาติ – สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล เนว คาธํ กตฺตา โหติ โน วสิตา. เสยฺยถาปิ สา มูสิกา เนว คาธํ กตฺตา โน วสิตา, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक पुद्गल न तो बिल खोदने वाला होता है और न ही रहने वाला? यहाँ एक पुद्गल धर्म को नहीं सीखता - सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवुत्तक, जातक, अब्भुतधम्म और वेदल्ल। वह 'यह दुःख है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता, 'यह दुःख-समुदय है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता, 'यह दुःख-निरोध है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता, 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता। इस प्रकार पुद्गल न तो बिल खोदने वाला होता है और न ही रहने वाला। जैसे वह चूहा न तो बिल खोदता है और न ही रहता है, उसी के समान यह पुद्गल है।

อิเม จตฺตาโร มูสิกูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

ये चूहों के समान चार पुद्गल लोक में विद्यमान हैं।

๑๕๙. ตตฺถ [Pg.151] กตเม จตฺตาโร อมฺพูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาริ อมฺพานิ – อามํ ปกฺกวณฺณิ, ปกฺกํ อามวณฺณิ, อามํ อามวณฺณิ, ปกฺกํ ปกฺกวณฺณิ. เอวเมวํ จตฺตาโรเม อมฺพูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? อาโม ปกฺกวณฺณี, ปกฺโก อามวณฺณี, อาโม อามวณฺณี, ปกฺโก ปกฺกวณฺณี.

१५९. वहाँ आम के समान चार पुद्गल कौन से हैं? चार प्रकार के आम होते हैं - कच्चा किन्तु पके हुए रंग वाला, पका हुआ किन्तु कच्चे रंग वाला, कच्चा और कच्चे रंग वाला, तथा पका हुआ और पके हुए रंग वाला। इसी प्रकार आम के समान ये चार पुद्गल लोक में विद्यमान हैं। वे चार कौन से हैं? कच्चा किन्तु पके हुए रंग वाला, पका हुआ किन्तु कच्चे रंग वाला, कच्चा और कच्चे रंग वाला, तथा पका हुआ और पके हुए रंग वाला।

กถญฺจ ปุคฺคโล อาโม โหติ ปกฺกวณฺณี? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล อาโม โหติ ปกฺกวณฺณี. เสยฺยถาปิ ตํ อมฺพํ อามํ ปกฺกวณฺณิ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक पुद्गल कच्चा होता है किन्तु पके हुए रंग वाला? यहाँ एक पुद्गल का आगे बढ़ना, पीछे हटना, सामने देखना, तिरछा देखना, अंगों को सिकोड़ना, फैलाना और संघाटी, पात्र एवं चीवर धारण करना गरिमामय (प्रसादपूर्ण) होता है। वह 'यह दुःख है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता, 'यह दुःख-समुदय है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता, 'यह दुःख-निरोध है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता, 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' ऐसा यथार्थ रूप से नहीं जानता। इस प्रकार पुद्गल कच्चा होता है किन्तु पके हुए रंग वाला। जैसे वह आम कच्चा होता है किन्तु पके हुए रंग वाला, उसी के समान यह पुद्गल है।

กถญฺจ ปุคฺคโล ปกฺโก โหติ อามวณฺณี? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส น ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ปกฺโก โหติ อามวณฺณี. เสยฺยถาปิ ตํ อมฺพํ ปกฺกํ อามวณฺณิ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक पुद्गल पका हुआ होता है किन्तु कच्चे रंग वाला? यहाँ एक पुद्गल का आगे बढ़ना, पीछे हटना, सामने देखना, तिरछा देखना, अंगों को सिकोड़ना, फैलाना और संघाटी, पात्र एवं चीवर धारण करना गरिमामय (प्रसादपूर्ण) नहीं होता है। वह 'यह दुःख है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख-समुदय है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख-निरोध है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है, 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' ऐसा यथार्थ रूप से जानता है। इस प्रकार पुद्गल पका हुआ होता है किन्तु कच्चे रंग वाला। जैसे वह आम पका हुआ होता है किन्तु कच्चे रंग वाला, उसी के समान यह पुद्गल है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อาโม โหติ อามวณฺณี? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส น ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล อาโม โหติ อามวณฺณี. เสยฺยถาปิ ตํ อมฺพํ อามํ อามวณฺณิ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति कच्चा होता है और कच्चे के समान दिखाई देता है? यहाँ, किसी व्यक्ति का आगे बढ़ना, पीछे हटना, सामने देखना, तिरछा देखना, अंगों को सिकोड़ना, फैलाना, और संघाटी, पात्र तथा चीवर धारण करना गरिमामय नहीं होता। वह 'यह दुःख है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता। इस प्रकार व्यक्ति कच्चा होता है और कच्चे के समान दिखाई देता है। जैसे वह आम कच्चा होता है और कच्चे के समान दिखाई देता है, उसी के समान यह व्यक्ति है।

กถญฺจ ปุคฺคโล ปกฺโก โหติ ปกฺกวณฺณี? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ [Pg.152] …เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ปกฺโก โหติ ปกฺกวณฺณี. เสยฺยถาปิ ตํ อมฺพํ ปกฺกํ ปกฺกวณฺณิ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति पका हुआ होता है और पके हुए के समान दिखाई देता है? यहाँ, किसी व्यक्ति का आगे बढ़ना, पीछे हटना, सामने देखना, तिरछा देखना, अंगों को सिकोड़ना, फैलाना, और संघाटी, पात्र तथा चीवर धारण करना गरिमामय होता है। वह 'यह दुःख है' इसे यथार्थ रूप में जानता है... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' इसे यथार्थ रूप में जानता है। इस प्रकार व्यक्ति पका हुआ होता है और पके हुए के समान दिखाई देता है। जैसे वह आम पका हुआ होता है और पके हुए के समान दिखाई देता है, उसी के समान यह व्यक्ति है।

อิเม จตฺตาโร อมฺพูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

ये चार आम के समान व्यक्ति लोक में विद्यमान हैं।

๑๖๐. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร กุมฺภูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาโร กุมฺภา – ตุจฺโฉ ปิหิโต, ปูโร วิวโฏ, ตุจฺโฉ วิวโฏ, ปูโร ปิหิโต. เอวเมวํ จตฺตาโรเม กุมฺภูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? ตุจฺโฉ ปิหิโต, ปูโร วิวโฏ, ตุจฺโฉ วิวโฏ, ปูโร ปิหิโต.

१६०. वहाँ घड़े के समान चार व्यक्ति कौन से हैं? चार घड़े - खाली और ढका हुआ, भरा हुआ और खुला हुआ, खाली और खुला हुआ, भरा हुआ और ढका हुआ। इसी प्रकार ये घड़े के समान चार व्यक्ति लोक में विद्यमान हैं। वे चार कौन से हैं? खाली और ढका हुआ, भरा हुआ और खुला हुआ, खाली और खुला हुआ, भरा हुआ और ढका हुआ।

กถญฺจ ปุคฺคโล ตุจฺโฉ โหติ ปิหิโต? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ตุจฺโฉ โหติ ปิหิโต. เสยฺยถาปิ โส กุมฺโภ ตุจฺโฉ ปิหิโต, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति खाली होता है और ढका हुआ होता है? यहाँ, किसी व्यक्ति का आगे बढ़ना, पीछे हटना, सामने देखना, तिरछा देखना, अंगों को सिकोड़ना, फैलाना, और संघाटी, पात्र तथा चीवर धारण करना गरिमामय होता है। वह 'यह दुःख है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता। इस प्रकार व्यक्ति खाली होता है और ढका हुआ होता है। जैसे वह घड़ा खाली और ढका हुआ होता है, उसी के समान यह व्यक्ति है।

กถญฺจ ปุคฺคโล ปูโร โหติ วิวโฏ? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส น ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ปูโร โหติ วิวโฏ. เสยฺยถาปิ โส กุมฺโภ ปูโร วิวโฏ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति भरा हुआ होता है और खुला हुआ होता है? यहाँ, किसी व्यक्ति का आगे बढ़ना, पीछे हटना, सामने देखना, तिरछा देखना, अंगों को सिकोड़ना, फैलाना, और संघाटी, पात्र तथा चीवर धारण करना गरिमामय नहीं होता। वह 'यह दुःख है' इसे यथार्थ रूप में जानता है... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' इसे यथार्थ रूप में जानता है। इस प्रकार व्यक्ति भरा हुआ होता है और खुला हुआ होता है। जैसे वह घड़ा भरा हुआ और खुला हुआ होता है, उसी के समान यह व्यक्ति है।

กถญฺจ ปุคฺคโล ตุจฺโฉ โหติ วิวโฏ? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส น ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ตุจฺโฉ โหติ วิวโฏ. เสยฺยถาปิ โส กุมฺโภ ตุจฺโฉ วิวโฏ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति खाली होता है और खुला हुआ होता है? यहाँ, किसी व्यक्ति का आगे बढ़ना, पीछे हटना, सामने देखना, तिरछा देखना, अंगों को सिकोड़ना, फैलाना, और संघाटी, पात्र तथा चीवर धारण करना गरिमामय नहीं होता। वह 'यह दुःख है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता। इस प्रकार व्यक्ति खाली होता है और खुला हुआ होता है। जैसे वह घड़ा खाली और खुला हुआ होता है, उसी के समान यह व्यक्ति है।

กถญฺจ ปุคฺคโล ปูโร โหติ ปิหิโต? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ [Pg.153] ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ปูโร โหติ ปิหิโต. เสยฺยถาปิ โส กุมฺโภ ปูโร ปิหิโต, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. อิเม จตฺตาโร กุมฺภูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

और कैसे एक व्यक्ति भरा हुआ होता है और ढका हुआ होता है? यहाँ, किसी व्यक्ति का आगे बढ़ना, पीछे हटना, सामने देखना, तिरछा देखना, अंगों को सिकोड़ना, फैलाना, और संघाटी, पात्र तथा चीवर धारण करना गरिमामय होता है। वह 'यह दुःख है' इसे यथार्थ रूप में जानता है... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' इसे यथार्थ रूप में जानता है। इस प्रकार व्यक्ति भरा हुआ होता है और ढका हुआ होता है। जैसे वह घड़ा भरा हुआ और ढका हुआ होता है, उसी के समान यह व्यक्ति है। ये चार घड़े के समान व्यक्ति लोक में विद्यमान हैं।

๑๖๑. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร อุทกรหทูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาโร อุทกรหทา – อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส, คมฺภีโร อุตฺตาโนภาโส, อุตฺตาโน อุตฺตาโนภาโส, คมฺภีโร คมฺภีโรภาโส. เอวเมวํ จตฺตาโรเม อุทกรหทูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส, คมฺภีโร อุตฺตาโนภาโส, อุตฺตาโน อุตฺตาโนภาโส, คมฺภีโร คมฺภีโรภาโส.

१६१. वहाँ जल-कुंड के समान चार व्यक्ति कौन से हैं? चार जल-कुंड - उथला और गहरा दिखाई देने वाला, गहरा और उथला दिखाई देने वाला, उथला और उथला दिखाई देने वाला, गहरा और गहरा दिखाई देने वाला। इसी प्रकार ये जल-कुंड के समान चार व्यक्ति लोक में विद्यमान हैं। वे चार कौन से हैं? उथला और गहरा दिखाई देने वाला, गहरा और उथला दिखाई देने वाला, उथला और उथला दिखाई देने वाला, गहरा और गहरा दिखाई देने वाला।

กถญฺจ ปุคฺคโล อุตฺตาโน โหติ คมฺภีโรภาโส? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล อุตฺตาโน โหติ คมฺภีโรภาโส. เสยฺยถาปิ โส อุทกรหโท อุตฺตาโน คมฺภีโรภาโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति उथला होता है और गहरा दिखाई देने वाला होता है? यहाँ, किसी व्यक्ति का आगे बढ़ना, पीछे हटना, सामने देखना, तिरछा देखना, अंगों को सिकोड़ना, फैलाना, और संघाटी, पात्र तथा चीवर धारण करना गरिमामय होता है। वह 'यह दुःख है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता। इस प्रकार व्यक्ति उथला होता है और गहरा दिखाई देने वाला होता है। जैसे वह जल-कुंड उथला और गहरा दिखाई देने वाला होता है, उसी के समान यह व्यक्ति है।

กถญฺจ ปุคฺคโล คมฺภีโร โหติ อุตฺตาโนภาโส? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส น ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล คมฺภีโร โหติ อุตฺตาโนภาโส. เสยฺยถาปิ โส อุทกรหโท คมฺภีโร อุตฺตาโนภาโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति गहरा होता है और उथला दिखाई देने वाला होता है? यहाँ, किसी व्यक्ति का आगे बढ़ना, पीछे हटना, सामने देखना, तिरछा देखना, अंगों को सिकोड़ना, फैलाना, और संघाटी, पात्र तथा चीवर धारण करना गरिमामय नहीं होता। वह 'यह दुःख है' इसे यथार्थ रूप में जानता है... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' इसे यथार्थ रूप में जानता है। इस प्रकार व्यक्ति गहरा होता है और उथला दिखाई देने वाला होता है। जैसे वह जल-कुंड गहरा और उथला दिखाई देने वाला होता है, उसी के समान यह व्यक्ति है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อุตฺตาโน โหติ อุตฺตาโนภาโส? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส น ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ [Pg.154] นปฺปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล อุตฺตาโน โหติ อุตฺตาโนภาโส. เสยฺยถาปิ โส อุทกรหโท อุตฺตาโน อุตฺตาโนภาโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति उथला होता है और उथला ही दिखाई देता है? यहाँ, किसी व्यक्ति का आगे बढ़ना, पीछे हटना, सामने देखना, तिरछा देखना, सिकोड़ना, फैलाना, और संघाटी, पात्र तथा चीवर धारण करना गरिमामय नहीं होता। वह 'यह दुःख है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता। इस प्रकार वह व्यक्ति उथला होता है और उथला ही दिखाई देता है। जैसे वह जल-कुंड उथला होता है और उथला ही दिखाई देता है, उसी के समान यह व्यक्ति समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล คมฺภีโร โหติ คมฺภีโรภาโส? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส ปาสาทิกํ โหติ อภิกฺกนฺตํ ปฏิกฺกนฺตํ อาโลกิตํ วิโลกิตํ สมิญฺชิตํ ปสาริตํ สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารณํ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล คมฺภีโร โหติ คมฺภีโรภาโส. เสยฺยถาปิ โส อุทกรหโท คมฺภีโร คมฺภีโรภาโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. อิเม จตฺตาโร อุทกรหทูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

और कैसे एक व्यक्ति गहरा होता है और गहरा ही दिखाई देता है? यहाँ, किसी व्यक्ति का आगे बढ़ना, पीछे हटना, सामने देखना, तिरछा देखना, सिकोड़ना, फैलाना, और संघाटी, पात्र तथा चीवर धारण करना गरिमामय होता है। वह 'यह दुःख है' इसे यथार्थ रूप में जानता है... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' इसे यथार्थ रूप में जानता है। इस प्रकार वह व्यक्ति गहरा होता है और गहरा ही दिखाई देता है। जैसे वह जल-कुंड गहरा होता है और गहरा ही दिखाई देता है, उसी के समान यह व्यक्ति समझना चाहिए। ये चार जल-कुंडों के समान व्यक्ति लोक में विद्यमान हैं।

๑๖๒. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร พลีพทฺทูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาโร พลีพทฺทา – สกควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ, ปรควจณฺโฑ โน สกควจณฺโฑ, สกควจณฺโฑ จ ปรควจณฺโฑ จ, เนว สกควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ. เอวเมวํ จตฺตาโรเม พลีพทฺทูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? สกควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ, ปรควจณฺโฑ โน สกควจณฺโฑ, สกควจณฺโฑ จ ปรควจณฺโฑ จ, เนว สกควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ.

१६२. वहाँ बैल के समान चार व्यक्ति कौन से हैं? चार प्रकार के बैल होते हैं - अपनी गायों के प्रति उग्र लेकिन दूसरों की गायों के प्रति उग्र नहीं, दूसरों की गायों के प्रति उग्र लेकिन अपनी गायों के प्रति उग्र नहीं, अपनी गायों के प्रति भी उग्र और दूसरों की गायों के प्रति भी उग्र, और न तो अपनी गायों के प्रति उग्र और न ही दूसरों की गायों के प्रति उग्र। इसी प्रकार, बैल के समान ये चार व्यक्ति लोक में विद्यमान हैं। वे चार कौन से हैं? अपनी गायों के प्रति उग्र लेकिन दूसरों की गायों के प्रति उग्र नहीं, दूसरों की गायों के प्रति उग्र लेकिन अपनी गायों के प्रति उग्र नहीं, अपनी गायों के प्रति भी उग्र और दूसरों की गायों के प्रति भी उग्र, और न तो अपनी गायों के प्रति उग्र और न ही दूसरों की गायों के प्रति उग्र।

กถญฺจ ปุคฺคโล สกควจณฺโฑ โหติ โน ปรควจณฺโฑ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สกปริสํ อุพฺเพชิตา โหติ, โน ปรปริสํ. เอวํ ปุคฺคโล สกควจณฺโฑ โหติ โน ปรควจณฺโฑ. เสยฺยถาปิ โส พลีพทฺโท สกควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति अपनी गायों के प्रति उग्र होता है लेकिन दूसरों की गायों के प्रति उग्र नहीं? यहाँ, कोई व्यक्ति अपनी परिषद को उद्विग्न करने वाला होता है, लेकिन दूसरों की परिषद को नहीं। इस प्रकार वह व्यक्ति अपनी गायों के प्रति उग्र होता है लेकिन दूसरों की गायों के प्रति उग्र नहीं। जैसे वह बैल अपनी गायों के प्रति उग्र होता है लेकिन दूसरों की गायों के प्रति उग्र नहीं, उसी के समान यह व्यक्ति समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล ปรควจณฺโฑ โหติ โน สกควจณฺโฑ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปรปริสํ อุพฺเพชิตา โหติ, โน สกปริสํ. เอวํ ปุคฺคโล ปรควจณฺโฑ โหติ โน สกควจณฺโฑ. เสยฺยถาปิ โส พลีพทฺโท ปรควจณฺโฑ โน สกควจณฺโฑ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति दूसरों की गायों के प्रति उग्र होता है लेकिन अपनी गायों के प्रति उग्र नहीं? यहाँ, कोई व्यक्ति दूसरों की परिषद को उद्विग्न करने वाला होता है, लेकिन अपनी परिषद को नहीं। इस प्रकार वह व्यक्ति दूसरों की गायों के प्रति उग्र होता है लेकिन अपनी गायों के प्रति उग्र नहीं। जैसे वह बैल दूसरों की गायों के प्रति उग्र होता है लेकिन अपनी गायों के प्रति उग्र नहीं, उसी के समान यह व्यक्ति समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล สกควจณฺโฑ จ โหติ ปรควจณฺโฑ จ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สกปริสญฺจ อุพฺเพชิตา โหติ, ปรปริสญฺจ. เอวํ ปุคฺคโล [Pg.155] สกควจณฺโฑ จ โหติ ปรควจณฺโฑ จ. เสยฺยถาปิ โส พลีพทฺโท สกควจณฺโฑ จ ปรควจณฺโฑ จ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति अपनी गायों के प्रति भी उग्र होता है और दूसरों की गायों के प्रति भी उग्र? यहाँ, कोई व्यक्ति अपनी परिषद को भी उद्विग्न करने वाला होता है और दूसरों की परिषद को भी। इस प्रकार वह व्यक्ति अपनी गायों के प्रति भी उग्र होता है और दूसरों की गायों के प्रति भी उग्र। जैसे वह बैल अपनी गायों के प्रति भी उग्र होता है और दूसरों की गायों के प्रति भी उग्र, उसी के समान यह व्यक्ति समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว สกควจณฺโฑ โหติ โน ปรควจณฺโฑ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล เนว สกปริสํ อุพฺเพชิตา โหติ โน ปรปริสํ. เอวํ ปุคฺคโล เนว สกควจณฺโฑ โหติ โน ปรควจณฺโฑ. เสยฺยถาปิ โส พลีพทฺโท เนว สกควจณฺโฑ โน ปรควจณฺโฑ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. อิเม จตฺตาโร พลีพทฺทูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

और कैसे एक व्यक्ति न तो अपनी गायों के प्रति उग्र होता है और न ही दूसरों की गायों के प्रति उग्र? यहाँ, कोई व्यक्ति न तो अपनी परिषद को उद्विग्न करने वाला होता है और न ही दूसरों की परिषद को। इस प्रकार वह व्यक्ति न तो अपनी गायों के प्रति उग्र होता है और न ही दूसरों की गायों के प्रति उग्र। जैसे वह बैल न तो अपनी गायों के प्रति उग्र होता है और न ही दूसरों की गायों के प्रति उग्र, उसी के समान यह व्यक्ति समझना चाहिए। बैल के समान ये चार व्यक्ति लोक में विद्यमान हैं।

๑๖๓. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร อาสีวิสูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาโร อาสีวิสา – อาคตวิโส โน โฆรวิโส, โฆรวิโส โน อาคตวิโส, อาคตวิโส จ โฆรวิโส จ, เนว อาคตวิโส โน โฆรวิโส. เอวเมวํ จตฺตาโรเม อาสีวิสูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? อาคตวิโส โน โฆรวิโส, โฆรวิโส โน อาคตวิโส, อาคตวิโส จ โฆรวิโส จ, เนว อาคตวิโส โน โฆรวิโส.

