1

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

南無 彼 尊き 供養さるべき 正自覚者に。

---

อภิธมฺมปิฏเก

阿毘達磨蔵

---

ธมฺมสงฺคณีปาฬิ

法集論

---

มาติกา

摩怛理迦（本母）

---

๑. ติกมาติกา

1. 三法（ティカ）摩怛理迦

---

๑. (ก) กุสลา [Pg.1] ธมฺมา.

1. (1) 善なる諸法。

---

(ข) อกุสลา ธมฺมา.

(2) 不善なる諸法。

---

(ค) อพฺยากตา ธมฺมา.

(3) 無記なる諸法。

---

๒. (ก) สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

2. (1) 楽受に相応する諸法。

---

(ข) ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

(2) 苦受に相応する諸法。

---

(ค) อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

(3) 不苦不楽受に相応する諸法。

---

๓. (ก) วิปากา ธมฺมา.

3. (1) 異熟（果報）である諸法。

---

(ข) วิปากธมฺมธมฺมา.

(2) 異熟法（異熟を生じる性質）である諸法。

---

(ค) เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา.

(3) 異熟でもなく異熟法でもない諸法。

---

๔. (ก) อุปาทิณฺณุปาทานิยา ธมฺมา.

4. (1) 執受（しゅうじゅ）であり、かつ取（しゅ）の対象となる諸法。

---

(ข) อนุปาทิณฺณุปาทานิยา ธมฺมา.

(2) 非執受であるが、取の対象となる諸法。

---

(ค) อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา ธมฺมา.

(3) 非執受であり、かつ取の対象とならない諸法。

---

๕. (ก) สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา ธมฺมา.

5. (1) 雑染（ぞうぜん）であり、かつ雑染の対象となる諸法。

---

(ข) อสํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา ธมฺมา.

(2) 非雑染であるが、雑染の対象となる諸法。

---

(ค) อสํกิลิฏฺฐอสํกิเลสิกา ธมฺมา.

(3) 非雑染であり、かつ雑染の対象とならない諸法。

---

๖. (ก) สวิตกฺกสวิจารา [Pg.2] ธมฺมา.

6. (1) 尋（じん）もあり伺（し）もある諸法。

---

(ข) อวิตกฺกวิจารมตฺตา ธมฺมา.

(2) 尋はなく伺のみがある諸法。

---

(ค) อวิตกฺกอวิจารา ธมฺมา.

(3) 尋もなく伺もない諸法。

---

๗. (ก) ปีติสหคตา ธมฺมา.

7. (1) 喜（き）を伴う諸法。

---

(ข) สุขสหคตา ธมฺมา.

(2) 楽（らく）を伴う諸法。

---

(ค) อุเปกฺขาสหคตา ธมฺมา.

(3) 捨（しゃ）を伴う諸法。

---

๘. (ก) ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ธมฺมา.

8. (1) 見（けん）によって断ぜられるべき諸法。

---

(ข) ภาวนาย ปหาตพฺพา ธมฺมา.

(2) 修（しゅ）によって断ぜられるべき諸法。

---

(ค) เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพา ธมฺมา.

(3) 見によっても修によっても断ぜられるべきではない諸法。

---

๙. (ก) ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา.

9. (1) 見によって断ぜられるべき因（いん）を持つ諸法。

---

(ข) ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา.

（二）修習によって捨断されるべき因を有する諸法。

---

(ค) เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา.

（三）見によっても修習によっても捨断されるべき因を有しない諸法。

---

๑๐. (ก) อาจยคามิโน ธมฺมา.

10. （一）積集（輪廻）に至る諸法。

---

(ข) อปจยคามิโน ธมฺมา.

（二）減少（涅槃）に至る諸法。

---

(ค) เนวาจยคามินาปจยคามิโน ธมฺมา.

（三）積集にも減少にも至らない諸法。

---

๑๑. (ก) เสกฺขา ธมฺมา.

11. （一）有学（うがく）の諸法。

---

(ข) อเสกฺขา ธมฺมา.

（二）無学（むがく）の諸法。

---

(ค) เนวเสกฺขนาเสกฺขา ธมฺมา.

（三）有学でも無学でもない諸法。

---

๑๒. (ก) ปริตฺตา ธมฺมา.

12. （一）限定された（小なる）諸法。

---

(ข) มหคฺคตา ธมฺมา.

（二）増大せる（大いなる）諸法。

---

(ค) อปฺปมาณา ธมฺมา.

（三）無量の諸法。

---

๑๓. (ก) ปริตฺตารมฺมณา ธมฺมา.

13. （一）限定されたものを対象とする諸法。

---

(ข) มหคฺคตารมฺมณา ธมฺมา.

（二）増大せるものを対象とする諸法。

---

(ค) อปฺปมาณารมฺมณา ธมฺมา.

（三）無量のものを対象とする諸法。

---

๑๔. (ก) หีนา [Pg.3] ธมฺมา.

14. （一）劣れる諸法。

---

(ข) มชฺฌิมา ธมฺมา.

（二）中位の諸法。

---

(ค) ปณีตา ธมฺมา.

（三）勝妙なる諸法。

---

๑๕. (ก) มิจฺฉตฺตนิยตา ธมฺมา.

15. （一）邪性に決定した諸法。

---

(ข) สมฺมตฺตนิยตา ธมฺมา.

（二）正性に決定した諸法。

---

(ค) อนิยตา ธมฺมา.

（三）未決定の諸法。

---

๑๖. (ก) มคฺคารมฺมณา ธมฺมา.

16. （一）道を対象とする諸法。

---

(ข) มคฺคเหตุกา ธมฺมา.

（二）道を因とする諸法。

---

(ค) มคฺคาธิปติโน ธมฺมา.

（三）道を増上とする諸法。

---

๑๗. (ก) อุปฺปนฺนา ธมฺมา.

17. （一）生じた諸法。

---

(ข) อนุปฺปนฺนา ธมฺมา.

（二）未生（まだ生じていない）の諸法。

---

(ค) อุปฺปาทิโน ธมฺมา.

（三）生じようとしている諸法。

---

๑๘. (ก) อตีตา ธมฺมา.

18. （一）過去の諸法。

---

(ข) อนาคตา ธมฺมา.

（二）未来の諸法。

---

(ค) ปจฺจุปฺปนฺนา ธมฺมา.

（三）現在の諸法。

---

๑๙. (ก) อตีตารมฺมณา ธมฺมา.

19. （一）過去のものを対象とする諸法。

---

(ข) อนาคตารมฺมณา ธมฺมา.

(2) 未来を所縁とする諸法。

---

(ค) ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ธมฺมา.

(3) 現在を所縁とする諸法。

---

๒๐. (ก) อชฺฌตฺตา ธมฺมา.

20. (1) 内なる諸法。

---

(ข) พหิทฺธา ธมฺมา.

(2) 外なる諸法。

---

(ค) อชฺฌตฺตพหิทฺธา ธมฺมา.

(3) 内外なる諸法。

---

๒๑. (ก) อชฺฌตฺตารมฺมณา ธมฺมา.

21. (1) 内を所縁とする諸法。

---

(ข) พหิทฺธารมฺมณา ธมฺมา.

(2) 外を所縁とする諸法。

---

(ค) อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา ธมฺมา.

(3) 内外を所縁とする諸法。

---

๒๒. (ก) สนิทสฺสนสปฺปฏิฆา ธมฺมา.

22. (1) 有見有対の諸法。

---

(ข) อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา ธมฺมา.

(2) 無見有対の諸法。

---

(ค) อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา ธมฺมา.

(3) 無見無対の諸法。

---

ติกมาติกา.

三法マティカー（論母）終了。

---

๒. ทุกมาติกา

2. (乙) 二法マティカー（論母）

---

เหตุโคจฺฉกํ

1. 因聚（ヘートゥ・ゴッチャカ）

---

๑. (ก) เหตู [Pg.4] ธมฺมา.

1. (1) 因である諸法。

---

(ข) น เหตู ธมฺมา.

(2) 因ではない諸法。

---

๒. (ก) สเหตุกา ธมฺมา.

2. (1) 有因の諸法。

---

(ข) อเหตุกา ธมฺมา.

(2) 無因の諸法。

---

๓. (ก) เหตุสมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

3. (1) 因相応の諸法。

---

(ข) เหตุวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา.

(2) 因不相応の諸法。

---

๔. (ก) เหตู เจว ธมฺมา สเหตุกา จ.

4. (1) 因であり、かつ有因である諸法。

---

(ข) สเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู.

(2) 有因であるが、因ではない諸法。

---

๕. (ก) เหตู เจว ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา จ.

5. (1) 因であり、かつ因相応である諸法。

---

(ข) เหตุสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา น จ เหตู.

(2) 因相応であるが、因ではない諸法。

---

๖. (ก) น เหตู โข ปน ธมฺมา สเหตุกาปิ.

6. (1) 因ではないが、有因である諸法。

---

(ข) อเหตุกาปิ.

(2) 因ではなく、かつ無因である諸法。

---

เหตุโคจฺฉกํ.

因聚 終了。

---

จูฬนฺตรทุกํ

2. 小中間二法（チューランタラ・ドゥカ）

---

๗. (ก) สปฺปจฺจยา ธมฺมา.

7. (1) 有縁の諸法。

---

(ข) อปฺปจฺจยา ธมฺมา.

(2) 無縁の諸法。

---

๘. (ก) สงฺขตา ธมฺมา.

8. （一）有為の諸法。

---

(ข) อสงฺขตา ธมฺมา.

（二）無為の諸法。

---

๙. (ก) สนิทสฺสนา ธมฺมา.

9. （一）有見の諸法。

---

(ข) อนิทสฺสนา ธมฺมา.

（二）無見の諸法。

---

๑๐. (ก) สปฺปฏิฆา ธมฺมา.

10. （一）有対の諸法。

---

(ข) อปฺปฏิฆา ธมฺมา.

（二）無対の諸法。

---

๑๑. (ก) รูปิโน [Pg.5] ธมฺมา.

11. （一）有色の諸法。

---

(ข) อรูปิโน ธมฺมา.

（二）無色の諸法。

---

๑๒. (ก) โลกิยา ธมฺมา.

12. （一）世間の諸法。

---

(ข) โลกุตฺตรา ธมฺมา.

（二）出世間の諸法。

---

๑๓. (ก) เกนจิ วิญฺเญยฺยา ธมฺมา.

13. （一）何らかによって識知されるべき諸法。

---

(ข) เกนจิ น วิญฺเญยฺยา ธมฺมา.

（二）何らかによって識知されるべきではない諸法。

---

จูฬนฺตรทุกํ.

小中間二法（終わり）。

---

อาสวโคจฺฉกํ

三、漏聚（ろうじゅ）

---

๑๔. (ก) อาสวา ธมฺมา.

14. （一）漏である諸法。

---

(ข) โน อาสวา ธมฺมา.

（二）漏ではない諸法。

---

๑๕. (ก) สาสวา ธมฺมา.

15. （一）有漏の諸法。

---

(ข) อนาสวา ธมฺมา.

（二）無漏の諸法。

---

๑๖. (ก) อาสวสมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

16. （一）漏相応の諸法。

---

(ข) อาสววิปฺปยุตฺตา ธมฺมา.

（二）漏不相応の諸法。

---

๑๗. (ก) อาสวา เจว ธมฺมา สาสวา จ.

17. （一）漏であり、かつ有漏である諸法。

---

(ข) สาสวา เจว ธมฺมา โน จ อาสวา.

（二）有漏ではあるが、漏ではない諸法。

---

๑๘. (ก) อาสวา เจว ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา จ.

18. （一）漏であり、かつ漏相応である諸法。

---

(ข) อาสวสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ อาสวา.

（二）漏相応ではあるが、漏ではない諸法。

---

๑๙. (ก) อาสววิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา สาสวาปิ.

19. （一）漏不相応ではあるが、有漏である諸法。

---

(ข) อนาสวาปิ.

（二）漏不相応であり、かつ無漏である諸法。

---

อาสวโคจฺฉกํ.

漏聚（終わり）。

---

สํโยชนโคจฺฉกํ

四、結聚（けつじゅ）

---

๒๐. (ก) สํโยชนา ธมฺมา.

20. （一）結である諸法。

---

(ข) โน สํโยชนา ธมฺมา.

（二）結ではない諸法。

---

๒๑. (ก) สํโยชนิยา [Pg.6] ธมฺมา.

21. (1) 結の対象となる法（有結法）。

---

(ข) อสํโยชนิยา ธมฺมา.

(2) 結の対象とならない法（非有結法）。

---

๒๒. (ก) สํโยชนสมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

22. (1) 結と相応する法（結相応法）。

---

(ข) สํโยชนวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา.

(2) 結と相応しない法（結不相応法）。

---

๒๓. (ก) สํโยชนา เจว ธมฺมา สํโยชนิยา จ.

23. (1) 結であり、かつ結の対象となる法。

---

(ข) สํโยชนิยา เจว ธมฺมา โน จ สํโยชนา.

(2) 結の対象となるが、結ではない法。

---

๒๔. (ก) สํโยชนา เจว ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา จ.

24. (1) 結であり、かつ結と相応する法。

---

(ข) สํโยชนสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ สํโยชนา.

(2) 結と相応するが、結ではない法。

---

๒๕. (ก) สํโยชนวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา สํโยชนิยาปิ.

25. (1) 結と相応しないが、結の対象となる法。

---

(ข) อสํโยชนิยาปิ.

(2) 結と相応せず、結の対象ともならない法。

---

สํโยชนโคจฺฉกํ.

結聚（けつじゅ）終わる。

---

คนฺถโคจฺฉกํ

繋聚（けいじゅ）。

---

๒๖. (ก) คนฺถา ธมฺมา.

26. (1) 繋（けい）である法。

---

(ข) โน คนฺถา ธมฺมา.

(2) 繋ではない法。

---

๒๗. (ก) คนฺถนิยา ธมฺมา.

27. (1) 繋の対象となる法（有繋法）。

---

(ข) อคนฺถนิยา ธมฺมา.

(2) 繋の対象とならない法（非有繋法）。

---

๒๘. (ก) คนฺถสมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

28. (1) 繋と相応する法（繋相応法）。

---

(ข) คนฺถวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา.

(2) 繋と相応しない法（繋不相応法）。

---

๒๙. (ก) คนฺถา เจว ธมฺมา คนฺถนิยา จ.

29. (1) 繋であり、かつ繋の対象となる法。

---

(ข) คนฺถนิยา เจว ธมฺมา โน จ คนฺถา.

(2) 繋の対象となるが、繋ではない法。

---

๓๐. (ก) คนฺถา เจว ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา จ.

30. (1) 繋であり、かつ繋と相応する法。

---

(ข) คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ คนฺถา.

(2) 繋と相応するが、繋ではない法。

---

๓๑. (ก) คนฺถวิปฺปยุตฺตา [Pg.7] โข ปน ธมฺมา คนฺถนิยาปิ.

31. (1) 繋と相応しないが、繋の対象となる法。

---

(ข) อคนฺถนิยาปิ.

(2) 繋と相応せず、繋の対象ともならない法。

---

คนฺถโคจฺฉกํ.

繋聚（けいじゅ）終わる。

---

โอฆโคจฺฉกํ

暴流聚（ぼるじゅ）。

---

๓๒. (ก) โอฆา ธมฺมา.

32. (1) 暴流（ぼる）である法。

---

(ข) โน โอฆา ธมฺมา.

(2) 暴流ではない法。

---

๓๓. (ก) โอฆนิยา ธมฺมา.

33. (1) 暴流の対象となる法（有暴流法）。

---

(ข) อโนฆนิยา ธมฺมา.

(2) 暴流の対象とならない法（非有暴流法）。

---

๓๔. (ก) โอฆสมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

34. (1) 暴流相応の諸法。

---

(ข) โอฆวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา.

(2) 暴流不相応の諸法。

---

๓๕. (ก) โอฆา เจว ธมฺมา โอฆนิยา จ.

35. (1) 暴流であり、かつ暴流の対象（順暴流）である諸法。

---

(ข) โอฆนิยา เจว ธมฺมา โน จ โอฆา.

(2) 暴流の対象（順暴流）であるが、暴流ではない諸法。

---

๓๖. (ก) โอฆา เจว ธมฺมา โอฆสมฺปยุตฺตา จ.

36. (1) 暴流であり、かつ暴流相応である諸法。

---

(ข) โอฆสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ โอฆา.

(2) 暴流相応であるが、暴流ではない諸法。

---

๓๗. (ก) โอฆวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา โอฆนิยาปิ.

37. (1) 暴流不相応であるが、暴流の対象（順暴流）である諸法。

---

(ข) อโนฆนิยาปิ.

(2) 暴流不相応であり、かつ暴流の対象ではない（非順暴流）諸法。

---

โอฆโคจฺฉกํ.

暴流聚（ぼうるしゅう）終わる。

---

โยคโคจฺฉกํ

軛聚（やくしゅう）。

---

๓๘. (ก) โยคา ธมฺมา.

38. (1) 軛（やく）である諸法。

---

(ข) โน โยคา ธมฺมา.

(2) 軛ではない諸法。

---

๓๙. (ก) โยคนิยา ธมฺมา.

39. (1) 軛の対象（順軛）である諸法。

---

(ข) อโยคนิยา ธมฺมา.

(2) 軛の対象ではない（非順軛）諸法。

---

๔๐. (ก) โยคสมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

40. (1) 軛相応の諸法。

---

(ข) โยควิปฺปยุตฺตา ธมฺมา.

(2) 軛不相応の諸法。

---

๔๑. (ก) โยคา [Pg.8] เจว ธมฺมา โยคนิยา จ.

41. (1) 軛であり、かつ軛の対象（順軛）である諸法。

---

(ข) โยคนิยา เจว ธมฺมา โน จ โยคา.

(2) 軛の対象（順軛）であるが、軛ではない諸法。

---

๔๒. (ก) โยคา เจว ธมฺมา โยคสมฺปยุตฺตา จ.

42. (1) 軛であり、かつ軛相応である諸法。

---

(ข) โยคสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ โยคา.

(2) 軛相応であるが、軛ではない諸法。

---

๔๓. (ก) โยควิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา โยคนิยาปิ.

43. (1) 軛不相応であるが、軛の対象（順軛）である諸法。

---

(ข) อโยคนิยาปิ.

(2) 軛不相応であり、かつ軛の対象ではない（非順軛）諸法。

---

โยคโคจฺฉกํ.

軛聚（やくしゅう）終わる。

---

นีวรณโคจฺฉกํ

蓋聚（がいしゅう）。

---

๔๔. (ก) นีวรณา ธมฺมา.

44. (1) 蓋（がい）である諸法。

---

(ข) โน นีวรณา ธมฺมา.

(2) 蓋ではない諸法。

---

๔๕. (ก) นีวรณิยา ธมฺมา.

45. (1) 蓋の対象（順蓋）である諸法。

---

(ข) อนีวรณิยา ธมฺมา.

(2) 蓋の対象ではない（非順蓋）諸法。

---

๔๖. (ก) นีวรณสมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

46. (1) 蓋相応の諸法。

---

(ข) นีวรณวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา.

(2) 蓋不相応の諸法。

---

๔๗. (ก) นีวรณา เจว ธมฺมา นีวรณิยา จ.

47. (1) 蓋（がい）であり、かつ蓋の対象となる法。

---

(ข) นีวรณิยา เจว ธมฺมา โน จ นีวรณา.

(2) 蓋の対象ではあるが、蓋ではない法。

---

๔๘. (ก) นีวรณา เจว ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา จ.

48. (1) 蓋であり、かつ蓋と相応する法。

---

(ข) นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ นีวรณา.

(2) 蓋と相応するが、蓋ではない法。

---

๔๙. (ก) นีวรณวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา นีวรณิยาปิ.

49. (1) 蓋と不相応であるが、蓋の対象となる法。

---

(ข) อนีวรณิยาปิ.

(2) 蓋の対象ではない法。

---

นีวรณโคจฺฉกํ.

蓋聚（がいしゅう）終わる。

---

ปรามาสโคจฺฉกํ

九、執着聚（しゅうじゃくしゅう）。

---

๕๐. (ก) ปรามาสา [Pg.9] ธมฺมา.

50. (1) 執着（しゅうじゃく）である法。

---

(ข) โน ปรามาสา ธมฺมา.

(2) 執着ではない法。

---

๕๑. (ก) ปรามฏฺฐา ธมฺมา.

51. (1) 執着の対象となる法。

---

(ข) อปรามฏฺฐา ธมฺมา.

(2) 執着の対象ではない法。

---

๕๒. (ก) ปรามาสสมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

52. (1) 執着と相応する法。

---

(ข) ปรามาสวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา.

(2) 執着と不相応な法。

---

๕๓. (ก) ปรามาสา เจว ธมฺมา ปรามฏฺฐา จ.

53. (1) 執着であり、かつ執着の対象となる法。

---

(ข) ปรามฏฺฐา เจว ธมฺมา โน จ ปรามาสา.

(2) 執着の対象ではあるが、執着ではない法。

---

๕๔. (ก) ปรามาสวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา ปรามฏฺฐาปิ.

54. (1) 執着と不相応であるが、執着の対象となる法。

---

(ข) อปรามฏฺฐาปิ.

(2) 執着の対象ではない法。

---

ปรามาสโคจฺฉกํ.

執着聚（しゅうじゃくしゅう）終わる。

---

มหนฺตรทุกํ

十、大二法（だいにほう）。

---

๕๕. (ก) สารมฺมณา ธมฺมา.

55. (1) 有所縁（対象を持つ）法。

---

(ข) อนารมฺมณา ธมฺมา.

(2) 無所縁（対象を持たない）法。

---

๕๖. (ก) จิตฺตา ธมฺมา.

56. (1) 心である法。

---

(ข) โน จิตฺตา ธมฺมา.

(2) 心ではない法。

---

๕๗. (ก) เจตสิกา ธมฺมา.

57. (1) 心所である法。

---

(ข) อเจตสิกา ธมฺมา.

(2) 心所ではない法。

---

๕๘. (ก) จิตฺตสมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

58. (1) 心と相応する法。

---

(ข) จิตฺตวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา.

(2) 心と不相応な法。

---

๕๙. (ก) จิตฺตสํสฏฺฐา ธมฺมา.

59. (1) 心と混在する法。

---

(ข) จิตฺตวิสํสฏฺฐา ธมฺมา.

(2) 心と混在しない法。

---

๖๐. (ก) จิตฺตสมุฏฺฐานา ธมฺมา.

60. 心等起の諸法

---

(ข) โน จิตฺตสมุฏฺฐานา ธมฺมา.

非心等起の諸法

---

๖๑. (ก) จิตฺตสหภุโน [Pg.10] ธมฺมา.

61. 心倶生の諸法

---

(ข) โน จิตฺตสหภุโน ธมฺมา.

非心倶生の諸法

---

๖๒. (ก) จิตฺตานุปริวตฺติโน ธมฺมา.

62. 心随転の諸法

---

(ข) โน จิตฺตานุปริวตฺติโน ธมฺมา.

非心随転の諸法

---

๖๓. (ก) จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา ธมฺมา.

63. 心相応等起の諸法

---

(ข) โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา ธมฺมา.

非心相応等起の諸法

---

๖๔. (ก) จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน ธมฺมา.

64. 心相応等起倶生の諸法

---

(ข) โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน ธมฺมา.

非心相応等起倶生の諸法

---

๖๕. (ก) จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน ธมฺมา.

65. 心相応等起随転の諸法

---

(ข) โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน ธมฺมา.

非心相応等起随転の諸法

---

๖๖. (ก) อชฺฌตฺติกา ธมฺมา.

66. 内なる諸法

---

(ข) พาหิรา ธมฺมา.

外なる諸法

---

๖๗. (ก) อุปาทา ธมฺมา.

67. 所造の諸法

---

(ข) โน อุปาทา ธมฺมา.

非所造の諸法

---

๖๘. (ก) อุปาทิณฺณา ธมฺมา.

68. 執受された諸法

---

(ข) อนุปาทิณฺณา ธมฺมา.

非執受の諸法

---

มหนฺตรทุกํ.

大中間二法（マハンタラ・ドゥカ）

---

อุปาทานโคจฺฉกํ

11. 取の聚（ウパーダーナ・ゴッチャカ）

---

๖๙. (ก) อุปาทานา ธมฺมา.

69. 取である諸法

---

(ข) โน อุปาทานา ธมฺมา.

取ではない諸法

---

๗๐. (ก) อุปาทานิยา ธมฺมา.

70. 有取の諸法（取の対象となる諸法）

---

(ข) อนุปาทานิยา ธมฺมา.

非有取の諸法（取の対象とならない諸法）

---

๗๑. (ก) อุปาทานสมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

71. 取相応の諸法

---

(ข) อุปาทานวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา.

取不相応の諸法

---

๗๒. (ก) อุปาทานา เจว ธมฺมา อุปาทานิยา จ.

72. 取であり、かつ有取である諸法

---

(ข) อุปาทานิยา เจว ธมฺมา โน จ อุปาทานา.

有取であるが、取ではない諸法

---

๗๓. (ก) อุปาทานา [Pg.11] เจว ธมฺมา อุปาทานสมฺปยุตฺตา จ.

73. 取であり、かつ取相応である諸法

---

(ข) อุปาทานสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ อุปาทานา.

取相応であるが、取ではない諸法

---

๗๔. (ก) อุปาทานวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา อุปาทานิยาปิ.

74. (か) 取と相応しないが、取の対象となる法。

---

(ข) อนุปาทานิยาปิ.

(き) 取の対象とならない法。

---

อุปาทานโคจฺฉกํ.

取聚（終）。

---

กิเลสโคจฺฉกํ

煩悩聚。

---

๗๕. (ก) กิเลสา ธมฺมา.

75. (か) 煩悩である法。

---

(ข) โน กิเลสา ธมฺมา.

(き) 煩悩ではない法。

---

๗๖. (ก) สํกิเลสิกา ธมฺมา.

76. (か) 煩悩の対象となる法。

---

(ข) อสํกิเลสิกา ธมฺมา.

(き) 煩悩の対象とならない法。

---

๗๗. (ก) สํกิลิฏฺฐา ธมฺมา.

77. (か) 煩悩によって汚された法。

---

(ข) อสํกิลิฏฺฐา ธมฺมา.

(き) 煩悩によって汚されていない法。

---

๗๘. (ก) กิเลสสมฺปยุตฺตา ธมฺมา.

78. (か) 煩悩と相応する法。

---

(ข) กิเลสวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา.

(き) 煩悩と相応しない法。

---

๗๙. (ก) กิเลสา เจว ธมฺมา สํกิเลสิกา จ.

79. (か) 煩悩であり、かつ煩悩の対象となる法。

---

(ข) สํกิเลสิกา เจว ธมฺมา โน จ กิเลสา.

(き) 煩悩の対象となるが、煩悩ではない法。

---

๘๐. (ก) กิเลสา เจว ธมฺมา สํกิลิฏฺฐา จ.

80. (か) 煩悩であり、かつ煩悩によって汚された法。

---

(ข) สํกิลิฏฺฐา เจว ธมฺมา โน จ กิเลสา.

(き) 煩悩によって汚されているが、煩悩ではない法。

---

๘๑. (ก) กิเลสา เจว ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตา จ.

81. (か) 煩悩であり、かつ煩悩と相応する法。

---

(ข) กิเลสสมฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ กิเลสา.

(き) 煩悩と相応するが、煩悩ではない法。

---

๘๒. (ก) กิเลสวิปฺปยุตฺตา โข ปน ธมฺมา สํกิเลสิกาปิ.

82. (か) 煩悩と相応しないが、煩悩の対象となる法。

---

(ข) อสํกิเลสิกาปิ.

(き) 煩悩の対象とならない法。

---

กิเลสโคจฺฉกํ.

煩悩聚（終）。

---

ปิฏฺฐิทุกํ

後二法。

---

๘๓. (ก) ทสฺสเนน [Pg.12] ปหาตพฺพา ธมฺมา.

83. (か) 見によって断ぜられるべき法。

---

(ข) น ทสฺสเนน ปหาตพฺพา ธมฺมา.

(き) 見によって断ぜられるべきではない法。

---

๘๔. (ก) ภาวนาย ปหาตพฺพา ธมฺมา.

84. (か) 修によって断ぜられるべき法。

---

(ข) น ภาวนาย ปหาตพฺพา ธมฺมา.

(き) 修によって断ぜられるべきではない法。

---

๘๕. (ก) ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา.

85. (か) 見によって断ぜられるべき因を有する法。

---

(ข) น ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา.

(き) 見によって断ぜられるべき因を有しない法。

---

๘๖. (ก) ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา.

86. (か) 修によって断ぜられるべき因を有する法。

---

(ข) น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา ธมฺมา.

(き) 修によって断ぜられるべき因を有しない法。

---

๘๗. (ก) สวิตกฺกา ธมฺมา.

87. （1）尋（じん）を伴う諸法。

---

(ข) อวิตกฺกา ธมฺมา.

（2）尋を伴わない諸法。

---

๘๘. (ก) สวิจารา ธมฺมา.

88. （1）伺（し）を伴う諸法。

---

(ข) อวิจารา ธมฺมา.

（2）伺を伴わない諸法。

---

๘๙. (ก) สปฺปีติกา ธมฺมา.

89. （1）喜（き）を伴う諸法。

---

(ข) อปฺปีติกา ธมฺมา.

（2）喜を伴わない諸法。

---

๙๐. (ก) ปีติสหคตา ธมฺมา.

90. （1）喜を伴う（喜倶の）諸法。

---

(ข) น ปีติสหคตา ธมฺมา.

（2）喜を伴わない（非喜倶の）諸法。

---

๙๑. (ก) สุขสหคตา ธมฺมา.

91. （1）楽（らく）を伴う（楽倶の）諸法。

---

(ข) น สุขสหคตา ธมฺมา.

（2）楽を伴わない（非楽倶の）諸法。

---

๙๒. (ก) อุเปกฺขาสหคตา ธมฺมา.

92. （1）捨（しゃ）を伴う（捨倶の）諸法。

---

(ข) น อุเปกฺขาสหคตา ธมฺมา.

（2）捨を伴わない（非捨倶の）諸法。

---

๙๓. (ก) กามาวจรา ธมฺมา.

93. （1）欲界（よくかい）に属する諸法。

---

(ข) น กามาวจรา ธมฺมา.

（2）欲界に属さない諸法。

---

๙๔. (ก) รูปาวจรา ธมฺมา.

94. （1）色界（しきかい）に属する諸法。

---

(ข) น รูปาวจรา ธมฺมา.

（2）色界に属さない諸法。

---

๙๕. (ก) อรูปาวจรา ธมฺมา.

95. （1）無色界（むしきかい）に属する諸法。

---

(ข) น อรูปาวจรา ธมฺมา.

（2）無色界に属さない諸法。

---

๙๖. (ก) ปริยาปนฺนา [Pg.13] ธมฺมา.

96. （1）繋縛（けいばく）された（三界に属する）諸法。

---

(ข) อปริยาปนฺนา ธมฺมา.

（2）繋縛されない（三界に属さない）諸法。

---

๙๗. (ก) นิยฺยานิกา ธมฺมา.

97. （1）出離（しゅつり）に導く諸法。

---

(ข) อนิยฺยานิกา ธมฺมา.

（2）出離に導かない諸法。

---

๙๘. (ก) นิยตา ธมฺมา.

98. （1）決定（けつじょう）した諸法。

---

(ข) อนิยตา ธมฺมา.

（2）決定していない諸法。

---

๙๙. (ก) สอุตฺตรา ธมฺมา.

99. （1）有上（うじょう）の諸法。

---

(ข) อนุตฺตรา ธมฺมา.

（2）無上（むじょう）の諸法。

---

๑๐๐. (ก) สรณา ธมฺมา.

100. （1）有諍（うじょう）の諸法。

---

(ข) อรณา ธมฺมา.

（2）無諍（むじょう）の諸法。

---

ปิฏฺฐิทุกํ.

後二法（ピッティ・ドゥカ）終わる。

---

อภิธมฺมทุกมาติกา.

阿毘達磨二法論母（アビダンマ・ドゥカ・マーティカー）終わる。

---

สุตฺตนฺติกทุกมาติกา

スッタンティカ・ドゥカ・マーティカー（経の二法論母）

---

๑๐๑. (ก) วิชฺชาภาคิโน ธมฺมา.

101. （1）明に属する諸法

---

(ข) อวิชฺชาภาคิโน ธมฺมา.

（2）無明に属する諸法

---

๑๐๒. (ก) วิชฺชูปมา ธมฺมา.

102. （1）稲妻に似た諸法

---

(ข) วชิรูปมา ธมฺมา.

（2）金剛に似た諸法

---

๑๐๓. (ก) พาลา ธมฺมา.

103. （1）愚かな諸法

---

(ข) ปณฺฑิตา ธมฺมา.

（2）賢い諸法

---

๑๐๔. (ก) กณฺหา ธมฺมา.

104. （1）黒い諸法

---

(ข) สุกฺกา ธมฺมา.

（2）白い諸法

---

๑๐๕. (ก) ตปนียา ธมฺมา.

105. （1）苦悩させる諸法

---

(ข) อตปนียา ธมฺมา.

（2）苦悩させない諸法

---

๑๐๖. (ก) อธิวจนา ธมฺมา.

106. （1）増語（名称）である諸法

---

(ข) อธิวจนปถา ธมฺมา.

（2）増語の道（名称の対象）である諸法

---

๑๐๗. (ก) นิรุตฺติ [Pg.14] ธมฺมา.

107. （1）語（言語的表現）である諸法

---

(ข) นิรุตฺติปถา ธมฺมา.

（2）語の道（言語的表現の対象）である諸法

---

๑๐๘. (ก) ปญฺญตฺติ ธมฺมา.

108. （1）施設（概念的表示）である諸法

---

(ข) ปญฺญตฺติปถา ธมฺมา.

（2）施設の道（概念的表示の対象）である諸法

---

๑๐๙. (ก) นามญฺจ.

109. （1）名（精神的なもの）

---

(ข) รูปญฺจ.

（2）色（物質的なもの）

---

๑๑๐. (ก) อวิชฺชา จ.

110. （1）無明

---

(ข) ภวตณฺหา จ.

（2）有愛（存在への渇愛）

---

๑๑๑. (ก) ภวทิฏฺฐิ จ.

111. （1）有見

---

(ข) วิภวทิฏฺฐิ จ.

（2）無有見

---

๑๑๒. (ก) สสฺสตทิฏฺฐิ จ.

112. （1）常見

---

(ข) อุจฺเฉททิฏฺฐิ จ.

（2）断見

---

๑๑๓. (ก) อนฺตวา ทิฏฺฐิ จ.

113. （1）有辺見

---

(ข) อนนฺตวา ทิฏฺฐิ จ.

（2）無辺見

---

๑๑๔. (ก) ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ จ.

114. （1）前際随見

---

(ข) อปรนฺตานุทิฏฺฐิ จ.

（2）後際随見

---

๑๑๕. (ก) อหิริกญฺจ.

115. （1）無慚

---

(ข) อโนตฺตปฺปญฺจ.

(2) 悪を恐れないこと（無愧）。

---

๑๑๖. (ก) หิรี จ.

116. (1) 悪を恥じること（慚）。

---

(ข) โอตฺตปฺปญฺจ.

(2) 悪を恐れること（愧）。

---

๑๑๗. (ก) โทวจสฺสตา จ.

117. (1) 教えに従いにくいこと（悪言）。

---

(ข) ปาปมิตฺตตา จ.

(2) 悪友を持つこと。

---

๑๑๘. (ก) โสวจสฺสตา จ.

118. (1) 教えに従いやすいこと（善言）。

---

(ข) กลฺยาณมิตฺตตา จ.

(2) 善友を持つこと。

---

๑๑๙. (ก) อาปตฺติกุสลตา จ.

119. (1) 罪過（アパッティ）における巧みさ。

---

(ข) อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา จ.

(2) 罪過からの出離における巧みさ。

---

๑๒๐. (ก) สมาปตฺติกุสลตา จ.

120. (1) 等至（サマーパッティ）における巧みさ。

---

(ข) สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา จ.

(2) 等至からの出離における巧みさ。

---

๑๒๑. (ก) ธาตุกุสลตา [Pg.15] จ.

121. (1) 界（ダートゥ）における巧みさ。

---

(ข) มนสิการกุสลตา จ.

(2) 作意（マナシカーラ）における巧みさ。

---

๑๒๒. (ก) อายตนกุสลตา จ.

122. (1) 処（アーヤタナ）における巧みさ。

---

(ข) ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตา จ.

(2) 縁起（パティッチャサムッパーダ）における巧みさ。

---

๑๒๓. (ก) ฐานกุสลตา จ.

123. (1) 道理（ターナ）における巧みさ。

---

(ข) อฏฺฐานกุสลตา จ.

(2) 非道理（アターナ）における巧みさ。

---

๑๒๔. (ก) อชฺชโว จ.

124. (1) 正直（アッジャヴァ）。

---

(ข) มทฺทโว จ.

(2) 柔軟（マッダヴァ）。

---

๑๒๕. (ก) ขนฺติ จ.

125. (1) 忍耐（カンティ）。

---

(ข) โสรจฺจญฺจ.

(2) 柔和（ソーラッチャ）。

---

๑๒๖. (ก) สาขลฺยญฺจ.

126. (1) 穏やかな言葉（サーカリヤ）。

---

(ข) ปฏิสนฺถาโร จ.

(2) 丁寧な応接（パティサンターラ）。

---

๑๒๗. (ก) อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา จ.

127. (1) 諸根において門が守られていないこと。

---

(ข) โภชเน อมตฺตญฺญุตา จ.

(2) 食事において適量を知らないこと。

---

๑๒๘. (ก) อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา จ.

128. (1) 諸根において門が守られていること。

---

(ข) โภชเน มตฺตญฺญุตา จ.

(2) 食事において適量を知ること。

---

๑๒๙. (ก) มุฏฺฐสจฺจญฺจ.

129. (1) 失念（ムッタサッチャ）。

---

(ข) อสมฺปชญฺญญฺจ.

(2) 不正知（アサンパジャンニャ）。

---

๑๓๐. (ก) สติ จ.

130. (1) 念（サティ）。

---

(ข) สมฺปชญฺญญฺจ.

(2) 正知（しょうち）。

---

๑๓๑. (ก) ปฏิสงฺขานพลญฺจ.

131. (1) 観察力（かんさつりき）。

---

(ข) ภาวนาพลญฺจ.

(2) 修習力（しゅじゅうりき）。

---

๑๓๒. (ก) สมโถ จ.

132. (1) 止（し）。

---

(ข) วิปสฺสนา จ.

(2) 観（かん）。

---

๑๓๓. (ก) สมถนิมิตฺตญฺจ.

133. (1) 止の相（しのおもむき）。

---

(ข) ปคฺคาหนิมิตฺตญฺจ.

(2) 策励の相（さくれいのおもむき）。

---

๑๓๔. (ก) ปคฺคาโห [Pg.16] จ.

134. (1) 策励（さくれい）。

---

(ข) อวิกฺเขโป จ.

(2) 不散乱（ふさんらん）。

---

๑๓๕. (ก) สีลวิปตฺติ จ.

135. (1) 戒の破綻（かいのはたん）。

---

(ข) ทิฏฺฐิวิปตฺติ จ.

(2) 見の破綻（けんのはたん）。

---

๑๓๖. (ก) สีลสมฺปทา จ.

136. (1) 戒の具足（かいのぐそく）。

---

(ข) ทิฏฺฐิสมฺปทา จ.

(2) 見の具足（けんのぐそく）。

---

๑๓๗. (ก) สีลวิสุทฺธิ จ.

137. (1) 戒の清浄（かいのしょうじょう）。

---

(ข) ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ จ.

(2) 見の清浄（けんのしょうじょう）。

---

๑๓๘. (ก) ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปน.

138. (1) 見の清浄。

---

(ข) ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานํ.

(2) 見に応じた精進（けんにおうじたしょうじん）。

---

๑๓๙. (ก) สํเวโค จ สํเวชนิเยสุ ฐาเนสุ.

139. (1) 厭離すべき場所における厭離（えんり）。

---

(ข) สํวิคฺคสฺส จ โยนิโส ปธานํ.

(2) 厭離した者の如実な精進。

---

๑๔๐. (ก) อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสุ.

140. (1) 善法における不満足（ふまんぞく）。

---

(ข) อปฺปฏิวานิตา จ ปธานสฺมึ.

(2) 精進における不退転（ふたいてん）。

---

๑๔๑. (ก) วิชฺชา จ.

141. (1) 明（みょう）。

---

(ข) วิมุตฺติ จ.

(2) 解脱（げだつ）。

---

๑๔๒. (ก) ขเย ญาณํ.

142. (1) 尽智（じんち）。

---

(ข) อนุปฺปาเท ญาณนฺติ.

(2) 無生智（むしょうち）。

---

สุตฺตนฺติกทุกมาติกา.

スッタンティカ（経典部）の二法の目次。

---

มาติกา นิฏฺฐิตา.

目次 完結。

---

๑. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑํ

1. 心生起篇（しんしょうきへん）

---

กามาวจรกุสลํ

欲界の善（よくかいのぜん）

---

ปทภาชนี

句の解説（くのかいせつ）

---

๑. กตเม [Pg.17] ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา คนฺธารมฺมณํ วา รสารมฺมณํ วา โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ วา ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, ปีติ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, สทฺธินฺทฺริยํ โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สตินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, สมฺมาสงฺกปฺโป โหติ, สมฺมาวายาโม โหติ, สมฺมาสติ โหติ, สมฺมาสมาธิ โหติ, สทฺธาพลํ โหติ, วีริยพลํ โหติ, สติพลํ โหติ, สมาธิพลํ โหติ, ปญฺญาพลํ โหติ, หิริพลํ โหติ, โอตฺตปฺปพลํ โหติ, อโลโภ โหติ, อโทโส โหติ, อโมโห โหติ, อนภิชฺฌา โหติ, อพฺยาปาโท โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, หิรี โหติ, โอตฺตปฺปํ โหติ, กายปสฺสทฺธิ โหติ, จิตฺตปสฺสทฺธิ โหติ, กายลหุตา โหติ, จิตฺตลหุตา โหติ, กายมุทุตา โหติ, จิตฺตมุทุตา โหติ, กายกมฺมญฺญตา โหติ, จิตฺตกมฺมญฺญตา โหติ, กายปาคุญฺญตา โหติ, จิตฺตปาคุญฺญตา โหติ, กายุชุกตา โหติ, จิตฺตุชุกตา โหติ, สติ โหติ, สมฺปชญฺญํ โหติ, สมโถ โหติ, วิปสฺสนา โหติ, ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา.

1. いかなる諸法が善であるか。欲界の善なる心が、喜を伴い、智と相応し、色境、声境、香境、味境、触境、あるいは法境のいずれかを対象として生じているとき、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、喜があり、楽があり、心一境性があり、信根があり、精進根があり、念根があり、定根があり、慧根があり、意根があり、喜根があり、命根があり、正見があり、正思惟があり、正精進があり、正念があり、正定があり、信力があり、精進力があり、念力があり、定力があり、慧力があり、慚力があり、愧力があり、無貪があり、無瞋があり、無痴があり、無貪欲があり、無瞋恚があり、正見があり、慚があり、愧があり、身軽安があり、心軽安があり、身軽快性があり、心軽快性があり、身柔軟性があり、心柔軟性があり、身適業性があり、心適業性があり、身練達性があり、心練達性があり、身正直性があり、心正直性があり、念があり、正知があり、止があり、観があり、策励があり、不散乱がある。またその時に、これら以外にも縁って生じた無形の諸法があるならば、これらの諸法が善である。

---

๒. กตโม [Pg.18] ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

2. その時の触とは何か。その時の触、接触、等接触、等接触の状態、これがその時の触である。

---

๓. กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชํ เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ.

3. その時の受とは何か。その時、適切な意意識界の接触から生じた、心的な快、心的な楽、心的な接触から生じた快・楽の享受、心的な接触から生じた快・楽の受、これがその時の受である。

---

๔. กตมา ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ.

4. その時の想とは何か。その時、適切な意意識界の接触から生じた、想、想すること、想することの状態、これがその時の想である。

---

๕. กตมา ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ.

5. その時の思とは何か。その時、適切な意意識界의 接触から生じた、思、等思、思することの状態、これがその時の思である。

---

๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ.

6. その時の心とは何か。その時の心、意、意性、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、適切な意意識界、これがその時の心である。

---

๗. กตโม ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา สมฺมาสงฺกปฺโป – อยํ ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ.

7. その時の尋とは何か。その時の考、尋、思惟、安止、専注、心の安立、正思惟、これがその時の尋である。

---

๘. กตโม ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ? โย ตสฺมึ สมเย จาโร วิจาโร อนุวิจาโร อุปวิจาโร จิตฺตสฺส อนุสนฺธานตา อนุเปกฺขนตา – อยํ ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ.

8. その時の伺とは何か。その時の行、伺、随伺、近伺、心の随繋、随察、これがその時の伺である。

---

๙. กตมา ตสฺมึ สมเย ปีติ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปีติ ปาโมชฺชํ อาโมทนา ปโมทนา หาโส ปหาโส วิตฺติ โอทคฺยํ อตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ ตสฺมึ สมเย ปีติ โหติ.

9. その時の喜とは何か。その時の喜、歓喜、極喜、等喜、笑、極笑、満足、踊躍、心の満足、これがその時の喜である。

---

๑๐. กตมํ [Pg.19] ตสฺมึ สมเย สุขํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย สุขํ โหติ.

10. その時の楽とは何か。その時の心的な快、心的な楽、心的な接触から生じた快・楽の享受、心的な接触から生じた快・楽の受、これがその時の楽である。

---

๑๑. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ.

11. その時の心一境性とは何か。その時の心の住、等住、確住、不散乱、不攪乱、不散乱の心性、止、定根、定力、正定、これがその時の心一境性である。

---

๑๒. กตมํ ตสฺมึ สมเย สทฺธินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สทฺธา สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท สทฺธา สทฺธินฺทฺริยํ สทฺธาพลํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สทฺธินฺทฺริยํ โหติ.

12. その時の信根とは何か。その時の信、信ずること、確信、極清浄、信、信根、信力、これがその時の信根である。

---

๑๓. กตมํ ตสฺมึ สมเย วีริยินฺทฺริยํ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม – อิทํ ตสฺมึ สมเย วีริยินฺทฺริยํ โหติ.

13. その時の精進根とは何か。その時の心的な精進の開始、出離、勇猛、努力、精励、勤勉、奮闘、堅固、持、不退転の勇猛性、不捨欲性、不捨荷負性、荷負の策励、精進、精進根、精進力、正精進、これがその時の精進根である。

---

๑๔. กตมํ ตสฺมึ สมเย สตินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สตินฺทฺริยํ โหติ.

14. その時の念根とは何か。その時の念、随念、憶念、念、憶持、持、不浮動、不忘失、念、念根、念力、正念、これがその時の念根である。

---

๑๕. กตมํ ตสฺมึ สมเย สมาธินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สมาธินฺทฺริยํ โหติ.

15. その時の定根とは何か。その時の心の住、等住、確住、不散乱、不攪乱、不散乱の心性、止、定根、定力、正定、これがその時の定根である。

---

๑๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา [Pg.20] ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ.

16. その時、慧根（えこん）とは何か。その時の智慧、了知、択法、遍択、法択、精査、遍精査、等精査、博学、巧緻、微細、明察、思惟、考察、広慧、聡明、導引、観、正知、刺、智慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧輝、慧灯、慧宝、無痴、法択、正見。これがその時の慧根である。

---

๑๗. กตมํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ.

17. その時、意根（いこん）とは何か。その時の心、意、意向、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、それに対応する意識界。これがその時の意根である。

---

๑๘. กตมํ ตสฺมึ สมเย โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ.

18. その時、喜根（きこん）とは何か。その時の心的な快、心的な楽、心触から生じた快・楽の享受、心触から生じた快・楽の受。これがその時の喜根である。

---

๑๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ? โย เตสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ.

19. その時、命根（みょうこん）とは何か。それら無形の諸法（名法）の寿命、存続、維持、存命、進行、回転、守護、命、命根。これがその時の命根である。

---

๒๐. กตมา ตสฺมึ สมเย สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ.

20. その時、正見（しょうけん）とは何か。その時の智慧、了知、択法、遍択、法択、精査、遍精査、等精査、博学、巧緻、微細、明察、思惟、考察、広慧、聡明、導引、観、正知、刺、智慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧輝、慧灯、慧宝、無痴、法択、正見。これがその時の正見である。

---

๒๑. กตโม ตสฺมึ สมเย สมฺมาสงฺกปฺโป โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา สมฺมาสงฺกปฺโป – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาสงฺกปฺโป โหติ.

21. その時、正思惟（しょうしゆい）とは何か。その時の尋、尋求、思惟、安止、遍安止、心の専注、正思惟。これがその時の正思惟である。

---

๒๒. กตโม [Pg.21] ตสฺมึ สมเย สมฺมาวายาโม โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาวายาโม โหติ.

22. その時、正精進（しょうしょうじん）とは何か。その時の心的な精進の開始、出離、勇猛、努力、策励、熱意、奮闘、剛毅、堪能、不退転の勇猛、不棄の意欲、不棄の重責、重責の受持、精進、精進根、精進力、正精進。これがその時の正精進である。

---

๒๓. กตมา ตสฺมึ สมเย สมฺมาสติ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาสติ โหติ.

23. その時、正念（しょうねん）とは何か。その時の念、随念、複念、念、憶念、保持、不浮動、不忘失、念、念根、念力、正念。これがその時の正念である。

---

๒๔. กตโม ตสฺมึ สมเย สมฺมาสมาธิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาสมาธิ โหติ.

24. その時、正定（しょうじょう）とは何か。その時の心の安定、等持、安住、不散乱、不攪乱、不散乱の心、止、三摩地根、三摩地力、正定。これがその時の正定である。

---

๒๕. กตมํ ตสฺมึ สมเย สทฺธาพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สทฺธา สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท สทฺธา สทฺธินฺทฺริยํ สทฺธาพลํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สทฺธาพลํ โหติ.

25. その時、信力（しんりき）とは何か。その時の信、信仰、確信、極浄信、信、信根、信力。これがその時の信力である。

---

๒๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย วีริยพลํ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม – อิทํ ตสฺมึ สมเย วีริยพลํ โหติ.

26. その時、精進力（しょうじんりき）とは何か。その時の心的な精進の開始、出離、勇猛、努力、策励、熱意、奮闘、剛毅、堪能、不退転の勇猛、不棄の意欲、不棄の重責、重責の受持、精進、精進根、精進力、正精進。これがその時の精進力である。

---

๒๗. กตมํ ตสฺมึ สมเย สติพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สติพลํ โหติ.

27. その時、念力（ねんりき）とは何か。その時の念、随念、複念、念、憶念、保持、不浮動、不忘失、念、念根、念力、正念。これがその時の念力である。

---

๒๘. กตมํ ตสฺมึ สมเย สมาธิพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สมาธิพลํ โหติ.

28. その時、定力（じょうりき）とは何か。その時の心の安定、等持、安住、不散乱、不攪乱、不散乱の心、止、三摩地根、三摩地力、正定。これがその時の定力である。

---

๒๙. กตมํ [Pg.22] ตสฺมึ สมเย ปญฺญาพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ปญฺญาพลํ โหติ.

29. その時、慧力（えりき）とは何か。その時の智慧、了知、択法、遍択、法択、精査、遍精査、等精査、博学、巧緻、微細、明察、思惟、考察、広慧、聡明、導引、観、正知、刺、智慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧輝、慧灯、慧宝、無痴、法択、正見。これがその時の慧力である。

---

๓๐. กตมํ ตสฺมึ สมเย หิริพลํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย หิรียติ หิริยิตพฺเพน หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ ตสฺมึ สมเย หิริพลํ โหติ.

30. その時、慚力（ざんりき）とは何か。その時、慚ずべきことに対して慚じ、悪しき不善の諸法を犯すことに対して慚じること。これがその時の慚力である。

---

๓๑. กตมํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปพลํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปพลํ โหติ.

31. その時、愧力（きりき）とは何か。その時、愧ずべきことに対して愧じ、悪しき不善の諸法を犯すことに対して愧じること。これがその時の愧力である。

---

๓๒. กตโม ตสฺมึ สมเย อโลโภ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย อโลโภ อลุพฺภนา อลุพฺภิตตฺตํ อสาราโค อสารชฺชนา อสารชฺชิตตฺตํ อนภิชฺฌา อโลโภ กุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อโลโภ โหติ.

32. その時、無貪（むたん）とは何ですか？ その時にある、無貪、不貪（ふたん）、不貪の状態、不染（ふぜん）、不染の状態、不染であること、無貪欲（むどんよく）、無貪、善根としての無貪。これがその時の無貪です。

---

๓๓. กตโม ตสฺมึ สมเย อโทโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย อโทโส อทุสฺสนา อทุสฺสิตตฺตํ อพฺยาปาโท อพฺยาปชฺโช อโทโส กุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อโทโส โหติ?

33. その時、無瞋（むしん）とは何ですか？ その時にある、無瞋、不瞋（ふしん）、不瞋の状態、無恚（むい）、無怨（むおん）、無瞋、善根としての無瞋。これがその時の無瞋です。

---

๓๔. กตโม ตสฺมึ สมเย อโมโห โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ อโมโห กุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อโมโห โหติ.

34. その時、無痴（むち）とは何ですか？ その時にある、智慧、了知（りょうち）、択法（ちゃくほう）、精択、法択、善記、近記、現前近記、博学、巧便、聡明、明察、思惟、観察、広慧（こうえ）、聡慧、導引、観（かん）、正知、策励、智慧、慧根（えこん）、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧輝、慧灯、慧宝、無痴、法択、正見、無痴、善根としての無痴。これがその時の無痴です。

---

๓๕. กตมา [Pg.23] ตสฺมึ สมเย อนภิชฺฌา โหติ? โย ตสฺมึ สมเย อโลโภ อลุพฺภนา อลุพฺภิตตฺตํ อสาราโค อสารชฺชนา อสารชฺชิตตฺตํ อนภิชฺฌา อโลโภ กุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อนภิชฺฌา โหติ.

35. その時、無貪欲（むどんよく）とは何ですか？ その時にある、無貪、不貪、不貪の状態、不染、不染の状態、不染であること、無貪欲、無貪、善根としての無貪。これがその時の無貪欲です。

---

๓๖. กตโม ตสฺมึ สมเย อพฺยาปาโท โหติ? โย ตสฺมึ สมเย อโทโส อทุสฺสนา อทุสฺสิตตฺตํ อพฺยาปาโท อพฺยาปชฺโช อโทโส กุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อพฺยาปาโท โหติ.

36. その時、無恚（むい）とは何ですか？ その時にある、無瞋、不瞋、不瞋の状態、無恚、無怨、無瞋、善根としての無瞋。これがその時の無恚です。

---

๓๗. กตมา ตสฺมึ สมเย สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ.

37. その時、正見（しょうけん）とは何ですか？ その時にある、智慧、了知、択法、精択、法択、善記、近記、現前近記、博学、巧便、聡明、明察、思惟、観察、広慧、聡慧、導引、観、正知、策励、智慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧輝、慧灯、慧宝、無痴、法択、正見。これがその時の正見です。

---

๓๘. กตมา ตสฺมึ สมเย หิรี โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย หิรียติ หิริยิตพฺเพน หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อยํ ตสฺมึ สมเย หิรี โหติ.

38. その時、慚（ざん）とは何ですか？ その時に、恥ずべきことに対して恥じ、悪しき不善の法の成就に対して恥じること。これがその時の慚です。

---

๓๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปํ โหติ.

39. その時、愧（き）とは何ですか？ その時に、畏るべきことに対して畏れ、悪しき不善の法の成就に対して畏れること。これがその時の愧です。

---

๔๐. กตมา ตสฺมึ สมเย กายปสฺสทฺธิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺส สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส ปสฺสทฺธิ ปฏิปสฺสทฺธิ ปสฺสมฺภนา ปฏิปสฺสมฺภนา ปฏิปสฺสมฺภิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย กายปสฺสทฺธิ โหติ.

40. その時、身軽安（しんきょうあん）とは何ですか？ その時にある、受蘊（じゅうん）、想蘊（そううん）、行蘊（ぎょううん）の軽安、寂静、静息、寂止、寂止の状態。これがその時の身軽安です。

---

๔๑. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตปสฺสทฺธิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส ปสฺสทฺธิ ปฏิปสฺสทฺธิ ปสฺสมฺภนา ปฏิปสฺสมฺภนา ปฏิปสฺสมฺภิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตปสฺสทฺธิ โหติ.

41. その時、心軽安（しんきょうあん）とは何ですか？ その時にある、識蘊（しきうん）の軽安、寂静、静息、寂止、寂止の状態。これがその時の心軽安です。

---

๔๒. กตมา [Pg.24] ตสฺมึ สมเย กายลหุตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺส สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส ลหุตา ลหุปริณามตา อทนฺธนตา อวิตฺถนตา – อยํ ตสฺมึ สมเย กายลหุตา โหติ.

42. その時、身軽快性（しんきょうかいせい）とは何ですか？ その時にある、受蘊、想蘊、行蘊の軽快性、軽快な変化、不緩慢、不硬直。これがその時の身軽快性です。

---

๔๓. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตลหุตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส ลหุตา ลหุปริณามตา อทนฺธนตา อวิตฺถนตา – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตลหุตา โหติ.

43. その時、心軽快性（しんきょうかいせい）とは何ですか？ その時にある、識蘊の軽快性、軽快な変化、不緩慢、不硬直。これがその時の心軽快性です。

---

๔๔. กตมา ตสฺมึ สมเย กายมุทุตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺส สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส มุทุตา มทฺทวตา อกกฺขฬตา อกถินตา – อยํ ตสฺมึ สมเย กายมุทุตา โหติ.

44. その時、身柔軟性（しんにゅうなんせい）とは何ですか？ その時にある、受蘊、想蘊、行蘊の柔軟性、柔和、不剛、不堅。これがその時の身柔軟性です。

---

๔๕. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตมุทุตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส มุทุตา มทฺทวตา อกกฺขฬตา อกถินตา – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตมุทุตา โหติ.

45. その時、心柔軟性（しんにゅうなんせい）とは何ですか？ その時にある、識蘊の柔軟性、柔和、不剛、不堅。これがその時の心柔軟性です。

---

๔๖. กตมา ตสฺมึ สมเย กายกมฺมญฺญตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺส สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส กมฺมญฺญตา กมฺมญฺญตฺตํ กมฺมญฺญภาโว – อยํ ตสฺมึ สมเย กายกมฺมญฺญตา โหติ.

46. その時、身適業性（しんてきごうせい）とは何ですか？ その時にある、受蘊、想蘊、行蘊の適業性、適業の状態、適業であること。これがその時の身適業性です。

---

๔๗. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตกมฺมญฺญตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส กมฺมญฺญตา กมฺมญฺญตฺตํ กมฺมญฺญภาโว – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตกมฺมญฺญตา โหติ.

47. その時、心適業性（しんてきごうせい）とは何ですか？ その時にある、識蘊の適業性、適業の状態、適業であること。これがその時の心適業性です。

---

๔๘. กตมา ตสฺมึ สมเย กายปาคุญฺญตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺส สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส ปคุณตา ปคุณตฺตํ ปคุณภาโว – อยํ ตสฺมึ สมเย กายปาคุญฺญตา โหติ.

48. その時、身練達性（しんれんだつせい）とは何ですか？ その時にある、受蘊、想蘊、行蘊の練達性、練達の状態、練達であること。これがその時の身練達性です。

---

๔๙. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตปาคุญฺญตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส ปคุณตา ปคุณตฺตํ ปคุณภาโว – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตปาคุญฺญตา โหติ.

49. その時、心練達性（しんれんだつせい）とは何ですか？ その時にある、識蘊の練達性、練達の状態、練達であること。これがその時の心練達性です。

---

๕๐. กตมา ตสฺมึ สมเย กายุชุกตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺส สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส อุชุตา อุชุกตา อชิมฺหตา อวงฺกตา อกุฏิลตา – อยํ ตสฺมึ สมเย กายุชุกตา โหติ.

50. その時、身正直性（しんしょうじきせい）とは何ですか？ その時にある、受蘊、想蘊、行蘊の正直性、正直の状態、不屈、不曲、不歪。これがその時の身正直性です。

---

๕๑. กตมา [Pg.25] ตสฺมึ สมเย จิตฺตุชุกตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส อุชุตา อุชุกตา อชิมฺหตา อวงฺกตา อกุฏิลตา – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตุชุกตา โหติ.

51. その時、心正直性（しんしょうじきせい）とは何ですか？ その時にある、識蘊の正直性、正直の状態、不屈、不曲、不歪。これがその時の心正直性です。

---

๕๒. กตมา ตสฺมึ สมเย สติ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ – อยํ ตสฺมึ สมเย สติ โหติ.

52. その時、念（サティ）とは何か。その時、念、随念、等念、念、憶念、持念、不浮、不忘、念、念根、念力、正念がある。これがその時の念である。

---

๕๓. กตมํ ตสฺมึ สมเย สมฺปชญฺญํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สมฺปชญฺญํ โหติ.

53. その時、正知（サンパジャンニャ）とは何か。その時、慧、知解、択法、遍択、択法、善記、近記、現近記、博学、巧便、微細、弁析、思惟、観察、広慧、聡叡、導引、観、正知、刺、慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧明、慧灯、慧宝、無痴、択法、正見がある。これがその時の正知である。

---

๕๔. กตโม ตสฺมึ สมเย สมโถ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมโถ โหติ.

54. その時、止（サマタ）とは何か。その時、心の住、等住、近住、不散乱、不攪乱、不散乱心性、止、定根、定力、正定がある。これがその時の止である。

---

๕๕. กตมา ตสฺมึ สมเย วิปสฺสนา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ ตสฺมึ สมเย วิปสฺสนา โหติ.

55. その時、観（ヴィパッサナー）とは何か。その時、慧、知解、択法、遍択、択法、善記、近記、現近記、博学、巧便、微細、弁析、思惟、観察、広慧、聡叡、導引、観、正知、刺、慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧明、慧灯、慧宝、無痴、択法、正見がある。これがその時の観である。

---

๕๖. กตโม ตสฺมึ สมเย ปคฺคาโห โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา [Pg.26] อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม – อยํ ตสฺมึ สมเย ปคฺคาโห โหติ.

56. その時、策励（パッガーハ）とは何か。その時、心に属する精進の開始、出離、勇猛、努力、勤労、熱意、奮励、剛毅、堪能、不弛緩勇猛性、不棄欲性、不棄担負性、重責の受持、精進、精進根、精進力、正精進がある。これがその時の策励である。

---

๕๗. กตโม ตสฺมึ สมเย อวิกฺเขโป โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ – อยํ ตสฺมึ สมเย อวิกฺเขโป โหติ.

57. その時、不散乱（アヴィッケーパ）とは何か。その時、心の住、等住、近住、不散乱、不攪乱、不散乱心性、止、定根、定力、正定がある。これがその時の不散乱である。

---

เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา.

また、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法は善である。

---

ปทภาชนียํ.

句の解説。

---

ปฐมภาณวาโร.

第一誦品。

---

โกฏฺฐาสวาโร

部分の章。

---

๕๘. ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, อฏฺฐินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ปญฺจงฺคิกํ ฌานํ โหติ, ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหติ, สตฺต พลานิ โหนฺติ, ตโย เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ, เอกา เวทนา โหติ, เอกา สญฺญา โหติ, เอกา เจตนา โหติ, เอกํ จิตฺตํ โหติ, เอโก เวทนากฺขนฺโธ โหติ, เอโก สญฺญากฺขนฺโธ โหติ, เอโก สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ, เอโก วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ, เอกํ มนายตนํ โหติ, เอกํ มนินฺทฺริยํ โหติ, เอกา มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา.

58. その時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、八根があり、五支の禅があり、五支の道があり、七力があり、三因があり、一触があり、一受があり、一想があり、一思があり、一心があり、一受蘊があり、一想蘊があり、一行蘊があり、一識蘊があり、一意処があり、一意根があり、一意識界があり、一法処があり、一法界がある。また、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法は善である。

---

๕๙. กตเม ตสฺมึ สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ.

59. その時、四蘊とは何か。受蘊、想蘊、行蘊、識蘊である。

---

๖๐. กตโม ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺโธ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ [Pg.27] เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺโธ โหติ.

60. その時、受蘊とは何か。その時、心に属する快、心に属する楽、心触から生じた快く楽な感受、心触から生じた快く楽な受がある。これがその時の受蘊である。

---

๖๑. กตโม ตสฺมึ สมเย สญฺญากฺขนฺโธ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สญฺญากฺขนฺโธ โหติ.

61. その時、想蘊とは何か。その時、想、想すること、想した状態がある。これがその時の想蘊である。

---

๖๒. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ สทฺธาพลํ วีริยพลํ สติพลํ สมาธิพลํ ปญฺญาพลํ หิริพลํ โอตฺตปฺปพลํ อโลโภ อโทโส อโมโห อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท สมฺมาทิฏฺฐิ หิรี โอตฺตปฺปํ กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ กายลหุตา จิตฺตลหุตา กายมุทุตา จิตฺตมุทุตา กายกมฺมญฺญตา จิตฺตกมฺมญฺญตา กายปาคุญฺญตา จิตฺตปาคุญฺญตา กายุชุกตา จิตฺตุชุกตา สติ สมฺปชญฺญํ สมโถ วิปสฺสนา ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ.

62. その時、行蘊とは何か。触、思、尋、伺、喜、心一境性、信根、精進根、念根、定根、慧根、命根、正見、正思惟、正精進、正念、正定、信力、精進力、念力、定力、慧力、慚力、愧力、無貪、無瞋、無痴、無貪欲、無瞋恚、正見、慚、愧、身軽安、心軽安、身軽快性、心軽快性、身柔軟性、心柔軟性、身適業性、心適業性、身練熟性、心練熟性、身正直性、心正直性、念、正知、止、観、策励、不散乱。また、その時、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これがその時の行蘊である。

---

๖๓. กตโม ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อยํ ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ.

63. その時、識蘊とは何か。その時、心、意、意性、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、それに対応する意識界がある。これがその時の識蘊である。

---

อิเม ตสฺมึ สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ.

これらがその時の四蘊である。

---

๖๔. กตมานิ ตสฺมึ สมเย ทฺวายตนานิ โหนฺติ? มนายตนํ ธมฺมายตนํ.

64. その時、いかなる二つの処（あやたな）があるか。意処（まないたな）と法処（だんまいたな）である。

---

๖๕. กตมํ ตสฺมึ สมเย มนายตนํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย มนายตนํ โหติ.

65. その時、いかなるものが意処であるか。その時、心、意、意、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、それに対応する意識界がある。これがその時の意処である。

---

๖๖. กตมํ [Pg.28] ตสฺมึ สมเย ธมฺมายตนํ โหติ? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ธมฺมายตนํ โหติ.

66. その時、いかなるものが法処であるか。受蘊、想蘊、行蘊がある。これがその時の法処である。

---

อิมานิ ตสฺมึ สมเย ทฺวายตนานิ โหนฺติ.

これらがその時の二つの処である。

---

๖๗. กตมา ตสฺมึ สมเย ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ? มโนวิญฺญาณธาตุ, ธมฺมธาตุ.

67. その時、いかなる二つの界（かい）があるか。意識界と法界である。

---

๖๘. กตมา ตสฺมึ สมเย มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อยํ ตสฺมึ สมเย มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ.

68. その時、いかなるものが意識界であるか。その時、心、意、意、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、それに対応する意識界がある。これがその時の意識界である。

---

๖๙. กตมา ตสฺมึ สมเย ธมฺมธาตุ โหติ? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อยํ ตสฺมึ สมเย ธมฺมธาตุ โหติ.

69. その時、いかなるものが法界であるか。受蘊、想蘊、行蘊がある。これがその時の法界である。

---

อิมา ตสฺมึ สมเย ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ.

これらがその時の二つの界である。

---

๗๐. กตเม ตสฺมึ สมเย ตโย อาหารา โหนฺติ? ผสฺสาหาโร, มโนสญฺเจตนาหาโร, วิญฺญาณาหาโร.

70. その時、いかなる三つの食（じき）があるか。触食、意思食、識食である。

---

๗๑. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺสาหาโร โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺสาหาโร โหติ.

71. その時、いかなるものが触食であるか。その時、触、接触、等接触、接触している状態がある。これがその時の触食である。

---

๗๒. กตโม ตสฺมึ สมเย มโนสญฺเจตนาหาโร โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย มโนสญฺเจตนาหาโร โหติ.

72. その時、いかなるものが意思食であるか。その時、思、等思、思っている状態がある。これがその時の意思食である。

---

๗๓. กตโม ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณาหาโร โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อยํ ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณาหาโร โหติ.

73. その時、いかなるものが識食であるか。その時、心、意、意、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、それに対応する意識界がある。これがその時の識食である。

---

อิเม ตสฺมึ สมเย ตโย อาหารา โหนฺติ.

これらがその時の三つの食である。

---

๗๔. กตมานิ [Pg.29] ตสฺมึ สมเย อฏฺฐินฺทฺริยานิ โหนฺติ? สทฺธินฺทฺริยํ, วีริยินฺทฺริยํ, สตินฺทฺริยํ, สมาธินฺทฺริยํ, ปญฺญินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริยํ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยํ.

74. その時、いかなる八つの根（こん）があるか。信根、精進根、念根、定根、慧根、意根、喜根、命根である。

---

๗๕. กตมํ ตสฺมึ สมเย สทฺธินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สทฺธา สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท สทฺธา สทฺธินฺทฺริยํ สทฺธาพลํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สทฺธินฺทฺริยํ โหติ.

75. その時、いかなるものが信根であるか。その時、信、信じること、確信すること、極めて清らかな信、信、信根、信力がある。これがその時の信根である。

---

๗๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย วีริยินฺทฺริยํ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม – อิทํ ตสฺมึ สมเย วีริยินฺทฺริยํ โหติ.

76. その時、いかなるものが精進根であるか。その時、心的な精進の開始、離脱、勇猛、努力、奮闘、熱意、熱心、堅固、持続、弛まぬ勇猛さ、捨て去らぬ意欲、捨て去らぬ責任、責任の完遂、精進、精進根、精進力、正精進がある。これがその時の精進根である。

---

๗๗. กตมํ ตสฺมึ สมเย สตินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สตินฺทฺริยํ โหติ.

77. その時、いかなるものが念根であるか。その時、念、随念、憶念、念、記憶すること、保持すること、忘却しないこと、忘れないこと、念、念根、念力、正念がある。これがその時の念根である。

---

๗๘. กตมํ ตสฺมึ สมเย สมาธินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สมาธินฺทฺริยํ โหติ.

78. その時、いかなるものが定根であるか。その時、心の安定、等持、安住、不散乱、不攪乱、不散乱の心の状態、止、定根、定力、正定がある。これがその時の定根である。

---

๗๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ.

79. その時、いかなるものが慧根であるか。その時、慧、了知、択法、等択法、法択、善記、近記、現前近記、賢明、巧緻、微細、明察、思惟、考察、広大、聡明、導き、観、正知、刺、慧、慧根、慧力、慧の剣、慧の楼閣、慧の光、慧の輝き、慧の灯明、慧の宝、無痴、択法、正見がある。これがその時の慧根である。

---

๘๐. กตมํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ.

80. その時、いかなるものが意根であるか。その時、心、意、意、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、それに対応する意識界がある。これがその時の意根である。

---

๘๑. กตมํ [Pg.30] ตสฺมึ สมเย โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ.

81. その時、いかなるものが喜根であるか。その時、心的な快、心的な楽、心触より生じた快、楽の受、心触より生じた快く楽しい受がある。これがその時の喜根である。

---

๘๒. กตมํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ? โย เตสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ.

82. その時、いかなるものが命根であるか。それら無色の諸法の寿命、存続、維持、養育、進行、継続、守護、命、命根がある。これがその時の命根である。

---

อิมานิ ตสฺมึ สมเย อฏฺฐินฺทฺริยานิ โหนฺติ.

これらがその時の八つの根である。

---

๘๓. กตมํ ตสฺมึ สมเย ปญฺจงฺคิกํ ฌานํ โหติ? วิตกฺโก, วิจาโร, ปีติ, สุขํ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา.

83. その時、いかなる五支の禅（ぜん）があるか。尋、伺、喜、楽、心一境性である。

---

๘๔. กตโม ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา สมฺมาสงฺกปฺโป – อยํ ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ.

84. その時、いかなるものが尋（じん）であるか。その時、思考、尋、思惟、安止、等安止、心の専注、正思惟がある。これがその時の尋である。

---

๘๕. กตโม ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ? โย ตสฺมึ สมเย จาโร วิจาโร อนุวิจาโร อุปวิจาโร จิตฺตสฺส อนุสนฺธานตา อนุเปกฺขนตา – อยํ ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ.

85. その時、伺（し）とは何であるか。その時、考察、随察、追察、近察、心の連鎖、随観がある。これがその時の伺である。

---

๘๖. กตมา ตสฺมึ สมเย ปีติ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปีติ ปาโมชฺชํ อาโมทนา ปโมทนา หาโส ปหาโส วิตฺติ โอทคฺยํ อตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ ตสฺมึ สมเย ปีติ โหติ.

86. その時、喜（き）とは何であるか。その時、喜、歓喜、随喜、極喜、笑、極笑、欣悦、昂揚、心の満足がある。これがその時の喜である。

---

๘๗. กตมํ ตสฺมึ สมเย สุขํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย สุขํ โหติ.

87. その時、楽（らく）とは何であるか。その時、心に関わる快、心に関わる楽、心触から生じた快く楽しい受、心触から生じた快く楽しい受（ウェーダナー）がある。これがその時の楽である。

---

๘๘. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ.

88. その時、心一境性（しんいっきょうしょう）とは何であるか。その時、心の安定、善定、安住、不散乱、不攪乱、不散乱の心、止（サマタ）、定根、定力、正定がある。これがその時の心一境性である。

---

อิทํ ตสฺมึ สมเย ปญฺจงฺคิกํ ฌานํ โหติ.

これがその時の五支を具えた禅定である。

---

๘๙. กตโม [Pg.31] ตสฺมึ สมเย ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหติ? สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาวายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธิ.

89. その時、五支を具えた道（どう）とは何であるか。正見、正思惟、正精進、正念、正定である。

---

๙๐. กตมา ตสฺมึ สมเย สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ.

90. その時、正見（しょうけん）とは何であるか。その時、慧、知、択、遍択、択法、正認、近認、遍認、博学、巧緻、微細、明察、思惟、考査、広慧、聡明、導引、観、正知、刺、慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧明、慧灯、慧宝、無痴、択法、正見がある。これがその時の正見である。

---

๙๑. กตโม ตสฺมึ สมเย สมฺมาสงฺกปฺโป โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา สมฺมาสงฺกปฺโป – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาสงฺกปฺโป โหติ.

91. その時、正思惟（しょうしゆい）とは何であるか。その時、思考、尋（じん）、思惟、安止、極安止、心の専注、正思惟がある。これがその時の正思惟である。

---

๙๒. กตโม ตสฺมึ สมเย สมฺมาวายาโม โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาวายาโม โหติ.

92. その時、正精進（しょうしょうじん）とは何であるか。その時、心に関わる精進の開始、出離、勇猛、努力、奮闘、熱意、不屈、剛毅、持続、不退転の努力、不捨の意欲、不捨の重責、重責の完遂、精進、精進根、精進力、正精進がある。これがその時の正精進である。

---

๙๓. กตมา ตสฺมึ สมเย สมฺมาสติ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาสติ โหติ.

93. その時、正念（しょうねん）とは何であるか。その時、念、随念、憶念、念、憶持、保持、不浮動、不忘失、念、念根、念力、正念がある。これがその時の正念である。

---

๙๔. กตโม ตสฺมึ สมเย สมฺมาสมาธิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาสมาธิ โหติ.

94. その時、正定（しょうじょう）とは何であるか。その時、心の安定、善定、安住、不散乱、不攪乱、不散乱の心、止（サマタ）、定根、定力、正定がある。これがその時の正定である。

---

อยํ ตสฺมึ สมเย ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหติ.

これがその時の五支を具えた道である。

---

๙๕. กตมานิ [Pg.32] ตสฺมึ สมเย สตฺต พลานิ โหนฺติ? สทฺธาพลํ, วีริยพลํ, สติพลํ, สมาธิพลํ, ปญฺญาพลํ, หิริพลํ, โอตฺตปฺปพลํ.

95. その時、七つの力（りき）とは何であるか。信力、精進力、念力、定力、慧力、慚力、愧力である。

---

๙๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย สทฺธาพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สทฺธา สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท สทฺธา สทฺธินฺทฺริยํ สทฺธาพลํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สทฺธาพลํ โหติ.

96. その時、信力（しんりき）とは何であるか。その時、信、信仰、確信、極清浄、信、信根、信力がある。これがその時の信力である。

---

๙๗. กตมํ ตสฺมึ สมเย วีริยพลํ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม – อิทํ ตสฺมึ สมเย วีริยพลํ โหติ.

97. その時、精進力（しょうじんりき）とは何であるか。その時、心に関わる精進の開始、出離、勇猛、努力、奮闘、熱意、不屈、剛毅、持続、不退転の努力、不捨の意欲、不捨の重責、重責の完遂、精進、精進根、精進力、正精進がある。これがその時の精進力である。

---

๙๘. กตมํ ตสฺมึ สมเย สติพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สติพลํ โหติ.

98. その時、念力（ねんりき）とは何であるか。その時、念、随念、憶念、念、憶持、保持、不浮動、不忘失、念、念根、念力、正念がある。これがその時の念力である。

---

๙๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย สมาธิพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สมาธิพลํ โหติ.

99. その時、定力（じょうりき）とは何であるか。その時、心の安定、善定、安住、不散乱、不攪乱、不散乱の心、止（サマタ）、定根、定力、正定がある。これがその時の定力である。

---

๑๐๐. กตมํ ตสฺมึ สมเย ปญฺญาพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ปญฺญาพลํ โหติ.

100. その時、慧力（えりき）とは何であるか。その時、慧、知、択、遍択、択法、正認、近認、遍認、博学、巧緻、微細、明察、思惟、考査、広慧、聡明、導引、観、正知、刺、慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧明、慧灯、慧宝、無痴、択法、正見がある。これがその時の慧力である。

---

๑๐๑. กตมํ ตสฺมึ สมเย หิริพลํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย หิรียติ หิริยิตพฺเพน หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ ตสฺมึ สมเย หิริพลํ โหติ.

101. その時、慚力（ざんりき）とは何であるか。その時、慚じるべきことによって慚じ、悪しき不善の諸法に陥ることを慚じる。これがその時の慚力である。

---

๑๐๒. กตมํ [Pg.33] ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปพลํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปพลํ โหติ.

102. その時、愧力（きりき）とは何であるか。その時、愧じるべきことによって愧じ、悪しき不善の諸法に陥ることを愧じる。これがその時の愧力である。

---

อิมานิ ตสฺมึ สมเย สตฺต พลานิ โหนฺติ.

その時、これら七つの力（信・精進・念・定・慧・慚・愧の七力）が生じる。

---

๑๐๓. กตเม ตสฺมึ สมเย ตโย เหตู โหนฺติ? อโลโภ, อโทโส, อโมโห.

103. その時、三つの因（いん）とは何か。無貪（むとん）、無瞋（むしん）、無痴（むち）である。

---

๑๐๔. กตโม ตสฺมึ สมเย อโลโภ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย อโลโภ อลุพฺภนา อลุพฺภิตตฺตํ อสาราโค อสารชฺชนา อสารชฺชิตตฺตํ อนภิชฺฌา อโลโภ กุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อโลโภ โหติ.

104. その時、無貪（むとん）とは何か。その時の無貪、貪らないこと、貪らない状態、不染着、染着しないこと、染着しない状態、無貪欲、善根としての無貪、これがその時の無貪である。

---

๑๐๕. กตโม ตสฺมึ สมเย อโทโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย อโทโส อทุสฺสนา อทุสฺสิตตฺตํ อพฺยาปาโท อพฺยาปชฺโช อโทโส กุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อโทโส โหติ.

105. その時、無瞋（むしん）とは何か。その時の無瞋、怒らないこと、怒らない状態、無瞋恚、不害、善根としての無瞋、これがその時の無瞋である。

---

๑๐๖. กตโม ตสฺมึ สมเย อโมโห โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ ตสฺมึ สมเย อโมโห โหติ.

106. その時、無痴（むち）とは何か。その時の智慧、理解すること、……（中略）……無痴、択法（ちゃくほう）、正見（しょうけん）、これがその時の無痴である。

---

อิเม ตสฺมึ สมเย ตโย เหตู โหนฺติ.

これらがその時の三つの因である。

---

๑๐๗. กตโม ตสฺมึ สมเย เอโก ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เอโก ผสฺโส โหติ.

107. その時、一つの触（そく）とは何か。その時の触、接触すること、等接触すること、接触した状態、これがその時の唯一の触である。

---

๑๐๘. กตมา ตสฺมึ สมเย เอกา เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เอกา เวทนา โหติ.

108. その時、一つの受（じゅ）とは何か。その時の心的な快、心的な楽、心触から生じた快、楽、享受されたもの、心触から生じた快く楽な受、これがその時の唯一の受である。

---

๑๐๙. กตมา ตสฺมึ สมเย เอกา สญฺญา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เอกา สญฺญา โหติ.

109. その時、一つの想（そう）とは何か。その時の想、想い知ること、想い知った状態、これがその時の唯一の想である。

---

๑๑๐. กตมา [Pg.34] ตสฺมึ สมเย เอกา เจตนา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เอกา เจตนา โหติ.

110. その時、一つの思（し）とは何か。その時の思、等思、思われた状態、これがその時の唯一の思である。

---

๑๑๑. กตมํ ตสฺมึ สมเย เอกํ จิตฺตํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย เอกํ จิตฺตํ โหติ.

111. その時、一つの心（しん）とは何か。その時の心、意（い）、意（い）、心臓（しんぞう）、清浄なるもの、意処（いしょ）、意根（いこん）、識（しき）、識蘊（しきうん）、それに対応する意識界、これがその時の唯一の心である。

---

๑๑๒. กตโม ตสฺมึ สมเย เอโก เวทนากฺขนฺโธ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เอโก เวทนากฺขนฺโธ โหติ.

112. その時、一つの受蘊（じゅうん）とは何か。その時の心的な快、心的な楽、心触から生じた快、楽、享受されたもの、心触から生じた快く楽な受、これがその時の唯一の受蘊である。

---

๑๑๓. กตโม ตสฺมึ สมเย เอโก สญฺญากฺขนฺโธ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เอโก สญฺญากฺขนฺโธ โหติ.

113. その時、一つの想蘊（そううん）とは何か。その時の想、想い知ること、想い知った状態、これがその時の唯一の想蘊である。

---

๑๑๔. กตโม ตสฺมึ สมเย เอโก สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ สทฺธาพลํ วีริยพลํ สติพลํ สมาธิพลํ ปญฺญาพลํ หิริพลํ โอตฺตปฺปพลํ อโลโภ อโทโส อโมโห อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท สมฺมาทิฏฺฐิ หิรี โอตฺตปฺปํ กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ กายลหุตา จิตฺตลหุตา กายมุทุตา จิตฺตมุทุตา กายกมฺมญฺญตา จิตฺตกมฺมญฺญตา กายปาคุญฺญตา จิตฺตปาคุญฺญตา กายุชุกตา จิตฺตุชุกตา สติ สมฺปชญฺญํ สมโถ วิปสฺสนา ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เอโก สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ.

114. その時、一つの行蘊（ぎょううん）とは何か。触、思、尋、伺、喜、心一境性、信根、精進根、念根、定根、慧根、命根、正見、正思惟、正精進、正念、正定、信力、精進力、念力、定力、慧力、慚力、愧力、無貪、無瞋、無痴、無貪欲、無瞋恚、正見、慚、愧、身軽安、心軽安、身軽快性、心軽快性、身柔軟性、心柔軟性、身適業性、心適業性、身練熟性、心練熟性、身正直性、心正直性、念、正知、止、観、策励、不散乱。あるいはまた、その時、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、縁によって生じたその他の無形の諸法がある。これがその時の唯一の行蘊である。

---

๑๑๕. กตโม ตสฺมึ สมเย เอโก วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ [Pg.35] วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อยํ ตสฺมึ สมเย เอโก วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ.

115. その時、一つの識蘊（しきうん）とは何か。その時の心、意、意、心臓、清浄なるもの、意処、意根、識、識蘊、それに対応する意識界、これがその時の唯一の識蘊である。

---

๑๑๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย เอกํ มนายตนํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย เอกํ มนายตนํ โหติ.

116. その時、一つの意処（いしょ）とは何か。その時の心、意、意、心臓、清浄なるもの、意処、意根、識、識蘊、それに対応する意識界、これがその時の唯一の意処である。

---

๑๑๗. กตมํ ตสฺมึ สมเย เอกํ มนินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย เอกํ มนินฺทฺริยํ โหติ.

117. その時、一つの意根（いこん）とは何か。その時の心、意、意、心臓、清浄なるもの、意処、意根、識、識蘊、それに対応する意識界、これがその時の唯一の意根である。

---

๑๑๘. กตมา ตสฺมึ สมเย เอกา มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อยํ ตสฺมึ สมเย เอกา มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ.

118. その時、一つの意識界（いしきかい）とは何か。その時の心、意、意、心臓、清浄なるもの、意処、意根、識、識蘊、それに対応する意識界、これがその時の唯一の意識界である。

---

๑๑๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิทํ ตสฺมึ สมเย เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ.

119. その時、一つの法処（ほうしょ）とは何か。受蘊、想蘊、行蘊、これがその時の唯一の法処である。

---

๑๒๐. กตมา ตสฺมึ สมเย เอกา ธมฺมธาตุ โหติ? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อยํ ตสฺมึ สมเย เอกา ธมฺมธาตุ โหติ.

120. その時、一つの法界（ほうかい）とは何か。受蘊、想蘊、行蘊、これがその時の唯一の法界である。

---

เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา.

あるいはまた、その時、縁によって生じたその他の無形の諸法がある。これらの諸法は善である。

---

โกฏฺฐาสวาโร.

部分の節（コッターサ・ワーラ）。

---

สุญฺญตวาโร

空の節（スンニャタ・ワーラ）。

---

๑๒๑. ตสฺมึ โข ปน สมเย ธมฺมา โหนฺติ, ขนฺธา โหนฺติ, อายตนานิ โหนฺติ, ธาตุโย โหนฺติ, อาหารา โหนฺติ, อินฺทฺริยานิ [Pg.36] โหนฺติ, ฌานํ โหติ, มคฺโค โหติ, พลานิ โหนฺติ, เหตู โหนฺติ, ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, เวทนากฺขนฺโธ โหติ, สญฺญากฺขนฺโธ โหติ, สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ, มนายตนํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ, ธมฺมายตนํ โหติ, ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา.

121. その時、諸法があり、蘊があり、処があり、界があり、食があり、根があり、禅があり、道があり、力があり、因があり、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、受蘊があり、想蘊があり、行蘊があり、識蘊があり、意処があり、意根があり、意識界があり、法処があり、法界がある。また、その時、これら以外にも縁生にして無形の諸法がある。これらの諸法は善である。

---

๑๒๒. กตเม ตสฺมึ สมเย ธมฺมา โหนฺติ? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ตสฺมึ สมเย ธมฺมา โหนฺติ.

122. その時、いかなる諸法があるのか。受蘊、想蘊、行蘊、識蘊である。その時、これらの諸法がある。

---

๑๒๓. กตเม ตสฺมึ สมเย ขนฺธา โหนฺติ? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ตสฺมึ สมเย ขนฺธา โหนฺติ.

123. その時、いかなる蘊があるのか。受蘊、想蘊、行蘊、識蘊である。その時、これらの蘊がある。

---

๑๒๔. กตมานิ ตสฺมึ สมเย อายตนานิ โหนฺติ? มนายตนํ, ธมฺมายตนํ – อิมานิ ตสฺมึ สมเย อายตนานิ โหนฺติ.

124. その時、いかなる処があるのか。意処、法処である。その時、これらの処がある。

---

๑๒๕. กตมา ตสฺมึ สมเย ธาตุโย โหนฺติ? มโนวิญฺญาณธาตุ, ธมฺมธาตุ – อิมา ตสฺมึ สมเย ธาตุโย โหนฺติ.

125. その時、いかなる界があるのか。意識界、法界である。その時、これらの界がある。

---

๑๒๖. กตเม ตสฺมึ สมเย อาหารา โหนฺติ? ผสฺสาหาโร, มโนสญฺเจตนาหาโร, วิญฺญาณาหาโร – อิเม ตสฺมึ สมเย อาหารา โหนฺติ.

126. その時、いかなる食があるのか。触食、意思食、識食である。その時、これらの食がある。

---

๑๒๗. กตมานิ ตสฺมึ สมเย อินฺทฺริยานิ โหนฺติ? สทฺธินฺทฺริยํ, วีริยินฺทฺริยํ, สตินฺทฺริยํ, สมาธินฺทฺริยํ, ปญฺญินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริยํ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยํ – อิมานิ ตสฺมึ สมเย อินฺทฺริยานิ โหนฺติ.

127. その時、いかなる根があるのか。信根、精進根、念根、定根、慧根、意根、喜根、命根である。その時、これらの根がある。

---

๑๒๘. กตมํ ตสฺมึ สมเย ฌานํ โหติ? วิตกฺโก, วิจาโร, ปีติ, สุขํ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา – อิทํ ตสฺมึ สมเย ฌานํ โหติ.

128. その時、いかなる禅があるのか。尋、伺、喜、楽、心一境性である。その時、この禅がある。

---

๑๒๙. กตโม ตสฺมึ สมเย มคฺโค โหติ? สมฺมาทิฏฺฐิ, สมฺมาสงฺกปฺโป, สมฺมาวายาโม, สมฺมาสติ, สมฺมาสมาธิ – อยํ ตสฺมึ สมเย มคฺโค โหติ.

129. その時、いかなる道があるのか。正見、正思惟、正精進、正念、正定である。その時、この道がある。

---

๑๓๐. กตมานิ [Pg.37] ตสฺมึ สมเย พลานิ โหนฺติ? สทฺธาพลํ, วีริยพลํ, สติพลํ, สมาธิพลํ, ปญฺญาพลํ, หิริพลํ, โอตฺตปฺปพลํ – อิมานิ ตสฺมึ สมเย พลานิ โหนฺติ.

130. その時、いかなる力があるのか。信力、精進力、念力、定力、慧力、慚力、愧力である。その時、これらの力がある。

---

๑๓๑. กตเม ตสฺมึ สมเย เหตู โหนฺติ? อโลโภ, อโทโส, อโมโห – อิเม ตสฺมึ สมเย เหตู โหนฺติ.

131. その時、いかなる因があるのか。無貪、無瞋、無痴である。その時、これらの因がある。

---

๑๓๒. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

132. その時、いかなる触があるのか。……これが、その時の触である。

---

๑๓๓. กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ…เป… อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ.

133. その時、いかなる受があるのか。……これが、その時の受である。

---

๑๓๔. กตมา ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ…เป… อยํ ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ.

134. その時、いかなる想があるのか。……これが、その時の想である。

---

๑๓๕. กตมา ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ…เป… อยํ ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ?

135. その時、いかなる思があるのか。……これが、その時の思である。

---

๑๓๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ…เป… อิทํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ.

136. その時、いかなる心があるのか。……これが、その時の心である。

---

๑๓๗. กตโม ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺโธ โหติ…เป… อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺโธ โหติ.

137. その時、いかなる受蘊があるのか。……これが、その時の受蘊である。

---

๑๓๘. กตโม ตสฺมึ สมเย สญฺญากฺขนฺโธ โหติ…เป… อยํ ตสฺมึ สมเย สญฺญากฺขนฺโธ โหติ.

138. その時、いかなる想蘊があるのか。……これが、その時の想蘊である。

---

๑๓๙. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ.

139. その時、いかなる行蘊があるのか。……これが、その時の行蘊である。

---

๑๔๐. กตโม ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ…เป… อยํ ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ.

140. その時、いかなる識蘊があるのか。……これが、その時の識蘊である。

---

๑๔๑. กตมํ ตสฺมึ สมเย มนายตนํ โหติ…เป… อิทํ ตสฺมึ สมเย มนายตนํ โหติ.

141. その時、いかなる意処があるのか。……これが、その時の意処である。

---

๑๔๒. กตมํ [Pg.38] ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ…เป… อิทํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ.

142. その時、いかなる意根があるのか。……これが、その時の意根である。

---

๑๔๓. กตมา ตสฺมึ สมเย มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ…เป… อยํ ตสฺมึ สมเย มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ.

143. その時、いかなる意識界があるのか。……これが、その時の意識界である。

---

๑๔๔. กตมํ ตสฺมึ สมเย ธมฺมายตนํ โหติ? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ธมฺมายตนํ โหติ.

144. その時、いかなる法処があるのか。受蘊、想蘊、行蘊である。その時、この法処がある。

---

๑๔๕. กตมา ตสฺมึ สมเย ธมฺมธาตุ โหติ? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อยํ ตสฺมึ สมเย ธมฺมธาตุ โหติ.

145. その時、いかなる法界があるのか。受蘊、想蘊、行蘊である。その時、この法界がある。

---

เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา.

また、その時、これら以外にも縁生にして無形の諸法がある。これらの諸法は善である。

---

สุญฺญตวาโร.

空無門（終わる）。

---

ปฐมํ จิตฺตํ.

第一の心（終わる）。

---

๑๔๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

146. いかなる諸法が善であるのか。喜を伴い、智と相応し、有行（促されたもの）であって、色を対象とするか、あるいは……法を対象とするか、どのような対象であっても、それを縁として、欲界の善なる心が生じている時、その時、触があり……不散乱がある。……これらの諸法は善である。

---

ทุติยํ จิตฺตํ.

第二の心（終わる）。

---

๑๔๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา คนฺธารมฺมณํ วา รสารมฺมณํ วา โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ วา ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, ปีติ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, สทฺธินฺทฺริยํ โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สตินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ[Pg.39], มนินฺทฺริยํ โหติ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, สมฺมาสงฺกปฺโป โหติ, สมฺมาวายาโม โหติ, สมฺมาสติ โหติ, สมฺมาสมาธิ โหติ, สทฺธาพลํ โหติ, วีริยพลํ โหติ, สติพลํ โหติ, สมาธิพลํ โหติ, หิริพลํ โหติ, โอตฺตปฺปพลํ โหติ, อโลโภ โหติ, อโทโส โหติ, อนภิชฺฌา โหติ, อพฺยาปาโท โหติ, หิรี โหติ, โอตฺตปฺปํ โหติ, กายปสฺสทฺธิ โหติ, จิตฺตปสฺสทฺธิ โหติ, กายลหุตา โหติ, จิตฺตลหุตา โหติ, กายมุทุตา โหติ, จิตฺตมุทุตา โหติ, กายกมฺมญฺญตา โหติ, จิตฺตกมฺมญฺญตา โหติ, กายปาคุญฺญตา โหติ, จิตฺตปาคุญฺญตา โหติ, กายุชุกตา โหติ, จิตฺตุชุกตา โหติ, สติ โหติ, สมโถ โหติ, ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

147. いかなる法が善であるか。欲界の善心、すなわち、喜を伴い、智と相応せず、色を対象とし、あるいは声を対象とし、あるいは香を対象とし、あるいは味を対象とし、あるいは触を対象とし、あるいは法を対象とし、あるいはどのような対象であっても、それを縁として生じているとき、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、喜があり、楽があり、心一境性があり、信根があり、精進根があり、念根があり、定根があり、意根があり、喜根があり、命根があり、正思惟があり、正精進があり、正念があり、正定があり、信力があり、精進力があり、念力があり、定力があり、慚力があり、愧力があり、無貪があり、無瞋があり、不貪があり、不害があり、慚があり、愧があり、身の軽安があり、心の軽安があり、身の軽快性があり、心の軽快性があり、身の柔軟性があり、心の柔軟性があり、身の適業性があり、心の適業性があり、身の熟練性があり、心の熟練性があり、身の正直性があり、心の正直性があり、念があり、止があり、策励があり、不散乱がある。また、その時、これら以外にも縁によって生じた無形の法がある。これらの法が善である。……（以下略）……

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, สตฺตินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ปญฺจงฺคิกํ ฌานํ โหติ, จตุรงฺคิโก มคฺโค โหติ, ฉ พลานิ โหนฺติ, ทฺเว เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

またその時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、七根があり、五支の禅定があり、四支の道があり、六力があり、二因があり、一触があり……（中略）……一の法処があり、一の法界がある。また、その時、これら以外にも縁によって生じた無形の法がある。これらの法が善である。……（以下略）……

---

๑๔๘. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ สทฺธาพลํ วีริยพลํ สติพลํ สมาธิพลํ หิริพลํ โอตฺตปฺปพลํ อโลโภ อโทโส อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท หิรี โอตฺตปฺปํ กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ กายลหุตา จิตฺตลหุตา กายมุทุตา จิตฺตมุทุตา กายกมฺมญฺญตา จิตฺตกมฺมญฺญตา กายปาคุญฺญตา จิตฺตปาคุญฺญตา กายุชุกตา จิตฺตุชุกตา สติ สมโถ ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

148. その時、いかなるものが行蘊であるか。触、思、尋、伺、喜、心一境性、信根、精進根、念根、定根、命根、正思惟、正精進、正念、正定、信力、精進力、念力、定力、慚力、愧力、無貪、無瞋、不貪、不害、慚、愧、身の軽安、心の軽安、身の軽快性、心の軽快性、身の柔軟性、心の柔軟性、身の適業性、心の適業性、身の熟練性、心の熟練性、身の正直性、心の正直性、念、止、策励、不散乱。また、その時、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、これら以外にも縁によって生じた無形の法がある。これがその時の行蘊である。……（中略）……これらの法が善である。

---

ตติยํ จิตฺตํ.

第三の心。

---

๑๔๙. กตเม [Pg.40] ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

149. いかなる法が善であるか。欲界の善心、すなわち、喜を伴い、智と相応せず、有行（促されたもの）であり、色を対象とし……（中略）……法を対象とし、あるいはどのような対象であっても、それを縁として生じているとき、その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

จตุตฺถํ จิตฺตํ.

第四の心。

---

๑๕๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา คนฺธารมฺมณํ วา รสารมฺมณํ วา โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ วา ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, สทฺธินฺทฺริยํ โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สตินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, สมฺมาสงฺกปฺโป โหติ, สมฺมาวายาโม โหติ, สมฺมาสติ โหติ, สมฺมาสมาธิ โหติ, สทฺธาพลํ โหติ, วีริยพลํ โหติ, สติพลํ โหติ, สมาธิพลํ โหติ, ปญฺญาพลํ โหติ, หิริพลํ โหติ, โอตฺตปฺปพลํ โหติ, อโลโภ โหติ, อโทโส โหติ, อโมโห โหติ, อนภิชฺฌา โหติ, อพฺยาปาโท โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, หิรี โหติ, โอตฺตปฺปํ โหติ, กายปสฺสทฺธิ โหติ, จิตฺตปสฺสทฺธิ โหติ, กายลหุตา โหติ, จิตฺตลหุตา โหติ, กายมุทุตา โหติ, จิตฺตมุทุตา โหติ, กายกมฺมญฺญตา โหติ, จิตฺตกมฺมญฺญตา โหติ กายปาคุญฺญตา โหติ, จิตฺตปาคุญฺญตา โหติ, กายุชุกตา โหติ, จิตฺตุชุกตา โหติ, สติ โหติ, สมฺปชญฺญํ โหติ, สมโถ โหติ, วิปสฺสนา โหติ, ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา.

150. いかなる法が善であるか。欲界の善心、すなわち、捨を伴い、智と相応し、色を対象とし、あるいは声を対象とし、あるいは香を対象とし、あるいは味を対象とし、あるいは触を対象とし、あるいは法を対象とし、あるいはどのような対象であっても、それを縁として生じているとき、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、捨があり、心一境性があり、信根があり、精進根があり、念根があり、定根があり、慧根があり、意根があり、捨根があり、命根があり、正見があり、正思惟があり、正精進があり、正念があり、正定があり、信力があり、精進力があり、念力があり、定力があり、慧力があり、慚力があり、愧力があり、無貪があり、無瞋があり、無痴があり、不貪があり、不害があり、正見があり、慚があり、愧があり、身の軽安があり、心の軽安があり、身の軽快性があり、心の軽快性があり、身の柔軟性があり、心の柔軟性があり、身の適業性があり、心の適業性があり、身の熟練性があり、心の熟練性があり、身の正直性があり、心の正直性があり、念があり、正知があり、止があり、観があり、策励があり、不散乱がある。また、その時、これら以外にも縁によって生じた無形の法がある。これらの法が善である。

---

๑๕๑. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

151. その時、いかなるものが触であるか。その時、触、接触、等接触、接触している状態がある。これがその時の触である。

---

๑๕๒. กตมา [Pg.41] ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชํ เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ…เป….

152. その時、受（じゅ）とは何であるか。その時、対応する意意識界の接触によって生じた、心に付随する、快くもなく不快でもない、心の接触によって生じた、不苦不楽の経験、心の接触によって生じた不苦不楽の受、これがその時の受である。…（以下略）…

---

๑๕๓. กตมา ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขา โหติ…เป….

153. その時、捨（しゃ）とは何であるか。その時、心に付随する、快くもなく不快でもない、心の接触によって生じた、不苦不楽の経験、心の接触によって生じた不苦不楽の受、これがその時の捨である。…（以下略）…

---

๑๕๔. กตมํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ…เป… เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

154. その時、捨根（しゃこん）とは何であるか。その時、心に付随する、快くもなく不快でもない、心の接触によって生じた、不苦不楽の経験、心の接触によって生じた不苦不楽の受、これがその時の捨根である。…（中略）…また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の諸法があるならば、これらの諸法は善である。…（以下略）…

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, อฏฺฐินฺทฺริยานิ โหนฺติ, จตุรงฺคิกํ ฌานํ โหติ, ปญฺจงฺคิโก มคฺโค โหติ, สตฺต พลานิ โหนฺติ, ตโย เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

その時、四蘊（しうん）があり、二処（にしょ）があり、二界（にかい）があり、三食（さんじき）があり、八根（はっこん）があり、四支の禅（ぜん）があり、五支の道（どう）があり、七力（しちりき）があり、三因（さんいん）があり、一触（いっそく）がある。…（中略）…一法処（いっぽうしょ）があり、一法界（いっぽうかい）がある。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の諸法があるならば、これらの諸法は善である。…（以下略）…

---

๑๕๕. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ สทฺธาพลํ วีริยพลํ สติพลํ สมาธิพลํ ปญฺญาพลํ หิริพลํ โอตฺตปฺปพลํ อโลโภ อโทโส อโมโห อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท สมฺมาทิฏฺฐิ หิรี โอตฺตปฺปํ กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ กายลหุตา จิตฺตลหุตา กายมุทุตา จิตฺตมุทุตา กายกมฺมญฺญตา จิตฺตกมฺมญฺญตา กายปาคุญฺญตา จิตฺตปาคุญฺญตา กายุชุกตา จิตฺตุชุกตา สติ สมฺปชญฺญํ สมโถ วิปสฺสนา ปคฺคาโห อวิกฺเขโป.

155. その時、行蘊（ぎょううん）とは何であるか。触（そく）、思（し）、尋（じん）、伺（し）、心一境性（しんいっきょうしょう）、信根（しんこん）、精進根（しょうじんこん）、念根（ねんこん）、定根（じょうこん）、慧根（えこん）、命根（みょうこん）、正見（しょうけん）、正思惟（しょうしゆい）、正精進（しょうしょうじん）、正念（しょうねん）、正定（しょうじょう）、信力（しんりき）、精進力（しょうじんりき）、念力（ねんりき）、定力（じょうりき）、慧力（えりき）、慚力（ざんりき）、愧力（きりき）、無貪（むとん）、無瞋（むしん）、無痴（むち）、無貪欲（むとんよく）、無瞋恚（むしんに）、正見（しょうけん）、慚（ざん）、愧（き）、身軽安（しんきょうあん）、心軽安（しんきょうあん）、身軽快性（しんきょうかいしょう）、心軽快性（しんきょうかいしょう）、身柔軟性（しんじゅうなんしょう）、心柔軟性（しんじゅうなんしょう）、身適業性（しんてきごうしょう）、心適業性（しんてきごうしょう）、身練熟性（しんれんじゅくしょう）、心練熟性（しんれんじゅくしょう）、身正直性（しんしょうじきしょう）、心正直性（しんしょうじきしょう）、念（ねん）、正知（しょうち）、止（し）、観（かん）、策励（さくれい）、不散乱（ふさんらん）である。

---

เย [Pg.42] วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

また、その時に、受蘊（じゅうん）を除き、想蘊（そううん）を除き、識蘊（しきうん）を除いて、これら以外にも縁って生じた無形の諸法があるならば、これがその時の行蘊である。…（中略）…これらの諸法は善である。

---

ปญฺจมํ จิตฺตํ.

第五の心。

---

๑๕๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

156. いかなる諸法が善であるか。捨（しゃ）を伴い、智（ち）と相応し、有行（うぎょう）である欲界の善心が、色（しき）を対象とし、あるいは…（中略）…法（ほう）を対象とし、あるいはどのような対象であっても、それを縁として生じている時、その時、触（そく）があり、…（中略）…不散乱（ふさんらん）がある。…（中略）…これらの諸法は善である。

---

ฉฏฺฐํ จิตฺตํ.

