Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धाला माझा नमस्कार असो.

Abhidhammapiṭake

अभिधम्मपिटक

Puggalapaññattipāḷi

पुग्गलपञ्ञत्तिपाळि

Mātikā

मातिका

1. Ekakauddeso

१. एकक उद्देस

1. Cha [Pg.101] paññattiyo – khandhapaññatti, āyatanapaññatti, dhātupaññatti, saccapaññatti, indriyapaññatti, puggalapaññattīti.

१. सहा प्रज्ञप्ती आहेत – स्कंधप्रज्ञप्ती, आयतनप्रज्ञप्ती, धातूप्रज्ञप्ती, सत्यप्रज्ञप्ती, इंद्रियप्रज्ञप्ती आणि पुद्गलप्रज्ञप्ती.

2. Kittāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti? Yāvatā pañcakkhandhā – rūpakkhandho, vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho; ettāvatā khandhānaṃ khandhapaññatti.

२. किती मर्यादेपर्यंत स्कंधांची स्कंधप्रज्ञप्ती होते? ज्या मर्यादेपर्यंत पाच स्कंध आहेत – रूपस्कंध, वेदनास्कंध, संज्ञास्कंध, संस्कारस्कंध आणि विज्ञानस्कंध; एवढ्या मर्यादेपर्यंत स्कंधांची स्कंधप्रज्ञप्ती होते.

3. Kittāvatā āyatanānaṃ āyatanapaññatti? Yāvatā dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ; ettāvatā āyatanānaṃ āyatanapaññatti.

३. किती मर्यादेपर्यंत आयतनांची आयतनप्रज्ञप्ती होते? ज्या मर्यादेपर्यंत बारा आयतने आहेत – चक्खायतन, रूपायतन, सोतायतन, सद्धायतन, घानायतन, गंधायतन, जिव्हायतन, रसायतन, कायायतन, फोट्ठब्बायतन, मनायतन आणि धम्मायतन; एवढ्या मर्यादेपर्यंत आयतनांची आयतनप्रज्ञप्ती होते.

4. Kittāvatā dhātūnaṃ dhātupaññatti? Yāvatā aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu, rūpadhātu, cakkhuviññāṇadhātu, sotadhātu, saddadhātu, sotaviññāṇadhātu, ghānadhātu, gandhadhātu, ghānaviññāṇadhātu, jivhādhātu, rasadhātu, jivhāviññāṇadhātu, kāyadhātu, phoṭṭhabbadhātu, kāyaviññāṇadhātu, manodhātu, dhammadhātu, manoviññāṇadhātu; ettāvatā dhātūnaṃ dhātupaññatti.

४. किती मर्यादेपर्यंत धातूंची धातूप्रज्ञप्ती होते? ज्या मर्यादेपर्यंत अठरा धातू आहेत – चक्खुधातू, रूपधातू, चक्खुविज्ञानधातू, सोतधातू, सद्धधातू, सोतविज्ञानधातू, घानधातू, गंधधातू, घानविज्ञानधातू, जिव्हाधातू, रसधातू, जिव्हाविज्ञानधातू, कायधातू, फोट्ठब्बधातू, कायविज्ञानधातू, मनोधातू, धम्मधातू आणि मनोविज्ञानधातू; एवढ्या मर्यादेपर्यंत धातूंची धातूप्रज्ञप्ती होते.

5. Kittāvatā [Pg.102] saccānaṃ saccapaññatti? Yāvatā cattāri saccāni – dukkhasaccaṃ, samudayasaccaṃ, nirodhasaccaṃ, maggasaccaṃ; ettāvatā saccānaṃ saccapaññatti.

५. किती मर्यादेपर्यंत सत्यांची सत्यप्रज्ञप्ती होते? ज्या मर्यादेपर्यंत चार सत्ये आहेत – दुःखसत्य, समुदयसत्य, निरोधसत्य आणि मार्गसत्य; एवढ्या मर्यादेपर्यंत सत्यांची सत्यप्रज्ञप्ती होते.

6. Kittāvatā indriyānaṃ indriyapaññatti? Yāvatā bāvīsatindriyāni – cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ, kāyindriyaṃ, manindriyaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, sukhindriyaṃ, dukkhindriyaṃ, somanassindriyaṃ, domanassindriyaṃ, upekkhindriyaṃ, saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ, anaññātaññassāmītindriyaṃ, aññindriyaṃ, aññātāvindriyaṃ; ettāvatā indriyānaṃ indriyapaññatti.

६. किती मर्यादेपर्यंत इंद्रियांची इंद्रियप्रज्ञप्ती होते? ज्या मर्यादेपर्यंत बावीस इंद्रिये आहेत – चक्खुंद्रिय, सोतिंद्रिय, घानिंद्रिय, जिव्हिंद्रिय, कायिंद्रिय, मनिंद्रिय, इत्थिंद्रिय, पुरिसिंद्रिय, जीवितिंद्रिय, सुखिंद्रिय, दुक्खिंद्रिय, सोमनस्सिंद्रिय, दोमनस्सिंद्रिय, उपेक्खिंद्रिय, सद्धिंद्रिय, वीरियिंद्रिय, सतिंद्रिय, समाधिंद्रिय, पञ्ञिंद्रिय, अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिंद्रिय, अञ्ञिंद्रिय आणि अञ्ञाताविंद्रिय; एवढ्या मर्यादेपर्यंत इंद्रियांची इंद्रियप्रज्ञप्ती होते.

7. Kittāvatā puggalānaṃ puggalapaññatti?

७. किती मर्यादेपर्यंत पुद्गलांची पुद्गलप्रज्ञप्ती होते?

(1) Samayavimutto

(१) समयविमुक्त पुद्गल

(2) Asamayavimutto

(२) असमयविमुक्त पुद्गल

(3) Kuppadhammo

(३) कुप्पधम्म पुद्गल

(4) Akuppadhammo

(४) अकुप्पधम्म पुद्गल

(5) Parihānadhammo

(५) परिहानधम्म पुद्गल

(6) Aparihānadhammo

(६) अपरिहानधम्म पुद्गल

(7) Cetanābhabbo

(७) चेतनाभब्ब पुद्गल

(8) Anurakkhaṇābhabbo

(८) अनुरक्षणभब्ब पुद्गल

(9) Puthujjano

(९) पुथुज्जन पुद्गल

(10) Gotrabhū

(१०) गोत्रभू पुद्गल

(11) Bhayūparato

(११) भयूपरत पुद्गल

(12) Abhayūparato

(१२) अभयूपरत पुद्गल

(13) Bhabbāgamano

(१३) भब्बागमन पुद्गल

(14) Abhabbāgamano

(१४) अभब्बागमन पुद्गल

(15) Niyato

(१५) नियत पुद्गल

(16) Aniyato

(१६) अनियत पुद्गल

(17) Paṭipannako [Pg.103]

(१७) पठिपन्नक पुद्गल

(18) Phaleṭhito

(१८) फलेठित पुद्गल

(19) Samasīsī

(१९) समसीसी पुद्गल

(20) Ṭhitakappī

(२०) ठितकप्पी पुद्गल

(21) Ariyo

(२१) अरिय पुद्गल

(22) Anariyo

(२२) अनरिय पुद्गल

(23) Sekkho

(२३) सेक्ख पुद्गल

(24) Asekkho

(२४) असेक्ख पुद्गल

(25) Nevasekkhanāsekkho

(२५) नेवसेक्खनासेक्ख पुद्गल

(26) Tevijjo

(२६) तेविज्ज पुद्गल

(27) Chaḷabhiñño

(२७) छळभिञ्ञ पुद्गल

(28) Sammāsambuddho

(२८) सम्यक्संबुद्ध

(29) Paccekasambuddho

(२९) पच्चेकसम्बुद्ध

(30) Ubhatobhāgavimutto

(३०) उभतोभागविमुक्त

(31) Paññāvimutto

(३१) पञ्ञाविमुक्त

(32) Kāyasakkhī

(३२) कायसाक्षी

(33) Diṭṭhippatto

(३३) दिट्ठिप्पत्त

(34) Saddhāvimutto

(३४) सद्धाविमुक्त

(35) Dhammānusārī

(३५) धम्मानुसारी

(36) Saddhānusārī

(३६) सद्धानुसारी

(37) Sattakkhattuparamo

(३७) सत्तक्खत्तुपरम

(38) Kolaṅkolo

(३८) कोलंकोल

(39) Ekabījī

(३९) एकबीजी

(40) Sakadāgāmī [Pg.104]

(४०) सकदागामी

(41) Anāgāmī

(४१) अनागामी

(42) Antarāparinibbāyī

(४२) अंतरापरिनिब्बायी

(43) Upahaccaparinibbāyī

(४३) उपहच्चपरिनिब्बायी

(44) Asaṅkhāraparinibbāyī

(४४) असंखारपरिनिब्बायी

(45) Sasaṅkhāraparinibbāyī

(४५) ससंखारपरिनिब्बायी

(46) Uddhaṃsotoakaniṭṭhagāmī

(४६) उद्धंसोत-अकनिट्ठगामी

(47) Sotāpanno

(४७) सोतापन्न

(48) Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno

(४८) सोतापत्तिफलाच्या साक्षात्कारासाठी मार्गस्थ असलेला व्यक्ती

(49) Sakadāgāmī

(४९) सकदागामी

(50) Sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno

(५०) सकदागामिफलाच्या साक्षात्कारासाठी मार्गस्थ असलेला व्यक्ती

(51) Anāgāmī

(५१) अनागामी

(52) Anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno

(५२) अनागामिफलाच्या साक्षात्कारासाठी मार्गस्थ असलेला व्यक्ती

(53) Arahā

(५३) अरहंत

(54) Arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno

(५४) अरहत्तफलाच्या साक्षात्कारासाठी मार्गस्थ असलेला व्यक्ती

Ekakaṃ.

एकक समाप्त.

2. Dukauddeso

२. द्विक-उद्देश

8. Dve puggalā –

८. दोन व्यक्ती –

(1) Kodhano ca, upanāhī ca.

(१) क्रोधी व्यक्ती आणि वैर बाळगणारी व्यक्ती.

(2) Makkhī ca, paḷāsī ca.

(२) गुण खोडून काढणारी व्यक्ती आणि बरोबरी करू पाहणारी व्यक्ती.

(3) Issukī ca, maccharī ca.

(३) हेवा करणारी व्यक्ती आणि कंजूष व्यक्ती.

(4) Saṭho ca, māyāvī ca.

(४) कपटी व्यक्ती आणि ढोंगी व्यक्ती.

(5) Ahiriko [Pg.105] ca, anottappī ca.

(५) पाप करण्याची लाज न वाटणारी व्यक्ती आणि पापाची भीती न वाटणारी व्यक्ती.

(6) Dubbaco ca, pāpamitto ca.

(६) उपदेश न ऐकणारी व्यक्ती आणि वाईट मित्रांची संगत असणारी व्यक्ती.

(7) Indriyesu aguttadvāro ca, bhojane amattaññū ca.

(७) इंद्रियांवर ताबा नसलेली व्यक्ती आणि भोजनाचे प्रमाण न जाणणारी व्यक्ती.

(8) Muṭṭhassati ca, asampajāno ca.

(८) स्मृतिभ्रष्ट व्यक्ती आणि सजगता नसलेली व्यक्ती.

(9) Sīlavipanno ca, diṭṭhivipanno ca.

(९) शीलाचा ऱ्हास झालेली व्यक्ती आणि दृष्टीचा (विचारांचा) ऱ्हास झालेली व्यक्ती.

(10) Ajjhattasaṃyojano ca, bahiddhāsaṃyojano ca.

(१०) अंतर्गत बंधनांनी बांधलेली व्यक्ती आणि बाह्य बंधनांनी बांधलेली व्यक्ती.

(11) Akkodhano ca, anupanāhī ca.

(११) क्रोध न करणारी व्यक्ती आणि वैर न बाळगणारी व्यक्ती.

(12) Amakkhī ca, apaḷāsī ca.

(१२) गुणलोप न करणारा व्यक्ती आणि स्पर्धा न करणारा व्यक्ती.

(13) Anissukī ca, amaccharī ca.

(१३) मत्सर न करणारा व्यक्ती आणि कंजूषपणा न करणारा व्यक्ती.

(14) Asaṭho ca, amāyāvī ca.

(१४) धूर्त नसलेला व्यक्ती आणि कपटी नसलेला व्यक्ती.

(15) Hirimā ca, ottappī ca.

(१५) पापाची लाज बाळगणारा व्यक्ती आणि पापाची भीती बाळगणारा व्यक्ती.

(16) Suvaco ca, kalyāṇamitto ca.

(१६) सहज ऐकणारा (सुवच) व्यक्ती आणि कल्याणमित्र असलेला व्यक्ती.

(17) Indriyesu guttadvāro ca, bhojane mattaññū ca.

(१७) इंद्रियांचे द्वार संयमित ठेवणारा व्यक्ती आणि भोजनात प्रमाण जाणणारा व्यक्ती.

(18) Upaṭṭhitassati ca, sampajāno ca.

(१८) जागृत स्मृती असलेला व्यक्ती आणि सजग (संप्रजन्ययुक्त) व्यक्ती.

(19) Sīlasampanno ca, diṭṭhisampanno ca.

(१९) शीलसंपन्न व्यक्ती आणि दृष्टीसंपन्न व्यक्ती.

(20) Dve puggalā dullabhā lokasmiṃ.

(२०) जगात दोन प्रकारचे व्यक्ती दुर्मिळ आहेत.

(21) Dve puggalā duttappayā.

(२१) दोन प्रकारचे व्यक्ती तृप्त करणे कठीण असते.

(22) Dve puggalā sutappayā.

(२२) दोन प्रकारचे व्यक्ती सहज तृप्त होणारे असतात.

(23) Dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā vaḍḍhanti.

(२३) दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव (चित्तमल) वाढतात.

(24) Dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā na vaḍḍhanti.

(२४) दोन प्रकारच्या व्यक्तींचे आसव (चित्तमल) वाढत नाहीत.

(25) Hīnādhimutto ca, paṇītādhimutto ca.

(२५) हीन प्रवृत्तीचा व्यक्ती आणि श्रेष्ठ प्रवृत्तीचा व्यक्ती.

(26) Titto ca, tappetā ca.

(२६) स्वतः तृप्त असणारा व्यक्ती आणि इतरांना तृप्त करणारा व्यक्ती.

Dukaṃ.

द्विक समाप्त.

3. Tikauddeso

३. त्रिक उद्देश

9. Tayo [Pg.106] puggalā –

९. तीन प्रकारचे व्यक्ती -

(1) Nirāso, āsaṃso, vigatāso.

(१) निराश (अर्हतपदाची आशा नसलेला) व्यक्ती, आशंस (अर्हतपदाची आशा बाळगणारा) व्यक्ती, आणि विगताश (आशा पूर्णपणे नष्ट झालेला) व्यक्ती.

(2) Tayo gilānūpamā puggalā.

(२) आजारी माणसासारखे (रुग्णोपम) तीन प्रकारचे व्यक्ती.

(3) Kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto.

(३) कायसाक्षी व्यक्ती, दृष्टिप्राप्त व्यक्ती, आणि श्रद्धाविमुक्त व्यक्ती.

(4) Gūthabhāṇī, pupphabhāṇī, madhubhāṇī.

(४) विष्ठेसारखे बोलणारा व्यक्ती, फुलासारखे बोलणारा व्यक्ती, आणि मधासारखे बोलणारा व्यक्ती.

(5) Arukūpamacitto puggalo, vijjūpamacitto puggalo, vajirūpamacitto puggalo.

(५) जखमेसारखे चित्त असलेला व्यक्ती, विजेसारखे चित्त असलेला व्यक्ती, आणि वज्रासारखे चित्त असलेला व्यक्ती.

(6) Andho, ekacakkhu, dvicakkhu.

(६) अंध व्यक्ती, एकचक्षू व्यक्ती, आणि द्विचक्षू व्यक्ती.

(7) Avakujjapañño puggalo, ucchaṅgapañño puggalo, puthupañño puggalo.

(७) उलथलेल्या घागरीसारखी प्रज्ञा असलेला व्यक्ती, मांडीवर ठेवलेल्या अन्नासारखी प्रज्ञा असलेला व्यक्ती, आणि विशाल प्रज्ञा असलेला व्यक्ती.

(8) Atthekacco puggalo kāmesu ca bhavesu ca avītarāgo, atthekacco puggalo kāmesu vītarāgo bhavesu avītarāgo, atthekacco puggalo kāmesu ca bhavesu ca vītarāgo.

(८) काही व्यक्ती असे असतात जे कामभोगांमध्ये आणि अस्तित्वामध्ये (भवांमध्ये) आसक्ती असलेले असतात; काही व्यक्ती असे असतात जे कामभोगांमध्ये अनासक्त असतात पण अस्तित्वामध्ये (भवांमध्ये) आसक्ती असलेले असतात; आणि काही व्यक्ती असे असतात जे कामभोगांमध्ये आणि अस्तित्वामध्ये (भवांमध्ये) अनासक्त असतात.

(9) Pāsāṇalekhūpamo puggalo, pathavilekhūpamo puggalo, udakalekhūpamo puggalo.

(९) दगडावर कोरलेल्या रेषेसारखा व्यक्ती, मातीवर काढलेल्या रेषेसारखा व्यक्ती, आणि पाण्यावर काढलेल्या रेषेसारखा व्यक्ती.

(10) Tayo potthakūpamā puggalā.

(१०) तागाच्या वस्त्रासारखे तीन प्रकारचे व्यक्ती.

(11) Tayo kāsikavatthūpamā puggalā.

(११) काशीच्या रेशमी वस्त्रासारखे three प्रकारचे व्यक्ती.

(12) Suppameyyo, duppameyyo, appameyyo.

(१२) सहज मोजता येणारा व्यक्ती, कठीणतेने मोजता येणारा व्यक्ती, आणि अमर्याद (मोजता न येणारा) व्यक्ती.

(13) Atthekacco puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo, atthekacco puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo, atthekacco puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

(१३) काही व्यक्ती असे असतात ज्यांची सेवा करू नये, संगती करू नये, आणि उपासना करू नये; काही व्यक्ती असे असतात ज्यांची सेवा करावी, संगती करावी, आणि उपासना करावी; आणि काही व्यक्ती असे असतात ज्यांचा आदर व सत्कार करून सेवा करावी, संगती करावी, आणि उपासना करावी.

(14) Atthekacco [Pg.107] puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo, atthekacco puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo; atthekacco puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

(१४) काही व्यक्ती असे असतात जे तिरस्करणीय असतात, ज्यांची सेवा करू नये, संगती करू नये, आणि उपासना करू नये; काही व्यक्ती असे असतात ज्यांच्याकडे दुर्लक्ष करावे (उपेक्षा करावी), ज्यांची सेवा करू नये, संगती करू नये, आणि उपासना करू नये; आणि काही व्यक्ती असे असतात ज्यांची सेवा करावी, संगती करावी, आणि उपासना करावी.

(15) Atthekacco puggalo sīlesu paripūrakārī, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī; atthekacco puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya mattaso kārī; atthekacco puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya ca paripūrakārī.

(१५) काही व्यक्ती असे असतात जे शीलांचे पूर्ण पालन करतात, समाधीचे मर्यादित पालन करतात, आणि प्रज्ञेचे मर्यादित पालन करतात; काही व्यक्ती असे असतात जे शीलांचे पूर्ण पालन करतात, समाधीचे पूर्ण पालन करतात, आणि प्रज्ञेचे मर्यादित पालन करतात; आणि काही व्यक्ती असे असतात जे शीलांचे पूर्ण पालन करतात, समाधीचे पूर्ण पालन करतात, आणि प्रज्ञेचेही पूर्ण पालन करतात.

(16) Tayo satthāro.

(१६) तीन प्रकारचे शास्ते (गुरु).

(17) Aparepi tayo satthāro.

(१७) इतरही तीन प्रकारचे शास्ते (गुरु).

Tikaṃ.

त्रिक समाप्त.

4. Catukkauddeso

४. चतुष्क उद्देश

10. Cattāro puggalā –

१०. चार प्रकारचे व्यक्ती -

(1) Asappuriso, asappurisena asappurisataro, sappuriso, sappurisena sappurisataro.

(१) असत्पुरुष, असत्पुरुषापेक्षाही अधिक असत्पुरुष, सत्पुरुष, आणि सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष.

(2) Pāpo, pāpena pāpataro, kalyāṇo, kalyāṇena kalyāṇataro.

(२) पापी व्यक्ती, पापी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापी, कल्याणकारी व्यक्ती, आणि कल्याणकारी व्यक्तीपेक्षाही अधिक कल्याणकारी.

(3) Pāpadhammo, pāpadhammena pāpadhammataro, kalyāṇadhammo, kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro.

(३) पापधर्मी (वाईट आचरण असलेला) व्यक्ती, पापधर्मी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापधर्मी (अतिशय वाईट आचरण असलेला) व्यक्ती, कल्याणधर्मी (चांगले आचरण असलेला) व्यक्ती, कल्याणधर्मी व्यक्तीपेक्षाही अधिक कल्याणधर्मी (अतिशय चांगले आचरण असलेला) व्यक्ती.

(4) Sāvajjo, vajjabahulo, appavajjo, anavajjo.

(४) दोषयुक्त (सावज्ज) व्यक्ती, बहुदोषी (खूप दोष असलेला) व्यक्ती, अल्पदोषी (कमी दोष असलेला) व्यक्ती, निर्दोष (अनवज्ज) व्यक्ती.

(5) Ugghaṭitaññū, vipañcitaññū, neyyo, padaparamo.

(५) उग्घटितञ्ञू (थोडक्यात सांगताच समजणारा) व्यक्ती, विपञ्चितञ्ञू (सविस्तर स्पष्टीकरण केल्यावर समजणारा) व्यक्ती, नेय्य (मार्गदर्शनाने हळूहळू समजणारा) व्यक्ती, पदपरम (केवळ शब्दांवरच राहणारा) व्यक्ती.

(6) Yuttappaṭibhāno[Pg.108], no muttappaṭibhāno, muttappaṭibhāno, no yuttappaṭibhāno, yuttappaṭibhāno ca muttappaṭibhāno ca, neva yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno.

(६) योग्य आणि प्रसंगावधान राखून बोलणारा पण उत्स्फूर्तपणे न बोलणारा व्यक्ती, उत्स्फूर्तपणे बोलणारा पण योग्य आणि प्रसंगावधान राखून न बोलणारा व्यक्ती, योग्य आणि प्रसंगावधान राखून बोलणारा तसेच उत्स्फूर्तपणेही बोलणारा व्यक्ती, योग्य आणि प्रसंगावधान राखून न बोलणारा आणि उत्स्फूर्तपणेही न बोलणारा व्यक्ती.

(7) Cattāro dhammakathikā puggalā.

(७) चार प्रकारचे धम्मकथिका (धम्म प्रवचनकार) व्यक्ती.

(8) Cattāro valāhakūpamā puggalā.

(८) मेघांसारखे (ढगांसारखे) चार प्रकारचे व्यक्ती.

(9) Cattāro mūsikūpamā puggalā.

(९) उंदरांसारखे चार प्रकारचे व्यक्ती.

(10) Cattāro ambūpamā puggalā.

(१०) आंब्यांसारखे चार प्रकारचे व्यक्ती.

(11) Cattāro kumbhūpamā puggalā.

(११) घड्यांसारखे (मातीच्या घागरीसारखे) चार प्रकारचे व्यक्ती.

(12) Cattāro udakarahadūpamā puggalā.

(१२) जलाशयांसारखे (तलावांसारखे) चार प्रकारचे व्यक्ती.

(13) Cattāro balībaddūpamā puggalā.

(१३) बैलांसारखे चार प्रकारचे व्यक्ती.

(14) Cattāro āsīvisūpamā puggalā.

(१४) विषारी सापांसारखे चार प्रकारचे व्यक्ती.

(15) Atthekacco puggalo ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti, atthekacco puggalo ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti, atthekacco puggalo ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti, atthekacco puggalo ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti.

(१५) काही व्यक्ती असे असतात जे विचार न करता, बुद्धीने न पारखता, निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा करतात; काही व्यक्ती असे असतात जे विचार न करता, बुद्धीने न पारखता, प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा करतात; काही व्यक्ती असे असतात जे विचार न करता, बुद्धीने न पारखता, श्रद्धा न ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर श्रद्धा (प्रसन्नता) व्यक्त करतात; काही व्यक्ती असे असतात जे विचार न करता, बुद्धीने न पारखता, श्रद्धा ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर अश्रद्धा (अप्रसन्नता) व्यक्त करतात.

(16) Atthekacco puggalo anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti, atthekacco puggalo anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti, atthekacco puggalo anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti, atthekacco puggalo anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti.

(१६) काही व्यक्ती असे असतात जे विचार करून, बुद्धीने पारखून, निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा करतात; काही व्यक्ती असे असतात जे विचार करून, बुद्धीने पारखून, प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा करतात; काही व्यक्ती असे असतात जे विचार करून, बुद्धीने पारखून, श्रद्धा न ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर अश्रद्धा (अप्रसन्नता) व्यक्त करतात; काही व्यक्ती असे असतात जे विचार करून, बुद्धीने पारखून, श्रद्धा ठेवण्याजोग्या गोष्टीवर श्रद्धा (प्रसन्नता) व्यक्त करतात.

(17) Atthekacco puggalo avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena; atthekacco puggalo vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā [Pg.109] hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena; atthekacco puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena; vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, atthekacco puggalo neva avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

(१७) काही व्यक्ती असे असतात जे निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे करतात, परंतु प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे करत नाहीत; काही व्यक्ती असे असतात जे प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे करतात, परंतु निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे करत नाहीत; काही व्यक्ती असे असतात जे निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदाही योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे करतात आणि प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसाही योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे करतात; काही व्यक्ती असे असतात जे निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदाही योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे करत नाहीत आणि प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसाही योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे करत नाहीत.

(18) Uṭṭhānaphalūpajīvī no puññaphalūpajīvī, puññaphalūpajīvī no uṭṭhānaphalūpajīvī, uṭṭhānaphalūpajīvī ca puññaphalūpajīvī ca, neva uṭṭhānaphalūpajīvī no puññaphalūpajīvī.

(१८) केवळ स्वतःच्या प्रयत्नांच्या (उद्योगाच्या) फळावर जगणारा पण पुण्याच्या फळावर न जगणारा व्यक्ती, केवळ पुण्याच्या फळावर जगणारा पण स्वतःच्या प्रयत्नांच्या फळावर न जगणारा व्यक्ती, स्वतःच्या प्रयत्नांच्या फळावर आणि पुण्याच्या फळावरही जगणारा व्यक्ती, स्वतःच्या प्रयत्नांच्या फळावरही न जगणारा आणि पुण्याच्या फळावरही न जगणारा व्यक्ती.

(19) Tamo tamaparāyano, tamo jotiparāyano, joti tamaparāyano, joti jotiparāyano.

(१९) अंधारातून येऊन अंधाराकडेच जाणारा व्यक्ती, अंधारातून येऊन प्रकाशाकडे जाणारा व्यक्ती, प्रकाशातून येऊन अंधाराकडे जाणारा व्यक्ती, प्रकाशातून येऊन प्रकाशाकडेच जाणारा व्यक्ती.

(20) Oṇatoṇato, oṇatuṇṇato, uṇṇatoṇato, uṇṇatuṇṇato.

(२०) खालच्या स्तरातून येऊन खालच्याच स्तराकडे झुकणारा व्यक्ती, खालच्या स्तरातून येऊन वरच्या स्तराकडे झुकणारा व्यक्ती, वरच्या स्तरातून येऊन खालच्या स्तराकडे झुकणारा व्यक्ती, वरच्या स्तरातून येऊन वरच्याच स्तराकडे झुकणारा व्यक्ती.

(21) Cattāro rukkhūpamā puggalā.

(२१) वृक्षांसारखे (झाडांसारखे) चार प्रकारचे व्यक्ती.

(22) Rūpappamāṇo, rūpappasanno, ghosappamāṇo, ghosappasanno.

(२२) रूपालाच प्रमाण मानणारा (बाह्य रूपावरून मूल्यमापन करणारा) व्यक्ती, रूपावरच प्रसन्न होणारा व्यक्ती, आवाजालाच (शब्दांनाच) प्रमाण मानणारा व्यक्ती, आवाजावरच (शब्दांवरच) प्रसन्न होणारा व्यक्ती.

(23) Lūkhappamāṇo, lūkhappasanno, dhammappamāṇo, dhammappasanno.

(२३) साधेपणालाच प्रमाण मानणारा व्यक्ती, साधेपणावरच प्रसन्न होणारा व्यक्ती, धम्मालाच प्रमाण मानणारा व्यक्ती, धम्मावरच प्रसन्न होणारा व्यक्ती.

(24) Atthekacco puggalo attahitāya paṭipanno hoti, no parahitāya; atthekacco puggalo parahitāya paṭipanno hoti, no attahitāya; atthekacco puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca; atthekacco puggalo neva attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya.

(२४) काही व्यक्ती असे असतात जे स्वतःच्या कल्याणासाठी (हितासाठी) कार्यरत असतात, पण इतरांच्या कल्याणासाठी नाही; काही व्यक्ती असे असतात जे इतरांच्या कल्याणासाठी कार्यरत असतात, पण स्वतःच्या कल्याणासाठी नाही; काही व्यक्ती असे असतात जे स्वतःच्या कल्याणासाठी आणि इतरांच्या कल्याणासाठीही कार्यरत असतात; काही व्यक्ती असे असतात जे स्वतःच्या कल्याणासाठीही कार्यरत नसतात आणि इतरांच्या कल्याणासाठीही नाही.

(25) Atthekacco puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto; atthekacco puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto; atthekacco puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto[Pg.110], parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto; atthekacco puggalo neva attantapo hoti na attaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati.

(२५) काही व्यक्ती असे असतात जे स्वतःलाच ताप देणारे (कष्ट देणारे) असतात आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतात; काही व्यक्ती असे असतात जे इतरांना ताप देणारे असतात आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतात; काही व्यक्ती असे असतात जे स्वतःलाही ताप देणारे व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतात आणि इतरांनाही ताप देणारे व इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असतात; काही व्यक्ती असे असतात जे स्वतःलाही ताप देणारे नसतात व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतात आणि इतरांनाही ताप देणारे नसतात व इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतात. असा व्यक्ती स्वतःलाही ताप न देणारा, इतरांनाही ताप न देणारा, याच जन्मात तृष्णारहित झालेला, शांत झालेला, शीतल झालेला, सुखाचा अनुभव घेणारा आणि स्वतः ब्रह्मस्वरूप होऊन (श्रेष्ठ जीवन) जगत असतो.

(26) Sarāgo, sadoso, samoho, samāno.

(२६) रागयुक्त (आसक्ती असलेला) व्यक्ती, द्वेषयुक्त (राग असलेला) व्यक्ती, मोहयुक्त (भ्रमित असलेला) व्यक्ती, मानयुक्त (अहंकार असलेला) व्यक्ती.

(27) Atthekacco puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya; atthekacco puggalo lābhī hoti adhipaññādhammavipassanāya, na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa; atthekacco puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya; atthekacco puggalo neva lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya.

(२७) काही व्यक्ती असे असतात ज्यांना आंतरिक चित्तशांती (समाधी) प्राप्त होते, परंतु अधिप्रज्ञा-धम्मविपश्यना (विपश्यना ज्ञान) प्राप्त होत नाही; काही व्यक्ती असे असतात ज्यांना अधिप्रज्ञा-धम्मविपश्यना प्राप्त होते, परंतु आंतरिक चित्तशांती प्राप्त होत नाही; काही व्यक्ती असे असतात ज्यांना आंतरिक चित्तशांतीही प्राप्त होते आणि अधिप्रज्ञा-धम्मविपश्यनाही प्राप्त होते; काही व्यक्ती असे असतात ज्यांना आंतरिक चित्तशांतीही प्राप्त होत नाही आणि अधिप्रज्ञा-धम्मविपश्यनाही प्राप्त होत नाही.

(28) Anusotagāmī puggalo, paṭisotagāmī puggalo, ṭhitatto puggalo, tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

(२८) प्रवाहाच्या दिशेने वाहणारा (अनुसोतगामी) व्यक्ती, प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने जाणारा (पटिसोतगामी) व्यक्ती, स्थिरचित्त (ठितत्त) व्यक्ती, आणि जो (संसारसागर) पार करून पलीकडच्या तीरावर पोहोचला आहे व कोरड्या जमिनीवर (अर्हत्त्वाच्या भूमीवर) स्थिर उभा आहे असा ब्राह्मण (अर्हत).

(29) Appassuto sutena anupapanno, appassuto sutena upapanno, bahussuto sutena anupapanno, bahussuto sutena upapanno.

(२९) अल्पश्रुत (कमी ऐकलेला/कमी ज्ञान असलेला) आणि श्रुताने (ज्ञानाने) अपूर्ण असलेला व्यक्ती, अल्पश्रुत असूनही श्रुताने (ज्ञानाने) परिपूर्ण असलेला व्यक्ती, बहुश्रुत (खूप ऐकलेला/कमी ज्ञान असलेला) असूनही श्रुताने (ज्ञानाने) अपूर्ण असलेला व्यक्ती, बहुश्रुत आणि श्रुताने (ज्ञानाने) परिपूर्ण असलेला व्यक्ती.

(30) Samaṇamacalo, samaṇapadumo, samaṇapuṇḍarīko, samaṇesu samaṇasukhumālo.

(३०) अचल श्रमण (अकंपित श्रमण), पद्म श्रमण (कमळासारखा श्रमण), पुंडरीक श्रमण (पांढऱ्या कमळासारखा श्रमण), आणि श्रमणांमध्ये अत्यंत सुकुमार श्रमण.

Catukkaṃ.

चतुष्क (चारचा गट) समाप्त.

5. Pañcakauddeso

५. पंचक उद्देश (पाचचा गट उद्देश).

11. Pañca puggalā –

११. पाच प्रकारचे व्यक्ती -

(1) Atthekacco puggalo ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā [Pg.111] akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Atthekacco puggalo ārabhati na vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Atthekacco puggalo nārabhati vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Atthekacco puggalo nārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti. Atthekacco puggalo nārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ pajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti.

(१) काही असा व्यक्ती असतो जो गुन्हा (आपत्ती) करतो आणि पश्चात्तापयुक्त (खिन्न मनाचा) देखील होतो, परंतु तो त्या चेतोविमुत्ती आणि प्रज्ञाविमुत्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट (निरुद्ध) होतात. काही असा व्यक्ती असतो जो गुन्हा करतो पण पश्चात्तापयुक्त होत नाही, परंतु तो त्या चेतोविमुत्ती आणि प्रज्ञाविमुत्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात. काही असा व्यक्ती असतो जो गुन्हा करत नाही पण पश्चात्तापयुक्त होतो, परंतु तो त्या चेतोविमुत्ती आणि प्रज्ञाविमुत्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात. काही असा व्यक्ती असतो जो गुन्हा करत नाही आणि पश्चात्तापयुक्तही होत नाही, परंतु तो त्या चेतोविमुत्ती आणि प्रज्ञाविमुत्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात. काही असा व्यक्ती असतो जो गुन्हा करत नाही आणि पश्चात्तापयुक्तही होत नाही, आणि तो त्या चेतोविमुत्ती आणि प्रज्ञाविमुत्तीला यथार्थपणे जाणतो, जिथे त्याचे उत्पन्न झालेले पापी अकुशल धर्म पूर्णपणे नष्ट होतात.

(2) Datvā avajānāti, saṃvāsena avajānāti, ādheyyamukho hoti, lolo hoti, mando momūho hoti.

(२) दान देऊन तुच्छ मानणारा, सहवासाने तुच्छ मानणारा, दुसऱ्याच्या सांगण्यावर सहज विश्वास ठेवणारा (कानकोंडा), चंचल असणारा, आणि मंद व अत्यंत मूढ असणारा.

(3) Pañca yodhājīvūpamā puggalā.

(३) योद्ध्याप्रमाणे (सैनिक) जीवन जगणारे पाच प्रकारचे व्यक्ती.

(4) Pañca piṇḍapātikā.

(४) पाच प्रकारचे पिंडपातिक (भिक्षेवर जगणारे) व्यक्ती.

(5) Pañca khalupacchābhattikā.

(५) पाच प्रकारचे खलुपच्छाभत्तिक (एकदा जेवण झाल्यावर पुन्हा न जेवणारे) व्यक्ती.

(6) Pañca ekāsanikā.

(६) पाच प्रकारचे एकासनिक (एकाच आसनावर बसून जेवणारे) व्यक्ती.

(7) Pañca paṃsukūlikā.

(७) पाच प्रकारचे पांसुकूलिक (फेकून दिलेल्या चिंध्यांचे वस्त्र नेसणारे) व्यक्ती.

(8) Pañca tecīvarikā.

(८) पाच प्रकारचे तेचीवरिक (केवळ तीनच वस्त्रे बाळगणारे) व्यक्ती.

(9) Pañca āraññikā.

(९) पाच प्रकारचे आरण्यक (अरण्यात राहणारे) व्यक्ती.

(10) Pañca rukkhamūlikā.

(१०) पाच प्रकारचे रुक्खमुलिक (वृक्षाच्या मुळाशी राहणारे) व्यक्ती.

(11) Pañca abbhokāsikā.

(११) पाच प्रकारचे अब्भोकासिक (उघड्या आकाशाखाली राहणारे) व्यक्ती.

(12) Pañca nesajjikā.

(१२) पाच प्रकारचे नेसज्जिक (न झोपता केवळ बसून राहणारे) व्यक्ती.

(13) Pañca yathāsanthatikā.

(१३) पाच प्रकारचे यथासंथतिक (मिळेल त्या आसनावर समाधान मानणारे) व्यक्ती.

(14) Pañca sosānikā.

(१४) पाच प्रकारचे सोसानिक (स्मशानात राहणारे) व्यक्ती.

Pañcakaṃ.

पंचक समाप्त.

6. Chakkauddeso

६. छक्क (सहाचा) उद्देश.

12. Cha [Pg.112] puggalā –

१२. सहा प्रकारचे व्यक्ती -

(1) Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvaṃ. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, na ca tattha sabbaññutaṃ pāpuṇāti na ca balesu vasībhāvaṃ. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, diṭṭhe ceva dhamme dukkhassantakaro hoti sāvakapāramiñca pāpuṇāti. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, na ca sāvakapāramiṃ pāpuṇāti. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, anāgāmī hoti anāgantā itthattaṃ. Atthekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, āgāmī hoti āgantā itthattaṃ.

(१) काही असा व्यक्ती असतो जो पूर्वी न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्यांचा साक्षात्कार करतो, आणि त्यात सर्वज्ञता प्राप्त करतो व बलांवर (शक्तींवर) वशित्व मिळवतो. काही असा व्यक्ती असतो जो पूर्वी न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्यांचा साक्षात्कार करतो, परंतु त्यात सर्वज्ञता प्राप्त करत नाही आणि बलांवर वशित्वही मिळवत नाही. काही असा व्यक्ती असतो जो पूर्वी न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्यांचा साक्षात्कार करत नाही, परंतु याच जन्मात दुःखाचा अंत करतो आणि श्रावक-पारमितेला प्राप्त करतो. काही असा व्यक्ती असतो जो पूर्वी न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्यांचा साक्षात्कार करत नाही, परंतु याच जन्मात दुःखाचा अंत करतो, पण श्रावक-पारमितेला प्राप्त करत नाही. काही असा व्यक्ती असतो जो पूर्वी न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्यांचा साक्षात्कार करत नाही, आणि याच जन्मात दुःखाचा अंतही करत नाही, परंतु तो अनागामी होतो आणि या मनुष्यलोकात (इहलोकात) पुन्हा येत नाही. काही असा व्यक्ती असतो जो पूर्वी न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्यांचा साक्षात्कार करत नाही, आणि याच जन्मात दुःखाचा अंतही करत नाही, परंतु तो इहलोकात परत येणारा (स्रोतापन्न किंवा सकदागामी) होतो.

Chakkaṃ.

छक्क (सहाचा गट) समाप्त.

7. Sattakauddeso

७. सत्तक (सातचा) उद्देश.

13. Satta puggalā –

१३. सात प्रकारचे व्यक्ती -

(1) Satta udakūpamā puggalā. Sakiṃ nimuggo nimuggova hoti, ummujjitvā nimujjati, ummujjitvā ṭhito hoti, ummujjitvā vipassati viloketi, ummujjitvā patarati, ummujjitvā paṭigādhappatto hoti, ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

(१) पाण्यात बुडणाऱ्यांच्या उपमेसारखे सात प्रकारचे व्यक्ती असतात. एकदा बुडालेला तो बुडलेलाच राहतो; वर येऊन पुन्हा बुडणारा; वर येऊन स्थिर राहणारा; वर येऊन पाहणारा व निरीक्षण करणारा; वर येऊन पोहणारा; वर येऊन आधार मिळवणारा; आणि वर येऊन पार झालेला, पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेला व कोरड्या जमिनीवर उभा असलेला ब्राह्मण (पापरहित व्यक्ती) असतो.

(2) Ubhatobhāgavimutto[Pg.113], paññāvimutto, kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto, dhammānusārī, saddhānusārī.

(२) उभतोभागविमुक्त (दोन्ही मार्गांनी मुक्त झालेला), प्रज्ञाविमुक्त, कायसाक्षी (कायाने साक्ष देणारा), दृष्टिप्राप्त, श्रद्धाविमुक्त, धर्मानुसारी, आणि श्रद्धानुसारी.

Sattakaṃ.

सत्तक (सातचा गट) समाप्त.

8. Aṭṭhakauddeso

८. अट्ठक (आठचा) उद्देश.

14. Aṭṭha puggalā –

१४. आठ प्रकारचे व्यक्ती -

(1) Cattāro maggasamaṅgino, cattāro phalasamaṅgino puggalā.

(१) चार मार्गस्थ (मार्गावर आरूढ असलेले) आणि चार फलस्थ (फलाला प्राप्त झालेले) व्यक्ती.

Aṭṭhakaṃ.

अट्ठक (आठचा गट) समाप्त.

9. Navakauddeso

९. नवक (नऊचा) उद्देश.

15. Nava puggalā –

१५. नऊ प्रकारचे व्यक्ती -

(1) Sammāsambuddho, paccekasambuddho, ubhatobhāgavimutto, paññāvimutto, kāyasakkhī, diṭṭhippatto, saddhāvimutto, dhammānusārī, saddhānusārī.

(१) सम्यक्संबुद्ध, प्रत्येकबुद्ध, उभतोभागविमुक्त, प्रज्ञाविमुक्त, कायसाक्षी, दृष्टिप्राप्त, श्रद्धाविमुक्त, धर्मानुसारी, आणि श्रद्धानुसारी.

Navakaṃ.

नवक (नऊचा गट) समाप्त.

10. Dasakauddeso

१०. दसक (दहाचा) उद्देश.

16. Dasa puggalā –

१६. दहा प्रकारचे व्यक्ती -

(1) Pañcannaṃ idha niṭṭhā, pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā.

(१) पाच जण जे येथेच (या लोकात) परिनिर्वाण प्राप्त करतात, आणि पाच जण जे येथील अस्तित्व सोडून (वरच्या लोकात) परिनिर्वाण प्राप्त करतात.

Dasakaṃ.

दसक (दहाचा गट) समाप्त.

Puggalapaññattimātikā niṭṭhitā.

पुग्गलपञ्ञत्ति-मातिका (पुद्गलप्रज्ञप्ति-मातृका) समाप्त झाली.

Niddeso

निर्देश

1. Ekakapuggalapaññatti

१. एकक-पुद्गलप्रज्ञप्ति (एक-एक व्यक्तीची व्याख्या)

1. Katamo [Pg.114] ca puggalo samayavimutto? Idhekacco puggalo kālena kālaṃ samayena samayaṃ aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samayavimutto’’.

१. आणि 'समयविमुक्त' (वेळोवेळी मुक्त होणारा) व्यक्ती कोणता? या जगात काही असा व्यक्ती असतो जो वेळोवेळी, प्रसंगाप्रसंगाने आठ विमोक्षांना (विमुक्तीच्या अवस्थांना) कायेने स्पर्श करून (अनुभवून) विहरतो, आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आसव (क्लेश) नष्ट झालेले असतात - या व्यक्तीला 'समयविमुक्त' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

2. Katamo ca puggalo asamayavimutto? Idhekacco puggalo na heva kho kālena kālaṃ samayena samayaṃ aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asamayavimutto’’. Sabbepi ariyapuggalā ariye vimokkhe asamayavimuttā.

२. असमयविमुक्त पुद्गल कोणता? या जगात एखादी व्यक्ती वेळोवेळी किंवा प्रसंगाप्रसंगी आठ विमोक्षांना नामकायाने स्पर्श करून विहरत नाही, परंतु प्रज्ञेने पाहून तिचे आस्रव नष्ट झालेले असतात – या व्यक्तीला 'असमयविमुक्त' पुद्गल असे म्हणतात. सर्वच आर्यपुद्गल हे आर्य विमोक्षांच्या बाबतीत असमयविमुक्त असतात.

3. Katamo ca puggalo kuppadhammo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī; na yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ tassa puggalassa pamādamāgamma tā samāpattiyo kuppeyyuṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kuppadhammo’’.

३. कुप्पधम्म (पतनशील स्वभाव असलेला) पुद्गल कोणता? या जगात एखादी व्यक्ती रूपसहगत किंवा अरूपसहगत समापत्ती प्राप्त करणारी असते. परंतु ती व्यक्ती इच्छेनुसार प्राप्त करणारी नसते, विनासायास प्राप्त करणारी नसते, सहजतेने प्राप्त करणारी नसते; तसेच ती इच्छित स्थळी, इच्छित वेळी आणि इच्छित कालावधीसाठी समापत्तीत प्रवेश करू शकत नाही किंवा त्यातून बाहेर पडू शकत नाही. अशी शक्यता असते की, त्या व्यक्तीच्या प्रमादामुळे (निष्काळजीपणामुळे) त्या समापत्ती नष्ट होऊ शकतात – या व्यक्तीला 'कुप्पधम्म' पुद्गल असे म्हणतात.

4. Katamo ca puggalo akuppadhammo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ tassa puggalassa pamādamāgamma tā samāpattiyo kuppeyyuṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘akuppadhammo’’. Sabbepi ariyapuggalā ariye vimokkhe akuppadhammā.

४. अकुप्पधम्म (अपतनशील स्वभाव असलेला) पुद्गल कोणता? या जगात एखादी व्यक्ती रूपसहगत किंवा अरूपसहगत समापत्ती प्राप्त करणारी असते. ती व्यक्ती इच्छेनुसार प्राप्त करणारी असते, विनासायास प्राप्त करणारी असते, सहजतेने प्राप्त करणारी असते; तसेच ती इच्छित स्थळी, इच्छित वेळी आणि इच्छित कालावधीसाठी समापत्तीत प्रवेश करू शकते आणि त्यातून बाहेर पडू शकते. हे अशक्य आहे, याला वाव नाही की, त्या व्यक्तीच्या प्रमादामुळे त्या समापत्ती नष्ट व्हाव्यात – या व्यक्तीला 'अकुप्पधम्म' पुद्गल असे म्हणतात. सर्वच आर्यपुद्गल हे आर्य विमोक्षांच्या बाबतीत अकुप्पधम्म असतात.

5. Katamo ca puggalo parihānadhammo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī; na [Pg.115] yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ so puggalo pamādamāgamma tāhi samāpattīhi parihāyeyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘parihānadhammo’’.