१६३. वहाँ विषैले सर्प के समान चार व्यक्ति कौन से हैं? चार प्रकार के विषैले सर्प होते हैं - शीघ्र विष वाला लेकिन तीव्र विष वाला नहीं, तीव्र विष वाला लेकिन शीघ्र विष वाला नहीं, शीघ्र विष वाला भी और तीव्र विष वाला भी, और न तो शीघ्र विष वाला और न ही तीव्र विष वाला। इसी प्रकार, विषैले सर्प के समान ये चार व्यक्ति लोक में विद्यमान हैं। वे चार कौन से हैं? शीघ्र विष वाला लेकिन तीव्र विष वाला नहीं, तीव्र विष वाला लेकिन शीघ्र विष वाला नहीं, शीघ्र विष वाला भी और तीव्र विष वाला भी, और न तो शीघ्र विष वाला और न ही तीव्र विष वाला।

กถญฺจ ปุคฺคโล อาคตวิโส โหติ โน โฆรวิโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ น จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เอวํ ปุคฺคโล อาคตวิโส โหติ, โน โฆรวิโส. เสยฺยถาปิ โส อาสีวิโส อาคตวิโส โน โฆรวิโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति शीघ्र विष वाला होता है लेकिन तीव्र विष वाला नहीं? यहाँ, कोई व्यक्ति बार-बार क्रोधित होता है। लेकिन उसका वह क्रोध लंबे समय तक या बहुत दिनों तक बना नहीं रहता। इस प्रकार वह व्यक्ति शीघ्र विष वाला होता है, लेकिन तीव्र विष वाला नहीं। जैसे वह विषैला सर्प शीघ्र विष वाला होता है लेकिन तीव्र विष वाला नहीं, उसी के समान यह व्यक्ति समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล โฆรวิโส โหติ โน อาคตวิโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล นเหว โข อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เอวํ ปุคฺคโล โฆรวิโส โหติ, โน อาคตวิโส. เสยฺยถาปิ โส อาสีวิโส โฆรวิโส โน อาคตวิโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति तीव्र विष वाला होता है लेकिन शीघ्र विष वाला नहीं? यहाँ, कोई व्यक्ति बार-बार क्रोधित नहीं होता। लेकिन उसका वह क्रोध लंबे समय तक या बहुत दिनों तक बना रहता है। इस प्रकार वह व्यक्ति तीव्र विष वाला होता है, लेकिन शीघ्र विष वाला नहीं। जैसे वह विषैला सर्प तीव्र विष वाला होता है लेकिन शीघ्र विष वाला नहीं, उसी के समान यह व्यक्ति समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล อาคตวิโส จ โหติ โฆรวิโส จ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เอวํ ปุคฺคโล อาคตวิโส จ โหติ โฆรวิโส จ. เสยฺยถาปิ [Pg.156] โส อาสีวิโส อาคตวิโส จ โฆรวิโส จ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति शीघ्र विष वाला भी होता है और तीव्र विष वाला भी? यहाँ, कोई व्यक्ति बार-बार क्रोधित होता है। और उसका वह क्रोध लंबे समय तक या बहुत दिनों तक बना रहता है। इस प्रकार वह व्यक्ति शीघ्र विष वाला भी होता है और तीव्र विष वाला भी। जैसे वह विषैला सर्प शीघ्र विष वाला भी होता है और तीव्र विष वाला भी, उसी के समान यह व्यक्ति समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว อาคตวิโส โหติ โน โฆรวิโส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล นเหว โข อภิณฺหํ กุชฺฌติ. โส จ ขฺวสฺส โกโธ น จิรํ ทีฆรตฺตํ อนุเสติ. เอวํ ปุคฺคโล เนว อาคตวิโส โหติ โน โฆรวิโส. เสยฺยถาปิ โส อาสีวิโส เนว อาคตวิโส โน โฆรวิโส, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. อิเม จตฺตาโร อาสีวิสูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

और कैसे एक व्यक्ति न तो शीघ्र विष वाला होता है और न ही तीव्र विष वाला? यहाँ, कोई व्यक्ति न तो बार-बार क्रोधित होता है और न ही उसका वह क्रोध लंबे समय तक या बहुत दिनों तक बना रहता है। इस प्रकार वह व्यक्ति न तो शीघ्र विष वाला होता है और न ही तीव्र विष वाला। जैसे वह विषैला सर्प न तो शीघ्र विष वाला होता है और न ही तीव्र विष वाला, उसी के समान यह व्यक्ति समझना चाहिए। विषैले सर्प के समान ये चार व्यक्ति लोक में विद्यमान हैं।

๑๖๔. กถญฺจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุปฺปฏิปนฺนานํ มิจฺฉาปฏิปนฺนานํ ติตฺถิยานํ ติตฺถิยสาวกานํ วณฺณํ ภาสติ – ‘‘สุปฺปฏิปนฺนา’’ อิติปิ, ‘‘สมฺมาปฏิปนฺนา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ.

१६४. और कैसे एक व्यक्ति बिना जांच-पड़ताल किए, बिना गहराई से समझे, प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की प्रशंसा करने वाला होता है? यहाँ, कोई व्यक्ति कुमार्ग पर चलने वाले, मिथ्या मार्ग पर चलने वाले तीर्थकों और तीर्थक-श्रावकों की प्रशंसा करता है - 'वे सुप्रतिपन्न (अच्छे मार्ग पर चलने वाले) हैं', 'वे सम्यक् प्रतिपन्न (सही मार्ग पर चलने वाले) हैं'। इस प्रकार, व्यक्ति बिना जांच-पड़ताल किए, बिना गहराई से समझे, प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की प्रशंसा करने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สุปฺปฏิปนฺนานํ สมฺมาปฏิปนฺนานํ พุทฺธานํ พุทฺธสาวกานํ อวณฺณํ ภาสติ – ‘‘ทุปฺปฏิปนฺนา’’ อิติปิ, ‘‘มิจฺฉาปฏิปนฺนา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ.

और कैसे एक व्यक्ति बिना जांच-पड़ताल किए, बिना गहराई से समझे, प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की निंदा (अपयश) करने वाला होता है? यहाँ, कोई व्यक्ति सुप्रतिपन्न, सम्यक् प्रतिपन्न बुद्धों और बुद्ध-श्रावकों की निंदा करता है - 'वे कुप्रतिपन्न हैं', 'वे मिथ्या प्रतिपन्न हैं'। इस प्रकार, व्यक्ति बिना जांच-पड़ताल किए, बिना गहराई से समझे, प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की निंदा करने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุปฺปฏิปทาย มิจฺฉาปฏิปทาย ปสาทํ ชเนติ – ‘‘สุปฺปฏิปทา’’ อิติปิ, ‘‘สมฺมาปฏิปทา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํสิตา โหติ.

और कैसे एक व्यक्ति बिना जांच-पड़ताल किए, बिना गहराई से समझे, श्रद्धा के अयोग्य स्थान पर श्रद्धा प्रदर्शित करने वाला होता है? यहाँ, कोई व्यक्ति कुमार्ग और मिथ्या मार्ग के प्रति श्रद्धा उत्पन्न करता है - 'यह सुप्रतिपदा (उत्तम मार्ग) है', 'यह सम्यक् प्रतिपदा (सही मार्ग) है'। इस प्रकार, व्यक्ति बिना जांच-पड़ताल किए, बिना गहराई से समझे, श्रद्धा के अयोग्य स्थान पर श्रद्धा प्रदर्शित करने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สุปฺปฏิปทาย สมฺมาปฏิปทาย อปฺปสาทํ ชเนติ – ‘‘ทุปฺปฏิปทา’’ อิติปิ, ‘‘มิจฺฉาปฏิปทา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนนุวิจฺจ อปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํสิตา โหติ.

और कैसे एक व्यक्ति बिना जांच-पड़ताल किए, बिना गहराई से समझे, श्रद्धा के योग्य स्थान पर अश्रद्धा प्रदर्शित करने वाला होता है? यहाँ, कोई व्यक्ति सुप्रतिपदा और सम्यक् प्रतिपदा के प्रति अश्रद्धा उत्पन्न करता है - 'यह कुप्रतिपदा है', 'यह मिथ्या प्रतिपदा है'। इस प्रकार, व्यक्ति बिना जांच-पड़ताल किए, बिना गहराई से समझे, श्रद्धा के योग्य स्थान पर अश्रद्धा प्रदर्शित करने वाला होता है।

๑๖๕. กถญฺจ [Pg.157] ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุปฺปฏิปนฺนานํ มิจฺฉาปฏิปนฺนานํ ติตฺถิยานํ ติตฺถิยสาวกานํ อวณฺณํ ภาสติ – ‘‘ทุปฺปฏิปนฺนา’’ อิติปิ, ‘‘มิจฺฉาปฏิปนฺนา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ.

१६५. और कैसे एक व्यक्ति जांच-पड़ताल करके, गहराई से समझकर, प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा करने वाला होता है? यहाँ, कोई व्यक्ति कुमार्ग पर चलने वाले, मिथ्या मार्ग पर चलने वाले तीर्थकों और तीर्थक-श्रावकों की निंदा करता है - 'वे कुप्रतिपन्न हैं', 'वे मिथ्या प्रतिपन्न हैं'। इस प्रकार, व्यक्ति जांच-पड़ताल करके, गहराई से समझकर, प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा करने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สุปฺปฏิปนฺนานํ สมฺมาปฏิปนฺนานํ พุทฺธานํ พุทฺธสาวกานํ วณฺณํ ภาสติ – ‘‘สุปฺปฏิปนฺนา’’ อิติปิ, ‘‘สมฺมาปฏิปนฺนา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ.

और कैसे एक व्यक्ति जांच-पड़ताल करके, गहराई से समझकर, प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा करने वाला होता है? यहाँ, कोई व्यक्ति सुप्रतिपन्न, सम्यक् प्रतिपन्न बुद्धों और बुद्ध-श्रावकों की प्रशंसा करता है - 'वे सुप्रतिपन्न हैं', 'वे सम्यक् प्रतिपन्न हैं'। इस प्रकार, व्यक्ति जांच-पड़ताल करके, गहराई से समझकर, प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा करने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุปฺปฏิปทาย มิจฺฉาปฏิปทาย อปฺปสาทํ ชเนติ – ‘‘ทุปฺปฏิปทา’’ อิติปิ, ‘‘มิจฺฉาปฏิปทา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา อปฺปสาทนีเย ฐาเน อปฺปสาทํ อุปทํสิตา โหติ.

और कैसे एक व्यक्ति जांच-पड़ताल करके, गहराई से समझकर, श्रद्धा के अयोग्य स्थान पर अश्रद्धा प्रदर्शित करने वाला होता है? यहाँ, कोई व्यक्ति कुमार्ग और मिथ्या मार्ग के प्रति अश्रद्धा उत्पन्न करता है - 'यह कुप्रतिपदा है', 'यह मिथ्या प्रतिपदा है'। इस प्रकार, व्यक्ति जांच-पड़ताल करके, गहराई से समझकर, श्रद्धा के अयोग्य स्थान पर अश्रद्धा प्रदर्शित करने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํสิตา โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สุปฺปฏิปทาย สมฺมาปฏิปทาย ปสาทํ ชเนติ – ‘‘สุปฺปฏิปทา’’ อิติปิ, ‘‘สมฺมาปฏิปทา’’ อิติปีติ. เอวํ ปุคฺคโล อนุวิจฺจ ปริโยคาเหตฺวา ปสาทนีเย ฐาเน ปสาทํ อุปทํสิตา โหติ.

और कैसे एक व्यक्ति जांच-पड़ताल करके, गहराई से समझकर, श्रद्धा के योग्य स्थान पर श्रद्धा प्रदर्शित करने वाला होता है? यहाँ, कोई व्यक्ति सुप्रतिपदा और सम्यक् प्रतिपदा के प्रति श्रद्धा उत्पन्न करता है - 'यह सुप्रतिपदा है', 'यह सम्यक् प्रतिपदा है'। इस प्रकार, व्यक्ति जांच-पड़ताल करके, गहराई से समझकर, श्रद्धा के योग्य स्थान पर श्रद्धा प्रदर्शित करने वाला होता है।

๑๖๖. กถญฺจ ปุคฺคโล อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ โข วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล วณฺโณปิ สํวิชฺชติ อวณฺโณปิ สํวิชฺชติ. โย ตตฺถ อวณฺโณ ตํ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โย ตตฺถ วณฺโณ ตํ น ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน. เอวํ ปุคฺคโล อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ โข วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน.

१६६. और कैसे एक व्यक्ति प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा तो यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार करने वाला होता है, किन्तु प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार करने वाला नहीं होता? यहाँ, किसी व्यक्ति में गुण भी विद्यमान होते हैं और दोष भी। वहाँ जो दोष हैं, उन्हें वह यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार कहता है; किन्तु वहाँ जो गुण हैं, उन्हें वह यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार नहीं कहता। इस प्रकार, व्यक्ति प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा तो यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार करने वाला होता है, किन्तु प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार करने वाला नहीं होता।

กถญฺจ ปุคฺคโล วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ โข อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล วณฺโณปิ สํวิชฺชติ อวณฺโณปิ สํวิชฺชติ[Pg.158]. โย ตตฺถ วณฺโณ ตํ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โย ตตฺถ อวณฺโณ ตํ น ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน. เอวํ ปุคฺคโล วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โน จ โข อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน.

और कैसे एक व्यक्ति प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा तो यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार करने वाला होता है, किन्तु प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार करने वाला नहीं होता? यहाँ, किसी व्यक्ति में गुण भी विद्यमान होते हैं और दोष भी। वहाँ जो गुण हैं, उन्हें वह यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार कहता है; किन्तु वहाँ जो दोष हैं, उन्हें वह यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार नहीं कहता। इस प्रकार, व्यक्ति प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा तो यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार करने वाला होता है, किन्तु प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार करने वाला नहीं होता।

กถญฺจ ปุคฺคโล อวณฺณารหสฺส จ อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, วณฺณารหสฺส จ วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล วณฺโณปิ สํวิชฺชติ อวณฺโณปิ สํวิชฺชติ. โย ตตฺถ อวณฺโณ ตํ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โยปิ ตตฺถ วณฺโณ ตมฺปิ ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน. ตตฺร กาลญฺญู โหติ ตสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรณาย. เอวํ ปุคฺคโล อวณฺณารหสฺส จ อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, วณฺณารหสฺส จ วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน.

और कैसे एक व्यक्ति प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा भी यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार करने वाला होता है, और प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा भी यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार करने वाला होता है? यहाँ, किसी व्यक्ति में गुण भी विद्यमान होते हैं और दोष भी। वहाँ जो दोष हैं, उन्हें वह यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार कहता है; और वहाँ जो गुण हैं, उन्हें भी वह यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार कहता है। वहाँ वह उस प्रश्न की व्याख्या करने के लिए समय का ज्ञाता (कालज्ञ) होता है। इस प्रकार, व्यक्ति प्रशंसा के अयोग्य व्यक्ति की निंदा भी यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार करने वाला होता है, और प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा भी यथासमय, सत्य और तथ्य के अनुसार करने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โนปิ วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล วณฺโณปิ สํวิชฺชติ อวณฺโณปิ สํวิชฺชติ. โย ตตฺถ อวณฺโณ ตํ น ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โยปิ ตตฺถ วณฺโณ ตมฺปิ น ภณติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน. อุเปกฺขโก วิหรติ สโต สมฺปชาโน. เอวํ ปุคฺคโล เนว อวณฺณารหสฺส อวณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน, โนปิ วณฺณารหสฺส วณฺณํ ภาสิตา โหติ ภูตํ ตจฺฉํ กาเลน.

और कैसे एक व्यक्ति न तो निंदा के योग्य व्यक्ति की निंदा करने वाला होता है, भले ही वह सत्य, यथार्थ और समयोचित हो, और न ही प्रशंसा के योग्य व्यक्ति की प्रशंसा करने वाला होता है, भले ही वह सत्य, यथार्थ और समयोचित हो? यहाँ इस संसार में किसी व्यक्ति में गुण भी विद्यमान होते हैं और दोष भी। उन दोषों के होने पर भी वह उन्हें समय पर सत्य और यथार्थ रूप में नहीं कहता, और उन गुणों के होने पर भी वह उन्हें समय पर सत्य और यथार्थ रूप में नहीं कहता। वह स्मृतिमान और संप्रजन्य (जागरूक) होकर उपेक्षा भाव से विहार करता है। इस प्रकार वह व्यक्ति न तो निंदा के योग्य की निंदा करने वाला होता है और न ही प्रशंसा के योग्य की प्रशंसा करने वाला होता है।

๑๖๗. กตโม จ ปุคฺคโล อุฏฺฐานผลูปชีวี โน ปุญฺญผลูปชีวี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุฏฺฐหโต ฆฏโต วายมโต อาชีโว อภินิพฺพตฺตติ, โน ปุญฺญโต – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุฏฺฐานผลูปชีวี, โน ปุญฺญผลูปชีวี’’.

१६७. कौन सा व्यक्ति पुरुषार्थ के फल पर जीवित रहने वाला है, न कि पुण्य के फल पर? जिस व्यक्ति की आजीविका उसके उद्यम, प्रयास और पुरुषार्थ से सिद्ध होती है, न कि पुण्य से—वह व्यक्ति 'पुरुषार्थ के फल पर जीवित रहने वाला, न कि पुण्य के फल पर' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล ปุญฺญผลูปชีวี โน อุฏฺฐานผลูปชีวี? ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทเว อุปาทาย ตตูปริ เทวา ปุญฺญผลูปชีวิโน น อุฏฺฐานผลูปชีวิโน.

कौन सा व्यक्ति पुण्य के फल पर जीवित रहने वाला है, न कि पुरुषार्थ के फल पर? परनिर्मितवशवर्ती देवों से लेकर उनके ऊपर के देव (ब्रह्मा) पुण्य के फल पर जीवित रहने वाले हैं, न कि पुरुषार्थ के फल पर।

กตโม [Pg.159] จ ปุคฺคโล อุฏฺฐานผลูปชีวี จ ปุญฺญผลูปชีวี จ? ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุฏฺฐหโต ฆฏโต วายมโต อาชีโว อภินิพฺพตฺตติ ปุญฺญโต จ – อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อุฏฺฐานผลูปชีวี จ ปุญฺญผลูปชีวี จ’’.

कौन सा व्यक्ति पुरुषार्थ के फल और पुण्य के फल, दोनों पर जीवित रहने वाला है? जिस व्यक्ति की आजीविका उसके उद्यम, प्रयास और पुरुषार्थ से भी सिद्ध होती है और पुण्य से भी—वह व्यक्ति 'पुरुषार्थ के फल और पुण्य के फल, दोनों पर जीवित रहने वाला' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล เนว อุฏฺฐานผลูปชีวี โน ปุญฺญผลูปชีวี? เนรยิกา เนว อุฏฺฐานผลูปชีวิโน โน ปุญฺญผลูปชีวิโน.

कौन सा व्यक्ति न तो पुरुषार्थ के फल पर जीवित रहने वाला है और न ही पुण्य के फल पर? नारकीय जीव न तो पुरुषार्थ के फल पर जीवित रहने वाले हैं और न ही पुण्य के फल पर।

๑๖๘. กถญฺจ ปุคฺคโล ตโม โหติ ตมปรายโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – จณฺฑาลกุเล วา เนสาทกุเล วา เวนกุเล วา รถการกุเล วา ปุกฺกุสกุเล วา ทลิทฺเท อปฺปนฺนปานโภชเน กสิรวุตฺติเก, ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภติ. โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณ ทุทฺทสิโก โอโกฏิมโก พหฺวาพาโธ กาโณ วา กุณี วา ขญฺโช วา ปกฺขหโต วา, น ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส วตฺถสฺส ยานสฺส มาลาคนฺธวิเลปนสฺส เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. เอวํ ปุคฺคโล ตโม โหติ ตมปรายโน.

१६८. और कैसे एक व्यक्ति अंधकारमय होकर अंधकार की ओर जाने वाला होता है? यहाँ इस संसार में कोई व्यक्ति नीच कुल में उत्पन्न होता है—जैसे चांडाल कुल में, निषाद (शिकारी) कुल में, वेणु (बाँस का काम करने वाले) कुल में, रथकार (चर्मकार) कुल में, या पुक्कुस (सफाई कर्मी) कुल में; वह दरिद्र होता है, जहाँ भोजन और पानी अल्प हो, आजीविका कष्टपूर्ण हो, और जहाँ बड़ी कठिनाई से ग्रास और आच्छादन (भोजन और वस्त्र) प्राप्त होते हों। वह कुरूप, देखने में अप्रिय, बौना, बहुत रोगों वाला, काना, कुबड़ा, लंगड़ा, या पक्षाघात से ग्रस्त होता है। उसे अन्न, पान, वस्त्र, वाहन, माला, गंध, विलेपन, शय्या, आवास और प्रकाश (दीपक) सुलभ नहीं होते। वह काया से दुराचरण करता है, वाणी से दुराचरण करता है, और मन से दुराचरण करता है। वह काया, वाणी और मन से दुराचरण करके, शरीर के टूटने पर, मृत्यु के पश्चात, अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होता है। इस प्रकार वह व्यक्ति अंधकारमय होकर अंधकार की ओर जाने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล ตโม โหติ โชติปรายโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล นีเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – จณฺฑาลกุเล วา เนสาทกุเล วา เวนกุเล วา รถการกุเล วา ปุกฺกุสกุเล วา ทลิทฺเท อปฺปนฺนปานโภชเน กสิรวุตฺติเก, ยตฺถ กสิเรน ฆาสจฺฉาโท ลพฺภติ. โส จ โหติ ทุพฺพณฺโณ ทุทฺทสิโก โอโกฏิมโก พหฺวาพาโธ กาโณ วา กุณี วา ขญฺโช วา ปกฺขหโต วา, น ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส วตฺถสฺส ยานสฺส มาลาคนฺธวิเลปนสฺส เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส กาเยน สุจริตํ จรติ, วาจาย สุจริตํ จรติ, มนสา สุจริตํ จรติ. โส กาเยน สุจริตํ จริตฺวา วาจาย สุจริตํ จริตฺวา มนสา สุจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. เอวํ ปุคฺคโล ตโม โหติ โชติปรายโน.