第六の心。

---

๑๕๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา คนฺธารมฺมณํ วา รสารมฺมณํ วา โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ วา ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, สทฺธินฺทฺริยํ โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สตินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, สมฺมาสงฺกปฺโป โหติ, สมฺมาวายาโม โหติ, สมฺมาสติ โหติ, สมฺมาสมาธิ โหติ, สทฺธาพลํ โหติ, วีริยพลํ โหติ, สติพลํ โหติ, สมาธิพลํ โหติ, หิริพลํ โหติ, โอตฺตปฺปพลํ โหติ, อโลโภ โหติ, อโทโส โหติ, อนภิชฺฌา โหติ, อพฺยาปาโท โหติ, หิรี โหติ, โอตฺตปฺปํ โหติ, กายปสฺสทฺธิ โหติ, จิตฺตปสฺสทฺธิ โหติ, กายลหุตา โหติ, จิตฺตลหุตา โหติ, กายมุทุตา โหติ, จิตฺตมุทุตา โหติ, กายกมฺมญฺญตา โหติ, จิตฺตกมฺมญฺญตา โหติ, กายปาคุญฺญตา โหติ, จิตฺตปาคุญฺญตา โหติ, กายุชุกตา โหติ, จิตฺตุชุกตา โหติ, สติ โหติ, สมโถ โหติ, ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป [Pg.43] โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

157. いかなる諸法が善であるか。捨（しゃ）を伴い、智（ち）と不相応である欲界の善心が、色（しき）を対象とし、あるいは声（しょう）を対象とし、あるいは香（こう）を対象とし、あるいは味（み）を対象とし、あるいは触（そく）を対象とし、あるいは法（ほう）を対象とし、あるいはどのような対象であっても、それを縁として生じている時、その時、触（そく）があり、受（じゅ）があり、想（そう）があり、思（し）があり、心（しん）があり、尋（じん）があり、伺（し）があり、捨（しゃ）があり、心一境性（しんいっきょうしょう）があり、信根（しんこん）があり、精進根（しょうじんこん）があり、念根（ねんこん）があり、定根（じょうこん）があり、意根（いこん）があり、捨根（しゃこん）があり、命根（みょうこん）があり、正思惟（しょうしゆい）があり、正精進（しょうしょうじん）があり、正念（しょうねん）があり、正定（しょうじょう）があり、信力（しんりき）があり、精進力（しょうじんりき）があり、念力（ねんりき）があり、定力（じょうりき）があり、慚力（ざんりき）があり、愧力（きりき）があり、無貪（むとん）があり、無瞋（むしん）があり、無貪欲（むとんよく）があり、無瞋恚（むしんに）があり、慚（ざん）があり、愧（き）があり、身軽安（しんきょうあん）があり、心軽安（しんきょうあん）があり、身軽快性（しんきょうかいしょう）があり、心軽快性（しんきょうかいしょう）があり、身柔軟性（しんじゅうなんしょう）があり、心柔軟性（しんじゅうなんしょう）があり、身適業性（しんてきごうしょう）があり、心適業性（しんてきごうしょう）があり、身練熟性（しんれんじゅくしょう）があり、心練熟性（しんれんじゅくしょう）があり、身正直性（しんしょうじきしょう）があり、心正直性（しんしょうじきしょう）があり、念（ねん）があり、止（し）があり、策励（さくれい）があり、不散乱（ふさんらん）がある。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の諸法があるならば、これらの諸法は善である。…（以下略）…

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, สตฺตินฺทฺริยานิ โหนฺติ, จตุรงฺคิกํ ฌานํ โหติ, จตุรงฺคิโก มคฺโค โหติ, ฉ พลานิ โหนฺติ, ทฺเว เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

その時、四蘊（しうん）があり、二処（にしょ）があり、二界（にかい）があり、三食（さんじき）があり、七根（ななこん）があり、四支の禅（ぜん）があり、四支の道（どう）があり、六力（ろくりき）があり、二因（にいん）があり、一触（いっそく）がある。…（中略）…一法処（いっぽうしょ）があり、一法界（いっぽうかい）がある。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の諸法があるならば、これらの諸法は善である。…（以下略）…

---

๑๕๘. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ สทฺธาพลํ วีริยพลํ สติพลํ สมาธิพลํ หิริพลํ โอตฺตปฺปพลํ อโลโภ อโทโส อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท หิรี โอตฺตปฺปํ กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ กายลหุตา จิตฺตลหุตา กายมุทุตา จิตฺตมุทุตา กายกมฺมญฺญตา จิตฺตกมฺมญฺญตา กายปาคุญฺญตา จิตฺตปาคุญฺญตา กายุชุกตา จิตฺตุชุกตา สติ สมโถ ปคฺคาโห อวิกฺเขโป.

158. その時、行蘊（ぎょううん）とは何であるか。触（そく）、思（し）、尋（じん）、伺（し）、心の一境性（いっきょうせい）、信根（しんこん）、精進根（しょうじんこん）、念根（ねんこん）、定根（じょうこん）、命根（みょうこん）、正思惟（しょうしゆい）、正精進（しょうしょうじん）、正念（しょうねん）、正定（しょうじょう）、信力（しんりき）、精進力（しょうじんりき）、念力（ねんりき）、定力（じょうりき）、慚力（ざんりき）、愧力（きりき）、無貪（むとん）、無瞋（むしん）、無貪（むとん）[不貪]、無瞋（むしん）[不瞋]、慚（ざん）、愧（き）、身軽安（しんきょうあん）、心軽安（しんきょうあん）、身軽快性（しんけいかいせい）、心軽快性（しんけいかいせい）、身柔軟性（しんにゅうなんせい）、心柔軟性（しんにゅうなんせい）、身適業性（しんてきごうせい）、心適業性（しんてきごうせい）、身練熟性（しんれんじゅくせい）、心練熟性（しんれんじゅくせい）、身正直性（しんしょうじきせい）、心正直性（しんしょうじきせい）、念（ねん）、止（し）、策励（さくれい）、不散乱（ふさんらん）である。

---

เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

あるいはまた、その時に、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、その他に縁って生じた無形の諸法が存在する。これが、その時の行蘊である。…（中略）…これらの諸法は善である。

---

สตฺตมํ จิตฺตํ.

第七の心（が終了した）。

---

๑๕๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

159. いかなる諸法が善であるか。ある時、欲界の善なる心が、捨（しゃ）を伴い、智と不相応で、有行（うぎょう）であり、色を対象として…（中略）…あるいは法を対象として、あるいはどのような対象であれ、それを縁として生じている。その時、触があり、…（中略）…不散乱がある。…（中略）…これらの諸法は善である。

---

อฏฺฐมํ จิตฺตํ.

第八の心（が終了した）。

---

อฏฺฐ กามาวจรมหากุสลจิตฺตานิ.

八つの欲界大善心（が終了した）。

---

ทุติยภาณวาโร.

第二誦品（じゅほん）。

---

รูปาวจรกุสลํ

色界善（しきかいぜん）。

---

จตุกฺกนโย

四分法（しぶんほう）。

---

๑๖๐. กตเม [Pg.44] ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

160. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界への転生のために道を修め、諸々の欲から離れ、不善の諸法から離れて、尋（じん）があり伺（し）があり、離より生じた喜（き）と楽（らく）のある初禅（しょぜん）を、地遍（ちへん）を対象として具足して住する。その時、触があり、…（中略）…不散乱がある。…（中略）…これらの諸法は善である。

---

๑๖๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, ปีติ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, สทฺธินฺทฺริยํ โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สตินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, สมฺมาวายาโม โหติ…เป… ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

161. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界への転生のために道を修め、尋と伺が静止したことにより、内なる清浄（せいじょう）と心の一境性があり、無尋・無伺で、定より生じた喜と楽のある第二禅を、地遍を対象として具足して住する。その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、喜があり、楽があり、心の一境性があり、信根があり、精進根があり、念根があり、定根があり、慧根があり、意根があり、喜根（きこん）があり、命根があり、正見があり、正精進があり、…（中略）…策励があり、不散乱がある。あるいはまた、その時に、その他に縁って生じた無形の諸法が存在する。これらの諸法は善である。…（中略）…

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, อฏฺฐินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ติวงฺคิกํ ฌานํ โหติ, จตุรงฺคิโก มคฺโค โหติ, สตฺต พลานิ โหนฺติ, ตโย เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

その時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、八根があり、三支を具えた禅があり、四支を具えた道があり、七力があり、三因があり、一つの触があり、…（中略）…一つの法処があり、一つの法界がある。あるいはまた、その時に、その他に縁って生じた無形の諸法が存在する。これらの諸法は善である。…（中略）…

---

๑๖๒. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา ปีติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาวายาโม…เป… ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา [Pg.45] เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

162. その時、行蘊（ぎょううん）とは何であるか。触、思、喜、心の一境性、信根、精進根、念根、定根、慧根、命根、正見、正精進、…（中略）…策励、不散乱である。あるいはまた、その時に、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、その他に縁って生じた無形の諸法が存在する。これが、その時の行蘊である。…（中略）…これらの諸法は善である。

---

๑๖๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, สทฺธินฺทฺริยํ โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สตินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, สมฺมาวายาโม โหติ…เป… ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

163. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界への転生のために道を修め、喜（き）が消えたことにより、捨（しゃ）に住し、正念（しょうねん）と正知（しょうち）があり、身で楽（らく）を感じる。それを聖者たちが‘捨があり、念があり、楽に住する者である’と説くところの第三禅を、地遍（ちへん）を対象として具足して住する。その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、楽があり、心の一境性があり、信根があり、精進根があり、念根があり、定根があり、慧根があり、意根があり、喜根があり、命根があり、正見があり、正精進があり、…（中略）…策励があり、不散乱がある。あるいはまた、その時に、その他に縁って生じた無形の諸法が存在する。これらの諸法は善である。…（中略）…

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, อฏฺฐินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ทุวงฺคิกํ ฌานํ โหติ, จตุรงฺคิโก มคฺโค โหติ, สตฺต พลานิ โหนฺติ, ตโย เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

その時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、八根があり、二支を具えた禅があり、四支を具えた道があり、七力があり、三因があり、一つの触があり、…（中略）…一つの法処があり、一つの法界がある。あるいはまた、その時に、その他に縁って生じた無形の諸法が存在する。これらの諸法は善である。…（中略）…

---

๑๖๔. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาวายาโม…เป… ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

164. その時、行蘊（ぎょううん）とは何であるか。触（そく）、思（し）、心一境性（しんいっきょうせい）、信根（しんこん）、精進根（しょうじんこん）、念根（ねんこん）、定根（じょうこん）、慧根（えこん）、命根（みょうこん）、正見（しょうけん）、正精進（しょうしょうじん）……（中略）……策励（さくれい）、不散乱（ふ散乱）である。あるいはまた、その時に、受蘊、想蘊、識蘊を除いて、縁（よ）って生じた他の無形の諸法がある。これがその時の行蘊である。……（中略）……これらの諸法は善である。

---

๑๖๕. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ [Pg.46] อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, สทฺธินฺทฺริยํ โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สตินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, สมฺมาวายาโม โหติ…เป… ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

165. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修め、楽を捨て、苦を捨て、あらかじめ喜（き）と憂（う）が消滅していることにより、不苦不楽であり、捨（しゃ）による念の清浄がある第四禅を、地遍（ちへん）を（所縁として）具足して住する時、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、捨があり、心一境性があり、信根があり、精進根があり、念根があり、定根があり、慧根があり、意根があり、捨根があり、命根があり、正見があり、正精進があり……（中略）……策励があり、不散乱がある。あるいはまた、その時に、縁って生じた他の無形の諸法がある。これらの諸法は善である。……（中略）……。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, อฏฺฐินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ทุวงฺคิกํ ฌานํ โหติ, จตุรงฺคิโก มคฺโค โหติ, สตฺต พลานิ โหนฺติ, ตโย เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

またその時、四蘊（しうん）があり、二処（にしょ）があり、二界（にかい）があり、三食（さんじき）があり、八根（はっこん）があり、二支（にし）の禅があり、四支（しし）の道があり、七力（しちりき）があり、三因（さんいん）があり、一触（いっそく）があり……（中略）……一法処（いっぽうしょ）があり、一法界（いっぽうかい）がある。あるいはまた、その時に、縁って生じた他の無形の諸法がある。これらの諸法は善である。……（中略）……。

---

๑๖๖. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาวายาโม…เป… ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

166. その時、行蘊とは何であるか。触、思、心一境性、信根、精進根、念根、定根、慧根、命根、正見、正精進……（中略）……策励、不散乱である。あるいはまた、その時に、受蘊、想蘊、識蘊を除いて、縁って生じた他の無形の諸法がある。これがその時の行蘊である。……（中略）……これらの諸法は善である。

---

จตุกฺกนโย.

四種説（ししゅせつ）。

---

ปญฺจกนโย

五種説（ごしゅせつ）。

---

๑๖๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ [Pg.47] – ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

167. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ……（中略）……第一禅を、地遍を（所縁として）具足して住する時、その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法は善である。

---

๑๖๘. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อวิตกฺกํ วิจารมตฺตํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิจาโร โหติ, ปีติ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, สทฺธินฺทฺริยํ โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สตินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, สมฺมาวายาโม โหติ…เป… ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

168. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修め、尋（じん）はなく伺（し）のみがあり、定（じょう）より生じ、喜（き）と楽（らく）がある第二禅を、地遍を（所縁として）具足して住する時、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、伺があり、喜があり、楽があり、心一境性があり、信根があり、精進根があり、念根があり、定根があり、慧根があり、意根があり、喜根（きこん）があり、命根があり、正見があり、正精進があり……（中略）……策励があり、不散乱がある。あるいはまた、その時に、縁って生じた他の無形の諸法がある。これらの諸法は善である。……（中略）……。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, อฏฺฐินฺทฺริยานิ โหนฺติ, จตุรงฺคิกํ ฌานํ โหติ, จตุรงฺคิโก มคฺโค โหติ, สตฺต พลานิ โหนฺติ, ตโย เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

またその時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、八根があり、四支（しし）の禅があり、四支の道があり、七力があり、三因があり、一触があり……（中略）……一法処があり、一法界がある。あるいはまた、その時に、縁って生じた他の無形の諸法がある。これらの諸法は善である。……（中略）……。

---

๑๖๙. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิจาโร ปีติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาวายาโม…เป… ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

169. その時、行蘊とは何であるか。触、思、伺、喜、心一境性、信根、精進根、念根、定根、慧根、命根、正見、正精進……（中略）……策励、不散乱である。あるいはまた、その時に、受蘊、想蘊、識蘊を除いて、縁って生じた他の無形の諸法がある。これがその時の行蘊である。……（中略）……これらの諸法は善である。

---

๑๗๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ[Pg.48], สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, ปีติ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, สทฺธินฺทฺริยํ โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สตินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, สมฺมาวายาโม โหติ…เป… ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

170. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修め、尋（じん）と伺（し）が静まり…（中略）…地カシナを（対象として）第三禅を具足して住する時、その時、触（そく）があり、受（じゅ）があり、想（そう）があり、思（し）があり、心（しん）があり、喜（き）があり、楽（らく）があり、心一境性（しんいっきょうせい）があり、信根（しんこん）があり、精進根（しょうじんこん）があり、念根（ねんこん）があり、定根（じょうこん）があり、慧根（えこん）があり、意根（いこん）があり、喜根（きこん）があり、命根（みょうこん）があり、正見（しょうけん）があり、正精進（しょうしょうじん）があり…（中略）…策励（さくれい）があり、不散乱（ふさんらん）がある。あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法が存在する。これらの諸法が善である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, อฏฺฐินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ติวงฺคิกํ ฌานํ โหติ, จตุรงฺคิโก มคฺโค โหติ, สตฺต พลานิ โหนฺติ, ตโย เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

またその時、四蘊（しうん）があり、二処（にしょ）があり、二界（にかい）があり、三食（さんじき）があり、八根（はっこん）があり、三支（さんし）の禅があり、四支（しし）の道があり、七力（しちりき）があり、三因（さんいん）があり、一触（いっそく）があり…（中略）…一法処（いっぽうしょ）があり、一法界（いっぽうかい）がある。あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法が存在する。これらの諸法が善である。

---

๑๗๑. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา ปีติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาวายาโม…เป… ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

171. その時、いかなるものが行蘊（ぎょううん）であるか。触、思、喜、心一境性、信根、精進根、念根、定根、慧根、命根、正見、正精進…（中略）…策励、不散乱である。あるいはまた、その時、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、これら以外にも縁って生じた無形の諸法が存在する。これがその時の行蘊である。…（中略）…これらの諸法が善である。

---

๑๗๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ ปีติยา จ วิราคา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, สทฺธินฺทฺริยํ โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สตินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, สมฺมาวายาโม โหติ…เป… ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

172. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修め、喜（き）が離れることによって…（中略）…地カシナを（対象として）第四禅を具足して住する時、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、楽があり、心一境性があり、信根があり、精進根があり、念根があり、定根があり、慧根があり、意根があり、喜根があり、命根があり、正見があり、正精進があり…（中略）…策励があり、不散乱がある。あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法が存在する。これらの諸法が善である。

---

ตสฺมึ [Pg.49] โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, อฏฺฐินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ทุวงฺคิกํ ฌานํ โหติ, จตุรงฺคิโก มคฺโค โหติ, สตฺต พลานิ โหนฺติ, ตโย เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

またその時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、八根があり、二支の禅があり、四支の道があり、七力があり、三因があり、一触があり…（中略）…一法処があり、一法界がある。あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法が存在する。これらの諸法が善である。

---

๑๗๓. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาวายาโม…เป… ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

173. その時、いかなるものが行蘊であるか。触、思、心一境性、信根、精進根、念根、定根、慧根、命根、正見、正精進…（中略）…策励、不散乱である。あるいはまた、その時、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、これら以外にも縁って生じた無形の諸法が存在する。これがその時の行蘊である。…（中略）…これらの諸法が善である。

---

๑๗๔. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สุขสฺส จ ปหานา…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, สทฺธินฺทฺริยํ โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สตินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, สมฺมาวายาโม โหติ…เป… ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

174. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修め、楽（らく）を捨てることによって…（中略）…地カシナを（対象として）第五禅を具足して住する時、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、捨（しゃ）があり、心一境性があり、信根があり、精進根があり、念根があり、定根があり、慧根があり、意根があり、捨根（しゃこん）があり、命根があり、正見があり、正精進があり…（中略）…策励があり、不散乱がある。あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法が存在する。これらの諸法が善である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, อฏฺฐินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ทุวงฺคิกํ ฌานํ โหติ, จตุรงฺคิโก มคฺโค โหติ, สตฺต พลานิ โหนฺติ, ตโย เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา [Pg.50] ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

またその時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、八根があり、二支の禅があり、四支の道があり、七力があり、三因があり、一触があり…（中略）…一法処があり、一法界がある。あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法が存在する。これらの諸法が善である。

---

๑๗๕. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาวายาโม…เป… ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

175. その時、行蘊（ぎょううん）とは何ですか？ 触、思、心一境性、信根、精進根、念根、定根、慧根、命根、正見、正精進、…（中略）…策励、不乱。あるいはまた、その時に、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、これら以外にも縁って生じた無色の法があるなら、これがその時の行蘊です。…（中略）…これらの法は善です。

---

ปญฺจกนโย.

五法（五支）の方法。

---

จตสฺโส ปฏิปทา

四つの行道。

---

๑๗๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

176. いかなる法が善ですか？ ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ、…（中略）…苦の行道・緩慢な通慧（苦遅通行）をもって、地遍（じへん）を所縁とする第一禅を具足して住する時、その時に触があり、…（中略）…不乱があり、…（中略）…これらの法は善です。

---

๑๗๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

177. いかなる法が善ですか？ ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ、…（中略）…苦の行道・速やかな通慧（苦速通行）をもって、地遍を所縁とする第一禅を具足して住する時、その時に触があり、…（中略）…不乱があり、…（中略）…これらの法は善です。

---

๑๗๘. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

178. いかなる法が善ですか？ ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ、…（中略）…楽の行道・緩慢な通慧（楽遅通行）をもって、地遍を所縁とする第一禅を具足して住する時、その時に触があり、…（中略）…不乱があり、…（中略）…これらの法は善です。

---

๑๗๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ [Pg.51] ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

179. いかなる法が善ですか？ ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ、…（中略）…楽の行道・速やかな通慧（楽速通行）をもって、地遍を所縁とする第一禅を具足して住する時、その時に触があり、…（中略）…不乱があり、…（中略）…これらの法は善です。…（中略）…

---

๑๘๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปถวีกสิณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปถวีกสิณํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปถวีกสิณํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปถวีกสิณํ – ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

180. いかなる法が善ですか？ ある時、色界に生まれるための道を修め、尋と伺の静止により、…（中略）…第二禅、…（中略）…第三禅、…（中略）…第四禅、…（中略）…第一禅、…（中略）…第五禅を具足して住する時、苦の行道・緩慢な通慧をもって地遍を所縁とし、…（中略）…苦の行道・速やかな通慧をもって地遍を所縁とし、…（中略）…楽の行道・緩慢な通慧をもって地遍を所縁とし、…（中略）…楽の行道・速やかな通慧をもって地遍を所縁とする。その時に触があり、…（中略）…不乱があり、…（中略）…これらの法は善です。

---

จตสฺโส ปฏิปทา.

四つの行道。

---

จตฺตาริ อารมฺมณานิ

四つの所縁。

---

๑๘๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

181. いかなる法が善ですか？ ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ、…（中略）…限定された（状態）で限定された所縁をもち、地遍を所縁とする第一禅を具足して住する時、その時に触があり、…（中略）…不乱があり、…（中略）…これらの法は善です。

---

๑๘๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ – ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

182. いかなる法が善ですか？ ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ、…（中略）…限定された（状態）で無量の所縁をもち、地遍を所縁とする第一禅を具足して住する時、その時に触があり、…（中略）…不乱があり、…（中略）…これらの法は善です。

---

๑๘๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

183. いかなる法が善ですか？ ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ、…（中略）…無量の（状態）で限定された所縁をもち、地遍を所縁とする第一禅を具足して住する時、その時に触があり、…（中略）…不乱があり、…（中略）…これらの法は善です。

---

๑๘๔. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

184. いかなる法が善ですか？ ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ、…（中略）…無量の（状態）で無量の所縁をもち、地遍を所縁とする第一禅を具足して住する時、その時に触があり、…（中略）…不乱があり、…（中略）…これらの法は善です。

---

๑๘๕. กตเม [Pg.52] ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

185. いかなる法が善ですか？ ある時、色界に生まれるための道を修め、尋と伺の静止により、…（中略）…第二禅、…（中略）…第三禅、…（中略）…第四禅、…（中略）…第一禅、…（中略）…第五禅を具足して住する時、限定された（状態）で限定された所縁をもって地遍を所縁とし、…（中略）…限定された（状態）で無量の所縁をもって地遍を所縁とし、…（中略）…無量の（状態）で限定された所縁をもって地遍を所縁とし、…（中略）…無量の（状態）で無量の所縁をもって地遍を所縁とする。その時に触があり、…（中略）…不乱があり、…（中略）…これらの法は善です。

---

จตฺตาริ อารมฺมณานิ.

四つの所縁。

---

โสฬสกฺขตฺตุกํ

十六倍の方法。

---

๑๘๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

186. いかなる法が善ですか？ ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ、…（中略）…苦の行道・緩慢な通慧であり、限定された（状態）で限定された所縁をもち、地遍を所縁とする第一禅を具足して住する時、その時に触があり、…（中略）…不乱があり、…（中略）…これらの法は善です。

---

๑๘๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

187. いかなる法が善ですか？ ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ、…（中略）…苦の行道・緩慢な通慧であり、限定された（状態）で無量の所縁をもち、地遍を所縁とする第一禅を具足して住する時、その時に触があり、…（中略）…不乱があり、…（中略）…これらの法は善です。

---

๑๘๘. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

188. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道、緩慢な直観、無量、限定された対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๑๘๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

189. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道、緩慢な直観、無量、無量の対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๑๙๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ [Pg.53] ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

190. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道、速やかな直観、限定、限定された対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๑๙๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ …เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

191. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道、速やかな直観、限定、無量の対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๑๙๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

192. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道、速やかな直観、無量、限定された対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๑๙๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

193. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道、速やかな直観、無量、無量の対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๑๙๔. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

194. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……楽行道、緩慢な直観、限定、限定された対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๑๙๕. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

195. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……楽行道、緩慢な直観、限定、無量の対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๑๙๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

196. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……楽行道、緩慢な直観、無量、限定された対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๑๙๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ [Pg.54] อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

197. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……楽行道、緩慢な直観、無量、無量の対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๑๙๘. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

198. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……楽行道、速やかな直観、限定、限定された対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๑๙๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

199. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……楽行道、速やかな直観、限定、無量の対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๒๐๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

200. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……楽行道、速やかな直観、無量、限定された対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๒๐๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

201. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……楽行道、速やかな直観、無量、無量の対象、地の遍を伴う初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が善である。

---

๒๐๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ [Pg.55] ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ ปถวีกสิณํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ ปถวีกสิณํ – ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

202. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、尋と伺の静止により…（中略）…第二禅、…第三禅、…第四禅、…第一禅、…第五禅を具足して住する。すなわち、[1] 苦行道・鈍通であり、限定され、限定された対象を持つ地の遍処…（中略）…[2] 苦行道・鈍通であり、限定され、無量の対象を持つ地の遍処…（中略）…[3] 苦行道・鈍通であり、無量であり、限定された対象を持つ地の遍処…（中略）…[4] 苦行道・鈍通であり、無量であり、無量の対象を持つ地の遍処…（中略）…[5] 苦行道・速通であり、限定され、限定された対象を持つ地の遍処…（中略）…[6] 苦行道・速通であり、限定され、無量の対象を持つ地の遍処…（中略）…[7] 苦行道・速通であり、無量であり、限定された対象を持つ地の遍処…（中略）…[8] 苦行道・速通であり、無量であり、無量の対象を持つ地の遍処…（中略）…[9] 楽行道・鈍通であり、限定され、限定された対象を持つ地の遍処…（中略）…[10] 楽行道・鈍通であり、限定され、無量の対象を持つ地の遍処…（中略）…[11] 楽行道・鈍通であり、無量であり、限定された対象を持つ地の遍処…（中略）…[12] 楽行道・鈍通であり、無量であり、無量の対象を持つ地の遍処…（中略）…[13] 楽行道・速通であり、限定され、限定された対象を持つ地の遍処…（中略）…[14] 楽行道・速通であり、限定され、無量の対象を持つ地の遍処…（中略）…[15] 楽行道・速通であり、無量であり、限定された対象を持つ地の遍処…（中略）…[16] 楽行道・速通であり、無量であり、無量の対象を持つ地の遍処である。その時、触があり…（中略）…不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

โสฬสกฺขตฺตุกํ.

十六回（十六法）。

---

อฏฺฐกสิณํ โสฬสกฺขตฺตุกํ

八遍処の十六法。

---

๒๐๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อาโปกสิณํ…เป… เตโชกสิณํ…เป… วาโยกสิณํ…เป… นีลกสิณํ…เป… ปีตกสิณํ…เป… โลหิตกสิณํ…เป… โอทาตกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

203. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ…（中略）…第一禅を具足して住する。すなわち、水の遍処、…火の遍処、…風の遍処、…青の遍処、…黄の遍処、…赤の遍処、…白の遍処である。その時、触があり…（中略）…不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

อฏฺฐกสิณํ โสฬสกฺขตฺตุกํ.

八遍処の十六法（完）。

---

อภิภายตนานิ ปริตฺตานิ

限定された（対象に対する）勝処。

---

๒๐๔. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

204. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内に色の想いなく、外に限定された色を見て、それらを克服して‘私は知り、私は見る’と（作意し）、諸々の欲から離れ…（中略）…第一禅を具足して住する。その時、触があり…（中略）…不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๐๕. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ [Pg.56] …เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

205. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内に色の想いなく、外に限定された色を見て、それらを克服して‘私は知り、私は見る’と（作意し）、尋と伺の静止により…（中略）…第二禅、…第三禅、…第四禅、…第一禅、…第五禅を具足して住する。その時、触があり…（中略）…不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

จตสฺโส ปฏิปทา

四つの修行道。

---

๒๐๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

206. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内に色の想いなく、外に限定された色を見て、それらを克服して‘私は知り、私は見る’と（作意し）、諸々の欲から離れ…（中略）…苦行道・鈍通の第一禅を具足して住する。その時、触があり…（中略）…不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๐๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

207. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内に色の想いなく、外に限定された色を見て、それらを克服して‘私は知り、私は見る’と（作意し）、諸々の欲から離れ…（中略）…苦行道・速通の第一禅を具足して住する。その時、触があり…（中略）…不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๐๘. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

208. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内に色の想いなく、外に限定された色を見て、それらを克服して‘私は知り、私は見る’と（作意し）、諸々の欲から離れ…（中略）…楽行道・鈍通の第一禅を具足して住する。その時、触があり…（中略）…不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๐๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

209. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内に色の想いなく、外に限定された色を見て、それらを克服して‘私は知り、私は見る’と（作意し）、諸々の欲から離れ…（中略）…楽行道・速通の第一禅を具足して住する。その時、触があり…（中略）…不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๑๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ [Pg.57] ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ …เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

210. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるために道を修め、内（自己）において色の想いなく、外において限定された色（形・色彩）を見て、“それらを克服して私は知り、私は見る”と、尋（じん）と伺（し）の静止により……（中略）……第二禅……（中略）……第三禅……（中略）……第四禅……（中略）……第一禅……（中略）……第五禅を具足して住する。苦行道・遅通達……（中略）……苦行道・速通達……（中略）……楽行道・遅通達……（中略）……楽行道・速通達。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

จตสฺโส ปฏิปทา.

四つの行道。

---

ทฺเว อารมฺมณานิ

二つの所縁。

---

๒๑๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

211. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるために道を修め、内において色の想いなく、外において限定された色を見て、“それらを克服して私は知り、私は見る”と、欲から離れ……（中略）……限定され、限定された所縁を持つ第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๑๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

212. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるために道を修め、内において色の想いなく、外において限定された色を見て、“それらを克服して私は知り、私は見る”と、欲から離れ……（中略）……無量であり、限定された所縁を持つ第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๑๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ…เป… อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

213. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるために道を修め、内において色の想いなく、外において限定された色を見て、“それらを克服して私は知り、私は見る”と、尋と伺の静止により……（中略）……第二禅……第三禅……第四禅……第一禅……第五禅を具足して住する。限定され、限定された所縁を持つ……（中略）……無量であり、限定された所縁を持つ。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

ทฺเว อารมฺมณานิ.

二つの所縁。

---

อฏฺฐกฺขตฺตุกํ

八回。

---

๒๑๔. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย [Pg.58] ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

214. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるために道を修め、内において色の想いなく、外において限定された色を見て、“それらを克服して私は知り、私は見る”と、欲から離れ……（中略）……苦行道・遅通達であり、限定され、限定された所縁を持つ第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๑๕. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

215. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるために道を修め、内において色の想いなく、外において限定された色を見て、“それらを克服して私は知り、私は見る”と、欲から離れ……（中略）……苦行道・遅通達であり、無量であり、限定された所縁を持つ第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๑๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

216. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるために道を修め、内において色の想いなく、外において限定された色を見て、“それらを克服して私は知り、私は見る”と、欲から離れ……（中略）……苦行道・速通達であり、限定され、限定された所縁を持つ第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๑๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

217. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるために道を修め、内において色の想いなく、外において限定された色を見て、“それらを克服して私は知り、私は見る”と、欲から離れ……（中略）……苦行道・速通達であり、無量であり、限定された所縁を持つ第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๑๘. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

218. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるために道を修め、内において色の想いなく、外において限定された色を見て、“それらを克服して私は知り、私は見る”と、欲から離れ……（中略）……楽行道・遅通達であり、限定され、限定された所縁を持つ第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๑๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

219. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるために道を修め、内において色の想いなく、外において限定された色を見て、“それらを克服して私は知り、私は見る”と、欲から離れ……（中略）……楽行道・遅通達であり、無量であり、限定された所縁を持つ第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๒๐. กตเม [Pg.59] ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

220. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるために道を修め、内において色の想いなく、外において限定された色を見て、“それらを克服して私は知り、私は見る”と、欲から離れ……（中略）……楽行道・速通達であり、限定され、限定された所縁を持つ第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๒๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

221. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内（自己）において無色の想（想念）をもち、外において限定された色（形・色彩）を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と考え、諸々の欲から離れ、……楽な行路、速い直観、無量で限定された対象をもつ第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法が善である。

---

๒๒๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ ปริตฺตารมฺมณํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ ปริตฺตารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

222. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内において無色の想をもち、外において限定された色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と考え、尋と伺の静止により、……第二禅、……第三禅、……第四禅、……第一禅、……第五禅を具足して住む。苦い行路・緩慢な直観・限定された（禅）・限定された対象、……苦い行路・緩慢な直観・無量の（禅）・限定された対象、……苦い行路・速い直観・限定された（禅）・限定された対象、……苦い行路・速い直観・無量の（禅）・限定された対象、……楽な行路・緩慢な直観・限定された（禅）・限定された対象、……楽な行路・緩慢な直観・無量の（禅）・限定された対象、……楽な行路・速い直観・限定された（禅）・限定された対象、……楽な行路・速い直観・無量の（禅）・限定された対象。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法が善である。

---

อฏฺฐกฺขตฺตุกํ.

八回（八重）の方法。

---

อิทมฺปิ อฏฺฐกฺขตฺตุกํ

これもまた八回（八重）の方法である。

---

๒๒๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

223. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内において無色の想をもち、外において限定された、美色あるいは醜色の色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と考え、諸々の欲から離れ、……第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法が善である。

---

๒๒๔. กตเม [Pg.60] ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปริตฺตานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

224. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内において無色の想をもち、外において限定された、美色あるいは醜色の色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と考え、尋と伺の静止により、……第二禅、……第三禅、……第四禅、……第一禅、……第五禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法が善である。

---

อิทมฺปิ อฏฺฐกฺขตฺตุกํ.

これもまた八回（八重）の方法である。

---

อปฺปมาณานิ

無量の（色）。

---

๒๒๕. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

225. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内において無色の想をもち、外において無量の色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と考え、諸々の欲から離れ、……第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法が善である。

---

๒๒๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

226. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内において無色の想をもち、外において無量の色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と考え、尋と伺の静止により、……第二禅、……第三禅、……第四禅、……第一禅、……第五禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法が善である。

---

จตสฺโส ปฏิปทา

四つの行路。

---

๒๒๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

227. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内において無色の想をもち、外において無量の色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と考え、諸々の欲から離れ、……苦い行路、緩慢な直観の第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法が善である。

---

๒๒๘. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย [Pg.61] ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

228. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内において無色の想をもち、外において無量の色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と考え、諸々の欲から離れ、……苦い行路、速い直観の第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法が善である。

---

๒๒๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

229. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内において無色の想をもち、外において無量の色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と考え、諸々の欲から離れ、……楽な行路、緩慢な直観の第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法が善である。

---

๒๓๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

230. いかなる法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内において無色の想をもち、外において無量の色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と考え、諸々の欲から離れ、……楽な行路、速い直観の第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法が善である。

---

๒๓๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

231. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内なるものに色の想（覚受）なく、外なる色を無量に見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、尋と伺の静止により……（中略）……第二禅……（中略）……第三禅……（中略）……第四禅……（中略）……第一禅……（中略）……第五禅を具足して住す。苦行滞通……（中略）……苦行速通……（中略）……楽行滞通……（中略）……楽行速通。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

จตสฺโส ปฏิปทา.

四つの行道（四正行）が完了した。

---

ทฺเว อารมฺมณานิ

二つの対象（二所縁）。

---

๒๓๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

232. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内なるものに色の想なく、外なる色を無量に見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、欲から離れ……（中略）……限定的（小）で無量の対象を持つ第一禅を具足して住す。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๓๓. กตเม [Pg.62] ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

233. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内なるものに色の想なく、外なる色を無量に見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、欲から離れ……（中略）……無量で無量の対象を持つ第一禅を具足して住す。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๓๔. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ…เป… อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

234. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内なるものに色の想なく、外なる色を無量に見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、尋と伺の静止により……（中略）……第二禅……（中略）……第三禅……（中略）……第四禅……（中略）……第一禅……（中略）……第五禅を具足して住す。限定的（小）で無量の対象を持つもの……（中略）……無量で無量の対象を持つものである。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

ทฺเว อารมฺมณานิ.

二つの対象（二所縁）が完了した。

---

อปรมฺปิ อฏฺฐกฺขตฺตุกํ

別の、八種の方法。

---

๒๓๕. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

235. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内なるものに色の想なく、外なる色を無量に見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、欲から離れ……（中略）……苦行滞通であり、限定的（小）で無量の対象を持つ第一禅を具足して住す。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๓๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

236. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内なるものに色の想なく、外なる色を無量に見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、欲から離れ……（中略）……苦行滞通であり、無量で無量の対象を持つ第一禅を具足して住す。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๓๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ [Pg.63] ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

237. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内なるものに色の想なく、外なる色を無量に見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、欲から離れ……（中略）……苦行速通であり、限定的（小）で無量の対象を持つ第一禅を具足して住す。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๓๘. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

238. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内なるものに色の想なく、外なる色を無量に見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、欲から離れ……（中略）……苦行速通であり、無量で無量の対象を持つ第一禅を具足して住す。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๓๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

239. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内なるものに色の想なく、外なる色を無量に見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、欲から離れ……（中略）……楽行滞通であり、限定的（小）で無量の対象を持つ第一禅を具足して住す。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๔๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

240. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内なるものに色の想なく、外なる色を無量に見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、欲から離れ……（中略）……楽行滞通であり、無量で無量の対象を持つ第一禅を具足して住す。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๔๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

241. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、内なるものに色の想なく、外なる色を無量に見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、欲から離れ……（中略）……楽行速通であり、限定性（小）で無量の対象を持つ第一禅を具足して住す。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が善である。

---

๒๔๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

242. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内（自己）において無色の覚受（想）があり、外において無量の色（形・色彩）を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、諸々の欲から離れ……（中略）……楽な行、速い直観、無量、無量なる対象をもつ第一禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が善である。

---

๒๔๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ, ตานิ อภิภุยฺย [Pg.64] ชานามิ ปสฺสามีติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ปริตฺตํ อปฺปมาณารมฺมณํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปมาณํ อปฺปมาณารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

243. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内において無色の覚受があり、外において無量の色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、尋と伺の静止により……（中略）……第二禅……（中略）……第三禅……（中略）……第四禅……（中略）……第一禅……（中略）……苦しい行、遅い直観、限定された、無量なる対象をもつ第五禅を具足して住む。……（中略）……苦しい行、遅い直観、無量、無量なる対象をもつ……（中略）……苦しい行、速い直観、限定された、無量なる対象をもつ……（中略）……苦しい行、速い直観、無量、無量なる対象をもつ……（中略）……楽な行、遅い直観、限定された、無量なる対象をもつ……（中略）……楽な行、遅い直観、無量、無量なる対象をもつ……（中略）……楽な行、速い直観、限定された、無量なる対象をもつ……（中略）……楽な行、速い直観、無量、無量なる対象をもつ第五禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が善である。

---

อปรมฺปิ อฏฺฐกฺขตฺตุกํ.

別の八回（八重）の方法も同様である。

---

อิทมฺปิ อฏฺฐกฺขตฺตุกํ

これもまた八回（八重）の方法である。

---

๒๔๔. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

244. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内において無色の覚受があり、外において無量の、美しくあるいは醜い色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、諸々の欲から離れ……（中略）……第一禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が善である。

---

๒๔๕. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

245. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内において無色の覚受があり、外において無量の、美しくあるいは醜い色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、尋と伺の静止により……（中略）……第二禅……（中略）……第三禅……（中略）……第四禅……（中略）……第一禅……（中略）……第五禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が善である。

---

อิทมฺปิ อฏฺฐกฺขตฺตุกํ.

これもまた八回（八重）の方法である。

---

๒๔๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ นีลานิ นีลวณฺณานิ นีลนิทสฺสนานิ นีลนิภาสานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว [Pg.65] กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

246. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内において無色の覚受があり、外において、青く、青い色をもち、青く見え、青い輝きをもつ色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、諸々の欲から離れ……（中略）……第一禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が善である。

---

๒๔๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ปีตานิ ปีตวณฺณานิ ปีตนิทสฺสนานิ ปีตนิภาสานิ…เป… โลหิตกานิ โลหิตกวณฺณานิ โลหิตกนิทสฺสนานิ โลหิตกนิภาสานิ…เป… โอทาตานิ โอทาตวณฺณานิ โอทาตนิทสฺสนานิ โอทาตนิภาสานิ, ตานิ อภิภุยฺย ชานามิ ปสฺสามีติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

247. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内において無色の覚受があり、外において、黄色く、黄色い色をもち、黄色く見え、黄色い輝きをもつ色を見……（中略）……赤く、赤い色をもち、赤く見え、赤い輝きをもつ色を見……（中略）……白く、白い色をもち、白く見え、白い輝きをもつ色を見、それらを克服して“私は知り、私は見る”と（作意し）、諸々の欲から離れ……（中略）……第一禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が善である。

---

อิมานิปิ อภิภายตนานิ โสฬสกฺขตฺตุกานิ.

これらもまた、十六回（十六重）の勝処（しょうじょ）である。

---

ตีณิ วิโมกฺขานิ โสฬสกฺขตฺตุกานิ

三つの解脱の十六回（十六重）の方法。

---

๒๔๘. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ รูปี รูปานิ ปสฺสติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

248. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、色（形・色彩）を有する者が色を見、諸々の欲から離れ……（中略）……第一禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が善である。

---

๒๔๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญี พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

249. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、内において無色の覚受があり、外において色を見、諸々の欲から離れ……（中略）……第一禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が善である。

---

๒๕๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สุภนฺติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

250. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、“浄（きよ）らかである”と（作意し）、諸々の欲から離れ……（中略）……第一禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が善である。

---

อิมานิปิ ตีณิ วิโมกฺขานิ โสฬสกฺขตฺตุกานิ.

これらもまた、三つの解脱の十六回（十六重）の方法である。

---

จตฺตาริ พฺรหฺมวิหารฌานานิ โสฬสกฺขตฺตุกานิ

四無量心（梵住）の禅の十六回（十六重）の方法。

---

๒๕๑. กตเม [Pg.66] ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เมตฺตาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

251. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、諸々の欲から離れ……（中略）……慈（じ）を伴う第一禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が善である。

---

๒๕๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เมตฺตาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

252. いかなる諸法が善であるか。色界に生まれるための道を修習し、尋と伺の静止により……（中略）……慈を伴う第二禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が善である。

---

๒๕๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ ปีติยา จ วิราคา…เป… ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เมตฺตาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

253. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、喜（pīti）が離れることによって……慈（mettā）を伴う第三禅を具足して住む。その時、触（phassa）があり……不散乱（avikkhepo）がある……これらの諸法が善である。

---

๒๕๔. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เมตฺตาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

254. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ……慈を伴う第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

๒๕๕. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อวิตกฺกํ วิจารมตฺตํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เมตฺตาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

255. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、尋（vitakka）はなく伺（vicāra）のみがあり、三昧より生じた喜と楽がある慈を伴う第二禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

๒๕๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เมตฺตาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

256. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、尋と伺が静止することによって……慈を伴う第三禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

๒๕๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ ปีติยา จ วิราคา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ เมตฺตาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

257. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、喜が離れることによって……慈を伴う第四禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

๒๕๘. กตเม [Pg.67] ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ กรุณาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

258. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ……悲（karuṇā）を伴う第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

๒๕๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ กรุณาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

259. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、尋と伺が静止することによって……第二禅……第三禅……第一禅……悲を伴う第四禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

๒๖๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ มุทิตาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

260. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ……喜（muditā）を伴う第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

๒๖๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ มุทิตาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

261. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、尋と伺が静止することによって……第二禅……第三禅……第一禅……喜を伴う第四禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

๒๖๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อุเปกฺขาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

262. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、楽を捨てることによって……捨（upekkhā）を伴う第四禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

จตฺตาริ พฺรหฺมวิหารฌานานิ โสฬสกฺขตฺตุกานิ.

四つの梵住の禅は十六回である。

---

อสุภฌานํ โสฬสกฺขตฺตุกํ

不浄の禅は十六回である。

---

๒๖๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อุทฺธุมาตกสญฺญาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

263. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ……膨張相（uddhumātaka）の想を伴う第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

๒๖๔. กตเม [Pg.68] ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ วินีลกสญฺญาสหคตํ…เป… วิปุพฺพกสญฺญาสหคตํ…เป… วิจฺฉิทฺทกสญฺญาสหคตํ…เป… วิกฺขายิตกสญฺญาสหคตํ…เป… วิกฺขิตฺตกสญฺญาสหคตํ…เป… หตวิกฺขิตฺตกสญฺญาสหคตํ…เป… โลหิตกสญฺญาสหคตํ…เป… ปุฬวกสญฺญาสหคตํ …เป… อฏฺฐิกสญฺญาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

264. いかなる諸法が善であるか。ある時、色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ……青瘀相（vinīlaka）の想を伴う……膿爛相（vipubbaka）の想を伴う……断壊相（vicchiddaka）の想を伴う……食残相（vikkhāyitaka）の想を伴う……散乱相（vikkhittaka）の想を伴う……斬散相（hatavikkhittaka）の想を伴う……血塗相（lohitaka）の想を伴う……虫聚相（puḷuvaka）の想を伴う……骸骨相（aṭṭhika）の想を伴う第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

อสุภฌานํ โสฬสกฺขตฺตุกํ.

不浄の禅は十六回である。

---

รูปาวจรกุสลํ.

色界の善。

---

อรูปาวจรกุสลํ

無色界の善。

---

จตฺตาริ อรูปฌานานิ โสฬสกฺขตฺตุกานิ

四つの無色定の禅は十六回である。

---

๒๖๕. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย อรูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อากาสานญฺจายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อุเปกฺขาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

265. いかなる諸法が善であるか。ある時、無色界に生まれるための道を修め、あらゆる面で色想を越え、有対想を滅し、種々想を意に介さないことによって、空無辺処の想を伴い、楽を捨てることによって……捨を伴う第四禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

๒๖๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย อรูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อุเปกฺขาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

266. いかなる諸法が善であるか。ある時、無色界に生まれるための道を修め、あらゆる面で空無辺処を越え、識無辺処の想を伴い、楽を捨てることによって……捨を伴う第四禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

๒๖๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย อรูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อุเปกฺขาสหคตํ[Pg.69], ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

267. いかなる諸法が善であるか。ある時、無色界に生まれるための道を修め、あらゆる面で識無辺処を越え、無所有処の想を伴い、楽を捨てることによって……捨を伴う第四禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある……これらの諸法が善である。

---

๒๖๘. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย อรูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อุเปกฺขาสหคตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

268. いかなる法が善であるか。無色界に生まれるための道を修め、あらゆる点において無所有処を完全に越え、非想非非想処の想を伴い、楽を捨てることによって、…中略…捨を伴う第四禅を具足して住むとき、その時、触があり、…中略…不乱（一境性）がある。…中略…これらの法が善である。

---

จตฺตาริ อรูปฌานานิ โสฬสกฺขตฺตุกานิ.

四つの無色定は十六通りとなる。

---

อรูปาวจรกุสลํ.

無色界の善である。

---

เตภูมกกุสลํ

三界の善である。

---

กามาวจรกุสลํ

欲界の善である。

---

๒๖๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

269. いかなる法が善であるか。欲界の善心が生じ、喜を伴い、智と相応し、劣ったもの…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…欲を増上とする…中略…精進を増上とする…中略…心を増上とする…中略…観を増上とする…中略…欲を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…精進を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…心を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…観を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れたものであるとき、その時、触があり、…中略…不乱がある。…中略…これらの法が善である。

---

๒๗๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน…เป… โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ…เป… โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน…เป… อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ…เป… อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน…เป… อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ…เป… อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… [Pg.70] จิตฺตาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

270. いかなる法が善であるか。欲界の善心が生じ、喜を伴い、智と相応し、有行（刺激を伴う）で…中略…喜を伴い、智と不相応で…中略…喜を伴い、智と不相応で有行で…中略…捨を伴い、智と相応し…中略…捨を伴い、智と相応し有行で…中略…捨を伴い、智と不相応で…中略…捨を伴い、智と不相応で有行で、劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…欲を増上とする…中略…精進を増上とする…中略…心を増上とする…中略…欲を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…精進を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…心を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れたものであるとき、その時、触があり、…中略…不乱がある。…中略…これらの法が善である。

---

กามาวจรกุสลํ.

欲界の善である。

---

รูปาวจรกุสลํ

色界の善である。

---

๒๗๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

271. いかなる法が善であるか。色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ、…中略…地遍を（対象として）、劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…欲を増上とする…中略…精進を増上とする…中略…心を増上とする…中略…観を増上とする…中略…欲を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…精進を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…心を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…観を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた第一禅を具足して住むとき、その時、触があり、…中略…不乱がある。…中略…これらの法が善である。

---

๒๗๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

272. いかなる法が善であるか。色界に生まれるための道を修め、尋と伺が静止することによって、…中略…第二禅、…中略…第三禅、…中略…第四禅、…中略…第一禅、…中略…地遍を（対象として）、劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…欲を増上とする…中略…精進を増上とする…中略…心を増上とする…中略…観を増上とする…中略…欲を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…精進を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…心を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…観を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた第五禅を具足して住むとき、その時、触があり、…中略…不乱がある。…中略…これらの法が善である。

---

รูปาวจรกุสลํ.

色界の善である。

---

อรูปาวจรกุสลํ

無色界の善である。

---

๒๗๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย อรูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ [Pg.71] อมนสิการา อากาสานญฺจายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

273. いかなる法が善であるか。無色界に生まれるための道を修め、あらゆる点において色想を完全に越え、有対想が消滅し、種々想を意に介さないことによって、空無辺処の想を伴い、楽を捨てることによって、…中略…劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…欲を増上とする…中略…精進を増上とする…中略…心を増上とする…中略…観を増上とする…中略…欲を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…精進を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…心を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた…中略…観を増上とする劣った…中略…中くらいの…中略…勝れた第四禅を具足して住むとき、その時、触があり、…中略…不乱がある。…中略…これらの法が善である。

---

๒๗๔. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย อรูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

274. いかなる法が善であるか。無色界への出生のために道を実修し、あらゆる点において空無辺処を完全に超越して、識無辺処の想を伴い、楽の捨断によって……（中略）……第四禅を具足して住む。劣った……中略……中等な……中略……優れた……中略……欲を増上とする……中略……精進を増上とする……中略……心を増上とする……中略……観を増上とする……中略……欲を増上とする劣った……中略……中等な……中略……優れた……中略……精進を増上とする劣った……中略……中等な……中略……優れた……中略……心を増上とする劣った……中略……中等な……中略……優れた……中略……観を増上とする劣った……中略……中等な……中略……優れた、その時、触があり……中略……不散乱がある。これらの法が善である。

---

๒๗๕. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย อรูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

275. いかなる法が善であるか。無色界への出生のために道を実修し、あらゆる点において識無辺処を完全に超越して、無所有処の想を伴い、楽の捨断によって……（中略）……第四禅を具足して住む。劣った……中略……中等な……中略……優れた……中略……欲を増上とする……中略……精進を増上とする……中略……心を増上とする……中略……観を増上とする……中略……欲を増上とする劣った……中略……中等な……中略……優れた……中略……精進を増上とする劣った……中略……中等な……中略……優れた……中略……心を増上とする劣った……中略……中等な……中略……優れた……中略……観を増上とする劣った……中略……中等な……中略……優れた、その時、触があり……中略……不散乱がある。これらの法が善である。

---

๒๗๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย อรูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ…เป… ฉนฺทาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… [Pg.72] วีริยาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ หีนํ…เป… มชฺฌิมํ…เป… ปณีตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

276. いかなる法が善であるか。無色界への出生のために道を実修し、あらゆる点において無所有処を完全に超越して、非想非非想処の想を伴い、楽の捨断によって……（中略）……第四禅を具足して住む。劣った……中略……中等な……中略……優れた……中略……欲を増上とする……中略……精進を増上とする……中略……心を増上とする……中略……観を増上とする……中略……欲を増上とする劣った……中略……中等な……中略……優れた……中略……精進を増上とする劣った……中略……中等な……中略……優れた……中略……心を増上とする劣った……中略……中等な……中略……優れた……中略……観を増上とする劣った……中略……中等な……中略……優れた、その時、触があり……中略……不散乱がある。これらの法が善である。

---

อรูปาวจรกุสลํ.

無色界善。

---

โลกุตฺตรกุสลํ

出世間善。

---

สุทฺธิกปฏิปทา

純粋な行道。

---

๒๗๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, ปีติ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, สทฺธินฺทฺริยํ โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สตินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, สมฺมาสงฺกปฺโป โหติ, สมฺมาวาจา โหติ, สมฺมากมฺมนฺโต โหติ, สมฺมาอาชีโว โหติ, สมฺมาวายาโม โหติ, สมฺมาสติ โหติ, สมฺมาสมาธิ โหติ, สทฺธาพลํ โหติ, วีริยพลํ โหติ, สติพลํ โหติ, สมาธิพลํ โหติ, ปญฺญาพลํ โหติ, หิริพลํ โหติ, โอตฺตปฺปพลํ โหติ, อโลโภ โหติ, อโทโส โหติ, อโมโห โหติ, อนภิชฺฌา โหติ, อพฺยาปาโท โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ, หิรี โหติ, โอตฺตปฺปํ โหติ, กายปสฺสทฺธิ โหติ, จิตฺตปสฺสทฺธิ โหติ, กายลหุตา โหติ, จิตฺตลหุตา โหติ, กายมุทุตา โหติ, จิตฺตมุทุตา โหติ, กายกมฺมญฺญตา โหติ, จิตฺตกมฺมญฺญตา โหติ, กายปาคุญฺญตา โหติ, จิตฺตปาคุญฺญตา โหติ, กายุชุกตา โหติ, จิตฺตุชุกตา โหติ, สติ โหติ, สมฺปชญฺญํ โหติ, สมโถ โหติ, วิปสฺสนา โหติ, ปคฺคาโห [Pg.73] โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา.

277. いかなる法が善であるか。出世間の、離脱に導き、積集を壊滅させる禅定を、諸々の見を捨断するため、第一の段階に到達するために実修し、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道・遅通達の第一禅を具足して住む。その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、喜があり、楽があり、心一境性があり、信根があり、精進根があり、念根があり、定根があり、慧根があり、意根があり、喜根があり、命根があり、未知当知根があり、正見があり、正思惟があり、正語があり、正業があり、正命があり、正精進があり、正念があり、正定があり、信力があり、精進力があり、念力があり、定力があり、慧力があり、慚力があり、愧力があり、無貪があり、無瞋があり、無痴があり、無貪があり、無瞋があり、正見があり、慚があり、愧があり、身軽安があり、心軽安があり、身軽快性があり、心軽快性があり、身柔軟性があり、心柔軟性があり、身適業性があり、心適業性があり、身練達性があり、心練達性があり、身正直性があり、心正直性があり、念があり、正知があり、止があり、観があり、策励があり、不散乱がある。また、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の法があるならば、これらの法が善である。

---

๒๗๘. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

278. その時、いかなる触があるのか。その時、触、接触、等接触、接触している状態がある。これが、その時の触である。

---

๒๗๙. กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชํ เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ.

279. その時、いかなる受があるのか。その時、相応する意意識界の接触から生じた、心に属する快、心に属する楽、心の接触から生じた快・楽の享受、心の接触から生じた快く楽しい受がある。これが、その時の受である。

---

๒๘๐. กตมา ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ.

280. その時、いかなる想があるのか。その時、相応する意意識界の接触から生じた、想、想記、想記している状態がある。これが、その時の想である。

---

๒๘๑. กตมา ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ.

281. その時、いかなる思があるのか。その時、相応する意意識界의 接触から生じた、思、等思、思っている状態がある。これが、その時の思である。

---

๒๘๒. กตมํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ.

282. その時、心（citta）とは何か。その時の心、意（mano）、意（mānasa）、心臓（hadaya）、清浄（paṇḍara）、意（mano）、意処（manāyatana）、意根（manindriya）、識（viññāṇa）、識蘊（viññāṇakkhandho）、それに対応する意識界（manoviññāṇadhātu）である。これがその時の心である。

---

๒๘๓. กตโม ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา สมฺมาสงฺกปฺโป มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ.

283. その時、尋（vitakka）とは何か。その時の思考（takka）、尋（vitakka）、思惟（saṅkappa）、安止（appanā）、全安止（byappanā）、心の専注（cetaso abhiniropanā）、正思惟（sammāsaṅkappa）、道支（maggaṅga）、道に含まれるもの（maggapariyāpanna）である。これがその時の尋である。

---

๒๘๔. กตโม ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ? โย ตสฺมึ สมเย จาโร วิจาโร อนุวิจาโร อุปวิจาโร จิตฺตสฺส อนุสนฺธานตา อนุเปกฺขนตา – อยํ ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ.

284. その時、伺（vicāra）とは何か。その時の考察（cāra）、伺（vicāra）、随察（anuvicāra）、近察（upavicāra）、心の継続的専念（cittassa anusandhānatā）、随観（anupekkhanatā）である。これがその時の伺である。

---

๒๘๕. กตมา [Pg.74] ตสฺมึ สมเย ปีติ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปีติ ปาโมชฺชํ อาโมทนา ปโมทนา หาโส ปหาโส วิตฺติ โอทคฺยํ อตฺตมนตา จิตฺตสฺส ปีติสมฺโพชฺฌงฺโค – อยํ ตสฺมึ สมเย ปีติ โหติ.

285. その時、喜（pīti）とは何か。その時の喜（pīti）、歓喜（pāmojja）、欣喜（āmodanā）、極欣喜（pamodanā）、笑（hāso）、大笑（pahāso）、満足（vitti）、昂揚（odagya）、心の自足（attamanatā）、心の喜覚支（pītisambojjhaṅgo）である。これがその時の喜である。

---

๒๘๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย สุขํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย สุขํ โหติ.

286. その時、楽（sukha）とは何か。その時の心的な快（sāta）、心的な楽（sukha）、心触から生じた快く楽な経験（vedayita）、心触から生じた快く楽な受（vedanā）である。これがその時の楽である。

---

๒๘๗. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ.

287. その時、心一境性（cittassekaggatā）とは何か。その時の心の安定（ṭhiti）、安住（saṇṭhiti）、確立（avaṭṭhiti）、不散乱（avisāhāra）、不攪乱（avikkhepa）、不散乱の心（avisāhaṭamānasatā）、止（samatha）、定根（samādhindriya）、定力（samādhibala）、正定（sammāsamādhi）、定覚支（samādhisambojjhaṅgo）、道支（maggaṅga）、道に含まれるもの（maggapariyāpanna）である。これがその時の心一境性である。

---

๒๘๘. กตมํ ตสฺมึ สมเย สทฺธินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สทฺธา สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท สทฺธา สทฺธินฺทฺริยํ สทฺธาพลํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สทฺธินฺทฺริยํ โหติ.

288. その時、信根（saddhindriya）とは何か。その時の信（saddhā）、信受（saddahanā）、確信（okappanā）、浄信（abhippasādo）、信（saddhā）、信根（saddhindriya）、信力（saddhābala）である。これがその時の信根である。

---

๒๘๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย วีริยินฺทฺริยํ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย วีริยินฺทฺริยํ โหติ.

289. その時、精進根（vīriyindriya）とは何か。その時の心的な精進の開始（vīriyārambha）、出離（nikkama）、勇猛（parakkama）、努力（uyyāma）、勤勇（vāyāmo）、熱意（ussāha）、奮闘（ussoḷhī）、強固（thāmo）、持続（dhiti）、不退転の勇猛（asithilaparakkamatā）、不棄の意欲（anikkhittachandatā）、不棄の重責（anikkhittadhuratā）、重責の受持（dhurasampaggāho）、精進（vīriya）、精進根（vīriyindriya）、精進力（vīriyabala）、正精進（sammāvāyāmo）、精進覚支（vīriyasambojjhaṅgo）、道支（maggaṅga）、道に含まれるもの（maggapariyāpanna）である。これがその時の精進根である。

---

๒๙๐. กตมํ ตสฺมึ สมเย สตินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สตินฺทฺริยํ โหติ.

290. その時、念根（satindriya）とは何か。その時の念（sati）、随念（anussati）、憶念（paṭissati）、念（sati）、記憶（saraṇatā）、保持（dhāraṇatā）、不浮動（apilāpanatā）、不忘失（asammussanatā）、念（sati）、念根（satindriya）、念力（satibala）、正念（sammāsati）、念覚支（satisambojjhaṅgo）、道支（maggaṅga）、道に含まれるもの（maggapariyāpanna）である。これがその時の念根である。

---

๒๙๑. กตมํ ตสฺมึ สมเย สมาธินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา [Pg.75] สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สมาธินฺทฺริยํ โหติ.

291. その時、定根（samādhindriya）とは何か。その時の心の安定（ṭhiti）、安住（saṇṭhiti）、確立（avaṭṭhiti）、不散乱（avisāhāra）、不攪乱（avikkhepa）、不散乱の心（avisāhaṭamānasatā）、止（samatha）、定根（samādhindriya）、定力（samādhibala）、正定（sammāsamādhi）、定覚支（samādhisambojjhaṅgo）、道支（maggaṅga）、道に含まれるもの（maggapariyāpanna）である。これがその時の定根である。

---

๒๙๒. กตมํ ตสฺมึ สมเย ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ปญฺญินฺทฺริยํ โหติ.

292. その時、慧根（paññindriya）とは何か。その時の慧（paññā）、了知（pajānanā）、択（vicayo）、簡択（pavicayo）、択法（dhammavicayo）、精査（sallakkhaṇā）、近査（upalakkhaṇā）、現察（paccupalakkhaṇā）、賢明（paṇḍiccaṃ）、巧便（kosallaṃ）、微細（nepuññaṃ）、明察（vebhabyā）、思惟（cintā）、観察（upaparikkha）、広慧（bhūrī）、聡明（medhā）、導引（pariṇāyikā）、観（vipassanā）、正知（sampajaññaṃ）、刺（patodo）、慧（paññā）、慧根（paññindriyaṃ）、慧力（paññābalaṃ）、慧の剣（paññāsatthaṃ）、慧の楼閣（paññāpāsādo）、慧の光（paññāāloko）、慧の輝き（paññāobhāso）、慧の灯火（paññāpajjoto）、慧の宝（paññāratanaṃ）、無痴（amoho）、択法（dhammavicayo）、正見（sammādiṭṭhi）、択法覚支（dhammavicayasambojjhaṅgo）、道支（maggaṅga）、道に含まれるもの（maggapariyāpanna）である。これがその時の慧根である。

---

๒๙๓. กตมํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ.

293. その時、意根（manindriya）とは何か。その時の心、意（mano）、意（mānasa）、心臓（hadaya）、清浄（paṇḍara）、意（mano）、意処（manāyatana）、意根（manindriya）、識（viññāṇa）、識蘊（viññāṇakkhandho）、それに対応する意識界（manoviññāṇadhātu）である。これがその時の意根である。

---

๒๙๔. กตมํ ตสฺมึ สมเย โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ.

294. その時、喜根（somanassindriya）とは何か。その時の心的な快（sāta）、心的な楽（sukha）、心触から生じた快く楽な経験（vedayita）、心触から生じた快く楽な受（vedanā）である。これがその時の喜根である。

---

๒๙๕. กตมํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ? โย เตสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ.

295. その時、命根（jīvitindriya）とは何か。それら無色の諸法の寿命（āyu）、存続（ṭhiti）、維持（yapanā）、存命（yāpanā）、進行（iriyanā）、運行（vattanā）、守護（pālanā）、命（jīvita）、命根（jīvitindriya）である。これがその時の命根である。

---

๒๙๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ โหติ? ยา เตสํ ธมฺมานํ อนญฺญาตานํ อทิฏฺฐานํ อปฺปตฺตานํ อวิทิตานํ อสจฺฉิกตานํ สจฺฉิกิริยาย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา [Pg.76] ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ โหติ.

296. その時、未知当知根（anaññātaññassāmītindriya）とは何か。未だ知られず、見られず、到達されず、覚知されず、現証されていないそれら諸法を現証するための慧（paññā）、了知（pajānanā）、択（vicayo）、簡択（pavicayo）、択法（dhammavicayo）、精査（sallakkhaṇā）、近査（upalakkhaṇā）、現察（paccupalakkhaṇā）、賢明（paṇḍiccaṃ）、巧便（kosallaṃ）、微細（nepuññaṃ）、明察（vebhabyā）、思惟（cintā）、観察（upaparikkha）、広慧（bhūrī）、聡明（medhā）、導引（pariṇāyikā）、観（vipassanā）、正知（sampajaññaṃ）、刺（patodo）、慧（paññā）、慧根（paññindriyaṃ）、慧力（paññābalaṃ）、慧の剣（paññāsatthaṃ）、慧の楼閣（paññāpāsādo）、慧の光（paññāāloko）、慧の輝き（paññāobhāso）、慧の灯火（paññāpajjoto）、慧の宝（paññāratanaṃ）、無痴（amoho）、択法（dhammavicayo）、正見（sammādiṭṭhi）、択法覚支（dhammavicayasambojjhaṅgo）、道支（maggaṅga）、道に含まれるもの（maggapariyāpanna）である。これがその時の未知当知根である。

---

๒๙๗. กตมา ตสฺมึ สมเย สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ.

297. その時、正見（しょうけん）とは何ですか。その時にある智慧、知解、択法（ちゃくほう）、最択法、真理の択法、正認、確認、現認、賢明、巧緻、微細、弁析、思慮、観察、広慧、聡明、導引、観（かん）、正知、刺（し）、智慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧輝、慧灯、慧宝、無痴、択法、正見、択法覚支、道支、道に含まれるもの。これがその時の正見です。

---

๒๙๘. กตโม ตสฺมึ สมเย สมฺมาสงฺกปฺโป โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา สมฺมาสงฺกปฺโป มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาสงฺกปฺโป โหติ.

298. その時、正思惟（しょうしゆい）とは何ですか。その時にある思考、尋（じん）、思惟、安止、専注、心の安立、正思惟、道支、道に含まれるもの。これがその時の正思惟です。

---

๒๙๙. กตมา ตสฺมึ สมเย สมฺมาวาจา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จตูหิ วจีทุจฺจริเตหิ อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เวรมณี อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโต สมฺมาวาจา มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาวาจา โหติ.

299. その時、正語（しょうご）とは何ですか。その時にある四つの語の悪行（わしどぅさりた）からの離、忌避、離絶、離、不作、不為、不犯、限界を越えないこと、堤防を壊すこと（悪行の因を断つこと）、正語、道支、道に含まれるもの。これがその時の正語です。

---

๓๐๐. กตโม ตสฺมึ สมเย สมฺมากมฺมนฺโต โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตีหิ กายทุจฺจริเตหิ อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เวรมณี อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโต สมฺมากมฺมนฺโต มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมากมฺมนฺโต โหติ.

300. その時、正業（しょうごう）とは何ですか。その時にある三つの身の悪行（かーやどぅさりた）からの離、忌避、離絶、離、不作、不為、不犯、限界を越えないこと、堤防を壊すこと、正業、道支、道に含まれるもの。これがその時の正業です。

---

๓๐๑. กตโม ตสฺมึ สมเย สมฺมาอาชีโว โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย มิจฺฉาอาชีวา อารติ วิรติ ปฏิวิรติ เวรมณี อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาปตฺติ เวลาอนติกฺกโม เสตุฆาโต สมฺมาอาชีโว มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาอาชีโว โหติ.

301. その時、正命（しょうみょう）とは何ですか。その時にある邪命（じゃみょう）からの離、忌避、離絶、離、不作、不為、不犯、限界を越えないこと、堤防を壊すこと、正命、道支、道に含まれるもの。これがその時の正命です。

---

๓๐๒. กตโม [Pg.77] ตสฺมึ สมเย สมฺมาวายาโม โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาวายาโม โหติ.

302. その時、正精進（しょうしょうじん）とは何ですか。その時にある心的な精進の開始、発動、奮闘、努力、精進、勤勉、力、忍耐、不退転の奮闘、不放擲の意欲、不放擲の責任、責任の完遂、精進、精進根、精進力、正精進、精進覚支、道支、道に含まれるもの。これがその時の正精進です。

---

๓๐๓. กตมา ตสฺมึ สมเย สมฺมาสติ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาสติ โหติ.

303. その時、正念（しょうねん）とは何ですか。その時にある念、随念、憶念、念、記憶の状態、保持の状態、不浮動の状態、不忘失の状態、念、念根、念力、正念、念覚支、道支、道に含まれるもの。これがその時の正念です。

---

๓๐๔. กตโม ตสฺมึ สมเย สมฺมาสมาธิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาสมาธิ โหติ.

304. その時、正定（しょうじょう）とは何ですか。その時にある心の静止、安定、確立、不散乱、不攪乱、不散乱の心の状態、止（しゃまた）、定根、定力、正定、定覚支、道支、道に含まれるもの。これがその時の正定です。

---

๓๐๕. กตมํ ตสฺมึ สมเย สทฺธาพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สทฺธา สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท สทฺธา สทฺธินฺทฺริยํ สทฺธาพลํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สทฺธาพลํ โหติ.

305. その時、信力（しんりき）とは何ですか。その時にある信、信受、確信、浄信、信、信根、信力。これがその時の信力です。

---

๓๐๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย วีริยพลํ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย วีริยพลํ โหติ.

306. その時、精進力（しょうじんりき）とは何ですか。その時にある心的な精進の開始、発動、奮闘、努力、精進、勤勉、力、忍耐、不退転の奮闘、不放擲の意欲、不放擲の責任、責任の完遂、精進、精進根、精進力、正精進、精進覚支、道支、道に含まれるもの。これがその時の精進力です。

---

๓๐๗. กตมํ ตสฺมึ สมเย สติพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค [Pg.78] มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สติพลํ โหติ.

307. その時、念力（ねんりき）とは何ですか。その時にある念、随念、憶念、念、記憶の状態、保持の状態、不浮動の状態、不忘失の状態、念、念根、念力、正念、念覚支、道支、道に含まれるもの。これがその時の念力です。

---

๓๐๘. กตมํ ตสฺมึ สมเย สมาธิพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สมาธิพลํ โหติ.

308. その時、定力（じょうりき）とは何ですか。その時にある心の静止、安定、確立、不散乱、不攪乱、不散乱の心の状態、止（しゃまた）、定根、定力、正定、定覚支、道支、道に含まれるもの。これがその時の定力です。

---

๓๐๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย ปญฺญาพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ปญฺญาพลํ โหติ.

309. その時、慧力（えりき）とは何ですか。その時にある智慧、知解、択法、最択法、真理の択法、正認、確認、現認、賢明、巧緻、微細、弁析、思慮、観察、広慧、聡明、導引、観、正知、刺、智慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧輝、慧灯、慧宝、無痴、択法、正見、択法覚支、道支、道に含まれるもの。これがその時の慧力です。

---

๓๑๐. กตมํ ตสฺมึ สมเย หิริพลํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย หิรียติ หิริยิตพฺเพน หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ ตสฺมึ สมเย หิริพลํ โหติ.

310. その時、慚力（ざんりき）とは何ですか。その時に、恥ずべきことを恥じ、悪しき不善の諸法の成就を恥じること。これがその時の慚力です。

---

๓๑๑. กตมํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปพลํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปพลํ โหติ.

311. その時、愧（き）の力とは何か。その時、恐れるべきこと（悪行など）を恐れ、悪しき不善の法に至ることを恐れること、これがその時の愧の力である。

---

๓๑๒. กตโม ตสฺมึ สมเย อโลโภ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย อโลโภ อลุพฺภนา อลุพฺภิตตฺตํ อสาราโค อสารชฺชนา อสารชฺชิตตฺตํ อนภิชฺฌา อโลโภ กุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อโลโภ โหติ.

312. その時、無貪（むとん）とは何か。その時、貪らないこと、貪りのない状態、執着しないこと、不執着の状態、無貪欲、善根としての無貪、これがその時の無貪である。

---

๓๑๓. กตโม ตสฺมึ สมเย อโทโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย อโทโส อทุสฺสนา อทุสฺสิตตฺตํ อพฺยาปาโท อพฺยาปชฺโช อโทโส กุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อโทโส โหติ.

313. その時、無瞋（むしん）とは何か。その時、瞋（いか）らないこと、瞋りのない状態、害意のないこと、善根としての無瞋、これがその時の無瞋である。

---

๓๑๔. กตโม [Pg.79] ตสฺมึ สมเย อโมโห โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อโมโห โหติ.

314. その時、無痴（むち）とは何か。その時、智慧、了知、簡択、極簡択、法簡択、精査、遍査、近査、博識、巧緻、聡明、分析、思惟、考察、広大、明敏、導き、観、正知、鞭、智慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧明、慧灯、慧宝、無痴、法簡択、正見、択法覚支、道支、道に含まれるもの、これがその時の無痴である。

---

๓๑๕. กตมา ตสฺมึ สมเย อนภิชฺฌา โหติ? โย ตสฺมึ สมเย อโลโภ อลุพฺภนา อลุพฺภิตตฺตํ อสาราโค อสารชฺชนา อสารชฺชิตตฺตํ อนภิชฺฌา อโลโภ กุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อนภิชฺฌา โหติ.

315. その時、無貪欲（むとんよく）とは何か。その時、貪らないこと、貪りのない状態、執着しないこと、不執着の状態、無貪欲、善根としての無貪、これがその時の無貪欲である。

---

๓๑๖. กตโม ตสฺมึ สมเย อพฺยาปาโท โหติ? โย ตสฺมึ สมเย อโทโส อทุสฺสนา อทุสฺสิตตฺตํ อพฺยาปาโท อพฺยาปชฺโช อโทโส กุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อพฺยาปาโท โหติ.

316. その時、無恚（むい）とは何か。その時、瞋らないこと、瞋りのない状態、害意のないこと、善根としての無瞋、これがその時の無恚である。

---

๓๑๗. กตมา ตสฺมึ สมเย สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมฺมาทิฏฺฐิ โหติ.

317. その時、正見（しょうけん）とは何か。その時、智慧、了知、簡択、極簡択、法簡択、精査、遍査、近査、博識、巧緻、聡明、分析、思惟、考察、広大、明敏、導き、観、正知、鞭、智慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧明、慧灯、慧宝、無痴、法簡択、正見、択法覚支、道支、道に含まれるもの、これがその時の正見である。

---

๓๑๘. กตมา ตสฺมึ สมเย หิรี โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย หิรียติ หิริยิตพฺเพน หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อยํ ตสฺมึ สมเย หิรี โหติ.

318. その時、慚（ざん）とは何か。その時、恥じるべきこと（悪行など）を恥じ、悪しき不善の法に至ることを恥じること、これがその時の慚である。

---

๓๑๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ ตสฺมึ สมเย โอตฺตปฺปํ โหติ.

319. その時、愧（き）とは何か。その時、恐れるべきこと（悪行など）を恐れ、悪しき不善の法に至ることを恐れること、これがその時の愧である。

---

๓๒๐. กตมา [Pg.80] ตสฺมึ สมเย กายปสฺสทฺธิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺส สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส ปสฺสทฺธิ ปฏิปสฺสทฺธิ ปสฺสมฺภนา ปฏิปสฺสมฺภนา ปฏิปสฺสมฺภิตตฺตํ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค – อยํ ตสฺมึ สมเย กายปสฺสทฺธิ โหติ.

320. その時、身軽安（しんきょうあん）とは何か。その時、受蘊、想蘊、行蘊の静止、寂静、静まり、静まった状態、軽安覚支、これがその時の身軽安である。

---

๓๒๑. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตปสฺสทฺธิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส ปสฺสทฺธิ ปฏิปสฺสทฺธิ ปสฺสมฺภนา ปฏิปสฺสมฺภนา ปฏิปสฺสมฺภิตตฺตํ ปสฺสทฺธิสมฺโพชฺฌงฺโค – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตปสฺสทฺธิ โหติ.

321. その時、心軽安（しんきょうあん）とは何か。その時、識蘊の静止、寂静、静まり、静まった状態、軽安覚支、これがその時の心軽安である。

---

๓๒๒. กตมา ตสฺมึ สมเย กายลหุตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺส สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส ลหุตา ลหุปริณามตา อทนฺธนตา อวิตฺถนตา – อยํ ตสฺมึ สมเย กายลหุตา โหติ.

322. その時、身軽快性（しんきょうかいせい）とは何か。その時、受蘊、想蘊、行蘊の軽快さ、軽快な変化、緩慢でないこと、重くないこと、これがその時の身軽快性である。

---

๓๒๓. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตลหุตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส ลหุตา ลหุปริณามตา อทนฺธนตา อวิตฺถนตา – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตลหุตา โหติ.

323. その時、心軽快性（しんきょうかいせい）とは何か。その時、識蘊の軽快さ、軽快な変化、緩慢でないこと、重くないこと、これがその時の心軽快性である。

---

๓๒๔. กตมา ตสฺมึ สมเย กายมุทุตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺส สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส มุทุตา มทฺทวตา อกกฺขฬตา อกถินตา – อยํ ตสฺมึ สมเย กายมุทุตา โหติ.

324. その時、身柔軟性（しんにゅうなんせい）とは何か。その時、受蘊、想蘊、行蘊の柔軟さ、しなやかさ、粗くないこと、硬くないこと、これがその時の身柔軟性である。

---

๓๒๕. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตมุทุตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส มุทุตา มทฺทวตา อกกฺขฬตา อกถินตา – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตมุทุตา โหติ.

325. その時、心柔軟性（しんにゅうなんせい）とは何か。その時、識蘊の柔軟さ、しなやかさ、粗くないこと、硬くないこと、これがその時の心柔軟性である。

---

๓๒๖. กตมา ตสฺมึ สมเย กายกมฺมญฺญตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺส สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส กมฺมญฺญตา กมฺมญฺญตฺตํ กมฺมญฺญภาโว – อยํ ตสฺมึ สมเย กายกมฺมญฺญตา โหติ.

326. その時、身適業性（しんてきごうせい）とは何か。その時、受蘊、想蘊、行蘊の適業性、適業であること、適業の状態、これがその時の身適業性である。

---

๓๒๗. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตกมฺมญฺญตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส กมฺมญฺญตา กมฺมญฺญตฺตํ กมฺมญฺญภาโว – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตกมฺมญฺญตา โหติ.

327. その時、心適業性（しんてきごうせい）とは何か。その時、識蘊の適業性、適業であること、適業の状態、これがその時の心適業性である。

---

๓๒๘. กตมา [Pg.81] ตสฺมึ สมเย กายปาคุญฺญตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺส สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส ปคุณตา ปคุณตฺตํ ปคุณภาโว – อยํ ตสฺมึ สมเย กายปาคุญฺญตา โหติ.

328. その時、身練達性（しんれんだつせい）とは何か。その時、受蘊、想蘊、行蘊の練達、練達していること、練達の状態、これがその時の身練達性である。

---

๓๒๙. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตปาคุญฺญตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส ปคุณตา ปคุณตฺตํ ปคุณภาโว – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตปาคุญฺญตา โหติ.

329. その時、心練達性（しんれんだつせい）とは何か。その時、識蘊の練達、練達していること、練達の状態、これがその時の心練達性である。

---

๓๓๐. กตมา ตสฺมึ สมเย กายุชุกตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย เวทนากฺขนฺธสฺส สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส อุชุตา อุชุกตา อชิมฺหตา อวงฺกตา อกุฏิลตา – อยํ ตสฺมึ สมเย กายุชุกตา โหติ.

330. その時、身の直性（しんのじきしょう）とは何か。その時の受蘊、想蘊、行蘊の正直さ、直立性、非屈曲性、非湾曲性、非歪曲性である。これがその時の身の直性である。

---

๓๓๑. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตุชุกตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส อุชุตา อุชุกตา อชิมฺหตา อวงฺกตา อกุฏิลตา – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตุชุกตา โหติ.

331. その時、心の直性（しんのじきしょう）とは何か。その時の識蘊の正直さ、直立性、非屈曲性、非湾曲性、非歪曲性である。これがその時の心の直性である。

---

๓๓๒. กตมา ตสฺมึ สมเย สติ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสฺสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ สติสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สติ โหติ.

332. その時、念（ねん）とは何か。その時の念、随念、等念、念であること、記憶していること、保持していること、忘失しないこと、忘却しないこと、念、念根、念力、正念、念覚支、道支であり、道に包摂されるもの。これがその時の念である。

---

๓๓๓. กตมํ ตสฺมึ สมเย สมฺปชญฺญํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สมฺปชญฺญํ โหติ.

333. その時、正知（しょうち）とは何か。その時の慧、知ること、択法、等択法、法択、精査、等精査、現精査、博学、巧緻、聡明、弁別、思惟、観察、広慧、叡智、導き、観、正知、突き棒、慧、慧根、慧力、慧の剣、慧の楼閣、慧の光、慧の輝き、慧の灯火、慧の宝、無痴、法択、正見、択法覚支、道支であり、道に包摂されるもの。これがその時の正知である。

---

๓๓๔. กตโม ตสฺมึ สมเย สมโถ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมโถ โหติ.

334. その時、止（し）とは何か。その時の心の安定、等住、安住、不散乱、不攪乱、不攪乱の心、止、三摩地根、三摩地力、正定、定覚支、道支であり、道に包摂されるもの。これがその時の止である。

---

๓๓๕. กตมา [Pg.82] ตสฺมึ สมเย วิปสฺสนา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย วิปสฺสนา โหติ.

335. その時、観（かん）とは何か。その時の慧、知ること、択法、等択法、法択、精査、等精査、現精査、博学、巧緻、聡明、弁別、思惟、観察、広慧、叡智、導き、観、正知、突き棒、慧、慧根、慧力、慧の剣、慧の楼閣、慧の光、慧の輝き、慧の灯火、慧の宝、無痴、法択、正見、択法覚支、道支であり、道に包摂されるもの。これがその時の観である。

---

๓๓๖. กตโม ตสฺมึ สมเย ปคฺคาโห โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ สมฺมาวายาโม วีริยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ปคฺคาโห โหติ.

336. その時、策励（さくれい）とは何か。その時の心的な精進の開始、出離、勇猛、努力、策励、熱意、奮闘、剛毅、不屈、弛まざる勇猛、意欲を捨てないこと、重責を捨てないこと、重責の完遂、精進、精進根、精進力、正精進、精進覚支、道支であり、道に包摂されるもの。これがその時の策励である。

---

๓๓๗. กตโม ตสฺมึ สมเย อวิกฺเขโป โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ สมฺมาสมาธิ สมาธิสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา.

337. その時、不散乱（ふさんらん）とは何か。その時の心の安定、等住、安住、不散乱、不攪乱、不攪乱の心、止、三摩地根、三摩地力、正定、定覚支、道支であり、道に包摂されるもの。これがその時の不散乱である。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法は善である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, นวินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ปญฺจงฺคิกํ ฌานํ โหติ, อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค โหติ, สตฺต พลานิ โหนฺติ, ตโย เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ, เอกา เวทนา โหติ, เอกา สญฺญา โหติ, เอกา เจตนา โหติ, เอกํ จิตฺตํ โหติ, เอโก เวทนากฺขนฺโธ โหติ, เอโก สญฺญากฺขนฺโธ โหติ, เอโก สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ, เอโก วิญฺญาณกฺขนฺโธ โหติ, เอกํ มนายตนํ โหติ, เอกํ มนินฺทฺริยํ โหติ, เอกา มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

その時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、九根があり、五支の禅があり、八支の道があり、七力があり、三因があり、一の触があり、一の受があり、一の想があり、一の思があり、一の心があり、一の受蘊があり、一の想蘊があり、一の行蘊があり、一の識蘊があり、一の意処があり、一の意根があり、一の意識界があり、一の法処があり、一の法界がある。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法は善である。…（以下略）…

---

๓๓๘. กตโม [Pg.83] ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา สทฺธินฺทฺริยํ วีริยินฺทฺริยํ สตินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ สทฺธาพลํ วีริยพลํ สติพลํ สมาธิพลํ ปญฺญาพลํ หิริพลํ โอตฺตปฺปพลํ อโลโภ อโทโส อโมโห อนภิชฺฌา อพฺยาปาโท สมฺมาทิฏฺฐิ หิรี โอตฺตปฺปํ กายปสฺสทฺธิ จิตฺตปสฺสทฺธิ กายลหุตา จิตฺตลหุตา กายมุทุตา จิตฺตมุทุตา กายกมฺมญฺญตา จิตฺตกมฺมญฺญตา กายปาคุญฺญตา จิตฺตปาคุญฺญตา กายุชุกตา จิตฺตุชุกตา สติ สมฺปชญฺญํ สมโถ วิปสฺสนา ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

338. その時、行蘊（ぎょううん）とは何か。触、思、尋、伺、喜、心一境性、信根、精進根、念根、定根、慧根、命根、未知当知根、正見、正思惟、正語、正業、正命、正精進、正念、正定、信力、精進力、念力、定力、慧力、慚力、愧力、無貪、無瞋、無痴、無貪欲、無瞋恚、正見、慚、愧、身軽安、心軽安、身軽快性、心軽快性、身柔軟性、心柔軟性、身適業性、心適業性、身練達性、心練達性、身直性、心直性、念、正知、止、観、策励、不散乱である。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の諸法があり、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いたものである。これがその時の行蘊である。…（以下略）…これらの諸法は善である。

---

๓๓๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

339. いかなる法が善であるか。ある時、出離に導き、[輪廻の]集積を減少させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、出世間の禅定を修習する。諸々の欲から離れ……（中略）……苦行滞通（苦の行、速い証得）の初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある……（中略）……。これらの法が善である。

---

๓๔๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

340. いかなる法が善であるか。ある時、出離に導き、[輪廻の]集積を減少させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、出世間の禅定を修習する。諸々の欲から離れ……（中略）……楽行遅通（楽の行、遅い証得）の初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある……（中略）……。これらの法が善である。

---

๓๔๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

341. いかなる法が善であるか。ある時、出離に導き、[輪廻の]集積を減少させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、出世間の禅定を修習する。諸々の欲から離れ……（中略）……楽行滞通（楽の行、速い証得）の初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある……（中略）……。これらの法が善である。

---

๓๔๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา [Pg.84] วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา …เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

342. いかなる法が善であるか。ある時、出離に導き、[輪廻の]集積を減少させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、出世間の禅定を修習する。尋と伺の静止により……（中略）……第二禅……（中略）……第三禅……（中略）……第四禅……（中略）……初禅……（中略）……（１）苦行遅通、（２）苦行滞通、（３）楽行遅通、（４）楽行滞通の第五禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある……（中略）……。これらの法が善である。

---

สุทฺธิกปฏิปทา.

純粋な行道（終わり）。

---

สุญฺญตํ

空。

---

๓๔๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

343. いかなる法が善であるか。ある時、出離に導き、[輪廻の]集積を減少させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、出世間の禅定を修習する。諸々の欲から離れ……（中略）……空である初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある……（中略）……。これらの法が善である。

---

๓๔๔. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

344. いかなる法が善であるか。ある時、出離に導き、[輪廻の]集積を減少させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、出世間の禅定を修習する。尋と伺の静止により……（中略）……第二禅……（中略）……第三禅……（中略）……第四禅……（中略）……初禅……（中略）……空である第五禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある……（中略）……。これらの法が善である。

---

สุญฺญตํ.

空（終わり）。

---

สุญฺญตมูลกปฏิปทา

空を根本とする行道。

---

๓๔๕. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

345. いかなる法が善であるか。ある時、出離に導き、[輪廻の]集積を減少させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、出世間の禅定を修習する。諸々の欲から離れ……（中略）……苦行遅通（苦の行、遅い証得）にして空である初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある……（中略）……。これらの法が善である。

---

๓๔๖. กตเม [Pg.85] ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

346. いかなる法が善であるか。ある時、出離に導き、[輪廻の]集積を減少させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、出世間の禅定を修習する。諸々の欲から離れ……（中略）……苦行滞通（苦の行、速い証得）にして空である初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある……（中略）……。これらの法が善である。

---

๓๔๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

347. いかなる法が善であるか。ある時、出離に導き、[輪廻の]集積を減少させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、出世間の禅定を修習する。諸々の欲から離れ……（中略）……楽行遅通（楽の行、遅い証得）にして空である初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある……（中略）……。これらの法が善である。

---

๓๔๘. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

348. いかなる法が善であるか。ある時、出離に導き、[輪廻の]集積を減少させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、出世間の禅定を修習する。諸々の欲から離れ……（中略）……楽行滞通（楽の行、速い証得）にして空である初禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある……（中略）……。これらの法が善である。

---

๓๔๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

349. いかなる法が善であるか。ある時、出離に導き、[輪廻の]集積を減少させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、出世間の禅定を修習する。尋と伺の静止により……（中略）……第二禅……（中略）……第三禅……（中略）……第四禅……（中略）……初禅……（中略）……（１）苦行遅通にして空、（２）苦行滞通にして空、（３）楽行遅通にして空、（４）楽行滞通にして空である第五禅を具足して住む。その時、触があり……（中略）……不散乱がある……（中略）……。これらの法が善である。

---

สุญฺญตมูลกปฏิปทา.

空を根本とする行道（終わり）。

---

อปฺปณิหิตํ

無願。

---

๓๕๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ[Pg.86], ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

350. いかなる諸法が善であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離脱に導き、集積を減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……（中略）……無願（むがん）の第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法は善である。

---

๓๕๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

351. いかなる諸法が善であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離脱に導き、集積を減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、尋と伺が静止したことにより……（中略）……第二禅……（中略）……第三禅……（中略）……第四禅……（中略）……第一禅……（中略）……無願の第五禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法は善である。

---

อปฺปณิหิตํ.

無願。

---

อปฺปณิหิตมูลกปฏิปทา

無願を根本とする行道（アッパニヒタ・ムーラカ・パティパダー）。

---

๓๕๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

352. いかなる諸法が善であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離脱に導き、集積を減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道・遅通達（くぎょうどう・ちつうだつ）にして無願の第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法は善である。

---

๓๕๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

353. いかなる諸法が善であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離脱に導き、集積を減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道・速通達（くぎょうどう・そくつうだつ）にして無願の第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法は善である。

---

๓๕๔. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

354. いかなる諸法が善であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離脱に導き、集積を減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……（中略）……楽行道・遅通達（らくぎょうどう・ちつうだつ）にして無願の第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法は善である。

---

๓๕๕. กตเม [Pg.87] ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

355. いかなる諸法が善であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離脱に導き、集積を減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……（中略）……楽行道・速通達（らくぎょうどう・そくつうだつ）にして無願の第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法は善である。

---

๓๕๖. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

356. いかなる諸法が善であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離脱に導き、集積を減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、尋と伺が静止したことにより……（中略）……第二禅……（中略）……第三禅……（中略）……第四禅……（中略）……第一禅……（中略）……苦行道・遅通達にして無願の……（中略）……苦行道・速通達にして無願の……（中略）……楽行道・遅通達にして無願の……（中略）……楽行道・速通達にして無願の第五禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法は善である。

---

อปฺปณิหิตมูลกปฏิปทา.

無願を根本とする行道（終了）。

---

วีสติ มหานยา

二十の大法門（ヴィーサティ・マハーナヤー）。

---

๓๕๗. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ มคฺคํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สติปฏฺฐานํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สมฺมปฺปธานํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อินฺทฺริยํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ พลํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ โพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สจฺจํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สมถํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ธมฺมํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ขนฺธํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อายตนํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ธาตุํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อาหารํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ผสฺสํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ เวทนํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สญฺญํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ เจตนํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ จิตฺตํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ [Pg.88] สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

357. いかなる諸法が善であるか。ある時、出世間の道……（中略）……出世間の念処……（中略）……出世間の正勤……（中略）……出世間の神足……（中略）……出世間の根……（中略）……出世間の力……（中略）……出世間の覚支……（中略）……出世間の諦……（中略）……出世間の止……（中略）……出世間の法……（中略）……出世間の蘊……（中略）……出世間の処……（中略）……出世間の界……（中略）……出世間の食……（中略）……出世間の触……（中略）……出世間の受……（中略）……出世間の想……（中略）……出世間の思……（中略）……出世間の心を修習する。それは離脱に導き、集積を減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道・遅通達の第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法は善である。

---

วีสติ มหานยา.

二十の大法門（終了）。

---

อธิปติ

増上（アディパティ）。

---

๓๕๘. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

358. いかなる諸法が善であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離脱に導き、集積を減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道・遅通達であり、欲増上……（中略）……精進増上……（中略）……心増上……（中略）……観増上である第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法は善である。

---

๓๕๙. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ …เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

359. いかなる法が善であるか。ある時、出世間の禅定を修習し、それが（輪廻からの）出離に導き、（煩悩の）集積を減少させるものであり、諸々の邪見を捨断するため、第一の境地（預流果）に到達するために、尋と伺の静止により……（中略）……第二禅……第三禅……第四禅……第一禅……第五禅を具足して住する。苦い実践、緩慢な直観、欲（意欲）を増上とし……精進を増上とし……心を増上とし……観（吟味）を増上とする。その時、触があり……不散乱がある……。これらの法が善である。

---

๓๖๐. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ มคฺคํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สติปฏฺฐานํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สมฺมปฺปธานํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อินฺทฺริยํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ พลํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ โพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สจฺจํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สมถํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ธมฺมํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ขนฺธํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อายตนํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ธาตุํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อาหารํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ผสฺสํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ เวทนํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สญฺญํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ เจตนํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ จิตฺตํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… [Pg.89] ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

360. いかなる法が善であるか。ある時、出世間の道を修習し……出世間の四念処を修習し……四正勤……四神足……五根……五力……七覚支……聖諦……止……法……蘊……処……界……食……触……受……想……思……心を修習し、それが（輪廻からの）出離に導き、（煩悩の）集積を減少させるものであり、諸々の邪見を捨断するため、第一の境地（預流果）に到達するために、諸欲から離れ……第一禅を具足して住する。苦い実践、緩慢な直観、欲を増上とし……精進を増上とし……心を増上とし……観を増上とする。その時、触があり……不散乱がある。これらの法が善である。

---

อธิปติ.

増上（アディパティ）。

---

ปฐโม มคฺโค.

第一の道（預流道）。

---

๓๖๑. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ กามราคพฺยาปาทานํ ตนุภาวาย ทุติยาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อญฺญินฺทฺริยํ โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

361. いかなる法が善であるか。ある時、出世間の禅定を修習し、それが（輪廻からの）出離に導き、（煩悩の）集積を減少させるものであり、欲愛と瞋恚を希薄にするため、第二の境地（一来果）に到達するために、諸欲から離れ……第一禅を具足して住する。苦い実践、緩慢な直観。その時、触があり……既知根（アニンドリヤ）があり……不散乱がある。これらの法が善である。

---

ทุติโย มคฺโค.

第二の道（一来道）。

---

๓๖๒. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ กามราคพฺยาปาทานํ อนวเสสปฺปหานาย ตติยาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อญฺญินฺทฺริยํ โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา.

362. いかなる法が善であるか。ある時、出世間の禅定を修習し、それが（輪廻からの）出離に導き、（煩悩の）集積を減少させるものであり、欲愛と瞋恚を余すところなく捨断するため、第三の境地（不還果）に到達するために、諸欲から離れ……第一禅を具足して住する。苦い実践、緩慢な直観。その時、触があり……既知根があり……不散乱がある。これらの法が善である。

---

ตติโย มคฺโค.

第三の道（不還道）。

---

๓๖๓. กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ รูปราคอรูปราคมานอุทฺธจฺจอวิชฺชาย อนวเสสปฺปหานาย จตุตฺถาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส [Pg.90] โหติ…เป… อญฺญินฺทฺริยํ โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา…เป….

363. いかなる法が善であるか。ある時、出世間の禅定を修習し、それが（輪廻からの）出離に導き、（煩悩の）集積を減少させるものであり、色愛、無色愛、慢、掉挙、無明を余すところなく捨断するため、第四の境地（阿羅漢果）に到達するために、諸欲から離れ……第一禅を具足して住する。苦い実践、緩慢な直観。その時、触があり……既知根があり……不散乱がある。これらの法が善である……。

---

๓๖๔. กตมํ ตสฺมึ สมเย อญฺญินฺทฺริยํ โหติ? ยา เตสํ ธมฺมานํ ญาตานํ ทิฏฺฐานํ ปตฺตานํ วิทิตานํ สจฺฉิกตานํ สจฺฉิกิริยาย ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ, อิทํ ตสฺมึ สมเย อญฺญินฺทฺริยํ โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา กุสลา.

364. その時、既知根（アニンドリヤ）とはいかなるものか。それらの、知られ、見られ、到達され、覚知され、現証された諸法を現証するための、智慧、了知、択法、極択法、法択、精査、極精査、近精査、賢明、巧緻、巧妙、分別、思惟、観察、広慧、慧根、慧力、慧剣、慧閣、慧光、慧明、慧灯、慧宝、無痴、択法、正見、択法覚支、道支、道に含まれるもの。これがその時の既知根である……不散乱がある……あるいはまた、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の法が存在する。これらの法が善である。

---

จตุตฺโถ มคฺโค.

第四の道（阿羅漢道）。

---

โลกุตฺตรํ จิตฺตํ.

出世間の心。

---

ทฺวาทส อกุสลานิ

十二の不善（心）。

---

๓๖๕. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา คนฺธารมฺมณํ วา รสารมฺมณํ วา โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ วา ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, ปีติ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ, มิจฺฉาสงฺกปฺโป โหติ, มิจฺฉาวายาโม โหติ, มิจฺฉาสมาธิ โหติ, วีริยพลํ โหติ, สมาธิพลํ โหติ, อหิริกพลํ โหติ, อโนตฺตปฺปพลํ โหติ, โลโภ โหติ, โมโห โหติ, อภิชฺฌา โหติ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ, อหิริกํ โหติ[Pg.91], อโนตฺตปฺปํ โหติ, สมโถ โหติ, ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

365. いかなる諸法が不善であるか。喜びに共なわれ、邪見に相応した不善の心が、色、声、香、味、触、あるいは法を対象として、あるいは何らかの対象を縁として生じているとき、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、喜があり、楽があり、心の一境性があり、精進根があり、定根があり、意根があり、喜根があり、命根があり、邪見があり、邪思惟があり、邪精進があり、邪定があり、精進力があり、定力があり、無慚力があり、無愧力があり、貪があり、痴があり、貪欲があり、邪見があり、無慚があり、無愧があり、止があり、策励があり、不散乱がある。また、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の諸法がある。これらの諸法が不善である。

---

๓๖๖. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

366. その時の触とは何か。その時の触、接触、接触すること、接触した状態、これがその時の触である。

---

๓๖๗. กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชํ เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ.

367. その時の受とは何か。その時の、相応する意向知界の接触から生じた、心に属する快、心に属する楽、心の接触から生じた快く楽しい経験、心の接触から生じた快く楽しい受、これがその時の受である。

---

๓๖๘. กตมา ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ.

368. その時の想とは何か。その時の、相応する意向知界の接触から生じた想、想うこと、想った状態、これがその時の想である。

---

๓๖๙. กตมา ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ.

369. その時の思とは何か。その時の、相応する意向知界の接触から生じた思、意志すること、意志した状態、これがその時の思である。

---

๓๗๐. กตมํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ.

370. その時の心とは何か。その時の心、意、意向、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、相応する意向知界、これがその時の心である。

---

๓๗๑. กตโม ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา มิจฺฉาสงฺกปฺโป – อยํ ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ.

371. その時の尋とは何か。その時の思考、尋、思惟、安止、極安止、心の指向、邪思惟、これがその時の尋である。

---

๓๗๒. กตโม ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ? โย ตสฺมึ สมเย จาโร วิจาโร อนุวิจาโร อุปวิจาโร จิตฺตสฺส อนุสนฺธานตา อนุเปกฺขนตา – อยํ ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ.

372. その時の伺とは何か。その時の考察、伺、随伺、近伺、心の連鎖、随観、これがその時の伺である。

---

๓๗๓. กตมา [Pg.92] ตสฺมึ สมเย ปีติ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปีติ ปาโมชฺชํ อาโมทนา ปโมทนา หาโส ปหาโส วิตฺติ โอทคฺยํ อตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ ตสฺมึ สมเย ปีติ โหติ.

373. その時の喜とは何か。その時の喜、歓喜、随喜、極随喜、笑、極笑、満足、昂揚、心の自足、これがその時の喜である。

---

๓๗๔. กตมํ ตสฺมึ สมเย สุขํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย สุขํ โหติ.

374. その時の楽とは何か。その時の、心に属する快、心に属する楽、心の接触から生じた快く楽しい経験、心の接触から生じた快く楽しい受、これがその時の楽である。

---

๓๗๕. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ มิจฺฉาสมาธิ – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ.

375. その時の心の一境性とは何か。その時の心の安定、静止、不動、不散乱、不攪乱、不散乱の心の状態、止、定根、定力、邪定、これがその時の心の一境性である。

---

๓๗๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย วีริยินฺทฺริยํ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ มิจฺฉาวายาโม – อิทํ ตสฺมึ สมเย วีริยินฺทฺริยํ โหติ.

376. その時の精進根とは何か。その時の心に属する精進の開始、進展、勇猛、努力、奮闘、熱意、熱誠、剛毅、忍持、不退転の勇猛、不捨の意欲、不捨の責任、責任の完遂、精進、精進根、精進力、邪精進、これがその時の精進根である。

---

๓๗๗. กตมํ ตสฺมึ สมเย สมาธินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ มิจฺฉาสมาธิ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สมาธินฺทฺริยํ โหติ?

377. その時の定根とは何か。その時の心の安定、静止、不動、不散乱、不攪乱、不散乱の心の状態、止、定根、定力、邪定、これがその時の定根である。

---

๓๗๘. กตมํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ.

378. その時の意根とは何か。その時の心、意、意向、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、相応する意向知界、これがその時の意根である。

---

๓๗๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ.

379. その時の喜根とは何か。その時の、心に属する快、心に属する楽、心の接触から生じた快く楽しい経験、心の接触から生じた快く楽しい受、これがその時の喜根である。

---

๓๘๐. กตมํ [Pg.93] ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ? โย เตสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ.

380. その時の命根とは何か。それら無形の諸法の寿命、持続、存続、維持、進行、運行、守護、生命、命根、これがその時の命根である。

---

๓๘๑. กตมา ตสฺมึ สมเย มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปติฏฺฐาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อยํ ตสฺมึ สมเย มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ.

381. その時の邪見とは何か。その時の見、見の類、見の茂み、見の荒野、見の曲芸、見の身震い、見の結、執着、安住、執着、誤った把握、邪道、邪路、邪性、外道の拠り所、顛倒した執着――これがその時の邪見である。

---

๓๘๒. กตโม ตสฺมึ สมเย มิจฺฉาสงฺกปฺโป โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา มิจฺฉาสงฺกปฺโป – อยํ ตสฺมึ สมเย มิจฺฉาสงฺกปฺโป โหติ.

382. その時の邪思惟とは何か。その時の考量、尋、思惟、安止、専注、心の指向、邪思惟――これがその時の邪思惟である。

---

๓๘๓. กตโม ตสฺมึ สมเย มิจฺฉาวายาโม โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ มิจฺฉาวายาโม – อยํ ตสฺมึ สมเย มิจฺฉาวายาโม โหติ.

383. その時の邪精進とは何か。その時の心に生じた精進の開始、出離、勇猛、努力、奮闘、熱意、忍耐、活力、決意、不退転の勇猛、意欲を捨てないこと、重責を捨てないこと、重責の完遂、精進、精進根、精進力、邪精進――これがその時の邪精進である。

---

๓๘๔. กตโม ตสฺมึ สมเย มิจฺฉาสมาธิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ มิจฺฉาสมาธิ – อยํ ตสฺมึ สมเย มิจฺฉาสมาธิ โหติ.

384. その時の邪定とは何か。その時の心の静止、安定、安住、不散乱、不攪乱、不散乱の心の状態、止、三昧根、三昧力、邪定――これがその時の邪定である。

---

๓๘๕. กตมํ ตสฺมึ สมเย วีริยพลํ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ มิจฺฉาวายาโม – อิทํ ตสฺมึ สมเย วีริยพลํ โหติ.

385. その時の精進力とは何か。その時の心に生じた精進の開始、出離、勇猛、努力、奮闘、熱意、忍耐、活力、決意、不退転の勇猛、意欲を捨てないこと、重責を捨てないこと、重責の完遂、精進、精進根、精進力、邪精進――これがその時の精進力である。

---

๓๘๖. กตมํ [Pg.94] ตสฺมึ สมเย สมาธิพลํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ มิจฺฉาสมาธิ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สมาธิพลํ โหติ.

386. その時の三昧力とは何か。その時の心の静止、安定、安住、不散乱、不攪乱、不散乱の心の状態、止、三昧根、三昧力、邪定――これがその時の三昧力である。

---

๓๘๗. กตมํ ตสฺมึ สมเย อหิริกพลํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย น หิรียติ หิริยิตพฺเพน น หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ ตสฺมึ สมเย อหิริกพลํ โหติ.

387. その時の無慚力とは何か。その時に恥じるべきことを恥じず、悪しき不善の法を犯すことを恥じないこと――これがその時の無慚力である。

---

๓๘๘. กตมํ ตสฺมึ สมเย อโนตฺตปฺปพลํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย น โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน น โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ ตสฺมึ สมเย อโนตฺตปฺปพลํ โหติ.

388. その時の無愧力とは何か。その時に恐れるべきことを恐れず、悪しき不善の法を犯すことを恐れないこと――これがその時の無愧力である。

---

๓๘๙. กตโม ตสฺมึ สมเย โลโภ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย โลโภ ลุพฺภนา ลุพฺภิตตฺตํ สาราโค สารชฺชนา สารชฺชิตตฺตํ อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย โลโภ โหติ.

389. その時の貪欲とは何か。その時の貪り、貪ること、貪る状態、染着、染着すること、染着した状態、貪欲、不善根としての貪欲――これがその時の貪欲である。

---

๓๙๐. กตโม ตสฺมึ สมเย โมโห โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสํคาหนา อปริโยคาหนา อสมเปกฺขนา อปจฺจเวกฺขนา อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย โมโห โหติ.

390. その時の愚痴とは何か。その時の無知、不見、非現観、不覚、不悟、非通達、不総持、不沈潜、不平等観察、不省察、非直証、愚鈍、愚かさ、無正知、痴、迷妄、混迷、無明、無明の暴流、無明の繋、無明の随眠、無明の纏、無明の閂、不善根としての痴――これがその時の愚痴である。

---

๓๙๑. กตมา ตสฺมึ สมเย อภิชฺฌา โหติ? โย ตสฺมึ สมเย โลโภ ลุพฺภนา ลุพฺภิตตฺตํ สาราโค สารชฺชนา สารชฺชิตตฺตํ อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย อภิชฺฌา โหติ.

391. その時の貪欲（アビッジャー）とは何か。その時の貪り、貪ること、貪る状態、染着、染着すること、染着した状態、貪欲、不善根としての貪欲――これがその時の貪欲である。

---

๓๙๒. กตมา ตสฺมึ สมเย มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปติฏฺฐาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ [Pg.95] มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อยํ ตสฺมึ สมเย มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ.

392. その時の邪見とは何か。その時の見、見の類、見の茂み、見の荒野、見の曲芸、見の身震い、見の結、執着、安住、執着、誤った把握、邪道、邪路、邪性、外道の拠り所、顛倒した執着――これがその時の邪見である。

---

๓๙๓. กตมํ ตสฺมึ สมเย อหิริกํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย น หิรียติ หิริยิตพฺเพน น หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ ตสฺมึ สมเย อหิริกํ โหติ.

393. その時の無慚とは何か。その時に恥じるべきことを恥じず、悪しき不善の法を犯すことを恥じないこと――これがその時の無慚である。

---

๓๙๔. กตมํ ตสฺมึ สมเย อโนตฺตปฺปํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย น โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน น โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ ตสฺมึ สมเย อโนตฺตปฺปํ โหติ.