५. परिहाणधम्म (ऱ्हास पावणारा स्वभाव असलेला) पुद्गल कोणता? या जगात एखादी व्यक्ती रूपसहगत किंवा अरूपसहगत समापत्ती प्राप्त करणारी असते. परंतु ती व्यक्ती इच्छेनुसार प्राप्त करणारी नसते, विनासायास प्राप्त करणारी नसते, सहजतेने प्राप्त करणारी नसते; तसेच ती इच्छित स्थळी, इच्छित वेळी आणि इच्छित कालावधीसाठी समापत्तीत प्रवेश करू शकत नाही किंवा त्यातून बाहेर पडू शकत नाही. अशी शक्यता असते की, ती व्यक्ती प्रमादामुळे त्या समापत्तींमधून घसरू (ऱ्हास पावू) शकते – या व्यक्तीला 'परिहाणधम्म' पुद्गल असे म्हणतात.

6. Katamo ca puggalo aparihānadhammo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho nikāmalābhī hoti akicchalābhī akasiralābhī; yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Aṭṭhānametaṃ anavakāso yaṃ so puggalo pamādamāgamma tāhi samāpattīhi parihāyeyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘aparihānadhammo’’. Sabbepi ariyapuggalā ariye vimokkhe aparihānadhammā.

६. अपरीहाणधम्म (ऱ्हास न पावणारा स्वभाव असलेला) पुद्गल कोणता? या जगात एखादी व्यक्ती रूपसहगत किंवा अरूपसहगत समापत्ती प्राप्त करणारी असते. ती व्यक्ती इच्छेनुसार प्राप्त करणारी असते, विनासायास प्राप्त करणारी असते, सहजतेने प्राप्त करणारी असते; तसेच ती इच्छित स्थळी, इच्छित वेळी आणि इच्छित कालावधीसाठी समापत्तीत प्रवेश करू शकते आणि त्यातून बाहेर पडू शकते. हे अशक्य आहे, याला वाव नाही की, ती व्यक्ती प्रमादामुळे त्या समापत्तींमधून घसरावी – या व्यक्तीला 'अपरीहाणधम्म' पुद्गल असे म्हणतात. सर्वच आर्यपुद्गल हे आर्य विमोक्षांच्या बाबतीत अपरीहाणधम्म असतात.

7. Katamo ca puggalo cetanābhabbo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī; na yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Sace anusañceteti, na parihāyati tāhi samāpattīhi. Sace na anusañceteti, parihāyati tāhi samāpattīhi – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘cetanābhabbo’’.

७. चेतनावश (संकल्प किंवा मानसिक प्रेरणेने ध्यान टिकवून ठेवणारा) पुद्गल कोणता? या जगात एखादी व्यक्ती रूपसहगत किंवा अरूपसहगत समापत्ती प्राप्त करणारी असते. परंतु ती व्यक्ती इच्छेनुसार प्राप्त करणारी नसते, विनासायास प्राप्त करणारी नसते, सहजतेने प्राप्त करणारी नसते; तसेच ती इच्छित स्थळी, इच्छित वेळी आणि इच्छित कालावधीसाठी समापत्तीत प्रवेश करू शकत नाही किंवा त्यातून बाहेर पडू शकत नाही. जर ती संकल्प (चेतना) करते, तर त्या समापत्तींमधून घसरत नाही. जर ती संकल्प करत नाही, तर त्या समापत्तींमधून घसरते – या व्यक्तीला 'चेतनावश' (चेतनाभब्ब) पुद्गल असे म्हणतात.

8. Katamo ca puggalo anurakkhaṇābhabbo? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. So ca kho na nikāmalābhī hoti na akicchalābhī na akasiralābhī; na yatthicchakaṃ yadicchakaṃ yāvaticchakaṃ samāpajjatipi vuṭṭhātipi. Sace anurakkhati, na parihāyati tāhi samāpattīhi. Sace na anurakkhati, parihāyati tāhi samāpattīhi – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anurakkhaṇābhabbo’’.

८. संरक्षणवश (काळजीपूर्वक रक्षण करून ध्यान टिकवून ठेवणारा) पुद्गल कोणता? या जगात एखादी व्यक्ती रूपसहगत किंवा अरूपसहगत समापत्ती प्राप्त करणारी असते. परंतु ती व्यक्ती इच्छेनुसार प्राप्त करणारी नसते, विनासायास प्राप्त करणारी नसते, सहजतेने प्राप्त करणारी नसते; तसेच ती इच्छित स्थळी, इच्छित वेळी आणि इच्छित कालावधीसाठी समापत्तीत प्रवेश करू शकत नाही किंवा त्यातून बाहेर पडू शकत नाही. जर ती रक्षण करते, तर त्या समापत्तींमधून घसरत नाही. जर ती रक्षण करत नाही, तर त्या समापत्तींमधून घसरते – या व्यक्तीला 'संरक्षणवश' (अनुरक्षणभब्ब) पुद्गल असे म्हणतात.

9. Katamo ca puggalo puthujjano? Yassa puggalassa tīṇi saṃyojanāni appahīnāni; na ca tesaṃ dhammānaṃ pahānāya paṭipanno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘puthujjano’’.

९. पृथग्जन (सामान्य माणूस) पुद्गल कोणता? ज्या व्यक्तीची तीन संयोजने (सत्कायदृष्टी, विचिकित्सा, शीलव्रतपरामर्श) नष्ट झालेली नसतात आणि जी त्या धर्मांच्या (संयोजनांच्या) नाशासाठी प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) नसते – अशा व्यक्तीला 'पृथग्जन' पुद्गल असे म्हणतात.

10. Katamo ca puggalo gotrabhū? Yesaṃ dhammānaṃ samanantarā ariyadhammassa avakkanti hoti tehi dhammehi samannāgato – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘gotrabhū’’.

१०. गोत्रभू (आर्य गोत्रात प्रवेश करणारा) पुद्गल कोणता? ज्या धर्मांच्या (गोत्रभू ज्ञानाच्या) लगेचच नंतर आर्यधर्मात (लोकोत्तर मार्गात) प्रवेश होतो, त्या धर्मांनी युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'गोत्रभू' पुद्गल असे म्हणतात.

11. Katamo [Pg.116] ca puggalo bhayūparato? Satta sekkhā bhayūparatā, ye ca puthujjanā sīlavanto. Arahā abhayūparato.

११. भयोपरत (भयामुळे पापांपासून दूर राहणारा) पुद्गल कोणता? सात शैक्ष (सेख) पुद्गल आणि जे शीलवान पृथग्जन आहेत, ते भयोपरत असतात. अर्हत हे अभयोपरत (भयापलीकडे गेलेले) असतात.

12. Katamo ca puggalo abhabbāgamano? Ye te puggalā kammāvaraṇena samannāgatā, kilesāvaraṇena samannāgatā, vipākāvaraṇena samannāgatā, assaddhā acchandikā duppaññā eḷā, abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ – ime vuccanti puggalā ‘‘abhabbāgamanā’’.

१२. अभब्बागमन (आर्य मार्गावर चालण्यास अपात्र) पुद्गल कोणता? जे पुद्गल कर्मावरण (पंचानंतर्य कर्म), क्लेशावरण (नियत मिथ्यादृष्टी) आणि विपाकावरण (अहेतुक किंवा द्विहेतुक प्रतिसंधी) यांनी युक्त असतात; जे श्रद्धाहीन, kuशाग्र इच्छारहित (कुशल धर्मांविषयी अनास्थ), प्रज्ञाहीन, मुके व बहिरे असतात; आणि जे कुशल धर्मांमध्ये सम्यक्त्व-नियामात (आर्य मार्गात) प्रवेश करण्यास अपात्र असतात – अशा पुद्गलांना 'अभब्बागमन' पुद्गल असे म्हणतात.

13. Katamo ca puggalo bhabbāgamano? Ye te puggalā na kammāvaraṇena samannāgatā, na kilesāvaraṇena samannāgatā, na vipākāvaraṇena samannāgatā, saddhā chandikā paññavanto aneḷā, bhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ – ime vuccanti puggalā ‘‘bhabbāgamanā’’.

१३. भब्बागमन (आर्य मार्गावर चालण्यास पात्र) पुद्गल कोणता? जे पुद्गल कर्मावरणाने युक्त नसतात, क्लेशावरणाने युक्त नसतात, विपाकावरणाने युक्त नसतात; जे श्रद्धावान, कुशल धर्मांविषयी इच्छा बाळगणारे, प्रज्ञावान आणि मुके-बहिरे नसलेले असतात; आणि जे कुशल धर्मांमध्ये सम्यक्त्व-नियामात (आर्य मार्गात) प्रवेश करण्यास पात्र असतात – अशा पुद्गलांना 'भब्बागमन' पुद्गल असे म्हणतात.

14. Katamo ca puggalo niyato? Pañca puggalā ānantarikā, ye ca micchādiṭṭhikā niyatā, aṭṭha ca ariyapuggalā niyatā. Avasesā puggalā aniyatā.

१४. नियत (निश्चित गती असलेला) पुद्गल कोणता? पाच आनंतर्य कर्म करणारे पुद्गल आणि जे नियत मिथ्यादृष्टी आहेत ते नियत (नरकगामी म्हणून निश्चित) असतात, आणि आठ आर्यपुद्गल देखील नियत (निर्वाणगामी म्हणून निश्चित) असतात. उर्वरित पुद्गल अनियत असतात.

15. Katamo ca puggalo paṭipannako? Cattāro maggasamaṅgino puggalā paṭipannakā, cattāro phalasamaṅgino puggalā phale ṭhitā.

१५. प्रतिपन्नक (मार्गावर आरूढ असलेला) पुद्गल कोणता? चार मार्ग-समंगी (मार्गाचे फल मिळवण्यासाठी प्रयत्नशील असलेले) पुद्गल हे 'प्रतिपन्नक' असतात, आणि चार फल-समंगी पुद्गल हे 'फलामध्ये प्रतिष्ठित' असतात.

16. Katamo ca puggalo samasīsī? Yassa puggalassa apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañca – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samasīsī’’.

१६. समशीर्षी (समसीसी - ज्याचे आस्रव आणि आयुष्य एकाच वेळी संपतात) पुद्गल कोणता? ज्या व्यक्तीचे आस्रव नष्ट होणे आणि आयुष्य संपणे हे मागे-पुढे न होता एकाच वेळी (एकाच क्षणी) घडते – अशा व्यक्तीला 'समशीर्षी' पुद्गल असे म्हणतात.

17. Katamo ca puggalo ṭhitakappī? Ayañca puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno assa, kappassa ca uḍḍayhanavelā assa, neva tāva kappo uḍḍayheyya yāvāyaṃ puggalo na sotāpattiphalaṃ sacchikaroti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ṭhitakappī’’. Sabbepi maggasamaṅgino puggalā ṭhitakappino.

१७. स्थितकल्पी (कल्पाचा विनाश रोखून धरू शकणारा) पुद्गल कोणता? जर एखादी व्यक्ती स्रोतापत्ती-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न (प्रयत्नशील) असेल आणि त्याच वेळी कल्पाच्या विनाशाची (जळण्याची) वेळ आली असेल, तर जोपर्यंत ही व्यक्ती स्रोतापत्ती-फल प्राप्त करत नाही, तोपर्यंत कल्पाचा विनाश होऊ शकत नाही. या व्यक्तीला 'स्थितकल्पी' पुद्गल असे म्हणतात. सर्वच मार्ग-समंगी पुद्गल हे स्थितकल्पी असतात.

18. Katamo ca puggalo ariyo? Aṭṭha ariyapuggalā ariyā. Avasesā puggalā anariyā.

१८. आर्य पुद्गल कोणता? आठ प्रकारचे आर्यपुद्गल हे 'आर्य' असतात. उर्वरित सर्व पुद्गल हे 'अनार्य' असतात.

19. Katamo [Pg.117] ca puggalo sekkho? Cattāro maggasamaṅgino tayo phalasamaṅgino puggalā ‘‘sekkhā’’. Arahā asekkho. Avasesā puggalā nevasekkhanāsekkhā.

१९. शैक्ष (सेख - शिकत असलेला) पुद्गल कोणता? चार मार्ग-समंगी आणि तीन फल-समंगी पुद्गल हे 'शैक्ष' असतात. अर्हत हे 'अशैक्ष' (ज्यांचे शिकणे पूर्ण झाले आहे) असतात. उर्वरित पुद्गल हे 'न-शैक्ष-न-अशैक्ष' (शैक्षही नाहीत आणि अशैक्षही नाहीत) असतात.

20. Katamo ca puggalo tevijjo? Tīhi vijjāhi samannāgato puggalo ‘‘tevijjo’’.

२०. 'तेविज्ज' (त्रिविद्य) पुद्गल कोणता? जो पुद्गल तीन विद्यांनी संपन्न असतो, त्याला 'तेविज्ज' पुद्गल असे म्हणतात.

21. Katamo ca puggalo chaḷabhiñño? Chahi abhiññāhi samannāgato puggalo ‘‘chaḷabhiñño’’.

२१. 'छळभिञ्ञ' (षडभिज्ञ) पुद्गल कोणता? जो पुद्गल सहा अभिज्ञांनी संपन्न असतो, त्याला 'छळभिञ्ञ' पुद्गल असे म्हणतात.

22. Katamo ca puggalo sammāsambuddho? Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati; tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti, balesu ca vasībhāvaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sammāsambuddho’’.

२२. 'सम्मासम्बुद्ध' (सम्यक्संबुद्ध) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्यांचा (चार आर्य सत्यांचा) पूर्णपणे बोध प्राप्त करतो; आणि त्यामध्ये सर्वज्ञता प्राप्त करतो, तसेच बलांवर (दहा बलांवर) वशित्व प्राप्त करतो – या पुद्गलाला 'सम्मासम्बुद्ध' असे म्हटले जाते.

23. Katamo ca puggalo paccekasambuddho? Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati; na ca tattha sabbaññutaṃ pāpuṇāti, na ca balesu vasībhāvaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paccekasambuddho’’.

२३. 'पच्चेकसम्बुद्ध' (प्रत्येकबुद्ध) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्यांचा पूर्णपणे बोध प्राप्त करतो; परंतु त्यामध्ये सर्वज्ञता प्राप्त करत नाही, आणि बलांवर वशित्व प्राप्त करत नाही – या पुद्गलाला 'पच्चेकसम्बुद्ध' असे म्हटले जाते.

24. Katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati; paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ubhatobhāgavimutto’’.

२४. 'उभतोभागविमुक्त' (उभतोभागविमुत्त) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल आठ विमोक्षांचा आपल्या नामकायाने स्पर्श करून विहरतो; आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आस्रव पूर्णपणे नष्ट झालेले असतात – या पुद्गलाला 'उभतोभागविमुक्त' असे म्हटले जाते.

25. Katamo ca puggalo paññāvimutto? Idhekacco puggalo na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati; paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paññāvimutto’’.

२५. 'प्रज्ञाविमुक्त' (पञ्ञाविमुत्त) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल आठ विमोक्षांचा आपल्या नामकायाने स्पर्श करून विहरत नाही; परंतु प्रज्ञेने पाहून त्याचे आस्रव पूर्णपणे नष्ट झालेले असतात. या पुद्गलाला 'प्रज्ञाविमुक्त' असे म्हटले जाते.

26. Katamo ca puggalo kāyasakkhī? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati; paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kāyasakkhī’’.

२६. 'कायसाक्षी' (कायासक्खी) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल आठ विमोक्षांचा आपल्या नामकायाने स्पर्श करून विहरतो; आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आस्रव पूर्णपणे नष्ट झालेले असतात. या पुद्गलाला 'कायसाक्षी' असे म्हटले जाते.

27. Katamo ca puggalo diṭṭhippatto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatappaveditā cassa [Pg.118] dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā. Paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘diṭṭhippatto’’.

२७. 'दृष्टिप्रप्त' (दिट्ठिप्पत्त) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल 'हे दुःख आहे' असे यथार्थपणे जाणतो, 'हा दुःखसमुदय आहे' असे यथार्थपणे जाणतो, 'हा दुःखनिरोध आहे' असे यथार्थपणे जाणतो, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' असे यथार्थपणे जाणतो. तथागतांनी प्रवेदित केलेले धर्म त्याच्या प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिलेले आणि आचरलेले असतात. प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आस्रव पूर्णपणे नष्ट झालेले असतात – या पुद्गलाला 'दृष्टिप्रप्त' असे म्हटले जाते.

28. Katamo ca puggalo saddhāvimutto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā. Paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, no ca kho yathā diṭṭhippattassa – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘saddhāvimutto’’.

२८. 'श्रद्धाविमुक्त' (सद्धाविमुत्त) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल 'हे दुःख आहे' असे यथार्थपणे जाणतो, 'हा दुःखसमुदय आहे' असे यथार्थपणे जाणतो, 'हा दुःखनिरोध आहे' असे यथार्थपणे जाणतो, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' असे यथार्थपणे जाणतो. तथागतांनी प्रवेदित केलेले धर्म त्याच्या प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिलेले आणि आचरलेले असतात. प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आस्रव पूर्णपणे नष्ट झालेले असतात, परंतु दृष्टिप्रप्त पुद्गलाप्रमाणे (सर्व आस्रव) नष्ट झालेले नसतात – या पुद्गलाला 'श्रद्धाविमुक्त' असे म्हटले जाते.

29. Katamo ca puggalo dhammānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘dhammānusārī’’. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo dhammānusārī phale ṭhito diṭṭhippatto.

२९. 'धर्मानुसारी' (धम्मानुसारी) पुद्गल कोणता? जो पुद्गल स्रोतापत्ती-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असतो आणि ज्याची प्रज्ञेंद्रिय प्रबळ असते, जो प्रज्ञेचे वहन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला अग्रभागी ठेवणाऱ्या आर्य मार्गाची भावना करतो – या पुद्गलाला 'धर्मानुसारी' असे म्हटले जाते. स्रोतापत्ती-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेला पुद्गल हा 'धर्मानुसारी' असतो, आणि फलामध्ये प्रतिष्ठित असलेला पुद्गल हा 'दृष्टिप्रप्त' असतो.

30. Katamo ca puggalo saddhānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘saddhānusārī’’. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo saddhānusārī phale ṭhito saddhāvimutto.

३०. 'श्रद्धानुसारी' (सद्धानुसारी) पुद्गल कोणता? जो पुद्गल स्रोतापत्ती-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असतो आणि ज्याची श्रद्धेंद्रिय प्रबळ असते, जो श्रद्धेचे वहन करणाऱ्या आणि श्रद्धेला अग्रभागी ठेवणाऱ्या आर्य मार्गाची भावना करतो – या पुद्गलाला 'श्रद्धानुसारी' असे म्हटले जाते. स्रोतापत्ती-फल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेला पुद्गल हा 'श्रद्धानुसारी' असतो, आणि फलामध्ये प्रतिष्ठित असलेला पुद्गल हा 'श्रद्धाविमुक्त' असतो.

31. Katamo ca puggalo sattakkhattuparamo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. So sattakkhattuṃ deve ca mānuse ca sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sattakkhattuparamo’’.

३१. 'सत्तक्खत्तुपरम' (जास्तीत जास्त सात जन्म घेणारा) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे स्रोतापन्न होतो, जो अधोगतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधीपरायण असतो. तो देवलोकात आणि मनुष्यलोकात सात वेळा जन्म घेऊन (संसार करून) दुःखाचा अंत करतो – या पुद्गलाला 'सत्तक्खत्तुपरम' असे म्हटले जाते.

32. Katamo ca puggalo kolaṅkolo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato [Pg.119] sambodhiparāyano. So dve vā tīṇi vā kulāni sandhāvitvā saṃsaritvā dukkhassantaṃ karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kolaṅkolo’’.

३२. 'कोलंकोल' (दोन किंवा तीन कुळांमध्ये जन्म घेणारा) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे स्रोतापन्न होतो, जो अधोगतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधीपरायण असतो. तो दोन किंवा तीन कुळांमध्ये जन्म घेऊन (संसार करून) दुःखाचा अंत करतो – या पुद्गलाला 'कोलंकोल' असे म्हटले जाते.

33. Katamo ca puggalo ekabījī? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. So ekaṃyeva mānusakaṃ bhavaṃ nibbattetvā dukkhassantaṃ karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ekabījī’’.

३३. 'एकबीजी' (केवळ एकच जन्म घेणारा) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे स्रोतापन्न होतो, जो अधोगतीला न जाणारा, नियत आणि संबोधीपरायण असतो. तो केवळ एकच मनुष्य जन्म घेऊन दुःखाचा अंत करतो – या पुद्गलाला 'एकबीजी' असे म्हटले जाते.

34. Katamo ca puggalo sakadāgāmī? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sakadāgāmī’’.

३४. 'सकदागामी' (सकृदागामी) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे सकदागामी होतो, जो केवळ एकदाच या जगात येऊन दुःखाचा अंत करतो – या पुद्गलाला 'सकदागामी' असे म्हटले जाते.

35. Katamo ca puggalo anāgāmī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anāgāmī’’.

३५. 'अनागामी' (परत न येणारा) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल पाच अवरभागीय संयोजनांच्या क्षयामुळे औपपातिक होतो, आणि तो त्याच लोकात परिनिर्वाण प्राप्त करतो, त्या लोकातून परत न येणारा असतो – या पुद्गलाला 'अनागामी' असे म्हटले जाते.

36. Katamo ca puggalo antarāparinibbāyī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So upapannaṃ vā samanantarā appattaṃ vā vemajjhaṃ āyuppamāṇaṃ ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘antarāparinibbāyī’’.

३६. 'अंतरापरिनिब्बायी' (आयुष्याच्या मध्यापूर्वीच परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल पाच अवरभागीय संयोजनांच्या क्षयामुळे औपपातिक होतो, आणि तो त्याच लोकात परिनिर्वाण प्राप्त करतो, त्या लोकातून परत न येणारा असतो. तो उत्पन्न झाल्याबरोबर किंवा आयुष्याच्या मध्याला पोहोचण्यापूर्वीच, वरच्या स्तरावरील संयोजनांच्या प्रहाणासाठी आर्य मार्गाला उत्पन्न करतो – या पुद्गलाला 'अंतरापरिनिब्बायी' असे म्हटले जाते.

37. Katamo ca puggalo upahaccaparinibbāyī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So atikkamitvā vemajjhaṃ āyuppamāṇaṃ upahacca vā kālakiriyaṃ ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘upahaccaparinibbāyī’’.

३७. 'उपहच्चपरिनिब्बायी' (आयुष्याचा मध्य ओलांडल्यानंतर किंवा मृत्यूच्या समीप असताना परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल पाच अवरभागीय संयोजनांच्या क्षयामुळे औपपातिक होतो, आणि तो त्याच लोकात परिनिर्वाण प्राप्त करतो, त्या लोकातून परत न येणारा असतो. तो आयुष्याचा मध्य ओलांडल्यानंतर किंवा मृत्यूच्या समीप पोहोचल्यावर, वरच्या स्तरावरील संयोजनांच्या प्रहाणासाठी आर्य मार्गाला उत्पन्न करतो – या पुद्गलाला 'उपहच्चपरिनिब्बायी' असे म्हटले जाते.

38. Katamo ca puggalo asaṅkhāraparinibbāyī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī [Pg.120] anāvattidhammo tasmā lokā. So asaṅkhārena ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asaṅkhāraparinibbāyī’’.

३८. असंखारपरिनिब्बायी (विशेष प्रयत्नाशिवाय परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल पाच ओरंभागिय (खालच्या स्तरातील) संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारा) होतो, आणि त्या लोकातून परत न फिरणारा (अनावृत्तीधर्मी) होऊन तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो. तो वरील (उद्धंभागिय) संयोजनांच्या प्रहाणासाठी विशेष प्रयत्नाशिवाय (असंखारेन) आर्यमार्ग उत्पन्न करतो. या पुद्गलाला 'असंखारपरिनिब्बायी' असे म्हटले जाते.

39. Katamo ca puggalo sasaṅkhāraparinibbāyī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So sasaṅkhārena ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sasaṅkhāraparinibbāyī’’.

३९. ससंखारपरिनिब्बायी (सप्रयत्न परिनिर्वाण प्राप्त करणारा) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल पाच ओरंभागिय (खालच्या स्तरातील) संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारा) होतो, आणि त्या लोकातून परत न फिरणारा (अनावृत्तीधर्मी) होऊन तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो. तो वरील (उद्धंभागिय) संयोजनांच्या प्रहाणासाठी सप्रयत्न (ससंखारेन) आर्यमार्ग उत्पन्न करतो. या पुद्गलाला 'ससंखारपरिनिब्बायी' असे म्हटले जाते.

40. Katamo ca puggalo uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti, tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. So avihā cuto atappaṃ gacchati, atappā cuto sudassaṃ gacchati, sudassā cuto sudassiṃ gacchati, sudassiyā cuto akaniṭṭhaṃ gacchati; akaniṭṭhe ariyamaggaṃ sañjaneti upariṭṭhimānaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī’’.

४०. उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी (प्रवाहाच्या वरच्या दिशेने अकनिठ्ठ लोकामध्ये जाणारा) पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल पाच ओरंभागिय संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ओपपातिक होतो, आणि त्या लोकातून परत न फिरणारा होऊन तिथेच परिनिर्वाण प्राप्त करतो. तो अविहा लोकातून च्युत होऊन अतप्प लोकामध्ये जातो, अतप्प लोकातून च्युत होऊन सुदस्स लोकामध्ये जातो, सुदस्स लोकातून च्युत होऊन सुदस्सी लोकामध्ये जातो, सुदस्सी लोकातून च्युत होऊन अकनिठ्ठ लोकामध्ये जातो; आणि अकनिठ्ठ लोकामध्ये वरील संयोजनांच्या प्रहाणासाठी आर्यमार्ग उत्पन्न करतो. या पुद्गलाला 'उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी' असे म्हटले जाते.

41. Katamo ca puggalo sotāpanno sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno? Tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ pahānāya paṭipanno puggalo sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno. Yassa puggalassa tīṇi saṃyojanāni pahīnāni – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sotāpanno’’.

४१. सोतापन्न (स्रोतापन्न) आणि सोतापत्तिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न (मार्गस्थ) पुद्गल कोणता? तीन संयोजनांच्या प्रहाणासाठी जो प्रतिपन्न आहे, तो पुद्गल 'सोतापत्तिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न' होय. ज्या पुद्गलाची तीन संयोजने नष्ट झाली आहेत, त्या पुद्गलाला 'सोतापन्न' असे म्हटले जाते.

42. Kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya paṭipanno puggalo sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno. Yassa puggalassa kāmarāgabyāpādā tanubhūtā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sakadāgāmī’’.

४२. कामराग आणि व्यापाद (द्वेष) यांना क्षीण करण्यासाठी जो प्रतिपन्न आहे, तो पुद्गल 'सकदागामीफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न' होय. ज्या पुद्गलाचे कामराग आणि व्यापाद क्षीण झाले आहेत, त्या पुद्गलाला 'सकदागामी' असे म्हटले जाते.

43. Kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānāya paṭipanno puggalo anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno. Yassa puggalassa kāmarāgabyāpādā anavasesā pahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anāgāmī’’.

४३. कामराग आणि व्यापाद यांच्या पूर्ण प्रहाणासाठी जो प्रतिपन्न आहे, तो पुद्गल 'अनागामीफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न' होय. ज्या पुद्गलाचे कामराग आणि व्यापाद पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, त्या पुद्गलाला 'अनागामी' असे म्हटले जाते.

44. Rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāya anavasesappahānāya paṭipanno puggalo arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno. Yassa puggalassa rūparāgo [Pg.121] arūparāgo māno uddhaccaṃ avijjā anavasesā pahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘arahā’’.

४४. रूपराग, अरूपराग, मान, उद्धच्च (औद्धत्य) आणि अविद्या यांच्या पूर्ण प्रहाणासाठी जो प्रतिपन्न आहे, तो पुद्गल 'अरहत्तफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न' होय. ज्या पुद्गलाचे रूपराग, अरूपराग, मान, उद्धच्च आणि अविद्या पूर्णपणे नष्ट झाले आहेत, त्या पुद्गलाला 'अरहंत' असे म्हटले जाते.

Ekakaniddeso.

एककनिद्देस समाप्त.

2. Dukapuggalapaññatti

२. दुकपुग्गलपञ्ञत्ति (द्विक पुद्गलप्रज्ञप्ती)

45. Katamo ca puggalo kodhano? Tattha katamo kodho? Yo kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati kodho. Yassa puggalassa ayaṃ kodho appahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kodhano’’.

४५. क्रोधी (कोधन) पुद्गल कोणता? त्यात क्रोध कोणता? जो क्रोध, क्रुद्ध होणे, क्रुद्धपणा, द्वेष, दूषित होणे, दूषितपणा, द्रोह, द्रोह करणे, द्रोहयुक्त असणे, विरोध, प्रतिविरोध, उग्रता (चंडता), मनाची अप्रसन्नता – याला क्रोध असे म्हटले जाते. ज्या पुद्गलाचा हा क्रोध नष्ट झालेला नाही, त्या पुद्गलाला 'क्रोधी' असे म्हटले जाते.

46. Katamo ca puggalo upanāhī? Tattha katamo upanāho? Pubbakālaṃ kodho aparakālaṃ upanāho. Yo evarūpo upanāho upanayhanā upanayhitattaṃ aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā anusaṃsandanā anuppabandhanā daḷhīkammaṃ kodhassa – ayaṃ vuccati upanāho. Yassa puggalassa ayaṃ upanāho appahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘upanāhī’’.

४६. वैर धरणारा (उपनाही) पुद्गल कोणता? त्यात वैर (उपनाह) कोणते? आधी क्रोध उत्पन्न होणे आणि नंतर वैर धरणे. अशा प्रकारचे जे वैर धरणे, वैर धरण्याची क्रिया, वैर धरलेली अवस्था, मनात साठवून ठेवणे, दृढ करणे, सातत्य राखणे, क्रोधाला बळकट करणे – याला वैर (उपनाह) असे म्हटले जाते. ज्या पुद्गलाचे हे वैर नष्ट झालेले नाही, त्या पुद्गलाला 'वैर धरणारा' असे म्हटले जाते.

47. Katamo ca puggalo makkhī? Tattha katamo makkho? Yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ – ayaṃ vuccati makkho. Yassa puggalassa ayaṃ makkho appahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘makkhī’’.

४७. गुणनाशक (मक्खी) पुद्गल कोणता? त्यात गुणनाश (मक्ख) कोणता? जे दुसऱ्यांचे उपकार विसरणे, उपकार विसरण्याची क्रिया, उपकार विसरलेली अवस्था, निष्ठुरता, निष्ठुरतेचे कृत्य – याला गुणनाश (मक्ख) असे म्हटले जाते. ज्या पुद्गलाचा हा गुणनाश नष्ट झालेला नाही, त्या पुद्गलाला 'गुणनाशक' असे म्हटले जाते.

48. Katamo ca puggalo paḷāsī? Tattha katamo paḷāso? Yo paḷāso paḷāsāyanā paḷāsāyitattaṃ paḷāsāhāro vivādaṭṭhānaṃ yugaggāho appaṭinissaggo – ayaṃ vuccati paḷāso. Yassa puggalassa ayaṃ paḷāso appahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paḷāsī’’.

४८. बरोबर करू पाहणारा (पळासी) पुद्गल कोणता? त्यात पळास (हेवा/बरोबर करण्याची वृत्ती) कोणती? जी बरोबरी करण्याची वृत्ती, बरोबरी करण्याची क्रिया, बरोबरी करण्याची अवस्था, वाद घालणे, स्वतःला श्रेष्ठ दाखवण्याचा प्रयत्न करणे, स्वतःचे मत न सोडणे – याला 'पळास' असे म्हटले जाते. ज्या पुद्गलाची ही वृत्ती नष्ट झालेली नाही, त्या पुद्गलाला 'पळासी' असे म्हटले जाते.

49. Katamo [Pg.122] ca puggalo issukī? Tattha katamā issā? Yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā issāyitattaṃ usūyā usūyanā usūyitattaṃ – ayaṃ vuccati issā. Yassa puggalassa ayaṃ issā appahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘issukī’’.

४९. ईर्ष्याळू (इस्सकी) पुद्गल कोणता? त्यात ईर्ष्या (इस्सा) कोणती? दुसऱ्याला मिळणारे लाभ, सत्कार, आदर, मान, वंदन आणि पूजा याविषयी जी ईर्ष्या, ईर्ष्या करण्याची क्रिया, ईर्ष्यायुक्त अवस्था, असूया, असूया करण्याची क्रिया, असूयायुक्त अवस्था – याला ईर्ष्या (इस्सा) असे म्हटले जाते. ज्या पुद्गलाची ही ईर्ष्या नष्ट झालेली नाही, त्या पुद्गलाला 'ईर्ष्याळू' असे म्हटले जाते.

50. Katamo ca puggalo maccharī? Tattha katamaṃ macchariyaṃ? Pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ maccheraṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Yassa puggalassa idaṃ macchariyaṃ appahīnaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘maccharī’’.

५०. कृपण (मच्छरी) पुद्गल कोणता? त्यात मात्सर्य (मच्छरिय) कोणते? मात्सर्य पाच प्रकारचे आहे – आवास-मात्सर्य (राहण्याच्या जागेविषयी), कुल-मात्सर्य (कुळाविषयी), लाभ-मात्सर्य (लाभाविषयी), वर्ण-मात्सर्य (कीर्ती/सौंदर्याविषयी) आणि धम्म-मात्सर्य (ज्ञानाविषयी). अशा प्रकारचे जे मात्सर्य, मात्सर्य करण्याची क्रिया, मात्सर्ययुक्त अवस्था, संकुचितपणा, अत्यंत कंजूषपणा, मनाची अनुदारता – याला मात्सर्य (मच्छरिय) असे म्हटले जाते. ज्या पुद्गलाचे हे मात्सर्य नष्ट झालेले नाही, त्या पुद्गलाला 'कृपण' असे म्हटले जाते.

51. Katamo ca puggalo saṭho? Tattha katamaṃ sāṭheyyaṃ? Idhekacco saṭho hoti parisaṭho. Yaṃ tattha saṭhaṃ saṭhatā sāṭheyyaṃ kakkaratā kakkariyaṃ parikkhattattā pārikkhattiyaṃ – idaṃ vuccati sāṭheyyaṃ. Yassa puggalassa idaṃ sāṭheyyaṃ appahīnaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘saṭho’’.

५१. कपटी (सठ) पुद्गल कोणता? त्यात कपट (साठेय्य) कोणते? या जगात एखादा पुद्गल कपटी असतो, अत्यंत कपटी असतो. त्यात जे कपट, कपटीपणा, ढोंग, कठोरता, कपटाने वेढलेले असणे – याला 'साठेय्य' (कपट) असे म्हटले जाते. ज्या पुद्गलाचे हे कपट नष्ट झालेले नाही, त्या पुद्गलाला 'कपटी' असे म्हटले जाते.

52. Katamo ca puggalo māyāvī? Tattha katamā māyā? Idhekacco kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati – ‘‘mā maṃ jaññā’’ti icchati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti saṅkappati ‘‘mā maṃ jaññā’’ti vācaṃ bhāsati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā accāsarā vañcanā nikati vikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paṭicchādanā anuttānīkammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā – ayaṃ vuccati māyā. Yassa puggalassa ayaṃ māyā appahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘māyāvī’’.

५२. मायावी पुद्गल कोणता? त्यात माया (लबाडी) कोणती? या जगात एखादा पुद्गल कायेने दुराचरण करून, वाचेने दुराचरण करून, मनाने दुराचरण करून, ते लपवण्यासाठी वाईट इच्छा बाळगतो – 'मला कोणी ओळखू नये (माझे पाप कोणाला समजू नये)' अशी इच्छा करतो, तसा संकल्प करतो, तसे बोलतो, आणि कायेने तसाच प्रयत्न करतो. अशा प्रकारची जी माया, मायावीपणा, फसवणूक, लबाडी, लपवाछपवी, गुप्त ठेवणे, झाकून ठेवणे, उघड न करणे, वाईट कृत्य लपवणे – याला 'माया' असे म्हटले जाते. ज्या पुद्गलाची ही माया नष्ट झालेली नाही, त्या पुद्गलाला 'मायावी' असे म्हटले जाते.

53. Katamo ca puggalo ahiriko? Tattha katamaṃ ahirikaṃ? Yaṃ na hirīyati hiriyitabbena na hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati ahirikaṃ. Iminā ahirikena samannāgato puggalo ‘‘ahiriko’’.

५३. अहिरिक (लज्जाहीन) व्यक्ती कोणती? त्या संदर्भात 'अहिरिक' (लज्जाहीनता) म्हणजे काय? ज्या गोष्टीची लाज वाटायला हवी, तिची लाज न वाटणे; पापयुक्त, अकुशल धर्मांच्या (प्रवृत्तींच्या) आहारी जाण्याची लाज न वाटणे – याला 'अहिरिक' असे म्हटले जाते. या अहिरिकतेने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'अहिरिक' (लज्जाहीन) व्यक्ती असे म्हटले जाते.

54. Katamo [Pg.123] ca puggalo anottappī? Tattha katamaṃ anottappaṃ? Yaṃ na ottappati ottappitabbena na ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati anottappaṃ. Iminā anottappena samannāgato puggalo ‘‘anottappī’’.

५४. अनोत्तप्पी (भयहीन/पापाची भीती नसलेली) व्यक्ती कोणती? त्या संदर्भात 'अनोत्तप्प' (पापभीरुतेचा अभाव) म्हणजे काय? ज्या गोष्टीचे भय वाटायला हवे, त्याचे भय न वाटणे; पापयुक्त, अकुशल धर्मांच्या (प्रवृत्तींच्या) आहारी जाण्याचे भय न वाटणे – याला 'अनोत्तप्प' असे म्हटले जाते. या अनोत्तप्पाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'अनोत्तप्पी' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

55. Katamo ca puggalo dubbaco? Tattha katamo dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṃ dovacassiyaṃ dovacassatā vippaṭikulaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṃ anādariyatā agāravatā appatissavatā – ayaṃ vuccati dovacassatā. Imāya dovacassatāya samannāgato puggalo ‘‘dubbaco’’.

५५. दुब्बच (उपदेश न मानणारी/हट्टी) व्यक्ती कोणती? त्या संदर्भात 'दोवचस्सता' (उद्धटपणा) म्हणजे काय? सहधर्मीयांनी (कल्याणमित्रांनी) उपदेश केला असता, जे उद्धटपणे वागणे, उद्धटपणा, अवज्ञा करणे, विपरीत मत धरून राहणे, विरोधी गोष्टींमध्ये आनंद मानणे, अनादर करणे, अनादरभाव, पूज्यभावाचा अभाव आणि आज्ञा न पाळणे – याला 'दोवचस्सता' असे म्हटले जाते. या दोवचस्सतेने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'दुब्बच' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

56. Katamo ca puggalo pāpamitto? Tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā – ayaṃ vuccati pāpamittatā. Imāya pāpamittatāya samannāgato puggalo ‘‘pāpamitto’’.

५६. पापमित्त (दुष्ट मित्र असणारी) व्यक्ती कोणती? त्या संदर्भात 'पापमित्तता' (दुष्ट संगती) म्हणजे काय? ज्या व्यक्ती अश्रद्ध (श्रद्धा नसलेल्या), दुःशील (चरित्रहीन), अल्पश्रुत (कमी ज्ञानी), मत्सरी (कंजूष) आणि दुर्बुद्धी (प्रज्ञा नसलेल्या) असतात; अशा लोकांची सेवा करणे, वारंवार संगती करणे, पूर्णपणे त्यांच्या आहारी जाणे, भजणे (त्यांच्याशी जवळीक साधणे), वारंवार भजणे, त्यांच्यावर भक्ती ठेवणे, दृढ भक्ती ठेवणे आणि त्यांच्याकडे झुकणे – याला 'पापमित्तता' असे म्हटले जाते. या पापमित्ततेने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'पापमित्त' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

57. Katamo ca puggalo indriyesu aguttadvāro? Tattha katamā indriyesu aguttadvāratā? Idhekacco puggalo cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṃ, manindriye na saṃvaraṃ āpajjati. Yā imesaṃ channaṃ indriyānaṃ agutti agopanā anārakkho asaṃvaro – ayaṃ vuccati indriyesu aguttadvāratā. Imāya indriyesu aguttadvāratāya samannāgato puggalo ‘‘indriyesu aguttadvāro’’.

५७. इंद्रियांवर ताबा नसलेली (इंद्रिये असंयत असलेली) व्यक्ती कोणती? त्या संदर्भात 'इंद्रियांवर ताबा नसणे' (इंद्रिये असंयत असणे) म्हणजे काय? या जगात एखादी व्यक्ती डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या बाह्य स्वरूपाचे (निमित्त) ग्रहण करते, त्याच्या अवयवांचे (अनुव्यंजन) ग्रहण करते; ज्या कारणाने चक्षुरिंद्रिय असंयत ठेवून विहरणाऱ्या त्या व्यक्तीच्या मागे अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य/दुःख) हे पापयुक्त अकुशल धर्म लागतात, त्या चक्षुरिंद्रियाच्या संयमासाठी ती प्रयत्न करत नाही, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करत नाही, चक्षुरिंद्रियाचा संयम राखत नाही. कानाने शब्द ऐकून... पे... नाकाने गंध घेऊन... पे... जिभेने रस चाखून... पे... शरीराने स्पर्श अनुभवून... पे... मनाने धर्म (विचार) जाणून बाह्य स्वरूपाचे ग्रहण करते, अवयवांचे ग्रहण करते; ज्या कारणाने मनेंद्रिय असंयत ठेवून विहरणाऱ्या त्या व्यक्तीच्या मागे अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापयुक्त अकुशल धर्म लागतात, त्या मनेंद्रियाच्या संयमासाठी ती प्रयत्न करत नाही, मनेंद्रियाचे रक्षण करत नाही, मनेंद्रियाचा संयम राखत नाही. या सहा इंद्रियांचे जे अरक्षण, असुरक्षितता, असंयम आणि अनियंत्रण आहे – याला 'इंद्रियांवर ताबा नसणे' असे म्हटले जाते. या इंद्रियांच्या असंयमाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'इंद्रियांवर ताबा नसलेली' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

58. Katamo ca puggalo bhojane amattaññū? Tattha katamā bhojane amattaññutā? Idhekacco puggalo appaṭisaṅkhā ayoniso āhāraṃ [Pg.124] āhāreti davāya madāya maṇḍanāya vibhūsanāya, yā tattha asantuṭṭhitā amattaññutā appaṭisaṅkhā bhojane – ayaṃ vuccati bhojane amattaññutā. Imāya bhojane amattaññutāya samannāgato puggalo ‘‘bhojane amattaññū’’.

५८. भोजनात प्रमाण न जाणणारी (अमितभोजन करणारी) व्यक्ती कोणती? त्या संदर्भात 'भोजनात प्रमाण न जाणणे' म्हणजे काय? या जगात एखादी व्यक्ती विचार न करता, अयोग्य पद्धतीने केवळ मौजमजेसाठी, मदासाठी, शरीराच्या सुशोभिकरणासाठी आणि सौंदर्यासाठी अन्न ग्रहण करते; त्या अन्नाच्या बाबतीत जे असमाधान, प्रमाणाचा अभाव आणि विचार न करता भोजन करणे आहे – याला 'भोजनात प्रमाण न जाणणे' असे म्हटले जाते. या भोजनातील अप्रमाणाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'भोजनात प्रमाण न जाणणारी' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

59. Katamo ca puggalo muṭṭhassati? Tattha katamaṃ muṭṭhassaccaṃ? Yā assati ananussati appaṭissati assati assaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammusanatā – idaṃ vuccati muṭṭhassaccaṃ. Iminā muṭṭhassaccena samannāgato puggalo ‘‘muṭṭhassati’’.

५९. स्मृती गमावलेली (विस्मरणशील) व्यक्ती कोणती? त्या संदर्भात 'मुट्ठसच्च' (स्मृतीचा अभाव) म्हणजे काय? जी विस्मृती, वारंवार विस्मरण होणे, स्मृतीचा अभाव, स्मरण न राहणे, धारणा न राहणे, चित्ताची चंचलता आणि संभ्रमित अवस्था आहे – याला 'मुट्ठसच्च' असे म्हटले जाते. या स्मृतीच्या अभावाने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'स्मृती गमावलेली' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

60. Katamo ca puggalo asampajāno? Tattha katamaṃ asampajaññaṃ? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṅgāhaṇā apariyogāhaṇā asamapekkhaṇā apaccavekkhaṇā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ – idaṃ vuccati asampajaññaṃ. Iminā asampajaññena samannāgato puggalo ‘‘asampajāno’’.

६०. असंपजान (प्रज्ञा नसलेली/अजाण) व्यक्ती कोणती? त्या संदर्भात 'असंपजञ्ञ' (प्रज्ञेचा अभाव) म्हणजे काय? जे अज्ञान, अदर्शन (न दिसणे), अनभिसमय (सत्याचे आकलन न होणे), अननुबोध (बोध न होणे), असंबोध (पूर्ण ज्ञान न होणे), अप्रतिवेध (भेद न करता येणे), असंग्रहण (सत्य ग्रहण न करणे), अपरियवगाहन (खोलवर न समजणे), असमपेक्षण (सम्यक दृष्टीने न पाहणे), अपच्चवेक्षण (प्रत्यवेक्षण न करणे), मूर्खपणा, अज्ञान, प्रज्ञेचा अभाव, मोह, प्रमोह, संमोह, अविद्या, अविद्येचा ओघ (पूर), अविद्येचा योग, अविद्येचा अनुशय, अविद्येचे पर्यवस्थान, अविद्येची अडसर आणि अकुशल मूळ असलेला मोह आहे – याला 'असंपजञ्ञ' असे म्हटले जाते. या असंपजञ्ञतेने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'असंपजान' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

61. Katamo ca puggalo sīlavipanno? Tattha katamā sīlavipatti? Kāyiko vītikkamo vācasiko vītikkamo kāyikavācasiko vītikkamo – ayaṃ vuccati sīlavipatti. Sabbampi dussilyaṃ sīlavipatti. Imāya sīlavipattiyā samannāgato puggalo ‘‘sīlavipanno’’.

६१. शीलविपन्न (शील भ्रष्ट झालेली) व्यक्ती कोणती? त्या संदर्भात 'शीलविपत्ती' (शीलाचा ऱ्हास) म्हणजे काय? कायिक (शारीरिक) उल्लंघन, वाचिक (वाणीचे) उल्लंघन, कायिक आणि वाचिक उल्लंघन – याला 'शीलविपत्ती' असे म्हटले जाते. सर्व प्रकारचे दुःशीलत्व म्हणजेच शीलविपत्ती होय. या शीलविपत्तीने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'शीलविपन्न' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

62. Katamo ca puggalo diṭṭhivipanno? Tattha katamā diṭṭhivipatti? ‘‘Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’’ti. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho, ayaṃ [Pg.125] vuccati diṭṭhivipatti. Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti. Imāya diṭṭhivipattiyā samannāgato puggalo ‘‘diṭṭhivipanno’’.