और कैसे एक व्यक्ति अंधकारमय होकर प्रकाश की ओर जाने वाला होता है? यहाँ इस संसार में कोई व्यक्ति नीच कुल में उत्पन्न होता है—जैसे चांडाल कुल में, निषाद कुल में, वेणु कुल में, रथकार कुल में, या पुक्कुस कुल में; वह दरिद्र होता है, जहाँ भोजन और पानी अल्प हो, आजीविका कष्टपूर्ण हो, और जहाँ बड़ी कठिनाई से ग्रास और आच्छादन प्राप्त होते हों। वह कुरूप, देखने में अप्रिय, बौना, बहुत रोगों वाला, काना, कुबड़ा, लंगड़ा, या पक्षाघात से ग्रस्त होता है। उसे अन्न, पान, वस्त्र, वाहन, माला, गंध, विलेपन, शय्या, आवास और प्रकाश सुलभ नहीं होते। वह काया से सुचरित (सदाचरण) करता है, वाणी से सुचरित करता है, और मन से सुचरित करता है। वह काया, वाणी और मन से सुचरित करके, शरीर के टूटने पर, मृत्यु के पश्चात, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न होता है। इस प्रकार वह व्यक्ति अंधकारमय होकर प्रकाश की ओर जाने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล โชติ โหติ ตมปรายโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุจฺเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – ขตฺติยมหาสาลกุเล วา พฺราหฺมณมหาสาลกุเล [Pg.160] วา คหปติมหาสาลกุเล วา อฑฺเฒ มหทฺธเน มหาโภเค ปหูตชาตรูปรชเต ปหูตวิตฺตูปกรเณ ปหูตธนธญฺเญ. โส จ โหติ อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต, ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส วตฺถสฺส ยานสฺส มาลาคนฺธวิเลปนสฺส เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จรติ, วาจาย ทุจฺจริตํ จรติ, มนสา ทุจฺจริตํ จรติ. โส กาเยน ทุจฺจริตํ จริตฺวา วาจาย ทุจฺจริตํ จริตฺวา มนสา ทุจฺจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺชติ. เอวํ ปุคฺคโล โชติ โหติ ตมปรายโน.

और कैसे एक व्यक्ति प्रकाशमान होकर अंधकार की ओर जाने वाला होता है? यहाँ इस संसार में कोई व्यक्ति उच्च कुल में उत्पन्न होता है—जैसे क्षत्रिय महाशाल कुल में, ब्राह्मण महाशाल कुल में, या गृहपति महाशाल कुल में; वह धनवान, महाधनी, महान भोगों वाला, प्रचुर स्वर्ण-रजत वाला, प्रचुर संपत्ति और उपकरणों वाला, और प्रचुर धन-धान्य वाला होता है। वह रूपवान, दर्शनीय, चित्ताकर्षक और उत्तम वर्ण-सौंदर्य से युक्त होता है। उसे अन्न, पान, वस्त्र, वाहन, माला, गंध, विलेपन, शय्या, आवास और प्रकाश सुलभ होते हैं। वह काया से दुराचरण करता है, वाणी से दुराचरण करता है, और मन से दुराचरण करता है। वह काया, वाणी और मन से दुराचरण करके, शरीर के टूटने पर, मृत्यु के पश्चात, अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होता है। इस प्रकार वह व्यक्ति प्रकाशमान होकर अंधकार की ओर जाने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล โชติ โหติ โชติปรายโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุจฺเจ กุเล ปจฺจาชาโต โหติ – ขตฺติยมหาสาลกุเล วา พฺราหฺมณมหาสาลกุเล วา คหปติมหาสาลกุเล วา อฑฺเฒ มหทฺธเน มหาโภเค ปหูตชาตรูปรชเต ปหูตวิตฺตูปกรเณ ปหูตธนธญฺเญ. โส จ โหติ อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต, ลาภี อนฺนสฺส ปานสฺส วตฺถสฺส ยานสฺส มาลาคนฺธวิเลปนสฺส เสยฺยาวสถปทีเปยฺยสฺส. โส กาเยน สุจริตํ จรติ, วาจาย สุจริตํ จรติ, มนสา สุจริตํ จรติ. โส กาเยน สุจริตํ จริตฺวา วาจาย สุจริตํ จริตฺวา มนสา สุจริตํ จริตฺวา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชติ. เอวํ ปุคฺคโล โชติ โหติ โชติปรายโน.

और कैसे एक व्यक्ति प्रकाशमान होकर प्रकाश की ओर जाने वाला होता है? यहाँ इस संसार में कोई व्यक्ति उच्च कुल में उत्पन्न होता है—जैसे क्षत्रिय महाशाल कुल में, ब्राह्मण महाशाल कुल में, या गृहपति महाशाल कुल में; वह धनवान, महाधनी, महान भोगों वाला, प्रचुर स्वर्ण-रजत वाला, प्रचुर संपत्ति और उपकरणों वाला, और प्रचुर धन-धान्य वाला होता है। वह रूपवान, दर्शनीय, चित्ताकर्षक और उत्तम वर्ण-सौंदर्य से युक्त होता है। उसे अन्न, पान, वस्त्र, वाहन, माला, गंध, विलेपन, शय्या, आवास और प्रकाश सुलभ होते हैं। वह काया से सुचरित करता है, वाणी से सुचरित करता है, और मन से सुचरित करता है। वह काया, वाणी और मन से सुचरित करके, शरीर के टूटने पर, मृत्यु के पश्चात, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न होता है। इस प्रकार वह व्यक्ति प्रकाशमान होकर प्रकाश की ओर जाने वाला होता है।

๑๖๙. กถญฺจ ปุคฺคโล โอณโตณโต โหติ…เป… เอวํ ปุคฺคโล โอณโตณโต โหติ.

१६९. और कैसे एक व्यक्ति अवनत होकर अवनत होने वाला होता है? ... (विस्तार पूर्ववत) ... इस प्रकार वह व्यक्ति अवनत होकर अवनत होने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล โอณตุณฺณโต โหติ…เป… เอวํ ปุคฺคโล โอณตุณฺณโต โหติ.

और कैसे एक व्यक्ति नीचे से आकर ऊपर की ओर झुकने वाला होता है? ... इस प्रकार व्यक्ति नीचे से आकर ऊपर की ओर झुकने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อุณฺณโตณโต โหติ…เป… เอวํ ปุคฺคโล อุณฺณโตณโต โหติ.

और कैसे एक व्यक्ति ऊपर से आकर नीचे की ओर झुकने वाला होता है? ... इस प्रकार व्यक्ति ऊपर से आकर नीचे की ओर झुकने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อุณฺณตุณฺณโต โหติ…เป… เอวํ ปุคฺคโล อุณฺณตุณฺณโต โหติ.

और कैसे एक व्यक्ति ऊपर से आकर ऊपर की ओर झुकने वाला होता है? ... इस प्रकार व्यक्ति ऊपर से आकर ऊपर की ओर झुकने वाला होता है।

๑๗๐. ตตฺถ [Pg.161] กตเม จตฺตาโร รุกฺขูปมา ปุคฺคลา? จตฺตาโร รุกฺขา – เผคฺคุ สารปริวาโร, สาโร เผคฺคุปริวาโร, เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโร, สาโร สารปริวาโร. เอวเมวํ จตฺตาโรเม รุกฺขูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ. กตเม จตฺตาโร? เผคฺคุ สารปริวาโร, สาโร เผคฺคุปริวาโร, เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโร, สาโร สารปริวาโร.

१७०. वहाँ वृक्ष के समान चार व्यक्ति कौन से हैं? चार वृक्ष हैं - असार किन्तु सारयुक्तों से घिरा हुआ, सारयुक्त किन्तु असारों से घिरा हुआ, असार और असारों से ही घिरा हुआ, सारयुक्त और सारयुक्तों से ही घिरा हुआ। इसी प्रकार वृक्ष के समान ये चार व्यक्ति लोक में विद्यमान हैं। वे चार कौन से हैं? असार किन्तु सारयुक्तों से घिरा हुआ, सारयुक्त किन्तु असारों से घिरा हुआ, असार और असारों से ही घिरा हुआ, सारयुक्त और सारयुक्तों से ही घिरा हुआ।

กถญฺจ ปุคฺคโล เผคฺคุ โหติ สารปริวาโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม, ปริสา จ ขฺวสฺส โหติ สีลวตี กลฺยาณธมฺมา. เอวํ ปุคฺคโล เผคฺคุ โหติ สารปริวาโร. เสยฺยถาปิ โส รุกฺโข เผคฺคุ สารปริวาโร, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति असार होता है किन्तु सारयुक्तों से घिरा होता है? यहाँ कोई व्यक्ति दुःशील और पापधर्मी होता है, किन्तु उसकी परिषद शीलवान और कल्याणधर्मी होती है। इस प्रकार व्यक्ति असार होता है किन्तु सारयुक्तों से घिरा होता है। जैसे वह वृक्ष असार है किन्तु सारयुक्त वृक्षों से घिरा है, यह व्यक्ति उसी के समान समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล สาโร โหติ เผคฺคุปริวาโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม, ปริสา จ ขฺวสฺส โหติ ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา. เอวํ ปุคฺคโล สาโร โหติ เผคฺคุปริวาโร. เสยฺยถาปิ โส รุกฺโข สาโร เผคฺคุปริวาโร, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति सारयुक्त होता है किन्तु असारों से घिरा होता है? यहाँ कोई व्यक्ति शीलवान और कल्याणधर्मी होता है, किन्तु उसकी परिषद दुःशील और पापधर्मी होती है। इस प्रकार व्यक्ति सारयुक्त होता है किन्तु असारों से घिरा होता है। जैसे वह वृक्ष सारयुक्त है किन्तु असार वृक्षों से घिरा है, यह व्यक्ति उसी के समान समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล เผคฺคุ โหติ เผคฺคุปริวาโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ทุสฺสีโล โหติ ปาปธมฺโม, ปริสาปิสฺส โหติ ทุสฺสีลา ปาปธมฺมา. เอวํ ปุคฺคโล เผคฺคุ โหติ เผคฺคุปริวาโร. เสยฺยถาปิ โส รุกฺโข เผคฺคุ เผคฺคุปริวาโร, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล.

और कैसे एक व्यक्ति असार होता है और असारों से ही घिरा होता है? यहाँ कोई व्यक्ति दुःशील और पापधर्मी होता है, और उसकी परिषद भी दुःशील और पापधर्मी होती है। इस प्रकार व्यक्ति असार होता है और असारों से ही घिरा होता है। जैसे वह वृक्ष असार है और असार वृक्षों से ही घिरा है, यह व्यक्ति उसी के समान समझना चाहिए।

กถญฺจ ปุคฺคโล สาโร โหติ สารปริวาโร? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลวา โหติ กลฺยาณธมฺโม, ปริสาปิสฺส โหติ สีลวตี กลฺยาณธมฺมา. เอวํ ปุคฺคโล สาโร โหติ สารปริวาโร. เสยฺยถาปิ โส รุกฺโข สาโร สารปริวาโร, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. อิเม จตฺตาโร รุกฺขูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

और कैसे एक व्यक्ति सारयुक्त होता है और सारयुक्तों से ही घिरा होता है? यहाँ कोई व्यक्ति शीलवान और कल्याणधर्मी होता है, और उसकी परिषद भी शीलवान और कल्याणधर्मी होती है। इस प्रकार व्यक्ति सारयुक्त होता है और सारयुक्तों से ही घिरा होता है। जैसे वह वृक्ष सारयुक्त है और सारयुक्त वृक्षों से ही घिरा है, यह व्यक्ति उसी के समान समझना चाहिए। लोक में विद्यमान वृक्ष के समान ये चार व्यक्ति हैं।

๑๗๑. กตโม จ ปุคฺคโล รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาโรหํ วา ปสฺสิตฺวา ปริณาหํ วา ปสฺสิตฺวา สณฺฐานํ วา ปสฺสิตฺวา ปาริปูรึ วา ปสฺสิตฺวา ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวา ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล รูปปฺปมาโณ รูปปฺปสนฺโน.

१७१. और कौन सा व्यक्ति रूप को प्रमाण मानने वाला और रूप पर प्रसन्न होने वाला होता है? यहाँ कोई व्यक्ति (किसी की) ऊँचाई को देखकर, या परिधि को देखकर, या आकृति को देखकर, या अंगों की परिपूर्णता को देखकर, उसमें प्रमाण मानकर प्रसन्नता उत्पन्न करता है। यह व्यक्ति रूप-प्रमाण और रूप-प्रसन्न कहा जाता है।

กตโม [Pg.162] จ ปุคฺคโล โฆสปฺปมาโณ โฆสปฺปสนฺโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปรวณฺณนาย ปรโถมนาย ปรปสํสนาย ปรวณฺณหาริกาย ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวา ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล โฆสปฺปมาโณ โฆสปฺปสนฺโน.

और कौन सा व्यक्ति घोष (प्रसिद्धि) को प्रमाण मानने वाला और घोष पर प्रसन्न होने वाला होता है? यहाँ कोई व्यक्ति दूसरों के द्वारा किए गए वर्णन, स्तुति, प्रशंसा या यश-गान के आधार पर प्रमाण मानकर प्रसन्नता उत्पन्न करता है। यह व्यक्ति घोष-प्रमाण और घोष-प्रसन्न कहा जाता है।

๑๗๒. กตโม จ ปุคฺคโล ลูขปฺปมาโณ ลูขปฺปสนฺโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล จีวรลูขํ วา ปสฺสิตฺวา ปตฺตลูขํ วา ปสฺสิตฺวา เสนาสนลูขํ วา ปสฺสิตฺวา วิวิธํ วา ทุกฺกรการิกํ ปสฺสิตฺวา ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวา ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ลูขปฺปมาโณ ลูขปฺปสนฺโน.

१७२. और कौन सा व्यक्ति रूक्षता (सादगी) को प्रमाण मानने वाला और रूक्षता पर प्रसन्न होने वाला होता है? यहाँ कोई व्यक्ति चीवर की रूक्षता को देखकर, या पात्र की रूक्षता को देखकर, या शयनासन की रूक्षता को देखकर, या विभिन्न प्रकार के दुष्कर कार्यों को देखकर, उसमें प्रमाण मानकर प्रसन्नता उत्पन्न करता है। यह व्यक्ति रूक्ष-प्रमाण और रूक्ष-प्रसन्न कहा जाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล ธมฺมปฺปมาโณ ธมฺมปฺปสนฺโน? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สีลํ วา ปสฺสิตฺวา สมาธึ วา ปสฺสิตฺวา ปญฺญํ วา ปสฺสิตฺวา ตตฺถ ปมาณํ คเหตฺวา ปสาทํ ชเนติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมปฺปมาโณ ธมฺมปฺปสนฺโน.

और कौन सा व्यक्ति धर्म को प्रमाण मानने वाला और धर्म पर प्रसन्न होने वाला होता है? यहाँ कोई व्यक्ति शील को देखकर, या समाधि को देखकर, या प्रज्ञा को देखकर, उसमें प्रमाण मानकर प्रसन्नता उत्पन्न करता है। यह व्यक्ति धर्म-प्रमाण और धर्म-प्रसन्न कहा जाता है।

๑๗๓. กถญฺจ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน ปรหิตาย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา สีลสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ สีลสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา สมาธิสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ สมาธิสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา ปญฺญาสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ ปญฺญาสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา วิมุตฺติสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ วิมุตฺติสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปทาย สมาทเปติ. เอวํ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน ปรหิตาย.

१७३. और कैसे एक व्यक्ति आत्म-हित के लिए प्रतिपन्न होता है, पर-हित के लिए नहीं? यहाँ कोई व्यक्ति स्वयं शील-सम्पन्न होता है, किन्तु दूसरे को शील-सम्पदा के लिए प्रेरित नहीं करता; स्वयं समाधि-सम्पन्न होता है, किन्तु दूसरे को समाधि-सम्पदा के लिए प्रेरित नहीं करता; स्वयं प्रज्ञा-सम्पन्न होता है, किन्तु दूसरे को प्रज्ञा-सम्पदा के लिए प्रेरित नहीं करता; स्वयं विमुक्ति-सम्पन्न होता है, किन्तु दूसरे को विमुक्ति-सम्पदा के लिए प्रेरित नहीं करता; स्वयं विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन-सम्पन्न होता है, किन्तु दूसरे को विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन-सम्पदा के लिए प्रेरित नहीं करता। इस प्रकार व्यक्ति आत्म-हित के लिए प्रतिपन्न होता है, पर-हित के लिए नहीं।

กถญฺจ ปุคฺคโล ปรหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน อตฺตหิตาย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา น สีลสมฺปนฺโน โหติ, ปรํ สีลสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น สมาธิสมฺปนฺโน โหติ, ปรํ สมาธิสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น ปญฺญาสมฺปนฺโน โหติ, ปรํ ปญฺญาสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น วิมุตฺติสมฺปนฺโน โหติ, ปรํ วิมุตฺติสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺโน โหติ, ปรํ วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปทาย สมาทเปติ. เอวํ ปุคฺคโล ปรหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน อตฺตหิตาย.

और कैसे एक व्यक्ति पर-हित के लिए प्रतिपन्न होता है, आत्म-हित के लिए नहीं? यहाँ कोई व्यक्ति स्वयं शील-सम्पन्न नहीं होता, किन्तु दूसरे को शील-सम्पदा के लिए प्रेरित करता है; स्वयं समाधि-सम्पन्न नहीं होता, किन्तु दूसरे को समाधि-सम्पदा के लिए प्रेरित करता है; स्वयं प्रज्ञा-सम्पन्न नहीं होता, किन्तु दूसरे को प्रज्ञा-सम्पदा के लिए प्रेरित करता है; स्वयं विमुक्ति-सम्पन्न नहीं होता, किन्तु दूसरे को विमुक्ति-सम्पदा के लिए प्रेरित करता है; स्वयं विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन-सम्पन्न नहीं होता, किन्तु दूसरे को विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन-सम्पदा के लिए प्रेरित करता है। इस प्रकार व्यक्ति पर-हित के लिए प्रतिपन्न होता है, आत्म-हित के लिए नहीं।

กถญฺจ [Pg.163] ปุคฺคโล อตฺตหิตาย เจว ปฏิปนฺโน โหติ ปรหิตาย จ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา จ สีลสมฺปนฺโน โหติ, ปรญฺจ สีลสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา จ สมาธิสมฺปนฺโน โหติ, ปรญฺจ สมาธิสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา จ ปญฺญาสมฺปนฺโน โหติ, ปรญฺจ ปญฺญาสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา จ วิมุตฺติสมฺปนฺโน โหติ, ปรญฺจ วิมุตฺติสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา จ วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺโน โหติ, ปรญฺจ วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปทาย สมาทเปติ. เอวํ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย เจว ปฏิปนฺโน โหติ ปรหิตาย จ.

और कैसे एक व्यक्ति आत्म-हित के लिए भी प्रतिपन्न होता है और पर-हित के लिए भी? यहाँ कोई व्यक्ति स्वयं भी शील-सम्पन्न होता है और दूसरे को भी शील-सम्पदा के लिए प्रेरित करता है; स्वयं भी समाधि-सम्पन्न होता है और दूसरे को भी समाधि-सम्पदा के लिए प्रेरित करता है; स्वयं भी प्रज्ञा-सम्पन्न होता है और दूसरे को भी प्रज्ञा-सम्पदा के लिए प्रेरित करता है; स्वयं भी विमुक्ति-सम्पन्न होता है और दूसरे को भी विमुक्ति-सम्पदा के लिए प्रेरित करता है; स्वयं भी विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन-सम्पन्न होता है और दूसरे को भी विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन-सम्पदा के लिए प्रेरित करता है। इस प्रकार व्यक्ति आत्म-हित के लिए भी प्रतिपन्न होता है और पर-हित के लिए भी।

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน ปรหิตาย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อตฺตนา น สีลสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ สีลสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น สมาธิสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ สมาธิสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น ปญฺญาสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ ปญฺญาสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น วิมุตฺติสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ วิมุตฺติสมฺปทาย สมาทเปติ; อตฺตนา น วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปนฺโน โหติ, โน ปรํ วิมุตฺติญาณทสฺสนสมฺปทาย สมาทเปติ. เอวํ ปุคฺคโล เนว อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน โหติ โน ปรหิตาย.