394. その時の無愧とは何か。その時に恐れるべきことを恐れず、悪しき不善の法を犯すことを恐れないこと――これがその時の無愧である。

---

๓๙๕. กตโม ตสฺมึ สมเย สมโถ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ มิจฺฉาสมาธิ – อยํ ตสฺมึ สมเย สมโถ โหติ.

395. その時の止とは何か。その時の心の静止、安定、安住、不散乱、不攪乱、不散乱の心の状態、止、三昧根、三昧力、邪定――これがその時の止である。

---

๓๙๖. กตโม ตสฺมึ สมเย ปคฺคาโห โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ มิจฺฉาวายาโม – อยํ ตสฺมึ สมเย ปคฺคาโห โหติ.

396. その時の策励とは何か。その時の心に生じた精進の開始、出離、勇猛、努力、奮闘、熱意、忍耐、活力、決意、不退転の勇猛、意欲を捨てないこと、重責を捨てないこと、重責の完遂、精進、精進根、精進力、邪精進――これがその時の策励である。

---

๓๙๗. กตโม ตสฺมึ สมเย อวิกฺเขโป โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ มิจฺฉาสมาธิ – อยํ ตสฺมึ สมเย อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

397. その時、不散乱（アヴィッケーパ）とは何か。その時の心の安定、定着、安住、不散逸、不散乱、不散乱なる心の状態、止（サマタ）、定根、定力、邪定、これがその時の不散乱である。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの法は不善である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ปญฺจินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ปญฺจงฺคิกํ ฌานํ โหติ, จตุรงฺคิโก มคฺโค โหติ, จตฺตาริ พลานิ โหนฺติ, ทฺเว เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา…เป….

その時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、五根があり、五支の禅があり、四支の道があり、四力があり、二因があり、一触があり、…（中略）…一法処があり、一法界がある。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの法は不善である。…（中略）…

---

๓๙๘. กตโม [Pg.96] ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา วีริยินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสมาธิ วีริยพลํ สมาธิพลํ อหิริกพลํ อโนตฺตปฺปพลํ โลโภ โมโห อภิชฺฌา มิจฺฉาทิฏฺฐิ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ สมโถ ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อกุสลา.

398. その時、行蘊（サンカーラッカンダ）とは何か。触、思、尋、伺、喜、心一境性、精進根、定根、命根、邪見、邪思惟、邪精進、邪定、精進力、定力、無慚力、無愧力、貪、痴、貪欲、邪見、無慚、無愧、止、策励、不散乱。また、その時に、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これがその時の行蘊である。…（中略）…これらの法は不善である。

---

๓๙๙. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อกุสลา.

399. いかなる法が不善であるか。喜（ソーマナッサ）を伴い、邪見と相応し、有行（ササンカーラ）なる不善の心が、色を対象とし、…（中略）…あるいは法を対象として、いずれかの対象を縁じて生じている時、その時、触があり、…（中略）…不散乱がある。…（中略）…これらの法は不善である。

---

๔๐๐. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา คนฺธารมฺมณํ วา รสารมฺมณํ วา โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ วา ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, ปีติ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, มิจฺฉาสงฺกปฺโป โหติ, มิจฺฉาวายาโม โหติ, มิจฺฉาสมาธิ โหติ, วีริยพลํ โหติ, สมาธิพลํ โหติ, อหิริกพลํ โหติ, อโนตฺตปฺปพลํ โหติ, โลโภ โหติ, โมโห โหติ, อภิชฺฌา โหติ, อหิริกํ โหติ, อโนตฺตปฺปํ โหติ, สมโถ โหติ, ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา…เป….

400. いかなる法が不善であるか。喜を伴い、邪見と不相応なる不善の心が、色を対象とし、声を対象とし、香を対象とし、味を対象とし、触を対象とし、あるいは法を対象として、いずれかの対象を縁じて生じている時、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、喜があり、楽があり、心一境性があり、精進根があり、定根があり、意根があり、喜根があり、命根があり、邪思惟があり、邪精進があり、邪定があり、精進力があり、定力があり、無慚力があり、無愧力があり、貪があり、痴があり、貪欲があり、無慚があり、無愧があり、止があり、策励があり、不散乱がある。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの法は不善である。…（中略）…

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ปญฺจินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ปญฺจงฺคิกํ ฌานํ โหติ, ติวงฺคิโก มคฺโค โหติ, จตฺตาริ พลานิ โหนฺติ, ทฺเว เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ [Pg.97] โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา…เป….

その時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、五根があり、五支の禅があり、三支の道があり、四力があり、二因があり、一触があり、…（中略）…一法処があり、一法界がある。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの法は不善である。…（中略）…

---

๔๐๑. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา วีริยินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสมาธิ วีริยพลํ สมาธิพลํ อหิริกพลํ อโนตฺตปฺปพลํ โลโภ โมโห อภิชฺฌา อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ สมโถ ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อกุสลา.

401. その時、行蘊とは何か。触、思、尋、伺、喜、心一境性、精進根、定根、命根、邪思惟、邪精進、邪定、精進力、定力、無慚力、無愧力、貪、痴、貪欲、無慚、無愧、止、策励、不散乱。また、その時に、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これがその時の行蘊である。…（中略）…これらの法は不善である。

---

๔๐๒. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อกุสลา.

402. いかなる法が不善であるか。喜を伴い、邪見と不相応であり、有行なる不善の心が、色を対象とし、…（中略）…あるいは法を対象として、いずれかの対象を縁じて生じている時、その時、触があり、…（中略）…不散乱がある。…（中略）…これらの法は不善である。

---

๔๐๓. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา คนฺธารมฺมณํ วา รสารมฺมณํ วา โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ วา ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ, มิจฺฉาสงฺกปฺโป โหติ, มิจฺฉาวายาโม โหติ, มิจฺฉาสมาธิ โหติ, วีริยพลํ โหติ, สมาธิพลํ โหติ, อหิริกพลํ โหติ, อโนตฺตปฺปพลํ โหติ, โลโภ โหติ, โมโห โหติ, อภิชฺฌา โหติ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ, อหิริกํ โหติ, อโนตฺตปฺปํ โหติ, สมโถ โหติ, ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

403. いかなる法が不善であるか。ある時、捨（ウペッカー）を伴い、邪見と相応した不善の心が生じ、色境、声境、香境、味境、触境、あるいは法境のいずれかを対象として生じているとき、その時には、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、捨があり、心一境性があり、精進根があり、三摩地根があり、意根があり、捨根があり、命根があり、邪見があり、邪思惟があり、邪精進があり、邪三摩地があり、精進力があり、三摩地力があり、無慚力があり、無愧力があり、貪があり、痴があり、貪欲（アビッジャー）があり、邪見があり、無慚があり、無愧があり、止があり、策励があり、不乱がある。あるいは、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の法が存在する。これらの法が不善である。

---

๔๐๔. กตโม [Pg.98] ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

404. その時の触とはいかなるものか。その時の触、接触、等接触、接触している状態、これがその時の触である。

---

๔๐๕. กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชํ เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ…เป….

405. その時の受とはいかなるものか。その時、それに対応する意意識界の接触から生じた、心に属する、快でも不快でもない、心の接触から生じた、非苦非楽の経験、心の接触から生じた、非苦非楽の受、これがその時の受である。…（中略）…

---

๔๐๖. กตมา ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขา โหติ…เป….

406. その時の捨とはいかなるものか。その時、心に属する、快でも不快でもない、心の接触から生じた、非苦非楽の経験、心の接触から生じた、非苦非楽の受、これがその時の捨である。…（中略）…

---

๔๐๗. กตมํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ…เป… เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

407. その時の捨根とはいかなるものか。その時、心に属する、快でも不快でもない、心の接触から生じた、非苦非楽の経験、心の接触から生じた、非苦非楽の受、これがその時の捨根である。…（中略）…あるいは、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の法が存在する。これらの法が不善である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ปญฺจินฺทฺริยานิ โหนฺติ, จตุรงฺคิกํ ฌานํ โหติ, จตุรงฺคิโก มคฺโค โหติ, จตฺตาริ พลานิ โหนฺติ, ทฺเว เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา…เป….

その時には、四つの蘊があり、二つの処があり、二つの界があり、三つの食があり、五つの根があり、四支の禅定があり、四支の道があり、四つの力があり、二つの因があり、一つの触があり、…（中略）…一つの法処があり、一つの法界がある。あるいは、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の法が存在する。これらの法が不善である。…（中略）…

---

๔๐๘. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา วีริยินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสมาธิ วีริยพลํ สมาธิพลํ อหิริกพลํ อโนตฺตปฺปพลํ โลโภ โมโห อภิชฺฌา มิจฺฉาทิฏฺฐิ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ สมโถ ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อกุสลา.

408. その時の行蘊とはいかなるものか。触、思、尋、伺、心一境性、精進根、三摩地根、命根、邪見、邪思惟、邪精進、邪三摩地、精進力、三摩地力、無慚力、無愧力、貪、痴、貪欲、邪見、無慚、無愧、止、策励、不乱。あるいは、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の法が存在するが、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いたもの、これがその時の行蘊である。…（中略）…これらの法が不善である。

---

๔๐๙. กตเม [Pg.99] ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อกุสลา.

409. いかなる法が不善であるか。ある時、捨を伴い、邪見と相応し、有行（うぎょう）の不善の心が生じ、色境…（中略）…あるいは法境のいずれかを対象として生じているとき、その時には、触があり、…（中略）…不乱がある。…（中略）…これらの法が不善である。

---

๔๑๐. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา คนฺธารมฺมณํ วา รสารมฺมณํ วา โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ วา ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, มิจฺฉาสงฺกปฺโป โหติ, มิจฺฉาวายาโม โหติ, มิจฺฉาสมาธิ โหติ, วีริยพลํ โหติ, สมาธิพลํ โหติ, อหิริกพลํ โหติ, อโนตฺตปฺปพลํ โหติ, โลโภ โหติ, โมโห โหติ, อภิชฺฌา โหติ, อหิริกํ โหติ, อโนตฺตปฺปํ โหติ, สมโถ โหติ, ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา…เป….

410. いかなる法が不善であるか。ある時、捨を伴い、邪見と相応せず、色境、声境、香境、味境、触境、あるいは法境のいずれかを対象として生じているとき、その時には、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、捨があり、心一境性があり、精進根があり、三摩地根があり、意根があり、捨根があり、命根があり、邪思惟があり、邪精進があり、邪三摩地があり、精進力があり、三摩地力があり、無慚力があり、無愧力があり、貪があり、痴があり、貪欲があり、無慚があり、無愧があり、止があり、策励があり、不乱がある。あるいは、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の法が存在する。これらの法が不善である。…（中略）…

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ปญฺจินฺทฺริยานิ โหนฺติ, จตุรงฺคิกํ ฌานํ โหติ, ติวงฺคิโก มคฺโค โหติ, จตฺตาริ พลานิ โหนฺติ, ทฺเว เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา…เป….

その時、四つの蘊（うん）があり、二つの処（しょ）があり、二つの界（かい）があり、三つの食（じき）があり、五つの根（こん）があり、四支の禅定があり、三支の道があり、四つの力（りき）があり、二つの因（いん）があり、一つの触（そく）があり、…中略…一つの法処があり、一つの法界がある。また、その時に、これら以外にも縁（よ）って生じた無形の法がある。これらの法は不善である。

---

๔๑๑. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา วีริยินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสมาธิ วีริยพลํ สมาธิพลํ อหิริกพลํ อโนตฺตปฺปพลํ โลโภ โมโห อภิชฺฌา อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ สมโถ ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ [Pg.100] ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อกุสลา.

411. その時、行蘊（ぎょううん）とは何であるか？ 触、思、尋、伺、心の一境性、精進根、三摩地根、命根、邪思惟、邪精進、邪三摩地、精進力、三摩地力、無慚力、無愧力、貪、痴、貪欲、無慚、無愧、止、策励、不散乱である。また、その時に、受蘊、想蘊、識蘊を除いて、これら以外にも縁って生じた無形の法がある。これがその時の行蘊である。…中略…これらの法は不善である。

---

๔๑๒. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อกุสลา.

412. いかなる法が不善であるか？ 捨（しゃ）を伴い、見（けん）を伴わず、有行（うぎょう）の不善の心が、色を対象とし、あるいは…中略…法を対象として、あるいは何らかの対象を縁として生じている時、その時に触があり、…中略…不散乱がある。これらの法は不善である。

---

๔๑๓. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โทมนสฺสสหคตํ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา คนฺธารมฺมณํ วา รสารมฺมณํ วา โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ วา ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, ทุกฺขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, โทมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, มิจฺฉาสงฺกปฺโป โหติ, มิจฺฉาวายาโม โหติ, มิจฺฉาสมาธิ โหติ, วีริยพลํ โหติ, สมาธิพลํ โหติ, อหิริกพลํ โหติ, อโนตฺตปฺปพลํ โหติ, โทโส โหติ, โมโห โหติ, พฺยาปาโท โหติ, อหิริกํ โหติ, อโนตฺตปฺปํ โหติ, สมโถ โหติ, ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

413. いかなる法が不善であるか？ 憂（う）を伴い、瞋恚（しんに）と相応する不善の心が、色を対象とし、声を対象とし、香を対象とし、味を対象とし、触を対象とし、あるいは法を対象として、あるいは何らかの対象を縁として生じている時、その時に触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、苦があり、心の一境性があり、精進根があり、三摩地根があり、意根があり、憂根があり、命根があり、邪思惟があり、邪精進があり、邪三摩地があり、精進力があり、三摩地力があり、無慚力があり、無愧力があり、瞋があり、痴があり、害（がい）があり、無慚があり、無愧があり、止があり、策励があり、不散乱がある。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の法がある。これらの法は不善である。

---

๔๑๔. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

414. その時、触（そく）とは何であるか？ その時の触、接触、等接触、接触している状態、これがその時の触である。

---

๔๑๕. กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชํ เจตสิกํ อสาตํ เจตสิกํ ทุกฺขํ เจโตสมฺผสฺสชํ อสาตํ ทุกฺขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อสาตา ทุกฺขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ…เป….

415. その時、受（じゅ）とは何であるか？ その時、相応する意意識界の接触から生じた、心に属する不快なもの、心に属する苦しいもの、心の接触から生じた不快で苦しい経験、心の接触から生じた不快で苦しい受、これがその時の受である。

---

๔๑๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย ทุกฺขํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ อสาตํ เจตสิกํ ทุกฺขํ เจโตสมฺผสฺสชํ อสาตํ ทุกฺขํ เวทยิตํ [Pg.101] เจโตสมฺผสฺสชา อสาตา ทุกฺขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย ทุกฺขํ โหติ…เป….

416. その時、苦（く）とは何であるか？ その時、心に属する不快なもの、心に属する苦しいもの、心の接触から生じた不快で苦しい経験、心の接触から生じた不快で苦しい受、これがその時の苦である。

---

๔๑๗. กตมํ ตสฺมึ สมเย โทมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ อสาตํ เจตสิกํ ทุกฺขํ เจโตสมฺผสฺสชํ อสาตํ ทุกฺขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อสาตา ทุกฺขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย โทมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ…เป….

417. その時、憂根（うこん）とは何であるか？ その時、心に属する不快なもの、心に属する苦しいもの、心の接触から生じた不快で苦しい経験、心の接触から生じた不快で苦しい受、これがその時の憂根である。

---

๔๑๘. กตโม ตสฺมึ สมเย โทโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ ตสฺมึ สมเย โทโส โหติ…เป….

418. その時、瞋（しん）とは何であるか？ その時の瞋、害すること、害している状態、逆らうこと、逆らっている状態、逆らっていること、違背、反抗、粗暴さ、言葉の荒々しさ、心の不快さ、これがその時の瞋である。

---

๔๑๙. กตโม ตสฺมึ สมเย พฺยาปาโท โหติ? โย ตสฺมึ สมเย โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ ตสฺมึ สมเย พฺยาปาโท โหติ…เป… เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

419. その時、害（がい）とは何であるか？ その時の瞋、害すること、害している状態、逆らうこと、逆らっている状態、逆らっていること、違背、反抗、粗暴さ、言葉の荒々しさ、心の不快さ、これがその時の害である。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の法がある。これらの法は不善である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ปญฺจินฺทฺริยานิ โหนฺติ, จตุรงฺคิกํ ฌานํ โหติ, ติวงฺคิโก มคฺโค โหติ, จตฺตาริ พลานิ โหนฺติ, ทฺเว เหตู โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา…เป….

その時、四つの蘊があり、二つの処があり、二つの界があり、三つの食があり、五つの根があり、四支の禅定があり、三支の道があり、四つの力があり、二つの因があり、一つの触があり、…中略…一つの法処があり、一つの法界がある。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の法がある。これらの法は不善である。

---

๔๒๐. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา วีริยินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสมาธิ วีริยพลํ สมาธิพลํ อหิริกพลํ อโนตฺตปฺปพลํ โทโส โมโห พฺยาปาโท อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ สมโถ ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อกุสลา.

420. その時、行蘊（ぎょううん）とは何ですか？ 触（そく）、思（し）、尋（じん）、伺（し）、心の一境性（しんのいっきょうせい）、精進根（しょうじんこん）、定根（じょうこん）、命根（みょうこん）、邪思惟（じゃしゆい）、邪精進（じゃしょうじん）、邪定（じゃじょう）、精進力（しょうじんりき）、定力（じょうりき）、無慚力（むざんりき）、無愧力（むきりき）、瞋（しん）、痴（ち）、害心（がいしん）、無慚（むざん）、無愧（むき）、止（し）、策励（さくれい）、不乱（ふらん）である。あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いたもの、これがその時の行蘊である。…中略… これらの諸法は不善である。

---

๔๒๑. กตเม [Pg.102] ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ โทมนสฺสสหคตํ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ สสงฺขาเรน รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อกุสลา.

421. いかなる諸法が不善ですか？ 不快（憂）を伴い、憤怒（ふんぬ）に相応し、有行（うぎょう）である不善の心が、色を対象とし、あるいは…中略… 法を対象として、あるいはどのような対象であれ、生じている時、その時、触がある。…中略… 不乱がある。…中略… これらの諸法は不善である。

---

๔๒๒. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา สทฺทารมฺมณํ วา คนฺธารมฺมณํ วา รสารมฺมณํ วา โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ วา ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, มิจฺฉาสงฺกปฺโป โหติ, มิจฺฉาวายาโม โหติ, วีริยพลํ โหติ, อหิริกพลํ โหติ, อโนตฺตปฺปพลํ โหติ, วิจิกิจฺฉา โหติ, โมโห โหติ, อหิริกํ โหติ, อโนตฺตปฺปํ โหติ, ปคฺคาโห โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

422. いかなる諸法が不善ですか？ 捨（しゃ）を伴い、疑（ぎ）に相応する不善の心が、色を対象とし、声を対象とし、香を対象とし、味を対象とし、触を対象とし、法を対象として、あるいはどのような対象であれ、生じている時、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、捨があり、心の一境性があり、精進根があり、意根（いこん）があり、捨根（しゃこん）があり、命根があり、邪思惟があり、邪精進があり、精進力があり、無慚力があり、無愧力があり、疑があり、痴があり、無慚があり、無愧があり、策励がある。あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法は不善である。

---

๔๒๓. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป….

423. その時、触とは何ですか？ その時、触、接触、等接触、接触している状態がある。これがその時の触である。…中略…

---

๔๒๔. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ…เป….

424. その時、心の一境性とは何ですか？ その時の心の安定、これがその時の心の一境性である。…中略…

---

๔๒๕. กตมา ตสฺมึ สมเย วิจิกิจฺฉา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคฺคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ถมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข – อยํ ตสฺมึ สมเย วิจิกิจฺฉา โหติ…เป… เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

425. その時、疑（ぎ）とは何ですか？ その時の疑い、疑うこと、疑っている状態、不決断、疑、二股、二つの道、疑惑、不確実な把握、たじろぎ、うろたえ、深く入り込めないこと、心の硬直、心の混乱、これがその時の疑である。…中略… あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法は不善である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ โหนฺติ[Pg.103], จตุรงฺคิกํ ฌานํ โหติ, ทุวงฺคิโก มคฺโค โหติ, ตีณิ พลานิ โหนฺติ, เอโก เหตุ โหติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา…เป….

その時、四つの蘊（うん）があり、二つの処（しょ）があり、二つの界（かい）があり、三つの食（じき）があり、四つの根（こん）があり、四支の禅（ぜん）があり、二支の道（どう）があり、三つの力（りき）があり、一つの因（いん）があり、一つの触がある。…中略… 一つの法処があり、一つの法界がある。あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法は不善である。…中略…

---

๔๒๖. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา วีริยินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวายาโม วีริยพลํ อหิริกพลํ อโนตฺตปฺปพลํ วิจิกิจฺฉา โมโห อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ ปคฺคาโห; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อกุสลา.

426. その時、行蘊（ぎょううん）とは何ですか？ 触、思、尋、伺、心の一境性、精進根、命根、邪思惟、邪精進、精進力、無慚力、無愧力、疑、痴、無慚、無愧、策励である。あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いたもの、これがその時の行蘊である。…中略… これらの諸法は不善である。

---

๔๒๗. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตํ รูปารมฺมณํ วา…เป… ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ, มิจฺฉาสงฺกปฺโป โหติ, มิจฺฉาวายาโม โหติ, มิจฺฉาสมาธิ โหติ, วีริยพลํ โหติ, สมาธิพลํ โหติ, อหิริกพลํ โหติ, อโนตฺตปฺปพลํ โหติ, อุทฺธจฺจํ โหติ, โมโห โหติ, อหิริกํ โหติ, อโนตฺตปฺปํ โหติ, สมโถ โหติ, ปคฺคาโห โหติ, อวิกฺเขโป โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

427. いかなる諸法が不善ですか？ 捨を伴い、掉挙（じょうこ）に相応する不善の心が、色を対象とし、あるいは…中略… どのような対象であれ、生じている時、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、捨があり、心の一境性があり、精進根があり、定根があり、意根があり、捨根があり、命根があり、邪思惟があり、邪精進があり、邪定があり、精進力があり、定力があり、無慚力があり、無愧力があり、掉挙があり、痴があり、無慚があり、無愧があり、止があり、策励があり、不乱がある。あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法は不善である。

---

๔๒๘. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป….

428. その時、触とは何ですか？ その時、触、接触、等接触、接触している状態がある。これがその時の触である。…中略…

---

๔๒๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย อุทฺธจฺจํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส อุทฺธจฺจํ อวูปสโม เจตโส วิกฺเขโป ภนฺตตฺตํ จิตฺตสฺส – อิทํ ตสฺมึ สมเย [Pg.104] อุทฺธจฺจํ โหติ …เป… เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

429. その時、掉挙（じょうこ）とは何ですか？ その時の心の浮動、静まらないこと、心の散乱、心の動揺、これがその時の掉挙である。…中略… あるいはまた、その時、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法は不善である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ปญฺจินฺทฺริยานิ โหนฺติ, จตุรงฺคิกํ ฌานํ โหติ, ติวงฺคิโก มคฺโค โหติ, จตฺตาริ พลานิ โหนฺติ, เอโก เหตุ โหติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อกุสลา…เป….

その時、四つの蘊（うん）があり、二つの処（しょ）があり、二つの界（かい）があり、三つの食（じき）があり、五つの根（こん）があり、四支の禅定があり、三支の道があり、四つの力（りき）があり、一つの因（いん）があり、一つの触（そく）がある。…中略… 一つの法処があり、一つの法界がある。また、その時に、これら以外にも縁（えん）によって生じた無形の法が存在する。これらの法は不善である。…中略…

---

๔๓๐. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา วีริยินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสมาธิ วีริยพลํ สมาธิพลํ อหิริกพลํ อโนตฺตปฺปพลํ อุทฺธจฺจํ โมโห อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ สมโถ ปคฺคาโห อวิกฺเขโป; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อกุสลา.

430. その時、行蘊（ぎょううん）とは何であるか。触、思（し）、尋（じん）、伺（し）、心一境性、精進根、三摩地根、命根、邪思惟、邪精進、邪三摩地、精進力、三摩地力、無慚力、無愧力、掉挙（じょうこ）、痴、無慚、無愧、止（し）、策励、不散乱である。また、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の法が存在するが、受蘊、想蘊、識蘊を除いたものである。これが、その時の行蘊である。…中略… これらの法は不善である。

---

ทฺวาทส อกุสลจิตฺตานิ.

十二の不善心。

---

อพฺยากตวิปาโก

無記の異熟（いじゅく）。

---

กุสลวิปากปญฺจวิญฺญาณานิ

善の異熟である五認識。

---

๔๓๑. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ รูปารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

431. いかなる法が無記（むき）であるか。欲界の善業をなし、積み上げたことによる異熟として、捨（しゃ）を伴い、色（しき）を対象とする眼識が生じている時、その時に触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、捨があり、心一境性があり、意根があり、捨根があり、命根がある。また、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の法が存在する。これらの法は無記である。

---

๔๓๒. กตโม [Pg.105] ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

432. その時、触（そく）とは何であるか。その時の触、接触、接触の状態、接触していること。これが、その時の触である。

---

๔๓๓. กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชาจกฺขุวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชํ เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ.

433. その時、受（じゅ）とは何であるか。その時、適切な眼識界の接触から生じた、心に付随する、快でも不快でもない、心の接触から生じた、非苦非楽の経験、心の接触から生じた非苦非楽の受。これが、その時の受である。

---

๔๓๔. กตมา ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชาจกฺขุวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ.

434. その時、想（そう）とは何であるか。その時、適切な眼識界の接触から生じた想、認識、認識していること。これが、その時の想である。

---

๔๓๕. กตมา ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชาจกฺขุวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ.

435. その時、思（し）とは何であるか。その時、適切な眼識界の接触から生じた思、意志、意志すること。これが、その時の思である。

---

๔๓๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชาจกฺขุวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ.

436. その時、心（しん）とは何であるか。その時の心、意（い）、意（い）、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、適切な眼識界。これが、その時の心である。

---

๔๓๗. กตมา ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขา โหติ.

437. その時、捨（しゃ）とは何であるか。その時、心に付随する、快でも不快でもない、心の接触から生じた、非苦非楽の経験、心の接触から生じた非苦非楽の受。これが、その時の捨である。

---

๔๓๘. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ.

438. その時、心一境性（しんいっきょうせい）とは何であるか。その時の心の安定。これが、その時の心一境性である。

---

๔๓๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชาจกฺขุวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ.

439. その時、意根（いこん）とは何であるか。その時の心、意、意、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、適切な眼識界。これが、その時の意根である。

---

๔๔๐. กตมํ [Pg.106] ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ.

440. その時、捨根（しゃこん）とは何であるか。その時、心に付随する、快でも不快でもない、心の接触から生じた、非苦非楽の経験、心の接触から生じた非苦非楽の受。これが、その時の捨根である。

---

๔๔๑. กตมํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ? โย เตสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

441. その時、命根（みょうこん）とは何であるか。それら無形の法（名法）の寿命、存続、維持、存命、進行、継続、保存、命、命根。これが、その時の命根である。また、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の法が存在する。これらの法は無記である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ตีณินฺทฺริยานิ โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกา จกฺขุวิญฺญาณธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

その時、四つの蘊があり、二つの処があり、二つの界があり、三つの食があり、三つの根があり、一つの触がある。…中略… 一つの眼識界があり、一つの法処があり、一つの法界がある。また、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の法が存在する。これらの法は無記である。…中略…

---

๔๔๒. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา จิตฺตสฺเสกคฺคตา ชีวิตินฺทฺริยํ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

442. その時、行蘊（ぎょううん）とは何であるか。触、思、心一境性、命根である。また、その時に、これら以外にも縁によって生じた無形の法が存在するが、受蘊、想蘊、識蘊を除いたものである。これが、その時の行蘊である。…中略… これらの法は無記である。

---

๔๔๓. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ โสตวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ สทฺทารมฺมณํ…เป… ฆานวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ คนฺธารมฺมณํ…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ รสารมฺมณํ…เป… กายวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ สุขสหคตํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, สุขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

443. いかなる諸法が無記（あびゃかた）であるか。欲界の善業をなし、積み立てたことによって、捨（ウペッカー）を伴い、声を対象とする異熟（いじゅく）の耳識が生じているとき、……（中略）……捨を伴い、香を対象とする鼻識が生じているとき、……（中略）……捨を伴い、味を対象とする舌識が生じているとき、……（中略）……楽を伴い、触（そく）を対象とする身識が生じているとき、そのとき、触があり、受（じゅ）があり、想（そう）があり、思（し）があり、心（しん）があり、楽（らく）があり、心一境性（しんいっきょうせい）があり、意根（いこん）があり、楽根（らっこん）があり、命根（みょうこん）がある。また、そのとき、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法が無記である。

---

๔๔๔. กตโม [Pg.107] ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

444. そのときの触（そく）とは何か。そのとき、触、接触、等接触、接触している状態がある。これがそのときの触である。

---

๔๔๕. กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชากายวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชํ กายิกํ สาตํ กายิกํ สุขํ กายสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ กายสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ.

445. そのときの受（じゅ）とは何か。そのとき、適切な身識界の接触から生じた、身体的な快、身体的な楽、身体の接触から生じた快く楽しい経験、身体の接触から生じた快く楽しい受がある。これがそのときの受である。

---

๔๔๖. กตมา ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชากายวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ.

446. そのときの想（そう）とは何か。そのとき、適切な身識界の接触から生じた、想、想記、想記している状態がある。これがそのときの想である。

---

๔๔๗. กตมา ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชากายวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ.

447. そのときの思（し）とは何か。そのとき、適切な身識界の接触から生じた、思、等思、等思している状態がある。これがそのときの思である。

---

๔๔๘. กตมํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชากายวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ.

448. そのときの心（しん）とは何か。そのとき、心、意（い）、意（い）、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、適切な身識界がある。これがそのときの心である。

---

๔๔๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย สุขํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย กายิกํ สาตํ กายิกํ สุขํ กายสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ กายสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย สุขํ โหติ.

449. そのときの楽（らく）とは何か。そのとき、身体的な快、身体的な楽、身体の接触から生じた快く楽しい経験、身体の接触から生じた快く楽しい受がある。これがそのときの楽である。

---

๔๕๐. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ.

450. そのときの心一境性（しんいっきょうせい）とは何か。そのとき、心の安定がある。これがそのときの心一境性である。

---

๔๕๑. กตมํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชากายวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ.

451. そのときの意根（いこん）とは何か。そのとき、心、意、意、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、適切な身識界がある。これがそのときの意根である。

---

๔๕๒. กตมํ [Pg.108] ตสฺมึ สมเย สุขินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย กายิกํ สาตํ กายิกํ สุขํ กายสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ กายสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย สุขินฺทฺริยํ โหติ.

452. そのときの楽根（らっこん）とは何か。そのとき、身体的な快、身体的な楽、身体の接触から生じた快く楽しい経験、身体の接触から生じた快く楽しい受がある。これがそのときの楽根である。

---

๔๕๓. กตมํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ? โย เตสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

453. そのときの命根（みょうこん）とは何か。それら無形の諸法の寿命、存続、維持、存続させること、進行、回転、守護、生命、命根がある。これがそのときの命根である。また、そのとき、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法が無記である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ตีณินฺทฺริยานิ โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกา กายวิญฺญาณธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

そのとき、四つの蘊（うん）があり、二つの処（しょ）があり、二つの界（かい）があり、三つの食（じき）があり、三つの根（こん）があり、一つの触がある。……（中略）……一つの身識界があり、一つの法処があり、一つの法界がある。また、そのとき、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法が無記である。

---

๔๕๔. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา จิตฺตสฺเสกคฺคตา ชีวิตินฺทฺริยํ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

454. そのときの行蘊（ぎょううん）とは何か。触、思、心一境性、命根である。また、そのとき、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これがそのときの行蘊である。……（中略）……これらの諸法が無記である。

---

กุสลวิปากานิ ปญฺจวิญฺญาณานิ.

善の異熟である五識（が完了した）。

---

กุสลวิปากมโนธาตุ

善の異熟である意界（いかい）

---

๔๕๕. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากา มโนธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ อุเปกฺขาสหคตา รูปารมฺมณา วา…เป… โผฏฺฐพฺพารมฺมณา วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ[Pg.109], อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

455. いかなる諸法が無記であるか。欲界の善業をなし、積み立てたことによって、捨（ウペッカー）を伴う異熟の意界が、色（しき）を対象として、……（中略）……あるいは触を対象として、あるいは何らかの対象を縁として生じているとき、そのとき、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋（じん）があり、伺（し）があり、捨があり、心一境性があり、意根があり、捨根（しゃこん）があり、命根がある。また、そのとき、これら以外にも縁って生じた無形の諸法がある。これらの諸法が無記である。

---

๔๕๖. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

456. そのときの触（そく）とは何か。そのとき、触、接触、等接触、接触している状態がある。これがそのときの触である。

---

๔๕๗. กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนธาตุสมฺผสฺสชํ เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ.

457. そのときの受（じゅ）とは何か。そのとき、適切な意界の接触から生じた、心に属する、快でもなく苦でもない、心の接触から生じた不苦不楽の経験、心の接触から生じた不苦不楽の受がある。これがそのときの受である。

---

๔๕๘. กตมา ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนธาตุสมฺผสฺสชา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ.

458. その時の想（そう）とは何か。その時、その意界（まのだーとぅ）の接触から生じた想、想記、想記すること、これがその時の想である。

---

๔๕๙. กตมา ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ.

459. その時の思（し）とは何か。その時、その意界の接触から生じた思、等思、等思すること、これがその時の思である。

---

๔๖๐. กตมํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ.

460. その時の心（しん）とは何か。その時の心、意、意状、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、およびその意界、これがその時の心である。

---

๔๖๑. กตโม ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา – อยํ ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ.

461. その時の尋（じん）とは何か。その時の思考、尋、思惟、安止、等安止、心の専注、これがその時の尋である。

---

๔๖๒. กตโม ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ? โย ตสฺมึ สมเย จาโร วิจาโร อนุวิจาโร อุปวิจาโร จิตฺตสฺส อนุสนฺธานตา อนุเปกฺขนตา – อยํ ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ.

462. その時の伺（し）とは何か。その時の遊行、伺、随伺、近伺、心の随縛性、随察性、これがその時の伺である。

---

๔๖๓. กตมา [Pg.110] ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขา โหติ.

463. その時の捨（しゃ）とは何か。その時、心に生じた、快くもなく不快でもない、心の接触から生じた非苦非楽の受、心の接触から生じた非苦非楽の受、これがその時の捨である。

---

๔๖๔. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ.

464. その時の心一境性（しんいっきょうせい）とは何か。その時の心の安定、これがその時の心一境性である。

---

๔๖๕. กตมํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ.

465. その時の意根（いこん）とは何か。その時の心、意、意状、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、およびその意界、これがその時の意根である。

---

๔๖๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ.

466. その時の捨根（しゃこん）とは何か。その時、心に生じた、快くもなく不快でもない、心の接触から生じた非苦非楽の受、心の接触から生じた非苦非楽の受、これがその時の捨根である。

---

๔๖๗. กตมํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ? โย เตสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

467. その時の命根（みょうこん）とは何か。それら無色の諸法の寿命、存続、維持、養育、進行、回転、守護、命、命根、これがその時の命根である。また、その時に、これら以外にも縁によって生じた無色の諸法が存在するが、これらの諸法は無記（むき）である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ตีณินฺทฺริยานิ โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกา มโนธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

またその時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、三根があり、一触があり、……一意界があり、一法処があり、一法界がある。また、その時に、これら以外にも縁によって生じた無色の諸法が存在するが、これらの諸法は無記である。

---

๔๖๘. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา ชีวิตินฺทฺริยํ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ [Pg.111] ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

468. その時の行蘊（ぎょううん）とは何か。触、思、尋、伺、心一境性、命根、および、その時に、これら以外にも縁によって生じた無色の諸法（受蘊、想蘊、識蘊を除く）、これがその時の行蘊である。……これらの諸法は無記である。

---

กุสลวิปากา มโนธาตุ.

善の異熟（報い）としての意界。

---

กุสลวิปากมโนวิญฺญาณธาตุโสมนสฺสสหคตา

善の異熟としての、喜悦を伴う意意識界。

---

๔๖๙. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากา มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ โสมนสฺสสหคตา รูปารมฺมณา วา…เป… ธมฺมารมฺมณา วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, ปีติ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

469. いかなる諸法が無記であるか。欲界の善業をなし、積み上げたことによって、異熟としての、喜悦を伴う意意識界が、色を対象として、あるいは……法を対象として、あるいは何らかの対象を縁として生じている時、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、喜があり、楽があり、心一境性があり、意根があり、喜根があり、命根がある。また、その時に、これら以外にも縁によって生じた無色の諸法が存在するが、これらの諸法は無記である。

---

๔๗๐. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

470. その時の触（そく）とは何か。その時の触、接触、等接触、接触していること、これがその時の触である。

---

๔๗๑. กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชํ เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ.

471. その時の受（じゅ）とは何か。その時、その意意識界の接触から生じた、心に属する快、心に属する楽、心の接触から生じた快く楽しい受、心の接触から生じた快く楽しい受、これがその時の受である。

---

๔๗๒. กตมา ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ.

472. その時の想（そう）とは何か。その時、その意意識界の接触から生じた想、想記、想記すること、これがその時の想である。

---

๔๗๓. กตมา ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ. ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ.

473. その時の思（し）とは何か。その時、その意意識界の接触から生じた思、等思、等思すること、これがその時の思である。

---

๔๗๔. กตมํ [Pg.112] ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ.

474. その時の心（しん）とは何か。その時の心、意、意状、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、およびその意意識界、これがその時の心である。

---

๔๗๕. กตโม ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา – อยํ ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ.

475. その時の尋（じん）とは何か。その時の思考、尋、思惟、安止、等安止、心の専注、これがその時の尋である。

---

๔๗๖. กตโม ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ? โย ตสฺมึ สมเย จาโร วิจาโร อนุวิจาโร อุปวิจาโร จิตฺตสฺส อนุสนฺธานตา อนุเปกฺขนตา – อยํ ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ.

476. その時の“伺（し）”とは何か。その時の考察、思惟、追考、近考、心の連鎖、心の観察、これがその時の伺である。

---

๔๗๗. กตมา ตสฺมึ สมเย ปีติ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ปีติ ปาโมชฺชํ อาโมทนา ปโมทนา หาโส ปหาโส วิตฺติ โอทคฺยํ อตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ ตสฺมึ สมเย ปีติ โหติ.

477. その時の“喜（き）”とは何か。その時の喜び、歓喜、歓悦、極めて喜ぶこと、愉快、極めて愉快、満足、高揚、心の満足、これがその時の喜である。

---

๔๗๘. กตมํ ตสฺมึ สมเย สุขํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย สุขํ โหติ.

478. その時の“楽（らく）”とは何か。その時の心的な快、心的な楽、心の接触から生じた快く楽しい経験、心の接触から生じた快く楽しい感受（受）、これがその時の楽である。

---

๔๗๙. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ.

479. その時の“心一境性（しんいっきょうせい）”とは何か。その時の心の安定、これがその時の心一境性である。

---

๔๘๐. กตมํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ.

480. その時の“意根（いこん）”とは何か。その時の心、意、意性、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、それに対応する意識界、これがその時の意根である。

---

๔๘๑. กตมํ ตสฺมึ สมเย โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาตํ เจตสิกํ สุขํ เจโตสมฺผสฺสชํ สาตํ สุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา สาตา สุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ.

481. その時の“喜根（きこん）”とは何か。その時の心的な快、心的な楽、心の接触から生じた快く楽しい経験、心の接触から生じた快く楽しい感受（受）、これがその時の喜根である。

---

๔๘๒. กตมํ [Pg.113] ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ? โย เตสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

482. その時の“命根（みょうこん）”とは何か。それら無形の諸法の寿命、存続、維持、存命、進行、保護、生命、命根、これがその時の命根である。また、その時に縁によって生じた他の無形の諸法も存在する。これらの諸法は無記である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ตีณินฺทฺริยานิ โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกา มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

その時、四つの蘊があり、二つの処があり、二つの界があり、三つの食があり、三つの根があり、一つの触があり、…（中略）…一つの意識界があり、一つの法処があり、一つの法界がある。また、その時に縁によって生じた他の無形の諸法も存在する。これらの諸法は無記である。

---

๔๘๓. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา ชีวิตินฺทฺริยํ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

483. その時の“行蘊（ぎょううん）”とは何か。触、思、尋、伺、喜、心一境性、命根。また、その時に受蘊、想蘊、識蘊を除いて、縁によって生じた他の無形の諸法も存在する。これがその時の行蘊である。…（中略）…これらの諸法は無記である。

---

กุสลวิปากา มโนวิญฺญาณธาตุ โสมนสฺสสหคตา.

喜を伴う、善の異熟である意識界（が終了した）。

---

กุสลวิปากมโนวิญฺญาณธาตุอุเปกฺขาสหคตา

捨を伴う、善の異熟である意識界。

---

๔๘๔. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากา มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ อุเปกฺขาสหคตา รูปารมฺมณา วา…เป… ธมฺมารมฺมณา วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

484. いかなる諸法が無記であるか。欲界の善業をなし、積み上げたことによって、捨を伴う異熟の意識界が発生し、色を対象とし、…（中略）…あるいは法を対象とし、あるいは何らかの対象に依っている時、その時に触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、捨があり、心一境性があり、意根があり、捨根があり、命根がある。また、その時に縁によって生じた他の無形の諸法も存在する。これらの諸法は無記である。

---

๔๘๕. กตโม [Pg.114] ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

485. その時の“触（そく）”とは何か。その時の触、接触、等接触、接触している状態、これがその時の触である。

---

๔๘๖. กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชํ เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ.

486. その時の“受（じゅ）”とは何か。その時の、それに対応する意識界の接触から生じた、心的な、快でもなく苦でもない、心の接触から生じた不苦不楽の経験、心の接触から生じた不苦不楽の感受（受）、これがその時の受である。

---

๔๘๗. กตมา ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา สญฺญา สญฺชานนา สญฺชานิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สญฺญา โหติ.

487. その時の“想（そう）”とは何か。その時の、それに対応する意識界の接触から生じた想、想念、想念している状態、これがその時の想である。

---

๔๘๘. กตมา ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา สญฺเจตนา เจตยิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย เจตนา โหติ.

488. その時の“思（し）”とは何か。その時の、それに対応する意識界の接触から生じた思、意思、意思している状態、これがその時の思である。

---

๔๘๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ โหติ.

489. その時の“心（しん）”とは何か。その時の心、意、意性、心臓、清浄、意、意処、意根、識、識蘊、それに対応する意識界、これがその時の心である。

---

๔๙๐. กตโม ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา – อยํ ตสฺมึ สมเย วิตกฺโก โหติ.

490. その時の“尋（じん）”とは何か。その時の思考、尋思、思惟、安止、専念、心の指向、これがその時の尋である。

---

๔๙๑. กตโม ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ? โย ตสฺมึ สมเย จาโร วิจาโร อนุวิจาโร อุปวิจาโร จิตฺตสฺส อนุสนฺธานตา อนุเปกฺขนตา – อยํ ตสฺมึ สมเย วิจาโร โหติ.

491. その時の“伺（し）”とは何か。その時の考察、思惟、追考、近考、心の連鎖、心の観察、これがその時の伺である。

---

๔๙๒. กตมา ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขา โหติ.

492. その時の“捨（しゃ）”とは何か。その時の心的な、快でもなく苦でもない、心の接触から生じた不苦不楽の経験、心の接触から生じた不苦不楽の感受（受）、これがその時の捨である。

---

๔๙๓. กตมา [Pg.115] ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ.

493. その時の“心一境性（しんいっきょうせい）”とは何か。その時の心の安定、これがその時の心一境性である。

---

๔๙๔. กตมํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตํ มโน มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ มโน มนายตนํ มนินฺทฺริยํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุ – อิทํ ตสฺมึ สมเย มนินฺทฺริยํ โหติ.

494. その時の意根（いこん）とは何か。その時にある心（しん）、意（い）、意（い）、心臓（しんぞう）、清浄（しょうじょう）、意（い）、意処（いしょ）、意根（いこん）、識（しき）、識蘊（しきうん）、それに対応する意識界（いしきかい）である。これがその時の意根である。

---

๔๙๕. กตมํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ เนว สาตํ นาสาตํ เจโตสมฺผสฺสชํ อทุกฺขมสุขํ เวทยิตํ เจโตสมฺผสฺสชา อทุกฺขมสุขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ.

495. その時の捨根（しゃこん）とは何か。その時にある、心に属する、快くもなく不快でもない、心の接触から生じた、不苦不楽の享受、心の接触から生じた不苦不楽の感受（受）である。これがその時の捨根である。

---

๔๙๖. กตมํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ? โย เตสํ อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

496. その時の命根（みょうこん）とは何か。それら無色の諸法（むしきのしょほう）の寿命、持続、存続、維持、進行、継続、守護、生命、命根である。これがその時の命根である。また、その時に縁（えん）によって生じた、これら以外の無色の諸法も存在する。これらの諸法は無記（むき）である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ตีณินฺทฺริยานิ โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกา มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

その時、四蘊（しうん）があり、二処（にしょ）があり、二界（にかい）があり、三食（さんじき）があり、三根（さんこん）があり、一触（いっそく）があり、…（中略）…一意識界（いちいしきかい）があり、一法処（いっぽうしょ）があり、一法界（いっぽうかい）がある。また、その時に縁によって生じた、これら以外の無色の諸法も存在する。これらの諸法は無記である。

---

๔๙๗. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา ชีวิตินฺทฺริยํ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

497. その時の行蘊（ぎょううん）とは何か。触（そく）、思（し）、尋（じん）、伺（し）、心一境性（しんいっきょうせい）、命根（みょうこん）である。また、その時に縁によって生じた、受蘊・想蘊・識蘊を除いた、これら以外の無色の諸法も存在する。これがその時の行蘊である。…（中略）…これらの諸法は無記である。

---

กุสลวิปากา อุเปกฺขาสหคตา มโนวิญฺญาณธาตุ.

善の異熟（いじゅく）であり、捨（しゃ）を伴う意識界である。

---

อฏฺฐมหาวิปากา

八大異熟心（はちだいいじゅくしん）。

---

๔๙๘. กตเม [Pg.116] ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากา มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ โสมนสฺสสหคตา ญาณสมฺปยุตฺตา…เป… โสมนสฺสสหคตา ญาณสมฺปยุตฺตา สสงฺขาเรน…เป… โสมนสฺสสหคตา ญาณวิปฺปยุตฺตา…เป… โสมนสฺสสหคตา ญาณวิปฺปยุตฺตา สสงฺขาเรน…เป… อุเปกฺขาสหคตา ญาณสมฺปยุตฺตา…เป… อุเปกฺขาสหคตา ญาณสมฺปยุตฺตา สสงฺขาเรน…เป… อุเปกฺขาสหคตา ญาณวิปฺปยุตฺตา…เป… อุเปกฺขาสหคตา ญาณวิปฺปยุตฺตา สสงฺขาเรน รูปารมฺมณา วา…เป… ธมฺมารมฺมณา วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ …เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป… อโลโภ อพฺยากตมูลํ…เป… อโทโส อพฺยากตมูลํ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

498. いかなる諸法が無記（むき）であるか。欲界の善業（ぜんごう）をなし、積み上げたことによって、異熟（いじゅく）としての意識界が生じ、喜（き）を伴い、智（ち）と相応し、…（中略）…喜を伴い、智と相応し、有行（うぎょう）であり、…（中略）…喜を伴い、智と不相応であり、…（中略）…喜を伴い、智と不相応であり、有行であり、…（中略）…捨（しゃ）を伴い、智と相応し、…（中略）…捨を伴い、智と相応し、有行であり、…（中略）…捨を伴い、智と不相応であり、…（中略）…捨を伴い、智と不相応であり、有行であって、色（しき）を対象とし、あるいは…（中略）…法（ほう）を対象とし、あるいはどのような対象であっても、その時に触（そく）があり、…（中略）…不散乱（ふさんらん）がある。…（中略）…これらの諸法は無記である。…（中略）…無記の根（こん）である無貪（むとん）、…（中略）…無記の根である無瞋（むしん）、…（中略）…これらの諸法は無記である。

---

อฏฺฐมหาวิปากา.

八大異熟心（はちだいいじゅくしん）は終わる。

---

รูปาวจรวิปากา

色界異熟心（しきかいいじゅくしん）。

---

๔๙๙. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว รูปาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

499. いかなる諸法が無記であるか。色界に生まれるための道を修め、諸々の欲から離れ、…（中略）…地遍（ちへん）を対象とする初禅（しょぜん）に達して住む。その時、触があり、…（中略）…不散乱がある。…（中略）…これらの諸法は善である。その色界の善業をなし、積み上げたことによって、異熟（いじゅく）として、諸々の欲から離れ、…（中略）…地遍を対象とする初禅に達して住む。その時、触があり、…（中略）…不散乱がある。…（中略）…これらの諸法は無記である。

---

๕๐๐. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว รูปาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ [Pg.117] สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

500. いかなる諸法が無記であるか。色界に生まれるための道を修め、尋（じん）と伺（し）が静まり、…（中略）…第二禅、…（中略）…第三禅、…（中略）…第四禅、…（中略）…第一禅、…（中略）…地遍を対象とする第五禅に達して住む。その時、触があり、…（中略）…不散乱がある。…（中略）…これらの諸法は善である。その色界の善業をなし、積み上げたことによって、異熟として、楽（らく）を捨てることにより、…（中略）…地遍を対象とする第五禅に達して住む。その時、触があり、…（中略）…不散乱がある。…（中略）…これらの諸法は無記である。

---

รูปาวจรวิปากา.

色界異熟心（しきかいいじゅくしん）は終わる。

---

อรูปาวจรวิปากา

無色界異熟心（むしきかいいじゅくしん）。

---

๕๐๑. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย อรูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อากาสานญฺจายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว อรูปาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อากาสานญฺจายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

501. いかなる諸法が無記であるか。無色界に生まれるための道を修め、あらゆる点において色想（しきそう）を超越し、有対想（うたいそう）が滅し、種々想（しゅじゅそう）を作意しないことにより、空無辺処想（くうむへんしょそう）を伴い、楽（らく）を捨てることにより、…（中略）…第四禅に達して住む。その時、触があり、…（中略）…不散乱がある。…（中略）…これらの諸法は善である。その無色界の善業をなし、積み上げたことによって、異熟として、あらゆる点において色想を超越し、有対想が滅し、種々想を作意しないことにより、空無辺処想を伴い、楽を捨てることにより、…（中略）…第四禅に達して住む。その時、触があり、…（中略）…不散乱がある。…（中略）…これらの諸法は無記である。

---

๕๐๒. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย อรูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว อรูปาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

502. いかなる法が無記（あびゃかた）であるか。ある時、無色界に生まれるための道を修め、あらゆる点において空無辺処を完全に越え、“識は無辺なり”という識無辺処の想を伴い、楽を捨てることによって……（中略）……第四禅を具足して住する。その時、触（そく）があり……（中略）……不散乱（あびっけーぱ）がある。……（中略）……これらの法は善である。その無色界の善なる業をなし、積み上げたことによる異熟（いじゅく）として、あらゆる点において空無辺処を完全に越え、識無辺処の想を伴い、楽を捨てることによって……（中略）……異熟である第四禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が無記である。

---

๕๐๓. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย อรูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว อรูปาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ [Pg.118] สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

503. いかなる法が無記であるか。ある時、無色界に生まれるための道を修め、あらゆる点において識無辺処を完全に越え、“何ものも存在しない”という無所有処の想を伴い、楽を捨てることによって……（中略）……第四禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法は善である。その無色界の善なる業をなし、積み上げたことによる異熟として、あらゆる点において識無辺処を完全に越え、無所有処の想を伴い、楽を捨てることによって……（中略）……異熟である第四禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が無記である。

---

๕๐๔. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย อรูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว อรูปาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

504. いかなる法が無記であるか。ある時、無色界に生まれるための道を修め、あらゆる点において無所有処を完全に越え、非想非非想処の想を伴い、楽を捨てることによって……（中略）……第四禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法は善である。その無色界의 善なる業をなし、積み上げたことによる異熟として、あらゆる点において無所有処を完全に越え、非想非非想処の想を伴い、楽を捨てることによって……（中略）……異熟である第四禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が無記である。

---

อรูปาวจรวิปากา.

無色界の異熟（終わる）。

---

โลกุตฺตรวิปาก-ปฐมมคฺควิปากา

出世間の異熟、第一道の異熟（預流果）。

---

สุทฺธิกปฏิปทา

純粋な行道（しゅっでぃか・ぱてぃぱだー）。

---

๕๐๕. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อญฺญินฺทฺริยํ โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

505. いかなる法が無記であるか。ある時、出離に導き、輪廻を減少させ、諸々の邪見を捨てるため、第一の境地（預流果）に達するために、出世間の禅を修め、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道・遅通解（ちつうげ）である第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法は善である。その出世間の善なる禅をなし、修めたことによる異熟として、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道・遅通解であり、空（くう）である第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……既知根（きぢこん）があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が無記である。

---

๕๐๖. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา [Pg.119] กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อนิมิตฺตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อญฺญินฺทฺริยํ โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

506. いかなる法が無記であるか。ある時、出離に導き、輪廻を減少させ、諸々の邪見を捨てるため、第一の境地（預流果）に達するために、出世間の禅を修め、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道・遅通解である第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法は善である。その出世間の善なる禅をなし、修めたことによる異熟として、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道・遅通解であり、無相（むそう）である第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……既知根があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が無記である。

---

๕๐๗. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อญฺญินฺทฺริยํ โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

507. いかなる法が無記であるか。ある時、出離に導き、輪廻を減少させ、諸々の邪見を捨てるため、第一の境地（預流果）に達するために、出世間の禅を修め、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道・遅通解である第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法は善である。その出世間の善なる禅をなし、修めたことによる異熟として、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行道・遅通解であり、無願（むがん）である第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……既知根があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が無記である。

---

๕๐๘. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตนฺติ วิปาโก…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อนิมิตฺตนฺติ วิปาโก…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

508. いかなる法が無記であるか。ある時、出離に導き、輪廻を減少させ、諸々の邪見を捨てるため、第一の境地（預流果）に達するために、出世間の禅を修め、尋（じん）と伺（し）が静止することによって……（中略）……第二禅……（中略）……第三禅……（中略）……第四禅……（中略）……第一禅……（中略）……苦行道・遅通解である第五禅を具足して住する。これは善である。……（中略）……苦行道・遅通解であり、空であるものは異熟である。……（中略）……苦行道・遅通解であるものは善である。……（中略）……苦行道・遅通解であり、無相であるものは異熟である。……（中略）……苦行道・遅通解であるものは善である。……（中略）……苦行道・遅通解であり、無願であるものは異熟である。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が無記である。

---

๕๐๙. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตนฺติ วิปาโก…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อนิมิตฺตนฺติ วิปาโก…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ [Pg.120] ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

509. いかなる諸法が無記（あびゃかた）であるか。出離に導き、集積（輪廻）を滅尽させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、出世間の禅を修習する。欲から離れ、……苦い修行で速い直観（苦速通）……あるいは、楽な修行で遅い直観（楽遅通）……あるいは、楽な修行で速い直観（楽速通）……第一禅、……第二禅、……第三禅、……第四禅、……第一禅、……第五禅を具足して住する。楽な修行で速い直観であるものは善であり、……楽な修行で速い直観で空（くう）であるものは異熟（いじゅく）であり、……楽な修行で速い直観であるものは善であり、……楽な修行で速い直観で無相（むそう）であるものは異熟であり、……楽な修行で速い直観であるものは善であり、……楽な修行で速い直観で無願（むがん）であるものは異熟である。その時、触があり、……不散乱（あびっけーぱ）がある。……これらの諸法が無記である。

---

สุทฺธิกปฏิปทา.

純粋な修行（スッディカ・パティパダー）終わる。

---

สุทฺธิกสุญฺญตํ

純粋な空（スッディカ・スンニャタ）。

---

๕๑๐. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

510. いかなる諸法が無記であるか。出離に導き、集積を滅尽させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地に到達するために、欲から離れ、……空（くう）である第一禅を具足して住する。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅をなし、修習したことによる異熟として、欲から離れ、……空である第一禅を具足して住する。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法が無記である。

---

๕๑๑. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อนิมิตฺตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

511. いかなる諸法が無記であるか。出離に導き、集積を滅尽させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地に到達するために、欲から離れ、……空である第一禅を具足して住する。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅をなし、修習したことによる異熟として、欲から離れ、……無相（むそう）である第一禅を具足して住する。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法が無記である。

---

๕๑๒. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

512. いかなる諸法が無記であるか。出離に導き、集積を滅尽させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地に到達するために、欲から離れ、……空である第一禅を具足して住する。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅をなし、修習したことによる異熟として、欲から離れ、……無願（むがん）である第一禅を具足して住する。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法が無記である。

---

๕๑๓. กตเม [Pg.121] ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตนฺติ กุสลํ…เป… สุญฺญตนฺติ วิปาโก…เป… สุญฺญตนฺติ กุสลํ…เป… อนิมิตฺตนฺติ วิปาโก…เป… สุญฺญตนฺติ กุสลํ…เป… อปฺปณิหิตนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

513. いかなる諸法が無記であるか。出離に導き、集積を滅尽させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地に到達するために、尋と伺が静止したことにより、……第二禅、……第三禅、……第四禅、……第一禅、……空である第五禅を具足して住する。これは善であり、……空であるものは異熟であり、……空であるものは善であり、……無相であるものは異熟であり、……空であるものは善であり、……無願であるものは異熟である。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法が無記である。

---

สุทฺธิกสุญฺญตํ.

純粋な空（スッディカ・スンニャタ）終わる。

---

สุญฺญตปฏิปทา

空の修行（スンニャタ・パティパダー）。

---

๕๑๔. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

514. いかなる諸法が無記であるか。出離に導き、集積を滅尽させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地に到達するために、欲から離れ、……苦い修行で遅い直観（苦遅通）であり、空である第一禅を具足して住する。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅をなし、修習したことによる異熟として、欲から離れ、……苦い修行で遅い直観であり、空である第一禅を具足して住する。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法が無記である。

---

๕๑๕. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ …เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อนิมิตฺตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

515. いかなる諸法が無記であるか。出離に導き、集積を滅尽させ、諸々の邪見を捨断するため、第一の地に到達するために、欲から離れ、……苦い修行で遅い直観であり、空である第一禅を具足して住する。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅をなし、修習したことによる異熟として、欲から離れ、……苦い修行で遅い直観であり、無相（むそう）である第一禅を具足して住する。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法が無記である。

---

๕๑๖. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา [Pg.122] วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

516. いかなる諸法が無記（あびゃかた）であるか。ある時、出世間の禅定を修習し、[輪廻の]苦から脱出させ、[生死を]減少させるものであり、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……苦い修行であり、遅い知恵（苦遅通）を伴い、空（くう）である第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある。……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅定をなし、修習したことによる異熟（果報）として、諸々の欲から離れ……苦い修行であり、遅い知恵を伴い、無願（むがん）である第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある。……これらの諸法が無記である。

---

๕๑๗. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตนฺติ วิปาโก…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อนิมิตฺตนฺติ วิปาโก…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

517. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習し、[輪廻の]苦から脱出させ、[生死を]減少させるものであり、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、尋（じん）と伺（し）が静止したことにより……第二禅……第三禅……第四禅……第一禅……第五禅を具足して住む。苦い修行であり、遅い知恵を伴い、空であることは善であり……苦い修行であり、遅い知恵を伴い、空であることは異熟であり……苦い修行であり、遅い知恵を伴い、空であることは善であり……苦い修行であり、遅い知恵を伴い、無相（むそう）であることは異熟であり……苦い修行であり、遅い知恵を伴い、空であることは善であり……苦い修行であり、遅い知恵を伴い、無願であることは異熟である。その時、触があり……不散乱がある。……これらの諸法が無記である。

---

๕๑๘. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ …เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตนฺติ วิปาโก…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อนิมิตฺตนฺติ วิปาโก…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

518. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習し、[輪廻の]苦から脱出させ、[生死を]減少させるものであり、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……苦い修行・速い知恵（苦速通）の空……楽な修行・遅い知恵（楽遅通）の空……楽な修行・速い知恵（楽速通）の空……第二禅……第三禅……第四禅……第一禅……第五禅を具足して住む。楽な修行・速い知恵の空であることは善であり……楽な修行・速い知恵の空であることは異熟であり……楽な修行・速い知恵の空であることは善であり……楽な修行・速い知恵の無相であることは異熟であり……楽な修行・速い知恵の空であることは善であり……楽な修行・速い知恵の無願であることは異熟である。その時、触があり……不散乱がある。……これらの諸法が無記である。

---

สุญฺญตปฏิปทา.

空の行道（くうのぎょうどう）。

---

สุทฺธิกอปฺปณิหิตํ

純粋な無願（じゅんすいなむがん）。

---

๕๑๙. กตเม [Pg.123] ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

519. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習し、[輪廻の]苦から脱出させ、[生死を]減少させるものであり、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……無願である第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある。……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅定をなし、修習したことによる異熟として、諸々の欲から離れ……無願である第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある。……これらの諸法が無記である。

---

๕๒๐. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อนิมิตฺตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

520. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習し、[輪廻の]苦から脱出させ、[生死を]減少させるものであり、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……無願である第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある。……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅定をなし、修習したことによる異熟として、諸々の欲から離れ……無相である第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある。……これらの諸法が無記である。

---

๕๒๑. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

521. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習し、[輪廻の]苦から脱出させ、[生死を]減少させるものであり、諸々の邪見を捨断するため、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……無願である第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある。……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅定をなし、修習したことによる異熟として、諸々の欲から離れ……空である第一禅を具足して住む。その時、触があり……不散乱がある。……これらの諸法が無記である。

---

๕๒๒. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตนฺติ กุสลํ…เป… อปฺปณิหิตนฺติ วิปาโก…เป… อปฺปณิหิตนฺติ กุสลํ…เป… [Pg.124] อนิมิตฺตนฺติ วิปาโก…เป… อปฺปณิหิตนฺติ กุสลํ…เป… สุญฺญตนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

522. いかなる諸法が無記であるか。出世間なる禅定を修習する時、それは出離に導き、集積を壊滅させ、邪見を捨断するため、第一の段階（預流果）に到達するためであり、尋と伺の静止により……（中略）……第二禅を……第三禅を……第四禅を……第一禅を……第五禅を具足して住する。これを‘無願’といい、善である。……（中略）……これを‘無願’といい、異熟である。……これを‘無願’といい、善である。……これを‘無相’といい、異熟である。……これを‘無願’といい、善である。……これを‘空’といい、異熟である。その時、触があり……（中略）……不散乱（定）がある。これらの諸法が無記である。

---

สุทฺธิกอปฺปณิหิตํ.

純粋な無願（の章）が終了した。

---

อปฺปณิหิตปฏิปทา

無願の行道

---

๕๒๓. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

523. いかなる諸法が無記であるか。出世間なる禅定を修習する時、それは出離に導き、集積を壊滅させ、邪見を捨断するため、第一の段階に到達するためであり、諸々の欲から離れ……（中略）……苦の行道・緩慢な直知である無願の第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法は善である。その出世間の善なる禅定をなし、修習したことによって、異熟として、諸々の欲から離れ……（中略）……苦の行道・緩慢な直知である無願の第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が無記である。

---

๕๒๔. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อนิมิตฺตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

524. いかなる諸法が無記であるか。出世間なる禅定を修習する時、それは出離に導き、集積を壊滅させ、邪見を捨断するため、第一の段階に到達するためであり、諸々の欲から離れ……（中略）……苦の行道・緩慢な直知である無願の第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法は善である。その出世間の善なる禅定をなし、修習したことによって、異熟として、諸々の欲から離れ……（中略）……苦の行道・緩慢な直知である無相の第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が無記である。

---

๕๒๕. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส [Pg.125] ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

525. いかなる諸法が無記であるか。出世間なる禅定を修習する時、それは出離に導き、集積を壊滅させ、邪見を捨断するため、第一の段階に到達するためであり、諸々の欲から離れ……（中略）……苦の行道・緩慢な直知である無願の第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法は善である。その出世間の善なる禅定をなし、修習したことによって、異熟として、諸々の欲から離れ……（中略）……苦の行道・緩慢な直知である空の第一禅を具足して住する。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が無記である。

---

๕๒๖. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตนฺติ วิปาโก…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อนิมิตฺตนฺติ วิปาโก…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

526. いかなる諸法が無記であるか。出世間なる禅定を修習する時、それは出離に導き、集積を壊滅させ、邪見を捨断するため、第一の段階に到達するためであり、尋と伺の静止により……（中略）……第二禅を……第三禅を……第四禅を……第一禅を……第五禅を具足して住する。苦の行道・緩慢な直知である無願を善といい、……苦の行道・緩慢な直知である無願を異熟といい、……苦の行道・緩慢な直知である無願を善といい、……苦の行道・緩慢な直知である無相を異熟といい、……苦の行道・緩慢な直知である無願を善といい、……苦の行道・緩慢な直知である空を異熟という。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が無記である。

---

๕๒๗. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตนฺติ วิปาโก…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อนิมิตฺตนฺติ วิปาโก…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

527. いかなる諸法が無記であるか。出世間なる禅定を修習する時、それは出離に導き、集積を壊滅させ、邪見を捨断するため、第一の段階に到達するためであり、諸々の欲から離れ……（中略）……苦の行道・速やかな直知である無願を……楽の行道・緩慢な直知である無願を……楽の行道・速やかな直知である無願を……第二禅を……第三禅を……第四禅を……第一禅を……第五禅を具足して住する。楽の行道・速やかな直知である無願を善といい、……楽の行道・速やかな直知である無願を異熟といい、……楽の行道・速やかな直知である無願を善といい、……楽の行道・速やかな直知である無相を異熟といい、……楽の行道・速やかな直知である無願を善といい、……楽の行道・速やかな直知である空を異熟という。その時、触があり……（中略）……不散乱がある。これらの諸法が無記である。

---

อปฺปณิหิตปฏิปทา.

無願の行道。

---

วีสติ มหานยา

二十の大きな方法（二十大門）

---

๕๒๘. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ มคฺคํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สติปฏฺฐานํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สมฺมปฺปธานํ ภาเวติ…เป… [Pg.126] โลกุตฺตรํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อินฺทฺริยํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ พลํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ โพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สจฺจํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สมถํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ธมฺมํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ขนฺธํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อายตนํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ธาตุํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อาหารํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ผสฺสํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ เวทนํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สญฺญํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ เจตนํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ จิตฺตํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ …เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ…เป… อนิมิตฺตํ …เป… อปฺปณิหิตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

528. いかなる法が無記（あびゃかた）であるか。ある時、出世間の道（まが）を修める。……（中略）……出世間の念処（さてぃぱったーな）を修める。……（中略）……出世間の正勤（さんまっぱだーな）を修める。……（中略）……出世間の神足（いっでぃぱーだ）を修める。……（中略）……出世間の根（いんどりや）を修める。……（中略）……出世間の力（ばら）を修める。……（中略）……出世間の覚支（ぼっじゃんが）を修める。……（中略）……出世間の諦（さっちゃ）を修める。……（中略）……出世間の止（さまた）を修める。……（中略）……出世間の法（だんま）を修める。……（中略）……出世間の蘊（かんだ）を修める。……（中略）……出世間の処（あーやたな）を修める。……（中略）……出世間の界（だーとぅ）を修める。……（中略）……出世間の食（あーはーら）を修める。……（中略）……出世間の触（ぱっさ）を修める。……（中略）……出世間の受（うぇーだなー）を修める。……（中略）……出世間の想（さんにゃー）を修める。……（中略）……出世間の思（ちぇーたなー）を修める。……（中略）……出世間の心（しった）を修める。それは、[輪廻から]脱出させるもの、[生死を]減少させるものであり、邪見（でぃってぃ）を捨断するため、第一の段階（預流果）に達するために、諸々の欲（かーま）から離れ、……（中略）……苦い修行（苦行）と遅い智慧（遅通）を伴う第一禅を具足して住む。その時、触がある。……（中略）……不散乱（あびっけーぱ）がある。……（中略）……これらの法は善である。その同じ出世間の善の禅をなし、修めたことによって、異熟（いじゅく）として、諸々の欲から離れ、……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴う、空（すんにゃた）……（中略）……無相（あにみった）……（中略）……無願（あっぱにひた）の第一禅を具足して住む。その時、触がある。……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が無記である。

---

วีสติ มหานยา.

二十の大きな方法（大理）が完了した。

---

ฉนฺทาธิปเตยฺยสุทฺธิกปฏิปทา

欲（ちゃんだ）を増上とする純粋な行道（ぱてぃぱだー）。

---

๕๒๙. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

529. いかなる法が無記であるか。ある時、出世間の禅を修める。それは、脱出させるもの、減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の段階に達するために、諸々の欲から離れ、……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴い、欲（ちゃんだ）を増上とする第一禅を具足して住む。その時、触がある。……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法は善である。その同じ出世間の善の禅をなし、修めたことによって、異熟として、諸々の欲から離れ、……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴い、空（すんにゃた）であり、欲を増上とする第一禅を具足して住む。その時、触がある。……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が無記である。

---

๕๓๐. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา [Pg.127] ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

530. いかなる法が無記であるか。ある時、出世間の禅を修める。それは、脱出させるもの、減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の段階に達するために、諸々の欲から離れ、……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴い、欲を増上とする第一禅を具足して住む。その時、触がある。……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法は善である。その同じ出世間の善の禅をなし、修めたことによって、異熟として、諸々の欲から離れ、……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴い、無相（あにみった）であり、欲を増上とする第一禅を具足して住む。その時、触がある。……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が無記である。

---

๕๓๑. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

531. いかなる法が無記であるか。ある時、出世間の禅を修める。それは、脱出させるもの、減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の段階に達するために、諸々の欲から離れ、……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴い、欲を増上とする第一禅を具足して住む。その時、触がある。……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法は善である。その同じ出世間の善の禅をなし、修めたことによって、異熟として、諸々の欲から離れ、……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴い、無願（あっぱにひた）であり、欲を増上とする第一禅を具足して住む。その時、触がある。……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が無記である。

---

๕๓๒. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

532. いかなる法が無記であるか。ある時、出世間の禅を修める。それは、脱出させるもの、減少させるものであり、邪見を捨断するため、第一の段階に達するために、尋（うぃたっか）と伺（うぃちゃーら）が静止したことにより、……（中略）……第二禅……（中略）……第三禅……（中略）……第四禅……（中略）……第一禅……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴い、欲を増上とする第五禅を具足して住む。これは善である。……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴い、空であり、欲を増上とする第五禅を具足して住む。これは異熟である。……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴い、欲を増上とする第五禅を具足して住む。これは善である。……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴い、無相であり、欲を増上とする第五禅を具足して住む。これは異熟である。……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴い、欲を増上とする第五禅を具足して住む。これは善である。……（中略）……苦い修行と遅い智慧を伴い、無願であり、欲を増上とする第五禅を具足して住む。これは異熟である。その時、触がある。……（中略）……不散乱がある。……（中略）……これらの法が無記である。

---

๕๓๓. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ [Pg.128] ขิปฺปาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

533. いかなる諸法が無記（あびゃかた）であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離繋（りんげ）に導き、積集（しゃくじゅう）を滅尽させ、邪見の捨断のために、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行滞通・速通達にして欲増上（よくぞうじょう）の初禅を具足して住する。……（中略）……楽行滞通・遅通達にして欲増上の……（中略）……楽行滞通・速通達にして欲増上の……（中略）……第二禅……第三禅……第四禅……初禅……第五禅を具足して住する。楽行滞通・速通達にして欲増上であるものは善であり、……（中略）……楽行滞通・速通達にして空（くう）であり欲増上であるものは異熟（いじゅく）であり、……（中略）……楽行滞通・速通達にして欲増上であるものは善であり、……（中略）……楽行滞通・速通達にして無相（むそう）であり欲増上であるものは異熟であり、……（中略）……楽行滞通・速通達にして欲増上であるものは善であり、……（中略）……楽行滞通・速通達にして無願（むがん）であり欲増上であるものは異熟である。その時、触があり……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が無記である。

---

ฉนฺทาธิปเตยฺยสุทฺธิกปฏิปทา.

欲増上純粋行（よくぞうじょうじゅんすいぎょう）。

---

ฉนฺทาธิปเตยฺยสุทฺธิกสุญฺญตา

欲増上純粋空（よくぞうじょうじゅんすいくう）。

---

๕๓๔. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

534. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離繋に導き、積集を滅尽させ、邪見の捨断のために、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……（中略）……空にして欲増上の初禅を具足して住する。その時、触があり……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅定をなし、修習したことによる異熟として、諸々の欲から離れ……（中略）……空にして欲増上の初禅を具足して住する。その時、触があり……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が無記である。

---

๕๓๕. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

535. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離繋に導き、積集を滅尽させ、邪見の捨断のために、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……（中略）……空にして欲増上の初禅を具足して住する。その時、触があり……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅定をなし、修習したことによる異熟として、諸々の欲から離れ……（中略）……無相にして欲増上の初禅を具足して住する。その時、触があり……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が無記である。

---

๕๓๖. กตเม [Pg.129] ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

536. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離繋に導き、積集を滅尽させ、邪見の捨断のために、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……（中略）……空にして欲増上の初禅を具足して住する。その時、触があり……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅定をなし、修習したことによる異熟として、諸々の欲から離れ……（中略）……無願にして欲増上の初禅を具足して住する。その時、触があり……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が無記である。

---

๕๓๗. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

537. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離繋に導き、積集を滅尽させ、邪見の捨断のために、第一の地（預流果）に到達するために、尋（じん）と伺（し）が静止したことにより……（中略）……第二禅……第三禅……第四禅……初禅……第五禅を具足して住する。空にして欲増上であるものは善であり、……（中略）……空にして欲増上であるものは異熟であり、……（中略）……空にして欲増上であるものは善であり、……（中略）……無相にして欲増上であるものは異熟であり、……（中略）……空にして欲増上であるものは善であり、……（中略）……無願にして欲増上であるものは異熟である。その時、触があり……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が無記である。

---

ฉนฺทาธิปเตยฺยสุทฺธิกสุญฺญตา.

欲増上純粋空（よくぞうじょうじゅんすいくう）は終わった。

---

๕๓๘. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

538. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは離繋に導き、積集を滅尽させ、邪見の捨断のために、第一の地（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行滞通・遅通達にして空であり欲増上の初禅を具足して住する。その時、触があり……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法は善である。その同じ出世間の善の禅定をなし、修習したことによる異熟として、諸々の欲から離れ……（中略）……苦行滞通・遅通達にして空であり欲増上の初禅を具足して住する。その時、触があり……不散乱がある。……（中略）……これらの諸法が無記である。

---

๕๓๙. กตเม [Pg.130] ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

539. いかなる諸法が無記（むき）であるか。ある時、出世間の禅定、すなわち離脱に導き、集積を壊滅させ、邪見を捨断し、第一の段階（預流果）に到達するために、諸々の欲から離れ、……苦行道・緩慢な直観であり、空（くう）にして欲を増上（主導）とする初禅を具足して住する。その時、触があり、……不乱がある。……これらの諸法は善である。その出世間の善なる禅定をなし、修習したことによって、異熟（いじゅく）として、諸々の欲から離れ、……苦行道・緩慢な直観であり、無相（むそう）にして欲を増上とする初禅を具足して住する。その時、触があり、……不乱がある。……これらの諸法は無記である。

---

๕๔๐. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

540. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定、すなわち離脱に導き、集積を壊滅させ、邪見を捨断し、第一の段階に到達するために、諸々の欲から離れ、……苦行道・緩慢な直観であり、空にして欲を増上とする初禅を具足して住する。その時、触があり、……不乱がある。……これらの諸法は善である。その出世間の善なる禅定をなし、修習したことによって、異熟として、諸々の欲から離れ、……苦行道・緩慢な直観であり、無願（むがん）にして欲を増上とする初禅を具足して住する。その時、触があり、……不乱がある。……これらの諸法は無記である。

---

๕๔๑. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

541. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定、すなわち離脱に導き、集積を壊滅させ、邪見を捨断し、第一の段階に到達するために、尋と伺が静止したことにより、……第二禅、……第三禅、……第四禅、……初禅、……第五禅を具足して住する。苦行道・緩慢な直観であり、空にして欲を増上とするものは善であり、……苦行道・緩慢な直観であり、空にして欲を増上とするものは異熟であり、……苦行道・緩慢な直観であり、空にして欲を増上とするものは善であり、……苦行道・緩慢な直観であり、無相にして欲を増上とするものは異熟であり、……苦行道・緩慢な直観であり、空にして欲を増上とするものは善であり、……苦行道・緩慢な直観であり、無願にして欲を増上とするものは異熟である。その時、触があり、……不乱がある。……これらの諸法は無記である。

---

๕๔๒. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา [Pg.131] ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ …เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

542. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定、すなわち離脱に導き、集積を壊滅させ、邪見を捨断し、第一の段階に到達するために、諸々の欲から離れ、……苦行道・速やかな直観であり、空にして欲を増上とする初禅を具足して住し、……楽行道・緩慢な直観であり、空にして欲を増上とするもの、……楽行道・速やかな直観であり、空にして欲を増上とするもの、……第二禅、……第三禅、……第四禅、……初禅、……第五禅を具足して住する。楽行道・速やかな直観であり、空にして欲を増上とするものは善であり、……楽行道・速やかな直観であり、空にして欲を増上とするものは異熟であり、……楽行道・速やかな直観であり、空にして欲を増上とするものは善であり、……楽行道・速やかな直観であり、無相にして欲を増上とするものは異熟であり、……楽行道・速やかな直観であり、空にして欲を増上とするものは善であり、……楽行道・速やかな直観であり、無願にして欲を増上とするものは異熟である。その時、触があり、……不乱がある。……これらの諸法は無記である。

---

๕๔๓. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

543. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定、すなわち離脱に導き、集積を壊滅させ、邪見を捨断し、第一の段階に到達するために、諸々の欲から離れ、……無願にして欲を増上とする初禅を具足して住する。その時、触があり、……不乱がある。……これらの諸法は善である。その出世間の善なる禅定をなし、修習したことによって、異熟として、諸々の欲から離れ、……無願にして欲を増上とする初禅を具足して住する。その時、触があり、……不乱がある。……これらの諸法は無記である。

---

๕๔๔. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

544. いかなる諸法が無記であるか。ある時、出世間の禅定、すなわち離脱に導き、集積を壊滅させ、邪見を捨断し、第一の段階に到達するために、諸々の欲から離れ、……無願にして欲を増上とする初禅を具足して住する。その時、触があり、……不乱がある。……これらの諸法は善である。その出世間の善なる禅定をなし、修習したことによって、異熟として、諸々の欲から離れ、……無相にして欲を増上とする初禅を具足して住する。その時、触があり、……不乱がある。……これらの諸法は無記である。

---

๕๔๕. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ [Pg.132] ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

545. いかなる法が無記（むき）であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは（輪廻から）脱出させ、生死を減少させ、邪見を捨断するため、第一の段階（預流果）に到達するためのものである。諸々の欲から離れ、……無願（むがん）であり欲増上（よくぞうじょう）である第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法は善である。その出世間の善の禅をなし、修習したことによる異熟（いじゅく）として、諸々の欲から離れ、……空（くう）であり欲増上である第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法は無記である。

---

๕๔๖. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ …เป… อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

546. いかなる法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは（輪廻から）脱出させ、生死を減少させ、邪見を捨断するため、第一の段階（預流果）に到達するためのものである。尋（じん）と伺（し）の静止により、……第二禅、……第三禅、……第四禅、……第一禅、……第五禅を具足して住む。無願であり欲増上であるものが善であり、……無願であり欲増上であるものが異熟であり、……無願であり欲増上であるものが善であり、……無相（むそう）であり欲増上であるものが異熟であり、……無願であり欲増上であるものが善であり、……空であり欲増上であるものが異熟である。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法は無記である。

---

๕๔๗. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

547. いかなる法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは（輪廻から）脱出させ、生死を減少させ、邪見を捨断するため、第一の段階（預流果）に到達するためのものである。諸々の欲から離れ、……苦行道（くぎょうどう）かつ緩慢な通智（つうち）であり、無願かつ欲増上である第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法は善である。その出世間の善の禅をなし、修習したことによる異熟として、諸々の欲から離れ、……苦行道かつ緩慢な通智であり、無願かつ欲増上である第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法は無記である。

---

๕๔๘. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ[Pg.133], ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

548. いかなる法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは（輪廻から）脱出させ、生死を減少させ、邪見を捨断するため、第一の段階（預流果）に到達するためのものである。諸々の欲から離れ、……苦行道かつ緩慢な通智であり、無願かつ欲増上である第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法は善である。その出世間の善の禅をなし、修習したことによる異熟として、諸々の欲から離れ、……苦行道かつ緩慢な通智であり、無相かつ欲増上である第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法は無記である。

---

๕๔๙. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

549. いかなる法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは（輪廻から）脱出させ、生死を減少させ、邪見を捨断するため、第一の段階（預流果）に到達するためのものである。諸々の欲から離れ、……苦行道かつ緩慢な通智であり、無願かつ欲増上である第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法は善である。その出世間の善の禅をなし、修習したことによる異熟として、諸々の欲から離れ、……苦行道かつ緩慢な通智であり、空かつ欲増上である第一禅を具足して住む。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法は無記である。

---

๕๕๐. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

550. いかなる法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは（輪廻から）脱出させ、生死を減少させ、邪見を捨断するため、第一の段階（預流果）に到達するためのものである。尋と伺の静止により、……第二禅、……第三禅、……第四禅、……第一禅、……第五禅を具足して住む。苦行道かつ緩慢な通智であり、無願かつ欲増上であるものが善であり、……苦行道かつ緩慢な通智であり、無願かつ欲増上であるものが異熟であり、……苦行道かつ緩慢な通智であり、無願かつ欲増上であるものが善であり、……苦行道かつ緩慢な通智であり、無相かつ欲増上であるものが異熟であり、……苦行道かつ緩慢な通智であり、無願かつ欲増上であるものが善であり、……苦行道かつ緩慢な通智であり、空かつ欲増上であるものが異熟である。その時、触があり、……不散乱がある。……これらの法は無記である。

---

๕๕๑. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… สุขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… สุขปฏิปทํ [Pg.134] ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อนิมิตฺตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ กุสลํ…เป… สุขปฏิปทํ ขิปฺปาภิญฺญํ สุญฺญตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยนฺติ วิปาโก, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

551. いかなる法が無記（あびゃかた）であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは出離に導き、集積を滅尽させるものであり、邪見を捨断するため、第一の境地（預流果）に達するために、諸々の欲から離れ、…（中略）…苦の行・速やかな知（苦遅通）であり、無願（あっぱにひた）であり、欲（チャンダ）を増上とし、…第一禅、…第五禅に至って住する。これが善である。…これが異熟（いじゅく）である。…これが善である。…無相（あにみった）の異熟である。…これが善である。…空（すんにゃた）の異熟である。その時、触（そく）があり、…不散乱（あびっけーぱ）がある。これらの法が無記である。

---

๕๕๒. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ มคฺคํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สติปฏฺฐานํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สมฺมปฺปธานํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อิทฺธิปาทํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อินฺทฺริยํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ พลํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ โพชฺฌงฺคํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สจฺจํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สมถํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ธมฺมํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ขนฺธํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อายตนํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ธาตุํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ อาหารํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ ผสฺสํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ เวทนํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ สญฺญํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ เจตนํ ภาเวติ…เป… โลกุตฺตรํ จิตฺตํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ ทิฏฺฐิคตานํ ปหานาย ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ…เป… อนิมิตฺตํ…เป… อปฺปณิหิตํ ฉนฺทาธิปเตยฺยํ…เป… วีริยาธิปเตยฺยํ…เป… จิตฺตาธิปเตยฺยํ…เป… วีมํสาธิปเตยฺยํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

552. いかなる法が無記であるか。ある時、出世間の道を修習し、…出世間の念処を修習し、…（中略）…出世間の心を修習する。それは出離に導き、集積を滅尽させるものであり、邪見を捨断するため、第一の境地に達するために、諸々の欲から離れ、…苦の行・緩慢な知（苦遅通）であり、欲を増上とし、第一禅に至って住する。その時、触があり、…不散乱がある。これらの法は善である。その出世間の善の禅定をなし、修習したことによる異熟として、諸々の欲から離れ、…苦の行・緩慢な知であり、空、無相、無願であり、欲を増上とし、精進を増上とし、心を増上とし、観（うぃーまんさ）を増上とする異熟である第一禅に至って住する。その時、触があり、…不散乱がある。これらの法が無記である。

---

ปฐมมคฺควิปาโก.

第一道の異熟（預流果）。

---

ทุติยาทิมคฺควิปาโก

第二道などの異熟（一来果・不還果・阿羅漢果）。

---

๕๕๓. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ ฌานํ ภาเวติ นิยฺยานิกํ อปจยคามึ กามราคพฺยาปาทานํ [Pg.135] ตนุภาวาย ทุติยาย ภูมิยา ปตฺติยา…เป… กามรา คพฺยาปาทานํ อนวเสสปฺปหานาย ตติยาย ภูมิยา ปตฺติยา…เป… รูปราคอรูปราคมานอุทฺธจฺจอวิชฺชาย อนวเสสปฺปหานาย จตุตฺถาย ภูมิยา ปตฺติยา วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อญฺญินฺทฺริยํ โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา กุสลา. ตสฺเสว โลกุตฺตรสฺส กุสลสฺส ฌานสฺส กตตฺตา ภาวิตตฺตา วิปากํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ทุกฺขปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญํ สุญฺญตํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อญฺญาตาวินฺทฺริยํ โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

553. いかなる法が無記であるか。ある時、出世間の禅定を修習する。それは出離に導き、集積を滅尽させるものであり、欲貪と瞋恚を希薄にするため、第二の境地に達するために、…欲貪と瞋恚を余すところなく捨断するため、第三の境地に達するために、…色貪、無色貪、慢、掉挙、無明を余すところなく捨断するため、第四の境地に達するために、諸々の欲から離れ、…苦の行・緩慢な知をもって第一禅に至って住する。その時、触があり、…未知当知根（あんにんどりや）があり、…不散乱がある。これらの法は善である。その出世間の善の禅定をなし、修習したことによる異熟として、諸々の欲から離れ、…苦の行・緩慢な知であり、空なる異熟である第一禅に至って住する。その時、触があり、…既知根（あんにゃーたーうぃんどりや）があり、…不散乱がある。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の法があるならば、これらの法は無記である。

---

๕๕๔. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป….

554. その時、触（そく）とはいかなるものか。その時、触、接触、等接触、接触の状態があること、これがその時の触である。

---

๕๕๕. กตมํ ตสฺมึ สมเย อญฺญาตาวินฺทฺริยํ โหติ? ยา เตสํ อญฺญาตาวีนํ ธมฺมานํ อญฺญา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย อญฺญาตาวินฺทฺริยํ โหติ…เป… เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

555. その時、既知根（あんにゃーたーうぃんどりや）とはいかなるものか。すでに知った者たちの、それらの法に対する既知、慧、知解、択法、遍択法、法択、精査、極精査、現前精査、博学、巧緻、巧妙、弁析、思惟、観察、広大、明敏、導引、観、正知、刺、慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧明、慧灯、慧宝、無痴、択法、正見、択法覚支、道支、道に含まれるもの。これがその時の既知根である。また、その時に、これら以外にも縁って生じた無形の法があるならば、これらの法は無記である。

---

ทุติยาทิมคฺควิปาโก.

第二道などの異熟（完了）。

---

โลกุตฺตรวิปาโก.

出世間の異熟（完了）。

---

อกุสลวิปากอพฺยากตํ

不善の異熟である無記。

---

อกุสลวิปากปญฺจวิญฺญาณานิ

不善の異熟である五識。

---

๕๕๖. กตเม [Pg.136] ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย อกุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ รูปารมฺมณํ…เป… โสตวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ สทฺทารมฺมณํ…เป… ฆานวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ คนฺธารมฺมณํ …เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ รสารมฺมณํ…เป… กายวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหติ ทุกฺขสหคตํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, ทุกฺขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, ทุกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

556. いかなる諸法が無記であるか。不善の業をなし、積み集めたことによって、異熟（果報）として、捨を伴い、色を対象とする眼識が生じているとき、…（中略）…捨を伴い、声を対象とする耳識が生じているとき、…（中略）…捨を伴い、香を対象とする鼻識が生じているとき、…（中略）…捨を伴い、味を対象とする舌識が生じているとき、…（中略）…苦を伴い、触を対象とする身識が生じているとき、そのとき、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、苦があり、心一境性があり、意根があり、苦根があり、命根がある。また、そのとき、これら以外にも縁によって生じた無形の諸法がある。これらの諸法が無記である。

---

๕๕๗. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ.

557. そのとき、いかなる触があるか。そのときの触、接触、接触の状態、接触していること、これがそのときの触である。

---

๕๕๘. กตมา ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย ตชฺชากายวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชํ กายิกํ อสาตํ กายิกํ ทุกฺขํ กายสมฺผสฺสชํ อสาตํ ทุกฺขํ เวทยิตํ กายสมฺผสฺสชา อสาตา ทุกฺขา เวทนา – อยํ ตสฺมึ สมเย เวทนา โหติ…เป….

558. そのとき、いかなる受があるか。そのとき、適切な身識界の接触から生じた、身体的な不快、身体的な苦、身触から生じた不快で苦なる経験、身触から生じた不快で苦なる受、これがそのときの受である。…（中略）…

---

๕๕๙. กตมํ ตสฺมึ สมเย ทุกฺขํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย กายิกํ อสาตํ กายิกํ ทุกฺขํ กายสมฺผสฺสชํ อสาตํ ทุกฺขํ เวทยิตํ กายสมฺผสฺสชา อสาตา ทุกฺขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย ทุกฺขํ โหติ…เป….

559. そのとき、いかなる苦があるか。そのときの身体的な不快、身体的な苦、身触から生じた不快で苦なる経験、身触から生じた不快で苦なる受、これがそのときの苦である。…（中略）…

---

๕๖๐. กตมํ ตสฺมึ สมเย ทุกฺขินฺทฺริยํ โหติ? ยํ ตสฺมึ สมเย กายิกํ อสาตํ กายิกํ ทุกฺขํ กายสมฺผสฺสชํ อสาตํ ทุกฺขํ เวทยิตํ กายสมฺผสฺสชา อสาตา ทุกฺขา เวทนา – อิทํ ตสฺมึ สมเย ทุกฺขินฺทฺริยํ โหติ…เป… เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

560. そのとき、いかなる苦根があるか。そのときの身体的な不快、身体的な苦、身触から生じた不快で苦なる経験、身触から生じた不快で苦なる受、これがそのときの苦根である。…（中略）…また、そのとき、これら以外にも縁によって生じた無形の諸法がある。これらの諸法が無記である。

---

ตสฺมึ [Pg.137] โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ตีณินฺทฺริยานิ โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกา กายวิญฺญาณธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

そのとき、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、三根があり、一つの触があり、…（中略）…一つの身識界があり、一つの法処があり、一つの法界がある。また、そのとき、これら以外にも縁によって生じた無形の諸法がある。これらの諸法が無記である。…（中略）…

---

๕๖๑. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา จิตฺตสฺเสกคฺคตา ชีวิตินฺทฺริยํ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

561. そのとき、いかなる行蘊があるか。触、思、心一境性、命根である。また、そのとき、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、これら以外にも縁によって生じた無形の諸法がある。これがそのときの行蘊である。…（中略）…これらの諸法が無記である。

---

อกุสลวิปากปญฺจวิญฺญาณานิ.

不善異熟の五識。

---

อกุสลวิปากมโนธาตุ

不善異熟の意界。

---

๕๖๒. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย อกุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากา มโนธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ อุเปกฺขาสหคตา รูปารมฺมณา วา…เป… โผฏฺฐพฺพารมฺมณา วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

562. いかなる諸法が無記であるか。不善の業をなし、積み集めたことによって、異熟として、捨を伴い、色を対象とする、あるいは…（中略）…触を対象とする、あるいは何らかの対象を縁として、意界が生じているとき、そのとき、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、捨があり、心一境性があり、意根があり、捨根があり、命根がある。また、そのとき、これら以外にも縁によって生じた無形の諸法がある。これらの諸法が無記である。…（中略）…

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ตีณินฺทฺริยานิ โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกา มโนธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

そのとき、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、三根があり、一つの触があり、…（中略）…一つの意界があり、一つの法処があり、一つの法界がある。また、そのとき、これら以外にも縁によって生じた無形の諸法がある。これらの諸法が無記である。…（中略）…

---

๕๖๓. กตโม [Pg.138] ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา ชีวิตินฺทฺริยํ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

563. そのとき、いかなる行蘊があるか。触、思、尋、伺、心一境性、命根である。また、そのとき、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、これら以外にも縁によって生じた無形の諸法がある。これがそのときの行蘊である。…（中略）…これらの諸法が無記である。

---

อกุสลวิปากา มโนธาตุ.

不善異熟の意界。

---

อกุสลวิปากมโนวิญฺญาณธาตุ

不善異熟の意識界。

---

๕๖๔. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย อกุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากา มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ อุเปกฺขาสหคตา รูปารมฺมณา วา…เป… ธมฺมารมฺมณา วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

564. いかなる諸法が無記であるか。不善の業をなし、積み集めたことによって、異熟として、捨を伴い、色を対象とする、あるいは…（中略）…法を対象とする、あるいは何らかの対象を縁として、意識界が生じているとき、そのとき、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、捨があり、心一境性があり、意根があり、捨根があり、命根がある。また、そのとき、これら以外にも縁によって生じた無形の諸法がある。これらの諸法が無記である。…（中略）…

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ตีณินฺทฺริยานิ โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกา มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

その時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、三根があり、一触があり、…中略…一意識界があり、一法処があり、一法界がある。またその時、これら以外にも縁生（えんしょう）の無形の諸法が存在する。これらの諸法は無記（むき）である。

---

๕๖๕. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา ชีวิตินฺทฺริยํ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา [Pg.139] สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

565. その時、行蘊（ぎょううん）とは何であるか？ 触、思、尋、伺、心の一境性、命根である。またその時、これら以外にも縁生の無形の諸法が存在する。受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いたものである。これがその時の行蘊である。…中略…これらの諸法は無記である。

---

อกุสลวิปากา มโนวิญฺญาณธาตุ.

不善の報い（異熟）である意識界。

---

วิปากา อพฺยากตา.

報い（異熟）としての無記。

---

อเหตุกกิริยาอพฺยากตํ

無因の唯作（ゆいさ）としての無記。

---

กิริยามโนธาตุ

唯作の意界（いかい）。

---

๕๖๖. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย มโนธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา อุเปกฺขาสหคตา รูปารมฺมณา วา…เป… โผฏฺฐพฺพารมฺมณา วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

566. いかなる諸法が無記であるか？ 唯作（ゆいさ）であり、善でも不善でもなく、また業の報い（異熟）でもなく、捨（しゃ）を伴い、色を対象（所縁）とするか、…中略…触を対象とするか、あるいは何らかの対象を縁じて、意界が生じている時、その時に触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、捨があり、心の一境性があり、意根があり、捨根があり、命根がある。またその時、これら以外にも縁生の無形の諸法が存在する。これらの諸法は無記である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ตีณินฺทฺริยานิ โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกา มโนธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

その時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、三根があり、一触があり、…中略…一意界があり、一法処があり、一法界がある。またその時、これら以外にも縁生の無形の諸法が存在する。これらの諸法は無記である。

---

๕๖๗. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา ชีวิตินฺทฺริยํ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

567. その時、行蘊とは何であるか？ 触、思、尋、伺、心の一境性、命根である。またその時、これら以外にも縁生の無形の諸法が存在する。受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いたものである。これがその時の行蘊である。…中略…これらの諸法は無記である。

---

กิริยา มโนธาตุ.

唯作の意界。

---

กิริยามโนวิญฺญาณธาตุโสมนสฺสสหคตา

喜（き）を伴う唯作の意識界。

---

๕๖๘. กตเม [Pg.140] ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา โสมนสฺสสหคตา รูปารมฺมณา วา…เป… ธมฺมารมฺมณา วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, ปีติ โหติ, สุขํ โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ, มนินฺทฺริยํ โหติ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

568. いかなる諸法が無記であるか？ 唯作であり、善でも不善でもなく、また業の報い（異熟）でもなく、喜（き）を伴い、色を対象とするか、…中略…法を対象とするか、あるいは何らかの対象を縁じて、意識界が生じている時、その時に触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、喜があり、楽があり、心の一境性があり、精進根があり、定根があり、意根があり、喜根があり、命根がある。またその時、これら以外にも縁生の無形の諸法が存在する。これらの諸法は無記である。

---

๕๖๙. กตโม ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ? โย ตสฺมึ สมเย ผสฺโส ผุสนา สํผุสนา สํผุสิตตฺตํ – อยํ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป….

569. その時、触とは何であるか？ その時の触、接触、等接触、接触している状態、これがその時の触である。

---

๕๗๐. กตมา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ – อยํ ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ.

570. その時、心の一境性とは何であるか？ その時の心の静止、安定、固定、不散乱、不攪乱、不散乱なる心の状態、止（サマタ）、定根、定力、これがその時の心の一境性である。

---

๕๗๑. กตมํ ตสฺมึ สมเย วีริยินฺทฺริยํ โหติ? โย ตสฺมึ สมเย เจตสิโก วีริยารมฺโภ นิกฺกโม ปรกฺกโม อุยฺยาโม วายาโม อุสฺสาโห อุสฺโสฬฺหี ถาโม ธิติ อสิถิลปรกฺกมตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา ธุรสมฺปคฺคาโห วีริยํ วีริยินฺทฺริยํ วีริยพลํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย วีริยินฺทฺริยํ โหติ.

571. その時、精進根とは何であるか？ その時の心的な精進の開始、発動、勇猛、努力、奮闘、熱意、熱烈、強固、持続、不退転の勇猛、不捨の意欲、不捨の責任、責任の完遂、精進、精進根、精進力、これがその時の精進根である。

---

๕๗๒. กตมํ ตสฺมึ สมเย สมาธินฺทฺริยํ โหติ? ยา ตสฺมึ สมเย จิตฺตสฺส ฐิติ สณฺฐิติ อวฏฺฐิติ อวิสาหาโร อวิกฺเขโป อวิสาหฏมานสตา สมโถ สมาธินฺทฺริยํ สมาธิพลํ – อิทํ ตสฺมึ สมเย สมาธินฺทฺริยํ โหติ…เป… เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

572. その時、定根とは何であるか？ その時の心の静止、安定、固定、不散乱、不攪乱、不散乱なる心の状態、止（サマタ）、定根、定力、これがその時の定根である。…中略…またその時、これら以外にも縁生の無形の諸法が存在する。これらの諸法は無記である。

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ปญฺจินฺทฺริยานิ โหนฺติ, เอโก [Pg.141] ผสฺโส โหติ…เป… เอกา มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

その時、四蘊があり、二処があり、二界があり、三食があり、五根があり、一触があり、…中略…一意識界があり、一法処があり、一法界がある。またその時、これら以外にも縁生の無形の諸法が存在する。これらの諸法は無記である。

---

๕๗๓. กตโม ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา วีริยินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

573. その時、行蘊（ぎょううん）とは何であるか。触（そく）、思（し）、尋（じん）、伺（し）、喜（き）、心一境性（しんいっきょうせい）、精進根（しょうじんこん）、三摩地根（さんまじこん）、命根（みょうこん）である。あるいはまた、その時、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、他に存在する縁生（えんしょう）の無形の諸法がある。これが、その時の行蘊である。……これらの諸法は無記（むき）である。

---

กิริยา มโนวิญฺญาณธาตุ โสมนสฺสสหคตา.

喜（き）を伴う唯作（ゆいさ）の意意識界（いいしきかい）。

---

กิริยามโนวิญฺญาณธาตุอุเปกฺขาสหคตา

捨（しゃ）を伴う唯作の意意識界。

---

๕๗๔. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา อุเปกฺขาสหคตา รูปารมฺมณา วา…เป… ธมฺมารมฺมณา วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ, เวทนา โหติ, สญฺญา โหติ, เจตนา โหติ, จิตฺตํ โหติ, วิตกฺโก โหติ, วิจาโร โหติ, อุเปกฺขา โหติ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา โหติ, วีริยินฺทฺริยํ โหติ, สมาธินฺทฺริยํ โหติ มนินฺทฺริยํ โหติ, อุเปกฺขินฺทฺริยํ โหติ, ชีวิตินฺทฺริยํ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

574. いかなる諸法が無記であるか。善でも不善でもなく、また業の異熟（いじゅく）でもない、捨を伴う唯作の意意識界が、色（しき）を対象とし、あるいは……法を対象とし、あるいはどのような対象であれ、それを縁として生じている時、その時、触があり、受があり、想があり、思があり、心があり、尋があり、伺があり、捨があり、心一境性があり、精進根があり、三摩地根があり、意根（いこん）があり、捨根（しゃこん）があり、命根がある。あるいはまた、その時、他に存在する縁生の無形の諸法がある。これらの諸法は無記である。……

---

ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺติ, ทฺวายตนานิ โหนฺติ, ทฺเว ธาตุโย โหนฺติ, ตโย อาหารา โหนฺติ, ปญฺจินฺทฺริยานิ โหนฺติ, เอโก ผสฺโส โหติ…เป… เอกา มโนวิญฺญาณธาตุ โหติ, เอกํ ธมฺมายตนํ โหติ, เอกา ธมฺมธาตุ โหติ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป….

その時、四蘊（しうん）があり、二処（にしょ）があり、二界（にかい）があり、三食（さんじき）があり、五根（ごこん）があり、一触（いっそく）がある。……一の意意識界があり、一の法処（ほうしょ）があり、一の法界（ほうかい）がある。あるいはまた、その時、他に存在する縁生の無形の諸法がある。これらの諸法は無記である。……

---

๕๗๕. กตโม [Pg.142] ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ? ผสฺโส เจตนา วิตกฺโก วิจาโร จิตฺตสฺเสกคฺคตา วีริยินฺทฺริยํ สมาธินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ; เย วา ปน ตสฺมึ สมเย อญฺเญปิ อตฺถิ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา อรูปิโน ธมฺมา ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา สญฺญากฺขนฺธํ ฐเปตฺวา วิญฺญาณกฺขนฺธํ – อยํ ตสฺมึ สมเย สงฺขารกฺขนฺโธ โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

575. その時、行蘊とは何であるか。触、思、尋、伺、心一境性、精進根、三摩地根、命根である。あるいはまた、その時、受蘊を除き、想蘊を除き、識蘊を除いて、他に存在する縁生の無形の諸法がある。これが、その時の行蘊である。……これらの諸法は無記である。

---

กิริยา มโนวิญฺญาณธาตุ อุเปกฺขาสหคตา.

捨を伴う唯作の意意識界。

---

อเหตุกา กิริยา อพฺยากตา.

無因（むいん）の唯作の無記。

---

สเหตุกกามาวจรกิริยา

有因（ういん）の欲界唯作（よくかいゆいさ）。

---

๕๗๖. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา โสมนสฺสสหคตา ญาณสมฺปยุตฺตา…เป… โสมนสฺสสหคตา ญาณสมฺปยุตฺตา สสงฺขาเรน…เป… โสมนสฺสสหคตา ญาณวิปฺปยุตฺตา…เป… โสมนสฺสสหคตา ญาณวิปฺปยุตฺตา สสงฺขาเรน…เป… อุเปกฺขาสหคตา ญาณสมฺปยุตฺตา…เป… อุเปกฺขาสหคตา ญาณสมฺปยุตฺตา สสงฺขาเรน…เป… อุเปกฺขาสหคตา ญาณวิปฺปยุตฺตา…เป… อุเปกฺขาสหคตา ญาณวิปฺปยุตฺตา สสงฺขาเรน รูปารมฺมณา วา…เป… ธมฺมารมฺมณา วา ยํ ยํ วา ปนารพฺภ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ …เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป… อโลโภ อพฺยากตมูลํ…เป… อโทโส อพฺยากตมูลํ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

576. いかなる諸法が無記であるか。善でも不善でもなく、また業の異熟でもない、唯作の意意識界が、（一）喜を伴い、智と相応し、……（二）喜を伴い、智と相応し、有行（うぎょう）であり、……（三）喜を伴い、智と不相応であり、……（四）喜を伴い、智と不相応であり、有行であり、……（五）捨を伴い、智と相応し、……（六）捨を伴い、智と相応し、有行であり、……（七）捨を伴い、智と不相応であり、……（八）捨を伴い、智と不相応であり、有行であって、色を対象とし、あるいは……法を対象とし、あるいはどのような対象であれ、それを縁として生じている時、その時、触があり、……不散乱（ふさんらん）がある。……これらの諸法は無記である。……無記根（むきこん）である無貪（むとん）、……無記根である無瞋（むしん）、……これらの諸法は無記である。

---

สเหตุกา กามาวจรกิริยา.

有因の欲界唯作。

---

รูปาวจรกิริยา

色界唯作（しきかいゆいさ）。

---

๕๗๗. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย รูปาวจรํ ฌานํ ภาเวติ กิริยํ เนว กุสลํ นากุสลํ น จ กมฺมวิปากํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ วิวิจฺเจว กาเมหิ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ [Pg.143] สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

577. いかなる諸法が無記であるか。善でも不善でもなく、また業の異熟でもない、現法楽住（げんぽうらくじゅう）である色界の禅定を修め、諸々の欲から離れ、……地遍（ちへん）を対象とする第一禅を具足して住む時、その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法は無記である。

---

๕๗๘. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย รูปาวจรํ ฌานํ ภาเวติ กิริยํ เนว กุสลํ นากุสลํ น จ กมฺมวิปากํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ…เป… ปฐมํ ฌานํ…เป… ปญฺจมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณํ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

578. いかなる諸法が無記であるか。善でも不善でもなく、また業の異熟でもない、現法楽住である色界の禅定を修め、尋と伺が静止したことにより、……第二禅、……第三禅、……第四禅、……第一禅、……第五禅を具足して住む時、その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法は無記である。

---

รูปาวจรกิริยา.