६२. दिट्ठिविपन्न (विपरीत दृष्टी असलेली) व्यक्ती कोणती? त्या संदर्भात 'दिट्ठिविपत्ती' (दृष्टीचा ऱ्हास/विपरीत दृष्टी) म्हणजे काय? 'दिलेल्या दानाचे काही फळ नाही, यज्ञाचे काही फळ नाही, हवनाचे काही फळ नाही, चांगल्या व वाईट कर्मांचे काही फळ किंवा विपाक नाही, हा लोक (इहलोक) नाही, परलोक नाही, माता नाही, पिता नाही, औपपातिक (स्वयंउत्पन्न) प्राणी नाहीत; जगात असे सम्यक मार्गावर चालणारे, योग्य आचरण करणारे श्रमण व ब्राह्मण नाहीत, ज्यांनी स्वतःच्या अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) हा लोक आणि परलोक प्रत्यक्ष जाणून तो इतरांना उपदेशिला आहे.' अशा प्रकारची जी दृष्टी, दृष्टीगत (मतांचे जाळे), दृष्टीचे गहन (जंगल), दृष्टीचा कांतार (दुर्गम मार्ग), दृष्टीचे विसूकायिक (काटा), दृष्टीचे विस्पंदित (तळमळ), दृष्टीचे संयोजन (बंधन), चुकीचे ग्रहण करणे, चुकीच्या मताचा आग्रह धरणे, चुकीचा अभिनिवेश, चुकीचा परामर्श, कुमार्ग, मिथ्यापथ, मिथ्यात्व, चुकीच्या सिद्धांतांचे स्थान आणि विपरीत ग्रहण आहे – याला 'दिट्ठिविपत्ती' असे म्हटले जाते. सर्व प्रकारची मिथ्यादृष्टी म्हणजेच दिट्ठिविपत्ती होय. या दिट्ठिविपत्तीने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'दिट्ठिविपन्न' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

63. Katamo ca puggalo ajjhattasaṃyojano? Yassa puggalassa pañcorambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ajjhattasaṃyojano’’.

६३. अज्झत्तसंयोजन (अंतर्गत बंधनांनी बांधलेली) व्यक्ती कोणती? ज्या व्यक्तीची पाच ओरंभागिय (खालच्या पातळीवरील) संयोजने (बंधने) नष्ट झालेली नाहीत – त्या व्यक्तीला 'अज्झत्तसंयोजन' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

64. Katamo ca puggalo bahiddhāsaṃyojano? Yassa puggalassa pañcuddhambhāgiyāni saṃyojanāni appahīnāni – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘bahiddhāsaṃyojano’’.

६४. बहिद्धासंयोजन (बाह्य बंधनांनी बांधलेली) व्यक्ती कोणती? ज्या व्यक्तीची पाच उद्धंभागिय (वरच्या पातळीवरील) संयोजने (बंधने) नष्ट झालेली नाहीत – त्या व्यक्तीला 'बहिद्धासंयोजन' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

65. Katamo ca puggalo akkodhano? Tattha katamo kodho? Yo kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati kodho. Yassa puggalassa ayaṃ kodho pahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘akkodhano’’.

६५. अक्कोधन (क्रोध न करणारी) व्यक्ती कोणती? त्या संदर्भात 'क्रोध' म्हणजे काय? जो क्रोध, क्रोधाची भावना, क्रोधाची अवस्था, द्वेष, द्वेषाची भावना, द्वेषाची अवस्था, व्यापाद (दुष्ट हेतू), व्यापाद करण्याची प्रवृत्ती, व्यापादाची अवस्था, विरोध, प्रतिविरोध, चंडता (उग्रता), कटुता आणि चित्ताची अप्रसन्नता आहे – याला 'क्रोध' असे म्हटले जाते. ज्या व्यक्तीचा हा क्रोध नष्ट झाला आहे – त्या व्यक्तीला 'अक्कोधन' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

66. Katamo ca puggalo anupanāhī? Tattha katamo upanāho? Pubbakālaṃ kodho aparakālaṃ upanāho yo evarūpo upanāho upanayhanā upanayhitattaṃ aṭṭhapanā ṭhapanā saṇṭhapanā anusaṃsandanā anuppabandhanā daḷhīkammaṃ kodhassa – ayaṃ vuccati upanāho. Yassa puggalassa ayaṃ upanāho pahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anupanāhī’’.

६६. आणि वैर न धरणारी (अनुपनाही) व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये 'उपनाह' (वैर धरणे) म्हणजे काय? सुरुवातीच्या काळात राग येणे आणि नंतरच्या काळात वैर धरणे; अशा स्वरूपाचे जे वैर धरणे, वैर धरण्याची वृत्ती, वैरभाव, मनात साठवून ठेवणे, घट्ट धरून ठेवणे, दृढ करणे, सातत्य राखणे, क्रोधाला बळकट करणे आहे, याला 'उपनाह' (वैर धरणे) असे म्हणतात. ज्या व्यक्तीचे हे वैर धरणे नष्ट झाले आहे, त्या व्यक्तीला 'वैर न धरणारी' (अनुपनाही) व्यक्ती असे म्हणतात.

67. Katamo ca puggalo amakkhī? Tattha katamo makkho? Yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṃ niṭṭhuriyaṃ niṭṭhuriyakammaṃ – ayaṃ vuccati makkho. Yassa puggalassa ayaṃ makkho pahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘amakkhī’’.

६७. आणि उपकार न विसरणारी (अमक्खी) व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये 'मक्ख' (कृतघ्नता/दुसऱ्याचे उपकार धुडकावणे) म्हणजे काय? जे उपकार धुडकावणे, उपकार धुडकावण्याची वृत्ती, उपकार न मानणे, कृतघ्नता दाखवणे, कृतघ्नतेचे कृत्य करणे आहे, याला 'मक्ख' असे म्हणतात. ज्या व्यक्तीची ही कृतघ्नता नष्ट झाली आहे, त्या व्यक्तीला 'उपकार न विसरणारी' (अमक्खी) व्यक्ती असे म्हणतात.

68. Katamo ca puggalo apaḷāsī? Tattha katamo paḷāso? Yo paḷāso paḷāsāyanā paḷāsāyitattaṃ paḷāsāhāro vivādaṭṭhānaṃ yugaggāho appaṭinissaggo – ayaṃ vuccati paḷāso. Yassa puggalassa ayaṃ paḷāso pahīno – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘apaḷāsī’’.

६८. आणि स्पर्धा न करणारी (अपळासी) व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये 'पळास' (स्पर्धा/मत्सर/दुसऱ्याशी बरोबरी करणे) म्हणजे काय? जी स्पर्धा करणे, स्पर्धा करण्याची वृत्ती, बरोबरी करण्याचा प्रयत्न, वादाचे कारण बनणे, स्वतःला श्रेष्ठ मानून हट्ट धरणे, आपले मत न सोडणे आहे, याला 'पळास' असे म्हणतात. ज्या व्यक्तीची ही स्पर्धा करण्याची वृत्ती नष्ट झाली आहे, त्या व्यक्तीला 'स्पर्धा न करणारी' (अपळासी) व्यक्ती असे म्हणतात.

69. Katamo [Pg.126] ca puggalo anissukī? Tattha katamā issā? Yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā issāyitattaṃ usūyā usūyanā usūyitattaṃ – ayaṃ vuccati issā. Yassa puggalassa ayaṃ issā pahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anissukī’’.

६९. आणि ईर्ष्या न करणारी (अनिस्सुकी) व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये 'इस्सा' (ईर्ष्या/असूया) म्हणजे काय? दुसऱ्याला मिळणारा लाभ, सत्कार, आदर, सन्मान, वंदन आणि पूजा याविषयी जी ईर्ष्या, ईर्ष्या करण्याची वृत्ती, ईर्ष्याभाव, असूया, असूया करण्याची वृत्ती, असूयाभाव आहे, याला 'इस्सा' (ईर्ष्या) असे म्हणतात. ज्या व्यक्तीची ही ईर्ष्या नष्ट झाली आहे, त्या व्यक्तीला 'ईर्ष्या न करणारी' (अनिस्सुकी) व्यक्ती असे म्हणतात.

70. Katamo ca pugalo amaccharī? Tattha katamaṃ macchariyaṃ? Pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ maccheraṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyaṃ. Yassa puggalassa idaṃ macchariyaṃ pahīnaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘amaccharī’’.

७०. आणि कंजूषपणा न करणारी (अमच्छरी) व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये 'मच्छरिय' (कंजूषपणा) म्हणजे काय? पाच प्रकारचे कंजूषपणा आहेत – आवास-मच्छरिय (राहण्याच्या जागेविषयी कंजूषपणा), कुल-मच्छरिय (कुळाविषयी कंजूषपणा), लाभ-मच्छरिय (लाभाविषयी कंजूषपणा), वर्ण-मच्छरिय (कीर्ती किंवा सौंदर्याविषयी कंजूषपणा) आणि धम्म-मच्छरिय (धम्माविषयी कंजूषपणा). अशा प्रकारचे जे कारुण्यहीनता, कंजूषपणा, कंजूषपणाची वृत्ती, अनुदारता, संकुचित वृत्ती, अनुदार भाव आणि मनाची संकुचितता आहे, याला 'मच्छरिय' असे म्हणतात. ज्या व्यक्तीचा हा कंजूषपणा नष्ट झाला आहे, त्या व्यक्तीला 'कंजूषपणा न करणारी' (अमच्छरी) व्यक्ती असे म्हणतात.

71. Katamo ca puggalo asaṭho? Tattha katamaṃ sāṭheyyaṃ? Idhekacco saṭho hoti parisaṭho. Yaṃ tattha saṭhaṃ saṭhatā sāṭheyyaṃ kakkaratā kakkariyaṃ parikkhattatā pārikkhattiyaṃ – idaṃ vuccati sāṭheyyaṃ. Yassa puggalassa idaṃ sāṭheyyaṃ pahīnaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asaṭho’’.

७१. आणि ढोंगी नसणारी (अशठ) व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये 'साठेय्य' (ढोंग/कपट) म्हणजे काय? या जगात एखादी व्यक्ती ढोंगी असते, अत्यंत कपटी असते. त्यामध्ये जे ढोंग, ढोंगीपणा, कपट, कठोरता, निष्ठुरता, कपटाने वेढलेले असणे, कपटी वृत्ती आहे, याला 'साठेय्य' (ढोंग) असे म्हणतात. ज्या व्यक्तीचे हे ढोंग नष्ट झाले आहे, त्या व्यक्तीला 'ढोंगी नसणारी' (अशठ) व्यक्ती असे म्हणतात.

72. Katamo ca puggalo amāyāvī? Tattha katamā māyā? Idhekacco puggalo kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṃ icchaṃ paṇidahati – ‘‘mā maṃ jaññā’’ti icchati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti saṅkappati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti vācaṃ bhāsati, ‘‘mā maṃ jaññā’’ti kāyena parakkamati. Yā evarūpā māyā māyāvitā accāsarā vañcanā nikati vikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paṭicchādanā anuttānīkammaṃ anāvikammaṃ vocchādanā pāpakiriyā – ayaṃ vuccati māyā. Yassa puggalassa ayaṃ māyā pahīnā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘amāyāvī’’.

७२. आणि कपटी नसणारी (अमायावी) व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये 'माया' (कपट/फसवणूक) म्हणजे काय? या जगात एखादी व्यक्ती कायेने (शरीराने) दुराचरण करून, वाचेने (वाणीने) दुराचरण करून, मनाने दुराचरण करून, ते पाप लपवण्यासाठी वाईट इच्छा बाळगते – 'कोणालाही माझ्याबद्दल समजू नये' अशी इच्छा करते, 'कोणालाही माझ्याबद्दल समजू नये' असा संकल्प करते, 'कोणालाही माझ्याबद्दल समजू नये' असे बोलते, 'कोणालाही माझ्याबद्दल समजू नये' यासाठी शरीराने प्रयत्न करते. अशा प्रकारची जी माया, कपट वृत्ती, अति-फसवणूक, प्रतारणा, लबाडी, टाळाटाळ, लपवणे, गुप्त ठेवणे, झाकणे, पूर्णपणे झाकून ठेवणे, उघड न करणे, स्पष्ट न करणे, गुप्त कृत्य आणि पाप कृत्य आहे, याला 'माया' असे म्हणतात. ज्या व्यक्तीची ही माया नष्ट झाली आहे, त्या व्यक्तीला 'कपटी नसणारी' (अमायावी) व्यक्ती असे म्हणतात.

73. Katamo ca puggalo hirimā? Tattha katamā hirī? Yaṃ hirīyati hiriyitabbena hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ vuccati hirī. Imāya hiriyā samannāgato puggalo ‘‘hirimā’’.

७३. आणि लज्जा बाळगणारी (हिरिमा) व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये 'हिरी' (पापाची लाज वाटणे) म्हणजे काय? जे लाज वाटण्याजोगे आहे त्याबद्दल लाज वाटणे, वाईट व अकुशल धर्मांमध्ये (पापकर्मांमध्ये) प्रवृत्त होण्याबद्दल जी लाज वाटते, याला 'हिरी' असे म्हणतात. या लज्जेने (हिरीने) युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'लज्जा बाळगणारी' (हिरिमा) व्यक्ती असे म्हणतात.

74. Katamo ca puggalo ottappī? Tattha katamaṃ ottappaṃ? Yaṃ ottappati ottappitabbena ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati ottappaṃ. Iminā ottappena samannāgato puggalo ‘‘ottappī’’.

७४. आणि पापभय बाळगणारी (ओत्तप्पी) व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये 'ओत्तप्प' (पापाचे भय) म्हणजे काय? ज्या गोष्टीची भीती वाटली पाहिजे त्याबद्दल भीती वाटणे, वाईट व अकुशल धर्मांमध्ये (पापकर्मांमध्ये) प्रवृत्त होण्याबद्दल जे भय वाटते, याला 'ओत्तप्प' असे म्हणतात. या पापभयाने (ओत्तप्पाने) युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'पापभय बाळगणारी' (ओत्तप्पी) व्यक्ती असे म्हणतात.

75. Katamo [Pg.127] ca puggalo suvaco? Tattha katamā sovacassatā? Sahadhammike vuccamāne sovacassāyaṃ sovacassiyaṃ sovacassatā avippaṭikulaggāhitā avipaccanīkasātatā sādariyaṃ sādariyatā sagāravatā sappatissavatā – ayaṃ vuccati sovacassatā. Imāya sovacassatāya samannāgato puggalo ‘‘suvaco’’.

७५. आणि सुवच (सुवचो - सहजपणे उपदेश स्वीकारणारी) व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये 'सोवचस्सता' (सुवचनता/सहजपणे ऐकण्याची वृत्ती) म्हणजे काय? सहधर्मीयांनी (धम्मबंधूंनी) उपदेश केला असता, जे सहजपणे ऐकणे, ऐकण्याची वृत्ती, आज्ञाधारकपणा, प्रतिकूल मत न मांडणे, विरोधात न जाणे, आदर दाखवणे, आदरभाव, सन्मान आणि नम्रता आहे, याला 'सोवचस्सता' असे म्हणतात. या सुवचनतेने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'सुवच' (सुवचो) व्यक्ती असे म्हणतात.

76. Katamo ca puggalo kalyāṇamitto? Tattha katamā kalyāṇamittatā? Ye te puggalā saddhā sīlavanto bahussutā cāgavanto paññavanto, yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti sampavaṅkatā – ayaṃ vuccati kalyāṇamittatā. Imāya kalyāṇamittatāya samannāgato puggalo ‘‘kalyāṇamitto’’.

७६. आणि कल्याणमित्र असणारी (कल्याणमित्तो) व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये 'कल्याणमित्तता' (कल्याणमित्र असणे) म्हणजे काय? ज्या व्यक्ती श्रद्धावान, शीलवान, बहुश्रुत, त्यागी आणि प्रज्ञावान आहेत; त्यांची जी संगत करणे, वारंवार संगत करणे, उत्तम प्रकारे संगत करणे, सेवा करणे, उत्तम प्रकारे सेवा करणे, भक्ती करणे, दृढ भक्ती करणे आणि त्यांच्याकडे झुकणे आहे, याला 'कल्याणमित्तता' असे म्हणतात. या कल्याणमित्रतेने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'कल्याणमित्र' (कल्याणमित्तो) व्यक्ती असे म्हणतात.

77. Katamo ca puggalo indriyesu guttadvāro? Tattha katamā indriyesu guttadvāratā? Idhekacco puggalo cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī; yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Yā imesaṃ channaṃ indriyānaṃ gutti gopanā ārakkho saṃvaro – ayaṃ vuccati indriyesu guttadvāratā. Imāya indriyesu guttadvāratāya samannāgato puggalo ‘‘indriyesu guttadvāro’’.

७७. आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवणारी (इंद्रियेसु गुत्तद्वारो) व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये 'इंद्रियेसु गुत्तद्वारता' (इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणे) म्हणजे काय? या जगात एखादी व्यक्ती डोळ्यांनी रूप पाहून (स्त्री-पुरुष इत्यादींचे) निमित्त ग्रहण करत नाही (आकर्षित होत नाही), अनुव्यंजन (हात-पाय इत्यादी अवयव) ग्रहण करत नाही. ज्या कारणाने चक्षुरिंद्रिय (डोळे) असंयत ठेवून विहरणाऱ्या त्या भिक्खूला लोभ (अभिज्झा) आणि दौर्मनस्य (डोमनस्स) हे वाईट व अकुशल धर्म व्यापून टाकतील, त्याच्या संयमासाठी तो प्रयत्न करतो, चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो, चक्षुरिंद्रियाच्या संयमाप्रत पोहोचतो. कानाने शब्द ऐकून... (तसेच)... नाकाने गंध घेऊन... (तसेच)... जिभेने रस चाखून... (तसेच)... शरीराने स्पर्श अनुभवून... (तसेच)... मनाने धम्म जाणून (स्त्री-पुरुष इत्यादींचे) निमित्त ग्रहण करत नाही, अनुव्यंजन ग्रहण करत नाही. ज्या कारणाने मनेंद्रिय असंयत ठेवून विहरणाऱ्या त्या भिक्खूला लोभ आणि दौर्मनस्य हे वाईट व अकुशल धर्म व्यापून टाकतील, त्याच्या संयमासाठी तो प्रयत्न करतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो, मनेंद्रियाच्या संयमाप्रत पोहोचतो. या सहा इंद्रियांचे जे रक्षण करणे, सुरक्षित ठेवणे, सांभाळणे आणि संयम राखणे आहे, याला 'इंद्रियेसु गुत्तद्वारता' (इंद्रियांचे द्वार सुरक्षित ठेवणे) असे म्हणतात. या इंद्रिय-द्वार-सुरक्षिततेने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'इंद्रियांवर ताबा ठेवणारी' (इंद्रियेसु गुत्तद्वारो) व्यक्ती असे म्हणतात.

78. Katamo ca puggalo bhojane mattaññū? Tattha katamā bhojane mattaññutā? Idhekacco puggalo paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – ‘‘neva davāya, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūsanāya; yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya. Iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cā’’ti. Yā tattha santuṭṭhitā mattaññutā [Pg.128] paṭisaṅkhā bhojane – ayaṃ vuccati bhojane mattaññutā. Imāya bhojane mattaññutāya samannāgato puggalo ‘‘bhojane mattaññū’’.

७८. भोजनात (आहारात) प्रमाण जाणणारा व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये भोजनात प्रमाण जाणणे म्हणजे काय? या जगात एखादी व्यक्ती विचारपूर्वक आहार ग्रहण करते – 'मौजमजेसाठी नाही, मदासाठी नाही, शरीराच्या सुशोभिकरणासाठी नाही, सौंदर्यासाठी नाही; तर केवळ या शरीराच्या स्थितीसाठी, याच्या यापनासाठी (उदरनिर्वाहासाठी), भुकेची पीडा शांत करण्यासाठी आणि ब्रह्मचर्याच्या पालनासाठी. अशा प्रकारे मी जुन्या वेदनेचा (भुकेचा) नाश करीन आणि नवीन वेदना उत्पन्न होऊ देणार नाही, आणि माझी जीवनयात्रा निर्दोष व सुखकारक होईल.' तेथे भोजनाच्या बाबतीत जी संतुष्टता, प्रमाणबद्धता आणि विचारशीलता आहे – याला 'भोजनात प्रमाण जाणणे' असे म्हणतात. या भोजनातील प्रमाणबद्धतेने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'भोजनात प्रमाण जाणणारा' असे म्हणतात.

79. Katamo ca puggalo upaṭṭhitassati? Tattha katamā sati? Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammusanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati – ayaṃ vuccati sati. Imāya satiyā samannāgato puggalo ‘‘upaṭṭhitassati’’.

७९. जागृत स्मृती असलेला व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये स्मृती म्हणजे काय? जी स्मृती, अनुस्मृती, प्रतिस्मृती, स्मृती, स्मरणशीलता, धारणशीलता, न विसरणे, संभ्रम नसणे, स्मृती, स्मृती-इंद्रिय, स्मृती-बल, सम्यक् स्मृती आहे – याला 'स्मृती' असे म्हणतात. या स्मृतीने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'जागृत स्मृती असलेला' असे म्हणतात.

80. Katamo ca puggalo sampajāno? Tattha katamaṃ sampajaññaṃ? Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati sampajaññaṃ. Iminā sampajaññena samannāgato puggalo ‘‘sampajāno’’.

८०. प्रज्ञावान किंवा सजग व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये सजगता म्हणजे काय? जी प्रज्ञा, प्रजानन (स्पष्ट ज्ञान), विचार, प्रविचार, धम्मविचार, संलक्षण (नीट ओळखणे), उपलक्षण, प्रत्युपलक्षण, पांडित्य, कौशल्य, नैपुण्य, विश्लेषण, चिंतन, उपपरीक्षा, भूरी (विस्तीर्ण प्रज्ञा), मेधा, मार्गदर्शक प्रज्ञा, विपश्यना, सजगता, प्रज्ञारूपी अंकुश, प्रज्ञा, प्रज्ञेंद्रिय, प्रज्ञाबल, प्रज्ञारूपी शस्त्र, प्रज्ञारूपी प्रासाद, प्रज्ञारूपी प्रकाश, प्रज्ञारूपी तेज, प्रज्ञारूपी दिवा, प्रज्ञारूपी रत्न, अमोह (भ्रमरहितता), धम्मविचय, सम्यक् दृष्टी आहे – याला 'सजगता' (संपजन्य) असे म्हणतात. या सजगतेने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'सजग' किंवा 'प्रज्ञावान' असे म्हणतात.

81. Katamo ca puggalo sīlasampanno? Tattha katamā sīlasampadā? Kāyiko avītikkamo vācasiko avītikkamo kāyikavācasiko avītikkamo – ayaṃ vuccati sīlasampadā. Sabbopi sīlasaṃvaro sīlasampadā. Imāya sīlasampadāya samannāgato puggalo ‘‘sīlasampanno’’.

८१. शीलसंपन्न व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये शीलसंपदा म्हणजे काय? कायिक (शारीरिक) उल्लंघन न करणे, वाचिक (वाणीचे) उल्लंघन न करणे, कायिक व वाचिक उल्लंघन न करणे – याला 'शीलसंपदा' असे म्हणतात. सर्व प्रकारचा शीलसंवर हा शीलसंपदाच आहे. या शीलसंपदेने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'शीलसंपन्न' असे म्हणतात.

82. Katamo ca puggalo diṭṭhisampanno? Tattha katamā diṭṭhisampadā? ‘‘Atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentī’’ti. Yā evarūpā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati diṭṭhisampadā. Sabbāpi sammādiṭṭhi diṭṭhisampadā. Imāya diṭṭhisampadāya samannāgato puggalo ‘‘diṭṭhisampanno’’.

८२. दृष्टिसंपन्न व्यक्ती कोणती? त्यामध्ये दृष्टिसंपदा म्हणजे काय? 'दान देण्याचे फळ असते, यज्ञाचे फळ असते, हवनाचे फळ असते, चांगल्या व वाईट कर्मांचे फळ व विपाक असतो, हा लोक आहे, परलोक आहे, आईचे फळ असते, वडिलांचे फळ असते, औपपातिक प्राणी असतात, जगात असे सम्यक् मार्गावर चालणारे व सम्यक् आचरण करणारे श्रमण व ब्राह्मण आहेत जे या लोकाला आणि परलोकाला स्वतः विशिष्ट ज्ञानाने प्रत्यक्ष जाणून प्रगट करतात.' अशा प्रकारची जी प्रज्ञा, प्रजानन... इत्यादी... अमोह, धम्मविचय, सम्यक् दृष्टी आहे – याला 'दृष्टिसंपदा' असे म्हणतात. सर्व प्रकारची सम्यक् दृष्टी ही दृष्टिसंपदाच आहे. या दृष्टिसंपदेने युक्त असलेल्या व्यक्तीला 'दृष्टिसंपन्न' असे म्हणतात.

83. Katame dve puggalā dullabhā lokasmiṃ? Yo ca pubbakārī, yo ca kataññū katavedī – ime dve puggalā dullabhā lokasmiṃ.

८३. जगात कोणते दोन व्यक्ती दुर्मिळ आहेत? जो पूर्वकारी (प्रथम उपकार करणारा) आहे आणि जो कृतज्ञ व कृतवेदी (दुसऱ्याने केलेले उपकार जाणणारा व त्याची परतफेड करणारा) आहे – हे दोन व्यक्ती जगात दुर्मिळ आहेत.

84. Katame [Pg.129] dve puggalā duttappayā? Yo ca laddhaṃ laddhaṃ nikkhipati, yo ca laddhaṃ laddhaṃ vissajjeti – ime dve puggalā ‘‘duttappayā’’.

८४. कोणते दोन व्यक्ती तृप्त करण्यास कठीण आहेत? जो जे काही मिळेल ते साठवून ठेवतो, आणि जो जे काही मिळेल ते सर्व खर्च करून टाकतो – हे दोन व्यक्ती तृप्त करण्यास कठीण आहेत.

85. Katame dve puggalā sutappayā? Yo ca laddhaṃ laddhaṃ na nikkhipati, yo ca laddhaṃ laddhaṃ na vissajjeti – ime dve puggalā ‘‘sutappayā’’.

८५. कोणते दोन व्यक्ती सहज तृप्त होणारे आहेत? जो जे काही मिळेल ते साठवून ठेवत नाही, आणि जो जे काही मिळेल ते उधळून टाकत नाही – हे दोन व्यक्ती सहज तृप्त होणारे आहेत.

86. Katamesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā vaḍḍhanti? Yo ca na kukkuccāyitabbaṃ kukkuccāyati, yo ca kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyati – imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā vaḍḍhanti.

८६. कोणत्या दोन व्यक्तींचे आसव वाढतात? जो पश्चात्ताप न करण्यासारख्या गोष्टीवर पश्चात्ताप करतो, आणि जो पश्चात्ताप करण्यासारख्या गोष्टीवर पश्चात्ताप करत नाही – या दोन व्यक्तींचे आसव वाढतात.

87. Katamesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā na vaḍḍhanti? Yo ca na kukkuccāyitabbaṃ na kukkuccāyati, yo ca kukkuccāyitabbaṃ kukkuccāyati – imesaṃ dvinnaṃ puggalānaṃ āsavā na vaḍḍhanti.

८७. कोणत्या दोन व्यक्तींचे आसव वाढत नाहीत? जो पश्चात्ताप न करण्यासारख्या गोष्टीवर पश्चात्ताप करत नाही, आणि जो पश्चात्ताप करण्यासारख्या गोष्टीवर पश्चात्ताप करतो – या दोन व्यक्तींचे आसव वाढत नाहीत.

88. Katamo ca puggalo hīnādhimutto? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo, so aññaṃ dussīlaṃ pāpadhammaṃ sevati bhajati payirupāsati – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘hīnādhimutto’’.

८८. हीन प्रवृत्तीचा व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती दुःशील आणि पापी प्रवृत्तीची असते, ती दुसऱ्या दुःशील व पापी प्रवृत्तीच्या व्यक्तीची संगत करते, तिच्याशी मैत्री करते आणि तिची सेवा करते – या व्यक्तीला 'हीन प्रवृत्तीची' व्यक्ती असे म्हणतात.

89. Katamo ca puggalo paṇītādhimutto? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo, so aññaṃ sīlavantaṃ kalyāṇadhammaṃ sevati bhajati payirupāsati – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paṇītādhimutto’’.

८९. उत्कृष्ट प्रवृत्तीचा व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती शीलवान आणि कल्याणकारी प्रवृत्तीची असते, ती दुसऱ्या शीलवान व कल्याणकारी प्रवृत्तीच्या व्यक्तीची संगत करते, तिच्याशी मैत्री करते आणि तिची सेवा करते – या व्यक्तीला 'उत्कृष्ट प्रवृत्तीची' व्यक्ती असे म्हणतात.

90. Katamo ca puggalo titto? Paccekasambuddhā ye ca tathāgatassa sāvakā arahanto tittā. Sammāsambuddho titto ca tappetā ca.

९०. तृप्त व्यक्ती कोणती? प्रत्येकबुद्ध आणि तथागतांचे श्रावक असलेले अर्हत हे तृप्त आहेत. सम्यक्संबुद्ध हे स्वतःही तृप्त आहेत आणि इतरांनाही तृप्त करणारे आहेत.

Dukaniddeso.

दुकनिद्देस समाप्त.

3. Tikapuggalapaññatti

३. तिकपुग्गलपञ्ञत्ति (तीनच्या गटांचे व्यक्ती-प्रज्ञप्ती)

91. Katamo ca puggalo nirāso? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo [Pg.130] samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto. So suṇāti – ‘‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’’ti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘nirāso’’.

९१. आशारहित व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती दुःशील, पापी प्रवृत्तीची, अपवित्र व संशयास्पद आचरण करणारी, आपले पापकर्म लपवणारी, श्रमण नसताना स्वतःला श्रमण म्हणवणारी, ब्रह्मचारी नसताना स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवणारी, आतून सडलेली, क्लेशांनी ओली झालेली आणि कचऱ्यासारखी असते. ती ऐकते – 'अमुक नावाचे भिक्खू आसवांचा क्षय झाल्यामुळे आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशिष्ट ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून प्राप्त करून विहार करत आहेत.' तरीही तिच्या मनात असा विचार येत नाही – 'अरेरे! मी कधी आसवांचा क्षय करून आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशिष्ट ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून प्राप्त करून विहार करीन?' या व्यक्तीला 'आशारहित' व्यक्ती असे म्हणतात.

92. Katamo ca puggalo āsaṃso? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo. So suṇāti – ‘‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Tassa evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’’ti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘āsaṃso’’.

९२. आशा बाळगणारी व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती शीलवान आणि कल्याणकारी प्रवृत्तीची असते. ती ऐकते – 'अमुक नावाचे भिक्खू आसवांचा क्षय झाल्यामुळे आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशिष्ट ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून प्राप्त करून विहार करत आहेत.' तेव्हा तिच्या मनात असा विचार येतो – 'अरेरे! मी कधी आसवांचा क्षय करून आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशिष्ट ज्ञानाने प्रत्यक्ष अनुभवून प्राप्त करून विहार करीन?' या व्यक्तीला 'आशा बाळगणारी' व्यक्ती असे म्हणतात.

93. Katamo ca puggalo vigatāso? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. So suṇāti – ‘‘itthannāmo kira bhikkhu āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharatī’’ti. Tassa na evaṃ hoti – ‘‘kudāssu nāmāhampi āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharissāmī’’ti. Taṃ kissa hetu? Yā hissa pubbe avimuttassa vimuttāsā, sā paṭippassaddhā. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vigatāso’’.

९३. आणि कोणती व्यक्ती 'विगतास' (आकांक्षा-रहित) आहे? या जगात एखादी व्यक्ती आसवांच्या (चित्तमळांच्या) क्षयामुळे आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून, प्राप्त करून विहरते. ती ऐकते की, 'अमुक नावाचे भिक्खू आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरत आहेत.' तिच्या मनात असा विचार येत नाही की, 'कधी बरं मीसुद्धा आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरेन?' हे कोणत्या कारणामुळे? कारण पूर्वी जेव्हा ती मुक्त झाली नव्हती, तेव्हा तिची जी मुक्त होण्याची आकांक्षा होती, ती आता शांत झाली आहे. या व्यक्तीला 'विगतास' असे म्हटले जाते.

94. Tattha katame tayo gilānūpamā puggalā? Tayo gilānā – idhekacco gilāno labhanto vā sappāyāni bhojanāni alabhanto vā sappāyāni bhojanāni, labhanto vā sappāyāni bhesajjāni alabhanto vā sappāyāni bhesajjāni, labhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ alabhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ, neva vuṭṭhāti tamhā ābādhā. (1)

९४. तेथे रोग्यासारखे (आजारी माणसासारखे) तीन प्रकारचे लोक कोणते आहेत? तीन प्रकारचे रोगी असतात – या जगात एखादा रोगी योग्य भोजन मिळूनही किंवा न मिळूनही, योग्य औषधोपचार मिळूनही किंवा न मिळूनही, योग्य परिचारक (सेवा करणारा) मिळूनही किंवा न मिळूनही, त्या आजारातून बरा होत नाही. (१)

Idha panekacco gilāno labhanto vā sappāyāni bhojanāni alabhanto vā sappāyāni bhojanāni, labhanto vā sappāyāni bhesajjāni [Pg.131] alabhanto vā sappāyāni bhesajjāni, labhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ alabhanto vā patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ, vuṭṭhāti tamhā ābādhā. (2)

परंतु, या जगात एखादा रोगी योग्य भोजन मिळूनही किंवा न मिळूनही, योग्य औषधोपचार मिळूनही किंवा न मिळूनही, योग्य परिचारक मिळूनही किंवा न मिळूनही, त्या आजारातून बरा होतो. (२)

Idha panekacco gilāno labhanto sappāyāni bhojanāni no alabhanto, labhanto sappāyāni bhesajjāni no alabhanto, labhanto patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ no alabhanto, vuṭṭhāti tamhā ābādhā. (3)

परंतु, या जगात एखादा रोगी योग्य भोजन मिळाल्यासच बरा होतो, न मिळाल्यास नाही; योग्य औषधोपचार मिळाल्यासच बरा होतो, न मिळाल्यास नाही; योग्य परिचारक मिळाल्यासच बरा होतो, न मिळाल्यास नाही. (३)

Tatra yvāyaṃ gilāno labhanto sappāyāni bhojanāni no alabhanto, labhanto sappāyāni bhesajjāni no alabhanto, labhanto patirūpaṃ upaṭṭhākaṃ no alabhanto, vuṭṭhāti tamhā ābādhā, imaṃ gilānaṃ paṭicca bhagavatā gilānabhattaṃ anuññātaṃ gilānabhesajjaṃ anuññātaṃ gilānupaṭṭhāko anuññāto. Imañca pana gilānaṃ paṭicca aññepi gilānā upaṭṭhātabbā.

त्या तीन प्रकारच्या रोग्यांमध्ये, जो रोगी योग्य भोजन मिळाल्यासच बरा होतो, न मिळाल्यास नाही; योग्य औषधोपचार मिळाल्यासच बरा होतो, न मिळाल्यास नाही; योग्य परिचारक मिळाल्यासच बरा होतो, न मिळाल्यास नाही; या रोग्याला उद्देशूनच भगवंतांनी रोग्यासाठी भोजन, रोग्यासाठी औषध आणि रोग्यासाठी परिचारक ठेवण्यास अनुमती दिली आहे. आणि या रोग्याला उद्देशूनच इतर रोग्यांचीही सेवा-शुश्रूषा केली पाहिजे.

Evamevaṃ tayo gilānūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame tayo? Idhekacco puggalo labhanto vā tathāgataṃ dassanāya alabhanto vā tathāgataṃ dassanāya, labhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya alabhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya, neva okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. (1)

त्याचप्रमाणे, रोग्यासारखे तीन प्रकारचे लोक या जगात अस्तित्वात आहेत. ते तीन कोणते? या जगात एखादी व्यक्ती तथागतांचे दर्शन मिळूनही किंवा न मिळूनही, तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या (सांगितलेल्या) धम्म-विनयाचे श्रवण करण्याची संधी मिळूनही किंवा न मिळूनही, कुशल धम्मांमध्ये सम्यक्त्व-नियम (आर्य मार्ग) प्राप्त करू शकत नाही. (१)

Idha panekacco puggalo labhanto vā tathāgataṃ dassanāya alabhanto vā tathāgataṃ dassanāya, labhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya alabhanto vā tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya, okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. (2)

परंतु, या जगात एखादी व्यक्ती तथागतांचे दर्शन मिळूनही किंवा न मिळूनही, तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयाचे श्रवण करण्याची संधी मिळूनही किंवा न मिळूनही, कुशल धम्मांमध्ये सम्यक्त्व-नियम (आर्य मार्ग) प्राप्त करते. (२)

Idha panekacco puggalo labhanto tathāgataṃ dassanāya no alabhanto, labhanto tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya no alabhanto, okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ. (3)

परंतु, या जगात एखादी व्यक्ती तथागतांचे दर्शन मिळाल्यासच कुशल धम्मांमध्ये सम्यक्त्व-नियम प्राप्त करते, न मिळाल्यास नाही; तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयाचे श्रवण करण्याची संधी मिळाल्यासच कुशल धम्मांमध्ये सम्यक्त्व-नियम प्राप्त करते, न मिळाल्यास नाही. (३)

Tatra yvāyaṃ puggalo labhanto tathāgataṃ dassanāya no alabhanto, labhanto tathāgatappaveditaṃ dhammavinayaṃ savaṇāya no alabhanto[Pg.132], okkamati niyāmaṃ kusalesu dhammesu sammattaṃ, imaṃ puggalaṃ paṭicca bhagavatā dhammadesanā anuññātā, imañca puggalaṃ paṭicca aññesampi dhammo desetabbo. Ime tayo gilānūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

त्या तीन प्रकारच्या लोकांमध्ये, जी व्यक्ती तथागतांचे दर्शन मिळाल्यासच कुशल धम्मांमध्ये सम्यक्त्व-नियम प्राप्त करते, न मिळाल्यास नाही; तथागतांनी प्रवेदित केलेल्या धम्म-विनयाचे श्रवण करण्याची संधी मिळाल्यासच कुशल धम्मांमध्ये सम्यक्त्व-नियम प्राप्त करते, न मिळाल्यास नाही; या व्यक्तीला उद्देशूनच भगवंतांनी धम्मदेशनेची अनुमती दिली आहे, आणि या व्यक्तीला उद्देशूनच इतरांनाही धम्म उपदेशिला पाहिजे. हे रोग्यासारखे तीन प्रकारचे लोक या जगात अस्तित्वात आहेत.

95. Katamo ca puggalo kāyasakkhī? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kāyasakkhī’’.

९५. आणि कोणती व्यक्ती 'कायसाक्षी' (काया-साक्षी) आहे? या जगात एखादी व्यक्ती आठ विमोक्षांना आपल्या कायेने स्पर्श करून विहरते, आणि प्रज्ञेने पाहून तिचे काही आसव क्षीण झालेले असतात – या व्यक्तीला 'कायसाक्षी' असे म्हटले जाते.

96. Katamo ca puggalo diṭṭhippatto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘diṭṭhippatto’’.

९६. आणि कोणती व्यक्ती 'दृष्टीप्राप्त' (दिट्ठिप्पत्त) आहे? या जगात एखादी व्यक्ती 'हे दुःख आहे' असे यथाभूत (जसे आहे तसे) जाणते, 'हा दुःखसमुदय (दुःखाचे कारण) आहे' असे यथाभूत जाणते, 'हा दुःखनिरोध आहे' असे यथाभूत जाणते, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) आहे' असे यथाभूत जाणते; तथागतांनी प्रवेदित केलेले धम्म तिच्या प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिलेले आणि आचरलेले असतात, आणि प्रज्ञेने पाहून तिचे काही आसव क्षीण झालेले असतात – या व्यक्तीला 'दृष्टीप्राप्त' असे म्हटले जाते.

97. Katamo ca puggalo saddhāvimutto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, no ca kho yathādiṭṭhippattassa – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘saddhāvimutto’’.

९७. आणि कोणती व्यक्ती 'श्रद्धाविमुक्त' (सद्धाविमुत्त) आहे? या जगात एखादी व्यक्ती 'हे दुःख आहे' असे यथाभूत जाणते... पे... तथागतांनी प्रवेदित केलेले धम्म तिच्या प्रज्ञेने चांगल्या प्रकारे पाहिलेले आणि आचरलेले असतात, आणि प्रज्ञेने पाहून तिचे काही आसव क्षीण झालेले असतात, परंतु दृष्टीप्राप्त व्यक्तीप्रमाणे (सर्व आसव पूर्णपणे) क्षीण झालेले नसतात – या व्यक्तीला 'श्रद्धाविमुक्त' असे म्हटले जाते.

98. Katamo ca puggalo gūthabhāṇī? Idhekacco puggalo musāvādī hoti sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘‘ehambho, purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’’ti, so ajānaṃ vā āha – ‘‘jānāmī’’ti, jānaṃ vā āha – ‘‘na jānāmī’’ti, apassaṃ vā āha – ‘‘passāmī’’ti, passaṃ vā āha – ‘‘na passāmī’’ti. Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsitā hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘gūthabhāṇī’’.

९८. आणि कोणती व्यक्ती 'गूथभाणी' (विष्ठेसारखे बोलणारी) आहे? या जगात एखादी व्यक्ती असत्य बोलणारी (मृषावादी) असते. ती सभेत, परिषदेत, नातेवाईकांच्या मध्यभागी, समुदायाच्या मध्यभागी किंवा राजकुलाच्या (दरबाराच्या) मध्यभागी साक्षीसाठी आणली जाऊन विचारली असता – 'हे गृहस्था, तुला जे माहीत आहे ते सांग.' तेव्हा ती माहीत नसतानाही म्हणते, 'मला माहीत आहे'; माहीत असतानाही म्हणते, 'मला माहीत नाही'; पाहिलेले नसतानाही म्हणते, 'मी पाहिले आहे'; आणि पाहिलेले असतानाही म्हणते, 'मी पाहिलेले नाही.' अशा प्रकारे, स्वतःच्या कारणासाठी, दुसऱ्याच्या कारणासाठी किंवा थोड्याशा आमिषाच्या कारणासाठी ती जाणूनबुजून असत्य बोलते – या व्यक्तीला 'गूथभाणी' असे म्हटले जाते.

99. Katamo [Pg.133] ca puggalo pupphabhāṇī? Idhekacco puggalo musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho – ‘‘ehambho, purisa, yaṃ jānāsi taṃ vadehī’’ti, so ajānaṃ vā āha – ‘‘na jānāmī’’ti, jānaṃ vā āha – ‘‘jānāmī’’ti, apassaṃ vā āha – ‘‘na passāmī’’ti, passaṃ vā āha – ‘‘passāmī’’ti. Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā na sampajānamusā bhāsitā hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pupphabhāṇī’’.

९९. फुलासारखे बोलणारी (पुप्फभाणी) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती असत्य बोलणे सोडून असत्य बोलण्यापासून अलिप्त राहते. ती व्यक्ती सभेमध्ये, परिषदेमध्ये, नातेवाईकांच्या मध्यभागी, समूहाच्या मध्यभागी किंवा राजदरबारात साक्षीदार म्हणून बोलावली असता विचारले जाते की, 'हे माणसा, ये, तुला जे माहीत आहे ते सांग.' तेव्हा ती व्यक्ती माहीत नसताना 'मला माहीत नाही' असे सांगते, माहीत असताना 'मला माहीत आहे' असे सांगते, पाहिले नसताना 'मी पाहिले नाही' असे सांगते, आणि पाहिले असताना 'मी पाहिले आहे' असे सांगते. अशा प्रकारे स्वतःच्या कारणासाठी, इतरांच्या कारणासाठी किंवा थोड्याशा आमिषासाठी ती जाणूनबुजून असत्य बोलत नाही. या व्यक्तीला 'फुलासारखे बोलणारी' (पुप्फभाणी) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

100. Katamo ca puggalo madhubhāṇī? Idhekacco puggalo yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemaniyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā, tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘madhubhāṇī’’.

१००. मधासारखे बोलणारी (मधुभाणी) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती अशी वाणी बोलते जी निर्दोष, कानाला सुखद वाटणारी, प्रेमळ, हृदयाला भिडणारी, सुसंस्कृत (नागरी), बहुसंख्य लोकांना आवडणारी आणि बहुसंख्य लोकांना आनंद देणारी असते; अशा प्रकारची वाणी ती बोलते. या व्यक्तीला 'मधासारखे बोलणारी' (मधुभाणी) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

101. Katamo ca puggalo arukūpamacitto? Idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi nāma duṭṭhāruko kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyoso mattāya āsavaṃ deti, evamevaṃ idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘arukūpamacitto’’.

१०१. जखमेसारखे चित्त असणारी (अरुकूपमचित्तो) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती अत्यंत क्रोधी आणि संतापी असते. तिला थोडे जरी काही बोलले तरी ती चिडते, रागावते, द्वेष करते, विरोध करते आणि आपला राग, द्वेष व असंतोष उघडपणे व्यक्त करते. ज्याप्रमाणे एखादी जुनी, चिघळलेली जखम लाकडाने किंवा खापराच्या तुकड्याने घासली असता त्यातून अधिक प्रमाणात पू आणि रक्त वाहू लागते; त्याचप्रमाणे या जगात एखादी व्यक्ती क्रोधी आणि संतापी असते, थोडे जरी काही बोलले तरी ती चिडते, रागावते, द्वेष करते, विरोध करते आणि आपला राग, द्वेष व असंतोष उघडपणे व्यक्त करते. या व्यक्तीला 'जखमेसारखे चित्त असणारी' (अरुकूपमचित्तो) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

102. Katamo ca puggalo vijjūpamacitto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Seyyathāpi nāma cakkhumā puriso rattandhakāratimisāya vijjantarikāya rūpāni passeyya, evamevaṃ idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti[Pg.134], ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vijjūpamacitto’’.

१०२. विजेसारखे चित्त असणारी (विज्जूपमचित्तो) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणते, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणते, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणते, आणि 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणते. ज्याप्रमाणे दृष्टी असणारा एखादा माणूस अत्यंत गडद अंधाऱ्या रात्री विजेच्या चमकाटात रूपांना पाहू शकतो; त्याचप्रमाणे या जगात एखादी व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणते, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणते, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणते, आणि 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणते. या व्यक्तीला 'विजेसारखे चित्त असणारी' (विज्जूपमचित्तो) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

103. Katamo ca puggalo vajirūpamacitto? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Seyyathāpi nāma vajirassa natthi kiñci abhejjaṃ maṇi vā pāsāṇo vā, evamevaṃ idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vajirūpamacitto’’.

१०३. वज्रासारखे चित्त असणारी (वजिरूपमचित्तो) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरते. ज्याप्रमाणे वज्राला भेदता न येण्यासारखे काहीही नाही, मग ते रत्न असो वा दगड; त्याचप्रमाणे या जगात एखादी व्यक्ती आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशी चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः उच्च ज्ञानाने जाणून, प्रत्यक्ष अनुभवून आणि प्राप्त करून विहरते. या व्यक्तीला 'वज्रासारखे चित्त असणारी' (वजिरूपमचित्तो) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

104. Katamo ca puggalo andho? Idhekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpampissa cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘andho’’.

१०४. अंध (अंधो) व्यक्ती कोणती? या जगात एखाद्या व्यक्तीकडे असा डोळा (प्रज्ञाचक्षू) नसतो, ज्या डोळ्याने ती न मिळालेली संपत्ती मिळवू शकेल किंवा मिळालेल्या संपत्तीत वाढ करू शकेल; तसेच तिच्याकडे असाही डोळा नसतो, ज्या डोळ्याने ती कुशल आणि अकुशल धर्म जाणू शकेल, सदोष आणि निर्दोष धर्म जाणू शकेल, हीन आणि श्रेष्ठ धर्म जाणू शकेल, तसेच कृष्ण व शुक्ल भेद असणारे धर्म जाणू शकेल. या व्यक्तीला 'अंध' (अंधो) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

105. Katamo ca puggalo ekacakkhu? Idhekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu hoti, yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpampissa cakkhu na hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ekacakkhu’’.