और कैसे एक व्यक्ति न तो अपने हित के लिए और न ही दूसरों के हित के लिए प्रतिपन्न (प्रवृत्त) होता है? यहाँ, कोई व्यक्ति स्वयं न तो शील-संपन्न होता है और न ही दूसरों को शील-संपदा के लिए प्रेरित करता है; स्वयं न तो समाधि-संपन्न होता है और न ही दूसरों को समाधि-संपदा के लिए प्रेरित करता है; स्वयं न तो प्रज्ञा-संपन्न होता है और न ही दूसरों को प्रज्ञा-संपदा के लिए प्रेरित करता है; स्वयं न तो विमुक्ति-संपन्न होता है और न ही दूसरों को विमुक्ति-संपदा के लिए प्रेरित करता है; स्वयं न तो विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन-संपन्न होता है और न ही दूसरों को विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन-संपदा के लिए प्रेरित करता है। इस प्रकार व्यक्ति न तो अपने हित के लिए और न ही दूसरों के हित के लिए प्रतिपन्न होता है।

๑๗๔. กถญฺจ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป โหติ อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อเจลโก โหติ มุตฺตาจาโร หตฺถาปเลขโน, นเอหิภทฺทนฺติโก นติฏฺฐภทฺทนฺติโก นาภิหฏํ น อุทฺทิสฺสกตํ น นิมนฺตนํ สาทิยติ, โส น กุมฺภิมุขา ปฏิคฺคณฺหาติ น กโฬปิมุขา ปฏิคฺคณฺหาติ, น เอฬกมนฺตรํ น ทณฺฑมนฺตรํ น มุสลมนฺตรํ น ทฺวินฺนํ ภุญฺชมานานํ น คพฺภินิยา น ปายมานาย น ปุริสนฺตรคตาย, น สงฺกิตฺตีสุ น ยตฺถ สา อุปฏฺฐิโต โหติ น ยตฺถ มกฺขิกา สณฺฑสณฺฑจารินี, น มจฺฉํ น มํสํ น สุรํ น เมรยํ น ถุโสทกํ ปิวติ. โส เอกาคาริโก วา โหติ เอกาโลปิโก, ทฺวาคาริโก วา โหติ ทฺวาโลปิโก…เป… สตฺตาคาริโก วา โหติ สตฺตาโลปิโก; เอกิสฺสาปิ ทตฺติยา ยาเปติ, ทฺวีหิปิ ทตฺตีหิ ยาเปติ…เป… สตฺตหิปิ ทตฺตีหิ ยาเปติ; เอกาหิกมฺปิ อาหารํ อาหาเรติ, ทฺวีหิกมฺปิ อาหารํ อาหาเรติ…เป… สตฺตาหิกมฺปิ อาหารํ อาหาเรติ. อิติ เอวรูปํ [Pg.164] อฑฺฒมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. โส สากภกฺโข วา โหติ สามากภกฺโข วา โหติ นีวารภกฺโข วา โหติ ททฺทุลภกฺโข วา โหติ หฏภกฺโข วา โหติ กณภกฺโข วา โหติ อาจามภกฺโข วา โหติ ปิญฺญากภกฺโข วา โหติ ติณภกฺโข วา โหติ โคมยภกฺโข วา โหติ, วนมูลผลาหาโร ยาเปติ ปวตฺตผลโภชี. โส สาณานิปิ ธาเรติ มสาณานิปิ ธาเรติ ฉวทุสฺสานิปิ ธาเรติ ปํสุกูลานิปิ ธาเรติ ติรีฏานิปิ ธาเรติ อชินมฺปิ ธาเรติ อชินกฺขิปมฺปิ ธาเรติ กุสจีรมฺปิ ธาเรติ วากจีรมฺปิ ธาเรติ ผลกจีรมฺปิ ธาเรติ เกสกมฺพลมฺปิ ธาเรติ วาฬกมฺพลมฺปิ ธาเรติ อุลูกปกฺขมฺปิ ธาเรติ, เกสมสฺสุโลจโกปิ โหติ เกสมสฺสุโลจนานุโยคมนุยุตฺโต, อุพฺภฏฺฐโกปิ โหติ อาสนปฏิกฺขิตฺโต, อุกฺกุฏิโกปิ โหติ อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโต, กณฺฏกาปสฺสยิโกปิ โหติ กณฺฏกาปสฺสเย เสยฺยํ กปฺเปติ, สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. อิติ เอวรูปํ อเนกวิหิตํ กายสฺส อาตาปนปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. เอวํ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป โหติ อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต.

१७४. और कैसे एक व्यक्ति आत्म-तपी (स्वयं को कष्ट देने वाला) होता है और आत्म-परितापन (स्वयं को सताने) के अभ्यास में लगा रहता है? यहाँ, कोई व्यक्ति नग्न (अचेलक) रहता है, लोकाचार का त्याग कर देता है, हाथों को चाटने वाला होता है; 'आओ भन्ते' कहने पर नहीं आता, 'ठहरो भन्ते' कहने पर नहीं ठहरता; वह न तो सामने लाए गए भोजन को स्वीकार करता है, न विशेष रूप से बनाए गए भोजन को, और न ही निमंत्रण स्वीकार करता है। वह न तो बर्तन के मुख से (भोजन) ग्रहण करता है, न ही टोकरी के मुख से; न देहली के बीच से, न डंडे के बीच से, न मूसल के बीच से; न दो लोगों के भोजन करते समय, न गर्भवती स्त्री से, न स्तनपान कराती स्त्री से, न पुरुष के पास बैठी स्त्री से; न अकाल (संग्रहीत) भोजन से, न जहाँ कुत्ता खड़ा हो, न जहाँ मक्खियाँ भिनभिना रही हों। वह न मछली खाता है, न मांस, न सुरा, न मदिरा, न ही तुषोदक (धान के पानी का आसव) पीता है। वह एक घर से भिक्षा लेने वाला और एक ग्रास खाने वाला होता है, या दो घरों से और दो ग्रास... या सात घरों से और सात ग्रास खाने वाला होता है। वह एक पात्र (दत्ति) से निर्वाह करता है, या दो पात्रों से... या सात पात्रों से। वह एक दिन छोड़कर भोजन करता है, या दो दिन छोड़कर... या सात दिन छोड़कर। इस प्रकार वह आधे महीने तक के अंतराल पर भोजन करने के अभ्यास में लगा रहता है। वह शाक-भक्षी होता है, या साँवा (श्यामाक) खाने वाला, या नीवार (जंगली चावल) खाने वाला, या चमड़े के कतरन खाने वाला, या काई (शैवाल) खाने वाला, या कण (चावल के कण) खाने वाला, या खुरचन (भात की पपड़ी) खाने वाला, या पिण्याक (खली) खाने वाला, या घास खाने वाला, या गोबर खाने वाला होता है; वह वन के कंद-मूल और फलों पर निर्वाह करता है और स्वयं गिरे हुए फलों को खाने वाला होता है। वह सण के वस्त्र धारण करता है, या मिश्रित धागों के वस्त्र, या मुर्दों के कफ़न (शव-वस्त्र), या पांशुकुल (कूड़े के ढेर से उठाए वस्त्र), या पेड़ों की छाल के वस्त्र, या मृगचर्म, या खुरों सहित मृगचर्म, या कुश के वस्त्र, या वल्कल (छाल) के वस्त्र, या लकड़ी की तख्तियों के वस्त्र, या केशों के कंबल, या घोड़े के बालों के कंबल, या उल्लू के पंखों के वस्त्र धारण करता है। वह केश और दाढ़ी उखाड़ने वाला होता है और केश-श्मश्रु-लोचन (बाल उखाड़ने) के अभ्यास में लगा रहता है। वह आसन का त्याग कर निरंतर खड़े रहने वाला होता है। वह उकड़ूँ बैठने वाला होता है और उकड़ूँ बैठने के प्रधान (तप) में लगा रहता है। वह काँटों की शय्या वाला होता है और काँटों की शय्या पर सोता है। वह शाम को तीसरी बार (दिन में तीन बार) जल में प्रवेश करने (स्नान) के अभ्यास में लगा रहता है। इस प्रकार वह शरीर को अनेक प्रकार से तपाने और सताने के अभ्यास में लगा रहता है। इस प्रकार व्यक्ति आत्म-तपी होता है और आत्म-परितापन के अभ्यास में लगा रहता है।

๑๗๕. กถญฺจ ปุคฺคโล ปรนฺตโป โหติ ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โอรพฺภิโก โหติ สูกริโก สากุณิโก มาควิโก ลุทฺโท มจฺฉฆาตโก โจโร โจรฆาตโก โคฆาตโก พนฺธนาคาริโก, เย วา ปนญฺเญปิ เกจิ กุรูรกมฺมนฺตา. เอวํ ปุคฺคโล ปรนฺตโป โหติ ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต.

१७५. और कैसे एक व्यक्ति पर-तपी (दूसरों को कष्ट देने वाला) होता है और दूसरों को सताने के अभ्यास में लगा रहता है? यहाँ, कोई व्यक्ति भेड़ें मारने वाला (कसाई), सूअर मारने वाला, पक्षी मारने वाला, मृग मारने वाला (व्याध), शिकारी, मछुआरा, चोर, वध करने वाला (जल्लाद), गौ-घातक, कारागार का रक्षक (जेलर), या जो कोई भी अन्य क्रूर कर्म करने वाले होते हैं। इस प्रकार व्यक्ति पर-तपी होता है और दूसरों को सताने के अभ्यास में लगा रहता है।

๑๗๖. กถญฺจ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป จ โหติ อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต, ปรนฺตโป จ ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ราชา วา โหติ ขตฺติโย มุทฺธาวสิตฺโต พฺราหฺมโณ วา มหาสาโล. โส ปุรตฺถิเมน นรสฺส นวํ สนฺธาคารํ การาเปตฺวา เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา ขราชินํ นิวาเสตฺวา สปฺปิเตเลน กายํ อพฺภญฺชิตฺวา [Pg.165] มิควิสาเณน ปิฏฺฐึ กณฺฑุวมาโน สนฺธาคารํ ปวิสติ สทฺธึ มเหสิยา พฺราหฺมเณน จ ปุโรหิเตน. โส ตตฺถ อนนฺตรหิตาย ภูมิยา หริตุปลิตฺตาย เสยฺยํ กปฺเปติ. เอกิสฺสา คาวิยา สรูปวจฺฉาย ยํ เอกสฺมึ ถเน ขีรํ โหติ เตน ราชา ยาเปติ, ยํ ทุติยสฺมึ ถเน ขีรํ โหติ เตน มเหสี ยาเปติ, ยํ ตติยสฺมึ ถเน ขีรํ โหติ เตน พฺราหฺมโณ ปุโรหิโต ยาเปติ, ยํ จตุตฺถสฺมึ ถเน ขีรํ โหติ เตน อคฺคึ ชุหติ, อวเสเสน วจฺฉโก ยาเปติ. โส เอวมาห – ‘‘เอตฺตกา อุสภา หญฺญนฺตุ ยญฺญตฺถาย, เอตฺตกา วจฺฉตรา หญฺญนฺตุ ยญฺญตฺถาย, เอตฺตกา วจฺฉตริโย หญฺญนฺตุ ยญฺญตฺถาย, เอตฺตกา อชา หญฺญนฺตุ ยญฺญตฺถาย, เอตฺตกา อุรพฺภา หญฺญนฺตุ ยญฺญตฺถาย, (เอตฺตกา อสฺสา หญฺญนฺตุ ยญฺญตฺถาย) เอตฺตกา รุกฺขา ฉิชฺชนฺตุ ยูปตฺถาย, เอตฺตกา ทพฺภา ลูยนฺตุ พริหิสตฺถายา’’ติ. เยปิสฺส เต โหนฺติ ทาสาติ วา เปสฺสาติ วา กมฺมกราติ วา, เตปิ ทณฺฑตชฺชิตา ภยตชฺชิตา อสฺสุมุขา รุทมานา ปริกมฺมานิ กโรนฺติ. เอวํ ปุคฺคโล อตฺตนฺตโป จ โหติ อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต, ปรนฺตโป จ ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต.

१७६. और कैसे एक व्यक्ति आत्म-तपी भी होता है और आत्म-परितापन के अभ्यास में लगा रहता है, तथा पर-तपी भी होता है और दूसरों को सताने के अभ्यास में लगा रहता है? यहाँ, कोई व्यक्ति क्षत्रिय राजा होता है जिसका राज्याभिषेक हुआ हो, या कोई महाशाल ब्राह्मण होता है। वह नगर के पूर्व में एक नया यज्ञ-शाला (संथागार) बनवाकर, केश और दाढ़ी मुँडाकर, खुरों सहित मृगचर्म धारण कर, शरीर पर घी और तेल मलकर, मृग-शृंग (हिरण के सींग) से पीठ खुजलाते हुए, अपनी पट्टमहिषी (मुख्य रानी) और पुरोहित ब्राह्मण के साथ यज्ञ-शाला में प्रवेश करता है। वह वहाँ बिना बिछौने वाली, गोबर से लीपी हुई भूमि पर सोता है। एक ही रंग के बछड़े वाली एक गाय के एक थन में जो दूध होता है, उससे राजा निर्वाह करता है; दूसरे थन के दूध से रानी निर्वाह करती है; तीसरे थन के दूध से पुरोहित ब्राह्मण निर्वाह करता है; चौथे थन के दूध से वह अग्नि में आहुति देता है; और शेष दूध से बछड़ा निर्वाह करता है। वह इस प्रकार कहता है— 'यज्ञ के लिए इतने बैल मारे जाएँ, यज्ञ के लिए इतने बछड़े मारे जाएँ, यज्ञ के लिए इतनी बछिया मारी जाएँ, यज्ञ के लिए इतने बकरे मारे जाएँ, यज्ञ के लिए इतने भेड़ मारे जाएँ, (यज्ञ के लिए इतने घोड़े मारे जाएँ), यज्ञ-स्तंभ (यूप) के लिए इतने वृक्ष काटे जाएँ, और यज्ञ-वेदी के लिए इतनी डाभ (कुश) काटी जाए।' उसके जो दास, सेवक या कर्मकार होते हैं, वे भी दंड से डरे हुए, भयभीत होकर, अश्रुपूर्ण मुखों के साथ रोते हुए यज्ञ के कार्यों को करते हैं। इस प्रकार व्यक्ति आत्म-तपी भी होता है और आत्म-परितापन के अभ्यास में लगा रहता है, तथा पर-तपी भी होता है और दूसरों को सताने के अभ्यास में लगा रहता है।

๑๗๗. กถญฺจ ปุคฺคโล เนว อตฺตนฺตโป จ โหติ น อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต, น ปรนฺตโป น ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต? โส อนตฺตนฺตโป อปรนฺตโป ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีตีภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรติ.

१७७. और कैसे कोई व्यक्ति न तो स्वयं को तपाने वाला होता है और न ही स्वयं को कष्ट देने के अभ्यास में लगा होता है, और न ही दूसरों को तपाने वाला और न ही दूसरों को कष्ट देने के अभ्यास में लगा होता है? वह न स्वयं को तपाने वाला, न दूसरों को तपाने वाला, इसी जन्म में तृष्णारहित, शांत, शीतल, सुख का अनुभव करने वाला और श्रेष्ठ बने हुए स्वयं के साथ विहार करता है।

อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. ตํ ธมฺมํ สุณาติ คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา อญฺญตรสฺมึ วา กุเล ปจฺจาชาโต[Pg.166]. โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ. โส เตน สทฺธาปฏิลาเภน สมนฺนาคโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘‘สมฺพาโธ ฆราวาโส รชาปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา. นยิทํ สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา เอกนฺตปริปุณฺณํ เอกนฺตปริสุทฺธํ สงฺขลิขิตํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ. ยํนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’’นฺติ! โส อปเรน สมเยน อปฺปํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย อปฺปํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหนฺตํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ.

यहाँ इस लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं—जो अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध, विद्या और चरण से संपन्न, सुगत, लोकविद्, पुरुषों को दमित करने वाले अनुपम सारथि, देवों और मनुष्यों के शास्ता, बुद्ध और भगवान हैं। वे इस देवों, मारों और ब्रह्माओं सहित लोक को, श्रमणों और ब्राह्मणों सहित इस प्रजा को, देवों और मनुष्यों सहित स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर प्रकाशित करते हैं। वे आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अंत में कल्याणकारी, अर्थ सहित और व्यंजन सहित धर्म का उपदेश देते हैं; वे पूर्णतः परिपूर्ण और अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं। उस धर्म को कोई गृहपति, गृहपति का पुत्र या किसी अन्य कुल में उत्पन्न व्यक्ति सुनता है। वह उस धर्म को सुनकर तथागत में श्रद्धा प्राप्त करता है। वह उस श्रद्धा-लाभ से युक्त होकर इस प्रकार विचार करता है—'गृहस्थाश्रम संकीर्ण है, रज (क्लेश) का मार्ग है; प्रव्रज्या खुले आकाश के समान है। घर में रहते हुए इस एकांततः परिपूर्ण, एकांततः शुद्ध और शंख के समान उज्ज्वल ब्रह्मचर्य का पालन करना सुकर नहीं है। क्यों न मैं केश और दाढ़ी मुँड़वाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाऊँ!' वह कुछ समय बाद अल्प या महान भोग-समूह को त्यागकर, अल्प या महान ज्ञाति-परिवर्त (स्वजन-समूह) को त्यागकर, केश और दाढ़ी मुँड़वाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाता है।

๑๗๘. โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน ภิกฺขูนํ สิกฺขาสาชีวสมาปนฺโน ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ลชฺชี ทยาปนฺโน สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรติ.

१७८. वह इस प्रकार प्रव्रजित होकर, भिक्षुओं की शिक्षा और आजीविका से संपन्न होकर, प्राणातिपात (हिंसा) को त्यागकर प्राणातिपात से विरत होता है। वह दंड और शस्त्र को त्याग चुका होता है, लज्जावान और दयालु होता है, और सभी प्राणी-भूतों के हित और अनुकंपा में लगा हुआ विहार करता है।

อทินฺนาทานํ ปหาย อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ ทินฺนาทายี ทินฺนปาฏิกงฺขี, อเถเนน สุจิภูเตน อตฺตนา วิหรติ.

वह अदत्तादान (चोरी) को त्यागकर अदत्तादान से विरत होता है। वह दिए हुए को ही लेने वाला और दिए हुए की ही प्रतीक्षा करने वाला होता है। वह चोरी न करने के कारण स्वयं शुद्ध होकर विहार करता है।

อพฺรหฺมจริยํ ปหาย พฺรหฺมจารี โหติ อาราจารี ปฏิวิรโต เมถุนา คามธมฺมา.

वह अब्रह्मचर्य को त्यागकर ब्रह्मचारी होता है; वह मैथुन रूपी ग्राम-धर्म से दूर रहने वाला और उससे विरत रहने वाला होता है।

มุสาวาทํ ปหาย มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ สจฺจวาที สจฺจสนฺโธ เถโต ปจฺจยิโก อวิสํวาทโก โลกสฺส.

वह मृषावाद (झूठ) को त्यागकर मृषावाद से विरत होता है। वह सत्यवादी, सत्यसंध, स्थिर, विश्वसनीय और लोक को धोखा न देने वाला होता है।

ปิสุณํ วาจํ ปหาย ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ, อิโต สุตฺวา น อมุตฺร อกฺขาตา อิเมสํ เภทาย, อมุตฺร วา สุตฺวา น อิเมสํ อกฺขาตา อมูสํ เภทาย. อิติ ภินฺนานํ วา สนฺธาตา สหิตานํ วา อนุปฺปทาตา สมคฺคาราโม สมคฺครโต สมคฺคนนฺที สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตา โหติ.

वह पिशुन वाणी (चुगली) को त्यागकर पिशुन वाणी से विरत होता है। यहाँ से सुनकर उनके भेद के लिए वहाँ नहीं कहता, और वहाँ से सुनकर इनके भेद के लिए यहाँ नहीं कहता। इस प्रकार वह भेदों को जोड़ने वाला, मित्रों को प्रोत्साहित करने वाला, एकता में प्रसन्न रहने वाला, एकता में रत रहने वाला, एकता में आनंद लेने वाला और एकता करने वाली वाणी बोलने वाला होता है।

ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ. ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ.

वह परुष वाणी (कठोर वचन) को त्यागकर परुष वाणी से विरत होता है। जो वाणी निर्दोष, कान को सुख देने वाली, प्रेममयी, हृदय को छूने वाली, शिष्ट, बहुतों को प्रिय और बहुतों को मनभावन होती है, वह वैसी ही वाणी बोलने वाला होता है।

สมฺผปฺปลาปํ [Pg.167] ปหาย สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต โหติ, กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที นิธานวตึ วาจํ ภาสิตา กาเลน สาปเทสํ ปริยนฺตวตึ อตฺถสํหิตํ.

वह सम्फप्पलाप (व्यर्थ प्रलाप) को त्यागकर सम्फप्पलाप से विरत होता है। वह कालवादी, भूतवादी, अर्थवादी, धर्मवादी और विनयवादी होता है। वह समय पर आधार सहित, परिमित और अर्थपूर्ण वाणी बोलता है जो हृदय में धारण करने योग्य होती है।

๑๗๙. โส พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหติ, เอกภตฺติโก โหติ รตฺตูปรโต วิรโต วิกาลโภชนา, นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต โหติ, มาลาคนฺธวิเลปนธารณมณฺฑนวิภูสนฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ, อุจฺจาสยนมหาสยนา ปฏิวิรโต โหติ, ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ.

१७९. वह बीज-समूह और भूत-समूह (वनस्पति) को नष्ट करने से विरत होता है। वह एकभक्त होता है, रात के भोजन से उपरत और विकाल-भोजन से विरत होता है। वह नाच, गान, वाद्य और तमाशा देखने से विरत होता है। वह माला, गंध और विलेपन धारण करने तथा मंडन और विभूषण के स्थानों से विरत होता है। वह उच्च शयन और महा शयन से विरत होता है। वह जातरूप (सोना) और रजत (चाँदी) स्वीकार करने से विरत होता है।

อามกธญฺญปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, อามกมํสปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, อิตฺถิกุมาริกาปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, ทาสิทาสปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, อเชฬกปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, กุกฺกุฏสูกรปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, หตฺถิควาสฺสวฬวปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, เขตฺตวตฺถุปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ, ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคา ปฏิวิรโต โหติ, กยวิกฺกยา ปฏิวิรโต โหติ, ตุลากูฏกํสกูฏมานกูฏา ปฏิวิรโต โหติ, อุกฺโกฏนวญฺจนนิกติสาจิโยคา ปฏิวิรโต โหติ, เฉทนวธพนฺธนวิปราโมสอาโลปสหสาการา ปฏิวิรโต โหติ.