色界唯作。

---

อรูปาวจรกิริยา

無色界唯作（むしきかいゆいさ）。

---

๕๗๙. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย อรูปาวจรํ ฌานํ ภาเวติ กิริยํ เนว กุสลํ นากุสลํ น จ กมฺมวิปากํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อากาสานญฺจายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

579. いかなる諸法が無記であるか。善でも不善でもなく、また業の異熟でもない、現法楽住である無色界の禅定を修め、あらゆる点において色想（しきそう）を超越し、有対想（うたいそう）を滅し、種々想（しゅじゅそう）を意にかけないことにより、“空無辺処（くうむへんじょ）”という想を伴い、楽を捨てることにより、……第四禅を具足して住む時、その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法は無記である。

---

๕๘๐. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย อรูปาวจรํ ฌานํ ภาเวติ กิริยํ เนว กุสลํ นากุสลํ น จ กมฺมวิปากํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

580. いかなる諸法が無記であるか。善でも不善でもなく、また業の異熟でもない、現法楽住である無色界の禅定を修め、あらゆる点において空無辺処を超越し、“識無辺処（しきむへんじょ）”という想を伴い、楽を捨てることにより、……第四禅を具足して住む時、その時、触があり、……不散乱がある。……これらの諸法は無記である。

---

๕๘๑. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย อรูปาวจรํ ฌานํ ภาเวติ กิริยํ เนว กุสลํ นากุสลํ น จ กมฺมวิปากํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ[Pg.144], ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

581. いかなる法が無記（あびゃーかた）であるか。ある時、無色界の禅定を修習し、善でも不善でもなく、業の異熟（果報）でもない、現法楽住（今生での安楽な住まい）である唯作（きりやー）として、あらゆる面で識無辺処を完全に超越して、無所有処の想を伴い、楽を捨てることによって……（中略）……第四禅を具足して住む。その時、触（そく）があり……（中略）……不散乱（あびっけーぱ）がある……（中略）……これらの法が無記である。

---

๕๘๒. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? ยสฺมึ สมเย อรูปาวจรํ ฌานํ ภาเวติ กิริยํ เนว กุสลํ นากุสลํ น จ กมฺมวิปากํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารํ สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาสหคตํ สุขสฺส จ ปหานา…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหติ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา…เป… อโลโภ อพฺยากตมูลํ…เป… อโทโส อพฺยากตมูลํ…เป… อโมโห อพฺยากตมูลํ…เป… อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

582. いかなる法が無記（あびゃーかた）であるか。ある時、無色界の禅定を修習し、善でも不善でもなく、業の異熟（果報）でもない、現法楽住（今生での安楽な住まい）である唯作（きりやー）として、あらゆる面で無所有処を完全に超越して、非想非非想処の想を伴い、楽を捨てることによって……（中略）……第四禅を具足して住む。その時、触（そく）があり……（中略）……不散乱（あびっけーぱ）がある……（中略）……これらの法が無記である。……（中略）……無記の根である無貪（むとん）……（中略）……無記の根である無瞋（むしん）……（中略）……無記の根である無痴（むち）……（中略）……これらの法が無記である。

---

อรูปาวจรกิริยา.

無色界唯作（むしきかいゆいさ）。

---

กิริยา อพฺยากตา.

唯作無記（ゆいさむき）。

---

จิตฺตุปฺปาทกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

心生起品（しんしょうきほん）が終了した。

---

๒. รูปกณฺฑํ

2. 色品（しきほん）。

---

อุทฺเทโส

提示（うっでーさ）。

---

๕๘๓. กตเม [Pg.145] ธมฺมา อพฺยากตา? กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ วิปากา กามาวจรา รูปาวจรา อรูปาวจรา อปริยาปนฺนา เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เย จ ธมฺมา กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

583. いかなる法が無記（あびゃーかた）であるか。善・不善の法の異熟（果報）であり、欲界、色界、無色界、および（三界に）含まれない（出世間の）ものである受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、および、善でも不善でもなく業の異熟でもない唯作である法、および、すべての色（物質）、および、無為界（むいかい）――これらの法が無記である。

---

มาติกา

本母（まーてぃかー）。

---

เอกกํ

一法（えーかか）。

---

๕๘๔. ตตฺถ กตมํ สพฺพํ รูปํ? จตฺตาโร จ มหาภูตา, จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ – อิทํ วุจฺจติ สพฺพํ รูปํ. สพฺพํ รูปํ น เหตุ, อเหตุกํ, เหตุวิปฺปยุตฺตํ, สปฺปจฺจยํ, สงฺขตํ, รูปํ, โลกิยํ, สาสวํ, สํโยชนิยํ, คนฺถนิยํ, โอฆนิยํ, โยคนิยํ, นีวรณิยํ, ปรามฏฺฐํ, อุปาทานิยํ, สํกิเลสิกํ, อพฺยากตํ, อนารมฺมณํ, อเจตสิกํ, จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ, เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมํ, อสํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกํ, น สวิตกฺกสวิจารํ, น อวิตกฺกวิจารมตฺตํ, อวิตกฺกอวิจารํ, น ปีติสหคตํ, น สุขสหคตํ, น อุเปกฺขาสหคตํ, เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพํ, เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกํ, เนว อาจยคามิ น อปจยคามิ, เนวเสกฺขนาเสกฺขํ, ปริตฺตํ, กามาวจรํ, น รูปาวจรํ, น อรูปาวจรํ, ปริยาปนฺนํ, โน อปริยาปนฺนํ, อนิยตํ, อนิยฺยานิกํ, อุปฺปนฺนํ, ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยํ, อนิจฺจํ, ชราภิภูตํ.

584. その中で、いかなるものが“すべての色（物質）”であるか。四大種（しだいしゅ）と、四大種に基づいた色（所造色）――これが“すべての色”と言われる。すべての色は、因（いん）ではなく、無因（むいん）であり、因と相応せず、縁（条件）によって生じ、作られたもの（有為）であり、色（物質）であり、世間的なものであり、有漏（うろ）であり、結（けつ）の対象であり、縛（ばく）の対象であり、暴流（ぼる）の対象であり、軛（やく）の対象であり、蓋（がい）の対象であり、誤った把握（取）の対象であり、取（執着）の対象であり、煩悩の対象であり、無記であり、対象を取らず（無所縁）、心所（しんじょ）ではなく、心と相応せず、異熟（果報）でもなく異熟を生じる性質のものでもなく、煩悩に汚されていないが煩悩の対象となり、有尋有伺（うじんうし）ではなく、無尋唯伺（むじんゆいし）でもなく、無尋無伺（むじんむし）であり、喜を伴わず、楽を伴わず、捨を伴わず、見（預流道）によっても修（上三道）によっても断じられるべきものではなく、見によっても修によっても断じられるべき因を持つものでもなく、集起（輪廻）に至るものでもなく減少（涅槃）に至るものでもなく、有学（うがく）でも無学（むがく）でもなく、少（小）なるものであり、欲界に属し、色界に属さず、無色界に属さず、（三界に）含まれるものであり、含まれないものではなく、不定（ふじょう）であり、出離（しゅつり）をもたらさないものであり、生じているものであり、六つの識によって認識されるべきものであり、無常であり、老いに圧倒されるものである。

---

เอวํ เอกวิเธน รูปสงฺคโห.

このように、一種類（一法）による色の分類がある。

---

เอกกํ.

一法（えーかか）。

---

ทุกํ

二法（づか）。

---

ทุวิเธน [Pg.146] รูปสงฺคโห –

二種類（二法）による色の分類は以下の通りである。

---

อตฺถิ รูปํ อุปาทา, อตฺถิ รูปํ โน อุปาทา.

所造（しょぞう）の色があり、非所造（ひしょぞう）の色がある。

---

อตฺถิ รูปํ อุปาทิณฺณํ, อตฺถิ รูปํ อนุปาทิณฺณํ.

執受（しゅうじゅ）された色があり、非執受の色がある。

---

อตฺถิ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ, อตฺถิ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ.

執受かつ取の対象である色があり、非執受かつ取の対象である色がある。

---

อตฺถิ รูปํ สนิทสฺสนํ, อตฺถิ รูปํ อนิทสฺสนํ.

有見（うけん）の色があり、無見（むけん）の色がある。

---

อตฺถิ รูปํ สปฺปฏิฆํ, อตฺถิ รูปํ อปฺปฏิฆํ.

有対（うたい）の色があり、無対（むたい）の色がある。

---

อตฺถิ รูปํ อินฺทฺริยํ, อตฺถิ รูปํ น อินฺทฺริยํ.

根（こん）である色があり、根ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ มหาภูตํ, อตฺถิ รูปํ น มหาภูตํ.

大種（だいしゅ）である色があり、大種ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ วิญฺญตฺติ, อตฺถิ รูปํ น วิญฺญตฺติ.

表現（ひょうげん）である色があり、表現ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ รูปํ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ.

心等起（しんとうき）である色があり、心等起ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ จิตฺตสหภุ, อตฺถิ รูปํ น จิตฺตสหภุ.

心倶有（しんくゆう）である色があり、心倶有ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ จิตฺตานุปริวตฺติ, อตฺถิ รูปํ น จิตฺตานุปริวตฺติ.

心随転（しんずいてん）である色があり、心随転ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, อตฺถิ รูปํ พาหิรํ.

内（ない）の色があり、外（げ）の色がある。

---

อตฺถิ รูปํ โอฬาริกํ, อตฺถิ รูปํ สุขุมํ.

粗（そ）の色があり、細（さい）の色がある。

---

อตฺถิ รูปํ ทูเร, อตฺถิ รูปํ สนฺติเก.

遠（おん）の色があり、近（ごん）の色がある。

---

อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ, อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ. อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถุ, อตฺถิ รูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ.

眼触（げんそく）の依処（えしょ）である色があり、眼触の依処ではない色がある。眼触から生じた受……（中略）……想……（中略）……思……（中略）……眼識の依処である色があり、眼識の依処ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ โสตสมฺผสฺสสฺส…เป… ฆานสมฺผสฺสสฺส…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส…เป… กายสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ, อตฺถิ รูปํ กายสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ. อตฺถิ รูปํ กายสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย …เป… กายวิญฺญาณสฺส วตฺถุ, อตฺถิ รูปํ กายวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ.

耳触（耳の接触）の依処となる色（物質）があり、……鼻触、……舌触、……身触の依処となる色がある。身触の依処ではない色がある。身触から生じた受、……想、……行（思）、……身意識の依処となる色があり、身意識の依処ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นารมฺมณํ. อตฺถิ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ รูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นารมฺมณํ.

眼触の対象（所縁）となる色があり、眼触の対象ではない色がある。眼触から生じた受、……想、……行、……眼意識の対象となる色があり、眼意識の対象ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ โสตสมฺผสฺสสฺส…เป… [Pg.147] ฆานสมฺผสฺสสฺส…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส…เป… กายสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ รูปํ กายสมฺผสฺสสฺส นารมฺมณํ. อตฺถิ รูปํ กายสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… กายวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ รูปํ กายวิญฺญาณสฺส นารมฺมณํ.

耳触、……鼻触、……舌触、……身触の対象となる色があり、身触の対象ではない色がある。身触から生じた受、……想、……行、……身意識の対象となる色があり、身意識の対象ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ จกฺขายตนํ, อตฺถิ รูปํ น จกฺขายตนํ. อตฺถิ รูปํ โสตายตนํ…เป… ฆานายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ…เป… กายายตนํ, อตฺถิ รูปํ น กายายตนํ.

眼処である色があり、眼処ではない色がある。耳処、……鼻処、……舌処、……身処である色があり、身処ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ รูปายตนํ, อตฺถิ รูปํ น รูปายตนํ. อตฺถิ รูปํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ…เป… รสายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ, อตฺถิ รูปํ น โผฏฺฐพฺพายตนํ.

色処である色があり、色処ではない色がある。声処、……香処、……味処、……触処である色があり、触処ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ จกฺขุธาตุ, อตฺถิ รูปํ น จกฺขุธาตุ. อตฺถิ รูปํ โสตธาตุ…เป… ฆานธาตุ…เป… ชิวฺหาธาตุ…เป… กายธาตุ, อตฺถิ รูปํ น กายธาตุ.

眼界である色があり、眼界ではない色がある。耳界、……鼻界、……舌界、……身界である色があり、身界ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ รูปธาตุ, อตฺถิ รูปํ น รูปธาตุ. อตฺถิ รูปํ สทฺทธาตุ…เป… คนฺธธาตุ…เป… รสธาตุ…เป… โผฏฺฐพฺพธาตุ, อตฺถิ รูปํ น โผฏฺฐพฺพธาตุ.

色界である色があり、色界ではない色がある。声界、……香界、……味界、……触界である色があり、触界ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ จกฺขุนฺทฺริยํ, อตฺถิ รูปํ น จกฺขุนฺทฺริยํ. อตฺถิ รูปํ โสตินฺทฺริยํ…เป… ฆานินฺทฺริยํ…เป… ชิวฺหินฺทฺริยํ…เป… กายินฺทฺริยํ, อตฺถิ รูปํ น กายินฺทฺริยํ.

眼根である色があり、眼根ではない色がある。耳根、……鼻根、……舌根、……身根である色があり、身根ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ อิตฺถินฺทฺริยํ, อตฺถิ รูปํ น อิตฺถินฺทฺริยํ.

女根である色があり、女根ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ ปุริสินฺทฺริยํ, อตฺถิ รูปํ น ปุริสินฺทฺริยํ.

男根である色があり、男根ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ ชีวิตินฺทฺริยํ, อตฺถิ รูปํ น ชีวิตินฺทฺริยํ.

命根である色があり、命根ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ กายวิญฺญตฺติ, อตฺถิ รูปํ น กายวิญฺญตฺติ.

身表である色があり、身表ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ วจีวิญฺญตฺติ, อตฺถิ รูปํ น วจีวิญฺญตฺติ.

語表である色があり、語表ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ อากาสธาตุ, อตฺถิ รูปํ น อากาสธาตุ.

空界である色があり、空界ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ อาโปธาตุ, อตฺถิ รูปํ น อาโปธาตุ.

水界である色があり、水界ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ รูปสฺส ลหุตา, อตฺถิ รูปํ รูปสฺส น ลหุตา.

色の軽快性である色があり、色の軽快性ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ รูปสฺส มุทุตา, อตฺถิ รูปํ รูปสฺส น มุทุตา.

色の柔軟性である色があり、色の柔軟性ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ รูปสฺส กมฺมญฺญตา, อตฺถิ รูปํ รูปสฺส น กมฺมญฺญตา.

色の適業性である色があり、色の適業性ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ รูปสฺส อุปจโย, อตฺถิ รูปํ รูปสฺส น อุปจโย.

色の積集である色があり、色の積集ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ รูปสฺส สนฺตติ, อตฺถิ รูปํ รูปสฺส น สนฺตติ.

色の相続である色があり、色の相続ではない色がある。

---

อตฺถิ [Pg.148] รูปํ รูปสฺส ชรตา, อตฺถิ รูปํ รูปสฺส น ชรตา.

色の老性である色があり、色の老性ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ รูปสฺส อนิจฺจตา, อตฺถิ รูปํ รูปสฺส น อนิจฺจตา.

色の無常性である色があり、色の無常性ではない色がある。

---

อตฺถิ รูปํ กพฬีกาโร อาหาโร, อตฺถิ รูปํ น กพฬีกาโร อาหาโร.

段食である色があり、段食ではない色がある。

---

เอวํ ทุวิเธน รูปสงฺคโห.

このように二種による色の分類（摂受）がある。

---

ทุกํ.

二法（ドゥカ）終わる。

---

ติกํ

三法（ティカ）。

---

ติวิเธน รูปสงฺคโห –

三種による色の分類（摂受）は以下の通りである。

---

๕๘๕. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อุปาทา. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ อุปาทา, อตฺถิ โน อุปาทา.

585. 内なる色であるものは、それは所造色である。外なる色であるものは、所造色であるものもあり、所造色ではないもの（大種色）もある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อุปาทิณฺณํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ อุปาทิณฺณํ, อตฺถิ อนุปาทิณฺณํ.

内なる色であるものは、それは執受色（業から生じたもの）である。外なる色であるものは、執受色であるものもあり、非執受色であるものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ, อตฺถิ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ.

内なる色であるものは、それは執受かつ取の対象（執受取所縁）である。外なる色であるものは、執受かつ取の対象であるものもあり、非執受かつ取の対象であるものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อนิทสฺสนํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ สนิทสฺสนํ, อตฺถิ อนิทสฺสนํ.

内なる色（ajjhattika）であるその色は、不可視（anidassana）である。外なる色（bāhira）であるその色は、可視（sanidassana）のものもあり、不可視（anidassana）のものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ สปฺปฏิฆํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ, อตฺถิ อปฺปฏิฆํ.

内なる色であるその色は、有対（sappaṭigha）である。外なる色であるその色は、有対のものもあり、無対（appaṭigha）のものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อินฺทฺริยํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ อินฺทฺริยํ, อตฺถิ น อินฺทฺริยํ.

内なる色であるその色は、根（indriya）である。外なる色であるその色は、根のものもあり、根でない（na indriya）ものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น มหาภูตํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ มหาภูตํ, อตฺถิ น มหาภูตํ.

内なる色であるその色は、大種（mahābhūta）ではない。外なる色であるその色は、大種のものもあり、大種でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น วิญฺญตฺติ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ วิญฺญตฺติ, อตฺถิ น วิญฺญตฺติ.

内なる色であるその色は、表徴（viññatti）ではない。外なる色であるその色は、表徴のものもあり、表徴でないものもある。

---

ยํ [Pg.149] ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ.

内なる色であるその色は、心等起（cittasamuṭṭhāna）ではない。外なる色であるその色は、心等起のものもあり、心等起でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น จิตฺตสหภุ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ จิตฺตสหภุ, อตฺถิ น จิตฺตสหภุ.

内なる色であるその色は、心随伴（cittasahabhu）ではない。外なる色であるその色は、心随伴のものもあり、心随伴でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น จิตฺตานุปริวตฺติ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ จิตฺตานุปริวตฺติ, อตฺถิ น จิตฺตานุปริวตฺติ.

内なる色であるその色は、心随転（cittānuparivatti）ではない。外なる色であるその色は、心随転のものもあり、心随転でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ โอฬาริกํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ, อตฺถิ สุขุมํ.

内なる色であるその色は、粗（oḷārika）である。外なる色であるその色は、粗のものもあり、微細（sukhuma）のものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ สนฺติเก. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ ทูเร, อตฺถิ สนฺติเก.

内なる色であるその色は、近（santike）である。外なる色であるその色は、遠（dūre）のものもあり、近（santike）のものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ, อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ.

外なる色であるその色は、眼触（cakkhusamphassa）の依処（vatthu）ではない。内なる色であるその色は、眼触の依処であるものもあり、眼触の依処でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… จกฺขุวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถุ, อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ.

外なる色であるその色は、眼触から生じた受（vedanā）……（中略）……想（saññā）……（中略）……思（cetanā）……（中略）……眼識（cakkhuviññāṇa）の依処ではない。内なる色であるその色は、眼識の依処であるものもあり、眼識の依処でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ โสตสมฺผสฺสสฺส…เป… ฆานสมฺผสฺสสฺส…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส…เป… กายสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อตฺถิ กายสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ, อตฺถิ กายสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ กายสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… กายวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อตฺถิ กายวิญฺญาณสฺส วตฺถุ, อตฺถิ กายวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ.

外なる色であるその色は、耳触……（中略）……鼻触……（中略）……舌触……（中略）……身触（kāyasamphassa）の依処ではない。内なる色であるその色は、身触の依処であるものもあり、身触の依処でないものもある。外なる色であるその色は、身触から生じた受……（中略）……想……（中略）……思……（中略）……身識（kāyaviññāṇa）の依処ではない。内なる色であるその色は、身識の依処であるものもあり、身識の依処でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นารมฺมณํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นารมฺมณํ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… จกฺขุวิญฺญาณสฺส นารมฺมณํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นารมฺมณํ.

内なる色であるその色は、眼触の対象（ārammaṇa）ではない。外なる色であるその色は、眼触の対象であるものもあり、眼触の対象でないものもある。内なる色であるその色は、眼触から生じた受……（中略）……想……（中略）……思……（中略）……眼識の対象ではない。外なる色であるその色は、眼識の対象であるものもあり、眼識の対象でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ โสตสมฺผสฺสสฺส…เป… ฆานสมฺผสฺสสฺส…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส…เป… กายสมฺผสฺสสฺส นารมฺมณํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ กายสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ กายสมฺผสฺสสฺส นารมฺมณํ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ[Pg.150], ตํ กายสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… กายวิญฺญาณสฺส นารมฺมณํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ กายวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ กายวิญฺญาณสฺส นารมฺมณํ.

内なる色であるその色は、耳触……（中略）……鼻触……（中略）……舌触……（中略）……身触の対象ではない。外なる色であるその色は、身触の対象であるものもあり、身触の対象でないものもある。内なる色であるその色は、身触から生じた受……（中略）……想……（中略）……思……（中略）……身識の対象ではない。外なる色であるその色は、身識の対象であるものもあり、身識の対象でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ น จกฺขายตนํ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อตฺถิ จกฺขายตนํ, อตฺถิ น จกฺขายตนํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ น โสตายตนํ…เป… น ฆานายตนํ…เป… น ชิวฺหายตนํ…เป… น กายายตนํ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อตฺถิ กายายตนํ, อตฺถิ น กายายตนํ.

外なる色であるその色は、眼処（cakkhāyatana）ではない。内なる色であるその色は、眼処であるものもあり、眼処でないものもある。外なる色であるその色は、耳処……（中略）……鼻処……（中略）……舌処……（中略）……身処（kāyāyatana）ではない。内なる色であるその色は、身処であるものもあり、身処でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น รูปายตนํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ รูปายตนํ, อตฺถิ น รูปายตนํ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น สทฺทายตนํ…เป… น คนฺธายตนํ…เป… น รสายตนํ…เป… น โผฏฺฐพฺพายตนํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ โผฏฺฐพฺพายตนํ, อตฺถิ น โผฏฺฐพฺพายตนํ.

内なる色であるその色は、色処（rūpāyatana）ではない。外なる色であるその色は、色処であるものもあり、色処でないものもある。内なる色であるその色は、声処……（中略）……香処……（中略）……味処……（中略）……触処（phoṭṭhabbāyatana）ではない。外なる色であるその色は、触処であるものもあり、触処でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ น จกฺขุธาตุ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อตฺถิ จกฺขุธาตุ, อตฺถิ น จกฺขุธาตุ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ น โสตธาตุ…เป… น ฆานธาตุ…เป… น ชิวฺหาธาตุ…เป… น กายธาตุ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อตฺถิ กายธาตุ, อตฺถิ น กายธาตุ.

外なる色であるその色は、眼界（cakkhudhātu）ではない。内なる色であるその色は、眼界であるものもあり、眼界でないものもある。外なる色であるその色は、耳界……（中略）……鼻界……（中略）……舌界……（中略）……身界（kāyadhātu）ではない。内なる色であるその色は、身界であるものもあり、身界でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น รูปธาตุ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ รูปธาตุ, อตฺถิ น รูปธาตุ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น สทฺทธาตุ…เป… น คนฺธธาตุ…เป… น รสธาตุ…เป… น โผฏฺฐพฺพธาตุ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ โผฏฺฐพฺพธาตุ, อตฺถิ น โผฏฺฐพฺพธาตุ.

内なる色であるその色は、色界（rūpadhātu）ではない。外なる色であるその色は、色界であるものもあり、色界でないものもある。内なる色であるその色は、声界……（中略）……香界……（中略）……味界……（中略）……触界（phoṭṭhabbadhātu）ではない。外なる色であるその色は、触界であるものもあり、触界でないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ น จกฺขุนฺทฺริยํ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อตฺถิ จกฺขุนฺทฺริยํ, อตฺถิ น จกฺขุนฺทฺริยํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ น โสตินฺทฺริยํ…เป… น ฆานินฺทฺริยํ…เป… น ชิวฺหินฺทฺริยํ…เป… น กายินฺทฺริยํ. ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ อตฺถิ กายินฺทฺริยํ, อตฺถิ น กายินฺทฺริยํ.

外的な色（物質）であるものは、眼根ではない。内的な色であるものは、眼根であるものもあり、眼根ではないものもある。外的な色であるものは、耳根ではない……鼻根ではない……舌根ではない……身根ではない。内的な色であるものは、身根であるものもあり、身根ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น อิตฺถินฺทฺริยํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ อิตฺถินฺทฺริยํ, อตฺถิ น อิตฺถินฺทฺริยํ.

内的な色であるものは、女根ではない。外的な色であるものは、女根であるものもあり、女根ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น ปุริสินฺทฺริยํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ ปุริสินฺทฺริยํ, อตฺถิ น ปุริสินฺทฺริยํ.

内的な色であるものは、男根ではない。外的な色であるものは、男根であるものもあり、男根ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น ชีวิตินฺทฺริยํ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ ชีวิตินฺทฺริยํ, อตฺถิ น ชีวิตินฺทฺริยํ.

内的な色であるものは、命根ではない。外的な色であるものは、命根であるものもあり、命根ではないものもある。

---

ยํ [Pg.151] ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น กายวิญฺญตฺติ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ กายวิญฺญตฺติ, อตฺถิ น กายวิญฺญตฺติ.

内的な色であるものは、身表ではない。外的な色であるものは、身表であるものもあり、身表ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น วจีวิญฺญตฺติ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ วจีวิญฺญตฺติ, อตฺถิ น วจีวิญฺญตฺติ.

内的な色であるものは、語表ではない。外的な色であるものは、語表であるものもあり、語表ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น อากาสธาตุ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ อากาสธาตุ, อตฺถิ น อากาสธาตุ.

内的な色であるものは、虚空界ではない。外的な色であるものは、虚空界であるものもあり、虚空界ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น อาโปธาตุ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ อาโปธาตุ, อตฺถิ น อาโปธาตุ.

内的な色であるものは、水界ではない。外的な色であるものは、水界であるものもあり、水界ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ รูปสฺส น ลหุตา. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ รูปสฺส ลหุตา, อตฺถิ รูปสฺส น ลหุตา.

内的な色であるものは、色の軽快性ではない。外的な色であるものは、色の軽快性であるものもあり、色の軽快性ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ รูปสฺส น มุทุตา. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ รูปสฺส มุทุตา, อตฺถิ รูปสฺส น มุทุตา.

内的な色であるものは、色の柔軟性ではない。外的な色であるものは、色の柔軟性であるものもあり、色の柔軟性ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ รูปสฺส น กมฺมญฺญตา. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ รูปสฺส กมฺมญฺญตา, อตฺถิ รูปสฺส น กมฺมญฺญตา.

内的な色であるものは、色の適業性ではない。外的な色であるものは、色の適業性であるものもあり、色の適業性ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ รูปสฺส น อุปจโย. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ รูปสฺส อุปจโย, อตฺถิ รูปสฺส น อุปจโย.

内的な色であるものは、色の積集ではない。外的な色であるものは、色の積集であるものもあり、色の積集ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ รูปสฺส น สนฺตติ. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ รูปสฺส สนฺตติ, อตฺถิ รูปสฺส น สนฺตติ.

内的な色であるものは、色の相続ではない。外的な色であるものは、色の相続であるものもあり、色の相続ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ รูปสฺส น ชรตา. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ รูปสฺส ชรตา, อตฺถิ รูปสฺส น ชรตา.

内的な色であるものは、色の老性ではない。外的な色であるものは、色の老性であるものもあり、色の老性ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ รูปสฺส น อนิจฺจตา. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ รูปสฺส อนิจฺจตา, อตฺถิ รูปสฺส น อนิจฺจตา.

内的な色であるものは、色の無常性ではない。外的な色であるものは、色の無常性であるものもあり、色の無常性ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ, ตํ น กพฬีกาโร อาหาโร. ยํ ตํ รูปํ พาหิรํ, ตํ อตฺถิ กพฬีกาโร อาหาโร, อตฺถิ น กพฬีกาโร อาหาโร.

内的な色であるものは、段食ではない。外的な色であるものは、段食であるものもあり、段食ではないものもある。

---

เอวํ ติวิเธน รูปสงฺคโห.

このように、三種による色の摂受（分類）がある。

---

ติกํ.

三法（ティカ）。

---

จตุกฺกํ

四法（チャトゥッカ）。

---

จตุพฺพิเธน [Pg.152] รูปสงฺคโห –

四種による色の摂受は以下の通りである。

---

๕๘๖. ยํ ตํ รูปํ อุปาทา, ตํ อตฺถิ อุปาทิณฺณํ, อตฺถิ อนุปาทิณฺณํ. ยํ ตํ รูปํ โน อุปาทา, ตํ อตฺถิ อุปาทิณฺณํ, อตฺถิ อนุปาทิณฺณํ.

586. 所造色であるものは、執受されたものもあり、執受されないものもある。非所造色であるものは、執受されたものもあり、執受されないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทา, ตํ อตฺถิ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ, อตฺถิ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ. ยํ ตํ รูปํ โน อุปาทา, ตํ อตฺถิ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ, อตฺถิ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ.

所造色であるものは、執受され且つ取の対象となるものもあり、執受されず且つ取の対象となるものもある。非所造色であるものは、執受され且つ取の対象となるものもあり、執受されず且つ取の対象となるものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทา, ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ, อตฺถิ อปฺปฏิฆํ. ยํ ตํ รูปํ โน อุปาทา, ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ, อตฺถิ อปฺปฏิฆํ.

所造色であるものは、有対（対抗性のあるもの）もあり、無対（対抗性のないもの）もある。非所造色であるものは、有対もあり、無対もある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทา, ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ, อตฺถิ สุขุมํ. ยํ ตํ รูปํ โน อุปาทา, ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ, อตฺถิ สุขุมํ.

所造色であるものは、粗なものもあり、微細なものもある。非所造色であるものは、粗なものもあり、微細なものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทา, ตํ อตฺถิ ทูเร, อตฺถิ สนฺติเก. ยํ ตํ รูปํ โน อุปาทา, ตํ อตฺถิ ทูเร, อตฺถิ สนฺติเก.

所造色であるものは、遠いものもあり、近いものもある。非所造色であるものは、遠いものもあり、近いものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ, ตํ อตฺถิ สนิทสฺสนํ, อตฺถิ อนิทสฺสนํ. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ, ตํ อตฺถิ สนิทสฺสนํ, อตฺถิ อนิทสฺสนํ.

執受された色であるものは、見ることができるものもあり、見ることができないものもある。執受されない色であるものは、見ることができるものもあり、見ることができないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ, ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ อตฺถิ อปฺปฏิฆํ. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ, ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ, อตฺถิ อปฺปฏิฆํ.

執受された色であるものは、有対のものもあり、無対のものもある。執受されない色であるものは、有対のものもあり、無対のものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ, ตํ อตฺถิ มหาภูตํ, อตฺถิ น มหาภูตํ. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ, ตํ อตฺถิ มหาภูตํ, อตฺถิ น มหาภูตํ.

執受された色であるものは、大種であるものもあり、大種ではないものもある。執受されない色であるものは、大種であるものもあり、大種ではないものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ, ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ, อตฺถิ สุขุมํ. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ, ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ, อตฺถิ สุขุมํ.

執受された色であるものは、粗なものもあり、微細なものもある。執受されない色であるものは、粗なものもあり、微細なものもある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ, ตํ อตฺถิ ทูเร, อตฺถิ สนฺติเก. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ, ตํ อตฺถิ ทูเร, อตฺถิ สนฺติเก.

執受された色であるものは、遠いものもあり、近いものもある。執受されない色であるものは、遠いものもあり、近いものもある。

---

ยํ [Pg.153] ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ, ตํ อตฺถิ สนิทสฺสนํ, อตฺถิ อนิทสฺสนํ. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ, ตํ อตฺถิ สนิทสฺสนํ, อตฺถิ อนิทสฺสนํ.

執受・執受対象であるその色には、有見のものがあり、無見のものがある。非執受・執受対象であるその色には、有見のものがあり、無見のものがある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ, ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ, อตฺถิ อปฺปฏิฆํ. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ, ตํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ, อตฺถิ อปฺปฏิฆํ.

執受・執受対象であるその色には、有対のものがあり、無対のものがある。非執受・執受対象であるその色には、有対のものがあり、無対のものがある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ, ตํ อตฺถิ มหาภูตํ, อตฺถิ น มหาภูตํ. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ, ตํ อตฺถิ มหาภูตํ, อตฺถิ น มหาภูตํ.

執受・執受対象であるその色には、大種があり、非大種がある。非執受・執受対象であるその色には、大種があり、非大種がある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ, ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ, อตฺถิ สุขุมํ. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ, ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ, อตฺถิ สุขุมํ.

執受・執受対象であるその色には、粗なものがあり、細なものがある。非執受・執受対象であるその色には、粗なものがあり、細なものがある。

---

ยํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ, ตํ อตฺถิ ทูเร, อตฺถิ สนฺติเก. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ, ตํ อตฺถิ ทูเร, อตฺถิ สนฺติเก.

執受・執受対象であるその色には、遠いものがあり、近いものがある。非執受・執受対象であるその色には、遠いものがあり、近いものがある。

---

ยํ ตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ, ตํ อตฺถิ อินฺทฺริยํ, อตฺถิ น อินฺทฺริยํ. ยํ ตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ, ตํ อตฺถิ อินฺทฺริยํ, อตฺถิ น อินฺทฺริยํ.

有対であるその色には、根があり、非根がある。無対であるその色には、根があり、非根がある。

---

ยํ ตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ, ตํ อตฺถิ มหาภูตํ, อตฺถิ น มหาภูตํ. ยํ ตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ, ตํ อตฺถิ มหาภูตํ, อตฺถิ น มหาภูตํ.

有対であるその色には、大種があり、非大種がある。無対であるその色には、大種があり、非大種がある。

---

ยํ ตํ รูปํ อินฺทฺริยํ, ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ, อตฺถิ สุขุมํ. ยํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ, ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ, อตฺถิ สุขุมํ.

根であるその色には、粗なものがあり、細なものがある。非根であるその色には、粗なものがあり、細なものがある。

---

ยํ ตํ รูปํ อินฺทฺริยํ, ตํ อตฺถิ ทูเร, อตฺถิ สนฺติเก. ยํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ, ตํ อตฺถิ ทูเร, อตฺถิ สนฺติเก.

根であるその色には、遠いものがあり、近いものがある。非根であるその色には、遠いものがあり、近いものがある。

---

ยํ ตํ รูปํ มหาภูตํ, ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ, อตฺถิ สุขุมํ. ยํ ตํ รูปํ น มหาภูตํ, ตํ อตฺถิ โอฬาริกํ, อตฺถิ สุขุมํ.

大種であるその色には、粗なものがあり、細なものがある。非大種であるその色には、粗なものがあり、細なものがある。

---

ยํ ตํ รูปํ มหาภูตํ, ตํ อตฺถิ ทูเร, อตฺถิ สนฺติเก. ยํ ตํ รูปํ น มหาภูตํ, ตํ อตฺถิ ทูเร, อตฺถิ สนฺติเก.

大種であるその色には、遠いものがあり、近いものがある。非大種であるその色には、遠いものがあり、近いものがある。

---

ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ วิญฺญาตํ รูปํ.

見られた色、聞かれた色、覚られた色、知られた色。

---

เอวํ จตุพฺพิเธน รูปสงฺคโห.

このように四種による色の摂集がある。

---

จตุกฺกํ.

四法。

---

ปญฺจกํ

五法

---

ปญฺจวิเธน [Pg.154] รูปสงฺคโห –

五種による色の摂集は以下の通り。

---

๕๘๗. ปถวีธาตุ, อาโปธาตุ, เตโชธาตุ, วาโยธาตุ, ยญฺจ รูปํ อุปาทา.

587. 地界、水界、火界、風界、および四大種に依る色（所造色）。

---

เอวํ ปญฺจวิเธน รูปสงฺคโห.

このように五種による色の摂集がある。

---

ปญฺจกํ.

五法。

---

ฉกฺกํ

六法

---

ฉพฺพิเธน รูปสงฺคโห –

六種による色の摂集は以下の通り。

---

๕๘๘. จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ, โสตวิญฺเญยฺยํ รูปํ, ฆานวิญฺเญยฺยํ รูปํ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยํ รูปํ, กายวิญฺเญยฺยํ รูปํ, มโนวิญฺเญยฺยํ รูปํ.

588. 眼識によって知られるべき色、耳識によって知られるべき色、鼻識によって知られるべき色、舌識によって知られるべき色、身識によって知られるべき色、意識によって知られるべき色。

---

เอวํ ฉพฺพิเธน รูปสงฺคโห.

このように六種による色の摂集がある。

---

ฉกฺกํ.

六法。

---

สตฺตกํ

七法

---

สตฺตวิเธน รูปสงฺคโห –

七種による色の摂集は以下の通り。

---

๕๘๙. จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ, โสตวิญฺเญยฺยํ รูปํ, ฆานวิญฺเญยฺยํ รูปํ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยํ รูปํ, กายวิญฺเญยฺยํ รูปํ, มโนธาตุวิญฺเญยฺยํ รูปํ, มโนวิญฺญาณธาตุวิญฺเญยฺยํ รูปํ.

589. 眼識によって知られるべき色、耳識によって知られるべき色、鼻識によって知られるべき色、舌識によって知られるべき色、身識によって知られるべき色、意界によって知られるべき色、意識界によって知られるべき色。

---

เอวํ สตฺตวิเธน รูปสงฺคโห.

このように七種による色の摂集がある。

---

สตฺตกํ.

七法。

---

อฏฺฐกํ

八法

---

อฏฺฐวิเธน รูปสงฺคโห –

八種による色の摂受（分類）は以下の通りである。

---

๕๙๐. จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ, โสตวิญฺเญยฺยํ รูปํ, ฆานวิญฺเญยฺยํ รูปํ, ชิวฺหาวิญฺเญยฺยํ รูปํ, กายวิญฺเญยฺยํ รูปํ, อตฺถิ สุขสมฺผสฺสํ, อตฺถิ ทุกฺขสมฺผสฺสํ, มโนธาตุวิญฺเญยฺยํ รูปํ, มโนวิญฺญาณธาตุวิญฺเญยฺยํ รูปํ.

590. 眼識によって知られるべき色、耳識によって知られるべき色、鼻識によって知られるべき色、舌識によって知られるべき色、身識によって知られるべき色、楽触（快い接触）があるもの、苦触（不快な接触）があるもの、意界によって知られるべき色、意識界によって知られるべき色。

---

เอวํ อฏฺฐวิเธน รูปสงฺคโห.

このように八種による色の摂受がある。

---

อฏฺฐกํ.

八法（はっぽう）は終わる。

---

นวกํ

九法（くほう）。

---

นววิเธน [Pg.155] รูปสงฺคโห –

九種による色の摂受は以下の通りである。

---

๕๙๑. จกฺขุนฺทฺริยํ, โสตินฺทฺริยํ, ฆานินฺทฺริยํ, ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ, อิตฺถินฺทฺริยํ, ปุริสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยํ, ยญฺจ รูปํ น อินฺทฺริยํ.

591. 眼根、耳根、鼻根、舌根、身根、女根、男根、命根、および根ではない色。

---

เอวํ นววิเธน รูปสงฺคโห.

このように九種による色の摂受がある。

---

นวกํ.

九法は終わる。

---

ทสกํ

十法（じっぽう）。

---

ทสวิเธน รูปสงฺคโห –

十種による色の摂受は以下の通りである。

---

๕๙๒. จกฺขุนฺทฺริยํ, โสตินฺทฺริยํ, ฆานินฺทฺริยํ, ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ, อิตฺถินฺทฺริยํ, ปุริสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยํ, น อินฺทฺริยํ รูปํ อตฺถิ สปฺปฏิฆํ, อตฺถิ อปฺปฏิฆํ.

592. 眼根、耳根、鼻根、舌根、身根、女根、男根、命根、および根ではない色には、有対（対抗性のあるもの）があり、無対（対抗性のないもの）がある。

---

เอวํ ทสวิเธน รูปสงฺคโห.

このように十種による色の摂受がある。

---

ทสกํ.

十法は終わる。

---

เอกาทสกํ

十一法（じゅういっぽう）。

---

เอกาทสวิเธน รูปสงฺคโห –

十一種による色の摂受は以下の通りである。

---

๕๙๓. จกฺขายตนํ, โสตายตนํ, ฆานายตนํ, ชิวฺหายตนํ, กายายตนํ, รูปายตนํ, สทฺทายตนํ, คนฺธายตนํ, รสายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ, ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนอปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ.

593. 眼処、耳処、鼻処、舌処、身処、色処、声処、香処、味処、触処、および不可視無対で法処に含まれる色。

---

เอวํ เอกาทสวิเธน รูปสงฺคโห.

このように十一種による色の摂受がある。

---

เอกาทสกํ.

十一法は終わる。

---

มาติกา.

摩呾理迦（マティカー、本母）は終わる。

---

รูปวิภตฺติ

色分別（しきぶんべつ）。

---

เอกกนิทฺเทโส

一法釈（いっぽうしゃく）。

---

๕๙๔. สพฺพํ [Pg.156] รูปํ น เหตุเมว, อเหตุกเมว, เหตุวิปฺปยุตฺตเมว, สปฺปจฺจยเมว, สงฺขตเมว, รูปเมว, โลกิยเมว, สาสวเมว, สํโยชนิยเมว, คนฺถนิยเมว, โอฆนิยเมว, โยคนิยเมว, นีวรณิยเมว, ปรามฏฺฐเมว, อุปาทานิยเมว, สํกิเลสิกเมว, อพฺยากตเมว, อนารมฺมณเมว, อเจตสิกเมว, จิตฺตวิปฺปยุตฺตเมว, เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมเมว, อสํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกเมว, น สวิตกฺกสวิจารเมว, น อวิตกฺกวิจารมตฺตเมว, อวิตกฺกอวิจารเมว, น ปีติสหคตเมว, น สุขสหคตเมว, น อุเปกฺขาสหคตเมว, เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเมว, เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกเมว, เนว อาจยคามิ น อปจยคามิเมว, เนวเสกฺขนาเสกฺขเมว, ปริตฺตเมว, กามาวจรเมว, น รูปาวจรเมว, น อรูปาวจรเมว, ปริยาปนฺนเมว, โน อปริยาปนฺนเมว, อนิยตเมว, อนิยฺยานิกเมว, อุปฺปนฺนํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยเมว, อนิจฺจเมว, ชราภิภูตเมว.

594. 全ての色の性質は以下の通りである。因（いん）ではなく、無因（むいん）であり、因不相応（いんふそうおう）であり、有縁（うえん）であり、有為（うい）であり、色（しき）であり、世間（せけん）であり、有漏（うろ）であり、結（けつ）の対象であり、繋（けい）の対象であり、暴流（ぼる）の対象であり、軛（やく）の対象であり、蓋（がい）の対象であり、執取（しっしゅ）の対象であり、取（しゅ）の対象であり、雑染（ぞうぜん）の対象であり、無記（むき）であり、無所縁（むしょえん）であり、無心所（むしんじょ）であり、心不相応（しんふそうおう）であり、異熟（いじゅく）でも異熟法（いじゅくほう）でもなく、不染有漏（ふぜんうろ）であり、有尋有伺（うじんうし）ではなく、無尋唯伺（むじんゆいし）でもなく、無尋無伺（むじんむし）であり、喜（き）と共にあるのではなく、楽（らく）と共にあるのではなく、捨（しゃ）と共にあるのではなく、見（けん）によって断ぜられるべきものでも修（しゅ）によって断ぜられるべきものでもなく、見断（けんだん）の因を持つものでも修断（しゅだん）の因を持つものでもなく、積集（しゃくじゅう）に至るものでも離散（りさん）に至るものでもなく、有学（うがく）でも無学（むがく）でもなく、少（しょう）であり、欲界（よくかい）に属し、色界（しきかい）に属さず、無色界（むしきかい）に属さず、繋属（けいぞく）しており、不繋（ふけい）ではなく、不定（ふじょう）であり、出離（しゅつり）させるものではなく、生じたものであり、六つの識によって知られるべきものであり、無常（むじょう）であり、老（ろう）に圧倒されるものである。

---

เอวํ เอกวิเธน รูปสงฺคโห.

このように一種による色の摂受がある。

---

เอกกนิทฺเทโส.

一法釈は終わる。

---

ทุกนิทฺเทโส

二法釈（にほうしゃく）。

---

อุปาทาภาชนียํ

所造色分別（しょぞうしきぶんべつ）。

---

๕๙๕. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา? จกฺขายตนํ, โสตายตนํ, ฆานายตนํ, ชิวฺหายตนํ, กายายตนํ, รูปายตนํ, สทฺทายตนํ, คนฺธายตนํ, รสายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ, ปุริสินฺทฺริยํ, ชีวิตินฺทฺริยํ, กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺติ, อากาสธาตุ, รูปสฺส ลหุตา, รูปสฺส มุทุตา, รูปสฺส กมฺมญฺญตา, รูปสฺส อุปจโย, รูปสฺส สนฺตติ, รูปสฺส ชรตา, รูปสฺส อนิจฺจตา, กพฬีกาโร อาหาโร.

595. いかなるものが所造色（しょぞうしき）であるか。眼処、耳処、鼻処、舌処、身処、色処、声処、香処、味処、女根、男根、命根、身表（しんぴょう）、語表（ごひょう）、虚空界（こくうかい）、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の生起、色の相続、色の老性、色の無常性、段食（だんじき）である。

---

๕๙๖. กตมํ [Pg.157] ตํ รูปํ จกฺขายตนํ? ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, เยน จกฺขุนา อนิทสฺสเนน สปฺปฏิเฆน รูปํ สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ปสฺสิ วา ปสฺสติ วา ปสฺสิสฺสติ วา ปสฺเส วา, จกฺขุํ เปตํ จกฺขายตนํ เปตํ จกฺขุธาตุ เปสา จกฺขุนฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ เนตฺตํ เปตํ นยนํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโมเปโส – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขายตนํ.

596. いかなるものが眼処（げんしょ）である色か。四大種を縁として生じた清浄（浄色）であり、個体（自体）に含まれ、不可視で有対である眼（眼根）がある。その不可視で有対である眼によって、可視で有対である色（色彩・形態）を、かつて見たか、今見ているか、これから見るであろうか、あるいは見る可能性がある。これもまた眼であり、これもまた眼処であり、これもまた眼界であり、これもまた眼根であり、これもまた世間であり、これもまた門であり、これもまた海であり、これもまた白であり、これもまた田であり、これもまた事であり、これもまた導き（ネッタ）であり、これもまた導き（ナヤナ）であり、これもまた此岸であり、これもまた空村である。これが眼処である色である。

---

๕๙๗. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขายตนํ? ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยมฺหิ จกฺขุมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ รูปํ สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, จกฺขุํ เปตํ จกฺขายตนํ เปตํ จกฺขุธาตุ เปสา จกฺขุนฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ เนตฺตํ เปตํ นยนํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขายตนํ.

597. いかなるものが眼処である色か。四大種を縁として生じた清浄（浄色）であり、個体（自体）に含まれ、不可視で有対である眼がある。その不可視で有対である眼において、可視で有対である色が、かつて接触したか、今接触しているか、これから接触するであろうか、あるいは接触する可能性がある。これもまた眼であり、これもまた眼処であり、これもまた眼界であり、これもまた眼根であり、これもまた世間であり、これもまた門であり、これもまた海であり、これもまた白であり、これもまた田であり、これもまた事であり、これもまた導き（ネッタ）であり、これもまた導き（ナヤナ）であり、これもまた此岸であり、これもまた空村である。これが眼処である色である。

---

๕๙๘. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขายตนํ? ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ จกฺขุ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ รูปมฺหิ สนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, จกฺขุํ เปตํ จกฺขายตนํ เปตํ จกฺขุธาตุ เปสา จกฺขุนฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ เนตฺตํ เปตํ นยนํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขายตนํ.

598. 眼処（げんしょ）としてのその色（しき）とは何か。四大種（しだいしゅ）に基づいた浄色（じょうしき）であり、個体（自身）に属し、不可視（ふかし）であり、有対（うたい）である眼（まなこ）がある。その不可視・有対の眼が、可視（かし）・有対の色（しき、いろ）に、衝突した、あるいは衝突する、あるいは衝突するであろう、あるいは衝突するはずのものである。これを‘眼’といい、‘眼処’といい、‘眼界’といい、‘眼根’といい、‘世間’といい、‘門’といい、‘大海’といい、‘白浄’といい、‘田’といい、‘依処’といい、‘導き手（ねった）’といい、‘導き手（なやな）’といい、‘此岸（しがん）’といい、‘空村（くうそん）’という。――これが眼処としてのその色である。

---

๕๙๙. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขายตนํ? ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ จกฺขุํ นิสฺสาย รูปํ อารพฺภ จกฺขุสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ จกฺขุํ นิสฺสาย รูปํ อารพฺภ จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ จกฺขุํ นิสฺสาย รูปารมฺมโณ จกฺขุสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ จกฺขุํ นิสฺสาย รูปารมฺมณา จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ [Pg.158] อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา, จกฺขุํ เปตํ จกฺขายตนํ เปตํ จกฺขุธาตุ เปสา จกฺขุนฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ เนตฺตํ เปตํ นยนํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขายตนํ.

599. 眼処としてのその色とは何か。四大種に基づいた浄色であり、個体に属し、不可視であり、有対である眼がある。その眼に依り、色（いろ）を縁として、眼触（げんそく）が生じた、あるいは生じる、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずのものである。……（中略）……その眼に依り、色を縁として、眼触から生じた受、……想、……思、……眼認識（眼識）が生じた、あるいは生じる、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずのものである。……（中略）……その眼に依り、色を対象（所縁）とする眼触が生じた、あるいは生じる、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずのものである。……（中略）……その眼に依り、色を対象とする眼触から生じた受、……想、……思、……眼認識が生じた、あるいは生じる、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずのものである。これを‘眼’といい、‘眼処’といい、‘眼界’といい、‘眼根’といい、‘世間’といい、‘門’といい、‘大海’といい、‘白浄’といい、‘田’といい、‘依処’といい、‘導き手’といい、‘導き手’といい、‘此岸’といい、‘空村’という。――これが眼処としてのその色である。

---

๖๐๐. กตมํ ตํ รูปํ โสตายตนํ? ยํ โสตํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, เยน โสเตน อนิทสฺสเนน สปฺปฏิเฆน สทฺทํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ สุณิ วา สุณาติ วา สุณิสฺสติ วา สุเณ วา, โสตํ เปตํ โสตายตนํ เปตํ โสตธาตุ เปสา โสตินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ โสตายตนํ.

600. 耳処（にしょ）としてのその色とは何か。四大種に基づいた浄色であり、個体に属し、不可視であり、有対である耳がある。その不可視・有対の耳によって、不可視・有対の声（しょう）を、聞いた、あるいは聞く、あるいは聞くであろう、あるいは聞くはずのものである。これを‘耳’といい、‘耳処’といい、‘耳界’といい、‘耳根’といい、‘世間’といい、‘門’といい、‘大海’といい、‘白浄’といい、‘田’といい、‘依処’といい、‘此岸’といい、‘空村’という。――これが耳処としてのその色である。

---

๖๐๑. กตมํ ตํ รูปํ โสตายตนํ? ยํ โสตํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยมฺหิ โสตมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ สทฺโท อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, โสตํ เปตํ โสตายตนํ เปตํ โสตธาตุ เปสา โสตินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ โสตายตนํ.

601. 耳処としてのその色とは何か。四大種に基づいた浄色であり、個体に属し、不可視であり、有対である耳がある。その不可視・有対の耳において、不可視・有対の声が、衝突した、あるいは衝突する、あるいは衝突するであろう、あるいは衝突するはずのものである。これを‘耳’といい、‘耳処’といい、‘耳界’といい、‘耳根’といい、‘世間’といい、‘門’といい、‘大海’といい、‘白浄’といい、‘田’といい、‘依処’といい、‘此岸’といい、‘空村’という。――これが耳処としてのその色である。

---

๖๐๒. กตมํ ตํ รูปํ โสตายตนํ? ยํ โสตํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ โสตํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ สทฺทมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, โสตํ เปตํ โสตายตนํ เปตํ โสตธาตุ เปสา โสตินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ โสตายตนํ.

602. 耳処としてのその色とは何か。四大種に基づいた浄色であり、個体に属し、不可視であり、有対である耳がある。その不可視・有対の耳が、不可視・有対の声に、衝突した、あるいは衝突する、あるいは衝突するであろう、あるいは衝突するはずのものである。これを‘耳’といい、‘耳処’といい、‘耳界’といい、‘耳根’といい、‘世間’といい、‘門’といい、‘大海’といい、‘白浄’といい、‘田’といい、‘依処’といい、‘此岸’といい、‘空村’という。――これが耳処としてのその色である。

---

๖๐๓. กตมํ ตํ รูปํ โสตายตนํ? ยํ โสตํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ โสตํ นิสฺสาย สทฺทํ อารพฺภ โสตสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ [Pg.159] วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ โสตํ นิสฺสาย สทฺทํ อารพฺภ โสตสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… โสตวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ โสตํ นิสฺสาย สทฺทารมฺมโณ โสตสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ โสตํ นิสฺสาย สทฺทารมฺมณา โสตสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… โสตวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา, โสตํ เปตํ โสตายตนํ เปตํ โสตธาตุ เปสา โสตินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ โสตายตนํ.

603. 耳処としてのその色とは何か。四大種に基づいた浄色であり、個体に属し、不可視であり、有対である耳がある。その耳に依り、声を縁として、耳触（にそく）が生じた、あるいは生じる、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずのものである。……（中略）……その耳に依り、声を縁として、耳触から生じた受、……想、……思、……耳認識（耳識）が生じた、あるいは生じる、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずのものである。……（中略）……その耳に依り、声を対象とする耳触が生じた、あるいは生じる、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずのものである。……（中略）……その耳に依り、声を対象とする耳触から生じた受、……想、……思、……耳認識が生じた、あるいは生じる、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずのものである。これを‘耳’といい、‘耳処’といい、‘耳界’といい、‘耳根’といい、‘世間’といい、‘門’といい、‘大海’といい、‘白浄’といい、‘田’といい、‘依処’といい、‘此岸’といい、‘空村’という。――これが耳処としてのその色である。

---

๖๐๔. กตมํ ตํ รูปํ ฆานายตนํ? ยํ ฆานํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, เยน ฆาเนน อนิทสฺสเนน สปฺปฏิเฆน คนฺธํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ฆายิ วา ฆายติ วา ฆายิสฺสติ วา ฆาเย วา, ฆานํ เปตํ ฆานายตนํ เปตํ ฆานธาตุ เปสา ฆานินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ ฆานายตนํ.

604. 鼻処（びしょ）としてのその色とは何か。四大種に基づいた浄色であり、個体に属し、不可視であり、有対である鼻がある。その不可視・有対の鼻によって、不可視・有対の香（こう）を、嗅いだ、あるいは嗅ぐ、あるいは嗅ぐであろう、あるいは嗅ぐはずのものである。これを‘鼻’といい、‘鼻処’といい、‘鼻界’といい、‘鼻根’といい、‘世間’といい、‘門’といい、‘大海’といい、‘白浄’といい、‘田’といい、‘依処’といい、‘此岸’といい、‘空村’という。――これが鼻処としてのその色である。

---

๖๐๕. กตมํ ตํ รูปํ ฆานายตนํ? ยํ ฆานํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยมฺหิ ฆานมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ คนฺโธ อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, ฆานํ เปตํ ฆานายตนํ เปตํ ฆานธาตุ เปสา ฆานินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ ฆานายตนํ.

605. 鼻処（びしょ）としてのその色（しき）とは何か。四大種（しだいしゅ）を拠り所とする浄色（じょうしき）であり、個体存在に属し、不可視（ふかし）で有対（うたい）である鼻（はな）がある。その不可視で有対である鼻において、不可視で有対である香（か）が、衝突したか、衝突するか、衝突するであろうか、あるいは衝突する可能性がある。これを鼻といい、鼻処といい、鼻界（びかい）といい、鼻根（びこん）といい、世間（せけん）といい、門（もん）といい、海（うみ）といい、白浄（びゃくじょう）といい、田（た）といい、依処（えしょ）といい、此岸（しがん）といい、空村（くうそん）という。これが、鼻処としてのその色である。

---

๖๐๖. กตมํ ตํ รูปํ ฆานายตนํ? ยํ ฆานํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ ฆานํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ คนฺธมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, ฆานํ เปตํ ฆานายตนํ เปตํ ฆานธาตุ เปสา ฆานินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส [Pg.160] ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโมเปโส – อิทํ ตํ รูปํ ฆานายตนํ.

606. 鼻処としてのその色とは何か。四大種を拠り所とする浄色であり、個体存在に属し、不可視で有対である鼻がある。その不可視で有対である鼻が、不可視で有対である香において、衝突したか、衝突するか、衝突するであろうか、あるいは衝突する可能性がある。これを鼻といい、鼻処といい、鼻界といい、鼻根といい、世間といい、門といい、海といい、白浄といい、田といい、依処といい、此岸といい、空村という。これが、鼻処としてのその色である。

---

๖๐๗. กตมํ ตํ รูปํ ฆานายตนํ? ยํ ฆานํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ ฆานํ นิสฺสาย คนฺธํ อารพฺภ ฆานสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ ฆานํ นิสฺสาย คนฺธํ อารพฺภ ฆานสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… ฆานวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ ฆานํ นิสฺสาย คนฺธารมฺมโณ ฆานสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ ฆานํ นิสฺสาย คนฺธารมฺมณา ฆานสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… ฆานวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา, ฆานํ เปตํ ฆานายตนํ เปตํ ฆานธาตุ เปสา ฆานินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ ฆานายตนํ.

607. 鼻処としてのその色とは何か。四大種を拠り所とする浄色であり、個体存在に属し、不可視で有対である鼻がある。その鼻に依り、香を縁として、鼻触（びそく）が生じたか、生ずるか、生ずるであろうか、あるいは生ずる可能性がある。…中略… その鼻に依り、香を縁として、鼻触から生じた受（じゅ）、想（そう）、思（し）、鼻識（びしき）が生じたか、生ずるか、生ずるであろうか、あるいは生ずる可能性がある。…中略… その鼻に依り、香を対象（所縁）とする鼻触が生じたか、生ずるか、生ずるであろうか、あるいは生ずる可能性がある。…中略… その鼻に依り、香を対象とする鼻触から生じた受、想、思、鼻識が生じたか、生ずるか、生ずるであろうか、あるいは生ずる可能性がある。これを鼻といい、鼻処といい、鼻界といい、鼻根といい、世間といい、門といい、海といい、白浄といい、田といい、依処といい、此岸といい、空村という。これが、鼻処としてのその色である。

---

๖๐๘. กตมํ ตํ รูปํ ชิวฺหายตนํ? ยา ชิวฺหา จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยาย ชิวฺหาย อนิทสฺสนาย สปฺปฏิฆาย รสํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ สายิ วา สายติ วา สายิสฺสติ วา สาเย วา, ชิวฺหา เปสา ชิวฺหายตนํ เปตํ ชิวฺหาธาตุ เปสา ชิวฺหินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ ชิวฺหายตนํ.

608. 舌処（ぜっしょ）としてのその色とは何か。四大種を拠り所とする浄色であり、個体存在に属し、不可視で有対である舌（した）がある。その不可視で有対である舌によって、不可視で有対である味（あじ）を、味わったか、味わうか、味わうであろうか、あるいは味わう可能性がある。これを舌といい、舌処といい、舌界（ぜっかい）といい、舌根（ぜっこん）といい、世間といい、門といい、海といい、白浄といい、田といい、依処といい、此岸といい、空村という。これが、舌処としてのその色である。

---

๖๐๙. กตมํ ตํ รูปํ ชิวฺหายตนํ? ยา ชิวฺหา จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยาย ชิวฺหาย อนิทสฺสนาย สปฺปฏิฆาย รโส อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, ชิวฺหา เปสา ชิวฺหายตนํ เปตํ ชิวฺหาธาตุ เปสา ชิวฺหินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ ชิวฺหายตนํ.

609. 舌処としてのその色とは何か。四大種を拠り所とする浄色であり、個体存在に属し、不可視で有対である舌がある。その不可視で有対である舌によって、不可視で有対である味が、衝突したか、衝突するか、衝突するであろうか、あるいは衝突する可能性がある。これを舌といい、舌処といい、舌界といい、舌根といい、世間といい、門といい、海といい、白浄といい、田といい、依処といい、此岸といい、空村という。これが、舌処としてのその色である。

---

๖๑๐. กตมํ ตํ รูปํ ชิวฺหายตนํ? ยา ชิวฺหา จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยา [Pg.161] ชิวฺหา อนิทสฺสนา สปฺปฏิฆา รสมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, ชิวฺหา เปสา ชิวฺหายตนํ เปตํ ชิวฺหาธาตุ เปสา ชิวฺหินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ ชิวฺหายตนํ.

610. 舌処としてのその色とは何か。四大種を拠り所とする浄色であり、個体存在に属し、不可視で有対である舌がある。その不可視で有対である舌が、不可視で有対である味において、衝突したか、衝突するか、衝突するであろうか、あるいは衝突する可能性がある。これを舌といい、舌処といい、舌界といい、舌根といい、世間といい、門といい、海といい、白浄といい、田といい、依処といい、此岸といい、空村という。これが、舌処としてのその色である。

---

๖๑๑. กตมํ ตํ รูปํ ชิวฺหายตนํ? ยา ชิวฺหา จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ ชิวฺหํ นิสฺสาย รสํ อารพฺภ ชิวฺหาสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ ชิวฺหํ นิสฺสาย รสํ อารพฺภ ชิวฺหาสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ ชิวฺหํ นิสฺสาย รสารมฺมโณ ชิวฺหาสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ ชิวฺหํ นิสฺสาย รสารมฺมณา ชิวฺหาสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา, ชิวฺหา เปสา ชิวฺหายตนํ เปตํ ชิวฺหาธาตุ เปสา ชิวฺหินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ ชิวฺหายตนํ.

611. 舌処としてのその色とは何か。四大種を拠り所とする浄色であり、個体存在に属し、不可視で有対である舌がある。その舌に依り、味を縁として、舌触（ぜっそく）が生じたか、生ずるか、生ずるであろうか、あるいは生ずる可能性がある。…中略… その舌に依り、味を縁として、舌触から生じた受、想、思、舌識（ぜっしき）が生じたか、生ずるか、生ずるであろうか、あるいは生ずる可能性がある。…中略… その舌に依り、味を対象（所縁）とする舌触が生じたか、生ずるか、生ずるであろうか、あるいは生ずる可能性がある。…中略… その舌に依り、味を対象とする舌触から生じた受、想、思、舌識が生じたか、生ずるか、生ずるであろうか、あるいは生ずる可能性がある。これを舌といい、舌処といい、舌界といい、舌根といい、世間といい、門といい、海といい、白浄といい、田といい、依処といい、此岸といい、空村という。これが、舌処としてのその色である。

---

๖๑๒. กตมํ ตํ รูปํ กายายตนํ? โย กาโย จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, เยน กาเยน อนิทสฺสเนน สปฺปฏิเฆน โผฏฺฐพฺพํ อนิทสฺสนสปฺปฏิฆํ ผุสิ วา ผุสติ วา ผุสิสฺสติ วา ผุเส วา, กาโย เปโส กายายตนํ เปตํ กายธาตุ เปสา กายินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ กายายตนํ.

612. 身処としてのその色（物質）とは何か。四大種に依って生じた浄色であり、個体に属し、無見有対である身（身根）がある。無見有対であるその身によって、無見有対である所触を、触れた、触れる、触れるであろう、あるいは触れるかもしれない。これは“身”とも呼ばれ、“身処”とも呼ばれ、“身界”とも呼ばれ、“身根”とも呼ばれ、“世間”とも呼ばれ、“門”とも呼ばれ、“海”とも呼ばれ、“白”とも呼ばれ、“田”とも呼ばれ、“依処”とも呼ばれ、“此岸”とも呼ばれ、“空村”とも呼ばれる。これが身処としてのその色である。

---

๖๑๓. กตมํ ตํ รูปํ กายายตนํ? โย กาโย จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยมฺหิ กายมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ โผฏฺฐพฺโพ อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, กาโย เปโส กายายตนํ เปตํ กายธาตุ เปสา กายินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ [Pg.162] วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ กายายตนํ.

613. 身処としてのその色とは何か。四大種に依って生じた浄色であり、個体に属し、無見有対である身がある。無見有対であるその身において、無見有対である所触が、衝突した、衝突する、衝突するであろう、あるいは衝突するかもしれない。これは“身”とも呼ばれ、“身処”とも呼ばれ、“身界”とも呼ばれ、“身根”とも呼ばれ、“世間”とも呼ばれ、“門”とも呼ばれ、“海”とも呼ばれ、“白”とも呼ばれ、“田”とも呼ばれ、“依処”とも呼ばれ、“此岸”とも呼ばれ、“空村”とも呼ばれる。これが身処としてのその色である。

---

๖๑๔. กตมํ ตํ รูปํ กายายตนํ? โย กาโย จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, โย กาโย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ โผฏฺฐพฺพมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, กาโย เปโส กายายตนํ เปตํ กายธาตุ เปสา กายินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ กายายตนํ.

614. 身処としてのその色とは何か。四大種に依って生じた浄色であり、個体に属し、無見有対である身がある。無見有対であるその身が、無見有対である所触において、衝突した、衝突する、衝突するであろう、あるいは衝突するかもしれない。これは“身”とも呼ばれ、“身処”とも呼ばれ、“身界”とも呼ばれ、“身根”とも呼ばれ、“世間”とも呼ばれ、“門”とも呼ばれ、“海”とも呼ばれ、“白”とも呼ばれ、“田”とも呼ばれ、“依処”とも呼ばれ、“此岸”とも呼ばれ、“空村”とも呼ばれる。これが身処としてのその色である。

---

๖๑๕. กตมํ ตํ รูปํ กายายตนํ? โย กาโย จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท อตฺตภาวปริยาปนฺโน อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ กายํ นิสฺสาย โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ กายสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ กายํ นิสฺสาย โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ กายสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… กายวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ กายํ นิสฺสาย โผฏฺฐพฺพารมฺมโณ กายสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ กายํ นิสฺสาย โผฏฺฐพฺพารมฺมณา กายสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… กายวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา, กาโย เปโส กายายตนํ เปตํ กายธาตุ เปสา กายินฺทฺริยํ เปตํ โลโก เปโส ทฺวารา เปสา สมุทฺโท เปโส ปณฺฑรํ เปตํ เขตฺตํ เปตํ วตฺถุํ เปตํ โอริมํ ตีรํ เปตํ สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ กายายตนํ.

615. 身処としてのその色とは何か。四大種に依って生じた浄色であり、個体に属し、無見有対である身がある。その身に依り、所触を縁として、身触が生じた、生じる、生じるであろう、あるいは生じるかもしれない。…（中略）…その身に依り、所触を縁として、身触から生じた受、想、思、身意識が生じた、生じる、生じるであろう、あるいは生じるかもしれない。…（中略）…その身に依り、所触を対象とする身触が生じた、生じる、生じるであろう、あるいは生じるかもしれない。…（中略）…その身に依り、所触を対象とする身触から生じた受、想、思、身意識が生じた、生じる、生じるであろう、あるいは生じるかもしれない。これは“身”とも呼ばれ、“身処”とも呼ばれ、“身界”とも呼ばれ、“身根”とも呼ばれ、“世間”とも呼ばれ、“門”とも呼ばれ、“海”とも呼ばれ、“白”とも呼ばれ、“田”とも呼ばれ、“依処”とも呼ばれ、“此岸”とも呼ばれ、“空村”とも呼ばれる。これが身処としてのその色である。

---

๖๑๖. กตมํ ตํ รูปํ รูปายตนํ? ยํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ นีลํ ปีตกํ โลหิตกํ โอทาตํ กาฬกํ มญฺชิฏฺฐกํ หริ หริวณฺณํ อมฺพงฺกุรวณฺณํ ทีฆํ รสฺสํ อณุํ ถูลํ วฏฺฏํ ปริมณฺฑลํ จตุรํสํ ฉฬํสํ อฏฺฐํสํ โสฬสํสํ นินฺนํ ถลํ ฉายา อาตโป อาโลโก อนฺธกาโร อพฺภา มหิกา ธูโม รโช จนฺทมณฺฑลสฺส วณฺณนิภา สูริยมณฺฑลสฺส วณฺณนิภา ตารกรูปานํ [Pg.163] วณฺณนิภา อาทาสมณฺฑลสฺส วณฺณนิภา มณิสงฺขมุตฺตาเวฬุริยสฺส วณฺณนิภา ชาตรูปรชตสฺส วณฺณนิภา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ, ยํ รูปํ สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ จกฺขุนา อนิทสฺสเนน สปฺปฏิเฆน ปสฺสิ วา ปสฺสติ วา ปสฺสิสฺสติ วา ปสฺเส วา, รูปํ เปตํ รูปายตนํ เปตํ รูปธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ รูปายตนํ.

616. 色処としてのその色とは何か。四大種に依って生じた色彩の輝きであり、有見有対である色がある。それは、青、黄、赤、白、黒、茜色、黄金色、緑色、マンゴーの芽の色、あるいは、長い、短い、小さい、大きい、円い、周円、四角、六角、八角、十六角、低い、高い、影、陽光、光、闇、雲、霧、煙、塵、あるいは、月輪の色彩、日輪の色彩、星々の色彩、鏡面の色彩、宝石・法螺貝・真珠・猫目石の色彩、金銀の色彩である。あるいは、その他にも四大種に依って生じた色彩の輝きであり、有見有対であるどのような色であっても、有見有対であるその色を、無見有対である眼によって、見た、見る、見るであろう、あるいは見るかもしれない。これは“色”とも呼ばれ、“色処”とも呼ばれ、“色界”とも呼ばれる。これが色処としてのその色である。

---

๖๑๗. กตมํ ตํ รูปํ รูปายตนํ? ยํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ นีลํ ปีตกํ โลหิตกํ โอทาตํ กาฬกํ มญฺชิฏฺฐกํ หริ หริวณฺณํ อมฺพงฺกุรวณฺณํ ทีฆํ รสฺสํ อณุํ ถูลํ วฏฺฏํ ปริมณฺฑลํ จตุรํสํ ฉฬํสํ อฏฺฐํสํ โสฬสํสํ นินฺนํ ถลํ ฉายา อาตโป อาโลโก อนฺธกาโร อพฺภา มหิกา ธูโม รโช จนฺทมณฺฑลสฺส วณฺณนิภา สูริยมณฺฑลสฺส วณฺณนิภา ตารกรูปานํ วณฺณนิภา อาทาสมณฺฑลสฺส วณฺณนิภา มณิสงฺขมุตฺตาเวฬุริยสฺส วณฺณนิภา ชาตรูปรชตสฺส วณฺณนิภา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ, ยมฺหิ รูปมฺหิ สนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ จกฺขุํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, รูปํ เปตํ รูปายตนํ เปตํ รูปธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ รูปายตนํ.

617. 色処としてのその色とは何か。四大種に依って生じた色彩の輝きであり、有見有対である色がある。それは、青、黄、赤、白、黒、茜色、黄金色、緑色、マンゴーの芽の色、あるいは、長い、短い、小さい、大きい、円い、周円、四角、六角、八角、十六角、低い、高い、影、陽光、光、闇、雲、霧、煙、塵、あるいは、月輪の色彩、日輪の色彩、星々の色彩、鏡面の色彩、宝石・法螺貝・真珠・猫目石の色彩、金銀の色彩である。あるいは、その他にも四大種に依って生じた色彩の輝きであり、有見有対であるどのような色であっても、有見有対であるその色において、無見有対である眼が、衝突した、衝突する、衝突するであろう、あるいは衝突するかもしれない。これは“色”とも呼ばれ、“色処”とも呼ばれ、“色界”とも呼ばれる。これが色処としてのその色である。

---

๖๑๘. กตมํ ตํ รูปํ รูปายตนํ? ยํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ นีลํ ปีตกํ โลหิตกํ โอทาตํ กาฬกํ มญฺชิฏฺฐกํ หริ หริวณฺณํ อมฺพงฺกุรวณฺณํ ทีฆํ รสฺสํ อณุํ ถูลํ วฏฺฏํ ปริมณฺฑลํ จตุรํสํ ฉฬํสํ อฏฺฐํสํ โสฬสํสํ นินฺนํ ถลํ ฉายา อาตโป อาโลโก อนฺธกาโร อพฺภา มหิกา ธูโม รโช จนฺทมณฺฑลสฺส วณฺณนิภา สูริยมณฺฑลสฺส วณฺณนิภา ตารกรูปานํ วณฺณนิภา อาทาสมณฺฑลสฺส วณฺณนิภา มณิสงฺขมุตฺตาเวฬุริยสฺส วณฺณนิภา ชาตรูปรชตสฺส วณฺณนิภา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ, ยํ รูปํ สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ จกฺขุมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, รูปํ เปตํ รูปายตนํ เปตํ รูปธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ รูปายตนํ.

618. 色処（しきしょ）としてのその色（しき）とは何か。四大種（しだいしゅ）に依って生じ、色の輝きがあり、有見（うけん）・有対（うたい）である色、すなわち、青、黄、赤、白、黒、茜色、黄金色、緑色、マンゴーの新芽の色、長いもの、短いもの、微細なもの、粗大なもの、円いもの、周円のもの、四角いもの、六角いもの、八角いもの、十六角いもの、低いところ、高いところ、影、日光、光、闇、雲、霧、煙、塵、月輪の色の輝き、日輪の色の輝き、星々の姿の色の輝き、鏡の面の色の輝き、宝石・法螺貝・真珠・猫眼石の色の輝き、金・銀の色の輝き、あるいはその他、四大種に依って生じ、色の輝きがあり、有見・有対であるどのような色であっても、有見・有対であるその色が、無見（むけん）・有対である眼（がん）において、衝突した、あるいは衝突する、あるいは衝突するであろう、あるいは衝突するはずのものである。これは色であり、これは色処であり、これは色界（しきかい）である。これが、色処としてのその色である。

---

๖๑๙. กตมํ [Pg.164] ตํ รูปํ รูปายตนํ? ยํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ นีลํ ปีตกํ โลหิตกํ โอทาตํ กาฬกํ มญฺชิฏฺฐกํ หริ หริวณฺณํ อมฺพงฺกุรวณฺณํ ทีฆํ รสฺสํ อณุํ ถูลํ วฏฺฏํ ปริมณฺฑลํ จตุรํสํ ฉฬํสํ อฏฺฐํสํ โสฬสํสํ นินฺนํ ถลํ ฉายา อาตโป อาโลโก อนฺธกาโร อพฺภา มหิกา ธูโม รโช จนฺทมณฺฑลสฺส วณฺณนิภา สูริยมณฺฑลสฺส วณฺณนิภา ตารกรูปานํ วณฺณนิภา อาทาสมณฺฑลสฺส วณฺณนิภา มณิสงฺขมุตฺตาเวฬุริยสฺส วณฺณนิภา ชาตรูปรชตสฺส วณฺณนิภา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ, ยํ รูปํ อารพฺภ จกฺขุํ นิสฺสาย จกฺขุสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ รูปํ อารพฺภ จกฺขุํ นิสฺสาย จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ รูปารมฺมโณ จกฺขุํ นิสฺสาย จกฺขุสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ รูปารมฺมณา จกฺขุํ นิสฺสาย จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา, รูปํ เปตํ รูปายตนํ เปตํ รูปธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ รูปายตนํ.

619. 色処としてのその色とは何か。四大種に依って生じ、色の輝きがあり、有見・有対である色、すなわち、青、黄、赤、白、黒、茜色、黄金色、緑色、マンゴーの新芽の色、長いもの、短いもの、微細なもの、粗大なもの、円いもの、周円のもの、四角いもの、六角いもの、八角いもの、十六角いもの、低いところ、高いところ、影、日光、光、闇、雲、霧、煙、塵、月輪の色の輝き、日輪の色の輝き、星々の姿の色の輝き、鏡の面の色の輝き、宝石・法螺貝・真珠・猫眼石の色の輝き、金・銀の色の輝き、あるいはその他、四大種に依って生じ、色の輝きがあり、有見・有対であるどのような色であっても、その色を縁（えん）とし、眼に依って、眼触（がんそく）が生じた、あるいは生じる、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずである。……（中略）……その色を縁とし、眼に依って、眼触から生じた受（じゅ）、想（そう）、思（し）、眼識（がんしき）が生じた、あるいは生じる、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずである。……（中略）……その色を対象とする、眼に依る眼触が生じた、あるいは生じる、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずである。……（中略）……その色を対象とする、眼に依る眼触から生じた受、想、思、眼識が生じた、あるいは生じる、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずである。これは色であり、これは色処であり、これは色界である。これが、色処としてのその色である。

---

๖๒๐. กตมํ ตํ รูปํ สทฺทายตนํ? โย สทฺโท จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโท สงฺขสทฺโท ปณวสทฺโท คีตสทฺโท วาทิตสทฺโท สมฺมสทฺโท ปาณิสทฺโท สตฺตานํ นิคฺโฆสสทฺโท ธาตูนํ สนฺนิฆาตสทฺโท วาตสทฺโท อุทกสทฺโท มนุสฺสสทฺโท อมนุสฺสสทฺโท, โย วา ปนญฺโญปิ อตฺถิ สทฺโท จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ สทฺทํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ โสเตน อนิทสฺสเนน สปฺปฏิเฆน สุณิ วา สุณาติ วา สุณิสฺสติ วา สุเณ วา, สทฺโท เปโส สทฺทายตนํ เปตํ สทฺทธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ สทฺทายตนํ.

620. 声処（しょうしょ）としてのその色（しき）とは何か。四大種に依って生じ、無見・有対である音、すなわち、大太鼓の音、小太鼓の音、法螺貝の音、鼓の音、歌の声、楽器の音、シンバルの音、手拍子の音、生き物たちの叫び声、諸要素（四大）の衝突音、風の音、水の音、人間の声、非人間の声、あるいはその他、四大種に依って生じ、無見・有対であるどのような音であっても、無見・有対であるその音を、無見・有対である耳（に）によって、聞いた、あるいは聞く、あるいは聞くであろう、あるいは聞くはずのものである。これは声（しょう）であり、これは声処であり、これは声界（しょうかい）である。これが、声処としてのその色である。

---

๖๒๑. กตมํ ตํ รูปํ สทฺทายตนํ? โย สทฺโท จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโท สงฺขสทฺโท ปณวสทฺโท คีตสทฺโท วาทิตสทฺโท สมฺมสทฺโท ปาณิสทฺโท สตฺตานํ นิคฺโฆสสทฺโท ธาตูนํ สนฺนิฆาตสทฺโท วาตสทฺโท อุทกสทฺโท มนุสฺสสทฺโท อมนุสฺสสทฺโท, โย วา ปนญฺโญปิ อตฺถิ สทฺโท จตุนฺนํ มหาภูตานํ [Pg.165] อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยมฺหิ สทฺทมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ โสตํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, สทฺโท เปโส สทฺทายตนํ เปตํ สทฺทธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ สทฺทายตนํ.

621. 声処としてのその色とは何か。四大種に依って生じ、無見・有対である音、すなわち、大太鼓の音、小太鼓の音、法螺貝の音、鼓の音、歌の声、楽器の音、シンバルの音、手拍子の音、生き物たちの叫び声、諸要素の衝突音、風の音、水の音、人間の声、非人間の声、あるいはその他、四大種に依って生じ、無見・有対であるどのような音であっても、無見・有対であるその音において、無見・有対である耳が、衝突した、あるいは衝突する、あるいは衝突するであろう、あるいは衝突するはずのものである。これは声であり、これは声処であり、これは声界である。これが、声処としてのその色である。

---

๖๒๒. กตมํ ตํ รูปํ สทฺทายตนํ? โย สทฺโท จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโท สงฺขสทฺโท ปณวสทฺโท คีตสทฺโท วาทิตสทฺโท สมฺมสทฺโท ปาณิสทฺโท สตฺตานํ นิคฺโฆสสทฺโท ธาตูนํ สนฺนิฆาตสทฺโท วาตสทฺโท อุทกสทฺโท มนุสฺสสทฺโท อมนุสฺสสทฺโท, โย วา ปนญฺโญปิ อตฺถิ สทฺโท จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, โย สทฺโท อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ โสตมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, สทฺโท เปโส สทฺทายตนํ เปตํ สทฺทธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ สทฺทายตนํ.

622. 声処としてのその色とは何か。四大種に依って生じ、無見・有対である音、すなわち、大太鼓の音、小太鼓の音、法螺貝の音、鼓の音、歌の声、楽器の音、シンバルの音、手拍子の音、生き物たちの叫び声、諸要素の衝突音、風の音、水の音、人間の声、非人間の声、あるいはその他、四大種に依って生じ、無見・有対であるどのような音であっても、無見・有対であるその音が、無見・有対である耳において、衝突した、あるいは衝突する、あるいは衝突するであろう、あるいは衝突するはずのものである。これは声であり、これは声処であり、これは声界である。これが、声処としてのその色である。

---

๖๒๓. กตมํ ตํ รูปํ สทฺทายตนํ? โย สทฺโท จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ เภริสทฺโท มุทิงฺคสทฺโท สงฺขสทฺโท ปณวสทฺโท คีตสทฺโท วาทิตสทฺโท สมฺมสทฺโท ปาณิสทฺโท สตฺตานํ นิคฺโฆสสทฺโท ธาตูนํ สนฺนิฆาตสทฺโท วาตสทฺโท อุทกสทฺโท มนุสฺสสทฺโท อมนุสฺสสทฺโท, โย วา ปนญฺโญปิ อตฺถิ สทฺโท จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ สทฺทํ อารพฺภ โสตํ นิสฺสาย โสตสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ สทฺทํ อารพฺภ โสตํ นิสฺสาย โสตสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… โสตวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ สทฺทารมฺมโณ โสตํ นิสฺสาย โสตสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ สทฺทารมฺมณา โสตํ นิสฺสาย โสตสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… โสตวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา, สทฺโท เปโส สทฺทายตนํ เปตํ สทฺทธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ สทฺทายตนํ.

623. 声処（しょうじょ）としてのその色（物質）とは何か。四大種（しだいしゅ）に依って生じ、不可視で有対（うたい）であるところの、大太鼓の音、小太鼓の音、法螺貝の音、鞨鼓（かっこ）の音、歌声、楽器の音、シンバルの音、手拍子の音、衆生の叫び声、諸要素の衝突音、風の音、水の音、人の声、非人の声、あるいはまた、四大種に依って生じ、不可視で有対であるその他のいかなる音であっても、その音を縁（えん）とし、耳（耳根）を拠り所として、耳触（にそく）が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずである……（中略）……その音を縁とし、耳を拠り所として、耳触から生じた受……想……思……耳識（にしき）が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずである……（中略）……その音を対象（所縁）とし、耳を拠り所として、耳触が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずである……（中略）……その音を対象とし、耳を拠り所として、耳触から生じた受……想……思……耳識が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずである。これは“声”と呼ばれ、“声処”と呼ばれ、“声界”と呼ばれる。これが、声処としてのその色である。

---

๖๒๔. กตมํ ตํ รูปํ คนฺธายตนํ? โย คนฺโธ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ มูลคนฺโธ สารคนฺโธ ตจคนฺโธ ปตฺตคนฺโธ ปุปฺผคนฺโธ ผลคนฺโธ อามกคนฺโธ วิสฺสคนฺโธ สุคนฺโธ ทุคฺคนฺโธ[Pg.166], โย วา ปนญฺโญปิ อตฺถิ คนฺโธ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ คนฺธํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ฆาเนน อนิทสฺสเนน สปฺปฏิเฆน ฆายิ วา ฆายติ วา ฆายิสฺสติ วา ฆาเย วา, คนฺโธ เปโส คนฺธายตนํ เปตํ คนฺธธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ คนฺธายตนํ.

624. 香処（こうじょ）としてのその色とは何か。四大種に依って生じ、不可視で有対であるところの、根の香、芯の香、皮の香、葉の香、花の香、実の香、生の香、生臭い香、好香、悪香、あるいはまた、四大種に依って生じ、不可視で有対であるその他のいかなる香であっても、不可視で有対であるその香を、不可視で有対である鼻（鼻根）によって、嗅ぎ、あるいは嗅ぎつつあり、あるいは嗅ぐであろう、あるいは嗅ぐはずである。これは“香”と呼ばれ、“香処”と呼ばれ、“香界”と呼ばれる。これが、香処としてのその色である。

---

๖๒๕. กตมํ ตํ รูปํ คนฺธายตนํ? โย คนฺโธ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ มูลคนฺโธ สารคนฺโธ ตจคนฺโธ ปตฺตคนฺโธ ปุปฺผคนฺโธ ผลคนฺโธ อามกคนฺโธ วิสฺสคนฺโธ สุคนฺโธ ทุคฺคนฺโธ, โย วา ปนญฺโญปิ อตฺถิ คนฺโธ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยมฺหิ คนฺธมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ฆานํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, คนฺโธ เปโส คนฺธายตนํ เปตํ คนฺธธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ คนฺธายตนํ.

625. 香処としてのその色とは何か。四大種に依って生じ、不可視で有対であるところの、根の香、芯の香、皮の香、葉の香、花の香、実の香、生の香、生臭い香、好香、悪香、あるいはまた、四大種に依って生じ、不可視で有対であるその他のいかなる香であっても、不可視で有対であるその香において、不可視で有対である鼻が、衝突し（接触し）、あるいは衝突しつつあり、あるいは衝突するであろう、あるいは衝突するはずである。これは“香”と呼ばれ、“香処”と呼ばれ、“香界”と呼ばれる。これが、香処としてのその色である。

---

๖๒๖. กตมํ ตํ รูปํ คนฺธายตนํ? โย คนฺโธ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ มูลคนฺโธ สารคนฺโธ ตจคนฺโธ ปตฺตคนฺโธ ปุปฺผคนฺโธ ผลคนฺโธ อามกคนฺโธ วิสฺสคนฺโธ สุคนฺโธ ทุคฺคนฺโธ, โย วา ปนญฺโญปิ อตฺถิ คนฺโธ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, โย คนฺโธ อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ ฆานมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, คนฺโธ เปโส คนฺธายตนํ เปตํ คนฺธธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ คนฺธายตนํ.

626. 香処としてのその色とは何か。四大種に依って生じ、不可視で有対であるところの、根の香、芯の香、皮の香、葉の香、花の香、実の香、生の香、生臭い香、好香、悪香、あるいはまた、四大種に依って生じ、不可視で有対であるその他のいかなる香であっても、不可視で有対であるその香が、不可視で有対である鼻において、衝突し、あるいは衝突しつつあり、あるいは衝突するであろう、あるいは衝突するはずである。これは“香”と呼ばれ、“香処”と呼ばれ、“香界”と呼ばれる。これが、香処としてのその色である。

---

๖๒๗. กตมํ ตํ รูปํ คนฺธายตนํ? โย คนฺโธ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ มูลคนฺโธ สารคนฺโธ ตจคนฺโธ ปตฺตคนฺโธ ปุปฺผคนฺโธ ผลคนฺโธ อามกคนฺโธ วิสฺสคนฺโธ สุคนฺโธ ทุคฺคนฺโธ, โย วา ปนญฺโญปิ อตฺถิ คนฺโธ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ คนฺธํ อารพฺภ ฆานํ นิสฺสาย ฆานสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ คนฺธํ อารพฺภ ฆานํ นิสฺสาย ฆานสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… ฆานวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ คนฺธารมฺมโณ ฆานํ นิสฺสาย ฆานสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ [Pg.167] วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ คนฺธารมฺมณา ฆานํ นิสฺสาย ฆานสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… ฆานวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา, คนฺโธ เปโส คนฺธายตนํ เปตํ คนฺธธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ คนฺธายตนํ.

627. 香処としてのその色とは何か。四大種に依って生じ、不可視で有対であるところの、根の香、芯の香、皮の香、葉の香、花の香、実の香、生の香、生臭い香、好香、悪香、あるいはまた、四大種に依って生じ、不可視で有対であるその他のいかなる香であっても、その香を縁とし、鼻を拠り所として、鼻触（びそく）が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずである……（中略）……その香を縁とし、鼻を拠り所として、鼻触から生じた受……想……思……鼻識（びしき）が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずである……（中略）……その香を対象とし、鼻を拠り所として、鼻触が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずである……（中略）……その香を対象とし、鼻を拠り所として、鼻触から生じた受……想……思……鼻識が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じるはずである。これは“香”と呼ばれ、“香処”と呼ばれ、“香界”と呼ばれる。これが、香処としてのその色である。

---

๖๒๘. กตมํ ตํ รูปํ รสายตนํ? โย รโส จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ มูลรโส ขนฺธรโส ตจรโส ปตฺตรโส ปุปฺผรโส ผลรโส อมฺพิลํ มธุรํ ติตฺตกํ กฏุกํ โลณิกํ ขาริกํ ลมฺพิลํ กสาโว สาทุ อสาทุ, โย วา ปนญฺโญปิ อตฺถิ รโส จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ รสํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ชิวฺหาย อนิทสฺสนาย สปฺปฏิฆาย สายิ วา สายติ วา สายิสฺสติ วา สาเย วา, รโส เปโส รสายตนํ เปตํ รสธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ รสายตนํ.

628. 味処（みじょ）としてのその色とは何か。四大種に依って生じ、不可視で有対であるところの、根の味、幹の味、皮の味、葉の味、花の味、実の味、酸味、甘味、苦味、辛味、塩味、灰汁（あく）の味、鋭い酸味、渋味、美味、不味、あるいはまた、四大種に依って生じ、不可視で有対であるその他のいかなる味であっても、不可視で有対であるその味を、不可視で有対である舌（舌根）によって、味わい、あるいは味わいつつあり、あるいは味わうであろう、あるいは味わうはずである。これは“味”と呼ばれ、“味処”と呼ばれ、“味界”と呼ばれる。これが、味処としてのその色である。

---

๖๒๙. กตมํ ตํ รูปํ รสายตนํ? โย รโส จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ มูลรโส ขนฺธรโส ตจรโส ปตฺตรโส ปุปฺผรโส ผลรโส อมฺพิลํ มธุรํ ติตฺตกํ กฏุกํ โลณิกํ ขาริกํ ลมฺพิลํ กสาโว สาทุ อสาทุ, โย วา ปนญฺโญปิ อตฺถิ รโส จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยมฺหิ รสมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ชิวฺหา อนิทสฺสนา สปฺปฏิฆา ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, รโส เปโส รสายตนํ เปตํ รสธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ รสายตนํ.

629. 味処（らさーやたな）としてのその色法とは何か。四大種（しだいしゅ）に依って生じ、無見有対（むけんうたい）である味（らさ）とは、根の味、幹の味、皮の味、葉の味、花の味、果実の味、酸味、甘味、苦味、辛味、塩味、苛性味、鋭い酸味、渋味、美味、不味である。あるいは、四大種に依って生じ、無見有対であるその他のどのような味であっても、その無見有対である味において、無見有対である舌（ぜつ）が、かつて接触し、現在接触し、未来に接触し、あるいは接触するであろうもの、これが味であり、これが味処であり、これが味界である。これが、味処としてのその色法である。

---

๖๓๐. กตมํ ตํ รูปํ รสายตนํ? โย รโส จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ มูลรโส ขนฺธรโส ตจรโส ปตฺตรโส ปุปฺผรโส ผลรโส อมฺพิลํ มธุรํ ติตฺตกํ กฏุกํ โลณิกํ ขาริกํ ลมฺพิลํ กสาโว สาทุ อสาทุ, โย วา ปนญฺโญปิ อตฺถิ รโส จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, โย รโส อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ ชิวฺหาย อนิทสฺสนาย สปฺปฏิฆาย ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, รโส เปโส รสายตนํ เปตํ รสธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ รสายตนํ.

630. 味処としてのその色法とは何か。四大種に依って生じ、無見有対である味とは、根の味、幹の味、皮の味、葉の味、花の味、果実の味、酸味、甘味、苦味、辛味、塩味、苛性味、鋭い酸味、渋味、美味、不味である。あるいは、四大種に依って生じ、無見有対であるその他のどのような味であっても、その無見有対である味が、無見有対である舌に対して、かつて接触し、現在接触し、未来に接触し、あるいは接触するであろうもの、これが味であり、これが味処であり、これが味界である。これが、味処としてのその色法である。

---

๖๓๑. กตมํ [Pg.168] ตํ รูปํ รสายตนํ? โย รโส จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ มูลรโส ขนฺธรโส ตจรโส ปตฺตรโส ปุปฺผรโส ผลรโส อมฺพิลํ มธุรํ ติตฺตกํ กฏุกํ โลณิกํ ขาริกํ ลมฺพิลํ กสาโว สาทุ อสาทุ, โย วา ปนญฺโญปิ อตฺถิ รโส จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ, ยํ รสํ อารพฺภ ชิวฺหํ นิสฺสาย ชิวฺหาสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ รสํ อารพฺภ ชิวฺหํ นิสฺสาย ชิวฺหาสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ รสารมฺมโณ ชิวฺหํ นิสฺสาย ชิวฺหาสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ รสารมฺมณา ชิวฺหํ นิสฺสาย ชิวฺหาสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… ชิวฺหาวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา, รโส เปโส รสายตนํ เปตํ รสธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ รสายตนํ.

631. 味処としてのその色法とは何か。四大種に依って生じ、無見有対である味とは、根の味、幹の味、皮の味、葉の味、花の味、果実の味、酸味、甘味、苦味、辛味、塩味、苛性味、鋭い酸味、渋味、美味、不味である。あるいは、四大種に依って生じ、無見有対であるその他のどのような味であっても、その味を縁とし、舌を拠り所として、舌触（ぜつそく）が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じる可能性があるもの……（中略）……その味を縁とし、舌を拠り所として、舌触から生じた受、想、行（思）、舌識が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じる可能性があるもの……（中略）……その味を対象とし、舌を拠り所として、舌触が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じる可能性があるもの……（中略）……その味を対象とし、舌を拠り所として、舌触から生じた受、想、行（思）、舌識が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じる可能性があるもの、これが味であり、これが味処であり、これが味界である。これが、味処としてのその色法である。

---

๖๓๒. กตมํ ตํ รูปํ อิตฺถินฺทฺริยํ? ยํ อิตฺถิยา อิตฺถิลิงฺคํ อิตฺถินิมิตฺตํ อิตฺถิกุตฺตํ อิตฺถากปฺโป อิตฺถตฺตํ อิตฺถิภาโว – อิทํ ตํ รูปํ อิตฺถินฺทฺริยํ.

632. 女根（にょこん）としてのその色法とは何か。女性における、女性の形態（女性相）、女性の標徴（女性徴）、女性の動作、女性の容態、女性の状態、女性の性質、これが女根としてのその色法である。

---

๖๓๓. กตมํ ตํ รูปํ ปุริสินฺทฺริยํ? ยํ ปุริสสฺส ปุริสลิงฺคํ ปุริสนิมิตฺตํ ปุริสกุตฺตํ ปุริสากปฺโป ปุริสตฺตํ ปุริสภาโว – อิทํ ตํ รูปํ ปุริสินฺทฺริยํ.

633. 男根（なんこん）としてのその色法とは何か。男性における、男性の形態（男性相）、男性の標徴（男性徴）、男性の動作、男性の容態、男性の状態、男性の性質、これが男根としてのその色法である。

---

๖๓๔. กตมํ ตํ รูปํ ชีวิตินฺทฺริยํ? โย เตสํ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ ชีวิตินฺทฺริยํ.

634. 命根（みょうこん）としてのその色法とは何か。それら色法（色を伴う諸法）の寿命、存続、維持、養育、進行、継続、保護、命、命根、これが命根としてのその色法である。

---

๖๓๕. กตมํ ตํ รูปํ กายวิญฺญตฺติ? ยา กุสลจิตฺตสฺส วา อกุสลจิตฺตสฺส วา อพฺยากตจิตฺตสฺส วา อภิกฺกมนฺตสฺส วา ปฏิกฺกมนฺตสฺส วา อาโลเกนฺตสฺส วา วิโลเกนฺตสฺส วา สมิญฺเชนฺตสฺส วา ปสาเรนฺตสฺส วา กายสฺส ถมฺภนา สนฺถมฺภนา สนฺถมฺภิตตฺตํ วิญฺญตฺติ วิญฺญาปนา วิญฺญาปิตตฺตํ – อิทํ ตํ รูปํ กายวิญฺญตฺติ.

635. 身表（しんぴょう）としてのその色法とは何か。善心、不善心、あるいは無記心によって、前進し、後退し、直視し、傍視し、屈曲し、伸展する者の、身体の硬直、支持、支持されている状態、意思の表示、伝達、伝達されている状態、これが身表としてのその色法である。

---

๖๓๖. กตมํ ตํ รูปํ วจีวิญฺญตฺติ? ยา กุสลจิตฺตสฺส วา อกุสลจิตฺตสฺส วา อพฺยากตจิตฺตสฺส วา วาจา คิรา พฺยปฺปโถ อุทีรณํ โฆโส โฆสกมฺมํ วาจา วจีเภโท – อยํ วุจฺจติ วาจา. ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺติ วิญฺญาปนา วิญฺญาปิตตฺตํ – อิทํ ตํ รูปํ วจีวิญฺญตฺติ.

636. 語表（ごひょう）としてのその色法とは何か。善心、不善心、あるいは無記心による、言葉、発声、語路、発音、響き、響きの作用、言葉としての語の破裂（発語）、これを言葉という。その言葉によってなされる意思の表示、伝達、伝達されている状態、これが語表としてのその色法である。

---

๖๓๗. กตมํ [Pg.169] ตํ รูปํ อากาสธาตุ? โย อากาโส อากาสคตํ อฆํ อฆคตํ วิวโร วิวรคตํ อสมฺผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหิ – อิทํ ตํ รูปํ อากาสธาตุ.

637. 空界（くうかい）としてのその色法とは何か。四大種によって接触されない空間、空間の状態、虚空、虚空の状態、隙間、隙間の状態、これが空界としてのその色法である。

---

๖๓๘. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส ลหุตา? ยา รูปสฺส ลหุตา ลหุปริณามตา อทนฺธนตา อวิตฺถนตา – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส ลหุตา.

638. 色の軽快性（るーぱっさ・らふたー）としてのその色法とは何か。色法の軽快さ、変化の速さ、緩慢でないこと、重くないこと、これが色の軽快性としてのその色法である。

---

๖๓๙. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส มุทุตา? ยา รูปสฺส มุทุตา มทฺทวตา อกกฺขฬตา อกถินตา – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส มุทุตา.

639. 色の柔軟性（るーぱっさ・むどぅたー）としてのその色法とは何か。色法の柔軟さ、しなやかさ、粗くないこと、硬くないこと、これが色の柔軟性としてのその色法である。

---

๖๔๐. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส กมฺมญฺญตา? ยา รูปสฺส กมฺมญฺญตา กมฺมญฺญตฺตํ กมฺมญฺญภาโว – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส กมฺมญฺญตา.

640. 色の適業性（るーぱっさ・かんまんにゃたー）としてのその色法とは何か。色法の適業さ、適業である状態、適業である性質、これが色の適業性としてのその色法である。

---

๖๔๑. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส อุปจโย? โย อายตนานํ อาจโย, โส รูปสฺส อุปจโย – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส อุปจโย.

641. 色の積集（るーぱっさ・うぱちゃよ）としてのその色法とは何か。諸処（しょしょ）の集積、それが色の積集である。これが色の積集としてのその色法である。

---

๖๔๒. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส สนฺตติ? โย รูปสฺส อุปจโย, สา รูปสฺส สนฺตติ – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส สนฺตติ.

642. 色の相続（るーぱっさ・さんたてぃ）としてのその色法とは何か。色法の積集（の後の継続）、それが色の相続である。これが色の相続としてのその色法である。

---

๖๔๓. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส ชรตา? ยา รูปสฺส ชรา ชีรณตา ขณฺฑิจฺจํ ปาลิจฺจํ วลิตฺตจตา อายุโน สํหานิ อินฺทฺริยานํ ปริปาโก – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส ชรตา.

643. 色の老性（るーぱっさ・じゃらたー）としてのその色法とは何か。色法の老い、朽ちること、歯が抜けること、髪が白くなること、皮膚に皺が寄ること、寿命の衰え、諸根の成熟、これが色の老性としてのその色法である。

---

๖๔๔. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส อนิจฺจตา? โย รูปสฺส ขโย วโย เภโท ปริเภโท อนิจฺจตา อนฺตรธานํ – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส อนิจฺจตา.

644. 色の無常性（るーぱっさ・あにっちゃたー）としてのその色法とは何か。色法の消耗、滅尽、破壊、崩壊、無常、消失、これが色の無常性としてのその色法である。

---

๖๔๕. กตมํ ตํ รูปํ กพฬีกาโร อาหาโร? โอทโน กุมฺมาโส สตฺตุ มจฺโฉ มํสํ ขีรํ ทธิ สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิตํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ ยมฺหิ ยมฺหิ ชนปเท เตสํ เตสํ สตฺตานํ มุขาสิยํ ทนฺตวิขาทนํ คลชฺโฌหรณียํ กุจฺฉิวิตฺถมฺภนํ, ยาย โอชาย สตฺตา ยาเปนฺติ – อิทํ ตํ รูปํ กพฬีกาโร อาหาโร.

645. 段食（だんじき）としての物質とは何か。飯、粥、麦粉、魚、肉、乳、凝乳、乳漿、生バター、油、蜜、糖蜜、あるいはまた、それぞれの地方において、それら生きとし生けるものが口に入れ、歯で噛み、喉で飲み込み、腹を満たすような、いかなる物質であれ、その栄養素（オージャ）によって衆生が生存するもの、これが段食と呼ばれる物質である。

---

อิทํ ตํ รูปํ อุปาทา.

これらの物質は所造色（しょぞうしき）である。

---

อุปาทาภาชนียํ.

所造色の分別の節（が終了した）。

---

รูปกณฺเฑ ปฐมภาณวาโร.

色蘊（しきうん）における第一誦品（だいいちじゅほん）が終了した。

---

๖๔๖. กตมํ [Pg.170] ตํ รูปํ โน อุปาทา? โผฏฺฐพฺพายตนํ, อาโปธาตุ.

646. 非所造色（ひしょぞうしき）としての物質とは何か。触処（そくしょ）と水界（すいかい）である。

---

๖๔๗. กตมํ ตํ รูปํ โผฏฺฐพฺพายตนํ? ปถวีธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ กกฺขฬํ มุทุกํ สณฺหํ ผรุสํ สุขสมฺผสฺสํ ทุกฺขสมฺผสฺสํ ครุกํ ลหุกํ, ยํ โผฏฺฐพฺพํ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ กาเยน อนิทสฺสเนน สปฺปฏิเฆน ผุสิ วา ผุสติ วา ผุสิสฺสติ วา ผุเส วา โผฏฺฐพฺโพ เปโส โผฏฺฐพฺพายตนํ เปตํ โผฏฺฐพฺพธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ โผฏฺฐพฺพายตนํ.

647. 触処（そくしょ）としての物質とは何か。地界、火界、風界であり、硬さ、柔らかさ、滑らかさ、粗さ、楽な接触、苦な接触、重さ、軽さである。不可視（ふかし）で有対（うたい）である触（対象）を、不可視で有対である身（身根）によって、過去に触れ、現在触れ、未来に触れるであろう、あるいは触れる可能性のあるもの。この触（対象）が触であり、これが触処であり、これが触界である。これが触処と呼ばれる物質である。

---

๖๔๘. กตมํ ตํ รูปํ โผฏฺฐพฺพายตนํ? ปถวีธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ กกฺขฬํ มุทุกํ สณฺหํ ผรุสํ สุขสมฺผสฺสํ ทุกฺขสมฺผสฺสํ ครุกํ ลหุกํ, ยมฺหิ โผฏฺฐพฺพมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ กาโย อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, โผฏฺฐพฺโพ เปโส โผฏฺฐพฺพายตนํ เปตํ โผฏฺฐพฺพธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ โผฏฺฐพฺพายตนํ.

648. 触処としての物質とは何か。地界、火界、風界であり、硬さ、柔らかさ、滑らかさ、粗さ、楽な接触、苦な接触、重さ、軽さである。不可視で有対である触（対象）において、不可視で有対である身（身根）が、過去に当たり、現在当たり、未来に当たるであろう、あるいは当たる可能性のあるもの。この触（対象）が触であり、これが触処であり、これが触界である。これが触処と呼ばれる物質である。

---

๖๔๙. กตมํ ตํ รูปํ โผฏฺฐพฺพายตนํ? ปถวีธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ กกฺขฬํ มุทุกํ สณฺหํ ผรุสํ สุขสมฺผสฺสํ ทุกฺขสมฺผสฺสํ ครุกํ ลหุกํ, โย โผฏฺฐพฺโพ อนิทสฺสโน สปฺปฏิโฆ กายมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ วา ปฏิหญฺญติ วา ปฏิหญฺญิสฺสติ วา ปฏิหญฺเญ วา, โผฏฺฐพฺโพ เปโส โผฏฺฐพฺพายตนํ เปตํ โผฏฺฐพฺพธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ โผฏฺฐพฺพายตนํ.

649. 触処としての物質とは何か。地界、火界、風界であり、硬さ、柔らかさ、滑らかさ、粗さ、楽な接触、苦な接触、重さ、軽さである。不可視で有対である触（対象）が、不可視で有対である身（身根）において、過去に当たり、現在当たり、未来に当たるであろう、あるいは当たる可能性のあるもの。この触（対象）が触であり、これが触処であり、これが触界である。これが触処と呼ばれる物質である。

---

๖๕๐. กตมํ ตํ รูปํ โผฏฺฐพฺพายตนํ? ปถวีธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ กกฺขฬํ มุทุกํ สณฺหํ ผรุสํ สุขสมฺผสฺสํ ทุกฺขสมฺผสฺสํ ครุกํ ลหุกํ, ยํ โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ กายํ นิสฺสาย กายสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ โผฏฺฐพฺพํ อารพฺภ กายํ นิสฺสาย กายสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… กายวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ โผฏฺฐพฺพารมฺมโณ กายํ นิสฺสาย กายสมฺผสฺโส อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา…เป… ยํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณา กายํ นิสฺสาย กายสมฺผสฺสชา เวทนา…เป… สญฺญา…เป… เจตนา…เป… กายวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชิ วา อุปฺปชฺชติ วา อุปฺปชฺชิสฺสติ วา อุปฺปชฺเช วา, โผฏฺฐพฺโพ เปโส โผฏฺฐพฺพายตนํ เปตํ โผฏฺฐพฺพธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ โผฏฺฐพฺพายตนํ.

650. 触処としての物質とは何か。地界、火界、風界であり、硬さ、柔らかさ、滑らかさ、粗さ、楽な接触、苦な接触、重さ、軽さである。ある触（対象）を縁とし、身（身根）に依って、身触（しんそく）が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じる可能性があるもの。……（中略）……ある触を縁とし、身に依って、身触によって生じた受、想、行（思）、身識が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じる可能性があるもの。あるいは、触を対象とする身に依って、身触が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じる可能性があるもの。あるいは、触を対象とする身に依って、身触によって生じた受、想、行、身識が生じ、あるいは生じつつあり、あるいは生じるであろう、あるいは生じる可能性があるもの。この触（対象）が触であり、これが触処であり、これが触界である。これが触処と呼ばれる物質である。

---

๖๕๑. กตมํ [Pg.171] ตํ รูปํ อาโปธาตุ? ยํ อาโป อาโปคตํ สิเนโห สิเนหคตํ พนฺธนตฺตํ รูปสฺส – อิทํ ตํ รูปํ อาโปธาตุ.