१०५. एक डोळा असणारी (एकचक्खू) व्यक्ती कोणती? या जगात एखाद्या व्यक्तीकडे असा डोळा (प्रज्ञाचक्षू) असतो, ज्या डोळ्याने ती न मिळालेली संपत्ती मिळवू शकते किंवा मिळालेल्या संपत्तीत वाढ करू शकते; परंतु तिच्याकडे असा डोळा नसतो, ज्या डोळ्याने ती कुशल आणि अकुशल धर्म जाणू शकेल, सदोष आणि निर्दोष धर्म जाणू शकेल, हीन आणि श्रेष्ठ धर्म जाणू शकेल, तसेच कृष्ण व शुक्ल भेद असणारे धर्म जाणू शकेल. या व्यक्तीला 'एक डोळा असणारी' (एकचक्खू) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

106. Katamo ca puggalo dvicakkhu? Idhekaccassa puggalassa tathārūpaṃ cakkhu hoti yathārūpena cakkhunā anadhigataṃ vā bhogaṃ adhigaccheyya, adhigataṃ vā bhogaṃ phātiṃ kareyya; tathārūpampissa cakkhu hoti yathārūpena cakkhunā kusalākusale dhamme jāneyya, sāvajjānavajje dhamme jāneyya, hīnappaṇīte dhamme jāneyya, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme jāneyya – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘dvicakkhu’’.

१०६. दोन डोळे असणारी (द्विचक्खू) व्यक्ती कोणती? या जगात एखाद्या व्यक्तीकडे असा डोळा (प्रज्ञाचक्षू) असतो, ज्या डोळ्याने ती न मिळालेली संपत्ती मिळवू शकते किंवा मिळालेल्या संपत्तीत वाढ करू शकते; आणि तिच्याकडे असाही डोळा असतो, ज्या डोळ्याने ती कुशल आणि अकुशल धर्म जाणू शकते, सदोष आणि निर्दोष धर्म जाणू शकते, हीन आणि श्रेष्ठ धर्म जाणू शकते, तसेच कृष्ण व शुक्ल भेद असणारे धर्म जाणू शकते. या व्यक्तीला 'दोन डोळे असणारी' (द्विचक्खू) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

107. Katamo [Pg.135] ca puggalo avakujjapañño? Idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Seyyathāpi nāma kumbho nikkujjo tatra udakaṃ āsittaṃ vivaṭṭati, no saṇṭhāti; evamevaṃ idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘avakujjapañño’’.

१०७. पालथ्या घागरीसारखी प्रज्ञा असणारी (अवकुज्जपञ्ञो) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती वारंवार भिक्खूंच्या जवळ धम्म ऐकण्यासाठी विहारात जात असते. भिक्खू तिला आदि-कल्याण, मध्य-कल्याण आणि परियोसान-कल्याण असलेला, अर्थपूर्ण, सुव्यंजित, सर्व बाजूंनी परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचा धम्म उपदेशितात. ती व्यक्ती त्या आसनावर बसलेली असताना त्या धम्मप्रवचनाच्या सुरुवातीचा भाग मनात धरत नाही, मधला भाग मनात धरत नाही, आणि शेवटचा भागही मनात धरत नाही. त्या आसनावरून उठून गेल्यानंतरही ती त्या धम्मप्रवचनाच्या सुरुवातीचा भाग मनात धरत नाही, मधला भाग मनात धरत नाही, आणि शेवटचा भागही मनात धरत नाही. ज्याप्रमाणे पालथ्या ठेवलेल्या घागरीवर ओतलेले पाणी वाहून जाते, तिथे टिकून राहत नाही; त्याचप्रमाणे या जगात एखादी व्यक्ती वारंवार भिक्खूंच्या जवळ धम्म ऐकण्यासाठी विहारात जात असते. भिक्खू तिला आदि-कल्याण, मध्य-कल्याण आणि परियोसान-कल्याण असलेला, अर्थपूर्ण, सुव्यंजित, सर्व बाजूंनी परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचा धम्म उपदेशितात. ती व्यक्ती त्या आसनावर बसलेली असताना त्या धम्मप्रवचनाच्या सुरुवातीचा भाग मनात धरत नाही, मधला भाग मनात धरत नाही, आणि शेवटचा भागही मनात धरत नाही. त्या आसनावरून उठून गेल्यानंतरही ती त्या धम्मप्रवचनाच्या सुरुवातीचा भाग मनात धरत नाही, मधला भाग मनात धरत नाही, आणि शेवटचा भागही मनात धरत नाही. या व्यक्तीला 'पालथ्या घागरीसारखी प्रज्ञा असणारी' (अवकुज्जपञ्ञो) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

108. Katamo ca puggalo ucchaṅgapañño? Idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Vuṭṭhito ca kho tamhā āsanā tassā kathāya neva ādiṃ manasi karoti, na majjhaṃ manasi karoti, na pariyosānaṃ manasi karoti. Seyyathāpi nāma purisassa ucchaṅge nānākhajjakāni ākiṇṇāni – tilā taṇḍulā modakā badarā. So tamhā āsanā vuṭṭhahanto satisammosā pakireyya. Evamevaṃ idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ [Pg.136] sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Vuṭṭhito ca kho tamhā āsanā tassā kathāya neva ādimpi manasi karoti, na majjhampi manasi karoti, na pariyosānampi manasi karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ucchaṅgapañño’’.

१०८. आणि ओटी-प्रज्ञा (ओटीत ठेवलेल्या वस्तूंसारखी प्रज्ञा) असलेली व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती भिक्षूंच्या जवळ वारंवार धम्म ऐकण्यासाठी विहारात जाणारी असते. भिक्षू त्याला आदि-कल्याण, मध्य-कल्याण आणि परियोसान-कल्याण असलेला, अर्थासह आणि व्यंजनासह परिपूर्ण असलेला धम्म उपदेशितात आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. तो त्या आसनावर बसलेला असताना त्या धम्मकथेच्या सुरुवातीचेही मनन करतो, मध्याचेही मनन करतो आणि शेवटाचेही मनन करतो. परंतु, त्या आसनावरून उठल्यावर तो त्या कथेच्या सुरुवातीचे मनन करत नाही, मध्याचे मनन करत नाही आणि शेवटाचेही मनन करत नाही. जसे की एखाद्या माणसाच्या ओटीत विविध प्रकारचे खाद्यपदार्थ भरलेले असावेत - जसे की तीळ, तांदूळ, मोदक आणि बोरे. तो त्या आसनावरून उठताना स्मृतीच्या भ्रमामुळे ते सर्व विखरून टाकेल. तशाच प्रकारे, या जगात एखादी व्यक्ती भिक्षूंच्या जवळ वारंवार धम्म ऐकण्यासाठी विहारात जाणारी असते. भिक्षू त्याला आदि-कल्याण, मध्य-कल्याण आणि परियोसान-कल्याण असलेला, अर्थासह आणि व्यंजनासह परिपूर्ण असलेला धम्म उपदेशितात आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. तो त्या आसनावर बसलेला असताना त्या धम्मकथेच्या सुरुवातीचेही मनन करतो, मध्याचेही मनन करतो आणि शेवटाचेही मनन करतो. परंतु, त्या आसनावरून उठल्यावर तो त्या कथेच्या सुरुवातीचेही मनन करत नाही, मध्याचेही मनन करत नाही आणि शेवटाचेही मनन करत नाही – या व्यक्तीला 'ओटी-प्रज्ञा' (ओटीत ठेवलेल्या वस्तूंसारखी प्रज्ञा असलेली) व्यक्ती असे म्हटले जाते.

109. Katamo ca puggalo puthupañño? Idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā hoti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Seyyathāpi nāma kumbho ukkujjo tatra udakaṃ āsittaṃ saṇṭhāti, no vivaṭṭati; evamevaṃ idhekacco puggalo ārāmaṃ gantā honti abhikkhaṇaṃ bhikkhūnaṃ santike dhammassavaṇāya. Tassa bhikkhū dhammaṃ desenti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsenti. So tasmiṃ āsane nisinno tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti. Vuṭṭhitopi tamhā āsanā tassā kathāya ādimpi manasi karoti, majjhampi manasi karoti, pariyosānampi manasi karoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘puthupañño’’.

१०९. आणि विस्तृत-प्रज्ञा (विस्तृत प्रज्ञा) असलेली व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती भिक्षूंच्या जवळ वारंवार धम्म ऐकण्यासाठी विहारात जाणारी असते. भिक्षू त्याला आदि-कल्याण, मध्य-कल्याण आणि परियोसान-कल्याण असलेला, अर्थासह आणि व्यंजनासह परिपूर्ण असलेला धम्म उपदेशितात आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. तो त्या आसनावर बसलेला असताना त्या धम्मकथेच्या सुरुवातीचेही मनन करतो, मध्याचेही मनन करतो आणि शेवटाचेही मनन करतो. त्या आसनावरून उठल्यावरही तो त्या कथेच्या सुरुवातीचेही मनन करतो, मध्याचेही मनन करतो आणि शेवटाचेही मनन करतो. जसे की एखादा उताणा (सरळ ठेवलेला) घडा असावा, त्यात ओतलेले पाणी त्यातच राहते, बाहेर सांडत नाही; तशाच प्रकारे, या जगात एखादी व्यक्ती भिक्षूंच्या जवळ वारंवार धम्म ऐकण्यासाठी विहारात जाणारी असते. भिक्षू त्याला आदि-कल्याण, मध्य-कल्याण आणि परियोसान-कल्याण असलेला, अर्थासह आणि व्यंजनासह परिपूर्ण असलेला धम्म उपदेशितात आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. तो त्या आसनावर बसलेला असताना त्या धम्मकथेच्या सुरुवातीचेही मनन करतो, मध्याचेही मनन करतो आणि शेवटाचेही मनन करतो. त्या आसनावरून उठल्यावरही तो त्या कथेच्या सुरुवातीचेही मनन करतो, मध्याचेही मनन करतो आणि शेवटाचेही मनन करतो – या व्यक्तीला 'विस्तृत-प्रज्ञा' (विस्तृत प्रज्ञा असलेली) व्यक्ती असे म्हटले जाते.

110. Katamo ca puggalo kāmesu ca bhavesu ca avītarāgo? Sotāpannasakadāgāmino – ime vuccanti puggalā ‘‘kāmesu ca bhavesu ca avītarāgā’’.

११०. आणि कोणती व्यक्ती कामभोगांमध्ये आणि भावांमध्ये रागमुक्त नसलेली (आसक्ती असलेली) असते? सोतापन्न आणि सकदागामी - या व्यक्तींना 'कामभोगांमध्ये आणि भावांमध्ये रागमुक्त नसलेले' असे म्हटले जाते.

111. Katamo ca puggalo kāmesu vītarāgo, bhavesu avītarāgo? Anāgāmī – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kāmesu vītarāgo, bhavesu avītarāgo’’.

१११. आणि कोणती व्यक्ती कामभोगांमध्ये रागमुक्त परंतु भावांमध्ये रागमुक्त नसलेली असते? अनागामी - या व्यक्तीला 'कामभोगांमध्ये रागमुक्त परंतु भावांमध्ये रागमुक्त नसलेली' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

112. Katamo ca puggalo kāmesu ca bhavesu ca vītarāgo? Arahā – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kāmesu ca bhavesu ca vītarāgo’’.

११२. आणि कोणती व्यक्ती कामभोगांमध्ये आणि भावांमध्येही रागमुक्त असते? अरहंत - या व्यक्तीला 'कामभोगांमध्ये आणि भावांमध्ये रागमुक्त' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

113. Katamo [Pg.137] ca puggalo pāsāṇalekhūpamo? Idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Seyyathāpi nāma pāsāṇe lekhā na khippaṃ lujjati vātena vā udakena vā, ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho ciraṃ dīgharattaṃ anuseti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāsāṇalekhūpamo’’.

११३. आणि कोणती व्यक्ती दगडावरील रेषेसारखी असते? या जगात एखादी व्यक्ती वारंवार रागवते. आणि तिचा तो राग दीर्घकाळ, प्रदीर्घ रात्रीपर्यंत टिकून राहतो. जसे की दगडावर कोरलेली रेषा वारा किंवा पाण्याने लवकर पुसली जात नाही, तर ती दीर्घकाळ टिकून राहते; तशाच प्रकारे, या जगात एखादी व्यक्ती वारंवार रागवते. आणि तिचा तो राग दीर्घकाळ, प्रदीर्घ रात्रीपर्यंत टिकून राहतो – या व्यक्तीला 'दगडावरील रेषेसारखी' (पाषाणलेखोपम) व्यक्ती असे म्हटले जाते.

114. Katamo ca puggalo pathavilekhūpamo? Idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Seyyathāpi nāma pathaviyā lekhā khippaṃ lujjati vātena vā udakena vā, na ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na ciraṃ dīgharattaṃ anuseti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pathavilekhūpamo’’.

११४. आणि कोणती व्यक्ती जमिनीवरील रेषेसारखी असते? या जगात एखादी व्यक्ती वारंवार रागवते. परंतु तिचा तो राग दीर्घकाळ, प्रदीर्घ रात्रीपर्यंत टिकून राहत नाही. जसे की जमिनीवर ओढलेली रेषा वारा किंवा पाण्याने लवकर पुसली जाते, ती दीर्घकाळ टिकून राहत नाही; तशाच प्रकारे, या जगात एखादी व्यक्ती वारंवार रागवते. परंतु तिचा तो राग दीर्घकाळ, प्रदीर्घ रात्रीपर्यंत टिकून राहत नाही – या व्यक्तीला 'जमिनीवरील रेषेसारखी' (पृथ्वीलेखोपम) व्यक्ती असे म्हटले जाते.

115. Katamo ca puggalo udakalekhūpamo? Idhekacco puggalo āgāḷhenapi vuccamāno pharusenapi vuccamāno amanāpenapi vuccamāno saṃsandatimeva sandhiyatimeva sammodatimeva. Seyyathāpi nāma udake lekhā khippaṃ lujjati, na ciraṭṭhitikā hoti; evamevaṃ idhekacco puggalo āgāḷhenapi vuccamāno pharusenapi vuccamāno amanāpenapi vuccamāno saṃsandatimeva sandhiyatimeva sammodatimeva – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘udakalekhūpamo’’.

११५. आणि कोणती व्यक्ती पाण्यावरील रेषेसारखी असते? या जगात एखाद्या व्यक्तीला अत्यंत कठोरपणे बोलले गेले, उद्धटपणे बोलले गेले किंवा अप्रियपणे बोलले गेले, तरी ती सहजपणे मिसळते, जुळवून घेते आणि एकरूप होते. जसे की पाण्यावर ओढलेली रेषा लगेच नाहीशी होते, ती अजिबात टिकून राहत नाही; तशाच प्रकारे, या जगात एखाद्या व्यक्तीला अत्यंत कठोरपणे बोलले गेले, उद्धटपणे बोलले गेले किंवा अप्रियपणे बोलले गेले, तरी ती सहजपणे मिसळते, जुळवून घेते आणि एकरूप होते – या व्यक्तीला 'पाण्यावरील रेषेसारखी' (उदकलेखोपम) व्यक्ती असे म्हटले जाते.

116. Tattha katame tayo potthakūpamā puggalā? Tayo potthakā – navopi potthako dubbaṇṇo ceva hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca, majjhimopi potthako dubbaṇṇo ceva hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca, jiṇṇopi potthako dubbaṇṇo ceva hoti dukkhasamphasso ca appaggho ca. Jiṇṇampi potthakaṃ ukkhaliparimajjanaṃ vā karonti saṅkārakūṭe vā naṃ chaḍḍenti. Evamevaṃ tayome potthakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame tayo? Navo cepi bhikkhu hoti dussīlo pāpadhammo, idamassa dubbaṇṇatāya. Seyyathāpi so potthako dubbaṇṇo, tathūpamo [Pg.138] ayaṃ puggalo. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Idamassa dukkhasamphassatāya. Seyyathāpi so potthako dukkhasamphasso, tathūpamo ayaṃ puggalo. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Idamassa appagghatāya. Seyyathāpi so potthako appaggho, tathūpamo ayaṃ puggalo.

११६. त्यामध्ये तागाच्या कापडाची उपमा दिलेले तीन पुद्गल कोणते? तीन तागाची कापडे असतात – नवीन तागाचे कापड देखील विवर्ण, स्पर्शास खडबडीत आणि अल्पमूल्य असते; मध्यम तागाचे कापड देखील विवर्ण, स्पर्शास खडबडीत आणि अल्पमूल्य असते; आणि जीर्ण तागाचे कापड देखील विवर्ण, स्पर्शास खडबडीत आणि अल्पमूल्य असते. जीर्ण झालेल्या तागाच्या कापडाचा उपयोग लोक एकतर भांडी पुसण्यासाठी करतात किंवा त्याला कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर फेकून देतात. याचप्रमाणे, भिक्खूंमध्ये तागाच्या कापडाची उपमा दिलेले हे तीन पुद्गल विद्यमान असतात. कोणते तीन? जर एखादा नवदीक्षित भिक्खू शीलहीन आणि पापी स्वभावाचा असेल, तर हे त्याचे विवर्णत्व आहे. ज्याप्रमाणे ते तागाचे कापड विवर्ण असते, त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा. जे लोक अशा भिक्खूची सेवा करतात, संगत करतात, उपासना करतात आणि त्यांच्या दृष्टीचे अनुकरण करतात, त्यांचे ते कृत्य दीर्घकाळापर्यंत अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरते. हे त्याचे खडबडीत स्पर्शत्व आहे. ज्याप्रमाणे ते तागाचे कापड खडबडीत स्पर्शाचे असते, त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा. आणि ज्यांच्याकडून तो चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार स्वीकारतो, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे किंवा महा-अनुशंस ठरत नाही. हे त्याचे अल्पमूल्यत्व आहे. ज्याप्रमाणे ते तागाचे कापड अल्पमूल्य असते, त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा.

Majjhimo cepi bhikkhu hoti…pe… thero cepi bhikkhu hoti dussīlo pāpadhammo, idamassa dubbaṇṇatāya. Seyyathāpi so potthako dubbaṇṇo, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya. Idamassa dukkhasamphassatāya. Seyyathāpi so potthako dukkhasamphasso, tathūpamo ayaṃ puggalo. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ na mahapphalaṃ hoti na mahānisaṃsaṃ. Idamassa appagghatāya. Seyyathāpi so potthako appaggho, tathūpamo ayaṃ puggalo.

जर एखादा मध्यम भिक्खू... किंवा एखादा स्थवीर भिक्खू शीलहीन आणि पापी स्वभावाचा असेल, तर हे त्याचे विवर्णत्व आहे. ज्याप्रमाणे ते तागाचे कापड विवर्ण असते, त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा. जे लोक अशा भिक्खूची सेवा करतात, संगत करतात, उपासना करतात आणि त्यांच्या दृष्टीचे अनुकरण करतात, त्यांचे ते कृत्य दीर्घकाळापर्यंत अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरते. हे त्याचे खडबडीत स्पर्शत्व आहे. ज्याप्रमाणे ते तागाचे कापड खडबडीत स्पर्शाचे असते, त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा. आणि ज्यांच्याकडून तो चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार स्वीकारतो, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे किंवा महा-अनुशंस ठरत नाही. हे त्याचे अल्पमूल्यत्व आहे. ज्याप्रमाणे ते तागाचे कापड अल्पमूल्य असते, त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा.

Evarūpo ce thero bhikkhu saṅghamajjhe bhaṇati. Tamenaṃ bhikkhū evamāhaṃsu – ‘‘kiṃ nu kho tuyhaṃ bālassa abyattassa bhaṇitena, tvampi nāma bhaṇitabbaṃ maññasī’’ti! So kupito anattamano tathārūpiṃ vācaṃ nicchāreti yathārūpāya vācāya saṅgho taṃ ukkhipati, saṅkārakūṭeva naṃ potthakaṃ. Ime tayo potthakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu.

अशा प्रकारचा स्थवीर भिक्खू जर संघामध्ये बोलू लागला, तर इतर भिक्खू त्याला असे म्हणतात – ‘तुझ्यासारख्या अज्ञानी आणि मूर्खाच्या बोलण्याने काय लाभ होणार? तू स्वतःला बोलण्यास योग्य समजतोस काय!’ तो क्रुद्ध आणि अप्रसन्न होऊन असे शब्द उच्चारतो, ज्या शब्दांमुळे संघ त्याला बाहेर काढून टाकतो, ज्याप्रमाणे कचऱ्याच्या ढिगाऱ्यावर त्या तागाच्या कापडाला फेकून दिले जाते. हे तीन तागाच्या कापडाची उपमा दिलेले पुद्गल भिक्खूंमध्ये विद्यमान असतात.

117. Tattha katame tayo kāsikavatthūpamā puggalā? Tīṇi kāsikavatthāni – navampi kāsikavatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca, majjhimampi kāsikavatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca, jiṇṇampi kāsikavatthaṃ vaṇṇavantañceva hoti sukhasamphassañca mahagghañca. Jiṇṇampi kāsikavatthaṃ ratanapaliveṭhanaṃ vā karonti gandhakaraṇḍake vā naṃ nikkhipanti.

११७. त्यामध्ये काशीच्या वस्त्राची उपमा दिलेले तीन पुद्गल कोणते? तीन काशीची वस्त्रे असतात – नवीन काशीचे वस्त्र देखील सुंदर रंगाचे, मऊ स्पर्शाचे आणि बहुमूल्य असते; मध्यम काशीचे वस्त्र देखील सुंदर रंगाचे, मऊ स्पर्शाचे आणि बहुमूल्य असते; आणि जीर्ण काशीचे वस्त्र देखील सुंदर रंगाचे, मऊ स्पर्शाचे आणि बहुमूल्य असते. जीर्ण झालेल्या काशीच्या वस्त्राचा उपयोग लोक एकतर रत्ने गुंडाळण्यासाठी करतात किंवा त्याला सुगंधी पेटीत ठेवून देतात.

Evamevaṃ [Pg.139] tayome kāsikavatthūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame tayo? Navo cepi bhikkhu hoti sīlavā kalyāṇadhammo, idamassa suvaṇṇatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ vaṇṇavantaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Idamassa sukhasamphassatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ sukhasamphassaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ mahagghaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo.

याचप्रमाणे, भिक्खूंमध्ये काशीच्या वस्त्राची उपमा दिलेले हे three पुद्गल विद्यमान असतात. कोणते तीन? जर एखादा नवदीक्षित भिक्खू शीलवान आणि कल्याणधर्मी असेल, तर हे त्याचे सुवर्णत्व आहे. ज्याप्रमाणे ते काशीचे वस्त्र सुंदर रंगाचे असते, त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा. जे लोक अशा भिक्खूची सेवा करतात, संगत करतात, उपासना करतात आणि त्यांच्या दृष्टीचे अनुकरण करतात, त्यांचे ते कृत्य दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरते. हे त्याचे मऊ स्पर्शत्व आहे. ज्याप्रमाणे ते काशीचे वस्त्र मऊ स्पर्शाचे असते, त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा. आणि ज्यांच्याकडून तो चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार स्वीकारतो, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे आणि महा-अनुशंस ठरते. हे त्याचे बहुमूल्यत्व आहे. ज्याप्रमाणे ते काशीचे वस्त्र बहुमूल्य असते, त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा.

Majjhimo cepi bhikkhu…pe… thero cepi bhikkhu hoti sīlavā kalyāṇadhammo, idamassa suvaṇṇatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ vaṇṇavantaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ye kho panassa sevanti bhajanti payirupāsanti diṭṭhānugatiṃ āpajjanti, tesaṃ taṃ hoti dīgharattaṃ hitāya sukhāya. Idamassa sukhasamphassatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ sukhasamphassaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Yesaṃ kho pana so paṭiggaṇhāti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tesaṃ taṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ. Idamassa mahagghatāya. Seyyathāpi taṃ kāsikavatthaṃ mahagghaṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo.

जर एखादा मध्यम भिक्खू... किंवा एखादा स्थवीर भिक्खू शीलवान आणि कल्याणधर्मी असेल, तर हे त्याचे सुवर्णत्व आहे. ज्याप्रमाणे ते काशीचे वस्त्र सुंदर रंगाचे असते, त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा. जे लोक अशा भिक्खूची सेवा करतात, संगत करतात, उपासना करतात आणि त्यांच्या दृष्टीचे अनुकरण करतात, त्यांचे ते कृत्य दीर्घकाळापर्यंत हितासाठी आणि सुखासाठी कारणीभूत ठरते. हे त्याचे मऊ स्पर्शत्व आहे. ज्याप्रमाणे ते काशीचे वस्त्र मऊ स्पर्शाचे असते, त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा. आणि ज्यांच्याकडून तो चीवर, पिंडपात, सेनासन आणि ग्लानप्रत्यय-भैषज्य-परिकार स्वीकारतो, त्यांचे ते दान महाफळ देणारे आणि महा-अनुशंस ठरते. हे त्याचे बहुमूल्यत्व आहे. ज्याप्रमाणे ते काशीचे वस्त्र बहुमूल्य असते, त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा.

Evarūpo ce thero bhikkhu saṅghamajjhe bhaṇati, tamenaṃ bhikkhū evamāhaṃsu – ‘‘appasaddā āyasmanto hotha, thero bhikkhu dhammañca vinayañca bhaṇatī’’ti. Tassa taṃ vacanaṃ ādheyyaṃ gacchati, gandhakaraṇḍakeva naṃ kāsikavatthaṃ. Ime tayo kāsikavatthūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu.

अशा प्रकारचा स्थवीर भिक्खू जर संघामध्ये बोलू लागला, तर इतर भिक्खू असे म्हणतात – ‘आयुष्यमानांनो, शांत व्हा! स्थवीर भिक्खू धम्म आणि विनय सांगत आहेत.’ त्यांचे ते वचन आदरपूर्वक स्वीकारण्यायोग्य ठरते, ज्याप्रमाणे सुगंधी पेटीत ठेवलेले ते काशीचे वस्त्र जपून ठेवले जाते. हे तीन काशीच्या वस्त्राची उपमा दिलेले पुद्गल भिक्खूंमध्ये विद्यमान असतात.

118. Katamo ca puggalo suppameyyo? Idhekacco puggalo uddhato hoti unnaḷo capalo mukharo vikiṇṇavāco muṭṭhassati asampajāno asamāhito vibbhantacitto pākaṭindriyo – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘suppameyyo’’.

११८. आणि सहज मूल्यमापन करता येणारा पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल उद्धट, गर्विष्ठ, चपळ, वाचाळ, असंयत बोलणारा, विसरभोळा, प्रज्ञारहित, एकाग्रता नसलेला, विचलित चित्ताचा आणि इंद्रियांवर ताबा नसलेला असतो – अशा पुद्गलाला ‘सहज मूल्यमापन करता येणारा’ पुद्गल असे म्हणतात.

119. Katamo ca puggalo duppameyyo? Idhekacco puggalo anuddhato hoti anunnaḷo acapalo amukharo avikiṇṇavāco upaṭṭhitassati [Pg.140] sampajāno samāhito ekaggacitto saṃvutindriyo – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘duppameyyo’’.

११९. आणि मूल्यमापन करण्यास कठीण असलेला पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल अनुद्धट, अगर्विष्ठ, अचपळ, अवाचाळ, संयत बोलणारा, जागृत स्मृती असलेला, प्रज्ञावान, समाहित, एकाग्र चित्ताचा आणि इंद्रिये संयमित असलेला असतो – अशा पुद्गलाला ‘मूल्यमापन करण्यास कठीण’ पुद्गल असे म्हणतात.

120. Katamo ca puggalo appameyyo? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘appameyyo’’.

१२०. आणि अमर्याद पुद्गल कोणता? या जगात एखादा पुद्गल आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित अशा चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्तीला याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने साक्षात करून, प्राप्त करून विहरतो – अशा पुद्गलाला ‘अमर्याद’ पुद्गल असे म्हणतात.

121. Katamo ca puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo hīno hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo puggalo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo, aññatra anuddayā aññatra anukampā.

१२१. कोणत्या व्यक्तीचे सेवन करू नये, संगती करू नये आणि उपासना करू नये? या जगात काही व्यक्ती शील, समाधी आणि प्रज्ञेने हीन असतात. अशा प्रकारच्या व्यक्तीचे सेवन करू नये, संगती करू नये आणि उपासना करू नये, केवळ दया आणि अनुकंपा दाखवण्याव्यतिरिक्त.

122. Katamo ca puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo sadiso hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? ‘‘Sīlasāmaññagatānaṃ sataṃ sīlakathā ca no bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissati; samādhisāmaññagatānaṃ sataṃ samādhikathā ca no bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissati; paññāsāmaññagatānaṃ sataṃ paññākathā ca no bhavissati, sā ca no phāsu bhavissati, sā ca no pavattinī bhavissatī’’ti. Tasmā evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

१२२. कोणत्या व्यक्तीचे सेवन करावे, संगती करावी आणि उपासना करावी? या जगात काही व्यक्ती शील, समाधी आणि प्रज्ञेने समान असतात. अशा प्रकारच्या व्यक्तीचे सेवन करावे, संगती करावी आणि उपासना करावी. ते कशामुळे? "समान शील असलेल्या सत्पुरुषांची शीलकथा आपल्यासाठी होईल, ती आपल्यासाठी सुखकारक होईल आणि ती आपल्यासाठी प्रवाही होईल; समान समाधी असलेल्या सत्पुरुषांची समाधीकथा आपल्यासाठी होईल, ती आपल्यासाठी सुखकारक होईल आणि ती आपल्यासाठी प्रवाही होईल; समान प्रज्ञा असलेल्या सत्पुरुषांची प्रज्ञाकथा आपल्यासाठी होईल, ती आपल्यासाठी सुखकारक होईल आणि ती आपल्यासाठी प्रवाही होईल." म्हणून अशा प्रकारच्या व्यक्तीचे सेवन करावे, संगती करावी आणि उपासना करावी.

123. Katamo ca puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo adhiko hoti sīlena samādhinā paññāya. Evarūpo puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? ‘‘Aparipūraṃ vā sīlakkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā sīlakkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmi; aparipūraṃ vā samādhikkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā samādhikkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmi; aparipūraṃ vā paññākkhandhaṃ paripūressāmi, paripūraṃ vā paññākkhandhaṃ tattha tattha paññāya anuggahessāmī’’ti. Tasmā evarūpo puggalo sakkatvā garuṃ katvā sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

१२३. कोणत्या व्यक्तीचा सत्कार करून, आदर करून तिचे सेवन करावे, संगती करावी आणि उपासना करावी? या जगात काही व्यक्ती शील, समाधी आणि प्रज्ञेने अधिक (श्रेष्ठ) असतात. अशा प्रकारच्या व्यक्तीचा सत्कार करून, आदर करून तिचे सेवन करावे, संगती करावी आणि उपासना करावी. ते कशामुळे? "माझा अपूर्ण असलेला शीलस्कंध मी पूर्ण करीन, किंवा पूर्ण असलेल्या शीलस्कंधाला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने अनुग्रहित करीन; माझा अपूर्ण असलेला समाधीस्कंध मी पूर्ण करीन, किंवा पूर्ण असलेल्या समाधीस्कंधाला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने अनुग्रहित करीन; माझा अपूर्ण असलेला प्रज्ञास्कंध मी पूर्ण करीन, किंवा पूर्ण असलेल्या प्रज्ञास्कंधाला त्या त्या ठिकाणी प्रज्ञेने अनुग्रहित करीन." म्हणून अशा प्रकारच्या व्यक्तीचा सत्कार करून, आदर करून तिचे सेवन करावे, संगती करावी आणि उपासना करावी.

124. Katamo [Pg.141] ca puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo asuci saṅkassarasamācāro paṭicchannakammanto assamaṇo samaṇapaṭiñño abrahmacārī brahmacāripaṭiñño antopūti avassuto kasambujāto. Evarūpo puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Kiñcāpi evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati – ‘‘pāpamitto purisapuggalo pāpasahāyo pāpasampavaṅko’’ti. Seyyathāpi nāma ahi gūthagato kiñcāpi na ḍaṃsati, atha kho naṃ makkheti; evamevaṃ kiñcāpi evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ pāpako kittisaddo abbhuggacchati – ‘‘pāpamitto purisapuggalo pāpasahāyo pāpasampavaṅko’’ti! Tasmā evarūpo puggalo jigucchitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo.

१२४. कोणत्या व्यक्तीचा तिरस्कार करावा, तिचे सेवन करू नये, संगती करू नये आणि उपासना करू नये? या जगात काही व्यक्ती दुःशील असतात, पापी स्वभावाच्या असतात, अपवित्र व संशयास्पद आचरण करणाऱ्या असतात, आपली कर्मे लपवून ठेवणाऱ्या असतात, श्रमण नसतानाही स्वतःला श्रमण म्हणवून घेणाऱ्या असतात, ब्रह्मचारी नसतानाही स्वतःला ब्रह्मचारी म्हणवून घेणाऱ्या असतात, आतून सडलेल्या, वासनांनी ओल्या झालेल्या आणि कचऱ्याच्या ढिगासारख्या असतात. अशा प्रकारच्या व्यक्तीचा तिरस्कार करावा, तिचे सेवन करू नये, संगती करू नये आणि उपासना करू नये. ते कशामुळे? जरी अशा व्यक्तीच्या वर्तनाचे अनुकरण केले नाही, तरीही "ही व्यक्ती वाईट मित्रांची संगत असणारी, वाईट सोबती असणारी आणि वाईट लोकांकडे झुकलेली आहे" अशी तिची वाईट कीर्ती पसरते. ज्याप्रमाणे विष्ठेने माखलेला साप जरी चावला नाही, तरी तो स्पर्श करणाऱ्याला विष्ठेने माखवून टाकतो; त्याचप्रमाणे जरी अशा व्यक्तीच्या वर्तनाचे अनुकरण केले नाही, तरीही "ही व्यक्ती वाईट मित्रांची संगत असणारी, वाईट सोबती असणारी आणि वाईट लोकांकडे झुकलेली आहे" अशी तिची वाईट कीर्ती पसरते! म्हणून अशा प्रकारच्या व्यक्तीचा तिरस्कार करावा, तिचे सेवन करू नये, संगती करू नये आणि उपासना करू नये.

125. Katamo ca puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi nāma duṭṭhāruko kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyoso mattāya āsavaṃ deti, evamevaṃ idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi nāma tindukālātaṃ kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭitaṃ bhiyyoso mattāya cicciṭāyati ciṭiciṭāyati, evamevaṃ idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti. Seyyathāpi nāma gūthakūpo kaṭṭhena vā kaṭhalāya vā ghaṭṭito bhiyyoso mattāya duggandho hoti, evamevaṃ idhekacco puggalo kodhano hoti upāyāsabahulo, appampi vutto samāno abhisajjati kuppati byāpajjati patitthīyati, kopañca dosañca appaccayañca pātukaroti; evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? ‘‘Akkoseyyapi maṃ paribhāseyyapi maṃ anatthampi [Pg.142] me kareyyā’’ti! Tasmā evarūpo puggalo ajjhupekkhitabbo na sevitabbo na bhajitabbo na payirupāsitabbo.

१२५. कोणत्या व्यक्तीकडे दुर्लक्ष करावे, तिचे सेवन करू नये, संगती करू नये आणि उपासना करू नये? या जगात काही व्यक्ती क्रोधी असतात, अत्यंत संतापणाऱ्या असतात. थोडे जरी काही बोलले तरी त्या चिडतात, रागावतात, विरोध करतात, हट्टीपणा करतात आणि आपला राग, द्वेष व असंतोष प्रकट करतात. ज्याप्रमाणे एखादी जुनी, चिघळलेली जखम लाकडाने किंवा खापराच्या तुकड्याने स्पर्श केल्यास अधिकच वाहू लागते; त्याचप्रमाणे या जगात काही व्यक्ती क्रोधी असतात, अत्यंत संतापणाऱ्या असतात. थोडे जरी काही बोलले तरी त्या चिडतात, रागावतात, विरोध करतात, हट्टीपणा करतात आणि आपला राग, द्वेष व असंतोष प्रकट करतात. ज्याप्रमाणे बिब्याचे जळणारे लाकूड लाकडाने किंवा खापराच्या तुकड्याने स्पर्श केल्यास अधिकच तडतड उडू लागते; त्याचप्रमाणे या जगात काही व्यक्ती क्रोधी असतात, अत्यंत संतापणाऱ्या असतात. थोडे जरी काही बोलले तरी त्या चिडतात, रागावतात, विरोध करतात, हट्टीपणा करतात आणि आपला राग, द्वेष व असंतोष प्रकट करतात. ज्याप्रमाणे विष्ठेचा खड्डा लाकडाने किंवा खापराच्या तुकड्याने ढवळल्यास अधिकच दुर्गंधी पसरवतो; त्याचप्रमाणे या जगात काही व्यक्ती क्रोधी असतात, अत्यंत संतापणाऱ्या असतात. थोडे जरी काही बोलले तरी त्या चिडतात, रागावतात, विरोध करतात, हट्टीपणा करतात आणि आपला राग, द्वेष व असंतोष प्रकट करतात. अशा प्रकारच्या व्यक्तीकडे दुर्लक्ष करावे, तिचे सेवन करू नये, संगती करू नये आणि उपासना करू नये. ते कशामुळे? "ती मला शिवीगाळ करू शकते, माझा अपमान करू शकते किंवा माझे अहित करू शकते." म्हणून अशा प्रकारच्या व्यक्तीकडे दुर्लक्ष करावे, तिचे सेवन करू नये, संगती करू नये आणि उपासना करू नये.

126. Katamo ca puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo – evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo. Taṃ kissa hetu? Kiñcāpi evarūpassa puggalassa na diṭṭhānugatiṃ āpajjati, atha kho naṃ kalyāṇo kittisaddo abbhuggacchati – ‘‘kalyāṇamitto purisapuggalo kalyāṇasahāyo kalyāṇasampavaṅko’’ti! Tasmā evarūpo puggalo sevitabbo bhajitabbo payirupāsitabbo.

१२६. कोणत्या व्यक्तीचे सेवन करावे, संगती करावी आणि उपासना करावी? या जगात काही व्यक्ती शीलवान असतात, कल्याणकारी आचरण करणाऱ्या असतात. अशा प्रकारच्या व्यक्तीचे सेवन करावे, संगती करावी आणि उपासना करावी. ते कशामुळे? जरी अशा व्यक्तीच्या वर्तनाचे अनुकरण केले नाही, तरीही "ही व्यक्ती चांगल्या मित्रांची संगत असणारी, चांगल्या सोबती असणारी आणि चांगल्या लोकांकडे झुकलेली आहे" अशी तिची चांगली कीर्ती पसरते! म्हणून अशा प्रकारच्या व्यक्तीचे सेवन करावे, संगती करावी आणि उपासना करावी.

127. Katamo ca puggalo sīlesu paripūrakārī, samādhismiṃ mattaso kārī, paññāya mattaso kārī? Sotāpannasakadāgāmino – ime vuccanti puggalā sīlesu paripūrakārino, samādhismiṃ mattaso kārino, paññāya mattaso kārino.

१२७. कोणती व्यक्ती शीलांचे पूर्णपणे पालन करणारी, समाधीचे मर्यादित पालन करणारी आणि प्रज्ञेचे मर्यादित पालन करणारी असते? सोतापन्न आणि सकदागामी व्यक्ती. या व्यक्तींना शीलांचे पूर्णपणे पालन करणाऱ्या, समाधीचे मर्यादित पालन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेचे मर्यादित पालन करणाऱ्या व्यक्ती म्हटले जाते.

128. Katamo ca puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya mattaso kārī? Anāgāmī – ayaṃ vuccati puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya mattaso kārī.

१२८. कोणती व्यक्ती शीलांचे पूर्णपणे पालन करणारी, समाधीचेही पूर्णपणे पालन करणारी आणि प्रज्ञेचे मर्यादित पालन करणारी असते? अनागामी व्यक्ती. या व्यक्तीला शीलांचे पूर्णपणे पालन करणारी, समाधीचेही पूर्णपणे पालन करणारी आणि प्रज्ञेचे मर्यादित पालन करणारी व्यक्ती म्हटले जाते.

129. Katamo ca puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya ca paripūrakārī? Arahā – ayaṃ vuccati puggalo sīlesu ca paripūrakārī, samādhismiñca paripūrakārī, paññāya ca paripūrakārī.

१२९. कोणती व्यक्ती शीलांमध्ये परिपूर्णता प्राप्त करणारी, समाधीमध्ये परिपूर्णता प्राप्त करणारी आणि प्रज्ञेमध्ये परिपूर्णता प्राप्त करणारी असते? अर्हत - या व्यक्तीला शीलांमध्ये परिपूर्णता प्राप्त करणारी, समाधीमध्ये परिपूर्णता प्राप्त करणारी आणि प्रज्ञेमध्ये परिपूर्णता प्राप्त करणारी असे म्हटले जाते.

130. Tattha katame tayo satthāro? Idhekacco satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññapeti, na rūpānaṃ pariññaṃ paññapeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti. Idha panekacco satthā kāmānañca pariññaṃ paññapeti, rūpānañca pariññaṃ paññapeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti. Idha panekacco satthā kāmānañca pariññaṃ paññapeti, rūpānañca pariññaṃ paññapeti, vedanānañca pariññaṃ paññapeti.

१३०. त्यात ते तीन शास्ते कोणते? येथे एखादा शास्ता कामांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करतो, रूपांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करत नाही, वेदनांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करत नाही. येथे पुन्हा एखादा शास्ता कामांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करतो, रूपांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करतो, पण वेदनांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करत नाही. येथे पुन्हा एखादा शास्ता कामांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करतो, रूपांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करतो आणि वेदनांची परिज्ञा देखील प्रज्ञप्त करतो.

Tatra yvāyaṃ satthā kāmānaṃ pariññaṃ paññapeti, na rūpānaṃ pariññaṃ paññapeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti, rūpāvacarasamāpattiyā lābhī satthā tena daṭṭhabbo. Tatra yvāyaṃ satthā kāmānañca pariññaṃ paññapeti, rūpānañca [Pg.143] pariññaṃ paññapeti, na vedanānaṃ pariññaṃ paññapeti, arūpāvacarasamāpattiyā lābhī satthā tena daṭṭhabbo. Tatra yvāyaṃ satthā kāmānañca pariññaṃ paññapeti, rūpānañca pariññaṃ paññapeti, vedanānañca pariññaṃ paññapeti, sammāsambuddho satthā tena daṭṭhabbo. Ime tayo satthāro.

त्यात, जो शास्ता कामांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करतो, रूपांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करत नाही, वेदनांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करत नाही; तो शास्ता 'रूपावचर समापत्ती' प्राप्त केलेला आहे असे समजावे. त्यात, जो शास्ता कामांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करतो, रूपांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करतो, पण वेदनांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करत नाही; तो शास्ता 'अरूपावचर समापत्ती' प्राप्त केलेला आहे असे समजावे. त्यात, जो शास्ता कामांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करतो, रूपांची परिज्ञा प्रज्ञप्त करतो आणि वेदनांची परिज्ञा देखील प्रज्ञप्त करतो; तो शास्ता 'सम्यक्संबुद्ध' आहे असे समजावे. हे ते तीन शास्ते होत.

131. Tattha katame aparepi tayo satthāro? Idhekacco satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato paññapeti, abhisamparāyañca attānaṃ saccato thetato paññapeti. Idha panekacco satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato paññapeti, no ca kho abhisamparāyaṃ attānaṃ saccato thetato paññapeti. Idha panekacco satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato na paññapeti, abhisamparāyañca attānaṃ saccato thetato na paññapeti.

१३१. त्यात, इतर तीन शास्ते कोणते? येथे एखादा शास्ता याच जन्मात आत्म्याला सत्य व शाश्वत रूपात प्रज्ञप्त करतो, आणि परलोकातही आत्म्याला सत्य व शाश्वत रूपात प्रज्ञप्त करतो. येथे पुन्हा एखादा शास्ता याच जन्मात आत्म्याला सत्य व शाश्वत रूपात प्रज्ञप्त करतो, परंतु परलोकात आत्म्याला सत्य व शाश्वत रूपात प्रज्ञप्त करत नाही. येथे पुन्हा एखादा शास्ता याच जन्मात आत्म्याला सत्य व शाश्वत रूपात प्रज्ञप्त करत नाही, आणि परलोकातही आत्म्याला सत्य व शाश्वत रूपात प्रज्ञप्त करत नाही.

Tatra yvāyaṃ satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato paññapeti, abhisamparāyañca attānaṃ saccato thetato paññapeti, sassatavādo satthā tena daṭṭhabbo. Tatra yvāyaṃ satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato paññapeti, no ca kho abhisamparāyaṃ attānaṃ saccato thetato paññapeti, ucchedavādo satthā tena daṭṭhabbo. Tatra yvāyaṃ satthā diṭṭhe ceva dhamme attānaṃ saccato thetato na paññapeti, abhisamparāyañca attānaṃ saccato thetato na paññapeti, sammāsambuddho satthā tena daṭṭhabbo. Ime aparepi tayo satthāro.

त्यात, जो शास्ता याच जन्मात आत्म्याला सत्य व शाश्वत रूपात प्रज्ञप्त करतो आणि परलोकातही आत्म्याला सत्य व शाश्वत रूपात प्रज्ञप्त करतो; तो शास्ता 'शाश्वतवादी' आहे असे समजावे. त्यात, जो शास्ता याच जन्मात आत्म्याला सत्य व शाश्वत रूपात प्रज्ञप्त करतो, परंतु परलोकात आत्म्याला सत्य व शाश्वत रूपात प्रज्ञप्त करत नाही; तो शास्ता 'उच्छेदवादी' आहे असे समजावे. त्यात, जो शास्ता याच जन्मात आत्म्याला सत्य व शाश्वत रूपात प्रज्ञप्त करत नाही आणि परलोकातही आत्म्याला सत्य व शाश्वत रूपात प्रज्ञप्त करत नाही; तो शास्ता 'सम्यक्संबुद्ध' आहे असे समजावे. हे ते इतर तीन शास्ते होत.

Tikaniddeso.

तिक-निद्देस समाप्त.

4. Catukkapuggalapaññatti

४. चतुष्क पुद्गल-प्रज्ञप्ती

132. Katamo ca puggalo asappuriso? Idhekacco puggalo pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asappuriso’’.

१३२. असतपुरुष व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती असते, अदत्तादायी असते, कामभोगांत गैरवर्तन करणारी असते, असत्य बोलणारी असते, आणि सुरा, मेरय व मद्य यांच्या सेवनाने होणाऱ्या प्रमादामध्ये मग्न असणारी असते - या व्यक्तीला 'असतपुरुष' असे म्हटले जाते.

133. Katamo ca puggalo asappurisena asappurisataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātī hoti parañca pāṇātipāte samādapeti[Pg.144], attanā ca adinnādāyī hoti parañca adinnādāne samādapeti, attanā ca kāmesumicchācārī hoti parañca kāmesumicchācāre samādapeti, attanā ca musāvādī hoti parañca musāvāde samādapeti, attanā ca surāmerayamajjapamādaṭṭhāyī hoti parañca surāmerayamajjapamādaṭṭhāne samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘asappurisena asappurisataro’’.