वह कच्चे अनाज को स्वीकार करने से विरत होता है। वह कच्चे मांस को स्वीकार करने से विरत होता है। वह स्त्रियों और कुमारियों को स्वीकार करने से विरत होता है। वह दासी और दासों को स्वीकार करने से विरत होता है। वह भेड़ और बकरियों को स्वीकार करने से विरत होता है। वह मुर्गे और सूअरों को स्वीकार करने से विरत होता है। वह हाथी, गाय, घोड़े और घोड़ियों को स्वीकार करने से विरत होता है। वह खेत और खलिहान को स्वीकार करने से विरत होता है। वह दूत-कर्म और संदेश पहुँचाने के कार्यों से विरत होता है। वह क्रय-विक्रय से विरत होता है। वह तुला-कूट, कांस्य-कूट और मान-कूट से विरत होता है। वह घूसखोरी, धोखाधड़ी, जालसाजी और कुटिलता के कार्यों से विरत होता है। वह अंग-भंग करने, वध करने, बंधन में डालने, डकैती, लूटपाट और साहस करने से विरत होता है।

๑๘๐. โส สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน. โส เยน เยเนว ปกฺกมติ สมาทาเยว ปกฺกมติ, เสยฺยถาปิ นาม ปกฺขี สกุโณ เยน เยเนว เฑติ สปตฺตภาโรว เฑติ. เอวเมวํ ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน. โส เยน เยเนว ปกฺกมติ สมาทาเยว ปกฺกมติ. โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อนวชฺชสุขํ ปฏิสํเวเทติ.

१८०. वह शरीर की रक्षा के लिए पर्याप्त चीवर से और पेट की रक्षा के लिए पर्याप्त पिंडपात से संतुष्ट होता है। वह जहाँ कहीं भी जाता है, अपने साथ पात्र-चीवर लेकर ही जाता है। जैसे पंखों वाला पक्षी जहाँ कहीं भी उड़ता है, अपने पंखों के भार के साथ ही उड़ता है, वैसे ही भिक्षु शरीर की रक्षा के लिए चीवर से और पेट की रक्षा के लिए पिंडपात से संतुष्ट होता है। वह जहाँ कहीं भी जाता है, उन्हें साथ लेकर ही जाता है। वह इस आर्य शील-स्कंध से संपन्न होकर अपने भीतर निर्दोष सुख का अनुभव करता है।

๑๘๑. โส จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ; โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน [Pg.168] คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โส อิมินา อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อพฺยาเสกสุขํ ปฏิสํเวเทติ.

१८१. वह आँखों से रूप देखकर न तो उसके सामान्य लक्षणों (निमित्त) को ग्रहण करता है और न ही उसके विवरणों (अनुव्यंजन) को। क्योंकि यदि वह चक्षु-इन्द्रिय को असंयत छोड़कर विहार करे, तो लोभ (अभिध्या) और द्वेष (दौर्मनस्य) जैसे पापी अकुशल धर्म उसे सता सकते हैं, इसलिए वह उसके संयम के लिए प्रतिपन्न होता है, चक्षु-इन्द्रिय की रक्षा करता है और चक्षु-इन्द्रिय में संयम प्राप्त करता है। कान से शब्द सुनकर... नाक से गंध सूंघकर... जीभ से रस चखकर... शरीर से स्पर्श का अनुभव कर... मन से धर्म (विचार) जानकर न तो वह निमित्तग्राही होता है और न ही अनुव्यंजनग्राही। क्योंकि यदि वह मन-इन्द्रिय को असंयत छोड़कर विहार करे, तो लोभ और द्वेष जैसे पापी अकुशल धर्म उसे सता सकते हैं, इसलिए वह उसके संयम के लिए प्रतिपन्न होता है, मन-इन्द्रिय की रक्षा करता है और मन-इन्द्रिय में संयम प्राप्त करता है। वह इस श्रेष्ठ आर्य इन्द्रिय-संयम से युक्त होकर अपने भीतर निष्कलंक सुख का अनुभव करता है।

๑๘๒. โส อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ, อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหติ, สมิญฺชิเต ปสาริเต สมฺปชานการี โหติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ สมฺปชานการี โหติ, อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหติ, อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม สมฺปชานการี โหติ, คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ.

१८२. वह आगे बढ़ने और पीछे हटने में सम्प्रजन्य (होश) पूर्वक कार्य करने वाला होता है; सामने देखने और इधर-उधर देखने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है; अंगों को सिकोड़ने और फैलाने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है; संघाटी, पात्र और चीवर धारण करने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है; खाने, पीने, चबाने और स्वाद लेने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है; मल-मूत्र त्याग करने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है; चलने, खड़े होने, बैठने, सोने, जागने, बोलने और मौन रहने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है।

โส อิมินา จ อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต อิมินา จ อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน สมนฺนาคโต อิมินา จ อริเยน สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต อิมาย จ อริยาย สนฺตุฏฺฐิยา สมนฺนาคโต วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ปพฺพตํ กนฺทรํ คิริคุหํ สุสานํ วนปตฺถํ อพฺโภกาสํ ปลาลปุญฺชํ. โส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฏิกฺกนฺโต นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา. โส อภิชฺฌํ โลเก ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรติ, อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ; พฺยาปาทปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต วิหรติ สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี, พฺยาปาทปโทสา จิตฺตํ ปริโสเธติ; ถินมิทฺธํ ปหาย วิคตถินมิทฺโธ วิหรติ อาโลกสญฺญี สโต สมฺปชาโน, ถินมิทฺธา จิตฺตํ ปริโสเธติ; อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหาย อนุทฺธโต วิหรติ อชฺฌตฺตํ วูปสนฺตจิตฺโต, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจา จิตฺตํ ปริโสเธติ; วิจิกิจฺฉํ ปหาย ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิหรติ อกถํกถี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, วิจิกิจฺฉาย จิตฺตํ ปริโสเธติ.

वह इस आर्य शील-स्कंध से युक्त होकर, इस आर्य इन्द्रिय-संयम से युक्त होकर, इस आर्य सति-सम्प्रजन्य से युक्त होकर और इस आर्य संतोष से युक्त होकर किसी विविक्त (एकांत) सेनासन का सेवन करता है—जैसे वन, वृक्ष की जड़, पर्वत, कंदरा, गिरि-गुहा, श्मशान, वन-प्रस्थ, खुला आकाश या पुआल का ढेर। वह भोजन के पश्चात लौटकर, पालथी मारकर, शरीर को सीधा रख और सामने स्मृति (सति) स्थापित कर बैठता है। वह लोक में लोभ को त्यागकर लोभ-रहित चित्त से विहार करता है, लोभ से चित्त को शुद्ध करता है। व्यापाद (द्वेष) को त्यागकर द्वेष-रहित चित्त से विहार करता है और समस्त प्राणी-मात्र के हित की अनुकंपा करने वाला होता है, व्यापाद से चित्त को शुद्ध करता है। स्त्यान-मृद्ध (आलस्य-प्रमाद) को त्यागकर आलस्य-रहित होकर विहार करता है, प्रकाश की संज्ञा वाला, स्मृतिमान और सम्प्रजन्य युक्त होकर स्त्यान-मृद्ध से चित्त को शुद्ध करता है। औद्धत्य-कौकृत्य (उद्धतपन और पछतावा) को त्यागकर शांत चित्त से विहार करता है, औद्धत्य-कौकृत्य से चित्त को शुद्ध करता है। विचिकित्सा (संदेह) को त्यागकर संदेह से पार होकर विहार करता है, कुशल धर्मों में संशय-रहित होकर विचिकित्सा से चित्त को शुद्ध करता है।

๑๘๓. โส อิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ [Pg.169] สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ; วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ; ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ; สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ.

१८३. वह इन पाँच नीवरणों को त्यागकर, प्रज्ञा द्वारा चित्त के उपक्लेशों को दुर्बल कर, काम-भोगों से विविक्त (अलग) होकर और अकुशल धर्मों से विविक्त होकर, वितर्क और विचार सहित, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वितर्क और विचार के शांत होने पर, भीतर की प्रसन्नता और चित्त की एकाग्रता वाले, वितर्क-रहित, विचार-रहित, समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। प्रीति के भी विराग से वह उपेक्षावान होकर विहार करता है, स्मृतिमान और सम्प्रजन्य युक्त होकर शरीर से सुख का अनुभव करता है, जिसके विषय में आर्य कहते हैं—'उपेक्षावान, स्मृतिमान और सुख-विहारी', ऐसे तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। सुख और दुःख के प्रहाण से, और पहले ही सौमनस्य और दौर्मनस्य के अस्त हो जाने से, न-दुःख-न-सुख वाले, उपेक्षा के कारण स्मृति की शुद्धि वाले चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है।

โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป – ‘‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ.

इस प्रकार चित्त के समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्कलंक, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता प्राप्त होने पर, वह पूर्व-निवासों (पिछले जन्मों) के अनुस्मृति-ज्ञान के लिए चित्त को झुकाता है। वह अपने अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों को याद करता है, जैसे—एक जन्म, दो जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाँच जन्म, दस जन्म, बीस जन्म, तीस जन्म, चालीस जन्म, पचास जन्म, सौ जन्म, हज़ार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्त-कल्प, अनेक विवर्त-कल्प, अनेक संवर्त-विवर्त कल्प—'वहाँ मेरा ऐसा नाम था, ऐसा गोत्र था, ऐसा वर्ण था, ऐसा आहार था, ऐसे सुख-दुःख का अनुभव था, ऐसी आयु की सीमा थी; वहाँ से च्युत होकर मैं अमुक स्थान पर उत्पन्न हुआ; वहाँ भी मेरा ऐसा नाम, गोत्र, वर्ण, आहार, सुख-दुःख का अनुभव और आयु की सीमा थी; वहाँ से च्युत होकर मैं यहाँ उत्पन्न हुआ हूँ।' इस प्रकार वह आकार और विवरण सहित अपने अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों को याद करता है।

๑๘๔. โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต สตฺตานํ จุตูปปาตญาณาย จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ – ‘‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา, วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา, มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา, อริยานํ อุปวาทกา, มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา. อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน [Pg.170] สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’’ติ. โส อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ, สุคเต ทุคฺคเต ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ.

१८४. वह इस प्रकार समाहित चित्त के परिशुद्ध, निर्मल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदुभूत, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त होने पर, सत्त्वों के च्युति और उपपाद (मृत्यु और पुनर्जन्म) के ज्ञान के लिए चित्त को झुकाता है। वह विशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मानवीय दृष्टि से परे है, सत्त्वों को देखता है—च्युत होते हुए और उत्पन्न होते हुए; हीन और प्रणीत; सुवर्ण और दुर्वर्ण; सुगति और दुर्गति को प्राप्त सत्त्वों को उनके कर्मों के अनुसार जानता है—'अहो! ये सत्त्व काया के दुराचार से युक्त थे, वाणी के दुराचार से युक्त थे, मन के दुराचार से युक्त थे; आर्यों की निंदा करने वाले थे, मिथ्या दृष्टि वाले थे और मिथ्या दृष्टि के कर्मों को अपनाने वाले थे। वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न हुए हैं। अथवा, ये सत्त्व काया के सुचरित से युक्त थे, वाणी के सुचरित से युक्त थे, मन के सुचरित से युक्त थे; आर्यों की निंदा न करने वाले थे, सम्यक दृष्टि वाले थे और सम्यक दृष्टि के कर्मों को अपनाने वाले थे। वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुए हैं।' इस प्रकार वह विशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मानवीय दृष्टि से परे है, सत्त्वों को देखता है—च्युत होते हुए और उत्पन्न होते हुए; हीन और प्रणीत; सुवर्ण और दुर्वर्ण; सुगति और दुर्गति को प्राप्त सत्त्वों को उनके कर्मों के अनुसार जानता है।

๑๘๕. โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อิเม อาสวา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล เนว อตฺตนฺตโป จ โหติ น อตฺตปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต, น ปรนฺตโป น ปรปริตาปนานุโยคมนุยุตฺโต. โส อนตฺตนฺตโป อปรนฺตโป ทิฏฺเฐว ธมฺเม นิจฺฉาโต นิพฺพุโต สีตีภูโต สุขปฺปฏิสํเวที พฺรหฺมภูเตน อตฺตนา วิหรติ.

१८५. वह इस प्रकार समाहित चित्त के परिशुद्ध, निर्मल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदुभूत, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त होने पर, आस्रवों के क्षय के ज्ञान के लिए चित्त को झुकाता है। वह 'यह दुःख है' ऐसा यथार्थतः जानता है, 'यह दुःख का समुदाय है' ऐसा यथार्थतः जानता है, 'यह दुःख का निरोध है' ऐसा यथार्थतः जानता है, 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' ऐसा यथार्थतः जानता है। 'ये आस्रव हैं' ऐसा यथार्थतः जानता है, 'यह आस्रव का समुदाय है' ऐसा यथार्थतः जानता है, 'यह आस्रव का निरोध है' ऐसा यथार्थतः जानता है, 'यह आस्रव-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' ऐसा यथार्थतः जानता है। इस प्रकार जानते और देखते हुए उसका चित्त कामास्रव से भी विमुक्त हो जाता है, भवास्रव से भी विमुक्त हो जाता है और अविद्यास्रव से भी विमुक्त हो जाता है। विमुक्त होने पर 'विमुक्त हूँ' ऐसा ज्ञान होता है। 'जाति क्षीण हो गई है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस जीवन के अतिरिक्त और कुछ शेष नहीं है'—ऐसा वह जानता है। ऐसा पुद्गल न तो स्वयं को तपाने वाला होता है और न ही स्वयं को कष्ट देने के अभ्यास में लगा होता है, न ही दूसरों को तपाने वाला और न ही दूसरों को कष्ट देने के अभ्यास में लगा होता है। वह न स्वयं को तपाने वाला, न दूसरों को तपाने वाला, इसी जन्म में तृष्णा-रहित, शांत, शीतल और सुख का अनुभव करने वाला होकर ब्रह्मभूत आत्मा के साथ विहार करता है।

๑๘๖. กตโม จ ปุคฺคโล สราโค? ยสฺส ปุคฺคลสฺส ราโค อปฺปหีโน, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สราโค’’.

१८६. कौन सा पुद्गल राग-युक्त (सरागो) है? जिस पुद्गल का राग प्रहीण नहीं हुआ है, वह पुद्गल 'राग-युक्त' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล สโทโส? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โทโส อปฺปหีโน, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สโทโส’’.

कौन सा पुद्गल द्वेष-युक्त (सदोषो) है? जिस पुद्गल का द्वेष प्रहीण नहीं हुआ है, वह पुद्गल 'द्वेष-युक्त' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล สโมโห? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โมโห อปฺปหีโน, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สโมโห’’.

कौन सा पुद्गल मोह-युक्त (समोहो) है? जिस पुद्गल का मोह प्रहीण नहीं हुआ है, वह पुद्गल 'मोह-युक्त' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล สมาโน? ยสฺส ปุคฺคลสฺส มาโน อปฺปหีโน, อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมาโน’’.

कौन सा पुद्गल मान-युक्त (समानो) है? जिस पुद्गल का मान प्रहीण नहीं हुआ है, वह पुद्गल 'मान-युक्त' कहलाता है।

๑๘๗. กถญฺจ [Pg.171] ปุคฺคโล ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ, น ลาภี โลกุตฺตรมคฺคสฺส วา ผลสฺส วา. เอวํ ปุคฺคโล ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย.

१८७. कैसे पुद्गल को आध्यात्मिक चित्त-शमथ का लाभ होता है, किंतु अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना का लाभ नहीं होता? यहाँ कोई पुद्गल रूप-सम्बन्धी या अरूप-सम्बन्धी समापत्तियों का लाभ प्राप्त करता है, किंतु लोकोत्तर मार्ग या फल का लाभ प्राप्त नहीं करता। इस प्रकार पुद्गल को आध्यात्मिक चित्त-शमथ का लाभ होता है, किंतु अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना का लाभ नहीं होता।

กถญฺจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย, น ลาภี อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ โลกุตฺตรมคฺคสฺส วา ผลสฺส วา, น ลาภี รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ. เอวํ ปุคฺคโล ลาภี โหติ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย, น ลาภี อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส.

कैसे पुद्गल को अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना का लाभ होता है, किंतु आध्यात्मिक चित्त-शमथ का लाभ नहीं होता? यहाँ कोई पुद्गल लोकोत्तर मार्ग या फल का लाभ प्राप्त करता है, किंतु रूप-सम्बन्धी या अरूप-सम्बन्धी समापत्तियों का लाभ प्राप्त नहीं करता। इस प्रकार पुद्गल को अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना का लाभ होता है, किंतु आध्यात्मिक चित्त-शमथ का लाभ नहीं होता।

กถญฺจ ปุคฺคโล ลาภี เจว โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, ลาภี จ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ, ลาภี โลกุตฺตรมคฺคสฺส วา ผลสฺส วา. เอวํ ปุคฺคโล ลาภี เจว โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, ลาภี จ อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย.

कैसे पुद्गल को आध्यात्मिक चित्त-शमथ का लाभ भी होता है और अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना का लाभ भी होता है? यहाँ कोई पुद्गल रूप-सम्बन्धी या अरूप-सम्बन्धी समापत्तियों का लाभ प्राप्त करता है और लोकोत्तर मार्ग या फल का लाभ भी प्राप्त करता है। इस प्रकार पुद्गल को आध्यात्मिक चित्त-शमथ का लाभ भी होता है और अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना का लाभ भी होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล เนว ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล เนว ลาภี โหติ รูปสหคตานํ วา อรูปสหคตานํ วา สมาปตฺตีนํ, น ลาภี โลกุตฺตรมคฺคสฺส วา ผลสฺส วา. เอวํ ปุคฺคโล เนว ลาภี โหติ อชฺฌตฺตํ เจโตสมถสฺส, น ลาภี อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาย.

कैसे पुद्गल को न तो आध्यात्मिक चित्त-शमथ का लाभ होता है और न ही अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना का लाभ होता है? यहाँ कोई पुद्गल न तो रूप-सम्बन्धी या अरूप-सम्बन्धी समापत्तियों का लाभ प्राप्त करता है और न ही लोकोत्तर मार्ग या फल का लाभ प्राप्त करता है। इस प्रकार पुद्गल को न तो आध्यात्मिक चित्त-शमथ का लाभ होता है और न ही अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना का लाभ होता है।

๑๘๘. กตโม จ ปุคฺคโล อนุโสตคามี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเม จ ปฏิเสวติ ปาปญฺจ กมฺมํ กโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘อนุโสตคามี’’.

१८८. कौन सा पुद्गल अनुस्रोतगामी है? यहाँ कोई पुद्गल कामनाओं का सेवन करता है और पाप कर्म करता है। यह पुद्गल 'अनुस्रोतगामी' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล ปฏิโสตคามี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเม จ น ปฏิเสวติ ปาปญฺจ กมฺมํ น กโรติ. โส สหาปิ ทุกฺเขน สหาปิ โทมนสฺเสน อสฺสุมุเขนปิ รุทมาโน ปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ จรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ปฏิโสตคามี’’.

कौन सा पुद्गल प्रतिस्रोतगामी है? यहाँ कोई पुद्गल कामनाओं का सेवन नहीं करता और पाप कर्म नहीं करता। वह दुःख और दौर्मनस्य के साथ, अश्रुपूर्ण मुख से रोते हुए भी, परिपूर्ण और परिशुद्ध ब्रह्मचर्य का पालन करता है। यह पुद्गल 'प्रतिस्रोतगामी' कहलाता है।

กตโม [Pg.172] จ ปุคฺคโล ฐิตตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘ฐิตตฺโต’’.

कौन सा पुद्गल 'स्थित-आत्मा' (स्थिर स्वभाव वाला) है? यहाँ कोई पुद्गल पाँच निचले संयोजनों के क्षय से औपपातिक होता है, वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करने वाला होता है और उस लोक से वापस न लौटने वाला होता है। इस पुद्गल को 'स्थित-आत्मा' कहा जाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ติณฺโณ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ.

कौन सा पुद्गल पार किया हुआ, दूसरे तट पर पहुँचा हुआ, स्थल (निर्वाण) पर स्थित ब्राह्मण है? यहाँ कोई पुद्गल आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करता है। इस पुद्गल को 'पार किया हुआ, दूसरे तट पर पहुँचा हुआ, स्थल पर स्थित ब्राह्मण' कहा जाता है।

๑๘๙. กถญฺจ ปุคฺคโล อปฺปสฺสุโต โหติ สุเตน อนุปปนฺโน? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส อปฺปกํ สุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ตสฺส อปฺปกสฺส สุตสฺส น อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ ปุคฺคโล อปฺปสฺสุโต โหติ สุเตน อนุปปนฺโน.

१८९. पुद्गल कैसे अल्पश्रुत और श्रुत से अपूर्ण होता है? यहाँ इस शासन में किसी पुद्गल का श्रुत (ज्ञान) थोड़ा होता है—सुत्त, गेय, व्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधर्म और वेदल्ल। वह उस थोड़े से श्रुत के अर्थ को न जानकर और धर्म (पालि) को न जानकर धर्म के अनुकूल धर्म का आचरण करने वाला नहीं होता है। इस प्रकार पुद्गल अल्पश्रुत और श्रुत से अपूर्ण होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อปฺปสฺสุโต โหติ สุเตน อุปปนฺโน? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส อปฺปกํ สุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ตสฺส อปฺปกสฺส สุตสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ ปุคฺคโล อปฺปสฺสุโต โหติ สุเตน อุปปนฺโน.