651. 水界（すいかい）としての物質とは何か。水、水の状態にあるもの、粘性、粘性の状態にあるもの、物質を結合させる性質、これが水界と呼ばれる物質である。

---

อิทํ ตํ รูปํ โน อุปาทา.

これらの物質は非所造色（ひしょぞうしき）である。

---

๖๕๒. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ? จกฺขายตนํ โสตายตนํ ฆานายตนํ ชิวฺหายตนํ กายายตนํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ.

652. 執受色（しゅうじゅしき）としての物質とは何か。眼処、耳処、鼻処、舌処、身処、女根、男根、命根、あるいはまた、業（カルマ）によって作られたがゆえに存在する、色処、香処、味処、触処、虚空界、水界、物質の積集（しゃくじゅう）、物質の相続、段食、これが執受色と呼ばれる物質である。

---

๖๕๓. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ? สทฺทายตนํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ.

653. 非執受色（ひしゅうじゅしき）としての物質とは何か。声処、身表、語表、物質の軽快性、物質の柔軟性、物質の適業性、物質の老性、物質の無常性、あるいはまた、業によって作られたのではないがゆえに存在する、色処、香処、味処、触処、虚空界、水界、物質の積集、物質の相続、段食、これが非執受色と呼ばれる物質である。

---

๖๕๔. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ.

654. 執受・取対象色（しゅうじゅ・しゅたいしょうしき）としての物質とは何か。眼処……（中略）……身処、女根、男根、命根、あるいはまた、業によって作られたがゆえに存在する、色処、香処、味処、触処、虚空界、水界、物質の積集、物質の相続、段食、これが執受・取対象色と呼ばれる物質である。

---

๖๕๕. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ? สทฺทายตนํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา, รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ.

655. 非執受・取対象色（ひしゅうじゅ・しゅたいしょうしき）としての物質とは何か。声処、身表、語表、物質の軽快性、物質の柔軟性、物質の適業性、物質の老性、物質の無常性、あるいはまた、業によって作られたのではないがゆえに存在する、色処、香処、味処、触処、虚空界、水界、物質の積集、物質の相続、段食、これが非執受・取対象色と呼ばれる物質である。

---

๖๕๖. กตมํ ตํ รูปํ สนิทสฺสนํ? รูปายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ สนิทสฺสนํ.

656. 有見色（うけんしき）としての物質とは何か。色処である。これが有見色と呼ばれる物質である。

---

๖๕๗. กตมํ [Pg.172] ตํ รูปํ อนิทสฺสนํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนิทสฺสนํ.

657. 無見（むけん）のその色（しき）とは何か。眼処……乃至……段食（だんじき）である。これが無見のその色である。

---

๖๕๘. กตมํ ตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ? จกฺขายตนํ โสตายตนํ ฆานายตนํ ชิวฺหายตนํ กายายตนํ รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ.

658. 有対（うたい）のその色とは何か。眼処、耳処、鼻処、舌処、身処、色処、声処、香処、味処、触処である。これが有対のその色である。

---

๖๕๙. กตมํ ตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ? อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ.

659. 無対（むたい）のその色とは何か。女根……乃至……段食である。これが無対のその色である。

---

๖๖๐. กตมํ ตํ รูปํ อินฺทฺริยํ? จกฺขุนฺทฺริยํ โสตินฺทฺริยํ ฆานินฺทฺริยํ ชิวฺหินฺทฺริยํ กายินฺทฺริยํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ อินฺทฺริยํ.

660. 根（こん）のその色とは何か。眼根、耳根、鼻根、舌根、身根、女根、男根、命根である。これが根のその色である。

---

๖๖๑. กตมํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ.

661. 非根（ひこん）のその色とは何か。色処……乃至……段食である。これが非根のその色である。

---

๖๖๒. กตมํ ตํ รูปํ มหาภูตํ? โผฏฺฐพฺพายตนํ อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ มหาภูตํ.

662. 大種（だいしゅ）のその色とは何か。触処、水界である。これが大種のその色である。

---

๖๖๓. กตมํ ตํ รูปํ น มหาภูตํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น มหาภูตํ.

663. 非大種（ひだいしゅ）のその色とは何か。眼処……乃至……段食である。これが非大種のその色である。

---

๖๖๔. กตมํ ตํ รูปํ วิญฺญตฺติ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ – อิทํ ตํ รูปํ วิญฺญตฺติ.

664. 表（ひょう）のその色とは何か。身表、語表である。これが表のその色である。

---

๖๖๕. กตมํ ตํ รูปํ น วิญฺญตฺติ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น วิญฺญตฺติ.

665. 非表（ひひょう）のその色とは何か。眼処……乃至……段食である。これが非表のその色である。

---

๖๖๖. กตมํ ตํ รูปํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ จิตฺตชํ จิตฺตเหตุกํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ.

666. 心等起（しんとうき）のその色とは何か。身表、語表、あるいはまた、心から生じ、心を原因とし、心を等起とする他の色、すなわち色処、声処、香処、味処、触処、虚空界、水界、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の積集、色の相続、段食である。これが心等起のその色である。

---

๖๖๗. กตมํ ตํ รูปํ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น จิตฺตชํ น จิตฺตเหตุกํ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปายตนํ สทฺทายตนํ [Pg.173] คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ.

667. 非心等起（ひしんとうき）のその色とは何か。眼処……乃至……身処、女根、男根、命根、色の老性、色の無常性、あるいはまた、心から生じず、心を原因とせず、心を等起としない他の色、すなわち色処、声処、香処、味処、触処、虚空界、水界、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の積集、色の相続、段食である。これが非心等起のその色である。

---

๖๖๘. กตมํ ตํ รูปํ จิตฺตสหภุ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ – อิทํ ตํ รูปํ จิตฺตสหภุ.

668. 心倶生（しんくしょう）のその色とは何か。身表、語表である。これが心倶生のその色である。

---

๖๖๙. กตมํ ตํ รูปํ น จิตฺตสหภุ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น จิตฺตสหภุ.

669. 非心倶生（ひしんくしょう）のその色とは何か。眼処……乃至……段食である。これが非心倶生のその色である。

---

๖๗๐. กตมํ ตํ รูปํ จิตฺตานุปริวตฺติ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ – อิทํ ตํ รูปํ จิตฺตานุปริวตฺติ.

670. 心随転（しんずいてん）のその色とは何か。身表、語表である。これが心随転のその色である。

---

๖๗๑. กตมํ ตํ รูปํ น จิตฺตานุปริวตฺติ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น จิตฺตานุปริวตฺติ.

671. 非心随転（ひしんずいてん）のその色とは何か。眼処……乃至……段食である。これが非心随転のその色である。

---

๖๗๒. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ.

672. 内（ない）のその色とは何か。眼処……乃至……身処である。これが内のその色である。

---

๖๗๓. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ.

673. 外（げ）のその色とは何か。色処……乃至……段食である。これが外のその色である。

---

๖๗๔. กตมํ ตํ รูปํ โอฬาริกํ? จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ โอฬาริกํ.

674. 粗（そ）のその色とは何か。眼処……乃至……触処である。これが粗のその色である。

---

๖๗๕. กตมํ ตํ รูปํ สุขุมํ? อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ สุขุมํ.

675. 細（さい）のその色とは何か。女根……乃至……段食である。これが細のその色である。

---

๖๗๖. กตมํ ตํ รูปํ ทูเร? อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ ทูเร.

676. 遠（おん）のその色とは何か。女根……乃至……段食である。これが遠のその色である。

---

๖๗๗. กตมํ ตํ รูปํ สนฺติเก? จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ สนฺติเก.

677. 近（こん）のその色とは何か。眼処……乃至……触処である。これが近のその色である。

---

๖๗๘. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ? จกฺขายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ.

678. 眼触（がんそく）の依処（えしょ）となるその色とは何か。眼処である。これが眼触の依処となるその色である。

---

๖๗๙. กตมํ [Pg.174] ตํ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ? โสตายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ.

679. 眼触の依処とならないその色とは何か。耳処……乃至……段食である。これが眼触の依処とならないその色である。

---

๖๘๐. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย …เป… จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถุ? จกฺขายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถุ.

680. 眼触から生じた受……乃至……想……乃至……思……乃至……眼識の依処となるその色とは何か。眼処である。これが眼識の依処となるその色である。

---

๖๘๑. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ? โสตายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ.

681. 眼識の依処とならないその色とは何か。耳処……乃至……段食である。これが眼識の依処とならないその色である。

---

๖๘๒. กตมํ ตํ รูปํ โสตสมฺผสฺสสฺส…เป… ฆานสมฺผสฺสสฺส…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส…เป… กายสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ? กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ กายสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ.

682. 耳触……乃至……鼻触……乃至……舌触……乃至……身触の依処となるその色とは何か。身処である。これが身触の依処となるその色である。

---

๖๘๓. กตมํ ตํ รูปํ กายสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ กายสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ.

683. 身触の依処とならないその色とは何か。眼処……乃至……段食である。これが身触の依処とならないその色である。

---

๖๘๔. กตมํ ตํ รูปํ กายสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… กายวิญฺญาณสฺส วตฺถุ? กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ กายวิญฺญาณสฺส วตฺถุ.

684. 身触から生じた受……乃至……想……乃至……思……乃至……身識の依処となるその色とは何か。身処である。これが身識の依処となるその色である。

---

๖๘๕. กตมํ ตํ รูปํ กายวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ กายวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ.

685. 身識の依処とならないその色とは何か。眼処……乃至……段食である。これが身識の依処とならないその色である。

---

๖๘๖. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ? รูปายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ.

686. 眼触の所縁（しょえん）となるその色とは何か。色処である。これが眼触の所縁となるその色である。

---

๖๘๗. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น อารมฺมณํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น อารมฺมณํ.

687. 眼触（がんそく）の対象（所縁）ではないその色法（しきほう）とは何か。それは眼処（げんしょ）……（中略）……段食（だんじき）である。これが、眼触の対象ではないその色法である。

---

๖๘๘. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ? รูปายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ.

688. 眼触から生じた受（じゅ）……（中略）……想（そう）……（中略）……思（し）……（中略）……眼識（がんしき）の対象であるその色法とは何か。それは色処（しきしょ）である。これが、眼識の対象であるその色法である。

---

๖๘๙. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น อารมฺมณํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น อารมฺมณํ.

689. 眼識の対象ではないその色法とは何か。それは眼処……（中略）……段食である。これが、眼識の対象ではないその色法である。

---

๖๙๐. กตมํ [Pg.175] ตํ รูปํ โสตสมฺผสฺสสฺส…เป… ฆานสมฺผสฺสสฺส …เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส…เป… กายสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ? โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ กายสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ.

690. 耳触（にそく）……（中略）……鼻触（びそく）……（中略）……舌触（ぜっそく）……（中略）……身触（しんそく）の対象であるその色法とは何か。それは触処（そくしょ）である。これが、身触の対象であるその色法である。

---

๖๙๑. กตมํ ตํ รูปํ กายสมฺผสฺสสฺส น อารมฺมณํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ กายสมฺผสฺสสฺส น อารมฺมณํ.

691. 身触の対象ではないその色法とは何か。それは眼処……（中略）……段食である。これが、身触の対象ではないその色法である。

---

๖๙๒. กตมํ ตํ รูปํ กายสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… กายวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ? โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ กายวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ.

692. 身触から生じた受……（中略）……想……（中略）……思……（中略）……身識（しんしき）の対象であるその色法とは何か。それは触処である。これが、身識の対象であるその色法である。

---

๖๙๓. กตมํ ตํ รูปํ กายวิญฺญาณสฺส น อารมฺมณํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ กายวิญฺญาณสฺส น อารมฺมณํ.

693. 身識の対象ではないその色法とは何か。それは眼処……（中略）……段食である。これが、身識の対象ではないその色法である。

---

๖๙๔. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขายตนํ? ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท…เป… สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขายตนํ.

694. 眼処であるその色法とは何か。四大種（しだいしゅ）に依って生じた浄色（じょうしき）である眼……（中略）……空村（くうそん）とも呼ばれるそれである。これが、眼処であるその色法である。

---

๖๙๕. กตมํ ตํ รูปํ น จกฺขายตนํ? โสตายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น จกฺขายตนํ.

695. 眼処ではないその色法とは何か。それは耳処（にしょ）……（中略）……段食である。これが、眼処ではないその色法である。

---

๖๙๖. กตมํ ตํ รูปํ โสตายตนํ…เป… ฆานายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ…เป… กายายตนํ? โย กาโย จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท…เป… สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ กายายตนํ.

696. 耳処……（中略）……鼻処（びしょ）……（中略）……舌処（ぜっしょ）……（中略）……身処（しんしょ）であるその色法とは何か。四大種に依って生じた浄色である身……（中略）……空村とも呼ばれるそれである。これが、身処であるその色法である。

---

๖๙๗. กตมํ ตํ รูปํ น กายายตนํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น กายายตนํ.

697. 身処ではないその色法とは何か。それは眼処……（中略）……段食である。これが、身処ではないその色法である。

---

๖๙๘. กตมํ ตํ รูปํ รูปายตนํ? ยํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา…เป… รูปธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ รูปายตนํ.

698. 色処であるその色法とは何か。四大種に依って生じた色の輝き……（中略）……色界（しきかい）とも呼ばれるそれである。これが、色処であるその色法である。

---

๖๙๙. กตมํ ตํ รูปํ น รูปายตนํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น รูปายตนํ.

699. 色処ではないその色法とは何か。それは眼処……（中略）……段食である。これが、色処ではないその色法である。

---

๗๐๐. กตมํ ตํ รูปํ สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ …เป… รสายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ? ปถวีธาตุ…เป… โผฏฺฐพฺพธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ โผฏฺฐพฺพายตนํ.

700. 声処（しょうしょ）……（中略）……香処（こうしょ）……（中略）……味処（みしょ）……（中略）……触処であるその色法とは何か。それは地界（ちかい）……（中略）……触界（そくかい）とも呼ばれるそれである。これが、触処であるその色法である。

---

๗๐๑. กตมํ ตํ รูปํ น โผฏฺฐพฺพายตนํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น โผฏฺฐพฺพายตนํ.

701. 触処ではないその色法とは何か。それは眼処……（中略）……段食である。これが、触処ではないその色法である。

---

๗๐๒. กตมํ [Pg.176] ตํ รูปํ จกฺขุธาตุ? จกฺขายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขุธาตุ.

702. 眼界（げんかい）であるその色法とは何か。それは眼処である。これが、眼界であるその色法である。

---

๗๐๓. กตมํ ตํ รูปํ น จกฺขุธาตุ? โสตายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น จกฺขุธาตุ.

703. 眼界ではないその色法とは何か。それは耳処……（中略）……段食である。これが、眼界ではないその色法である。

---

๗๐๔. กตมํ ตํ รูปํ โสตธาตุ…เป… ฆานธาตุ…เป… ชิวฺหาธาตุ…เป… กายธาตุ? กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ กายธาตุ.

704. 耳界（にかい）……（中略）……鼻界（びかい）……（中略）……舌界（ぜっかい）……（中略）……身界（しんかい）であるその色法とは何か。それは身処である。これが、身界であるその色法である。

---

๗๐๕. กตมํ ตํ รูปํ น กายธาตุ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น กายธาตุ.

705. 身界ではないその色法とは何か。それは眼処……（中略）……段食である。これが、身界ではないその色法である。

---

๗๐๖. กตมํ ตํ รูปํ รูปธาตุ? รูปายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ รูปธาตุ.

706. 色界であるその色法とは何か。それは色処である。これが、色界であるその色法である。

---

๗๐๗. กตมํ ตํ รูปํ น รูปธาตุ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น รูปธาตุ.

707. 色界ではないその色法とは何か。それは眼処……（中略）……段食である。これが、色界ではないその色法である。

---

๗๐๘. กตมํ ตํ รูปํ สทฺทธาตุ…เป… คนฺธธาตุ…เป… รสธาตุ…เป… โผฏฺฐพฺพธาตุ? โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ โผฏฺฐพฺพธาตุ.

708. 声界（しょうかい）……（中略）……香界（こうかい）……（中略）……味界（みかい）……（中略）……触界であるその色法とは何か。それは触処である。これが、触界であるその色法である。

---

๗๐๙. กตมํ ตํ รูปํ น โผฏฺฐพฺพธาตุ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น โผฏฺฐพฺพธาตุ.

709. 触界ではないその色法とは何か。それは眼処……（中略）……段食である。これが、触界ではないその色法である。

---

๗๑๐. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขุนฺทฺริยํ? ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท…เป… สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขุนฺทฺริยํ.

710. 眼根（げんこん）であるその色法とは何か。四大種に依って生じた浄色である眼……（中略）……空村とも呼ばれるそれである。これが、眼根であるその色法である。

---

๗๑๑. กตมํ ตํ รูปํ น จกฺขุนฺทฺริยํ? โสตายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น จกฺขุนฺทฺริยํ.

711. 眼根ではないその色法とは何か。それは耳処……（中略）……段食である。これが、眼根ではないその色法である。

---

๗๑๒. กตมํ ตํ รูปํ โสตินฺทฺริยํ…เป… ฆานินฺทฺริยํ…เป… ชิวฺหินฺทฺริยํ…เป… กายินฺทฺริยํ? โย กาโย จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท…เป… สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ กายินฺทฺริยํ.

712. 耳根（にこん）……（中略）……鼻根（びこん）……（中略）……舌根（ぜっこん）……（中略）……身根（しんこん）であるその色法とは何か。四大種に依って生じた浄色である身……（中略）……空村とも呼ばれるそれである。これが、身根であるその色法である。

---

๗๑๓. กตมํ ตํ รูปํ น กายินฺทฺริยํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น กายินฺทฺริยํ.

713. 身根ではないその色法とは何か。それは眼処……（中略）……段食である。これが、身根ではないその色法である。

---

๗๑๔. กตมํ ตํ รูปํ อิตฺถินฺทฺริยํ? ยํ อิตฺถิยา อิตฺถิลิงฺคํ อิตฺถินิมิตฺตํ อิตฺถิกุตฺตํ อิตฺถากปฺโป อิตฺถตฺตํ อิตฺถิภาโว – อิทํ ตํ รูปํ อิตฺถินฺทฺริยํ.

714. 女根（にょこん）であるその色法とは何か。女における女の形相（けいそう）、女の標識（ひょうしき）、女の所作（しょさ）、女の容態（ようたい）、女の状態、女の性（さが）である。これが、女根であるその色法である。

---

๗๑๕. กตมํ [Pg.177] ตํ รูปํ น อิตฺถินฺทฺริยํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น อิตฺถินฺทฺริยํ.

715. 女根ではないその色法とは何か。それは眼処……（中略）……段食である。これが、女根ではないその色法である。

---

๗๑๖. กตมํ ตํ รูปํ ปุริสินฺทฺริยํ? ยํ ปุริสสฺส ปุริสลิงฺคํ ปุริสนิมิตฺตํ ปุริสกุตฺตํ ปุริสากปฺโป ปุริสตฺตํ ปุริสภาโว – อิทํ ตํ รูปํ ปุริสินฺทฺริยํ.

716. 男根（だんこん）であるその色法とは何か。男における男の形相、男の標識、男の所作、男の容態、男の状態、男の性である。これが、男根であるその色法である。

---

๗๑๗. กตมํ ตํ รูปํ น ปุริสินฺทฺริยํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น ปุริสินฺทฺริยํ.

717. 男根（purisindriya）ではない色法とは何か。眼処から……段食（kabaḷīkāra āhāra）に至るまで。これが男根ではない色法である。

---

๗๑๘. กตมํ ตํ รูปํ ชีวิตินฺทฺริยํ? โย เตสํ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ ชีวิตินฺทฺริยํ.

718. 命根（jīvitindriya）である色法とは何か。それら色法（rūpīnaṃ dhammānaṃ）の寿命、存続、維持、存命、進行、継続、守護、命、命根。これが命根である色法である。

---

๗๑๙. กตมํ ตํ รูปํ น ชีวิตินฺทฺริยํ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น ชีวิตินฺทฺริยํ.

719. 命根ではない色法とは何か。眼処から……段食に至るまで。これが命根ではない色法である。

---

๗๒๐. กตมํ ตํ รูปํ กายวิญฺญตฺติ? ยา กุสลจิตฺตสฺส วา อกุสลจิตฺตสฺส วา อพฺยากตจิตฺตสฺส วา อภิกฺกมนฺตสฺส วา ปฏิกฺกมนฺตสฺส วา อาโลเกนฺตสฺส วา วิโลเกนฺตสฺส วา สมิญฺเชนฺตสฺส วา ปสาเรนฺตสฺส วา กายสฺส ถมฺภนา สนฺถมฺภนา สนฺถมฺภิตตฺตํ วิญฺญตฺติ วิญฺญาปนา วิญฺญาปิตตฺตํ – อิทํ ตํ รูปํ กายวิญฺญตฺติ.

720. 身表（kāyaviññatti）である色法とは何か。善心、不善心、あるいは無記心によって、前進し、後退し、直視し、傍視し、屈し、伸ばす者の、身体の硬直、強直、強直の状態、および表示、知らしめること、知らされた状態。これが身表である色法である。

---

๗๒๑. กตมํ ตํ รูปํ น กายวิญฺญตฺติ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น กายวิญฺญตฺติ.

721. 身表ではない色法とは何か。眼処から……段食に至るまで。これが身表ではない色法である。

---

๗๒๒. กตมํ ตํ รูปํ วจีวิญฺญตฺติ? ยา กุสลจิตฺตสฺส วา อกุสลจิตฺตสฺส วา อพฺยากตจิตฺตสฺส วา วาจา คิรา พฺยปฺปโถ อุทีรณํ โฆโส โฆสกมฺมํ วาจา วจีเภโท, อยํ วุจฺจติ วาจา. ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺติ วิญฺญาปนา วิญฺญาปิตตฺตํ – อิทํ ตํ รูปํ วจีวิญฺญตฺติ.

722. 語表（vacīviññatti）である色法とは何か。善心、不善心、あるいは無記心によって生じる言葉、発声、語路、発音、響き、響きの作用、言葉、語の破裂。これを言葉という。その言葉による表示、知らしめること、知らされた状態。これが語表である色法である。

---

๗๒๓. กตมํ ตํ รูปํ น วจีวิญฺญตฺติ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น วจีวิญฺญตฺติ.

723. 語表ではない色法とは何か。眼処から……段食に至るまで。これが語表ではない色法である。

---

๗๒๔. กตมํ ตํ รูปํ อากาสธาตุ? โย อากาโส อากาสคตํ อฆํ อฆคตํ วิวโร วิวรคตํ อสมฺผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหิ – อิทํ ตํ รูปํ อากาสธาตุ.

724. 虚空界（ākāsadhātu）である色法とは何か。虚空、虚空の状態、空隙、空隙の状態、穴、穴の状態、四大種によって触れられないもの。これが虚空界である色法である。

---

๗๒๕. กตมํ [Pg.178] ตํ รูปํ น อากาสธาตุ? จกฺขายตนํ …เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น อากาสธาตุ.

725. 虚空界ではない色法とは何か。眼処から……段食に至るまで。これが虚空界ではない色法である。

---

๗๒๖. กตมํ ตํ รูปํ อาโปธาตุ? ยํ อาโป อาโปคตํ สิเนโห สิเนหคตํ พนฺธนตฺตํ รูปสฺส – อิทํ ตํ รูปํ อาโปธาตุ.

726. 水界（āpodhātu）である色法とは何か。水、水の状態、粘性、粘性の状態、色法の結合性。これが水界である色法である。

---

๗๒๗. กตมํ ตํ รูปํ น อาโปธาตุ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น อาโปธาตุ.

727. 水界ではない色法とは何か。眼処から……段食に至るまで。これが水界ではない色法である。

---

๗๒๘. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส ลหุตา? ยา รูปสฺส ลหุตา ลหุปริณามตา อทนฺธนตา อวิตฺถนตา – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส ลหุตา.

728. 色法の軽快性（lahutā）とは何か。色法の軽快さ、変化の速さ、重くないこと、鈍くないこと。これが色法の軽快性である色法である。

---

๗๒๙. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส น ลหุตา? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส น ลหุตา.

729. 色法の軽快性ではない色法とは何か。眼処から……段食に至るまで。これが色法の軽快性ではない色法である。

---

๗๓๐. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส มุทุตา? ยา รูปสฺส มุทุตา มทฺทวตา อกกฺขฬตา อกถินตา – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส มุทุตา.

730. 色法の柔軟性（mudutā）とは何か。色法の柔軟さ、しなやかさ、粗くないこと、硬くないこと。これが色法の柔軟性である色法である。

---

๗๓๑. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส น มุทุตา? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส น มุทุตา.

731. 色法の柔軟性ではない色法とは何か。眼処から……段食に至るまで。これが色法の柔軟性ではない色法である。

---

๗๓๒. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส กมฺมญฺญตา? ยา รูปสฺส กมฺมญฺญตา กมฺมญฺญตฺตํ กมฺมญฺญภาโว – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส กมฺมญฺญตา.

732. 色法の適業性（kammaññatā）とは何か。色法の適業さ、適業の状態、適業であること。これが色法の適業性である色法である。

---

๗๓๓. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส น กมฺมญฺญตา? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส น กมฺมญฺญตา.

733. 色法の適業性ではない色法とは何か。眼処から……段食に至るまで。これが色法の適業性ではない色法である。

---

๗๓๔. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส อุปจโย? โย อายตนานํ อาจโย, โส รูปสฺส อุปจโย – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส อุปจโย.

734. 色法の積集（upacaya）とは何か。諸処の積み重なり、それが色法の積集である。これが色法の積集である色法である。

---

๗๓๕. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส น อุปจโย? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส น อุปจโย.

735. 色法の積集ではない色法とは何か。眼処から……段食に至るまで。これが色法の積集ではない色法である。

---

๗๓๖. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส สนฺตติ? โย รูปสฺส อุปจโย, สา รูปสฺส สนฺตติ – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส สนฺตติ.

736. 色法の相続（santati）とは何か。色法の積集（の継続）、それが色法の相続である。これが色法の相続である色法である。

---

๗๓๗. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส น สนฺตติ? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส น สนฺตติ.

737. 色法の相続ではない色法とは何か。眼処から……段食に至るまで。これが色法の相続ではない色法である。

---

๗๓๘. กตมํ [Pg.179] ตํ รูปํ รูปสฺส ชรตา? ยา รูปสฺส ชรา ชีรณตา ขณฺฑิจฺจํ ปาลิจฺจํ วลิตฺตจตา อายุโน สํหานิ อินฺทฺริยานํ ปริปาโก – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส ชรตา.

738. 色法の老性（jaratā）とは何か。色法の老い、朽ちること、歯が抜けること、白髪になること、皮膚のしわ、寿命の減少、諸根の成熟。これが色法の老性である色法である。

---

๗๓๙. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส น ชรตา? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส น ชรตา.

739. 色法の老性ではない色法とは何か。眼処から……段食に至るまで。これが色法の老性ではない色法である。

---

๗๔๐. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส อนิจฺจตา? โย รูปสฺส ขโย วโย เภโท ปริเภโท อนิจฺจตา อนฺตรธานํ – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส อนิจฺจตา.

740. 色法の無常性（aniccatā）とは何か。色法の消尽、滅尽、破壊、崩壊、無常、消失。これが色法の無常性である色法である。

---

๗๔๑. กตมํ ตํ รูปํ รูปสฺส น อนิจฺจตา? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ รูปสฺส น อนิจฺจตา.

741. 色法の無常性ではない色法とは何か。眼処から……段食に至るまで。これが色法の無常性ではない色法である。

---

๗๔๒. กตมํ ตํ รูปํ กพฬีกาโร อาหาโร? โอทโน กุมฺมาโส สตฺตุ มจฺโฉ มํสํ ขีรํ ทธิ สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิตํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ ยมฺหิ ยมฺหิ ชนปเท เตสํ เตสํ สตฺตานํ มุขาสิยํ ทนฺตวิขาทนํ คลชฺโฌหรณียํ กุจฺฉิวิตฺถมฺภนํ, ยาย โอชาย สตฺตา ยาเปนฺติ – อิทํ ตํ รูปํ กพฬีกาโร อาหาโร.

742. 段食（kabaḷīkāra āhāra）である色法とは何か。飯、麦焦がし、団子、魚、肉、乳、凝乳、酥、醍醐、油、蜜、糖蜜、あるいはその他、それぞれの地方において、それら生き物たちが口に入れ、歯で噛み、喉で飲み込み、腹を満たすような色法があり、その栄養（ojā）によって生き物たちが維持されるもの。これが段食である色法である。

---

๗๔๓. กตมํ ตํ รูปํ น กพฬีกาโร อาหาโร? จกฺขายตนํ…เป… รูปสฺส อนิจฺจตา – อิทํ ตํ รูปํ น กพฬีกาโร อาหาโร.

743. 段食ではない色法とは何か。眼処から……色法の無常性に至るまで。これが段食ではない色法である。

---

เอวํ ทุวิเธน รูปสงฺคโห.

このように、二種による色法の分類がある。

---

ทุกนิทฺเทโส.

二法示説（終わる）。

---

ติกนิทฺเทโส

三法示説。

---

๗๔๔. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ อุปาทา? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ อุปาทา.

744. 内的で、派生した（所造の）その色法とは何か。眼処……（中略）……身処である。これが、内的で派生したその色法である。

---

๗๔๕. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ อุปาทา? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ อุปาทา.

745. 外的で、派生したその色法とは何か。色処……（中略）……段食である。これが、外的で派生したその色法である。

---

๗๔๖. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ โน อุปาทา? โผฏฺฐพฺพายตนํ อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ โน อุปาทา.

746. 外的で、派生していないその色法とは何か。触処と水界である。これが、外的で派生していないその色法である。

---

๗๔๗. กตมํ [Pg.180] ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ อุปาทิณฺณํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ อุปาทิณฺณํ.

747. 内的で、執受された（業から生じた）その色法とは何か。眼処……（中略）……身処である。これが、内的で執受されたその色法である。

---

๗๔๘. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ อุปาทิณฺณํ? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ อุปาทิณฺณํ.

748. 外的で、執受されたその色法とは何か。女根、男根、命根、あるいはまた、業によって作られたために存在する他のいかなる色法、すなわち色処、香処、味処、触処、虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食である。これが、外的で執受されたその色法である。

---

๗๔๙. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ อนุปาทิณฺณํ? สทฺทายตนํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ อนุปาทิณฺณํ.

749. 外的で、執受されていないその色法とは何か。声処、身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業によって作られたのではないために存在する他のいかなる色法、すなわち色処、香処、味処、触処、虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食である。これが、外的で執受されていないその色法である。

---

๗๕๐. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ. จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ.

750. 内的で、執受され、かつ執着の対象となるその色法とは何か。眼処……（中略）……身処である。これが、内的で執受され、かつ執着の対象となるその色法である。

---

๗๕๑. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ.

751. 外的で、執受され、かつ執着の対象となるその色法とは何か。女根、男根、命根、あるいはまた、業によって作られたために存在する他のいかなる色法、すなわち色処、香処、味処、触処、虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食である。これが、外的で執受され、かつ執着の対象となるその色法である。

---

๗๕๒. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ? สทฺทายตนํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ.

752. 外的で、執受されておらず、かつ執着の対象となるその色法とは何か。声処、身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業によって作られたのではないために存在する他のいかなる色法、すなわち色処、香処、味処、触処、虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食である。これが、外的で執受されておらず、かつ執着の対象となるその色法である。

---

๗๕๓. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ อนิทสฺสนํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ อนิทสฺสนํ.

753. 内的で、不可視のその色法とは何か。眼処……（中略）……身処である。これが、内的で不可視のその色法である。

---

๗๕๔. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ สนิทสฺสนํ? รูปายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ สนิทสฺสนํ.

754. 外的で、有見（可視）のその色法とは何か。色処である。これが、外的で有見のその色法である。

---

๗๕๕. กตมํ [Pg.181] ตํ รูปํ พาหิรํ อนิทสฺสนํ? สทฺทายตนํ …เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ อนิทสฺสนํ.

755. 外的で、不可視のその色法とは何か。声処……（中略）……段食である。これが、外的で不可視のその色法である。

---

๗๕๖. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ สปฺปฏิฆํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ สปฺปฏิฆํ.

756. 内的で、有対（抵抗のある）その色法とは何か。眼処……（中略）……身処である。これが、内的で有対のその色法である。

---

๗๕๗. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ สปฺปฏิฆํ? รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ สปฺปฏิฆํ.

757. 外的で、有対のその色法とは何か。色処……（中略）……触処である。これが、外的で有対のその色法である。

---

๗๕๘. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ อปฺปฏิฆํ? อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ อปฺปฏิฆํ.

758. 外的で、無対（抵抗のない）その色法とは何か。女根……（中略）……段食である。これが、外的で無対のその色法である。

---

๗๕๙. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ อินฺทฺริยํ? จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… กายินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ อินฺทฺริยํ.

759. 内的で、根（インドリヤ）であるその色法とは何か。眼根……（中略）……身根である。これが、内的で根であるその色法である。

---

๗๖๐. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ อินฺทฺริยํ? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ อินฺทฺริยํ.

760. 外的で、根であるその色法とは何か。女根、男根、命根である。これが、外的で根であるその色法である。

---

๗๖๑. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น อินฺทฺริยํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น อินฺทฺริยํ.

761. 外的で、根ではないその色法とは何か。色処……（中略）……段食である。これが、外的で根ではないその色法である。

---

๗๖๒. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น มหาภูตํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น มหาภูตํ.

762. 内的で、大種（四大）ではないその色法とは何か。眼処……（中略）……身処である。これが、内的で大種ではないその色法である。

---

๗๖๓. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ มหาภูตํ? โผฏฺฐพฺพายตนํ อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ มหาภูตํ.

763. 外的で、大種であるその色法とは何か。触処と水界である。これが、外的で大種であるその色法である。

---

๗๖๔. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น มหาภูตํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น มหาภูตํ.

764. 外的で、大種ではないその色法とは何か。色処……（中略）……段食である。これが、外的で大種ではないその色法である。

---

๗๖๕. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น วิญฺญตฺติ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น วิญฺญตฺติ?

765. 内的で、表徴（ヴィニャッティ）ではないその色法とは何か。眼処……（中略）……身処である。これが、内的で表徴ではないその色法である。

---

๗๖๖. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ วิญฺญตฺติ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ วิญฺญตฺติ.

766. 外的で、表徴であるその色法とは何か。身表と語表である。これが、外的で表徴であるその色法である。

---

๗๖๗. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น วิญฺญตฺติ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น วิญฺญตฺติ.

767. 外的で、表徴ではないその色法とは何か。色処……（中略）……段食である。これが、外的で表徴ではないその色法である。

---

๗๖๘. กตมํ [Pg.182] ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ.

768. 内的で、心等起（心から生じたもの）ではないその色法とは何か。眼処……（中略）……身処である。これが、内的で心等起ではないその色法である。

---

๗๖๙. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ จิตฺตชํ จิตฺตเหตุกํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ.

769. 外的であり、心によって生じた（心等起の）色とは何か。身表、語表、またその他に心から生じ、心を原因とし、心によって生じた色である色処、声処、香処、味処、触処、虚空界、水界、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の集積、色の相続、段食がある。これが、外的であり、心によって生じた色である。

---

๗๗๐. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น จิตฺตชํ น จิตฺตเหตุกํ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ.

770. 外的であり、心によって生じたものではない色とは何か。女根、男根、命根、色の老性、色の無常性、またその他に心から生じたものではなく、心を原因とせず、心によって生じたものではない色である色処、声処、香処、味処、触処、虚空界、水界、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の集積、色の相続、段食がある。これが、外的であり、心によって生じたものではない色である。

---

๗๗๑. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น จิตฺตสหภุ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น จิตฺตสหภุ.

771. 内の（自己の）ものであり、心と共に生じるものではない色とは何か。眼処……乃至……身処である。これが、内の（自己の）ものであり、心と共に生じるものではない色である。

---

๗๗๒. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ จิตฺตสหภุ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ จิตฺตสหภุ.

772. 外的であり、心と共に生じる色とは何か。身表、語表である。これが、外的であり、心と共に生じる色である。

---

๗๗๓. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น จิตฺตสหภุ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น จิตฺตสหภุ?

773. 外的であり、心と共に生じるものではない色とは何か。色処……乃至……段食である。これが、外的であり、心と共に生じるものではない色である。

---

๗๗๔. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น จิตฺตานุปริวตฺติ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น จิตฺตานุปริวตฺติ.

774. 内の（自己の）ものであり、心に随転するものではない色とは何か。眼処……乃至……身処である。これが、内の（自己の）ものであり、心に随転するものではない色である。

---

๗๗๕. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ จิตฺตานุปริวตฺติ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ จิตฺตานุปริวตฺติ.

775. 外的であり、心に随転する色とは何か。身表、語表である。これが、外的であり、心に随転する色である。

---

๗๗๖. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น จิตฺตานุปริวตฺติ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น จิตฺตานุปริวตฺติ.

776. 外的であり、心に随転するものではない色とは何か。色処……乃至……段食である。これが、外的であり、心に随転するものではない色である。

---

๗๗๗. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ โอฬาริกํ? จกฺขายตนํ …เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ โอฬาริกํ.

777. 内の（自己の）ものであり、粗大な色とは何か。眼処……乃至……身処である。これが、内の（自己の）ものであり、粗大な色である。

---

๗๗๘. กตมํ [Pg.183] ตํ รูปํ พาหิรํ โอฬาริกํ? รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ โอฬาริกํ.

778. 外的であり、粗大な色とは何か。色処……乃至……触処である。これが、外的であり、粗大な色である。

---

๗๗๙. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ สุขุมํ? อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ สุขุมํ.

779. 外的であり、微細な色とは何か。女根……乃至……段食である。これが、外的であり、微細な色である。

---

๗๘๐. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ สนฺติเก? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ สนฺติเก.

780. 内の（自己の）ものであり、近い色とは何か。眼処……乃至……身処である。これが、内の（自己の）ものであり、近い色である。

---

๗๘๑. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ ทูเร? อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ ทูเร.

781. 外的であり、遠い色とは何か。女根……乃至……段食である。これが、外的であり、遠い色である。

---

๗๘๒. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ สนฺติเก? รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ สนฺติเก.

782. 外的であり、近い色とは何か。色処……乃至……触処である。これが、外的であり、近い色である。

---

๗๘๓. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ.

783. 外的であり、眼触の所依（土台）ではない色とは何か。色処……乃至……段食である。これが、外的であり、眼触の所依ではない色である。

---

๗๘๔. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ? จกฺขายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ.

784. 内の（自己の）ものであり、眼触の所依である色とは何か。眼処である。これが、内の（自己の）ものであり、眼触の所依である色である。

---

๗๘๕. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ? โสตายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ.

785. 内の（自己の）ものであり、眼触の所依ではない色とは何か。耳処……乃至……身処である。これが、内の（自己の）ものであり、眼触の所依ではない色である。

---

๗๘๖. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… จกฺขุวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ.

786. 外的であり、眼触から生じた受……乃至……想……乃至……思……乃至……眼識の所依ではない色とは何か。色処……乃至……段食である。これが、外的であり、眼識の所依ではない色である。

---

๗๘๗. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถุ? จกฺขายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส วตฺถุ.

787. 内の（自己の）ものであり、眼識の所依である色とは何か。眼処である。これが、内の（自己の）ものであり、眼識の所依である色である。

---

๗๘๘. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ? โสตายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ?

788. 内の（自己の）ものであり、眼識の所依ではない色とは何か。耳処……乃至……身処である。これが、内の（自己の）ものであり、眼識の所依ではない色である。

---

๗๘๙. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ โสตสมฺผสฺสสฺส…เป… ฆานสมฺผสฺสสฺส…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส…เป… กายสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ กายสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ.

789. 外的であり、耳触……乃至……鼻触……乃至……舌触……乃至……身触の所依ではない色とは何か。色処……乃至……段食である。これが、外的であり、身触の所依ではない色である。

---

๗๙๐. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ? กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายสมฺผสฺสสฺส วตฺถุ.

790. 内の（自己の）ものであり、身触の所依である色とは何か。身処である。これが、内の（自己の）ものであり、身触の所依である色である。

---

๗๙๑. กตมํ [Pg.184] ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ? จกฺขายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายสมฺผสฺสสฺส น วตฺถุ.

791. 内の（自己 of self）ものであり、身触の所依ではない色とは何か。眼処……乃至……舌処である。これが、内の（自己の）ものであり、身触の所依ではない色である。

---

๗๙๒. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ กายสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… กายวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ กายวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ.

792. 外的であり、身触から生じた受……乃至……想……乃至……思……乃至……身識の所依ではない色とは何か。色処……乃至……段食である。これが、外的であり、身識の所依ではない色である。

---

๗๙๓. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายวิญฺญาณสฺส วตฺถุ? กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายวิญฺญาณสฺส วตฺถุ.

793. 内の（自己の）ものであり、身識の所依である色とは何か。身処である。これが、内の（自己の）ものであり、身識の所依である色である。

---

๗๙๔. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ? จกฺขายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายวิญฺญาณสฺส น วตฺถุ.

794. 内の（自己の）ものであり、身識の所依ではない色とは何か。眼処……乃至……舌処である。これが、内の（自己の）ものであり、身識の所依ではない色である。

---

๗๙๕. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น อารมฺมณํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น อารมฺมณํ.

795. 眼触の対象（所縁）ではない内的な色とは何か。眼処…（中略）…身処である。これが、眼触の対象ではない内的な色である。

---

๗๙๖. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ? รูปายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ.

796. 眼触の対象である外的な色とは何か。色処である。これが、眼触の対象である外的な色である。

---

๗๙๗. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น อารมฺมณํ? สทฺทายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส น อารมฺมณํ.

797. 眼触の対象ではない外的な色とは何か。声処…（中略）…段食である。これが、眼触の対象ではない外的な色である。

---

๗๙๘. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… จกฺขุวิญฺญาณสฺส น อารมฺมณํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น อารมฺมณํ.

798. 眼触によって生じた受…（中略）…想…（中略）…思…（中略）…眼識の対象ではない内的な色とは何か。眼処…（中略）…身処である。これが、眼識の対象ではない内的な色である。

---

๗๙๙. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ? รูปายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ.

799. 眼識の対象である外的な色とは何か。色処である。これが、眼識の対象である外的な色である。

---

๘๐๐. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น อารมฺมณํ? สทฺทายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส น อารมฺมณํ.

800. 眼識の対象ではない外的な色とは何か。声処…（中略）…段食である。これが、眼識の対象ではない外的な色である。

---

๘๐๑. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ โสตสมฺผสฺสสฺส…เป… ฆานสมฺผสฺสสฺส…เป… ชิวฺหาสมฺผสฺสสฺส…เป… กายสมฺผสฺสสฺส น อารมฺมณํ? จกฺขายตนํ…เป… [Pg.185] กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายสมฺผสฺสสฺส น อารมฺมณํ.

801. 耳触…（中略）…鼻触…（中略）…舌触…（中略）…身触の対象ではない内的な色とは何か。眼処…（中略）…身処である。これが、身触の対象ではない内的な色である。

---

๘๐๒. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ กายสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ? โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ กายสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ.

802. 身触の対象である外的な色とは何か。触処である。これが、身触の対象である外的な色である。

---

๘๐๓. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ กายสมฺผสฺสสฺส น อารมฺมณํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ กายสมฺผสฺสสฺส น อารมฺมณํ.

803. 身触の対象ではない外的な色とは何か。色処…（中略）…段食である。これが、身触の対象ではない外的な色である。

---

๘๐๔. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายสมฺผสฺสชาย เวทนาย…เป… สญฺญาย…เป… เจตนาย…เป… กายวิญฺญาณสฺส น อารมฺมณํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายวิญฺญาณสฺส น อารมฺมณํ.

804. 身触によって生じた受…（中略）…想…（中略）…思…（中略）…身識の対象ではない内的な色とは何か。眼処…（中略）…身処である。これが、身識の対象ではない内的な色である。

---

๘๐๕. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ กายวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ? โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ กายวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ.

805. 身識の対象である外的な色とは何か。触処である。これが、身識の対象である外的な色である。

---

๘๐๖. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ กายวิญฺญาณสฺส น อารมฺมณํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ กายวิญฺญาณสฺส น อารมฺมณํ.

806. 身識の対象ではない外的な色とは何か。色処…（中略）…段食である。これが、身識の対象ではない外的な色である。

---

๘๐๗. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น จกฺขายตนํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น จกฺขายตนํ.

807. 眼処ではない外的な色とは何か。色処…（中略）…段食である。これが、眼処ではない外的な色である。

---

๘๐๘. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขายตนํ? ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท…เป… สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขายตนํ.

808. 眼処である内的な色とは何か。四大種に依って生じた浄色である、あの眼…（中略）…それは“空村”とも呼ばれる。これが、眼処である内的な色である。

---

๘๐๙. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น จกฺขายตนํ? โสตายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น จกฺขายตนํ.

809. 眼処ではない内的な色とは何か。耳処…（中略）…身処である。これが、眼処ではない内的な色である。

---

๘๑๐. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น โสตายตนํ…เป… น ฆานายตนํ…เป… น ชิวฺหายตนํ…เป… น กายายตนํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น กายายตนํ.

810. 耳処ではない…（中略）…鼻処ではない…（中略）…舌処ではない…（中略）…身処ではない外的な色とは何か。色処…（中略）…段食である。これが、身処ではない外的な色である。

---

๘๑๑. กตมํ [Pg.186] ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายายตนํ? โย กาโย จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท…เป… สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายายตนํ.

811. 身処である内的な色とは何か。四大種に依って生じた浄色である、あの身…（中略）…それは“空村”とも呼ばれる。これが、身処である内的な色である。

---

๘๑๒. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น กายายตนํ? จกฺขายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น กายายตนํ.

812. 身処ではない内的な色とは何か。眼処…（中略）…舌処である。これが、身処ではない内的な色である。

---

๘๑๓. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น รูปายตนํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น รูปายตนํ.

813. 色処ではない内的な色とは何か。眼処…（中略）…身処である。これが、色処ではない内的な色である。

---

๘๑๔. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปายตนํ? ยํ รูปํ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย วณฺณนิภา…เป… รูปธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปายตนํ.

814. 色処である外的な色とは何か。四大種に依って生じた、色彩や輝きである、あの色…（中略）…これは色界（色要素）である。これが、色処である外的な色である。

---

๘๑๕. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น รูปายตนํ? สทฺทายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น รูปายตนํ.

815. 色処ではない外的な色とは何か。声処…（中略）…段食である。これが、色処ではない外的な色である。

---

๘๑๖. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น สทฺทายตนํ…เป… น คนฺธายตนํ…เป… น รสายตนํ…เป… น โผฏฺฐพฺพายตนํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น โผฏฺฐพฺพายตนํ.

816. 声処ではない…（中略）…香処ではない…（中略）…味処ではない…（中略）…触処ではない内的な色とは何か。眼処…（中略）…身処である。これが、触処ではない内的な色である。

---

๘๑๗. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ โผฏฺฐพฺพายตนํ? ปถวีธาตุ…เป… โผฏฺฐพฺพธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ โผฏฺฐพฺพายตนํ.

817. 触処である外的な色とは何か。地界…（中略）…これは触界（触要素）である。これが、触処である外的な色である。

---

๘๑๘. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น โผฏฺฐพฺพายตนํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น โผฏฺฐพฺพายตนํ.

818. 触処ではない外的な色とは何か。色処…（中略）…段食である。これが、触処ではない外的な色である。

---

๘๑๙. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น จกฺขุธาตุ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น จกฺขุธาตุ.

819. 眼界ではない外的な色とは何か。色処…（中略）…段食である。これが、眼界ではない外的な色である。

---

๘๒๐. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุธาตุ? จกฺขายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุธาตุ.

820. 眼界である内的な色とは何か。眼処である。これが、眼界である内的な色である。

---

๘๒๑. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น จกฺขุธาตุ? โสตายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น จกฺขุธาตุ.

821. 眼界ではない内的な色とは何か。耳処…（中略）…身処である。これが、眼界ではない内的な色である。

---

๘๒๒. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น โสตธาตุ…เป… น ฆานธาตุ…เป… น ชิวฺหาธาตุ…เป… น กายธาตุ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น กายธาตุ.

822. 外的なもので、耳界ではなく、……鼻界ではなく、……舌界ではなく、……身界ではないその色法とは何か。色処……段食である。これが、外的なもので身界ではないその色法である。

---

๘๒๓. กตมํ [Pg.187] ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายธาตุ? กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายธาตุ.

823. 内的なもので身界であるその色法とは何か。身処である。これが、内的なもので身界であるその色法である。

---

๘๒๔. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น กายธาตุ? จกฺขายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น กายธาตุ.

824. 内的なもので身界ではないその色法とは何か。眼処……舌処である。これが、内的なもので身界ではないその色法である。

---

๘๒๕. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น รูปธาตุ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น รูปธาตุ.

825. 内的なもので色界ではないその色法とは何か。眼処……身処である。これが、内的なもので色界ではないその色法である。

---

๘๒๖. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปธาตุ? รูปายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปธาตุ.

826. 外的なもので色界であるその色法とは何か。色処である。これが、外的なもので色界であるその色法である。

---

๘๒๗. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น รูปธาตุ? สทฺทายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น รูปธาตุ.

827. 外的なもので色界ではないその色法とは何か。声処……段食である。これが、外的なもので色界ではないその色法である。

---

๘๒๘. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น สทฺทธาตุ…เป… น คนฺธธาตุ…เป… น รสธาตุ …เป… น โผฏฺฐพฺพธาตุ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น โผฏฺฐพฺพธาตุ.

828. 内的なもので、声界ではなく、……香界ではなく、……味界ではなく、……触界ではないその色法とは何か。眼処……身処である。これが、内的なもので触界ではないその色法である。

---

๘๒๙. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ โผฏฺฐพฺพธาตุ? โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ โผฏฺฐพฺพธาตุ.

829. 外的なもので触界であるその色法とは何か。触処である。これが、外的なもので触界であるその色法である。

---

๘๓๐. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น โผฏฺฐพฺพธาตุ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น โผฏฺฐพฺพธาตุ.

830. 外的なもので触界ではないその色法とは何か。色処……段食である。これが、外的なもので触界ではないその色法である。

---

๘๓๑. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น จกฺขุนฺทฺริยํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น จกฺขุนฺทฺริยํ.

831. 外的なもので眼根ではないその色法とは何か。色処……段食である。これが、外的なもので眼根ではないその色法である。

---

๘๓๒. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุนฺทฺริยํ? ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท…เป… สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ จกฺขุนฺทฺริยํ.

832. 内的なもので眼根であるその色法とは何か。四大種に依拠した浄色であるその眼……それは“空村”とも呼ばれる。これが、内的なもので眼根であるその色法である。

---

๘๓๓. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น จกฺขุนฺทฺริยํ? โสตายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น จกฺขุนฺทฺริยํ.

833. 内的なもので眼根ではないその色法とは何か。耳処……身処である。これが、内的なもので眼根ではないその色法である。

---

๘๓๔. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น โสตินฺทฺริยํ…เป… น ฆานินฺทฺริยํ…เป… น ชิวฺหินฺทฺริยํ…เป… น กายินฺทฺริยํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น กายินฺทฺริยํ.

834. 外的なもので、耳根ではなく、……鼻根ではなく、……舌根ではなく、……身根ではないその色法とは何か。色処……段食である。これが、外的なもので身根ではないその色法である。

---

๘๓๕. กตมํ [Pg.188] ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายินฺทฺริยํ? โย กาโย จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท…เป… สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ กายินฺทฺริยํ.

835. 内的なもので身根であるその色法とは何か。四大種に依拠した浄色であるその身……それは“空村”とも呼ばれる。これが、内的なもので身根であるその色法である。

---

๘๓๖. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น กายินฺทฺริยํ? จกฺขายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น กายินฺทฺริยํ.

836. 内的なもので身根ではないその色法とは何か。眼処……舌処である。これが、内的なもので身根ではないその色法である。

---

๘๓๗. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น อิตฺถินฺทฺริยํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น อิตฺถินฺทฺริยํ.

837. 内的なもので女根ではないその色法とは何か。眼処……身処である。これが、内的なもので女根ではないその色法である。

---

๘๓๘. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ อิตฺถินฺทฺริยํ? ยํ อิตฺถิยา อิตฺถิลิงฺคํ อิตฺถินิมิตฺตํ อิตฺถิกุตฺตํ อิตฺถากปฺโป อิตฺถตฺตํ อิตฺถิภาโว – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ อิตฺถินฺทฺริยํ.

838. 外的なもので女根であるその色法とは何か。女性における女性の形態、女性の標識、女性の挙動、女性の容姿、女性であること、女性の境遇である。これが、外的なもので女根であるその色法である。

---

๘๓๙. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น อิตฺถินฺทฺริยํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น อิตฺถินฺทฺริยํ.

839. 外的なもので女根ではないその色法とは何か。色処……段食である。これが、外的なもので女根ではないその色法である。

---

๘๔๐. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น ปุริสินฺทฺริยํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น ปุริสินฺทฺริยํ.

840. 内的なもので男根ではないその色法とは何か。眼処……身処である。これが、内的なもので男根ではないその色法である。

---

๘๔๑. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ ปุริสินฺทฺริยํ? ยํ ปุริสสฺส ปุริสลิงฺคํ ปุริสนิมิตฺตํ ปุริสกุตฺตํ ปุริสากปฺโป ปุริสตฺตํ ปุริสภาโว – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ ปุริสินฺทฺริยํ.

841. 外的なもので男根であるその色法とは何か。男性における男性の形態、男性の標識、男性の挙動、男性の容姿、男性であること、男性の境遇である。これが、外的なもので男根であるその色法である。

---

๘๔๒. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น ปุริสินฺทฺริยํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น ปุริสินฺทฺริยํ.

842. 外的なもので男根ではないその色法とは何か。色処……段食である。これが、外的なもので男根ではないその色法である。

---

๘๔๓. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น ชีวิตินฺทฺริยํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น ชีวิตินฺทฺริยํ.

843. 内的なもので命根ではないその色法とは何か。眼処……身処である。これが、内的なもので命根ではないその色法である。

---

๘๔๔. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ ชีวิตินฺทฺริยํ? โย เตสํ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ ชีวิตินฺทฺริยํ.

844. 外的なもので命根であるその色法とは何か。それら色法（物質的諸現象）の寿命、存続、維持、養育、進行、回転、保護、命、命根である。これが、外的なもので命根であるその色法である。

---

๘๔๕. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น ชีวิตินฺทฺริยํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น ชีวิตินฺทฺริยํ.

845. 外的なもので命根ではないその色法とは何か。色処……段食である。これが、外的なもので命根ではないその色法である。

---

๘๔๖. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น กายวิญฺญตฺติ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น กายวิญฺญตฺติ.

846. 内的なもので身表ではないその色法とは何か。眼処……身処である。これが、内的なもので身表ではないその色法である。

---

๘๔๗. กตมํ [Pg.189] ตํ รูปํ พาหิรํ กายวิญฺญตฺติ? ยา กุสลจิตฺตสฺส วา อกุสลจิตฺตสฺส วา อพฺยากตจิตฺตสฺส วา อภิกฺกมนฺตสฺส วา ปฏิกฺกมนฺตสฺส วา อาโลเกนฺตสฺส วา วิโลเกนฺตสฺส วา สมิญฺเชนฺตสฺส วา ปสาเรนฺตสฺส วา กายสฺส ถมฺภนา สนฺถมฺภนา สนฺถมฺภิตตฺตํ วิญฺญตฺติ วิญฺญาปนา วิญฺญาปิตตฺตํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ กายวิญฺญตฺติ.

847. 外的なもので身表であるその色法とは何か。善心、不善心、あるいは無記心によって、前進し、後退し、直視し、傍視し、屈し、あるいは伸ばす者の、身体の硬直、支持、支持されている状態、および（意思を）知らせること、知らせるありさま、知らせられた状態である。これが、外的なもので身表であるその色法である。

---

๘๔๘. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น กายวิญฺญตฺติ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น กายวิญฺญตฺติ.

848. 外的なもので身表ではないその色法とは何か。色処……段食である。これが、外的なもので身表ではないその色法である。

---

๘๔๙. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น วจีวิญฺญตฺติ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น วจีวิญฺญตฺติ.

849. 内的なもので語表ではないその色法とは何か。眼処……身処である。これが、内的なもので語表ではないその色法である。

---

๘๕๐. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ วจีวิญฺญตฺติ? ยา กุสลจิตฺตสฺส วา อกุสลจิตฺตสฺส วา อพฺยากตจิตฺตสฺส วา วาจา คิรา พฺยปฺปโถ อุทีรณํ โธโส โฆสกมฺมํ วาจา วจีเภโท, อยํ วุจฺจติ วาจา. ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺติ วิญฺญาปนา วิญฺญาปิตตฺตํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ วจีวิญฺญตฺติ.

850. 外的な語表（身表）とは何か。善心、不善心、あるいは無記心による言葉、発声、言路、発音、響き、響きの作用、言葉、語の分節、これを言葉という。その言葉による知らしめ、伝達、知らしめられた状態、これが外的な語表（身表）である。

---

๘๕๑. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น วจีวิญฺญตฺติ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น วจีวิญฺญตฺติ.

851. 外的で語表ではない色法とは何か。色処から段食に至るまで、これが外的で語表ではない色法である。

---

๘๕๒. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น อากาสธาตุ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น อากาสธาตุ.

852. 内的で空界ではない色法とは何か。眼処から身処に至るまで、これが内的で空界ではない色法である。

---

๘๕๓. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ อากาสธาตุ? โย อากาโส อากาสคตํ อฆํ อฆคตํ วิวโร วิวรคตํ อสมฺผุฏฺฐํ จตูหิ มหาภูเตหิ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ อากาสธาตุ.

853. 外的な空界とは何か。空、空の状態、虚空、虚空の状態、隙間、隙間の状態、四大種によって触れられないもの、これが外的な空界である。

---

๘๕๔. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น อากาสธาตุ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น อากาสธาตุ.

854. 外的で空界ではない色法とは何か。色処から段食に至るまで、これが外的で空界ではない色法である。

---

๘๕๕. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น อาโปธาตุ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น อาโปธาตุ.

855. 内的で水界ではない色法とは何か。眼処から身処に至るまで、これが内的で水界ではない色法である。

---

๘๕๖. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ อาโปธาตุ? ยํ อาโป อาโปคตํ สิเนโห สิเนหคตํ พนฺธนตฺตํ รูปสฺส – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ อาโปธาตุ.

856. 外的な水界とは何か。水、水の状態、粘性、粘性の状態、色法の結合性、これが外的な水界である。

---

๘๕๗. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ น อาโปธาตุ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น อาโปธาตุ.

857. 外的で水界ではない色法とは何か。色処から段食に至るまで、これが外的で水界ではない色法である。

---

๘๕๘. กตมํ [Pg.190] ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น ลหุตา? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น ลหุตา.

858. 内的で色法の軽快性ではない色法とは何か。眼処から身処に至るまで、これが内的で色法の軽快性ではない色法である。

---

๘๕๙. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส ลหุตา? ยา รูปสฺส ลหุตา ลหุปริณามตา อทนฺธนตา อวิตฺถนตา – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส ลหุตา.

859. 外的な色法の軽快性とは何か。色法の軽快さ、軽快な変化、緩慢でないこと、重くないこと、これが外的な色法の軽快性である。

---

๘๖๐. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น ลหุตา? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น ลหุตา.

860. 外的で色法の軽快性ではない色法とは何か。色処から段食に至るまで、これが外的で色法の軽快性ではない色法である。

---

๘๖๑. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น มุทุตา? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น มุทุตา.

861. 内的で色法の柔軟性ではない色法とは何か。眼処から身処に至るまで、これが内的で色法の柔軟性ではない色法である。

---

๘๖๒. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส มุทุตา? ยา รูปสฺส มุทุตา มทฺทวตา อกกฺขฬตา อกถินตา – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส มุทุตา.

862. 外的な色法の柔軟性とは何か。色法の柔軟さ、しなやかさ、粗くないこと、硬くないこと、これが外的な色法の柔軟性である。

---

๘๖๓. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น มุทุตา? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น มุทุตา.

863. 外的で色法の柔軟性ではない色法とは何か。色処から段食に至るまで、これが外的で色法の柔軟性ではない色法である。

---

๘๖๔. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น กมฺมญฺญตา? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น กมฺมญฺญตา.

864. 内的で色法の適業性ではない色法とは何か。眼処から身処に至るまで、これが内的で色法の適業性ではない色法である。

---

๘๖๕. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส กมฺมญฺญตา? ยา รูปสฺส กมฺมญฺญตา กมฺมญฺญตฺตํ กมฺมญฺญภาโว – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส กมฺมญฺญตา.

865. 外的な色法の適業性とは何か。色法の適業さ、適業であること、適業な状態、これが外的な色法の適業性である。

---

๘๖๖. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น กมฺมญฺญตา? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น กมฺมญฺญตา.

866. 外的で色法の適業性ではない色法とは何か。色処から段食に至るまで、これが外的で色法の適業性ではない色法である。

---

๘๖๗. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น อุปจโย? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น อุปจโย.

867. 内的で色法の積集ではない色法とは何か。眼処から身処に至るまで、これが内的で色法の積集ではない色法である。

---

๘๖๘. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส อุปจโย? โย อายตนานํ อาจโย, โส รูปสฺส อุปจโย – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส อุปจโย.

868. 外的な色法の積集とは何か。諸処の増大、それが色法の積集である。これが外的な色法の積集である。

---

๘๖๙. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น อุปจโย? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น อุปจโย.

869. 外的で色法の積集ではない色法とは何か。色処から段食に至るまで、これが外的で色法の積集ではない色法である。

---

๘๗๐. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น สนฺตติ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น สนฺตติ.

870. 内的で色法の相続ではない色法とは何か。眼処から身処に至るまで、これが内的で色法の相続ではない色法である。

---

๘๗๑. กตมํ [Pg.191] ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส สนฺตติ? โย รูปสฺส อุปจโย, สา รูปสฺส สนฺตติ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส สนฺตติ.

871. 外的な色法の相続とは何か。色法の積集、それが色法の相続である。これが外的な色法の相続である。

---

๘๗๒. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น สนฺตติ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น สนฺตติ.

872. 外的で色法の相続ではない色法とは何か。色処から段食に至るまで、これが外的で色法の相続ではない色法である。

---

๘๗๓. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น ชรตา? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น ชรตา.

873. 内的で色法の老性ではない色法とは何か。眼処から身処に至るまで、これが内的で色法の老性ではない色法である。

---

๘๗๔. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส ชรตา? ยา รูปสฺส ชรา ชีรณตา ขณฺฑิจฺจํ ปาลิจฺจํ วลิตฺตจตา อายุโน สํหานิ อินฺทฺริยานํ ปริปาโก – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส ชรตา.

874. 外的な色法の老性とは何か。色法の老い、老朽、歯が欠けること、白髪、皮膚のしわ、寿命の衰退、諸根の成熟、これが外的な色法の老性である。

---

๘๗๕. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น ชรตา? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น ชรตา.

875. 外的で色法の老性ではない色法とは何か。色処から段食に至るまで、これが外的で色法の老性ではない色法である。

---

๘๗๖. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น อนิจฺจตา? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ รูปสฺส น อนิจฺจตา.

876. 内的で色法の無常性ではない色法とは何か。眼処から身処に至るまで、これが内的で色法の無常性ではない色法である。

---

๘๗๗. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส อนิจฺจตา? โย รูปสฺส ขโย วโย เภโท ปริเภโท อนิจฺจตา อนฺตรธานํ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส อนิจฺจตา.

877. 外的な色法の無常性とは何か。色法の滅尽、衰退、破壊、崩壊、無常、消失、これが外的な色法の無常性である。

---

๘๗๘. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น อนิจฺจตา? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ รูปสฺส น อนิจฺจตา.

878. 外的で色法の無常性ではない色法とは何か。色処から段食に至るまで、これが外的で色法の無常性ではない色法である。

---

๘๗๙. กตมํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น กพฬีกาโร อาหาโร? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อชฺฌตฺติกํ น กพฬีกาโร อาหาโร.

879. 内的で段食ではない色法とは何か。眼処から身処に至るまで、これが内的で段食ではない色法である。

---

๘๘๐. กตมํ ตํ รูปํ พาหิรํ กพฬีกาโร อาหาโร? โอทโน กุมฺมาโส สตฺตุ มจฺโฉ มํสํ ขีรํ ทธิ สปฺปิ นวนีตํ เตลํ มธุ ผาณิตํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ ยมฺหิ ยมฺหิ ชนปเท เตสํ เตสํ สตฺตานํ มุขาสิยํ ทนฺตวิขาทนํ คลชฺโฌหรณียํ กุจฺฉิวิตฺถมฺภนํ ยาย โอชาย สตฺตา ยาเปนฺติ – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ กพฬีกาโร อาหาโร.

880. 外的な段食としての色とは何か。飯、麦飯、粉菓子、魚、肉、乳、凝乳、醍醐、生酥、油、蜜、糖蜜、あるいはまた、それぞれの地方において、それぞれの衆生が口で食べ、歯で噛み、喉で飲み込み、腹を満たす、その他のいかなる色であっても、衆生がその栄養素によって存続するものである。これを、外的な段食としての色という。

---

๘๘๑. กตมํ [Pg.192] ตํ รูปํ พาหิรํ น กพฬีกาโร อาหาโร? รูปายตนํ…เป… รูปสฺส อนิจฺจตา – อิทํ ตํ รูปํ พาหิรํ น กพฬีกาโร อาหาโร.

881. 外的な段食ではない色とは何か。色処から色の無常性に至るまで。これを、外的な段食ではない色という。

---

เอวํ ติวิเธน รูปสงฺคโห.

このように、三種の色がまとめられる。

---

ติกนิทฺเทโส.

三法（ティカ）の解説。

---

จตุกฺกํ

四法（チャトゥッカ）

---

๘๘๒. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา อุปาทิณฺณํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ อากาสธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทา อุปาทิณฺณํ.

882. 所造かつ執受の色とは何か。眼処から身処まで、女根、男根、命根、あるいはまた、業によって生じた、色処、香処、味処、虚空界、色の積集、色の相続、段食としての色。これを、所造かつ執受の色という。

---

๘๘๓. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา อนุปาทิณฺณํ? สทฺทายตนํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ อากาสธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทา อนุปาทิณฺณํ.

883. 所造かつ非執受の色とは何か。声処、身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業によらずに生じた、色処、香処、味処、虚空界、色の積集、色の相続、段食としての色。これを、所造かつ非執受の色という。

---

๘๘๔. กตมํ ตํ รูปํ โน อุปาทา อุปาทิณฺณํ? กมฺมสฺส กตตฺตา โผฏฺฐพฺพายตนํ อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ โน อุปาทา อุปาทิณฺณํ.

884. 非所造かつ執受の色とは何か。業によって生じた、触処および水界。これを、非所造かつ執受の色という。

---

๘๘๕. กตมํ ตํ รูปํ โน อุปาทา อนุปาทิณฺณํ? น กมฺมสฺส กตตฺตา โผฏฺฐพฺพายตนํ อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ โน อุปาทา อนุปาทิณฺณํ.

885. 非所造かつ非執受の色とは何か。業によらずに生じた、触処および水界。これを、非所造かつ非執受の色という。

---

๘๘๖. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา อุปาทิณฺณุปาทานิยํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ อากาสธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทา อุปาทิณฺณุปาทานิยํ.

886. 所造かつ執受・取の対象となる色とは何か。眼処から身処まで、女根、男根、命根、あるいはまた、業によって生じた、色処、香処、味処、虚空界、色の積集、色の相続、段食としての色。これを、所造かつ執受・取の対象となる色という。

---

๘๘๗. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ? สทฺทายตนํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส [Pg.193] ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ อากาสธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทา อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ.

887. 所造かつ非執受・取の対象となる色とは何か。声処、身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業によらずに生じた、色処、香処、味処、虚空界、色の積集、色の相続、段食としての色。これを、所造かつ非執受・取の対象となる色という。

---

๘๘๘. กตมํ ตํ รูปํ โน อุปาทา อุปาทิณฺณุปาทานิยํ? กมฺมสฺส กตตฺตา โผฏฺฐพฺพายตนํ อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ โน อุปาทา อุปาทิณฺณุปาทานิยํ.

888. 非所造かつ執受・取の対象となる色とは何か。業によって生じた、触処および水界。これを、非所造かつ執受・取の対象となる色という。

---

๘๘๙. กตมํ ตํ รูปํ โน อุปาทา อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ? น กมฺมสฺส กตตฺตา โผฏฺฐพฺพายตนํ อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ โน อุปาทา อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ.

889. 非所造かつ非執受・取の対象となる色とは何か。業によらずに生じた、触処および水界。これを、非所造かつ非執受・取の対象となる色という。

---

๘๙๐. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา สปฺปฏิฆํ? จกฺขายตนํ…เป… รสายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทา สปฺปฏิฆํ.

890. 所造かつ有対の色とは何か。眼処から味処まで。これを、所造かつ有対の色という。

---

๘๙๑. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา อปฺปฏิฆํ? อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทา อปฺปฏิฆํ.

891. 所造かつ無対の色とは何か。女根から段食まで。これを、所造かつ無対の色という。

---

๘๙๒. กตมํ ตํ รูปํ โน อุปาทา สปฺปฏิฆํ? โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ โน อุปาทา สปฺปฏิฆํ.

892. 非所造かつ有対の色とは何か。触処。これを、非所造かつ有対の色という。

---

๘๙๓. กตมํ ตํ รูปํ โน อุปาทา อปฺปฏิฆํ? อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ โน อุปาทา อปฺปฏิฆํ.

893. 非所造かつ無対の色とは何か。水界。これを、非所造かつ無対の色という。

---

๘๙๔. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา โอฬาริกํ? จกฺขายตนํ…เป… รสายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทา โอฬาริกํ.

894. 所造かつ粗な色とは何か。眼処から味処まで。これを、所造かつ粗な色という。

---

๘๙๕. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา สุขุมํ อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทา สุขุมํ.

895. 所造かつ細かな色とは何か。女根から段食まで。これを、所造かつ細かな色という。

---

๘๙๖. กตมํ ตํ รูปํ โน อุปาทา โอฬาริกํ? โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ โน อุปาทา โอฬาริกํ.

896. 非所造かつ粗な色とは何か。触処。これを、非所造かつ粗な色という。

---

๘๙๗. กตมํ ตํ รูปํ โน อุปาทา สุขุมํ? อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ โน อุปาทา สุขุมํ.

897. 非所造かつ細かな色とは何か。水界。これを、非所造かつ細かな色という。

---

๘๙๘. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา ทูเร? อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทา ทูเร.

898. 所造かつ遠い色とは何か。女根から段食まで。これを、所造かつ遠い色という。

---

๘๙๙. กตมํ [Pg.194] ตํ รูปํ อุปาทา สนฺติเก? จกฺขายตนํ…เป… รสายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทา สนฺติเก.

899. 所造かつ近い色とは何か。眼処から味処まで。これを、所造かつ近い色という。

---

๙๐๐. กตมํ ตํ รูปํ โน อุปาทา ทูเร? อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ โน อุปาทา ทูเร.

900. 非所造かつ遠い色とは何か。水界。これを、非所造かつ遠い色という。

---

๙๐๑. กตมํ ตํ รูปํ โน อุปาทา สนฺติเก? โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ โน อุปาทา สนฺติเก.

901. 非所造かつ近い色とは何か。触処。これを、非所造かつ近い色という。

---

๙๐๒. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ สนิทสฺสนํ? กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ สนิทสฺสนํ.

902. 執受かつ有見の色とは何か。業によって生じた色処。これを、執受かつ有見の色という。

---

๙๐๓. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ อนิทสฺสนํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ อนิทสฺสนํ.

903. 執受かつ無見の色とは何か。眼処から身処まで、女根、男根、命根、あるいはまた、業によって生じた、香処、味処、触処、虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食としての色。これを、執受かつ無見の色という。

---

๙๐๔. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ สนิทสฺสนํ? น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ สนิทสฺสนํ.

904. 非執受かつ有見の色とは何か。業によらずに生じた色処。これを、非執受かつ有見の色という。

---

๙๐๕. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ อนิทสฺสนํ? สทฺทายตนํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ อนิทสฺสนํ.

905. 非執受・無見の色とは何か。声処、身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業の所作によらずに存在するその他の色、すなわち香処、味処、触処、虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食。これが非執受・無見の色である。

---

๙๐๖. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ สปฺปฏิฆํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ สปฺปฏิฆํ.

906. 執受・有対の色とは何か。眼処……乃至……身処、あるいはまた、業の所作によって存在するその他の色、すなわち色処、香処、味処、触処。これが執受・有対の色である。

---

๙๐๗. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ อปฺปฏิฆํ? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ อปฺปฏิฆํ.

907. 執受・無対の色とは何か。女根、男根、命根、あるいはまた、業の所作によって存在するその他の色、すなわち虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食。これが執受・無対の色である。

---

๙๐๘. กตมํ [Pg.195] ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ สปฺปฏิฆํ? สทฺทายตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ สปฺปฏิฆํ.

908. 非執受・有対の色とは何か。声処、あるいはまた、業の所作によらずに存在するその他の色、すなわち色処、香処、味処、触処。これが非執受・有対の色である。

---

๙๐๙. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ อปฺปฏิฆํ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ อปฺปฏิฆํ.

909. 非執受・無対の色とは何か。身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業の所作によらずに存在するその他の色、すなわち虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食。これが非執受・無対の色である。

---

๙๑๐. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ มหาภูตํ? กมฺมสฺส กตตฺตา โผฏฺฐพฺพายตนํ อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ มหาภูตํ.

910. 執受・大種の色とは何か。業の所作による触処、水界。これが執受・大種の色である。

---

๙๑๑. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ น มหาภูตํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ อากาสธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ น มหาภูตํ.

911. 執受・非大種の色とは何か。眼処……乃至……身処、女根、男根、命根、あるいはまた、業の所作によって存在するその他の色、すなわち色処、香処、味処、虚空界、色の積集、色の相続、段食。これが執受・非大種の色である。

---

๙๑๒. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ มหาภูตํ? น กมฺมสฺส กตตฺตา โผฏฺฐพฺพายตนํ อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ มหาภูตํ.

912. 非執受・大種の色とは何か。業の所作によらない触処、水界。これが非執受・大種の色である。

---

๙๑๓. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ น มหาภูตํ? สทฺทายตนํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ อากาสธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ น มหาภูตํ.

913. 非執受・非大種の色とは何か。声処、身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業の所作によらずに存在するその他の色、すなわち色処、香処、味処、虚空界、色の積集、色の相続、段食。これが非執受・非大種の色である。

---

๙๑๔. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ โอฬาริกํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ โอฬาริกํ.

914. 執受・粗な色とは何か。眼処……乃至……身処、あるいはまた、業の所作によって存在するその他の色、すなわち色処、香処、味処、触処。これが執受・粗な色である。

---

๙๑๕. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ สุขุมํ? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส [Pg.196] อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ สุขุมํ.

915. 執受・微細な色とは何か。女根、男根、命根、あるいはまた、業の所作によって存在するその他の色、すなわち虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食。これが執受・微細な色である。

---

๙๑๖. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ โอฬาริกํ? สทฺทายตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ โอฬาริกํ.

916. 非執受・粗な色とは何か。声処、あるいはまた、業の所作によらずに存在するその他の色、すなわち色処、香処、味処、触処。これが非執受・粗な色である。

---

๙๑๗. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ สุขุมํ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ สุขุมํ.

917. 非執受・微細な色とは何か。身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業の所作によらずに存在するその他の色、すなわち虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食。これが非執受・微細な色である。

---

๙๑๘. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ ทูเร? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ ทูเร.

918. 執受・遠い色とは何か。女根、男根、命根、あるいはまた、業の所作によって存在するその他の色、すなわち虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食。これが執受・遠い色である。

---

๙๑๙. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ สนฺติเก? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณํ สนฺติเก.

919. 執受・近い色とは何か。眼処……乃至……身処、あるいはまた、業の所作によって存在するその他の色、すなわち色処、香処、味処、触処。これが執受・近い色である。

---

๙๒๐. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ ทูเร? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ ทูเร.

920. 非執受・遠い色とは何か。身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業の所作によらずに存在するその他の色、すなわち虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食。これが非執受・遠い色である。

---

๙๒๑. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ สนฺติเก? สทฺทายตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณํ สนฺติเก.

921. 非執受・近の色とは何か。声処、あるいはまた、業の所作によらない他の色処、香処、味処、触処がある。これが非執受・近の色である。

---

๙๒๒. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ สนิทสฺสนํ? กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ สนิทสฺสนํ.

922. 執受・有執受・有見の色とは何か。業の所作による色処である。これが執受・有執受・有見の色である。

---

๙๒๓. กตมํ [Pg.197] ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ อนิทสฺสนํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ, อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ อนิทสฺสนํ.

923. 執受・有執受・無見の色とは何か。眼処……乃至……身処、女性根、男性根、命根、あるいはまた、業の所作による他の香処、味処、触処、虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食がある。これが執受・有執受・無見の色である。

---

๙๒๔. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ สนิทสฺสนํ? น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ สนิทสฺสนํ.

924. 非執受・有執受・有見の色とは何か。業の所作によらない色処である。これが非執受・有執受・有見の色である。

---

๙๒๕. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ อนิทสฺสนํ? สทฺทายตนํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ อนิทสฺสนํ.

925. 非執受・有執受・無見の色とは何か。声処、身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業の所作によらない他の香処、味処、触処、虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食がある。これが非執受・有執受・無見の色である。

---

๙๒๖. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ สปฺปฏิฆํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ สปฺปฏิฆํ.

926. 執受・有執受・有対の色とは何か。眼処……乃至……身処、あるいはまた、業の所作による他の色処、香処、味処、触処がある。これが執受・有執受・有対の色である。

---

๙๒๗. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ อปฺปฏิฆํ? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ อปฺปฏิฆํ.

927. 執受・有執受・無対の色とは何か。女性根、男性根、命根、あるいはまた、業の所作による他の虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食がある。これが執受・有執受・無対の色である。

---

๙๒๘. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ สปฺปฏิฆํ? สทฺทายตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ สปฺปฏิฆํ.

928. 非執受・有執受・有対の色とは何か。声処、あるいはまた、業の所作によらない他の色処、香処、味処、触処がある。これが非執受・有執受・有対の色である。

---

๙๒๙. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ อปฺปฏิฆํ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ อปฺปฏิฆํ.

929. 非執受・有執受・無対の色とは何か。身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業の所作によらない他の虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食がある。これが非執受・有執受・無対の色である。

---

๙๓๐. กตมํ [Pg.198] ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ มหาภูตํ? กมฺมสฺส กตตฺตา โผฏฺฐพฺพายตนํ อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ มหาภูตํ.

930. 執受・有執受・大種の色とは何か。業の所作による触処、水界である。これが執受・有執受・大種の色である。

---

๙๓๑. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ น มหาภูตํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ อากาสธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ น มหาภูตํ.

931. 執受・有執受・非大種の色とは何か。眼処……乃至……身処、女性根、男性根、命根、あるいはまた、業の所作による他の色処、香処、味処、虚空界、色の積集、色の相続、段食がある。これが執受・有執受・非大種の色である。

---

๙๓๒. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ มหาภูตํ? น กมฺมสฺส กตตฺตา โผฏฺฐพฺพายตนํ อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ มหาภูตํ.

932. 非執受・有執受・大種の色とは何か。業の所作によらない触処、水界である。これが非執受・有執受・大種の色である。

---

๙๓๓. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ น มหาภูตํ? สทฺทายตนํ กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ อากาสธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ น มหาภูตํ.

933. 非執受・有執受・非大種の色とは何か。声処、身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業の所作によらない他の色処、香処、味処、虚空界、色の積集、色の相続、段食がある。これが非執受・有執受・非大種の色である。

---

๙๓๔. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ โอฬาริกํ? จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ โอฬาริกํ.

934. 執受・有執受・粗の色とは何か。眼処……乃至……身処、あるいはまた、業の所作による他の色処、香処、味処、触処がある。これが執受・有執受・粗の色である。

---

๙๓๕. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ สุขุมํ? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ สุขุมํ.

935. 執受・有執受・微細の色とは何か。女性根、男性根、命根、あるいはまた、業の所作による他の虚空界、水界、色の積集、色の相続、段食がある。これが執受・有執受・微細の色である。

---

๙๓๖. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ โอฬาริกํ? สทฺทายตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ โอฬาริกํ.

936. 非執受・有執受・粗の色とは何か。声処、あるいはまた、業の所作によらない他の色処、香処、味処、触処がある。これが非執受・有執受・粗の色である。

---

๙๓๗. กตมํ [Pg.199] ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ สุขุมํ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ สุขุมํ.

937. 非執受・取応の微細な色とは何か。身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業によって生じたものではない他の色、すなわち空界、水界、色の積集、色の相続、段食がある。これが、非執受・取応の微細な色である。

---

๙๓๘. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ ทูเร? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ ทูเร.

938. 執受・取応の遠い色とは何か。女根、男根、命根、あるいはまた、業によって生じた他の色、すなわち空界、水界、色の積集、色の相続、段食がある。これが、執受・取応の遠い色である。

---

๙๓๙. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ สนฺติเก จกฺขายตนํ…เป… กายายตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทิณฺณุปาทานิยํ สนฺติเก.

939. 執受・取応の近い色とは何か。眼処……（中略）……身処、あるいはまた、業によって生じた他の色、すなわち色処、香処、味処、触処がある。これが、執受・取応の近い色である。

---

๙๔๐. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ ทูเร? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส ชรตา รูปสฺส อนิจฺจตา, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ ทูเร.

940. 非執受・取応の遠い色とは何か。身表、語表、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の老性、色の無常性、あるいはまた、業によって生じたものではない他の色、すなわち空界、水界、色の積集、色の相続、段食がある。これが、非執受・取応の遠い色である。

---

๙๔๑. กตมํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ สนฺติเก? สทฺทายตนํ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา รูปายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ อนุปาทิณฺณุปาทานิยํ สนฺติเก.

941. 非執受・取応の近い色とは何か。声処、あるいはまた、業によって生じたものではない他の色、すなわち色処、香処、味処、触処がある。これが、非執受・取応の近い色である。

---

๙๔๒. กตมํ ตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ อินฺทฺริยํ? จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… กายินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ อินฺทฺริยํ.

942. 有対の根の色とは何か。眼根……（中略）……身根。これが、有対の根の色である。

---

๙๔๓. กตมํ ตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ น อินฺทฺริยํ? รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ น อินฺทฺริยํ.

943. 有対の非根の色とは何か。色処……（中略）……触処。これが、有対の非根の色である。

---

๙๔๔. กตมํ ตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ อินฺทฺริยํ? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ อินฺทฺริยํ.

944. 無対の根の色とは何か。女根、男根、命根。これが、無対の根の色である。

---

๙๔๕. กตมํ [Pg.200] ตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ น อินฺทฺริยํ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ น อินฺทฺริยํ.

945. 無対の非根の色とは何か。身表、語表……（中略）……段食。これが、無対の非根の色である。

---

๙๔๖. กตมํ ตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ มหาภูตํ? โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ มหาภูตํ.

946. 有対の大種の色とは何か。触処。これが、有対の大種の色である。

---

๙๔๗. กตมํ ตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ น มหาภูตํ? จกฺขายตนํ…เป… รสายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ สปฺปฏิฆํ น มหาภูตํ.

947. 有対の非大種の色とは何か。眼処……（中略）……味処。これが、有対の非大種の色である。

---

๙๔๘. กตมํ ตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ มหาภูตํ? อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ มหาภูตํ.

948. 無対の大種の色とは何か。水界。これが、無対の大種の色である。

---

๙๔๙. กตมํ ตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ น มหาภูตํ? อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อปฺปฏิฆํ น มหาภูตํ.

949. 無対の非大種の色とは何か。女根……（中略）……段食。これが、無対の非大種の色である。

---

๙๕๐. กตมํ ตํ รูปํ อินฺทฺริยํ โอฬาริกํ? จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… กายินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ อินฺทฺริยํ โอฬาริกํ.

950. 根の粗大な色とは何か。眼根……（中略）……身根。これが、根の粗大な色である。

---

๙๕๑. กตมํ ตํ รูปํ อินฺทฺริยํ สุขุมํ? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ อินฺทฺริยํ สุขุมํ.

951. 根の微細な色とは何か。女根、男根、命根。これが、根の微細な色である。

---

๙๕๒. กตมํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ โอฬาริกํ? รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ โอฬาริกํ.

952. 非根の粗大な色とは何か。色処……（中略）……触処。これが、非根の粗大な色である。

---

๙๕๓. กตมํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ สุขุมํ? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ สุขุมํ.

953. 非根 of 微細な色とは何か。身表、語表……（中略）……段食。これが、非根の微細な色である。

---

๙๕๔. กตมํ ตํ รูปํ อินฺทฺริยํ ทูเร? อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ อินฺทฺริยํ ทูเร.

954. 根の遠い色とは何か。女根、男根、命根。これが、根の遠い色である。

---

๙๕๕. กตมํ ตํ รูปํ อินฺทฺริยํ สนฺติเก? จกฺขุนฺทฺริยํ…เป… กายินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ อินฺทฺริยํ สนฺติเก.

955. 根の近い色とは何か。眼根……（中略）……身根。これが、根の近い色である。

---

๙๕๖. กตมํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ ทูเร? กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ ทูเร.

956. 非根の遠い色とは何か。身表、語表……（中略）……段食。これが、非根の遠い色である。

---

๙๕๗. กตมํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ สนฺติเก? รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ สนฺติเก.

957. 非根の近い色とは何か。色処……（中略）……触処。これが、非根の近い色である。

---

๙๕๘. กตมํ ตํ รูปํ มหาภูตํ โอฬาริกํ? โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ มหาภูตํ โอฬาริกํ.

958. 大種の粗大な色とは何か。触処。これが、大種の粗大な色である。

---

๙๕๙. กตมํ [Pg.201] ตํ รูปํ มหาภูตํ สุขุมํ? อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ มหาภูตํ สุขุมํ.

959. 大種の微細な色とは何か。水界。これが、大種の微細な色である。

---

๙๖๐. กตมํ ตํ รูปํ น มหาภูตํ โอฬาริกํ? จกฺขายตนํ…เป… รสายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ น มหาภูตํ โอฬาริกํ.

960. 非大種の粗大な色とは何か。眼処……（中略）……味処。これが、非大種の粗大な色である。

---

๙๖๑. กตมํ ตํ รูปํ น มหาภูตํ สุขุมํ? อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น มหาภูตํ สุขุมํ.

961. 非大種の微細な色とは何か。女根……（中略）……段食。これが、非大種の微細な色である。

---

๙๖๒. กตมํ ตํ รูปํ มหาภูตํ ทูเร? อาโปธาตุ – อิทํ ตํ รูปํ มหาภูตํ ทูเร.

962. 大種の遠い色とは何か。水界。これが、大種の遠い色である。

---

๙๖๓. กตมํ ตํ รูปํ มหาภูตํ สนฺติเก? โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ มหาภูตํ สนฺติเก.

963. 大種の近い色とは何か。触処。これが、大種の近い色である。

---

๙๖๔. กตมํ ตํ รูปํ น มหาภูตํ ทูเร? อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น มหาภูตํ ทูเร.

964. 非大種の遠い色とは何か。女根……（中略）……段食。これが、非大種の遠い色である。

---

๙๖๕. กตมํ ตํ รูปํ น มหาภูตํ สนฺติเก? จกฺขายตนํ…เป… รสายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ น มหาภูตํ สนฺติเก.

965. 非大種の近い色とは何か。眼処……（中略）……味処。これが、非大種の近い色である。

---

๙๖๖. รูปายตนํ ทิฏฺฐํ, สทฺทายตนํ สุตํ, คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ มุตํ, สพฺพํ รูปํ มนสา วิญฺญาตํ รูปํ.

966. 色処は“見られたもの（見）”であり、声処は“聞かれたもの（聞）”であり、香処・味処・触処は“覚られたもの（覚）”であり、一切の物質（色）は意によって“知られたもの（知）”である。

---

เอวํ จตุพฺพิเธน รูปสงฺคโห.

このように、四種による色の摂受（分類）がある。

---

จตุกฺกํ.

四法（四個一組の解説）が完了した。

---

ปญฺจกํ

五法（五個一組の解説）。

---

๙๖๗. กตมํ ตํ รูปํ ปถวีธาตุ? ยํ กกฺขฬํ ขรคตํ กกฺขฬตฺตํ กกฺขฬภาโว อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อุปาทิณฺณํ วา อนุปาทิณฺณํ วา – อิทํ ตํ รูปํ ปถวีธาตุ.

967. 地界（地大）としての物質とは何か。硬いもの、粗いもの、硬い状態、硬い性質であり、内にあるものであれ外にあるものであれ、執受（業によるもの）であれ非執受であれ、これを地界としての物質という。

---

๙๖๘. กตมํ ตํ รูปํ อาโปธาตุ? ยํ อาโป อาโปคตํ สิเนโห สิเนหคตํ พนฺธนตฺตํ รูปสฺส อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อุปาทิณฺณํ วา อนุปาทิณฺณํ วา – อิทํ ตํ รูปํ อาโปธาตุ.

968. 水界（水大）としての物質とは何か。水、水の状態、粘性、粘性の状態、物質を結合させる性質であり、内にあるものであれ外にあるものであれ、執受であれ非執受であれ、これを水界としての物質という。

---

๙๖๙. กตมํ [Pg.202] ตํ รูปํ เตโชธาตุ? ยํ เตโช เตโชคตํ อุสฺมา อุสฺมาคตํ อุสุมํ อุสุมคตํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อุปาทิณฺณํ วา อนุปาทิณฺณํ วา – อิทํ ตํ รูปํ เตโชธาตุ.

969. 火界（火大）としての物質とは何か。火、火の状態、熱、熱の状態、温熱、温熱の状態であり、内にあるものであれ外にあるものであれ、執受であれ非執受であれ、これを火界としての物質という。

---

๙๗๐. กตมํ ตํ รูปํ วาโยธาตุ? ยํ วาโย วาโยคตํ ถมฺภิตตฺตํ รูปสฺส อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา อุปาทิณฺณํ วา อนุปาทิณฺณํ วา – อิทํ ตํ รูปํ วาโยธาตุ.

970. 風界（風大）としての物質とは何か。風、風の状態、物質の支持性（こわばり）であり、内にあるものであれ外にあるものであれ、執受であれ非執受であれ、これを風界としての物質という。

---

๙๗๑. กตมํ ตํ รูปํ อุปาทา? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อุปาทา.

971. 所造（四大に依って生じる物質）としての物質とは何か。眼処……（中略）……段食、これを所造としての物質という。

---

เอวํ ปญฺจวิเธน รูปสงฺคโห.

このように、五種による色の摂受がある。

---

ปญฺจกํ.

五法が完了した。

---

ฉกฺกํ

六法。

---

๙๗๒. รูปายตนํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ, สทฺทายตนํ โสตวิญฺเญยฺยํ รูปํ, คนฺธายตนํ ฆานวิญฺเญยฺยํ รูปํ, รสายตนํ ชิวฺหาวิญฺเญยฺยํ รูปํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ กายวิญฺเญยฺยํ รูปํ, สพฺพํ รูปํ มโนวิญฺเญยฺยํ รูปํ.

972. 色処は眼識によって知られるべき物質であり、声処は耳識によって知られるべき物質であり、香処は鼻識によって知られるべき物質であり、味処は舌識によって知られるべき物質であり、触処は身識によって知られるべき物質であり、一切の物質は意識によって知られるべき物質である。

---

เอวํ ฉพฺพิเธน รูปสงฺคโห.

このように、六種による色の摂受がある。

---

ฉกฺกํ.

六法が完了した。

---

สตฺตกํ

七法。

---

๙๗๓. รูปายตนํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ, สทฺทายตนํ โสตวิญฺเญยฺยํ รูปํ, คนฺธายตนํ ฆานวิญฺเญยฺยํ รูปํ, รสายตนํ ชิวฺหาวิญฺเญยฺยํ รูปํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ กายวิญฺเญยฺยํ รูปํ, รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ มโนธาตุวิญฺเญยฺยํ รูปํ, สพฺพํ รูปํ มโนวิญฺญาณธาตุวิญฺเญยฺยํ รูปํ.

973. 色処は眼識によって知られるべき物質であり、声処は耳識によって知られるべき物質であり、香処は鼻識によって知られるべき物質であり、味処は舌識によって知られるべき物質であり、触処は身識によって知られるべき物質である。また、色処・声処・香処・味処・触処は意界によって知られるべき物質であり、一切の物質は意識界によって知られるべき物質である。

---

เอวํ สตฺตวิเธน รูปสงฺคโห.

このように、七種による色の摂受がある。

---

สตฺตกํ.

七法が完了した。

---

อฏฺฐกํ

八法。

---

๙๗๔. รูปายตนํ [Pg.203] จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ, สทฺทายตนํ โสตวิญฺเญยฺยํ รูปํ, คนฺธายตนํ ฆานวิญฺเญยฺยํ รูปํ, รสายตนํ ชิวฺหาวิญฺเญยฺยํ รูปํ, มนาปิโย โผฏฺฐพฺโพ สุขสมฺผสฺโส กายวิญฺเญยฺยํ รูปํ, อมนาปิโย โผฏฺฐพฺโพ ทุกฺขสมฺผสฺโส กายวิญฺเญยฺยํ รูปํ, รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ มโนธาตุวิญฺเญยฺยํ รูปํ, สพฺพํ รูปํ มโนวิญฺญาณธาตุวิญฺเญยฺยํ รูปํ.

974. 色処は眼識によって知られるべき物質であり、声処は耳識によって知られるべき物質であり、香処は鼻識によって知られるべき物質であり、味処は舌識によって知られるべき物質である。好ましく楽な接触をもたらす触は身識によって知られるべき物質であり、好ましくなく苦な接触をもたらす触は身識によって知られるべき物質である。また、色処・声処・香処・味処・触処は意界によって知られるべき物質であり、一切の物質は意識界によって知られるべき物質である。

---

เอวํ อฏฺฐวิเธน รูปสงฺคโห.

このように、八種による色の摂受がある。

---

อฏฺฐกํ.

八法が完了した。

---

นวกํ

九法。

---

๙๗๕. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขุนฺทฺริยํ? ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท…เป… สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขุนฺทฺริยํ.

975. 眼根としての物質とは何か。四大種に依って生じた眼の浄色（感受部）であり、……（中略）……“空村”とも呼ばれるもの、これを眼根としての物質という。

---

๙๗๖. กตมํ ตํ รูปํ โสตินฺทฺริยํ…เป… ฆานินฺทฺริยํ…เป… ชิวฺหินฺทฺริยํ…เป… กายินฺทฺริยํ …เป… อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… ปุริสินฺทฺริยํ…เป… ชีวิตินฺทฺริยํ? โย เตสํ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ ชีวิตินฺทฺริยํ.

976. 耳根としての物質……（中略）……命根としての物質とは何か。それら物質的な諸法の寿命、存続、維持、養育、進行、回転、守護、命、命根であり、これを命根としての物質という。

---

๙๗๗. กตมํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ? รูปายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ.

977. 非根（根ではないもの）としての物質とは何か。色処……（中略）……段食、これを非根としての物質という。

---

เอวํ นววิเธน รูปสงฺคโห.

このように、九種による色の摂受がある。

---

นวกํ.

九法が完了した。

---

ทสกํ

十法。

---

๙๗๘. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขุนฺทฺริยํ? ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท…เป… สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขุนฺทฺริยํ.

978. 眼根（げんこん）であるその色（しき）とは何か。四大種（しだいしゅ）に依拠した眼の浄色（じょうしき）であり、……“空なる村”とも呼ばれるものである。これが眼根であるその色である。

---

๙๗๙. กตมํ ตํ รูปํ โสตินฺทฺริยํ…เป… ฆานินฺทฺริยํ…เป… ชิวฺหินฺทฺริยํ…เป… กายินฺทฺริยํ…เป… อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… ปุริสินฺทฺริยํ…เป… ชีวิตินฺทฺริยํ? โย เตสํ รูปีนํ ธมฺมานํ [Pg.204] อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา ชีวิตํ ชีวิตินฺทฺริยํ – อิทํ ตํ รูปํ ชีวิตินฺทฺริยํ.

979. 耳根（にこん）……鼻根（びこん）……舌根（ぜっこん）……身根（しんこん）……女根（にょこん）……男根（だんこん）……命根（みょうこん）であるその色とは何か。それら色の諸法の寿命、存続、維持、存命、進行、守護、命、命根であるもの。これが命根であるその色である。

---

๙๘๐. กตมํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ สปฺปฏิฆํ? รูปายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิทํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ สปฺปฏิฆํ.

980. 根（こん）ではなく、有対（うたい）であるその色とは何か。色処（しきしょ）……触処（そくしょ）である。これが根ではなく有対であるその色である。

---

๙๘๑. กตมํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ อปฺปฏิฆํ? กายวิญฺญตฺติ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ น อินฺทฺริยํ อปฺปฏิฆํ.

981. 根ではなく、無対（むたい）であるその色とは何か。身表（しんぴょう）……段食（だんじき）である。これが根ではなく無対であるその色である。

---

เอวํ ทสวิเธน รูปสงฺคโห.

このように十種の方法によって色の摂受（分類）がなされる。

---

ทสกํ.

十法（じゅっぽう）。

---

เอกาทสกํ

十一法（じゅういっぽう）。

---

๙๘๒. กตมํ ตํ รูปํ จกฺขายตนํ? ยํ จกฺขุ จตุนฺนํ มหาภูตานํ อุปาทาย ปสาโท…เป… สุญฺโญ คาโม เปโส – อิทํ ตํ รูปํ จกฺขายตนํ.

982. 眼処（げんしょ）であるその色とは何か。四大種に依拠した眼の浄色であり、……“空なる村”とも呼ばれるものである。これが眼処であるその色である。

---

๙๘๓. กตมํ ตํ รูปํ โสตายตนํ…เป… ฆานายตนํ…เป… ชิวฺหายตนํ…เป… กายายตนํ…เป… รูปายตนํ…เป… สทฺทายตนํ…เป… คนฺธายตนํ…เป… รสายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ? ปถวีธาตุ…เป… โผฏฺฐพฺพธาตุ เปสา – อิทํ ตํ รูปํ โผฏฺฐพฺพายตนํ.

983. 耳処（にしょ）……鼻処（びしょ）……舌処（ぜっしょ）……身処（しんしょ）……色処（しきしょ）……声処（しょうしょ）……香処（こうしょ）……味処（みしょ）……触処（そくしょ）であるその色とは何か。地界（ちかい）……触界（そくかい）である。これが触処であるその色である。

---

๙๘๔. กตมํ ตํ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ? อิตฺถินฺทฺริยํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิทํ ตํ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ.

984. 無見（むけん）・無対（むたい）であり、法処（ほうしょ）に含まれるその色とは何か。女根……段食である。これが無見・無対であり、法処に含まれるその色である。

---

เอวํ เอกาทสวิเธน รูปสงฺคโห.

このように十一種の方法によって色の摂受がなされる。

---

เอกาทสกํ.

十一法。

---

อฏฺฐมภาณวาโร.

第八誦（だいはちじゅ）。

---

รูปวิภตฺติ.

色分別（しきぶんべつ）。

---

รูปกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

色聚（しきじゅ）の章、終わる。

---

๓. นิกฺเขปกณฺฑํ

3. 概説の章（ニッケーパカンダ）。

---

ติกนิกฺเขปํ

三法（ティカ）の概説。

---

๙๘๕. กตเม [Pg.205] ธมฺมา กุสลา? ตีณิ กุสลมูลานิ – อโลโภ, อโทโส, อโมโห; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา กุสลา.

985. いかなる諸法が善（ぜん）であるか。三つの善根（ぜんこん）――無貪（むとん）、無瞋（むしん）、無痴（むち）――と、それらに相応する受蘊（じゅうん）、想蘊（そううん）、行蘊（ぎょううん）、識蘊（しきうん）、およびそれらを原因として生じる身業（しんごう）、語業（ごごう）、意業（いごう）である。これらの諸法が善である。

---

๙๘๖. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ตีณิ อกุสลมูลานิ – โลโภ, โทโส, โมโห; ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

986. いかなる諸法が不善（ふぜん）であるか。三つの不善根（ふぜんこん）――貪（とん）、瞋（しん）、痴（ち）――と、それらと同一の心に生じる煩悩（ぼんのう）、それらに相応する受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、およびそれらを原因として生じる身業、語業、意業である。これらの諸法が不善である。

---

๙๘๗. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ วิปากา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ; เย จ ธมฺมา กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

987. いかなる諸法が無記（むき）であるか。欲界、色界、無色界、および出世間に属する、善・不善の諸法の異熟（いじゅく）である受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、ならびに、善でも不善でもなく業の異熟でもない唯作（ゆいさ）の諸法、すべての色（しき）、および無為（むい）の界（かい）である。これらの諸法が無記である。

---

๙๘๘. กตเม ธมฺมา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา? สุขภูมิยํ กามาวจเร, รูปาวจเร, อปริยาปนฺเน, สุขํ เวทนํ ฐเปตฺวา; ตํสมฺปยุตฺโต สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา.

988. いかなる諸法が楽受（らくじゅ）に相応するか。欲界、色界、および出世間に属する楽の境地において、楽受を除いた、それに相応する想蘊、行蘊、識蘊である。これらの諸法が楽受に相応する。

---

๙๘๙. กตเม ธมฺมา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา? ทุกฺขภูมิยํ กามาวจเร, ทุกฺขํ เวทนํ ฐเปตฺวา; ตํสมฺปยุตฺโต สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา.

989. いかなる諸法が苦受（くじゅ）に相応するか。欲界に属する苦の境地において、苦受を除いた、それに相応する想蘊、行蘊、識蘊である。これらの諸法が苦受に相応する。

---

๙๙๐. กตเม ธมฺมา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา? อทุกฺขมสุขภูมิยํ กามาวจเร, รูปาวจเร, อรูปาวจเร, อปริยาปนฺเน, อทุกฺขมสุขํ เวทนํ ฐเปตฺวา; ตํสมฺปยุตฺโต สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา.

990. いかなる諸法が不苦不楽受（ふくふらくじゅ）に相応するか。欲界、色界、無色界、および出世間に属する不苦不楽の境地において、不苦不楽受を除いた、それに相応する想蘊、行蘊、識蘊である。これらの諸法が不苦不楽受に相応する。

---

๙๙๑. กตเม [Pg.206] ธมฺมา วิปากา? กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ วิปากา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา วิปากา.

991. いかなる諸法が異熟（いじゅく）であるか。欲界、色界、無色界、および出世間に属する、善・不善の諸法の異熟である受蘊……識蘊である。これらの諸法が異熟である。

---

๙๙๒. กตเม ธมฺมา วิปากธมฺมธมฺมา? กุสลากุสลา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา วิปากธมฺมธมฺมา.

992. いかなる諸法が異熟法（いじゅくほう）であるか。欲界、色界、無色界、および出世間に属する、善・不善の諸法である受蘊……識蘊である。これらの諸法が異熟法である。

---

๙๙๓. กตเม ธมฺมา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา? เย จ ธมฺมา กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา.

993. いかなる諸法が非異熟・非異熟法（ひいじゅく・ひいじゅくほう）であるか。善でも不善でもなく業の異熟でもない唯作の諸法、すべての色、および無為の界である。これらの諸法が非異熟・非異熟法である。

---

๙๙๔. กตเม ธมฺมา อุปาทิณฺณุปาทานิยา? สาสวา กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ วิปากา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ยญฺจ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา – อิเม ธมฺมา อุปาทิณฺณุปาทานิยา.

994. いかなる諸法が執受（しゅうじゅ）・取（しゅ）の対象であるか。欲界、色界、無色界に属する、有漏（うろ）の善・不善の諸法の異熟である受蘊……識蘊、および業によって作られた色である。これらの諸法が執受・取の対象である。

---

๙๙๕. กตเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณุปาทานิยา? สาสวา กุสลากุสลา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; เย จ ธมฺมา กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา; ยญฺจ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา – อิเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณุปาทานิยา.

995. いかなる諸法が非執受（ひしゅうじゅ）・取の対象であるか。欲界、色界、無色界に属する、有漏の善・不善の諸法である受蘊……識蘊、ならびに、善でも不善でもなく業の異熟でもない唯作の諸法、および業によって作られたのではない色である。これらの諸法が非執受・取の対象である。

---

๙๙๖. กตเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา.

996. いかなる諸法が非執受・非取（ひしゅうじゅ・ひしゅ）の対象であるか。出世間に属する道（どう）と道の果（か）、および無為の界である。これらの諸法が非執受・非取の対象である。

---

๙๙๗. กตเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา? ตีณิ อกุสลมูลานิ – โลโภ, โทโส, โมโห; ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา.

997. 煩悩に汚され、かつ煩悩の対象となる（染汚・染汚性の）法とは何か。三つの不善根、すなわち貪・瞋・痴、およびそれらと同一の対象に留まる煩悩、それに相応する受蘊…乃至…識蘊、それらを原因として生じる身業・口業・意業である。これらが、煩悩に汚され、かつ煩悩の対象となる法である。

---

๙๙๘. กตเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา? สาสวา กุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ, เวทนากฺขนฺโธ[Pg.207], สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา.

998. 煩悩に汚されていないが、煩悩の対象となる（不染汚・染汚性の）法とは何か。欲界、色界、無色界に属する、有漏の善および無記の法、ならびに色蘊、受蘊、想蘊、行蘊、識蘊である。これらが、煩悩に汚されていないが、煩悩の対象となる法である。

---

๙๙๙. กตเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐอสํกิเลสิกา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐอสํกิเลสิกา.

999. 煩悩に汚されておらず、かつ煩悩の対象ともならない（不染汚・不染汚性の）法とは何か。出世間に属する道と道の果、および無為の法（涅槃）である。これらが、煩悩に汚されておらず、かつ煩悩の対象ともならない法である。

---

๑๐๐๐. กตเม ธมฺมา สวิตกฺกสวิจารา? สวิตกฺกสวิจารภูมิยํ กามาวจเร, รูปาวจเร, อปริยาปนฺเน, วิตกฺกวิจาเร ฐเปตฺวา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สวิตกฺกสวิจารา.

1000. 尋（じん）と伺（し）を伴う法とは何か。欲界、色界、出世間に属する尋伺の地において、尋と伺を除いた、それらに相応する受蘊…乃至…識蘊である。これらが、尋と伺を伴う法である。

---

๑๐๐๑. กตเม ธมฺมา อวิตกฺกวิจารมตฺตา? อวิตกฺกวิจารมตฺตภูมิยํ รูปาวจเร, อปริยาปนฺเน, วิจารํ ฐเปตฺวา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อวิตกฺกวิจารมตฺตา.