१३३. असतपुरुषापेक्षाही अधिक असतपुरुष व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपाती असते आणि इतरांनाही प्राणातिपातासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः अदत्तादायी असते आणि इतरांनाही अदत्तादानासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः कामभोगांत गैरवर्तन करणारी असते आणि इतरांनाही कामभोगांतील गैरवर्तनासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः असत्य बोलणारी असते आणि इतरांनाही असत्य बोलण्यासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः सुरा, मेरय व मद्य यांच्या सेवनाने होणाऱ्या प्रमादामध्ये मग्न असणारी असते आणि इतरांनाही सुरा, मेरय व मद्य यांच्या सेवनाने होणाऱ्या प्रमादामध्ये प्रवृत्त करते - या व्यक्तीला 'असतपुरुषापेक्षाही अधिक असतपुरुष' असे म्हटले जाते.

134. Katamo ca puggalo sappuriso? Idhekacco puggalo pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sappuriso’’.

१३४. सत्पुरुष व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून अलिप्त असते, अदत्तादानापासून अलिप्त असते, कामभोगांतील गैरवर्तनापासून अलिप्त असते, असत्य बोलण्यापासून अलिप्त असते, आणि सुरा, मेरय व मद्य यांच्या सेवनाने होणाऱ्या प्रमादापासून अलिप्त असते - या व्यक्तीला 'सत्पुरुष' असे म्हटले जाते.

135. Katamo ca puggalo sappurisena sappurisataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca adinnādānā paṭivirato hoti parañca adinnādānā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca kāmesumicchācārā paṭivirato hoti parañca kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca musāvādā paṭivirato hoti parañca musāvādā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti parañca surāmerayamajjapamādaṭṭhānā veramaṇiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sappurisena sappurisataro’’.

१३५. सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपातापासून अलिप्त असते आणि इतरांनाही प्राणातिपातापासून अलिप्त राहण्यासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः अदत्तादानापासून अलिप्त असते आणि इतरांनाही अदत्तादानापासून अलिप्त राहण्यासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः कामभोगांतील गैरवर्तनापासून अलिप्त असते आणि इतरांनाही कामभोगांतील गैरवर्तनापासून अलिप्त राहण्यासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः असत्य बोलण्यापासून अलिप्त असते आणि इतरांनाही असत्य बोलण्यापासून अलिप्त राहण्यासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः सुरा, मेरय व मद्य यांच्या सेवनाने होणाऱ्या प्रमादापासून अलिप्त असते आणि इतरांनाही सुरा, मेरय व मद्य यांच्या सेवनाने होणाऱ्या प्रमादापासून अलिप्त राहण्यासाठी प्रवृत्त करते - या व्यक्तीला 'सत्पुरुषापेक्षाही अधिक सत्पुरुष' असे म्हटले जाते.

136. Katamo ca puggalo pāpo? Idhekacco puggalo pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti, kāmesumicchācārī hoti, musāvādī hoti, pisuṇavāco hoti, pharusavāco hoti, samphappalāpī hoti, abhijjhālu hoti, byāpannacitto hoti, micchādiṭṭhi hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāpo’’.

१३६. पापी व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती असते, अदत्तादायी असते, कामभोगांत गैरवर्तन करणारी असते, असत्य बोलणारी असते, चहाडी करणारी असते, कठोर बोलणारी असते, निरर्थक बडबड करणारी असते, लोभी असते, द्वेषयुक्त चित्त असणारी असते, आणि मिथ्यादृष्टी असणारी असते - या व्यक्तीला 'पापी' असे म्हटले जाते.

137. Katamo ca puggalo pāpena pāpataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātī hoti parañca pāṇātipāte samādapeti, attanā [Pg.145] ca adinnādāyī hoti parañca adinnādāne samādapeti, attanā ca kāmesumicchācārī hoti parañca kāmesumicchācāre samādapeti, attanā ca musāvādī hoti parañca musāvāde samādapeti, attanā ca pisuṇavāco hoti parañca pisuṇāya vācāya samādapeti, attanā ca pharusavāco hoti parañca pharusāya vācāya samādapeti, attanā ca samphappalāpī hoti parañca samphappalāpe samādapeti, attanā ca abhijjhālu hoti parañca abhijjhāya samādapeti, attanā ca byāpannacitto hoti parañca byāpāde samādapeti, attanā ca micchādiṭṭhi hoti parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāpena pāpataro’’.

१३७. पापी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापी व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपाती असते आणि इतरांनाही प्राणातिपातासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः अदत्तादायी असते आणि इतरांनाही अदत्तादानासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः कामभोगांत गैरवर्तन करणारी असते आणि इतरांनाही कामभोगांतील गैरवर्तनासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः असत्य बोलणारी असते आणि इतरांनाही असत्य बोलण्यासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः चहाडी करणारी असते आणि इतरांनाही चहाडी करण्यासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः कठोर बोलणारी असते आणि इतरांनाही कठोर बोलण्यासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः निरर्थक बडबड करणारी असते आणि इतरांनाही निरर्थक बडबडीसाठी प्रवृत्त करते; स्वतः लोभी असते आणि इतरांनाही लोभासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः द्वेषयुक्त चित्त असणारी असते आणि इतरांनाही द्वेषासाठी प्रवृत्त करते; स्वतः मिथ्यादृष्टी असणारी असते आणि इतरांनाही मिथ्यादृष्टीसाठी प्रवृत्त करते - या व्यक्तीला 'पापी व्यक्तीपेक्षाही अधिक पापी' असे म्हटले जाते.

138. Katamo ca puggalo kalyāṇo? Idhekacco puggalo pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti, kāmesumicchācārā paṭivirato hoti, musāvādā paṭivirato hoti, pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, pharusāya vācāya paṭivirato hoti, samphappalāpā paṭivirato hoti, anabhijjhālu hoti, abyāpannacitto hoti, sammādiṭṭhi hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kalyāṇo’’.

१३८. कल्याण (सज्जन) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून (जीवहिंसेपासून) विरत असते, अदिन्नादानापासून (चोरी करण्यापासून) विरत असते, कामेसू मिच्छाचारापासून (व्यभिचारापासून) विरत असते, मुसावादापासून (असत्य बोलण्यापासून) विरत असते, पिसुणावाचापासून (चहाडी करण्यापासून) विरत असते, फरुसावाचापासून (कठोर बोलण्यापासून) विरत असते, संफप्पलापापासून (व्यर्थ बडबड करण्यापासून) विरत असते, अनभिद्धालू (लोभ नसलेली) असते, अब्यापन्नचित्त (द्वेषरहित चित्त असलेली) असते, सम्मादिट्ठी (सम्यक दृष्टी असलेली) असते – या व्यक्तीला 'कल्याण' (सज्जन) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

139. Katamo ca puggalo kalyāṇena kalyāṇataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca adinnādānā paṭivirato hoti parañca adinnādānā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca kāmesumicchācārā paṭivirato hoti parañca kāmesumicchācārā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca musāvādā paṭivirato hoti parañca musāvādā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti parañca pisuṇāya vācāya veramaṇiyā samādapeti, attanā ca pharusāya vācāya paṭivirato hoti parañca pharusāya vācāya veramaṇiyā samādapeti, attanā ca samphappalāpā paṭivirato hoti parañca samphappalāpā veramaṇiyā samādapeti, attanā ca anabhijjhālu hoti parañca anabhijjhāya samādapeti, attanā ca abyāpannacitto hoti parañca abyāpāde samādapeti, attanā ca sammādiṭṭhi hoti parañca [Pg.146] sammādiṭṭhiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kalyāṇena kalyāṇataro’’.

१३९. कल्याणकारी व्यक्तीपेक्षा अधिक कल्याणकारी (सज्जनापेक्षा अधिक सज्जन) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपातापासून विरत असते आणि इतरांनाही प्राणातिपातापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः अदिन्नादानापासून विरत असते आणि इतरांनाही अदिन्नादानापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः कामेसू मिच्छाचारापासून विरत असते आणि इतरांनाही कामेसू मिच्छाचारापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः मुसावादापासून विरत असते आणि इतरांनाही मुसावादापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः पिसुणावाचापासून विरत असते आणि इतरांनाही पिसुणावाचापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः फरुसावाचापासून विरत असते आणि इतरांनाही फरुसावाचापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः संफप्पलापापासून विरत असते आणि इतरांनाही संफप्पलापापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते; स्वतः अनभिद्धालू असते आणि इतरांनाही अनभिद्धेमध्ये (लोभरहिततेमध्ये) प्रवृत्त करते; स्वतः अब्यापन्नचित्त असते आणि इतरांनाही अब्यापादामध्ये (द्वेषरहिततेमध्ये) प्रवृत्त करते; स्वतः सम्मादिट्ठी असते आणि इतरांनाही सम्मादिट्ठीमध्ये प्रवृत्त करते – या व्यक्तीला 'कल्याणकारी व्यक्तीपेक्षा अधिक कल्याणकारी' असे म्हटले जाते।

140. Katamo ca puggalo pāpadhammo? Idhekacco puggalo pāṇātipātī hoti, adinnādāyī hoti…pe… micchādiṭṭhi hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāpadhammo’’.

१४०. पापधर्मी (पापी प्रवृत्तीची) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपाती (जीवहिंसा करणारी) असते, अदिन्नादायी (चोरी करणारी) असते... तसेच... मिच्छादिट्ठी (मिथ्या दृष्टी असलेली) असते – या व्यक्तीला 'पापधर्मी' व्यक्ती असे म्हटले जाते।

141. Katamo ca puggalo pāpadhammena pāpadhammataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātī hoti parañca pāṇātipāte samādapeti, attanā ca adinnādāyī hoti parañca adinnādāne samādapeti…pe… attanā ca micchādiṭṭhi hoti parañca micchādiṭṭhiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘pāpadhammena pāpadhammataro’’.

१४१. पापधर्मी व्यक्तीपेक्षा अधिक पापधर्मी व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपाती असते आणि इतरांनाही प्राणातिपातामध्ये प्रवृत्त करते; स्वतः अदिन्नादायी असते आणि इतरांनाही अदिन्नादानामध्ये प्रवृत्त करते... तसेच... स्वतः मिच्छादिट्ठी असते आणि इतरांनाही मिच्छादिट्ठीमध्ये प्रवृत्त करते – या व्यक्तीला 'पापधर्मी व्यक्तीपेक्षा अधिक पापधर्मी' असे म्हटले जाते।

142. Katamo ca puggalo kalyāṇadhammo? Idhekacco puggalo pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā paṭivirato hoti…pe… samādiṭṭhi hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kalyāṇadhammo’’.

१४२. कल्याणधर्मी (सदाचारी) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती प्राणातिपातापासून विरत असते, अदिन्नादानापासून विरत असते... तसेच... सम्मादिट्ठी असते – या व्यक्तीला 'कल्याणधर्मी' व्यक्ती असे म्हटले जाते।

143. Katamo ca puggalo kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro? Idhekacco puggalo attanā ca pāṇātipātā paṭivirato hoti parañca pāṇātipātā veramaṇiyā samādapeti…pe… attanā ca sammādiṭṭhi hoti parañca sammādiṭṭhiyā samādapeti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘kalyāṇadhammena kalyāṇadhammataro’’.

१४३. कल्याणधर्मी व्यक्तीपेक्षा अधिक कल्याणधर्मी व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः प्राणातिपातापासून विरत असते आणि इतरांनाही प्राणातिपातापासून विरत राहण्यास प्रवृत्त करते... तसेच... स्वतः सम्मादिट्ठी असते आणि इतरांनाही सम्मादिट्ठीमध्ये प्रवृत्त करते – या व्यक्तीला 'कल्याणधर्मी व्यक्तीपेक्षा अधिक कल्याणधर्मी' असे म्हटले जाते।

144. Katamo ca puggalo sāvajjo? Idhekacco puggalo sāvajjena kāyakammena samannāgato hoti, sāvajjena vacīkammena samannāgato hoti, sāvajjena manokammena samannāgato hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sāvajjo’’.

१४४. सावज्ज (सदोष) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती सदोष कायकर्माने युक्त असते, सदोष वचीकर्माने (वाणीच्या कर्माने) युक्त असते, सदोष मनोकर्माने युक्त असते – या व्यक्तीला 'सावज्ज' (सदोष) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

145. Katamo ca puggalo vajjabahulo? Idhekacco puggalo sāvajjena bahulaṃ kāyakammena samannāgato hoti appaṃ anavajjena, sāvajjena bahulaṃ vacīkammena samannāgato hoti appaṃ anavajjena, sāvajjena bahulaṃ manokammena samannāgato hoti appaṃ anavajjena – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vajjabahulo’’.

१४५. वज्जबाहुल (दोषबहुल) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती बहुतांश करून सदोष कायकर्माने युक्त असते आणि फार कमी प्रमाणात निर्दोष कायकर्माने; बहुतांश करून सदोष वचीकर्माने युक्त असते आणि फार कमी प्रमाणात निर्दोष वचीकर्माने; बहुतांश करून सदोष मनोकर्माने युक्त असते आणि फार कमी प्रमाणात निर्दोष मनोकर्माने – या व्यक्तीला 'वज्जबाहुल' (दोषबहुल) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

146. Katamo [Pg.147] ca puggalo appavajjo? Idhekacco puggalo anavajjena bahulaṃ kāyakammena samannāgato hoti appaṃ sāvajjena, anavajjena bahulaṃ vacīkammena samannāgato hoti appaṃ sāvajjena, anavajjena bahulaṃ manokammena samannāgato hoti appaṃ sāvajjena – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘appavajjo’’.

१४६. अप्पवज्ज (अल्पदोष) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती बहुतांश करून निर्दोष कायकर्माने युक्त असते आणि फार कमी प्रमाणात सदोष कायकर्माने; बहुतांश करून निर्दोष वचीकर्माने युक्त असते आणि फार कमी प्रमाणात सदोष वचीकर्माने; बहुतांश करून निर्दोष मनोकर्माने युक्त असते आणि फार कमी प्रमाणात सदोष मनोकर्माने – या व्यक्तीला 'अप्पवज्ज' (अल्पदोष) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

147. Katamo ca puggalo anavajjo? Idhekacco puggalo anavajjena kāyakammena samannāgato hoti, anavajjena vacīkammena samannāgato hoti, anavajjena manokammena samannāgato hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anavajjo’’.

१४७. अनवज्ज (निर्दोष) व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती निर्दोष कायकर्माने युक्त असते, निर्दोष वचीकर्माने युक्त असते, निर्दोष मनोकर्माने युक्त असते – या व्यक्तीला 'अनवज्ज' (निर्दोष) व्यक्ती असे म्हटले जाते।

148. Katamo ca puggalo ugghaṭitaññū? Yassa puggalassa saha udāhaṭavelāya dhammābhisamayo hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ugghaṭitaññū’’.

१४८. उग्घटितञ्ञू (संक्षिप्त उपदेशानेच धर्म जाणणारी) व्यक्ती कोणती? ज्या व्यक्तीला संक्षिप्त उपदेश ऐकल्याबरोबर लगेचच धर्माभिसमय (सत्यज्ञान किंवा मार्गफळ प्राप्ती) होतो – या व्यक्तीला 'उग्घटितञ्ञू' व्यक्ती असे म्हटले जाते।

149. Katamo ca puggalo vipañcitaññū? Yassa puggalassa saṃkhittena bhāsitassa vitthārena atthe vibhajiyamāne dhammābhisamayo hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘vipañcitaññū’’.

१४९. विपञ्चितञ्ञू (विस्तृत विश्लेषणाने धर्म जाणणारी) व्यक्ती कोणती? ज्या व्यक्तीला संक्षेपात सांगितलेल्या उपदेशाचा सविस्तर अर्थ स्पष्ट करून सांगितल्यावर धर्माभिसमय होतो – या व्यक्तीला 'विपञ्चितञ्ञू' व्यक्ती असे म्हटले जाते।

150. Katamo ca puggalo neyyo? Yassa puggalassa uddesato paripucchato yoniso manasikaroto kalyāṇamitte sevato bhajato payirupāsato evaṃ anupubbena dhammābhisamayo hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘neyyo’’.

१५०. नेय्य (मार्गदर्शनाने हळूहळू धर्म जाणणारी) व्यक्ती कोणती? ज्या व्यक्तीला उद्देस (पाठांतर), परिपुच्छा (प्रश्न विचारणे), योनीसो मनसिकार (योग्य मनन), आणि कल्याणमित्रांचे सेवन, संगती व उपासना करून अशा प्रकारे अनुक्रमाने धर्माभिसमय होतो – या व्यक्तीला 'नेय्य' व्यक्ती असे म्हटले जाते।

151. Katamo ca puggalo padaparamo? Yassa puggalassa bahumpi suṇato bahumpi bhaṇato bahumpi dhārayato bahumpi vācayato na tāya jātiyā dhammābhisamayo hoti – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘padaparamo’’.

१५१. पदपरम (केवळ शब्दांवरच राहणारी) व्यक्ती कोणती? ज्या व्यक्तीला पुष्कळ ऐकूनही, पुष्कळ बोलूनही, पुष्कळ लक्षात ठेवूनही, पुष्कळ शिकवूनही त्या जन्मात धर्माभिसमय होत नाही – या व्यक्तीला 'पदपरम' व्यक्ती असे म्हटले जाते।

152. Katamo ca puggalo yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno? Idhekacco puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno yuttaṃ vadati no sīghaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno’’.

१५२. युत्तपटिभान असलेली परंतु मुत्तपटिभान नसलेली व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती प्रश्न विचारला असता योग्य उत्तर देते, परंतु त्वरित देत नाही – या व्यक्तीला 'युत्तपटिभान असलेली परंतु मुत्तपटिभान नसलेली' व्यक्ती असे म्हटले जाते।

153. Katamo [Pg.148] ca puggalo muttappaṭibhāno no yuttappaṭibhāno? Idhekacco puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno sīghaṃ vadati no yuttaṃ – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘muttappaṭibhāno no yuttappaṭibhāno’’.

१५३. मुत्तपटिभान असलेली परंतु युत्तपटिभान नसलेली व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती प्रश्न विचारला असता त्वरित उत्तर देते, परंतु योग्य उत्तर देत नाही – या व्यक्तीला 'मुत्तपटिभान असलेली परंतु युत्तपटिभान नसलेली' व्यक्ती असे म्हटले जाते।

154. Katamo ca puggalo yuttappaṭibhāno ca muttappaṭibhāno ca? Idhekacco puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno yuttañca vadati sīghañca – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘yuttappaṭibhāno ca muttappaṭibhāno ca’’.

१५४. युत्तपटिभान असलेली आणि मुत्तपटिभानही असलेली व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती प्रश्न विचारला असता योग्य उत्तरही देते आणि त्वरितही देते – या व्यक्तीला 'युत्तपटिभान असलेली आणि मुत्तपटिभानही असलेली' व्यक्ती असे म्हटले जाते।

155. Katamo ca puggalo neva yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno? Idhekacco puggalo pañhaṃ puṭṭho samāno neva yuttaṃ vadati no sīghaṃ – ayaṃ vuccati, puggalo ‘‘neva yuttappaṭibhāno no muttappaṭibhāno’’.

१५५. युत्तपटिभानही नसलेली आणि मुत्तपटिभानही नसलेली व्यक्ती कोणती? या जगात एखादी व्यक्ती प्रश्न विचारला असता योग्य उत्तरही देत नाही आणि त्वरितही देत नाही – या व्यक्तीला 'युत्तपटिभानही नसलेली आणि मुत्तपटिभानही नसलेली' व्यक्ती असे म्हटले जाते।

156. Tattha katame cattāro dhammakathikā puggalā? Idhekacco dhammakathiko appañca bhāsati asahitañca, parisā cassa na kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati.

१५६. त्यात धर्म सांगणारे (धर्मकथिक) चार प्रकारचे लोक कोणते? या जगात एखादा धर्मकथिक थोडकेच बोलतो आणि निरर्थक (अहितकारक) बोलतो, आणि त्याची परिषद (श्रोते) देखील काय हितकारक आहे आणि काय अहितकारक आहे, हे जाणण्यात कुशल नसते. अशा प्रकारचा धर्मकथिक अशा प्रकारच्या परिषदेमध्ये केवळ 'धर्मकथिक' म्हणूनच गणला जातो.

Idha panekacco dhammakathiko appañca bhāsati sahitañca, parisā cassa kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati.

परंतु या जगात एखादा धर्मकथिक थोडकेच बोलतो, पण सार्थ (हितकारक) बोलतो, आणि त्याची परिषद देखील काय हितकारक आहे आणि काय अहितकारक आहे, हे जाणण्यात कुशल असते. अशा प्रकारचा धर्मकथिक अशा प्रकारच्या परिषदेमध्ये केवळ 'धर्मकथिक' म्हणूनच गणला जातो.

Idha panekacco dhammakathiko bahuñca bhāsati asahitañca, parisā cassa na kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati.

परंतु या जगात एखादा धर्मकथिक पुष्कळ बोलतो, पण निरर्थक (अहितकारक) बोलतो, आणि त्याची परिषद देखील काय हितकारक आहे आणि काय अहितकारक आहे, हे जाणण्यात कुशल नसते. अशा प्रकारचा धर्मकथिक अशा प्रकारच्या परिषदेमध्ये केवळ 'धर्मकथिक' म्हणूनच गणला जातो.

Idha panekacco dhammakathiko bahuñca bhāsati sahitañca, parisā cassa kusalā hoti sahitāsahitassa. Evarūpo dhammakathiko evarūpāya parisāya dhammakathikotveva saṅkhaṃ gacchati. Ime cattāro ‘‘dhammakathikā puggalā’’.

परंतु या जगात एखादा धर्मकथिक पुष्कळ बोलतो आणि सार्थ (हितकारक) बोलतो, आणि त्याची परिषद देखील काय हितकारक आहे आणि काय अहितकारक आहे, हे जाणण्यात कुशल असते. अशा प्रकारचा धर्मकथिक अशा प्रकारच्या परिषदेमध्ये केवळ 'धर्मकथिक' म्हणूनच गणला जातो. हे चार प्रकारचे 'धर्मकथिक' लोक आहेत.

157. Tattha katame cattāro valāhakūpamā puggalā? Cattāro valāhakā – gajjitā no vassitā, vassitā no gajjitā, gajjitā ca vassitā ca, neva gajjitā no vassitā. Evamevaṃ cattārome valāhakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro[Pg.149]? Gajjitā no vassitā, vassitā no gajjitā, gajjitā ca vassitā ca, neva gajjitā no vassitā.

१५७. त्यात ढगांसारखे (मेघांसारखे) चार प्रकारचे लोक कोणते? चार प्रकारचे ढग असतात – गर्जना करणारे पण न बरसणारे, बरसणारे पण गर्जना न करणारे, गर्जना करणारे आणि बरसणारे देखील, आणि गर्जनाही न करणारे व न बरसणारे देखील. याचप्रमाणे, ढगांसारखे हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. ते चार कोणते? गर्जना करणारे पण न बरसणारे, बरसणारे पण गर्जना न करणारे, गर्जना करणारे आणि बरसणारे देखील, आणि गर्जनाही न करणारे व न बरसणारे देखील.

Kathañca puggalo gajjitā hoti no vassitā? Idhekacco puggalo bhāsitā hoti, no kattā. Evaṃ puggalo gajjitā hoti, no vassitā. Seyyathāpi so valāhako gajjitā no vassitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि एखादी व्यक्ती गर्जना करणारी पण न बरसणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती केवळ बोलणारी असते, पण कृती करणारी नसते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती गर्जना करणारी पण न बरसणारी असते. ज्याप्रमाणे तो ढग गर्जना करतो पण बरसत नाही, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती आहे असे समजावे.

Kathañca puggalo vassitā hoti no gajjitā? Idhekacco puggalo kattā hoti, no bhāsitā. Evaṃ puggalo vassitā hoti no gajjitā. Seyyathāpi so valāhako vassitā no gajjitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि एखादी व्यक्ती बरसणारी पण गर्जना न करणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती कृती करणारी असते, पण बोलणारी नसते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती बरसणारी पण गर्जना न करणारी असते. ज्याप्रमाणे तो ढग बरसतो पण गर्जना करत नाही, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती आहे असे समजावे.

Kathañca puggalo gajjitā ca hoti vassitā ca? Idhekacco puggalo bhāsitā ca hoti, kattā ca. Evaṃ puggalo gajjitā ca hoti vassitā ca. Seyyathāpi so valāhako gajjitā ca vassitā ca, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि एखादी व्यक्ती गर्जना करणारी आणि बरसणारी देखील कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती बोलणारीही असते आणि कृती करणारीही असते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती गर्जना करणारी आणि बरसणारी देखील असते. ज्याप्रमाणे तो ढग गर्जनाही करतो आणि बरसतोही, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती आहे असे समजावे.

Kathañca puggalo neva gajjitā hoti no vassitā? Idhekacco puggalo neva bhāsitā hoti no kattā. Evaṃ puggalo neva gajjitā hoti no vassitā. Seyyathāpi so valāhako neva gajjitā no vassitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि एखादी व्यक्ती गर्जनाही न करणारी आणि न बरसणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती बोलणारीही नसते आणि कृती करणारीही नसते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती गर्जनाही न करणारी आणि न बरसणारी असते. ज्याप्रमाणे तो ढग गर्जनाही करत नाही आणि बरसतही नाही, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती आहे असे समजावे.

Ime cattāro valāhakūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

हे ढगांसारखे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत.

158. Tattha katame cattāro mūsikūpamā puggalā? Catasso mūsikā – gādhaṃ kattā no vasitā, vasitā no gādhaṃ kattā, gādhaṃ kattā ca vasitā ca, neva gādhaṃ kattā no vasitā. Evamevaṃ cattārome mūsikūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Gādhaṃ kattā no vasitā, vasitā no gādhaṃ kattā, gādhaṃ kattā ca vasitā ca, neva gādhaṃ kattā no vasitā.

१५८. त्यात उंदरांसारखे (मूषकांसारखे) चार प्रकारचे लोक कोणते? चार प्रकारचे उंदीर असतात – बीळ खोदणारा पण त्यात न राहणारा, राहणारा पण बीळ न खोदणारा, बीळ खोदणारा आणि राहणारा देखील, आणि बीळही न खोदणारा व न राहणारा देखील. याचप्रमाणे, उंदरांसारखे हे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत. ते चार कोणते? बीळ खोदणारा पण त्यात न राहणारा, राहणारा पण बीळ न खोदणारा, बीळ खोदणारा आणि राहणारा देखील, आणि बीळही न खोदणारा व न राहणारा देखील.

Kathañca puggalo gādhaṃ kattā hoti no vasitā? Idhekacco puggalo dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti [Pg.150] yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo gādhaṃ kattā hoti no vasitā. Seyyathāpi sā mūsikā gādhaṃ kattā no vasitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि एखादी व्यक्ती बीळ खोदणारी पण न राहणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती धर्माचे अध्ययन करते – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, oudan, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. परंतु ती व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. अशा प्रकारे ती व्यक्ती बीळ खोदणारी पण न राहणारी असते. ज्याप्रमाणे तो उंदीर बीळ खोदतो पण त्यात राहत नाही, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती आहे असे समजावे.

Kathañca puggalo vasitā hoti no gādhaṃ kattā? Idhekacco puggalo dhammaṃ na pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo vasitā hoti no gādhaṃ kattā. Seyyathāpi sā mūsikā vasitā no gādhaṃ kattā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि एखादी व्यक्ती राहणारी पण बीळ न खोदणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती धर्माचे अध्ययन करत नाही – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. परंतु ती व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणते, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणते, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणते, आणि 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती राहणारी पण बीळ न खोदणारी असते. ज्याप्रमाणे तो उंदीर राहतो पण बीळ खोदत नाही, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती आहे असे समजावे.

Kathañca puggalo gādhaṃ kattā ca hoti vasitā ca? Idhekacco puggalo dhammaṃ pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo gādhaṃ kattā ca hoti vasitā ca. Seyyathāpi sā mūsikā gādhaṃ kattā ca vasitā ca, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि एखादी व्यक्ती बीळ खोदणारी आणि राहणारी देखील कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती धर्माचे अध्ययन करते – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. आणि ती व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणते, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणते, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणते, आणि 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती बीळ खोदणारी आणि राहणारी देखील असते. ज्याप्रमाणे तो उंदीर बीळ खोदतो आणि त्यात राहतो देखील, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती आहे असे समजावे.

Kathañca puggalo neva gādhaṃ kattā hoti no vasitā? Idhekacco puggalo dhammaṃ na pariyāpuṇāti – suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo neva gādhaṃ kattā hoti no vasitā. Seyyathāpi sā mūsikā neva gādhaṃ kattā no vasitā, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि एखादी व्यक्ती बीळही न खोदणारी आणि न राहणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती धर्माचे अध्ययन करत नाही – सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म आणि वेदल्ल. आणि ती व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही, आणि 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. अशा प्रकारे ती व्यक्ती बीळही न खोदणारी आणि न राहणारी असते. ज्याप्रमाणे तो उंदीर बीळही खोदत नाही आणि राहतही नाही, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती आहे असे समजावे.

Ime cattāro mūsikūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

हे उंदरांसारखे चार प्रकारचे लोक जगात अस्तित्वात आहेत.

159. Tattha [Pg.151] katame cattāro ambūpamā puggalā? Cattāri ambāni – āmaṃ pakkavaṇṇi, pakkaṃ āmavaṇṇi, āmaṃ āmavaṇṇi, pakkaṃ pakkavaṇṇi. Evamevaṃ cattārome ambūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Āmo pakkavaṇṇī, pakko āmavaṇṇī, āmo āmavaṇṇī, pakko pakkavaṇṇī.

१५९. त्यात आंब्याची उपमा दिलेले चार प्रकारचे व्यक्ती कोणते? चार प्रकारचे आंबे असतात – कच्चे पण पिकलेल्या रंगाचे, पिकलेले पण कच्च्या रंगाचे, कच्चे आणि कच्च्या रंगाचे, पिकलेले आणि पिकलेल्या रंगाचे. त्याचप्रमाणे, आंब्याची उपमा दिलेले हे चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? कच्चे पण पिकलेल्या रंगाचे, पिकलेले पण कच्च्या रंगाचे, कच्चे आणि कच्च्या रंगाचे, पिकलेले आणि पिकलेल्या रंगाचे.

Kathañca puggalo āmo hoti pakkavaṇṇī? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo āmo hoti pakkavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ ambaṃ āmaṃ pakkavaṇṇi, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती कच्चा पण पिकलेल्या रंगाचा कसा असतो? येथे, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आकुंचन करणे, विस्तारणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक असते. परंतु, तो 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही; 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही; 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही; 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. अशा प्रकारे व्यक्ती कच्चा पण पिकलेल्या रंगाचा असतो. ज्याप्रमाणे तो आंबा कच्चा पण पिकलेल्या रंगाचा असतो, त्याचप्रमाणे हा व्यक्ती आहे असे समजावे.

Kathañca puggalo pakko hoti āmavaṇṇī? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo pakko hoti āmavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ ambaṃ pakkaṃ āmavaṇṇi, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती पिकलेला पण कच्च्या रंगाचा कसा असतो? येथे, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आकुंचन करणे, विस्तारणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक नसते. परंतु, तो 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो; 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणतो; 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणतो; 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. अशा प्रकारे व्यक्ती पिकलेला पण कच्च्या रंगाचा असतो. ज्याप्रमाणे तो आंबा पिकलेला पण कच्च्या रंगाचा असतो, त्याचप्रमाणे हा व्यक्ती आहे असे समजावे.

Kathañca puggalo āmo hoti āmavaṇṇī? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo āmo hoti āmavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ ambaṃ āmaṃ āmavaṇṇi, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती कच्चा आणि कच्च्या रंगाचा कसा असतो? येथे, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आकुंचन करणे, विस्तारणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक नसते. आणि तो 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही...पे०... 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. अशा प्रकारे व्यक्ती कच्चा आणि कच्च्या रंगाचा असतो. ज्याप्रमाणे तो आंबा कच्चा आणि कच्च्या रंगाचा असतो, त्याचप्रमाणे हा व्यक्ती आहे असे समजावे.

Kathañca puggalo pakko hoti pakkavaṇṇī? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti [Pg.152] …pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo pakko hoti pakkavaṇṇī. Seyyathāpi taṃ ambaṃ pakkaṃ pakkavaṇṇi, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती पिकलेला आणि पिकलेल्या रंगाचा कसा असतो? येथे, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आकुंचन करणे, विस्तारणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक असते. आणि तो 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो...पे०... 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. अशा प्रकारे व्यक्ती पिकलेला आणि पिकलेल्या रंगाचा असतो. ज्याप्रमाणे तो आंबा पिकलेला आणि पिकलेल्या रंगाचा असतो, त्याचप्रमाणे हा व्यक्ती आहे असे समजावे.

Ime cattāro ambūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

हे चार प्रकारचे आंब्याची उपमा दिलेले व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.

160. Tattha katame cattāro kumbhūpamā puggalā? Cattāro kumbhā – tuccho pihito, pūro vivaṭo, tuccho vivaṭo, pūro pihito. Evamevaṃ cattārome kumbhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Tuccho pihito, pūro vivaṭo, tuccho vivaṭo, pūro pihito.

१६०. त्यात घटाची उपमा दिलेले चार प्रकारचे व्यक्ती कोणते? चार प्रकारचे घट असतात – रिकामे आणि झाकलेले, भरलेले आणि उघडे, रिकामे आणि उघडे, भरलेले आणि झाकलेले. त्याचप्रमाणे, घटाची उपमा दिलेले हे चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? रिकामे आणि झाकलेले, भरलेले आणि उघडे, रिकामे आणि उघडे, भरलेले आणि झाकलेले.

Kathañca puggalo tuccho hoti pihito? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo tuccho hoti pihito. Seyyathāpi so kumbho tuccho pihito, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती रिकामा आणि झाकलेला कसा असतो? येथे, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आकुंचन करणे, विस्तारणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक असते. परंतु, तो 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही...पे०... 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. अशा प्रकारे व्यक्ती रिकामा आणि झाकलेला असतो. ज्याप्रमाणे तो घट रिकामा आणि झाकलेला असतो, त्याचप्रमाणे हा व्यक्ती आहे असे समजावे.

Kathañca puggalo pūro hoti vivaṭo? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo pūro hoti vivaṭo. Seyyathāpi so kumbho pūro vivaṭo, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती भरलेला आणि उघडा कसा असतो? येथे, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे yeणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आकुंचन करणे, विस्तारणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक नसते. परंतु, तो 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो...पे०... 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. अशा प्रकारे व्यक्ती भरलेला आणि उघडा असतो. ज्याप्रमाणे तो घट भरलेला आणि उघडा असतो, त्याचप्रमाणे हा व्यक्ती आहे असे समजावे.

Kathañca puggalo tuccho hoti vivaṭo? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo tuccho hoti vivaṭo. Seyyathāpi so kumbho tuccho vivaṭo, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती रिकामा आणि उघडा कसा असतो? येथे, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आकुंचन करणे, विस्तारणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक नसते. आणि तो 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही...पे०... 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. अशा प्रकारे व्यक्ती रिकामा आणि उघडा असतो. ज्याप्रमाणे तो घट रिकामा आणि उघडा असतो, त्याचप्रमाणे हा व्यक्ती आहे असे समजावे.

Kathañca puggalo pūro hoti pihito? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ [Pg.153] pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo pūro hoti pihito. Seyyathāpi so kumbho pūro pihito, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro kumbhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

आणि व्यक्ती भरलेला आणि झाकलेला कसा असतो? येथे, एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, हात-पाय आकुंचन करणे, विस्तारणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक असते. आणि तो 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो...पे०... 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. अशा प्रकारे व्यक्ती भरलेला आणि झाकलेला असतो. ज्याप्रमाणे तो घट भरलेला आणि झाकलेला असतो, त्याचप्रमाणे हा व्यक्ती आहे असे समजावे. हे चार प्रकारचे घटाची उपमा दिलेले व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.

161. Tattha katame cattāro udakarahadūpamā puggalā? Cattāro udakarahadā – uttāno gambhīrobhāso, gambhīro uttānobhāso, uttāno uttānobhāso, gambhīro gambhīrobhāso. Evamevaṃ cattārome udakarahadūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Uttāno gambhīrobhāso, gambhīro uttānobhāso, uttāno uttānobhāso, gambhīro gambhīrobhāso.

१६१. त्यात जलाशयाची उपमा दिलेले चार प्रकारचे व्यक्ती कोणते? चार प्रकारचे जलाशय असतात – उथळ पण खोल भासणारे, खोल पण उथळ भासणारे, उथळ आणि उथळ भासणारे, खोल आणि खोल भासणारे. त्याचप्रमाणे, जलाशयाची उपमा दिलेले हे चार प्रकारचे व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत. कोणते चार? उथळ पण खोल भासणारे, खोल पण उथळ भासणारे, उथळ आणि उथळ भासणारे, खोल आणि खोल भासणारे.

Kathañca puggalo uttāno hoti gambhīrobhāso? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ nappajānāti. Evaṃ puggalo uttāno hoti gambhīrobhāso. Seyyathāpi so udakarahado uttāno gambhīrobhāso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती उथळ असून खोल भासणारी कशी असते? या जगात एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, अवयव आकुंचन करणे, विस्तारणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे अत्यंत प्रसन्नतादायक असते. परंतु, ती व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही... 'हा दुःख निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. अशा प्रकारे व्यक्ती उथळ असून खोल भासणारी असते. ज्याप्रमाणे तो पाण्याचा डोह उथळ असून खोल भासणारा असतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी.

Kathañca puggalo gambhīro hoti uttānobhāso? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo gambhīro hoti uttānobhāso. Seyyathāpi so udakarahado gambhīro uttānobhāso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती खोल असून उथळ भासणारी कशी असते? या जगात एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, अवयव आकुंचन करणे, विस्तारणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक नसते. परंतु, ती व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणते... 'हा दुःख निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे' हे यथार्थपणे जाणते. अशा प्रकारे व्यक्ती खोल असून उथळ भासणारी असते. ज्याप्रमाणे तो पाण्याचा डोह खोल असून उथळ भासणारा असतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी.

Kathañca puggalo uttāno hoti uttānobhāso? Idhekaccassa puggalassa na pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ nappajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ [Pg.154] nappajānāti. Evaṃ puggalo uttāno hoti uttānobhāso. Seyyathāpi so udakarahado uttāno uttānobhāso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती उथळ असून उथळच भासणारी कशी असते? या जगात एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, अवयव आकुंचन करणे, विस्तारणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे प्रसन्नतादायक नसते. आणि ती व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही... 'हा दुःख निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे' हे यथार्थपणे जाणत नाही. अशा प्रकारे व्यक्ती उथळ असून उथळच भासणारी असते. ज्याप्रमाणे तो पाण्याचा डोह उथळ असून उथळच भासणारा असतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी.

Kathañca puggalo gambhīro hoti gambhīrobhāso? Idhekaccassa puggalassa pāsādikaṃ hoti abhikkantaṃ paṭikkantaṃ ālokitaṃ vilokitaṃ samiñjitaṃ pasāritaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇaṃ. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Evaṃ puggalo gambhīro hoti gambhīrobhāso. Seyyathāpi so udakarahado gambhīro gambhīrobhāso, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro udakarahadūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

आणि व्यक्ती खोल असून खोलच भासणारी कशी असते? या जगात एखाद्या व्यक्तीचे पुढे जाणे, मागे येणे, समोर पाहणे, बाजूला पाहणे, अवयव आकुंचन करणे, विस्तारणे आणि संघात, पात्र व चीवर धारण करणे अत्यंत प्रसन्नतादायक असते. आणि ती व्यक्ती 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणते... 'हा दुःख निरोधाकडे नेणारा मार्ग आहे' हे यथार्थपणे जाणते. अशा प्रकारे व्यक्ती खोल असून खोलच भासणारी असते. ज्याप्रमाणे तो पाण्याचा डोह खोल असून खोलच भासणारा असतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी. हे चार पाण्याचे डोह सदृश व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.

162. Tattha katame cattāro balībaddūpamā puggalā? Cattāro balībaddā – sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, paragavacaṇḍo no sakagavacaṇḍo, sakagavacaṇḍo ca paragavacaṇḍo ca, neva sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo. Evamevaṃ cattārome balībaddūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, paragavacaṇḍo no sakagavacaṇḍo, sakagavacaṇḍo ca paragavacaṇḍo ca, neva sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo.

१६२. त्यात बैल सदृश चार व्यक्ती कोणते? चार प्रकारचे बैल असतात – स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर असणारा पण दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर नसणारा, दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर असणारा पण स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर नसणारा, स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर असणारा आणि दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर असणारा, आणि स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर नसणारा व दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर नसणारा. याचप्रमाणे हे चार बैल सदृश व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत. ते चार कोणते? स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर असणारा पण दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर नसणारा, दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर असणारा पण स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर नसणारा, स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर असणारा आणि दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर असणारा, आणि स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर नसणारा व दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर नसणारा.

Kathañca puggalo sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo? Idhekacco puggalo sakaparisaṃ ubbejitā hoti, no paraparisaṃ. Evaṃ puggalo sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo. Seyyathāpi so balībaddo sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर असणारी पण दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर नसणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती आपल्या स्वतःच्या समूहाला भयभीत करणारी असते, पण दुसऱ्यांच्या समूहाला नाही. अशा प्रकारे व्यक्ती स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर असणारी पण दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर नसणारी असते. ज्याप्रमाणे तो बैल स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर असतो पण दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर नसतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी.

Kathañca puggalo paragavacaṇḍo hoti no sakagavacaṇḍo? Idhekacco puggalo paraparisaṃ ubbejitā hoti, no sakaparisaṃ. Evaṃ puggalo paragavacaṇḍo hoti no sakagavacaṇḍo. Seyyathāpi so balībaddo paragavacaṇḍo no sakagavacaṇḍo, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर असणारी पण स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर नसणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती दुसऱ्यांच्या समूहाला भयभीत करणारी असते, पण स्वतःच्या समूहाला नाही. अशा प्रकारे व्यक्ती दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर असणारी पण स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर नसणारी असते. ज्याप्रमाणे तो बैल दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर असतो पण स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठी क्रूर नसतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी.

Kathañca puggalo sakagavacaṇḍo ca hoti paragavacaṇḍo ca? Idhekacco puggalo sakaparisañca ubbejitā hoti, paraparisañca. Evaṃ puggalo [Pg.155] sakagavacaṇḍo ca hoti paragavacaṇḍo ca. Seyyathāpi so balībaddo sakagavacaṇḍo ca paragavacaṇḍo ca, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर असणारी आणि दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर असणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती आपल्या स्वतःच्या समूहालाही भयभीत करणारी असते आणि दुसऱ्यांच्या समूहालाही. अशा प्रकारे व्यक्ती स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर असणारी आणि दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर असणारी असते. ज्याप्रमाणे तो बैल स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर असतो आणि दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर असतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी.

Kathañca puggalo neva sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo? Idhekacco puggalo neva sakaparisaṃ ubbejitā hoti no paraparisaṃ. Evaṃ puggalo neva sakagavacaṇḍo hoti no paragavacaṇḍo. Seyyathāpi so balībaddo neva sakagavacaṇḍo no paragavacaṇḍo, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro balībaddūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

आणि व्यक्ती स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर नसणारी आणि दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर नसणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती आपल्या स्वतःच्या समूहालाही भयभीत करणारी नसते आणि दुसऱ्यांच्या समूहालाही नाही. अशा प्रकारे व्यक्ती स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर नसणारी आणि दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर नसणारी असते. ज्याप्रमाणे तो बैल स्वतःच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर नसतो आणि दुसऱ्यांच्या कळपातील गुरांसाठीही क्रूर नसतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी. हे चार बैल सदृश व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत.

163. Tattha katame cattāro āsīvisūpamā puggalā? Cattāro āsīvisā – āgataviso no ghoraviso, ghoraviso no āgataviso, āgataviso ca ghoraviso ca, neva āgataviso no ghoraviso. Evamevaṃ cattārome āsīvisūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Āgataviso no ghoraviso, ghoraviso no āgataviso, āgataviso ca ghoraviso ca, neva āgataviso no ghoraviso.

१६३. त्यात विषारी साप सदृश चार व्यक्ती कोणते? चार प्रकारचे विषारी साप असतात – तीव्र विष असणारा पण जहाल विष नसणारा, जहाल विष असणारा पण तीव्र विष नसणारा, तीव्र विषही असणारा आणि जहाल विषही असणारा, तीव्र विषही नसणारा आणि जहाल विषही नसणारा. याचप्रमाणे हे चार विषारी साप सदृश व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत. ते चार कोणते? तीव्र विष असणारा पण जहाल विष नसणारा, जहाल विष असणारा पण तीव्र विष नसणारा, तीव्र विषही असणारा आणि जहाल विषही असणारा, तीव्र विषही नसणारा आणि जहाल विषही नसणारा.

Kathañca puggalo āgataviso hoti no ghoraviso? Idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ puggalo āgataviso hoti, no ghoraviso. Seyyathāpi so āsīviso āgataviso no ghoraviso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती तीव्र विष असणारी पण जहाल विष नसणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती वारंवार क्रोधित होते. परंतु तिचा तो क्रोध दीर्घकाळ किंवा अनेक रात्री टिकून राहत नाही. अशा प्रकारे व्यक्ती तीव्र विष असणारी पण जहाल विष नसणारी असते. ज्याप्रमाणे तो विषारी साप तीव्र विष असणारा पण जहाल विष नसणारा असतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी.

Kathañca puggalo ghoraviso hoti no āgataviso? Idhekacco puggalo naheva kho abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ puggalo ghoraviso hoti, no āgataviso. Seyyathāpi so āsīviso ghoraviso no āgataviso, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती जहाल विष असणारी पण तीव्र विष नसणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती वारंवार क्रोधित होत नाही. परंतु तिचा तो क्रोध दीर्घकाळ किंवा अनेक रात्री टिकून राहतो. अशा प्रकारे व्यक्ती जहाल विष असणारी पण तीव्र विष नसणारी असते. ज्याप्रमाणे तो विषारी साप जहाल विष असणारा पण तीव्र विष नसणारा असतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी.

Kathañca puggalo āgataviso ca hoti ghoraviso ca? Idhekacco puggalo abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ puggalo āgataviso ca hoti ghoraviso ca. Seyyathāpi [Pg.156] so āsīviso āgataviso ca ghoraviso ca, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि व्यक्ती तीव्र विषही असणारी आणि जहाल विषही असणारी कशी असते? या जगात एखादी व्यक्ती वारंवार क्रोधित होते. आणि तिचा तो क्रोध दीर्घकाळ किंवा अनेक रात्री टिकून राहतो. अशा प्रकारे व्यक्ती तीव्र विषही असणारी आणि जहाल विषही असणारी असते. ज्याप्रमाणे तो विषारी साप तीव्र विषही असणारा आणि जहाल विषही असणारा असतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी.

Kathañca puggalo neva āgataviso hoti no ghoraviso? Idhekacco puggalo naheva kho abhiṇhaṃ kujjhati. So ca khvassa kodho na ciraṃ dīgharattaṃ anuseti. Evaṃ puggalo neva āgataviso hoti no ghoraviso. Seyyathāpi so āsīviso neva āgataviso no ghoraviso, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro āsīvisūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

आणि कोणती व्यक्ती अशी असते जी तीव्र विष नसलेली आणि जहाल विषही नसलेली (सर्पासारखी) असते? या जगात एखादी व्यक्ती वारंवार क्रोधित होत नाही. आणि तिचा तो क्रोध दीर्घकाळ किंवा दीर्घ रात्रीपर्यंत टिकून राहत नाही. अशा प्रकारे ती व्यक्ती तीव्र विष नसलेली आणि जहाल विषही नसलेली असते. ज्याप्रमाणे तो विषारी सर्प तीव्र विष नसलेला आणि जहाल विष नसलेला असतो, त्याचप्रमाणे या व्यक्तीला समजले पाहिजे. या चार सर्पसमान व्यक्ती जगात अस्तित्वात आहेत आणि आढळतात.