पुद्गल कैसे अल्पश्रुत और श्रुत से पूर्ण होता है? यहाँ इस शासन में किसी पुद्गल का श्रुत थोड़ा होता है—सुत्त, गेय, व्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधर्म और वेदल्ल। वह उस थोड़े से श्रुत के अर्थ को जानकर और धर्म को जानकर धर्म के अनुकूल धर्म का आचरण करने वाला होता है। इस प्रकार पुद्गल अल्पश्रुत और श्रुत से पूर्ण होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล พหุสฺสุโต โหติ สุเตน อนุปปนฺโน? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส พหุกํ สุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ตสฺส พหุกสฺส สุตสฺส น อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ ปุคฺคโล พหุสฺสุโต โหติ สุเตน อนุปปนฺโน.

पुद्गल कैसे बहुश्रुत और श्रुत से अपूर्ण होता है? यहाँ इस शासन में किसी पुद्गल का श्रुत बहुत होता है—सुत्त, गेय, व्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधर्म और वेदल्ल। वह उस बहुत से श्रुत के अर्थ को न जानकर और धर्म को न जानकर धर्म के अनुकूल धर्म का आचरण करने वाला नहीं होता है। इस प्रकार पुद्गल बहुश्रुत और श्रुत से अपूर्ण होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล พหุสฺสุโต โหติ สุเตน อุปปนฺโน? อิเธกจฺจสฺส ปุคฺคลสฺส พหุกํ สุตํ โหติ สุตฺตํ เคยฺยํ เวยฺยากรณํ คาถํ อุทานํ อิติวุตฺตกํ ชาตกํ อพฺภุตธมฺมํ เวทลฺลํ. โส ตสฺส พหุกสฺส สุตสฺส อตฺถมญฺญาย ธมฺมมญฺญาย ธมฺมานุธมฺมปฺปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ ปุคฺคโล พหุสฺสุโต โหติ สุเตน อุปปนฺโน.

पुद्गल कैसे बहुश्रुत और श्रुत से पूर्ण होता है? यहाँ इस शासन में किसी पुद्गल का श्रुत बहुत होता है—सुत्त, गेय, व्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधर्म और वेदल्ल। वह उस बहुत से श्रुत के अर्थ को जानकर और धर्म को जानकर धर्म के अनुकूल धर्म का आचरण करने वाला होता है। इस प्रकार पुद्गल बहुश्रुत और श्रुत से पूर्ण होता है।

๑๙๐. กตโม [Pg.173] จ ปุคฺคโล สมณมจโล? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโน. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมณมจโล’’.

१९०. कौन सा पुद्गल 'अचल श्रमण' है? यहाँ कोई पुद्गल तीन संयोजनों के क्षय से स्रोतापन्न होता है, जिसका पतन नहीं होता, जो नियत है और संबोधि ही जिसका परम लक्ष्य है। इस पुद्गल को 'अचल श्रमण' कहा जाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล สมณปทุโม? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา สกทาคามี โหติ, สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมณปทุโม’’.

कौन सा पुद्गल 'पद्म श्रमण' है? यहाँ कोई पुद्गल तीन संयोजनों के क्षय से और राग, द्वेष तथा मोह की तनुता (क्षीणता) से सकदागामी होता है, जो केवल एक बार इस लोक में आकर दुखों का अंत करता है। इस पुद्गल को 'पद्म श्रमण' कहा जाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล สมณปุณฺฑรีโก? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมณปุณฺฑรีโก’’.

कौन सा पुद्गल 'पुण्डरीक श्रमण' है? यहाँ कोई पुद्गल पाँच निचले संयोजनों के क्षय से औपपातिक होता है, वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करने वाला होता है और उस लोक से वापस न लौटने वाला होता है। इस पुद्गल को 'पुण्डरीक श्रमण' कहा जाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล สมเณสุ สมณสุขุมาโล? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ‘‘สมเณสุ สมณสุขุมาโล’’ติ.

श्रमणों में कौन सा पुद्गल 'सुकुमार श्रमण' है? यहाँ कोई पुद्गल आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करता है। इस पुद्गल को 'श्रमणों में सुकुमार श्रमण' कहा जाता है।

จตุกฺกนิทฺเทโส.

चतुष्क निर्देश समाप्त।

๕. ปญฺจกปุคฺคลปญฺญตฺติ

५. पंचक पुद्गलप्रज्ञप्ति

๑๙๑. ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล อารภติ จ วิปฺปฏิสารี จ โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, โส เอวมสฺส วจนีโย – ‘‘อายสฺมโต โข อารมฺภชา อาสวา สํวิชฺชนฺติ, วิปฺปฏิสารชา อาสวา ปวฑฺฒนฺติ. สาธุ วตายสฺมา อารมฺภเช อาสเว ปหาย วิปฺปฏิสารเช อาสเว ปฏิวิโนเทตฺวา จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาเวตุ. เอวมายสฺมา อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลน สมสโม ภวิสฺสตี’’ติ.

१९१. उनमें से जो पुद्गल उल्लंघन भी करता है और पश्चाताप भी करता है, और वह उस चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को यथार्थ रूप से नहीं जानता जहाँ उसके उत्पन्न हुए वे पापमय अकुशल धर्म पूर्णतः निरुद्ध हो जाते हैं, उसे इस प्रकार कहना चाहिए—'आयुष्मान् के उल्लंघन से उत्पन्न आस्रव विद्यमान हैं और पश्चाताप से उत्पन्न आस्रव बढ़ रहे हैं। अच्छा हो कि आयुष्मान् उल्लंघन से उत्पन्न आस्रवों को त्यागकर और पश्चाताप से उत्पन्न आस्रवों को दूर कर चित्त और प्रज्ञा की भावना करें। इस प्रकार आयुष्मान् इस पाँचवें पुद्गल के समान हो जाएँगे।'

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา [Pg.174] อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, โส เอวมสฺส วจนีโย – ‘‘อายสฺมโต โข อารมฺภชา อาสวา สํวิชฺชนฺติ, วิปฺปฏิสารชา อาสวา นปฺปวฑฺฒนฺติ. สาธุ วตายสฺมา อารมฺภเช อาสเว ปหาย จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาเวตุ. เอวมายสฺมา อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลน สมสโม ภวิสฺสตี’’ติ.

उनमें से जो पुद्गल उल्लंघन तो करता है किंतु पश्चाताप नहीं करता, और वह उस चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को यथार्थ रूप से नहीं जानता जहाँ उसके उत्पन्न हुए वे पापमय अकुशल धर्म पूर्णतः निरुद्ध हो जाते हैं, उसे इस प्रकार कहना चाहिए—'आयुष्मान् के उल्लंघन से उत्पन्न आस्रव विद्यमान हैं, किंतु पश्चाताप से उत्पन्न आस्रव नहीं बढ़ रहे हैं। अच्छा हो कि आयुष्मान् उल्लंघन से उत्पन्न आस्रवों को त्यागकर चित्त और प्रज्ञा की भावना करें। इस प्रकार आयुष्मान् इस पाँचवें पुद्गल के समान हो जाएँगे।'

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล น อารภติ วิปฺปฏิสารี โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต อุปฺปนฺนา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, โส เอวมสฺส วจนีโย – ‘‘อายสฺมโต โข อารมฺภชา อาสวา น สํวิชฺชนฺติ, วิปฺปฏิสารชา อาสวา ปวฑฺฒนฺติ. สาธุ วตายสฺมา วิปฺปฏิสารเช อาสเว ปฏิวิโนเทตฺวา จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาเวตุ. เอวมายสฺมา อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลน สมสโม ภวิสฺสตี’’ติ.

उनमें से जो पुद्गल उल्लंघन तो नहीं करता किंतु पश्चाताप करता है, और वह उस चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को यथार्थ रूप से नहीं जानता जहाँ उसके उत्पन्न हुए वे पापमय अकुशल धर्म पूर्णतः निरुद्ध हो जाते हैं, उसे इस प्रकार कहना चाहिए—'आयुष्मान् के उल्लंघन से उत्पन्न आस्रव विद्यमान नहीं हैं, किंतु पश्चाताप से उत्पन्न आस्रव बढ़ रहे हैं। अच्छा हो कि आयुष्मान् पश्चाताप से उत्पन्न आस्रवों को दूर कर चित्त और प्रज्ञा की भावना करें। इस प्रकार आयुष्मान् इस पाँचवें पुद्गल के समान हो जाएँगे।'

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล น อารภติ น วิปฺปฏิสารี โหติ, ตญฺจ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ยตฺถสฺส เต ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, โส เอวมสฺส วจนีโย – ‘‘อายสฺมโต โข อารมฺภชา อาสวา น สํวิชฺชนฺติ, วิปฺปฏิสารชา อาสวา นปฺปวฑฺฒนฺติ. สาธุ วตายสฺมา จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาเวตุ. เอวมายสฺมา อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลน สมสโม ภวิสฺสตี’’ติ. อิเม จตฺตาโร ปุคฺคลา อมุนา ปญฺจเมน ปุคฺคเลน เอวํ โอวทิยมานา เอวํ อนุสาสิยมานา อนุปุพฺเพน อาสวานํ ขยํ ปาปุณนฺติ.

उनमें से, जो व्यक्ति न तो अपराध (आपत्ति) करता है और न ही पश्चाताप करता है, किंतु वह उस चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को यथार्थ रूप में नहीं जानता, जहाँ उसके वे पापमय अकुशल धर्म पूर्णतः निरुद्ध हो जाते हैं, उसे ऐसा कहना चाहिए— 'आयुष्मान् के पास अपराध से उत्पन्न होने वाले आस्रव नहीं हैं, पश्चाताप से उत्पन्न होने वाले आस्रव नहीं बढ़ते हैं। अच्छा हो कि आयुष्मान् चित्त और प्रज्ञा की भावना करें। इस प्रकार आयुष्मान् इस पाँचवें व्यक्ति के समान हो जाएँगे।' ये चार व्यक्ति इस पाँचवें व्यक्ति द्वारा इस प्रकार उपदेश दिए जाने पर और इस प्रकार अनुशासित किए जाने पर क्रमशः आस्रवों के क्षय को प्राप्त होते हैं।

๑๙๒. กถญฺจ ปุคฺคโล ทตฺวา อวชานาติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ยสฺส ปุคฺคลสฺส เทติ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปจฺจยเภสชฺชปริกฺขารํ, ตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘อหํ ทมฺมิ, อยํ ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ, ตเมนํ ทตฺวา อวชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล ทตฺวา อวชานาติ.

१९२. कोई व्यक्ति दान देकर कैसे अनादर करता है? यहाँ कोई व्यक्ति किसी अन्य व्यक्ति को चीवर, पिण्डपात, शयनासन और ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिष्कार (दवाइयाँ) देता है, और उसके मन में ऐसा विचार आता है— 'मैं देता हूँ, यह ग्रहण करता है', और वह दान देकर उसका अनादर करता है। इस प्रकार व्यक्ति दान देकर अनादर करता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล สํวาเสน อวชานาติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล เยน ปุคฺคเลน สทฺธึ สํวสติ ทฺเว วา ตีณิ วา วสฺสานิ, ตเมนํ สํวาเสน อวชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล สํวาเสน อวชานาติ.

कोई व्यक्ति साथ रहने (सहवास) से कैसे अनादर करता है? यहाँ कोई व्यक्ति किसी अन्य व्यक्ति के साथ दो या तीन वर्ष तक रहता है, और वह साथ रहने के कारण उसका अनादर करता है। इस प्रकार व्यक्ति साथ रहने से अनादर करता है।

กถญฺจ [Pg.175] ปุคฺคโล อาเธยฺยมุโข โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปรสฺส วณฺเณ วา อวณฺเณ วา ภาสิยมาเน ขิปฺปญฺเญว อธิมุจฺจิตา โหติ. เอวํ ปุคฺคโล อาเธยฺยมุโข โหติ.

कोई व्यक्ति दूसरों की बातों में आने वाला (आधेयमुख) कैसे होता है? यहाँ कोई व्यक्ति, जब दूसरे के गुणों या अवगुणों की चर्चा की जा रही हो, तो तुरंत ही उस पर विश्वास कर लेता है। इस प्रकार व्यक्ति दूसरों की बातों में आने वाला होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล โลโล โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อิตฺตรสทฺโธ โหติ อิตฺตรภตฺตี อิตฺตรเปโม อิตฺตรปฺปสาโท. เอวํ ปุคฺคโล โลโล โหติ.

कोई व्यक्ति चंचल (लोल) कैसे होता है? यहाँ कोई व्यक्ति अल्प श्रद्धा वाला, अल्प भक्ति वाला, अल्प प्रेम वाला और अल्प प्रसन्नता वाला होता है। इस प्रकार व्यक्ति चंचल होता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล มนฺโท โมมูโห โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กุสลากุสเล ธมฺเม น ชานาติ, สาวชฺชานวชฺเช ธมฺเม น ชานาติ, หีนปฺปณีเต ธมฺเม น ชานาติ, กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาเค ธมฺเม น ชานาติ. เอวํ ปุคฺคโล มนฺโท โมมูโห โหติ.

कोई व्यक्ति मंद और अत्यंत मूढ़ कैसे होता है? यहाँ कोई व्यक्ति कुशल और अकुशल धर्मों को नहीं जानता, सदोष और निर्दोष धर्मों को नहीं जानता, हीन और उत्तम धर्मों को नहीं जानता, और कृष्ण (काले) तथा शुक्ल (सफेद) के भेद वाले धर्मों को नहीं जानता। इस प्रकार व्यक्ति मंद और अत्यंत मूढ़ होता है।

๑๙๓. ตตฺถ กตเม ปญฺจ โยธาชีวูปมา ปุคฺคลา? ปญฺจ โยธาชีวา – อิเธกจฺโจ โยธาชีโว รชคฺคญฺเญว ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ สงฺคามํ โอตริตุํ. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว โหติ. อยํ ปฐโม โยธาชีโว สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ.

१९३. वहाँ योद्धाओं के समान पाँच व्यक्ति कौन से हैं? पाँच प्रकार के योद्धा होते हैं— यहाँ कोई योद्धा केवल धूल उड़ती देखकर ही हतोत्साहित हो जाता है, विचलित हो जाता है, स्थिर नहीं रह पाता और युद्धभूमि में उतरने का साहस नहीं कर पाता। इस प्रकार का भी यहाँ कोई योद्धा होता है। यह संसार में विद्यमान पहला योद्धा है।

ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ, อปิ จ โข ธชคฺคญฺเญว ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ สงฺคามํ โอตริตุํ. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว โหติ. อยํ ทุติโย โยธาชีโว สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ.

फिर, यहाँ कोई योद्धा धूल को तो सहन कर लेता है, किंतु केवल ध्वजा के अग्रभाग को देखकर ही हतोत्साहित हो जाता है, विचलित हो जाता है, स्थिर नहीं रह पाता और युद्धभूमि में उतरने का साहस नहीं कर पाता। इस प्रकार का भी यहाँ कोई योद्धा होता है। यह संसार में विद्यमान दूसरा योद्धा है।

ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ, อปิ จ โข อุสฺสารณญฺเญว สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ สงฺคามํ โอตริตุํ. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว โหติ. อยํ ตติโย โยธาชีโว สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ.

फिर, यहाँ कोई योद्धा धूल को सहन कर लेता है, ध्वजा के अग्रभाग को सहन कर लेता है, किंतु केवल (युद्ध की) गर्जना सुनकर ही हतोत्साहित हो जाता है, विचलित हो जाता है, स्थिर नहीं रह पाता और युद्धभूमि में उतरने का साहस नहीं कर पाता। इस प्रकार का भी यहाँ कोई योद्धा होता है। यह संसार में विद्यमान तीसरा योद्धा है।

ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ สหติ อุสฺสารณํ, อปิ จ โข สมฺปหาเร หญฺญติ พฺยาปชฺชติ. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว โหติ. อยํ จตุตฺโถ โยธาชีโว สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ.

फिर, यहाँ कोई योद्धा धूल को सहन कर लेता है, ध्वजा के अग्रभाग को सहन कर लेता है, गर्जना को सहन कर लेता है, किंतु प्रहार होने पर वह घायल हो जाता है और व्यथित हो जाता है। इस प्रकार का भी यहाँ कोई योद्धा होता है। यह संसार में विद्यमान चौथा योद्धा है।

ปุน [Pg.176] จปรํ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ สหติ อุสฺสารณํ สหติ สมฺปหารํ. โส ตํ สงฺคามํ อภิวิชินิตฺวา วิชิตสงฺคาโม ตเมว สงฺคามสีสํ อชฺฌาวสติ. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ โยธาชีโว โหติ. อยํ ปญฺจโม โยธาชีโว สนฺโต สํวิชฺชมาโน โลกสฺมึ. อิเม ปญฺจ โยธาชีวา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมึ.

फिर, यहाँ कोई योद्धा धूल को सहन कर लेता है, ध्वजा के अग्रभाग को सहन कर लेता है, गर्जना को सहन कर लेता है, प्रहार को सहन कर लेता है। वह उस युद्ध को जीतकर, विजयी होकर उसी युद्ध के अग्रभाग (विजित क्षेत्र) पर अधिकार कर लेता है। इस प्रकार का भी यहाँ कोई योद्धा होता है। यह संसार में विद्यमान पाँचवाँ योद्धा है। ये पाँच प्रकार के योद्धा संसार में विद्यमान हैं।

๑๙๔. เอวเมวํ ปญฺจิเม โยธาชีวูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา ภิกฺขูสุ. กตเม ปญฺจ? อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ รชคฺคญฺเญว ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. กิมสฺส รชคฺคสฺมึ? อิธ ภิกฺขุ สุณาติ – ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา กุมารี วา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา’’ติ. โส ตํ สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. อิทมสฺส รชคฺคสฺมึ.

१९४. इसी प्रकार, भिक्षुओं में भी योद्धाओं के समान ये पाँच व्यक्ति विद्यमान हैं। वे पाँच कौन से हैं? यहाँ कोई भिक्षु केवल धूल को देखकर ही हतोत्साहित हो जाता है, विचलित हो जाता है, स्थिर नहीं रह पाता, ब्रह्मचर्य का पालन करने में समर्थ नहीं होता, और अपनी दुर्बलता को प्रकट कर, शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था (गृहस्थ जीवन) में लौट जाता है। उसके लिए धूल क्या है? यहाँ भिक्षु सुनता है— 'अमुक गाँव या कस्बे में कोई स्त्री या युवती अत्यंत रूपवती, दर्शनीय, मनमोहक और परम वर्ण-सौन्दर्य से युक्त है।' वह उसे सुनकर ही हतोत्साहित हो जाता है, विचलित हो जाता है, स्थिर नहीं रह पाता, ब्रह्मचर्य का पालन करने में समर्थ नहीं होता, और अपनी दुर्बलता को प्रकट कर, शिक्षा का त्याग कर हीन अवस्था में लौट जाता है। यही उसके लिए धूल है।

เสยฺยถาปิ โส โยธาชีโว รชคฺคญฺเญว ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ สงฺคามํ โอตริตุํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โหติ. อยํ ปฐโม โยธาชีวูปโม ปุคฺคโล สนฺโต สํวิชฺชมาโน ภิกฺขูสุ.

जैसे वह योद्धा केवल धूल को देखकर ही हतोत्साहित हो जाता है, विचलित हो जाता है, स्थिर नहीं रह पाता और युद्धभूमि में उतरने का साहस नहीं कर पाता, उसी के समान यह व्यक्ति है। इस प्रकार का भी यहाँ कोई व्यक्ति होता है। यह भिक्षुओं में विद्यमान पहला योद्धा-समान व्यक्ति है।

๑๙๕. ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ สหติ รชคฺคํ, อปิ จ โข ธชคฺคญฺเญว ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. กิมสฺส ธชคฺคสฺมึ? อิธ ภิกฺขุ น เหว โข สุณาติ – ‘‘อสุกสฺมึ นาม คาเม วา นิคเม วา อิตฺถี วา กุมารี วา อภิรูปา ทสฺสนียา ปาสาทิกา ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตา’’ติ, อปิ จ โข สามํ ปสฺสติ อิตฺถึ วา กุมารึ วา อภิรูปํ ทสฺสนียํ ปาสาทิกํ ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคตํ. โส ตํ ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. อิทมสฺส ธชคฺคสฺมึ.

१९५. फिर और भी, यहाँ इस शासन में कोई भिक्षु धूल के बादलों (शत्रु सेना की धूल) को तो सहन कर लेता है, किन्तु ध्वजा के अग्रभाग को देखते ही वह हतोत्साहित हो जाता है, विचलित हो जाता है, स्थिर नहीं रह पाता, ब्रह्मचर्य का पालन करने में समर्थ नहीं होता, अपनी दुर्बलता प्रकट कर शिक्षा का त्याग कर हीन (गृहस्थ) जीवन में लौट आता है। उसके लिए 'ध्वजा का अग्रभाग' क्या है? यहाँ भिक्षु केवल यह नहीं सुनता कि 'अमुक गाँव या कस्बे में कोई स्त्री या कुमारी अत्यंत रूपवती, दर्शनीय, मनमोहक और परम वर्ण-सौन्दर्य से युक्त है', बल्कि वह स्वयं उस रूपवती, दर्शनीय, मनमोहक और परम वर्ण-सौन्दर्य से युक्त स्त्री या कुमारी को देखता है। उसे देखकर वह हतोत्साहित हो जाता है, विचलित हो जाता है, स्थिर नहीं रह पाता, ब्रह्मचर्य का पालन करने में समर्थ नहीं होता, अपनी दुर्बलता प्रकट कर शिक्षा का त्याग कर हीन जीवन में लौट आता है। यही उसके लिए 'ध्वजा का अग्रभाग' है।

เสยฺยถาปิ [Pg.177] โส โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ, อปิ จ โข ธชคฺคญฺเญว ทิสฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ สงฺคามํ โอตริตุํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โหติ. อยํ ทุติโย โยธาชีวูปโม ปุคฺคโล สนฺโต สํวิชฺชมาโน ภิกฺขูสุ.