1001. 尋はなく伺のみがある法とは何か。色界、出世間に属する無尋唯伺の地において、伺を除いた、それに相応する受蘊…乃至…識蘊である。これらが、尋はなく伺のみがある法である。

---

๑๐๐๒. กตเม ธมฺมา อวิตกฺกอวิจารา? อวิตกฺกอวิจารภูมิยํ กามาวจเร, รูปาวจเร, อรูปาวจเร, อปริยาปนฺเน; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อวิตกฺกอวิจารา.

1002. 尋も伺もない法とは何か。欲界、色界、無色界、出世間に属する無尋無伺の地における受蘊…乃至…識蘊、およびすべての色（物質的現象）、ならびに無為の法である。これらが、尋も伺もない法である。

---

๑๐๐๓. กตเม ธมฺมา ปีติสหคตา? ปีติภูมิยํ กามาวจเร, รูปาวจเร, อปริยาปนฺเน, ปีตึ ฐเปตฺวา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา ปีติสหคตา.

1003. 喜（き）を伴う法とは何か。欲界、色界、出世間に属する喜の地において、喜を除いた、それに相応する受蘊…乃至…識蘊である。これらが、喜を伴う法である。

---

๑๐๐๔. กตเม ธมฺมา สุขสหคตา? สุขภูมิยํ กามาวจเร, รูปาวจเร, อปริยาปนฺเน, สุขํ ฐเปตฺวา; ตํสมฺปยุตฺโต สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สุขสหคตา.

1004. 楽（らく）を伴う法とは何か。欲界、色界、出世間に属する楽の地において、楽を除いた、それに相応する想蘊、行蘊、識蘊である。これらが、楽を伴う法である。

---

๑๐๐๕. กตเม ธมฺมา อุเปกฺขาสหคตา? อุเปกฺขาภูมิยํ กามาวจเร, รูปาวจเร, อรูปาวจเร, อปริยาปนฺเน, อุเปกฺขํ ฐเปตฺวา; ตํสมฺปยุตฺโต สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อุเปกฺขาสหคตา.

1005. 捨（しゃ）を伴う法とは何か。欲界、色界、無色界、出世間に属する捨の地において、捨を除いた、それに相応する想蘊、行蘊、識蘊である。これらが、捨を伴う法である。

---

๑๐๐๖. กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา? ตีณิ สํโยชนานิ – สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส.

1006. 見（預流道）によって捨てられるべき法とは何か。三つの結、すなわち有身見、疑、戒禁取である。

---

๑๐๐๗. ตตฺถ [Pg.208] กตมา สกฺกายทิฏฺฐิ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เวทนาวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา เวทนํ, เวทนาย วา อตฺตานํ. สญฺญํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, สญฺญาวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา สญฺญํ, สญฺญาย วา อตฺตานํ. สงฺขาเร อตฺตโต สมนุปสฺสติ, สงฺขารวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา สงฺขาเร, สงฺขาเรสุ วา อตฺตานํ. วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ สกฺกายทิฏฺฐิ.

1007. そのうち、有身見とは何か。ここに、聖者を見ず、聖なる教えに精通せず、聖なる教えによって導かれていない、また善き人を見ず、善き人の教えに精通せず、善き人の教えによって導かれていない、教えを聞いたことのない凡夫がいる。彼は、色を自己であると見なし、あるいは自己が色を所有していると見なし、あるいは自己の中に色がある、あるいは色の中に自己があると見なす。受、想、行、識についても同様である。このような見解、見解の偏り、見解の茂み、見解の荒野、見解の曲芸、見解の動揺、見解の結、執着、固執、執着、邪推、悪路、邪道、邪性、外道の拠り所、逆さまの執着、これを有身見という。

---

๑๐๐๘. ตตฺถ กตมา วิจิกิจฺฉา? สตฺถริ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, ธมฺเม กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, สงฺเฆ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, สิกฺขาย กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, ปุพฺพนฺเต กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, อปรนฺเต กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ. ยา เอวรูปา กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคฺคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ถมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข – อยํ วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา.

1008. そのうち、疑とは何か。師について疑い、惑い、法について疑い、惑い、僧について疑い、惑い、戒について疑い、惑い、過去について疑い、惑い、未来について疑い、惑い、過去と未来の両方について疑い、惑い、縁起の法について疑い、惑うこと。このような疑い、疑うこと、疑っている状態、不決断、疑、二股、二つの道、不信、不確実な把握、ためらい、動揺、深く入り込めないこと、心の硬直、心の混乱、これを疑という。

---

๑๐๐๙. ตตฺถ กตโม สีลพฺพตปรามาโส? อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ ‘สีเลน สุทฺธิ, วเตน สุทฺธิ, สีลพฺพเตน สุทฺธี’ติ ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ สีลพฺพตปรามาโส.

1009. そのうち、戒禁取とは何か。この教えの外にある沙門やバラモンたちが、“戒によって清浄になる、禁制によって清浄になる、戒と禁制によって清浄になる”と抱くような見解、見解の偏り、見解の茂み、見解の荒野、見解の曲芸、見解の動揺、見解の結、執着、固執、執着、邪推、悪路、邪道、邪性、外道の拠り所、逆さまの執着、これを戒禁取という。

---

๑๐๑๐. อิมานิ [Pg.209] ตีณิ สํโยชนานิ; ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา.

1010. これら三つの結、およびそれらと同一の対象に留まる煩悩、それに相応する受蘊…乃至…識蘊、それらを原因として生じる身業、口業、意業、これらの法が見（預流道）によって捨てられるべきものである。

---

๑๐๑๑. กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา? อวเสโส โลโภ, โทโส, โมโห; ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา.

1011. 修習によって捨断されるべき法とは何か。残りの貪・瞋・痴、およびそれらと同一の場所に生じる煩悩、それらに相応する受蘊……識蘊、それらによって生起する身業・語業・意業である。これらが修習によって捨断されるべき法である。

---

๑๐๑๒. กตเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพา? กุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพา.

1012. 見によっても修習によっても捨断されない法とは何か。欲界・色界・無色界・出世間に属する善および無記の法、受蘊……識蘊、すべての色、および無為の界（涅槃）である。これらが、見によっても修習によっても捨断されない法である。

---

๑๐๑๓. กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา? ตีณิ สํโยชนานิ – สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส.

1013. 見によって捨断されるべき因を持つ法とは何か。三つの結、すなわち有身見、疑、戒禁取である。

---

๑๐๑๔. ตตฺถ กตมา สกฺกายทิฏฺฐิ…เป… อยํ วุจฺจติ สกฺกายทิฏฺฐิ.

1014. そのうち、有身見とは何か。……（中略）……これが有身見と言われる。

---

๑๐๑๕. ตตฺถ กตมา วิจิกิจฺฉา…เป… อยํ วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา.

1015. そのうち、疑とは何か。……（中略）……これが疑と言われる。

---

๑๐๑๖. ตตฺถ กตโม สีลพฺพตปรามาโส…เป… อยํ วุจฺจติ สีลพฺพตปรามาโส.

1016. そのうち、戒禁取とは何か。……（中略）……これが戒禁取と言われる。

---

๑๐๑๗. อิมานิ ตีณิ สํโยชนานิ; ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา. ตีณิ สํโยชนานิ – สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา. ตเทกฏฺโฐ โลโภ, โทโส, โมโห – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตู. ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา.

1017. これら三つの結、およびそれらと同一の場所に生じる煩悩、それらに相応する受蘊……識蘊、それらによって生起する身業・語業・意業、これらが見によって捨断されるべき因を持つ法である。三つの結、すなわち有身見、疑、戒禁取、これらが見によって捨断されるべき法である。それらと同一の場所に生じる貪・瞋・痴、これらが見によって捨断されるべき因である。それらと同一の場所に生じる煩悩、それらに相応する受蘊……識蘊、それらによって生起する身業・語業・意業、これらが見によって捨断されるべき因を持つ法である。

---

๑๐๑๘. กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา? อวเสโส โลโภ, โทโส, โมโห – อิเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตู. ตเทกฏฺฐา [Pg.210] จ กิเลสา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา.

1018. 修習によって捨断されるべき因を持つ法とは何か。残りの貪・瞋・痴、これらが修習によって捨断されるべき因である。それらと同一の場所に生じる煩悩、それらに相応する受蘊……識蘊、それらによって生起する身業・語業・意業、これらが修習によって捨断されるべき因を持つ法である。

---

๑๐๑๙. กตเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา.

1019. 見によっても修習によっても捨断されるべき因を持たない法とは何か。それらの法を除いた、残りの欲界・色界・無色界・出世間に属する善・不善・無記の法、受蘊・想蘊・行蘊・識蘊、すべての色、および無為の界（涅槃）である。これらが、見によっても修習によっても捨断されるべき因を持たない法である。

---

๑๐๒๐. กตเม ธมฺมา อาจยคามิโน? สาสวา กุสลากุสลา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อาจยคามิโน.

1020. 積集へと導く法とは何か。欲界・色界・無色界に属する有漏の善および不善の法、受蘊……識蘊である。これらが積集へと導く法である。

---

๑๐๒๑. กตเม ธมฺมา อปจยคามิโน? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา อปจยคามิโน.

1021. 不積集へと導く法とは何か。出世間に属する四つの道である。これらが不積集へと導く法である。

---

๑๐๒๒. กตเม ธมฺมา เนว อาจยคามิ น อปจยคามิโน? กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ วิปากา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; เย จ ธมฺมา กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา เนว อาจยคามิ น อปจยคามิโน.

1022. 積集へも不積集へも導かない法とは何か。欲界・色界・無色界・出世間に属する善・不善の法の異熟（果報）、受蘊……識蘊、および善でも不善でもなく業の異熟でもない唯作（作持）の法、すべての色、および無為の界（涅槃）である。これらが、積集へも不積集へも導かない法である。

---

๑๐๒๓. กตเม ธมฺมา เสกฺขา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, เหฏฺฐิมานิ จ ตีณิ สามญฺญผลานิ – อิเม ธมฺมา เสกฺขา.

1023. 有学の法とは何か。出世間に属する四つの道、および下の三つの沙門果（預流果・一来果・不還果）である。これらが有学の法である。

---

๑๐๒๔. กตเม ธมฺมา อเสกฺขา? อุปริฏฺฐิมํ อรหตฺตผลํ – อิเม ธมฺมา อเสกฺขา.

1024. 無学の法とは何か。最上の阿羅漢果である。これが無学の法である。

---

๑๐๒๕. กตเม ธมฺมา เนวเสกฺขนาเสกฺขา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา, อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา เนวเสกฺขนาเสกฺขา.

1025. 非有学非無学の法とは何か。それらの法を除いた、残りの欲界・色界・無色界に属する善・不善・無記の法、受蘊……識蘊、すべての色、および無為の界（涅槃）である。これらが、非有学非無学の法である。

---

๑๐๒๖. กตเม [Pg.211] ธมฺมา ปริตฺตา? สพฺเพว กามาวจรา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา ปริตฺตา.

1026. 小なる法とは何か。すべての欲界に属する善・不善・無記の法、色蘊……識蘊である。これらが小なる法である。

---

๑๐๒๗. กตเม ธมฺมา มหคฺคตา? รูปาวจรา, อรูปาวจรา, กุสลาพฺยากตา ธมฺมา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา มหคฺคตา.

1027. 広大なる法とは何か。色界・無色界に属する善および無記の法、受蘊……識蘊である。これらが広大なる法である。

---

๑๐๒๘. กตเม ธมฺมา อปฺปมาณา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อปฺปมาณา.

1028. 無量なる法とは何か。出世間に属する道、および道の果、ならびに無為の界（涅槃）である。これらが無量なる法である。

---

๑๐๒๙. กตเม ธมฺมา ปริตฺตารมฺมณา? ปริตฺเต ธมฺเม อารพฺภ เย อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา ปริตฺตารมฺมณา.

1029. 小を対象とする法とは何か。小なる法を縁として生じる心・心所法である。これらが小を対象とする法である。

---

๑๐๓๐. กตเม ธมฺมา มหคฺคตารมฺมณา? มหคฺคเต ธมฺเม อารพฺภ เย อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา มหคฺคตารมฺมณา.

1030. 広大を対象とする法とは何か。広大なる法を縁として生じる心・心所法である。これらが広大を対象とする法である。

---

๑๐๓๑. กตเม ธมฺมา อปฺปมาณารมฺมณา? อปฺปมาเณ ธมฺเม อารพฺภ เย อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อปฺปมาณารมฺมณา.

1031. 無量を対象とする法とは何か。無量なる法を縁として生じる心・心所法である。これらが無量を対象とする法である。

---

๑๐๓๒. กตเม ธมฺมา หีนา? ตีณิ อกุสลมูลานิ – โลโภ, โทโส, โมโห; ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา หีนา.

1032. 劣った法とは何か。三つの不善根、すなわち貪・瞋・痴、およびそれらと同一の場所に生じる煩悩、それらに相応する受蘊……識蘊、それらによって生起する身業・語業・意業である。これらが劣った法である。

---

๑๐๓๓. กตเม ธมฺมา มชฺฌิมา? สาสวา กุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา มชฺฌิมา.

1033. 中位の法とは何か。欲界・色界・無色界に属する有漏の善および無記の法、色蘊……識蘊である。これらが中位の法である。

---

๑๐๓๔. กตเม ธมฺมา ปณีตา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา ปณีตา.

1034. 勝れた法とは何か。出世間に属する道、および道の果、ならびに無為の界（涅槃）である。これらが勝れた法である。

---

๑๐๓๕. กตเม ธมฺมา มิจฺฉตฺตนิยตา? ปญฺจ กมฺมานิ อานนฺตริกานิ, ยา จ มิจฺฉาทิฏฺฐินิยตา – อิเม ธมฺมา มิจฺฉตฺตนิยตา.

1035. いかなる法が邪性定（じゃしょうじょう）であるか。五つの無間業（むけんごう）、および決定した邪見（じゃけん）である。これらの法が邪性定である。

---

๑๐๓๖. กตเม ธมฺมา สมฺมตฺตนิยตา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา สมฺมตฺตนิยตา.

1036. いかなる法が正性定（しょうしょうじょう）であるか。三界に属さない四つの聖道（しょうどう）である。これらの法が正性定である。

---

๑๐๓๗. กตเม [Pg.212] ธมฺมา อนิยตา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา, อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อนิยตา.

1037. いかなる法が不定（ふじょう）であるか。それらの法を除いた、残りの善・不善・無記の法であり、欲界・色界・無色界・出世間に属するもの、受蘊（じゅうん）……乃至……識蘊（しきうん）、すべての色（しき）、および無為（むい）の界（かい）である。これらの法が不定である。

---

๑๐๓๘. กตเม ธมฺมา มคฺคารมฺมณา? อริยมคฺคํ อารพฺภ เย อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา มคฺคารมฺมณา.

1038. いかなる法が道所縁（どうしょえん）であるか。聖道（しょうどう）を対象として生じる心・心所（しんじょ）の法である。これらの法が道所縁である。

---

๑๐๓๙. กตเม ธมฺมา มคฺคเหตุกา? อริยมคฺคสมงฺคิสฺส มคฺคงฺคานิ ฐเปตฺวา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา มคฺคเหตุกา. อริยมคฺคสมงฺคิสฺส สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺโค เจว เหตุ จ, สมฺมาทิฏฺฐึ ฐเปตฺวา, ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา มคฺคเหตุกา. อริยมคฺคสมงฺคิสฺส อโลโภ, อโทโส, อโมโห – อิเม ธมฺมา มคฺคเหตู. ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา มคฺคเหตุกา.

1039. いかなる法が道因（どういん）であるか。聖道を具足する者の道支（どうし）を除いた、それに相応する受蘊……乃至……識蘊である。これらの法が道因である。聖道を具足する者の正見（しょうけん）は、道（どう）であり、かつ因（いん）でもある。正見を除いた、それに相応する受蘊……乃至……識蘊である。これらの法が道因である。聖道を具足する者の無貪（むとん）・無瞋（むしん）・無痴（むち）である。これらは道の因である。それに相応する受蘊……乃至……識蘊である。これらの法が道因である。

---

๑๐๔๐. กตเม ธมฺมา มคฺคาธิปติโน? อริยมคฺคํ อธิปตึ กริตฺวา เย อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา มคฺคาธิปติโน. อริยมคฺคสมงฺคิสฺส วีมํสาธิปเตยฺยํ มคฺคํ ภาวยนฺตสฺส วีมํสํ ฐเปตฺวา; ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา มคฺคาธิปติโน.

1040. いかなる法が道増上（どうぞうじょう）であるか。聖道を増上（ぞうじょう）として生じる心・心所の法である。これらの法が道増上である。観（かん）を増上として聖道を修習（しゅじゅう）する聖道具足者の、観を除いた、それに相応する受蘊……乃至……識蘊である。これらの法が道増上である。

---

๑๐๔๑. กตเม ธมฺมา อุปฺปนฺนา? เย ธมฺมา ชาตา ภูตา สญฺชาตา นิพฺพตฺตา อภินิพฺพตฺตา ปาตุภูตา อุปฺปนฺนา สมุปฺปนฺนา อุฏฺฐิตา สมุฏฺฐิตา อุปฺปนฺนา อุปฺปนฺนํเสน สงฺคหิตา, รูปํ, เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ – อิเม ธมฺมา อุปฺปนฺนา.

1041. いかなる法が已生（いしょう）であるか。生じ、現れ、発生し、成就し、顕現し、生じたもの、生じた部分に含まれる法、すなわち色、受、想、行、識である。これらの法が已生である。

---

๑๐๔๒. กตเม ธมฺมา อนุปฺปนฺนา? เย ธมฺมา อชาตา อภูตา อสญฺชาตา อนิพฺพตฺตา อนภินิพฺพตฺตา อปาตุภูตา อนุปฺปนฺนา อสมุปฺปนฺนา อนุฏฺฐิตา อสมุฏฺฐิตา อนุปฺปนฺนา อนุปฺปนฺนํเสน สงฺคหิตา, รูปํ, เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ – อิเม ธมฺมา อนุปฺปนฺนา.

1042. いかなる法が未生（みしょう）であるか。未だ生じず、現れず、発生せず、成就せず、顕現せず、生じていないもの、生じていない部分に含まれる法、すなわち色、受、想、行、識である。これらの法が未生である。

---

๑๐๔๓. กตเม ธมฺมา อุปฺปาทิโน? กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ อวิปกฺกวิปากานํ วิปากา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ยญฺจ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา อุปฺปชฺชิสฺสติ – อิเม ธมฺมา อุปฺปาทิโน.

1043. いかなる法が正生（しょうしょう）であるか。善・不善の法の、未だ熟していない異熟（いじゅく）であり、欲界・色界・無色界・出世間に属するもの、受蘊……乃至……識蘊、および業（ごう）の所作（しょさ）によって生じるであろう色である。これらの法が正生である。

---

๑๐๔๔. กตเม [Pg.213] ธมฺมา อตีตา? เย ธมฺมา อตีตา นิรุทฺธา วิคตา วิปริณตา อตฺถงฺคตา อพฺภตฺถงฺคตา อุปฺปชฺชิตฺวา วิคตา อตีตา อตีตํเสน สงฺคหิตา, รูปํ, เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ – อิเม ธมฺมา อตีตา.

1044. いかなる法が過去（かこ）であるか。過去のもの、滅したもの、去ったもの、変異したもの、没したもの、生じて去ったもの、過去の部分に含まれる法、すなわち色、受、想、行、識である。これらの法が過去である。

---

๑๐๔๕. กตเม ธมฺมา อนาคตา? เย ธมฺมา อชาตา อภูตา อสญฺชาตา อนิพฺพตฺตา อนภินิพฺพตฺตา อปาตุภูตา อนุปฺปนฺนา อสมุปฺปนฺนา อนุฏฺฐิตา อสมุฏฺฐิตา อนาคตา อนาคตํเสน สงฺคหิตา, รูปํ, เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ – อิเม ธมฺมา อนาคตา.

1045. いかなる法が未来（みらい）であるか。未だ生じず、現れず、発生せず、成就せず、顕現せず、生じていないもの、未来の部分に含まれる法、すなわち色、受、想、行、識である。これらの法が未来である。

---

๑๐๔๖. กตเม ธมฺมา ปจฺจุปฺปนฺนา? เย ธมฺมา ชาตา ภูตา สญฺชาตา นิพฺพตฺตา อภินิพฺพตฺตา ปาตุภูตา อุปฺปนฺนา สมุปฺปนฺนา อุฏฺฐิตา สมุฏฺฐิตา ปจฺจุปฺปนฺนา ปจฺจุปฺปนฺนํเสน สงฺคหิตา, รูปํ, เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ – อิเม ธมฺมา ปจฺจุปฺปนฺนา.

1046. いかなる法が現在（げんざい）であるか。生じ、現れ、発生し、成就し、顕現し、生じたもの、現在の部分に含まれる法、すなわち色、受、想、行、識である。これらの法が現在である。

---

๑๐๔๗. กตเม ธมฺมา อตีตารมฺมณา? อตีเต ธมฺเม อารพฺภ เย อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อตีตารมฺมณา.

1047. いかなる法が過去所縁（かこしょえん）であるか。過去の法を対象として生じる心・心所の法である。これらの法が過去所縁である。

---

๑๐๔๘. กตเม ธมฺมา อนาคตารมฺมณา? อนาคเต ธมฺเม อารพฺภ เย อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อนาคตารมฺมณา.

1048. いかなる法が未来所縁（みらいしょえん）であるか。未来の法を対象として生じる心・心所の法である。これらの法が未来所縁である。

---

๑๐๔๙. กตเม ธมฺมา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา? ปจฺจุปฺปนฺเน ธมฺเม อารพฺภ เย อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา.

1049. いかなる法が現在所縁（げんざいしょえん）であるか。現在の法を対象として生じる心・心所の法である。これらの法が現在所縁である。

---

๑๐๕๐. กตเม ธมฺมา อชฺฌตฺตา? เย ธมฺมา เตสํ เตสํ สตฺตานํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ นิยตา ปาฏิปุคฺคลิกา อุปาทิณฺณา, รูปํ, เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ – อิเม ธมฺมา อชฺฌตฺตา.

1050. いかなる法が内（ない）であるか。それらそれらの衆生（しゅじょう）の内なるもの、自己に属するもの、決定したもの、個々の人間に属するもの、執受（しゅうじゅ）されたもの、すなわち色、受、想、行、識である。これらの法が内である。

---

๑๐๕๑. กตเม ธมฺมา พหิทฺธา? เย ธมฺมา เตสํ เตสํ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อชฺฌตฺตํ ปจฺจตฺตํ นิยตา ปาฏิปุคฺคลิกา อุปาทิณฺณา, รูปํ, เวทนา, สญฺญา, สงฺขารา, วิญฺญาณํ – อิเม ธมฺมา พหิทฺธา.

1051. いかなる法が外（げ）であるか。それらそれらの他なる衆生、他なる個人の内なるもの、自己に属するもの、決定したもの、個々の人間に属するもの、執受されたもの、すなわち色、受、想、行、識である。これらの法が外である。

---

๑๐๕๒. กตเม ธมฺมา อชฺฌตฺตพหิทฺธา? ตทุภยํ – อิเม ธมฺมา อชฺฌตฺตพหิทฺธา.

1052. いかなる法が内外（ないげ）であるか。その両方である。これらの法が内外である。

---

๑๐๕๓. กตเม ธมฺมา อชฺฌตฺตารมฺมณา? อชฺฌตฺเต ธมฺเม อารพฺภ เย อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อชฺฌตฺตารมฺมณา.

1053. いかなる法が内所縁（ないしょえん）であるか。内の法を対象として生じる心・心所の法である。これらの法が内所縁である。

---

๑๐๕๔. กตเม [Pg.214] ธมฺมา พหิทฺธารมฺมณา? พหิทฺธา ธมฺเม อารพฺภ เย อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา พหิทฺธารมฺมณา.

1054. いかなる法が外所縁（げしょえん）であるか。外の法を対象として生じる心・心所の法である。これらの法が外所縁である。

---

๑๐๕๕. กตเม ธมฺมา อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา? อชฺฌตฺตพหิทฺธา ธมฺเม อารพฺภ เย อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา.

1055. いかなる法が内外所縁（ないげしょえん）であるか。内外の法を対象として生じる心・心所の法である。これらの法が内外所縁である。

---

๑๐๕๖. กตเม ธมฺมา สนิทสฺสนสปฺปฏิฆา? รูปายตนํ – อิเม ธมฺมา สนิทสฺสนสปฺปฏิฆา.

1056. いかなる法が有見有対（うけんうたい）であるか。色処（しきしょ）である。これらの法が有見有対である。

---

๑๐๕๗. กตเม ธมฺมา อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา? จกฺขายตนํ, โสตายตนํ, ฆานายตนํ, ชิวฺหายตนํ, กายายตนํ, สทฺทายตนํ, คนฺธายตนํ, รสายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิเม ธมฺมา อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา.

1057. 不可視・有対（ふかし・うたい）の法とは何か。眼処、耳処、鼻処、舌処、身処、声処、香処、味処、触処である。これらが不可視・有対の法である。

---

๑๐๕๘. กตเม ธมฺมา อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ; อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา.

1058. 不可視・無対（ふかし・むたい）の法とは何か。受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、および法処に含まれる不可視・無対の形色、ならびに無為の界（涅槃）である。これらが不可視・無対の法である。

---

ติกํ.

三法（ティカ）が終了した。

---

ทุกนิกฺเขปํ

二法（ドゥカ）の提示。

---

เหตุโคจฺฉกํ

因の群（ヘートゥ・ゴッチャカ）。

---

๑๐๕๙. กตเม ธมฺมา เหตู? ตโย กุสลเหตู, ตโย อกุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู, นว กามาวจรเหตู ฉ รูปาวจรเหตู, ฉ อรูปาวจรเหตู, ฉ อปริยาปนฺนเหตู.

1059. 因（いん）である法とは何か。三つの善因、三つの不善因、三つの無記因、九つの欲界因、六つの色界因、六つの無色界因、六つの出世間因である。

---

๑๐๖๐. ตตฺถ กตเม ตโย กุสลเหตู? อโลโภ, อโทโส, อโมโห.

1060. そのうち、三つの善因とは何か。無貪（むとん）、無瞋（むしん）、無痴（むち）である。

---

๑๐๖๑. ตตฺถ กตโม อโลโภ? โย อโลโภ อลุพฺภนา อลุพฺภิตตฺตํ อสาราโค อสารชฺชนา อสารชฺชิตตฺตํ อนภิชฺฌา อโลโภ กุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ อโลโภ.

1061. そのうち、無貪とは何か。貪らないこと、不貪、不貪の状態、執着しないこと、不染、不染の状態、無貪欲、無貪という善根、これを無貪という。

---

๑๐๖๒. ตตฺถ [Pg.215] กตโม อโทโส? โย อโทโส อทุสฺสนา อทุสฺสิตตฺตํ เมตฺติ เมตฺตายนา เมตฺตายิตตฺตํ อนุทฺทา อนุทฺทายนา อนุทายิตตฺตํ หิเตสิตา อนุกมฺปา อพฺยาปาโท อพฺยาปชฺโช อโทโส กุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ อโทโส.

1062. そのうち、無瞋とは何か。瞋らないこと、不瞋、不瞋の状態、慈しみ、慈しむこと、慈しみの状態、哀れみ、哀れむこと、哀れみの状態、利益を願うこと、同情、不害、不憤、無瞋という善根、これを無瞋という。

---

๑๐๖๓. ตตฺถ กตโม อโมโห? ทุกฺเข ญาณํ, ทุกฺขสมุทเย ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ, ปุพฺพนฺเต ญาณํ, อปรนฺเต ญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต ญาณํ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณํ, ยา เอวรูปา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ อโมโห.

1063. そのうち、無痴とは何か。苦についての知、苦の集についての知、苦の滅についての知、苦の滅に至る道についての知、過去についての知、未来についての知、過去未来についての知、縁起によって生じた諸法についての知。このような智慧、了知、簡択、極簡択、法簡択、察知、覚察、現覚察、賢明、巧緻、微細、明察、思惟、観察、広慧、聡明、導き、観、正知、突き棒、智慧、慧根、慧力、慧剣、慧楼、慧光、慧輝、慧灯、慧宝、無痴、法簡択、正見、これを無痴という。

---

อิเม ตโย กุสลเหตู.

これらが三つの善因である。

---

๑๐๖๔. ตตฺถ กตเม ตโย อกุสลเหตู? โลโภ, โทโส, โมโห.

1064. そのうち、三つの不善因とは何か。貪（とん）、瞋（しん）、痴（ち）である。

---

๑๐๖๕. ตตฺถ กตโม โลโภ? โย ราโค สาราโค อนุนโย อนุโรโธ นนฺที นนฺทีราโค จิตฺตสฺส สาราโค อิจฺฉา มุจฺฉา อชฺโฌสานํ เคโธ ปลิเคโธ สงฺโค ปงฺโก เอชา มายา ชนิกา สญฺชนนี สิพฺพินี ชาลินี สริตา วิสตฺติกา สุตฺตํ วิสฏา อายูหินี ทุติยา ปณิธิ ภวเนตฺติ วนํ วนโถ สนฺถโว สิเนโห อเปกฺขา ปฏิพนฺธุ อาสา อาสิสนา อาสิสิตตฺตํ รูปาสา สทฺทาสา คนฺธาสา รสาสา โผฏฺฐพฺพาสา ลาภาสา ธนาสา ปุตฺตาสา ชีวิตาสา ชปฺปา ปชปฺปา อภิชปฺปา ชปฺปา ชปฺปนา ชปฺปิตตฺตํ โลลุปฺปํ โลลุปฺปายนา โลลุปฺปายิตตฺตํ ปุจฺฉญฺชิกตา สาธุกมฺยตา อธมฺมราโค วิสมโลโภ นิกนฺติ นิกามนา ปตฺถนา ปิหนา สมฺปตฺถนา กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา รูปตณฺหา อรูปตณฺหา นิโรธตณฺหา รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา [Pg.216] รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา โอโฆ โยโค คนฺโถ อุปาทานํ อาวรณํ นีวรณํ ฉาทนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส อนุสโย ปริยุฏฺฐานํ ลตา เววิจฺฉํ ทุกฺขมูลํ ทุกฺขนิทานํ ทุกฺขปฺปภโว มารปาโส มารพฬิสํ มารวิสโย ตณฺหานที ตณฺหาชาลํ ตณฺหาคทฺทุลํ ตณฺหาสมุทฺโท อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ โลโภ.

1065. そのうち、貪とは何か。貪欲、強欲、随順、随伴、喜、喜貪、心の強欲、欲求、耽溺、執着、渇愛、遍執、繋縛、泥濘、動揺、幻、出生、生成、縫合、網、奔流、毒、糸、蔓延、積集、伴侶、祈願、有の導き、林、林の茂み、親交、愛着、顧慮、束縛、希望、期待、期待の状態、色への希望、声への希望、香への希望、味への希望、触への希望、利得への希望、富への希望、子への希望、命への希望、ささやき、大いなるささやき、極めて大きなささやき、貪欲、貪欲の状態、貪欲であること、渇望、渇望の状態、渇望であること、尾を振る犬のような動揺、善きものを求めること、非法の貪、邪道な貪、愛着、愛好、願望、渇望、切望、欲愛、有愛、無有愛、色愛、無色愛、滅愛、色愛、声愛、香愛、味愛、触愛、法愛、暴流、軛、結、取、障、蓋、覆、縛、随煩悩、随眠、纏、蔓、種々の欲、苦の根、苦の因、苦の生起、魔の罠、魔の釣り針、魔の領域、渇愛の河、渇愛の網、渇愛の鎖、渇愛の海、貪欲、貪という不善根、これを貪という。

---

๑๐๖๖. ตตฺถ กตโม โทโส? อนตฺถํ เม อจรีติ อาฆาโต ชายติ, อนตฺถํ เม จรตีติ อาฆาโต ชายติ, อนตฺถํ เม จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, ปิยสฺส เม มนาปสฺส อนตฺถํ อจริ…เป… อนตฺถํ จรติ…เป… อนตฺถํ จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อตฺถํ อจริ…เป… อตฺถํ จรติ…เป… อตฺถํ จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, อฏฺฐาเน วา ปน อาฆาโต ชายติ. โย เอวรูโป จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิฆาโต ปฏิฆํ ปฏิวิโรโธ โกโป ปโกโป สมฺปโกโป โทโส ปโทโส สมฺปโทโส จิตฺตสฺส พฺยาปตฺติ มโนปโทโส โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ โทโส.

1066. そのうち、瞋とは何か。‘あの者は私に不利益を与えた’という恨みが生じる。‘あの者は私に不利益を与えている’という恨みが生じる。‘あの者は私に不利益を与えるだろう’という恨みが生じる。‘私の愛する者、気に入った者に不利益を与えた……与えている……与えるだろう’という恨みが生じる。‘私の愛さない者、気に入らない者に利益を与えた……与えている……与えるだろう’という恨みが生じる。あるいは、不適切な理由で恨みが生じる。このような心の恨み、反発、抵抗、対立、怒り、激怒、大激怒、瞋、悪瞋、大悪瞋、心の汚染、意の悪化、憤怒、憤ること、憤りの状態、瞋、害すること、害する状態、変質、変質すること、変質の状態、対立、反抗、粗暴、不快、心の不満足、これを瞋という。

---

๑๐๖๗. ตตฺถ กตโม โมโห? ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ, อปรนฺเต อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํ, ยํ เอวรูปํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสํคาหนา อปริโยคาหนา อสมเปกฺขนา อปจฺจเวกฺขณา อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ โมโห.

1067. そのうち、痴とは何か。苦についての無知、苦の集についての無知、苦の滅についての無知、苦の滅に至る道についての無知、過去についての無知、未来についての無知、過去未来についての無知、縁起によって生じた諸法についての無知。このような無知、不見、非現覚、不覚、不悟、不通達、不把握、不沈潜、不平等観察、不回顧、不現証、愚鈍、愚かさ、不正知、痴、迷妄、混迷、無明、無明の暴流、無明の軛、無明の随眠、無明の纏、無明の閂、痴という不善根、これを痴という。

---

อิเม ตโย อกุสลเหตู.

これらが三つの不善因である。

---

๑๐๖๘. ตตฺถ กตเม ตโย อพฺยากตเหตู? กุสลานํ วา ธมฺมานํ วิปากโต กิริยาพฺยากเตสุ วา ธมฺเมสุ อโลโภ อโทโส อโมโห – อิเม ตโย อพฺยากตเหตู.

1068. そのうち、三つの無記因とは何か。善法の異熟（果報）として、あるいは唯作無記の諸法において生じる無貪、無瞋、無痴である。これらが三つの無記因である。

---

๑๐๖๙. ตตฺถ [Pg.217] กตเม นว กามาวจรเหตู? ตโย กุสลเหตู, ตโย อกุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู – อิเม นว กามาวจรเหตู.

1069. そこにおいて、九つの欲界の因（欲界繋の因）とは何か。三つの善の因、三つの不善の因、三つの無記の因である。これらが九つの欲界の因である。

---

๑๐๗๐. ตตฺถ กตเม ฉ รูปาวจรเหตู? ตโย กุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู – อิเม ฉ รูปาวจรเหตู.

1070. そこにおいて、六つの色界の因とは何か。三つの善の因、三つの無記の因である。これらが六つの色界の因である。

---

๑๐๗๑. ตตฺถ กตเม ฉ อรูปาวจรเหตู? ตโย กุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู – อิเม ฉ อรูปาวจรเหตู.

1071. そこにおいて、六つの無色界の因とは何か。三つの善の因、三つの無記の因である。これらが六つの無色界の因である。

---

๑๐๗๒. ตตฺถ กตเม ฉ อปริยาปนฺนเหตู? ตโย กุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู – อิเม ฉ อปริยาปนฺนเหตู.

1072. そこにおいて、六つの不系属の因（出世間の因）とは何か。三つの善の因、三つの無記の因である。これらが六つの不系属の因である。

---

๑๐๗๓. ตตฺถ กตเม ตโย กุสลเหตู? อโลโภ, อโทโส, อโมโห.

1073. そこにおいて、三つの善の因とは何か。無貪、無瞋、無痴である。

---

๑๐๗๔. ตตฺถ กตโม อโลโภ? โย อโลโภ อลุพฺภนา อลุพฺภิตตฺตํ อสาราโค อสารชฺชนา อสารชฺชิตตฺตํ อนภิชฺฌา อโลโภ กุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ อโลโภ.

1074. そこにおいて、無貪とは何か。貪りがないこと、貪らないこと、貪らない状態、執着がないこと、執着しないこと、執着しない状態、不貪欲、善根としての無貪、これが無貪と呼ばれる。

---

๑๐๗๕. ตตฺถ กตโม อโทโส? โย อโทโส อทุสฺสนา อทุสฺสิตตฺตํ…เป… อพฺยาปาโท อพฺยาปชฺโช อโทโส กุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ อโทโส.

1075. そこにおいて、無瞋とは何か。瞋りがないこと、瞋らないこと、瞋らない状態、……（中略）……不害、不瞋、善根としての無瞋、これが無瞋と呼ばれる。

---

๑๐๗๖. ตตฺถ กตโม อโมโห? ทุกฺเข ญาณํ, ทุกฺขสมุทเย ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ ญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณํ, ปุพฺพนฺเต ญาณํ, อปรนฺเต ญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต ญาณํ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณํ, ยา เอวรูปา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺนํ – อยํ วุจฺจติ อโมโห.

1076. そこにおいて、無痴とは何か。苦における知、苦の集起における知、苦の滅尽における知、苦の滅尽に至る道における知、前際における知、後際における知、前後際における知、縁起（此縁性）によって生じた諸法における知。このような智慧、了知、簡択、極簡択、択法、正認、近認、遍認、賢明、巧緻、微細、明弁、思惟、観察、広慧、慧、導引、観、正知、刺、智慧、慧根、慧力、慧剣、慧殿、慧光、慧明、慧灯、慧宝、無痴、択法、正見、択法覚支、道支、道に属するもの。これが無痴と呼ばれる。

---

อิเม ตโย กุสลเหตู.

これらが三つの善の因である。

---

๑๐๗๗. ตตฺถ [Pg.218] กตเม ตโย อพฺยากตเหตู? กุสลานํ ธมฺมานํ วิปากโต อโลโภ อโทโส อโมโห – อิเม ตโย อพฺยากตเหตู. อิเม ฉ อปริยาปนฺนเหตู – อิเม ธมฺมา เหตู.

1077. そこにおいて、三つの無記の因とは何か。善法の異熟（果報）としての無貪、無瞋、無痴である。これらが三つの無記の因である。これらが六つの不系属の因である。これらの法が因（ヘートゥ）である。

---

๑๐๗๘. กตเม ธมฺมา น เหตู? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา, อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา น เหตู.

1078. いかなる法が非因（因ではないもの）か。それらの因を除いた、残りの善・不善・無記の法、欲界、色界、無色界、不系属のもの。受蘊……（中略）……識蘊、および一切の色、ならびに無為の界（涅槃）。これらの法が非因である。

---

๑๐๗๙. กตเม ธมฺมา สเหตุกา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สเหตุกา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สเหตุกา.

1079. いかなる法が有因（因を伴うもの）か。それらの因によって有因である法、すなわち受蘊……（中略）……識蘊。これらの法が有因である。

---

๑๐๘๐. กตเม ธมฺมา อเหตุกา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา อเหตุกา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อเหตุกา.

1080. いかなる法が無因（因を伴わないもの）か。それらの因によって無因である法、すなわち受蘊……（中略）……識蘊、および一切の色、ならびに無為の界。これらの法が無因である。

---

๑๐๘๑. กตเม ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา.

1081. いかなる法が因相応（因と相応するもの）か。それらの因と相応する法、すなわち受蘊……（中略）……識蘊。これらの法が因相応である。

---

๑๐๘๒. กตเม ธมฺมา เหตุวิปฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา เหตุวิปฺปยุตฺตา.

1082. いかなる法が因不相応（因と相応しないもの）か。それらの因と不相応な法、すなわち受蘊……（中略）……識蘊、および一切の色、ならびに無為の界。これらの法が因不相応である。

---

๑๐๘๓. กตเม ธมฺมา เหตู เจว สเหตุกา จ? โลโภ โมเหน เหตุ เจว สเหตุโก จ, โมโห โลเภน เหตุ เจว สเหตุโก จ, โทโส โมเหน เหตุ เจว สเหตุโก จ, โมโห โทเสน เหตุ เจว สเหตุโก จ; อโลโภ อโทโส อโมโห, เต อญฺญมญฺญํ เหตู เจว สเหตุกา จ – อิเม ธมฺมา เหตู เจว สเหตุกา จ.

1083. いかなる法が因であり、かつ有因であるか。貪は痴によって因であり、かつ有因である。痴は貪によって因であり、かつ有因である。瞋は痴によって因であり、かつ有因である。痴は瞋によって因であり、かつ有因である。無貪、無瞋、無痴、これらは相互に因であり、かつ有因である。これらの法が因であり、かつ有因である。

---

๑๐๘๔. กตเม ธมฺมา สเหตุกา เจว น จ เหตู? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สเหตุกา เต ธมฺเม ฐเปตฺวา, เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สเหตุกา เจว น จ เหตู.

1084. いかなる法が有因であり、かつ因ではないか。それらの因によって有因である法のうち、それらの因を除いた、受蘊……（中略）……識蘊。これらの法が有因であり、かつ因ではない。

---

๑๐๘๕. กตเม [Pg.219] ธมฺมา เหตู เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จ? โลโภ โมเหน เหตุ เจว เหตุสมฺปยุตฺโต จ, โมโห โลเภน เหตุ เจว เหตุสมฺปยุตฺโต จ, โทโส โมเหน เหตุ เจว เหตุสมฺปยุตฺโต จ, โมโห โทเสน เหตุ เจว เหตุสมฺปยุตฺโต จ; อโลโภ อโทโส อโมโห, เต อญฺญมญฺญํ เหตู เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จ – อิเม ธมฺมา เหตู เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จ.

1085. いかなる法が因であり、かつ因相応であるか。貪は痴によって因であり、かつ因相応である。痴は貪によって因であり、かつ因相応である。瞋は痴によって因であり、かつ因相応である。痴は瞋によって因であり、かつ因相応である。無貪、無瞋、無痴、これらは相互に因であり、かつ因相応である。これらの法が因であり、かつ因相応である。

---

๑๐๘๖. กตเม ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตู? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา เต ธมฺเม ฐเปตฺวา, เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตู.

1086. いかなる法が因相応であり、かつ因ではないか。それらの因と相応する法のうち、それらの因を除いた、受蘊……（中略）……識蘊。これらの法が因相応であり、かつ因ではない。

---

๑๐๘๗. กตเม ธมฺมา น เหตู สเหตุกา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา น เหตู สเหตุกา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา น เหตู สเหตุกา.

1087. いかなる法が因ではなく、かつ有因であるか。それらの因によって、因ではなく有因である法、すなわち受蘊……（中略）……識蘊。これらの法が因ではなく、かつ有因である。

---

๑๐๘๘. กตเม ธมฺมา น เหตู อเหตุกา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา น เหตู อเหตุกา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา น เหตู อเหตุกา.

1088. いかなる法が因ではなく、かつ無因であるか。それらの因によって、因ではなく無因である法、すなわち受蘊……（中略）……識蘊、および一切の色、ならびに無為の界。これらの法が因ではなく、かつ無因である。

---

จูฬนฺตรทุกํ

小中間二法（チュラ・アンタラ・ドゥカ）。

---

๑๐๘๙. กตเม ธมฺมา สปฺปจฺจยา? ปญฺจกฺขนฺธา – รูปกฺขนฺโธ, เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สปฺปจฺจยา.

1089. いかなる法が有縁（縁を伴うもの）か。五蘊、すなわち色蘊、受蘊、想蘊、行蘊、識蘊である。これらの法が有縁である。

---

๑๐๙๐. กตเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา? อสงฺขตา ธาตุ – อิเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา.

1090. いかなる法が無縁（縁を伴わないもの）か。無為の界（涅槃）である。これらの法が無縁である。

---

๑๐๙๑. กตเม ธมฺมา สงฺขตา? เยว เต ธมฺมา สปฺปจฺจยา, เตว เต ธมฺมา สงฺขตา.

1091. いかなる法が有為（作られたもの）か。それらの有縁である法が、そのまま有為である法である。

---

๑๐๙๒. กตเม ธมฺมา อสงฺขตา? โย เอว โส ธมฺโม อปฺปจฺจโย, โส เอว โส ธมฺโม อสงฺขโต.

1092. いかなる法が無為（作られていないもの）か。その無縁である法が、そのまま無為である法である。

---

๑๐๙๓. กตเม ธมฺมา สนิทสฺสนา? รูปายตนํ – อิเม ธมฺมา สนิทสฺสนา.

1093. いかなる法が有見（見ることができるもの）か。色処（色の対象）である。これらの法が有見である。

---

๑๐๙๔. กตเม [Pg.220] ธมฺมา อนิทสฺสนา? จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ, เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อนิทสฺสนา.

1094. いかなる諸法が不可視（anidassanā）であるか。眼処……乃至……触処、受蘊……乃至……識蘊、および、不可視・無対置（appaṭighaṃ）で法処に属する諸々の色、ならびに無為の界（涅槃）である。これらの諸法が不可視である。

---

๑๐๙๕. กตเม ธมฺมา สปฺปฏิฆา? จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิเม ธมฺมา สปฺปฏิฆา.

1095. いかなる諸法が有対置（sappaṭighā）であるか。眼処……乃至……触処である。これらの諸法が有対置である。

---

๑๐๙๖. กตเม ธมฺมา อปฺปฏิฆา? เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อปฺปฏิฆา.

1096. いかなる諸法が無対置（appaṭighā）であるか。受蘊……乃至……識蘊、および、不可視・無対置で法処に属する諸々の色、ならびに無為の界である。これらの諸法が無対置である。

---

๑๐๙๗. กตเม ธมฺมา รูปิโน? จตฺตาโร จ มหาภูตา จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ – อิเม ธมฺมา รูปิโน.

1097. いかなる諸法が有色（rūpino）であるか。四大種、および四大種を縁とする所造色である。これらの諸法が有色である。

---

๑๐๙๘. กตเม ธมฺมา อรูปิโน? เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อรูปิโน.

1098. いかなる諸法が無色（arūpino）であるか。受蘊……乃至……識蘊、ならびに無為の界である。これらの諸法が無色である。

---

๑๐๙๙. กตเม ธมฺมา โลกิยา? สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา โลกิยา.

1099. いかなる諸法が世間的（lokiyā）であるか。有漏（sāsavā）の善・不善・無記の諸法であり、欲界・色界・無色界に属するもの、および色蘊……乃至……識蘊である。これらの諸法が世間的である。

---

๑๑๐๐. กตเม ธมฺมา โลกุตฺตรา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โลกุตฺตรา.

1100. いかなる諸法が出世間的（lokuttarā）であるか。［三界に］繋縛されない（apariyāpannā）道、および道の果、ならびに無為の界である。これらの諸法が出世間的である。

---

๑๑๐๑. กตเม ธมฺมา เกนจิ วิญฺเญยฺยา, เกนจิ น วิญฺเญยฺยา? เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา [Pg.221] ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา ฆานวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา; เย วา ปน เต ธมฺมา ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา กายวิญฺเญยฺยา. อิเม ธมฺมา เกนจิ วิญฺเญยฺยา เกนจิ น วิญฺเญยฺยา.

1101. いかなる諸法があるものによって認識され、あるものによって認識されないのか。眼識によって認識される諸法は、耳識によっては認識されない。あるいはまた、耳識によって認識される諸法は、眼識によっては認識されない。眼識によって認識される諸法は、鼻識によっては認識されない。あるいはまた、鼻識によって認識される諸法は、眼識によっては認識されない。眼識によって認識される諸法は、舌識によっては認識されない。あるいはまた、舌識によって認識される諸法は、眼識によっては認識されない。眼識によって認識される諸法は、身識によっては認識されない。あるいはまた、身識によって認識される諸法は、眼識によっては認識されない。耳識によって認識される諸法は、鼻識によっては認識されない。あるいはまた、鼻識によって認識される諸法は、耳識によっては認識されない。耳識によって認識される諸法は、舌識によっては認識されない。あるいはまた、舌識によって認識される諸法は、耳識によっては認識されない。耳識によって認識される諸法は、身識によっては認識されない。あるいはまた、身識によって認識される諸法は、耳識によっては認識されない。耳識によって認識される諸法は、眼識によっては認識されない。あるいはまた、眼識によって認識される諸法は、耳識によっては認識されない。鼻識によって認識される諸法は、舌識によっては認識されない。あるいはまた、舌識によって認識される諸法は、鼻識によっては認識されない。鼻識によって認識される諸法は、身識によっては認識されない。あるいはまた、身識によって認識される諸法は、鼻識によっては認識されない。鼻識によって認識される諸法は、眼識によっては認識されない。あるいはまた、眼識によって認識される諸法は、鼻識によっては認識されない。鼻識によって認識される諸法は、耳識によっては認識されない。あるいはまた、耳識によって認識される諸法は、鼻識によっては認識されない。舌識によって認識される諸法は、身識によっては認識されない。あるいはまた、身識によって認識される諸法は、舌識によっては認識されない。舌識によって認識される諸法は、眼識によっては認識されない。あるいはまた、眼識によって認識される諸法は、舌識によっては認識されない。舌識によって認識される諸法は、耳識によっては認識されない。あるいはまた、耳識によって認識される諸法は、舌識によっては認識されない。舌識によって認識される諸法は、鼻識によっては認識されない。あるいはまた、鼻識によって認識される諸法は、舌識によっては認識されない。身識によって認識される諸法は、眼識によっては認識されない。あるいはまた、眼識によって認識される諸法は、身識によっては認識されない。身識によって認識される諸法は、耳識によっては認識されない。あるいはまた、耳識によって認識される諸法は、身識によっては認識されない。身識によって認識される諸法は、鼻識によっては認識されない。あるいはまた、鼻識によって認識される諸法は、身識によっては認識されない。身識によって認識される諸法は、舌識によっては認識されない。あるいはまた、舌識によって認識される諸法は、身識によっては認識されない。これらの諸法は、あるものによって認識され、あるものによって認識されない。

---

อาสวโคจฺฉกํ

漏の聚（しゅ）

---

๑๑๐๒. กตเม ธมฺมา อาสวา? จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว.

1102. いかなる諸法が漏（āsavā）であるか。四つの漏がある。欲漏（よくろ）、有漏（うろ）、見漏（けんろ）、無明漏（むみょうろ）である。

---

๑๑๐๓. ตตฺถ [Pg.222] กตโม กามาสโว? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามสิเนโห กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ – อยํ วุจฺจติ กามาสโว.

1103. そのうち、いかなるものが欲漏であるか。諸々の欲における欲欲（よくよく）、欲貪（よくとん）、欲喜（よくき）、欲愛（よくあい）、欲粘（よくねん）、欲熱（よくねつ）、欲迷（よくめい）、欲耽着（よくたんじゃく）である。これを欲漏という。

---

๑๑๐๔. ตตฺถ กตโม ภวาสโว? โย ภเวสุ ภวฉนฺโท ภวราโค ภวนนฺที ภวตณฺหา ภวสิเนโห ภวปริฬาโห ภวมุจฺฉา ภวชฺโฌสานํ – อยํ วุจฺจติ ภวาสโว.

1104. そのうち、いかなるものが有漏であるか。諸々の有（存在）における有欲（うよく）、有貪（うとん）、有喜（うき）、有愛（うあい）、有粘（うねん）、有熱（うねつ）、有迷（うめい）、有耽着（うたんじゃく）である。これを有漏という。

---

๑๑๐๕. ตตฺถ กตโม ทิฏฺฐาสโว? สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา, อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา; ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐาสโว. สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐาสโว.

1105. そのうち、見漏（けんろ）とは何か。“世界は常住である”あるいは“世界は無常である”、“世界は有限である”あるいは“世界は無限である”、“命（いのち）と身体は同一である”あるいは“命と身体は別異である”、“如来は死後に存在する”あるいは“如来は死後に存在しない”、“如来は死後に存在し、かつ存在しない”あるいは“如来は死後に存在するのではなく、かつ存在しないのでもない”というような、このような見（邪見）、見の偏向、見の茂林、見の荒野、見の戯論、見の動揺、見の結（けつ）、執着、誤った執着、固執、執拗な把握、悪道、邪路、邪性、外道の拠り所、顛倒した把握――これを“見漏”という。すべての邪見は見漏である。

---

๑๑๐๖. ตตฺถ กตโม อวิชฺชาสโว? ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ, อปรนฺเต อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํः ยํ เอวรูปํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสํคาหนา อปริโยคาหนา อสมเปกฺขนา อปจฺจเวกฺขณา อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ อวิชฺชาสโว.

1106. そのうち、無明漏（むみょうろ）とは何か。苦（く）についての無知、苦の集（しゅう）についての無知、苦の滅（めつ）についての無知、苦の滅に至る道（どう）についての無知、過去についての無知、未来についての無知、過去と未来の両方についての無知、縁起（十二縁起）の諸法についての無知。このような無知、不見、不覚、不悟、不通達、不把握、不沈潜、不平等観察、不思慮、不直証、愚鈍、愚痴、不正知、痴、迷、混迷、無明、無明の暴流、無明の軛（くびき）、無明の随眠、無明の纏（てん）、無明の閂（かんぬき）、痴という不善根――これを“無明漏”という。

---

อิเม ธมฺมา อาสวา.

これらの諸法が“漏（あさわ）”である。

---

๑๑๐๗. กตเม ธมฺมา โน อาสวา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา [Pg.223] เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน อาสวา.

1107. どのような諸法が“漏ではない（な・あさわ）”のか。それらの（漏の）諸法を除いた、残りの善・不善・無記の諸法、すなわち欲界、色界、無色界、および（九つの）出世間に含まれる受蘊……（中略）……識蘊、ならびにすべての色（物質）、および無為の法（涅槃）――これらの諸法が“漏ではない”ものである。

---

๑๑๐๘. กตเม ธมฺมา สาสวา? กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สาสวา.

1108. どのような諸法が“有漏（うろ）”であるのか。欲界、色界、無色界に属する善・不善・無記の諸法、すなわち色蘊……（中略）……識蘊――これらの諸法が“有漏”である。

---

๑๑๐๙. กตเม ธมฺมา อนาสวา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อนาสวา.

1109. どのような諸法が“無漏（むろ）”であるのか。出世間に含まれる道（聖道）と道の果（沙門果）、および無為の法（涅槃）――これらの諸法が“無漏”である。

---

๑๑๑๐. กตเม ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา.

1110. どのような諸法が“漏相応（ろそうおう）”であるのか。それらの（漏の）諸法と相応する諸法、すなわち受蘊……（中略）……識蘊――これらの諸法が“漏相応”である。

---

๑๑๑๑. กตเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา.

1111. どのような諸法が“漏不相応（ろふそうおう）”であるのか。それらの（漏の）諸法と相応しない諸法、すなわち受蘊……（中略）……識蘊、ならびにすべての色、および無為の法――これらの諸法が“漏不相応”である。

---

๑๑๑๒. กตเม ธมฺมา อาสวา เจว สาสวา จ? เตเยว อาสวา อาสวา เจว สาสวา จ.

1112. どのような諸法が“漏であり、かつ有漏”であるのか。それら漏の諸法そのものが、漏であり、かつ有漏である。

---

๑๑๑๓. กตเม ธมฺมา สาสวา เจว โน จ อาสวา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สาสวา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สาสวา เจว โน จ อาสวา.

1113. どのような諸法が“有漏であり、かつ漏ではない”のか。それらの（漏の）諸法によって有漏とされる諸法のうち、それら（漏の）諸法を除いた、残りの有漏の善・不善・無記の諸法、すなわち欲界、色界、無色界に属する色蘊……（中略）……識蘊――これらの諸法が“有漏であり、かつ漏ではない”ものである。

---

๑๑๑๔. กตเม ธมฺมา อาสวา เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จ? กามาสโว อวิชฺชาสเวน อาสโว เจว อาสวสมฺปยุตฺโต จ, อวิชฺชาสโว กามาสเวน อาสโว เจว อาสวสมฺปยุตฺโต จ, ภวาสโว อวิชฺชาสเวน อาสโว เจว อาสวสมฺปยุตฺโต จ, อวิชฺชาสโว ภวาสเวน อาสโว เจว อาสวสมฺปยุตฺโต จ, ทิฏฺฐาสโว อวิชฺชาสเวน อาสโว เจว อาสวสมฺปยุตฺโต จ, อวิชฺชาสโว ทิฏฺฐาสเวน อาสโว เจว อาสวสมฺปยุตฺโต จ – อิเม ธมฺมา อาสวา เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จ.

1114. どのような諸法が“漏であり、かつ漏相応”であるのか。欲漏は無明漏と相応するとき、漏であり、かつ漏相応である。無明漏は欲漏と相応するとき、漏であり、かつ漏相応である。有漏は無明漏と相応するとき、漏であり、かつ漏相応である。無明漏は有漏と相応するとき、漏であり、かつ漏相応である。見漏は無明漏と相応するとき、漏であり、かつ漏相応である。無明漏は見漏と相応するとき、漏であり、かつ漏相応である――これらの諸法が“漏であり、かつ漏相応”である。

---

๑๑๑๕. กตเม [Pg.224] ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวา.

1115. どのような諸法が“漏相応であり、かつ漏ではない”のか。それらの（漏の）諸法と相応する諸法のうち、それら（漏の）諸法を除いた受蘊……（中略）……識蘊――これらの諸法が“漏相応であり、かつ漏ではない”ものである。

---

๑๑๑๖. กตเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา สาสวา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา สาสวา.

1116. どのような諸法が“漏不相応かつ有漏”であるのか。それらの（漏の）諸法と相応せず、かつ有漏である善・不善・無記の諸法、すなわち欲界、色界、無色界に属する色蘊……（中略）……識蘊――これらの諸法が“漏不相応かつ有漏”である。

---

๑๑๑๗. กตเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา อนาสวา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา อนาสวา.

1117. どのような諸法が“漏不相応かつ無漏”であるのか。出世間に含まれる道と道の果、および無為の法――これらの諸法が“漏不相応かつ無漏”である。

---

นิกฺเขปกณฺเฑ ปฐมภาณวาโร.

提示品（ニッケーパカンダ）における第一の誦品（バーナワーラ）が終了した。

---

สํโยชนโคจฺฉกํ

結（けつ）の群（サニョージャナ・ゴッチャカ）

---

๑๑๑๘. กตเม ธมฺมา สํโยชนา? ทส สํโยชนานิ – กามราคสํโยชนํ, ปฏิฆสํโยชนํ, มานสํโยชนํ, ทิฏฺฐิสํโยชนํ, วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ, สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ, ภวราคสํโยชนํ, อิสฺสาสํโยชนํ, มจฺฉริยสํโยชนํ, อวิชฺชาสํโยชนํ.

1118. どのような諸法が“結（けつ）”であるのか。十の結がある。欲貪結、瞋恚結、慢結、見結、疑結、戒禁取結、有愛結、嫉結、慳結、無明結である。

---

๑๑๑๙. ตตฺถ กตมํ กามราคสํโยชนํ? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามสิเนโห กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ – อิทํ วุจฺจติ กามราคสํโยชนํ.

1119. そのうち、欲貪結（よくとんけつ）とは何か。諸々の欲（五欲）における欲欲、欲貪、欲喜、欲渇愛、欲愛、欲熱、欲迷、欲耽着――これを“欲貪結”という。

---

๑๑๒๐. ตตฺถ กตมํ ปฏิฆสํโยชนํ? อนตฺถํ เม อจรีติ อาฆาโต ชายติ, อนตฺถํ เม จรตีติ อาฆาโต ชายติ, อนตฺถํ เม จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, ปิยสฺส เม มนาปสฺส อนตฺถํ อจริ…เป… อนตฺถํ จรติ…เป… อนตฺถํ จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อตฺถํ อจริ…เป… อตฺถํ จรติ…เป… อตฺถํ จริสฺสตีติ อาฆาโต [Pg.225] ชายติ, อฏฺฐาเน วา ปน อาฆาโต ชายติ. โย เอวรูโป จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิฆาโต ปฏิฆํ ปฏิวิโรโธ โกโป ปโกโป สมฺปโกโป โทโส ปโทโส สมฺปโทโส จิตฺตสฺส พฺยาปตฺติ มโนปโทโส โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ ปฏิฆสํโยชนํ.

1120. そのうちで、逆撫での結（瞋恚の結）とは何か。“彼は私に不利益なことをした”という怨恨が生じ、“彼は私に不利益なことをしている”という怨恨が生じ、“彼は私に不利益なことをするだろう”という怨恨が生じる。また、私の愛する者、気に入った者に対して“彼は不利益なことをした……（中略）……不利益なことをしている……（中略）……不利益なことをするだろう”という怨恨が生じる。また、私の愛さない者、気に入らない者に対して“彼は利益となることをした……（中略）……利益となることをしている……（中略）……利益となることをするだろう”という怨恨が生じる。あるいはまた、不適切な対象（理不尽な状況）において怨恨が生じる。このような心の怨恨、反発、反感、逆行、怒り、激昂、強烈な激昂、嫌悪、強い嫌悪、強烈な嫌悪、心の害意、意の汚染、憤り、憤慨、憤慨している状態、嫌悪、嫌悪すること、嫌悪している状態、害意、害すること、害している状態、違背、反抗、粗暴さ、言葉の荒々しさ、心の不快感――これを逆撫での結（瞋恚の結）という。

---

๑๑๒๑. ตตฺถ กตมํ มานสํโยชนํ? เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, สทิโสหมสฺมีติ มาโน, หีโนหมสฺมีติ มาโน. โย เอวรูโป มาโน มญฺญนา มญฺญิตตฺตํ อุนฺนติ อุนฺนโม ธโช สมฺปคฺคาโห เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ มานสํโยชนํ.

1121. そのうちで、慢の結とは何か。“私は（他者より）優れている”という慢、“私は（他者と）等しい”という慢、“私は（他者より）劣っている”という慢である。このような慢、思い上がり、思い上がっている状態、高ぶり、挙揚、旗印（のように掲げること）、誇示、心が（旗の先端のように）高くあろうとすること――これを慢の結という。

---

๑๑๒๒. ตตฺถ กตมํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ? สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา, อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา; ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปฏิคฺคาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อิทํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิสํโยชนํ. ฐเปตฺวา สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสํโยชนํ.

1122. そのうちで、見の結とは何か。“世界は常住である”とか、“世界は無常（断滅）である”とか、“世界は有限である”とか、“世界は無限である”とか、“命（霊魂）と身体は同一である”とか、“命と身体は別異である”とか、“如来（生きとし生けるもの）は死後に存在する”とか、“如来は死後に存在しない”とか、“如来は死後に存在し、かつ存在しない”とか、“如来は死後に存在するのではないし、存在しないのでもない”といった見解である。このような見解、見解の偏執、見解の密林、見解の荒野、見解の歪曲、見解の動揺、見の結、執着、誤った執着、固執、誤った把握、悪しき道、邪道、邪悪な性質、外道の拠り所、転倒した把握――これを見の結という。戒禁取の結を除いた、すべての邪見も見の結である。

---

๑๑๒๓. ตตฺถ กตมํ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ? สตฺถริ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, ธมฺเม กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, สงฺเฆ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, สิกฺขาย กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, ปุพฺพนฺเต กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, อปรนฺเต กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติः ยา เอวรูปา กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคฺคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ถมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข – อิทํ วุจฺจติ วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ.

1123. そのうちで、疑の結とは何か。師（仏陀）において疑い、惑う。法において疑い、惑う。僧伽において疑い、惑う。戒学（修行）において疑い、惑う。過去（の前際）において疑い、惑う。未来（の後際）において疑い、惑う。過去と未来の両方において疑い、惑う。縁起の諸法（因果関係）において疑い、惑う。このような疑い、疑うこと、疑っている状態、当惑、疑惑、二股の道、迷い、不確実な把握、躊躇、逡巡、深く入り込めないこと、心の硬直、心の混乱――これを疑の結という。

---

๑๑๒๔. ตตฺถ [Pg.226] กตมํ สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ? อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธิ สีลพฺพเตน สุทฺธีติ; ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปติฏฺฐาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อิทํ วุจฺจติ สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ.

1124. そのうちで、戒禁取の結とは何か。この（仏教の）外の沙門やバラモンたちが、“戒（習慣）によって清浄になる、禁制（苦行）によって清浄になる、戒と禁制によって清浄になる”と考えることである。このような見解、見解の偏執、見解の密林、見解の荒野、見解の歪曲、見解の動揺、見の結、執着、固執、誤った執着、誤った把握、悪しき道、邪道、邪悪な性質、外道の拠り所、転倒した把握――これを戒禁取の結という。

---

๑๑๒๕. ตตฺถ กตมํ ภวราคสํโยชนํ? โย ภเวสุ ภวฉนฺโท ภวราโค ภวนนฺที ภวตณฺหา ภวสิเนโห ภวปริฬาโห ภวมุจฺฉา ภวชฺโฌสานํ – อิทํ วุจฺจติ ภวราคสํโยชนํ.

1125. そのうちで、有愛の結とは何か。諸々の存在（色界・無色界の生存）に対する生存の意欲、生存への執着、生存への歓喜、生存への渇愛、生存への愛着、生存への熱望、生存への耽溺、生存への固執――これを有愛の結という。

---

๑๑๒๖. ตตฺถ กตมํ อิสฺสาสํโยชนํ? ยา ปรลาภสกฺการครุการมานนวนฺทนปูชนาสุ อิสฺสา อิสฺสายนา อิสฺสายิตตฺตํ อุสูยา อุสูยนา อุสูยิตตฺตํ – อิทํ วุจฺจติ อิสฺสาสํโยชนํ.

1126. そのうちで、嫉の結とは何か。他者の利得、供養、尊敬、尊重、礼拝、崇拝に対して生じる嫉妬、嫉妬すること、嫉妬している状態、そねみ、そねむこと、そねんでいる状態――これを嫉の結という。

---

๑๑๒๗. ตตฺถ กตมํ มจฺฉริยสํโยชนํ? ปญฺจ มจฺฉริยานิ – อาวาสมจฺฉริยํ, กุลมจฺฉริยํ, ลาภมจฺฉริยํ, วณฺณมจฺฉริยํ, ธมฺมมจฺฉริยํ. ยํ เอวรูปํ มจฺเฉรํ มจฺฉรายนา มจฺฉรายิตตฺตํ เววิจฺฉํ กทริยํ กฏุกญฺจุกตา อคฺคหิตตฺตํ จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ มจฺฉริยสํโยชนํ.

1127. そのうちで、慳の結とは何か。五つの慳（物惜しみ）がある。住居への物惜しみ、家族（施主）への物惜しみ、利得への物惜しみ、名声（容姿）への物惜しみ、法への物惜しみである。このような物惜しみ、物惜しみすること、物惜しみしている状態、心の狭さ、けち、心の萎縮、心の執着――これを慳の結という。

---

๑๑๒๘. ตตฺถ กตมํ อวิชฺชาสํโยชนํ? ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ, อปรนฺเต อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํः ยํ เอวรูปํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสํคาหนา อปริโยคาหนา อสมเปกฺขนา อปจฺจเวกฺขณา อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ – อิทํ วุจฺจติ อวิชฺชาสํโยชนํ.

1128. そのうちで、無明の結とは何か。苦（諦）における無知、苦の集（諦）における無知、苦の滅（諦）における無知、苦の滅に至る道（諦）における無知、過去における無知、未来における無知、過去と未来の両方における無知、縁起の諸法における無知である。このような無知、不見、非覚悟、未覚醒、未覚知、未貫通、未把握、未沈潜、不観察、不省察、非直証、愚鈍、愚かさ、不正知、痴、迷妄、混迷、無明、無明の暴流、無明の軛、無明の随眠、無明の纏、無明の閂、不善の根源としての痴――これを無明の結という。

---

อิเม ธมฺมา สํโยชนา.

これらの諸法を“結”という。

---

๑๑๒๙. กตเม [Pg.227] ธมฺมา โน สํโยชนา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน สํโยชนา.

1129. 結ではない諸法とは何か。それらの（結の）法を除いた残りの、欲界に属する、色界に属する、無色界に属する、あるいは（九つの）出世間に属する、善・不善・無記の諸法、すなわち受蘊……（中略）……識蘊、およびすべての色、ならびに無為の界（涅槃）である。これらの諸法は“結ではない”という。

---

๑๑๓๐. กตเม ธมฺมา สํโยชนิยา? สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สํโยชนิยา.

1130. いかなる法が結の対象となる法（結法）であるか。漏を伴う（有漏の）、欲界、色界、無色界に属する善・不善・無記の諸法、すなわち色蘊、……（中略）……、識蘊である。これらの法が結の対象となる法である。

---

๑๑๓๑. กตเม ธมฺมา อสํโยชนิยา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อสํโยชนิยา.

1131. いかなる法が結の対象とならない法（非結法）であるか。三界に属さない（出世間の）道、および道の果、ならびに無為の界（涅槃）である。これらの法が結の対象とならない法である。

---

๑๑๓๒. กตเม ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา.

1132. いかなる法が結相応の法であるか。それらの法（結）と相応する法、すなわち受蘊、……（中略）……、識蘊である。これらの法が結相応の法である。

---

๑๑๓๓. กตเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา.

1133. いかなる法が結不相応の法であるか。それらの法（結）と不相応である法、すなわち受蘊、……（中略）……、識蘊、およびすべての色、ならびに無為の界（涅槃）である。これらの法が結不相応の法である。

---

๑๑๓๔. กตเม ธมฺมา สํโยชนา เจว สํโยชนิยา จ? ตาเนว สํโยชนานิ สํโยชนา เจว สํโยชนิยา จ.

1134. いかなる法が結であり、かつ結の対象となる法であるか。それら自体の結が、結であり、かつ結の対象となる法である。

---

๑๑๓๕. กตเม ธมฺมา สํโยชนิยา เจว โน จ สํโยชนา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สํโยชนิยา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สํโยชนิยา เจว โน จ สํโยชนา.

1135. いかなる法が結の対象となる法であり、かつ結ではない法であるか。それらの法（結）によって結の対象となる法のうち、それらの法（結）を除いた残りの、漏を伴う（有漏の）、欲界、色界、無色界に属する善・不善・無記の諸法、すなわち色蘊、……（中略）……、識蘊である。これらの法が結の対象となる法であり、かつ結ではない法である。

---

๑๑๓๖. กตเม ธมฺมา สํโยชนา เจว สํโยชนสมฺปยุตฺตา จ? กามราคสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชาสํโยชนํ กามราคสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, ปฏิฆสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชาสํโยชนํ ปฏิฆสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว [Pg.228] สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, มานสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชาสํโยชนํ มานสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, ทิฏฺฐิสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชาสํโยชนํ ทิฏฺฐิสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชาสํโยชนํ วิจิกิจฺฉาสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชาสํโยชนํ สีลพฺพตปรามาสสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, ภวราคสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชาสํโยชนํ ภวราคสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, อิสฺสาสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชาสํโยชนํ อิสฺสาสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, มจฺฉริยสํโยชนํ อวิชฺชาสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชาสํโยชนํ มจฺฉริยสํโยชเนน สํโยชนญฺเจว สํโยชนสมฺปยุตฺตญฺจ – อิเม ธมฺมา สํโยชนา เจว สํโยชนสมฺปยุตฺตา จ.

1136. いかなる法が結であり、かつ結相応の法であるか。欲貪の結は、無明の結によって、結であり、かつ結相応である。無明の結は、欲貪の結によって、結であり、かつ結相応である。瞋恚の結は、無明の結によって、結であり、かつ結相応である。無明の結は、瞋恚の結によって、結であり、かつ結相応である。慢の結は、無明の結によって、結であり、かつ結相応である。無明の結は、慢の結によって、結であり、かつ結相応である。見の結は、無明の結によって、結であり、かつ結相応である。無明の結は、見の結によって、結であり、かつ結相応である。疑の結は、無明の結によって、結であり、かつ結相応である。無明の結は、疑の結によって、結であり、かつ結相応である。戒禁取の結は、無明の結によって、結であり、かつ結相応である。無明の結は、戒禁取の結によって、結であり、かつ結相応である。有貪の結は、無明の結によって、結であり、かつ結相応である。無明の結は、有貪の結によって、結であり、かつ結相応である。嫉の結は、無明の結によって、結であり、かつ結相応である。無明の結は、嫉の結によって、結であり、かつ結相応である。慳の結は、無明の結によって、結であり、かつ結相応である。無明の結は、慳の結によって、結であり、かつ結相応である。これらの法が結であり、かつ結相応の法である。

---

๑๑๓๗. กตเม ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สํโยชนา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สํโยชนา.

1137. いかなる法が結相応の法であり、かつ結ではない法であるか。それらの法（結）と相応する法のうち、それらの法（結）を除いた、受蘊、……（中略）……、識蘊である。これらの法が結相応の法であり、かつ結ではない法である。

---

๑๑๓๘. กตเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา สํโยชนิยา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา สํโยชนิยา.

1138. いかなる法が結不相応であり、かつ結の対象となる法であるか。それらの法（結）と不相応であり、漏を伴う（有漏の）、欲界、色界、無色界に属する善・不善・無記の諸法、すなわち色蘊、……（中略）……、識蘊である。これらの法が結不相応であり、かつ結の対象となる法である。

---

๑๑๓๙. กตเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา อสํโยชนิยา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา อสํโยชนิยา.

1139. いかなる法が結不相応であり、かつ結の対象とならない法であるか。三界に属さない（出世間の）道、および道の果、ならびに無為の界（涅槃）である。これらの法が結不相応であり、かつ結の対象とならない法である。

---

คนฺถโคจฺฉกํ

繋の聚（けいのしゅう）。

---

๑๑๔๐. กตเม [Pg.229] ธมฺมา คนฺถา? จตฺตาโร คนฺถา – อภิชฺฌา กายคนฺโถ, พฺยาปาโท กายคนฺโถ, สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ, อิทํ สจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ.

1140. いかなる法が繋（けい）であるか。四つの繋がある。貪欲身繋（とんよくしんけい）、瞋恚身繋（しんにしんけい）、戒禁取身繋（かいごんしゅしんけい）、此実執着身繋（しじつしゅうじゃくしんけい）である。

---

๑๑๔๑. ตตฺถ กตโม อภิชฺฌา กายคนฺโถ? โย ราโค สาราโค อนุนโย อนุโรโธ นนฺที นนฺทีราโค จิตฺตสฺส สาราโค อิจฺฉา มุจฺฉา อชฺโฌสานํ เคโธ ปลิเคโธ สงฺโค ปงฺโก เอชา มายา ชนิกา สญฺชนนี สิพฺพินี ชาลินี สริตา วิสตฺติกา สุตฺตํ วิสฏา อายูหินี ทุติยา ปณิธิ ภวเนตฺติ วนํ วนโถ สนฺถโว สิเนโห อเปกฺขา ปฏิพนฺธุ อาสา อาสิสนา อาสิสิตตฺตํ รูปาสา สทฺทาสา คนฺธาสา รสาสา โผฏฺฐพฺพาสา ลาภาสา ธนาสา ปุตฺตาสา ชีวิตาสา ชปฺปา ปชปฺปา อภิชปฺปา ชปฺปา ชปฺปนา ชปฺปิตตฺตํ โลลุปฺปํ โลลุปฺปายนา โลลุปฺปายิตตฺตํ ปุจฺฉญฺชิกตา สาธุกมฺยตา อธมฺมราโค วิสมโลโภ นิกนฺติ นิกามนา ปตฺถนา ปิหนา สมฺปตฺถนา กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา รูปตณฺหา อรูปตณฺหา นิโรธตณฺหา รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา โอโฆ โยโค คนฺโถ อุปาทานํ อาวรณํ นีวรณํ ฉาทนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส อนุสโย ปริยุฏฺฐานํ ลตา เววิจฺฉํ ทุกฺขมูลํ ทุกฺขนิทานํ ทุกฺขปฺปภโว มารปาโส มารพฬิสํ มารวิสโย ตณฺหานที ตณฺหาชาลํ ตณฺหาคทฺทุลํ ตณฺหาสมุทฺโท อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ อภิชฺฌา กายคนฺโถ.

1141. そこにおいて、貪欲の身繋（アビッジャー・カーヤガント）とは何か。執着、強い執着、随眠、随順、歓喜、歓喜を伴う執着、心の強い執着、欲求、迷妄、耽溺、渇望、強い渇望、執着、泥濘、動揺、欺瞞、生起させるもの、共に生じさせるもの、縫い合わせるもの、網、流れ、毒、糸、蔓延、駆り立てるもの、伴侶、祈願、再生へと導くもの、林、密林、親密、愛着、期待、束縛、希望、希求、希求の状態、色への希望、声への希望、香への希望、味への希望、触への希望、利得への希望、富への希望、子への希望、命への希望、ささやき、強いささやき、激しいささやき、ささやき、ささやくこと、ささやかれた状態、貪欲、貪欲の状態、貪欲であること、尾を振る犬のような動揺、善きものを求めること、非道な執着、不当な貪欲、愛好、愛好すること、願望、切望、強い願望、欲愛、有愛、無有愛、色愛、無色愛、滅愛、色愛、声愛、香愛、味愛、触愛、法愛、暴流、軛、繋、取、障、蓋、覆、縛、随煩悩、随眠、纏、蔓、種々の欲求、苦の根、苦の根源、苦の生起、魔の罠、魔の釣り針、魔の領域、渇愛の河、渇愛の網、渇愛の紐、渇愛の海、貪欲、不善根としての貪欲。これを貪欲の身繋という。

---

๑๑๔๒. ตตฺถ กตโม พฺยาปาโท กายคนฺโถ? อนตฺถํ เม อจรี ติ อาฆาโต ชายติ, อนตฺถํ เม จรตีติ อาฆาโต ชายติ, อนตฺถํ เม จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, ปิยสฺส เม มนาปสฺส อนตฺถํ อจริ…เป… อนตฺถํ จรติ…เป… อนตฺถํ จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อตฺถํ อจริ…เป… อตฺถํ จรติ…เป… อตฺถํ จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, อฏฺฐาเน วา ปน อาฆาโต ชายติ. โย เอวรูโป จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิฆาโต ปฏิฆํ ปฏิวิโรโธ โกโป ปโกโป สมฺปโกโป โทโส ปโทโส สมฺปโทโส จิตฺตสฺส พฺยาปตฺติ มโนปโทโส โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา [Pg.230] ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ พฺยาปาโท กายคนฺโถ.

1142. そこにおいて、悪意の身繋（ビヤーパーダ・カーヤガント）とは何か。“彼は私に不利益を与えた”という怨恨が生じ、“彼は私に不利益を与えている”という怨恨が生じ、“彼は私に不利益を与えるだろう”という怨恨が生じ、“私の愛する、気に入った者に不利益を与えた……（中略）……不利益を与えている……（中略）……不利益を与えるだろう”という怨恨が生じ、“私の愛さない、気に入らない者に利益を与えた……（中略）……利益を与えている……（中略）……利益を与えるだろう”という怨恨が生じ、あるいはまた、不適切な場所において怨恨が生じる。このような心の怨恨、反発、反感、対立、怒り、激昂、強い激昂、嫌悪、強い嫌悪、激しい嫌悪、心の変質、心の汚染、怒り、怒ること、怒った状態、嫌悪、嫌悪すること、嫌悪した状態、変質、変質すること、変質した状態、対立、反目、粗暴、不機嫌、心の不快。これを悪意の身繋という。

---

๑๑๔๓. ตตฺถ กตโม สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ? อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ, วเตน สุทฺธิ, สีลพฺพเตน สุทฺธีติः ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปติฏฺฐาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ.

1143. そこにおいて、戒禁取の身繋（シーラッバタパラーマーサ・カーヤガント）とは何か。この教えの外にある沙門やバラモンたちの、“戒によって清浄になる、禁制によって清浄になる、戒禁によって清浄になる”という、このような見解、見解に陥ること、見解の茂み、見解の荒野、見解の曲芸、見解の動揺、見解の結、執着、固執、独断、誤った把握、悪路、邪道、邪性、外道の拠り所、逆転した把握。これを戒禁取の身繋という。

---

๑๑๔๔. ตตฺถ กตโม อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ? สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วา; อสสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วา; อนฺตวา โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วา; อนนฺตวา โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วา; ตํ ชีวํ ตํ สรีรํ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วา; อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรํ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วา; โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วา; น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วา; โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วา; เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ วาः ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปติฏฺฐาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ. ฐเปตฺวา สีลพฺพตปรามาสํ กายคนฺถํ สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ.

1144. そこにおいて、実見執着の身繋（イダンサッチャービニヴェーサ・カーヤガント）とは何か。“世界は常住である、これのみが真実であり、他は虚妄である”という見解、あるいは“世界は無常である……”、“世界は有限である……”、“世界は無限である……”、“霊魂と身体は同一である……”、“霊魂と身体は別異である……”、“如来は死後存在する……”、“如来は死後存在しない……”、“如来は死後存在し、かつ存在しない……”、“如来は死後存在するのでもなく、存在しないのでもない、これのみが真実であり、他は虚妄である”という見解。このような見解、見解に陥ること、見解の茂み、見解の荒野、見解の曲芸、見解の動揺、見解の結、執着、固執、独断、誤った把握、悪路、邪道、邪性、外道の拠り所、逆転した把握。これを実見執着の身繋という。戒禁取の身繋を除いた、すべての邪見は実見執着の身繋である。

---

อิเม ธมฺมา คนฺถา.

これらの諸法が繋（ガント）である。

---

๑๑๔๕. กตเม ธมฺมา โน คนฺถา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน คนฺถา.

1145. いかなる諸法が非繋（ノー・ガント）であるか。それらの法を除いた残りの、善・不善・無記の諸法であって、欲界に属するもの、色界に属するもの、無色界に属するもの、出世間に属するもの、すなわち受蘊……（中略）……識蘊、およびすべての色、ならびに無為の界。これらの諸法が非繋である。

---

๑๑๔๖. กตเม [Pg.231] ธมฺมา คนฺถนิยา? สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา คนฺถนิยา.

1146. いかなる諸法が繋の対象（ガッタニヤー）であるか。有漏の善・不善・無記の諸法であって、欲界に属するもの、色界に属するもの、無色界に属するもの、すなわち色蘊……（中略）……識蘊。これらの諸法が繋の対象である。

---

๑๑๔๗. กตเม ธมฺมา อคนฺถนิยา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อคนฺถนิยา.

1147. いかなる諸法が繋の対象でない（アガッタニヤー）か。出世間に属する道、および道の果、ならびに無為の界。これらの諸法が繋の対象でない。

---

๑๑๔๘. กตเม ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา.

1148. いかなる諸法が繋相応（ガント・サンパユッタ）であるか。それらの法（繋）と相応する諸法、すなわち受蘊……（中略）……識蘊。これらの諸法が繋相応である。

---

๑๑๔๙. กตเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, สพฺพญฺจ รูปํ อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา.

1149. いかなる諸法が繋不相応（ガント・ヴィッパユッタ）であるか。それらの法と不相応な諸法、すなわち受蘊……（中略）……識蘊、およびすべての色、ならびに無為の界。これらの諸法が繋不相応である。

---

๑๑๕๐. กตเม ธมฺมา คนฺถา เจว คนฺถนิยา จ? เตว คนฺถา คนฺถา เจว คนฺถนิยา จ.

1150. いかなる諸法が繋であり、かつ繋の対象でもあるか。それら繋そのものが、繋であり、かつ繋の対象でもある。

---

๑๑๕๑. กตเม ธมฺมา คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺถา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา คนฺถนิยา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺถา.

1151. 結の対象（結繋所縁）であり、かつ結ではない法とは何か？ それらの法（結）によって結の対象となる法のうち、それらの法（結）を除いた残りの、有漏の善・不善・無記の法であって、欲界、色界、無色界に属するもの、すなわち色蘊……乃至……意識蘊、これらの法は、結の対象であり、かつ結ではない。

---

๑๑๕๒. กตเม ธมฺมา คนฺถา เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จ? สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ อภิชฺฌากายคนฺเถน คนฺโถ เจว คนฺถสมฺปยุตฺโต จ, อภิชฺฌากายคนฺโถ สีลพฺพตปรามาเสน กายคนฺเถน คนฺโถ เจว คนฺถสมฺปยุตฺโต จ, อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ อภิชฺฌากายคนฺเถน คนฺโถ เจว คนฺถสมฺปยุตฺโต จ, อภิชฺฌากายคนฺโถ อิทํสจฺจาภินิเวเสน กายคนฺเถน คนฺโถ เจว คนฺถสมฺปยุตฺโต จ – อิเม ธมฺมา คนฺถา เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จ.

1152. 結であり、かつ結と相応する法とは何か？ 戒禁取結は、貪欲身結によって結であり、かつ結と相応する。貪欲身結は、戒禁取結によって結であり、かつ結と相応する。実執身結は、貪欲身結によって結であり、かつ結と相応する。貪欲身結は、実執身結によって結であり、かつ結と相応する。これらの法は、結であり、かつ結と相応する。

---

๑๑๕๓. กตเม ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺถา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺถา.

1153. 結と相応するが、結ではない法とは何か？ それらの法（結）と相応する法のうち、それらの法（結）を除いた受蘊……乃至……意識蘊、これらの法は、結と相応するが、結ではない。

---

๑๑๕๔. กตเม [Pg.232] ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา คนฺถนิยา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา คนฺถนิยา.

1154. 結と不相応であり、かつ結の対象である法とは何か？ それらの法（結）と不相応な、有漏の善・不善・無記の法であって、欲界、色界、無色界に属するもの、すなわち色蘊……乃至……意識蘊、これらの法は、結と不相応であり、かつ結の対象である。

---

๑๑๕๕. กตเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา อคนฺถนิยา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา อคนฺถนิยา.

1155. 結と不相応であり、かつ結の対象ではない法とは何か？ （三界に）繋縛されない道、および道の果、ならびに無為の法（涅槃）、これらの法は、結と不相応であり、かつ結の対象ではない。

---

โอฆโคจฺฉกํ

暴流の聚（ぼるのしゅう）

---

๑๑๕๖. กตเม ธมฺมา โอฆา? จตฺตาโร โอฆา…เป… อิเม ธมฺมา โอฆวิปฺปยุตฺตา โอฆนิยา.

1156. 暴流とは何か？ 四つの暴流がある。……乃至……これらの法は、暴流と不相応であり、かつ暴流の対象である。

---

โยคโคจฺฉกํ

軛の聚（やくのしゅう）

---

๑๑๕๗. กตเม ธมฺมา โยคา? จตฺตาโร โยคา…เป… อิเม ธมฺมา โยควิปฺปยุตฺตา โยคนิยา.

1157. 軛とは何か？ 四つの軛がある。……乃至……これらの法は、軛と不相応であり、かつ軛の対象である。

---

นีวรณโคจฺฉกํ

蓋の聚（がいのしゅう）

---

๑๑๕๘. กตเม ธมฺมา นีวรณา? ฉ นีวรณา – กามจฺฉนฺทนีวรณํ, พฺยาปาทนีวรณํ, ถินมิทฺธนีวรณํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ, วิจิกิจฺฉานีวรณํ, อวิชฺชานีวรณํ.

1158. 蓋とは何か？ 六つの蓋がある。欲愛蓋、瞋恚蓋、惛沈睡眠蓋、掉挙悪作蓋、疑蓋、無明蓋である。

---

๑๑๕๙. ตตฺถ กตมํ กามจฺฉนฺทนีวรณํ? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามสิเนโห กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ – อิทํ วุจฺจติ กามจฺฉนฺทนีวรณํ.

1159. そのうち、欲愛蓋とは何か？ 諸々の欲に対する欲愛、欲貪、欲喜、欲渇、欲粘、欲熱、欲迷、欲耽着、これを欲愛蓋という。

---

๑๑๖๐. ตตฺถ กตมํ พฺยาปาทนีวรณํ? อนตฺถํ เม อจรีติ อาฆาโต ชายติ, อนตฺถํ เม จรตีติ อาฆาโต ชายติ; อนตฺถํ เม จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ; ปิยสฺส เม มนาปสฺส อนตฺถํ อจริ…เป… อนตฺถํ จรติ…เป… อนตฺถํ จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, อปฺปิยสฺส [Pg.233] เม อมนาปสฺส อตฺถํ อจริ…เป… อตฺถํ จรติ…เป… อตฺถํ จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, อฏฺฐาเน วา ปน อาฆาโต ชายติ. โย เอวรูโป จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิฆาโต ปฏิฆํ ปฏิวิโรโธ โกโป ปโกโป สมฺปโกโป โทโส ปโทโส สมฺปโทโส จิตฺตสฺส พฺยาปตฺติ มโนปโทโส โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ พฺยาปาทนีวรณํ.

1160. そのうち、瞋恚蓋とは何か？ “彼は私に不利益をなした”という怨恨が生じる。“彼は私に不利益をなしている”という怨恨が生じる。“彼は私に不利益をなすだろう”という怨恨が生じる。“私の愛する、気に入った者に不利益をなした”……乃至……“なしている”……乃至……“なすだろう”という怨恨が生じる。“私の愛さない、気に入らない者に利益をなした”……乃至……“なしている”……乃至……“なすだろう”という怨恨が生じる。あるいはまた、不当な場所で怨恨が生じる。このような心の怨恨、対立、反抗、反感、憤怒、激怒、猛烈な怒り、瞋、害、猛烈な害、心の変質、意の汚染、怒り、憤り、憤っている状態、瞋、汚染、汚染されている状態、変質、変質すること、変質している状態、反抗、対立、粗暴、不快、心の不満足、これを瞋恚蓋という。

---

๑๑๖๑. ตตฺถ กตมํ ถินมิทฺธนีวรณํ? อตฺถิ ถินํ, อตฺถิ มิทฺธํ.

1161. そのうち、惛沈睡眠蓋とは何か？ 惛沈があり、睡眠がある。

---

๑๑๖๒. ตตฺถ กตมํ ถินํ? ยา จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา โอลียนา สลฺลียนา ลีนํ ลียนา ลียิตตฺตํ ถินํ ถิยนา ถิยิตตฺตํ จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ ถินํ.

1162. そのうち、惛沈とは何か？ 心の不健康、不適格、沈滞、沈み込み、萎縮、萎縮すること、萎縮している状態、惛沈、惛沈すること、惛沈している状態、これを惛沈という。

---

๑๑๖๓. ตตฺถ กตมํ มิทฺธํ? ยา กายสฺส อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา โอนาโห ปริโยนาโห อนฺโตสโมโรโธ มิทฺธํ โสปฺปํ ปจลายิกา โสปฺปํ สุปนา สุปิตตฺตํ – อิทํ วุจฺจติ มิทฺธํ. อิติ อิทญฺจ ถินํ, อิทญฺจ มิทฺธํ – อิทํ วุจฺจติ ถินมิทฺธนีวรณํ.

1163. そのうち、睡眠とは何か？ 身（心所）の不健康、不適格、覆い、包囲、内的な閉塞、睡眠、眠り、まどろみ、眠ること、眠っている状態、これを睡眠という。このように、この惛沈とこの睡眠を合わせて、惛沈睡眠蓋という。

---

๑๑๖๔. ตตฺถ กตมํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ? อตฺถิ อุทฺธจฺจํ, อตฺถิ กุกฺกุจฺจํ.

1164. そのうち、掉挙悪作蓋とは何か？ 掉挙があり、悪作がある。

---

๑๑๖๕. ตตฺถ กตมํ อุทฺธจฺจํ? ยํ จิตฺตสฺส อุทฺธจฺจํ อวูปสโม เจตโส วิกฺเขโป ภนฺตตฺตํ จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ อุทฺธจฺจํ.

1165. そのうち、掉挙とは何か？ 心の掉挙、不静止、心の散乱、心の動揺、これを掉挙という。

---

๑๑๖๖. ตตฺถ กตมํ กุกฺกุจฺจํ? อกปฺปิเย กปฺปิยสญฺญิตา, กปฺปิเย อกปฺปิยสญฺญิตา, อวชฺเช วชฺชสญฺญิตา, วชฺเช อวชฺชสญฺญิตา. ยํ เอวรูปํ กุกฺกุจฺจํ กุกฺกุจฺจายนา กุกฺกุจฺจายิตตฺตํ เจตโส วิปฺปฏิสาโร มโนวิเลโข – อิทํ วุจฺจติ กุกฺกุจฺจํ. อิติ อิทญฺจ อุทฺธจฺจํ, อิทญฺจ กุกฺกุจฺจํ – อิทํ วุจฺจติ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ.

1166. そのうち、悪作とは何か？ 適当でないものに適当であるという思い、適当なものに適当でないという思い、罪のないものに罪があるという思い、罪のあるものに罪がないという思い。このような悪作、後悔、後悔している状態、心の追悔、心の焦燥、これを悪作という。このように、この掉挙とこの悪作を合わせて、掉挙悪作蓋という。

---

๑๑๖๗. ตตฺถ กตมํ วิจิกิจฺฉานีวรณํ? สตฺถริ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, ธมฺเม กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, สงฺเฆ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, สิกฺขาย กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, ปุพฺพนฺเต กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, อปรนฺเต กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต [Pg.234] กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ. ยา เอวรูปา กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย อเนกํสคฺคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ถมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข – อิทํ วุจฺจติ วิจิกิจฺฉานีวรณํ.

1167. そのうち、疑蓋とは何か？ 師（仏）において疑い、惑う。法において疑い、惑う。僧において疑い、惑う。戒において疑い、惑う。前際（過去）において疑い、惑う。後際（未来）において疑い、惑う。前後際において疑い、惑う。縁起の法において疑い、惑う。このような疑い、惑うこと、惑っている状態、不決断、疑、二股、二股の道、疑惑、不確実な把握、たじろぎ、うろたえ、深く入り込めないこと、心の硬直、心の焦燥、これを疑蓋という。

---

๑๑๖๘. ตตฺถ กตมํ อวิชฺชานีวรณํ? ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ, อปรนฺเต อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํः ยํ เอวรูปํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสํคาหนา อปริโยคาหนา อสมเปกฺขนา อปจฺจเวกฺขณา อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ – อิทํ วุจฺจติ อวิชฺชานีวรณํ.

1168. そのうち、無明蓋（むみょうがい）とは何か。苦（く）についての不知、苦の集（しゅう）についての不知、苦の滅（めつ）についての不知、苦の滅に至る道（どう）についての不知、前際（過去）についての不知、後際（未来）についての不知、前後際についての不知、此縁性（しえんしょう）である縁起の諸法についての不知。このような不知、不見、無現観、不随覚、不等覚、不通達、不摂受、不遍入、不等観、不省察、非現前作、愚鈍、愚痴、不正知、痴、迷痴、遍痴、無明、無明の暴流、無明の軛、無明の随眠、無明の纏、無明の閂、痴という不善根――これが無明蓋と言われる。

---

อิเม ธมฺมา นีวรณา.

これらの諸法が蓋（がい）である。

---

๑๑๖๙. กตเม ธมฺมา โน นีวรณา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน นีวรณา.

1169. いかなる諸法が蓋ではない（非蓋の）法であるのか。それらの諸法（蓋）を除いた残りの、欲界、色界、無色界、および出世間に含まれる善・不善・無記の諸法、すなわち受蘊……識蘊、およびすべての色、ならびに無為の界（涅槃）――これらの諸法が蓋ではない法である。

---

๑๑๗๐. กตเม ธมฺมา นีวรณิยา? สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา นีวรณิยา.

1170. いかなる諸法が蓋の対象となる（有蓋の）法であるのか。有漏（うろ）の、欲界、色界、無色界に属する善・不善・無記の諸法、すなわち色蘊……識蘊――これらの諸法が蓋の対象となる法である。

---

๑๑๗๑. กตเม ธมฺมา อนีวรณิยา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อนีวรณิยา.

1171. いかなる諸法が蓋の対象とならない（非有蓋の）法であるのか。出世間に含まれる道、および道の果、ならびに無為の界――これらの諸法が蓋の対象とならない法である。

---

๑๑๗๒. กตเม ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา.

1172. いかなる諸法が蓋相応（がいそうおう）の法であるのか。それらの諸法（蓋）と相応する諸法、すなわち受蘊……識蘊――これらの諸法が蓋相応の法である。

---

๑๑๗๓. กตเม [Pg.235] ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา.

1173. いかなる諸法が蓋不相応（がいふそうおう）の法であるのか。それらの諸法（蓋）と不相応な諸法、すなわち受蘊……識蘊、およびすべての色、ならびに無為の界――これらの諸法が蓋不相応の法である。

---

๑๑๗๔. กตเม ธมฺมา นีวรณา เจว นีวรณิยา จ? ตาเนว นีวรณานิ นีวรณา เจว นีวรณิยา จ.

1174. いかなる諸法が蓋であり、かつ蓋の対象となる（有蓋の）法であるのか。それら自体の蓋が、蓋であり、かつ蓋の対象となる法である。

---

๑๑๗๕. กตเม ธมฺมา นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา นีวรณิยา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณา.

1175. いかなる諸法が蓋の対象となる（有蓋の）法であり、かつ蓋ではないのか。それらの諸法（蓋）によって蓋の対象となる諸法のうち、それらの諸法（蓋）を除いた残りの、有漏の、欲界、色界、無色界に属する善・不善・無記の諸法、すなわち色蘊……識蘊――これらの諸法が蓋の対象となる法であり、かつ蓋ではない。

---

๑๑๗๖. กตเม ธมฺมา นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จ? กามจฺฉนฺทนีวรณํ อวิชฺชานีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชานีวรณํ กามจฺฉนฺทนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, พฺยาปาทนีวรณํ อวิชฺชานีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชานีวรณํ พฺยาปาทนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, ถินมิทฺธนีวรณํ อวิชฺชานีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชานีวรณํ ถินมิทฺธนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อุทฺธจฺจนีวรณํ อวิชฺชานีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชานีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, กุกฺกุจฺจนีวรณํ อวิชฺชานีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชานีวรณํ กุกฺกุจฺจนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, วิจิกิจฺฉานีวรณํ อวิชฺชานีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชานีวรณํ วิจิกิจฺฉานีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, กามจฺฉนฺทนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อุทฺธจฺจนีวรณํ กามจฺฉนฺทนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, พฺยาปาทนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อุทฺธจฺจนีวรณํ พฺยาปาทนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อุทฺธจฺจนีวรณํ ถินมิทฺธนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, กุกฺกุจฺจนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อุทฺธจฺจนีวรณํ กุกฺกุจฺจนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, วิจิกิจฺฉานีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรเณน นีวรณญฺเจว [Pg.236] นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อุทฺธจฺจนีวรณํ วิจิกิจฺฉานีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อวิชฺชานีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ, อุทฺธจฺจนีวรณํ อวิชฺชานีวรเณน นีวรณญฺเจว นีวรณสมฺปยุตฺตญฺจ – อิเม ธมฺมา นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จ.

1176. いかなる諸法が蓋であり、かつ蓋相応の法であるのか。欲貪蓋は無明蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。無明蓋は欲貪蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。瞋恚蓋は無明蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。無明蓋は瞋恚蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。惛沈睡眠蓋は無明蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。無明蓋は惛沈睡眠蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。掉挙蓋は無明蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。無明蓋は掉挙蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。後悔蓋は無明蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。無明蓋は後悔蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。疑蓋は無明蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。無明蓋は疑蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。欲貪蓋は掉挙蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。掉挙蓋は欲貪蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。瞋恚蓋は掉挙蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。掉挙蓋は瞋恚蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。惛沈睡眠蓋は掉挙蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。掉挙蓋は惛沈睡眠蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。後悔蓋は掉挙蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。掉挙蓋は後悔蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。疑蓋は掉挙蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。掉挙蓋は疑蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。無明蓋は掉挙蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である。掉挙蓋は無明蓋によって蓋であり、かつ蓋相応である――これらの諸法が蓋であり、かつ蓋相応の法である。

---

๑๑๗๗. กตเม ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณา.

1177. いかなる諸法が蓋相応であり、かつ蓋ではないのか。それらの諸法（蓋）と相応する諸法のうち、それらの諸法（蓋）を除いた、受蘊……識蘊――これらの諸法が蓋相応であり、かつ蓋ではない。

---

๑๑๗๘. กตเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา นีวรณิยา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา สาสวา กุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา นีวรณิยา.

1178. いかなる法が蓋と相応せず、かつ蓋の対象となる（蓋有境）法であるか。それらの法（蓋）と相応しない、有漏の善・不善・無記の法であり、欲界、色界、無色界に属するもの、すなわち色蘊、…（中略）…、識蘊である。これらの法が、蓋と相応せず、かつ蓋の対象となる法である。

---

๑๑๗๙. กตเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา อนีวรณิยา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา อนีวรณิยา.

1179. いかなる法が蓋と相応せず、かつ蓋の対象とならない（非蓋有境）法であるか。出世間の道、道の果、および無為の界（涅槃）である。これらの法が、蓋と相応せず、かつ蓋の対象とならない法である。

---

ปรามาสโคจฺฉกํ

執着聚（パラーマーサ・ゴッチャカ）

---

๑๑๘๐. กตเม ธมฺมา ปรามาสา? ทิฏฺฐิปรามาโส.

1180. いかなる法が執着（パラーマーサ）であるか。見執（邪見による執着）である。

---

๑๑๘๑. ตตฺถ กตโม ทิฏฺฐิปรามาโส? สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา, อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วาः ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปติฏฺฐาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิปรามาโส. สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิปรามาโส.

1181. そのうち、いかなるものが“見執”であるか。“世界は常住である”とか、“世界は無常である”とか、“世界は有限である”とか、“世界は無限である”とか、“命と身体は同一である”とか、“命と身体は別異である”とか、“如来は死後に存在する”とか、“如来は死後に存在しない”とか、“如来は死後に存在し、かつ存在しない”とか、“如来は死後に存在するわけでもなく、存在しないわけでもない”といった、このような邪見、見の偏執、見の深林、見の荒野、見の曲芸、見の動揺、見の結（結縛）、執取、固執、執着、見執、悪路、邪道、邪性、外道の拠所、顛倒した把握。これが“見執”と言われる。すべての邪見は見執である。

---

อิเม ธมฺมา ปรามาสา.

これらの法が執着である。

---

๑๑๘๒. กตเม [Pg.237] ธมฺมา โน ปรามาสา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน ปรามาสา.

1182. いかなる法が執着ではない（非執着）法であるか。それらの法（執着）を除いた残りの、欲界、色界、無色界、出世間に属する善・不善・無記の法、すなわち受蘊、…（中略）…、識蘊、およびすべての色、無為の界である。これらの法が執着ではない法である。

---

๑๑๘๓. กตเม ธมฺมา ปรามฏฺฐา? สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา ปรามฏฺฐา.

1183. いかなる法が執着の対象となる（執着有境）法であるか。有漏の善・不善・無記の法であり、欲界、色界、無色界に属するもの、すなわち色蘊、…（中略）…、識蘊である。これらの法が執着の対象となる法である。

---

๑๑๘๔. กตเม ธมฺมา อปรามฏฺฐา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อปรามฏฺฐา.

1184. いかなる法が執着の対象とならない（非執着有境）法であるか。出世間の道、道の果、および無為の界である。これらの法が執着の対象とならない法である。

---

๑๑๘๕. กตเม ธมฺมา ปรามาสสมฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา ปรามาสสมฺปยุตฺตา.

1185. いかなる法が執着と相応する法であるか。それらの法（執着）と相応する受蘊、…（中略）…、識蘊である。これらの法が執着と相応する法である。

---

๑๑๘๖. กตเม ธมฺมา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา.

1186. いかなる法が執着と相応しない法であるか。それらの法（執着）と相応しない受蘊、…（中略）…、識蘊、およびすべての色、無為の界である。これらの法が執着と相応しない法である。

---

๑๑๘๗. กตเม ธมฺมา ปรามาสา เจว ปรามฏฺฐา จ? สฺเวว ปรามาโส ปรามาโส เจว ปรามฏฺโฐ จ.

1187. いかなる法が執着であり、かつ執着の対象となる法であるか。その執着そのものが、執着であり、かつ執着の対象となる法である。

---

๑๑๘๘. กตเม ธมฺมา ปรามฏฺฐา เจว โน จ ปรามาสา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา ปรามฏฺฐา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา ปรามฏฺฐา เจว โน จ ปรามาสา.

1188. いかなる法が執着の対象となるが、執着ではない法であるか。それらの法（執着）によって執着の対象とされる法のうち、それらの法（執着）を除いた残りの、有漏の善・不善・無記の法であり、欲界、色界、無色界に属するもの、すなわち色蘊、…（中略）…、識蘊である。これらの法が執着の対象となるが、執着ではない法である。

---

๑๑๘๙. กตเม ธมฺมา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา ปรามฏฺฐา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา ปรามฏฺฐา.

1189. いかなる法が執着と相応せず、かつ執着の対象となる法であるか。それらの法（執着）と相応しない、有漏の善・不善・無記の法であり、欲界、色界、無色界に属するもの、すなわち色蘊、…（中略）…、識蘊である。これらの法が執着と相応せず、かつ執着の対象となる法である。

---

๑๑๙๐. กตเม ธมฺมา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา อปรามฏฺฐา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา อปรามฏฺฐา.

1190. いかなる法が執着と相応せず、かつ執着の対象とならない法であるか。出世間の道、道の果、および無為の界である。これらの法が執着と相応せず、かつ執着の対象とならない法である。

---

มหนฺตรทุกํ

大中間二法（マハンタラ・ドゥカ）

---

๑๑๙๑. กตเม [Pg.238] ธมฺมา สารมฺมณา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สารมฺมณา.

1191. いかなる法が有所縁（対象を持つ）法であるか。受蘊、想蘊、行蘊、識蘊である。これらの法が有所縁の法である。

---

๑๑๙๒. กตเม ธมฺมา อนารมฺมณา? สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อนารมฺมณา.

1192. いかなる法が無所縁（対象を持たない）法であるか。すべての色、および無為の界である。これらの法が無所縁の法である。

---

๑๑๙๓. กตเม ธมฺมา จิตฺตา? จกฺขุวิญฺญาณํ, โสตวิญฺญาณํ, ฆานวิญฺญาณํ, ชิวฺหาวิญฺญาณํ, กายวิญฺญาณํ, มโนธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตุ – อิเม ธมฺมา จิตฺตา.

1193. いかなる法が心であるか。眼識、耳識、鼻識、舌識、身識、意界、意識界である。これらの法が心である。

---

๑๑๙๔. กตเม ธมฺมา โน จิตฺตา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตา.

1194. いかなる法が心ではない（非心）法であるか。受蘊、想蘊、行蘊、およびすべての色、無為の界である。これらの法が心ではない法である。

---

๑๑๙๕. กตเม ธมฺมา เจตสิกา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา เจตสิกา.