164. Kathañca puggalo ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti? Idhekacco puggalo duppaṭipannānaṃ micchāpaṭipannānaṃ titthiyānaṃ titthiyasāvakānaṃ vaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘suppaṭipannā’’ itipi, ‘‘sammāpaṭipannā’’ itipīti. Evaṃ puggalo ananuvicca apariyogāhetvā avaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti.

१६४. आणि कोणती व्यक्ती विचार न करता, परीक्षण न करता, प्रशंसेस अपात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा करणारी असते? या जगात एखादी व्यक्ती दुष्प्रतिपन्न (वाईट आचरण करणाऱ्या) आणि मिथ्या प्रतिपन्न (चुकीचे आचरण करणाऱ्या) तीर्थिकांची व तीर्थिक-श्रावकांची अशी प्रशंसा करते की, 'ते सुप्रतिपन्न आहेत' किंवा 'ते सम्यक प्रतिपन्न आहेत'. अशा प्रकारे ती व्यक्ती विचार न करता, परीक्षण न करता, प्रशंसेस अपात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा करणारी असते.

Kathañca puggalo ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti? Idhekacco puggalo suppaṭipannānaṃ sammāpaṭipannānaṃ buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ avaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘duppaṭipannā’’ itipi, ‘‘micchāpaṭipannā’’ itipīti. Evaṃ puggalo ananuvicca apariyogāhetvā vaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti.

आणि कोणती व्यक्ती विचार न करता, परीक्षण न करता, प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा करणारी असते? या जगात एखादी व्यक्ती सुप्रतिपन्न आणि सम्यक प्रतिपन्न असलेल्या बुद्धांची व बुद्धश्रावकांची अशी निंदा करते की, 'ते दुष्प्रतिपन्न आहेत' किंवा 'ते मिथ्या प्रतिपन्न आहेत'. अशा प्रकारे ती व्यक्ती विचार न करता, परीक्षण न करता, प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा करणारी असते.

Kathañca puggalo ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti? Idhekacco puggalo duppaṭipadāya micchāpaṭipadāya pasādaṃ janeti – ‘‘suppaṭipadā’’ itipi, ‘‘sammāpaṭipadā’’ itipīti. Evaṃ puggalo ananuvicca apariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti.

आणि कोणती व्यक्ती विचार न करता, परीक्षण न करता, श्रद्धा ठेवण्यास अयोग्य असलेल्या गोष्टीवर श्रद्धा दाखवणारी असते? या जगात एखादी व्यक्ती दुष्प्रतिपदेवर (वाईट मार्गावर) आणि मिथ्या प्रतिपदेवर (चुकीच्या मार्गावर) अशी श्रद्धा निर्माण करते की, 'ही सुप्रतिपदा (चांगला मार्ग) आहे' किंवा 'ही सम्यक प्रतिपदा (योग्य मार्ग) आहे'. अशा प्रकारे ती व्यक्ती विचार न करता, परीक्षण न करता, श्रद्धा ठेवण्यास अयोग्य असलेल्या गोष्टीवर श्रद्धा दाखवणारी असते.

Kathañca puggalo ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti? Idhekacco puggalo suppaṭipadāya sammāpaṭipadāya appasādaṃ janeti – ‘‘duppaṭipadā’’ itipi, ‘‘micchāpaṭipadā’’ itipīti. Evaṃ puggalo ananuvicca apariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti.

आणि कोणती व्यक्ती विचार न करता, परीक्षण न करता, श्रद्धा ठेवण्यास योग्य असलेल्या गोष्टीवर अश्रद्धा दाखवणारी असते? या जगात एखादी व्यक्ती सुप्रतिपदेवर आणि सम्यक प्रतिपदेवर अशी अश्रद्धा निर्माण करते की, 'ही दुष्प्रतिपदा आहे' किंवा 'ही मिथ्या प्रतिपदा आहे'. अशा प्रकारे ती व्यक्ती विचार न करता, परीक्षण न करता, श्रद्धा ठेवण्यास योग्य असलेल्या गोष्टीवर अश्रद्धा दाखवणारी असते.

165. Kathañca [Pg.157] puggalo anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti? Idhekacco puggalo duppaṭipannānaṃ micchāpaṭipannānaṃ titthiyānaṃ titthiyasāvakānaṃ avaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘duppaṭipannā’’ itipi, ‘‘micchāpaṭipannā’’ itipīti. Evaṃ puggalo anuvicca pariyogāhetvā avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti.

१६५. आणि कोणती व्यक्ती विचार करून, परीक्षण करून, प्रशंसेस अपात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा करणारी असते? या जगात एखादी व्यक्ती दुष्प्रतिपन्न आणि मिथ्या प्रतिपन्न असलेल्या तीर्थिकांची व तीर्थिक-श्रावकांची अशी निंदा करते की, 'ते दुष्प्रतिपन्न आहेत' किंवा 'ते मिथ्या प्रतिपन्न आहेत'. अशा प्रकारे ती व्यक्ती विचार करून, परीक्षण करून, प्रशंसेस अपात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा करणारी असते.

Kathañca puggalo anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti? Idhekacco puggalo suppaṭipannānaṃ sammāpaṭipannānaṃ buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ vaṇṇaṃ bhāsati – ‘‘suppaṭipannā’’ itipi, ‘‘sammāpaṭipannā’’ itipīti. Evaṃ puggalo anuvicca pariyogāhetvā vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti.

आणि कोणती व्यक्ती विचार करून, परीक्षण करून, प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा करणारी असते? या जगात एखादी व्यक्ती सुप्रतिपन्न आणि सम्यक प्रतिपन्न असलेल्या बुद्धांची व बुद्धश्रावकांची अशी प्रशंसा करते की, 'ते सुप्रतिपन्न आहेत' किंवा 'ते सम्यक प्रतिपन्न आहेत'. अशा प्रकारे ती व्यक्ती विचार करून, परीक्षण करून, प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची प्रशंसा करणारी असते.

Kathañca puggalo anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti? Idhekacco puggalo duppaṭipadāya micchāpaṭipadāya appasādaṃ janeti – ‘‘duppaṭipadā’’ itipi, ‘‘micchāpaṭipadā’’ itipīti. Evaṃ puggalo anuvicca pariyogāhetvā appasādanīye ṭhāne appasādaṃ upadaṃsitā hoti.

आणि कोणती व्यक्ती विचार करून, परीक्षण करून, श्रद्धा ठेवण्यास अयोग्य असलेल्या गोष्टीवर अश्रद्धा दाखवणारी असते? या जगात एखादी व्यक्ती दुष्प्रतिपदेवर आणि मिथ्या प्रतिपदेवर अशी अश्रद्धा निर्माण करते की, 'ही दुष्प्रतिपदा आहे' किंवा 'ही मिथ्या प्रतिपदा आहे'. अशा प्रकारे ती व्यक्ती विचार करून, परीक्षण करून, श्रद्धा ठेवण्यास अयोग्य असलेल्या गोष्टीवर अश्रद्धा दाखवणारी असते.

Kathañca puggalo anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti? Idhekacco puggalo suppaṭipadāya sammāpaṭipadāya pasādaṃ janeti – ‘‘suppaṭipadā’’ itipi, ‘‘sammāpaṭipadā’’ itipīti. Evaṃ puggalo anuvicca pariyogāhetvā pasādanīye ṭhāne pasādaṃ upadaṃsitā hoti.

आणि कोणती व्यक्ती विचार करून, परीक्षण करून, श्रद्धा ठेवण्यास योग्य असलेल्या गोष्टीवर श्रद्धा दाखवणारी असते? या जगात एखादी व्यक्ती सुप्रतिपदेवर आणि सम्यक प्रतिपदेवर अशी श्रद्धा निर्माण करते की, 'ही सुप्रतिपदा आहे' किंवा 'ही सम्यक प्रतिपदा आहे'. अशा प्रकारे ती व्यक्ती विचार करून, परीक्षण करून, श्रद्धा ठेवण्यास योग्य असलेल्या गोष्टीवर श्रद्धा दाखवणारी असते.

166. Kathañca puggalo avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena? Idhekacco puggalo vaṇṇopi saṃvijjati avaṇṇopi saṃvijjati. Yo tattha avaṇṇo taṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, yo tattha vaṇṇo taṃ na bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Evaṃ puggalo avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

१६६. आणि कोणती व्यक्ती प्रशंसेस अपात्र असलेल्या व्यक्तीच्या दोषांविषयी योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलते, परंतु प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीच्या गुणांविषयी योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलत नाही? या जगात एखाद्या व्यक्तीमध्ये गुणही आढळतात आणि दोषही आढळतात. त्यापैकी जे दोष आहेत, त्यांविषयी ती व्यक्ती योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलते; परंतु जे गुण आहेत, त्यांविषयी ती योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलत नाही. अशा प्रकारे ती व्यक्ती प्रशंसेस अपात्र असलेल्या व्यक्तीच्या दोषांविषयी योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलते, परंतु प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीच्या गुणांविषयी योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलत नाही.

Kathañca puggalo vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena? Idhekacco puggalo vaṇṇopi saṃvijjati avaṇṇopi saṃvijjati[Pg.158]. Yo tattha vaṇṇo taṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, yo tattha avaṇṇo taṃ na bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Evaṃ puggalo vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, no ca kho avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

आणि कोणती व्यक्ती प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीच्या गुणांविषयी योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलते, परंतु प्रशंसेस अपात्र असलेल्या व्यक्तीच्या दोषांविषयी योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलत नाही? या जगात एखाद्या व्यक्तीमध्ये गुणही आढळतात आणि दोषही आढळतात. त्यापैकी जे गुण आहेत, त्यांविषयी ती व्यक्ती योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलते; परंतु जे दोष आहेत, त्यांविषयी ती योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलत नाही. अशा प्रकारे ती व्यक्ती प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीच्या गुणांविषयी योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलते, परंतु प्रशंसेस अपात्र असलेल्या व्यक्तीच्या दोषांविषयी योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलत नाही.

Kathañca puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena? Idhekacco puggalo vaṇṇopi saṃvijjati avaṇṇopi saṃvijjati. Yo tattha avaṇṇo taṃ bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, yopi tattha vaṇṇo tampi bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Tatra kālaññū hoti tassa pañhassa veyyākaraṇāya. Evaṃ puggalo avaṇṇārahassa ca avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, vaṇṇārahassa ca vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

आणि कोणती व्यक्ती प्रशंसेस अपात्र असलेल्या व्यक्तीच्या दोषांविषयी योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलते, आणि प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीच्या गुणांविषयीही योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलते? या जगात एखाद्या व्यक्तीमध्ये गुणही आढळतात आणि दोषही आढळतात. त्यापैकी जे दोष आहेत, त्यांविषयी ती व्यक्ती योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलते; आणि जे गुण आहेत, त्यांविषयीही ती योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलते. अशा बाबतीत, त्या प्रश्नाचे उत्तर देण्यासाठी ती व्यक्ती योग्य वेळ जाणणारी असते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती प्रशंसेस अपात्र असलेल्या व्यक्तीच्या दोषांविषयी योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलते, आणि प्रशंसेस पात्र असलेल्या व्यक्तीच्या गुणांविषयीही योग्य वेळी, सत्य आणि यथार्थपणे बोलते.

Kathañca puggalo neva avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, nopi vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena? Idhekacco puggalo vaṇṇopi saṃvijjati avaṇṇopi saṃvijjati. Yo tattha avaṇṇo taṃ na bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena, yopi tattha vaṇṇo tampi na bhaṇati bhūtaṃ tacchaṃ kālena. Upekkhako viharati sato sampajāno. Evaṃ puggalo neva avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena, nopi vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsitā hoti bhūtaṃ tacchaṃ kālena.

आणि कोणती व्यक्ती अशी असते जी निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे करत नाही आणि स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुतीही योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे करत नाही? या जगात एखादी व्यक्ती अशी असते जिच्यामध्ये गुण (स्तुती) आणि अवगुण (निंदा) दोन्ही विद्यमान असतात. त्यापैकी जो अवगुण असतो, त्याविषयी ती व्यक्ती योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे बोलत नाही; आणि जो गुण असतो, त्याविषयीही ती व्यक्ती योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे बोलत नाही. ती व्यक्ती जागरूक (स्मृतिमान) आणि सजग (संप्रजन्ययुक्त) राहून उपेक्षक (तटस्थ) भावाने विहरते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती निंदेस पात्र असलेल्या व्यक्तीची निंदा योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे करत नाही आणि स्तुतीस पात्र असलेल्या व्यक्तीची स्तुतीही योग्य वेळी, सत्य व यथार्थपणे करत नाही.

167. Katamo ca puggalo uṭṭhānaphalūpajīvī no puññaphalūpajīvī? Yassa puggalassa uṭṭhahato ghaṭato vāyamato ājīvo abhinibbattati, no puññato – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘uṭṭhānaphalūpajīvī, no puññaphalūpajīvī’’.

१६७. आणि कोणती व्यक्ती केवळ उद्योगाच्या (प्रयत्नांच्या) फळावर जगणारी असते, पुण्याच्या फळावर जगणारी नसते? ज्या व्यक्तीची उपजीविका ही उद्योग, परिश्रम आणि प्रयत्नांमुळे चालते, पुण्याच्या प्रभावाने चालत नाही; त्या व्यक्तीला 'उद्योगाच्या फळावर जगणारी, पुण्याच्या फळावर न जगणारी' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo puññaphalūpajīvī no uṭṭhānaphalūpajīvī? Paranimmitavasavattī deve upādāya tatūpari devā puññaphalūpajīvino na uṭṭhānaphalūpajīvino.

आणि कोणती व्यक्ती पुण्याच्या फळावर जगणारी असते, उद्योगाच्या फळावर जगणारी नसते? परनिर्मितवसवत्ती देवांना आरंभ करून त्यांच्यावरील सर्व देव (आणि ब्रह्मदेव) हे पुण्याच्या फळावर जगणारे असतात, उद्योगाच्या फळावर जगणारे नसतात.

Katamo [Pg.159] ca puggalo uṭṭhānaphalūpajīvī ca puññaphalūpajīvī ca? Yassa puggalassa uṭṭhahato ghaṭato vāyamato ājīvo abhinibbattati puññato ca – ayaṃ vuccati puggalo ‘‘uṭṭhānaphalūpajīvī ca puññaphalūpajīvī ca’’.

आणि कोणती व्यक्ती उद्योगाच्या फळावर आणि पुण्याच्या फळावरही जगणारी असते? ज्या व्यक्तीची उपजीविका उद्योग, परिश्रम आणि प्रयत्नांमुळे तसेच पुण्याच्या प्रभावानेही चालते; त्या व्यक्तीला 'उद्योगाच्या फळावर आणि पुण्याच्या फळावरही जगणारी' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo neva uṭṭhānaphalūpajīvī no puññaphalūpajīvī? Nerayikā neva uṭṭhānaphalūpajīvino no puññaphalūpajīvino.

आणि कोणती व्यक्ती उद्योगाच्या फळावरही जगत नाही आणि पुण्याच्या फळावरही जगत नाही? नरकातील प्राणी (नैरयिक) हे उद्योगाच्या फळावरही जगत नाहीत आणि पुण्याच्या फळावरही जगत नाहीत.

168. Kathañca puggalo tamo hoti tamaparāyano? Idhekacco puggalo nīce kule paccājāto hoti – caṇḍālakule vā nesādakule vā venakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bahvābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Evaṃ puggalo tamo hoti tamaparāyano.

१६८. आणि कोणती व्यक्ती अंधारातून आलेली आणि अंधाराकडेच जाणारी (तमो-तमपरायण) असते? या जगात एखादी व्यक्ती नीच कुळात जन्मलेली असते – जसे की चांडाल कुळात, व्याध कुळात, वेणू कुळात, रथकार कुळात किंवा पुक्कस कुळात, अथवा अशा गरीब कुळात जिथे अन्न-पाणी कमी असते आणि अत्यंत कष्टाने उपजीविका चालते, जिथे अन्न आणि वस्त्र कष्टानेच मिळते. ती व्यक्ती कुरूप, दिसायला अप्रिय, बुटकी, अत्यंत आजारी, काणी, लुळी, पांगळी किंवा अर्धांगवायू झालेली असते. तिला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, बिछाना, घर आणि दिवा सहज मिळत नाहीत. ती व्यक्ती कायेने दुराचरण करते, वाचेने दुराचरण करते आणि मनाने दुराचरण करते. ती कायेने, वाचेने व मनाने दुराचरण करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न होते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती अंधारातून आलेली आणि अंधाराकडेच जाणारी असते.

Kathañca puggalo tamo hoti jotiparāyano? Idhekacco puggalo nīce kule paccājāto hoti – caṇḍālakule vā nesādakule vā venakule vā rathakārakule vā pukkusakule vā dalidde appannapānabhojane kasiravuttike, yattha kasirena ghāsacchādo labbhati. So ca hoti dubbaṇṇo duddasiko okoṭimako bahvābādho kāṇo vā kuṇī vā khañjo vā pakkhahato vā, na lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā vācāya sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Evaṃ puggalo tamo hoti jotiparāyano.

आणि कोणती व्यक्ती अंधारातून आलेली आणि प्रकाशाकडे जाणारी (तमो-जोतिपरायण) असते? या जगात एखादी व्यक्ती नीच कुळात जन्मलेली असते – जसे की चांडाल कुळात, व्याध कुळात, वेणू कुळात, रथकार कुळात किंवा पुक्कस कुळात, अथवा अशा गरीब कुळात जिथे अन्न-पाणी कमी असते आणि अत्यंत कष्टाने उपजीविका चालते, जिथे अन्न आणि वस्त्र कष्टानेच मिळते. ती व्यक्ती कुरूप, दिसायला अप्रिय, बुटकी, अत्यंत आजारी, काणी, लुळी, पांगळी किंवा अर्धांगवायू झालेली असते. तिला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, बिछाना, घर आणि दिवा सहज मिळत नाहीत. परंतु ती व्यक्ती कायेने सदाचरण करते, वाचेने सदाचरण करते आणि मनाने सदाचरण करते. ती कायेने, वाचेने व मनाने सदाचरण करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती अंधारातून आलेली आणि प्रकाशाकडे जाणारी असते.

Kathañca puggalo joti hoti tamaparāyano? Idhekacco puggalo ucce kule paccājāto hoti – khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule [Pg.160] vā gahapatimahāsālakule vā aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe. So ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena duccaritaṃ carati, vācāya duccaritaṃ carati, manasā duccaritaṃ carati. So kāyena duccaritaṃ caritvā vācāya duccaritaṃ caritvā manasā duccaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapajjati. Evaṃ puggalo joti hoti tamaparāyano.

आणि कोणती व्यक्ती प्रकाशातून आलेली आणि अंधाराकडे जाणारी (जोति-तमपरायण) असते? या जगात एखादी व्यक्ती उच्च कुळात जन्मलेली असते – जसे की क्षत्रिय महाशाल कुळात, ब्राह्मण महाशाल कुळात किंवा गृहपती महाशाल कुळात, जे अत्यंत श्रीमंत, विपुल धनसंपत्ती व ऐश्वर्य असलेले, भरपूर सोने-चांदी असलेले, विपुल साधनसामग्री आणि विपुल धान्य व पशुधन असलेले कुळ असते. ती व्यक्ती देखणी, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाची आणि उत्तम शरीरसौष्ठवाने युक्त असते. तिला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, बिछाना, घर आणि दिवा सहज प्राप्त होतात. परंतु ती व्यक्ती कायेने दुराचरण करते, वाचेने दुराचरण करते आणि मनाने दुराचरण करते. ती कायेने, वाचेने व मनाने दुराचरण करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात अशा नरकात उत्पन्न होते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती प्रकाशातून आलेली आणि अंधाराकडे जाणारी असते.

Kathañca puggalo joti hoti jotiparāyano? Idhekacco puggalo ucce kule paccājāto hoti – khattiyamahāsālakule vā brāhmaṇamahāsālakule vā gahapatimahāsālakule vā aḍḍhe mahaddhane mahābhoge pahūtajātarūparajate pahūtavittūpakaraṇe pahūtadhanadhaññe. So ca hoti abhirūpo dassanīyo pāsādiko paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato, lābhī annassa pānassa vatthassa yānassa mālāgandhavilepanassa seyyāvasathapadīpeyyassa. So kāyena sucaritaṃ carati, vācāya sucaritaṃ carati, manasā sucaritaṃ carati. So kāyena sucaritaṃ caritvā vācāya sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjati. Evaṃ puggalo joti hoti jotiparāyano.

आणि कोणती व्यक्ती प्रकाशातून आलेली आणि प्रकाशाकडेच जाणारी (जोति-जोतिपरायण) असते? या जगात एखादी व्यक्ती उच्च कुळात जन्मलेली असते – जसे की क्षत्रिय महाशाल कुळात, ब्राह्मण महाशाल कुळात किंवा गृहपती महाशाल कुळात, जे अत्यंत श्रीमंत, विपुल धनसंपत्ती व ऐश्वर्य असलेले, भरपूर सोने-चांदी असलेले, विपुल साधनसामग्री आणि विपुल धान्य व पशुधन असलेले कुळ असते. ती व्यक्ती देखणी, दर्शनीय, प्रसन्न व्यक्तिमत्त्वाची आणि उत्तम शरीरसौष्ठवाने युक्त असते. तिला अन्न, पेय, वस्त्र, वाहन, पुष्पमाला, गंध, विलेपन, बिछाना, घर आणि दिवा सहज प्राप्त होतात. ती व्यक्ती कायेने सदाचरण करते, वाचेने सदाचरण करते आणि मनाने सदाचरण करते. ती कायेने, वाचेने व मनाने सदाचरण करून, शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती अशा स्वर्गलोकात उत्पन्न होते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती प्रकाशातून आलेली आणि प्रकाशाकडेच जाणारी असते.

169. Kathañca puggalo oṇatoṇato hoti…pe… evaṃ puggalo oṇatoṇato hoti.

१६९. आणि कोणती व्यक्ती खालून आलेली आणि खालीच झुकणारी (अवनत-अवनत) असते? ... अशा प्रकारे ती व्यक्ती खालून आलेली आणि खालीच झुकणारी असते.

Kathañca puggalo oṇatuṇṇato hoti…pe… evaṃ puggalo oṇatuṇṇato hoti.

आणि कोणती व्यक्ती खालून आलेली आणि वर झुकणारी (अवनत-उन्नत) असते? ... अशा प्रकारे ती व्यक्ती खालून आलेली आणि वर झुकणारी असते.

Kathañca puggalo uṇṇatoṇato hoti…pe… evaṃ puggalo uṇṇatoṇato hoti.

आणि कोणती व्यक्ती वरून आलेली आणि खाली झुकणारी (उन्नत-अवनत) असते? ... अशा प्रकारे ती व्यक्ती वरून आलेली आणि खाली झुकणारी असते.

Kathañca puggalo uṇṇatuṇṇato hoti…pe… evaṃ puggalo uṇṇatuṇṇato hoti.

आणि कोणती व्यक्ती वरून आलेली आणि वरच झुकणारी (उन्नत-उन्नत) असते? ... अशा प्रकारे ती व्यक्ती वरून आलेली आणि वरच झुकणारी असते.

170. Tattha [Pg.161] katame cattāro rukkhūpamā puggalā? Cattāro rukkhā – pheggu sāraparivāro, sāro phegguparivāro, pheggu phegguparivāro, sāro sāraparivāro. Evamevaṃ cattārome rukkhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ. Katame cattāro? Pheggu sāraparivāro, sāro phegguparivāro, pheggu phegguparivāro, sāro sāraparivāro.

१७०. त्या (मातृका) पाठात वृक्षांसारखे असणारे चार प्रकारचे लोक कोणते आहेत? चार प्रकारचे वृक्ष असतात – स्वतः असार असून सारवान वृक्षांनी वेढलेला वृक्ष, स्वतः सारवान असून असार वृक्षांनी वेढलेला वृक्ष, स्वतः असार असून असार वृक्षांनीच वेढलेला वृक्ष, आणि स्वतः सारवान असून सारवान वृक्षांनीच वेढलेला वृक्ष. याचप्रमाणे, वृक्षांसारखे असणारे हे चार प्रकारचे लोक या जगात विद्यमान आहेत. ते चार कोणते? स्वतः असार असून सारवान लोकांनी वेढलेली व्यक्ती, स्वतः सारवान असून असार लोकांनी वेढलेली व्यक्ती, स्वतः असार असून असार लोकांनीच वेढलेली व्यक्ती, आणि स्वतः सारवान असून सारवान लोकांनीच वेढलेली व्यक्ती.

Kathañca puggalo pheggu hoti sāraparivāro? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo, parisā ca khvassa hoti sīlavatī kalyāṇadhammā. Evaṃ puggalo pheggu hoti sāraparivāro. Seyyathāpi so rukkho pheggu sāraparivāro, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि कोणती व्यक्ती स्वतः असार असून गाभ्याने वेढलेली असते? येथे या जगात एखादी व्यक्ती दुःशील आणि पापी स्वभावाची असते, परंतु तिची परिषद मात्र शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाची असते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती स्वतः असार असून गाभ्याने वेढलेली असते. ज्याप्रमाणे एखादा वृक्ष स्वतः असार असून गाभ्याने वेढलेला असतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी।

Kathañca puggalo sāro hoti phegguparivāro? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo, parisā ca khvassa hoti dussīlā pāpadhammā. Evaṃ puggalo sāro hoti phegguparivāro. Seyyathāpi so rukkho sāro phegguparivāro, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि कोणती व्यक्ती स्वतः गाभा असून असाराने वेढलेली असते? येथे या जगात एखादी व्यक्ती शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाची असते, परंतु तिची परिषद मात्र दुःशील आणि पापी स्वभावाची असते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती स्वतः गाभा असून असाराने वेढलेली असते. ज्याप्रमाणे एखादा वृक्ष स्वतः गाभा असून असाराने वेढलेला असतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी।

Kathañca puggalo pheggu hoti phegguparivāro? Idhekacco puggalo dussīlo hoti pāpadhammo, parisāpissa hoti dussīlā pāpadhammā. Evaṃ puggalo pheggu hoti phegguparivāro. Seyyathāpi so rukkho pheggu phegguparivāro, tathūpamo ayaṃ puggalo.

आणि कोणती व्यक्ती स्वतः असार असून असारानेच वेढलेली असते? येथे या जगात एखादी व्यक्ती दुःशील आणि पापी स्वभावाची असते, आणि तिची परिषदही दुःशील आणि पापी स्वभावाची असते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती स्वतः असार असून असारानेच वेढलेली असते. ज्याप्रमाणे एखादा वृक्ष स्वतः असार असून असारानेच वेढलेला असतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी।

Kathañca puggalo sāro hoti sāraparivāro? Idhekacco puggalo sīlavā hoti kalyāṇadhammo, parisāpissa hoti sīlavatī kalyāṇadhammā. Evaṃ puggalo sāro hoti sāraparivāro. Seyyathāpi so rukkho sāro sāraparivāro, tathūpamo ayaṃ puggalo. Ime cattāro rukkhūpamā puggalā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

आणि कोणती व्यक्ती स्वतः गाभा असून गाभ्यानेच वेढलेली असते? येथे या जगात एखादी व्यक्ती शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाची असते, आणि तिची परिषदही शीलवान आणि कल्याणकारी स्वभावाची असते. अशा प्रकारे ती व्यक्ती स्वतः गाभा असून गाभ्यानेच वेढलेली असते. ज्याप्रमाणे एखादा वृक्ष स्वतः गाभा असून गाभ्यानेच वेढलेला असतो, त्याचप्रमाणे ही व्यक्ती समजावी। हे चार वृक्षांसारखे असणारे लोक जगात अस्तित्वात आहेत।

171. Katamo ca puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno? Idhekacco puggalo ārohaṃ vā passitvā pariṇāhaṃ vā passitvā saṇṭhānaṃ vā passitvā pāripūriṃ vā passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati puggalo rūpappamāṇo rūpappasanno.

१७१. आणि कोणती व्यक्ती रूपाला प्रमाण मानणारी आणि रूपावर प्रसन्न होणारी असते? येथे या जगात एखादी व्यक्ती उंची पाहून, किंवा शरीराचा घेर पाहून, किंवा शरीराचा आकार पाहून, किंवा लक्षणांची परिपूर्णता पाहून, त्यावरून प्रमाण ठरवून प्रसन्नता निर्माण करते। या व्यक्तीला रूपाला प्रमाण मानणारी आणि रूपावर प्रसन्न होणारी व्यक्ती असे म्हटले जाते।

Katamo [Pg.162] ca puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno? Idhekacco puggalo paravaṇṇanāya parathomanāya parapasaṃsanāya paravaṇṇahārikāya tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati puggalo ghosappamāṇo ghosappasanno.

आणि कोणती व्यक्ती घोषाला प्रमाण मानणारी आणि घोषावर प्रसन्न होणारी असते? येथे या जगात एखादी व्यक्ती इतरांनी केलेल्या स्तुतीने, इतरांनी केलेल्या गौरवाने, इतरांनी केलेल्या प्रशंसेने किंवा इतरांनी गायलेल्या गुणांनी प्रभावित होऊन, त्यावरून प्रमाण ठरवून प्रसन्नता निर्माण करते। या व्यक्तीला घोषाला प्रमाण मानणारी आणि घोषावर प्रसन्न होणारी व्यक्ती असे म्हटले जाते।

172. Katamo ca puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno? Idhekacco puggalo cīvaralūkhaṃ vā passitvā pattalūkhaṃ vā passitvā senāsanalūkhaṃ vā passitvā vividhaṃ vā dukkarakārikaṃ passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati puggalo lūkhappamāṇo lūkhappasanno.

१७२. आणि कोणती व्यक्ती साधेपणाला प्रमाण मानणारी आणि साधेपणावर प्रसन्न होणारी असते? येथे या जगात एखादी व्यक्ती साधे चीवर पाहून, किंवा साधे भिक्षापात्र पाहून, किंवा साधे शयनासन पाहून, किंवा विविध प्रकारची दुष्कर कर्मे पाहून, त्यावरून प्रमाण ठरवून प्रसन्नता निर्माण करते। या व्यक्तीला साधेपणाला प्रमाण मानणारी आणि साधेपणावर प्रसन्न होणारी व्यक्ती असे म्हटले जाते।

Katamo ca puggalo dhammappamāṇo dhammappasanno? Idhekacco puggalo sīlaṃ vā passitvā samādhiṃ vā passitvā paññaṃ vā passitvā tattha pamāṇaṃ gahetvā pasādaṃ janeti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammappamāṇo dhammappasanno.

आणि कोणती व्यक्ती धर्माला प्रमाण मानणारी आणि धर्मावर प्रसन्न होणारी असते? येथे या जगात एखादी व्यक्ती शील पाहून, किंवा समाधी पाहून, किंवा प्रज्ञा पाहून, त्यावरून प्रमाण ठरवून प्रसन्नता निर्माण करते। या व्यक्तीला धर्माला प्रमाण मानणारी आणि धर्मावर प्रसन्न होणारी व्यक्ती असे म्हटले जाते।

173. Kathañca puggalo attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya? Idhekacco puggalo attanā sīlasampanno hoti, no paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā samādhisampanno hoti, no paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā paññāsampanno hoti, no paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā vimuttisampanno hoti, no paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, no paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Evaṃ puggalo attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya.

१७३. आणि कोणती व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठी प्रवृत्त असते, पण दुसऱ्याच्या हितासाठी नाही? येथे या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः शीलसंपन्न असते, परंतु दुसऱ्याला शीलसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः समाधिसंपन्न असते, परंतु दुसऱ्याला समाधिसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः प्रज्ञासंपन्न असते, परंतु दुसऱ्याला प्रज्ञासंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः विमुक्तिसंपन्न असते, परंतु दुसऱ्याला विमुक्तिसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतः विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपन्न असते, परंतु दुसऱ्याला विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करत नाही। अशा प्रकारे ती व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठी प्रवृत्त असते, पण दुसऱ्याच्या हितासाठी नाही।

Kathañca puggalo parahitāya paṭipanno hoti no attahitāya? Idhekacco puggalo attanā na sīlasampanno hoti, paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā na samādhisampanno hoti, paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā na paññāsampanno hoti, paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā na vimuttisampanno hoti, paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā na vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Evaṃ puggalo parahitāya paṭipanno hoti no attahitāya.

आणि कोणती व्यक्ती दुसऱ्याच्या हितासाठी प्रवृत्त असते, पण स्वतःच्या हितासाठी नाही? येथे या जगात एखादी व्यक्ती स्वतः शीलसंपन्न नसते, परंतु दुसऱ्याला शीलसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करते; स्वतः समाधिसंपन्न नसते, परंतु दुसऱ्याला समाधिसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करते; स्वतः प्रज्ञासंपन्न नसते, परंतु दुसऱ्याला प्रज्ञासंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करते; स्वतः विमुक्तिसंपन्न नसते, परंतु दुसऱ्याला विमुक्तिसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करते; स्वतः विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपन्न नसते, परंतु दुसऱ्याला विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करते। अशा प्रकारे ती व्यक्ती दुसऱ्याच्या हितासाठी प्रवृत्त असते, पण स्वतःच्या हितासाठी नाही।

Kathañca [Pg.163] puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca? Idhekacco puggalo attanā ca sīlasampanno hoti, parañca sīlasampadāya samādapeti; attanā ca samādhisampanno hoti, parañca samādhisampadāya samādapeti; attanā ca paññāsampanno hoti, parañca paññāsampadāya samādapeti; attanā ca vimuttisampanno hoti, parañca vimuttisampadāya samādapeti; attanā ca vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, parañca vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Evaṃ puggalo attahitāya ceva paṭipanno hoti parahitāya ca.

आणि कोणती व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठी आणि दुसऱ्याच्या हितासाठीही प्रवृत्त असते? येथे या जगात एखादी व्यक्ती स्वतःही शीलसंपन्न असते आणि दुसऱ्यालाही शीलसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करते; स्वतःही समाधिसंपन्न असते आणि दुसऱ्यालाही समाधिसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करते; स्वतःही प्रज्ञासंपन्न असते आणि दुसऱ्यालाही प्रज्ञासंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करते; स्वतःही विमुक्तिसंपन्न असते आणि दुसऱ्यालाही विमुक्तिसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करते; स्वतःही विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपन्न असते आणि दुसऱ्यालाही विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करते। अशा प्रकारे ती व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठी आणि दुसऱ्याच्या हितासाठीही प्रवृत्त असते।

Kathañca puggalo neva attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya? Idhekacco puggalo attanā na sīlasampanno hoti, no paraṃ sīlasampadāya samādapeti; attanā na samādhisampanno hoti, no paraṃ samādhisampadāya samādapeti; attanā na paññāsampanno hoti, no paraṃ paññāsampadāya samādapeti; attanā na vimuttisampanno hoti, no paraṃ vimuttisampadāya samādapeti; attanā na vimuttiñāṇadassanasampanno hoti, no paraṃ vimuttiñāṇadassanasampadāya samādapeti. Evaṃ puggalo neva attahitāya paṭipanno hoti no parahitāya.

आणि कोणती व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठीही प्रवृत्त नसते आणि दुसऱ्याच्या हितासाठीही नाही? येथे या जगात एखादी व्यक्ती स्वतःही शीलसंपन्न नसते आणि दुसऱ्यालाही शीलसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतःही समाधिसंपन्न नसते आणि दुसऱ्यालाही समाधिसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतःही प्रज्ञासंपन्न नसते आणि दुसऱ्यालाही प्रज्ञासंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतःही विमुक्तिसंपन्न नसते आणि दुसऱ्यालाही विमुक्तिसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करत नाही; स्वतःही विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपन्न नसते आणि दुसऱ्यालाही विमुक्तिज्ञानदर्शनसंपन्नतेसाठी प्रवृत्त करत नाही। अशा प्रकारे ती व्यक्ती स्वतःच्या हितासाठीही प्रवृत्त नसते आणि दुसऱ्याच्या हितासाठीही नाही।

174. Kathañca puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto? Idhekacco puggalo acelako hoti muttācāro hatthāpalekhano, naehibhaddantiko natiṭṭhabhaddantiko nābhihaṭaṃ na uddissakataṃ na nimantanaṃ sādiyati, so na kumbhimukhā paṭiggaṇhāti na kaḷopimukhā paṭiggaṇhāti, na eḷakamantaraṃ na daṇḍamantaraṃ na musalamantaraṃ na dvinnaṃ bhuñjamānānaṃ na gabbhiniyā na pāyamānāya na purisantaragatāya, na saṅkittīsu na yattha sā upaṭṭhito hoti na yattha makkhikā saṇḍasaṇḍacārinī, na macchaṃ na maṃsaṃ na suraṃ na merayaṃ na thusodakaṃ pivati. So ekāgāriko vā hoti ekālopiko, dvāgāriko vā hoti dvālopiko…pe… sattāgāriko vā hoti sattālopiko; ekissāpi dattiyā yāpeti, dvīhipi dattīhi yāpeti…pe… sattahipi dattīhi yāpeti; ekāhikampi āhāraṃ āhāreti, dvīhikampi āhāraṃ āhāreti…pe… sattāhikampi āhāraṃ āhāreti. Iti evarūpaṃ [Pg.164] aḍḍhamāsikampi pariyāyabhattabhojanānuyogamanuyutto viharati. So sākabhakkho vā hoti sāmākabhakkho vā hoti nīvārabhakkho vā hoti daddulabhakkho vā hoti haṭabhakkho vā hoti kaṇabhakkho vā hoti ācāmabhakkho vā hoti piññākabhakkho vā hoti tiṇabhakkho vā hoti gomayabhakkho vā hoti, vanamūlaphalāhāro yāpeti pavattaphalabhojī. So sāṇānipi dhāreti masāṇānipi dhāreti chavadussānipi dhāreti paṃsukūlānipi dhāreti tirīṭānipi dhāreti ajinampi dhāreti ajinakkhipampi dhāreti kusacīrampi dhāreti vākacīrampi dhāreti phalakacīrampi dhāreti kesakambalampi dhāreti vāḷakambalampi dhāreti ulūkapakkhampi dhāreti, kesamassulocakopi hoti kesamassulocanānuyogamanuyutto, ubbhaṭṭhakopi hoti āsanapaṭikkhitto, ukkuṭikopi hoti ukkuṭikappadhānamanuyutto, kaṇṭakāpassayikopi hoti kaṇṭakāpassaye seyyaṃ kappeti, sāyatatiyakampi udakorohanānuyogamanuyutto viharati. Iti evarūpaṃ anekavihitaṃ kāyassa ātāpanaparitāpanānuyogamanuyutto viharati. Evaṃ puggalo attantapo hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto.

१७४. आणि एखादी व्यक्ती स्वतःलाच ताप देणारी (कष्ट देणारी) आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारी कशी होते? या जगात एखादी व्यक्ती वस्त्रहीन (नग्न) राहते, आचारांचे बंधन पाळत नाही (मुक्त आचारी असते), जेवणानंतर हात चाटणारी असते; ती 'या, भंते!' असे म्हटल्यावर येत नाही, 'थांबा, भंते!' असे म्हटल्यावर थांबत नाही. ती स्वतःहून आणलेले अन्न स्वीकारत नाही, स्वतःसाठी उद्देशून बनवलेले अन्न स्वीकारत नाही, आमंत्रण स्वीकारत नाही. ती भांड्यातून (घड्यातून) काढून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, टोपलीतून काढून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, उंबरठ्याच्या पलीकडून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, काठीच्या मधून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, मुसळाच्या मधून दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, दोन जण जेवत असताना (त्यांच्यातील एकाने उठून दिलेले) अन्न स्वीकारत नाही, गरोदर स्त्रीने दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, मूल पाजणाऱ्या स्त्रीने दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, पुरुषाच्या जवळ बसलेल्या स्त्रीने दिलेले अन्न स्वीकारत नाही, दुष्काळाच्या वेळी वाटले जाणारे अन्न स्वीकारत नाही, जेथे कुत्रा उभा असेल तेथील अन्न स्वीकारत नाही, जेथे माश्या घोंघावत असतील तेथील अन्न स्वीकारत नाही. ती मासे खात नाही, मांस खात नाही, सुरा (मद्य) पीत नाही, मेरय (दारू) पीत नाही, कोंड्याचे पाणी (तुषोदक) पीत नाही. ती व्यक्ती एकाच घरातून भिक्षा घेणारी आणि एकच घास खाणारी असते, किंवा दोन घरांतून भिक्षा घेणारी आणि दोनच घास खाणारी असते... याप्रमाणे सात घरांतून भिक्षा घेणारी आणि सातच घास खाणारी असते; ती एकाच पात्रातील अन्नावर जगते, दोन पात्रांतील अन्नावर जगते... सात पात्रांतील अन्नावर जगते; ती एक दिवसाआड अन्न ग्रहण करते, दोन दिवसाआड अन्न ग्रहण करते... सात दिवसाआड अन्न ग्रहण करते. अशा प्रकारे, ती पंधरवड्यातून एकदाच अन्न ग्रहण करण्याच्या नियमाचे पालन करत राहते. ती केवळ पालेभाज्या खाणारी असते, किंवा सावा (शामाक) तांदूळ खाणारी असते, या रानटी भात (नीवार) खाणारी असते, किंवा चामड्याचे तुकडे खाणारी असते, किंवा शेवाळ खाणारी असते, किंवा कणी (तांदळाचे तुकडे) खाणारी असते, किंवा भाताची पेज खाणारी असते, किंवा पेंड खाणारी असते, किंवा गवत खाणारी असते, किंवा शेण खाणारी असते; ती वनातील कंदमुळे आणि फळांवर जगते, केवळ स्वतःहून गळून पडलेली फळेच खाते. ती तागाचे कपडे परिधान करते, ताग आणि कापूस मिश्रित कपडे परिधान करते, प्रेताची वस्त्रे (स्मशानातील वस्त्रे) परिधान करते, पांसुकूल (कचऱ्यातून गोळा केलेले कापड) परिधान करते, झाडाच्या सालीचे कपडे परिधान करते, काळवीटाचे चामडे परिधान करते, काळवीटाच्या चामड्याचे तुकडे जोडून केलेले वस्त्र परिधान करते, कुशा गवताचे वस्त्र परिधान करते, वल्कले (झाडाच्या धाग्यांचे वस्त्र) परिधान करते, लाकडाच्या फळ्यांचे वस्त्र परिधान करते, मानवी केसांची घोंगडी परिधान करते, घोड्याच्या केसांची घोंगडी परिधान करते, घुबडाच्या पंखांचे वस्त्र परिधान करते; ती डोक्याचे केसं आणि दाढी उपटून काढणारी असते, केस आणि दाढी उपटून काढण्याच्या अभ्यासात मग्न असते; ती आसन नाकारून सतत उभी राहणारी असते; ती उकिडवे बसणारी असते, उकिडवे बसण्याच्या तपश्चर्येत मग्न असते; ती काट्यांच्या अंथरुणावर झोपते, काट्यांच्या अंथरुणाचाच वापर करते; ती संध्याकाळसह दिवसातून तीन वेळा पाण्यात डुबकी मारण्याच्या (स्नान करण्याच्या) अभ्यासात मग्न राहते. अशा प्रकारे, ती शरीराला अनेक प्रकारच्या तापाने आणि क्लेशाने तप्त करण्याच्या अभ्यासात मग्न राहते. अशा प्रकारे, ती व्यक्ती स्वतःलाच ताप देणारी आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारी होते.

175. Kathañca puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idhekacco puggalo orabbhiko hoti sūkariko sākuṇiko māgaviko luddo macchaghātako coro coraghātako goghātako bandhanāgāriko, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā. Evaṃ puggalo parantapo hoti paraparitāpanānuyogamanuyutto.

१७५. आणि एखादी व्यक्ती दुसऱ्यांना ताप देणारी (दुसऱ्यांचे छळ करणारी) आणि दुसऱ्यांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारी कशी होते? या जगात एखादी व्यक्ती मेंढपाळ (मेंढ्या मारणारा), डुकरे मारणारा, पक्षी मारणारा, शिकारी, पारधी, मासे मारणारा (कोळी), चोर, जल्लाद (फाशी देणारा), खाटीक (गायी मारणारा), तुरुंगाचा रक्षक किंवा इतर कोणतेही क्रूर कृत्य करणारी असते. अशा प्रकारे, ती व्यक्ती दुसऱ्यांना ताप देणारी आणि दुसऱ्यांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारी होते.

176. Kathañca puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto? Idhekacco puggalo rājā vā hoti khattiyo muddhāvasitto brāhmaṇo vā mahāsālo. So puratthimena narassa navaṃ sandhāgāraṃ kārāpetvā kesamassuṃ ohāretvā kharājinaṃ nivāsetvā sappitelena kāyaṃ abbhañjitvā [Pg.165] migavisāṇena piṭṭhiṃ kaṇḍuvamāno sandhāgāraṃ pavisati saddhiṃ mahesiyā brāhmaṇena ca purohitena. So tattha anantarahitāya bhūmiyā haritupalittāya seyyaṃ kappeti. Ekissā gāviyā sarūpavacchāya yaṃ ekasmiṃ thane khīraṃ hoti tena rājā yāpeti, yaṃ dutiyasmiṃ thane khīraṃ hoti tena mahesī yāpeti, yaṃ tatiyasmiṃ thane khīraṃ hoti tena brāhmaṇo purohito yāpeti, yaṃ catutthasmiṃ thane khīraṃ hoti tena aggiṃ juhati, avasesena vacchako yāpeti. So evamāha – ‘‘ettakā usabhā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatarā haññantu yaññatthāya, ettakā vacchatariyo haññantu yaññatthāya, ettakā ajā haññantu yaññatthāya, ettakā urabbhā haññantu yaññatthāya, (ettakā assā haññantu yaññatthāya) ettakā rukkhā chijjantu yūpatthāya, ettakā dabbhā lūyantu barihisatthāyā’’ti. Yepissa te honti dāsāti vā pessāti vā kammakarāti vā, tepi daṇḍatajjitā bhayatajjitā assumukhā rudamānā parikammāni karonti. Evaṃ puggalo attantapo ca hoti attaparitāpanānuyogamanuyutto, parantapo ca paraparitāpanānuyogamanuyutto.

१७६. आणि एखादी व्यक्ती स्वतःलाही ताप देणारी व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारी, आणि दुसऱ्यांनाही ताप देणारी व दुसऱ्यांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारी कशी होते? या जगात एखादी व्यक्ती क्षत्रिय कुळातील राज्याभिषेक झालेला राजा असते किंवा श्रीमंत (महाशाल) ब्राह्मण असते. तो नगराच्या पूर्व दिशेला एक नवीन यज्ञशाळा (यज्ञमंडप) बांधतो, आपले केस आणि दाढी कापतो, खडबडीत चामड्याचे वस्त्र परिधान करतो, शरीराला तूप आणि तेलाने माखतो, हरणाच्या शिंगाने पाठीची खाज खाजवत आपल्या मुख्य राणीसह आणि पुरोहित ब्राह्मणासह यज्ञशाळेत प्रवेश करतो. तो तेथे कोणत्याही अंथरुणाशिवाय, शेणाने सारवलेल्या जमिनीवर झोपतो. समान रंगाचे वासरू असलेल्या एका गायीच्या पहिल्या सडातील दुधावर राजा जगतो, दुसऱ्या सडातील दुधावर राणी जगते, तिसऱ्या सडातील दुधावर पुरोहित ब्राह्मण जगतो, चौथ्या सडातील दुधाने अग्नीमध्ये आहुती दिली जाते आणि उरलेल्या दुधावर वासरू जगते. तो असा आदेश देतो – 'यज्ञासाठी इतके बैल मारले जावेत, यज्ञासाठी इतकी वासरे मारली जावीत, यज्ञासाठी इतक्या कालवडी मारल्या जाव्यात, यज्ञासाठी इतके बोकड मारले जावेत, यज्ञासाठी इतके मेंढे मारले जावेत, यज्ञासाठी इतके घोडे मारले जावेत, यज्ञस्तंभासाठी (यूप) इतकी झाडे तोडली जावीत आणि यज्ञवेदीच्या आच्छादनासाठी इतके कुशा गवत कापले जावे.' त्याचे जे दास, सेवक किंवा मजूर असतात, तेसुद्धा दंडाच्या आणि भयाने घाबरून, डोळ्यात अश्रू आणून, रडत-रडत यज्ञाची कामे करतात. अशा प्रकारे, ती व्यक्ती स्वतःलाही ताप देणारी व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारी, आणि दुसऱ्यांनाही ताप देणारी व दुसऱ्यांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न असणारी होते.

177. Kathañca puggalo neva attantapo ca hoti na attaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto? So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati.

१७७. आणि एखादी व्यक्ती स्वतःलाही ताप न देणारी व स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसणारी, आणि दुसऱ्यांनाही ताप न देणारी व दुसऱ्यांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसणारी कशी होते? ती व्यक्ती स्वतःला क्लेश न देणारी, दुसऱ्यांना क्लेश न देणारी, याच जन्मात तृष्णारहित झालेली, शांत झालेली, शीतल झालेली, सुखाचा अनुभव घेणारी आणि श्रेष्ठ (ब्रह्मभूत) आत्म्याने युक्त होऊन विहरते.

Idha tathāgato loke uppajjati arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā. So imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti. So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ, kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāseti. Taṃ dhammaṃ suṇāti gahapati vā gahapatiputto vā aññatarasmiṃ vā kule paccājāto[Pg.166]. So taṃ dhammaṃ sutvā tathāgate saddhaṃ paṭilabhati. So tena saddhāpaṭilābhena samannāgato iti paṭisañcikkhati – ‘‘sambādho gharāvāso rajāpatho, abbhokāso pabbajjā. Nayidaṃ sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā ekantaparipuṇṇaṃ ekantaparisuddhaṃ saṅkhalikhitaṃ brahmacariyaṃ carituṃ. Yaṃnūnāhaṃ kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajeyya’’nti! So aparena samayena appaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya mahantaṃ vā bhogakkhandhaṃ pahāya appaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya mahantaṃ vā ñātiparivaṭṭaṃ pahāya kesamassuṃ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṃ pabbajati.

इथे (या जगात) तथागत उत्पन्न होतात, जे अर्हत, सम्यक्संबुद्ध, विद्याचरणसंपन्न, सुगत, लोकविदू, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथी, देव आणि मनुष्यांचे शास्ता, बुद्ध आणि भगवान आहेत. ते देव, मार आणि ब्रह्मा यांच्यासह या लोकाला, श्रमण-ब्राह्मण, राजे आणि मनुष्यांसह या प्रजेला स्वतःच्या अभिज्ञेने (विशिष्ट ज्ञानाने) जाणून, प्रत्यक्ष करून (साक्षात्कृत करून) उपदेशितात. ते आदि-कल्याण (सुरुवातीला कल्याणकारी), मध्य-कल्याण (मधात कल्याणकारी), आणि परियोसान-कल्याण (शेवटी कल्याणकारी), अर्थयुक्त आणि व्यंजनयुक्त अशा धम्माचा उपदेश करतात; आणि संपूर्ण परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे प्रकाशन करतात. तो धम्म एखादा गृहपती किंवा गृहपतीचा पुत्र किंवा इतर कोणत्याही कुळात जन्मलेला मनुष्य ऐकतो. तो तो धम्म ऐकून तथागतांवर श्रद्धा प्राप्त करतो. तो त्या श्रद्धेच्या प्राप्तीने युक्त होऊन असा विचार करतो – 'गृहस्थाश्रम (घरात राहणे) हा संकुचित आणि धुळीचा (विकारांचा) मार्ग आहे, तर प्रव्रज्या ही मोकळ्या आकाशासारखी आहे. घरात राहून अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध आणि शंखासारखे स्वच्छ अशा या ब्रह्मचर्याचे आचरण करणे सोपे नाही. मग मी आपले केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रजित का होऊ नये!' तो काही काळानंतर अल्प किंवा विपुल संपत्तीचा त्याग करून, अल्प किंवा मोठ्या नातेवाईकांच्या समूहाचा त्याग करून, केस आणि दाढी कापून, काषाय वस्त्रे परिधान करून, घरातून बेघर होऊन प्रव्रज्या ग्रहण करतो (प्रव्रजित होतो).

178. So evaṃ pabbajito samāno bhikkhūnaṃ sikkhāsājīvasamāpanno pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti nihitadaṇḍo nihitasattho lajjī dayāpanno sabbapāṇabhūtahitānukampī viharati.

१७८. अशा प्रकारे प्रव्रजित झालेला तो भिक्खूंच्या शिक्षा आणि आजीविकेशी (नियम आणि जीवनपद्धतीशी) युक्त होऊन, प्राणातिपाताचा (जीवहिंसेचा) त्याग करून प्राणातिपातापासून अलिप्त राहतो. तो दंड आणि शस्त्रे खाली ठेवून, लज्जाशील (पापाची लाज बाळगणारा), दयाळू आणि सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी अनुकंपा बाळगून विहरतो.

Adinnādānaṃ pahāya adinnādānā paṭivirato hoti dinnādāyī dinnapāṭikaṅkhī, athenena sucibhūtena attanā viharati.

अदिन्नादानाची (चोरीची/न दिलेल्या वस्तू घेण्याची) सवय सोडून तो अदिन्नादानापासून अलिप्त राहतो. तो केवळ दिलेलेच स्वीकारतो, दिलेल्याचीच अपेक्षा करतो आणि चोरी न करता शुद्ध मनाने स्वतः विहरतो.

Abrahmacariyaṃ pahāya brahmacārī hoti ārācārī paṭivirato methunā gāmadhammā.

अब्रह्मचर्याचा त्याग करून तो ब्रह्मचारी होतो. तो (अब्रह्मचर्यापासून) दूर राहणारा आणि ग्रामधर्म असलेल्या मैथुनापासून अलिप्त राहणारा होतो.

Musāvādaṃ pahāya musāvādā paṭivirato hoti saccavādī saccasandho theto paccayiko avisaṃvādako lokassa.

मुसावादाचा (असत्य बोलण्याचा) त्याग करून तो असत्य बोलण्यापासून अलिप्त राहतो. तो सत्यवादी, सत्याशी बांधील असणारा, स्थिर, विश्वासार्ह आणि जगाला न फसवणारा होतो.

Pisuṇaṃ vācaṃ pahāya pisuṇāya vācāya paṭivirato hoti, ito sutvā na amutra akkhātā imesaṃ bhedāya, amutra vā sutvā na imesaṃ akkhātā amūsaṃ bhedāya. Iti bhinnānaṃ vā sandhātā sahitānaṃ vā anuppadātā samaggārāmo samaggarato samagganandī samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

पिसुण वाचेचा (चुगलीचा) त्याग करून तो चुगली करण्यापासून अलिप्त राहतो. इथले ऐकून त्यांच्यात फूट पाडण्यासाठी तिथे सांगत नाही, याउलट तिथले ऐकून यांच्यात फूट पाडण्यासाठी इथे सांगत नाही. अशा प्रकारे तो दुभंगलेल्यांना जोडणारा, एकजूट असलेल्यांना प्रोत्साहन देणारा, एकतेमध्ये रमणारा, एकतेची आवड असणारा, एकतेचा आनंद घेणारा आणि एकोपा निर्माण करणारी वाणी बोलणारा होतो.

Pharusaṃ vācaṃ pahāya pharusāya vācāya paṭivirato hoti. Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti.

परुष वाचेचा (कठोर बोलण्याचा) त्याग करून तो कठोर बोलण्यापासून अलिप्त राहतो. जी वाणी निर्दोष, कानाला सुखद, प्रेमळ, हृदयाला भिडणारी, सुसंस्कृत (नागरी), बहुजनांना प्रिय आणि बहुजनांचे मन रिझवणारी असते, तशा प्रकारची वाणी तो बोलतो.

Samphappalāpaṃ [Pg.167] pahāya samphappalāpā paṭivirato hoti, kālavādī bhūtavādī atthavādī dhammavādī vinayavādī nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsitā kālena sāpadesaṃ pariyantavatiṃ atthasaṃhitaṃ.

सम्पप्पलापाचा (व्यर्थ बडबडीचा) त्याग करून तो व्यर्थ बडबड करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो योग्य वेळी बोलणारा, सत्य बोलणारा, अर्थपूर्ण बोलणारा, धम्म सुसंगत बोलणारा, विनय सुसंगत बोलणारा होतो. तो योग्य वेळी, उदाहरणांसह, मर्यादित आणि हितकारक अशी मनात साठवून ठेवण्याजोगी वाणी बोलतो.

179. So bījagāmabhūtagāmasamārambhā paṭivirato hoti, ekabhattiko hoti rattūparato virato vikālabhojanā, naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato hoti, mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūsanaṭṭhānā paṭivirato hoti, uccāsayanamahāsayanā paṭivirato hoti, jātarūparajatapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti.

१७९. तो बीजसमूह आणि वनस्पतीसमूह नष्ट करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो दिवसातून एकदाच भोजन करणारा (एकभत्तिक), रात्रीच्या भोजनापासून निवृत्त आणि अवेळी भोजन करण्यापासून (विकालभोजनापासून) अलिप्त राहतो. तो नाच, गाणे, वादन आणि तमाशा (करमणुकीचे खेळ) पाहण्यापासून अलिप्त राहतो. तो माळा धारण करणे, सुगंधित द्रव्ये व विलेपन लावणे, आणि शृंगार व विभूषित करण्याच्या साधनांपासून अलिप्त राहतो. तो उच्च आसन आणि महा-आसन (भव्य बिछाने) वापरण्यापासून अलिप्त राहतो. तो सोने आणि चांदी स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो.

Āmakadhaññapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, āmakamaṃsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, itthikumārikāpaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, dāsidāsapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, ajeḷakapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, kukkuṭasūkarapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, hatthigavāssavaḷavapaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, khettavatthupaṭiggahaṇā paṭivirato hoti, dūteyyapahiṇagamanānuyogā paṭivirato hoti, kayavikkayā paṭivirato hoti, tulākūṭakaṃsakūṭamānakūṭā paṭivirato hoti, ukkoṭanavañcananikatisāciyogā paṭivirato hoti, chedanavadhabandhanaviparāmosaālopasahasākārā paṭivirato hoti.

तो कच्चे धान्य स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो कच्चे मांस स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो स्त्रिया आणि कुमारिका स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो दासी आणि दास स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो शेळ्या आणि मेंढ्या स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो कोंबड्या आणि डुकरे स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो हत्ती, गायी, घोडे आणि खेचरे स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो शेत आणि जमीन स्वीकारण्यापासून अलिप्त राहतो. तो दूतगिरी करणे किंवा निरोप पोहोचवण्याचे काम करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो खरेदी-विक्री करण्यापासून अलिप्त राहतो. तो खोट्या तराजूने तोलणे, खोट्या नाण्यांनी फसवणे आणि खोट्या मापाने मोजणे यांपासून अलिप्त राहतो. तो लाच घेणे, फसवणूक करणे, लबाडी करणे आणि कुटिलता यांपासून अलिप्त राहतो. तो अंगच्छेद करणे, वध करणे, बंधनात टाकणे, दरोडा घालणे, लूटमार करणे आणि बळजबरीने हिरावून घेणे यांपासून अलिप्त राहतो.

180. So santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati, seyyathāpi nāma pakkhī sakuṇo yena yeneva ḍeti sapattabhārova ḍeti. Evamevaṃ bhikkhu santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarena kucchiparihārikena piṇḍapātena. So yena yeneva pakkamati samādāyeva pakkamati. So iminā ariyena sīlakkhandhena samannāgato ajjhattaṃ anavajjasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

१८०. तो शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने (भिक्षेने) संतुष्ट असतो. तो जिथे कुठे जातो, तिथे आपले सर्व साहित्य (पात्र-चीवर) सोबत घेऊनच जातो. ज्याप्रमाणे पंख असलेला पक्षी जिथे कुठे उडतो, तिथे केवळ आपल्या पंखांच्या भारासहच उडतो; त्याचप्रमाणे भिक्खू शरीराचे रक्षण करणाऱ्या चीवराने आणि पोटाची भूक भागवणाऱ्या पिंडपाताने संतुष्ट असतो. तो जिथे कुठे जातो, तिथे आपले साहित्य सोबत घेऊनच जातो. या श्रेष्ठ शीलस्कंधाने युक्त असलेला तो आपल्या अंतःकरणात निर्दोष सुखाचा अनुभव घेतो.

181. So cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati; sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena [Pg.168] gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. So iminā ariyena indriyasaṃvarena samannāgato ajjhattaṃ abyāsekasukhaṃ paṭisaṃvedeti.

१८१. तो डोळ्यांनी रूप पाहून त्याच्या बाह्य आकाराचे (निमित्ताचे) ग्रहण करत नाही आणि त्याच्या अवयवांच्या लक्षणांचे (अनुव्यंजनाचे) ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने चक्षुरिंद्रिय असंयत (असुरक्षित) ठेवून विहार केला, तर अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य/दुःख) हे पापकारक अकुशल धम्म त्याच्यावर ताबा मिळवतील. म्हणून तो चक्षुरिंद्रियाच्या संयमासाठी प्रतिपन्न होतो (प्रयत्न करतो), चक्षुरिंद्रियाचे रक्षण करतो आणि चक्षुरिंद्रियाचा संयम साध्य करतो. कानाने शब्द ऐकून... नाकाने गंध घेऊन... जिभेने रस चाखून... शरीराने स्पर्श अनुभवून... मनाने धम्म (मनोविषय) जाणून तो त्याच्या बाह्य आकाराचे ग्रहण करत नाही आणि अवयवांच्या लक्षणांचे ग्रहण करत नाही. कारण जर त्याने मनेंद्रिय असंयत ठेवून विहार केला, तर अभिज्झा आणि दोमनस्स हे पापकारक अकुशल धम्म त्याच्यावर ताबा मिळवतील. म्हणून तो मनेंद्रियाच्या संयमासाठी प्रतिपन्न होतो, मनेंद्रियाचे रक्षण करतो आणि मनेंद्रियाचा संयम साध्य करतो. या श्रेष्ठ इंद्रियसंयमाने युक्त असलेला तो आपल्या अंतःकरणात क्लेशांनी विरहित अशा विशुद्ध सुखाचा अनुभव घेतो.

182. So abhikkante paṭikkante sampajānakārī hoti, ālokite vilokite sampajānakārī hoti, samiñjite pasārite sampajānakārī hoti, saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe sampajānakārī hoti, asite pīte khāyite sāyite sampajānakārī hoti, uccārapassāvakamme sampajānakārī hoti, gate ṭhite nisinne sutte jāgarite bhāsite tuṇhībhāve sampajānakārī hoti.

१८२. तो पुढे जाताना आणि मागे वळताना सजगतेने (संपजन्यपूर्वक) कृती करतो. समोर पाहताना आणि आजूबाजूला पाहताना सजगतेने कृती करतो. अवयव आकुंचन करताना (हात-पाय आखडताना) आणि प्रसरण करताना (हात-पाय पसरताना) सजगतेने कृती करतो. संघात (दुप्पट चीवर), पात्र आणि चीवर धारण करताना सजगतेने कृती करतो. खाताना, पिताना, चघळताना आणि चव घेताना सजगतेने कृती करतो. मलमूत्र विसर्जन करताना सजगतेने कृती करतो. चालताना, उभे राहताना, बसताना, झोपताना, जागृत असताना, बोलताना आणि मौन बाळगताना सजगतेने कृती करतो.

So iminā ca ariyena sīlakkhandhena samannāgato iminā ca ariyena indriyasaṃvarena samannāgato iminā ca ariyena satisampajaññena samannāgato imāya ca ariyāya santuṭṭhiyā samannāgato vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati sabbapāṇabhūtahitānukampī, byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

तो भिक्खू या आर्य शीलस्कंधाने युक्त होऊन, या आर्य इंद्रियसंयमाने युक्त होऊन, या आर्य सती-संपजन्याने (स्मृती व सजगतेने) युक्त होऊन आणि या आर्य संतोषाने युक्त होऊन एकांत शयनासनाचा आश्रय घेतो; जसे की अरण्य, वृक्षमूळ, पर्वत, दरी, गिरीगुहा, स्मशान, वनप्रदेश, उघडे मैदान किंवा पेंढ्याचा ढीग. तो भिक्षाटनाहून परत आल्यावर, भोजनोत्तर मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून, समोर स्मृती प्रस्थापित करून बसतो. तो लोकांमधील अभिज्झेचा (लोभाचा) त्याग करून, लोभरहित चित्ताने विहरतो, अभिज्झेपासून आपले चित्त शुद्ध करतो. व्यापाद-प्रदोषाचा (द्वेषाचा) त्याग करून, द्वेषरहित चित्ताने, सर्व प्राणिमात्रांच्या हिताची व कल्याणाची अनुकंपा बाळगत विहरतो, व्यापादापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. थिन-मिद्धाचा (आळस व सुस्तीचा) त्याग करून, आळसरहित होऊन, आलोकसंज्ञी (प्रकाशाची जाणीव ठेवणारा), स्मृतीवान व सजग होऊन विहरतो, थिन-मिद्धापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. उद्धच्च-कुक्कुच्चाचा (उद्धटपणा व पश्चात्तापाचा) त्याग करून, अस्वस्थता न बाळगता विहरतो, अंतःकरणात शांत चित्त ठेवून, उद्धच्च-कुक्कुच्चापासून आपले चित्त शुद्ध करतो. विचिकित्सेचा (शंकेचा) त्याग करून, शंकामुक्त होऊन, कुशल धर्मांविषयी संशयरहित होऊन विहरतो, विचिकित्सेपासून आपले चित्त शुद्ध करतो.

183. So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ [Pg.169] savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

१८३. तो या पाच नीवरणांचा त्याग करून, चित्ताला मलिन करणाऱ्या आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणाऱ्या या नीवरणांना दूर करून, कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, सवितर्क व सविचार, विवेकापासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणाऱ्या पहिल्या ध्यानाचे संपादन करून विहरतो. वितर्क आणि विचारांच्या शमनामुळे, अंतःकरणात प्रसन्नता आणणाऱ्या, चित्ताची एकाग्रता साधणाऱ्या, वितर्करहित, विचाररहित, समाधीपासून उत्पन्न झालेले प्रीती व सुख असणाऱ्या दुसऱ्या ध्यानाचे संपादन करून विहरतो. प्रीतीचाही विराग झाल्यामुळे तो उपेक्षक (तटस्थ) होऊन विहरतो, आणि स्मृतीवान व सजग राहून शरीराने सुखाचा अनुभव घेतो, ज्याविषयी आर्य पुरुष म्हणतात की—'तो उपेक्षक, स्मृतीवान आणि सुखविहारी आहे', अशा तिसऱ्या ध्यानाचे संपादन करून विहरतो. सुखाचा त्याग केल्यामुळे आणि दुःखाचाही त्याग केल्यामुळे, तसेच पूर्वीच सोमनस्य (आनंद) व दोमनस्य (विषाद) नष्ट झाल्यामुळे, जे दुःखही नाही आणि सुखही नाही, अशा उपेक्षा व स्मृतीच्या शुद्धतेने युक्त असणाऱ्या चौथ्या ध्यानाचे संपादन करून विहरतो.

So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte pubbenivāsānussatiñāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati, seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ dvepi jātiyo tissopi jātiyo catassopi jātiyo pañcapi jātiyo dasapi jātiyo vīsampi jātiyo tiṃsampi jātiyo cattālīsampi jātiyo paññāsampi jātiyo jātisatampi jātisahassampi jātisatasahassampi anekepi saṃvaṭṭakappe anekepi vivaṭṭakappe anekepi saṃvaṭṭavivaṭṭakappe – ‘‘amutrāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhapaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto amutra udapādiṃ; tatrāpāsiṃ evaṃnāmo evaṃgotto evaṃvaṇṇo evamāhāro evaṃsukhadukkhapaṭisaṃvedī evamāyupariyanto, so tato cuto idhūpapanno’’ti. Iti sākāraṃ sauddesaṃ anekavihitaṃ pubbenivāsaṃ anussarati.

अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो पूर्वजन्मांच्या स्मृतीच्या ज्ञानासाठी (पुब्बेनिवासानुस्सतिज्ञानासाठी) आपले चित्त वळवतो. तो आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो, जसे की—एक जन्म, दोन जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाच जन्म, दहा जन्म, वीस जन्म, तीस जन्म, चाळीस जन्म, पन्नास जन्म, शंभर जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्तकल्प (विश्वाचा विनाश काळ), अनेक विवर्तकल्प (विश्वाचा उत्पत्ती काळ), अनेक संवर्त-विवर्तकल्प—'त्या अमुक ठिकाणी मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. मी तिथून च्युत होऊन अमुक ठिकाणी जन्माला आलो. तिथेही मी अशा नावाचा, अशा गोत्राचा, अशा वर्णाचा, अशा आहाराचा, अशा सुख-दुःखाचा अनुभव घेणारा आणि एवढ्या आयुष्यमर्यादेचा होतो. तिथून च्युत होऊन मी येथे जन्माला आलो.' अशा प्रकारे तो आकारासहित आणि तपशीलासह आपल्या अनेक प्रकारच्या पूर्वजन्मांचे स्मरण करतो.

184. So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti – ‘‘ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā, vacīduccaritena samannāgatā, manoduccaritena samannāgatā, ariyānaṃ upavādakā, micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā apāyaṃ duggatiṃ vinipātaṃ nirayaṃ upapannā. Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena [Pg.170] samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṃ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā. Te kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapannā’’ti. So iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe, sugate duggate yathākammūpage satte pajānāti.

१८४. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो प्राण्यांच्या च्युती (मृत्यू) व उत्पत्तीच्या (पुनर्जन्माच्या) ज्ञानासाठी (चुतूपपातज्ञानासाठी) आपले चित्त वळवतो. तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडच्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी (दिव्य दृष्टीने) प्राण्यांना च्युत होताना आणि उत्पन्न होताना पाहतो; हीन, प्रणीत (उत्कृष्ट), सुवर्ण (सुंदर), दुर्वर्ण (कुरूप), सुगती प्राप्त झालेले, दुर्गती प्राप्त झालेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतो—'अरेरे! हे प्राणी कायदुश्चरित्राने (शारीरिक गैरवर्तनाने) युक्त होते, वचीदुश्चरित्राने (वाचिक गैरवर्तनाने) युक्त होते, मनोदुश्चरित्राने (मानसिक गैरवर्तनाने) युक्त होते, आर्यांची निंदा करणारे होते, मिथ्यादृष्टी असणारे आणि मिथ्यादृष्टीनुसार कर्म करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर अपाय, दुर्गती, विनिपात आणि नरकात उत्पन्न झाले आहेत. परंतु, हे दुसरे प्राणी कायसुचरित्राने (शारीरिक चांगल्या वर्तनाने) युक्त होते, वचीसुचरित्राने (वाचिक चांगल्या वर्तनाने) युक्त होते, मनोसुचरित्राने (मानसिक चांगल्या वर्तनाने) युक्त होते, आर्यांची निंदा न करणारे होते, सम्यग्दृष्टी असणारे आणि सम्यग्दृष्टीनुसार कर्म करणारे होते. ते शरीराच्या भेदानंतर, मृत्यूनंतर सुगती व स्वर्गलोकात उत्पन्न झाले आहेत.' अशा प्रकारे तो मानवी दृष्टीच्या पलीकडच्या, अत्यंत शुद्ध अशा दिव्य चक्षूंनी प्राण्यांना च्युत होताना आणि उत्पन्न होताना पाहतो; हीन, प्रणीत, सुवर्ण, दुर्वर्ण, सुगती प्राप्त झालेले, दुर्गती प्राप्त झालेले आणि आपापल्या कर्मांनुसार गती मिळवणाऱ्या प्राण्यांना ओळखतो.

185. So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ime āsavā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti. Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānāti. Evaṃ puggalo neva attantapo ca hoti na attaparitāpanānuyogamanuyutto, na parantapo na paraparitāpanānuyogamanuyutto. So anattantapo aparantapo diṭṭheva dhamme nicchāto nibbuto sītībhūto sukhappaṭisaṃvedī brahmabhūtena attanā viharati.

१८५. अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्लेशांपासून मुक्त, मृदू, कर्मक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो आसवांच्या (चित्तमलांच्या) क्षयाच्या ज्ञानासाठी (आसवक्खयज्ञानासाठी) आपले चित्त वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'हा दुःखसमुदय (दुःखाचे कारण) आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'हा दुःखनिरोध (दुःखाचा अंत) आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा (दुःखाच्या अंताचा मार्ग) आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. 'हे आसव आहेत' हे यथार्थपणे जाणतो, 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथार्थपणे जाणतो, 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथार्थपणे जाणतो. अशा प्रकारे जाणणाऱ्या आणि अशा प्रकारे पाहणाऱ्या त्याचे चित्त कामासवापासूनही मुक्त होते, भवासवापासूनही मुक्त होते आणि अविद्यासवापासूनही मुक्त होते. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य पूर्ण झाले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर काहीही कर्तव्य उरलेले नाही' हे तो जाणतो. असा मनुष्य स्वतःलाही पीडा देणारा नसतो आणि स्वतःला क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो, तसेच इतरांनाही पीडा देणारा नसतो आणि इतरांना क्लेश देण्याच्या अभ्यासात मग्न नसतो. तो स्वतःला पीडा न देणारा, इतरांना पीडा न देणारा, याच जन्मात तृष्णारहित, शांत (निवलेला), शीतल झालेला, सुखाचा अनुभव घेणारा आणि ब्रह्मभूत झालेल्या स्वतःच्या चित्ताने विहरतो.

186. Katamo ca puggalo sarāgo? Yassa puggalassa rāgo appahīno, ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sarāgo’’.

१८६. आणि रागयुक्त (आसक्ती असलेला) मनुष्य कोणता? ज्या मनुष्याचा राग (आसक्ती) नष्ट झालेला नाही, त्या मनुष्याला 'रागयुक्त' (सरागो) असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo sadoso? Yassa puggalassa doso appahīno, ayaṃ vuccati puggalo ‘‘sadoso’’.

आणि द्वेषयुक्त व्यक्ती कोणती? ज्या व्यक्तीचा द्वेष नष्ट झालेला नाही, त्या व्यक्तीला 'द्वेषयुक्त' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo samoho? Yassa puggalassa moho appahīno, ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samoho’’.

आणि मोहयुक्त व्यक्ती कोणती? ज्या व्यक्तीचा मोह नष्ट झालेला नाही, त्या व्यक्तीला 'मोहयुक्त' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo samāno? Yassa puggalassa māno appahīno, ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samāno’’.

आणि मानयुक्त (अहंकारी) व्यक्ती कोणती? ज्या व्यक्तीचा मान (अहंकार) नष्ट झालेला नाही, त्या व्यक्तीला 'मानयुक्त' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

187. Kathañca [Pg.171] puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ, na lābhī lokuttaramaggassa vā phalassa vā. Evaṃ puggalo lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya.

१८७. आणि कोणती व्यक्ती स्वतःच्या अंतःकरणात चित्तशमनाची (चित्त एकाग्रतेची) प्राप्ती करणारी असते, परंतु अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनेची प्राप्ती करणारी नसते? येथे एखादी व्यक्ती रूप-सहगत किंवा अरूप-सहगत समापत्तींची प्राप्ती करणारी असते, परंतु लोकोत्तर मार्ग किंवा फलाची प्राप्ती करणारी नसते. अशा प्रकारे, ती व्यक्ती स्वतःच्या अंतःकरणात चित्तशमनाची प्राप्ती करणारी असते, परंतु अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनेची प्राप्ती करणारी नसते.

Kathañca puggalo lābhī hoti adhipaññādhammavipassanāya, na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa? Idhekacco puggalo lābhī hoti lokuttaramaggassa vā phalassa vā, na lābhī rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ. Evaṃ puggalo lābhī hoti adhipaññādhammavipassanāya, na lābhī ajjhattaṃ cetosamathassa.

आणि कोणती व्यक्ती अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनेची प्राप्ती करणारी असते, परंतु स्वतःच्या अंतःकरणात चित्तशमनाची प्राप्ती करणारी नसते? येथे एखादी व्यक्ती लोकोत्तर मार्ग किंवा फलाची प्राप्ती करणारी असते, परंतु रूप-सहगत किंवा अरूप-सहगत समापत्तींची प्राप्ती करणारी नसते. अशा प्रकारे, ती व्यक्ती अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनेची प्राप्ती करणारी असते, परंतु स्वतःच्या अंतःकरणात चित्तशमनाची प्राप्ती करणारी नसते.

Kathañca puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya? Idhekacco puggalo lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ, lābhī lokuttaramaggassa vā phalassa vā. Evaṃ puggalo lābhī ceva hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, lābhī ca adhipaññādhammavipassanāya.

आणि कोणती व्यक्ती स्वतःच्या अंतःकरणात चित्तशमनाची प्राप्ती करणारी असते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनेचीही प्राप्ती करणारी असते? येथे एखादी व्यक्ती रूप-सहगत किंवा अरूप-सहगत समापत्तींची प्राप्ती करणारी असते आणि लोकोत्तर मार्ग किंवा फलाचीही प्राप्ती करणारी असते. अशा प्रकारे, ती व्यक्ती स्वतःच्या अंतःकरणात चित्तशमनाची प्राप्ती करणारी असते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनेचीही प्राप्ती करणारी असते.

Kathañca puggalo neva lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya? Idhekacco puggalo neva lābhī hoti rūpasahagatānaṃ vā arūpasahagatānaṃ vā samāpattīnaṃ, na lābhī lokuttaramaggassa vā phalassa vā. Evaṃ puggalo neva lābhī hoti ajjhattaṃ cetosamathassa, na lābhī adhipaññādhammavipassanāya.

आणि कोणती व्यक्ती स्वतःच्या अंतःकरणात चित्तशमनाची प्राप्ती करणारी नसते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनेचीही प्राप्ती करणारी नसते? येथे एखादी व्यक्ती रूप-सहगत किंवा अरूप-सहगत समापत्तींची प्राप्ती करणारी नसते आणि लोकोत्तर मार्ग किंवा फलाचीही प्राप्ती करणारी नसते. अशा प्रकारे, ती व्यक्ती स्वतःच्या अंतःकरणात चित्तशमनाची प्राप्ती करणारी नसते आणि अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यनेचीही प्राप्ती करणारी नसते.

188. Katamo ca puggalo anusotagāmī? Idhekacco puggalo kāme ca paṭisevati pāpañca kammaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘anusotagāmī’’.

१८८. आणि प्रवाहाच्या दिशेने वाहून जाणारी (अनुसोतगामी) व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती कामभोगांचे सेवन करते आणि पापकर्म करते. या व्यक्तीला 'प्रवाहाच्या दिशेने वाहून जाणारी (अनुसोतगामी)' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo paṭisotagāmī? Idhekacco puggalo kāme ca na paṭisevati pāpañca kammaṃ na karoti. So sahāpi dukkhena sahāpi domanassena assumukhenapi rudamāno paripuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ carati. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘paṭisotagāmī’’.

आणि प्रवाहाच्या विरुद्ध जाणारी (पटिसोतगामी) व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती कामभोगांचे सेवन करत नाही आणि पापकर्मही करत नाही. ती व्यक्ती दुःखाने आणि डोमनस्याने (मनाच्या अस्वस्थतेने) युक्त असूनही, डोळ्यात अश्रू आणून रडत रडत परिपूर्ण आणि अत्यंत शुद्ध अशा ब्रह्मचर्याचे आचरण करते. या व्यक्तीला 'प्रवाहाच्या विरुद्ध जाणारी (पटिसोतगामी)' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

Katamo [Pg.172] ca puggalo ṭhitatto? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘ṭhitatto’’.

आणि स्थिरचित्त (ठितत्त) व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती पाच खालच्या पातळीवरील (ओरंभागिय) संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ओपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारी) होते, आणि तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करते, त्या लोकातून परत न येण्याच्या स्वभावाची (अनावत्तिधम्म) असते. या व्यक्तीला 'स्थिरचित्त (ठितत्त)' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati puggalo tiṇṇo pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

आणि (संसारसागर) पार करून पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेली, कोरड्या जमिनीवर (निर्वाणावर) उभी असलेली ब्राह्मण व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि प्राप्त करून विहरते. या व्यक्तीला 'पार करून पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेली, कोरड्या जमिनीवर उभी असलेली ब्राह्मण' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

189. Kathañca puggalo appassuto hoti sutena anupapanno? Idhekaccassa puggalassa appakaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa appakassa sutassa na atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ puggalo appassuto hoti sutena anupapanno.

१८९. आणि व्यक्ती अल्पश्रुत (कमी ऐकलेली) आणि श्रुताने (ज्ञानाने) अपूर्ण कशी असते? येथे एखाद्या व्यक्तीचे श्रुत (ऐकणे/ज्ञान) अल्प असते—सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधम्म आणि वेदल्ल. ती व्यक्ती त्या अल्प श्रुताचा अर्थ न समजता आणि धर्म न समजता धर्मानुकूल आचरण (धम्मानुधम्मपटिपन्न) करत नाही. अशा प्रकारे, ती व्यक्ती अल्पश्रुत आणि श्रुताने अपूर्ण असते.

Kathañca puggalo appassuto hoti sutena upapanno? Idhekaccassa puggalassa appakaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa appakassa sutassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ puggalo appassuto hoti sutena upapanno.

आणि व्यक्ती अल्पश्रुत असूनही श्रुताने (ज्ञानाने) संपन्न कशी असते? येथे एखाद्या व्यक्तीचे श्रुत अल्प असते—सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधम्म आणि वेदल्ल. ती व्यक्ती त्या अल्प श्रुताचा अर्थ समजून आणि धर्म समजून धर्मानुकूल आचरण करते. अशा प्रकारे, ती व्यक्ती अल्पश्रुत असूनही श्रुताने संपन्न असते.

Kathañca puggalo bahussuto hoti sutena anupapanno? Idhekaccassa puggalassa bahukaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa bahukassa sutassa na atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ puggalo bahussuto hoti sutena anupapanno.

आणि व्यक्ती बहुश्रुत (खूप ऐकलेली) असूनही श्रुताने (ज्ञानाने) अपूर्ण कशी असते? येथे एखाद्या व्यक्तीचे श्रुत विपुल असते—सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधम्म आणि वेदल्ल. ती व्यक्ती त्या विपुल श्रुताचा अर्थ न समजता आणि धर्म न समजता धर्मानुकूल आचरण करत नाही. अशा प्रकारे, ती व्यक्ती बहुश्रुत असूनही श्रुताने अपूर्ण असते.

Kathañca puggalo bahussuto hoti sutena upapanno? Idhekaccassa puggalassa bahukaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyaṃ veyyākaraṇaṃ gāthaṃ udānaṃ itivuttakaṃ jātakaṃ abbhutadhammaṃ vedallaṃ. So tassa bahukassa sutassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammappaṭipanno hoti. Evaṃ puggalo bahussuto hoti sutena upapanno.

आणि व्यक्ती बहुश्रुत असून श्रुताने (ज्ञानाने) संपन्न कशी असते? येथे एखाद्या व्यक्तीचे श्रुत विपुल असते—सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अद्भुतधम्म आणि वेदल्ल. ती व्यक्ती त्या विपुल श्रुताचा अर्थ समजून आणि धर्म समजून धर्मानुकूल आचरण करते. अशा प्रकारे, ती व्यक्ती बहुश्रुत असून श्रुताने संपन्न असते.

190. Katamo [Pg.173] ca puggalo samaṇamacalo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samaṇamacalo’’.

१९०. आणि अचल श्रमण (समणमचल) व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे स्रोतापन्न (सोतापन्न) होते, जिचा अधःपात न होण्याचा स्वभाव असतो, जी नियत (निश्चित) असते आणि जिचे अंतिम ध्येय संबोधी (ज्ञानप्राप्ती) असते. या व्यक्तीला 'अचल श्रमण (समणमचल)' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo samaṇapadumo? Idhekacco puggalo tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti, sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantaṃ karoti. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samaṇapadumo’’.

आणि पद्म श्रमण (कमळासारखा श्रमण - समणपदुम) व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती तीन संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे सकृदागामी (सकदागामी) होते, जी या जगात केवळ एकदाच येऊन दुःखाचा अंत करते. या व्यक्तीला 'पद्म श्रमण (समणपदुम)' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo samaṇapuṇḍarīko? Idhekacco puggalo pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samaṇapuṇḍarīko’’.

आणि पुंडरीक श्रमण (पांढऱ्या कमळासारखा श्रमण - समणपुंडरीक) व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती पाच खालच्या पातळीवरील संयोजनांच्या पूर्ण क्षयामुळे ओपपातिक होते, आणि तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करते, त्या लोकातून परत न येण्याच्या स्वभावाची असते. या व्यक्तीला 'पुंडरीक श्रमण (समणपुंडरीक)' व्यक्ती असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo samaṇesu samaṇasukhumālo? Idhekacco puggalo āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Ayaṃ vuccati puggalo ‘‘samaṇesu samaṇasukhumālo’’ti.

आणि श्रमणांमध्ये अत्यंत सुकुमार श्रमण (समणसुखुमाल) व्यक्ती कोणती? येथे एखादी व्यक्ती आसवांच्या क्षयामुळे आसवरहित चित्तविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः विशेष ज्ञानाने जाणून, साक्षात करून आणि प्राप्त करून विहरते. या व्यक्तीला 'श्रमणांमध्ये अत्यंत सुकुमार श्रमण' असे म्हटले जाते.

Catukkaniddeso.

चतुष्क निर्देश समाप्त.

5. Pañcakapuggalapaññatti

५. पंचक पुद्गलप्रज्ञप्ति

191. Tatra yvāyaṃ puggalo ārabhati ca vippaṭisārī ca hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘‘āyasmato kho ārambhajā āsavā saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā pavaḍḍhanti. Sādhu vatāyasmā ārambhaje āsave pahāya vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā cittaṃ paññañca bhāvetu. Evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’ti.

१९१. त्या व्यक्तींमध्ये जी व्यक्ती आपत्तीला प्राप्त होते (नियमभंग करते) आणि पश्चात्तापयुक्तही होते, आणि ती त्या चेतोविमुक्तीला व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे तिचे उत्पन्न झालेले ते पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे निरुद्ध होतात; त्या व्यक्तीला असे म्हटले पाहिजे – ‘आयुष्यमानांच्या ठिकाणी आपत्तीमुळे उत्पन्न होणारे आसव विद्यमान आहेत आणि पश्चात्तापामुळे उत्पन्न होणारे आसव वाढत आहेत. खरोखर चांगले होईल जर आयुष्यमान आपत्तीमुळे उत्पन्न होणाऱ्या आसवांचा त्याग करून, पश्चात्तापामुळे उत्पन्न होणाऱ्या आसवांना दूर करून चित्त आणि प्रज्ञेची भावना (विकास) करतील. अशा प्रकारे आयुष्यमान या पाचव्या व्यक्तीशी पूर्णपणे समान होतील.’

Tatra yvāyaṃ puggalo ārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā [Pg.174] akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘‘āyasmato kho ārambhajā āsavā saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā nappavaḍḍhanti. Sādhu vatāyasmā ārambhaje āsave pahāya cittaṃ paññañca bhāvetu. Evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’ti.

त्या व्यक्तींमध्ये जी व्यक्ती आपत्तीला प्राप्त होते पण पश्चात्तापयुक्त होत नाही, आणि ती त्या चेतोविमुक्तीला व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे तिचे उत्पन्न झालेले ते पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे निरुद्ध होतात; त्या व्यक्तीला असे म्हटले पाहिजे – ‘आयुष्यमानांच्या ठिकाणी आपत्तीमुळे उत्पन्न होणारे आसव विद्यमान आहेत, पण पश्चात्तापामुळे उत्पन्न होणारे आसव वाढत नाहीत. खरोखर चांगले होईल जर आयुष्यमान आपत्तीमुळे उत्पन्न होणाऱ्या आसवांचा त्याग करून चित्त आणि प्रज्ञेची भावना (विकास) करतील. अशा प्रकारे आयुष्यमान या पाचव्या व्यक्तीशी पूर्णपणे समान होतील.’

Tatra yvāyaṃ puggalo na ārabhati vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te uppannā pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘‘āyasmato kho ārambhajā āsavā na saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā pavaḍḍhanti. Sādhu vatāyasmā vippaṭisāraje āsave paṭivinodetvā cittaṃ paññañca bhāvetu. Evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’ti.

त्या व्यक्तींमध्ये जी व्यक्ती आपत्तीला प्राप्त होत नाही पण पश्चात्तापयुक्त होते, आणि ती त्या चेतोविमुक्तीला व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे तिचे उत्पन्न झालेले ते पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे निरुद्ध होतात; त्या व्यक्तीला असे म्हटले पाहिजे – ‘आयुष्यमानांच्या ठिकाणी आपत्तीमुळे उत्पन्न होणारे आसव विद्यमान नाहीत, पण पश्चात्तापामुळे उत्पन्न होणारे आसव वाढत आहेत. खरोखर चांगले होईल जर आयुष्यमान पश्चात्तापामुळे उत्पन्न होणाऱ्या आसवांना दूर करून चित्त आणि प्रज्ञेची भावना (विकास) करतील. अशा प्रकारे आयुष्यमान या पाचव्या व्यक्तीशी पूर्णपणे समान होतील.’

Tatra yvāyaṃ puggalo na ārabhati na vippaṭisārī hoti, tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti, yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhanti, so evamassa vacanīyo – ‘‘āyasmato kho ārambhajā āsavā na saṃvijjanti, vippaṭisārajā āsavā nappavaḍḍhanti. Sādhu vatāyasmā cittaṃ paññañca bhāvetu. Evamāyasmā amunā pañcamena puggalena samasamo bhavissatī’’ti. Ime cattāro puggalā amunā pañcamena puggalena evaṃ ovadiyamānā evaṃ anusāsiyamānā anupubbena āsavānaṃ khayaṃ pāpuṇanti.

त्या व्यक्तींमध्ये जी व्यक्ती आपत्तीला प्राप्त होत नाही आणि पश्चात्तापयुक्तही होत नाही, आणि ती त्या चेतोविमुक्तीला व प्रज्ञाविमुक्तीला यथार्थपणे जाणत नाही, जिथे तिचे उत्पन्न झालेले ते पापी, अकुशल धर्म पूर्णपणे निरुद्ध होतात; त्या व्यक्तीला असे म्हटले पाहिजे – ‘आयुष्यमानांच्या ठिकाणी आपत्तीमुळे उत्पन्न होणारे आसव विद्यमान नाहीत आणि पश्चात्तापामुळे उत्पन्न होणारे आसव वाढत नाहीत. खरोखर चांगले होईल जर आयुष्यमान चित्त आणि प्रज्ञेची भावना (विकास) करतील. अशा प्रकारे आयुष्यमान या पाचव्या व्यक्तीशी पूर्णपणे समान होतील.’ या चार व्यक्तींना जेव्हा या पाचव्या व्यक्तीद्वारे (अर्हंताद्वारे) असा उपदेश केला जातो, असे अनुशासित केले जाते, तेव्हा त्या अनुक्रमाने आसवांच्या क्षयाला (नष्ट होण्याला) प्राप्त होतात.

192. Kathañca puggalo datvā avajānāti? Idhekacco puggalo yassa puggalassa deti cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhāraṃ, tassa evaṃ hoti – ‘‘ahaṃ dammi, ayaṃ paṭiggaṇhātī’’ti, tamenaṃ datvā avajānāti. Evaṃ puggalo datvā avajānāti.

१९२. आणि व्यक्ती दान देऊन कशा प्रकारे अवमान करते? इथे एखादी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीला चीवर, पिंडपात, शयनासन आणि आजारपणासाठी आवश्यक औषधोपचार रूपी परिष्कार (दान) देते. तिच्या मनात असा विचार येतो – ‘मी देतो आणि हा स्वीकार करतो.’ ती दान दिल्यानंतर त्याचा अवमान करते. अशा प्रकारे व्यक्ती दान देऊन अवमान करते.

Kathañca puggalo saṃvāsena avajānāti? Idhekacco puggalo yena puggalena saddhiṃ saṃvasati dve vā tīṇi vā vassāni, tamenaṃ saṃvāsena avajānāti. Evaṃ puggalo saṃvāsena avajānāti.

आणि व्यक्ती सहवासामुळे कशा प्रकारे अवमान करते? इथे एखादी व्यक्ती दुसऱ्या व्यक्तीसोबत दोन किंवा तीन वर्षे एकत्र राहते. ती सहवासामुळे त्याचा अवमान करते. अशा प्रकारे व्यक्ती सहवासामुळे अवमान करते.

Kathañca [Pg.175] puggalo ādheyyamukho hoti? Idhekacco puggalo parassa vaṇṇe vā avaṇṇe vā bhāsiyamāne khippaññeva adhimuccitā hoti. Evaṃ puggalo ādheyyamukho hoti.

आणि व्यक्ती सहज विश्वास ठेवणारी कशी होते? इथे एखादी व्यक्ती दुसऱ्याच्या गुणांचे किंवा अवगुणांचे वर्णन केले जात असताना लगेचच त्यावर विश्वास ठेवते. अशा प्रकारे व्यक्ती सहज विश्वास ठेवणारी होते.

Kathañca puggalo lolo hoti? Idhekacco puggalo ittarasaddho hoti ittarabhattī ittarapemo ittarappasādo. Evaṃ puggalo lolo hoti.

आणि व्यक्ती चंचल कशी होते? इथे एखादी व्यक्ती अल्प श्रद्धा असणारी, अल्प भक्ती असणारी, अल्प प्रेम असणारी आणि अल्प प्रसन्नता असणारी असते. अशा प्रकारे व्यक्ती चंचल होते.

Kathañca puggalo mando momūho hoti? Idhekacco puggalo kusalākusale dhamme na jānāti, sāvajjānavajje dhamme na jānāti, hīnappaṇīte dhamme na jānāti, kaṇhasukkasappaṭibhāge dhamme na jānāti. Evaṃ puggalo mando momūho hoti.

आणि व्यक्ती मंद व अत्यंत मूढ कशी होते? इथे एखादी व्यक्ती कुशल आणि अकुशल धर्मांना जाणत नाही, सदोष आणि निर्दोष धर्मांना जाणत नाही, हीन आणि श्रेष्ठ धर्मांना जाणत नाही, कृष्ण आणि शुक्ल अशा विरोधी धर्मांना जाणत नाही. अशा प्रकारे व्यक्ती मंद व अत्यंत मूढ होते.

193. Tattha katame pañca yodhājīvūpamā puggalā? Pañca yodhājīvā – idhekacco yodhājīvo rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ paṭhamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

१९३. त्यामध्ये योद्ध्यासारख्या पाच व्यक्ती कोणत्या? पाच प्रकारचे योद्धे असतात – इथे एखादा योद्धा केवळ धुळीचे वादळ पाहूनच खचून जातो, व्याकुळ होतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धभूमीत उतरण्यास असमर्थ ठरतो. अशा स्वभावाचाही एखादा योद्धा असतो. हा जगात विद्यमान असलेला पहिला योद्धा आहे.

Puna caparaṃ idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ, api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ dutiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

पुन्हा, दुसरा एखादा योद्धा धुळीचे वादळ सहन करतो, परंतु केवळ ध्वजाचे टोक पाहूनच खचून जातो, व्याकुळ होतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धभूमीत उतरण्यास असमर्थ ठरतो. अशा स्वभावाचाही एखादा योद्धा असतो. हा जगात विद्यमान असलेला दुसरा योद्धा आहे.

Puna caparaṃ idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ, api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ tatiyo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

पुन्हा, दुसरा एखादा योद्धा धुळीचे वादळ सहन करतो, ध्वजाचे टोक सहन करतो, परंतु केवळ गर्जना ऐकूनच खचून जातो, व्याकुळ होतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धभूमीत उतरण्यास असमर्थ ठरतो. अशा स्वभावाचाही एखादा योद्धा असतो. हा जगात विद्यमान असलेला तिसरा योद्धा आहे.

Puna caparaṃ idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ, api ca kho sampahāre haññati byāpajjati. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ catuttho yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ.

पुन्हा, दुसरा एखादा योद्धा धुळीचे वादळ सहन करतो, ध्वजाचे टोक सहन करतो, गर्जना सहन करतो, परंतु प्रत्यक्ष युद्धात प्रहाराने घायाळ होतो आणि व्याकुळ होतो. अशा स्वभावाचाही एखादा योद्धा असतो. हा जगात विद्यमान असलेला चौथा योद्धा आहे.

Puna [Pg.176] caparaṃ idhekacco yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ sahati sampahāraṃ. So taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Evarūpopi idhekacco yodhājīvo hoti. Ayaṃ pañcamo yodhājīvo santo saṃvijjamāno lokasmiṃ. Ime pañca yodhājīvā santo saṃvijjamānā lokasmiṃ.

पुन्हा, दुसरा एखादा योद्धा धुळीचे वादळ सहन करतो, ध्वजाचे टोक सहन करतो, गर्जना सहन करतो, युद्धातील प्रहारही सहन करतो. तो त्या युद्धावर विजय मिळवून, युद्ध जिंकलेला असा होऊन, त्या युद्धभूमीच्या अग्रभागावरच राहतो. अशा स्वभावाचाही एखादा योद्धा असतो. हा जगात विद्यमान असलेला पाचवा योद्धा आहे. हे पाच योद्धे जगात विद्यमान आहेत.

194. Evamevaṃ pañcime yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu. Katame pañca? Idhekacco bhikkhu rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa rajaggasmiṃ? Idha bhikkhu suṇāti – ‘‘asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti. So taṃ sutvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa rajaggasmiṃ.

१९४. त्याचप्रमाणे, सैनिकांशी (योद्ध्यांशी) तुलना करता येईल असे हे पाच प्रकारचे पुद्गल (व्यक्ती) भिक्खूंमध्ये आढळतात. कोणते पाच? येथे एखादा भिक्खू केवळ (शत्रूच्या सैन्याची) उडणारी धूळ पाहूनच खचून जातो, हताश होतो, धीर धरू शकत नाही, ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवण्यास असमर्थ ठरतो; आणि आपल्या दुर्बलतेची कबुली देऊन, शिक्षेचा (शील-नियमांचा) त्याग करून गृहस्थाश्रमात परततो. त्याच्यासाठी 'उडणारी धूळ' म्हणजे काय? येथे भिक्खू ऐकतो की, 'अमुक एका गावात किंवा नगरात एखादी स्त्री किंवा तरुणी अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, मनमोहक आणि परम सौंदर्यसंपन्न आहे.' तो ते ऐकूनच खचून जातो, हताश होतो, धीर धरू शकत नाही, ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवण्यास असमर्थ ठरतो; आणि आपल्या दुर्बलतेची कबुली देऊन, शिक्षेचा त्याग करून गृहस्थाश्रमात परततो. हीच त्याच्यासाठी 'उडणारी धूळ' होय.

Seyyathāpi so yodhājīvo rajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ paṭhamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

ज्याप्रमाणे तो सैनिक केवळ उडणारी धूळ पाहूनच खचून जातो, हताश होतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धभूमीत उतरण्यास असमर्थ ठरतो; त्याचप्रमाणे हा पुद्गल (व्यक्ती) समजावा. या जगात असाही एखादा पुद्गल असतो. भिक्खूंमध्ये आढळणारा, सैनिकाशी तुलना करता येईल असा हा पहिला पुद्गल होय.

195. Puna caparaṃ idhekacco bhikkhu sahati rajaggaṃ, api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa dhajaggasmiṃ? Idha bhikkhu na heva kho suṇāti – ‘‘asukasmiṃ nāma gāme vā nigame vā itthī vā kumārī vā abhirūpā dassanīyā pāsādikā paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgatā’’ti, api ca kho sāmaṃ passati itthiṃ vā kumāriṃ vā abhirūpaṃ dassanīyaṃ pāsādikaṃ paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgataṃ. So taṃ disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa dhajaggasmiṃ.

१९५. पुन्हा दुसरे म्हणजे, येथे एखादा भिक्खू उडणारी धूळ तर सहन करतो, परंतु केवळ (शत्रूच्या सैन्याचा) ध्वज पाहूनच खचून जातो, हताश होतो, धीर धरू शकत नाही, ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवण्यास असमर्थ ठरतो; आणि आपल्या दुर्बलतेची कबुली देऊन, शिक्षेचा त्याग करून गृहस्थाश्रमात परततो. त्याच्यासाठी 'ध्वज' म्हणजे काय? येथे भिक्खू असे ऐकत नाही की, 'अमुक एका गावात किंवा नगरात एखादी स्त्री किंवा तरुणी अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, मनमोहक आणि परम सौंदर्यसंपन्न आहे'; परंतु तो स्वतःच एखाद्या अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, मनमोहक आणि परम सौंदर्यसंपन्न स्त्रीला किंवा तरुणीला पाहतो. तो तिला पाहूनच खचून जातो, हताश होतो, धीर धरू शकत नाही, ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवण्यास असमर्थ ठरतो; आणि आपल्या दुर्बलतेची कबुली देऊन, शिक्षेचा त्याग करून गृहस्थाश्रमात परततो. हाच त्याच्यासाठी 'ध्वज' होय.

Seyyathāpi [Pg.177] so yodhājīvo sahati rajaggaṃ, api ca kho dhajaggaññeva disvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ dutiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

ज्याप्रमाणे तो सैनिक उडणारी धूळ तर सहन करतो, परंतु केवळ ध्वज पाहूनच खचून जातो, हताश होतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धभूमीत उतरण्यास असमर्थ ठरतो; त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा. या जगात असाही एखादा पुद्गल असतो. भिक्खूंमध्ये आढळणारा, सैनिकाशी तुलना करता येईल असा हा दुसरा पुद्गल होय.

196. Puna caparaṃ idhekacco bhikkhu sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ, api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Kimassa ussāraṇāya? Idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā ūhasati ullapati ujjagghati uppaṇḍeti. So mātugāmena ūhasiyamāno ullapiyamāno ujjagghiyamāno uppaṇḍiyamāno saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti brahmacariyaṃ sandhāretuṃ, sikkhādubbalyaṃ āvikatvā sikkhaṃ paccakkhāya hīnāyāvattati. Idamassa ussāraṇāya.

१९६. पुन्हा दुसरे म्हणजे, येथे एखादा भिक्खू उडणारी धूळ सहन करतो, ध्वजही सहन करतो, परंतु केवळ (शत्रूचा) गर्जना-घोष (आवाज) ऐकूनच खचून जातो, हताश होतो, धीर धरू शकत नाही, ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवण्यास असमर्थ ठरतो; आणि आपल्या दुर्बलतेची कबुली देऊन, शिक्षेचा त्याग करून गृहस्थाश्रमात परततो. त्याच्यासाठी 'गर्जना-घोष' म्हणजे काय? येथे अरण्यात, झाडाच्या मुळाशी किंवा निर्जन स्थळी गेलेल्या भिक्खूजवळ एखादी स्त्री येते आणि हसते, बोलते, मोठ्याने हसते, थट्टा-मस्करी करते. ती स्त्री हसत असताना, बोलत असताना, मोठ्याने हसत असताना, थट्टा-मस्करी करत असताना तो भिक्खू खचून जातो, हताश होतो, धीर धरू शकत नाही, ब्रह्मचर्य टिकवून ठेवण्यास असमर्थ ठरतो; आणि आपल्या दुर्बलतेची कबुली देऊन, शिक्षेचा त्याग करून गृहस्थाश्रमात परततो. हाच त्याच्यासाठी 'गर्जना-घोष' होय.

Seyyathāpi so yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ, api ca kho ussāraṇaññeva sutvā saṃsīdati visīdati na santhambhati na sakkoti saṅgāmaṃ otarituṃ, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ tatiyo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

ज्याप्रमाणे तो सैनिक उडणारी धूळ सहन करतो, ध्वजही सहन करतो, परंतु केवळ गर्जना-घोष ऐकूनच खचून जातो, हताश होतो, धीर धरू शकत नाही आणि युद्धभूमीत उतरण्यास असमर्थ ठरतो; त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा. या जगात असाही एखादा पुद्गल असतो. भिक्खूंमध्ये आढळणारा, सैनिकाशी तुलना करता येईल असा हा तिसरा पुद्गल होय.

197. Puna caparaṃ idhekacco bhikkhu sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ, api ca kho sampahāre haññati byāpajjati. Kimassa sampahārasmiṃ? Idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā abhinisīdati abhinipajjati ajjhottharati. So mātugāmena abhinisīdiyamāno abhinipajjiyamāno ajjhotthariyamāno sikkhaṃ appaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā methunaṃ dhammaṃ paṭisevati. Idamassa sampahārasmiṃ.

१९७. पुन्हा दुसरे म्हणजे, येथे एखादा भिक्खू उडणारी धूळ सहन करतो, ध्वज सहन करतो, गर्जना-घोषही सहन करतो, परंतु प्रत्यक्ष संघर्षात (द्वंद्वयुद्धात) घायाळ होतो, पराभूत होतो. त्याच्यासाठी 'प्रत्यक्ष संघर्ष' म्हणजे काय? येथे अरण्यात, झाडाच्या मुळाशी किंवा निर्जन स्थळी गेलेल्या भिक्खूजवळ एखादी स्त्री येते आणि त्याच्याजवळ बसते, झोपते, त्याला मिठी मारते (त्याच्यावर स्वार होते). त्या स्त्रीने जवळ बसल्यावर, झोपल्यावर, मिठी मारल्यावर तो भिक्खू शिक्षेचा त्याग न करता, आपली दुर्बलता उघड न करता मैथुन धर्माचे सेवन करतो. हाच त्याच्यासाठी 'प्रत्यक्ष संघर्ष' होय.

Seyyathāpi so yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ, api ca kho sampahāre haññati byāpajjati, tathūpamo [Pg.178] ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ catuttho yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu.

ज्याप्रमाणे तो सैनिक उडणारी धूळ सहन करतो, ध्वज सहन करतो, गर्जना-घोषही सहन करतो, परंतु प्रत्यक्ष संघर्षात घायाळ होतो, पराभूत होतो; त्याचप्रमाणे हा पुद्गल समजावा. या जगात असाही एखादा पुद्गल असतो. भिक्खूंमध्ये आढळणारा, सैनिकाशी तुलना करता येईल असा हा चौथा पुद्गल होय.

198. Puna caparaṃ idhekacco bhikkhu sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ sahati sampahāraṃ. So taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati. Kimassa saṅgāmavijayasmiṃ? Idha bhikkhuṃ araññagataṃ vā rukkhamūlagataṃ vā suññāgāragataṃ vā mātugāmo upasaṅkamitvā abhinisīdati abhinipajjati ajjhottharati. So mātugāmena abhinisīdiyamāno abhinipajjiyamāno ajjhotthariyamāno viniveṭhetvā vinimocetvā yena kāmaṃ pakkamati.

१९८. पुन्हा दुसरे म्हणजे, येथे एखादा भिक्खू उडणारी धूळ सहन करतो, ध्वज सहन करतो, गर्जना-घोष सहन करतो आणि प्रत्यक्ष संघर्षही सहन करतो. तो त्या युद्धावर पूर्ण विजय मिळवून, विजयी योद्धा बनून त्याच युद्धभूमीच्या अग्रभागी (विजेता म्हणून) वास करतो. त्याच्यासाठी 'युद्धविजय' म्हणजे काय? येथे अरण्यात, झाडाच्या मुळाशी किंवा निर्जन स्थळी गेलेल्या भिक्खूजवळ एखादी स्त्री येते आणि त्याच्याजवळ बसते, झोपते, त्याला मिठी मारते. त्या स्त्रीने जवळ बसल्यावर, झोपल्यावर, मिठी मारल्यावर तो स्वतःला तिच्या पाशातून सोडवून, मुक्त करून, आपल्या इच्छेनुसार निघून जातो.

So vivittaṃ senāsanaṃ bhajati araññaṃ rukkhamūlaṃ pabbataṃ kandaraṃ giriguhaṃ susānaṃ vanapatthaṃ abbhokāsaṃ palālapuñjaṃ. So araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā nisīdati pallaṅkaṃ ābhujitvā ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā. So abhijjhaṃ loke pahāya vigatābhijjhena cetasā viharati, abhijjhāya cittaṃ parisodheti; byāpādapadosaṃ pahāya abyāpannacitto viharati, sabbapāṇabhūtahitānukampī byāpādapadosā cittaṃ parisodheti; thinamiddhaṃ pahāya vigatathinamiddho viharati ālokasaññī sato sampajāno, thinamiddhā cittaṃ parisodheti; uddhaccakukkuccaṃ pahāya anuddhato viharati ajjhattaṃ vūpasantacitto, uddhaccakukkuccā cittaṃ parisodheti; vicikicchaṃ pahāya tiṇṇavicikiccho viharati akathaṃkathī kusalesu dhammesu, vicikicchāya cittaṃ parisodheti.

तो (भिक्खू) एकांत, निर्जन अशा निवासस्थानाचा आश्रय घेतो; जसे की अरण्य, वृक्षाचे मूळ, पर्वत, दरी, पर्वताची गुहा, स्मशान, जंगल, उघडे मैदान किंवा गवताचा ढीग. तो अरण्यात जाऊन, किंवा वृक्षाच्या मुळाशी जाऊन, किंवा शून्य घरात जाऊन, मांडी घालून, शरीर सरळ ठेवून आणि समोर स्मृती (सती) प्रस्थापित करून बसतो. तो लोकात अभिज्झेचा (लोभाचा) त्याग करून लोभरहित चित्ताने विहरतो, अभिज्झेपासून चित्त शुद्ध करतो; व्यापाद-प्रदोषाचा (द्वेषाचा) त्याग करून द्वेषरहित चित्ताने विहरतो, सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची आणि हिताची अनुकंपा बाळगून व्यापाद-प्रदोषापासून चित्त शुद्ध करतो; थिन-मिद्धाचा (आळस आणि डुलकीचा) त्याग करून आळसरहित होऊन विहरतो, प्रकाशसंज्ञी (आलोकसंज्ञी), स्मृतीमान आणि प्रज्ञावान होऊन थिन-मिद्धापासून चित्त शुद्ध करतो; उद्धच्च-कुक्कुच्चाचा (उद्धटपणा आणि पश्चात्तापाचा) त्याग करून चंचलताविरहित होऊन विहरतो, अध्यात्मिक पातळीवर शांत चित्त ठेवून उद्धच्च-कुक्कुच्चापासून चित्त शुद्ध करतो; विचिकित्सेचा (शंकेचा) त्याग करून शंकेच्या पलीकडे गेलेला, कुशल धर्मांविषयी संशयरहित होऊन विहरतो, विचिकित्सेपासून चित्त शुद्ध करतो.

So ime pañca nīvaraṇe pahāya cetaso upakkilese paññāya dubbalīkaraṇe vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati; vitakkavicārānaṃ vūpasamā dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati.

तो या पाच नीवरणांचा (अडथळ्यांचा) त्याग करून, जे चित्ताचे उपक्किलेस (मळ) आहेत आणि प्रज्ञेला दुर्बळ करणारे आहेत, कामभोगांपासून अलिप्त होऊन, अकुशल धर्मांपासून अलिप्त होऊन, सवितर्क, सविचार, विवेकजन्य प्रीती आणि सुखाने युक्त अशा पहिल्या ध्यानाचा (प्रथम झानाचा) लाभ घेऊन विहरतो; वितर्क आणि विचारांच्या शांत होण्याने दुसरे ध्यान... पे... तिसरे ध्यान... पे... चौथे ध्यान प्राप्त करून विहरतो.

So evaṃ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte āsavānaṃ khayañāṇāya cittaṃ abhininnāmeti. So ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ime āsavā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavasamudayo’’ti [Pg.179] yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodho’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, ‘‘ayaṃ āsavanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti.

अशा प्रकारे चित्त समाहित, परिशुद्ध, अत्यंत निर्मळ, दोषरहित, उपक्किलेसरहित, मृदू, कार्यक्षम, स्थिर आणि अचलता प्राप्त झालेले असताना, तो आसवांच्या क्षयाच्या ज्ञानासाठी (आसवक्खय-ज्ञानासाठी) चित्त वळवतो. तो 'हे दुःख आहे' हे यथाभूत (आहे तसे) जाणतो, 'हा दुःखसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'हा दुःखनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'ही दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो; 'हे आसव आहेत' हे यथाभूत जाणतो, 'हा आसवसमुदय आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'हा आसवनिरोध आहे' हे यथाभूत जाणतो, 'ही आसवनिरोधगामिनी प्रतिपदा आहे' हे यथाभूत जाणतो.

Tassa evaṃ jānato evaṃ passato kāmāsavāpi cittaṃ vimuccati, bhavāsavāpi cittaṃ vimuccati, avijjāsavāpi cittaṃ vimuccati. Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hoti. ‘‘Khīṇā jāti, vusitaṃ brahmacariyaṃ, kataṃ karaṇīyaṃ, nāparaṃ itthattāyā’’ti pajānāti. Idamassa saṅgāmavijayasmiṃ. Seyyathāpi so yodhājīvo sahati rajaggaṃ sahati dhajaggaṃ sahati ussāraṇaṃ sahati sampahāraṃ, so taṃ saṅgāmaṃ abhivijinitvā vijitasaṅgāmo tameva saṅgāmasīsaṃ ajjhāvasati, tathūpamo ayaṃ puggalo. Evarūpopi idhekacco puggalo hoti. Ayaṃ pañcamo yodhājīvūpamo puggalo santo saṃvijjamāno bhikkhūsu. Ime pañca yodhājīvūpamā puggalā santo saṃvijjamānā bhikkhūsu.

असे जाणणाऱ्या आणि असे पाहणाऱ्या त्याचे चित्त कामासवापासून मुक्त होते, भवासवापासून मुक्त होते आणि अविद्यासवापासून मुक्त होते. मुक्त झाल्यावर 'मुक्त झाले' असे ज्ञान होते. 'जन्म नष्ट झाला आहे, ब्रह्मचर्य जगले गेले आहे, जे करायचे होते ते केले गेले आहे, आता या जन्मानंतर दुसरा कोणताही जन्म नाही' असे तो जाणतो. हा त्याचा संग्रामविजय होय. ज्याप्रमाणे तो योद्धा धुळीचे वादळ सहन करतो, ध्वजाचे टोक सहन करतो, गर्जना सहन करतो, प्रहार सहन करतो आणि त्या संग्रामावर विजय मिळवून, विजयी होऊन त्याच रणभूमीच्या अग्रभागी राहतो; त्याचप्रमाणे हा पुद्गल (व्यक्ती) समजावा. या प्रकारचा देखील एखादा पुद्गल येथे असतो. हा पाचवा योद्ध्यासारखा पुद्गल भिक्खूंमध्ये विद्यमान आहे, आढळतो. हे पाच योद्ध्यासारखे पुद्गल भिक्खूंमध्ये विद्यमान आहेत, आढळतात.

199. Tattha katame pañca piṇḍapātikā? Mandattā momūhattā piṇḍapātiko hoti, pāpiccho icchāpakato piṇḍapātiko hoti, ummādā cittavikkhepā piṇḍapātiko hoti, ‘‘vaṇṇitaṃ buddhehi buddhasāvakehī’’ti piṇḍapātiko hoti, api ca appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya piṇḍapātiko hoti. Tatra yvāyaṃ piṇḍapātiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya piṇḍapātiko, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ piṇḍapātikānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca.

१९९. त्यामध्ये पाच पिंडपातिक (भिक्षेवर जगणारे) कोणते? मंदतेमुळे आणि अज्ञानामुळे कोणी पिंडपातिक होतो; वाईट इच्छा असलेला आणि इच्छेने ग्रस्त असलेला कोणी पिंडपातिक होतो; वेडेपणामुळे आणि चित्तभ्रमामुळे कोणी पिंडपातिक होतो; 'बुद्धांनी आणि बुद्धश्रावकांनी याची प्रशंसा केली आहे' असा विचार करून कोणी पिंडपातिक होतो; आणि आणखी एक म्हणजे केवळ अल्पेच्छता, संतुष्टी, संलेख आणि याच ध्येयाचा आश्रय घेऊन पिंडपातिक होतो. त्यामध्ये जो पिंडपातिक केवळ अल्पेच्छता, संतुष्टी, संलेख आणि याच ध्येयाचा आश्रय घेऊन पिंडपातिक होतो, तो या पाच पिंडपातिकांमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम आणि प्रवर आहे.

Seyyathāpi nāma gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo, sappimaṇḍaṃ tattha aggamakkhāyati; evamevaṃ yvāyaṃ piṇḍapātiko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya piṇḍapātiko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ piṇḍapātikānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca. Ime pañca piṇḍapātikā.

ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध, दुधापासून दही, दह्यापासून लोणी, लोण्यापासून तूप आणि तुपापासून तुपाचा मंडा मिळतो, आणि तो तुपाचा मंडा त्या सर्वांमध्ये सर्वोत्तम मानला जातो; त्याचप्रमाणे जो पिंडपातिक केवळ अल्पेच्छता, संतुष्टी, संलेख आणि याच ध्येयाचा आश्रय घेऊन पिंडपातिक होतो, तो या पाच पिंडपातिकांमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम आणि प्रवर आहे. हे पाच पिंडपातिक होत.

200. Tattha [Pg.180] katame pañca khalupacchābhattikā…pe… pañca ekāsanikā…pe… pañca paṃsukūlikā…pe… pañca tecīvarikā…pe… pañca āraññikā…pe… pañca rukkhamūlikā …pe… pañca abbhokāsikā…pe… pañca nesajjikā…pe… pañca yathāsanthatikā…pe….

२००. त्यामध्ये पाच खलु-पच्छाभत्तिक... पे... पाच एकासनिक... पे... पाच पंसुकूलिक... पे... पाच तेचीवरिक... पे... पाच आरण्यक... पे... पाच रुक्खमूलिक... पे... पाच अब्भोकासिक... पे... पाच नेसज्जिक... पे... पाच यथासंथतिक... पे... कोणते?

201. Tattha katame pañca sosānikā? Mandattā momūhattā sosāniko hoti, pāpiccho icchāpakato sosāniko hoti, ummādā cittavikkhepā sosāniko hoti, ‘‘vaṇṇitaṃ buddhehi buddhasāvakehī’’ti sosāniko hoti, api ca appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya sosāniko hoti. Tatra yvāyaṃ sosāniko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya sosāniko, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ sosānikānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca.

२०१. त्यामध्ये पाच सोसानिक (स्मशानात राहणारे) कोणते? मंदतेमुळे आणि अज्ञानामुळे कोणी सोसानिक होतो; वाईट इच्छा असलेला आणि इच्छेने ग्रस्त असलेला कोणी सोसानिक होतो; वेडेपणामुळे आणि चित्तभ्रमामुळे कोणी सोसानिक होतो; 'बुद्धांनी आणि बुद्धश्रावकांनी याची प्रशंसा केली आहे' असा विचार करून कोणी सोसानिक होतो; आणि आणखी एक म्हणजे केवळ अल्पेच्छता, संतुष्टी, संलेख आणि याच ध्येयाचा आश्रय घेऊन सोसानिक होतो. त्यामध्ये जो सोसानिक केवळ अल्पेच्छता, संतुष्टी, संलेख आणि याच ध्येयाचा आश्रय घेऊन सोसानिक होतो, तो या पाच सोसानिकांमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम आणि प्रवर आहे.

Seyyathāpi nāma gavā khīraṃ, khīramhā dadhi, dadhimhā navanītaṃ, navanītamhā sappi, sappimhā sappimaṇḍo, sappimaṇḍaṃ tattha aggamakkhāyati; evamevaṃ yvāyaṃ sosāniko appicchataṃyeva nissāya santuṭṭhiṃyeva nissāya sallekhaṃyeva nissāya idamatthitaṃyeva nissāya sosāniko hoti, ayaṃ imesaṃ pañcannaṃ sosānikānaṃ aggo ca seṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro ca. Ime pañca sosānikā.

ज्याप्रमाणे गाईपासून दूध, दुधापासून दही, दह्यापासून लोणी, लोण्यापासून तूप आणि तुपापासून तुपाचा मंडा मिळतो, आणि तो तुपाचा मंडा त्या सर्वांमध्ये सर्वोत्तम मानला जातो; त्याचप्रमाणे जो सोसानिक केवळ अल्पेच्छता, संतुष्टी, संलेख आणि याच ध्येयाचा आश्रय घेऊन सोसानिक होतो, तो या पाच सोसानिकांमध्ये अग्र, श्रेष्ठ, प्रमुख, उत्तम आणि प्रवर आहे. हे पाच सोसानिक होत.

Pañcakaniddeso.

पंचक-निद्देस समाप्त.

6. Chakkapuggalapaññatti

६. छक्कपुग्गलपञ्ञत्ति (सहा प्रकारच्या व्यक्तींची प्रज्ञप्ती).

202. Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvaṃ, sammāsambuddho tena daṭṭhabbo.

२०२. त्यामध्ये जो पुद्गल पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्याचा साक्षात्कार करतो, आणि त्यामध्ये सर्वज्ञता आणि बलांवर वशित्व प्राप्त करतो, त्यांना 'सम्मासम्बुद्ध' समजावे.

Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, na ca tattha sabbaññutaṃ pāpuṇāti na ca balesu vasībhāvaṃ, paccekasambuddho tena daṭṭhabbo.

त्या (व्यक्तींच्या) वर्गीकरणात, जो मनुष्य पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये (सत्यांमध्ये) स्वतःहूनच चारी आर्यसत्यांचा साक्षात्कार करतो, परंतु तेथे तो सर्वज्ञता प्राप्त करत नाही आणि बळांवर (दशबलांवर) प्रभुत्व मिळवत नाही, त्याला 'प्रत्येकबुद्ध' म्हणून जाणावे.

Tatra [Pg.181] yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, sāvakapāramiñca pāpuṇāti, sāriputtamoggallānā tena daṭṭhabbā.

त्या वर्गीकरणात, जो मनुष्य पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःहूनच चारी आर्यसत्यांचा साक्षात्कार करत नाही, परंतु याच जन्मात दुःखाचा अंत करतो आणि श्रावक-पारमितेला प्राप्त करतो, त्याला 'सारिपुत्त आणि मोग्गल्लान' यांच्यासारखे जाणावे.

Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, na ca sāvakapāramiṃ pāpuṇāti, avasesā arahantā tena daṭṭhabbā.

त्या वर्गीकरणात, जो मनुष्य पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःहूनच चारी आर्यसत्यांचा साक्षात्कार करत नाही, परंतु याच जन्मात दुःखाचा अंत करतो, आणि श्रावक-पारमितेला प्राप्त करत नाही, त्याला उर्वरित 'अर्हत' म्हणून जाणावे.

Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, anāgāmī hoti anāgantā itthattaṃ, anāgāmī tena daṭṭhabbo.

त्या वर्गीकरणात, जो मनुष्य पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःहूनच चारी आर्यसत्यांचा साक्षात्कार करत नाही, आणि याच जन्मात दुःखाचा अंत करत नाही, परंतु या मनुष्यलोकात (कामलोकात) पुन्हा न येणारा 'अनागामी' होतो, त्याला 'अनागामी' म्हणून जाणावे.

Tatra yvāyaṃ puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni anabhisambujjhati, na ca diṭṭheva dhamme dukkhassantakaro hoti, āgantā itthattaṃ, sotāpannasakadāgāmino tena daṭṭhabbā.

त्या वर्गीकरणात, जो मनुष्य पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःहूनच चारी आर्यसत्यांचा साक्षात्कार करत नाही, आणि याच जन्मात दुःखाचा अंत करत नाही, परंतु या मनुष्यलोकात (कामलोकात) पुन्हा येणारा असतो, त्याला 'स्रोतापन्न आणि सकदागामी' म्हणून जाणावे.

Chakkaniddeso.

षट्क-निर्देश समाप्त.

7. Sattakapuggalapaññatti

७. सप्तक पुद्गलप्रज्ञप्ति

203. Kathañca puggalo sakiṃ nimuggo nimuggova hoti? Idhekacco puggalo samannāgato hoti ekantakāḷakehi akusalehi dhammehi. Evaṃ puggalo sakiṃ nimuggo nimuggova hoti.

२०३. आणि मनुष्य एकदा बुडाला की बुडालेलाच कसा राहतो? येथे एखादा मनुष्य अत्यंत काळ्या (मलीन) अकुशल धर्मांनी युक्त असतो. अशा प्रकारे मनुष्य एकदा बुडाला की बुडालेलाच राहतो.

Kathañca puggalo ummujjitvā nimujjati? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. Tassa sā saddhā neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa sā hirī neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa taṃ ottappaṃ neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa taṃ vīriyaṃ neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva, tassa sā paññā neva tiṭṭhati no vaḍḍhati hāyatiyeva. Evaṃ puggalo ummujjitvā nimujjati.

आणि मनुष्य वर येऊन पुन्हा कसा बुडतो? येथे एखादा मनुष्य 'कुशल धर्मांमध्ये श्रद्धा असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये ह्री (लाज) असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये ओत्तप्प (भय) असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये वीर्य (प्रयत्न) असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञा असणे चांगले आहे' असे मानून वर येतो. परंतु त्याची ती श्रद्धा टिकत नाही, वाढत नाही, तर ती क्षीणच होते; त्याची ती ह्री टिकत नाही, वाढत नाही, तर ती क्षीणच होते; त्याचे ते ओत्तप्प टिकत नाही, वाढत नाही, तर ते क्षीणच होते; त्याचे ते वीर्य टिकत नाही, वाढत नाही, तर ते क्षीणच होते; त्याची ती प्रज्ञा टिकत नाही, वाढत नाही, तर ती क्षीणच होते. अशा प्रकारे मनुष्य वर येऊन पुन्हा बुडतो.

Kathañca [Pg.182] puggalo ummujjitvā ṭhito hoti? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. Tassa sā saddhā neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitā hoti, tassa sā hirī neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitā hoti, tassa taṃ ottappaṃ neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitaṃ hoti, tassa taṃ vīriyaṃ neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitaṃ hoti, tassa sā paññā neva hāyati no vaḍḍhati ṭhitā hoti. Evaṃ puggalo ummujjitvā ṭhito hoti.

आणि मनुष्य वर येऊन स्थिर कसा राहतो? येथे एखादा मनुष्य 'कुशल धर्मांमध्ये श्रद्धा असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये ह्री असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये ओत्तप्प असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये वीर्य असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञा असणे चांगले आहे' असे मानून वर येतो. त्याची ती श्रद्धा कमी होत नाही, वाढत नाही, तर स्थिर राहते; त्याची ती ह्री कमी होत नाही, वाढत नाही, तर स्थिर राहते; त्याचे ते ओत्तप्प कमी होत नाही, वाढत नाही, तर स्थिर राहते; त्याचे ते वीर्य कमी होत नाही, वाढत नाही, तर स्थिर राहते; त्याची ती प्रज्ञा कमी होत नाही, वाढत नाही, तर स्थिर राहते. अशा प्रकारे मनुष्य वर येऊन स्थिर राहतो.

Kathañca puggalo ummujjitvā vipassati viloketi? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hoti avinipātadhammo niyato sambodhiparāyano. Evaṃ puggalo ummujjitvā vipassati viloketi.

आणि मनुष्य वर येऊन विपश्यना व अवलोकन कसा करतो? येथे एखादा मनुष्य 'कुशल धर्मांमध्ये श्रद्धा असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये ह्री असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये ओत्तप्प असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये वीर्य असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञा असणे चांगले आहे' असे मानून वर येतो. तो तीन संयोजनांच्या (बंधनांच्या) क्षयामुळे स्रोतापन्न होतो, अधोगतीला न जाणारा, निश्चित आणि संबोधीकडे (ज्ञानाकडे) वाटचाल करणारा होतो. अशा प्रकारे मनुष्य वर येऊन विपश्यना व अवलोकन करतो.

Kathañca puggalo ummujjitvā patarati? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. So tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā rāgadosamohānaṃ tanuttā sakadāgāmī hoti sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā dukkhassantakaro hoti. Evaṃ puggalo ummujjitvā patarati.

आणि मनुष्य वर येऊन पोहून पार कसा जातो? येथे एखादा मनुष्य 'कुशल धर्मांमध्ये श्रद्धा असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये ह्री असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये ओत्तप्प असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये वीर्य असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञा असणे चांगले आहे' असे मानून वर येतो. तो तीन संयोजनांच्या क्षयामुळे आणि राग, द्वेष व मोहाच्या मंदतेमुळे सकदागामी होतो, जो या जगात केवळ एकदाच येऊन दुःखाचा अंत करतो. अशा प्रकारे मनुष्य वर येऊन पोहून पार जातो.

Kathañca puggalo ummujjitvā patigādhappatto hoti? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu, sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. So pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā opapātiko hoti tattha parinibbāyī anāvattidhammo tasmā lokā. Evaṃ puggalo ummujjitvā patigādhappatto hoti.

आणि मनुष्य वर येऊन तळ गाठणारा (स्थिरता मिळवणारा) कसा होतो? येथे एखादा मनुष्य 'कुशल धर्मांमध्ये श्रद्धा असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये ह्री असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये ओत्तप्प असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये वीर्य असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञा असणे चांगले आहे' असे मानून वर येतो. तो पाच खालच्या पातळीवरील (ओरंभागीय) संयोजनांच्या क्षयामुळे औपपातिक (स्वयंभू उत्पन्न होणारा) होतो, तेथेच परिनिर्वाण प्राप्त करणारा आणि त्या लोकातून परत न येणारा (अनागामी) होतो. अशा प्रकारे मनुष्य वर येऊन तळ गाठणारा होतो.

Kathañca puggalo ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo? Idhekacco puggalo ummujjati ‘‘sāhu saddhā kusalesu dhammesu[Pg.183], sādhu hirī kusalesu dhammesu, sādhu ottappaṃ kusalesu dhammesu, sādhu vīriyaṃ kusalesu dhammesu, sādhu paññā kusalesu dhammesū’’ti. So āsavānaṃ khayā anāsavaṃ cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ diṭṭheva dhamme sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja viharati. Evaṃ puggalo ummujjitvā tiṇṇo hoti pāraṅgato thale tiṭṭhati brāhmaṇo.

आणि मनुष्य वर येऊन पार गेलेला, पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेला, कोरड्या जमिनीवर (निर्वाणावर) उभा असलेला ब्राह्मण कसा होतो? येथे एखादा मनुष्य 'कुशल धर्मांमध्ये श्रद्धा असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये ह्री असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये ओत्तप्प असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये वीर्य असणे चांगले आहे, कुशल धर्मांमध्ये प्रज्ञा असणे चांगले आहे' असे मानून वर येतो. तो आसवांच्या (चित्तमलांच्या) क्षयामुळे आसवरहित चेतोविमुक्ती आणि प्रज्ञाविमुक्ती याच जन्मात स्वतः अभिज्ञेने (उच्च ज्ञानाने) साक्षात करून, ती प्राप्त करून विहरतो. अशा प्रकारे मनुष्य वर येऊन पार गेलेला, पलीकडच्या तीरावर पोहोचलेला, कोरड्या जमिनीवर उभा असलेला ब्राह्मण होतो.

204. Katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo ubhatobhāgavimutto.

२०४. आणि दोन्ही भागांनी विमुक्त (उभतोभागविमुक्त) मनुष्य कोणता? येथे एखादा मनुष्य आठ विमोक्षांना आपल्या कायेने (नामरूपाने) स्पर्श करून विहरतो आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव पूर्णपणे नष्ट झालेले असतात. या मनुष्याला 'उभतोभागविमुक्त' मनुष्य असे म्हटले जाते.

205. Katamo ca puggalo paññāvimutto…pe… kāyasakkhī… diṭṭhippatto… saddhāvimutto… dhammānusārī ….

२०५. आणि प्रज्ञाविमुक्त मनुष्य कोणता? ...पे... कायसाक्षी कोणता? दृष्टि प्राप्त (दिट्ठिप्पत्त) कोणता? श्रद्धाविमुक्त कोणता? धर्मानुसारी कोणता?

206. Katamo ca puggalo saddhānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo saddhānusārī, phale ṭhito saddhāvimuttoti.

२०६. आणि श्रद्धानुसारी मनुष्य कोणता? स्रोतापत्ती-फल साक्षात करण्यासाठी प्रतिपन्न (मार्गस्थ) असलेल्या ज्या मनुष्याची श्रद्धेंद्रिय प्रबळ असते, जो श्रद्धेने युक्त आणि श्रद्धा-प्रधान अशा आर्यमार्गाची भावना करतो, त्याला 'श्रद्धानुसारी' मनुष्य असे म्हटले जाते. स्रोतापत्ती-फल साक्षात करण्यासाठी मार्गस्थ असलेला मनुष्य हा 'श्रद्धानुसारी' असतो, आणि फलामध्ये स्थित असलेला मनुष्य 'श्रद्धाविमुक्त' असतो.

Sattakaniddeso.

सप्तक-निर्देश समाप्त.

8. Aṭṭhakapuggalapaññatti

८. अष्टक पुद्गलप्रज्ञप्ति

207. Tattha katame cattāro maggasamaṅgino, cattāro phalasamaṅgino puggalā? Sotāpanno, sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno; sakadāgāmī, sakadāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno; anāgāmī, anāgāmiphalasacchikiriyāya paṭipanno; arahā, arahattaphalasacchikiriyāya paṭipanno; ime cattāro maggasamaṅgino, ime cattāro phalasamaṅgino puggalā.

२०७. तेथे कोणते चार मार्ग-समंगी (मार्गाने युक्त) आणि चार फल-समंगी (फलाने युक्त) पुद्गल आहेत? सोतापन्न आणि सोतापत्तिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न; सकदागामी आणि सकदागामीफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न; अनागामी आणि अनागामीफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न; अरहंत आणि अरहंतफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न. हे चार मार्ग-समंगी पुद्गल आहेत आणि हे चार फल-समंगी पुद्गल आहेत.

Aṭṭhakaniddeso.

अष्टक निर्देश समाप्त.

9. Navakapuggalapaññatti

९. नवक पुद्गलप्रज्ञप्ती

208. Katamo [Pg.184] ca puggalo sammāsambuddho? Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇāti balesu ca vasībhāvaṃ. Ayaṃ vuccati puggalo sammāsambuddho.

२०८. आणि कोणता पुद्गल 'सम्यक्संबुद्ध' (सम्मासम्बुद्ध) आहे? येथे एखादा पुद्गल पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्यांचा पूर्णपणे साक्षात्कार करतो, आणि त्यामध्ये सर्वज्ञता प्राप्त करतो तसेच बलांवर वशित्व मिळवतो. या पुद्गलाला 'सम्यक्संबुद्ध' असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo paccekasambuddho? Idhekacco puggalo pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṃ saccāni abhisambujjhati, na ca tattha sabbaññutaṃ pāpuṇāti na ca balesu vasībhāvaṃ. Ayaṃ vuccati puggalo paccekasambuddho.

आणि कोणता पुद्गल 'प्रत्येकबुद्ध' (पच्चेकसम्बुद्ध) आहे? येथे एखादा पुद्गल पूर्वी कधीही न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये स्वतःच सत्यांचा पूर्णपणे साक्षात्कार करतो, परंतु त्यामध्ये सर्वज्ञता प्राप्त करत नाही आणि बलांवर वशित्वही मिळवत नाही. या पुद्गलाला 'प्रत्येकबुद्ध' असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo ubhatobhāgavimutto? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo ubhatobhāgavimutto.

आणि कोणता पुद्गल 'उभतोभागविमुक्त' (दोन्ही मार्गांनी विमुक्त झालेला) आहे? येथे एखादा पुद्गल आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव पूर्णपणे नष्ट झालेले असतात. या पुद्गलाला 'उभतोभागविमुक्त' असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo paññāvimutto? Idhekacco puggalo na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo paññāvimutto.

आणि कोणता पुद्गल 'प्रज्ञाविमुक्त' आहे? येथे एखादा पुद्गल आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरत नाही, परंतु प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव पूर्णपणे नष्ट झालेले असतात. या पुद्गलाला 'प्रज्ञाविमुक्त' असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo kāyasakkhī? Idhekacco puggalo aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo kāyasakkhī.

आणि कोणता पुद्गल 'कायसाक्षी' आहे? येथे एखादा पुद्गल आठ विमोक्षांना कायेने स्पर्श करून विहरतो आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आसव नष्ट झालेले असतात. या पुद्गलाला 'कायसाक्षी' असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo diṭṭhippatto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti. Ayaṃ vuccati puggalo diṭṭhippatto.

आणि कोणता पुद्गल 'दृष्टि प्राप्त' (दिट्ठिप्पत्त) आहे? येथे एखादा पुद्गल 'हे दुःख आहे' असे यथाभूत (आहे तसे) जाणतो... पे... 'ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे' असे यथाभूत जाणतो. तथागतांनी प्रवेदिलेले धर्म त्याने प्रज्ञेने स्पष्टपणे पाहिलेले व आचरलेले असतात, आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आसव नष्ट झालेले असतात. या पुद्गलाला 'दृष्टि प्राप्त' असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo saddhāvimutto? Idhekacco puggalo ‘‘idaṃ dukkha’’nti yathābhūtaṃ pajānāti…pe… ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti yathābhūtaṃ pajānāti, tathāgatappaveditā cassa dhammā paññāya vodiṭṭhā [Pg.185] honti vocaritā, paññāya cassa disvā ekacce āsavā parikkhīṇā honti, no ca kho yathā diṭṭhippattassa. Ayaṃ vuccati puggalo saddhāvimutto.

आणि कोणता पुद्गल 'श्रद्धाविमुक्त' (सद्धाविमुत्त) आहे? येथे एखादा पुद्गल 'हे दुःख आहे' असे यथाभूत जाणतो... पे... 'ही दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आहे' असे यथाभूत जाणतो. तथागतांनी प्रवेदिलेले धर्म त्याने प्रज्ञेने स्पष्टपणे पाहिलेले व आचरलेले असतात, आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे काही आसव नष्ट झालेले असतात, परंतु दृष्टि प्राप्त पुद्गलाप्रमाणे (त्याचे ज्ञान तीक्ष्ण) नसते. या पुद्गलाला 'श्रद्धाविमुक्त' असे म्हटले जाते.

Katamo ca puggalo dhammānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa paññindriyaṃ adhimattaṃ hoti, paññāvāhiṃ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo dhammānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo dhammānusārī, phale ṭhito diṭṭhippatto.

आणि कोणता पुद्गल 'धर्मानुसारी' (धम्मानुसारी) आहे? सोतापत्तिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेल्या ज्या पुद्गलाची प्रज्ञेंद्रिय तीव्र असते, जो प्रज्ञेने युक्त आणि प्रज्ञा-अग्रगामी असलेल्या आर्यमार्गाची भावना करतो. या पुद्गलाला 'धर्मानुसारी' असे म्हटले जाते. सोतापत्तिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेला पुद्गल 'धर्मानुसारी' असतो, आणि फलामध्ये प्रतिष्ठित असलेला पुद्गल 'दृष्टि प्राप्त' असतो.

Katamo ca puggalo saddhānusārī? Yassa puggalassa sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipannassa saddhindriyaṃ adhimattaṃ hoti, saddhāvāhiṃ saddhāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāveti. Ayaṃ vuccati puggalo saddhānusārī. Sotāpattiphalasacchikiriyāya paṭipanno puggalo saddhānusārī, phale ṭhito saddhāvimuttoti.

आणि कोणता पुद्गल 'श्रद्धानुसारी' (सद्धानुसारी) आहे? सोतापत्तिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेल्या ज्या पुद्गलाची श्रद्धेंद्रिय तीव्र असते, जो श्रद्धेने युक्त आणि श्रद्धा-अग्रगामी असलेल्या आर्यमार्गाची भावना करतो. या पुद्गलाला 'श्रद्धानुसारी' असे म्हटले जाते. सोतापत्तिफल साक्षात्कारासाठी प्रतिपन्न असलेला पुद्गल 'श्रद्धानुसारी' असतो, आणि फलामध्ये प्रतिष्ठित असलेला पुद्गल 'श्रद्धाविमुक्त' असतो.

Navakaniddeso.

नवक निर्देश समाप्त.

10. Dasakapuggalapaññatti

१०. दशक पुद्गलप्रज्ञप्ती

209. Katamesaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā? Sattakkhattuparamassa kolaṅkolassa ekabījissa sakadāgāmissa yo ca diṭṭheva dhamme arahā – imesaṃ pañcannaṃ idha niṭṭhā.

२०९. कोणत्या पाच पुद्गलांची येथे (कामलोकात) समाप्ती होते? सप्तकृत्वपरम, कुलंकुल, एकबीजी, सकदागामी, आणि जो याच जन्मात अरहंत झाला आहे – या पाच पुद्गलांची येथेच समाप्ती होते.

Katamesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhā? Antarāparinibbāyissa upahaccaparinibbāyissa asaṅkhāraparinibbāyissa sasaṅkhāraparinibbāyissa uddhaṃsotassa akaniṭṭhagāmino – imesaṃ pañcannaṃ idha vihāya niṭṭhāti.

कोणत्या पाच पुद्गलांची येथे (कामलोक) सोडून समाप्ती होते? अंतरापरिनिब्बायी, उपहच्चपरिनिब्बायी, असंखारपरिनिब्बायी, ससंखारपरिनिब्बायी, आणि उद्धंसोत अकनिठ्ठगामी – या पाच पुद्गलांची येथे (कामलोक) सोडून समाप्ती होते.

Ettāvatā puggalānaṃ puggalapaññattīti.

एवढ्या प्रमाणात पुद्गलांची 'पुद्गलप्रज्ञप्ती' आहे.

Dasakaniddeso.

दशक निर्देश समाप्त.

Puggalapaññattipakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

पुद्गलप्रज्ञप्ती प्रकरण समाप्त झाले.