जैसे वह योद्धा धूल के बादलों को तो सहन कर लेता है, किन्तु ध्वजा के अग्रभाग को देखते ही हतोत्साहित हो जाता है, विचलित हो जाता है, स्थिर नहीं रह पाता और युद्ध भूमि में उतरने में समर्थ नहीं होता; यह पुद्गल (व्यक्ति) उसी के समान है। इस शासन में ऐसा कोई पुद्गल होता है। भिक्षुओं में विद्यमान यह दूसरा योद्धा के समान पुद्गल है।

๑๙๖. ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ, อปิ จ โข อุสฺสารณญฺเญว สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. กิมสฺส อุสฺสารณาย? อิธ ภิกฺขุํ อรญฺญคตํ วา รุกฺขมูลคตํ วา สุญฺญาคารคตํ วา มาตุคาโม อุปสงฺกมิตฺวา อูหสติ อุลฺลปติ อุชฺชคฺฆติ อุปฺปณฺเฑติ. โส มาตุคาเมน อูหสิยมาโน อุลฺลปิยมาโน อุชฺชคฺฆิยมาโน อุปฺปณฺฑิยมาโน สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ พฺรหฺมจริยํ สนฺธาเรตุํ, สิกฺขาทุพฺพลฺยํ อาวิกตฺวา สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺตติ. อิทมสฺส อุสฺสารณาย.

१९६. फिर और भी, यहाँ इस शासन में कोई भिक्षु धूल के बादलों को सहन कर लेता है, ध्वजा के अग्रभाग को भी सहन कर लेता है, किन्तु (शत्रु के) नारों (गर्जना) को सुनते ही हतोत्साहित हो जाता है, विचलित हो जाता है, स्थिर नहीं रह पाता, ब्रह्मचर्य का पालन करने में समर्थ नहीं होता, अपनी दुर्बलता प्रकट कर शिक्षा का त्याग कर हीन जीवन में लौट आता है। उसके लिए 'नारे' क्या हैं? यहाँ वन में, वृक्ष के नीचे या शून्य स्थान में गए हुए भिक्षु के पास कोई स्त्री आकर मुस्कुराती है, बात करती है, ठहाके लगाती है और उपहास करती है। वह उस स्त्री द्वारा मुस्कुराने, बात करने, ठहाके लगाने और उपहास किए जाने पर हतोत्साहित हो जाता है, विचलित हो जाता है, स्थिर नहीं रह पाता, ब्रह्मचर्य का पालन करने में समर्थ नहीं होता, अपनी दुर्बलता प्रकट कर शिक्षा का त्याग कर हीन जीवन में लौट आता है। यही उसके लिए 'नारे' हैं।

เสยฺยถาปิ โส โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ, อปิ จ โข อุสฺสารณญฺเญว สุตฺวา สํสีทติ วิสีทติ น สนฺถมฺภติ น สกฺโกติ สงฺคามํ โอตริตุํ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โหติ. อยํ ตติโย โยธาชีวูปโม ปุคฺคโล สนฺโต สํวิชฺชมาโน ภิกฺขูสุ.

जैसे वह योद्धा धूल के बादलों को सहन कर लेता है, ध्वजा के अग्रभाग को भी सहन कर लेता है, किन्तु नारों को सुनते ही हतोत्साहित हो जाता है, विचलित हो जाता है, स्थिर नहीं रह पाता और युद्ध भूमि में उतरने में समर्थ नहीं होता; यह पुद्गल उसी के समान है। इस शासन में ऐसा कोई पुद्गल होता है। भिक्षुओं में विद्यमान यह तीसरा योद्धा के समान पुद्गल है।

๑๙๗. ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ สหติ อุสฺสารณํ, อปิ จ โข สมฺปหาเร หญฺญติ พฺยาปชฺชติ. กิมสฺส สมฺปหารสฺมึ? อิธ ภิกฺขุํ อรญฺญคตํ วา รุกฺขมูลคตํ วา สุญฺญาคารคตํ วา มาตุคาโม อุปสงฺกมิตฺวา อภินิสีทติ อภินิปชฺชติ อชฺโฌตฺถรติ. โส มาตุคาเมน อภินิสีทิยมาโน อภินิปชฺชิยมาโน อชฺโฌตฺถริยมาโน สิกฺขํ อปฺปจฺจกฺขาย ทุพฺพลฺยํ อนาวิกตฺวา เมถุนํ ธมฺมํ ปฏิเสวติ. อิทมสฺส สมฺปหารสฺมึ.

१९७. फिर और भी, यहाँ इस शासन में कोई भिक्षु धूल के बादलों को सहन कर लेता है, ध्वजा के अग्रभाग को सहन कर लेता है, नारों को भी सहन कर लेता है, किन्तु प्रहार (मुठभेड़) होने पर आहत हो जाता है, नष्ट हो जाता है। उसके लिए 'प्रहार' क्या है? यहाँ वन में, वृक्ष के नीचे या शून्य स्थान में गए हुए भिक्षु के पास कोई स्त्री आकर बैठ जाती है, लेट जाती है और उसे दबोच लेती है। वह उस स्त्री द्वारा बैठाए जाने, लिटाए जाने और दबोचे जाने पर, शिक्षा का त्याग किए बिना और अपनी दुर्बलता प्रकट किए बिना ही मैथुन धर्म का सेवन कर लेता है। यही उसके लिए 'प्रहार' है।

เสยฺยถาปิ โส โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ สหติ อุสฺสารณํ, อปิ จ โข สมฺปหาเร หญฺญติ พฺยาปชฺชติ, ตถูปโม [Pg.178] อยํ ปุคฺคโล. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โหติ. อยํ จตุตฺโถ โยธาชีวูปโม ปุคฺคโล สนฺโต สํวิชฺชมาโน ภิกฺขูสุ.

जैसे वह योद्धा धूल के बादलों को सहन कर लेता है, ध्वजा के अग्रभाग को सहन कर लेता है, नारों को भी सहन कर लेता है, किन्तु प्रहार होने पर आहत हो जाता है, नष्ट हो जाता है; यह पुद्गल उसी के समान है। इस शासन में ऐसा कोई पुद्गल होता है। भिक्षुओं में विद्यमान यह चौथा योद्धा के समान पुद्गल है।

๑๙๘. ปุน จปรํ อิเธกจฺโจ ภิกฺขุ สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ สหติ อุสฺสารณํ สหติ สมฺปหารํ. โส ตํ สงฺคามํ อภิวิชินิตฺวา วิชิตสงฺคาโม ตเมว สงฺคามสีสํ อชฺฌาวสติ. กิมสฺส สงฺคามวิชยสฺมึ? อิธ ภิกฺขุํ อรญฺญคตํ วา รุกฺขมูลคตํ วา สุญฺญาคารคตํ วา มาตุคาโม อุปสงฺกมิตฺวา อภินิสีทติ อภินิปชฺชติ อชฺโฌตฺถรติ. โส มาตุคาเมน อภินิสีทิยมาโน อภินิปชฺชิยมาโน อชฺโฌตฺถริยมาโน วินิเวเฐตฺวา วินิโมเจตฺวา เยน กามํ ปกฺกมติ.

१९८. फिर और भी, यहाँ इस शासन में कोई भिक्षु धूल के बादलों को सहन कर लेता है, ध्वजा के अग्रभाग को सहन कर लेता है, नारों को सहन कर लेता है और प्रहार को भी सहन कर लेता है। वह उस युद्ध को जीतकर, विजयी होकर उसी रणक्षेत्र के अग्रभाग पर अधिकार कर निवास करता है। उसके लिए 'युद्ध विजय' क्या है? यहाँ वन में, वृक्ष के नीचे या शून्य स्थान में गए हुए भिक्षु के पास कोई स्त्री आकर बैठ जाती है, लेट जाती है और उसे दबोच लेती है। वह उस स्त्री द्वारा बैठाए जाने, लिटाए जाने और दबोचे जाने पर भी, स्वयं को छुड़ाकर और मुक्त होकर जहाँ उसकी इच्छा होती है, वहाँ चला जाता है।

โส วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ปพฺพตํ กนฺทรํ คิริคุหํ สุสานํ วนปตฺถํ อพฺโภกาสํ ปลาลปุญฺชํ. โส อรญฺญคโต วา รุกฺขมูลคโต วา สุญฺญาคารคโต วา นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา. โส อภิชฺฌํ โลเก ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรติ, อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ; พฺยาปาทปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต วิหรติ, สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี พฺยาปาทปโทสา จิตฺตํ ปริโสเธติ; ถินมิทฺธํ ปหาย วิคตถินมิทฺโธ วิหรติ อาโลกสญฺญี สโต สมฺปชาโน, ถินมิทฺธา จิตฺตํ ปริโสเธติ; อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหาย อนุทฺธโต วิหรติ อชฺฌตฺตํ วูปสนฺตจิตฺโต, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจา จิตฺตํ ปริโสเธติ; วิจิกิจฺฉํ ปหาย ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิหรติ อกถํกถี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, วิจิกิจฺฉาย จิตฺตํ ปริโสเธติ.

वह एकांत शयनासन का सेवन करता है—जैसे वन, वृक्ष की जड़, पर्वत, कंदरा, गिरि-गुहा, श्मशान, वन-प्रस्थ (जंगल का विस्तार), खुला आकाश या पुआल का ढेर। वह वन में, वृक्ष के नीचे या शून्य स्थान में पालथी मारकर, शरीर को सीधा रख और सामने स्मृति (सजगता) स्थापित कर बैठता है। वह लोक में लोभ (अभिध्या) को त्याग कर लोभ-रहित चित्त से विहार करता है, लोभ से चित्त को शुद्ध करता है; द्वेष और दोष को त्याग कर द्वेष-रहित चित्त से विहार करता है, सभी प्राणी-भूतों के हित का अनुकंपी होकर द्वेष के दोष से चित्त को शुद्ध करता है; आलस्य और तंद्रा (स्त्यान-मिद्ध) को त्याग कर आलस्य-तंद्रा से मुक्त होकर विहार करता है, प्रकाश की संज्ञा वाला (आलोक-संज्ञी), स्मृतिवान और संप्रजन्य युक्त होकर आलस्य-तंद्रा से चित्त को शुद्ध करता है; उद्वेग और पश्चाताप (औद्धत्य-कौकृत्य) को त्याग कर उद्वेग-रहित होकर विहार करता है, भीतर से शांत चित्त वाला होकर उद्वेग और पश्चाताप से चित्त को शुद्ध करता है; विचिकित्सा (संदेह) को त्याग कर संदेहों से पार होकर विहार करता है, कुशल धर्मों में संशय-रहित होकर विचिकित्सा से चित्त को शुद्ध करता है।

โส อิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหาย เจตโส อุปกฺกิเลเส ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ; วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ.

वह इन पाँच नीवरणों को त्यागकर, चित्त के उपक्लेशों को प्रज्ञा द्वारा दुर्बल करते हुए, काम-भोगों से विविक्त (पृथक) होकर, अकुशल धर्मों से विविक्त होकर, वितर्क और विचार सहित, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है; वितर्क और विचार के शांत हो जाने से... द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है।

โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินินฺนาเมติ. โส ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อิเม อาสวา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวสมุทโย’’ติ [Pg.179] ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวนิโรโธ’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ.

वह इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, पर्यवदात (उज्ज्वल), अनंगण (दोषरहित), विगत-उपक्लेश, मृदुभूत, कर्मण्य (कार्यक्षम), स्थित और आनेंज्यप्राप्त (अचल) चित्त होने पर, आस्रवों के क्षय के ज्ञान के लिए चित्त को झुकाता है। वह 'यह दुःख है' ऐसा यथाभूत जानता है, 'यह दुःख-समुदय है' ऐसा यथाभूत जानता है, 'यह दुःख-निरोध है' ऐसा यथाभूत जानता है, 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' ऐसा यथाभूत जानता है; 'ये आस्रव हैं' ऐसा यथाभूत जानता है, 'यह आस्रव-समुदय है' ऐसा यथाभूत जानता है, 'यह आस्रव-निरोध है' ऐसा यथाभूत जानता है, 'यह आस्रव-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है' ऐसा यथाभूत जानता है।

ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ. วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’’ติ ปชานาติ. อิทมสฺส สงฺคามวิชยสฺมึ. เสยฺยถาปิ โส โยธาชีโว สหติ รชคฺคํ สหติ ธชคฺคํ สหติ อุสฺสารณํ สหติ สมฺปหารํ, โส ตํ สงฺคามํ อภิวิชินิตฺวา วิชิตสงฺคาโม ตเมว สงฺคามสีสํ อชฺฌาวสติ, ตถูปโม อยํ ปุคฺคโล. เอวรูโปปิ อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล โหติ. อยํ ปญฺจโม โยธาชีวูปโม ปุคฺคโล สนฺโต สํวิชฺชมาโน ภิกฺขูสุ. อิเม ปญฺจ โยธาชีวูปมา ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา ภิกฺขูสุ.

इस प्रकार जानते और देखते हुए उसका चित्त कामास्रव से भी विमुक्त हो जाता है, भवास्रव से भी विमुक्त हो जाता है, और अविद्यास्रव से भी विमुक्त हो जाता है। विमुक्त होने पर 'विमुक्त हूँ' ऐसा ज्ञान होता है। 'जाति (पुनर्जन्म) क्षीण हो गई, ब्रह्मचर्य पूर्ण हो गया, जो करना था वह कर लिया, अब इस जीवन के अतिरिक्त और कुछ शेष नहीं है'—ऐसा वह जान लेता है। यह उसकी संग्राम-विजय के समान है। जैसे वह योद्धा धूल, ध्वजा, गर्जना और प्रहार को सहता है, और उस संग्राम को जीतकर संग्राम-विजेता होकर उसी रणक्षेत्र के अग्रभाग में निवास करता है, उसी के समान यह पुद्गल है। इस शासन में ऐसा कोई पुद्गल होता है। यह भिक्षुओं में विद्यमान पाँचवाँ योद्धा के समान पुद्गल है। भिक्षुओं में ये पाँच योद्धा के समान पुद्गल विद्यमान हैं।

๑๙๙. ตตฺถ กตเม ปญฺจ ปิณฺฑปาติกา? มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา ปิณฺฑปาติโก โหติ, ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต ปิณฺฑปาติโก โหติ, อุมฺมาทา จิตฺตวิกฺเขปา ปิณฺฑปาติโก โหติ, ‘‘วณฺณิตํ พุทฺเธหิ พุทฺธสาวเกหี’’ติ ปิณฺฑปาติโก โหติ, อปิ จ อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสาย สนฺตุฏฺฐึเยว นิสฺสาย สลฺเลขํเยว นิสฺสาย อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย ปิณฺฑปาติโก โหติ. ตตฺร ยฺวายํ ปิณฺฑปาติโก อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสาย สนฺตุฏฺฐึเยว นิสฺสาย สลฺเลขํเยว นิสฺสาย อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย ปิณฺฑปาติโก, อยํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ปิณฺฑปาติกานํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ.

१९९. वहाँ पाँच पिण्डपातिक (भिक्षाटन करने वाले) कौन से हैं? कोई मंदता और मूढ़ता के कारण पिण्डपातिक होता है; कोई पापी इच्छा और इच्छा से अभिभूत होने के कारण पिण्डपातिक होता है; कोई उन्माद और चित्त-विक्षेप के कारण पिण्डपातिक होता है; कोई 'बुद्धों और बुद्ध-श्रावकों द्वारा प्रशंसित है' ऐसा सोचकर पिण्डपातिक होता है; और कोई अल्पेच्छता (कम इच्छा), संतुष्टि, सल्लेख (क्षय) और इसी अर्थ (साधना) के लिए पिण्डपातिक होता है। वहाँ जो यह पिण्डपातिक अल्पेच्छता, संतुष्टि, सल्लेख और इसी अर्थ के लिए पिण्डपातिक होता है, वह इन पाँच पिण्डपातिकों में अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम और प्रवर है।

เสยฺยถาปิ นาม ควา ขีรํ, ขีรมฺหา ทธิ, ทธิมฺหา นวนีตํ, นวนีตมฺหา สปฺปิ, สปฺปิมฺหา สปฺปิมณฺโฑ, สปฺปิมณฺฑํ ตตฺถ อคฺคมกฺขายติ; เอวเมวํ ยฺวายํ ปิณฺฑปาติโก อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสาย สนฺตุฏฺฐึเยว นิสฺสาย สลฺเลขํเยว นิสฺสาย อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย ปิณฺฑปาติโก โหติ, อยํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ ปิณฺฑปาติกานํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ. อิเม ปญฺจ ปิณฺฑปาติกา.

जैसे गाय से दूध, दूध से दही, दही से मक्खन, मक्खन से घी और घी से घी का सार (मण्ड) होता है, और वहाँ घी का सार ही अग्र कहा जाता है; वैसे ही जो यह पिण्डपातिक अल्पेच्छता, संतुष्टि, सल्लेख और इसी अर्थ के लिए पिण्डपातिक होता है, वह इन पाँच पिण्डपातिकों में अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम और प्रवर है। ये पाँच पिण्डपातिक हैं।

๒๐๐. ตตฺถ [Pg.180] กตเม ปญฺจ ขลุปจฺฉาภตฺติกา…เป… ปญฺจ เอกาสนิกา…เป… ปญฺจ ปํสุกูลิกา…เป… ปญฺจ เตจีวริกา…เป… ปญฺจ อารญฺญิกา…เป… ปญฺจ รุกฺขมูลิกา …เป… ปญฺจ อพฺโภกาสิกา…เป… ปญฺจ เนสชฺชิกา…เป… ปญฺจ ยถาสนฺถติกา…เป….

२००. वहाँ पाँच खलु-पश्चाद्भक्तिक... पाँच एकासनिक... पाँच पांशुकूलिक... पाँच त्रैचीवरिक... पाँच आरण्यक... पाँच वृक्षमूलिक... पाँच अभ्यावकाशिक... पाँच नैषधिक... पाँच यथासंस्तर्थिक कौन से हैं? (इत्यादि)।

๒๐๑. ตตฺถ กตเม ปญฺจ โสสานิกา? มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา โสสานิโก โหติ, ปาปิจฺโฉ อิจฺฉาปกโต โสสานิโก โหติ, อุมฺมาทา จิตฺตวิกฺเขปา โสสานิโก โหติ, ‘‘วณฺณิตํ พุทฺเธหิ พุทฺธสาวเกหี’’ติ โสสานิโก โหติ, อปิ จ อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสาย สนฺตุฏฺฐึเยว นิสฺสาย สลฺเลขํเยว นิสฺสาย อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย โสสานิโก โหติ. ตตฺร ยฺวายํ โสสานิโก อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสาย สนฺตุฏฺฐึเยว นิสฺสาย สลฺเลขํเยว นิสฺสาย อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย โสสานิโก, อยํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ โสสานิกานํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ.

२०१. वहाँ पाँच सौसानिक (श्मशान में रहने वाले) कौन से हैं? कोई मंदता और मूढ़ता के कारण सौसानिक होता है; कोई पापी इच्छा और इच्छा से अभिभूत होने के कारण सौसानिक होता है; कोई उन्माद और चित्त-विक्षेप के कारण सौसानिक होता है; कोई 'बुद्धों और बुद्ध-श्रावकों द्वारा प्रशंसित है' ऐसा सोचकर सौसानिक होता है; और कोई अल्पेच्छता, संतुष्टि, सल्लेख और इसी अर्थ के लिए सौसानिक होता है। वहाँ जो यह सौसानिक अल्पेच्छता, संतुष्टि, सल्लेख और इसी अर्थ के लिए सौसानिक होता है, वह इन पाँच सौसानिकों में अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम और प्रवर है।

เสยฺยถาปิ นาม ควา ขีรํ, ขีรมฺหา ทธิ, ทธิมฺหา นวนีตํ, นวนีตมฺหา สปฺปิ, สปฺปิมฺหา สปฺปิมณฺโฑ, สปฺปิมณฺฑํ ตตฺถ อคฺคมกฺขายติ; เอวเมวํ ยฺวายํ โสสานิโก อปฺปิจฺฉตํเยว นิสฺสาย สนฺตุฏฺฐึเยว นิสฺสาย สลฺเลขํเยว นิสฺสาย อิทมตฺถิตํเยว นิสฺสาย โสสานิโก โหติ, อยํ อิเมสํ ปญฺจนฺนํ โสสานิกานํ อคฺโค จ เสฏฺโฐ จ ปาโมกฺโข จ อุตฺตโม จ ปวโร จ. อิเม ปญฺจ โสสานิกา.

जैसे गाय से दूध, दूध से दही, दही से मक्खन, मक्खन से घी और घी से घी का सार होता है, और वहाँ घी का सार ही अग्र कहा जाता है; वैसे ही जो यह सौसानिक अल्पेच्छता, संतुष्टि, सल्लेख और इसी अर्थ के लिए सौसानिक होता है, वह इन पाँच सौसानिकों में अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम और प्रवर है। ये पाँच सौसानिक हैं।

ปญฺจกนิทฺเทโส.

पंचक-निर्देश (पाँचों का वर्णन समाप्त)।

๖. ฉกฺกปุคฺคลปญฺญตฺติ

६. षट्क-पुद्गल-प्रज्ञप्ति (छह प्रकार के व्यक्तियों की प्रज्ञप्ति)।

๒๐๒. ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ พเลสุ จ วสีภาวํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ เตน ทฏฺฐพฺโพ.