1195. いかなる法が心所であるか。受蘊、想蘊、行蘊である。これらの法が心所である。

---

๑๑๙๖. กตเม ธมฺมา อเจตสิกา? จิตฺตญฺจ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อเจตสิกา.

1196. いかなる法が心所ではない（非心所）法であるか。心、およびすべての色、無為の界である。これらの法が心所ではない法である。

---

๑๑๙๗. กตเม ธมฺมา จิตฺตสมฺปยุตฺตา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา จิตฺตสมฺปยุตฺตา.

1197. いかなる法が心と相応する法であるか。受蘊、想蘊、行蘊である。これらの法が心と相応する法である。

---

๑๑๙๘. กตเม ธมฺมา จิตฺตวิปฺปยุตฺตา? สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา จิตฺตวิปฺปยุตฺตา. จิตฺตํ น วตฺตพฺพํ – จิตฺเตน สมฺปยุตฺตนฺติปิ, จิตฺเตน วิปฺปยุตฺตนฺติปิ.

1198. いかなる法が心と相応しない法であるか。すべての色、および無為の界である。これらの法が心と相応しない法である。心については、“心と相応する”とも“心と相応しない”とも言うべきではない。

---

๑๑๙๙. กตเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐา.

1199. いかなる法が心と混在する（心倶生）法であるか。受蘊、想蘊、行蘊である。これらの法が心と混在する法である。

---

๑๒๐๐. กตเม ธมฺมา จิตฺตวิสํสฏฺฐา? สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา จิตฺตวิสํสฏฺฐา. จิตฺตํ น วตฺตพฺพํ – จิตฺเตน สํสฏฺฐนฺติปิ, จิตฺเตน วิสํสฏฺฐนฺติปิ.

1200. いかなる法が心と混在しない法であるか。すべての色、および無為の界である。これらの法が心と混在しない法である。心については、“心と混在する”とも“心と混在しない”とも言うべきではない。

---

๑๒๐๑. กตเม [Pg.239] ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ; กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ; ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ จิตฺตชํ จิตฺตเหตุกํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิเม ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานา.

1201. 心等起（しんとうき）の諸法とは何か。受蘊、想蘊、行蘊、身表、語表、またその他に、心から生じ、心を原因とし、心によって等起した色（物質）がある。すなわち、色処、声処、香処、味処、触処、虚空界、水界、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の集積、色の相続、段食である。これらの諸法が心等起である。

---

๑๒๐๒. กตเม ธมฺมา โน จิตฺตสมุฏฺฐานา? จิตฺตญฺจ, อวเสสญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตสมุฏฺฐานา.

1202. 非心等起の諸法とは何か。心、および残りの色、ならびに無為なる界（涅槃）である。これらの諸法が非心等起である。

---

๑๒๐๓. กตเม ธมฺมา จิตฺตสหภุโน? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺติ – อิเม ธมฺมา จิตฺตสหภุโน.

1203. 心倶有（しんくゆう）の諸法とは何か。受蘊、想蘊、行蘊、身表、語表である。これらの諸法が心倶有である。

---

๑๒๐๔. กตเม ธมฺมา โน จิตฺตสหภุโน? จิตฺตญฺจ, อวเสสญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตสหภุโน.

1204. 非心倶有の諸法とは何か。心、および残りの色、ならびに無為なる界である。これらの諸法が非心倶有である。

---

๑๒๐๕. กตเม ธมฺมา จิตฺตานุปริวตฺติโน? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺติ – อิเม ธมฺมา จิตฺตานุปริวตฺติโน.

1205. 心随転（しんずいてん）の諸法とは何か。受蘊、想蘊、行蘊、身表、語表である。これらの諸法が心随転である。

---

๑๒๐๖. กตเม ธมฺมา โน จิตฺตานุปริวตฺติโน? จิตฺตญฺจ, อวเสสญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตานุปริวตฺติโน.

1206. 非心随転の諸法とは何か。心、および残りの色、ならびに無為なる界である。これらの諸法が非心随転である。

---

๑๒๐๗. กตเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา.

1207. 心相応等起（しんそうおうとうき）の諸法とは何か。受蘊、想蘊、行蘊である。これらの諸法が心相応等起である。

---

๑๒๐๘. กตเม ธมฺมา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา? จิตฺตญฺจ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา.

1208. 非心相応等起の諸法とは何か。心、および一切の色、ならびに無為なる界である。これらの諸法が非心相応等起である。

---

๑๒๐๙. กตเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน.

1209. 心相応等起倶有（しんそうおうとうきくゆう）の諸法とは何か。受蘊、想蘊、行蘊である。これらの諸法が心相応等起倶有である。

---

๑๒๑๐. กตเม ธมฺมา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน? จิตฺตญฺจ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน.

1210. 非心相応等起倶有の諸法とは何か。心、および一切の色、ならびに無為なる界である。これらの諸法が非心相応等起倶有である。

---

๑๒๑๑. กตเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน.

1211. 心相応等起随転（しんそうおうとうきずいてん）の諸法とは何か。受蘊、想蘊、行蘊である。これらの諸法が心相応等起随転である。

---

๑๒๑๒. กตเม [Pg.240] ธมฺมา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน? จิตฺตญฺจ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน.

1212. 非心相応等起随転の諸法とは何か。心、および一切の色、ならびに無為なる界である。これらの諸法が非心相応等起随転である。

---

๑๒๑๓. กตเม ธมฺมา อชฺฌตฺติกา? จกฺขายตนํ…เป… มนายตนํ – อิเม ธมฺมา อชฺฌตฺติกา.

1213. 内（ない）なる諸法とは何か。眼処……（中略）……意処である。これらの諸法が内なる諸法である。

---

๑๒๑๔. กตเม ธมฺมา พาหิรา? รูปายตนํ…เป… ธมฺมายตนํ – อิเม ธมฺมา พาหิรา.

1214. 外（げ）なる諸法とは何か。色処……（中略）……法処である。これらの諸法が外なる諸法である。

---

๑๒๑๕. กตเม ธมฺมา อุปาทา? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิเม ธมฺมา อุปาทา.

1215. 所造（しょぞう）の諸法とは何か。眼処……（中略）……段食である。これらの諸法が所造である。

---

๑๒๑๖. กตเม ธมฺมา โน อุปาทา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ, จตฺตาโร จ มหาภูตา, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน อุปาทา.

1216. 非所造の諸法とは何か。受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、および四大種、ならびに無為なる界である。これらの諸法が非所造である。

---

๑๒๑๗. กตเม ธมฺมา อุปาทิณฺณา? สาสวา กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ วิปากา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ยญฺจ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา – อิเม ธมฺมา อุปาทิณฺณา.

1217. 取（しゅ）された諸法（執受された諸法）とは何か。有漏（うろ）であり、欲界、色界、無色界に属する善・不善の諸法の異熟（果報）である受蘊……（中略）……識蘊、および業によってなされた（業から生じた）色である。これらの諸法が取された諸法である。

---

๑๒๑๘. กตเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณา? สาสวา กุสลากุสลา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; เย จ ธมฺมา กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา, ยญฺจ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา, อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณา.

1218. 非取（ひしゅ）の諸法とは何か。有漏であり、欲界、色界、無色界に属する善・不善の諸法である受蘊……（中略）……識蘊、および善でも不善でもなく業の異熟でもない唯作（ゆいさ）の諸法、および業によってなされたものではない色、ならびに（三界に）繋縛されない道と道の果、ならびに無為なる界である。これらの諸法が非取の諸法である。

---

อุปาทานโคจฺฉกํ

取聚（しゅしゅう）

---

๑๒๑๙. กตเม ธมฺมา อุปาทานา? จตฺตาริ อุปาทานานิ – กามุปาทานํ, ทิฏฺฐุปาทานํ, สีลพฺพตุปาทานํ, อตฺตวาทุปาทานํ.

1219. 取（しゅ）の諸法とは何か。四つの取がある。欲取（よくしゅ）、見取（けんしゅ）、戒禁取（かいごんしゅ）、我語取（がごしゅ）である。

---

๑๒๒๐. ตตฺถ [Pg.241] กตมํ กามุปาทานํ? โย กาเมสุ กามจฺฉนฺโท กามราโค กามนนฺที กามตณฺหา กามสิเนโห กามปริฬาโห กามมุจฺฉา กามชฺโฌสานํ – อิทํ วุจฺจติ กามุปาทานํ.

1220. そのうち、欲取とは何か。諸々の欲に対する欲欲（よくよく）、欲貪（よくとん）、欲喜（よくき）、欲愛（よくあい）、欲粘（よくねん）、欲熱（よくねつ）、欲迷（よくめい）、欲耽着（よくたんじゃく）である。これが欲取と呼ばれる。

---

๑๒๒๑. ตตฺถ กตมํ ทิฏฺฐุปาทานํ? นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา, เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติ – ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปติฏฺฐาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อิทํ วุจฺจติ ทิฏฺฐุปาทานํ. ฐเปตฺวา สีลพฺพตุปาทานญฺจ อตฺตวาทุปาทานญฺจ สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐุปาทานํ.

1221. そのうち、見取とは何か。“布施（の果報）はない、大規模な供養（の果報）はない、小規模な供養（の果報）はない、善行や悪行の業の果報・異熟はない、この世はない、あの世はない、母（への孝行の果報）はない、父（への孝行の果報）はない、化生（けしょう）の衆生はいない、この世において、正しく歩み、正しく実践し、自ら高い知恵によってこの世とあの世を覚知し、現証して宣べる沙門やバラモンはいない”という、このような見、見解、見の茂林、見の荒野、見の曲芸、見の身悶え、見の結（けつ）、執持（しゅうじ）、執着、住着（じゅうちゃく）、取着（しゅじゃく）、邪道、邪路、邪性、外道（げどう）の拠り所、顛倒した執受、これが欲取と呼ばれる。戒禁取と我語取を除いた、一切の邪見が見取である。

---

๑๒๒๒. ตตฺถ กตมํ สีลพฺพตุปาทานํ? อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ, วเตน สุทฺธิ, สีลพฺพเตน สุทฺธีติ – ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปติฏฺฐาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อิทํ วุจฺจติ สีลพฺพตุปาทานํ.

1222. そのうち、戒禁取（かいごんしゅ）とは何か。この教えの外にある沙門やバラモンたちが、‘戒（習慣）によって清浄になる、禁制（誓い）によって清浄になる、あるいは戒禁によって清浄になる’と考える、このような見解、見解の類、見解の茂み、見解の荒野、見解の曲芸、見解の身悶え、見解の結びつき、執着、安住、固執、誤った把握、邪道、邪路、邪性、外道の拠り所、顛倒した把握、これを戒禁取という。

---

๑๒๒๓. ตตฺถ กตมํ อตฺตวาทุปาทานํ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปติฏฺฐาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อิทํ วุจฺจติ อตฺตวาทุปาทานํ.

1223. そのうち、我語取（がごしゅ）とは何か。ここに、聖者を見ることがなく、聖なる教えに精通せず、聖なる教えによって導かれていない、また善き人を見ることがなく、善き人の教えに精通せず、善き人の教えによって導かれていない、教えを聞いたことのない凡夫が、色（からだ）を自己であると見なし、あるいは自己が色を所有していると見なし、あるいは自己の中に色があると見なし、あるいは色の中に自己があると見なす。受、想、行、識についても同様に、識を自己であると見なし、あるいは自己が識を所有していると見なし、あるいは自己の中に識があると見なし、あるいは識の中に自己があると見なす。このような見解、見解の類、見解の茂み、見解の荒野、見解の曲芸、見解の身悶え、見解の結びつき、執着、安住、固執、誤った把握、邪道、邪路、邪性、外道の拠り所、顛倒した把握、これを我語取という。

---

อิเม ธมฺมา อุปาทานา.

これらの法が取（しゅ）である。

---

๑๒๒๔. กตเม [Pg.242] ธมฺมา โน อุปาทานา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน อุปาทานา.

1224. いかなる法が取ではないのか。それらの法（取）を除いた残りの、善・不善・無記の法であって、欲界、色界、無色界に属するもの、および出世間のもの、すなわち受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、すべての色、および無為の界（涅槃）、これらの法は取ではない。

---

๑๒๒๕. กตเม ธมฺมา อุปาทานิยา? สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อุปาทานิยา.

1225. いかなる法が取の対象（有取）であるのか。漏（ろ）を伴う善・不善・無記の法であって、欲界、色界、無色界に属するもの、すなわち色蘊、受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、これらの法は取の対象である。

---

๑๒๒๖. กตเม ธมฺมา อนุปาทานิยา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อนุปาทานิยา.

1226. いかなる法が取の対象ではない（非有取）のか。出世間の道、道の果、および無為の界、これらの法は取の対象ではない。

---

๑๒๒๗. กตเม ธมฺมา อุปาทานสมฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อุปาทานสมฺปยุตฺตา.

1227. いかなる法が取と相応するのか。それらの法（取）と相応する法、すなわち受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、これらの法は取と相応する。

---

๑๒๒๘. กตเม ธมฺมา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา.

1228. いかなる法が取と不相応であるのか。それらの法（取）と不相応な法、すなわち受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、すべての色、および無為の界、これらの法は取と不相応である。

---

๑๒๒๙. กตเม ธมฺมา อุปาทานา เจว อุปาทานิยา จ? ตาเนว อุปาทานานิ อุปาทานา เจว อุปาทานิยา จ.

1229. いかなる法が取であり、かつ取の対象でもあるのか。それら自体の取が、取であり、かつ取の対象でもある。

---

๑๒๓๐. กตเม ธมฺมา อุปาทานิยา เจว โน จ อุปาทานา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา อุปาทานิยา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อุปาทานิยา เจว โน จ อุปาทานา.

1230. いかなる法が取の対象であるが、取ではないのか。それらの法（取）によって取の対象となる法のうち、それらの法（取）を除いた残りの、漏を伴う善・不善・無記の法であって、欲界、色界、無色界に属するもの、すなわち色蘊、受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、これらの法は取の対象であるが、取ではない。

---

๑๒๓๑. กตเม ธมฺมา อุปาทานา เจว อุปาทานสมฺปยุตฺตา จ? ทิฏฺฐุปาทานํ กามุปาทาเนน อุปาทานญฺเจว อุปาทานสมฺปยุตฺตญฺจ, กามุปาทานํ ทิฏฺฐุปาทาเนน อุปาทานญฺเจว อุปาทานสมฺปยุตฺตญฺจ, สีลพฺพตุปาทานํ กามุปาทาเนน อุปาทานญฺเจว อุปาทานสมฺปยุตฺตญฺจ, กามุปาทานํ สีลพฺพตุปาทาเนน อุปาทานญฺเจว อุปาทานสมฺปยุตฺตญฺจ[Pg.243], อตฺตวาทุปาทานํ กามุปาทาเนน อุปาทานญฺเจว อุปาทานสมฺปยุตฺตญฺจ, กามุปาทานํ อตฺตวาทุปาทาเนน อุปาทานญฺเจว อุปาทานสมฺปยุตฺตญฺจ – อิเม ธมฺมา อุปาทานา เจว อุปาทานสมฺปยุตฺตา จ.

1231. いかなる法が取であり、かつ取と相応するのか。見取は欲取と相応することによって取であり、かつ取と相応する。欲取は見取と相応することによって取であり、かつ取と相応する。戒禁取は欲取と相応することによって取であり、かつ取と相応する。欲取は戒禁取と相応することによって取であり、かつ取と相応する。我語取は欲取と相応することによって取であり、かつ取と相応する。欲取は我語取と相応することによって取であり、かつ取と相応する。これらの法は取であり、かつ取と相応する。

---

๑๒๓๒. กตเม ธมฺมา อุปาทานสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อุปาทานา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อุปาทานสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อุปาทานา.

1232. いかなる法が取と相応するが、取ではないのか。それらの法（取）と相応する法のうち、それらの法（取）を除いた受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、これらの法は取と相応するが、取ではない。

---

๑๒๓๓. กตเม ธมฺมา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อุปาทานิยา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อุปาทานิยา.

1233. いかなる法が取と不相応であり、かつ取の対象であるのか。それらの法（取）と不相応な、漏を伴う善・不善・無記の法であって、欲界、色界、無色界に属するもの、すなわち色蘊、受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、これらの法は取と不相応であり、かつ取の対象である。

---

๑๒๓๔. กตเม ธมฺมา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อนุปาทานิยา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อนุปาทานิยา.

1234. いかなる法が取と不相応であり、かつ取の対象ではないのか。出世間の道、道の果、および無為の界、これらの法は取と不相応であり、かつ取の対象ではない。

---

นิกฺเขปกณฺเฑ ทุติยภาณวาโร.

提示の章における第二の誦品（じゅほん）。

---

กิเลสโคจฺฉกํ

煩悩の束（ぼんのうのごっちゃか）。

---

๑๒๓๕. กตเม ธมฺมา กิเลสา? ทส กิเลสวตฺถูนิ – โลโภ, โทโส, โมโห, มาโน, ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, ถินํ, อุทฺธจฺจํ, อหิรีกํ, อโนตฺตปฺปํ.

1235. いかなる法が煩悩（きれーさ）であるのか。十の煩悩の根拠（煩悩事）がある。すなわち、貪（とん）、瞋（しん）、痴（ち）、慢（まん）、見（けん）、疑（ぎ）、惛沈（こんじん）、掉挙（じょうこ）、無慚（むざん）、無愧（むき）である。

---

๑๒๓๖. ตตฺถ กตโม โลโภ? โย ราโค สาราโค อนุนโย อนุโรโธ นนฺที นนฺทีราโค จิตฺตสฺส สาราโค อิจฺฉา มุจฺฉา อชฺโฌสานํ เคโธ ปลิเคโธ สงฺโค ปงฺโก เอชา มายา ชนิกา สญฺชนนี สิพฺพินี ชาลินี สริตา วิสตฺติกา สุตฺตํ วิสฏา อายูหินี ทุติยา ปณิธิ ภวเนตฺติ วนํ วนโถ สนฺถโว สิเนโห อเปกฺขา ปฏิพนฺธุ อาสา อาสิสนา อาสิสิตตฺตํ รูปาสา สทฺทาสา คนฺธาสา รสาสา [Pg.244] โผฏฺฐพฺพาสา ลาภาสา ธนาสา ปุตฺตาสา ชีวิตาสา ชปฺปา ปชปฺปา อภิชปฺปา ชปฺปา ชปฺปนา ชปฺปิตตฺตํ โลลุปฺปํ โลลุปฺปายนา โลลุปฺปายิตตฺตํ ปุจฺฉญฺชิกตา สาธุกมฺยตา อธมฺมราโค วิสมโลโภ นิกนฺติ นิกามนา ปตฺถนา ปิหนา สมฺปตฺถนา กามตณฺหา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา รูปตณฺหา อรูปตณฺหา นิโรธตณฺหา รูปตณฺหา สทฺทตณฺหา คนฺธตณฺหา รสตณฺหา โผฏฺฐพฺพตณฺหา ธมฺมตณฺหา โอโฆ โยโค คนฺโถ อุปาทานํ อาวรณํ นีวรณํ ฉาทนํ พนฺธนํ อุปกฺกิเลโส อนุสโย ปริยุฏฺฐานํ ลตา เววิจฺฉํ ทุกฺขมูลํ ทุกฺขนิทานํ ทุกฺขปฺปภโว มารปาโส มารพฬิสํ มารวิสโย ตณฺหานที ตณฺหาชาลํ ตณฺหาคทฺทุลํ ตณฺหาสมุทฺโท อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ โลโภ.

1236. そこにおいて、貪（ロバ）とは何か。それは、貪欲、強欲、随順、執着、喜び、喜貪、心の強欲、欲求、耽溺、固執、貪り、遍貪、執着、泥濘、渇愛、偽り、生起させるもの、共に生じさせるもの、縫い合わせるもの、網、流れ、蔓延、糸、蔓延、駆り立てるもの、伴侶、願望、導くもの、林、密林、親交、愛着、期待、束縛、希望、希求、希求している状態、色への希望、声への希望、香への希望、味への希望、触への希望、利得への希望、富への希望、子への希望、命への希望、つぶやき、激しいつぶやき、極めて激しいつぶやき、つぶやき、つぶやくこと、つぶやいている状態、貪欲、貪欲の状態、貪欲であること、尾を振る犬のような動揺、善を求める心、非法の貪、不平等の貪、愛好、愛着、願望、渇望、切望、欲愛、有愛、無有愛、色愛、無色愛、滅愛、色愛、声愛、香愛、味愛、触愛、法愛、暴流、軛、結、取、蓋、障、覆、縛、随煩悩、随眠、纏、蔓、種々の欲、苦の根、苦の因、苦の源、魔の罠、魔の釣り針、魔の領域、渇愛の河、渇愛の網、渇愛の鎖、渇愛の海、貪欲、貪という不善根。これを貪という。

---

๑๒๓๗. ตตฺถ กตโม โทโส? อนตฺถํ เม อจรีติ อาฆาโต ชายติ, อนตฺถํ เม จรตีติ อาฆาโต ชายติ, อนตฺถํ เม จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, ปิยสฺส เม มนาปสฺส อนตฺถํ อจริ…เป… อนตฺถํ จรติ…เป… อนตฺถํ จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อตฺถํ อจริ…เป… อตฺถํ จรติ…เป… อตฺถํ จริสฺสตีติ อาฆาโต ชายติ, อฏฺฐาเน วา ปน อาฆาโต ชายติ. โย เอวรูโป จิตฺตสฺส อาฆาโต ปฏิฆาโต ปฏิฆํ ปฏิวิโรโธ โกโป ปโกโป สมฺปโกโป โทโส ปโทโส สมฺปโทโส จิตฺตสฺส พฺยาปตฺติ มโนปโทโส โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตํ โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปตฺติ พฺยาปชฺชนา พฺยาปชฺชิตตฺตํ วิโรโธ ปฏิวิโรโธ จณฺฑิกฺกํ อสุโรโป อนตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ โทโส.

1237. そこにおいて、瞋（ドーサ）とは何か。“あの者は私に不利益を与えた”という怨恨が生じ、“あの者は私に不利益を与えている”という怨恨が生じ、“あの者は私に不利益を与えるだろう”という怨恨が生じる。また、私の愛する者、気に入った者に不利益を与えた……（中略）……与えている……与えるだろうという怨恨が生じる。また、私の愛さない者、気に入らない者に利益を与えた……（中略）……与えている……与えるだろうという怨恨が生じる。あるいは、不適切な対象に対して怨恨が生じる。このような心の怨恨、反発、対立、違背、怒り、激昂、憤慨、瞋、激しい瞋、極めて激しい瞋、心の汚染、意の汚染、憤怒、憤ること、憤っている状態、瞋、汚すこと、汚している状態、変質、変質すること、変質している状態、違背、反抗、粗暴さ、言葉の荒々しさ、心の不快。これを瞋という。

---

๑๒๓๘. ตตฺถ กตโม โมโห? ทุกฺเข อญฺญาณํ, ทุกฺขสมุทเย อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรเธ อญฺญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ, อปรนฺเต อญฺญาณํ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อญฺญาณํ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณํ. ยํ เอวรูปํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ อสํคาหนา อปริโยคาหนา อสมเปกฺขนา อปจฺจเวกฺขณา อปจฺจกฺขกมฺมํ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห ปโมโห สมฺโมโห อวิชฺชา อวิชฺโชโฆ อวิชฺชาโยโค อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ โมโห.

1238. そこにおいて、痴（モーハ）とは何か。苦（諦）に対する無知、苦集（諦）に対する無知、苦滅（諦）に対する無知、苦滅道（諦）に対する無知、過去に対する無知、未来に対する無知、過去未来に対する無知、此縁性によって生じた縁起の諸法に対する無知。このような無知、不見、非現観、随覚の欠如、等覚の欠如、通達の欠如、不把握、不沈潜、不平等観察、不省察、非直証、愚鈍、愚かさ、不正知、痴、迷妄、混迷、無明、無明の暴流、無明の軛、無明の随眠、無明の纏、無明の閂、痴という不善根。これを痴という。

---

๑๒๓๙. ตตฺถ [Pg.245] กตโม มาโน? เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, สทิโสหมสฺมีติ มาโน, หีโนหมสฺมีติ มาโน; โย เอวรูโป มาโน มญฺญนา มญฺญิตตฺตํ อุนฺนติ อุนฺนโม ธโช สมฺปคฺคาโห เกตุกมฺยตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ มาโน.

1239. そこにおいて、慢（マーナ）とは何か。“私は優れている”という慢、“私は等しい”という慢、“私は劣っている”という慢。このような慢、思い上がり、自惚れ、高慢、昂ぶり、旗印、誇示、心の虚栄心。これを慢という。

---

๑๒๔๐. ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิ? สสฺสโต โลโกติ วา, อสสฺสโต โลโกติ วา, อนฺตวา โลโกติ วา, อนนฺตวา โลโกติ วา, ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ วา, อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ วา, โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วา, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ วาः ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ ทิฏฺฐิคหนํ ทิฏฺฐิกนฺตาโร ทิฏฺฐิวิสูกายิกํ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ ทิฏฺฐิสํโยชนํ คาโห ปติฏฺฐาโห อภินิเวโส ปรามาโส กุมฺมคฺโค มิจฺฉาปโถ มิจฺฉตฺตํ ติตฺถายตนํ วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิ. สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิ.

1240. そこにおいて、見（ディッティ）とは何か。“世界は常住である”とか、“世界は無常である”とか、“世界は有限である”とか、“世界は無限である”とか、“霊魂と身体は同一である”とか、“霊魂と身体は別異である”とか、“如来は死後存在する”とか、“如来は死後存在しない”とか、“如来は死後存在し、かつ存在しない”とか、“如来は死後存在するのでもなく、存在しないのでもない”といった、このような見、見解、見の密林、見の荒野、見の曲芸、見の動揺、見の結、執着、固執、執着、執拗な把握、邪道、邪路、邪性、外道の立場、転倒した把握。これを見という。すべての邪見は見である。

---

๑๒๔๑. ตตฺถ กตมา วิจิกิจฺฉา? สตฺถริ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, ธมฺเม กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, สงฺเฆ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ สิกฺขาย กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, ปุพฺพนฺเต กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, อปรนฺเต กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ, อิทปฺปจฺจยตา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติः ยา เอวรูปา กงฺขา กงฺขายนา กงฺขายิตตฺตํ วิมติ วิจิกิจฺฉา ทฺเวฬฺหกํ ทฺเวธาปโถ สํสโย, อเนกํสคฺคาโห อาสปฺปนา ปริสปฺปนา อปริโยคาหนา ถมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข – อยํ วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา.

1241. そこにおいて、疑（ヴィチキッチャー）とは何か。師（仏）に対して疑い、惑う。法に対して疑い、惑う。僧に対して疑い、惑う。戒（学処）に対して疑い、惑う。過去に対して疑い、惑う。未来に対して疑い、惑う。過去未来に対して疑い、惑う。此縁性によって生じた縁起の諸法に対して疑い、惑う。このような疑い、疑惑、疑っている状態、不決断、躊躇、二股の道、懐疑、不確定な把握、たじろぎ、うろたえ、沈潜の欠如、心の硬直、心の葛藤。これを疑という。

---

๑๒๔๒. ตตฺถ กตมํ ถินํ? ยา จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา โอลียนา สลฺลียนา ลีนํ ลียนา ลียิตตฺตํ ถินํ ถิยนา ถิยิตตฺตํ จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ ถินํ.

1242. そこにおいて、惛沈（ティナ）とは何か。心の不適格性、不堪能性、沈滞、引きこもり、萎縮、萎縮すること、萎縮している状態、惛沈、沈滞、沈滞している状態。これを惛沈という。

---

๑๒๔๓. ตตฺถ กตมํ อุทฺธจฺจํ? ยํ จิตฺตสฺส อุทฺธจฺจํ อวูปสโม เจตโส วิกฺเขโป ภนฺตตฺตํ จิตฺตสฺส – อิทํ วุจฺจติ อุทฺธจฺจํ.

1243. そこにおいて、掉挙（ウッダッチャ）とは何か。心の昂ぶり、不静止、心の散乱、心の動揺。これを掉挙という。

---

๑๒๔๔. ตตฺถ กตมํ อหิริกํ? ยํ น หิรียติ หิริยิตพฺเพน, น หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ วุจฺจติ อหิริกํ.

1244. そこにおいて、無慚（アヒリカ）とは何か。恥じるべきことを恥じず、邪悪な不善法を犯すことを恥じないこと。これを無慚という。

---

๑๒๔๕. ตตฺถ [Pg.246] กตมํ อโนตฺตปฺปํ? ยํ น โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน, น โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ วุจฺจติ อโนตฺตปฺปํ.

1245. そこにおける無愧（むき）とは何か。恐れるべきこと（身の悪行など）に対して恐れを抱かず、邪悪で不善な諸法を犯すことを恐れないこと。これを無愧という。

---

อิเม ธมฺมา กิเลสา.

これらの諸法が煩悩（kilesā）である。

---

๑๒๔๖. กตเม ธมฺมา โน กิเลสา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ …เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา โน กิเลสา.

1246. いかなる諸法が煩悩ではない（no kilesā）のか。それらの（煩悩の）諸法を除いた残りの、欲界、色界、無色界、および（三界に）含まれない（出世間の）、善・不善・無記の諸法、すなわち受蘊……乃至……識蘊、およびすべての色、そして無為の界（涅槃）である。これらの諸法が煩悩ではない。

---

๑๒๔๗. กตเม ธมฺมา สํกิเลสิกา? สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สํกิเลสิกา.

1247. いかなる諸法が煩悩の対象となる（saṃkilesikā、有漏の）ものか。欲界、色界、無色界に属する、有漏の善・不善・無記の諸法、すなわち色蘊……乃至……識蘊である。これらの諸法が煩悩の対象となるものである。

---

๑๒๔๘. กตเม ธมฺมา อสํกิเลสิกา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อสํกิเลสิกา.

1248. いかなる諸法が煩悩の対象とならない（asaṃkilesikā、無漏の）ものか。（三界に）含まれない道、および道の果、そして無為の界（涅槃）である。これらの諸法が煩悩の対象とならないものである。

---

๑๒๔๙. กตเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐา? ตีณิ อกุสลมูลานิ – โลโภ, โทโส, โมโห; ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา, ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐา.

1249. いかなる諸法が煩悩によって汚された（saṃkiliṭṭhā、雑染の）ものか。三つの不善根、すなわち貪・瞋・痴、およびそれらと一所に存する煩悩、それらと相応する受蘊……乃至……識蘊、それらを等起（原因）とする身業・口業・意業である。これらの諸法が煩悩によって汚されたものである。

---

๑๒๕๐. กตเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐา? กุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐา.

1250. いかなる諸法が煩悩によって汚されていない（asaṃkiliṭṭhā）ものか。欲界、色界、無色界、および（三界に）含まれない、善および無記の諸法、すなわち受蘊……乃至……識蘊、およびすべての色、そして無為の界（涅槃）である。これらの諸法が煩悩によって汚されていないものである。

---

๑๒๕๑. กตเม ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตา.

1251. いかなる諸法が煩悩と相応する（kilesasampayuttā）ものか。それらの（煩悩の）諸法と相応する諸法、すなわち受蘊……乃至……識蘊である。これらの諸法が煩悩と相応するものである。

---

๑๒๕๒. กตเม ธมฺมา กิเลสวิปฺปยุตฺตา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา กิเลสวิปฺปยุตฺตา.

1252. いかなる諸法が煩悩と相応しない（kilesavippayuttā）ものか。それらの（煩悩の）諸法と相応しない諸法、すなわち受蘊……乃至……識蘊、およびすべての色、そして無為の界（涅槃）である。これらの諸法が煩悩と相応しないものである。

---

๑๒๕๓. กตเม [Pg.247] ธมฺมา กิเลสา เจว สํกิเลสิกา จ? เตว กิเลสา กิเลสา เจว สํกิเลสิกา จ.

1253. いかなる諸法が煩悩であり、かつ煩悩の対象となる（kilesā ceva saṃkilesikā ca）ものか。それらの煩悩そのものが、煩悩であり、かつ煩悩の対象となるものである。

---

๑๒๕๔. กตเม ธมฺมา สํกิเลสิกา เจว โน จ กิเลสา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สํกิเลสิกา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สํกิเลสิกา เจว โน จ กิเลสา.

1254. いかなる諸法が煩悩の対象となるが、煩悩ではない（saṃkilesikā ceva no ca kilesā）ものか。それらの（煩悩の）諸法によって煩悩の対象となる諸法のうち、それらの（煩悩の）諸法を除いた残りの、欲界、色界、無色界に属する、有漏の善・不善・無記の諸法、すなわち色蘊……乃至……識蘊である。これらの諸法が煩悩の対象となるが、煩悩ではないものである。

---

๑๒๕๕. กตเม ธมฺมา กิเลสา เจว สํกิลิฏฺฐา จ? เตว กิเลสา กิเลสา เจว สํกิลิฏฺฐา จ.

1255. いかなる諸法が煩悩であり、かつ煩悩によって汚された（kilesā ceva saṃkiliṭṭhā ca）ものか。それらの煩悩そのものが、煩悩であり、かつ煩悩によって汚されたものである。

---

๑๒๕๖. กตเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐา เจว โน จ กิเลสา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สํกิลิฏฺฐา, เต ธมฺเม ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐา เจว โน จ กิเลสา.

1256. いかなる諸法が煩悩によって汚されているが、煩悩ではない（saṃkiliṭṭhā ceva no ca kilesā）ものか。それらの（煩悩の）諸法によって汚されている諸法のうち、それらの（煩悩の）諸法を除いた、受蘊……乃至……識蘊である。これらの諸法が煩悩によって汚されているが、煩悩ではないものである。

---

๑๒๕๗. กตเม ธมฺมา กิเลสา เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ? โลโภ โมเหน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, โมโห โลเภน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, โทโส โมเหน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, โมโห โทเสน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, มาโน โมเหน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, โมโห มาเนน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, ทิฏฺฐิ โมเหน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ, โมโห ทิฏฺฐิยา กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, วิจิกิจฺฉา โมเหน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ, โมโห วิจิกิจฺฉาย กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, ถินํ โมเหน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, โมโห ถิเนน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อุทฺธจฺจํ โมเหน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, โมโห อุทฺธจฺเจน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อหิริกํ โมเหน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, โมโห อหิริเกน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อโนตฺตปฺปํ โมเหน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, โมโห อโนตฺตปฺเปน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, โลโภ อุทฺธจฺเจน [Pg.248] กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อุทฺธจฺจํ โลเภน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, โทโส อุทฺธจฺเจน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อุทฺธจฺจํ โทเสน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, โมโห อุทฺธจฺเจน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อุทฺธจฺจํ โมเหน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, มาโน อุทฺธจฺเจน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อุทฺธจฺจํ มาเนน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, ทิฏฺฐิ อุทฺธจฺเจน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ, อุทฺธจฺจํ ทิฏฺฐิยา กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, วิจิกิจฺฉา อุทฺธจฺเจน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ, อุทฺธจฺจํ วิจิกิจฺฉาย กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, ถินํ อุทฺธจฺเจน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อุทฺธจฺจํ ถิเนน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อหิริกํ อุทฺธจฺเจน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อุทฺธจฺจํ อหิริเกน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อโนตฺตปฺปํ อุทฺธจฺเจน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อุทฺธจฺจํ อโนตฺตปฺเปน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, โลโภ อหิริเกน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อหิริกํ โลเภน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, โทโส อหิริเกน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อหิริกํ โทเสน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, โมโห อหิริเกน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อหิริกํ โมเหน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, มาโน อหิริเกน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อหิริกํ มาเนน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, ทิฏฺฐิ อหิริเกน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ, อหิริกํ ทิฏฺฐิยา กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, วิจิกิจฺฉา อหิริเกน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ, อหิริกํ วิจิกิจฺฉาย กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, ถินํ อหิริเกน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อหิริกํ ถิเนน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อุทฺธจฺจํ อหิริเกน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อหิริกํ อุทฺธจฺเจน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อโนตฺตปฺปํ อหิริเกน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อหิริกํ อโนตฺตปฺเปน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, โลโภ อโนตฺตปฺเปน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อโนตฺตปฺปํ โลเภน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ[Pg.249], โทโส อโนตฺตปฺเปน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อโนตฺตปฺปํ โทเสน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, โมโห อโนตฺตปฺเปน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อโนตฺตปฺปํ โมเหน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, มาโน อโนตฺตปฺเปน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺโต จ, อโนตฺตปฺปํ มาเนน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, ทิฏฺฐิ อโนตฺตปฺเปน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ, อโนตฺตปฺปํ ทิฏฺฐิยา กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, วิจิกิจฺฉา อโนตฺตปฺเปน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ, อโนตฺตปฺปํ วิจิกิจฺฉาย กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, ถินํ อโนตฺตปฺเปน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อโนตฺตปฺปํ ถิเนน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อุทฺธจฺจํ อโนตฺตปฺเปน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อโนตฺตปฺปํ อุทฺธจฺเจน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อหิริกํ อโนตฺตปฺเปน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ, อโนตฺตปฺปํ อหิริเกน กิเลโส เจว กิเลสสมฺปยุตฺตญฺจ – อิเม ธมฺมา กิเลสา เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ.

1257. いかなる法が、煩悩（kilesā）であり、かつ煩悩相応（kilesasampayuttā）であるか。貪（lobha）は痴（moha）によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。痴は貪によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。瞋（dosa）は痴によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。痴は瞋によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。慢（māna）は痴によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。痴は慢によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。見（diṭṭhi）は痴によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。痴は見によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。疑（vicikicchā）は痴によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。痴は疑によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。惛沈（thina）は痴によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。痴は惛沈によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。掉挙（uddhacca）は痴によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。痴は掉挙によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無慚（ahirika）は痴によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。痴は無慚によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無愧（anottappa）は痴によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。痴は無愧によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。貪は掉挙によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。掉挙は貪によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。瞋は掉挙によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。掉挙は瞋によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。痴は掉挙によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。掉挙は痴によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。慢は掉挙によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。掉挙は慢によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。見は掉挙によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。掉挙は見によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。疑は掉挙によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。掉挙は疑によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。惛沈は掉挙によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。掉挙は惛沈によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無慚は掉挙によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。掉挙は無慚によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無愧は掉挙によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。掉挙は無愧によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。貪は無慚によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無慚は貪によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。瞋は無慚によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無慚は瞋によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。痴は無慚によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無慚は痴によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。慢は無慚によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無慚は慢によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。見は無慚によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無慚は見によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。疑は無慚によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無慚は疑によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。惛沈は無慚によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無慚は惛沈によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。掉挙は無慚によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無慚は掉挙によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無愧は無慚によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無慚は無愧によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。貪は無愧によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無愧は貪によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。瞋は無愧によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無愧は瞋によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。痴は無愧によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無愧は痴によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。慢は無愧によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無愧は慢によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。見は無愧によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無愧は見によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。疑は無愧によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無愧は疑によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。惛沈は無愧によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無愧は惛沈によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。掉挙は無愧によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無愧は掉挙によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無慚は無愧によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。無愧は無慚によって煩悩であり、かつ煩悩相応である。――これらの法が、煩悩であり、かつ煩悩相応である。

---

๑๒๕๘. กตเม ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตา เจว โน จ กิเลสา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา เต ธมฺเม ฐเปตฺวา เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตา เจว โน จ กิเลสา.

1258. いかなる法が、煩悩相応であり、かつ煩悩ではないか。それらの法（煩悩）と相応する法のうち、それらの法（煩悩そのもの）を除いた、受蘊、……乃至……、識蘊である。これらの法が、煩悩相応であり、かつ煩悩ではない。

---

๑๒๕๙. กตเม ธมฺมา กิเลสวิปฺปยุตฺตา สํกิเลสิกา? เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา สาสวา กุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา กิเลสวิปฺปยุตฺตา สํกิเลสิกา.

1259. 煩悩と相応しないが、煩悩の対象となる（有漏の）法とは何か。それらの（煩悩の）法と相応せず、漏（あさわ）の対象であり、欲界、色界、無色界に属する善および無記の法、すなわち色蘊……乃至……識蘊である。これらの法が、煩悩と相応しないが煩悩の対象となる法である。

---

๑๒๖๐. กตเม ธมฺมา กิเลสวิปฺปยุตฺตา อสํกิเลสิกา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา กิเลสวิปฺปยุตฺตา อสํกิเลสิกา.

1260. 煩悩と相応せず、かつ煩悩の対象とならない法とは何か。出世間に属する道（マッガ）と道の果（パラ）、および無為の界（ニッバーナ）である。これらの法が、煩悩と相応せず、かつ煩悩の対象とならない法である。

---

ปิฏฺฐิทุกํ

後二法（ピッティドゥカ）。

---

๑๒๖๑. กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา? ตีณิ สํโยชนานิ – สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส.

1261. 見（見道）によって捨てられるべき法とは何か。三つの結（けつ）、すなわち有身見（うしんけん）、疑（ぎ）、戒禁取（かいごんしゅ）である。

---

๑๒๖๒. ตตฺถ [Pg.250] กตมา สกฺกายทิฏฺฐิ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ สกฺกายทิฏฺฐิ.

1262. そのうち、有身見とは何か。ここに、聖者を見ず、聖者の法に詳しくなく、聖者の法に導かれておらず、善士を見ず、善士の法に詳しくなく、善士の法に導かれていない、教えを聞いていない凡夫が、色を我（アートマン）であると見なし、あるいは我は色を有すると見なし、あるいは我の中に色があると見なし、あるいは色の中に我があると見なす。受……乃至……想……乃至……行……乃至……識を我であると見なし、あるいは我は識を有すると見なし、あるいは我の中に識があると見なし、あるいは識の中に我があると見なす。このような見解、見解の類……乃至……顛倒した執着、これが有身見と呼ばれる。

---

๑๒๖๓. ตตฺถ กตมา วิจิกิจฺฉา? สตฺถริ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ…เป… ถมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข – อยํ วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา.

1263. そのうち、疑とは何か。師（仏陀）に対して疑い、惑い……乃至……心の硬直、心の迷い、これが疑と呼ばれる。

---

๑๒๖๔. ตตฺถ กตโม สีลพฺพตปรามาโส? อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธิ สีลพฺพเตน สุทฺธีติ – ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ สีลพฺพตปรามาโส. อิมานิ ตีณิ สํโยชนานิ, ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา, ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา.

1264. そのうち、戒禁取とは何か。この教えの外にある沙門やバラモンたちが、“戒によって清浄になる、禁制によって清浄になる、戒禁によって清浄になる”と考える、このような見解、見解の類……乃至……顛倒した執着、これが戒禁取と呼ばれる。これら三つの結、およびそれらと同一の場にある煩悩、それらと相応する受蘊……乃至……識蘊、それらによって引き起こされる身業、語業、意業、これらの法が見（見道）によって捨てられるべき法である。

---

๑๒๖๕. กตเม ธมฺมา น ทสฺสเนน ปหาตพฺพา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา น ทสฺสเนน ปหาตพฺพา.

1265. 見によって捨てられるべきではない法とは何か。それらの法を除いた残りの、欲界、色界、無色界、および出世間に属する善・不善・無記の法、すなわち受蘊……乃至……識蘊、およびすべての色、そして無為の界である。これらの法が見によって捨てられるべきではない法である。

---

๑๒๖๖. กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา? อวเสโส โลโภ โทโส โมโห, ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา, ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา.

1266. 修（修道）によって捨てられるべき法とは何か。残りの貪・瞋・痴、およびそれらと同一の場にある煩悩、それらと相応する受蘊……乃至……識蘊、それらによって引き起こされる身業、語業、意業、これらの法が修によって捨てられるべき法である。

---

๑๒๖๗. กตเม ธมฺมา น ภาวนาย ปหาตพฺพา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ …เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา น ภาวนาย ปหาตพฺพา.

1267. 修によって捨てられるべきではない法とは何か。それらの法を除いた残りの、欲界、色界、無色界、および出世間に属する善・不善・無記の法、すなわち受蘊……乃至……識蘊、およびすべての色、そして無為の界である。これらの法が修によって捨てられるべきではない法である。

---

๑๒๖๘. กตเม [Pg.251] ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา? ตีณิ สํโยชนานิ – สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส.

1268. 見によって捨てられるべき因（ヘートゥ）を持つ法とは何か。三つの結、すなわち有身見、疑、戒禁取である。

---

๑๒๖๙. ตตฺถ กตมา สกฺกายทิฏฺฐิ? อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน อริยานํ อทสฺสาวี อริยธมฺมสฺส อโกวิโท อริยธมฺเม อวินีโต สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ. เวทนํ…เป… สญฺญํ…เป… สงฺขาเร…เป… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, วิญฺญาณวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณสฺมึ วา อตฺตานํ. ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ สกฺกายทิฏฺฐิ.

1269. そのうち、有身見とは何か。ここに、聖者を見ず、聖者の法に詳しくなく、聖者の法に導かれておらず、善士を見ず、善士の法に詳しくなく、善士の法に導かれていない、教えを聞いていない凡夫が、色を我であると見なし、あるいは我は色を有すると見なし、あるいは我の中に色があると見なし、あるいは色の中に我があると見なす。受……乃至……想……乃至……行……乃至……識を我であると見なし、あるいは我は識を有すると見なし、あるいは我の中に識があると見なし、あるいは識の中に我があると見なす。このような見解、見解の類……乃至……顛倒した執着、これが有身見と呼ばれる。

---

๑๒๗๐. ตตฺถ กตมา วิจิกิจฺฉา? สตฺถริ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ…เป… ถมฺภิตตฺตํ จิตฺตสฺส มโนวิเลโข – อยํ วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา.

1270. そのうち、疑とは何か。師に対して疑い、惑い……乃至……心の硬直、心の迷い、これが疑と呼ばれる。

---

๑๒๗๑. ตตฺถ กตโม สีลพฺพตปรามาโส? อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธิ สีลพฺพเตน สุทฺธีติ – ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ สีลพฺพตปรามาโส. อิมานิ ตีณิ สํโยชนานิ, ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา, ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา. ตีณิ สํโยชนานิ – สกฺกายทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, สีลพฺพตปรามาโส – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา. ตเทกฏฺโฐ โลโภ โทโส โมโห – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตู. ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา, ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา.

1271. そのうち、戒禁取とは何か。この教えの外にある沙門やバラモンたちが、“戒によって清浄になる、禁制によって清浄になる、戒禁によって清浄になる”と考える、このような見解、見解の類……乃至……顛倒した執着、これが戒禁取と呼ばれる。これら三つの結、およびそれらと同一の場にある煩悩、それらと相応する受蘊……乃至……識蘊、それらによって引き起こされる身業、語業、意業、これらの法が見によって捨てられるべき因を持つ法である。三つの結、すなわち有身見、疑、戒禁取、これらの法は見によって捨てられるべき法である。それらと同一の場にある貪・瞋・痴、これらの法は見によって捨てられるべき因である。それらと同一の場にある煩悩、それらと相応する受蘊……乃至……識蘊、それらによって引き起こされる身業、語業、意業、これらの法が見によって捨てられるべき因を持つ法である。

---

๑๒๗๒. กตเม ธมฺมา น ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา น ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา.

1272. 見によって捨てられるべき因を持たない法とは何か。それらの法を除いた残りの、欲界、色界、無色界、および出世間に属する善・不善・無記の法、すなわち受蘊……乃至……識蘊、およびすべての色、そして無為の界である。これらの法が見によって捨てられるべき因を持たない法である。

---

๑๒๗๓. กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา? อวเสโส โลโภ โทโส โมโห – อิเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตู. ตเทกฏฺฐา [Pg.252] จ กิเลสา, ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา.

1273. 修習によって捨断されるべき因を持つ法とは何か？（預流道で捨断されるもの以外の）残りの貪・瞋・痴である。これらが修習によって捨断されるべき因である。それらと同一の基盤にある煩悩、それと相応する受蘊…乃至…識蘊、それによって生起する身業・語業・意業、これらの法が修習によって捨断されるべき因を持つ法である。

---

๑๒๗๔. กตเม ธมฺมา น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา.

1274. 修習によって捨断されるべき因を持つものではない法とは何か？ それらの法を除いた残りの、欲界・色界・無色界・出世間に属する善・不善・無記の法、すなわち受蘊…乃至…識蘊、およびすべての色、そして無為の界である。これらの法が修習によって捨断されるべき因を持つものではない法である。

---

๑๒๗๕. กตเม ธมฺมา สวิตกฺกา? สวิตกฺกภูมิยํ กามาวจเร รูปาวจเร อปริยาปนฺเน, วิตกฺกํ ฐเปตฺวา, ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สวิตกฺกา.

1275. 有尋（尋を伴う）法とは何か？ 欲界・色界・出世間に属する有尋の地において、尋を除いた、それと相応する受蘊…乃至…識蘊である。これらの法が有尋の法である。

---

๑๒๗๖. กตเม ธมฺมา อวิตกฺกา? อวิตกฺกภูมิยํ กามาวจเร รูปาวจเร อรูปาวจเร อปริยาปนฺเน; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; วิตกฺโก จ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อวิตกฺกา.

1276. 無尋（尋を伴わない）法とは何か？ 欲界・色界・無色界・出世間に属する無尋の地における受蘊…乃至…識蘊、および尋、すべての色、無為の界である。これらの法が無尋の法である。

---

๑๒๗๗. กตเม ธมฺมา สวิจารา? สวิจารภูมิยํ กามาวจเร รูปาวจเร อปริยาปนฺเน, วิจารํ ฐเปตฺวา, ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สวิจารา.

1277. 有伺（伺を伴う）法とは何か？ 欲界・色界・出世間に属する有伺の地において、伺を除いた、それと相応する受蘊、想蘊、行蘊、識蘊である。これらの法が有伺の法である。

---

๑๒๗๘. กตเม ธมฺมา อวิจารา? อวิจารภูมิยํ กามาวจเร รูปาวจเร อรูปาวจเร อปริยาปนฺเน; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; วิจาโร จ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อวิจารา.

1278. 無伺（伺を伴わない）法とは何か？ 欲界・色界・無色界・出世間に属する無伺の地における受蘊…乃至…識蘊、および伺、すべての色、無為の界である。これらの法が無伺の法である。

---

๑๒๗๙. กตเม ธมฺมา สปฺปีติกา? สปฺปีติกภูมิยํ กามาวจเร รูปาวจเร อปริยาปนฺเน, ปีตึ ฐเปตฺวา, ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สปฺปีติกา.

1279. 有喜（喜を伴う）法とは何か？ 欲界・色界・出世間に属する有喜の地において、喜を除いた、それと相応する受蘊…乃至…識蘊である。これらの法が有喜の法である。

---

๑๒๘๐. กตเม ธมฺมา อปฺปีติกา? อปฺปีติกภูมิยํ กามาวจเร รูปาวจเร อรูปาวจเร อปริยาปนฺเน; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ปีติ จ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อปฺปีติกา.

1280. 無喜（喜を伴わない）法とは何か？ 欲界・色界・無色界・出世間に属する無喜の地における受蘊…乃至…識蘊、および喜、すべての色、無為の界である。これらの法が無喜の法である。

---

๑๒๘๑. กตเม ธมฺมา ปีติสหคตา? ปีติภูมิยํ กามาวจเร รูปาวจเร อปริยาปนฺเน, ปีตึ ฐเปตฺวา, ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา ปีติสหคตา.

1281. 喜倶（喜と共に生じる）法とは何か？ 欲界・色界・出世間に属する喜の地において、喜を除いた、それと相応する受蘊…乃至…識蘊である。これらの法が喜倶の法である。

---

๑๒๘๒. กตเม [Pg.253] ธมฺมา น ปีติสหคตา? น ปีติภูมิยํ กามาวจเร รูปาวจเร อรูปาวจเร อปริยาปนฺเน; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; ปีติ จ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา น ปีติสหคตา.

1282. 喜倶ではない法とは何か？ 欲界・色界・無色界・出世間に属する喜のない地における受蘊…乃至…識蘊、および喜、すべての色、無為の界である。これらの法が喜倶ではない法である。

---

๑๒๘๓. กตเม ธมฺมา สุขสหคตา? สุขภูมิยํ กามาวจเร รูปาวจเร อปริยาปนฺเน, สุขํ ฐเปตฺวา, ตํสมฺปยุตฺโต สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สุขสหคตา.

1283. 楽倶（楽と共に生じる）法とは何か？ 欲界・色界・出世間に属する楽の地において、楽（受）を除いた、それと相応する想蘊、行蘊、識蘊である。これらの法が楽倶の法である。

---

๑๒๘๔. กตเม ธมฺมา น สุขสหคตา? น สุขภูมิยํ กามาวจเร รูปาวจเร อรูปาวจเร อปริยาปนฺเน; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ; สุขญฺจ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา น สุขสหคตา.

1284. 楽倶ではない法とは何か？ 欲界・色界・無色界・出世間に属する楽のない地における受蘊…乃至…識蘊、および楽（受）、すべての色、無為の界である。これらの法が楽倶ではない法である。

---

๑๒๘๕. กตเม ธมฺมา อุเปกฺขาสหคตา? อุเปกฺขาภูมิยํ กามาวจเร รูปาวจเร อรูปาวจเร อปริยาปนฺเน, อุเปกฺขํ ฐเปตฺวา, ตํสมฺปยุตฺโต สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา อุเปกฺขาสหคตา.

1285. 捨倶（捨と共に生じる）法とは何か？ 欲界・色界・無色界・出世間に属する捨の地において、捨（受）を除いた、それと相応する想蘊、行蘊、識蘊である。これらの法が捨倶の法である。

---

๑๒๘๖. กตเม ธมฺมา น อุเปกฺขาสหคตา? น อุเปกฺขาภูมิยํ กามาวจเร รูปาวจเร อปริยาปนฺเน, เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, อุเปกฺขา จ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา น อุเปกฺขาสหคตา.

1286. 捨倶ではない法とは何か？ 欲界・色界・出世間に属する捨のない地における受蘊…乃至…識蘊、および捨（受）、すべての色、無為の界である。これらの法が捨倶ではない法である。

---

๑๒๘๗. กตเม ธมฺมา กามาวจรา? เหฏฺฐโต อวิจินิรยํ ปริยนฺตํ กริตฺวา, อุปริโต ปรนิมฺมิตวสวตฺตี เทเว อนฺโต กริตฺวา, ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา ขนฺธธาตุ อายตนา, รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ – อิเม ธมฺมา กามาวจรา.

1287. 欲界の法とは何か？ 下は阿鼻地獄を限界とし、上は他化自在天を包含して、その中間にあって、そこに属し、そこに含まれる蘊・界・処、すなわち色・受・想・行・識である。これらの法が欲界の法である。

---

๑๒๘๘. กตเม ธมฺมา น กามาวจรา? รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา น กามาวจรา.

1288. 欲界の法ではないものとは何か？ 色界の法、無色界の法、および出世間の法である。これらの法が欲界の法ではないものである。

---

๑๒๘๙. กตเม ธมฺมา รูปาวจรา? เหฏฺฐโต พฺรหฺมโลกํ ปริยนฺตํ กริตฺวา, อุปริโต อกนิฏฺเฐ เทเว อนฺโต กริตฺวา, ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา รูปาวจรา.

1289. 色界の法とは何か？ 下は梵天の世界を限界とし、上は色究竟天を包含して、その中間にあって、そこに属し、そこに含まれる、等至（定）にある者、あるいは転生した者、あるいは現法楽住にある者の心・心所の法である。これらの法が色界の法である。

---

๑๒๙๐. กตเม [Pg.254] ธมฺมา น รูปาวจรา? กามาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา น รูปาวจรา.

1290. 色界の法ではないものとは何か？ 欲界の法、無色界の法、および出世間の法である。これらの法が色界の法ではないものである。

---

๑๒๙๑. กตเม ธมฺมา อรูปาวจรา? เหฏฺฐโต อากาสานญฺจายตนุปเค เทเว ปริยนฺตํ กริตฺวา, อุปริโต เนวสญฺญานาสญฺญายตนุปเค เทเว อนฺโต กริตฺวา, ยํ เอตสฺมึ อนฺตเร เอตฺถาวจรา เอตฺถ ปริยาปนฺนา สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหาริสฺส วา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อรูปาวจรา.

1291. 無色界の法とは何か？ 下は空無辺処天に至る神々を限界とし、上は非想非非想処天に至る神々を包含して、その中間にあって、そこに属し、そこに含まれる、等至（定）にある者、あるいは転生した者、あるいは現法楽住にある者の心・心所の法である。これらの法が無色界の法である。

---

๑๒๙๒. กตเม ธมฺมา น อรูปาวจรา? กามาวจรา, รูปาวจรา, อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา น อรูปาวจรา.

1292. 無色界の法ではないものとは何か？ 欲界の法、色界の法、および出世間の法である。これらの法が無色界の法ではないものである。

---

๑๒๙๓. กตเม ธมฺมา ปริยาปนฺนา? สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา ปริยาปนฺนา.

1293. どのような諸法が繋縛に属するもの（pariyāpannā）であるか。漏を伴う（sāsavā）善・不善・無記の諸法であって、欲界、色界、無色界に属するもの、すなわち色蘊……乃至……識蘊、これらが繋縛に属する諸法である。

---

๑๒๙๔. กตเม ธมฺมา อปริยาปนฺนา? มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อปริยาปนฺนา.

1294. どのような諸法が繋縛に属さないもの（apariyāpannā）であるか。道（maggā）と、道の果（phalāni）と、無為の界（asaṅkhatā dhātu）である。これらが繋縛に属さない諸法である。

---

๑๒๙๕. กตเม ธมฺมา นิยฺยานิกา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา นิยฺยานิกา.

1295. どのような諸法が出離に導くもの（niyyānikā）であるか。繋縛に属さない四つの道、これらが出離に導く諸法である。

---

๑๒๙๖. กตเม ธมฺมา อนิยฺยานิกา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อนิยฺยานิกา.

1296. どのような諸法が出離に導かないもの（aniyyānikā）であるか。それらの法（四つの道）を除いた残りの、欲界、色界、無色界に属する、あるいは繋縛に属さない善・不善・無記の諸法、すなわち受蘊……乃至……識蘊、およびすべての色、そして無為の界、これらが出離に導かない諸法である。

---

๑๒๙๗. กตเม ธมฺมา นิยตา? ปญฺจ กมฺมานิ อานนฺตริกานิ, ยา จ มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิยตา, จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา นิยตา.

1297. どのような諸法が決定したもの（niyatā）であるか。五つの無間業（ānantarikāni kammāni）と、決定した邪見（niyatā micchādiṭṭhi）、および繋縛に属さない四つの道、これらが決定した諸法である。

---

๑๒๙๘. กตเม ธมฺมา อนิยตา? เต ธมฺเม ฐเปตฺวา อวเสสา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อนิยตา.

1298. どのような諸法が決定していないもの（aniyatā）であるか。それらの法（決定した法）を除いた残りの、欲界、色界、無色界に属する、あるいは繋縛に属さない善・不善・無記の諸法、すなわち受蘊……乃至……識蘊、およびすべての色、そして無為の界、これらが決定していない諸法である。

---

๑๒๙๙. กตเม [Pg.255] ธมฺมา สอุตฺตรา? สาสวา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา; รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา สอุตฺตรา.

1299. どのような諸法が有上のもの（sauttarā）であるか。漏を伴う善・不善・無記の諸法であって、欲界、色界、無色界に属するもの、すなわち色蘊……乃至……識蘊、これらが有上の諸法である。

---

๑๓๐๐. กตเม ธมฺมา อนุตฺตรา? อปริยาปนฺนา มคฺคา จ, มคฺคผลานิ จ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อนุตฺตรา.

1300. どのような諸法が無上のもの（anuttarā）であるか。繋縛に属さない道と、道の果と、無為の界、これらが無上の諸法である。

---

๑๓๐๑. กตเม ธมฺมา สรณา? ตีณิ อกุสลมูลานิ โลโภ, โทโส, โมโห; ตเทกฏฺฐา จ กิเลสา, ตํสมฺปยุตฺโต เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, ตํสมุฏฺฐานํ กายกมฺมํ, วจีกมฺมํ, มโนกมฺมํ – อิเม ธมฺมา สรณา.

1301. どのような諸法が有諍のもの（saraṇā）であるか。三つの不善根、すなわち貪・瞋・痴、およびそれらと同一の心に生じる煩悩、それと相応する受蘊……乃至……識蘊、それによって引き起こされる身業、口業、意業、これらが有諍の諸法である。

---

๑๓๐๒. กตเม ธมฺมา อรณา? กุสลาพฺยากตา ธมฺมา กามาวจรา, รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา; เวทนากฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, สพฺพญฺจ รูปํ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิเม ธมฺมา อรณา.

1302. どのような諸法が無諍のもの（araṇā）であるか。欲界、色界、無色界に属する、あるいは繋縛に属さない善および無記の諸法、すなわち受蘊……乃至……識蘊、およびすべての色、そして無為の界、これらが無諍の諸法である。

---

อภิธมฺมทุกํ.

阿毘達磨の二法（ドゥカ）終わる。

---

สุตฺตนฺติกทุกนิกฺเขปํ

経蔵に基づく二法の提示（スッタンティカ・ドゥカ・ニッケーパ）。

---

๑๓๐๓. กตเม ธมฺมา วิชฺชาภาคิโน? วิชฺชาย สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา วิชฺชาภาคิโน.

1303. どのような諸法が明に属するもの（vijjābhāgino）であるか。明と相応する諸法、これらが明に属する諸法である。

---

๑๓๐๔. กตเม ธมฺมา อวิชฺชาภาคิโน? อวิชฺชาย สมฺปยุตฺตกา ธมฺมา – อิเม ธมฺมา อวิชฺชาภาคิโน.

1304. どのような諸法が無明に属するもの（avijjābhāgino）であるか。無明と相応する諸法、これらが無明に属する諸法である。

---

๑๓๐๕. กตเม ธมฺมา วิชฺชูปมา? เหฏฺฐิเมสุ ตีสุ อริยมคฺเคสุ ปญฺญา – อิเม ธมฺมา วิชฺชูปมา.

1305. どのような諸法が電光に類するもの（vijjūpamā）であるか。下の三つの聖道における智慧、これが電光に類する諸法である。

---

๑๓๐๖. กตเม ธมฺมา วชิรูปมา? อุปริฏฺฐิเม อรหตฺตมคฺเค ปญฺญา – อิเม ธมฺมา วชิรูปมา.

1306. どのような諸法が金剛に類するもの（vajirūpamā）であるか。最上の阿羅漢道における智慧、これが金剛に類する諸法である。

---

๑๓๐๗. กตเม ธมฺมา พาลา? อหิรีกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ – อิเม ธมฺมา พาลา. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา พาลา.

1307. どのような諸法が愚者のもの（bālā）であるか。無慚と無愧である。これらが愚者の諸法である。また、すべての不善の諸法も愚者のものである。

---

๑๓๐๘. กตเม [Pg.256] ธมฺมา ปณฺฑิตา? หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ – อิเม ธมฺมา ปณฺฑิตา. สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา ปณฺฑิตา.

1308. どのような諸法が賢者のもの（paṇḍitā）であるか。慚と愧である。これらが賢者の諸法である。また、すべての善の諸法も賢者のものである。

---

๑๓๐๙. กตเม ธมฺมา กณฺหา? อหิรีกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ – อิเม ธมฺมา กณฺหา. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา กณฺหา.

1309. どのような諸法が黒いもの（kaṇhā）であるか。無慚と無愧である。これらが黒い諸法である。また、すべての不善の諸法も黒いものである。

---

๑๓๑๐. กตเม ธมฺมา สุกฺกา? หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ – อิเม ธมฺมา สุกฺกา? สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา สุกฺกา.

1310. どのような諸法が白いもの（sukkā）であるか。慚と愧である。これらが白い諸法である。また、すべての善の諸法も白いものである。

---

๑๓๑๑. กตเม ธมฺมา ตปนียา? กายทุจฺจริตํ, วจีทุจฺจริตํ, มโนทุจฺจริตํ – อิเม ธมฺมา ตปนียา. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา ตปนียา.

1311. どのような諸法が悔いを生じさせるもの（tapanīyā）であるか。身の悪行、口の悪行、意の悪行である。これらが悔いを生じさせる諸法である。また、すべての不善の諸法も悔いを生じさせるものである。

---

๑๓๑๒. กตเม ธมฺมา อตปนียา? กายสุจริตํ, วจีสุจริตํ, มโนสุจริตํ – อิเม ธมฺมา อตปนียา. สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา อตปนียา.

1312. どのような諸法が悔いを生じさせないもの（atapanīyā）であるか。身の善行、口の善行、意の善行である。これらが悔いを生じさせない諸法である。また、すべての善の諸法も悔いを生じさせないものである。

---

๑๓๑๓. กตเม ธมฺมา อธิวจนา? ยา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโป – อิเม ธมฺมา อธิวจนา. สพฺเพว ธมฺมา อธิวจนปถา.

1313. どのような諸法が名称（adhivacanā）であるか。それら種々の諸法に対する、数、呼称、施設、慣用、名、名づけ、名称、語、表現、言説である。これらが名称である。また、すべての諸法は名称の道（adhivacanapathā）である。

---

๑๓๑๔. กตเม ธมฺมา นิรุตฺติ? ยา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโป – อิเม ธมฺมา นิรุตฺติ. สพฺเพว ธมฺมา นิรุตฺติปถา.

1314. どのような諸法が語（nirutti）であるか。それら種々の諸法に対する、数、呼称、施設、慣用、名、名づけ、名称、語、表現、言説である。これらが語である。また、すべての諸法は語の道（niruttipathā）である。

---

๑๓๑๕. กตเม ธมฺมา ปญฺญตฺติ? ยา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโป – อิเม ธมฺมา ปญฺญตฺติ. สพฺเพว ธมฺมา ปญฺญตฺติปถา.

1315. どのような諸法が施設（paññatti）であるか。それら種々の諸法に対する、数、呼称、施設、慣用、名、名づけ、名称、語、表現、言説である。これらが施設である。また、すべての諸法は施設の道（paññattipathā）である。

---

๑๓๑๖. ตตฺถ กตมํ นามํ? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ, อสงฺขตา จ ธาตุ – อิทํ วุจฺจติ นามํ.

1316. そのうち、名（nāmaṃ）とは何か。受蘊、想蘊、行蘊、識蘊、および無為の界、これが名と呼ばれる。

---

๑๓๑๗. ตตฺถ กตมํ รูปํ? จตฺตาโร จ มหาภูตา, จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ – อิทํ วุจฺจติ รูปํ.

1317. そのうち、色（rūpaṃ）とは何か。四つの大種（四大）と、四つの大種に依って生じる色（所造色）、これが色と呼ばれる。

---

๑๓๑๘. ตตฺถ กตมา อวิชฺชา? ยํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ…เป… อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ – อยํ วุจฺจติ อวิชฺชา.

1318. そのうち、無明（avijjā）とは何か。不知、不見……乃至……無明の閂、不善根である痴、これが無明と呼ばれる。

---

๑๓๑๙. ตตฺถ [Pg.257] กตมา ภวตณฺหา? โย ภเวสุ ภวฉนฺโท…เป… ภวชฺโฌสานํ – อยํ วุจฺจติ ภวตณฺหา.

1319. そのうち、有愛（bhavataṇhā）とは何か。諸々の有に対する有の欲求……乃至……有への執着、これが有愛と呼ばれる。

---

๑๓๒๐. ตตฺถ กตมา ภวทิฏฺฐิ? ภวิสฺสติ อตฺตา จ โลโก จาติ, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ ภวทิฏฺฐิ.

1320. そのうち、有見（bhavadiṭṭhi）とは何か。“我と世界は存在するであろう”という、このような見解、見解の類……乃至……顛倒した執着、これが有見と呼ばれる。

---

๑๓๒๑. ตตฺถ กตมา วิภวทิฏฺฐิ? น ภวิสฺสติ อตฺตา จ โลโก จาติ, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ วิภวทิฏฺฐิ.

1321. “そこにおいて、非有見（断見）とは何か？‘我（アートマン）も世界も、もはや存在しなくなるだろう’という、このような見解、見解の類、…（中略）…、顛倒した執着。これを非有見という。”

---

๑๓๒๒. ตตฺถ กตมา สสฺสตทิฏฺฐิ? สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติ, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ สสฺสตทิฏฺฐิ.

1322. “そこにおいて、常見とは何か？‘我も世界も永遠である’という、このような見解、見解の類、…（中略）…、顛倒した執着。これを常見という。”

---

๑๓๒๓. ตตฺถ กตมา อุจฺเฉททิฏฺฐิ? อุจฺฉิชฺชิสฺสติ อตฺตา จ โลโก จาติ, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ.

1323. “そこにおいて、断見とは何か？‘我も世界も滅び去るだろう’という、このような見解、見解の類、…（中略）…、顛倒した執着。これを断見という。”

---

๑๓๒๔. ตตฺถ กตมา อนฺตวา ทิฏฺฐิ? อนฺตวา อตฺตา จ โลโก จาติ, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ อนฺตวา ทิฏฺฐิ.

1324. “そこにおいて、有辺見とは何か？‘我も世界も有限である’という、このような見解、見解の類、…（中略）…、顛倒した執着。これを有辺見という。”

---

๑๓๒๕. ตตฺถ กตมา อนนฺตวา ทิฏฺฐิ? อนนฺตวา อตฺตา จ โลโก จาติ, ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ อนนฺตวา ทิฏฺฐิ.

1325. “そこにおいて、無辺見とは何か？‘我も世界も無限である’という、このような見解、見解の類、…（中略）…、顛倒した執着。これを無辺見という。”

---

๑๓๒๖. ตตฺถ กตมา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ? ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ ยา อุปฺปชฺชติ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ.

1326. “そこにおいて、前際随見とは何か？過去（前際）を対象として生じる見解、見解の類、…（中略）…、顛倒した執着。これを前際随見という。”

---

๑๓๒๗. ตตฺถ กตมา อปรนฺตานุทิฏฺฐิ? อปรนฺตํ อารพฺภ ยา อุปฺปชฺชติ ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ อปรนฺตานุทิฏฺฐิ.

1327. “そこにおいて、後際随見とは何か？未来（後際）を対象として生じる見解、見解の類、…（中略）…、顛倒した執着。これを後際随見という。”

---

๑๓๒๘. ตตฺถ กตมํ อหิริกํ? ยํ น หิรียติ หิริยิตพฺเพน, น หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ วุจฺจติ อหิริกํ.

1328. “そこにおいて、無慚とは何か？恥じるべきことを恥じず、悪しき不善の法を犯すことを恥じないこと。これを無慚という。”

---

๑๓๒๙. ตตฺถ กตมํ อโนตฺตปฺปํ? ยํ น โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน, น โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ วุจฺจติ อโนตฺตปฺปํ.

1329. “そこにおいて、無愧とは何か？恐れるべきことを恐れず、悪しき不善の法を犯すことを恐れないこと。これを無愧という。”

---

๑๓๓๐. ตตฺถ [Pg.258] กตมา หิรี? ยํ หิรียติ หิริยิตพฺเพน, หิรียติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อยํ วุจฺจติ หิรี.

1330. “そこにおいて、慚とは何か？恥じるべきことを恥じ、悪しき不善の法を犯すことを恥じること。これを慚という。”

---

๑๓๓๑. ตตฺถ กตมํ โอตฺตปฺปํ? ยํ โอตฺตปฺปติ โอตฺตปฺปิตพฺเพน, โอตฺตปฺปติ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ สมาปตฺติยา – อิทํ วุจฺจติ โอตฺตปฺปํ.

1331. “そこにおいて、愧とは何か？恐れるべきことを恐れ、悪しき不善の法を犯すことを恐れること。これを愧という。”

---

๑๓๓๒. ตตฺถ กตมา โทวจสฺสตา? สหธมฺมิเก วุจฺจมาเน โทวจสฺสายํ โทวจสฺสิยํ โทวจสฺสตา วิปฺปฏิกูลคฺคาหิตา วิปจฺจนีกสาตตา อนาทริยํ อนาทรตา อคารวตา อปฺปฏิสฺสวตา – อยํ วุจฺจติ โทวจสฺสตา.

1332. “そこにおいて、悪語性（教えに従いにくいこと）とは何か？法にかなった忠告がなされたとき、反抗的であること、反抗的な態度、悪語性、背くこと、反論を好むこと、不敬、不遜、無礼、従順でないこと。これを悪語性という。”

---

๑๓๓๓. ตตฺถ กตมา ปาปมิตฺตตา? เย เต ปุคฺคลา อสฺสทฺธา ทุสฺสีลา อปฺปสฺสุตา มจฺฉริโน ทุปฺปญฺญา, ยา เตสํ เสวนา นิเสวนา สํเสวนา ภชนา สมฺภชนา ภตฺติ สมฺภตฺติ ตํสมฺปวงฺกตา – อยํ วุจฺจติ ปาปมิตฺตตา.

1333. “そこにおいて、悪友性とは何か？信がなく、不道徳で、無学で、物惜しみし、智慧のない人々、そのような人々に親しみ、近づき、交わり、仕え、帰依し、心酔すること。これを悪友性という。”

---

๑๓๓๔. ตตฺถ กตมา โสวจสฺสตา? สหธมฺมิเก วุจฺจมาเน โสวจสฺสายํ โสวจสฺสิยํ โสวจสฺสตา อปฺปฏิกูลคฺคาหิตา อวิปจฺจนีกสาตตา สคารวตา สาทริยํ สาทรตา สปฺปฏิสฺสวตา – อยํ วุจฺจติ โสวจสฺสตา.

1334. “そこにおいて、善語性（教えに従いやすいこと）とは何か？法にかなった忠告がなされたとき、従順であること、従順な態度、善語性、背かないこと、反論を好まないこと、敬意、恭順、礼儀、従順であること。これを善語性という。”

---

๑๓๓๕. ตตฺถ กตมา กลฺยาณมิตฺตตา? เย เต ปุคฺคลา สทฺธา สีลวนฺโต พหุสฺสุตา จาควนฺโต ปญฺญวนฺโต, ยา เตสํ เสวนา นิเสวนา สํเสวนา ภชนา สมฺภชนา ภตฺติ สมฺภตฺติ ตํสมฺปวงฺกตา – อยํ วุจฺจติ กลฺยาณมิตฺตตา.

1335. “そこにおいて、善友性とは何か？信があり、徳高く、博識で、施しをなし、智慧のある人々、そのような人々に親しみ、近づき、交わり、仕え、帰依し、心酔すること。これを善友性という。”

---

๑๓๓๖. ตตฺถ กตมา อาปตฺติกุสลตา? ปญฺจปิ อาปตฺติกฺขนฺธา อาปตฺติโย, สตฺตปิ อาปตฺติกฺขนฺธา อาปตฺติโย. ยา ตาสํ อาปตฺตีนํ อาปตฺติกุสลตา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ อาปตฺติกุสลตา.

1336. “そこにおいて、罪過の巧みさ（犯戒の熟知）とは何か？五つの罪過の集まりも罪過であり、七つの罪過の集まりも罪過である。それらの罪過に関する巧みさ、智慧、了知、…（中略）…、無痴、択法、正見。これを罪過の巧みさという。”

---

๑๓๓๗. ตตฺถ กตมา อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา? ยา ตาหิ อาปตฺตีหิ วุฏฺฐานกุสลตา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา.

1337. “そこにおいて、罪過からの脱出の巧みさとは何か？それらの罪過から脱出することに関する巧みさ、智慧、了知、…（中略）…、無痴、択法、正見。これを罪過からの脱出の巧みさという。”

---

๑๓๓๘. ตตฺถ [Pg.259] กตมา สมาปตฺติกุสลตา? อตฺถิ สวิตกฺกสวิจารา สมาปตฺติ, อตฺถิ อวิตกฺกวิจารมตฺตา สมาปตฺติ, อตฺถิ อวิตกฺกอวิจารา สมาปตฺติ. ยา ตาสํ สมาปตฺตีนํ สมาปตฺติกุสลตา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ สมาปตฺติกุสลตา.

1338. “そこにおいて、等至（三昧）の巧みさとは何か？尋（尋思）と伺（伺察）を伴う等至があり、尋はなく伺のみがある等至があり、尋も伺もない等至がある。それらの等至に関する巧みさ、智慧、了知、…（中略）…、無痴、択法、正見。これを等至の巧みさという。”

---

๑๓๓๙. ตตฺถ กตมา สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา? ยา ตาหิ สมาปตฺตีหิ วุฏฺฐานกุสลตา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา.

1339. “そこにおいて、等至からの脱出の巧みさとは何か？それらの等至から脱出することに関する巧みさ、智慧、了知、…（中略）…、無痴、択法、正見。これを等至からの脱出の巧みさという。”

---

๑๓๔๐. ตตฺถ กตมา ธาตุกุสลตา? อฏฺฐารส ธาตุโย จกฺขุธาตุ รูปธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุ, โสตธาตุ สทฺทธาตุ โสตวิญฺญาณธาตุ, ฆานธาตุ คนฺธธาตุ ฆานวิญฺญาณธาตุ, ชิวฺหาธาตุ รสธาตุ ชิวฺหาวิญฺญาณธาตุ, กายธาตุ โผฏฺฐพฺพธาตุ กายวิญฺญาณธาตุ, มโนธาตุ ธมฺมธาตุ มโนวิญฺญาณธาตุ. ยา ตาสํ ธาตูนํ ธาตุกุสลตา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ ธาตุกุสลตา.

1340. “そこにおいて、界（要素）の巧みさとは何か？十八の界がある。眼界、色界、眼識界、耳界、声界、耳識界、鼻界、香界、鼻識界、舌界、味界、舌識界、身界、触界、身識界、意界、法界、意識界である。それらの界に関する巧みさ、智慧、了知、…（中略）…、無痴、択法、正見。これを界の巧みさという。”

---

๑๓๔๑. ตตฺถ กตมา มนสิการกุสลตา? ยา ตาสํ ธาตูนํ มนสิการกุสลตา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ มนสิการกุสลตา.

1341. “そこにおいて、作意（注意）の巧みさとは何か？それらの界に対する作意に関する巧みさ、智慧、了知、…（中略）…、無痴、択法、正見。これを作意の巧みさという。”

---

๑๓๔๒. ตตฺถ กตมา อายตนกุสลตา? ทฺวาทสายตนานิ – จกฺขายตนํ, รูปายตนํ, โสตายตนํ, สทฺทายตนํ, ฆานายตนํ, คนฺธายตนํ, ชิวฺหายตนํ, รสายตนํ, กายายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ, มนายตนํ, ธมฺมายตนํ. ยา เตสํ อายตนานํ อายตนกุสลตา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ อายตนกุสลตา.

1342. “そこにおいて、処（十二処）の巧みさとは何か？十二の処がある。眼処、色処、耳処、声処、鼻処、香処、舌処、味処、身処、触処、意処、法処である。それらの処に関する巧みさ、智慧、了知、…（中略）…、無痴、択法、正見。これを処の巧みさという。”

---

๑๓๔๓. ตตฺถ กตมา ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตา? อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา เวทนา, เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ; เอวเมตสฺส [Pg.260] เกวลสฺส ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมุทโย โหตีติ. ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทกุสลตา.

1343. “そこにおける縁起の巧みさ（縁起善巧）とは何か。無明を縁として行が生じ、行を縁として識が生じ、識を縁として名色が生じ、名色を縁として六処が生じ、六処を縁として触が生じ、触を縁として受が生じ、受を縁として愛が生じ、愛を縁として取が生じ、取を縁として有が生じ、有を縁として生が生じ、生を縁として老死・愁・悲・苦・憂・悩が生じる。このようにして、この純粋な苦の集積が成立するのである。そこにおける智慧、了知、……（中略）……無痴、択法、正見、これが縁起の巧みさと呼ばれる。”

---

๑๓๔๔. ตตฺถ กตมา ฐานกุสลตา? เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตู ปจฺจยา อุปฺปาทาย ตํ ตํ ฐานนฺติ, ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ ฐานกุสลตา.

1344. “そこにおける道理の巧みさ（処善巧）とは何か。どのような諸法が、どのような諸法の原因であり、条件であり、それらが生じるための道理（処）であるかを知ること。そこにおける智慧、了知、……（中略）……無痴、択法、正見、これが道理の巧みさと呼ばれる。”

---

๑๓๔๕. ตตฺถ กตมา อฏฺฐานกุสลตา? เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย ตํ ตํ อฏฺฐานนฺติ, ยา ตตฺถ ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ อฏฺฐานกุสลตา.

1345. “そこにおける非道理の巧みさ（非処善巧）とは何か。どのような諸法が、どのような諸法の原因ではなく、条件ではなく、それらが生じるための非道理（非処）であるかを知ること。そこにおける智慧、了知、……（中略）……無痴、択法、正見、これが非道理の巧みさと呼ばれる。”

---

๑๓๔๖. ตตฺถ กตโม อชฺชโว? ยา อชฺชวตา อชิมฺหตา อวงฺกตา อกุฏิลตา – อยํ วุจฺจติ อชฺชโว.

1346. “そこにおける正直（質直）とは何か。正直であること、曲がっていないこと、歪んでいないこと、屈折していないこと、これが正直と呼ばれる。”

---

๑๓๔๗. ตตฺถ กตโม มทฺทโว? ยา มุทุตา มทฺทวตา อกกฺขฬตา อกถินตา นีจจิตฺตตา – อยํ วุจฺจติ มทฺทโว.

1347. “そこにおける柔軟とは何か。柔軟であること、穏やかであること、粗暴でないこと、強情でないこと、謙虚な心（卑下心）であること、これが柔軟と呼ばれる。”

---

๑๓๔๘. ตตฺถ กตมา ขนฺติ? ยา ขนฺติ ขมนตา อธิวาสนตา อจณฺฑิกฺกํ อนสุโรโป อตฺตมนตา จิตฺตสฺส – อยํ วุจฺจติ ขนฺติ.

1348. “そこにおける忍耐（忍辱）とは何か。忍耐、容認、堪忍、荒々しくないこと、言葉が激しくないこと、心の満足（自足）、これが忍耐と呼ばれる。”

---

๑๓๔๙. ตตฺถ กตมํ โสรจฺจํ? โย กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม – อิทํ วุจฺจติ โสรจฺจํ. สพฺโพปิ สีลสํวโร โสรจฺจํ.

1349. “そこにおける和順（柔和）とは何か。身体的な不越（過ちを犯さないこと）、言語的な不越、身体と言語の両面における不越、これが和順と呼ばれる。すべての戒の慎み（戒律儀）もまた和順である。”

---

๑๓๕๐. ตตฺถ กตมํ สาขลฺยํ? ยา สา วาจา อณฺฑกา กกฺกสา ปรกฏุกา ปราภิสชฺชนี โกธสามนฺตา อสมาธิสํวตฺตนิกา, ตถารูปึ วาจํ ปหาย ยา สา วาจา เนฬา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ; ยา ตตฺถ สณฺหวาจตา สขิลวาจตา อผรุสวาจตา – อิทํ วุจฺจติ สาขลฺยํ.

1350. “そこにおける温和（愛語）とは何か。節くれ立ち、粗野で、他者を苦しめ、他者を傷つけ、怒りに近く、三昧（集中）を妨げるような言葉を捨てて、欠点がなく、耳に心地よく、慈しみ深く、心に響き、礼儀正しく、多くの人に好まれ、多くの人を喜ばせるような言葉を語ること。そこにおける滑らかな言葉、穏やかな言葉、粗暴でない言葉、これが温和と呼ばれる。”

---

๑๓๕๑. ตตฺถ [Pg.261] กตโม ปฏิสนฺถาโร? ทฺเว ปฏิสนฺถารา – อามิสปฏิสนฺถาโร จ ธมฺมปฏิสนฺถาโร จ. อิเธกจฺโจ ปฏิสนฺถารโก โหติ อามิสปฏิสนฺถาเรน วา ธมฺมปฏิสนฺถาเรน วา – อยํ วุจฺจติ ปฏิสนฺถาโร.

1351. “そこにおける親切（接遇）とは何か。親切には二つある。物質的な親切（財施の接遇）と、法による親切（法の接遇）である。ここに、ある者が物質的な親切、あるいは法による親切をもって親切にする者であること、これが親切と呼ばれる。”

---

๑๓๕๒. ตตฺถ กตมา อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา? อิเธกจฺโจ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหติ อนุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชติ, น รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย นิมิตฺตคฺคาหี โหติ อนุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชติ, น รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ. ยา อิเมสํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยานํ อคุตฺติ อโคปนา อนารกฺโข อสํวโร – อยํ วุจฺจติ อินฺทฺริเยสุ อคุตฺตทฺวารตา.

1352. “そこにおける諸感官の門が守られていないこと（根門不守護）とは何か。ここに、ある者が眼で色を見て、その相（全体像）を捉え、その細部（特徴）を捉える。眼の感官を制御せずに住むその者に、貪欲や憂いという悪しき不善法が流れ込む原因となるのに、その制御のために修行せず、眼の感官を守らず、眼の感官において慎みを行わない。耳で音を聞いて……（中略）……鼻で香を嗅いで……（中略）……舌で味を味わって……（中略）……体で触れられるものに触れて……（中略）……意（心）で法（対象）を認識して、その相を捉え、その細部を捉える。意の感官を制御せずに住むその者に、貪欲や憂いという悪しき不善法が流れ込む原因となるのに、その制御のために修行せず、意の感官を守らず、意の感官において慎みを行わない。これら六つの感官に対する不保護、不守護、不防衛、不抑制、これが諸感官の門が守られていないことと呼ばれる。”

---

๑๓๕๓. ตตฺถ กตมา โภชเน อมตฺตญฺญุตา? อิเธกจฺโจ อปฺปฏิสงฺขา อโยนิโส อาหารํ อาหาเรติ ทวาย มทาย มณฺฑนาย วิภูสนาย. ยา ตตฺถ อสนฺตุฏฺฐิตา อมตฺตญฺญุตา อปฺปฏิสงฺขา โภชเน – อยํ วุจฺจติ โภชเน อมตฺตญฺญุตา.

1353. “そこにおける食事の不適量（食事不節制）とは何か。ここに、ある者が（智慧をもって）省みることなく、不適切に、遊びのため、慢心のため、飾り立てるため、美しく見せるために食事を摂る。そこにおける不満足、不適量、食事における不省察、これが食事の不適量と呼ばれる。”

---

๑๓๕๔. ตตฺถ กตมา อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา? อิเธกจฺโจ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ น อนุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. ยา อิเมสํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยานํ คุตฺติ โคปนา อารกฺโข สํวโร – อยํ วุจฺจติ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา.

1354. “そこにおける諸感官の門が守られていること（根門守護）とは何か。ここに、ある者が眼で色を見て、その相を捉えず、その細部を捉えない。眼の感官を制御せずに住むならば、貪欲や憂いという悪しき不善法が流れ込む原因となるので、その制御のために修行し、眼の感官を守り、眼の感官において慎みを行う。耳で音を聞いて……（中略）……鼻で香を嗅いで……（中略）……舌で味を味わって……（中略）……体で触れられるものに触れて……（中略）……意で法を認識して、その相を捉えず、その細部を捉えない。意の感官を制御せずに住むならば、貪欲や憂いという悪しき不善法が流れ込む原因となるので、その制御のために修行し、意の感官を守り、意の感官において慎みを行う。これら六つの感官に対する保護、守護、防衛、抑制、これが諸感官の門が守られていることと呼ばれる。”

---

๑๓๕๕. ตตฺถ [Pg.262] กตมา โภชเน มตฺตญฺญุตา? อิเธกจฺโจ ปฏิสงฺขา โยนิโส อาหารํ อาหาเรติ – เนว ทวาย น มทาย น มณฺฑนาย น วิภูสนาย ยาวเทว อิมสฺส กายสฺส ฐิติยา ยาปนาย วิหึสูปรติยา พฺรหฺมจริยานุคฺคหาย, อิติ ปุราณญฺจ เวทนํ ปฏิหงฺขามิ, นวญฺจ เวทนํ น อุปฺปาเทสฺสามิ, ยาตฺรา จ เม ภวิสฺสติ อนวชฺชตา จ ผาสุวิหาโร จาติ. ยา ตตฺถ สนฺตุฏฺฐิตา มตฺตญฺญุตา ปฏิสงฺขา โภชเน – อยํ วุจฺจติ โภชเน มตฺตญฺญุตา.

1355. 食事における適量を知ること（食知量）とは何か。ここにある者は、如実に省察して食事を摂る。それは、戯れのためではなく、驕慢のためではなく、身を飾るためではなく、身を美しくするためでもない。ただこの身体を維持し、存続させ、飢えの苦しみを鎮め、梵行（清浄な修行）を助けるためである。“このようにして、私は古い苦痛（空腹）を除き、新しい苦痛（過食による不快）を生じさせない。私には（生命の）維持、無過失、そして安楽な住まいがあるだろう”と。そこにある満足、適量を知ること、食事における省察、これを“食事における適量を知ること”という。

---

๑๓๕๖. ตตฺถ กตมํ มุฏฺฐสจฺจํ? ยา อสติ อนนุสฺสติ อปฺปฏิสฺสติ อสติ อสรณตา อธารณตา ปิลาปนตา สมฺมุสนตา – อิทํ วุจฺจติ มุฏฺฐสจฺจํ.

1356. 失念（しつねん）とは何か。不念、不随念、不現念、不念、不憶念の状態、不保持の状態、（心が対象に）浮ついている状態、忘却の状態、これを“失念”という。

---

๑๓๕๗. ตตฺถ กตมํ อสมฺปชญฺญํ? ยํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ…เป… อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ – อิทํ วุจฺจติ อสมฺปชญฺญํ.

1357. 不正知（ふしょうち）とは何か。無知、無見、…（中略）…無明の閂、痴（まよい）、不善根、これを“不正知”という。

---

๑๓๕๘. ตตฺถ กตมา สติ? ยา สติ อนุสฺสติ ปฏิสฺสติ สติ สรณตา ธารณตา อปิลาปนตา อสมฺมุสนตา สติ สตินฺทฺริยํ สติพลํ สมฺมาสติ – อยํ วุจฺจติ สติ.

1358. 念（ねん）とは何か。念、随念、現念、念、憶念の状態、保持の状態、浮つかない状態、不忘却の状態、念、念根、念力、正念、これを“念”という。

---

๑๓๕๙. ตตฺถ กตมํ สมฺปชญฺญํ? ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อิทํ วุจฺจติ สมฺปชญฺญํ.

1359. 正知（しょうち）とは何か。智慧、了知、…（中略）…無痴、択法、正見、これを“正知”という。

---

๑๓๖๐. ตตฺถ กตมํ ปฏิสงฺขานพลํ? ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อิทํ วุจฺจติ ปฏิสงฺขานพลํ.

1360. 省察力（せいさつりき）とは何か。智慧、了知、…（中略）…無痴、択法、正見、これを“省察力”という。

---

๑๓๖๑. ตตฺถ กตมํ ภาวนาพลํ? ยา กุสลานํ ธมฺมานํ อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺมํ – อิทํ วุจฺจติ ภาวนาพลํ. สตฺตปิ โพชฺฌงฺคา ภาวนาพลํ.

1361. 修習力（しゅじゅうりき）とは何か。善なる諸法を親近し、修習し、多作すること、これを“修習力”という。また、七覚支も“修習力”といわれる。

---

๑๓๖๒. ตตฺถ กตโม สมโถ? ยา จิตฺตสฺส ฐิติ…เป… สมฺมาสมาธิ – อยํ วุจฺจติ สมโถ.

1362. 止（しゃまた）とは何か。心の安定、…（中略）…正定、これを“止”という。

---

๑๓๖๓. ตตฺถ กตมา วิปสฺสนา? ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ วิปสฺสนา.

1363. 観（びばっしゃな）とは何か。智慧、了知、…（中略）…無痴、択法、正見、これを“観”という。

---

๑๓๖๔. ตตฺถ [Pg.263] กตมํ สมถนิมิตฺตํ? ยา จิตฺตสฺส ฐิติ…เป… สมฺมาสมาธิ – อิทํ วุจฺจติ สมถนิมิตฺตํ.

1364. 止の相（しゃまた・にみった）とは何か。心の安定、…（中略）…正定、これを“止の相”という。

---

๑๓๖๕. ตตฺถ กตมํ ปคฺคาหนิมิตฺตํ? โย เจตสิโก วีริยารมฺโภ…เป… สมฺมาวายาโม – อิทํ วุจฺจติ ปคฺคาหนิมิตฺตํ.

1365. 策励の相（ぱっがーは・にみった）とは何か。心に属する精進の開始、…（中略）…正精進、これを“策励の相”という。

---

๑๓๖๖. ตตฺถ กตโม ปคฺคาโห? โย เจตสิโก วีริยารมฺโภ…เป… สมฺมาวายาโม – อยํ วุจฺจติ ปคฺคาโห.

1366. 策励（ぱっがーは）とは何か。心に属する精進の開始、…（中略）…正精進、これを“策励”という。

---

๑๓๖๗. ตตฺถ กตโม อวิกฺเขโป? ยา จิตฺตสฺส ฐิติ…เป… สมฺมาสมาธิ – อยํ วุจฺจติ อวิกฺเขโป.

1367. 不散乱（ふさんらん）とは何か。心の安定、…（中略）…正定、これを“不散乱”という。

---

๑๓๖๘. ตตฺถ กตมา สีลวิปตฺติ? โย กายิโก วีติกฺกโม, วาจสิโก วีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก วีติกฺกโม – อยํ วุจฺจติ สีลวิปตฺติ. สพฺพมฺปิ ทุสฺสิลฺยํ สีลวิปตฺติ.

1368. 戒の破綻（かい・びぱってぃ）とは何か。身による逸脱、口による逸脱、身口による逸脱、これを“戒の破綻”という。あらゆる不道徳も“戒の破綻”といわれる。

---

๑๓๖๙. ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิวิปตฺติ? นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติः ยา เอวรูปา ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตํ…เป… วิปริยาสคฺคาโห – อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิวิปตฺติ. สพฺพาปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิวิปตฺติ.

1369. 見の破綻（けん・びぱってぃ）とは何か。“布施（の果報）はない、供犠（の果報）はない、献供（の果報）はない、善悪の業の果報はない、この世はない、あの世はない、母（への孝行の果報）はない、父（への孝行の果報）はない、化生の衆生はいない、この世において、この世とあの世を自ら高い智慧によって知り、現証して説くような、正しく歩み正しく実践する沙門やバラモンはいない”という、このような見、見解の類、…（中略）…顛倒した執着、これを“見の破綻”という。あらゆる邪見も“見の破綻”といわれる。

---

๑๓๗๐. ตตฺถ กตมา สีลสมฺปทา? โย กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม – อยํ วุจฺจติ สีลสมฺปทา. สพฺโพปิ สีลสํวโร สีลสมฺปทา.

1370. 戒の具足（かい・さんぱだー）とは何か。身による不逸脱、口による不逸脱、身口による不逸脱、これを“戒の具足”という。あらゆる戒の慎みも“戒の具足”といわれる。

---

๑๓๗๑. ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิสมฺปทา? อตฺถิ ทินฺนํ, อตฺถิ ยิฏฺฐํ, อตฺถิ หุตํ, อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, อตฺถิ อยํ โลโก, อตฺถิ ปโร โลโก, อตฺถิ มาตา, อตฺถิ ปิตา, อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, อตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺตีติः ยา เอวรูปา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ – อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิสมฺปทา. สพฺพาปิ สมฺมาทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสมฺปทา.

1371. 見の具足（けん・さんぱだー）とは何か。“布施（の果報）はある、供犠（の果報）はある、献供（の果報）はある、善悪の業の果報はある、この世はある、あの世はある、母（への孝行の果報）はある、父（への孝行の果報）はある、化生の衆生はいる、この世において、この世とあの世を自ら高い智慧によって知り、現証して説くような、正しく歩み正しく実践する沙門やバラモンはいる”という、このような智慧、了知、…（中略）…無痴、択法、正見、これを“見の具足”という。あらゆる正見も“見の具足”といわれる。

---

๑๓๗๒. ตตฺถ [Pg.264] กตมา สีลวิสุทฺธิ? โย กายิโก อวีติกฺกโม, วาจสิโก อวีติกฺกโม, กายิกวาจสิโก อวีติกฺกโม – อยํ วุจฺจติ สีลวิสุทฺธิ. สพฺโพปิ สีลสํวโร สีลวิสุทฺธิ.

1372. 戒の清浄（かい・びしゅっでぃ）とは何か。身による不逸脱、口による不逸脱、身口による不逸脱、これを“戒の清浄”という。あらゆる戒の慎みも“戒の清浄”といわれる。

---

๑๓๗๓. ตตฺถ กตมา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ? กมฺมสฺสกตญาณํ สจฺจานุโลมิกญาณํ มคฺคสมงฺคิสฺส ญาณํ ผลสมงฺคิสฺส ญาณํ.

1373. 見の清浄（けん・びしゅっでぃ）とは何か。業自性正見、諦順応智、道に具わった者の智慧、果に具わった者の智慧である。

---

๑๓๗๔. ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ โข ปนาติ – ยา ปญฺญา ปชานนา…เป… อโมโห ธมฺมวิจโย สมฺมาทิฏฺฐิ.

1374. さらに、見の清浄とは、智慧、了知、…（中略）…無痴、択法、正見のことである。

---

๑๓๗๕. ยถาทิฏฺฐิสฺส จ ปธานนฺติ – โย เจตสิโก วีริยารมฺโภ…เป… สมฺมาวายาโม.

1375. 見（の清浄）にふさわしい精進とは、心に属する精進の開始、…（中略）…正精進のことである。

---

๑๓๗๖. สํเวโคติ – ชาติภยํ ชราภยํ พฺยาธิภยํ มรณภยํ. สํเวชนิยํ ฐานนฺติ – ชาติ ชรา พฺยาธิ มรณํ.

1376. 悚懼（さんべーが）とは、生に対する恐怖、老に対する恐怖、病に対する恐怖、死に対する恐怖（を智慧で見ること）である。悚懼すべき場所（対象）とは、生、老、病、死である。

---

๑๓๗๗. สํวิคฺคสฺส จ โยนิโส ปธานนฺติ – อิธ ภิกฺขุ อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อนุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ อุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ, อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ ฐิติยา อสมฺโมสาย ภิยฺโยภาวาย เวปุลฺลาย ภาวนาย ปาริปูริยา ฉนฺทํ ชเนติ วายมติ วีริยํ อารภติ จิตฺตํ ปคฺคณฺหาติ ปทหติ.

1377. “戦慄せる者の如理なる精進”とは、この教えにおいて比丘が、(1) 未だ生じていない悪しき不善の諸法を生じさせないために、意欲を生じ、励み、精進を開始し、心を鼓舞し、努力すること。(2) すでに生じた悪しき不善の諸法を捨断するために、意欲を生じ、励み、精進を開始し、心を鼓舞し、努力すること。(3) 未だ生じていない善なる諸法を生じさせるために、意欲を生じ、励み、精進を開始し、心を鼓舞し、努力すること。(4) すでに生じた善なる諸法の持続、不忘失、倍増、広大、修習、円満のために、意欲を生じ、励み、精進を開始し、心を鼓舞し、努力することである。

---

๑๓๗๘. อสนฺตุฏฺฐิตา จ กุสเลสุ ธมฺเมสูติ – ยา กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย อสนฺตุฏฺฐสฺส ภิยฺโยกมฺยตา.

1378. “善法における不満足”とは、善なる諸法の修習において、満足することのない者のさらなる向上を望む心のことである。

---

๑๓๗๙. อปฺปฏิวานิตา จ ปธานสฺมินฺติ – ยา กุสลานํ ธมฺมานํ ภาวนาย สกฺกจฺจกิริยตา สาตจฺจกิริยตา อฏฺฐิตกิริยตา อโนลีนวุตฺติตา อนิกฺขิตฺตฉนฺทตา อนิกฺขิตฺตธุรตา อาเสวนา ภาวนา พหุลีกมฺมํ.

1379. “精進における不退転”とは、善なる諸法の修習において、恭敬して行うこと、持続して行うこと、休むことなく行うこと、たゆまぬ振る舞い、意欲を捨てないこと、重責を捨てないこと、親近、修習、多作のことである。

---

๑๓๘๐. วิชฺชาติ [Pg.265] – ติสฺโส วิชฺชา – ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ ญาณํ วิชฺชา, สตฺตานํ จุตูปปาเต ญาณํ วิชฺชา, อาสวานํ ขเย ญาณํ วิชฺชา.

1380. “明（明知）”とは、三つの明である。宿住随念智という明、衆生の死生に関する智という明、諸漏の滅尽に関する智という明である。

---

๑๓๘๑. วิมุตฺตีติ – ทฺเว วิมุตฺติโย – จิตฺตสฺส อธิมุตฺติ, นิพฺพานญฺจ.

1381. “解脱”とは、二つの解脱である。心の確信（勝解）と、涅槃である。

---

๑๓๘๒. ขเย ญาณนฺติ – มคฺคสมงฺคิสฺส ญาณํ.

1382. “尽智”とは、道に備わった者の智のことである。

---

๑๓๘๓. อนุปฺปาเท ญาณนฺติ – ผลสมงฺคิสฺส ญาณํ.

1383. “無生智”とは、果に備わった者の智のことである。

---

นิกฺเขปกณฺฑํ นิฏฺฐิตํ.

概説章（ニッケーパカンダ）終わる。

---

๔. อฏฺฐกถากณฺฑํ

4. 義釈章（アッタカタカカンダ）。

---

ติกอตฺถุทฺธาโร

三法（ティカ）の要義抽出。

---

๑๓๘๔. กตเม [Pg.266] ธมฺมา กุสลา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ – อิเม ธมฺมา กุสลา.

1384. いかなる諸法が善であるか。四地（欲界・色界・無色界・出世間）における善である。これらの諸法が善である。

---

๑๓๘๕. กตเม ธมฺมา อกุสลา? ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา อกุสลา.

1385. いかなる諸法が不善であるか。十二の不善心生（不善心の生起）である。これらの諸法が不善である。

---

๑๓๘๖. กตเม ธมฺมา อพฺยากตา? จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อพฺยากตา.

1386. いかなる諸法が無記であるか。四地における異熟、三地における唯作無記、および色、および涅槃である。これらの諸法が無記である。

---

๑๓๘๗. กตเม ธมฺมา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต จตฺตาโร กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต จ กิริยโต จ ปญฺจ, รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ สุขํ เวทนํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา.

1387. いかなる諸法が楽受と相応するか。欲界善のうちの四つの喜倶心生、不善のうちの四つ、欲界善の異熟および唯作のうちの五つずつ、色界の三・四禅の善・異熟・唯作、出世間の三・四禅の善・異熟において、そこに生じた楽受を除いたものである。これらの諸法が楽受と相応する。

---

๑๓๘๘. กตเม ธมฺมา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา? ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ทุกฺขสหคตํ กายวิญฺญาณํ, เอตฺถุปฺปนฺนํ ทุกฺขํ เวทนํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา.

1388. いかなる諸法が苦受と相応するか。二つの憂倶心生、苦倶の身識において、そこに生じた苦受を除いたものである。これらの諸法が苦受と相応する。

---

๑๓๘๙. กตเม ธมฺมา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร อุเปกฺขาสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต ฉ, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ทส, อกุสลสฺส วิปากโต ฉ, กิริยโต ฉ, รูปาวจรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาโร อรูปาวจรา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ อทุกฺขมสุขํ เวทนํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา. ติสฺโส จ เวทนา, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม [Pg.267] ธมฺมา น วตฺตพฺพา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติปิ, ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติปิ, ย เวทนาย สมฺปยุตฺตาติปิ.

1389. いかなる諸法が不苦不楽受と相応するか。欲界善のうちの四つの捨倶心生、不善のうちの六つ、欲界善の異熟のうちの十、不善の異熟のうちの六、唯作のうちの六、色界第四禅の善・異熟・唯作、四つの無色界の善・異熟・唯作、出世間第四禅の善・異熟において、そこに生じた不苦不楽受を除いたものである。これらの諸法が不苦不楽受と相応する。また、三つの受、色、および涅槃は、楽受と相応するとも、苦受と相応するとも、不苦不楽受と相応するとも言うべきではない。

---

๑๓๙๐. กตเม ธมฺมา วิปากา? จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก – อิเม ธมฺมา วิปากา.

1390. いかなる諸法が異熟であるか。四地における異熟である。これらの諸法が異熟である。

---

๑๓๙๑. กตเม ธมฺมา วิปากธมฺมธมฺมา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา วิปากธมฺมธมฺมา.

1391. いかなる諸法が異熟法法（異熟をもたらす性質の法）であるか。四地における善と不善である。これらの諸法が異熟法法である。

---

๑๓๙๒. กตเม ธมฺมา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา? ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา.

1392. いかなる諸法が非異熟非異熟法法であるか。三地における唯作無記、および色、および涅槃である。これらの諸法が非異熟非異熟法法である。

---

๑๓๙๓. กตเม ธมฺมา อุปาทิณฺณุปาทานิยา? ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ยญฺจ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา – อิเม ธมฺมา อุปาทิณฺณุปาทานิยา.

1393. いかなる諸法が執受・取順（取の対象となり、かつ業に執持されたもの）であるか。三地における異熟、および業によって作られた色である。これらの諸法が執受・取順である。

---

๑๓๙๔. กตเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณุปาทานิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, ยญฺจ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา – อิเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณุปาทานิยา.

1394. いかなる諸法が非執受・取順（取の対象となるが、業に執持されていないもの）であるか。三地における善、不善、三地における唯作無記、および業によって作られたのではない色である。これらの諸法が非執受・取順である。

---

๑๓๙๕. กตเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณอนุปาทานิยา.

1395. いかなる諸法が非執受・非取順（取の対象とならず、業にも執持されていないもの）であるか。不繋（出世間）の四つの道、および四つの沙門果、および涅槃である。これらの諸法が非執受・非取順である。

---

๑๓๙๖. กตเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา? ทฺวาทสากุสลจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา.

1396. いかなる諸法が雑染・雑染順（煩悩と相応し、かつ煩悩の対象となるもの）であるか。十二の不善心生である。これらの諸法が雑染・雑染順である。

---

๑๓๙๗. กตเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา.

1397. いかなる諸法が非雑染・雑染順（煩悩とは相応しないが、煩悩の対象となるもの）であるか。三地における善、三地における異熟、三地における唯作無記、およびすべての色である。これらの諸法が非雑染・雑染順である。

---

๑๓๙๘. กตเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐอสํกิเลสิกา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐอสํกิเลสิกา.

1398. いかなる諸法が非雑染・非雑染順（煩悩と相応せず、煩悩の対象にもならないもの）であるか。不繋（出世間）の四つの道、および四つの沙門果、および涅槃である。これらの諸法が非雑染・非雑染順である。

---

๑๓๙๙. กตเม ธมฺมา สวิตกฺกสวิจารา? กามาวจรํ กุสลํ, อกุสลํ, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต เอกาทส จิตฺตุปฺปาทา, อกุสลสฺส วิปากโต ทฺเว, กิริยโต เอกาทส, รูปาวจรํ ปฐมํ ฌานํ [Pg.268] กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรํ ปฐมํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺเน วิตกฺกวิจาเร ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา สวิตกฺกสวิจารา.

1399. 尋（じん）と伺（し）を伴う法（有尋有伺法）とは何か。欲界の善、不善、欲界善の異熟（果報）である十一の心生起、不善の異熟である二つの心生起、唯作（ゆいさ）である十一の心生起、色界の初禅（善、異熟、唯作）、出世間の初禅（善、異熟）。これらにおいて生じた尋と伺を除いたもの。これらの法が尋と伺を伴う法である。

---

๑๔๐๐. กตเม ธมฺมา อวิตกฺกวิจารมตฺตา? รูปาวจรปญฺจกนเย ทุติยํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรปญฺจกนเย ทุติยํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ วิจารํ ฐเปตฺวา, วิตกฺโก จ – อิเม ธมฺมา อวิตกฺกวิจารมตฺตา.

1400. 尋はなく伺のみがある法（無尋唯伺法）とは何か。色界の五分法における第二禅（善、異熟、唯作）、出世間の五分法における第二禅（善、異熟）。これらにおいて生じた伺を除いたもの、および（有尋有伺心における）尋。これらの法が尋はなく伺のみがある法である。

---

๑๔๐๑. กตเม ธมฺมา อวิตกฺกอวิจารา? ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานิ, รูปาวจรติกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาโร อารุปฺปา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ โลกุตฺตรติกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ ปญฺจกนเย ทุติเย ฌาเน, อุปฺปนฺโน จ วิจาโร รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อวิตกฺกอวิจารา. วิตกฺกสหชาโต วิจาโร น วตฺตพฺโพ สวิตกฺกสวิจาโรติปิ, อวิตกฺกวิจารมตฺโตติปิ, อวิตกฺกอวิจาโรติปิ.

1401. 尋もなく伺もない法（無尋無伺法）とは何か。五識（十）、色界の（四分法の第二・第三・第四禅、五分法の第三・第四・第五禅の）各禅（善、異熟、唯作）、四つの無色界（善、異熟、唯作）、出世間の（四分法の第二・第三・第四禅、五分法の第三・第四・第五禅の）各禅（善、異熟）、五分法の第二禅において生じた伺、色（物質）、および涅槃。これらの法が尋もなく伺もない法である。尋と共に生じた伺は、“尋と伺を伴う”とも“尋はなく伺のみがある”とも“尋もなく伺もない”とも言うべきではない。

---

๑๔๐๒. กตเม ธมฺมา ปีติสหคตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต จตฺตาโร, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ปญฺจ, กิริยโต ปญฺจ, รูปาวจรทุกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรทุกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ ปีตึ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา ปีติสหคตา.

1402. 喜（き）を伴う法（喜倶法）とは何か。欲界善のうち四つの喜倶の心生起、不善のうち四つの喜倶の心生起、欲界善の異熟のうち五つの喜倶の心生起、唯作のうち五つの喜倶の心生起、色界の（四分法の第一・第二禅、五分法の第一・第二・第三禅の）各禅（善、異熟、唯作）、出世間の（四分法の第一・第二禅、五分法の第一・第二・第三禅の）各禅（善、異熟）。これらにおいて生じた喜を除いたもの。これらの法が喜を伴う法である。

---

๑๔๐๓. กตเม ธมฺมา สุขสหคตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต จตฺตาโร, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ฉ, กิริยโต ปญฺจ, รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ สุขํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา สุขสหคตา.

1403. 楽（らく）を伴う法（楽倶法）とは何か。欲界善のうち四つの喜倶（楽倶）の心生起、不善のうち四つの喜倶の心生起、欲界善の異熟のうち六つの楽倶の心生起、唯作のうち五つの喜倶の心生起、色界の（四分法の第一・第二・第三禅、五分法の第一・第二・第三・第四禅の）各禅（善、異熟、唯作）、出世間の（四分法の第一・第二・第三禅、五分法の第一・第二・第三・第四禅の）各禅（善、異熟）。これらにおいて生じた楽を除いたもの。これらの法が楽を伴う法である。

---

๑๔๐๔. กตเม ธมฺมา อุเปกฺขาสหคตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร อุเปกฺขาสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต ฉ, กามาวจรกุสลสฺส [Pg.269] วิปากโต ทส, อกุสลสฺส วิปากโต ฉ, กิริยโต ฉ, รูปาวจรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาโร อารุปฺปา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ อุเปกฺขํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา อุเปกฺขาสหคตา. ปีติ น ปีติสหคตา, สุขสหคตา, น อุเปกฺขาสหคตา. สุขํ น สุขสหคตํ, สิยา ปีติสหคตํ, น อุเปกฺขาสหคตํ, สิยา น วตฺตพฺพํ ปีติสหคตนฺติ. ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ทุกฺขสหคตกายวิญฺญาณํ, ยา จ เวทนา อุเปกฺขา, รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น วตฺตพฺพา ปีติสหคตาติปิ, สุขสหคตาติปิ, อุเปกฺขาสหคตาติปิ.

1404. 捨（しゃ）を伴う法（捨倶法）とは何か。欲界善のうち四つの捨倶の心生起、不善のうち六つの捨倶の心生起、欲界善の異熟のうち十の捨倶の心生起、不善の異熟のうち六つの捨倶の心生起、唯作のうち六つの捨倶の心生起、色界の第四禅（善、異熟、唯作）、四つの無色界（善、異熟、唯作）、出世間の第四禅（善、異熟）。これらにおいて生じた捨を除いたもの。これらの法が捨を伴う法である。喜は喜を伴わず、楽を伴い、捨を伴わない。楽は楽を伴わず、ある時は喜を伴い、捨を伴わない。ある時は“喜を伴う”と言うべきではない。二つの憂倶（うぐ）の心生起、苦を伴う身識、捨受、色、および涅槃。これらの法は“喜を伴う”とも“楽を伴う”とも“捨を伴う”とも言うべきではない。

---

๑๔๐๕. กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา.

1405. 見（けん）によって断じられるべき法（見断法）とは何か。四つの邪見相応の心生起、および疑（ぎ）相応の心生起。これらの法が見によって断じられるべき法である。

---

๑๔๐๖. กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา? อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท – อิเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา. จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตา โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพา.

1406. 修（しゅ）によって断じられるべき法（修断法）とは何か。掉挙（じょうこ）相応の心生起。これらの法が修によって断じられるべき法である。四つの邪見不相応の貪相応の心生起、および二つの憂倶（瞋相応）の心生起。これらの法はあるものは見によって断じられるべきであり、あるものは修によって断じられるべきである。

---

๑๔๐๗. กตเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพา.

1407. 見によっても修によっても断じられるべきではない法（非見非修断法）とは何か。四地（欲界・色界・無色界・出世間）における善、四地における異熟、三地における唯作無記、色、および涅槃。これらの法が見によっても修によっても断じられるべきではない法である。

---

๑๔๐๘. กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, เอตฺถุปฺปนฺนํ โมหํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา.

1408. 見によって断じられるべき因（いん）を持つ法（見断因法）とは何か。四つの邪見相応の心生起、および疑相応の心生起。これらにおいて生じた痴（ち）を除いたもの。これらの法が見によって断じられるべき因を持つ法である。

---

๑๔๐๙. กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา? อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, เอตฺถุปฺปนฺนํ โมหํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา. จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตา โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา, สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา.

1409. 修によって断じられるべき因を持つ法（修断因法）とは何か。掉挙相応の心生起。これにおいて生じた痴を除いたもの。これらの法が修によって断じられるべき因を持つ法である。四つの邪見不相応の貪相応の心生起、および二つの憂倶の心生起。これらの法はあるものは見によって断じられるべき因を持ち、あるものは修によって断じられるべき因を持つ。

---

๑๔๑๐. กตเม [Pg.270] ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา? วิจิกิจฺฉาสหคโต โมโห, อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา.

1410. 見によっても修によっても断じられるべき因を持たない法（非見非修断因法）とは何か。疑相応の痴、掉挙相応の痴、四地における善、四地における異熟、三地における唯作無記、色、および涅槃。これらの法が見によっても修によっても断じられるべき因を持たない法である。

---

๑๔๑๑. กตเม ธมฺมา อาจยคามิโน? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ – อิเม ธมฺมา อาจยคามิโน.

1411. 集積へと赴く法（勧集法）とは何か。三地（欲界・色界・無色界）における善、および不善。これらの法が集積へと赴く法である。

---

๑๔๑๒. กตเม ธมฺมา อปจยคามิโน? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา อปจยคามิโน.

1412. 減少へと赴く法（還滅法）とは何か。四つの出世間の道。これらの法が減少へと赴く法である。

---

๑๔๑๓. กตเม ธมฺมา เนวาจยคามินาปจยคามิโน? จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา เนวาจยคามินาปจยคามิโน.

1413. どのような法が、積集へと導くものでもなく、減少へと導くものでもない（非積集非減少）法であるか。四界の異熟、三界の唯作無記、および色と涅槃である。これらが非積集非減少の法である。

---

๑๔๑๔. กตเม ธมฺมา เสกฺขา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, เหฏฺฐิมานิ จ ตีณิ สามญฺญผลานิ – อิเม ธมฺมา เสกฺขา.

1414. どのような法が、有学（うがく）の法であるか。三界に属さない四つの道、および下の三つの沙門果である。これらが有学の法である。

---

๑๔๑๕. กตเม ธมฺมา อเสกฺขา? อุปริฏฺฐิมํ อรหตฺตผลํ – อิเม ธมฺมา อเสกฺขา.

1415. どのような法が、無学（むがく）の法であるか。最上の阿羅漢果である。これが無学の法である。

---

๑๔๑๖. กตเม ธมฺมา เนวเสกฺขนาเสกฺขา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา เนวเสกฺขนาเสกฺขา.

1416. どのような法が、非有学非無学の法であるか。三界の善、不善、三界の異熟、三界の唯作無記、および色と涅槃である。これらが非有学非無学の法である。

---

๑๔๑๗. กตเม ธมฺมา ปริตฺตา? กามาวจรกุสลํ, อกุสลํ, สพฺโพ กามาวจรสฺส วิปาโก, กามาวจรกิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา ปริตฺตา.

1417. どのような法が、限定された（小なる）法であるか。欲界の善、不善、すべての欲界の異熟、欲界の唯作無記、およびすべての色である。これらが限定された法である。

---

๑๔๑๘. กตเม ธมฺมา มหคฺคตา? รูปาวจรา, อรูปาวจรา, กุสลาพฺยากตา – อิเม ธมฺมา มหคฺคตา.

1418. どのような法が、広大な（大いなる）法であるか。色界と無色界の善および無記である。これらが広大な法である。

---

๑๔๑๙. กตเม ธมฺมา อปฺปมาณา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อปฺปมาณา.

1419. どのような法が、無量の法であるか。三界に属さない四つの道、および四つの沙門果、そして涅槃である。これらが無量の法である。

---

๑๔๒๐. กตเม [Pg.271] ธมฺมา ปริตฺตารมฺมณา? สพฺโพ กามาวจรสฺส วิปาโก, กิริยามโนธาตุ, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โสมนสฺสสหคตา – อิเม ธมฺมา ปริตฺตารมฺมณา.

1420. どのような法が、限定されたものを対象とする法であるか。すべての欲界の異熟、唯作の意界、および喜を伴う唯作の無因意識界である。これらが限定されたものを対象とする法である。

---

๑๔๒๑. กตเม ธมฺมา มหคฺคตารมฺมณา? วิญฺญาณญฺจายตนํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ – อิเม ธมฺมา มหคฺคตารมฺมณา.

1421. どのような法が、広大なものを対象とする法であるか。識無辺処と非想非非想処である。これらが広大なものを対象とする法である。

---

๑๔๒๒. กตเม ธมฺมา อปฺปมาณารมฺมณา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ – อิเม ธมฺมา อปฺปมาณารมฺมณา. กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, กิริยโต จตฺตาโร ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, สพฺพํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา สิยา ปริตฺตารมฺมณา, สิยา มหคฺคตารมฺมณา, น อปฺปมาณารมฺมณา, สิยา น วตฺตพฺพา ปริตฺตารมฺมณาติปิ, มหคฺคตารมฺมณาติปิ. กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, กิริยโต จตฺตาโร ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, รูปาวจรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ กิริยโต จ, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ อุเปกฺขาสหคตา – อิเม ธมฺมา สิยา ปริตฺตารมฺมณา, สิยา มหคฺคตารมฺมณา, สิยา อปฺปมาณารมฺมณา, สิยา น วตฺตพฺพา ปริตฺตารมฺมณาติปิ, มหคฺคตารมฺมณาติปิ, อปฺปมาณารมฺมณาติปิ. รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตุตฺถสฺส ฌานสฺส วิปาโก, อากาสานญฺจายตนํ, อากิญฺจญฺญายตนํ – อิเม ธมฺมา น วตฺตพฺพา ปริตฺตารมฺมณาติปิ, มหคฺคตารมฺมณาติปิ, อปฺปมาณารมฺมณาติปิ. รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ อนารมฺมณา.

1422. どのような法が、無量を対象とする法であるか。三界に属さない四つの道、および四つの沙門果である。これらが無量を対象とする法である。欲界の善のうちの四つの智不相応の心生、唯作のうちの四つの智不相応の心生、すべての不善、これらの法はある時には限定されたものを対象とし、ある時には広大なものを対象とするが、無量を対象とすることはない。また、ある時には限定されたものを対象とするとも、広大なものを対象とするとも言うべきではない。欲界の善のうちの四つの智相応の心生、唯作のうちの四つの智相応の心生、善および唯作における色界の第四禅、捨を伴う唯作の無因意識界、これらの法はある時には限定されたものを対象とし、ある時には広大なものを対象とし、ある時には無量を対象とする。また、ある時には限定されたものを対象とするとも、広大なものを対象とするとも、無量を対象とするとも言うべきではない。善、異熟、唯作における色界の第一・第二・第三禅、第四禅の異熟、空無辺処、無所有処、これらの法は、限定されたものを対象とするとも、広大なものを対象とするとも、無量を対象とするとも言うべきではない。色と涅槃は無対象である。

---

๑๔๒๓. กตเม ธมฺมา หีนา? ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา หีนา.

1423. どのような法が、劣った法であるか。十二の不善の心生である。これらが劣った法である。

---

๑๔๒๔. กตเม ธมฺมา มชฺฌิมา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา มชฺฌิมา.

1424. どのような法が、中位の法であるか。三界の善、三界の異熟、三界の唯作無記、およびすべての色である。これらが中位の法である。

---

๑๔๒๕. กตเม ธมฺมา ปณีตา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา ปณีตา.

1425. どのような法が、勝れた法であるか。三界に属さない四つの道、および四つの沙門果、そして涅槃である。これらが勝れた法である。

---

๑๔๒๖. กตเม ธมฺมา มิจฺฉตฺตนิยตา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา มิจฺฉตฺตนิยตา, สิยา อนิยตา.

1426. どのような法が、邪性に定まった法であるか。四つの邪見相応の心生、二つの憂を伴う心生である。これらの法はある時には邪性に定まったものであり、ある時には不定のものである。

---

๑๔๒๗. กตเม [Pg.272] ธมฺมา สมฺมตฺตนิยตา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา สมฺมตฺตนิยตา.

1427. どのような法が、正性に定まった法であるか。三界に属さない四つの道である。これらが正性に定まった法である。

---

๑๔๒๘. กตเม ธมฺมา อนิยตา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนิยตา.

1428. どのような法が、不定の法であるか。四つの邪見不相応の貪相応の心生、疑を伴う心生、掉挙を伴う心生、三界の善、四界の異熟、三界の唯作無記、および色と涅槃である。これらが不定の法である。

---

๑๔๒๙. กตเม ธมฺมา มคฺคารมฺมณา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, กิริยโต จตฺตาโร ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา มคฺคารมฺมณา, น มคฺคเหตุกา; สิยา มคฺคาธิปติโน, สิยา น วตฺตพฺพา มคฺคารมฺมณาติปิ, มคฺคาธิปติโนติปิ. จตฺตาโร อริยมคฺคา น มคฺคารมฺมณา, มคฺคเหตุกา; สิยา มคฺคาธิปติโน, สิยา น วตฺตพฺพา มคฺคาธิปติโนติ. รูปาวจรจตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ กิริยโต จ, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ อุเปกฺขาสหคตา – อิเม ธมฺมา สิยา มคฺคารมฺมณา; น มคฺคเหตุกา, น มคฺคาธิปติโน; สิยา น วตฺตพฺพา มคฺคารมฺมณาติ. กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร ญาณวิปฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, สพฺพํ อกุสลํ, สพฺโพ กามาวจรสฺส วิปาโก, กิริยโต ฉ จิตฺตุปฺปาทา, รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตุตฺถสฺส ฌานสฺส วิปาโก, จตฺตาโร อารุปฺปา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ – อิเม ธมฺมา น วตฺตพฺพา มคฺคารมฺมณาติปิ, มคฺคเหตุกาติปิ, มคฺคาธิปติโนติปิ. รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ อนารมฺมณา.

1429. どのような法が、道を対象とする法であるか。欲界の善のうちの四つの智相応の心生、唯作のうちの四つの智相応の心生、これらの法はある時には道を対象とするが、道を原因（因）とするものではない。ある時には道を増上（アディパティ）とする。また、ある時には道を対象とするとも、道を増上とするとも言うべきではない。四つの聖道は、道を対象とするものではなく、道を原因とするものである。ある時には道を増上とする。また、ある時には道を増上とするとも言うべきではない。善および唯作における色界の第四禅、捨を伴う唯作の無因意識界、これらの法はある時には道を対象とするが、道を原因とするものでもなく、道を増上とするものでもない。また、ある時には道を対象とするとも言うべきではない。欲界の善のうちの四つの智不相応の心生、すべての不善、すべての欲界の異熟、唯作のうちの六つの心生、善・異熟・唯作における色界の第一・第二・第三禅、第四禅の異熟、善・異熟・唯作における四つの無色定、および四つの沙門果、これらの法は、道を対象とするとも、道を原因とするとも、道を増上とするとも言うべきではない。色と涅槃は無対象である。

---

๑๔๓๐. กตเม ธมฺมา อุปฺปนฺนา? จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ยญฺจ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา – อิเม ธมฺมา สิยา อุปฺปนฺนา, สิยา อุปฺปาทิโน; น วตฺตพฺพา อนุปฺปนฺนาติ. จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, ยญฺจ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา – อิเม ธมฺมา สิยา อุปฺปนฺนา, สิยา อนุปฺปนฺนา, น วตฺตพฺพา อุปฺปาทิโนติ. นิพฺพานํ น วตฺตพฺพํ อุปฺปนฺนนฺติปิ, อนุปฺปนฺนนฺติปิ, อุปฺปาทิโนติปิ.

1430. いかなる法が既生（uppannā）であるか。四地（欲界・色界・無色界・出世間）における異熟、および業によって作られた（業生）色、これらの法はある時は既生であり、ある時は生起すべきもの（uppādino）である。未生（anuppannā）とは言われるべきではない。四地における善、不善、三地における唯作無記、および業によって作られたのではない色、これらの法はある時は既生であり、ある時は未生である。生起すべきものとは言われるべきではない。涅槃は、既生とも未生とも生起すべきものとも言われるべきではない。

---

๑๔๓๑. นิพฺพานํ ฐเปตฺวา สพฺเพ ธมฺมา สิยา อตีตา, สิยา อนาคตา, สิยา ปจฺจุปฺปนฺนา. นิพฺพานํ น วตฺตพฺพํ อตีตนฺติปิ, อนาคตนฺติปิ, ปจฺจุปฺปนฺนนฺติปิ.

1431. 涅槃を除いて、すべての法はある時は過去であり、ある時は未来であり、ある時は現在である。涅槃は、過去とも未来とも現在とも言われるべきではない。

---

๑๔๓๒. กตเม [Pg.273] ธมฺมา อตีตารมฺมณา? วิญฺญาณญฺจายตนํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ – อิเม ธมฺมา อตีตารมฺมณา.

1432. いかなる法が過去を対象とするもの（atītārammaṇā）であるか。識無辺処、非想非非想処、これらの法は過去を対象とするものである。

---

๑๔๓๓. นิโยคา อนาคตารมฺมณา นตฺถิ.

1433. 決定的に未来を対象とするものは存在しない。

---

๑๔๓๔. กตเม ธมฺมา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา? ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานิ, ติสฺโส จ มโนธาตุโย – อิเม ธมฺมา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา. กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ทส จิตฺตุปฺปาทา, อกุสลสฺส วิปากโต มโนวิญฺญาณธาตุ อุเปกฺขาสหคตา, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โสมนสฺสสหคตา – อิเม ธมฺมา สิยา อตีตารมฺมณา, สิยา อนาคตารมฺมณา, สิยา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา. กามาวจรกุสลํ, อกุสลํ, กิริยโต นว จิตฺตุปฺปาทา, รูปาวจรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ กิริยโต จ – อิเม ธมฺมา สิยา อตีตารมฺมณา, สิยา อนาคตารมฺมณา, สิยา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา; สิยา น วตฺตพฺพา อตีตารมฺมณาติปิ, อนาคตารมฺมณาติปิ, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาติปิ. รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตุตฺถสฺส ฌานสฺส วิปาโก, อากาสานญฺจายตนํ, อากิญฺจญฺญายตนํ, จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ – อิเม ธมฺมา น วตฺตพฺพา อตีตารมฺมณาติปิ, อนาคตารมฺมณาติปิ, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณาติปิ. รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ อนารมฺมณา.

1434. いかなる法が現在を対象とするもの（paccuppannārammaṇā）であるか。五識の二組（前五識）、および三つの意界、これらの法は現在を対象とするものである。欲界善の異熟からの十の心生起、不善の異熟からの捨倶の意識界、唯作無因の意識界である喜倶のもの、これらの法はある時は過去を対象とし、ある時は未来を対象とし、ある時は現在を対象とする。欲界の善、不善、唯作からの九つの心生起、善および唯作からの色界第四禅、これらの法はある時は過去を対象とし、ある時は未来を対象とし、ある時は現在を対象とする。また、ある時は過去を対象とするとも、未来を対象とするとも、現在を対象とするとも言われるべきではない。善・異熟・唯作からの色界の三・四禅、第四禅の異熟、空無辺処、無所有処、不繋（出世間）の四道、および四つの沙門果、これらの法は、過去を対象とするとも、未来を対象とするとも、現在を対象とするとも言われるべきではない。色および涅槃は、対象を持たないもの（無対象）である。

---

๑๔๓๕. อนินฺทฺริยพทฺธรูปญฺจ นิพฺพานญฺจ ฐเปตฺวา, สพฺเพ ธมฺมา สิยา อชฺฌตฺตา, สิยา พหิทฺธา, สิยา อชฺฌตฺตพหิทฺธา. อนินฺทฺริยพทฺธรูปญฺจ นิพฺพานญฺจ พหิทฺธา.

1435. 非根執受色（根に結びついていない色）と涅槃を除いて、すべての法はある時は内（ajjhattā）であり、ある時は外（bahiddhā）であり、ある時は内外である。非根執受色と涅槃は外である。

---

๑๔๓๖. กตเม ธมฺมา อชฺฌตฺตารมฺมณา? วิญฺญาณญฺจายตนํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ – อิเม ธมฺมา อชฺฌตฺตารมฺมณา.

1436. いかなる法が内を対象とするもの（ajjhattārammaṇā）であるか。識無辺処、非想非非想処、これらの法は内を対象とするものである。

---

๑๔๓๗. กตเม ธมฺมา พหิทฺธารมฺมณา? รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตุตฺถสฺส ฌานสฺส วิปาโก, อากาสานญฺจายตนํ, จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ – อิเม ธมฺมา พหิทฺธารมฺมณา. รูปํ ฐเปตฺวา, สพฺเพว กามาวจรา กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา, รูปาวจรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ กิริยโต จ – อิเม ธมฺมา สิยา อชฺฌตฺตารมฺมณา, สิยา [Pg.274] พหิทฺธารมฺมณา, สิยา อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณา. อากิญฺจญฺญายตนํ น วตฺตพฺพํ อชฺฌตฺตารมฺมณนฺติปิ, พหิทฺธารมฺมณนฺติปิ, อชฺฌตฺตพหิทฺธารมฺมณนฺติปิ. รูปญฺจ นิพฺพานญฺจ อนารมฺมณา.

1437. いかなる法が外を対象とするもの（bahiddhārammaṇā）であるか。善・異熟・唯作からの色界の三・四禅、第四禅の異熟、空無辺処、不繋の四道、および四つの沙門果、これらの法は外を対象とするものである。色を除いて、すべての欲界の善・不善・無記の法、善および唯作からの色界第四禅、これらの法はある時は内を対象とし、ある時は外を対象とし、ある時は内外を対象とする。無所有処は、内を対象とするとも、外を対象とするとも、内外を対象とするとも言われるべきではない。色および涅槃は、対象を持たないものである。

---

๑๔๓๘. กตเม ธมฺมา สนิทสฺสนสปฺปฏิฆา? รูปายตนํ – อิเม ธมฺมา สนิทสฺสนสปฺปฏิฆา.

1438. いかなる法が有見有対（sanidassanasappaṭighā）であるか。色処（視覚対象）、これらの法は有見有対である。

---

๑๔๓๙. กตเม ธมฺมา อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา? จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิเม ธมฺมา อนิทสฺสนสปฺปฏิฆา.

1439. いかなる法が無見有対（anidassanasappaṭighā）であるか。眼処……乃至……触処、これらの法は無見有対である。

---

๑๔๔๐. กตเม ธมฺมา อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนิทสฺสนอปฺปฏิฆา.

1440. いかなる法が無見無対（anidassanaappaṭighā）であるか。四地における善、不善、四地における異熟、三地における唯作無記、および法処に含まれる無見無対の色、そして涅槃、これらの法は無見無対である。

---

ติกํ.

三法（ティカ）終わる。

---

ทุกอตฺถุทฺธาโร

二法（ドゥカ）の要約。

---

เหตุโคจฺฉกํ

因の群（ヘートゥ・ゴッチャカ）。

---

๑๔๔๑. กตเม ธมฺมา เหตู? ตโย กุสลเหตู, ตโย อกุสลเหตู, ตโย อพฺยากตเหตู. อโลโภ กุสลเหตุ, อโทโส กุสลเหตุ, จตูสุ ภูมีสุ กุสเลสุ อุปฺปชฺชนฺติ. อโมโห กุสลเหตุ, กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร ญาณวิปฺปยุตฺเต จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, จตูสุ ภูมีสุ กุสเลสุ อุปฺปชฺชติ.

1441. いかなる法が因（hetū）であるか。三つの善因、三つの不善因、三つの無記因である。無貪の善因、無瞋の善因は、四地における善の心の中に生じる。無痴の善因は、欲界善のうち四つの智不相応の心生起を除いて、四地における善の心の中に生じる。

---

โลโภ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. โทโส ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. โมโห สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ.

貪は八つの貪倶生の心生起の中に生じる。瞋は二つの憂倶生の心生起の中に生じる。痴はすべての不善の心の中に生じる。

---

อโลโภ วิปากเหตุ อโทโส วิปากเหตุ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, จตูสุ ภูมีสุ วิปาเกสุ อุปฺปชฺชนฺติ. อโมโห วิปากเหตุ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก [Pg.275] จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, จตฺตาโร ญาณวิปฺปยุตฺเต จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, จตูสุ ภูมีสุ วิปาเกสุ อุปฺปชฺชติ.

無貪の異熟因、無瞋の異熟因は、欲界の異熟のうち無因の心生起を除いて、四地における異熟の心の中に生じる。無痴の異熟因は、欲界の異熟のうち無因の心生起を除き、さらに四つの智不相応の心生起を除いて、四地における異熟の心の中に生じる。

---

อโลโภ กิริยเหตุ อโทโส กิริยเหตุ, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, ตีสุ ภูมีสุ กิริเยสุ อุปฺปชฺชนฺติ. อโมโห กิริยเหตุ, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, จตฺตาโร ญาณวิปฺปยุตฺเต จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา, ตีสุ ภูมีสุ กิริเยสุ อุปฺปชฺชติ – อิเม ธมฺมา เหตู.

無貪の唯作因、無瞋の唯作因は、欲界の唯作のうち無因の心生起を除いて、三地における唯作の心の中に生じる。無痴の唯作因は、欲界の唯作のうち無因の心生起を除き、さらに四つの智不相応の心生起を除いて、三地における唯作の心の中に生じる。これらの法が因である。

---

๑๔๔๒. กตเม ธมฺมา น เหตู? ฐเปตฺวา เหตู, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น เหตู.

1442. いかなる法が非因（na hetū）であるか。因を除いて、四地における善、不善、四地における異熟、三地における唯作無記、および色、そして涅槃、これらの法は非因である。

---

๑๔๔๓. กตเม ธมฺมา สเหตุกา? วิจิกิจฺฉาสหคตํ อุทฺธจฺจสหคตํ โมหํ ฐเปตฺวา อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ – อิเม ธมฺมา สเหตุกา.

1443. いかなる法が有因（サヘートゥカ）であるか。疑（ヴィチキチャー）に相応する痴（モーハ）と掉挙（ウッダッチャ）に相応する痴を除いた残りの不善、四地における善、欲界の異熟（ヴィパーカ）から無因の心生起を除いた四地における異熟、欲界の唯作（キリヤー）から無因の心生起を除いた三地における唯作無記、これらの法が有因である。

---

๑๔๔๔. กตเม ธมฺมา อเหตุกา? วิจิกิจฺฉาสหคโต โมโห, อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานิ, ติสฺโส จ มโนธาตุโย, ปญฺจ จ อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโย, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อเหตุกา.

1444. いかなる法が無因（アヘートゥカ）であるか。疑に相応する痴、掉挙に相応する痴、二種の五認識（前五識）、三種の意界、五種の無因意識界、および色、および涅槃、これらの法が無因である。

---

๑๔๔๕. กตเม ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา? วิจิกิจฺฉาสหคตํ อุทฺธจฺจสหคตํ โมหํ ฐเปตฺวา อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ – อิเม ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา.

1445. いかなる法が因相応（ヘートゥサンパユッタ）であるか。疑に相応する痴と掉挙に相応する痴を除いた残りの不善、四地における善、欲界の異熟から無因の心生起を除いた四地における異熟、欲界の唯作から無因の心生起を除いた三地における唯作無記、これらの法が因相応である。

---

๑๔๔๖. กตเม ธมฺมา เหตุวิปฺปยุตฺตา? วิจิกิจฺฉาสหคโต โมโห, อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานิ ติสฺโส จ มโนธาตุโย ปญฺจ จ อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโย, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา เหตุวิปฺปยุตฺตา.

1446. いかなる法が因不相応（ヘートゥヴィッパユッタ）であるか。疑に相応する痴、掉挙に相応する痴、二種の五認識、三種の意界、五種の無因意識界、および色、および涅槃、これらの法が因不相応である。

---

๑๔๔๗. กตเม [Pg.276] ธมฺมา เหตู เจว สเหตุกา จ? ยตฺถ ทฺเว ตโย เหตู เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา เหตู เจว สเหตุกา จ.

1447. いかなる法が因（ヘートゥ）であり、かつ有因であるか。二つまたは三つの因が共に生じる場合、これらの法が因であり、かつ有因である。

---

๑๔๔๘. กตเม ธมฺมา สเหตุกา เจว น จ เหตู? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, เอตฺถุปฺปนฺเน เหตู ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา สเหตุกา เจว น จ เหตู. อเหตุกา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – เหตู เจว สเหตุกา จาติปิ, สเหตุกา เจว น จ เหตูติปิ.

1448. いかなる法が有因であり、かつ因ではないか。四地における善、不善、欲界の異熟から無因の心生起を除いた四地における異熟、欲界の唯作から無因の心生起を除いた三地における唯作無記、これらの中に生じた因を除いたもの、これらの法が有因であり、かつ因ではない。無因の法については、“因であり、かつ有因である”とも、“有因であり、かつ因ではない”とも言うべきではない。

---

๑๔๔๙. กตเม ธมฺมา เหตู เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จ? ยตฺถ ทฺเว ตโย เหตู เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา เหตู เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จ.

1449. いかなる法が因であり、かつ因相応であるか。二つまたは三つの因が共に生じる場合、これらの法が因であり、かつ因相応である。

---

๑๔๕๐. กตเม ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตู? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, เอตฺถุปฺปนฺเน เหตู ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตู. เหตุวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – เหตู เจว เหตุสมฺปยุตฺตา จาติปิ, เหตุสมฺปยุตฺตา เจว น จ เหตูติปิ.

1450. いかなる法が因相応であり、かつ因ではないか。四地における善、不善、欲界の異熟から無因の心生起を除いた四地における異熟、欲界の唯作から無因の心生起を除いた三地における唯作無記、これらの中に生じた因を除いたもの、これらの法が因相応であり、かつ因ではない。因不相応の法については、“因であり、かつ因相応である”とも、“因相応であり、かつ因ではない”とも言うべきではない。

---

๑๔๕๑. กตเม ธมฺมา น เหตู สเหตุกา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, กามาวจรสฺส วิปากโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, กามาวจรกิริยโต อเหตุเก จิตฺตุปฺปาเท ฐเปตฺวา ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, เอตฺถุปฺปนฺเน เหตู ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา น เหตู สเหตุกา.

1451. いかなる法が因ではなく、かつ有因であるか。四地における善、不善、欲界の異熟から無因の心生起を除いた四地における異熟、欲界の唯作から無因の心生起を除いた三地における唯作無記、これらの中に生じた因を除いたもの、これらの法が因ではなく、かつ有因である。

---

๑๔๕๒. กตเม ธมฺมา น เหตู อเหตุกา? ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานิ, ติสฺโส จ มโนธาตุโย, ปญฺจ จ อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโย, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น เหตู อเหตุกา. เหตู ธมฺมา น วตฺตพฺพา – น เหตู สเหตุกาติปิ, น เหตู อเหตุกาติปิ.

1452. いかなる法が因ではなく、かつ無因であるか。二種の五認識、三種の意界、五種の無因意識界、および色、および涅槃、これらの法が因ではなく、かつ無因である。因である法については、“因ではなく、かつ有因である”とも、“因ではなく、かつ無因である”とも言うべきではない。

---

จูฬนฺตรทุกํ

小中間二法（チューランタラ・ドゥカ）

---

๑๔๕๓. กตเม [Pg.277] ธมฺมา สปฺปจฺจยา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สปฺปจฺจยา.

1453. いかなる法が有縁（サッパッチャヤー）であるか。四地における善、不善、四地における異熟、三地における唯作無記、およびすべての色、これらの法が有縁である。

---

๑๔๕๔. กตเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา? นิพฺพานํ – อิเม ธมฺมา อปฺปจฺจยา.

1454. いかなる法が無縁（アッパッチャヤー）であるか。涅槃、これが無縁の法である。

---

๑๔๕๕. กตเม ธมฺมา สงฺขตา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สงฺขตา.

1455. いかなる法が有為（サンカタ）であるか。四地における善、不善、四地における異熟、三地における唯作無記、およびすべての色、これらの法が有為である。

---

๑๔๕๖. กตเม ธมฺมา อสงฺขตา? นิพฺพานํ – อิเม ธมฺมา อสงฺขตา.

1456. いかなる法が無為（アサンカタ）であるか。涅槃、これが無為の法である。

---

๑๔๕๗. กตเม ธมฺมา สนิทสฺสนา? รูปายตนํ – อิเม ธมฺมา สนิทสฺสนา.

1457. いかなる法が有見（サニダッサナ）であるか。色処（ルーパーヤタナ）、これが有見の法である。

---

๑๔๕๘. กตเม ธมฺมา อนิทสฺสนา? จกฺขายตนํ …เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนิทสฺสนา.

1458. いかなる法が無見（アニダッサナ）であるか。眼処……乃至……触処、四地における善、不善、四地における異熟、三地における唯作無記、および無見・無対（アッパティガ）で法処に含まれる色、および涅槃、これらの法が無見である。

---

๑๔๕๙. กตเม ธมฺมา สปฺปฏิฆา? จกฺขายตนํ…เป… โผฏฺฐพฺพายตนํ – อิเม ธมฺมา สปฺปฏิฆา.

1459. いかなる法が有対（サッパティガ）であるか。眼処……乃至……触処、これらの法が有対である。

---

๑๔๖๐. กตเม ธมฺมา อปฺปฏิฆา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, ยญฺจ รูปํ อนิทสฺสนํ อปฺปฏิฆํ ธมฺมายตนปริยาปนฺนํ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อปฺปฏิฆา.

1460. いかなる法が無対（アッパティガ）であるか。四地における善、不善、四地における異熟、三地における唯作無記、および無見・無対で法処に含まれる色、および涅槃、これらの法が無対である。

---

๑๔๖๑. กตเม ธมฺมา รูปิโน? จตฺตาโร จ มหาภูตา, จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทาย รูปํ – อิเม ธมฺมา รูปิโน.

1461. いかなる法が色（ルーピノー）であるか。四大種、および四大種を拠り所とする色（所造色）、これらの法が色である。

---

๑๔๖๒. กตเม ธมฺมา อรูปิโน? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อรูปิโน.

1462. いかなる法が非色（アルーピノー）であるか。四地における善、不善、四地における異熟、三地における唯作無記、および涅槃、これらの法が非色である。

---

๑๔๖๓. กตเม [Pg.278] ธมฺมา โลกิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา โลกิยา.

1463. いかなる法が世間（ローキヤ）であるか。三地における善、不善、三地における異熟、三地における唯作無記、およびすべての色、これらの法が世間である。

---

๑๔๖๔. กตเม ธมฺมา โลกุตฺตรา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โลกุตฺตรา. สพฺเพ ธมฺมา เกนจิ วิญฺเญยฺยา, เกนจิ น วิญฺเญยฺยา.

1464. いかなる法が出世間（しゅっせけん）であるか。三界に属さない四つの道、および四つの沙門果（しゃもんか）、そして涅槃である。これらの法が出世間である。すべての法はあるものによって知られ、あるものによって知られない。

---

อาสวโคจฺฉกํ

漏（ろ）の聚（しゅう）（漏ガッチャカ）。

---

๑๔๖๕. กตเม ธมฺมา อาสวา? จตฺตาโร อาสวา – กามาสโว, ภวาสโว, ทิฏฺฐาสโว, อวิชฺชาสโว. กามาสโว อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ ภวาสโว จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ ทิฏฺฐาสโว จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. อวิชฺชาสโว สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ – อิเม ธมฺมา อาสวา.

1465. いかなる法が漏（ろ）であるか。四つの漏がある。欲漏（よくろ）、有漏（うろ）、見漏（けんろ）、無明漏（むみょうろ）である。欲漏は八つの貪相応の心生起において生じ、有漏は四つの見不相応貪相応の心生起において生じ、見漏は四つの見相応の心生起において生じる。無明漏はすべての不善において生じる。これらの法が漏である。

---

๑๔๖๖. กตเม ธมฺมา โน อาสวา? ฐเปตฺวา อาสเว อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน อาสวา.

1466. いかなる法が漏ではないか。漏を除いた残りの不善、四地の善、四地の異熟（いじゅく）、三地の唯作（ゆいさ）無記、および色、そして涅槃である。これらの法が漏ではない。

---

๑๔๖๗. กตเม ธมฺมา สาสวา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สาสวา.

1467. いかなる法が有漏（うろ）であるか。三地の善、不善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色である。これらの法が有漏である。

---

๑๔๖๘. กตเม ธมฺมา อนาสวา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนาสวา.

1468. いかなる法が無漏（むろ）であるか。三界に属さない四つの道、および四つの沙門果、そして涅槃である。これらの法が無漏である。

---

๑๔๖๙. กตเม ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา? ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา เอตฺถุปฺปนฺนํ โมหํ ฐเปตฺวา, วิจิกิจฺฉาสหคตํ อุทฺธจฺจสหคตํ โมหํ ฐเปตฺวา, อวเสสํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา.

1469. いかなる法が漏相応（ろそうおう）であるか。二つの憂（う）倶生（くしょう）の心生起、そこに生じた痴（ち）を除き、疑倶生および掉挙（じょうきょ）倶生の痴を除いた、残りの不善である。これらの法が漏相応である。

---

๑๔๗๐. กตเม [Pg.279] ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา? ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โมโห, วิจิกิจฺฉาสหคโต โมโห, อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา.

1470. いかなる法が漏不相応（ろふそうおう）であるか。二つの憂倶生の心生起に生じた痴、疑倶生の痴、掉挙倶生の痴、四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、および色、および涅槃である。これらの法が漏不相応である。

---

๑๔๗๑. กตเม ธมฺมา อาสวา เจว สาสวา จ? เตว อาสวา อาสวา เจว สาสวา จ.

1471. いかなる法が漏であり、かつ有漏であるか。それらの漏そのものが、漏であり、かつ有漏である。

---

๑๔๗๒. กตเม ธมฺมา สาสวา เจว โน จ อาสวา? ฐเปตฺวา อาสเว, อวเสสํ อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สาสวา เจว โน จ อาสวา. อนาสวา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – อาสวา เจว สาสวา จาติปิ, สาสวา เจว โน จ อาสวาติปิ.

1472. いかなる法が有漏であり、かつ漏ではないか。漏を除いた残りの不善、三地の善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色である。これらの法が有漏であり、かつ漏ではない。無漏の法については、“漏であり、かつ有漏である”とも、“有漏であり、かつ漏ではない”とも言うべきではない。

---

๑๔๗๓. กตเม ธมฺมา อาสวา เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จ? ยตฺถ ทฺเว ตโย อาสวา เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา อาสวา เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จ.

1473. いかなる法が漏であり、かつ漏相応であるか。二つまたは三つの漏が共に生じる場合、これらの法が漏であり、かつ漏相応である。

---

๑๔๗๔. กตเม ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวา? ฐเปตฺวา อาสเว, อวเสสํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวา. อาสววิปฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – อาสวา เจว อาสวสมฺปยุตฺตา จาติปิ, อาสวสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อาสวาติปิ.

1474. いかなる法が漏相応であり、かつ漏ではないか。漏を除いた残りの不善である。これらの法が漏相応であり、かつ漏ではない。漏不相応の法については、“漏であり、かつ漏相応である”とも、“漏相応であり、かつ漏ではない”とも言うべきではない。

---

๑๔๗๕. กตเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา สาสวา? ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โมโห, วิจิกิจฺฉาสหคโต โมโห, อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา สาสวา.

1475. いかなる法が漏不相応かつ有漏であるか。二つの憂倶生の心生起に生じた痴、疑倶生の痴、掉挙倶生の痴、三地の善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色である。これらの法が漏不相応かつ有漏である。

---

๑๔๗๖. กตเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา อนาสวา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา อนาสวา. อาสวสมฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – อาสววิปฺปยุตฺตา สาสวาติปิ, อาสววิปฺปยุตฺตา อนาสวาติปิ.

1476. いかなる法が漏不相応かつ無漏であるか。三界に属さない四つの道、および四つの沙門果、そして涅槃である。これらの法が漏不相応かつ無漏である。漏相応の法については、“漏不相応かつ有漏である”とも、“漏不相応かつ無漏である”とも言うべきではない。

---

สํโยชนโคจฺฉกํ

結（けつ）の聚（しゅう）（結ガッチャカ）。

---

๑๔๗๗. กตเม [Pg.280] ธมฺมา สํโยชนา? ทส สํโยชนานิ – กามราคสํโยชนํ, ปฏิฆสํโยชนํ, มานสํโยชนํ, ทิฏฺฐิสํโยชนํ, วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ, สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ, ภวราคสํโยชนํ, อิสฺสาสํโยชนํ, มจฺฉริยสํโยชนํ, อวิชฺชาสํโยชนํ. กามราคสํโยชนํ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. ปฏิฆสํโยชนํ ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. มานสํโยชนํ จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. ทิฏฺฐิสํโยชนํ จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ วิจิกิจฺฉาสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. ภวราคสํโยชนํ จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. อิสฺสาสํโยชนญฺจ มจฺฉริยสํโยชนญฺจ ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชนฺติ. อวิชฺชาสํโยชนํ สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ – อิเม ธมฺมา สํโยชนา.

1477. いかなる法が結（けつ）であるか。十の結がある。欲貪（よくとん）結、逆害（ぎゃくがい）結、慢（まん）結、見（けん）結、疑（ぎ）結、戒禁取（かいごんしゅ）結、有貪（うとん）結、嫉（しつ）結、吝（りん）結、無明（むみょう）結である。欲貪結は八つの貪相応の心生起において生じる。逆害結は二つの憂倶生の心生起において生じる。慢結は四つの見不相応貪相応の心生起において生じる。見結は四つの見相応の心生起において生じる。疑結は疑倶生の心生起において生じる。戒禁取結は四つの見相応の心生起において生じる。有貪結は四つの見不相応貪相応の心生起において生じる。嫉結と吝結は二つの憂倶生の心生起において生じる。無明結はすべての不善において生じる。これらの法が結である。

---

๑๔๗๘. กตเม ธมฺมา โน สํโยชนา. ฐเปตฺวา สํโยชเน อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน สํโยชนา.

1478. いかなる法が結ではないか。結を除いた残りの不善、四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、および色、そして涅槃である。これらの法が結ではない。

---

๑๔๗๙. กตเม ธมฺมา สํโยชนิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สํโยชนิยา.

1479. いかなる法が順結（じゅんけつ）であるか。三地の善、不善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色である。これらの法が順結である。

---

๑๔๘๐. กตเม ธมฺมา อสํโยชนิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อสํโยชนิยา.

1480. いかなる法が不順結（ふじゅんけつ）であるか。三界に属さない四つの道、および四つの沙門果、そして涅槃である。これらの法が不順結である。

---

๑๔๘๑. กตเม ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา? อุทฺธจฺจสหคตํ โมหํ ฐเปตฺวา อวเสสํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา.

1481. 結（けつ）に相応する法（結相応法）とは何か。掉挙（じょうこ）に相応する痴（ち）を除いた、残りの不善法である。これらの法が結に相応する法である。

---

๑๔๘๒. กตเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา? อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา.

1482. 結に相応しない法（結不相応法）とは何か。掉挙に相応する痴、四地における善、四地における異熟、三地における唯作無記、および色、ならびに涅槃である。これらの法が結に相応しない法である。

---

๑๔๘๓. กตเม ธมฺมา สํโยชนา เจว สํโยชนิยา จ? ตาเนว สํโยชนานิ สํโยชนา เจว สํโยชนิยา จ.

1483. 結であり、かつ結の対象となる法（結・有結法）とは何か。それら自体の結が、結であり、かつ結の対象となる法である。

---

๑๔๘๔. กตเม [Pg.281] ธมฺมา สํโยชนิยา เจว โน จ สํโยชนา? ฐเปตฺวา สํโยชเน อวเสสํ อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สํโยชนิยา เจว โน จ สํโยชนา. อสํโยชนิยา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – สํโยชนา เจว สํโยชนิยา จาติปิ, สํโยชนิยา เจว โน จ สํโยชนาติปิ.

1484. 結の対象となるが結ではない法（有結・非結法）とは何か。結を除いた残りの不善、三地における善、三地における異熟、三地における唯作無記、およびすべての色である。これらの法が結の対象となるが結ではない法である。非有結法（結の対象とならない法）については、“結であり、かつ結の対象となる法”とも、“結の対象となるが結ではない法”とも言うべきではない。

---

๑๔๘๕. กตเม ธมฺมา สํโยชนา เจว สํโยชนสมฺปยุตฺตา จ? ยตฺถ ทฺเว ตีณิ สํโยชนานิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา สํโยชนา เจว สํโยชนสมฺปยุตฺตา จ.

1485. 結であり、かつ結に相応する法（結・結相応法）とは何か。二つまたは三つの結が共に生じる場合、それらの法が結であり、かつ結に相応する法である。

---

๑๔๘๖. กตเม ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สํโยชนา? ฐเปตฺวา สํโยชเน, อวเสสํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สํโยชนา. สํโยชนวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – สํโยชนา เจว สํโยชนสมฺปยุตฺตา จาติปิ, สํโยชนสมฺปยุตฺตา เจว โน จ สํโยชนาติปิ.

1486. 結に相応するが結ではない法（結相応・非結法）とは何か。結を除いた残りの不善である。これらの法が結に相応するが結ではない法である。結に相応しない法については、“結であり、かつ結に相応する法”とも、“結に相応するが結ではない法”とも言うべきではない。

---

๑๔๘๗. กตเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา สํโยชนิยา? อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา สํโยชนิยา.

1487. 結に相応しないが結の対象となる法（結不相応・有結法）とは何か。掉挙に相応する痴、三地における善、三地における異熟、三地における唯作無記、およびすべての色である。これらの法が結に相応しないが結の対象となる法である。

---

๑๔๘๘. กตเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา อสํโยชนิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา อสํโยชนิยา. สํโยชนสมฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – สํโยชนวิปฺปยุตฺตา สํโยชนิยาติปิ, สํโยชนวิปฺปยุตฺตา อสํโยชนิยาติปิ.

1488. 結に相応せず、かつ結の対象とならない法（結不相応・非有結法）とは何か。四つの出世間の道、および四つの沙門果、ならびに涅槃である。これらの法が結に相応せず、かつ結の対象とならない法である。結に相応する法については、“結に相応しないが結の対象となる法”とも、“結に相応せず、かつ結の対象とならない法”とも言うべきではない。

---

คนฺถโคจฺฉกํ

繋（けい）聚（じゅ）

---

๑๔๘๙. กตเม ธมฺมา คนฺถา? จตฺตาโร คนฺถา – อภิชฺฌากายคนฺโถ, พฺยาปาโท กายคนฺโถ, สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ, อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ. อภิชฺฌากายคนฺโถ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ [Pg.282] จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. พฺยาปาโท กายคนฺโถ ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ จ อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถ จ จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา คนฺถา.

1489. 繋（けい）とは何か。四つの繋がある。貪欲身繋（とんよくしんけい）、瞋恚身繋（しんにしんけい）、戒禁取身繋（かいごんしゅしんけい）、此実執着身繋（しじつしゅうじゃくしんけい）である。貪欲身繋は八つの貪喜根の心に生じる。瞋恚身繋は二つの憂根の心に生じる。戒禁取身繋と此実執着身繋は四つの見相応の心に生じる。これらの法が繋である。

---

๑๔๙๐. กตเม ธมฺมา โน คนฺถา? ฐเปตฺวา คนฺเถ, อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน คนฺถา.

1490. 繋ではない法（非繋法）とは何か。繋を除いた残りの不善、四地における善、四地における異熟、三地における唯作無記、および色、ならびに涅槃である。これらの法が繋ではない法である。

---

๑๔๙๑. กตเม ธมฺมา คนฺถนิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา คนฺถนิยา.

1491. 繋の対象となる法（有繋法）とは何か。三地における善、不善、三地における異熟、三地における唯作無記、およびすべての色である。これらの法が繋の対象となる法である。

---

๑๔๙๒. กตเม ธมฺมา อคนฺถนิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อคนฺถนิยา.

1492. 繋の対象とならない法（非有繋法）とは何か。四つの出世間の道、および四つの沙門果、ならびに涅槃である。これらの法が繋の対象とならない法である。

---

๑๔๙๓. กตเม ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, เอตฺถุปฺปนฺนํ โลภํ ฐเปตฺวา, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, เอตฺถุปฺปนฺนํ ปฏิฆํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา.

1493. 繋に相応する法（繋相応法）とは何か。四つの見相応の心、四つの見不相応の貪喜根の心（そこに生じる貪を除いたもの）、二つの憂根の心（そこに生じる瞋を除いたもの）である。これらの法が繋に相応する法である。

---

๑๔๙๔. กตเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา? จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โลโภ, ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺนํ ปฏิฆํ, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา.

1494. 繋に相応しない法（繋不相応法）とは何か。四つの見不相応の貪喜根の心に生じる貪、二つの憂根の心に生じる瞋、疑相応の心、掉挙相応の心、四地における善、四地における異熟、三地における唯作無記、および色、ならびに涅槃である。これらの法が繋に相応しない法である。

---

๑๔๙๕. กตเม ธมฺมา คนฺถา เจว คนฺถนิยา จ? เตว คนฺถา คนฺถา เจว คนฺถนิยา จ.

1495. 繋であり、かつ繋の対象となる法（繋・有繋法）とは何か。それら自体の繋が、繋であり、かつ繋の対象となる法である。

---

๑๔๙๖. กตเม ธมฺมา คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺถา? ฐเปตฺวา คนฺเถ อวเสสํ อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺถา. อคนฺถนิยา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – คนฺถา เจว คนฺถนิยา จาติปิ, คนฺถนิยา เจว โน จ คนฺถาติปิ.

1496. 繋の対象となるが繋ではない法（有繋・非繋法）とは何か。繋を除いた残りの不善、三地における善、三地における異熟、三地における唯作無記、およびすべての色である。これらの法が繋の対象となるが繋ではない法である。非有繋法（繋の対象とならない法）については、“繋であり、かつ繋の対象となる法”とも、“繋の対象となるが繋ではない法”とも言うべきではない。

---

๑๔๙๗. กตเม [Pg.283] ธมฺมา คนฺถา เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จ? ยตฺถ ทิฏฺฐิ จ โลโภ จ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา คนฺถา เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จ.

1497. 繋であり、かつ繋に相応する法（繋・繋相応法）とは何か。見と貪が共に生じる場合、これらの法が繋であり、かつ繋に相応する法である。

---

๑๔๙๘. กตเม ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺถา? อฏฺฐ โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, เอตฺถุปฺปนฺเน คนฺเถ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺถา. คนฺถวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – คนฺถา เจว คนฺถสมฺปยุตฺตา จาติปิ, คนฺถสมฺปยุตฺตา เจว โน จ คนฺถาติปิ.

1498. 繋に相応するが繋ではない法（繋相応・非繋法）とは何か。八つの貪喜根の心と二つの憂根の心において、そこに生じる繋を除いたものである。これらの法が繋に相応するが繋ではない法である。繋に相応しない法については、“繋であり、かつ繋に相応する法”とも、“繋に相応するが繋ではない法”とも言うべきではない。

---

๑๔๙๙. กตเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา คนฺถนิยา? จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โลโภ, ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺนํ ปฏิฆํ, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา คนฺถนิยา.

1499. ガンタ（結）と相応せず、ガンタの対象となる法（結非相応結順法）とは何か。四つの見非相応貪倶生心に生じる貪、二つの憂倶生心に生じる瞋、疑倶生心、掉挙倶生心、三地の善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色。これらがガンタと相応せず、ガンタの対象となる法である。

---

๑๕๐๐. กตเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา อคนฺถนิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา คนฺถวิปฺปยุตฺตา อคนฺถนิยา. คนฺถสมฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – คนฺถวิปฺปยุตฺตา คนฺถนิยาติปิ, คนฺถวิปฺปยุตฺตา อคนฺถนิยาติปิ.

1500. ガンタと相応せず、ガンタの対象とならない法（結非相応非結順法）とは何か。四道、四沙門果、および涅槃。これらがガンタと相応せず、ガンタの対象とならない法である。ガンタ相応の法については、“ガンタと相応せずガンタの対象となる”とも“ガンタと相応せずガンタの対象とならない”とも言うべきではない。

---

โอฆโคจฺฉกํ

オガ（暴流）聚

---

๑๕๐๑. กตเม ธมฺมา โอฆา…เป….

1501. オガ（暴流）とは何か。…（中略）…。

---

โยคโคจฺฉกํ

ヨーガ（軛）聚

---

๑๕๐๒. กตเม ธมฺมา โยคา…เป….

1502. ヨーガ（軛）とは何か。…（中略）…。

---

นีวรณโคจฺฉกํ

ニーヴァラナ（蓋）聚

---

๑๕๐๓. กตเม ธมฺมา นีวรณา? ฉ นีวรณา – กามจฺฉนฺทนีวรณํ, พฺยาปาทนีวรณํ, ถินมิทฺธนีวรณํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ, วิจิกิจฺฉานีวรณํ, อวิชฺชานีวรณํ[Pg.284]. กามจฺฉนฺทนีวรณํ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ, พฺยาปาทนีวรณํ ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ, ถินมิทฺธนีวรณํ สสงฺขาริเกสุ อกุสเลสุ อุปฺปชฺชติ, อุทฺธจฺจนีวรณํ อุทฺธจฺจสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ, กุกฺกุจฺจนีวรณํ ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ, วิจิกิจฺฉานีวรณํ วิจิกิจฺฉาสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ, อวิชฺชานีวรณํ สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ – อิเม ธมฺมา นีวรณา.

1503. ニーヴァラナ（蓋）とは何か。六つの蓋がある。欲貪蓋、瞋恚蓋、惛沈睡眠蓋、掉挙後悔蓋、疑蓋、無明蓋である。欲貪蓋は八つの貪倶生心に生じ、瞋恚蓋は二つの憂倶生心に生じ、惛沈睡眠蓋は有行の不善心に生じ、掉挙蓋は掉挙倶生心に生じ、後悔蓋は二つの憂倶生心に生じ、疑蓋は疑倶生心に生じ、無明蓋はすべての不善心に生じる。これらがニーヴァラナである。

---

๑๕๐๔. กตเม ธมฺมา โน นีวรณา? ฐเปตฺวา นีวรเณ อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน นีวรณา.

1504. ニーヴァラナではない法（非蓋法）とは何か。ニーヴァラナを除いた残りの不善、四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、色、および涅槃。これらがニーヴァラナではない法である。

---

๑๕๐๕. กตเม ธมฺมา นีวรณิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา นีวรณิยา.

1505. ニーヴァラナの対象となる法（蓋順法）とは何か。三地の善、不善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色。これらがニーヴァラナの対象となる法である。

---

๑๕๐๖. กตเม ธมฺมา อนีวรณิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนีวรณิยา.

1506. ニーヴァラナの対象とならない法（非蓋順法）とは何か。四道、四沙門果、および涅槃。これらがニーヴァラナの対象とならない法である。

---

๑๕๐๗. กตเม ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา? ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา.

1507. ニーヴァラナと相応する法（蓋相応法）とは何か。十二の不善心。これらがニーヴァラナと相応する法である。

---

๑๕๐๘. กตเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา.

1508. ニーヴァラナと相応しない法（蓋非相応法）とは何か。四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、色、および涅槃。これらがニーヴァラナと相応しない法である。

---

๑๕๐๙. กตเม ธมฺมา นีวรณา เจว นีวรณิยา จ? ตาเนว นีวรณานิ นีวรณา เจว นีวรณิยา จ.

1509. ニーヴァラナであり、かつニーヴァラナの対象となる法（蓋蓋順法）とは何か。それらニーヴァラナそのものが、ニーヴァラナであり、かつニーヴァラナの対象となる法である。

---

๑๕๑๐. กตเม ธมฺมา นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณา? ฐเปตฺวา นีวรเณ, อวเสสํ อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณา. อนีวรณิยา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – นีวรณา เจว นีวรณิยา จาติปิ, นีวรณิยา เจว โน จ นีวรณาติปิ.

1510. ニーヴァラナの対象となるが、ニーヴァラナではない法（蓋順非蓋法）とは何か。ニーヴァラナを除いた残りの不善、三地の善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色。これらがニーヴァラナの対象となるが、ニーヴァラナではない法である。ニーヴァラナの対象とならない法については、“ニーヴァラナであり、かつニーヴァラナの対象となる”とも“ニーヴァラナの対象となるが、ニーヴァラナではない”とも言うべきではない。

---

๑๕๑๑. กตเม [Pg.285] ธมฺมา นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จ? ยตฺถ ทฺเว ตีณิ นีวรณานิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จ.

1511. ニーヴァラナであり、かつニーヴァラナと相応する法（蓋蓋相応法）とは何か。二つまたは三つの蓋が共に生じる場合、それらの法がニーヴァラナであり、かつニーヴァラナと相応する法である。

---

๑๕๑๒. กตเม ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณา? ฐเปตฺวา นีวรเณ, อวเสสํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณา. นีวรณวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จาติปิ, นีวรณสมฺปยุตฺตา เจว โน จ นีวรณาติปิ.

1512. ニーヴァラナと相応するが、ニーヴァラナではない法（蓋相応非蓋法）とは何か。ニーヴァラナを除いた残りの不善。これらがニーヴァラナと相応するが、ニーヴァラナではない法である。ニーヴァラナと相応しない法については、“ニーヴァラナであり、かつニーヴァラナと相応する”とも“ニーヴァラナと相応するが、ニーヴァラナではない”とも言うべきではない。

---

๑๕๑๓. กตเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา นีวรณิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา นีวรณิยา.

1513. ニーヴァラナと相応せず、ニーヴァラナの対象となる法（蓋非相応蓋順法）とは何か。三地の善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色。これらがニーヴァラナと相応せず、ニーヴァラナの対象となる法である。

---

๑๕๑๔. กตเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา อนีวรณิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา นีวรณวิปฺปยุตฺตา อนีวรณิยา. นีวรณสมฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – นีวรณวิปฺปยุตฺตา นีวรณิยาติปิ, นีวรณวิปฺปยุตฺตา อนีวรณิยาติปิ.

1514. ニーヴァラナと相応せず、ニーヴァラナの対象とならない法（蓋非相応非蓋順法）とは何か。四道、四沙門果、および涅槃。これらがニーヴァラナと相応せず、ニーヴァラナの対象とならない法である。ニーヴァラナと相応する法については、“ニーヴァラナと相応せずニーヴァラナの対象となる”とも“ニーヴァラナと相応せずニーヴァラナの対象とならない”とも言うべきではない。

---

ปรามาสโคจฺฉกํ

パラーマーサ（執着）聚

---

๑๕๑๕. กตเม ธมฺมา ปรามาสา? ทิฏฺฐิปรามาโส จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ – อิเม ธมฺมา ปรามาสา.

1515. パラーマーサ（執着）とは何か。見執着（邪見）は四つの見相応心に生じる。これらがパラーマーサである。

---

๑๕๑๖. กตเม ธมฺมา โน ปรามาสา? ฐเปตฺวา ปรามาสํ อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน ปรามาสา.

1516. パラーマーサではない法（非執着法）とは何か。パラーマーサを除いた残りの不善、四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、色、および涅槃。これらがパラーマーサではない法である。

---

๑๕๑๗. กตเม ธมฺมา ปรามฏฺฐา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา ปรามฏฺฐา.

1517. パラーマーサの対象となる法（被執着法）とは何か。三地の善、不善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色。これらがパラーマーサの対象となる法である。

---

๑๕๑๘. กตเม [Pg.286] ธมฺมา อปรามฏฺฐา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อปรามฏฺฐา.

1518. パラーマーサの対象とならない法（非被執着法）とは何か。四道、四沙門果、および涅槃。これらがパラーマーサの対象とならない法である。

---

๑๕๑๙. กตเม ธมฺมา ปรามาสสมฺปยุตฺตา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, เอตฺถุปฺปนฺนํ ปรามาสํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา ปรามาสสมฺปยุตฺตา.

1519. いかなる法が執着相応（parāmāsasampayuttā）であるか？ 四つの邪見相応の心生起において、そこに生じた執着（邪見）を除いた残りの心所――これらの法が執着相応である。

---

๑๕๒๐. กตเม ธมฺมา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา. ปรามาโส น วตฺตพฺโพ – ปรามาสสมฺปยุตฺโตติปิ, ปรามาสวิปฺปยุตฺโตติปิ.

1520. いかなる法が執着不相応（parāmāsavippayuttā）であるか？ 四つの邪見不相応の貪倶行の心生起、二つの憂倶行の心生起、疑倶行の心生起、掉挙倶行の心生起、四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、および色と涅槃――これらの法が執着不相応である。執着（邪見そのもの）については、執着相応とも執着不相応とも言うべきではない。

---

๑๕๒๑. กตเม ธมฺมา ปรามาสา เจว ปรามฏฺฐา จ? โส เอว ปรามาโส ปรามาโส เจว ปรามฏฺโฐ จ.

1521. いかなる法が執着（parāmāsā）であり、かつ執着の対象（parāmaṭṭhā）であるか？ その執着（邪見）そのものが、執着であり、かつ執着の対象である。

---

๑๕๒๒. กตเม ธมฺมา ปรามฏฺฐา เจว โน จ ปรามาสา? ฐเปตฺวา ปรามาสํ อวเสสํ อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา ปรามฏฺฐา เจว โน จ ปรามาสา. อปรามฏฺฐา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – ปรามาสา เจว ปรามฏฺฐา จาติปิ, ปรามฏฺฐา เจว โน จ ปรามาสาติปิ.

1522. いかなる法が執着の対象であり、かつ執着ではないか？ 執着を除いた残りの不善、三地の善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色――これらの法が執着の対象であり、かつ執着ではない。非執着の対象（aparāmaṭṭhā）の法については、執着でありかつ執着の対象であるとも、執着の対象でありかつ執着ではないとも言うべきではない。

---

๑๕๒๓. กตเม ธมฺมา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา ปรามฏฺฐา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา ปรามฏฺฐา.

1523. いかなる法が執着不相応であり、かつ執着の対象であるか？ 四つの邪見不相応の貪倶行の心生起、二つの憂倶行の心生起、疑倶行の心生起、掉挙倶行の心生起、三地の善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色――これらの法が執着不相応であり、かつ執着の対象である。

---

๑๕๒๔. กตเม ธมฺมา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา อปรามฏฺฐา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา ปรามาสวิปฺปยุตฺตา อปรามฏฺฐา. ปรามาสา จ ปรามาสสมฺปยุตฺตา จ ธมฺมา น วตฺตพฺพา – ปรามาสวิปฺปยุตฺตา ปรามฏฺฐาติปิ, ปรามาสวิปฺปยุตฺตา อปรามฏฺฐาติปิ.

1524. いかなる法が執着不相応であり、かつ非執着の対象であるか？ 四つの出世間の道、および四つの沙門果、ならびに涅槃――これらの法が執着不相応であり、かつ非執着の対象である。執着（邪見）および執着相応の法については、執着不相応かつ執着の対象であるとも、執着不相応かつ非執着の対象であるとも言うべきではない。

---

มหนฺตรทุกํ

大中間二法（Mahantaradukaṃ）

---

๑๕๒๕. กตเม [Pg.287] ธมฺมา สารมฺมณา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ – อิเม ธมฺมา สารมฺมณา.

1525. いかなる法が有所縁（sārammaṇā）であるか？ 四地の善、不善、四地の異熟、三地の唯作無記――これらの法が有所縁である。

---

๑๕๒๖. กตเม ธมฺมา อนารมฺมณา? รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนารมฺมณา.

1526. いかなる法が無所縁（anārammaṇā）であるか？ 色および涅槃――これらの法が無所縁である。

---

๑๕๒๗. กตเม ธมฺมา จิตฺตา? จกฺขุวิญฺญาณํ, โสตวิญฺญาณํ, ฆานวิญฺญาณํ, ชิวฺหาวิญฺญาณํ, กายวิญฺญาณํ, มโนธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตุ – อิเม ธมฺมา จิตฺตา.

1527. いかなる法が心（cittā）であるか？ 眼識、耳識、鼻識、舌識、身識、意界、意識界――これらの法が心である。

---

๑๕๒๘. กตเม ธมฺมา โน จิตฺตา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตา.

1528. いかなる法が非心（no cittā）であるか？ 受蘊、想蘊、行蘊、および色、ならびに涅槃――これらの法が非心である。

---

๑๕๒๙. กตเม ธมฺมา เจตสิกา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา เจตสิกา.

1529. いかなる法が心所（cetasikā）であるか？ 受蘊、想蘊、行蘊――これらの法が心所である。

---

๑๕๓๐. กตเม ธมฺมา อเจตสิกา? จิตฺตญฺจ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อเจตสิกา.

1530. いかなる法が非心所（acetasikā）であるか？ 心、および色、ならびに涅槃――これらの法が非心所である。

---

๑๕๓๑. กตเม ธมฺมา จิตฺตสมฺปยุตฺตา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา จิตฺตสมฺปยุตฺตา.

1531. いかなる法が心相応（cittasampayuttā）であるか？ 受蘊、想蘊、行蘊――これらの法が心相応である。

---

๑๕๓๒. กตเม ธมฺมา จิตฺตวิปฺปยุตฺตา? รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา จิตฺตวิปฺปยุตฺตา. จิตฺตํ น วตฺตพฺพํ – จิตฺเตน สมฺปยุตฺตนฺติปิ, จิตฺเตน วิปฺปยุตฺตนฺติปิ.

1532. いかなる法が心不相応（cittavippayuttā）であるか？ 色および涅槃――これらの法が心不相応である。心については、心相応とも心不相応とも言うべきではない。

---

๑๕๓๓. กตเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐา.

1533. いかなる法が心混交（cittasaṃsaṭṭhā）であるか？ 受蘊、想蘊、行蘊――これらの法が心混交である。

---

๑๕๓๔. กตเม ธมฺมา จิตฺตวิสํสฏฺฐา? รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา จิตฺตวิสํสฏฺฐา. จิตฺตํ น วตฺตพฺพํ – จิตฺเตน สํสฏฺฐนฺติปิ, จิตฺเตน วิสํสฏฺฐนฺติปิ.

1534. いかなる法が心非混交（cittavisaṃsaṭṭhā）であるか？ 色および涅槃――これらの法が心非混交である。心については、心混交とも心非混交とも言うべきではない。

---

๑๕๓๕. กตเม ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺติ, ยํ วา ปนญฺญมฺปิ อตฺถิ รูปํ จิตฺตชํ จิตฺตเหตุกํ [Pg.288] จิตฺตสมุฏฺฐานํ – รูปายตนํ สทฺทายตนํ คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนํ อากาสธาตุ อาโปธาตุ รูปสฺส ลหุตา รูปสฺส มุทุตา รูปสฺส กมฺมญฺญตา รูปสฺส อุปจโย รูปสฺส สนฺตติ กพฬีกาโร อาหาโร – อิเม ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานา.

1535. いかなる法が心等起（cittasamuṭṭhānā）であるか？ 受蘊、想蘊、行蘊、身表、語表、あるいはその他に存在する心生・心因・心等起の色――すなわち、色処、声処、香処、味処、触処、空界、水界、色の軽快性、色の柔軟性、色の適業性、色の積集、色の相続、段食――これらの法が心等起である。

---

๑๕๓๖. กตเม ธมฺมา โน จิตฺตสมุฏฺฐานา? จิตฺตญฺจ, อวเสสญฺจ รูปํ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตสมุฏฺฐานา.

1536. いかなる法が非心等起（no cittasamuṭṭhānā）であるか？ 心、および残りの色、ならびに涅槃――これらの法が非心等起である。

---

๑๕๓๗. กตเม ธมฺมา จิตฺตสหภุโน? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺติ – อิเม ธมฺมา จิตฺตสหภุโน.

1537. いかなる法が心倶有（cittasahabhuno）であるか？ 受蘊、想蘊、行蘊、身表、語表――これらの法が心倶有である。

---

๑๕๓๘. กตเม ธมฺมา โน จิตฺตสหภุโน? จิตฺตญฺจ, อวเสสญฺจ รูปํ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตสหภุโน.

1538. いかなる法が非心倶有（no cittasahabhuno）であるか？ 心、および残りの色、ならびに涅槃――これらの法が非心倶有である。

---

๑๕๓๙. กตเม ธมฺมา จิตฺตานุปริวตฺติโน? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ, กายวิญฺญตฺติ, วจีวิญฺญตฺติ – อิเม ธมฺมา จิตฺตานุปริวตฺติโน.

1539. いかなる法が心随転（cittānuparivattino）であるか？ 受蘊、想蘊、行蘊、身表、語表――これらの法が心随転である。

---

๑๕๔๐. กตเม ธมฺมา โน จิตฺตานุปริวตฺติโน? จิตฺตญฺจ, อวเสสญฺจ รูปํ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตานุปริวตฺติโน.

1540. いかなる法が非心随転（no cittānuparivattino）であるか？ 心、および残りの色、ならびに涅槃――これらの法が非心随転である。

---

๑๕๔๑. กตเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา.

1541. いかなる法が心混交等起（cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā）であるか？ 受蘊、想蘊、行蘊――これらの法が心混交等起である。

---

๑๕๔๒. กตเม ธมฺมา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา? จิตฺตญฺจ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานา.

1542. いかなる法が非心混交等起（no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā）であるか？ 心、および色、ならびに涅槃――これらの法が非心混交等起である。

---

๑๕๔๓. กตเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน.

1543. 心と相応し、心によって生じ、心と共に生じる法とは何か。受蘊、想蘊、行蘊である。これらの法は、心と相応し、心によって生じ、心と共に生じる法である。

---

๑๕๔๔. กตเม ธมฺมา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน? จิตฺตญฺจ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานสหภุโน.

1544. 心と相応せず、心によって生ぜず、心と共に生じない法とは何か。心、色、および涅槃である。これらの法は、心と相応せず、心によって生ぜず、心と共に生じない法である。

---

๑๕๔๕. กตเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน? เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญากฺขนฺโธ, สงฺขารกฺขนฺโธ – อิเม ธมฺมา จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน.

1545. 心と相応し、心によって生じ、心に随転する法とは何か。受蘊、想蘊、行蘊である。これらの法は、心と相応し、心によって生じ、心に随転する法である。

---

๑๕๔๖. กตเม [Pg.289] ธมฺมา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน? จิตฺตญฺจ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน จิตฺตสํสฏฺฐสมุฏฺฐานานุปริวตฺติโน.

1546. 心と相応せず、心によって生ぜず、心に随転しない法とは何か。心、色、および涅槃である。これらの法は、心と相応せず、心によって生ぜず、心に随転しない法である。

---

๑๕๔๗. กตเม ธมฺมา อชฺฌตฺติกา? จกฺขายตนํ…เป… มนายตนํ – อิเม ธมฺมา อชฺฌตฺติกา.

1547. 内なる法（内処）とは何か。眼処……（中略）……意処である。これらの法は内なる法である。

---

๑๕๔๘. กตเม ธมฺมา พาหิรา? รูปายตนํ…เป… ธมฺมายตนํ – อิเม ธมฺมา พาหิรา.

1548. 外なる法（外処）とは何か。色処……（中略）……法処である。これらの法は外なる法である。

---

๑๕๔๙. กตเม ธมฺมา อุปาทา? จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโร – อิเม ธมฺมา อุปาทา.

1549. 所造（の法）とは何か。眼処……（中略）……段食である。これらの法は所造（の法）である。

---

๑๕๕๐. กตเม ธมฺมา โน อุปาทา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, จตฺตาโร จ มหาภูตา, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน อุปาทา.

1550. 非所造（の法）とは何か。四地における善、不善、四地における異熟、三地における唯作無記、および四大種、ならびに涅槃である。これらの法は非所造（の法）である。

---

๑๕๕๑. กตเม ธมฺมา อุปาทิณฺณา? ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ยญฺจ รูปํ กมฺมสฺส กตตฺตา – อิเม ธมฺมา อุปาทิณฺณา.

1551. 取受された法（執受）とは何か。三地における異熟、および業の所作性による（業生の）色である。これらの法は取受された法である。

---

๑๕๕๒. กตเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, ยญฺจ รูปํ น กมฺมสฺส กตตฺตา, จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนุปาทิณฺณา.

1552. 非取受の法（非執受）とは何か。三地における善、不善、三地における唯作無記、および業の所作性によらない（業生でない）色、三界に属さない（不繋の）四道、四沙門果、および涅槃である。これらの法は非取受の法である。

---

อุปาทานโคจฺฉกํ

執着の類（取聚）

---

๑๕๕๓. กตเม ธมฺมา อุปาทานา? จตฺตาริ อุปาทานานิ – กามุปาทานํ, ทิฏฺฐุปาทานํ, สีลพฺพตุปาทานํ, อตฺตวาทุปาทานํ. กามุปาทานํ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. ทิฏฺฐุปาทานญฺจ สีลพฺพตุปาทานญฺจ อตฺตวาทุปาทานญฺจ จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา อุปาทานา.

1553. 執着（取）とは何か。四つの執着がある。欲取、見取、戒禁取、我語取である。欲取は八つの貪相応の心生起において生じる。見取、戒禁取、および我語取は四つの見相応の心生起において生じる。これらの法は執着である。

---

๑๕๕๔. กตเม ธมฺมา โน อุปาทานา? ฐเปตฺวา อุปาทาเน อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน อุปาทานา.

1554. 非執着の法とは何か。執着を除いた残りの不善、四地における善、四地における異熟、三地における唯作無記、および色、ならびに涅槃である。これらの法は非執着の法である。

---

๑๕๕๕. กตเม [Pg.290] ธมฺมา อุปาทานิยา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา อุปาทานิยา.

1555. 取の対象となる法（有取）とは何か。三地における善、不善、三地における異熟、三地における唯作無記、およびすべての色である。これらの法は取の対象となる法である。

---

๑๕๕๖. กตเม ธมฺมา อนุปาทานิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนุปาทานิยา.

1556. 取の対象とならない法（非有取）とは何か。三界に属さない（不繋の）四道、四沙門果、および涅槃である。これらの法は取の対象とならない法である。

---

๑๕๕๗. กตเม ธมฺมา อุปาทานสมฺปยุตฺตา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, เอตฺถุปฺปนฺนํ โลภํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา อุปาทานสมฺปยุตฺตา.

1557. 執着と相応する法（取相応）とは何か。四つの見相応の貪倶行の心生起、および四つの見不相応の貪倶行の心生起において、そこに生じた貪を除いたものである。これらの法は執着と相応する法である。

---

๑๕๕๘. กตเม ธมฺมา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา? จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โลโภ, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา.

1558. 執着と相応しない法（取不相応）とは何か。四つの見不相応の貪倶行の心生起において生じた貪、二つの憂倶行の心生起、疑倶行の心生起、掉挙倶行の心生起、四地における善、四地における異熟、三地における唯作無記、および色、ならびに涅槃である。これらの法は執着と相応しない法である。

---

๑๕๕๙. กตเม ธมฺมา อุปาทานา เจว อุปาทานิยา จ? ตาเนว อุปาทานานิ อุปาทานา เจว อุปาทานิยา จ.

1559. 執着であり、かつ取の対象となる法とは何か。それらの執着そのものが、執着であり、かつ取の対象となる法である。

---

๑๕๖๐. กตเม ธมฺมา อุปาทานิยา เจว โน จ อุปาทานา? ฐเปตฺวา อุปาทาเน อวเสสํ อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา อุปาทานิยา เจว โน จ อุปาทานา. อนุปาทานิยา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – อุปาทานา เจว อุปาทานิยา จาติปิ, อุปาทานิยา เจว โน จ อุปาทานาติปิ.

1560. 取の対象となるが執着ではない法とは何か。執着を除いた残りの不善、三地における善、三地における異熟、三地における唯作無記、およびすべての色である。これらの法は取の対象となるが執着ではない法である。非有取の法については、“執着であり、かつ取の対象となる法”とも、“取の対象となるが執着ではない法”とも言うべきではない。

---

๑๕๖๑. กตเม ธมฺมา อุปาทานา เจว อุปาทานสมฺปยุตฺตา จ? ยตฺถ ทิฏฺฐิ จ โลโภ จ เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา อุปาทานา เจว อุปาทานสมฺปยุตฺตา จ.

1561. 執着であり、かつ執着と相応する法とは何か。見と貪が共に生じる場合、これらの法は執着であり、かつ執着と相応する法である。

---

๑๕๖๒. กตเม ธมฺมา อุปาทานสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อุปาทานา? อฏฺฐ โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, เอตฺถุปฺปนฺเน อุปาทาเน ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา อุปาทานสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อุปาทานา. อุปาทานวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – อุปาทานา เจว อุปาทานสมฺปยุตฺตา จาติปิ, อุปาทานสมฺปยุตฺตา เจว โน จ อุปาทานาติปิ.

1562. 執着と相応するが執着ではない法とは何か。八つの貪倶行の心生起において、そこに生じた執着を除いたものである。これらの法は執着と相応するが執着ではない法である。取不相応の法については、“執着であり、かつ執着と相応する法”とも、“執着と相応するが執着ではない法”とも言うべきではない。

---

๑๕๖๓. กตเม [Pg.291] ธมฺมา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อุปาทานิยา? จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปนฺโน โลโภ, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อุปาทานิยา.

1563. 執着と相応しないが取の対象となる法とは何か。四つの見不相応の貪倶行の心生起において生じた貪、二つの憂倶行の心生起、疑倶行の心生起、掉挙倶行の心生起、三地における善、三地における異熟、三地における唯作無記、およびすべての色である。これらの法は執着と相応しないが取の対象となる法である。

---

๑๕๖๔. กตเม ธมฺมา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อนุปาทานิยา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อนุปาทานิยา. อุปาทานสมฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อุปาทานิยาติปิ, อุปาทานวิปฺปยุตฺตา อนุปาทานิยาติปิ.

1564. 執着と相応せず、かつ取の対象とならない法とは何か。三界に属さない（不繋の）四道、四沙門果、および涅槃である。これらの法は執着と相応せず、かつ取の対象とならない法である。取相応の法については、“執着と相応しないが取の対象となる法”とも、“執着と相応せず、かつ取の対象とならない法”とも言うべきではない。

---

กิเลสโคจฺฉกํ

煩悩の類（煩悩聚）

---

๑๕๖๕. กตเม ธมฺมา กิเลสา? ทส กิเลสวตฺถูนิ – โลโภ, โทโส, โมโห, มาโน, ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, ถินํ, อุทฺธจฺจํ, อหิริกํ, อโนตฺตปฺปํ. โลโภ อฏฺฐสุ โลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. โทโส ทฺวีสุ โทมนสฺสสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. โมโห สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชติ. มาโน จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. ทิฏฺฐิ จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. วิจิกิจฺฉา วิจิกิจฺฉาสหคเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชติ. ถินํ สสงฺขาริเกสุ อกุสเลสุ อุปฺปชฺชติ. อุทฺธจฺจญฺจ อหิริกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ สพฺพากุสเลสุ อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา กิเลสา.

1565. いかなる法が煩悩（キレーサ）であるか。十の煩悩事がある。すなわち、貪（とん）、瞋（しん）、痴（ち）、慢（まん）、見（けん）、疑（ぎ）、惛沈（こんじん）、掉挙（じょうこ）、無慚（むざん）、無愧（むき）である。貪は、八つの貪相応の心生起において生じる。瞋は、二つの憂受相応の心生起において生じる。痴は、すべての不善心において生じる。慢は、四つの見不相応の貪相応の心生起において生じる。見は、四つの見相応の心生起において生じる。疑は、疑相応の心生起において生じる。惛沈は、有行の不善心において生じる。掉挙と無慚と無愧は、すべての不善心において生じる。これらの法が煩悩である。

---

๑๕๖๖. กตเม ธมฺมา โน กิเลสา? ฐเปตฺวา กิเลเส อวเสสํ อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา โน กิเลสา.

1566. いかなる法が煩悩ではない（ノー・キレーサ）か。煩悩を除いた残りの不善、四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、および色、そして涅槃である。これらの法が煩悩ではない。

---

๑๕๖๗. กตเม ธมฺมา สํกิเลสิกา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สํกิเลสิกา.

1567. いかなる法が煩悩の対象となる（サンキレーシカ）か。三地の善、不善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色である。これらの法が煩悩の対象となる。

---

๑๕๖๘. กตเม ธมฺมา อสํกิเลสิกา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อสํกิเลสิกา.

1568. いかなる法が煩悩の対象とならない（アサンキレーシカ）か。四つの道（出世間）、および四つの沙門果、そして涅槃である。これらの法が煩悩の対象とならない。

---

๑๕๖๙. กตเม [Pg.292] ธมฺมา สํกิลิฏฺฐา? ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐา.

1569. いかなる法が汚染された（サンキリッタ）ものであるか。十二の不善心生起である。これらの法が汚染されたものである。

---

๑๕๗๐. กตเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อสํกิลิฏฺฐา.

1570. いかなる法が汚染されていない（アサンキリッタ）ものであるか。四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、および色、そして涅槃である。これらの法が汚染されていないものである。

---

๑๕๗๑. กตเม ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตา? ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตา.

1571. いかなる法が煩悩相応（キレーササンパユッタ）であるか。十二の不善心生起である。これらの法が煩悩相応である。

---

๑๕๗๒. กตเม ธมฺมา กิเลสวิปฺปยุตฺตา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา กิเลสวิปฺปยุตฺตา.

1572. いかなる法が煩悩不相応（キレーサヴィッパユッタ）であるか。四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、および色、そして涅槃である。これらの法が煩悩不相応である。

---

๑๕๗๓. กตเม ธมฺมา กิเลสา เจว สํกิเลสิกา จ? เตว กิเลสา กิเลสา เจว สํกิเลสิกา จ.

1573. いかなる法が煩悩であり、かつ煩悩の対象となる（キレーサー・チェーヴァ・サンキレーシカー・チャ）か。それら十の煩悩そのものが、煩悩であり、かつ煩悩の対象となるものである。

---

๑๕๗๔. กตเม ธมฺมา สํกิเลสิกา เจว โน จ กิเลสา? ฐเปตฺวา กิเลเส อวเสสํ อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สํกิเลสิกา เจว โน จ กิเลสา. อสํกิเลสิกา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – กิเลสา เจว สํกิเลสิกา จาติปิ, สํกิเลสิกา เจว โน จ กิเลสาติปิ.

1574. いかなる法が煩悩の対象となるが、煩悩ではない（サンキレーシカー・チェーヴァ・ノー・チャ・キレーサー）か。煩悩を除いた残りの不善、三地の善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色である。これらの法が煩悩の対象となるが、煩悩ではない。煩悩の対象とならない（アサンキレーシカ）法については、“煩悩であり、かつ煩悩の対象となる”とも、“煩悩の対象となるが、煩悩ではない”とも言うべきではない。

---

๑๕๗๕. กตเม ธมฺมา กิเลสา เจว สํกิลิฏฺฐา จ? เตว กิเลสา กิเลสา เจว สํกิลิฏฺฐา จ.

1575. いかなる法が煩悩であり、かつ汚染された（キレーサー・チェーヴァ・サンキリッター・チャ）ものであるか。それら十の煩悩そのものが、煩悩であり、かつ汚染されたものである。

---

๑๕๗๖. กตเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐา เจว โน จ กิเลสา? ฐเปตฺวา กิเลเส อวเสสํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา สํกิลิฏฺฐา เจว โน จ กิเลสา. อสํกิลิฏฺฐา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – กิเลสา เจว สํกิลิฏฺฐา จาติปิ, สํกิลิฏฺฐา เจว โน จ กิเลสาติปิ.

1576. いかなる法が汚染されているが、煩悩ではない（サンキリッター・チェーヴァ・ノー・チャ・キレーサー）か。煩悩を除いた残りの不善である。これらの法が汚染されているが、煩悩ではない。汚染されていない（アサンキリッタ）法については、“煩悩であり、かつ汚染された”とも、“汚染されているが、煩悩ではない”とも言うべきではない。

---

๑๕๗๗. กตเม ธมฺมา กิเลสา เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ? ยตฺถ ทฺเว ตโย กิเลสา เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ – อิเม ธมฺมา กิเลสา เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จ.

1577. いかなる法が煩悩であり、かつ煩悩相応（キレーサー・チェーヴァ・キレーササンパユッター・チャ）であるか。二つまたは三つの煩悩が共に生じる場合、それらの法が煩悩であり、かつ煩悩相応である。

---

๑๕๗๘. กตเม [Pg.293] ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตา เจว โน จ กิเลสา? ฐเปตฺวา กิเลเส อวเสสํ อกุสลํ – อิเม ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตา เจว โน จ กิเลสา. กิเลสวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – กิเลสา เจว กิเลสสมฺปยุตฺตา จาติปิ, กิเลสสมฺปยุตฺตา เจว โน จ กิเลสาติปิ.

1578. いかなる法が煩悩相応であるが、煩悩ではない（キレーササンパユッター・チェーヴァ・ノー・チャ・キレーサー）か。煩悩を除いた残りの不善である。これらの法が煩悩相応であるが、煩悩ではない。煩悩不相応（キレーサヴィッパユッタ）の法については、“煩悩であり、かつ煩悩相応である”とも、“煩悩相応であるが、煩悩ではない”とも言うべきではない。

---

๑๕๗๙. กตเม ธมฺมา กิเลสวิปฺปยุตฺตา สํกิเลสิกา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา กิเลสวิปฺปยุตฺตา สํกิเลสิกา.

1579. いかなる法が煩悩不相応であり、かつ煩悩の対象となる（キレーサヴィッパユッタ・サンキレーシカ）か。三地の善、三地の異熟、三地の唯作無記、およびすべての色である。これらの法が煩悩不相応であり、かつ煩悩の対象となる。

---

๑๕๘๐. กตเม ธมฺมา กิเลสวิปฺปยุตฺตา อสํกิเลสิกา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา กิเลสวิปฺปยุตฺตา อสํกิเลสิกา. กิเลสสมฺปยุตฺตา ธมฺมา น วตฺตพฺพา – กิเลสวิปฺปยุตฺตา สํกิเลสิกาติปิ, กิเลสวิปฺปยุตฺตา อสํกิเลสิกาติปิ.

1580. いかなる法が煩悩不相応であり、かつ煩悩の対象とならない（キレーサヴィッパユッタ・アサンキレーシカ）か。四つの道（出世間）、および四つの沙門果、そして涅槃である。これらの法が煩悩不相応であり、かつ煩悩の対象とならない。煩悩相応（キレーササンパユッタ）の法については、“煩悩不相応であり、かつ煩悩の対象となる”とも、“煩悩不相応であり、かつ煩悩の対象とならない”とも言うべきではない。

---

ปิฏฺฐิทุกํ

後二法（ピッティドゥカ）

---

๑๕๘๑. กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา. จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา, สิยา น ทสฺสเนน ปหาตพฺพา.

1581. いかなる法が見（預流道）によって捨断されるべき（ダッサネーナ・パハータッバ）か。四つの邪見相応の心生起、および疑相応の心生起である。これらの法が見によって捨断されるべきである。四つの邪見不相応の貪相応の心生起、および二つの憂受相応の心生起は、ある場合は見によって捨断されるべきであり、ある場合は見によって捨断されるべきではない。

---

๑๕๘๒. กตเม ธมฺมา น ทสฺสเนน ปหาตพฺพา? อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น ทสฺสเนน ปหาตพฺพา.

1582. いかなる法が見によって捨断されるべきではない（ナ・ダッサネーナ・パハータッバ）か。掉挙相応の心生起、四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、および色、そして涅槃である。これらの法が見によって捨断されるべきではない。

---

๑๕๘๓. กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา? อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท – อิเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา. จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพา, สิยา น ภาวนาย ปหาตพฺพา.

1583. いかなる法が修（上三道）によって捨断されるべき（バーヴァナーヤ・パハータッバ）か。掉挙相応の心生起である。これらの法が修によって捨断されるべきである。四つの邪見不相応の貪相応の心生起、および二つの憂受相応の心生起は、ある場合は修によって捨断されるべきであり、ある場合は修によって捨断されるべきではない。

---

๑๕๘๔. กตเม [Pg.294] ธมฺมา น ภาวนาย ปหาตพฺพา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น ภาวนาย ปหาตพฺพา.

1584. 修習によって捨断されるべきではない法（不修断法）とは何か。見相応の四つの心生、疑相応の心生、四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、および色と涅槃である。これらが修習によって捨断されるべきではない法である。

---

๑๕๘๕. กตเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, เอตฺถุปฺปนฺนํ โมหํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา. จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา, สิยา น ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา.

1585. 見（預流道）によって捨断されるべき因を持つ法（見断因法）とは何か。見相応の四つの心生、疑相応の心生、そこにおいて生じた痴を除いたもの。これらが見によって捨断されるべき因を持つ法である。見不相応の貪相応の四つの心生、二つの憂相応の心生、これらの法はある場合には見によって捨断されるべき因を持つ法であり、ある場合には見によって捨断されるべき因を持つ法ではない。

---

๑๕๘๖. กตเม ธมฺมา น ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา? วิจิกิจฺฉาสหคโต โมโห, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกา.

1586. 見によって捨断されるべき因を持たない法（不見断因法）とは何か。疑相応の痴、掉挙相応の心生、四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、および色と涅槃である。これらが見によって捨断されるべき因を持たない法である。

---

๑๕๘๗. กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา? อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, เอตฺถุปฺปนฺนํ โมหํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา. จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา, สิยา น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา.

1587. 修習によって捨断されるべき因を持つ法（修断因法）とは何か。掉挙相応の心生、そこにおいて生じた痴を除いたもの。これらが修習によって捨断されるべき因を持つ法である。見不相応の貪相応の四つの心生、二つの憂相応の心生、これらの法はある場合には修習によって捨断されるべき因を持つ法であり、ある場合には修習によって捨断されるべき因を持つ法ではない。

---

๑๕๘๘. กตเม ธมฺมา น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อุทฺธจฺจสหคโต โมโห, จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น ภาวนาย ปหาตพฺพเหตุกา.

1588. 修習によって捨断されるべき因を持たない法（不修断因法）とは何か。見相応の四つの心生、疑相応の心生、掉挙相応の痴、四地の善、四地の異熟、三地の唯作無記、および色と涅槃である。これらが修習によって捨断されるべき因を持たない法である。

---

๑๕๘๙. กตเม ธมฺมา สวิตกฺกา? กามาวจรกุสลํ, อกุสลํ, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต เอกาทส จิตฺตุปฺปาทา, อกุสลสฺส วิปากโต ทฺเว, กิริยโต เอกาทส, รูปาวจรํ ปฐมํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ โลกุตฺตรํ ปฐมํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ วิตกฺกํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา สวิตกฺกา.

1589. 有尋の法とは何か。欲界の善、不善、欲界善の異熟からの十一の心生、不善の異熟からの二つ、唯作からの十一、善と異熟と唯作の初禅の色界定、善と異熟の初禅の出世間定、そこにおいて生じた尋を除いたもの。これらが有尋の法である。

---

๑๕๙๐. กตเม [Pg.295] ธมฺมา อวิตกฺกา? ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานิ, รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาโร อรูปาวจรา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, วิตกฺโก จ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อวิตกฺกา.

1590. 無尋の法とは何か。二五識（前五識）、善と異熟と唯作の第二・第三・第四禅の色界定、善と異熟と唯作の四つの無色界定、善と異熟の第二・第三・第四禅の出世間定、および尋と色と涅槃である。これらが無尋の法である。

---

๑๕๙๑. กตเม ธมฺมา สวิจารา? กามาวจรกุสลํ, อกุสลํ, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต เอกาทส จิตฺตุปฺปาทา, อกุสลสฺส วิปากโต ทฺเว กิริยโต เอกาทส, รูปาวจรเอกกทุกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรเอกกทุกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ วิจารํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา สวิจารา.

1591. 有伺の法とは何か。欲界の善、不善、欲界善の異熟からの十一の心生、不善の異熟からの二つ、唯作からの十一、善と異熟と唯作の第一・第二禅の色界定、善と異熟の第一・第二禅の出世間定、そこにおいて生じた伺を除いたもの。これらが有伺の法である。

---

๑๕๙๒. กตเม ธมฺมา อวิจารา? ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานิ, รูปาวจรติกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาโร อารุปฺปา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรติกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, วิจาโร จ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อวิจารา.

1592. 無伺の法とは何か。二五識、善と異熟と唯作の第二・第三・第四禅の色界定、善と異熟と唯作の四つの無色界定、善と異熟の第二・第三・第四禅の出世間定、および伺と色と涅槃である。これらが無伺の法である。

---

๑๕๙๓. กตเม ธมฺมา สปฺปีติกา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต จตฺตาโร, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ปญฺจ, กิริยโต ปญฺจ, รูปาวจรทุกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรทุกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ ปีตึ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา สปฺปีติกา.

1593. 有喜の法とは何か。欲界善からの四つの喜受相応の心生、不善からの四つ、欲界善の異熟からの五つ、唯作からの五つ、善と異熟と唯作の第一・第二・第三禅の色界定、善と異熟の第一・第二・第三禅の出世間定、そこにおいて生じた喜を除いたもの。これらが有喜の法である。

---

๑๕๙๔. กตเม ธมฺมา อปฺปีติกา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร อุเปกฺขาสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต อฏฺฐ, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต เอกาทส, อกุสลสฺส วิปากโต สตฺต, กิริยโต ฉ, รูปาวจรทุกทุกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาโร อารุปฺปา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรทุกทุกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ ปีติ จ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อปฺปีติกา.

1594. 無喜の法とは何か。欲界善からの四つの捨受相応の心生、不善からの八つ、欲界善の異熟からの十一、不善の異熟からの七つ、唯作からの六つ、善と異熟と唯作の第三・第四禅の色界定、善と異熟と唯作の四つの無色界定、善と異熟の第三・第四禅の出世間定、および喜と色と涅槃である。これらが無喜の法である。

---

๑๕๙๕. กตเม [Pg.296] ธมฺมา ปีติสหคตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต จตฺตาโร, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ปญฺจ, กิริยโต ปญฺจ, รูปาวจรทุกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรทุกติกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ ปีตึ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา ปีติสหคตา.

1595. 喜相応の法とは何か。欲界善からの四つの喜受相応の心生、不善からの四つ、欲界善の異熟からの五つ、唯作からの五つ、善と異熟と唯作の第一・第二・第三禅の色界定、善と異熟の第一・第二・第三禅の出世間定、そこにおいて生じた喜を除いたもの。これらが喜相応の法である。

---

๑๕๙๖. กตเม ธมฺมา น ปีติสหคตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร อุเปกฺขาสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต อฏฺฐ, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต เอกาทส, อกุสลสฺส วิปากโต สตฺต, กิริยโต ฉ, รูปาวจรทุกทุกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาโร อารุปฺปา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรทุกทุกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, ปีติ จ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น ปีติสหคตา.

1596. 喜不相応の法とは何か。欲界善からの四つの捨受相応の心生、不善からの八つ、欲界善の異熟からの十一、不善の異熟からの七つ、唯作からの六つ、善と異熟と唯作の第三・第四禅の色界定、善と異熟と唯作の四つの無色界定、善と異熟の第三・第四禅の出世間定、および喜と色と涅槃である。これらが喜不相応の法である。

---

๑๕๙๗. กตเม ธมฺมา สุขสหคตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต จตฺตาโร, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ฉ, กิริยโต ปญฺจ, รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ โลกุตฺตรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ สุขํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา สุขสหคตา.

1597. 楽を伴う法（楽倶生法）とは何か。欲界の善より四つの喜倶生心生、不善より四つの（喜倶生心生）、欲界善の異熟より六つの（喜倶生五、楽倶生身識）、（欲界）唯作より五つの喜倶生心生、善・異熟・唯作の色界の三・四禅、善・異熟の出世間の三・四禅、これらに生じた楽を除いたもの。これらの法が楽を伴う法である。

---

๑๕๙๘. กตเม ธมฺมา น สุขสหคตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร อุเปกฺขาสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต อฏฺฐ, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ทส, อกุสลสฺส วิปากโต สตฺต, กิริยโต ฉ, รูปาวจรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาโร อารุปฺปา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ โลกุตฺตรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ, สุขญฺจ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น สุขสหคตา.

1598. 楽を伴わない法とは何か。欲界の善より四つの捨倶生心生、不善より八つの（捨倶生）、欲界善の異熟より十の（捨倶生）、不善の異熟より七つの（捨倶生六、苦倶生身識）、（欲界）唯作より六つの（捨倶生）、善・異熟・唯作の色界の第四禅、善・異熟・唯作の四無色定、善・異熟の出世間の第四禅、および楽、色、涅槃。これらの法が楽を伴わない法である。

---

๑๕๙๙. กตเม ธมฺมา อุเปกฺขาสหคตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร อุเปกฺขาสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต ฉ, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ทส, อกุสลสฺส วิปากโต ฉ, กิริยโต ฉ[Pg.297], รูปาวจรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตฺตาโร อารุปฺปา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรํ จตุตฺถํ ฌานํ กุสลโต จ วิปากโต จ, เอตฺถุปฺปนฺนํ อุเปกฺขํ ฐเปตฺวา – อิเม ธมฺมา อุเปกฺขาสหคตา.

1599. 捨を伴う法（捨倶生法）とは何か。欲界の善より四つの捨倶生心生、不善より六つの（捨倶生）、欲界善の異熟より十の（捨倶生）、不善の異熟より六つの（捨倶生）、（欲界）唯作より六つの（捨倶生）、善・異熟・唯作の色界の第四禅、善・異熟・唯作の四無色定、善・異熟の出世間の第四禅、これらに生じた捨を除いたもの。これらの法が捨を伴う法である。

---

๑๖๐๐. กตเม ธมฺมา น อุเปกฺขาสหคตา? กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา, อกุสลโต ฉ, กามาวจรกุสลสฺส วิปากโต ฉ, อกุสลสฺส วิปากโต เอโก, กิริยโต ปญฺจ, รูปาวจรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, โลกุตฺตรติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ, อุเปกฺขา จ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา น อุเปกฺขาสหคตา.

1600. 捨を伴わない法とは何か。欲界の善より四つの喜倶生心生、不善より六つの（喜倶生四、憂倶生二）、欲界善の異熟より六つの（楽倶生身識一、喜倶生五）、不善の異熟より一つの（苦倶生身識）、（欲界）唯作より五つの（喜倶生）、善・異熟・唯作の色界の三・四禅、善・異熟の出世間の三・四禅、および捨、色、涅槃。これらの法が捨を伴わない法である。

---

๑๖๐๑. กตเม ธมฺมา กามาวจรา? กามาวจรกุสลํ, อกุสลํ, สพฺโพ กามาวจรสฺส วิปาโก, กามาวจรกิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา กามาวจรา.

1601. 欲界階位の法（欲界繋法）とは何か。欲界の善、不善、すべての欲界の異熟、欲界の唯作無記、およびすべての色。これらの法が欲界階位の法である。

---

๑๖๐๒. กตเม ธมฺมา น กามาวจรา? รูปาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา น กามาวจรา.

1602. 欲界階位ではない法とは何か。色界階位の法、無色界階位の法、および（三界に）繋縛されない法（出世間法）。これらの法が欲界階位ではない法である。

---

๑๖๐๓. กตเม ธมฺมา รูปาวจรา? รูปาวจรจตุกฺกปญฺจกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ – อิเม ธมฺมา รูปาวจรา.

1603. 色界階位の法（色界繋法）とは何か。善・異熟・唯作の色界の四・五禅。これらの法が色界階位の法である。

---

๑๖๐๔. กตเม ธมฺมา น รูปาวจรา? กามาวจรา, อรูปาวจรา, อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา น รูปาวจรา.

1604. 色界階位ではない法とは何か。欲界階位の法、無色界階位の法、および（三界に）繋縛されない法。これらの法が色界階位ではない法である。

---

๑๖๐๕. กตเม ธมฺมา อรูปาวจรา? จตฺตาโร อารุปฺปา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ – อิเม ธมฺมา อรูปาวจรา.

1605. 無色界階位の法（無色界繋法）とは何か。善・異熟・唯作の四つの無色定。これらの法が無色界階位の法である。

---

๑๖๐๖. กตเม ธมฺมา น อรูปาวจรา? กามาวจรา, รูปาวจรา, อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา น อรูปาวจรา.

1606. 無色界階位ではない法とは何か。欲界階位の法、色界階位の法、および（三界に）繋縛されない法。これらの法が無色界階位ではない法である。

---

๑๖๐๗. กตเม ธมฺมา ปริยาปนฺนา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา ปริยาปนฺนา.

1607. （三界に）繋縛される法（有漏法・世間法）とは何か。三界における善、不善、三界における異熟、三界における唯作無記、およびすべての色。これらの法が繋縛される法である。

---

๑๖๐๘. กตเม ธมฺมา อปริยาปนฺนา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อปริยาปนฺนา.

1608. （三界に）繋縛されない法（無漏法・出世間法）とは何か。繋縛されない四つの道、および四つの沙門果、ならびに涅槃。これらの法が繋縛されない法である。

---

๑๖๐๙. กตเม [Pg.298] ธมฺมา นิยฺยานิกา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา นิยฺยานิกา.

1609. 出離に導く法（出離法）とは何か。繋縛されない四つの道。これらの法が出離に導く法である。

---

๑๖๑๐. กตเม ธมฺมา อนิยฺยานิกา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนิยฺยานิกา.

1610. 出離に導かない法とは何か。三界における善、不善、四界における異熟、三界における唯作無記、および色、ならびに涅槃。これらの法が出離に導かない法である。

---

๑๖๑๑. กตเม ธมฺมา นิยตา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทา, ทฺเว โทมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สิยา นิยตา สิยา อนิยตา. จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา – อิเม ธมฺมา นิยตา.

1611. 定まった法（決定法）とは何か。四つの邪見相応心生、二つの憂倶生心生、これらはある場合は定まった法であり、ある場合は定まらない法である。繋縛されない四つの道、これらの法は定まった法である。

---

๑๖๑๒. กตเม ธมฺมา อนิยตา? จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท, ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนิยตา.

1612. 定まらない法（不定法）とは何か。四つの邪見不相応貪倶生心生、疑倶生心生、掉挙倶生心生、三界における善、四界における異熟、三界における唯作無記、および色、ならびに涅槃。これらの法が定まらない法である。

---

๑๖๑๓. กตเม ธมฺมา สอุตฺตรา? ตีสุ ภูมีสุ กุสลํ, อกุสลํ, ตีสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, สพฺพญฺจ รูปํ – อิเม ธมฺมา สอุตฺตรา.

1613. 上のある法（有上法）とは何か。三界における善、不善、三界における異熟、三界における唯作無記、およびすべての色。これらの法が上のある法である。

---

๑๖๑๔. กตเม ธมฺมา อนุตฺตรา? จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา, จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อนุตฺตรา.

1614. 無上の法（無上法）とは何か。繋縛されない四つの道、および四つの沙門果、ならびに涅槃。これらの法が無上の法である。

---

๑๖๑๕. กตเม ธมฺมา สรณา? ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา – อิเม ธมฺมา สรณา.

1615. 諍を伴う法（有諍法）とは何か。十二の不善心生。これらの法が諍を伴う法である。

---

๑๖๑๖. กตเม ธมฺมา อรณา? จตูสุ ภูมีสุ กุสลํ, จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก, ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากตํ, รูปญฺจ, นิพฺพานญฺจ – อิเม ธมฺมา อรณา.

1616. 諍を伴わない法（無諍法）とは何か。四界における善、四界における異熟、三界における唯作無記、および色、ならびに涅槃。これらの法が諍を伴わない法である。

---

อตฺถุทฺธาโร นิฏฺฐิโต.

義釈終わる。

---

ธมฺมสงฺคณีปกรณํ นิฏฺฐิตํ.

法集論終わる。