२०२. वहाँ जो पुद्गल पहले न सुने हुए धर्मों में स्वयं सत्यों का साक्षात्कार करता है, और वहाँ सर्वज्ञता तथा बलों में वशीभाव (पूर्ण नियंत्रण) प्राप्त करता है, उसे 'सम्यक्सम्बुद्ध' समझना चाहिए।

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ตตฺถ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ น จ พเลสุ วสีภาวํ, ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ เตน ทฏฺฐพฺโพ.

वहाँ जो पुद्गल पहले न सुने हुए धर्मों में स्वयं सत्यों का साक्षात्कार करता है, किंतु वहाँ न तो सर्वज्ञता प्राप्त करता है और न ही बलों में वशीभाव प्राप्त करता है, उसे 'प्रत्येकबुद्ध' समझना चाहिए।

ตตฺร [Pg.181] ยฺวายํ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, สาวกปารมิญฺจ ปาปุณาติ, สาริปุตฺตโมคฺคลฺลานา เตน ทฏฺฐพฺพา.

उनमें से, जो व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों (सत्यों) में स्वयं सत्यों का साक्षात्कार नहीं करता है, किंतु इसी जन्म में दुखों का अंत करने वाला होता है और श्रावक-पारमिता को प्राप्त करता है, उसे 'सारिपुत्र और मोग्गल्लान' के रूप में देखा जाना चाहिए।

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, น จ สาวกปารมึ ปาปุณาติ, อวเสสา อรหนฺตา เตน ทฏฺฐพฺพา.

उनमें से, जो व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों में स्वयं सत्यों का साक्षात्कार नहीं करता है, इसी जन्म में दुखों का अंत करने वाला होता है, किंतु श्रावक-पारमिता को प्राप्त नहीं करता है, उसे शेष 'अर्हतों' के रूप में देखा जाना चाहिए।

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, อนาคามี โหติ อนาคนฺตา อิตฺถตฺตํ, อนาคามี เตน ทฏฺฐพฺโพ.

उनमें से, जो व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों में स्वयं सत्यों का साक्षात्कार नहीं करता है, और इसी जन्म में दुखों का अंत करने वाला नहीं होता है, (किंतु) इस संसार (काम-लोक) में वापस न आने के कारण 'अनागामी' होता है, उसे 'अनागामी पुद्गल' के रूप में देखा जाना चाहिए।

ตตฺร ยฺวายํ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อนภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ, อาคนฺตา อิตฺถตฺตํ, โสตาปนฺนสกทาคามิโน เตน ทฏฺฐพฺพา.

उनमें से, जो व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों में स्वयं सत्यों का साक्षात्कार नहीं करता है, और इसी जन्म में दुखों का अंत करने वाला नहीं होता है, (किंतु) इस संसार में वापस आने वाला होता है, उसे 'स्रोतापन्न और सकदागामी' के रूप में देखा जाना चाहिए।

ฉกฺกนิทฺเทโส.

छक्क-निद्देस (छह का निर्देश) समाप्त।

๗. สตฺตกปุคฺคลปญฺญตฺติ

७. सत्तक-पुग्गलपञ्ञत्ति (सात पुद्गलों की प्रज्ञप्ति)

๒๐๓. กถญฺจ ปุคฺคโล สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล สมนฺนาคโต โหติ เอกนฺตกาฬเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ. เอวํ ปุคฺคโล สกึ นิมุคฺโค นิมุคฺโคว โหติ.

२०३. कैसे कोई व्यक्ति एक बार डूबा हुआ, डूबा ही रहता है? यहाँ कोई व्यक्ति अत्यंत काले (मलिन) अकुशल धर्मों से युक्त होता है। इस प्रकार वह व्यक्ति एक बार डूबा हुआ, डूबा ही रहता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชติ ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ หิรี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ โอตฺตปฺปํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ วีริยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ ปญฺญา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ. ตสฺส สา สทฺธา เนว ติฏฺฐติ โน วฑฺฒติ หายติเยว, ตสฺส สา หิรี เนว ติฏฺฐติ โน วฑฺฒติ หายติเยว, ตสฺส ตํ โอตฺตปฺปํ เนว ติฏฺฐติ โน วฑฺฒติ หายติเยว, ตสฺส ตํ วีริยํ เนว ติฏฺฐติ โน วฑฺฒติ หายติเยว, ตสฺส สา ปญฺญา เนว ติฏฺฐติ โน วฑฺฒติ หายติเยว. เอวํ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา นิมุชฺชติ.

कैसे कोई व्यक्ति ऊपर उभरकर (निकलकर) फिर डूब जाता है? यहाँ कोई व्यक्ति यह सोचकर ऊपर उभरता है कि 'कुशल धर्मों में श्रद्धा भली है, कुशल धर्मों में ह्री (लज्जा) भली है, कुशल धर्मों में ओत्तप्प (भय) भला है, कुशल धर्मों में वीर्य भला है, कुशल धर्मों में प्रज्ञा भली है'। उसकी वह श्रद्धा न टिकती है, न बढ़ती है, बल्कि घटती ही है; उसकी वह ह्री न टिकती है, न बढ़ती है, बल्कि घटती ही है; उसका वह ओत्तप्प न टिकता है, न बढ़ता है, बल्कि घटता ही है; उसका वह वीर्य न टिकता है, न बढ़ता है, बल्कि घटता ही है; उसकी वह प्रज्ञा न टिकती है, न बढ़ती है, बल्कि घटती ही है। इस प्रकार वह व्यक्ति उभरकर फिर डूब जाता है।

กถญฺจ [Pg.182] ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิโต โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชติ ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ หิรี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ โอตฺตปฺปํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ วีริยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ ปญฺญา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ. ตสฺส สา สทฺธา เนว หายติ โน วฑฺฒติ ฐิตา โหติ, ตสฺส สา หิรี เนว หายติ โน วฑฺฒติ ฐิตา โหติ, ตสฺส ตํ โอตฺตปฺปํ เนว หายติ โน วฑฺฒติ ฐิตํ โหติ, ตสฺส ตํ วีริยํ เนว หายติ โน วฑฺฒติ ฐิตํ โหติ, ตสฺส สา ปญฺญา เนว หายติ โน วฑฺฒติ ฐิตา โหติ. เอวํ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิโต โหติ.

कैसे कोई व्यक्ति ऊपर उभरकर स्थिर हो जाता है? यहाँ कोई व्यक्ति यह सोचकर ऊपर उभरता है कि 'कुशल धर्मों में श्रद्धा भली है, कुशल धर्मों में ह्री भली है, कुशल धर्मों में ओत्तप्प भला है, कुशल धर्मों में वीर्य भला है, कुशल धर्मों में प्रज्ञा भली है'। उसकी वह श्रद्धा न घटती है, न बढ़ती है, बल्कि स्थिर रहती है; उसकी वह ह्री न घटती है, न बढ़ती है, बल्कि स्थिर रहती है; उसका वह ओत्तप्प न घटता है, न बढ़ता है, बल्कि स्थिर रहता है; उसका वह वीर्य न घटता है, न बढ़ता है, बल्कि स्थिर रहता है; उसकी वह प्रज्ञा न घटती है, न बढ़ती है, बल्कि स्थिर रहती है। इस प्रकार वह व्यक्ति उभरकर स्थिर हो जाता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา วิปสฺสติ วิโลเกติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชติ ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ หิรี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ โอตฺตปฺปํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ วีริยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ ปญฺญา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ. โส ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโน. เอวํ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา วิปสฺสติ วิโลเกติ.

कैसे कोई व्यक्ति ऊपर उभरकर देखता और अवलोकन करता है? यहाँ कोई व्यक्ति यह सोचकर ऊपर उभरता है कि 'कुशल धर्मों में श्रद्धा भली है, कुशल धर्मों में ह्री भली है, कुशल धर्मों में ओत्तप्प भला है, कुशल धर्मों में वीर्य भला है, कुशल धर्मों में प्रज्ञा भली है'। वह तीन संयोजनों के क्षय से 'स्रोतापन्न' हो जाता है, जिसका पतन नहीं होता, जो नियत है और जिसका अंतिम लक्ष्य संबोधि है। इस प्रकार वह व्यक्ति उभरकर देखता और अवलोकन करता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชติ ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ หิรี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ โอตฺตปฺปํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ วีริยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ ปญฺญา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ. โส ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา สกทาคามี โหติ สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตกโร โหติ. เอวํ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ปตรติ.

कैसे कोई व्यक्ति ऊपर उभरकर तैरता (पार करता) है? यहाँ कोई व्यक्ति यह सोचकर ऊपर उभरता है कि 'कुशल धर्मों में श्रद्धा भली है, कुशल धर्मों में ह्री भली है, कुशल धर्मों में ओत्तप्प भला है, कुशल धर्मों में वीर्य भला है, कुशल धर्मों में प्रज्ञा भली है'। वह तीन संयोजनों के क्षय से और राग, द्वेष तथा मोह के तनु (क्षीण) होने से 'सकदागामी' हो जाता है, जो इस लोक में केवल एक बार आकर दुखों का अंत करता है। इस प्रकार वह व्यक्ति उभरकर तैरता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ปติคาธปฺปตฺโต โหติ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชติ ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ หิรี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ โอตฺตปฺปํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ วีริยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ ปญฺญา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ. โส ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ ตตฺถ ปรินิพฺพายี อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. เอวํ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ปติคาธปฺปตฺโต โหติ.

कैसे कोई व्यक्ति ऊपर उभरकर आधार (प्रतिष्ठा) प्राप्त करता है? यहाँ कोई व्यक्ति यह सोचकर ऊपर उभरता है कि 'कुशल धर्मों में श्रद्धा भली है, कुशल धर्मों में ह्री भली है, कुशल धर्मों में ओत्तप्प भला है, कुशल धर्मों में वीर्य भला है, कुशल धर्मों में प्रज्ञा भली है'। वह पाँच ओरामभागिय (अधोभागीय) संयोजनों के क्षय से 'ओपपातिक' (औपपातिक) होता है, वहीं (शुद्धावास में) परिनिर्वाण प्राप्त करने वाला होता है और उस लोक से वापस न लौटने वाला होता है। इस प्रकार वह व्यक्ति उभरकर आधार प्राप्त करता है।

กถญฺจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ติณฺโณ โหติ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชติ ‘‘สาหุ สทฺธา กุสเลสุ ธมฺเมสุ[Pg.183], สาธุ หิรี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ โอตฺตปฺปํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ วีริยํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ, สาธุ ปญฺญา กุสเลสุ ธมฺเมสู’’ติ. โส อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เอวํ ปุคฺคโล อุมฺมุชฺชิตฺวา ติณฺโณ โหติ ปารงฺคโต ถเล ติฏฺฐติ พฺราหฺมโณ.

कैसे कोई व्यक्ति ऊपर उभरकर पार हो जाता है, पारगामी होकर स्थल (निर्वाण) पर स्थित ब्राह्मण होता है? यहाँ कोई व्यक्ति यह सोचकर ऊपर उभरता है कि 'कुशल धर्मों में श्रद्धा भली है, कुशल धर्मों में ह्री भली है, कुशल धर्मों में ओत्तप्प भला है, कुशल धर्मों में वीर्य भला है, कुशल धर्मों में प्रज्ञा भली है'। वह आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से जानकर, साक्षात्कार कर और प्राप्त कर विहार करता है। इस प्रकार वह व्यक्ति उभरकर पार हो जाता है, पारगामी होकर स्थल पर स्थित ब्राह्मण होता है।

๒๐๔. กตโม จ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต.

२०४. कौन सा व्यक्ति 'उभतोभागविमुक्त' (दोनों भागों से मुक्त) है? यहाँ कोई व्यक्ति आठ विमोक्षों को अपने नाम-काय से स्पर्श कर (प्राप्त कर) विहार करता है और प्रज्ञा से देखकर उसके आस्रव क्षीण हो जाते हैं। इस व्यक्ति को 'उभतोभागविमुक्त' कहा जाता है।

๒๐๕. กตโม จ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต…เป… กายสกฺขี… ทิฏฺฐิปฺปตฺโต… สทฺธาวิมุตฺโต… ธมฺมานุสารี ….

२०५. कौन सा व्यक्ति 'प्रज्ञाविमुक्त' है? ...पे... 'कायसाक्षी' है? 'दृष्टि-प्राप्त' है? 'श्रद्धाविमुक्त' है? 'धर्मानुसारी' है?

๒๐๖. กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สทฺธานุสารี, ผเล ฐิโต สทฺธาวิมุตฺโตติ.

२०६. कौन सा व्यक्ति 'श्रद्धानुसारि' (श्रद्धा का अनुसरण करने वाला) है? जो व्यक्ति स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न (अभ्यासरत) है, जिसकी श्रद्धेन्द्रिय प्रबल है, जो श्रद्धा द्वारा संचालित और श्रद्धा प्रधान आर्य मार्ग की भावना करता है, वह व्यक्ति 'श्रद्धानुसारि' कहलाता है। स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न व्यक्ति 'श्रद्धानुसारि' है; फल में स्थित व्यक्ति 'श्रद्धाविमुक्त' है।

สตฺตกนิทฺเทโส.

सप्तक-निर्देश (सात का निर्देश) समाप्त हुआ।

๘. อฏฺฐกปุคฺคลปญฺญตฺติ

८. अष्टक-पुद्गल-प्रज्ञप्ति (आठ व्यक्तियों की प्रज्ञप्ति)

๒๐๗. ตตฺถ กตเม จตฺตาโร มคฺคสมงฺคิโน, จตฺตาโร ผลสมงฺคิโน ปุคฺคลา? โสตาปนฺโน, โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน; สกทาคามี, สกทาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน; อนาคามี, อนาคามิผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน; อรหา, อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน; อิเม จตฺตาโร มคฺคสมงฺคิโน, อิเม จตฺตาโร ผลสมงฺคิโน ปุคฺคลา.

२०७. वहाँ कौन से चार मार्ग-सम्पन्न और चार फल-सम्पन्न व्यक्ति हैं? स्रोतापन्न, स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न; सकदागामी, सकदागामि-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न; अनागामी, अनागामि-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न; अर्हत्, अर्हत्-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न। ये चार मार्ग-सम्पन्न और ये चार फल-सम्पन्न व्यक्ति हैं।

อฏฺฐกนิทฺเทโส.

अष्टक-निर्देश समाप्त हुआ।

๙. นวกปุคฺคลปญฺญตฺติ

९. नवक-पुद्गल-प्रज्ञप्ति

๒๐๘. กตโม [Pg.184] จ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ พเลสุ จ วสีภาวํ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมฺมาสมฺพุทฺโธ.

२०८. कौन सा व्यक्ति 'सम्यक्सम्बुद्ध' है? यहाँ कोई व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों (सत्यों) को स्वयं ही साक्षात् करता है, और उसमें सर्वज्ञता तथा बलों में वशीभाव (निपुणता) प्राप्त करता है। वह व्यक्ति 'सम्यक्सम्बुद्ध' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ สามํ สจฺจานิ อภิสมฺพุชฺฌติ, น จ ตตฺถ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณาติ น จ พเลสุ วสีภาวํ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ.

कौन सा व्यक्ति 'प्रत्येकबुद्ध' है? यहाँ कोई व्यक्ति पहले न सुने हुए धर्मों को स्वयं ही साक्षात् करता है, किन्तु उसमें न तो सर्वज्ञता प्राप्त करता है और न ही बलों में वशीभाव। वह व्यक्ति 'प्रत्येकबुद्ध' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต.

कौन सा व्यक्ति 'उभयतोभागविमुक्त' (दोनों भागों से मुक्त) है? यहाँ कोई व्यक्ति आठ विमोक्षों को काया से स्पर्श कर (अनुभव कर) विहार करता है, और प्रज्ञा से देखकर उसके आस्रव क्षीण हो जाते हैं। वह व्यक्ति 'उभयतोभागविमुक्त' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล น เหว โข อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ปญฺญาวิมุตฺโต.

कौन सा व्यक्ति 'प्रज्ञाविमुक्त' है? यहाँ कोई व्यक्ति आठ विमोक्षों को काया से स्पर्श कर विहार नहीं करता, किन्तु प्रज्ञा से देखकर उसके आस्रव क्षीण हो जाते हैं। वह व्यक्ति 'प्रज्ञाविमुक्त' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล กายสกฺขี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล กายสกฺขี.

कौन सा व्यक्ति 'कायसाक्षी' है? यहाँ कोई व्यक्ति आठ विमोक्षों को काया से स्पर्श कर विहार करता है, और प्रज्ञा से देखकर उसके कुछ आस्रव क्षीण हो जाते हैं। वह व्यक्ति 'कायसाक्षी' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา โหนฺติ โวจริตา, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ทิฏฺฐิปฺปตฺโต.

कौन सा व्यक्ति 'दृष्टि-प्राप्त' है? यहाँ कोई व्यक्ति 'यह दुःख है'—ऐसा यथाभूत जानता है... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है'—ऐसा यथाभूत जानता है; तथागत द्वारा प्रवेदित धर्मों को वह प्रज्ञा से भली-भाँति देखता है और उनका आचरण करता है, और प्रज्ञा से देखकर उसके कुछ आस्रव क्षीण हो जाते हैं। वह व्यक्ति 'दृष्टि-प्राप्त' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… ‘‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ตถาคตปฺปเวทิตา จสฺส ธมฺมา ปญฺญาย โวทิฏฺฐา [Pg.185] โหนฺติ โวจริตา, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ, โน จ โข ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต.

कौन सा व्यक्ति 'श्रद्धाविमुक्त' है? यहाँ कोई व्यक्ति 'यह दुःख है'—ऐसा यथाभूत जानता है... 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है'—ऐसा यथाभूत जानता है; तथागत द्वारा प्रवेदित धर्मों को वह प्रज्ञा से भली-भाँति देखता है और उनका आचरण करता है, और प्रज्ञा से देखकर उसके कुछ आस्रव क्षीण हो जाते हैं, किन्तु वैसा नहीं जैसा कि दृष्टि-प्राप्त व्यक्ति के होते हैं। वह व्यक्ति 'श्रद्धाविमुक्त' कहलाता है।

กตโม จ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, ปญฺญาวาหึ ปญฺญาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล ธมฺมานุสารี, ผเล ฐิโต ทิฏฺฐิปฺปตฺโต.

कौन सा व्यक्ति 'धम्मानुसारि' (धम्म का अनुसरण करने वाला) है? जो व्यक्ति स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न है, जिसकी प्रज्ञेन्द्रिय प्रबल है, जो प्रज्ञा द्वारा संचालित और प्रज्ञा प्रधान आर्य मार्ग की भावना करता है, वह व्यक्ति 'धम्मानुसारि' कहलाता है। स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न व्यक्ति 'धम्मानुसारि' है; फल में स्थित व्यक्ति 'दृष्टि-प्राप्त' है।

กตโม จ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี? ยสฺส ปุคฺคลสฺส โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ, สทฺธาวาหึ สทฺธาปุพฺพงฺคมํ อริยมคฺคํ ภาเวติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สทฺธานุสารี. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺโน ปุคฺคโล สทฺธานุสารี, ผเล ฐิโต สทฺธาวิมุตฺโตติ.

कौन सा व्यक्ति 'श्रद्धानुसारि' है? जो व्यक्ति स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न है, जिसकी श्रद्धेन्द्रिय प्रबल है, जो श्रद्धा द्वारा संचालित और श्रद्धा प्रधान आर्य मार्ग की भावना करता है, वह व्यक्ति 'श्रद्धानुसारि' कहलाता है। स्रोतापत्ति-फल के साक्षात्कार के लिए प्रतिपन्न व्यक्ति 'श्रद्धानुसारि' है; फल में स्थित व्यक्ति 'श्रद्धाविमुक्त' है।

นวกนิทฺเทโส.

नवक-निर्देश समाप्त हुआ।

๑๐. ทสกปุคฺคลปญฺญตฺติ

१०. दशक-पुद्गल-प्रज्ञप्ति

๒๐๙. กตเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา? สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส โกลงฺโกลสฺส เอกพีชิสฺส สกทาคามิสฺส โย จ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อรหา – อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ นิฏฺฐา.

२०९. किन पाँच व्यक्तियों की इसी (काम-लोक) में समाप्ति (पूर्णता) होती है? सप्तकृत्वपरम, कुलंकुल, एकबीजी, सकदागामी और जो इसी जन्म में अर्हत् है—इन पाँच व्यक्तियों की इसी लोक में समाप्ति होती है।

กตเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐา? อนฺตราปรินิพฺพายิสฺส อุปหจฺจปรินิพฺพายิสฺส อสงฺขารปรินิพฺพายิสฺส สสงฺขารปรินิพฺพายิสฺส อุทฺธํโสตสฺส อกนิฏฺฐคามิโน – อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อิธ วิหาย นิฏฺฐาติ.

किन पाँच व्यक्तियों की यहाँ (इस लोक) को छोड़कर समाप्ति होती है? अन्तरा-परिनिर्वायी, उपहच्च-परिनिर्वायी, असंस्कार-परिनिर्वायी, ससंस्कार-परिनिर्वायी और उर्ध्वस्रोता-अकनिष्ठगामी—इन पाँच व्यक्तियों की यहाँ से च्युत होकर (छोड़कर) समाप्ति होती है।

เอตฺตาวตา ปุคฺคลานํ ปุคฺคลปญฺญตฺตีติ.

यहाँ तक व्यक्तियों की पुद्गल-प्रज्ञप्ति है।

ทสกนิทฺเทโส.

दशक-निर्देश समाप्त हुआ।

ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณํ นิฏฺฐิตํ.

पुद्गल-प्रज्ञप्ति प्रकरण समाप्त हुआ।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
巴利義註複註藏外典籍
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

한국인
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi