বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

그분 세존, 아라한, 정등각자께 절합니다.

Abhidhammapiṭake

아비담마장

Dhammasaṅgaṇīpāḷi

법집론(담마상가니) 파알리

Mātikā

마띠까(본문 목록)

1. Tikamātikā

1. 3법 목록(띠까 마띠까)

1. (Ka) kusalā [Pg.1] dhammā.

1. (가) 유익한 법들.

(Kha) akusalā dhammā.

(나) 해로운 법들.

(Ga) abyākatā dhammā.

(다) 무기(無記)의 법들.

2. (Ka) sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā.

2. (가) 즐거운 느낌과 결합된 법들.

(Kha) dukkhāya vedanāya sampayuttā dhammā.

(나) 괴로운 느낌과 결합된 법들.

(Ga) adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā dhammā.

(다) 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌과 결합된 법들.

3. (Ka) vipākā dhammā.

3. (가) 과보인 법들.

(Kha) vipākadhammadhammā.

(나) 과보의 성질을 가진 법들.

(Ga) nevavipākanavipākadhammadhammā.

(다) 과보도 아니고 과보의 성질을 가진 것도 아닌 법들.

4. (Ka) upādiṇṇupādāniyā dhammā.

4. (가) [업에 의해] 잡혀진 것이며 집착의 대상이 되는 법들.

(Kha) anupādiṇṇupādāniyā dhammā.

(나) [업에 의해] 잡혀진 것은 아니나 집착의 대상이 되는 법들.

(Ga) anupādiṇṇaanupādāniyā dhammā.

(다) [업에 의해] 잡혀진 것도 아니고 집착의 대상도 아닌 법들.

5. (Ka) saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā dhammā.

5. (가) 오염되었고 오염의 대상이 되는 법들.

(Kha) asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikā dhammā.

(나) 오염되지는 않았으나 오염의 대상이 되는 법들.

(Ga) asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikā dhammā.

(다) 오염되지도 않았고 오염의 대상도 아닌 법들.

6. (Ka) savitakkasavicārā [Pg.2] dhammā.

6. (가) 일으킨 생각(위따까)과 지속적 고찰(위짜라)이 함께하는 법들.

(Kha) avitakkavicāramattā dhammā.

(나) 일으킨 생각은 없고 지속적 고찰만 있는 법들.

(Ga) avitakkaavicārā dhammā.

(다) 일으킨 생각도 없고 지속적 고찰도 없는 법들.

7. (Ka) pītisahagatā dhammā.

7. (가) 희열(삐띠)이 함께하는 법들.

(Kha) sukhasahagatā dhammā.

(나) 행복(수까)이 함께하는 법들.

(Ga) upekkhāsahagatā dhammā.

(다) 평온(우뻬까)이 함께하는 법들.

8. (Ka) dassanena pahātabbā dhammā.

8. (가) 견해(예류도)에 의해 버려지는 법들.

(Kha) bhāvanāya pahātabbā dhammā.

(나) 수행(상위 세 도)에 의해 버려지는 법들.

(Ga) neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā dhammā.

(다) 견해에 의해서도 수행에 의해서도 버려지지 않는 법들.

9. (Ka) dassanena pahātabbahetukā dhammā.

9. (가) 견해에 의해 버려지는 원인들을 가진 법들.

(Kha) bhāvanāya pahātabbahetukā dhammā.

(나) 수습(修習)으로 끊어야 할 원인을 가진 법들.

(Ga) neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukā dhammā.

(다) 견도(見道)로도 수습(修習)으로도 끊어야 할 원인을 가진 것이 아닌 법들.

10. (Ka) ācayagāmino dhammā.

10. 10. 아짜야가미 삼법 (가) 쌓아 올림(윤회)으로 이끄는 법들.

(Kha) apacayagāmino dhammā.

(나) 덜어냄(해탈)으로 이끄는 법들.

(Ga) nevācayagāmināpacayagāmino dhammā.

(다) 쌓아 올림으로 이끄는 것도 아니고 덜어냄으로 이끄는 것도 아닌 법들.

11. (Ka) sekkhā dhammā.

11. 11. 섹카 삼법 (가) 유학(有學)의 법들.

(Kha) asekkhā dhammā.

(나) 무학(無學)의 법들.

(Ga) nevasekkhanāsekkhā dhammā.

(다) 유학도 아니고 무학도 아닌 법들.

12. (Ka) parittā dhammā.

12. 12. 빠릿따 삼법 (가) 보잘것없는 법들.

(Kha) mahaggatā dhammā.

(나) 고귀한 법들.

(Ga) appamāṇā dhammā.

(다) 무량한 법들.

13. (Ka) parittārammaṇā dhammā.

13. 13. 빠릿따람마나 삼법 (가) 보잘것없는 것을 대상으로 하는 법들.

(Kha) mahaggatārammaṇā dhammā.

(나) 고귀한 것을 대상으로 하는 법들.

(Ga) appamāṇārammaṇā dhammā.

(다) 무량한 것을 대상으로 하는 법들.

14. (Ka) hīnā [Pg.3] dhammā.

14. 14. 히나 삼법 (가) 저열한 법들.

(Kha) majjhimā dhammā.

(나) 중간의 법들.

(Ga) paṇītā dhammā.

(다) 수승한 법들.

15. (Ka) micchattaniyatā dhammā.

15. 15. 밋찻따 삼법 (가) 그릇됨이 결정된 법들.

(Kha) sammattaniyatā dhammā.

(나) 바름이 결정된 법들.

(Ga) aniyatā dhammā.

(다) 결정되지 않은 법들.

16. (Ka) maggārammaṇā dhammā.

16. 16. 막가람마나 삼법 (가) 도(道)를 대상으로 하는 법들.

(Kha) maggahetukā dhammā.

(나) 도(道)를 원인으로 하는 법들.

(Ga) maggādhipatino dhammā.

(다) 도(道)를 지배자로 하는 법들.

17. (Ka) uppannā dhammā.

17. 17. 웃빤나 삼법 (가) 이미 생겨난 법들.

(Kha) anuppannā dhammā.

(나) 아직 생겨나지 않은 법들.

(Ga) uppādino dhammā.

(다) 생겨나게 될 법들.

18. (Ka) atītā dhammā.

18. 18. 아띠따 삼법 (가) 과거의 법들.

(Kha) anāgatā dhammā.

(나) 미래의 법들.

(Ga) paccuppannā dhammā.

(다) 현재의 법들.

19. (Ka) atītārammaṇā dhammā.

19. 19. 아띠따람마나 삼법 (가) 과거를 대상으로 하는 법들.

(Kha) anāgatārammaṇā dhammā.

(2) 미래의 대상을 가진 법들.

(Ga) paccuppannārammaṇā dhammā.

(3) 현재의 대상을 가진 법들.

20. (Ka) ajjhattā dhammā.

20. (1) 내적인 법들.

(Kha) bahiddhā dhammā.

(2) 외적인 법들.

(Ga) ajjhattabahiddhā dhammā.

(3) 내외적인 법들.

21. (Ka) ajjhattārammaṇā dhammā.

21. (1) 내적인 대상을 가진 법들.

(Kha) bahiddhārammaṇā dhammā.

(2) 외적인 대상을 가진 법들.

(Ga) ajjhattabahiddhārammaṇā dhammā.

(3) 내외적인 대상을 가진 법들.

22. (Ka) sanidassanasappaṭighā dhammā.

22. (1) 보이고 부딪힘이 있는 법들.

(Kha) anidassanasappaṭighā dhammā.

(2) 보이지 않고 부딪힘이 있는 법들.

(Ga) anidassanaappaṭighā dhammā.

(3) 보이지도 않고 부딪힘도 없는 법들.

Tikamātikā.

삼법 마띠까 끝.

2. Dukamātikā

2. (나) 이법 마띠까

Hetugocchakaṃ

1. 원인 모음

1. (Ka) hetū [Pg.4] dhammā.

1. (1) 원인인 법들.

(Kha) na hetū dhammā.

(2) 원인이 아닌 법들.

2. (Ka) sahetukā dhammā.

2. (1) 원인이 있는 법들.

(Kha) ahetukā dhammā.

(2) 원인이 없는 법들.

3. (Ka) hetusampayuttā dhammā.

3. (1) 원인과 결합된 법들.

(Kha) hetuvippayuttā dhammā.

(2) 원인과 결합되지 않은 법들.

4. (Ka) hetū ceva dhammā sahetukā ca.

4. (1) 원인이면서 원인이 있는 법들.

(Kha) sahetukā ceva dhammā na ca hetū.

(2) 원인은 있지만 원인이 아닌 법들.

5. (Ka) hetū ceva dhammā hetusampayuttā ca.

5. (1) 원인이면서 원인과 결합된 법들.

(Kha) hetusampayuttā ceva dhammā na ca hetū.

(2) 원인과 결합되어 있지만 원인이 아닌 법들.

6. (Ka) na hetū kho pana dhammā sahetukāpi.

6. (1) 원인은 아니지만 원인이 있는 법들.

(Kha) ahetukāpi.

(2) 원인도 아니고 원인도 없는 법들.

Hetugocchakaṃ.

원인 모음 끝.

Cūḷantaradukaṃ

2. 소 중간 이법

7. (Ka) sappaccayā dhammā.

7. (1) 조건에 의한 법들.

(Kha) appaccayā dhammā.

(2) 조건에 의하지 않은 법들.

8. (Ka) saṅkhatā dhammā.

8. (가) 유위법(有爲法)들.

(Kha) asaṅkhatā dhammā.

(나) 무위법(無爲法)들.

9. (Ka) sanidassanā dhammā.

9. (가) 유견법(有見法)들.

(Kha) anidassanā dhammā.

(나) 무견법(無見法)들.

10. (Ka) sappaṭighā dhammā.

10. (가) 유대법(有對法)들.

(Kha) appaṭighā dhammā.

(나) 무대법(無對法)들.

11. (Ka) rūpino [Pg.5] dhammā.

11. (가) 색법(色法)들.

(Kha) arūpino dhammā.

(나) 무색법(無色法)들.

12. (Ka) lokiyā dhammā.

12. (가) 세간법(世間法)들.

(Kha) lokuttarā dhammā.

(나) 출세간법(出世間法)들.

13. (Ka) kenaci viññeyyā dhammā.

13. (가) 어떤 것에 의해 알 수 있는 법들.

(Kha) kenaci na viññeyyā dhammā.

(나) 어떤 것에 의해 알 수 없는 법들.

Cūḷantaradukaṃ.

소중간이구(小中間二句)가 끝났다.

Āsavagocchakaṃ

번뇌의 모음(Āsava-gocchaka).

14. (Ka) āsavā dhammā.

14. (가) 번뇌인 법들.

(Kha) no āsavā dhammā.

(나) 번뇌가 아닌 법들.

15. (Ka) sāsavā dhammā.

15. (가) 유루법(번뇌의 대상이 되는 법)들.

(Kha) anāsavā dhammā.

(나) 무루법(번뇌의 대상이 되지 않는 법)들.

16. (Ka) āsavasampayuttā dhammā.

16. (가) 번뇌 상응법들.

(Kha) āsavavippayuttā dhammā.

(나) 번뇌 불상응법들.

17. (Ka) āsavā ceva dhammā sāsavā ca.

17. (가) 번뇌이면서 유루인 법들.

(Kha) sāsavā ceva dhammā no ca āsavā.

(나) 유루이지만 번뇌는 아닌 법들.

18. (Ka) āsavā ceva dhammā āsavasampayuttā ca.

18. (가) 번뇌이면서 번뇌 상응법인 법들.

(Kha) āsavasampayuttā ceva dhammā no ca āsavā.

(나) 번뇌 상응법이지만 번뇌는 아닌 법들.

19. (Ka) āsavavippayuttā kho pana dhammā sāsavāpi.

19. (가) 번뇌 불상응법이면서 유루인 법들.

(Kha) anāsavāpi.

(나) 번뇌 불상응법이면서 무루인 법들.

Āsavagocchakaṃ.

번뇌의 모음이 끝났다.

Saṃyojanagocchakaṃ

결박의 모음(Saṃyojana-gocchaka).

20. (Ka) saṃyojanā dhammā.

20. (가) 결박인 법들.

(Kha) no saṃyojanā dhammā.

(나) 결박이 아닌 법들.

21. (Ka) saṃyojaniyā [Pg.6] dhammā.

21. (가) 결박의 대상이 되는 법들.

(Kha) asaṃyojaniyā dhammā.

(나) 결박의 대상이 되지 않는 법들.

22. (Ka) saṃyojanasampayuttā dhammā.

22. (가) 결박과 결합된 법들.

(Kha) saṃyojanavippayuttā dhammā.

(나) 결박과 결합되지 않은 법들.

23. (Ka) saṃyojanā ceva dhammā saṃyojaniyā ca.

23. (가) 결박이면서 결박의 대상이 되는 법들.

(Kha) saṃyojaniyā ceva dhammā no ca saṃyojanā.

(나) 결박의 대상이지만 결박은 아닌 법들.

24. (Ka) saṃyojanā ceva dhammā saṃyojanasampayuttā ca.

24. (가) 결박이면서 결박과 결합된 법들.

(Kha) saṃyojanasampayuttā ceva dhammā no ca saṃyojanā.

(나) 결박과 결합되어 있지만 결박은 아닌 법들.

25. (Ka) saṃyojanavippayuttā kho pana dhammā saṃyojaniyāpi.

25. (가) 결박과 결합되지 않았으나 결박의 대상이 되는 법들.

(Kha) asaṃyojaniyāpi.

(나) 결박의 대상도 되지 않는 법들.

Saṃyojanagocchakaṃ.

결박의 모음.

Ganthagocchakaṃ

매듭의 모음.

26. (Ka) ganthā dhammā.

26. (가) 매듭인 법들.

(Kha) no ganthā dhammā.

(나) 매듭이 아닌 법들.

27. (Ka) ganthaniyā dhammā.

27. (가) 매듭의 대상이 되는 법들.

(Kha) aganthaniyā dhammā.

(나) 매듭의 대상이 되지 않는 법들.

28. (Ka) ganthasampayuttā dhammā.

28. (가) 매듭과 결합된 법들.

(Kha) ganthavippayuttā dhammā.

(나) 매듭과 결합되지 않은 법들.

29. (Ka) ganthā ceva dhammā ganthaniyā ca.

29. (가) 매듭이면서 매듭의 대상이 되는 법들.

(Kha) ganthaniyā ceva dhammā no ca ganthā.

(나) 매듭의 대상이지만 매듭은 아닌 법들.

30. (Ka) ganthā ceva dhammā ganthasampayuttā ca.

30. (가) 매듭이면서 매듭과 결합된 법들.

(Kha) ganthasampayuttā ceva dhammā no ca ganthā.

(나) 매듭과 결합되어 있지만 매듭은 아닌 법들.

31. (Ka) ganthavippayuttā [Pg.7] kho pana dhammā ganthaniyāpi.

31. (가) 매듭과 결합되지 않았으나 매듭의 대상이 되는 법들.

(Kha) aganthaniyāpi.

(나) 매듭의 대상도 되지 않는 법들.

Ganthagocchakaṃ.

매듭의 모음 끝.

Oghagocchakaṃ

폭류의 모음.

32. (Ka) oghā dhammā.

32. (가) 폭류인 법들.

(Kha) no oghā dhammā.

(나) 폭류가 아닌 법들.

33. (Ka) oghaniyā dhammā.

33. (가) 폭류의 대상이 되는 법들.

(Kha) anoghaniyā dhammā.

(나) 폭류의 대상이 되지 않는 법들.

34. (Ka) oghasampayuttā dhammā.

34. (1) 폭류와 결합된 법들.

(Kha) oghavippayuttā dhammā.

(2) 폭류와 결합되지 않은 법들.

35. (Ka) oghā ceva dhammā oghaniyā ca.

35. (1) 폭류이기도 하고 폭류의 대상이 되기도 하는 법들.

(Kha) oghaniyā ceva dhammā no ca oghā.

(2) 폭류의 대상이 되기는 하지만 폭류는 아닌 법들.

36. (Ka) oghā ceva dhammā oghasampayuttā ca.

36. (1) 폭류이기도 하고 폭류와 결합되기도 하는 법들.

(Kha) oghasampayuttā ceva dhammā no ca oghā.

(2) 폭류와 결합되기는 하지만 폭류는 아닌 법들.

37. (Ka) oghavippayuttā kho pana dhammā oghaniyāpi.

37. (1) 폭류와 결합되지 않았으나 폭류의 대상이 되기도 하는 법들.

(Kha) anoghaniyāpi.

(2) 폭류의 대상이 되지도 않는 법들.

Oghagocchakaṃ.

폭류 모음이 끝났다.

Yogagocchakaṃ

-- 7. 결박 모음

38. (Ka) yogā dhammā.

38. (1) 결박인 법들.

(Kha) no yogā dhammā.

(2) 결박이 아닌 법들.

39. (Ka) yoganiyā dhammā.

39. (1) 결박의 대상이 되는 법들.

(Kha) ayoganiyā dhammā.

(2) 결박의 대상이 되지 않는 법들.

40. (Ka) yogasampayuttā dhammā.

40. (1) 결박과 결합된 법들.

(Kha) yogavippayuttā dhammā.

(2) 결박과 결합되지 않은 법들.

41. (Ka) yogā [Pg.8] ceva dhammā yoganiyā ca.

41. (1) 결박이기도 하고 결박의 대상이 되기도 하는 법들.

(Kha) yoganiyā ceva dhammā no ca yogā.

(2) 결박의 대상이 되기는 하지만 결박은 아닌 법들.

42. (Ka) yogā ceva dhammā yogasampayuttā ca.

42. (1) 결박이기도 하고 결박과 결합되기도 하는 법들.

(Kha) yogasampayuttā ceva dhammā no ca yogā.

(2) 결박과 결합되기는 하지만 결박은 아닌 법들.

43. (Ka) yogavippayuttā kho pana dhammā yoganiyāpi.

43. (1) 결박과 결합되지 않았으나 결박의 대상이 되기도 하는 법들.

(Kha) ayoganiyāpi.

(2) 결박의 대상이 되지도 않는 법들.

Yogagocchakaṃ.

결박 모음이 끝났다.

Nīvaraṇagocchakaṃ

-- 8. 장애 모음

44. (Ka) nīvaraṇā dhammā.

44. (1) 장애인 법들.

(Kha) no nīvaraṇā dhammā.

(2) 장애가 아닌 법들.

45. (Ka) nīvaraṇiyā dhammā.

45. (1) 장애의 대상이 되는 법들.

(Kha) anīvaraṇiyā dhammā.

(2) 장애의 대상이 되지 않는 법들.

46. (Ka) nīvaraṇasampayuttā dhammā.

46. (1) 장애와 결합된 법들.

(Kha) nīvaraṇavippayuttā dhammā.

(2) 장애와 결합되지 않은 법들.

47. (Ka) nīvaraṇā ceva dhammā nīvaraṇiyā ca.

47. (가) 장애이기도 하고 장애의 대상이 되기도 하는 법들.

(Kha) nīvaraṇiyā ceva dhammā no ca nīvaraṇā.

(나) 장애의 대상이 되기는 하지만 장애는 아닌 법들.

48. (Ka) nīvaraṇā ceva dhammā nīvaraṇasampayuttā ca.

48. (가) 장애이기도 하고 장애와 결합되기도 한 법들.

(Kha) nīvaraṇasampayuttā ceva dhammā no ca nīvaraṇā.

(나) 장애와 결합되기는 하지만 장애는 아닌 법들.

49. (Ka) nīvaraṇavippayuttā kho pana dhammā nīvaraṇiyāpi.

49. (가) 장애와 결합되지 않았으나 장애의 대상이 되기도 하는 법들.

(Kha) anīvaraṇiyāpi.

(나) 장애의 대상이 되지 않기도 하는 법들.

Nīvaraṇagocchakaṃ.

장애의 모음이 끝났다.

Parāmāsagocchakaṃ

9. 집착의 모음

50. (Ka) parāmāsā [Pg.9] dhammā.

50. (가) 집착인 법들.

(Kha) no parāmāsā dhammā.

(나) 집착이 아닌 법들.

51. (Ka) parāmaṭṭhā dhammā.

51. (가) 집착의 대상이 되는 법들.

(Kha) aparāmaṭṭhā dhammā.

(나) 집착의 대상이 되지 않는 법들.

52. (Ka) parāmāsasampayuttā dhammā.

52. (가) 집착과 결합된 법들.

(Kha) parāmāsavippayuttā dhammā.

(나) 집착과 결합되지 않은 법들.

53. (Ka) parāmāsā ceva dhammā parāmaṭṭhā ca.

53. (가) 집착이기도 하고 집착의 대상이 되기도 하는 법들.

(Kha) parāmaṭṭhā ceva dhammā no ca parāmāsā.

(나) 집착의 대상이 되기는 하지만 집착은 아닌 법들.

54. (Ka) parāmāsavippayuttā kho pana dhammā parāmaṭṭhāpi.

54. (가) 집착과 결합되지 않았으나 집착의 대상이 되기도 하는 법들.

(Kha) aparāmaṭṭhāpi.

(나) 집착의 대상이 되지 않기도 하는 법들.

Parāmāsagocchakaṃ.

집착의 모음이 끝났다.

Mahantaradukaṃ

10. 큰 이법

55. (Ka) sārammaṇā dhammā.

55. (가) 대상을 가지는 법들.

(Kha) anārammaṇā dhammā.

(나) 대상을 가지지 않는 법들.

56. (Ka) cittā dhammā.

56. (가) 마음인 법들.

(Kha) no cittā dhammā.

(나) 마음이 아닌 법들.

57. (Ka) cetasikā dhammā.

57. (가) 마음부수인 법들.

(Kha) acetasikā dhammā.

(나) 마음부수가 아닌 법들.

58. (Ka) cittasampayuttā dhammā.

58. (가) 마음과 결합된 법들.

(Kha) cittavippayuttā dhammā.

(나) 마음과 결합되지 않은 법들.

59. (Ka) cittasaṃsaṭṭhā dhammā.

59. (가) 마음과 섞인 법들.

(Kha) cittavisaṃsaṭṭhā dhammā.

(나) 마음과 섞이지 않은 법들.

60. (Ka) cittasamuṭṭhānā dhammā.

60. (가) 마음에서 생긴 법들.

(Kha) no cittasamuṭṭhānā dhammā.

(나) 마음에서 생기지 않은 법들.

61. (Ka) cittasahabhuno [Pg.10] dhammā.

61. (가) 마음과 함께 일어나는 법들.

(Kha) no cittasahabhuno dhammā.

(나) 마음과 함께 일어나지 않는 법들.

62. (Ka) cittānuparivattino dhammā.

62. (가) 마음의 뒤를 따르는 법들.

(Kha) no cittānuparivattino dhammā.

(나) 마음의 뒤를 따르지 않는 법들.

63. (Ka) cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā dhammā.

63. (가) 마음과 혼용되고 마음에서 생긴 법들.

(Kha) no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā dhammā.

(나) 마음과 혼용되지 않고 마음에서 생기지 않은 법들.

64. (Ka) cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno dhammā.

64. (가) 마음과 혼용되고 마음에서 생겼으며 마음과 함께 일어나는 법들.

(Kha) no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno dhammā.

(나) 마음과 혼용되지 않고 마음에서 생기지 않았으며 마음과 함께 일어나지 않는 법들.

65. (Ka) cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino dhammā.

65. (가) 마음과 혼용되고 마음에서 생겼으며 마음의 뒤를 따르는 법들.

(Kha) no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino dhammā.

(나) 마음과 혼용되지 않고 마음에서 생기지 않았으며 마음의 뒤를 따르지 않는 법들.

66. (Ka) ajjhattikā dhammā.

66. (가) 안의 법들.

(Kha) bāhirā dhammā.

(나) 밖의 법들.

67. (Ka) upādā dhammā.

67. (가) 파생된 법들.

(Kha) no upādā dhammā.

(나) 파생되지 않은 법들.

68. (Ka) upādiṇṇā dhammā.

68. (가) 업에 의해 취착된 법들.

(Kha) anupādiṇṇā dhammā.

(나) 업에 의해 취착되지 않은 법들.

Mahantaradukaṃ.

마한따라 이법문(대고조)이 끝났다.

Upādānagocchakaṃ

11. 취(取) 모음

69. (Ka) upādānā dhammā.

69. (가) 취착인 법들.

(Kha) no upādānā dhammā.

(나) 취착이 아닌 법들.

70. (Ka) upādāniyā dhammā.

70. (가) 취착의 대상이 되는 법들.

(Kha) anupādāniyā dhammā.

(나) 취착의 대상이 되지 않는 법들.

71. (Ka) upādānasampayuttā dhammā.

71. (가) 취착과 결합된 법들.

(Kha) upādānavippayuttā dhammā.

(나) 취착과 결합되지 않은 법들.

72. (Ka) upādānā ceva dhammā upādāniyā ca.

72. (가) 취착이면서 취착의 대상이 되는 법들.

(Kha) upādāniyā ceva dhammā no ca upādānā.

(나) 취착의 대상이지만 취착은 아닌 법들.

73. (Ka) upādānā [Pg.11] ceva dhammā upādānasampayuttā ca.

73. (가) 취착이면서 취착과 결합된 법들.

(Kha) upādānasampayuttā ceva dhammā no ca upādānā.

(나) 취착과 결합되었지만 취착은 아닌 법들.

74. (Ka) upādānavippayuttā kho pana dhammā upādāniyāpi.

74. (가) 취착과 결합하지 않았으나 취착의 대상이 되기도 하는 법들.

(Kha) anupādāniyāpi.

(나) 취착의 대상이 되지 않기도 하는 법들.

Upādānagocchakaṃ.

취착 모음[Upādānagocchaka]이 끝났다.

Kilesagocchakaṃ

번뇌 모음[Kilesagocchaka]

75. (Ka) kilesā dhammā.

75. (가) 번뇌인 법들.

(Kha) no kilesā dhammā.

(나) 번뇌가 아닌 법들.

76. (Ka) saṃkilesikā dhammā.

76. (가) 번뇌의 대상이 되는 법들.

(Kha) asaṃkilesikā dhammā.

(나) 번뇌의 대상이 되지 않는 법들.

77. (Ka) saṃkiliṭṭhā dhammā.

77. (가) 번뇌에 의해 오염된 법들.

(Kha) asaṃkiliṭṭhā dhammā.

(나) 번뇌에 의해 오염되지 않은 법들.

78. (Ka) kilesasampayuttā dhammā.

78. (가) 번뇌와 결합한 법들.

(Kha) kilesavippayuttā dhammā.

(나) 번뇌와 결합하지 않은 법들.

79. (Ka) kilesā ceva dhammā saṃkilesikā ca.

79. (가) 번뇌이면서 번뇌의 대상이 되는 법들.

(Kha) saṃkilesikā ceva dhammā no ca kilesā.

(나) 번뇌의 대상이 되지만 번뇌는 아닌 법들.

80. (Ka) kilesā ceva dhammā saṃkiliṭṭhā ca.

80. (가) 번뇌이면서 번뇌에 의해 오염된 법들.

(Kha) saṃkiliṭṭhā ceva dhammā no ca kilesā.

(나) 번뇌에 의해 오염되었지만 번뇌는 아닌 법들.

81. (Ka) kilesā ceva dhammā kilesasampayuttā ca.

81. (가) 번뇌이면서 번뇌와 결합한 법들.

(Kha) kilesasampayuttā ceva dhammā no ca kilesā.

(나) 번뇌와 결합하였으나 번뇌는 아닌 법들.

82. (Ka) kilesavippayuttā kho pana dhammā saṃkilesikāpi.

82. (가) 번뇌와 결합하지 않았으나 번뇌의 대상이 되기도 하는 법들.

(Kha) asaṃkilesikāpi.

(나) 번뇌의 대상이 되지 않기도 하는 법들.

Kilesagocchakaṃ.

번뇌 모음[Kilesagocchaka]이 끝났다.

Piṭṭhidukaṃ

뒤의 2개조[Piṭṭhiduka]

83. (Ka) dassanena [Pg.12] pahātabbā dhammā.

83. (가) 견도(見道)에 의해 제거되어야 할 법들.

(Kha) na dassanena pahātabbā dhammā.

(나) 견도(見道)에 의해 제거되지 않는 법들.

84. (Ka) bhāvanāya pahātabbā dhammā.

84. (가) 수도(修道)에 의해 제거되어야 할 법들.

(Kha) na bhāvanāya pahātabbā dhammā.

(나) 수도(修道)에 의해 제거되지 않는 법들.

85. (Ka) dassanena pahātabbahetukā dhammā.

85. (가) 견도(見道)에 의해 제거되어야 할 원인[因]을 가진 법들.

(Kha) na dassanena pahātabbahetukā dhammā.

(나) 견도(見道)에 의해 제거되어야 할 원인[因]을 가지지 않은 법들.

86. (Ka) bhāvanāya pahātabbahetukā dhammā.

86. (가) 수도(修道)에 의해 제거되어야 할 원인[因]을 가진 법들.

(Kha) na bhāvanāya pahātabbahetukā dhammā.

(나) 수도(修道)에 의해 제거되어야 할 원인[因]을 가지지 않은 법들.

87. (Ka) savitakkā dhammā.

87. (1) 일으킨 생각(vitakka)이 있는 법들.

(Kha) avitakkā dhammā.

(2) 일으킨 생각(vitakka)이 없는 법들.

88. (Ka) savicārā dhammā.

88. (1) 지속적인 고찰(vicāra)이 있는 법들.

(Kha) avicārā dhammā.

(2) 지속적인 고찰(vicāra)이 없는 법들.

89. (Ka) sappītikā dhammā.

89. (1) 희열(pīti)이 있는 법들.

(Kha) appītikā dhammā.

(2) 희열(pīti)이 없는 법들.

90. (Ka) pītisahagatā dhammā.

90. (1) 희열과 함께하는 법들.

(Kha) na pītisahagatā dhammā.

(2) 희열과 함께하지 않는 법들.

91. (Ka) sukhasahagatā dhammā.

91. (1) 행복(sukha)과 함께하는 법들.

(Kha) na sukhasahagatā dhammā.

(2) 행복(sukha)과 함께하지 않는 법들.

92. (Ka) upekkhāsahagatā dhammā.

92. (1) 평온(upekkhā)과 함께하는 법들.

(Kha) na upekkhāsahagatā dhammā.

(2) 평온(upekkhā)과 함께하지 않는 법들.

93. (Ka) kāmāvacarā dhammā.

93. (1) 욕계에 속하는 법들.

(Kha) na kāmāvacarā dhammā.

(2) 욕계에 속하지 않는 법들.

94. (Ka) rūpāvacarā dhammā.

94. (1) 색계에 속하는 법들.

(Kha) na rūpāvacarā dhammā.

(2) 색계에 속하지 않는 법들.

95. (Ka) arūpāvacarā dhammā.

95. (1) 무색계에 속하는 법들.

(Kha) na arūpāvacarā dhammā.

(2) 무색계에 속하지 않는 법들.

96. (Ka) pariyāpannā [Pg.13] dhammā.

96. (1) (윤회에) 포함된 법들.

(Kha) apariyāpannā dhammā.

(2) (윤회에) 포함되지 않은 법들.

97. (Ka) niyyānikā dhammā.

97. (1) 해탈로 이끄는 법들.

(Kha) aniyyānikā dhammā.

(2) 해탈로 이끌지 않는 법들.

98. (Ka) niyatā dhammā.

98. (1) (과보가) 결정된 법들.

(Kha) aniyatā dhammā.

(2) (과보가) 결정되지 않은 법들.

99. (Ka) sauttarā dhammā.

99. (1) 위가 있는 법들.

(Kha) anuttarā dhammā.

(2) 위가 없는 법들.

100. (Ka) saraṇā dhammā.

100. (1) 번뇌(쟁투)가 있는 법들.

(Kha) araṇā dhammā.

(2) 번뇌(쟁투)가 없는 법들.

Piṭṭhidukaṃ.

삐티 이법(Piṭṭhiduka)이 끝났다.

Abhidhammadukamātikā.

아비담마 이법 마띠까(Abhidhammadukamātikā)가 끝났다.

Suttantikadukamātikā

수딴띠까 이법 마띠까

101. (Ka) vijjābhāgino dhammā.

101. (가) 명(明)의 부분에 속하는 법들

(Kha) avijjābhāgino dhammā.

(나) 무명(無明)의 부분에 속하는 법들

102. (Ka) vijjūpamā dhammā.

102. (가) 번개와 같은 법들

(Kha) vajirūpamā dhammā.

(나) 금강저와 같은 법들

103. (Ka) bālā dhammā.

103. (가) 어리석은 자의 법들

(Kha) paṇḍitā dhammā.

(나) 현명한 자의 법들

104. (Ka) kaṇhā dhammā.

104. (가) 검은 법들

(Kha) sukkā dhammā.

(나) 흰 법들

105. (Ka) tapanīyā dhammā.

105. (가) 후회하게 하는 법들

(Kha) atapanīyā dhammā.

(나) 후회하게 하지 않는 법들

106. (Ka) adhivacanā dhammā.

106. (가) 명칭인 법들

(Kha) adhivacanapathā dhammā.

(나) 명칭의 경로인 법들

107. (Ka) nirutti [Pg.14] dhammā.

107. (가) 어원적 표현인 법들

(Kha) niruttipathā dhammā.

(나) 어원적 표현의 경로인 법들

108. (Ka) paññatti dhammā.

108. (가) 개념인 법들

(Kha) paññattipathā dhammā.

(나) 개념의 경로인 법들

109. (Ka) nāmañca.

109. (가) 정신[名]과

(Kha) rūpañca.

(나) 물질[色]

110. (Ka) avijjā ca.

110. (가) 무명(無明)과

(Kha) bhavataṇhā ca.

(나) 존재에 대한 갈애[有愛]

111. (Ka) bhavadiṭṭhi ca.

111. (가) 존재의 견해[有見]와

(Kha) vibhavadiṭṭhi ca.

(나) 비존재의 견해[無有見]

112. (Ka) sassatadiṭṭhi ca.

112. (가) 상견(常見)과

(Kha) ucchedadiṭṭhi ca.

(나) 단견(斷見)

113. (Ka) antavā diṭṭhi ca.

113. (가) 유변견(有邊見)과

(Kha) anantavā diṭṭhi ca.

(나) 무변견(無邊見)

114. (Ka) pubbantānudiṭṭhi ca.

114. (가) 전제(前際)를 추종하는 견해와

(Kha) aparantānudiṭṭhi ca.

(나) 후제(後際)를 추종하는 견해

115. (Ka) ahirikañca.

115. (가) 무참(無慚)과

(Kha) anottappañca.

(나) 무괴(無愧, 죄를 두려워하지 않음).

116. (Ka) hirī ca.

116. (가) 참(慚, 스스로 부끄러워함).

(Kha) ottappañca.

(나) 괴(愧, 죄를 두려워함).

117. (Ka) dovacassatā ca.

117. (가) 거역함(충고를 듣지 않음).

(Kha) pāpamittatā ca.

(나) 나쁜 벗을 사귐.

118. (Ka) sovacassatā ca.

118. (가) 순종함(충고를 잘 들음).

(Kha) kalyāṇamittatā ca.

(나) 좋은 벗을 사귐.

119. (Ka) āpattikusalatā ca.

119. (가) 범계(계율 위반)에 능숙함.

(Kha) āpattivuṭṭhānakusalatā ca.

(나) 범계에서 벗어남에 능숙함.

120. (Ka) samāpattikusalatā ca.

120. (가) 등지(삼매)에 능숙함.

(Kha) samāpattivuṭṭhānakusalatā ca.

(나) 등지에서 나옴에 능숙함.

121. (Ka) dhātukusalatā [Pg.15] ca.

121. (가) 요소(계, dhatu)에 능숙함.

(Kha) manasikārakusalatā ca.

(나) 주의(작의)함에 능숙함.

122. (Ka) āyatanakusalatā ca.

122. (가) 처(입처, ayatana)에 능숙함.

(Kha) paṭiccasamuppādakusalatā ca.

(나) 연기에 능숙함.

123. (Ka) ṭhānakusalatā ca.

123. (가) 합당한 경우에 능숙함.

(Kha) aṭṭhānakusalatā ca.

(나) 합당하지 않은 경우에 능숙함.

124. (Ka) ajjavo ca.

124. (가) 정직함.

(Kha) maddavo ca.

(나) 부드러움.

125. (Ka) khanti ca.

125. (가) 인내.

(Kha) soraccañca.

(나) 온화함.

126. (Ka) sākhalyañca.

126. (가) 상냥함.

(Kha) paṭisanthāro ca.

(나) 환대.

127. (Ka) indriyesu aguttadvāratā ca.

127. (가) 감각기관의 문을 보호하지 않음.

(Kha) bhojane amattaññutā ca.

(나) 음식에 절도를 모름.

128. (Ka) indriyesu guttadvāratā ca.

128. (가) 감각기관의 문을 보호함.

(Kha) bhojane mattaññutā ca.

(나) 음식에 절도를 앎.

129. (Ka) muṭṭhasaccañca.

129. (가) 마음 챙김을 놓침(실념).

(Kha) asampajaññañca.

(나) 분명하게 알지 못함(무정지).

130. (Ka) sati ca.

130. (가) 마음 챙김(사티).

(Kha) sampajaññañca.

(나) 올바른 알아차림(sampajañña).

131. (Ka) paṭisaṅkhānabalañca.

131. (가) 숙고의 힘(paṭisaṅkhānabala).

(Kha) bhāvanābalañca.

(나) 수행의 힘(bhāvanābala).

132. (Ka) samatho ca.

132. (가) 사마타(samatha).

(Kha) vipassanā ca.

(나) 위빳사나(vipassanā).

133. (Ka) samathanimittañca.

133. (가) 사마타의 표상(samathanimitta).

(Kha) paggāhanimittañca.

(나) 노력의 표상(paggāhanimitta).

134. (Ka) paggāho [Pg.16] ca.

134. (가) 노력(paggāha).

(Kha) avikkhepo ca.

(나) 산란하지 않음(avikkhepa).

135. (Ka) sīlavipatti ca.

135. (가) 계의 타락(sīlavipatti).

(Kha) diṭṭhivipatti ca.

(나) 견해의 타락(diṭṭhivipatti).

136. (Ka) sīlasampadā ca.

136. (가) 계의 구족(sīlasampadā).

(Kha) diṭṭhisampadā ca.

(나) 견해의 구족(diṭṭhisampadā).

137. (Ka) sīlavisuddhi ca.

137. (가) 계의 청정(sīlavisuddhi).

(Kha) diṭṭhivisuddhi ca.

(나) 견해의 청정(diṭṭhivisuddhi).

138. (Ka) diṭṭhivisuddhi kho pana.

138. (가) 또한 실로 견해의 청정.

(Kha) yathādiṭṭhissa ca padhānaṃ.

(나) 견해에 따른 정진(padhāna).

139. (Ka) saṃvego ca saṃvejaniyesu ṭhānesu.

139. (가) 전율해야 할 곳들에서의 전율(saṃvega).

(Kha) saṃviggassa ca yoniso padhānaṃ.

(나) 전율한 자의 지혜로운 정진.

140. (Ka) asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesu.

140. (가) 유익한 법들에 대해 만족하지 않음.

(Kha) appaṭivānitā ca padhānasmiṃ.

(나) 정진함에 있어 물러나지 않음.

141. (Ka) vijjā ca.

141. (가) 명지(vijjā).

(Kha) vimutti ca.

(나) 해탈(vimutti).

142. (Ka) khaye ñāṇaṃ.

142. (가) 소멸의 지혜(khaye ñāṇa).

(Kha) anuppāde ñāṇanti.

(나) 불생의 지혜(anuppāde ñāṇa).

Suttantikadukamātikā.

경전의 이법(二法) 마띠까.

Mātikā niṭṭhitā.

마띠까가 끝났다.

1. Cittuppādakaṇḍaṃ

1. 마음의 일어남 편(Cittuppādakaṇḍa).

Kāmāvacarakusalaṃ

욕계의 유익한 마음.

Padabhājanī

구절의 해석.

1. Katame [Pg.17] dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, pīti hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, paññindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, sammādiṭṭhi hoti, sammāsaṅkappo hoti, sammāvāyāmo hoti, sammāsati hoti, sammāsamādhi hoti, saddhābalaṃ hoti, vīriyabalaṃ hoti, satibalaṃ hoti, samādhibalaṃ hoti, paññābalaṃ hoti, hiribalaṃ hoti, ottappabalaṃ hoti, alobho hoti, adoso hoti, amoho hoti, anabhijjhā hoti, abyāpādo hoti, sammādiṭṭhi hoti, hirī hoti, ottappaṃ hoti, kāyapassaddhi hoti, cittapassaddhi hoti, kāyalahutā hoti, cittalahutā hoti, kāyamudutā hoti, cittamudutā hoti, kāyakammaññatā hoti, cittakammaññatā hoti, kāyapāguññatā hoti, cittapāguññatā hoti, kāyujukatā hoti, cittujukatā hoti, sati hoti, sampajaññaṃ hoti, samatho hoti, vipassanā hoti, paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā.

1. 어떤 법들이 유익한가(kusalā)? 어떤 시기에 기쁨이 함께하고 지혜와 결합된 욕계의 유익한 마음이 일어나서, 형색을 대상으로 하거나 소리를 대상으로 하거나 냄새를 대상으로 하거나 맛을 대상으로 하거나 감촉을 대상으로 하거나 법(dhamma)을 대상으로 하거나, 그 어떤 것인가를 대상으로 하여 일어날 때, 그럴 때에 접촉(phassa)이 있고, 느낌(vedanā)이 있고, 인식(saññā)이 있고, 의도(cetanā)이 있고, 마음(citta)이 있고, 일으킨 생각(vitakka)이 있고, 지속적 고찰(vicāra)이 있고, 희열(pīti)이 있고, 행복(sukha)이 있고, 마음의 한 끝임(cittassekaggatā)이 있고, 믿음의 기능(saddhindriya)이 있고, 정진의 기능(vīriyindriya)이 있고, 마음챙김의 기능(satindriya)이 있고, 집중의 기능(samādhindriya)이 있고, 통찰지의 기능(paññindriya)이 있고, 마노의 기능(manindriya)이 있고, 기쁨의 기능(somanassindriya)이 있고, 생명의 기능(jīvitindriya)이 있고, 바른 견해(sammādiṭṭhi)가 있고, 바른 사유(sammāsaṅkappa)가 있고, 바른 정진(sammāvāyāmo)이 있고, 바른 마음챙김(sammāsati)이 있고, 바른 집중(sammāsamādhi)이 있고, 믿음의 힘(saddhābala)이 있고, 정진의 힘(vīriyabala)이 있고, 마음챙김의 힘(satibala)이 있고, 집중의 힘(samādhibala)이 있고, 통찰지의 힘(paññābala)이 있고, 양심의 힘(hiribala)이 있고, 수치심의 힘(ottappabala)이 있고, 탐욕 없음(alobha)이 있고, 성냄 없음(adosa)이 있고, 어리석음 없음(amoha)이 있고, 간탐 없음(anabhijjhā)이 있고, 악의 없음(abyāpāda)이 있고, 바른 견해(sammādiṭṭhi)가 있고, 양심(hirī)이 있고, 수치심(ottappa)이 있고, 몸의 경안(kāyapassaddhi)이 있고, 마음의 경안(cittapassaddhi)이 있고, 몸의 가벼움(kāyalahutā)이 있고, 마음의 가벼움(cittalahutā)이 있고, 몸의 부드러움(kāyamudutā)이 있고, 마음의 부드러움(cittamudutā)이 있고, 몸의 적합함(kāyakammaññatā)이 있고, 마음의 적합함(cittakammaññatā)이 있고, 몸의 능숙함(kāyapāguññatā)이 있고, 마음의 능숙함(cittapāguññatā)이 있고, 몸의 곧음(kāyujukatā)이 있고, 마음의 곧음(cittujukatā)이 있고, 마음챙김(sati)이 있고, 분명한 알아차림(sampajañña)이 있고, 사마타(samatha)가 있고, 위빳사나(vipassanā)가 있고, 분발(paggāha)이 있고, 흩어지지 않음(avikkhepa)이 있다. 이 밖에도 그럴 때에 연(緣)하여 생겨난 비물질적인 법들이 있다면, 이것들이 유익한 법들이다.

2. Katamo [Pg.18] tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

2. 그럴 때에 접촉(phassa)이란 무엇인가? 그럴 때에 접촉, 닿음, 맞닿음, 닿아 있는 상태—이것이 그럴 때의 접촉이다.

3. Katamā tasmiṃ samaye vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajaṃ cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti.

3. 그럴 때에 느낌(vedanā)이란 무엇인가? 그럴 때에 그에 걸맞은 마노의식계의 접촉에서 생겨난 마음의 즐거움, 마음의 행복, 마음의 접촉에서 생겨난 즐겁고 행복한 경험, 마음의 접촉에서 생겨난 즐겁고 행복한 느낌—이것이 그럴 때의 느낌이다.

4. Katamā tasmiṃ samaye saññā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saññā hoti.

4. 그럴 때에 인식(saññā)이란 무엇인가? 그럴 때에 그에 걸맞은 마노의식계의 접촉에서 생겨난 인식, 인식함, 인식되어 있음—이것이 그럴 때의 인식이다.

5. Katamā tasmiṃ samaye cetanā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā cetanā sañcetanā cetayitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye cetanā hoti.

5. 그럴 때에 의도(cetanā)이란 무엇인가? 그럴 때에 그에 걸맞은 마노의식계의 접촉에서 생겨난 의도, 의지함, 의도하는 상태—이것이 그럴 때의 의도이다.

6. Katamaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti.

6. 그럴 때에 마음(citta)이란 무엇인가? 그럴 때에 마음(citta), 마노(mano), 의식(mānasa), 심장(hadaya), 청정함(paṇḍara), 마노(mano), 마노의 처소(manāyatana), 마노의 기능(manindriya), 식(viññāṇa), 식온(viññāṇakkhandho), 그에 걸맞은 마노의식계(manoviññāṇadhātu)—이것이 그럴 때의 마음이다.

7. Katamo tasmiṃ samaye vitakko hoti? Yo tasmiṃ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā sammāsaṅkappo – ayaṃ tasmiṃ samaye vitakko hoti.

7. 그럴 때에 일으킨 생각(vitakka)이란 무엇인가? 그럴 때에 생각, 일으킨 생각, 사유, 안주함, 몰입함, 마음을 대상에 고정함, 바른 사유(sammāsaṅkappa)—이것이 그럴 때의 일으킨 생각이다.

8. Katamo tasmiṃ samaye vicāro hoti? Yo tasmiṃ samaye cāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhānatā anupekkhanatā – ayaṃ tasmiṃ samaye vicāro hoti.

8. 그럴 때에 지속적 고찰(vicāra)이란 무엇인가? 그럴 때에 고찰, 지속적 고찰, 수시로 고찰함, 밀접하게 고찰함, 마음의 연쇄적인 결합, 마음의 관찰—이것이 그럴 때의 지속적 고찰이다.

9. Katamā tasmiṃ samaye pīti hoti? Yā tasmiṃ samaye pīti pāmojjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti odagyaṃ attamanatā cittassa – ayaṃ tasmiṃ samaye pīti hoti.

9. 그럴 때에 희열(pīti)이란 무엇인가? 그럴 때에 희열, 환희, 크게 기뻐함, 즐거워함, 웃음, 크게 웃음, 만족, 고양됨, 마음의 기쁨—이것이 그럴 때의 희열이다.

10. Katamaṃ [Pg.19] tasmiṃ samaye sukhaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye sukhaṃ hoti.

10. 그럴 때에 행복(sukha)이란 무엇인가? 그럴 때에 마음의 즐거움, 마음의 행복, 마음의 접촉에서 생겨난 즐겁고 행복한 경험, 마음의 접촉에서 생겨난 즐겁고 행복한 느낌—이것이 그럴 때의 행복이다.

11. Katamā tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi – ayaṃ tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti.

11. 그럴 때에 마음의 한 끝임(cittassekaggatā)이란 무엇인가? 그럴 때에 마음의 머묾, 확고히 머묾, 가라앉아 머묾, 혼란스럽지 않음, 흩어지지 않음, 동요하지 않는 마음의 상태, 사마타(samatha), 집중의 기능(samādhindriya), 집중의 힘(samādhibala), 바른 집중(sammāsamādhi)—이것이 그럴 때의 마음의 한 끝임이다.

12. Katamaṃ tasmiṃ samaye saddhindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye saddhā saddahanā okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṃ saddhābalaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye saddhindriyaṃ hoti.

12. 그럴 때에 믿음의 기능(saddhindriya)이란 무엇인가? 그럴 때에 믿음, 믿음의 양상, 확신, 청정함, 믿음, 믿음의 기능, 믿음의 힘—이것이 그럴 때의 믿음의 기능이다.

13. Katamaṃ tasmiṃ samaye vīriyindriyaṃ hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo – idaṃ tasmiṃ samaye vīriyindriyaṃ hoti.

13. 그럴 때에 정진의 기능(vīriyindriya)이란 무엇인가? 그럴 때에 마음의 정진의 시작, 나아감, 힘씀, 애씀, 정진, 의욕, 분발, 힘, 용기, 느슨하지 않은 노력, 버리지 않는 의욕, 내려놓지 않는 책임감, 책임감을 짊어짐, 정진, 정진의 기능, 정진의 힘, 바른 정진—이것이 그럴 때의 정진의 기능이다.

14. Katamaṃ tasmiṃ samaye satindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati – idaṃ tasmiṃ samaye satindriyaṃ hoti.

14. 그럴 때에 마음챙김의 기능(satindriya)이란 무엇인가? 그럴 때에 마음챙김, 반복적인 마음챙김, 거듭된 마음챙김, 마음챙김, 기억함, 간직함, 잊지 않음, 망각하지 않음, 마음챙김, 마음챙김의 기능, 마음챙김의 힘, 바른 마음챙김—이것이 그럴 때의 마음챙김의 기능이다.

15. Katamaṃ tasmiṃ samaye samādhindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi – idaṃ tasmiṃ samaye samādhindriyaṃ hoti.

15. 그럴 때에 집중의 기능(samādhindriya)이란 무엇인가? 그럴 때에 마음의 머묾, 확고히 머묾, 가라앉아 머묾, 혼란스럽지 않음, 흩어지지 않음, 동요하지 않는 마음의 상태, 사마타, 집중의 기능, 집중의 힘, 바른 집중—이것이 그럴 때의 집중의 기능이다.

16. Katamaṃ tasmiṃ samaye paññindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā [Pg.20] pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tasmiṃ samaye paññindriyaṃ hoti.

16. 그럴 때에 통찰지의 기능(paññindriya)이란 무엇인가? 그럴 때에 통찰지, 앎, 조사함, 깊이 조사함, 법을 조사함, 분별함, 밀접하게 분별함, 완전히 분별함, 현명함, 노련함, 교묘함, 예리함, 사유함, 고찰함, 광대함, 지혜로움, 인도함, 위빳사나, 분명한 알아차림, 채찍질함, 통찰지, 통찰지의 기능, 통찰지의 힘, 통찰지의 칼, 통찰지의 누각, 통찰지의 빛, 통찰지의 광명, 통찰지의 등불, 통찰지의 보배, 어리석지 않음, 법을 조사함, 바른 견해—이것이 그럴 때의 통찰지의 기능이다.

17. Katamaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti.

17. 그 때에 마닌드리아(의근, 意根)는 무엇인가? 그 때에 있는 마음(citta), 마노(mano), 의식(mānasa), 심장(hadaya), 백정(paṇḍara), 마나야따나(의처), 마닌드리아(의근), 식(viññāṇa), 식온(viññāṇakkhandho), 그에 상응하는 마노위인냐나다뚜(의식계) — 이것이 그 때의 마닌드리아이다.

18. Katamaṃ tasmiṃ samaye somanassindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye somanassindriyaṃ hoti.

18. 그 때에 소마낫신드리아(희근, 喜根)는 무엇인가? 그 때에 마음에서 일어난 즐거움, 마음에서 일어난 행복, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 수(vedanā) — 이것이 그 때의 소마낫신드리아이다.

19. Katamaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti? Yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti.

19. 그 때에 지비띤드리아(명근, 命根)는 무엇인가? 그 무색의 법들의 수명, 지속, 유지, 존속, 진행, 전개, 보존, 생명, 지비띤드리아(명근) — 이것이 그 때의 지비띤드리아이다.

20. Katamā tasmiṃ samaye sammādiṭṭhi hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ tasmiṃ samaye sammādiṭṭhi hoti.

20. 그 때에 정견(sammādiṭṭhi)은 무엇인가? 그 때에 있는 통찰지(paññā), 앎(pajānanā), 조사(vicayo), 택법(pavicayo), 법에 대한 조사(dhammavicayo), 관찰(sallakkhaṇā), 정밀한 관찰(upalakkhaṇā), 직시하는 관찰(paccupalakkhaṇā), 현명함(paṇḍiccaṃ), 능숙함(kosallaṃ), 섬세함(nepuññaṃ), 판별력(vebhabyā), 사유(cintā), 숙고(upaparikkhā), 광대함(bhūrī), 총명함(medhā), 인도함(pariṇāyikā), 위빳사나(vipassanā), 올바른 알아차림(sampajaññaṃ), 독려(patodo), 통찰지(paññā), 빤닌드리아(혜근), 빤냐발라(혜력), 통찰지의 칼(paññāsatthaṃ), 통찰지의 궁전(paññāpāsādo), 통찰지의 빛(paññāāloko), 통찰지의 광명(paññāobhāso), 통찰지의 등불(paññāpajjoto), 통찰지의 보배(paññāratanaṃ), 무치(amoho), 택법, 정견 — 이것이 그 때의 정견이다.

21. Katamo tasmiṃ samaye sammāsaṅkappo hoti? Yo tasmiṃ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā sammāsaṅkappo – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāsaṅkappo hoti.

21. 그 때에 정사유(sammāsaṅkappo)는 무엇인가? 그 때에 있는 고찰(takko), 일으킨 생각(vitakko), 사유(saṅkappo), 안착(appanā), 고정(byappanā), 마음의 지향(abhiniropanā), 정사유 — 이것이 그 때의 정사유이다.

22. Katamo [Pg.21] tasmiṃ samaye sammāvāyāmo hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāvāyāmo hoti.

22. 그 때에 정정진(sammāvāyāmo)은 무엇인가? 그 때에 마음에서 일어난 정진의 시작, 나아감, 분투, 애씀, 근면, 분발, 강인함, 인내, 느슨하지 않은 노력, 포기하지 않는 의지, 내려놓지 않는 책임, 책임의 완수, 정진(vīriya), 위리인드리아(정진근), 위리야발라(정진력), 정정진 — 이것이 그 때의 정정진이다.

23. Katamā tasmiṃ samaye sammāsati hoti? Yā tasmiṃ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāsati hoti.

23. 그 때에 정념(sammāsati)은 무엇인가? 그 때에 있는 마음챙김(sati), 거듭된 새김, 일깨움, 마음챙김이라는 새김, 간직함, 잊지 않음, 망각하지 않음, 마음챙김, 사띤드리아(염근), 사띠발라(염력), 정념 — 이것이 그 때의 정념이다.

24. Katamo tasmiṃ samaye sammāsamādhi hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāsamādhi hoti.

24. 그 때에 정정(sammāsamādhi)은 무엇인가? 그 때에 있는 마음의 머묾, 확립, 안정, 산만하지 않음, 동요하지 않음, 마음의 부동성, 사마타, 사마딘드리아(정근), 사마디발라(정력), 정정 — 이것이 그 때의 정정이다.

25. Katamaṃ tasmiṃ samaye saddhābalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye saddhā saddahanā okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṃ saddhābalaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye saddhābalaṃ hoti.

25. 그 때에 사다발라(신력, 信力)는 무엇인가? 그 때에 있는 믿음(saddhā), 확신함, 신뢰함, 지극히 맑음, 믿음, 사딘드리아(신근), 사다발라(신력) — 이것이 그 때의 사다발라이다.

26. Katamaṃ tasmiṃ samaye vīriyabalaṃ hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo – idaṃ tasmiṃ samaye vīriyabalaṃ hoti.

26. 그 때에 위리야발라(정진력, 精進力)는 무엇인가? 그 때에 마음에서 일어난 정진의 시작, 나아감, 분투, 애씀, 근면, 분발, 강인함, 인내, 느슨하지 않은 노력, 포기하지 않는 의지, 내려놓지 않는 책임, 책임의 완수, 정진(vīriya), 위리인드리아(정진근), 위리야발라(정진력), 정정진 — 이것이 그 때의 위리야발라이다.

27. Katamaṃ tasmiṃ samaye satibalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati – idaṃ tasmiṃ samaye satibalaṃ hoti.

27. 그 때에 사띠발라(염력, 念力)는 무엇인가? 그 때에 있는 마음챙김(sati), 거듭된 새김, 일깨움, 마음챙김이라는 새김, 간직함, 잊지 않음, 망각하지 않음, 마음챙김, 사띤드리아(염근), 사띠발라(염력), 정념 — 이것이 그 때의 사띠발라이다.

28. Katamaṃ tasmiṃ samaye samādhibalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi – idaṃ tasmiṃ samaye samādhibalaṃ hoti.

28. 그 때에 사마디발라(정력, 定力)는 무엇인가? 그 때에 있는 마음의 머묾, 확립, 안정, 산만하지 않음, 동요하지 않음, 마음의 부동성, 사마타, 사마딘드리아(정근), 사마디발라(정력), 정정 — 이것이 그 때의 사마디발라이다.

29. Katamaṃ [Pg.22] tasmiṃ samaye paññābalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tasmiṃ samaye paññābalaṃ hoti.

29. 그 때에 빤냐발라(혜력, 慧力)는 무엇인가? 그 때에 있는 통찰지(paññā), 앎(pajānanā), 조사(vicayo), 택법(pavicayo), 법에 대한 조사(dhammavicayo), 관찰(sallakkhaṇā), 정밀한 관찰(upalakkhaṇā), 직시하는 관찰(paccupalakkhaṇā), 현명함(paṇḍiccaṃ), 능숙함(kosallaṃ), 섬세함(nepuññaṃ), 판별력(vebhabyā), 사유(cintā), 숙고(upaparikkhā), 광대함(bhūrī), 총명함(medhā), 인도함(pariṇāyikā), 위빳사나(vipassanā), 올바른 알아차림(sampajaññaṃ), 독려(patodo), 통찰지(paññā), 빤닌드리아(혜근), 빤냐발라(혜력), 통찰지의 칼, 통찰지의 궁전, 통찰지의 빛, 통찰지의 광명, 통찰지의 등불, 통찰지의 보배, 무치(amoho), 택법, 정견 — 이것이 그 때의 빤냐발라이다.

30. Katamaṃ tasmiṃ samaye hiribalaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye hirīyati hiriyitabbena hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ tasmiṃ samaye hiribalaṃ hoti.

30. 그 때에 히리발라(참력, 慚力)는 무엇인가? 그 때에 부끄러워하는 것, 부끄러워해야 할 것에 대해 부끄러워하는 것, 사악하고 해로운 법들을 범하는 것에 대해 부끄러워하는 것 — 이것이 그 때의 히리발라이다.

31. Katamaṃ tasmiṃ samaye ottappabalaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye ottappati ottappitabbena ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ tasmiṃ samaye ottappabalaṃ hoti.

31. 그 때에 옷땁빠발라(괴력, 愧力)는 무엇인가? 그 때에 두려워하는 것, 두려워해야 할 것에 대해 두려워하는 것, 사악하고 해로운 법들을 범하는 것에 대해 두려워하는 것 — 이것이 그 때의 옷땁빠발라이다.

32. Katamo tasmiṃ samaye alobho hoti? Yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā alubbhitattaṃ asārāgo asārajjanā asārajjitattaṃ anabhijjhā alobho kusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye alobho hoti.

32. 그 때에 알로바(무탐, 無貪)는 무엇인가? 그 때에 있는 무탐, 탐내지 않음, 탐욕 없음, 이욕(離欲), 탐착하지 않음, 미련 없음, 탐하지 않음, 무탐이라는 선뿌리(kusalamūla) — 이것이 그 때의 알로바이다.

33. Katamo tasmiṃ samaye adoso hoti? Yo tasmiṃ samaye adoso adussanā adussitattaṃ abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye adoso hoti?

33. 그 때에 아도사(무진, 無瞋)는 무엇인가? 그 때에 있는 무진, 해치지 않음, 해치려 하지 않음, 악의 없음, 화내지 않음, 무진이라는 선뿌리 — 이것이 그 때의 아도사이다.

34. Katamo tasmiṃ samaye amoho hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi amoho kusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye amoho hoti.

34. 그 때에 아모하(무치, 無癡)는 무엇인가? 그 때에 있는 통찰지(paññā), 앎(pajānanā), 조사(vicayo), 택법(pavicayo), 법에 대한 조사(dhammavicayo), 관찰(sallakkhaṇā), 정밀한 관찰(upalakkhaṇā), 직시하는 관찰(paccupalakkhaṇā), 현명함(paṇḍiccaṃ), 능숙함(kosallaṃ), 섬세함(nepuññaṃ), 판별력(vebhabyā), 사유(cintā), 숙고(upaparikkhā), 광대함(bhūrī), 총명함(medhā), 인도함(pariṇāyikā), 위빳사나(vipassanā), 올바른 알아차림(sampajaññaṃ), 독려(patodo), 통찰지(paññā), 빤닌드리아(혜근), 빤냐발라(혜력), 통찰지의 칼, 통찰지의 궁전, 통찰지의 빛, 통찰지의 광명, 통찰지의 등불, 통찰지의 보배, 무치(amoho), 택법, 정견, 무치라는 선뿌리 — 이것이 그 때의 아모하이다.

35. Katamā [Pg.23] tasmiṃ samaye anabhijjhā hoti? Yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā alubbhitattaṃ asārāgo asārajjanā asārajjitattaṃ anabhijjhā alobho kusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye anabhijjhā hoti.

35. 그 때에 아나빗자(무탐, 無貪)는 무엇인가? 그 때에 있는 무탐, 탐내지 않음, 탐욕 없음, 이욕, 탐착하지 않음, 미련 없음, 탐하지 않음, 무탐이라는 선뿌리 — 이것이 그 때의 아나빗자이다.

36. Katamo tasmiṃ samaye abyāpādo hoti? Yo tasmiṃ samaye adoso adussanā adussitattaṃ abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye abyāpādo hoti.

36. 그때에 무진(無瞋)이란 무엇인가? 그때에 성내지 않음, 미워하지 않음, 미워하지 않는 상태, 성내지 않음, 악의 없음, 무진이라는 선뿌리인 것, 이것이 그때에 무진이다.

37. Katamā tasmiṃ samaye sammādiṭṭhi hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ tasmiṃ samaye sammādiṭṭhi hoti.

37. 그때에 정견(正見)이란 무엇인가? 그때에 통찰지, 앎, 조사, 검토, 법의 조사, 표식함, 가까이 표식함, 마주하여 표식함, 현명함, 능숙함, 정교함, 분별, 사유, 수찰, 넓은 지혜, 슬기, 인도함, 위빠사나, 정지(正知), 몰이 막대, 지혜, 혜근(慧根), 혜력(慧力), 지혜의 칼, 지혜의 궁전, 지혜의 빛, 지혜의 광명, 지혜의 횃불, 지혜의 보배, 무치(無癡), 택법(擇法), 정견인 것, 이것이 그때에 정견이다.

38. Katamā tasmiṃ samaye hirī hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye hirīyati hiriyitabbena hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ tasmiṃ samaye hirī hoti.

38. 그때에 히리(慚, 양심)란 무엇인가? 그때에 부끄러워해야 할 것에 대해 부끄러워하고, 악하고 해로운 법들을 범하는 것에 대해 부끄러워하는 것, 이것이 그때에 히리이다.

39. Katamaṃ tasmiṃ samaye ottappaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye ottappati ottappitabbena ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ tasmiṃ samaye ottappaṃ hoti.

39. 그때에 오따빠(愧, 수치심)란 무엇인가? 그때에 두려워해야 할 것에 대해 두려워하고, 악하고 해로운 법들을 범하는 것에 대해 두려워하는 것, 이것이 그때에 오따빠이다.

40. Katamā tasmiṃ samaye kāyapassaddhi hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa passaddhi paṭipassaddhi passambhanā paṭipassambhanā paṭipassambhitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye kāyapassaddhi hoti.

40. 그때에 가야경안(身輕安)이란 무엇인가? 그때에 수온(受蘊), 상온(想蘊), 행온(行蘊)의 평온함, 고요함, 진정됨, 깊은 진정됨, 진정된 상태인 것, 이것이 그때에 가야경안이다.

41. Katamā tasmiṃ samaye cittapassaddhi hoti? Yā tasmiṃ samaye viññāṇakkhandhassa passaddhi paṭipassaddhi passambhanā paṭipassambhanā paṭipassambhitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye cittapassaddhi hoti.

41. 그때에 지따경안(心輕安)이란 무엇인가? 그때에 식온(識蘊)의 평온함, 고요함, 진정됨, 깊은 진정됨, 진정된 상태인 것, 이것이 그때에 지따경안이다.

42. Katamā [Pg.24] tasmiṃ samaye kāyalahutā hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa lahutā lahupariṇāmatā adandhanatā avitthanatā – ayaṃ tasmiṃ samaye kāyalahutā hoti.

42. 그때에 가야경쾌(身輕快)란 무엇인가? 그때에 수온, 상온, 행온의 경쾌함, 경쾌하게 변화함, 더디지 않음, 경직되지 않음인 것, 이것이 그때에 가야경쾌이다.

43. Katamā tasmiṃ samaye cittalahutā hoti? Yā tasmiṃ samaye viññāṇakkhandhassa lahutā lahupariṇāmatā adandhanatā avitthanatā – ayaṃ tasmiṃ samaye cittalahutā hoti.

43. 그때에 지따경쾌(心輕快)란 무엇인가? 그때에 식온의 경쾌함, 경쾌하게 변화함, 더디지 않음, 경직되지 않음인 것, 이것이 그때에 지따경쾌이다.

44. Katamā tasmiṃ samaye kāyamudutā hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa mudutā maddavatā akakkhaḷatā akathinatā – ayaṃ tasmiṃ samaye kāyamudutā hoti.

44. 그때에 가야유연(身柔軟)이란 무엇인가? 그때에 수온, 상온, 행온의 부드러움, 유연함, 거칠지 않음, 딱딱하지 않음인 것, 이것이 그때에 가야유연이다.

45. Katamā tasmiṃ samaye cittamudutā hoti? Yā tasmiṃ samaye viññāṇakkhandhassa mudutā maddavatā akakkhaḷatā akathinatā – ayaṃ tasmiṃ samaye cittamudutā hoti.

45. 그때에 지따유연(心柔軟)이란 무엇인가? 그때에 식온의 부드러움, 유연함, 거칠지 않음, 딱딱하지 않음인 것, 이것이 그때에 지따유연이다.

46. Katamā tasmiṃ samaye kāyakammaññatā hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa kammaññatā kammaññattaṃ kammaññabhāvo – ayaṃ tasmiṃ samaye kāyakammaññatā hoti.

46. 그때에 가야적업(身適業)이란 무엇인가? 그때에 수온, 상온, 행온의 적합함, 적합한 상태, 적합한 성질인 것, 이것이 그때에 가야적업이다.

47. Katamā tasmiṃ samaye cittakammaññatā hoti? Yā tasmiṃ samaye viññāṇakkhandhassa kammaññatā kammaññattaṃ kammaññabhāvo – ayaṃ tasmiṃ samaye cittakammaññatā hoti.

47. 그때에 지따적업(心適業)이란 무엇인가? 그때에 식온의 적합함, 적합한 상태, 적합한 성질인 것, 이것이 그때에 지따적업이다.

48. Katamā tasmiṃ samaye kāyapāguññatā hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa paguṇatā paguṇattaṃ paguṇabhāvo – ayaṃ tasmiṃ samaye kāyapāguññatā hoti.

48. 그때에 가야연숙(身鍊熟)이란 무엇인가? 그때에 수온, 상온, 행온의 숙련됨, 숙련된 상태, 숙련된 성질인 것, 이것이 그때에 가야연숙이다.

49. Katamā tasmiṃ samaye cittapāguññatā hoti? Yā tasmiṃ samaye viññāṇakkhandhassa paguṇatā paguṇattaṃ paguṇabhāvo – ayaṃ tasmiṃ samaye cittapāguññatā hoti.

49. 그때에 지따연숙(心鍊熟)이란 무엇인가? 그때에 식온의 숙련됨, 숙련된 상태, 숙련된 성질인 것, 이것이 그때에 지따연숙이다.

50. Katamā tasmiṃ samaye kāyujukatā hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa ujutā ujukatā ajimhatā avaṅkatā akuṭilatā – ayaṃ tasmiṃ samaye kāyujukatā hoti.

50. 그때에 가야정직(身正直)이란 무엇인가? 그때에 수온, 상온, 행온의 곧음, 정직함, 굽지 않음, 비뚤어지지 않음, 뒤틀리지 않음인 것, 이것이 그때에 가야정직이다.

51. Katamā [Pg.25] tasmiṃ samaye cittujukatā hoti? Yā tasmiṃ samaye viññāṇakkhandhassa ujutā ujukatā ajimhatā avaṅkatā akuṭilatā – ayaṃ tasmiṃ samaye cittujukatā hoti.

51. 그때에 지따정직(心正直)이란 무엇인가? 그때에 식온의 곧음, 정직함, 굽지 않음, 비뚤어지지 않음, 뒤틀리지 않음인 것, 이것이 그때에 지따정직이다.

52. Katamā tasmiṃ samaye sati hoti? Yā tasmiṃ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati – ayaṃ tasmiṃ samaye sati hoti.

52. 그때에 사띠(正念)란 무엇인가? 그때에 마음챙김, 수념, 억념, 마음챙김, 기억함, 간직함, 떠내려가지 않음, 망각하지 않음, 마음챙김, 신근(信根), 신력(信力), 정념(正念)인 것, 이것이 그때에 사띠이다.

53. Katamaṃ tasmiṃ samaye sampajaññaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tasmiṃ samaye sampajaññaṃ hoti.

53. 그때에 삼빠잔냐(正知)란 무엇인가? 그때에 통찰지, 앎, 조사, 검토, 법의 조사, 표식함, 가까이 표식함, 마주하여 표식함, 현명함, 능숙함, 정교함, 분별, 사유, 수찰, 넓은 지혜, 슬기, 인도함, 위빠사나, 정지(正知), 몰이 막대, 지혜, 혜근, 혜력, 지혜의 칼, 지혜의 궁전, 지혜의 빛, 지혜의 광명, 지혜의 횃불, 지혜의 보배, 무치, 택법, 정견인 것, 이것이 그때에 삼빠잔냐이다.

54. Katamo tasmiṃ samaye samatho hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi – ayaṃ tasmiṃ samaye samatho hoti.

54. 그때에 사마타(止)란 무엇인가? 그때에 마음의 머무름, 확고한 머무름, 정주, 흩어지지 않음, 동요하지 않음, 흔들리지 않는 마음의 상태, 사마타, 정근(精根), 정력(精力), 정정(正定)인 것, 이것이 그때에 사마타이다.

55. Katamā tasmiṃ samaye vipassanā hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ tasmiṃ samaye vipassanā hoti.

55. 그때에 위빠사나(觀)란 무엇인가? 그때에 통찰지, 앎, 조사, 검토, 법의 조사, 표식함, 가까이 표식함, 마주하여 표식함, 현명함, 능숙함, 정교함, 분별, 사유, 수찰, 넓은 지혜, 슬기, 인도함, 위빠사나, 정지(正知), 몰이 막대, 지혜, 혜근, 혜력, 지혜의 칼, 지혜의 궁전, 지혜의 빛, 지혜의 광명, 지혜의 횃불, 지혜의 보배, 무치, 택법, 정견인 것, 이것이 그때에 위빠사나이다.

56. Katamo tasmiṃ samaye paggāho hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā [Pg.26] anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo – ayaṃ tasmiṃ samaye paggāho hoti.

56. 그 시점에 고취(paggāha)란 무엇인가? 그 시점에 일어난 심소로서의 정진의 시작, 나아감, 용맹스러운 나아감, 애씀, 노력, 의욕, 분투, 견고함, 끈기, 느슨하지 않은 용맹함, 버리지 않은 의욕, 내려놓지 않은 책임, 책임의 이행, 정진, 정진근(vīriyindriya), 정진력(vīriyabala), 정견을 갖춘 노력(sammāvāyāmo) – 이것이 그 시점에 고취라 불린다.

57. Katamo tasmiṃ samaye avikkhepo hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi – ayaṃ tasmiṃ samaye avikkhepo hoti.

57. 그 시점에 불산란(avikkhepa)이란 무엇인가? 그 시점에 마음의 머묾, 잘 머묾, 확고히 머묾, 동요하지 않음, 흩어지지 않음, 마음이 흐트러지지 않은 상태, 사마타, 삼매근(samādhindriya), 삼매력(samādhibala), 정정(sammāsamādhi) – 이것이 그 시점에 불산란이라 불린다.

Ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā.

또한 그 시점에 이들 외에도 연기하여 발생한 무색의 법들이 있으니, 이들 법은 유익한 법(kusalā)이다.

Padabhājanīyaṃ.

구절의 해설(Padabhājanīya)이 끝났다.

Paṭhamabhāṇavāro.

첫 번째 암송 부분(Paṭhamabhāṇavāra)이 끝났다.

Koṭṭhāsavāro

분석의 장(Koṭṭhāsavāra).

58. Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, aṭṭhindriyāni honti, pañcaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, pañcaṅgiko maggo hoti, satta balāni honti, tayo hetū honti, eko phasso hoti, ekā vedanā hoti, ekā saññā hoti, ekā cetanā hoti, ekaṃ cittaṃ hoti, eko vedanākkhandho hoti, eko saññākkhandho hoti, eko saṅkhārakkhandho hoti, eko viññāṇakkhandho hoti, ekaṃ manāyatanaṃ hoti, ekaṃ manindriyaṃ hoti, ekā manoviññāṇadhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā.

58. 또한 그 시점에는 네 가지 무더기(khandha)가 있고, 두 가지 감각장소(āyatana)가 있으며, 두 가지 요소(dhātu)가 있고, 세 가지 음식(āhāra)이 있으며, 여덟 가지 기능(indriya)이 있고, 다섯 요소의 선정(jhāna)이 있으며, 다섯 요소의 도(maggo)가 있고, 일곱 가지 힘(bala)이 있으며, 세 가지 뿌리(hetu)가 있고, 한 가지 접촉(phassa)이 있으며, 한 가지 느낌(vedanā)이 있고, 한 가지 인식(saññā)이 있으며, 한 가지 의도(cetanā)가 있고, 한 가지 마음(citta)이 있으며, 한 가지 수온(vedanākkhandha)이 있고, 한 가지 상온(saññākkhandha)이 있으며, 한 가지 행온(saṅkhārakkhandha)이 있고, 한 가지 식온(viññāṇakkhandha)이 있으며, 한 가지 마나처(manāyatana)가 있고, 한 가지 의근(manindriya)이 있으며, 한 가지 의식계(manoviññāṇadhātu)가 있고, 한 가지 법처(dhammāyatana)가 있으며, 한 가지 법계(dhammadhātu)가 있다. 또한 그 시점에 이들 외에도 연기하여 발생한 무색의 법들이 있으니, 이들 법은 유익한 법이다.

59. Katame tasmiṃ samaye cattāro khandhā honti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho.

59. 그 시점에 네 가지 무더기란 무엇인가? 수온(vedanākkhandha), 상온(saññākkhandha), 행온(saṅkhārakkhandha), 식온(viññāṇakkhandha)이다.

60. Katamo tasmiṃ samaye vedanākkhandho hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ [Pg.27] vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanākkhandho hoti.

60. 그 시점에 수온(vedanākkhandha)이란 무엇인가? 그 시점에 마음의 즐거움, 마음의 행복, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 경험, 그리고 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌 – 이것이 그 시점에 수온이라 불린다.

61. Katamo tasmiṃ samaye saññākkhandho hoti? Yā tasmiṃ samaye saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saññākkhandho hoti.

61. 그 시점에 상온(saññākkhandha)이란 무엇인가? 그 시점에 인식(saññā), 인식함(sañjānanā), 인식된 상태(sañjānitattaṃ) – 이것이 그 시점에 상온이라 불린다.

62. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro pīti cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ paññābalaṃ hiribalaṃ ottappabalaṃ alobho adoso amoho anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi hirī ottappaṃ kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatā sati sampajaññaṃ samatho vipassanā paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti.

62. 그 시점에 행온(saṅkhārakkhandha)이란 무엇인가? 접촉, 의도, 일으킨 생각(vitakka), 지속적 고찰(vicāra), 희열(pīti), 심일경성(cittassekaggatā), 믿음의 기능(saddhindriya), 정진의 기능(vīriyindriya), 마음챙김의 기능(satindriya), 삼매의 기능(samādhindriya), 통찰지의 기능(paññindriya), 생명의 기능(jīvitindriya), 정견(sammādiṭṭhi), 정사유(sammāsaṅkappa), 정정진(sammāvāyāma), 정념(sammāsati), 정정(sammāsamādhi), 믿음의 힘(saddhābala), 정진의 힘(vīriyabala), 마음챙김의 힘(satibala), 삼매의 힘(samādhibala), 통찰지의 힘(paññābala), 양심의 힘(hiribala), 수치심의 힘(ottappabala), 무탐(alobha), 무진(adosa), 무치(amoha), 불탐(anabhijjhā), 부진(abyāpāda), 정견, 양심(hirī), 수치심(ottappa), 몸의 경안(kāyapassaddhi), 마음의 경안(cittapassaddhi), 몸의 가뿐함(kāyalahutā), 마음의 가뿐함(cittalahutā), 몸의 부드러움(kāyamudutā), 마음의 부드러움(cittamudutā), 몸의 적합함(kāyakammaññatā), 마음의 적합함(cittakammaññatā), 몸의 능숙함(kāyapāguññatā), 마음의 능숙함(cittapāguññatā), 몸의 곧음(kāyujukatā), 마음의 곧음(cittujukatā), 마음챙김, 알아차림(sampajañña), 사마타, 위빳사나, 고취(paggāha), 불산란(avikkhepa); 또한 그 시점에 수온, 상온, 식온을 제외하고 이들 외에도 연기하여 발생한 무색의 법들이 있으니 – 이것이 그 시점에 행온이라 불린다.

63. Katamo tasmiṃ samaye viññāṇakkhandho hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – ayaṃ tasmiṃ samaye viññāṇakkhandho hoti.

63. 그 시점에 식온(viññāṇakkhandha)이란 무엇인가? 그 시점에 마음(citta), 의(mano), 의식(mānasa), 심장(hadaya), 청정(paṇḍara), 의(mano), 마나처(manāyatana), 의근(manindriya), 식(viññāṇa), 식온(viññāṇakkhandha), 그에 상응하는 의식계(manoviññāṇadhātu) – 이것이 그 시점에 식온이라 불린다.

Ime tasmiṃ samaye cattāro khandhā honti.

이것들이 그 시점의 네 가지 무더기이다.

64. Katamāni tasmiṃ samaye dvāyatanāni honti? Manāyatanaṃ dhammāyatanaṃ.

64. 그 시점에 두 가지 감각장소(āyatana)란 무엇인가? 마나처(manāyatana)와 법처(dhammāyatana)이다.

65. Katamaṃ tasmiṃ samaye manāyatanaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye manāyatanaṃ hoti.

65. 그 시점에 마나처(manāyatana)란 무엇인가? 그 시점에 마음, 의, 의식, 심장, 청정, 의, 마나처, 의근, 식, 식온, 그에 상응하는 의식계 – 이것이 그 시점에 마나처라 불린다.

66. Katamaṃ [Pg.28] tasmiṃ samaye dhammāyatanaṃ hoti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – idaṃ tasmiṃ samaye dhammāyatanaṃ hoti.

66. 그 시점에 법처(dhammāyatana)란 무엇인가? 수온, 상온, 행온 – 이것이 그 시점에 법처라 불린다.

Imāni tasmiṃ samaye dvāyatanāni honti.

이것들이 그 시점의 두 가지 감각장소이다.

67. Katamā tasmiṃ samaye dve dhātuyo honti? Manoviññāṇadhātu, dhammadhātu.

67. 그 시점에 두 가지 요소(dhātu)란 무엇인가? 의식계(manoviññāṇadhātu)와 법계(dhammadhātu)이다.

68. Katamā tasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – ayaṃ tasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu hoti.

68. 그 시점에 의식계(manoviññāṇadhātu)란 무엇인가? 그 시점에 마음, 의, 의식, 심장, 청정, 의, 마나처, 의근, 식, 식온, 그에 상응하는 의식계 – 이것이 그 시점에 의식계라 불린다.

69. Katamā tasmiṃ samaye dhammadhātu hoti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ayaṃ tasmiṃ samaye dhammadhātu hoti.

69. 그 시점에 법계(dhammadhātu)란 무엇인가? 수온, 상온, 행온 – 이것이 그 시점에 법계라 불린다.

Imā tasmiṃ samaye dve dhātuyo honti.

이것들이 그 시점의 두 가지 요소이다.

70. Katame tasmiṃ samaye tayo āhārā honti? Phassāhāro, manosañcetanāhāro, viññāṇāhāro.

70. 그 시점에 세 가지 음식(āhāra)이란 무엇인가? 촉식(phassāhāra), 의사식(manosañcetanāhāra), 식식(viññāṇāhāra)이다.

71. Katamo tasmiṃ samaye phassāhāro hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phassāhāro hoti.

71. 그 시점에 촉식(phassāhāra)이란 무엇인가? 그 시점에 접촉(phassa), 닿음(phusanā), 맞닿음(samphusanā), 닿은 상태(samphusitattaṃ) – 이것이 그 시점에 촉식이라 불린다.

72. Katamo tasmiṃ samaye manosañcetanāhāro hoti? Yā tasmiṃ samaye cetanā sañcetanā cetayitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye manosañcetanāhāro hoti.

72. 그 시점에 의사식(manosañcetanāhāra)이란 무엇인가? 그 시점에 의도(cetanā), 의사(sañcetanā), 의도한 상태(cetayitattaṃ) – 이것이 그 시점에 의사식이라 불린다.

73. Katamo tasmiṃ samaye viññāṇāhāro hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – ayaṃ tasmiṃ samaye viññāṇāhāro hoti.

73. 그 시점에 식식(viññāṇāhāra)이란 무엇인가? 그 시점에 마음, 의, 의식, 심장, 청정, 의, 마나처, 의근, 식, 식온, 그에 상응하는 의식계 – 이것이 그 시점에 식식이라 불린다.

Ime tasmiṃ samaye tayo āhārā honti.

이것들이 그 시점의 세 가지 음식이다.

74. Katamāni [Pg.29] tasmiṃ samaye aṭṭhindriyāni honti? Saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ, manindriyaṃ, somanassindriyaṃ, jīvitindriyaṃ.

74. 그 시점에 여덟 가지 기능(indriya)이란 무엇인가? 믿음의 기능(saddhindriya), 정진의 기능(vīriyindriya), 마음챙김의 기능(satindriya), 삼매의 기능(samādhindriya), 통찰지의 기능(paññindriya), 의근(manindriya), 기쁨의 기능(somanassindriya), 생명의 기능(jīvitindriya)이다.

75. Katamaṃ tasmiṃ samaye saddhindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye saddhā saddahanā okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṃ saddhābalaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye saddhindriyaṃ hoti.

75. 그때에 믿음의 기능(saddhindriya)이란 무엇인가? 그때에 있는 믿음, 믿는 성질, 확신, 지극한 맑음, 믿음, 믿음의 기능, 믿음의 힘 - 이것을 그때에 믿음의 기능이라 한다.

76. Katamaṃ tasmiṃ samaye vīriyindriyaṃ hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo – idaṃ tasmiṃ samaye vīriyindriyaṃ hoti.

76. 그때에 정진의 기능(vīriyindriya)이란 무엇인가? 그때에 있는 마음의 정진, 나아감, 노력, 분발, 애씀, 열성, 분투, 견고함, 인내, 늦추지 않는 노력, 포기하지 않는 의욕, 내려놓지 않는 책임, 책임의 수행, 정진, 정진의 기능, 정진의 힘, 바른 정진 - 이것을 그때에 정진의 기능이라 한다.

77. Katamaṃ tasmiṃ samaye satindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati – idaṃ tasmiṃ samaye satindriyaṃ hoti.

77. 그때에 마음챙김의 기능(satindriya)이란 무엇인가? 그때에 있는 마음챙김, 거듭 기억함, 다시 기억함, 마음챙김, 새김, 지님, 들뜨지 않음, 잊지 않음, 마음챙김, 마음챙김의 기능, 마음챙김의 힘, 바른 마음챙김 - 이것을 그때에 마음챙김의 기능이라 한다.

78. Katamaṃ tasmiṃ samaye samādhindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi – idaṃ tasmiṃ samaye samādhindriyaṃ hoti.

78. 그때에 집중의 기능(samādhindriya)이란 무엇인가? 그때에 있는 마음의 머묾, 잘 머묾, 굳건히 머묾, 산만하지 않음, 요동하지 않음, 흔들림 없는 마음의 상태, 사마타, 집중의 기능, 집중의 힘, 바른 집중 - 이것을 그때에 집중의 기능이라 한다.

79. Katamaṃ tasmiṃ samaye paññindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tasmiṃ samaye paññindriyaṃ hoti.

79. 그때에 통찰지의 기능(paññindriya)이란 무엇인가? 그때에 있는 통찰지, 앎, 조사, 세밀한 조사, 법의 조사, 구별, 가깝게 구별, 즉각적으로 가깝게 구별, 현명함, 숙련됨, 섬세함, 분석함, 사유, 숙고, 광대함, 총명함, 인도함, 위빳사나, 알아차림, 채찍, 통찰지, 통찰지의 기능, 통찰지의 힘, 통찰지의 칼, 통찰지의 궁전, 통찰지의 빛, 통찰지의 광명, 통찰지의 등불, 통찰지의 보배, 어리석지 않음, 법의 조사, 바른 견해 - 이것을 그때에 통찰지의 기능이라 한다.

80. Katamaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti.

80. 그때에 마노의 기능(manindriya)이란 무엇인가? 그때에 있는 마음, 마노, 의(意), 심장, 깨끗함, 마노, 마노의 감각장소, 마노의 기능, 알음알이, 알음알이의 무더기, 그에 상응하는 마노알음알이의 요소 - 이것을 그때에 마노의 기능이라 한다.

81. Katamaṃ [Pg.30] tasmiṃ samaye somanassindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye somanassindriyaṃ hoti.

81. 그때에 기쁨의 기능(somanassindriya)이란 무엇인가? 그때에 있는 마음의 즐거움, 마음의 행복, 마음의 접촉에서 생긴 즐거운 행복의 느껴진 것, 마음의 접촉에서 생긴 즐거운 행복의 감수 - 이것을 그때에 기쁨의 기능이라 한다.

82. Katamaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti? Yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti.

82. 그때에 생명기능(jīvitindriya)이란 무엇인가? 그 무색의 법들의 수명, 머묾, 유지됨, 영위됨, 진행됨, 계속됨, 보호됨, 생명, 생명기능 - 이것을 그때에 생명기능이라 한다.

Imāni tasmiṃ samaye aṭṭhindriyāni honti.

이와 같이 그때에 여덟 가지 기능이 있다.

83. Katamaṃ tasmiṃ samaye pañcaṅgikaṃ jhānaṃ hoti? Vitakko, vicāro, pīti, sukhaṃ, cittassekaggatā.

83. 그때에 다섯 가지 요소를 가진 선정(jhāna)이란 무엇인가? 일으킨 생각(vitakko), 지속적 고찰(vicāro), 희열(pīti), 행복(sukhaṃ), 마음의 한 끝임(cittassekaggatā)이다.

84. Katamo tasmiṃ samaye vitakko hoti? Yo tasmiṃ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā sammāsaṅkappo – ayaṃ tasmiṃ samaye vitakko hoti.

84. 그때에 일으킨 생각(vitakko)이란 무엇인가? 그때에 있는 생각, 일으킨 생각, 사유, 안착, 고정, 마음을 대상에 올려놓음, 바른 사유 - 이것을 그때에 일으킨 생각이라 한다.

85. Katamo tasmiṃ samaye vicāro hoti? Yo tasmiṃ samaye cāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhānatā anupekkhanatā – ayaṃ tasmiṃ samaye vicāro hoti.

85. 그때에 지속적 고찰(vicāro)이란 무엇인가? 그때에 있는 고찰, 지속적 고찰, 거듭 고찰, 가깝게 고찰, 마음을 대상에 계속 연결함, 계속 살펴봄 - 이것을 그때에 지속적 고찰이라 한다.

86. Katamā tasmiṃ samaye pīti hoti? Yā tasmiṃ samaye pīti pāmojjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti odagyaṃ attamanatā cittassa – ayaṃ tasmiṃ samaye pīti hoti.

86. 그때에 희열(pīti)이란 무엇인가? 그때에 있는 희열, 기쁨, 환희, 크게 환희함, 웃음, 즐거움, 만족, 들뜸, 마음의 즐거움 - 이것을 그때에 희열이라 한다.

87. Katamaṃ tasmiṃ samaye sukhaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye sukhaṃ hoti.

87. 그때에 행복(sukhaṃ)이란 무엇인가? 그때에 있는 마음의 즐거움, 마음의 행복, 마음의 접촉에서 생긴 즐거운 행복의 느껴진 것, 마음의 접촉에서 생긴 즐거운 행복의 감수 - 이것을 그때에 행복이라 한다.

88. Katamā tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi – ayaṃ tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti.

88. 그때에 마음의 한 끝임(cittassekaggatā)이란 무엇인가? 그때에 있는 마음의 머묾, 잘 머묾, 굳건히 머묾, 산만하지 않음, 요동하지 않음, 흔들림 없는 마음의 상태, 사마타, 집중의 기능, 집중의 힘, 바른 집중 - 이것을 그때에 마음의 한 끝임이라 한다.

Idaṃ tasmiṃ samaye pañcaṅgikaṃ jhānaṃ hoti.

이것을 그때에 다섯 가지 요소를 가진 선정이라 한다.

89. Katamo [Pg.31] tasmiṃ samaye pañcaṅgiko maggo hoti? Sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi.

89. 그때에 다섯 가지 요소를 가진 도(maggo)란 무엇인가? 바른 견해, 바른 사유, 바른 정진, 바른 마음챙김, 바른 집중이다.

90. Katamā tasmiṃ samaye sammādiṭṭhi hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ tasmiṃ samaye sammādiṭṭhi hoti.

90. 그때에 바른 견해(sammādiṭṭhi)란 무엇인가? 그때에 있는 통찰지, 앎, 조사, 세밀한 조사, 법의 조사, 구별, 가깝게 구별, 즉각적으로 가깝게 구별, 현명함, 숙련됨, 섬세함, 분석함, 사유, 숙고, 광대함, 총명함, 인도함, 위빳사나, 알아차림, 채찍, 통찰지, 통찰지의 기능, 통찰지의 힘, 통찰지의 칼, 통찰지의 궁전, 통찰지의 빛, 통찰지의 광명, 통찰지의 등불, 통찰지의 보배, 어리석지 않음, 법의 조사, 바른 견해 - 이것을 그때에 바른 견해라 한다.

91. Katamo tasmiṃ samaye sammāsaṅkappo hoti? Yo tasmiṃ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā sammāsaṅkappo – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāsaṅkappo hoti.

91. 그때에 바른 사유(sammāsaṅkappo)란 무엇인가? 그때에 있는 생각, 일으킨 생각, 사유, 안착, 고정, 마음을 대상에 올려놓음, 바른 사유 - 이것을 그때에 바른 사유라 한다.

92. Katamo tasmiṃ samaye sammāvāyāmo hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāvāyāmo hoti.

92. 그때에 바른 정진(sammāvāyāmo)이란 무엇인가? 그때에 있는 마음의 정진, 나아감, 노력, 분발, 애씀, 열성, 분투, 견고함, 인내, 늦추지 않는 노력, 포기하지 않는 의욕, 내려놓지 않는 책임, 책임의 수행, 정진, 정진의 기능, 정진의 힘, 바른 정진 - 이것을 그때에 바른 정진이라 한다.

93. Katamā tasmiṃ samaye sammāsati hoti? Yā tasmiṃ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāsati hoti.

93. 그때에 바른 마음챙김(sammāsati)이란 무엇인가? 그때에 있는 마음챙김, 거듭 기억함, 다시 기억함, 마음챙김, 새김, 지님, 들뜨지 않음, 잊지 않음, 마음챙김, 마음챙김의 기능, 마음챙김의 힘, 바른 마음챙김 - 이것을 그때에 바른 마음챙김이라 한다.

94. Katamo tasmiṃ samaye sammāsamādhi hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāsamādhi hoti.

94. 그때에 바른 집중(sammāsamādhi)이란 무엇인가? 그때에 있는 마음의 머묾, 잘 머묾, 굳건히 머묾, 산만하지 않음, 요동하지 않음, 흔들림 없는 마음의 상태, 사마타, 집중의 기능, 집중의 힘, 바른 집중 - 이것을 그때에 바른 집중이라 한다.

Ayaṃ tasmiṃ samaye pañcaṅgiko maggo hoti.

이것을 그때에 다섯 가지 요소를 가진 도라 한다.

95. Katamāni [Pg.32] tasmiṃ samaye satta balāni honti? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ, hiribalaṃ, ottappabalaṃ.

95. 그때에 일곱 가지 힘(七力)은 어떠한 것들인가? 그것은 믿음의 힘, 정진의 힘, 새김의 힘, 집중의 힘, 통찰지의 힘, 양심의 힘, 수치심의 힘이다.

96. Katamaṃ tasmiṃ samaye saddhābalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye saddhā saddahanā okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṃ saddhābalaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye saddhābalaṃ hoti.

96. 그때에 믿음의 힘은 어떠한 것인가? 그때에 믿음, 믿음의 성질, 확신, 지극한 맑음, 믿음, 믿음의 기능(信根), 믿음의 힘 — 이것이 그때에 믿음의 힘이다.

97. Katamaṃ tasmiṃ samaye vīriyabalaṃ hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo – idaṃ tasmiṃ samaye vīriyabalaṃ hoti.

97. 그때에 정진의 힘은 어떠한 것인가? 그때에 마음의 정진의 시작, 나아감, 애씀, 노력, 정진, 힘씀, 열심, 굳셈, 인내, 굴하지 않는 정진의 성질, 내려놓지 않는 의욕의 성질, 내려놓지 않는 책임의 성질, 책임의 완수, 정진, 정진의 기능(精進根), 정진의 힘, 바른 정진 — 이것이 그때에 정진의 힘이다.

98. Katamaṃ tasmiṃ samaye satibalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati – idaṃ tasmiṃ samaye satibalaṃ hoti.

98. 그때에 새김의 힘은 어떠한 것인가? 그때에 새김, 거듭 새김, 기억함, 새김, 기억하는 성질, 간직하는 성질, 망각하지 않는 성질, 잊지 않는 성질, 새김, 새김의 기능(念根), 새김의 힘, 바른 새김 — 이것이 그때에 새김의 힘이다.

99. Katamaṃ tasmiṃ samaye samādhibalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi – idaṃ tasmiṃ samaye samādhibalaṃ hoti.

99. 그때에 집중의 힘은 어떠한 것인가? 그때에 마음의 머묾, 확고히 머묾, 흔들림 없이 머묾, 산란하지 않음, 동요하지 않음, 마음의 평정, 고요함(奢摩他), 집중의 기능(定根), 집중의 힘, 바른 집중 — 이것이 그때에 집중의 힘이다.

100. Katamaṃ tasmiṃ samaye paññābalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ tasmiṃ samaye paññābalaṃ hoti.

100. 그때에 통찰지의 힘은 어떠한 것인가? 그때에 통찰지, 분명하게 앎, 택법, 정밀한 택법, 법의 택법, 잘 관찰함, 가까이 관찰함, 눈앞에 관찰함, 지혜로움, 숙련됨, 미묘함, 분별함, 사유함, 조사함, 넓음, 총명함, 이끄는 지혜, 위빳사나, 올바른 알아차림, 자극(가시), 통찰지, 통찰지의 기능(慧根), 통찰지의 힘, 통찰지의 칼, 통찰지의 궁전, 통찰지의 빛, 통찰지의 광명, 통찰지의 횃불, 통찰지의 보배, 무치(無癡), 법의 택법, 바른 견해 — 이것이 그때에 통찰지의 힘이다.

101. Katamaṃ tasmiṃ samaye hiribalaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye hirīyati hiriyitabbena hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ tasmiṃ samaye hiribalaṃ hoti.

101. 그때에 양심의 힘은 어떠한 것인가? 그때에 부끄러워해야 할 것에 대해 부끄러워하며, 악하고 해로운 법들을 범하는 것에 대해 부끄러워하는 것 — 이것이 그때에 양심의 힘이다.

102. Katamaṃ [Pg.33] tasmiṃ samaye ottappabalaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye ottappati ottappitabbena ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ tasmiṃ samaye ottappabalaṃ hoti.

102. 그때에 수치심의 힘은 어떠한 것인가? 그때에 두려워해야 할 것에 대해 두려워하며, 악하고 해로운 법들을 범하는 것에 대해 두려워하는 것 — 이것이 그때에 수치심의 힘이다.

Imāni tasmiṃ samaye satta balāni honti.

이것들이 그때에 일곱 가지 힘이다.

103. Katame tasmiṃ samaye tayo hetū honti? Alobho, adoso, amoho.

103. 그때에 세 가지 원인(因, hetu)은 어떠한 것들인가? 무탐(無貪), 무진(無瞋), 무치(無癡)이다.

104. Katamo tasmiṃ samaye alobho hoti? Yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā alubbhitattaṃ asārāgo asārajjanā asārajjitattaṃ anabhijjhā alobho kusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye alobho hoti.

104. 그때에 무탐(無貪)은 어떠한 것인가? 그때에 탐욕 없음, 탐내지 않는 성질, 탐내지 않는 상태, 탐착하지 않음, 탐착하지 않는 성질, 탐착하지 않는 상태, 욕심 없음, 무탐, 유익한 뿌리(善根) — 이것이 그때에 무탐이다.

105. Katamo tasmiṃ samaye adoso hoti? Yo tasmiṃ samaye adoso adussanā adussitattaṃ abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye adoso hoti.

105. 그때에 무진(無瞋)은 어떠한 것인가? 그때에 성내지 않음, 성내지 않는 성질, 성내지 않는 상태, 악의 없음, 해치지 않음, 무진, 유익한 뿌리(善根) — 이것이 그때에 무진이다.

106. Katamo tasmiṃ samaye amoho hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ tasmiṃ samaye amoho hoti.

106. 그때에 무치(無癡)는 어떠한 것인가? 그때에 통찰지, 분명하게 앎... (중략) ... 무치, 법의 택법, 바른 견해 — 이것이 그때에 무치이다.

Ime tasmiṃ samaye tayo hetū honti.

이것들이 그때에 세 가지 원인이다.

107. Katamo tasmiṃ samaye eko phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye eko phasso hoti.

107. 그때에 한 가지 감촉(phasso)은 어떠한 것인가? 그때에 감촉, 닿음, 맞닿음, 닿은 상태 — 이것이 그때에 한 가지 감촉이다.

108. Katamā tasmiṃ samaye ekā vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye ekā vedanā hoti.

108. 그때에 한 가지 느낌(vedanā)은 어떠한 것인가? 그때에 마음의 즐거움, 마음의 행복, 마음의 감촉에서 생긴 즐겁고 행복한 경험, 마음의 감촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌 — 이것이 그때에 한 가지 느낌이다.

109. Katamā tasmiṃ samaye ekā saññā hoti? Yā tasmiṃ samaye saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye ekā saññā hoti.

109. 그때에 한 가지 인식(saññā)은 어떠한 것인가? 그때에 인식, 알아봄, 알아본 상태 — 이것이 그때에 한 가지 인식이다.

110. Katamā [Pg.34] tasmiṃ samaye ekā cetanā hoti? Yā tasmiṃ samaye cetanā sañcetanā cetayitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye ekā cetanā hoti.

110. 그때에 한 가지 의도(cetanā)는 어떠한 것인가? 그때에 의도, 의지함, 의지하는 상태 — 이것이 그때에 한 가지 의도이다.

111. Katamaṃ tasmiṃ samaye ekaṃ cittaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye ekaṃ cittaṃ hoti.

111. 그때에 한 가지 마음(cittaṃ)은 어떠한 것인가? 그때에 마음, 마노, 의식, 심장, 청정한 것, 마노, 마노의 영역(意處), 마노의 기능(意根), 아르마리, 식온(識蘊), 그에 상응하는 마노의 아르마리의 요소(意識界) — 이것이 그때에 한 가지 마음이다.

112. Katamo tasmiṃ samaye eko vedanākkhandho hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye eko vedanākkhandho hoti.

112. 그때에 한 가지 느낌의 무더기(受蘊)는 어떠한 것인가? 그때에 마음의 즐거움, 마음의 행복, 마음의 감촉에서 생긴 즐겁고 행복한 경험, 마음의 감촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌 — 이것이 그때에 한 가지 느낌의 무더기이다.

113. Katamo tasmiṃ samaye eko saññākkhandho hoti? Yā tasmiṃ samaye saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye eko saññākkhandho hoti.

113. 그때에 한 가지 인식의 무더기(想蘊)는 어떠한 것인가? 그때에 인식, 알아봄, 알아본 상태 — 이것이 그때에 한 가지 인식의 무더기이다.

114. Katamo tasmiṃ samaye eko saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro pīti cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ paññābalaṃ hiribalaṃ ottappabalaṃ alobho adoso amoho anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi hirī ottappaṃ kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatā sati sampajaññaṃ samatho vipassanā paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye eko saṅkhārakkhandho hoti.

114. 그때에 한 가지 형성의 무더기(行蘊)는 어떠한 것인가? 감촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 희열, 마음의 한 끝임(定), 믿음의 기능, 정진의 기능, 새김의 기능, 집중의 기능, 통찰지의 기능, 생명의 기능, 바른 견해, 바른 사유, 바른 정진, 바른 새김, 바른 집중, 믿음의 힘, 정진의 힘, 새김의 힘, 집중의 힘, 통찰지의 힘, 양심의 힘, 수치심의 힘, 무탐, 무진, 무치, 욕심 없음, 악의 없음, 바른 견해, 양심, 수치심, 몸의 경안, 마음의 경안, 몸의 가벼움, 마음의 가벼움, 몸의 부드러움, 마음의 부드러움, 몸의 적합함, 마음의 적합함, 몸의 능숙함, 마음의 능숙함, 몸의 곧음, 마음의 곧음, 새김, 올바른 알아차림, 고요함, 위빳사나, 격려, 산란하지 않음; 또는 그때에 느낌의 무더기를 제외하고, 인식의 무더기를 제외하고, 식의 무더기를 제외하고 그 외에도 연기하여 발생한 무형의 법들이 있다면 — 이것이 그때에 한 가지 형성의 무더기이다.

115. Katamo tasmiṃ samaye eko viññāṇakkhandho hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ [Pg.35] viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – ayaṃ tasmiṃ samaye eko viññāṇakkhandho hoti.

115. 그 무렵에 하나의 식온(識蘊)은 무엇인가? 그 무렵에 있는 마음(citta), 마노(mano), 의식(mānasa), 심장(hadaya), 청정한 것(paṇḍara), 마노, 마노의 장소(manāyatana), 마노의 기능(manindriya), 아는 것(viññāṇa), 식온, 그에 상응하는 의식의 요소(manoviññāṇadhātu) — 이것이 그 무렵에 있는 하나의 식온이다.

116. Katamaṃ tasmiṃ samaye ekaṃ manāyatanaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye ekaṃ manāyatanaṃ hoti.

116. 그 무렵에 하나의 의처(意處, manāyatana)는 무엇인가? 그 무렵에 있는 마음, 마노, 의식, 심장, 청정한 것, 마노, 마노의 장소, 마노의 기능, 아는 것, 식온, 그에 상응하는 의식의 요소 — 이것이 그 무렵에 있는 하나의 의처이다.

117. Katamaṃ tasmiṃ samaye ekaṃ manindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye ekaṃ manindriyaṃ hoti.

117. 그 무렵에 하나의 의근(意根, manindriya)은 무엇인가? 그 무렵에 있는 마음, 마노, 의식, 심장, 청정한 것, 마노, 마노의 장소, 마노의 기능, 아는 것, 식온, 그에 상응하는 의식의 요소 — 이것이 그 무렵에 있는 하나의 의근이다.

118. Katamā tasmiṃ samaye ekā manoviññāṇadhātu hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – ayaṃ tasmiṃ samaye ekā manoviññāṇadhātu hoti.

118. 그 무렵에 하나의 의식계(意識界, manoviññāṇadhātu)는 무엇인가? 그 무렵에 있는 마음, 마노, 의식, 심장, 청정한 것, 마노, 마노의 장소, 마노의 기능, 아는 것, 식온, 그에 상응하는 의식의 요소 — 이것이 그 무렵에 있는 하나의 의식계이다.

119. Katamaṃ tasmiṃ samaye ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – idaṃ tasmiṃ samaye ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti.

119. 그 무렵에 하나의 법처(法處, dhammāyatana)는 무엇인가? 수온(受蘊), 상온(想蘊), 행온(行蘊) — 이것이 그 무렵에 있는 하나의 법처이다.

120. Katamā tasmiṃ samaye ekā dhammadhātu hoti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ayaṃ tasmiṃ samaye ekā dhammadhātu hoti.

120. 그 무렵에 하나의 법계(法界, dhammadhātu)는 무엇인가? 수온, 상온, 행온 — 이것이 그 무렵에 있는 하나의 법계이다.

Ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā.

또한 그 무렵에 연(緣)하여 발생한 그 밖의 무색(無色)의 법들이 있다면, 이러한 법들이 유익한 법(kusalā dhammā)들이다.

Koṭṭhāsavāro.

분류의 장(Koṭṭhāsavāra).

Suññatavāro

공(空)의 장(Suññatavāra).

121. Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā honti, āyatanāni honti, dhātuyo honti, āhārā honti, indriyāni [Pg.36] honti, jhānaṃ hoti, maggo hoti, balāni honti, hetū honti, phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vedanākkhandho hoti, saññākkhandho hoti, saṅkhārakkhandho hoti, viññāṇakkhandho hoti, manāyatanaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, manoviññāṇadhātu hoti, dhammāyatanaṃ hoti, dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā.

121. 그 무렵에 참으로 법들이 있고, 온(蘊)들이 있으며, 처(處)들이 있고, 계(界)들이 있으며, 식(食)들이 있고, 근(根)들이 있으며, 선(禪)이 있고, 도(道)가 있으며, 힘(力)들이 있고, 인(因)들이 있으며, 촉(觸)이 있고, 수(受)가 있으며, 상(想)이 있고, 사(思)가 있으며, 마음(心)이 있고, 수온이 있으며, 상온이 있고, 행온이 있으며, 식온이 있고, 의처가 있으며, 의근이 있고, 의식계가 있으며, 법처가 있고, 법계가 있다. 또한 그 무렵에 연하여 발생한 그 밖의 무색의 법들이 있다면, 이러한 법들이 유익한 법들이다.

122. Katame tasmiṃ samaye dhammā honti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime tasmiṃ samaye dhammā honti.

122. 그 무렵에 어떤 법들이 있는가? 수온, 상온, 행온, 식온 — 이러한 것들이 그 무렵에 있는 법들이다.

123. Katame tasmiṃ samaye khandhā honti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime tasmiṃ samaye khandhā honti.

123. 그 무렵에 어떤 온(蘊)들이 있는가? 수온, 상온, 행온, 식온 — 이러한 것들이 그 무렵에 있는 온들이다.

124. Katamāni tasmiṃ samaye āyatanāni honti? Manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ – imāni tasmiṃ samaye āyatanāni honti.

124. 그 무렵에 어떤 처(處)들이 있는가? 의처(意處), 법처(法處) — 이러한 것들이 그 무렵에 있는 처들이다.

125. Katamā tasmiṃ samaye dhātuyo honti? Manoviññāṇadhātu, dhammadhātu – imā tasmiṃ samaye dhātuyo honti.

125. 그 무렵에 어떤 계(界)들이 있는가? 의식계(意識界), 법계(法界) — 이러한 것들이 그 무렵에 있는 계들이다.

126. Katame tasmiṃ samaye āhārā honti? Phassāhāro, manosañcetanāhāro, viññāṇāhāro – ime tasmiṃ samaye āhārā honti.

126. 그 무렵에 어떤 식(食)들이 있는가? 촉식(觸食), 의사식(意思食), 식식(識食) — 이러한 것들이 그 무렵에 있는 식들이다.

127. Katamāni tasmiṃ samaye indriyāni honti? Saddhindriyaṃ, vīriyindriyaṃ, satindriyaṃ, samādhindriyaṃ, paññindriyaṃ, manindriyaṃ, somanassindriyaṃ, jīvitindriyaṃ – imāni tasmiṃ samaye indriyāni honti.

127. 그 무렵에 어떤 근(根)들이 있는가? 신근(信根), 정진근(精進根), 염근(念根), 정근(定根), 혜근(慧根), 의근(意根), 희근(喜根), 명근(命根) — 이러한 것들이 그 무렵에 있는 근들이다.

128. Katamaṃ tasmiṃ samaye jhānaṃ hoti? Vitakko, vicāro, pīti, sukhaṃ, cittassekaggatā – idaṃ tasmiṃ samaye jhānaṃ hoti.

128. 그 무렵에 어떤 선(禪)이 있는가? 위딱까(vitakka), 위짜라(vicāra), 희열(pīti), 행복(sukha), 심일경성(cittassekaggatā) — 이것이 그 무렵에 있는 선이다.

129. Katamo tasmiṃ samaye maggo hoti? Sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi – ayaṃ tasmiṃ samaye maggo hoti.

129. 그 무렵에 어떤 도(道)가 있는가? 정견(正見), 정사유(正思惟), 정정진(正精進), 정념(正念), 정정(正定) — 이것이 그 무렵에 있는 도이다.

130. Katamāni [Pg.37] tasmiṃ samaye balāni honti? Saddhābalaṃ, vīriyabalaṃ, satibalaṃ, samādhibalaṃ, paññābalaṃ, hiribalaṃ, ottappabalaṃ – imāni tasmiṃ samaye balāni honti.

130. 그 무렵에 어떤 힘(力)들이 있는가? 신력(信力), 정진력(精進력), 염력(念力), 정력(定力), 혜력(慧力), 히리력(hiribala), 옷땁빠력(ottappabala) — 이러한 것들이 그 무렵에 있는 힘들이다.

131. Katame tasmiṃ samaye hetū honti? Alobho, adoso, amoho – ime tasmiṃ samaye hetū honti.

131. 그 무렵에 어떤 인(因)들이 있는가? 무탐(無貪), 무진(無瞋), 무치(無癡) — 이러한 것들이 그 무렵에 있는 인들이다.

132. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

132. 그 무렵에 어떤 촉(觸)이 있는가? ... (중략) ... 이것이 그 무렵에 있는 촉이다.

133. Katamā tasmiṃ samaye vedanā hoti…pe… ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti.

133. 그 무렵에 어떤 수(受)가 있는가? ... (중략) ... 이것이 그 무렵에 있는 수이다.

134. Katamā tasmiṃ samaye saññā hoti…pe… ayaṃ tasmiṃ samaye saññā hoti.

134. 그 무렵에 어떤 상(想)이 있는가? ... (중략) ... 이것이 그 무렵에 있는 상이다.

135. Katamā tasmiṃ samaye cetanā hoti…pe… ayaṃ tasmiṃ samaye cetanā hoti?

135. 그 무렵에 어떤 사(思)가 있는가? ... (중략) ... 이것이 그 무렵에 있는 사이다.

136. Katamaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti…pe… idaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti.

136. 그 무렵에 어떤 마음(心)이 있는가? ... (중략) ... 이것이 그 무렵에 있는 마음이다.

137. Katamo tasmiṃ samaye vedanākkhandho hoti…pe… ayaṃ tasmiṃ samaye vedanākkhandho hoti.

137. 그 무렵에 어떤 수온(受蘊)이 있는가? ... (중략) ... 이것이 그 무렵에 있는 수온이다.

138. Katamo tasmiṃ samaye saññākkhandho hoti…pe… ayaṃ tasmiṃ samaye saññākkhandho hoti.

138. 그 무렵에 어떤 상온(想蘊)이 있는가? ... (중략) ... 이것이 그 무렵에 있는 상온이다.

139. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti.

139. 그 무렵에 어떤 행온(行蘊)이 있는가? ... (중략) ... 이것이 그 무렵에 있는 행온이다.

140. Katamo tasmiṃ samaye viññāṇakkhandho hoti…pe… ayaṃ tasmiṃ samaye viññāṇakkhandho hoti.

140. 그 무렵에 어떤 식온(識蘊)이 있는가? ... (중략) ... 이것이 그 무렵에 있는 식온이다.

141. Katamaṃ tasmiṃ samaye manāyatanaṃ hoti…pe… idaṃ tasmiṃ samaye manāyatanaṃ hoti.

141. 그 무렵에 어떤 의처(意處)가 있는가? ... (중략) ... 이것이 그 무렵에 있는 의처이다.

142. Katamaṃ [Pg.38] tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti…pe… idaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti.

142. 그때에 어떤 것이 의근(意根)인가? … 중략 … 이것이 그때에 있는 의근이다.

143. Katamā tasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu hoti…pe… ayaṃ tasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu hoti.

143. 그때에 어떤 것이 의식계(意識界)인가? … 중략 … 이것이 그때에 있는 의식계이다.

144. Katamaṃ tasmiṃ samaye dhammāyatanaṃ hoti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – idaṃ tasmiṃ samaye dhammāyatanaṃ hoti.

144. 그때에 어떤 것이 법처(法處)인가? 수온(受蘊), 상온(想蘊), 행온(행蘊)이니, 이것이 그때에 있는 법처이다.

145. Katamā tasmiṃ samaye dhammadhātu hoti? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ayaṃ tasmiṃ samaye dhammadhātu hoti.

145. 그때에 어떤 것이 법계(法界)인가? 수온(受蘊), 상온(想蘊), 행온(행蘊)이니, 이것이 그때에 있는 법계이다.

Ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā.

또한 그때에 연(緣)하여 발생한 무형의 법들로서 그 밖에 또 다른 법들이 있다면, 이러한 법들이 유익한 법[善法]들이다.

Suññatavāro.

공(空)의 편[空節]이 끝났다.

Paṭhamaṃ cittaṃ.

첫 번째 마음이 끝났다.

146. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ sasaṅkhārena rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

146. 어떤 법들이 유익한 법[善法]들인가? 기쁨이 함께하고 지혜와 결합된, 자극[行]에 의해 유발된 욕계의 유익한 마음이 시각 대상[色境]이나 … 중략 … 내적인 대상[法境] 등 그 어떤 대상을 반연하여 일어날 때, 그때 감각접촉[觸]이 있고 … 중략 … 평정[不亂]이 있으며 … 중략 … 이러한 법들이 유익한 법들이다.

Dutiyaṃ cittaṃ.

두 번째 마음이 끝났다.

147. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, pīti hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti[Pg.39], manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, sammāsaṅkappo hoti, sammāvāyāmo hoti, sammāsati hoti, sammāsamādhi hoti, saddhābalaṃ hoti, vīriyabalaṃ hoti, satibalaṃ hoti, samādhibalaṃ hoti, hiribalaṃ hoti, ottappabalaṃ hoti, alobho hoti, adoso hoti, anabhijjhā hoti, abyāpādo hoti, hirī hoti, ottappaṃ hoti, kāyapassaddhi hoti, cittapassaddhi hoti, kāyalahutā hoti, cittalahutā hoti, kāyamudutā hoti, cittamudutā hoti, kāyakammaññatā hoti, cittakammaññatā hoti, kāyapāguññatā hoti, cittapāguññatā hoti, kāyujukatā hoti, cittujukatā hoti, sati hoti, samatho hoti, paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

147. 어떤 법들이 유익한 법[善法]들인가? 기쁨이 함께하고 지혜와 결합되지 않은 욕계의 유익한 마음이 시각 대상[色境], 청각 대상[聲境], 후각 대상[香境], 미각 대상[味境], 촉각 대상[觸境], 내적인 대상[法境] 등 그 어떤 대상을 반연하여 일어날 때, 그때 감각접촉[觸]이 있고, 느낌[受]이 있고, 지각[想]이 있고, 의도[思]가 있고, 마음[心]이 있고, 일으킨 생각[尋]이 있고, 지속적 고찰[伺]이 있고, 희열[喜]이 있고, 행복[樂]이 있고, 마음의 한 끝임[心一境性]이 있고, 믿음의 기능[信根]이 있고, 정진의 기능[精進根]이 있고, 마음챙김의 기능[念根]이 있고, 집중의 기능[定根]이 있고, 의근(意根)이 있고, 기쁨의 기능[喜根]이 있고, 생명기능[命根]이 있고, 바른 생각[正思惟]이 있고, 바른 정진[正精進]이 있고, 바른 마음챙김[正念]이 있고, 바른 집중[正定]이 있고, 믿음의 힘[信力]이 있고, 정진의 힘[精進力]이 있고, 마음챙김의 힘[念力]이 있고, 집중의 힘[定力]이 있고, 양심의 힘[慚力]이 있고, 수치심의 힘[愧力]이 있고, 탐욕 없음[無貪]이 있고, 성냄 없음[無瞋]이 있고, 탐하지 않음[無貪]이 있고, 해치지 않음[無瞋]이 있고, 양심[慚]이 있고, 수치심[愧]이 있고, 몸의 경안[身輕安]이 있고, 마음의 경안[心輕安]이 있고, 몸의 가벼움[身輕快性]이 있고, 마음의 가벼움[心輕快性]이 있고, 몸의 부드러움[身柔軟性]이 있고, 마음의 부드러움[心柔軟性]이 있고, 몸의 적합함[身適業性]이 있고, 마음의 적합함[心適業性]이 있고, 몸의 능숙함[身鍊達性]이 있고, 마음의 능숙함[心鍊達性]이 있고, 몸의 정직함[身正直性]이 있고, 마음의 정직함[心正直性]이 있고, 마음챙김[念]이 있고, 고요함[止]이 있고, 분발[策]이 있고, 평정[不亂]이 있다. 또한 그때에 연하여 발생한 무형의 법들로서 그 밖에 또 다른 법들이 있다면, 이러한 법들이 유익한 법들이다. … 중략 …

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, sattindriyāni honti, pañcaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hoti, cha balāni honti, dve hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

그때 네 가지 온(蘊)이 있고, 두 가지 처(處)가 있고, 두 가지 계(界)가 있고, 세 가지 영양[食]이 있고, 일곱 가지 기능[根]이 있고, 다섯 가지 구성 요소를 가진 선정[禪]이 있고, 네 가지 구성 요소를 가진 도(道)가 있고, 여섯 가지 힘[力]이 있고, 두 가지 원인[因]이 있고, 한 가지 감각접촉[觸]이 있고 … 중략 … 한 가지 법처(法處)가 있고, 한 가지 법계(法界)가 있다. 또한 그때에 연하여 발생한 무형의 법들로서 그 밖에 또 다른 법들이 있다면, 이러한 법들이 유익한 법들이다. … 중략 …

148. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro pīti cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammāsaṅkappo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ hiribalaṃ ottappabalaṃ alobho adoso anabhijjhā abyāpādo hirī ottappaṃ kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatā sati samatho paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā kusalā.

148. 그때 어떤 것이 행온(行蘊)인가? 감각접촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 희열, 마음의 한 끝임, 믿음의 기능, 정진의 기능, 마음챙김의 기능, 집중의 기능, 생명기능, 바른 생각, 바른 정진, 바른 마음챙김, 바른 집중, 믿음의 힘, 정진의 힘, 마음챙김의 힘, 집중의 힘, 양심의 힘, 수치심의 힘, 탐욕 없음, 성냄 없음, 탐하지 않음, 해치지 않음, 양심, 수치심, 몸의 경안, 마음의 경안, 몸의 가벼움, 마음의 가벼움, 몸의 부드러움, 마음의 부드러움, 몸의 적합함, 마음의 적합함, 몸의 능숙함, 마음의 능숙함, 몸의 정직함, 마음의 정직함, 마음챙김, 고요함, 분발, 평정이다. 또한 그때 수온(受蘊)을 제외하고 상온(想蘊)을 제외하고 식온(識蘊)을 제외한, 연하여 발생한 무형의 법들로서 그 밖에 또 다른 법들이 있다면, 이것이 그때에 있는 행온이다. … 중략 … 이러한 법들이 유익한 법들이다.

Tatiyaṃ cittaṃ.

세 번째 마음이 끝났다.

149. Katame [Pg.40] dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ sasaṅkhārena rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

149. 어떤 법들이 유익한 법[善法]들인가? 기쁨이 함께하고 지혜와 결합되지 않은, 자극[行]에 의해 유발된 욕계의 유익한 마음이 시각 대상[色境]이나 … 중략 … 내적인 대상[法境] 등 그 어떤 대상을 반연하여 일어날 때, 그때 감각접촉[觸]이 있고 … 중략 … 평정[不亂]이 있으며 … 중략 … 이러한 법들이 유익한 법들이다.

Catutthaṃ cittaṃ.

네 번째 마음이 끝났다.

150. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, paññindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, sammādiṭṭhi hoti, sammāsaṅkappo hoti, sammāvāyāmo hoti, sammāsati hoti, sammāsamādhi hoti, saddhābalaṃ hoti, vīriyabalaṃ hoti, satibalaṃ hoti, samādhibalaṃ hoti, paññābalaṃ hoti, hiribalaṃ hoti, ottappabalaṃ hoti, alobho hoti, adoso hoti, amoho hoti, anabhijjhā hoti, abyāpādo hoti, sammādiṭṭhi hoti, hirī hoti, ottappaṃ hoti, kāyapassaddhi hoti, cittapassaddhi hoti, kāyalahutā hoti, cittalahutā hoti, kāyamudutā hoti, cittamudutā hoti, kāyakammaññatā hoti, cittakammaññatā hoti kāyapāguññatā hoti, cittapāguññatā hoti, kāyujukatā hoti, cittujukatā hoti, sati hoti, sampajaññaṃ hoti, samatho hoti, vipassanā hoti, paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā.

150. 어떤 법들이 유익한(kusalā) 법들입니까? 어떤 때에 평온(upekkhā)이 함께하고 지혜와 결합된(ñāṇasampayuttaṃ) 욕계의 유익한 마음이 형색을 대상으로 하거나, 소리를 대상으로 하거나, 냄새를 대상으로 하거나, 맛을 대상으로 하거나, 감촉을 대상으로 하거나, 법을 대상으로 하거나, 혹은 그 어떤 대상을 취하여 생겨날 때, 그 시기에 촉(phasso)이 있고, 수(vedanā)가 있고, 상(saññā)이 있고, 사(cetanā)가 있고, 심(cittaṃ)이 있고, 심(vitakko)이 있고, 사(vicāro)가 있고, 평온(upekkhā)이 있고, 심일경성(cittassekaggatā)이 있고, 신근(saddhindriyaṃ)이 있고, 정진근(vīriyindriyaṃ)이 있고, 염근(satindriyaṃ)이 있고, 정근(samādhindriyaṃ)이 있고, 혜근(paññindriyaṃ)이 있고, 의근(manindriyaṃ)이 있고, 온근(upekkhindriyaṃ)이 있고, 명근(jīvitindriyaṃ)이 있고, 정견(sammādiṭṭhi)이 있고, 정사유(sammāsaṅkappo)이 있고, 정정진(sammāvāyāmo)이 있고, 정념(sammāsati)이 있고, 정정(sammāsamādhi)이 있고, 신력(saddhābalaṃ)이 있고, 정진력(vīriyabalaṃ)이 있고, 염력(satibalaṃ)이 있고, 정력(samādhibalaṃ)이 있고, 혜력(paññābalaṃ)이 있고, 히리력(hiribalaṃ)이 있고, 오탑파력(ottappabalaṃ)이 있고, 무탐(alobho)이 있고, 무진(adoso)이 있고, 무치(amoho)이 있고, 무탐(anabhijjhā)이 있고, 무진(abyāpādo)이 있고, 정견(sammādiṭṭhi)이 있고, 히리(hirī)가 있고, 오탑파(ottappaṃ)가 있고, 신경안(kāyapassaddhi)이 있고, 심경안(cittapassaddhi)이 있고, 신경쾌(kāyalahutā)가 있고, 심경쾌(cittalahutā)가 있고, 신유연(kāyamudutā)이 있고, 심유연(cittamudutā)이 있고, 신적협(kāyakammaññatā)이 있고, 심적협(cittakammaññatā)이 있고, 신숙련(kāyapāguññatā)이 있고, 심숙련(cittpāguññatā)이 있고, 신정직(kāyujukatā)이 있고, 심정직(cittujukatā)이 있고, 염(sati)이 있고, 정지(sampajaññaṃ)가 있고, 사마타(samatho)가 있고, 위빳사나(vipassanā)가 있고, 노력(paggāho)이 있고, 불산란(avikkhepo)이 있습니다. 또한 그 시기에 이것들 외에도 연기하여 생겨난 다른 무형의 법들이 있다면, 이 법들이 유익한 법들입니다.

151. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

151. 그 시기에 촉(phasso)은 무엇입니까? 그 시기에 발생하는 촉, 닿음, 맞닿음, 닿아 있음—이것이 그 시기에 발생하는 촉입니다.

152. Katamā [Pg.41] tasmiṃ samaye vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajaṃ cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti…pe….

152. 그 시기에 수(vedanā)는 무엇입니까? 그 시기에 그에 상응하는 의식계의 접촉에서 생긴 심소로서, 즐겁지도 괴롭지도 않은(neva sātaṃ nāsātaṃ) 것, 마음의 접촉에서 생긴 불고불락(adukkhamasukhaṃ)의 경험, 마음의 접촉에서 생긴 불고불락의 수(feeling)—이것이 그 시기에 발생하는 수입니다. …이하 생략…

153. Katamā tasmiṃ samaye upekkhā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye upekkhā hoti…pe….

153. 그 시기에 평온(upekkhā)은 무엇입니까? 그 시기에 심소로서 즐겁지도 괴롭지도 않은 것, 마음의 접촉에서 생긴 불고불락의 경험, 마음의 접촉에서 생긴 불고불락의 수—이것이 그 시기에 발생하는 평온입니다. …이하 생략…

154. Katamaṃ tasmiṃ samaye upekkhindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye upekkhindriyaṃ hoti…pe… ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

154. 그 시기에 온근(upekkhindriyaṃ)은 무엇입니까? 그 시기에 심소로서 즐겁지도 괴롭지도 않은 것, 마음의 접촉에서 생긴 불고불락의 경험, 마음의 접촉에서 생긴 불고불락의 수—이것이 그 시기에 발생하는 온근입니다. …중략… 또한 그 시기에 이것들 외에도 연기하여 생겨난 다른 무형의 법들이 있다면, 이 법들이 유익한 법들입니다. …이하 생략…

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, aṭṭhindriyāni honti, caturaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, pañcaṅgiko maggo hoti, satta balāni honti, tayo hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

또한 그 시기에 네 가지 온(khandhā)이 있고, 두 가지 처(āyatanāni)가 있고, 두 가지 계(dhātuyo)가 있고, 세 가지 음식(āhārā)이 있고, 여덟 가지 근(indriyāni)이 있고, 네 가지 요소의 선정(jhānaṃ)이 있고, 다섯 가지 요소의 도(maggo)가 있고, 일곱 가지 힘(balāni)이 있고, 세 가지 원인(hetū)이 있고, 한 가지 촉(phasso)이 있고…중략… 한 가지 법처(dhammāyatanaṃ)가 있고, 한 가지 법계(dhammadhātu)가 있습니다. 또한 그 시기에 이것들 외에도 연기하여 생겨난 다른 무형의 법들이 있다면, 이 법들이 유익한 법들입니다. …이하 생략…

155. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ paññābalaṃ hiribalaṃ ottappabalaṃ alobho adoso amoho anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi hirī ottappaṃ kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatā sati sampajaññaṃ samatho vipassanā paggāho avikkhepo.

155. 그 시기에 행온(saṅkhārakkhandho)은 무엇입니까? 촉, 사, 심(vitakko), 사(vicāro), 심일경성, 신근, 정진근, 염근, 정근, 혜근, 명근, 정견, 정사유, 정정진, 정념, 정정, 신력, 정진력, 염력, 정력, 혜력, 히리력, 오탑파력, 무탐, 무진, 무치, 무탐(anabhijjhā), 무진(abyāpādo), 정견, 히리, 오탑파, 신경안, 심경안, 신경쾌, 심경쾌, 신유연, 심유연, 신적협, 심적협, 신숙련, 심숙련, 신정직, 심정직, 염, 정지, 사마타, 위빳사나, 노력, 불산란입니다.

Ye [Pg.42] vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā kusalā.

또한 그 시기에 수온을 제외하고 상온을 제외하고 식온을 제외한, 연기하여 생겨난 다른 무형의 법들이 있다면—이것이 그 시기의 행온입니다. …중략… 이 법들이 유익한 법들입니다.

Pañcamaṃ cittaṃ.

다섯 번째 마음.

156. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ sasaṅkhārena rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

156. 어떤 법들이 유익한 법들입니까? 어떤 때에 평온이 함께하고 지혜와 결합되었으며 유행(자극, sasaṅkhārena)이 있는 욕계의 유익한 마음이 형색을 대상으로 하거나…중략… 법을 대상으로 하거나 혹은 그 어떤 대상을 취하여 생겨날 때, 그 시기에 촉이 있고…중략… 불산란이 있습니다. …중략… 이 법들이 유익한 법들입니다.

Chaṭṭhaṃ cittaṃ.

여섯 번째 마음.

157. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, sammāsaṅkappo hoti, sammāvāyāmo hoti, sammāsati hoti, sammāsamādhi hoti, saddhābalaṃ hoti, vīriyabalaṃ hoti, satibalaṃ hoti, samādhibalaṃ hoti, hiribalaṃ hoti, ottappabalaṃ hoti, alobho hoti, adoso hoti, anabhijjhā hoti, abyāpādo hoti, hirī hoti, ottappaṃ hoti, kāyapassaddhi hoti, cittapassaddhi hoti, kāyalahutā hoti, cittalahutā hoti, kāyamudutā hoti, cittamudutā hoti, kāyakammaññatā hoti, cittakammaññatā hoti, kāyapāguññatā hoti, cittapāguññatā hoti, kāyujukatā hoti, cittujukatā hoti, sati hoti, samatho hoti, paggāho hoti, avikkhepo [Pg.43] hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

157. 어떤 법들이 유익한 것인가? 어느 때에 평온이 함께하고 지혜와 결합하지 않은 욕계의 유익한 마음이 시각 대상, 청각 대상, 후각 대상, 미각 대상, 촉각 대상, 혹은 법 대상을 조건으로 하여, 혹은 그 어떤 대상을 조건으로 하여 일어난다. 그때 접촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 일으킨 생각이 있고, 지속적 고찰이 있고, 평온이 있고, 마음의 한 끝 점임(心一境性)이 있고, 믿음의 기능이 있고, 정진의 기능이 있고, 마음챙김의 기능이 있고, 집중의 기능이 있고, 마음의 기능이 있고, 평온의 기능이 있고, 생명 기능이 있고, 바른 사유가 있고, 바른 정진이 있고, 바른 마음챙김이 있고, 바른 집중이 있고, 믿음의 힘이 있고, 정진의 힘이 있고, 마음챙김의 힘이 있고, 집중의 힘이 있고, 양심의 힘이 있고, 수치심의 힘이 있고, 탐욕 없음이 있고, 성냄 없음이 있고, 탐착 없음이 있고, 악의 없음이 있고, 양심이 있고, 수치심이 있고, 몸의 경안이 있고, 마음의 경안이 있고, 몸의 가벼움이 있고, 마음의 가벼움이 있고, 몸의 부드러움이 있고, 마음의 부드러움이 있고, 몸의 적합함이 있고, 마음의 적합함이 있고, 몸의 능숙함이 있고, 마음의 능숙함이 있고, 몸의 곧음이 있고, 마음의 곧음이 있고, 마음챙김이 있고, 고요함이 있고, 거둠이 있고, 산만하지 않음이 있다. 그때 또한 연기하여 발생한 그 밖의 무형의 법들이 있다면, 이 법들은 유익한 것이다. …이하 생략…

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, sattindriyāni honti, caturaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hoti, cha balāni honti, dve hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

그때 또한 네 가지 무더기(蘊)가 있고, 두 가지 감각장소(處)가 있고, 두 가지 요소(界)가 있고, 세 가지 영양(食)이 있고, 일곱 가지 기능(根)이 있고, 네 가지 구성 요소를 가진 선정(禪)이 있고, 네 가지 구성 요소를 가진 도(道)가 있고, 여섯 가지 힘(力)이 있고, 두 가지 원인(因)이 있고, 한 가지 접촉이 있고, …하나의 법의 감각장소가 있고, 하나의 법의 요소가 있다. 그때 또한 연기하여 발생한 그 밖의 무형의 법들이 있다면, 이 법들은 유익한 것이다. …이하 생략…

158. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammāsaṅkappo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ hiribalaṃ ottappabalaṃ alobho adoso anabhijjhā abyāpādo hirī ottappaṃ kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatā sati samatho paggāho avikkhepo.

158. 그때 상카라의 무더기(行蘊)란 무엇인가? 그것은 접촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 마음의 한 끝 점임, 믿음의 기능, 정진의 기능, 마음챙김의 기능, 집중의 기능, 생명 기능, 바른 사유, 바른 정진, 바른 마음챙김, 바른 집중, 믿음의 힘, 정진의 힘, 마음챙김의 힘, 집중의 힘, 양심의 힘, 수치심의 힘, 탐욕 없음, 성냄 없음, 탐착 없음, 악의 없음, 양심, 수치심, 몸의 경안, 마음의 경안, 몸의 가벼움, 마음의 가벼움, 몸의 부드러움, 마음의 부드러움, 몸의 적합함, 마음의 적합함, 몸의 능숙함, 마음의 능숙함, 몸의 곧음, 마음의 곧음, 마음챙김, 고요함, 거둠, 산만하지 않음이다.

Ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā kusalā.

또한 그때 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 아르마리의 무더기를 제외하고 연기하여 발생한 그 밖의 무형의 법들이 있다면, 이것이 그때의 상카라의 무더기이다. …이 법들은 유익한 것이다.

Sattamaṃ cittaṃ.

일곱 번째 마음.

159. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ sasaṅkhārena rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

159. 어떤 법들이 유익한 것인가? 어느 때에 평온이 함께하고 지혜와 결합하지 않았으며 자극을 동반한 욕계의 유익한 마음이 시각 대상… 혹은 법 대상을 조건으로 하여, 혹은 그 어떤 대상을 조건으로 하여 일어난다. 그때 접촉이 있고… 산만하지 않음이 있다. …이 법들은 유익한 것이다.

Aṭṭhamaṃ cittaṃ.

여덟 번째 마음.

Aṭṭha kāmāvacaramahākusalacittāni.

여덟 가지 욕계 거룩한 유익한 마음[大善心].

Dutiyabhāṇavāro.

두 번째 낭송 분량(誦品).

Rūpāvacarakusalaṃ

색계 유익한 것

Catukkanayo

네 가지 방법[四句法]

160. Katame [Pg.44] dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

160. 어떤 법들이 유익한 것인가? 어느 때에 색계에 태어나기 위해 도(道)를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고 해로운 법들을 멀리한 뒤, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 있고 떨쳐버림에서 생긴 희열과 행복이 있는 첫 번째 선정(初禪)을 증득하여 머문다. 이는 흙의 까시나를 대상으로 한다. 그때 접촉이 있고… 산만하지 않음이 있다. …이 법들은 유익한 것이다.

161. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, pīti hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, paññindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, sammādiṭṭhi hoti, sammāvāyāmo hoti…pe… paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

161. 어떤 법들이 유익한 것인가? 어느 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 일으킨 생각과 지속적 고찰을 가라앉혔기에 안으로 평온하고 마음이 한곳으로 모여 있으며, 일으킨 생각과 지속적 고찰은 없고 삼매에서 생긴 희열과 행복이 있는 두 번째 선정(第二禪)을 증득하여 머문다. 이는 흙의 까시나를 대상으로 한다. 그때 접촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 희열이 있고, 행복이 있고, 마음의 한 끝 점임이 있고, 믿음의 기능이 있고, 정진의 기능이 있고, 마음챙김의 기능이 있고, 집중의 기능이 있고, 통찰지의 기능이 있고, 마음의 기능이 있고, 기쁨의 기능이 있고, 생명 기능이 있고, 바른 견해가 있고, 바른 정진이 있고… 거둠이 있고, 산만하지 않음이 있다. 그때 또한 연기하여 발생한 그 밖의 무형의 법들이 있다면, 이 법들은 유익한 것이다. …이하 생략…

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, aṭṭhindriyāni honti, tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hoti, satta balāni honti, tayo hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

그때 또한 네 가지 무더기가 있고, 두 가지 감각장소가 있고, 두 가지 요소가 있고, 세 가지 영양분이 있고, 여덟 가지 기능이 있고, 세 가지 구성 요소를 가진 선정이 있고, 네 가지 구성 요소를 가진 도가 있고, 일곱 가지 힘이 있고, 세 가지 원인이 있고, 한 가지 접촉이 있고… 하나의 법의 감각장소가 있고, 하나의 법의 요소가 있다. 그때 또한 연기하여 발생한 그 밖의 무형의 법들이 있다면, 이 법들은 유익한 것이다. …이하 생략…

162. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā pīti cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammādiṭṭhi sammāvāyāmo…pe… paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā [Pg.45] vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā kusalā.

162. 그때 상카라의 무더기란 무엇인가? 그것은 접촉, 의도, 희열, 마음의 한 끝 점임, 믿음의 기능, 정진의 기능, 마음챙김의 기능, 집중의 기능, 통찰지의 기능, 생명 기능, 바른 견해, 바른 정진… 거둠, 산만하지 않음이다. 또한 그때 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 아르마리의 무더기를 제외하고 연기하여 발생한 그 밖의 무형의 법들이 있다면, 이것이 그때의 상카라의 무더기이다. …이 법들은 유익한 것이다.

163. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṃvedeti, yaṃ taṃ ariyā ācikkhanti – ‘‘upekkhako satimā sukhavihārī’’ti tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, paññindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, sammādiṭṭhi hoti, sammāvāyāmo hoti…pe… paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

163. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 희열이 빛바램으로써 평온하게 머물고 마음챙김과 올바른 알아차림을 갖추며, 몸으로 행복을 느끼니, 이를 두고 성자들이 ‘평온하고 마음챙기며 행복하게 머문다’라고 칭송하는 제3선을 구족하여 머문다. 흙의 가시나를 대상으로 하는 그 때에 촉이 있고, 수가 있고, 상이 있고, 사(의도)가 있고, 심(마음)이 있고, 행복이 있고, 심일경성이 있고, 신근이 있고, 정진근이 있고, 염근(마음챙김의 기능)이 있고, 정근(삼매의 기능)이 있고, 혜근(통찰지의 기능)이 있고, 의근(마음의 기능)이 있고, 희근(기쁨의 기능)이 있고, 명근(생명 기능)이 있고, 정견이 있고, 정정진이 있고…(중략)… 고양이 있고, 부동이 있다. 또한 그 때에 이것들 외에도 연생(緣生)인 무형의 법들이 있다면, 이 법들이 유익한 법들이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, aṭṭhindriyāni honti, duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hoti, satta balāni honti, tayo hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

또한 그 때에 네 가지 무더기(온)가 있고, 두 가지 감각장소(처)가 있고, 두 가지 요소(계)가 있고, 세 가지 자양분(식)이 있고, 여덟 가지 기능(근)이 있고, 두 가지 요소의 선(선지)이 있고, 네 가지 요소의 도(도지)가 있고, 일곱 가지 힘(력)이 있고, 세 가지 원인(혜)이 있고, 하나의 촉이 있고…(중략)… 하나의 법처가 있고, 하나의 법계가 있다. 또한 그 때에 이것들 외에도 연생인 무형의 법들이 있다면, 이 법들이 유익한 법들이다.

164. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammādiṭṭhi sammāvāyāmo…pe… paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā kusalā.

164. 그 때에 행온(형성하는 것들의 무더기)이란 무엇인가? 촉, 의도, 심일경성, 신근, 정진근, 염근, 정근, 혜근, 명근, 정견, 정정진…(중략)… 고양, 부동이며, 또한 그 때에 이것들 외에도 수온, 상온, 식온을 제외한 연생인 무형의 법들이 있다면, 이것이 그 때의 행온이다. 이 법들이 유익한 법들이다.

165. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṃ atthaṅgamā adukkhamasukhaṃ upekkhāsatipārisuddhiṃ catutthaṃ jhānaṃ [Pg.46] upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, paññindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, sammādiṭṭhi hoti, sammāvāyāmo hoti…pe… paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

165. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 행복도 버리고 괴로움도 버려, 이전에 이미 기쁨과 슬픔이 소멸되었으므로, 괴롭지도 즐겁지도 않으며 평온으로 인해 마음챙김이 청정한 제4선을 구족하여 머문다. 흙의 가시나를 대상으로 하는 그 때에 촉이 있고, 수가 있고, 상이 있고, 사가 있고, 심이 있고, 평온(사)이 있고, 심일경성이 있고, 신근이 있고, 정진근이 있고, 염근이 있고, 정근이 있고, 혜근이 있고, 의근이 있고, 사근(평온의 기능)이 있고, 명근이 있고, 정견이 있고, 정정진이 있고…(중략)… 고양이 있고, 부동이 있다. 또한 그 때에 이것들 외에도 연생인 무형의 법들이 있다면, 이 법들이 유익한 법들이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, aṭṭhindriyāni honti, duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hoti, satta balāni honti, tayo hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

또한 그 때에 네 가지 무더기가 있고, 두 가지 감각장소가 있고, 두 가지 요소가 있고, 세 가지 자양분이 있고, 여덟 가지 기능이 있고, 두 가지 요소의 선이 있고, 네 가지 요소의 도가 있고, 일곱 가지 힘이 있고, 세 가지 원인이 있고, 하나의 촉이 있고…(중략)… 하나의 법처가 있고, 하나의 법계가 있다. 또한 그 때에 이것들 외에도 연생인 무형의 법들이 있다면, 이 법들이 유익한 법들이다.

166. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammādiṭṭhi sammāvāyāmo…pe… paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā kusalā.

166. 그 때에 행온이란 무엇인가? 촉, 의도, 심일경성, 신근, 정진근, 염근, 정근, 혜근, 명근, 정견, 정정진…(중략)… 고양, 부동이며, 또한 그 때에 이것들 외에도 수온, 상온, 식온을 제외한 연생인 무형의 법들이 있다면, 이것이 그 때의 행온이다. 이 법들이 유익한 법들이다.

Catukkanayo.

사분법(네 가지 방식)이 끝났다.

Pañcakanayo

오분법(다섯 가지 방식).

167. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ [Pg.47] – tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

167. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 완전히 떨쳐버리고…(중략)… 제1선을 구족하여 머문다. 흙의 가시나를 대상으로 하는 그 때에 촉이 있고…(중략)… 부동이 있다. 이 법들이 유익한 법들이다.

168. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vicāro hoti, pīti hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, paññindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, sammādiṭṭhi hoti, sammāvāyāmo hoti…pe… paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

168. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 일으킨 생각(심)은 없고 머문 생각(사)만 있으며, 삼매에서 생겨난 희열과 행복이 있는 제2선을 구족하여 머문다. 흙의 가시나를 대상으로 하는 그 때에 촉이 있고, 수가 있고, 상이 있고, 사(의도)가 있고, 심(마음)이 있고, 머문 생각(사)이 있고, 희열이 있고, 행복이 있고, 심일경성이 있고, 신근이 있고, 정진근이 있고, 염근이 있고, 정근이 있고, 혜근이 있고, 의근이 있고, 희근(기쁨의 기능)이 있고, 명근이 있고, 정견이 있고, 정정진이 있고…(중략)… 고양이 있고, 부동이 있다. 또한 그 때에 이것들 외에도 연생인 무형의 법들이 있다면, 이 법들이 유익한 법들이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, aṭṭhindriyāni honti, caturaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hoti, satta balāni honti, tayo hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

또한 그 때에 네 가지 무더기가 있고, 두 가지 감각장소가 있고, 두 가지 요소가 있고, 세 가지 자양분이 있고, 여덟 가지 기능이 있고, 네 가지 요소의 선이 있고, 네 가지 요소의 도가 있고, 일곱 가지 힘이 있고, 세 가지 원인이 있고, 하나의 촉이 있고…(중략)… 하나의 법처가 있고, 하나의 법계가 있다. 또한 그 때에 이것들 외에도 연생인 무형의 법들이 있다면, 이 법들이 유익한 법들이다.

169. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vicāro pīti cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammādiṭṭhi sammāvāyāmo…pe… paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā kusalā.

169. 그때에 헹온(行蘊)이란 무엇인가? 감촉(phassa), 의도(cetanā), 지속적 고찰(vicāra), 희열(pīti), 마음의 한 끝임(cittassekaggatā), 믿음의 기능(saddhindriya), 정진의 기능(vīriyindriya), 마음챙김의 기능(satindriya), 집중의 기능(samādhindriya), 통찰지의 기능(paññindriya), 생명의 기능(jīvitindriya), 바른 견해(sammādiṭṭhi), 바른 정진(sammāvāyāmo) ... 중략 ... 격려(paggāho), 흔들림 없음(avikkhepo)이다. 또한 그 밖에 그때에 수온(受蘊), 상온(想蘊), 식온(識蘊)을 제외하고, 조건에 따라 발생한 무형의 법들이 있다면, 이것이 그때의 행온이다. ... 중략 ... 이러한 법들은 선한 법들이다.

170. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti[Pg.48], saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, pīti hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, paññindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, sammādiṭṭhi hoti, sammāvāyāmo hoti…pe… paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

170. 어떠한 법들이 선한 법들인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 일으킨 생각(vitakka)과 지속적 고찰(vicāra)이 가라앉았기 때문에 ... 중략 ... 대지(pathavī)의 카시나를 대상으로 하는 제3선에 들어 머문다. 그때에 감촉(phassa)이 있고, 느낌(vedanā)이 있고, 인식(saññā)이 있고, 의도(cetanā)이 있고, 마음(citta)이 있고, 희열(pīti)이 있고, 행복(sukha)이 있고, 마음의 한 끝임(cittassekaggatā)이 있고, 믿음의 기능(saddhindriya)이 있고, 정진의 기능(vīriyindriya)이 있고, 마음챙김의 기능(satindriya)이 있고, 집중의 기능(samādhindriya)이 있고, 통찰지의 기능(paññindriya)이 있고, 마노의 기능(manindriya)이 있고, 기쁨의 기능(somanassindriya)이 있고, 생명의 기능(jīvitindriya)이 있고, 바른 견해(sammādiṭṭhi)가 있고, 바른 정진(sammāvāyāmo)이 있고 ... 중략 ... 격려(paggāho)가 있고, 흔들림 없음(avikkhepo)이 있다. 또한 그 밖에 그때에 조건에 따라 발생한 무형의 법들이 있다면, 이러한 법들은 선한 법들이다. ... 중략 ...

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, aṭṭhindriyāni honti, tivaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hoti, satta balāni honti, tayo hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

또한 그때에 네 가지 무더기(khandha)가 있고, 두 가지 감각장소(āyatana)가 있고, 두 가지 요소(dhātu)가 있고, 세 가지 자양분(āhāra)이 있고, 여덟 가지 기능(indriya)이 있고, 세 가지 요소를 가진 선(jhāna)이 있고, 네 가지 요소를 가진 도(magga)가 있고, 일곱 가지 힘(bala)이 있고, 세 가지 원인(hetu)이 있고, 한 가지 감촉(phassa)이 있고 ... 중략 ... 한 가지 법의 감각장소가 있고, 한 가지 법의 요소가 있다. 또한 그 밖에 그때에 조건에 따라 발생한 무형의 법들이 있다면, 이러한 법들은 선한 법들이다. ... 중략 ...

171. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā pīti cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammādiṭṭhi sammāvāyāmo…pe… paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā kusalā.

171. 그때에 행온(行蘊)이란 무엇인가? 감촉, 의도, 희열, 마음의 한 끝임, 믿음의 기능, 정진의 기능, 마음챙김의 기능, 집중의 기능, 통찰지의 기능, 생명의 기능, 바른 견해, 바른 정진 ... 중략 ... 격려, 흔들림 없음이다. 또한 그 밖에 그때에 수온, 상온, 식온을 제외하고, 조건에 따라 발생한 무형의 법들이 있다면, 이것이 그때의 행온이다. ... 중략 ... 이러한 법들은 선한 법들이다.

172. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti pītiyā ca virāgā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, paññindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, sammādiṭṭhi hoti, sammāvāyāmo hoti…pe… paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

172. 어떠한 법들이 선한 법들인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 희열(pīti)이 빛바랬기 때문에 ... 중략 ... 대지의 카시나를 대상으로 하는 제4선에 들어 머문다. 그때에 감촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 행복(sukha)이 있고, 마음의 한 끝임이 있고, 믿음의 기능이 있고, 정진의 기능이 있고, 마음챙김의 기능이 있고, 집중의 기능이 있고, 통찰지의 기능이 있고, 마노의 기능이 있고, 기쁨의 기능(somanassindriya)이 있고, 생명의 기능이 있고, 바른 견해가 있고, 바른 정진이 있고 ... 중략 ... 격려가 있고, 흔들림 없음이 있다. 또한 그 밖에 그때에 조건에 따라 발생한 무형의 법들이 있다면, 이러한 법들은 선한 법들이다. ... 중략 ...

Tasmiṃ [Pg.49] kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, aṭṭhindriyāni honti, duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hoti, satta balāni honti, tayo hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

또한 그때에 네 가지 무더기가 있고, 두 가지 감각장소가 있고, 두 가지 요소가 있고, 세 가지 자양분이 있고, 여덟 가지 기능이 있고, 두 가지 요소를 가진 선이 있고, 네 가지 요소를 가진 도가 있고, 일곱 가지 힘이 있고, 세 가지 원인이 있고, 한 가지 감촉이 있고 ... 중략 ... 한 가지 법의 감각장소가 있고, 한 가지 법의 요소가 있다. 또한 그 밖에 그때에 조건에 따라 발생한 무형의 법들이 있다면, 이러한 법들은 선한 법들이다. ... 중략 ...

173. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammādiṭṭhi sammāvāyāmo…pe… paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā kusalā.

173. 그때에 행온이란 무엇인가? 감촉, 의도, 마음의 한 끝임, 믿음의 기능, 정진의 기능, 마음챙김의 기능, 집중의 기능, 통찰지의 기능, 생명의 기능, 바른 견해, 바른 정진 ... 중략 ... 격려, 흔들림 없음이다. 또한 그 밖에 그때에 수온, 상온, 식온을 제외하고, 조건에 따라 발생한 무형의 법들이 있다면, 이것이 그때의 행온이다. ... 중략 ... 이러한 법들은 선한 법들이다.

174. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sukhassa ca pahānā…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, paññindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, sammādiṭṭhi hoti, sammāvāyāmo hoti…pe… paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

174. 어떠한 법들이 선한 법들인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 행복(sukha)을 버렸기 때문에 ... 중략 ... 대지의 카시나를 대상으로 하는 제5선에 들어 머문다. 그때에 감촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 평온(upekkhā)이 있고, 마음의 한 끝임이 있고, 믿음의 기능이 있고, 정진의 기능이 있고, 마음챙김의 기능이 있고, 집중의 기능이 있고, 통찰지의 기능이 있고, 마노의 기능이 있고, 평온의 기능(upekkhindriya)이 있고, 생명의 기능이 있고, 바른 견해가 있고, 바른 정진이 있고 ... 중략 ... 격려가 있고, 흔들림 없음이 있다. 또한 그 밖에 그때에 조건에 따라 발생한 무형의 법들이 있다면, 이러한 법들은 선한 법들이다. ... 중략 ...

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, aṭṭhindriyāni honti, duvaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hoti, satta balāni honti, tayo hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā [Pg.50] pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

또한 그때에 네 가지 무더기가 있고, 두 가지 감각장소가 있고, 두 가지 요소가 있고, 세 가지 자양분이 있고, 여덟 가지 기능이 있고, 두 가지 요소를 가진 선이 있고, 네 가지 요소를 가진 도가 있고, 일곱 가지 힘이 있고, 세 가지 원인이 있고, 한 가지 감촉이 있고 ... 중략 ... 한 가지 법의 감각장소가 있고, 한 가지 법의 요소가 있다. 또한 그 밖에 그때에 조건에 따라 발생한 무형의 법들이 있다면, 이러한 법들은 선한 법들이다. ... 중략 ...

175. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ jīvitindriyaṃ sammādiṭṭhi sammāvāyāmo…pe… paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā kusalā.

175. 그 무렵에 행온(行蘊)이란 무엇인가? 촉(觸), 사(思), 심일경성(心一境性), 신근(信根), 정진근(精進根), 염근(念根), 정근(定根), 혜근(慧根), 명근(命根), 정견(正見), 정정진(正精進) …중략… 노력(努力), 부동(不動)이 있다. 또한 그 무렵에 수온(受蘊), 상온(想蘊), 식온(識蘊)을 제외하고 연(緣)에 의해서 생겨난 다른 무색법(無色法)들이 있다. 이것이 그 무렵의 행온이다. …중략… 이 법들은 유익한 법(善法)들이다.

Pañcakanayo.

오분법(五分法)이 끝났다.

Catasso paṭipadā

네 가지 도(道, paṭipadā)

176. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

176. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 멀리하고 …중략… 고행도(苦行道)와 지증득(遲證得)으로 지(地)카시나를 대상으로 하는 초선(初禪)에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

177. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

177. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 멀리하고 …중략… 고행도(苦行道)와 속증득(速證得)으로 지(地)카시나를 대상으로 하는 초선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

178. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

178. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 멀리하고 …중략… 낙행도(樂行道)와 지증득(遲證得)으로 지(地)카시나를 대상으로 하는 초선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

179. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ [Pg.51] pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā…pe….

179. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 멀리하고 …중략… 낙행도(樂行道)와 속증득(速證得)으로 지(地)카시나를 대상으로 하는 초선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

180. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ pathavīkasiṇaṃ – tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

180. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 일으킨 생각(위탁카)과 지속적인 고찰(위짜라)이 가라앉고 …중략… 제2선 …중략… 제3선 …중략… 제4선 …중략… 초선 …중략… 제5선에 들어 머문다. 고행도와 지증득으로 지카시나를 대상으로 …중략… 고행도와 속증득으로 지카시나를 대상으로 …중략… 낙행도와 지증득으로 지카시나를 대상으로 …중략… 낙행도와 속증득으로 지카시나를 대상으로 하는 제5선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

Catasso paṭipadā.

네 가지 도(道)가 끝났다.

Cattāri ārammaṇāni

네 가지 대상(ārammaṇāni)

181. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati parittaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

181. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 멀리하고 …중략… 소(小, paritta)이며 소(小)의 대상(parittārammaṇa)을 가진 지(地)카시나를 대상으로 하는 초선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

182. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ – tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

182. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 멀리하고 …중략… 소(小)이며 무량(無量)의 대상(appamāṇārammaṇa)을 가진 지(地)카시나를 대상으로 하는 초선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

183. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

183. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 멀리하고 …중략… 무량(無量, appamāṇa)이며 소(小)의 대상을 가진 지(地)카시나를 대상으로 하는 초선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

184. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

184. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 멀리하고 …중략… 무량(無量)이며 무량(無量)의 대상을 가진 지(地)카시나를 대상으로 하는 초선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

185. Katame [Pg.52] dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati parittaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

185. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 일으킨 생각과 지속적인 고찰이 가라앉고 …중략… 제2선 …중략… 제3선 …중략… 제4선 …중략… 초선 …중략… 제5선에 들어 머문다. 소(小)이며 소(小)의 대상을 가진 지카시나를 대상으로 …중략… 소(小)이며 무량(無量)의 대상을 가진 지카시나를 대상으로 …중략… 무량(無量)이며 소(小)의 대상을 가진 지카시나를 대상으로 …중략… 무량(無量)이며 무량(無量)의 대상을 가진 지카시나를 대상으로 하는 제5선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

Cattāri ārammaṇāni.

네 가지 대상이 끝났다.

Soḷasakkhattukaṃ

십육분법(十六分法)

186. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

186. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 멀리하고 …중략… 고행도(苦行道)와 지증득(遲證得)이며 소(小)이며 소(小)의 대상을 가진 지(地)카시나를 대상으로 하는 초선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

187. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

187. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 멀리하고 …중략… 고행도(苦行道)와 지증득(遲證得)이며 소(小)이며 무량(無量)의 대상을 가진 지(地)카시나를 대상으로 하는 초선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

188. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

188. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 멀리하고 …중략… 고행도(苦行道)와 지증득(遲證得)이며 무량(無量)이며 소(小)의 대상을 가진 지(地)카시나를 대상으로 하는 초선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

189. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

189. 어떠한 법들이 유익한가? 어떤 무렵에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아, 감각적 욕망들을 멀리하고 …중략… 고행도(苦行道)와 지증득(遲證得)이며 무량(無量)이며 무량(無량)의 대상을 가진 지(地)카시나를 대상으로 하는 초선에 들어 머문다. 그 무렵에 촉이 있고 …중략… 부동이 있으며 …중략… 이 법들은 유익한 법들이다.

190. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ [Pg.53] parittaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

190. 어떤 법들이 유익한가? 어느 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 빠른 통찰지로서 제한적이고 제한된 대상을 가진 흙의 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있으며... 이러한 법들이 유익한 법들이다.

191. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi …pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

191. 어떤 법들이 유익한가? 어느 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 빠른 통찰지로서 제한적이고 무량한 대상을 가진 흙의 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있으며... 이러한 법들이 유익한 법들이다.

192. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

192. 어떤 법들이 유익한가? 어느 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 빠른 통찰지로서 무량하고 제한된 대상을 가진 흙의 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있으며... 이러한 법들이 유익한 법들이다.

193. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

193. 어떤 법들이 유익한가? 어느 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 빠른 통찰지로서 무량하고 무량한 대상을 가진 흙의 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있으며... 이러한 법들이 유익한 법들이다.

194. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

194. 어떤 법들이 유익한가? 어느 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 느린 통찰지로서 제한적이고 제한된 대상을 가진 흙의 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있으며... 이러한 법들이 유익한 법들이다.

195. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

195. 어떤 법들이 유익한가? 어느 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 느린 통찰지로서 제한적이고 무량한 대상을 가진 흙의 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있으며... 이러한 법들이 유익한 법들이다.

196. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

196. 어떤 법들이 유익한가? 어느 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 느린 통찰지로서 무량하고 제한된 대상을 가진 흙의 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있으며... 이러한 법들이 유익한 법들이다.

197. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ [Pg.54] appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

197. 어떤 법들이 유익한가? 어느 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 느린 통찰지로서 무량하고 무량한 대상을 가진 흙의 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있으며... 이러한 법들이 유익한 법들이다.

198. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

198. 어떤 법들이 유익한가? 어느 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 빠른 통찰지로서 제한적이고 제한된 대상을 가진 흙의 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있으며... 이러한 법들이 유익한 법들이다.

199. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

199. 어떤 법들이 유익한가? 어느 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 빠른 통찰지로서 제한적이고 무량한 대상을 가진 흙의 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있으며... 이러한 법들이 유익한 법들이다.

200. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

200. 어떤 법들이 유익한가? 어느 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 빠른 통찰지로서 무량하고 제한된 대상을 가진 흙의 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있으며... 이러한 법들이 유익한 법들이다.

201. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

201. 어떤 법들이 유익한가? 어느 때에 색계에 태어나기 위한 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 빠른 통찰지로서 무량하고 무량한 대상을 가진 흙의 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있으며... 이러한 법들이 유익한 법들이다.

202. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ [Pg.55] parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ pathavīkasiṇaṃ – tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

202. 어떠한 법들이 유익한 것인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 일으킨 생각(위탁카)과 지속적 고찰(위차라)이 가라앉음으로 인하여... (중략) ...제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머무니, [이때] (1) 고통스러운 수행 과정과 느린 신통을 갖추고, 보잘것없으며 보잘것없는 대상을 가진 흙의 카시나... (2) 고통스러운 수행 과정과 느린 신통을 갖추고, 보잘것없으며 무량한 대상을 가진 흙의 카시나... (3) 고통스러운 수행 과정과 느린 신통을 갖추고, 무량하며 보잘것없는 대상을 가진 흙의 카시나... (4) 고통스러운 수행 과정과 느린 신통을 갖추고, 무량하며 무량한 대상을 가진 흙의 카시나... (5) 고통스러운 수행 과정과 빠른 신통... (중략) ... (16) 즐거운 수행 과정과 빠른 신통을 갖추고, 무량하며 무량한 대상을 가진 흙의 카시나에 들어 머문다. 그 시기에 감촉(파사)이 있고... 평정(아윅케파)이 있다. 이러한 법들이 유익한 법이다.

Soḷasakkhattukaṃ.

열여섯 번의 반복(16회 반복 방식)이 끝났다.

Aṭṭhakasiṇaṃ soḷasakkhattukaṃ

여덟 가지 카시나에 대한 열여섯 가지 방식이다.

203. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati āpokasiṇaṃ…pe… tejokasiṇaṃ…pe… vāyokasiṇaṃ…pe… nīlakasiṇaṃ…pe… pītakasiṇaṃ…pe… lohitakasiṇaṃ…pe… odātakasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

203. 어떠한 법들이 유익한 것인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... (중략) ...제1선에 들어 머무니, 물의 카시나... 불의 카시나... 바람의 카시나... 청색의 카시나... 황색의 카시나... 적색의 카시나... 백색의 카시나를 [대상으로 한다]. 그 시기에 감촉(파사)이 있고... 평정(아윅케파)이 있다. 이러한 법들이 유익한 법이다.

Aṭṭhakasiṇaṃ soḷasakkhattukaṃ.

여덟 가지 카시나에 대한 열여섯 가지 방식이 끝났다.

Abhibhāyatanāni parittāni

보잘것없는 대상에 대한 거둠의 영역(아비바야따나)들이다.

204. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

204. 어떠한 법들이 유익한 것인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로 색에 대한 관념이 없으면서 밖으로 보잘것없는 색들을 보고, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 생각하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... (중략) ...제1선에 들어 머문다. 그 시기에 감촉(파사)이 있고... 평정(아윅케파)이 있다. 이러한 법들이 유익한 법이다.

205. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ [Pg.56] …pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

205. 어떠한 법들이 유익한 것인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로 색에 대한 관념이 없으면서 밖으로 보잘것없는 색들을 보고, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 생각하며, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로 인하여... (중략) ...제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머문다. 그 시기에 감촉(파사)이 있고... 평정(아윅케파)이 있다. 이러한 법들이 유익한 법이다.

Catasso paṭipadā

네 가지 수행 과정이다.

206. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

206. 어떠한 법들이 유익한 것인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로 색에 대한 관념이 없으면서 밖으로 보잘것없는 색들을 보고, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 생각하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... (중략) ...고통스러운 수행 과정과 느린 신통을 갖춘 제1선에 들어 머문다. 그 시기에 감촉(파사)이 있고... 평정(아윅케파)이 있다. 이러한 법들이 유익한 법이다.

207. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

207. 어떠한 법들이 유익한 것인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로 색에 대한 관념이 없으면서 밖으로 보잘것없는 색들을 보고, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 생각하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... (중략) ...고통스러운 수행 과정과 빠른 신통을 갖춘 제1선에 들어 머문다. 그 시기에 감촉(파사)이 있고... 평정(아윅케파)이 있다. 이러한 법들이 유익한 법이다.

208. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

208. 어떠한 법들이 유익한 것인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로 색에 대한 관념이 없으면서 밖으로 보잘것없는 색들을 보고, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 생각하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... (중략) ...즐거운 수행 과정과 느린 신통을 갖춘 제1선에 들어 머문다. 그 시기에 감촉(파사)이 있고... 평정(아윅케파)이 있다. 이러한 법들이 유익한 법이다.

209. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

209. 어떠한 법들이 유익한 것인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로 색에 대한 관념이 없으면서 밖으로 보잘것없는 색들을 보고, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 생각하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... (중략) ...즐거운 수행 과정과 빠른 신통을 갖춘 제1선에 들어 머문다. 그 시기에 감촉(파사)이 있고... 평정(아윅케파)이 있다. 이러한 법들이 유익한 법이다.

210. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati [Pg.57] dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ …pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

210. 어떠한 법들이 유익한 것인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로 색에 대한 관념이 없으면서 밖으로 보잘것없는 색들을 보고, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 생각하며, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로 인하여... (중략) ...제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 고통스러운 수행 과정과 느린 신통... 고통스러운 수행 과정과 빠른 신통... 즐거운 수행 과정과 느린 신통... 즐거운 수행 과정과 빠른 신통을 갖춘 제5선에 들어 머문다. 그 시기에 감촉(파사)이 있고... 평정(아윅케파)이 있다. 이러한 법들이 유익한 법이다.

Catasso paṭipadā.

네 가지 수행 과정이 끝났다.

Dve ārammaṇāni

두 가지 대상이다.

211. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati parittaṃ parittārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

211. 어떤 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계 태어남을 위한 도를 닦으며, 안으로 색의 지각이 없이 밖으로 작은 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 보잘것없고 보잘것없는 대상을 가진 초선에 들어 머뭅니다. 그 시기에 접촉이 있고... 불산란이 있습니다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

212. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

212. 어떤 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계 태어남을 위한 도를 닦으며, 안으로 색의 지각이 없이 밖으로 작은 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 무량하고 보잘것없는 대상을 가진 초선에 들어 머뭅니다. 그 시기에 접촉이 있고... 불산란이 있습니다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

213. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati parittaṃ parittārammaṇaṃ…pe… appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

213. 어떤 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계 태어남을 위한 도를 닦으며, 안으로 색의 지각이 없이 밖으로 작은 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 하며, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로 인하여... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 보잘것없고 보잘것없는 대상을 가진... 혹은 무량하고 보잘것없는 대상을 가진 제5선에 들어 머뭅니다. 그 시기에 접촉이 있고... 불산란이 있습니다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

Dve ārammaṇāni.

두 가지 대상.

Aṭṭhakkhattukaṃ

여덟 가지 방식

214. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya [Pg.58] jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

214. 어떤 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계 태어남을 위한 도를 닦으며, 안으로 색의 지각이 없이 밖으로 작은 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 괴로운 수행과 더딘 통찰지와 보잘것없고 보잘것없는 대상을 가진 초선에 들어 머뭅니다. 그 시기에 접촉이 있고... 불산란이 있습니다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

215. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

215. 어떤 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계 태어남을 위한 도를 닦으며, 안으로 색의 지각이 없이 밖으로 작은 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 괴로운 수행과 더딘 통찰지와 무량하고 보잘것없는 대상을 가진 초선에 들어 머뭅니다. 그 시기에 접촉이 있고... 불산란이 있습니다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

216. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

216. 어떤 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계 태어남을 위한 도를 닦으며, 안으로 색의 지각이 없이 밖으로 작은 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 괴로운 수행과 빠른 통찰지와 보잘것없고 보잘것없는 대상을 가진 초선에 들어 머뭅니다. 그 시기에 접촉이 있고... 불산란이 있습니다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

217. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

217. 어떤 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계 태어남을 위한 도를 닦으며, 안으로 색의 지각이 없이 밖으로 작은 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 괴로운 수행과 빠른 통찰지와 무량하고 보잘것없는 대상을 가진 초선에 들어 머뭅니다. 그 시기에 접촉이 있고... 불산란이 있습니다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

218. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

218. 어떤 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계 태어남을 위한 도를 닦으며, 안으로 색의 지각이 없이 밖으로 작은 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 더딘 통찰지와 보잘것없고 보잘것없는 대상을 가진 초선에 들어 머뭅니다. 그 시기에 접촉이 있고... 불산란이 있습니다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

219. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

219. 어떤 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계 태어남을 위한 도를 닦으며, 안으로 색의 지각이 없이 밖으로 작은 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 더딘 통찰지와 무량하고 보잘것없는 대상을 가진 초선에 들어 머뭅니다. 그 시기에 접촉이 있고... 불산란이 있습니다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

220. Katame [Pg.59] dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

220. 어떤 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계 태어남을 위한 도를 닦으며, 안으로 색의 지각이 없이 밖으로 작은 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 빠른 통찰지와 보잘것없고 보잘것없는 대상을 가진 초선에 들어 머뭅니다. 그 시기에 접촉이 있고... 불산란이 있습니다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

221. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

221. 어떤 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계 태어남을 위한 도를 닦으며, 안으로 색의 지각이 없이 밖으로 작은 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 나는 본다'라고 하며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 빠른 통찰지와 무량하고 보잘것없는 대상을 가진 초선에 들어 머뭅니다. 그 시기에 접촉이 있고... 불산란이 있습니다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

222. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

222. 어떠한 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로는 색에 대한 인식이 없으면서 밖으로 한정된 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 본다'고 하며 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉았기 때문에... (중략) ...제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머무니, (1) 고통스러운 수행과 느린 통찰이 있고 한정된 대상에 대해 능력이 부족한 경우... (2) 고통스러운 수행과 느린 통찰이 있고 한정된 대상에 대해 능력이 탁월한 경우... (3) 고통스러운 수행과 빠른 통찰이 있고 한정된 대상에 대해 능력이 부족한 경우... (4) 고통스러운 수행과 빠른 통찰이 있고 한정된 대상에 대해 능력이 탁월한 경우... (5) 즐거운 수행과 느린 통찰이 있고 한정된 대상에 대해 능력이 부족한 경우... (6) 즐거운 수행과 느린 통찰이 있고 한정된 대상에 대해 능력이 탁월한 경우... (7) 즐거운 수행과 빠른 통찰이 있고 한정된 대상에 대해 능력이 부족한 경우... (8) 즐거운 수행과 빠른 통찰이 있고 한정된 대상에 대해 능력이 탁월한 경우이다. 그 시점에 감촉(촉)이 있고... 불산란(정)이 있다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

Aṭṭhakkhattukaṃ.

여덟 가지 경우(팔회, 八回)가 끝났다.

Idampi aṭṭhakkhattukaṃ

이것도 여덟 가지 경우입니다.

223. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

223. 어떠한 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로는 색에 대한 인식이 없으면서 밖으로 아름답거나 추한 한정된 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 본다'고 하며 감각적 욕망들을 멀리하여... (중략) ...제1선에 들어 머뭅니다. 그 시점에 감촉(촉)이 있고... 불산란(정)이 있다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

224. Katame [Pg.60] dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

224. 어떠한 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로는 색에 대한 인식이 없으면서 밖으로 아름답거나 추한 한정된 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 본다'고 하며 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉았기 때문에... (중략) ...제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머뭅니다. 그 시점에 감촉(촉)이 있고... 불산란(정)이 있다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

Idampi aṭṭhakkhattukaṃ.

이것도 여덟 가지 경우가 끝났습니다.

Appamāṇāni

무량한 대상

225. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

225. 어떠한 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로는 색에 대한 인식이 없으면서 밖으로 무량한 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 본다'고 하며 감각적 욕망들을 멀리하여... (중략) ...제1선에 들어 머뭅니다. 그 시점에 감촉(촉)이 있고... 불산란(정)이 있다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

226. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

226. 어떠한 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로는 색에 대한 인식이 없으면서 밖으로 무량한 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 본다'고 하며 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉았기 때문에... (중략) ...제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머뭅니다. 그 시점에 감촉(촉)이 있고... 불산란(정)이 있다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

Catasso paṭipadā

네 가지 수행 방식이 끝났다.

227. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

227. 어떠한 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로는 색에 대한 인식이 없으면서 밖으로 무량한 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 본다'고 하며 감각적 욕망들을 멀리하여... (중략) ...고통스러운 수행과 느린 통찰이 있는 제1선에 들어 머뭅니다. 그 시점에 감촉(촉)이 있고... 불산란(정)이 있다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

228. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya [Pg.61] jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

228. 어떠한 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로는 색에 대한 인식이 없으면서 밖으로 무량한 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 본다'고 하며 감각적 욕망들을 멀리하여... (중략) ...고통스러운 수행과 빠른 통찰이 있는 제1선에 들어 머뭅니다. 그 시점에 감촉(촉)이 있고... 불산란(정)이 있다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

229. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

229. 어떠한 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로는 색에 대한 인식이 없으면서 밖으로 무량한 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 본다'고 하며 감각적 욕망들을 멀리하여... (중략) ...즐거운 수행과 느린 통찰이 있는 제1선에 들어 머뭅니다. 그 시점에 감촉(촉)이 있고... 불산란(정)이 있다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

230. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

230. 어떠한 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로는 색에 대한 인식이 없으면서 밖으로 무량한 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 본다'고 하며 감각적 욕망들을 멀리하여... (중략) ...즐거운 수행과 빠른 통찰이 있는 제1선에 들어 머뭅니다. 그 시점에 감촉(촉)이 있고... 불산란(정)이 있다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

231. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

231. 어떠한 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로는 색에 대한 인식이 없으면서 밖으로 무량한 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 본다'고 하며 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉았기 때문에... (중략) ...제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 고통스러운 수행과 느린 통찰... 고통스러운 수행과 빠른 통찰... 즐거운 수행과 느린 통찰... 즐거운 수행과 빠른 통찰이 있는 제5선에 들어 머뭅니다. 그 시점에 감촉(촉)이 있고... 불산란(정)이 있다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

Catasso paṭipadā.

네 가지 수행 방식이 끝났습니다.

Dve ārammaṇāni

두 가지 대상

232. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

232. 어떠한 법들이 유익한 법입니까? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로는 색에 대한 인식이 없으면서 밖으로 무량한 색들을 보며, 그것들을 압도하여 '나는 알고 본다'고 하며 감각적 욕망들을 멀리하여... (중략) ...능력이 부족하면서 무량한 대상을 가진 제1선에 들어 머뭅니다. 그 시점에 감촉(촉)이 있고... 불산란(정)이 있다... 이러한 법들이 유익한 법입니다.

233. Katame [Pg.62] dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

233. 어떤 법들이 유익한가? 색계에 태어나기 위해 도를 닦는 어떤 때에, 안으로는 형색에 대한 관념이 없으면서 밖으로는 무량한 형색들을 보며, '그것들을 압도하여 나는 알고 나는 본다'라고 하며 감각적 욕망들을 멀리하고... 무량하며 무량한 대상을 가진 초선에 들어 머문다. 그때 감촉(phassa)이 있고... 불분란(avikkhepa)이 있다... 이 법들이 유익하다.

234. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ…pe… appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

234. 어떤 법들이 유익한가? 색계에 태어나기 위해 도를 닦는 어떤 때에, 안으로는 형색에 대한 관념이 없으면서 밖으로는 무량한 형색들을 보며, '그것들을 압도하여 나는 알고 나는 본다'라고 하며 일으킨 생각(vitakka)과 지속적인 고찰(vicāra)이 가라앉은 뒤... 제2선에... 제3선에... 제4선에... 초선에... 소량하고 무량한 대상을 가진... 무량하고 무량한 대상을 가진 제5선에 들어 머문다. 그때 감촉이 있고... 불분란이 있다... 이 법들이 유익하다.

Dve ārammaṇāni.

두 가지 대상이다.

Aparampi aṭṭhakkhattukaṃ

또 다른 여덟 번의 방식(팔조법)이다.

235. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

235. 어떤 법들이 유익한가? 색계에 태어나기 위해 도를 닦는 어떤 때에, 안으로는 형색에 대한 관념이 없으면서 밖으로는 무량한 형색들을 보며, '그것들을 압도하여 나는 알고 나는 본다'라고 하며 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 느린 통찰을 하며, 소량하고 무량한 대상을 가진 초선에 들어 머문다. 그때 감촉이 있고... 불분란이 있다... 이 법들이 유익하다.

236. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

236. 어떤 법들이 유익한가? 색계에 태어나기 위해 도를 닦는 어떤 때에, 안으로는 형색에 대한 관념이 없으면서 밖으로는 무량한 형색들을 보며, '그것들을 압도하여 나는 알고 나는 본다'라고 하며 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 느린 통찰을 하며, 무량하고 무량한 대상을 가진 초선에 들어 머문다. 그때 감촉이 있고... 불분란이 있다... 이 법들이 유익하다.

237. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati [Pg.63] dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

237. 어떤 법들이 유익한가? 색계에 태어나기 위해 도를 닦는 어떤 때에, 안으로는 형색에 대한 관념이 없으면서 밖으로는 무량한 형색들을 보며, '그것들을 압도하여 나는 알고 나는 본다'라고 하며 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 빠른 통찰을 하며, 소량하고 무량한 대상을 가진 초선에 들어 머문다. 그때 감촉이 있고... 불분란이 있다... 이 법들이 유익하다.

238. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

238. 어떤 법들이 유익한가? 색계에 태어나기 위해 도를 닦는 어떤 때에, 안으로는 형색에 대한 관념이 없으면서 밖으로는 무량한 형색들을 보며, '그것들을 압도하여 나는 알고 나는 본다'라고 하며 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 빠른 통찰을 하며, 무량하고 무량한 대상을 가진 초선에 들어 머문다. 그때 감촉이 있고... 불분란이 있다... 이 법들이 유익하다.

239. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

239. 어떤 법들이 유익한가? 색계에 태어나기 위해 도를 닦는 어떤 때에, 안으로는 형색에 대한 관념이 없으면서 밖으로는 무량한 형색들을 보며, '그것들을 압도하여 나는 알고 나는 본다'라고 하며 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 느린 통찰을 하며, 소량하고 무량한 대상을 가진 초선에 들어 머문다. 그때 감촉이 있고... 불분란이 있다... 이 법들이 유익하다.

240. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

240. 어떤 법들이 유익한가? 색계에 태어나기 위해 도를 닦는 어떤 때에, 안으로는 형색에 대한 관념이 없으면서 밖으로는 무량한 형색들을 보며, '그것들을 압도하여 나는 알고 나는 본다'라고 하며 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 느린 통찰을 하며, 무량하고 무량한 대상을 가진 초선에 들어 머문다. 그때 감촉이 있고... 불분란이 있다... 이 법들이 유익하다.

241. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

241. 어떤 법들이 유익한가? 색계에 태어나기 위해 도를 닦는 어떤 때에, 안으로는 형색에 대한 관념이 없으면서 밖으로는 무량한 형색들을 보며, '그것들을 압도하여 나는 알고 나는 본다'라고 하며 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 빠른 통찰을 하며, 소량하고 무량한 대상을 가진 초선에 들어 머문다. 그때 감촉이 있고... 불분란이 있다... 이 법들이 유익하다.

242. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

242. 어떤 법들이 유익한가? 색계에 태어나기 위해 도를 닦는 어떤 때에, 안으로는 형색에 대한 관념이 없으면서 밖으로는 무량한 형색들을 보며, '그것들을 압도하여 나는 알고 나는 본다'라고 하며 감각적 욕망들을 멀리하고... 즐거운 수행과 빠른 통찰을 하며, 무량하고 무량한 대상을 가진 초선에 들어 머문다. 그때 감촉이 있고... 불분란이 있다... 이 법들이 유익하다.

243. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni, tāni abhibhuyya [Pg.64] jānāmi passāmīti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appamāṇaṃ appamāṇārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

243. 어떤 법들이 유익한가? 색계에 태어나기 위해 도를 닦는 어떤 때에, 안으로는 형색에 대한 관념이 없으면서 밖으로는 무량한 형색들을 보며, '그것들을 압도하여 나는 알고 나는 본다'라고 하며 일으킨 생각과 지속적인 고찰이 가라앉은 뒤... 제2선에... 제3선에... 제4선에... 초선에... 고통스러운 수행과 느린 통찰을 하며 소량하고 무량한 대상을 가진... 고통스러운 수행과 느린 통찰을 하며 무량하고 무량한 대상을 가진... 고통스러운 수행과 빠른 통찰을 하며 소량하고 무량한 대상을 가진... 고통스러운 수행과 빠른 통찰을 하며 무량하고 무량한 대상을 가진... 즐거운 수행과 느린 통찰을 하며 소량하고 무량한 대상을 가진... 즐거운 수행과 느린 통찰을 하며 무량하고 무량한 대상을 가진... 즐거운 수행과 빠른 통찰을 하며 소량하고 무량한 대상을 가진... 즐거운 수행과 빠른 통찰을 하며 무량하고 무량한 대상을 가진 제5선에 들어 머문다. 그때 감촉이 있고... 불분란이 있다. 이 법들이 유익하다.

Aparampi aṭṭhakkhattukaṃ.

또 다른 여덟 번의 방식(팔조법)이다.

Idampi aṭṭhakkhattukaṃ

이것 또한 여덟 번의 방식(팔조법)이다.

244. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

244. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로 색에 대한 인식을 가지지 않고 밖으로 무량하고 아름다운 색과 추한 색들을 보면서, '그것들을 압도하여 나는 알고 본다'라고 생각하며 감각적 욕망들을 멀리 여의고... (중략) ... 초선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

245. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

245. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로 색에 대한 인식을 가지지 않고 밖으로 무량하고 아름다운 색과 추한 색들을 보면서, '그것들을 압도하여 나는 알고 본다'라고 생각하며 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로써... (중략) ... 제2선... (중략) ... 제3선... (중략) ... 제4선... (중략) ... 제1선... (중략) ... 제5선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

Idampi aṭṭhakkhattukaṃ.

이것 또한 여덟 가지 방식이다.

246. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati nīlāni nīlavaṇṇāni nīlanidassanāni nīlanibhāsāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva [Pg.65] kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

246. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로 색에 대한 인식을 가지지 않고 밖으로 푸르고 푸른 빛깔을 띠고 푸르게 보이며 푸른 광채가 나는 색들을 보면서, '그것들을 압도하여 나는 알고 본다'라고 생각하며 감각적 욕망들을 멀리 여의고... (중략) ... 초선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

247. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati pītāni pītavaṇṇāni pītanidassanāni pītanibhāsāni…pe… lohitakāni lohitakavaṇṇāni lohitakanidassanāni lohitakanibhāsāni…pe… odātāni odātavaṇṇāni odātanidassanāni odātanibhāsāni, tāni abhibhuyya jānāmi passāmīti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

247. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로 색에 대한 인식을 가지지 않고 밖으로 노랗고 노란 빛깔을 띠고 노랗게 보이며 노란 광채가 나는 색들... (중략) ... 붉고 붉은 빛깔을 띠고 붉게 보이며 붉은 광채가 나는 색들... (중략) ... 희고 흰 빛깔을 띠고 희게 보이며 흰 광채가 나는 색들을 보면서, '그것들을 압도하여 나는 알고 본다'라고 생각하며 감각적 욕망들을 멀리 여의고... (중략) ... 초선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

Imānipi abhibhāyatanāni soḷasakkhattukāni.

이 압도하는 장소들 또한 열여섯 가지 방식이다.

Tīṇi vimokkhāni soḷasakkhattukāni

16회 반복 방식의 세 가지 해탈.

248. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti rūpī rūpāni passati vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

248. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 색이 있는 자가 색들을 보며 감각적 욕망들을 멀리 여의고... (중략) ... 초선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

249. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

249. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 안으로 색에 대한 인식을 가지지 않고 밖으로 색들을 보며 감각적 욕망들을 멀리 여의고... (중략) ... 초선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

250. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti subhanti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

250. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, '아름답다'라고 인식하며 감각적 욕망들을 멀리 여의고... (중략) ... 초선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

Imānipi tīṇi vimokkhāni soḷasakkhattukāni.

이 세 가지 해탈 또한 열여섯 가지 방식이다.

Cattāri brahmavihārajhānāni soḷasakkhattukāni

16회 반복 방식의 네 가지 사무량심 선정.

251. Katame [Pg.66] dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati mettāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

251. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리 여의고... (중략) ... 자애와 함께하는 초선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

252. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati mettāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

252. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로써... (중략) ... 자애와 함께하는 제2선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

253. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti pītiyā ca virāgā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati mettāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

253. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 희열이 빛바램으로써... (중략) ... 자애와 함께하는 제3선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

254. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati mettāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

254. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리 여의고... (중략) ... 자애와 함께하는 초선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

255. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkaṃ vicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati mettāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

255. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 일으킨 생각은 없고 지속적 고찰만 있으며 삼매에서 생긴 희열과 행복이 있는, 자애와 함께하는 제2선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

256. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharati mettāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

256. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로써... (중략) ... 자애와 함께하는 제3선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

257. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti pītiyā ca virāgā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati mettāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

257. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 희열이 빛바램으로써... (중략) ... 자애와 함께하는 제4선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

258. Katame [Pg.67] dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati karuṇāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

258. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리 여의고... (중략) ... 연민과 함께하는 초선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

259. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati karuṇāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

259. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로써... (중략) ... 제2선... (중략) ... 제3선... (중략) ... 제1선... (중략) ... 연민과 함께하는 제4선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

260. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati muditāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

260. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리 여의고... (중략) ... 더불어 기뻐함과 함께하는 초선에 들어 머문다. 그 당시에 감촉이 있고... (중략) ... 평온함이 있다... (중략) ... 이 법들이 유익하다.

261. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati muditāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

261. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 일으킨 생각(위딱까)과 지속적 고찰(위짜라)이 가라앉았기에... 제2선에... 제3선에... 제1선에... 제4선에... 더불어 기뻐함(무디따)이 함께하는 제4선에 들어 머문다. 그때 감각접촉(팟사)이 있고... 불산란(아윅켑빠)이 있다... 이 법들이 유익하다.

262. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati upekkhāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

262. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 즐거움(수카)도 버렸기에... 평온(우뻭카)이 함께하는 제4선에 들어 머문다. 그때 감각접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들이 유익하다.

Cattāri brahmavihārajhānāni soḷasakkhattukāni.

네 가지 범주(梵住)의 선정은 열여섯 가지 방식(16배수)으로 전개된다.

Asubhajhānaṃ soḷasakkhattukaṃ

16회 반복 방식의 부정 선정.

263. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati uddhumātakasaññāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

263. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하여... 부풀어 오른 시체에 대한 인식(웃두마따까-산냐)이 함께하는 제1선에 들어 머문다. 그때 감각접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들이 유익하다.

264. Katame [Pg.68] dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati vinīlakasaññāsahagataṃ…pe… vipubbakasaññāsahagataṃ…pe… vicchiddakasaññāsahagataṃ…pe… vikkhāyitakasaññāsahagataṃ…pe… vikkhittakasaññāsahagataṃ…pe… hatavikkhittakasaññāsahagataṃ…pe… lohitakasaññāsahagataṃ…pe… puḷavakasaññāsahagataṃ …pe… aṭṭhikasaññāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

264. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하여... 검푸른 시체에 대한 인식(위닐라까-산냐)... 고름이 흐르는 시체에 대한 인식... 끊어진 시체에 대한 인식... 뜯어 먹힌 시체에 대한 인식... 흩어진 시체에 대한 인식... 베어지고 흩어진 시체에 대한 인식... 피가 흐르는 시체에 대한 인식... 벌레가 우글거리는 시체에 대한 인식... 해골에 대한 인식이 함께하는 제1선에 들어 머문다. 그때 감각접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들이 유익하다.

Asubhajhānaṃ soḷasakkhattukaṃ.

부정의 선정은 열여섯 가지 방식이다.

Rūpāvacarakusalaṃ.

색계 유익한 법이 끝났다.

Arūpāvacarakusalaṃ

무색계 유익한 법.

Cattāri arūpajhānāni soḷasakkhattukāni

네 가지 무색계 선정은 열여섯 가지 방식이다.

265. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati upekkhāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

265. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 무색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 모든 면에서 물질에 대한 인식(루빠-산냐)들을 완전히 뛰어넘고, 부딪침의 인식(빠띠가-산냐)들을 소멸하며, 갖가지 차별된 인식(나낫따-산냐)들을 마음에 잡도리하지 않아, '무한한 허공의 장소'라는 공무변처의 인식이 함께하며, 즐거움도 버렸기에... 평온이 함께하는 제4선에 들어 머문다. 그때 감각접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들이 유익하다.

266. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati upekkhāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

266. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 무색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 모든 면에서 공무변처를 완전히 뛰어넘어 '무한한 알음알이의 장소'라는 식무변처의 인식이 함께하며, 즐거움도 버렸기에... 평온이 함께하는 제4선에 들어 머문다. 그때 감각접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들이 유익하다.

267. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati upekkhāsahagataṃ[Pg.69], tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

267. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 무색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 모든 면에서 식무변처를 완전히 뛰어넘어 '아무것도 없는 장소'라는 무소유처의 인식이 함께하며, 즐거움도 버렸기에... 평온이 함께하는 제4선에 들어 머문다. 그때 감각접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들이 유익하다.

268. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati upekkhāsahagataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

268. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 무색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 모든 면에서 무소유처를 완전히 뛰어넘어 '인식이 있는 것도 아니고 없는 것도 아닌 장소'라는 비상비비상처의 인식이 함께하며, 즐거움도 버렸기에... 평온이 함께하는 제4선에 들어 머문다. 그때 감각접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들이 유익하다.

Cattāri arūpajhānāni soḷasakkhattukāni.

네 가지 무색계 선정은 열여섯 가지 방식이다.

Arūpāvacarakusalaṃ.

무색계 유익한 법이 끝났다.

Tebhūmakakusalaṃ

삼계(三界)의 유익한 법.

Kāmāvacarakusalaṃ

욕계 유익한 법.

269. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

269. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 욕계의 유익한 마음이 일어나는가? 기쁨이 함께하고 지혜와 결합된 것이 [열등한 것, 중간인 것, 뛰어난 것, 욕구(찬다) 증상, 정진(위리야) 증상, 마음(찟따) 증상, 검색(위망사) 증상, 욕구 증상-열등한 것, 욕구 증상-중간인 것, 욕구 증상-뛰어난 것, 정진 증상-열등한 것, 정진 증상-중간인 것, 정진 증상-뛰어난 것, 마음 증상-열등한 것, 마음 증상-중간인 것, 마음 증상-뛰어난 것, 검색 증상-열등한 것, 검색 증상-중간인 것, 검색 증상-뛰어난 것]으로 일어날 때, 그때 감각접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들이 유익하다.

270. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ sasaṅkhārena…pe… somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ…pe… somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ sasaṅkhārena…pe… upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ…pe… upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ sasaṅkhārena…pe… upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ…pe… upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ sasaṅkhārena hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… [Pg.70] cittādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

270. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 욕계의 유익한 마음이 일어나는가? 기쁨이 함께하고 지혜와 결합되었으며 자극(상카라)이 있는 것... 기쁨이 함께하고 지혜와 결합되지 않은 것... 기쁨이 함께하고 지혜와 결합되지 않았으며 자극이 있는 것... 평온이 함께하고 지혜와 결합된 것... 평온이 함께하고 지혜와 결합되었으며 자극이 있는 것... 평온이 함께하고 지혜와 결합되지 않은 것... 평온이 함께하고 지혜와 결합되지 않았으며 자극이 있는 것이 [열등한 것, 중간인 것, 뛰어난 것, 욕구 증상, 정진 증상, 마음 증상, 욕구 증상-열등한 것, 중간인 것, 뛰어난 것, 마음 증상-열등한 것, 중간인 것, 뛰어난 것, 마음 증상]으로 일어날 때... 그때 감각접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들이 유익하다.

Kāmāvacarakusalaṃ.

욕계 유익한 법이 끝났다.

Rūpāvacarakusalaṃ

색계 유익한 법.

271. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

271. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하여... 흙의 까시나인 [열등한 것, 중간인 것, 뛰어난 것, 욕구 증상, 정진 증상, 마음 증상, 검색 증상, 욕구 증상-열등한 것, 욕구 증상-중간인 것, 욕구 증상-뛰어난 것, 정진 증상-열등한 것, 정진 증상-중간인 것, 정진 증상-뛰어난 것, 마음 증상-열등한 것, 마음 증상-중간인 것, 마음 증상-뛰어난 것, 검색 증상-열등한 것, 검색 증상-중간인 것, 검색 증상-뛰어난 것]인 제1선에 들어 머문다. 그때 감각접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들이 유익하다.

272. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

272. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위하여 도를 닦으며, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로써… 생략… 제2선… 제3선… 제4선… 제1선… 제5선에 들어 머무는가? 지(地) 카시나를 대상으로 하여 저열한 것… 중간의 것… 승묘한 것… 열의를 우두머리로 하는 것… 정진을 우두머리로 하는 것… 마음을 우두머리로 하는 것… 관찰을 우두머리로 하는 것… 열의를 우두머리로 하는 저열한 것… 중간의 것… 승묘한 것… 정진을 우두머리로 하는 저열한 것… 중간의 것… 승묘한 것… 마음을 우두머리로 하는 저열한 것… 중간의 것… 승묘한 것… 관찰을 우두머리로 하는 저열한 것… 중간의 것… 승묘한 제5선에 들어 머무는 그때에, 감촉(촉)이 있고… 불산란(정)이 있다… 생략… 이러한 법들이 유익한 법들이다.

Rūpāvacarakusalaṃ.

색계의 유익한 법(마음)이 끝났다.

Arūpāvacarakusalaṃ

무색계 유익한 법.

273. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ [Pg.71] amanasikārā ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

273. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 무색계에 태어나기 위하여 도를 닦으며, 모든 면에서 색(色)에 대한 지각을 완전히 넘어서고, 저항(부딪침)의 지각이 사라지며, 다양성의 지각을 마음에 잡도리하지 않음으로써, ‘무한한 공간’이라는 공무변처의 지각과 함께하고 즐거움도 버림으로써… 생략… 제4선에 들어 머무는가? 저열한 것… 중간의 것… 승묘한 것… 열의를 우두머리로 하는 것… 정진을 우두머리로 하는 것… 마음을 우두머리로 하는 것… 관찰을 우두머리로 하는 것… 열의를 우두머리로 하는 저열한 것… 중간의 것… 승묘한 것… 정진을 우두머리로 하는 저열한 것… 중간의 것… 승묘한 것… 마음을 우두머리로 하는 저열한 것… 중간의 것… 승묘한 것… 관찰을 우두머리로 하는 저열한 것… 중간의 것… 승묘한 제4선에 들어 머무는 그때에, 감촉이 있고… 불산란이 있다… 생략… 이러한 법들이 유익한 법들이다.

274. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

274. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 무색계에 태어나기 위하여 도를 닦으며, 모든 면에서 공무변처를 완전히 넘어서고, ‘무한한 의식’이라는 식무변처의 지각과 함께하고 즐거움도 버림으로써… 생략… 제4선에 들어 머무는가? 저열한 것… 중간의 것… 승묘한 것… 열의를 우두머리로 하는 것… 정진을 우두머리로 하는 것… 마음을 우두머리로 하는 것… 관찰을 우두머리로 하는 것… 열의를 우두머리로 하는 저열한 것… 생략… 그때에 감촉이 있고… 불산란이 있다… 생략… 이러한 법들이 유익한 법들이다.

275. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

275. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 무색계에 태어나기 위하여 도를 닦으며, 모든 면에서 식무변처를 완전히 넘어서고, ‘아무것도 없음’이라는 무소유처의 지각과 함께하고 즐거움도 버림으로써… 생략… 저열한 것… 제4선에 들어 머무는가? (나머지 내용은 쉽게 알 수 있다)… 그때에 감촉이 있고… 불산란이 있다… 생략… 이러한 법들이 유익한 법들이다.

276. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ…pe… chandādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… [Pg.72] vīriyādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ hīnaṃ…pe… majjhimaṃ…pe… paṇītaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

276. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 무색계에 태어나기 위하여 도를 닦으며, 모든 면에서 무소유처를 완전히 넘어서고, ‘지각이 있는 것도 아니고 없는 것도 아님’이라는 비상비비상처의 지각과 함께하고 즐거움도 버림으로써… 생략… 저열한 것… 제4선에 들어 머물며 수행하는가? 저열한 것… 중간의 것… 승묘한 것… 열의를 우두머리로 하는 것… 정진을 우두머리로 하는 것… 마음을 우두머리로 하는 것… 관찰을 우두머리로 하는 것… 열의를 우두머리로 하는 저열한 것… 생략… 제4선에 들어 머무는 그때에, 감촉이 있고… 불산란이 있다… 생략… 이러한 법들이 유익한 법들이다.

Arūpāvacarakusalaṃ.

무색계의 유익한 법(마음)이 끝났다.

Lokuttarakusalaṃ

출세간의 유익한 법(마음)

Suddhikapaṭipadā

순수한 수행 방법(순수 도닦음)

277. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, pīti hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, saddhindriyaṃ hoti, vīriyindriyaṃ hoti, satindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, paññindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, anaññātaññassāmītindriyaṃ hoti, sammādiṭṭhi hoti, sammāsaṅkappo hoti, sammāvācā hoti, sammākammanto hoti, sammāājīvo hoti, sammāvāyāmo hoti, sammāsati hoti, sammāsamādhi hoti, saddhābalaṃ hoti, vīriyabalaṃ hoti, satibalaṃ hoti, samādhibalaṃ hoti, paññābalaṃ hoti, hiribalaṃ hoti, ottappabalaṃ hoti, alobho hoti, adoso hoti, amoho hoti, anabhijjhā hoti, abyāpādo hoti, sammādiṭṭhi hoti, hirī hoti, ottappaṃ hoti, kāyapassaddhi hoti, cittapassaddhi hoti, kāyalahutā hoti, cittalahutā hoti, kāyamudutā hoti, cittamudutā hoti, kāyakammaññatā hoti, cittakammaññatā hoti, kāyapāguññatā hoti, cittapāguññatā hoti, kāyujukatā hoti, cittujukatā hoti, sati hoti, sampajaññaṃ hoti, samatho hoti, vipassanā hoti, paggāho [Pg.73] hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā.

277. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 출세간의 선(jhāna)을 닦는가? 그것은 [윤회로부터] 벗어나게 하고, 번뇌를 감축하며, 사견들을 제거하고 첫 번째 단계(예류과)의 증득을 위한 것이다. 감각적 욕망들을 멀리하고... [중략]... 고(苦)의 실천과 느린 통찰을 갖춘 초선에 들어 머무는 때에, 그때 감촉(phasso)이 있고, 느낌(vedanā)이 있고, 인식(saññā)이 있고, 의도(cetanā)가 있고, 마음(citta)이 있고, 일으킨 생각(vitakko)이 있고, 지속적 고찰(vicāro)이 있고, 희열(pīti)이 있고, 행복(sukhaṃ)이 있고, 마음의 한 끝임(cittassekaggatā)이 있고, 믿음의 기능(saddhindriyaṃ)이 있고, 정진의 기능(vīriyindriyaṃ)이 있고, 마음챙김의 기능(satindriyaṃ)이 있고, 집중의 기능(samādhindriyaṃ)이 있고, 통찰의 기능(paññindriyaṃ)이 있고, 마노의 기능(manindriyaṃ)이 있고, 기쁨의 기능(somanassindriyaṃ)이 있고, 생명의 기능(jīvitindriyaṃ)이 있고, 알지 못한 것을 알려는 기능(anaññātaññassāmītindriyaṃ)이 있고, 바른 견해(sammādiṭṭhi)가 있고, 바른 사유(sammāsaṅkappo)가 있고, 바른 말(sammāvācā)이 있고, 바른 행위(sammākammanto)가 있고, 바른 생계(sammāājīvo)가 있고, 바른 정진(sammāvāyāmo)이 있고, 바른 마음챙김(sammāsati)이 있고, 바른 집중(sammāsamādhi)이 있고, 믿음의 힘(saddhābalaṃ)이 있고, 정진의 힘(vīriyabalaṃ)이 있고, 마음챙김의 힘(satibalaṃ)이 있고, 집중의 힘(samādhibalaṃ)이 있고, 통찰의 힘(paññābalaṃ)이 있고, 양심의 힘(hiribalaṃ)이 있고, 수치심의 힘(ottappabalaṃ)이 있고, 탐욕 없음(alobho)이 있고, 성냄 없음(adoso)이 있고, 미혹 없음(amoho)이 있고, 간탐 없음(anabhijjhā)이 있고, 악의 없음(abyāpādo)이 있고, 바른 견해가 있고, 양심(hirī)이 있고, 수치심(ottappaṃ)이 있고, 몸의 경안(kāyapassaddhi)이 있고, 마음의 경안(cittapassaddhi)이 있고, 몸의 가벼움(kāyalahutā)이 있고, 마음의 가벼움(cittalahutā)이 있고, 몸의 부드러움(kāyamudutā)이 있고, 마음의 부드러움(cittamudutā)이 있고, 몸의 적합함(kāyakammaññatā)이 있고, 마음의 적합함(cittakammaññatā)이 있고, 몸의 숙련됨(kāyapāguññatā)이 있고, 마음의 숙련됨(cittapāguññatā)이 있고, 몸의 곧음(kāyujukatā)이 있고, 마음의 곧음(cittujukatā)이 있고, 마음챙김(sati)이 있고, 알아차림(sampajaññaṃ)이 있고, 사마타(samatho)가 있고, 위빳사나(vipassanā)가 있고, 노력(paggāho)이 있고, 산만하지 않음(avikkhepo)이 있다. 또한 그때 이외에도 조건에 따라 생겨난 비물질적인 법들이 있다면, 이러한 법들이 유익한 법들이다.

278. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

278. 그때 어떤 것이 감촉(phasso)인가? 그때의 감촉, 닿음, 맞닿음, 닿아 있음—이것이 그때의 감촉이다.

279. Katamā tasmiṃ samaye vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajaṃ cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti.

279. 그때 어떤 것이 느낌(vedanā)인가? 그때 그에 적절한 의식의 계(manoviññāṇadhātu)의 접촉에서 생긴 심리적인 즐거움, 심리적인 행복, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 경험, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌—이것이 그때의 느낌이다.

280. Katamā tasmiṃ samaye saññā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saññā hoti.

280. 그때 어떤 것이 인식(saññā)인가? 그때 그에 적절한 의식의 계의 접촉에서 생긴 인식, 인식함, 인식되어 있음—이것이 그때의 인식이다.

281. Katamā tasmiṃ samaye cetanā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā cetanā sañcetanā cetayitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye cetanā hoti.

281. 그때 어떤 것이 의도(cetanā)인가? 그때 그에 적절한 의식의 계의 접촉에서 생긴 의도, 의지함, 의도함—이것이 그때의 의도이다.

282. Katamaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti.

282. 그때 어떤 것이 마음(citta)인가? 그때의 마음(citta), 의(mano), 의식(mānasa), 심장(hadaya), 청정한 것(paṇḍara), 의(mano), 의처(manāyatana), 의근(manindriya), 식(viññāṇa), 식온(viññāṇakkhandho), 그에 적절한 의식의 계(manoviññāṇadhātu)—이것이 그때의 마음이다.

283. Katamo tasmiṃ samaye vitakko hoti? Yo tasmiṃ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā sammāsaṅkappo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye vitakko hoti.

283. 그때 어떤 것이 일으킨 생각(vitakko)인가? 그때의 사유(takko), 일으킨 생각(vitakko), 사량(saṅkappo), 안주(appanā), 몰입(byappanā), 마음을 대상에 올림, 바른 사유(sammāsaṅkappo), 도의 구성 요소(maggaṅgaṃ), 도에 포함된 것—이것이 그때의 일으킨 생각이다.

284. Katamo tasmiṃ samaye vicāro hoti? Yo tasmiṃ samaye cāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhānatā anupekkhanatā – ayaṃ tasmiṃ samaye vicāro hoti.

284. 그때 어떤 것이 지속적 고찰(vicāro)인가? 그때의 고찰(cāro), 지속적 고찰(vicāro), 연쇄적 고찰(anuvicāro), 근접 고찰(upavicāro), 마음의 계속된 적용, 계속된 관찰—이것이 그때의 지속적 고찰이다.

285. Katamā [Pg.74] tasmiṃ samaye pīti hoti? Yā tasmiṃ samaye pīti pāmojjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti odagyaṃ attamanatā cittassa pītisambojjhaṅgo – ayaṃ tasmiṃ samaye pīti hoti.

285. 그때 어떤 것이 희열(pīti)인가? 그때의 희열, 환희, 즐거워함, 크게 즐거워함, 웃음, 크게 웃음, 만족, 고양됨, 자신의 마음에 흡족해함, 마음의 희열각지(pītisambojjhaṅgo)—이것이 그때의 희열이다.

286. Katamaṃ tasmiṃ samaye sukhaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye sukhaṃ hoti.

286. 그때 어떤 것이 행복(sukhaṃ)인가? 그때의 심리적인 즐거움, 심리적인 행복, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 경험, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌—이것이 그때의 행복이다.

287. Katamā tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi samādhisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti.

287. 그때 어떤 것이 마음의 한 끝임(cittassekaggatā)인가? 그때 마음의 머묾, 확고히 머묾, 고정됨, 산만하지 않음, 흩어지지 않음, 동요하지 않는 마음의 상태, 사마타, 집중의 기능(samādhindriyaṃ), 집중의 힘(samādhibalaṃ), 바른 집중(sammāsamādhi), 선정각지(samādhisambojjhaṅgo), 도의 구성 요소, 도에 포함된 것—이것이 그때의 마음의 한 끝임이다.

288. Katamaṃ tasmiṃ samaye saddhindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye saddhā saddahanā okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṃ saddhābalaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye saddhindriyaṃ hoti.

288. 그때 어떤 것이 믿음의 기능(saddhindriyaṃ)인가? 그때의 믿음, 믿음의 양상, 확신, 지극한 청정, 믿음, 믿음의 기능, 믿음의 힘—이것이 그때의 믿음의 기능이다.

289. Katamaṃ tasmiṃ samaye vīriyindriyaṃ hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye vīriyindriyaṃ hoti.

289. 그때 어떤 것이 정진의 기능(vīriyindriyaṃ)인가? 그때의 심리적인 정진의 시작, 나아감, 힘써 나아감, 노력, 힘씀, 열심, 아주 열심, 끈기, 꿋꿋함, 해이해지지 않는 힘씀, 열의를 버리지 않음, 책무를 저버리지 않음, 책무를 짊어짐, 정진, 정진의 기능, 정진의 힘, 바른 정진, 정진각지, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것—이것이 그때의 정진의 기능이다.

290. Katamaṃ tasmiṃ samaye satindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye satindriyaṃ hoti.

290. 그때 어떤 것이 마음챙김의 기능(satindriyaṃ)인가? 그때의 마음챙김, 계속되는 마음챙김, 거듭되는 마음챙김, 기억함, 지님, 잊지 않음, 망각하지 않음, 마음챙김, 마음챙김의 기능, 마음챙김의 힘, 바른 마음챙김, 마음챙김각지, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것—이것이 그때의 마음챙김의 기능이다.

291. Katamaṃ tasmiṃ samaye samādhindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā [Pg.75] samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi samādhisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye samādhindriyaṃ hoti.

291. 그때 어떤 것이 집중의 기능(samādhindriyaṃ)인가? 그때 마음의 머묾, 확고히 머묾, 고정됨, 산만하지 않음, 흩어지지 않음, 동요하지 않는 마음의 상태, 사마타, 집중의 기능, 집중의 힘, 바른 집중, 선정각지, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것—이것이 그때의 집중의 기능이다.

292. Katamaṃ tasmiṃ samaye paññindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye paññindriyaṃ hoti.

292. 그 때의 통찰지(지혜)의 기능(paññindriya)은 무엇인가? 그 때 있는 지혜, 앎, 조사, 정밀한 조사, 법에 대한 조사(택법), 표식, 밀접한 표식, 마주한 표식, 현명함, 숙련됨, 미묘함, 분별함, 사유, 관찰, 넓은 지혜, 총명함, 인도함, 위빳사나, 분명한 알아차림, 몰이 막대기, 지혜, 지혜의 기능, 지혜의 힘, 지혜의 칼, 지혜의 궁전, 지혜의 빛, 지혜의 광명, 지혜의 등불, 지혜의 보배, 어리석지 않음, 택법, 바른 견해, 택법각지, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것 — 이것이 그 때의 통찰지의 기능이다.

293. Katamaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti.

293. 그 때의 마노의 기능(manindriya)은 무엇인가? 그 때 있는 마음, 마노, 의식, 심장, 청정한 것, 마노, 마노의 처소, 마노의 기능, 식, 식온, 그에 상응하는 마노의식계 — 이것이 그 때의 마노의 기능이다.

294. Katamaṃ tasmiṃ samaye somanassindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye somanassindriyaṃ hoti.

294. 그 때의 기쁨의 기능(somanassindriya)은 무엇인가? 그 때 있는 심적인 즐거움, 심적인 행복, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 경험, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌 — 이것이 그 때의 기쁨의 기능이다.

295. Katamaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti? Yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti.

295. 그 때의 생명기능(jīvitindriya)은 무엇인가? 그들 무색 법들의 수명, 머묾, 유지함, 존속함, 진행함, 일어남, 보호함, 생명, 생명기능 — 이것이 그 때의 생명기능이다.

296. Katamaṃ tasmiṃ samaye anaññātaññassāmītindriyaṃ hoti? Yā tesaṃ dhammānaṃ anaññātānaṃ adiṭṭhānaṃ appattānaṃ aviditānaṃ asacchikatānaṃ sacchikiriyāya paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā [Pg.76] paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye anaññātaññassāmītindriyaṃ hoti.

296. 그 때의 미지당지근(未知當知根, 알지 못한 것을 알려는 기능)은 무엇인가? 알지 못하고 보지 못하고 도달하지 못하고 인지하지 못하고 체득하지 못한 그 법들을 체득하기 위한 지혜, 앎, 조사, 정밀한 조사, 법에 대한 조사(택법), 표식, 밀접한 표식, 마주한 표식, 현명함, 숙련됨, 미묘함, 분별함, 사유, 관찰, 넓은 지혜, 총명함, 인도함, 위빳사나, 분명한 알아차림, 몰이 막대기, 지혜, 지혜의 기능, 지혜의 힘, 지혜의 칼, 지혜의 궁전, 지혜의 빛, 지혜의 광명, 지혜의 등불, 지혜의 보배, 어리석지 않음, 택법, 바른 견해, 택법각지, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것 — 이것이 그 때의 미지당지근이다.

297. Katamā tasmiṃ samaye sammādiṭṭhi hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye sammādiṭṭhi hoti.

297. 그 때의 바른 견해(sammādiṭṭhi)는 무엇인가? 그 때 있는 지혜, 앎, 조사, 정밀한 조사, 법에 대한 조사(택법), 표식, 밀접한 표식, 마주한 표식, 현명함, 숙련됨, 미묘함, 분별함, 사유, 관찰, 넓은 지혜, 총명함, 인도함, 위빳사나, 분명한 알아차림, 몰이 막대기, 지혜, 지혜의 기능, 지혜의 힘, 지혜의 칼, 지혜의 궁전, 지혜의 빛, 지혜의 광명, 지혜의 등불, 지혜의 보배, 어리석지 않음, 택법, 바른 견해, 택법각지, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것 — 이것이 그 때의 바른 견해이다.

298. Katamo tasmiṃ samaye sammāsaṅkappo hoti? Yo tasmiṃ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā sammāsaṅkappo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāsaṅkappo hoti.

298. 그 때의 바른 사유(sammāsaṅkappo)는 무엇인가? 그 때 있는 생각, 일으킨 생각, 사유, 안착, 완전한 안착, 마음을 대상에 올림, 바른 사유, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것 — 이것이 그 때의 바른 사유이다.

299. Katamā tasmiṃ samaye sammāvācā hoti? Yā tasmiṃ samaye catūhi vacīduccaritehi ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto sammāvācā maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāvācā hoti.

299. 그 때의 바른 말(sammāvācā)은 무엇인가? 그 때 네 가지 언어적 악행으로부터 멀리함, 떠남, 완전히 떠남, 절제함, 하지 않음, 짓지 않음, 범하지 않음, 한계를 넘지 않음, 악행의 원인을 끊어버림, 바른 말, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것 — 이것이 그 때의 바른 말이다.

300. Katamo tasmiṃ samaye sammākammanto hoti? Yā tasmiṃ samaye tīhi kāyaduccaritehi ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto sammākammanto maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye sammākammanto hoti.

300. 그 때의 바른 행위(sammākammanto)는 무엇인가? 그 때 세 가지 신체적 악행으로부터 멀리함, 떠남, 완전히 떠남, 절제함, 하지 않음, 짓지 않음, 범하지 않음, 한계를 넘지 않음, 악행의 원인을 끊어버림, 바른 행위, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것 — 이것이 그 때의 바른 행위이다.

301. Katamo tasmiṃ samaye sammāājīvo hoti? Yā tasmiṃ samaye micchāājīvā ārati virati paṭivirati veramaṇī akiriyā akaraṇaṃ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto sammāājīvo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāājīvo hoti.

301. 그 때의 바른 생계(sammāājīvo)는 무엇인가? 그 때 그릇된 생계로부터 멀리함, 떠남, 완전히 떠남, 절제함, 하지 않음, 짓지 않음, 범하지 않음, 한계를 넘지 않음, 그릇된 생계의 원인을 끊어버림, 바른 생계, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것 — 이것이 그 때의 바른 생계이다.

302. Katamo [Pg.77] tasmiṃ samaye sammāvāyāmo hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāvāyāmo hoti.

302. 그 때의 바른 정진(sammāvāyāmo)은 무엇인가? 그 때 있는 심적인 정진의 시작, 나아감, 분발, 노력, 애씀, 의욕, 견고한 노력, 강력함, 결의, 느슨하지 않은 분발, 내려놓지 않은 열의, 내려놓지 않은 책임, 책임을 짊어짐, 정진, 정진의 기능, 정진의 힘, 바른 정진, 정진각지, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것 — 이것이 그 때의 바른 정진이다.

303. Katamā tasmiṃ samaye sammāsati hoti? Yā tasmiṃ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāsati hoti.

303. 그 때의 바른 마음챙김(sammāsati)은 무엇인가? 그 때 있는 마음챙김, 수념, 억념, 마음챙김, 기억함, 간직함, 표류하지 않음, 망각하지 않음, 마음챙김, 마음챙김의 기능, 마음챙김의 힘, 바른 마음챙김, 염각지, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것 — 이것이 그 때의 바른 마음챙김이다.

304. Katamo tasmiṃ samaye sammāsamādhi hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi samādhisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye sammāsamādhi hoti.

304. 그 때의 바른 삼매(sammāsamādhi)는 무엇인가? 그 때 있는 마음의 머묾, 확고한 머묾, 정주, 산만하지 않음, 흩어지지 않음, 혼란스럽지 않은 마음, 사마타, 삼매의 기능, 삼매의 힘, 바른 삼매, 정각지, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것 — 이것이 그 때의 바른 삼매이다.

305. Katamaṃ tasmiṃ samaye saddhābalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye saddhā saddahanā okappanā abhippasādo saddhā saddhindriyaṃ saddhābalaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye saddhābalaṃ hoti.

305. 그 때의 믿음의 힘(saddhābala)은 무엇인가? 그 때 있는 믿음, 믿는 행위, 확신, 지극히 깨끗한 믿음, 믿음, 믿음의 기능, 믿음의 힘 — 이것이 그 때의 믿음의 힘이다.

306. Katamaṃ tasmiṃ samaye vīriyabalaṃ hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye vīriyabalaṃ hoti.

306. 그 때의 정진의 힘(vīriyabala)은 무엇인가? 그 때 있는 심적인 정진의 시작, 나아감, 분발, 노력, 애씀, 의욕, 견고한 노력, 강력함, 결의, 느슨하지 않은 분발, 내려놓지 않은 열의, 내려놓지 않은 책임, 책임을 짊어짐, 정진, 정진의 기능, 정진의 힘, 바른 정진, 정진각지, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것 — 이것이 그 때의 정진의 힘이다.

307. Katamaṃ tasmiṃ samaye satibalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo [Pg.78] maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye satibalaṃ hoti.

307. 그때에 마음챙김의 힘(satibala)은 무엇인가? 그때에 마음챙김(sati), 거듭 마음챙김(anussati), 일깨움(paṭissati), 마음챙김임(saraṇatā), 간직함(dhāraṇatā), 가라앉지 않음(apilāpanatā), 망각하지 않음(asammussanatā), 마음챙김, 마음챙김의 기능(satindriya), 마음챙김의 힘(satibala), 바른 마음챙김(sammāsati), 마음챙김의 깨달음의 구성요소(satisambojjhaṅgo), 도의 구성요소(maggaṅgaṃ), 도에 포함된 것 — 이것이 그때에 마음챙김의 힘이다.

308. Katamaṃ tasmiṃ samaye samādhibalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi samādhisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye samādhibalaṃ hoti.

308. 그때에 삼매의 힘(samādhibala)은 무엇인가? 그때에 마음의 머묾(ṭhiti), 확고히 머묾(saṇṭhiti), 굳건히 머묾(avaṭṭhiti), 산란하지 않음(avisāhāro), 흩어지지 않음(avikkhepo), 마음이 흩어지지 않은 상태(avisāhaṭamānasatā), 고요함(samatho), 삼매의 기능(samādhindriya), 삼매의 힘(samādhibala), 바른 삼매(sammāsamādhi), 삼매의 깨달음의 구성요소(samādhisambojjhaṅgo), 도의 구성요소(maggaṅgaṃ), 도에 포함된 것 — 이것이 그때에 삼매의 힘이다.

309. Katamaṃ tasmiṃ samaye paññābalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye paññābalaṃ hoti.

309. 그때에 통찰지의 힘(paññābala)은 무엇인가? 그때에 통찰지(paññā), 꿰뚫어 앎(pajānanā), 조사(vicayo), 철저한 조사(pavicayo), 법의 조사(dhammavicayo), 특징을 잡음(sallakkhaṇā), 거듭 특징을 잡음(upalakkhaṇā), 가까이 특징을 잡음(paccupalakkhaṇā), 현명함(paṇḍiccaṃ), 노련함(kosallaṃ), 교묘함(nepuññaṃ), 분별력(vebhabyā), 사유(cintā), 관찰(upaparikkhā), 넓은 통찰지(bhūrī), 총명함(medhā), 인도하는 통찰지(pariṇāyikā), 위빠사나(vipassanā), 분명한 앎(sampajaññaṃ), 회초리(patodo), 통찰지(paññā), 통찰지의 기능(paññindriya), 통찰지의 힘(paññābala), 통찰지의 칼날(paññāsatthaṃ), 통찰지의 망루(paññāpāsādo), 통찰지의 빛(paññāāloko), 통찰지의 광명(paññāobhāso), 통찰지의 등불(paññāpajjoto), 통찰지의 보배(paññāratanaṃ), 미혹 없음(amoho), 법의 조사(dhammavicayo), 바른 견해(sammādiṭṭhi), 법의 조사 깨달음의 구성요소(dhammavicayasambojjhaṅgo), 도의 구성요소(maggaṅgaṃ), 도에 포함된 것 — 이것이 그때에 통찰지의 힘이다.

310. Katamaṃ tasmiṃ samaye hiribalaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye hirīyati hiriyitabbena hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ tasmiṃ samaye hiribalaṃ hoti.

310. 그때에 양심의 힘(hiribala)은 무엇인가? 그때에 부끄러워해야 할 것에 대해 부끄러워하고, 악하고 해로운 법들을 얻게 되는 것에 대해 부끄러워하는 것 — 이것이 그때에 양심의 힘이다.

311. Katamaṃ tasmiṃ samaye ottappabalaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye ottappati ottappitabbena ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ tasmiṃ samaye ottappabalaṃ hoti.

311. 그때에 수치심의 힘(ottappabala)은 무엇인가? 그때에 두려워해야 할 것에 대해 두려워하고, 악하고 해로운 법들을 얻게 되는 것에 대해 두려워하는 것 — 이것이 그때에 수치심의 힘이다.

312. Katamo tasmiṃ samaye alobho hoti? Yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā alubbhitattaṃ asārāgo asārajjanā asārajjitattaṃ anabhijjhā alobho kusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye alobho hoti.

312. 그때에 탐욕 없음(alobho)은 무엇인가? 그때에 탐욕 없음(alobho), 탐하지 않음(alubbhanā), 탐하지 않는 상태(alubbhitattaṃ), 애착 없음(asārāgo), 애착하지 않음(asārajjanā), 애착하지 않는 상태(asārajjitattaṃ), 탐착 없음(anabhijjhā), 유익한 뿌리인 탐욕 없음(alobho kusalamūlaṃ) — 이것이 그때에 탐욕 없음이다.

313. Katamo tasmiṃ samaye adoso hoti? Yo tasmiṃ samaye adoso adussanā adussitattaṃ abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye adoso hoti.

313. 그때에 성냄 없음(adoso)은 무엇인가? 그때에 성냄 없음(adoso), 화내지 않음(adussanā), 화내지 않는 상태(adussitattaṃ), 악의 없음(abyāpādo), 해치지 않음(abyāpajjo), 유익한 뿌리인 성냄 없음(adoso kusalamūlaṃ) — 이것이 그때에 성냄 없음이다.

314. Katamo [Pg.79] tasmiṃ samaye amoho hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye amoho hoti.

314. 그때에 미혹 없음(amoho)은 무엇인가? 그때에 통찰지(paññā), 꿰뚫어 앎(pajānanā), 조사(vicayo), 철저한 조사(pavicayo), 법의 조사(dhammavicayo), 특징을 잡음(sallakkhaṇā), 거듭 특징을 잡음(upalakkhaṇā), 가까이 특징을 잡음(paccupalakkhaṇā), 현명함(paṇḍiccaṃ), 노련함(kosallaṃ), 교묘함(nepuññaṃ), 분별력(vebhabyā), 사유(cintā), 관찰(upaparikkhā), 넓은 통찰지(bhūrī), 총명함(medhā), 인도하는 통찰지(pariṇāyikā), 위빠사나(vipassanā), 분명한 앎(sampajaññaṃ), 회초리(patodo), 통찰지(paññā), 통찰지의 기능(paññindriya), 통찰지의 힘(paññābala), 통찰지의 칼날(paññāsatthaṃ), 통찰지의 망루(paññāpāsādo), 통찰지의 빛(paññāāloko), 통찰지의 광명(paññāobhāso), 통찰지의 등불(paññāpajjoto), 통찰지의 보배(paññāratanaṃ), 미혹 없음(amoho), 법의 조사(dhammavicayo), 바른 견해(sammādiṭṭhi), 법의 조사 깨달음의 구성요소(dhammavicayasambojjhaṅgo), 도의 구성요소(maggaṅgaṃ), 도에 포함된 것 — 이것이 그때에 미혹 없음이다.

315. Katamā tasmiṃ samaye anabhijjhā hoti? Yo tasmiṃ samaye alobho alubbhanā alubbhitattaṃ asārāgo asārajjanā asārajjitattaṃ anabhijjhā alobho kusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye anabhijjhā hoti.

315. 그때에 탐착 없음(anabhijjhā)은 무엇인가? 그때에 탐욕 없음(alobho), 탐하지 않음(alubbhanā), 탐하지 않는 상태(alubbhitattaṃ), 애착 없음(asārāgo), 애착하지 않음(asārajjanā), 애착하지 않는 상태(asārajjitattaṃ), 탐착 없음(anabhijjhā), 유익한 뿌리인 탐욕 없음(alobho kusalamūlaṃ) — 이것이 그때에 탐착 없음이다.

316. Katamo tasmiṃ samaye abyāpādo hoti? Yo tasmiṃ samaye adoso adussanā adussitattaṃ abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye abyāpādo hoti.

316. 그때에 악의 없음(abyāpādo)은 무엇인가? 그때에 성냄 없음(adoso), 화내지 않음(adussanā), 화내지 않는 상태(adussitattaṃ), 악의 없음(abyāpādo), 해치지 않음(abyāpajjo), 유익한 뿌리인 성냄 없음(adoso kusalamūlaṃ) — 이것이 그때에 악의 없음이다.

317. Katamā tasmiṃ samaye sammādiṭṭhi hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye sammādiṭṭhi hoti.

317. 그때에 바른 견해(sammādiṭṭhi)은 무엇인가? 그때에 통찰지(paññā), 꿰뚫어 앎(pajānanā), 조사(vicayo), 철저한 조사(pavicayo), 법의 조사(dhammavicayo), 특징을 잡음(sallakkhaṇā), 거듭 특징을 잡음(upalakkhaṇā), 가까이 특징을 잡음(paccupalakkhaṇā), 현명함(paṇḍiccaṃ), 노련함(kosallaṃ), 교묘함(nepuññaṃ), 분별력(vebhabyā), 사유(cintā), 관찰(upaparikkhā), 넓은 통찰지(bhūrī), 총명함(medhā), 인도하는 통찰지(pariṇāyikā), 위빠사나(vipassanā), 분명한 앎(sampajaññaṃ), 회초리(patodo), 통찰지(paññā), 통찰지의 기능(paññindriya), 통찰지의 힘(paññābala), 통찰지의 칼날(paññāsatthaṃ), 통찰지의 망루(paññāpāsādo), 통찰지의 빛(paññāāloko), 통찰지의 광명(paññāobhāso), 통찰지의 등불(paññāpajjoto), 통찰지의 보배(paññāratanaṃ), 미혹 없음(amoho), 법의 조사(dhammavicayo), 바른 견해(sammādiṭṭhi), 법의 조사 깨달음의 구성요소(dhammavicayasambojjhaṅgo), 도의 구성요소(maggaṅgaṃ), 도에 포함된 것 — 이것이 그때에 바른 견해이다.

318. Katamā tasmiṃ samaye hirī hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye hirīyati hiriyitabbena hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ tasmiṃ samaye hirī hoti.

318. 그때에 양심(hirī)은 무엇인가? 그때에 부끄러워해야 할 것에 대해 부끄러워하고, 악하고 해로운 법들을 얻게 되는 것에 대해 부끄러워하는 것 — 이것이 그때에 양심이다.

319. Katamaṃ tasmiṃ samaye ottappaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye ottappati ottappitabbena ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ tasmiṃ samaye ottappaṃ hoti.

319. 그때에 수치심(ottappaṃ)은 무엇인가? 그때에 두려워해야 할 것에 대해 두려워하고, 악하고 해로운 법들을 얻게 되는 것에 대해 두려워하는 것 — 이것이 그때에 수치심이다.

320. Katamā [Pg.80] tasmiṃ samaye kāyapassaddhi hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa passaddhi paṭipassaddhi passambhanā paṭipassambhanā paṭipassambhitattaṃ passaddhisambojjhaṅgo – ayaṃ tasmiṃ samaye kāyapassaddhi hoti.

320. 그때에 [정신적인] 몸의 경안(kāyapassaddhi)은 무엇인가? 그때에 수온(vedanākkhandha), 상온(saññākkhandha), 행온(saṅkhārakkhandha)의 고요함(passaddhi), 가라앉음(paṭipassaddhi), 고요해짐(passambhanā), 가라앉음(paṭipassambhanā), 가라앉은 상태(paṭipassambhitattaṃ), 경안 깨달음의 구성요소(passaddhisambojjhaṅgo) — 이것이 그때에 [정신적인] 몸의 경안이다.

321. Katamā tasmiṃ samaye cittapassaddhi hoti? Yā tasmiṃ samaye viññāṇakkhandhassa passaddhi paṭipassaddhi passambhanā paṭipassambhanā paṭipassambhitattaṃ passaddhisambojjhaṅgo – ayaṃ tasmiṃ samaye cittapassaddhi hoti.

321. 그때에 마음의 경안(cittapassaddhi)은 무엇인가? 그때에 식온(viññāṇakkhandha)의 고요함(passaddhi), 가라앉음(paṭipassaddhi), 고요해짐(passambhanā), 가라앉음(paṭipassambhanā), 가라앉은 상태(paṭipassambhitattaṃ), 경안 깨달음의 구성요소(passaddhisambojjhaṅgo) — 이것이 그때에 마음의 경안이다.

322. Katamā tasmiṃ samaye kāyalahutā hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa lahutā lahupariṇāmatā adandhanatā avitthanatā – ayaṃ tasmiṃ samaye kāyalahutā hoti.

322. 그때에 [정신적인] 몸의 가벼움(kāyalahutā)은 무엇인가? 그때에 수온(vedanākkhandha), 상온(saññākkhandha), 행온(saṅkhārakkhandha)의 가벼움(lahutā), 가볍게 변함(lahupariṇāmatā), 굼뜨지 않음(adandhanatā), 경직되지 않음(avitthanatā) — 이것이 그때에 [정신적인] 몸의 가벼움이다.

323. Katamā tasmiṃ samaye cittalahutā hoti? Yā tasmiṃ samaye viññāṇakkhandhassa lahutā lahupariṇāmatā adandhanatā avitthanatā – ayaṃ tasmiṃ samaye cittalahutā hoti.

323. 그때에 마음의 가벼움(cittalahutā)은 무엇인가? 그때에 식온(viññāṇakkhandha)의 가벼움(lahutā), 가볍게 변함(lahupariṇāmatā), 굼뜨지 않음(adandhanatā), 경직되지 않음(avitthanatā) — 이것이 그때에 마음의 가벼움이다.

324. Katamā tasmiṃ samaye kāyamudutā hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa mudutā maddavatā akakkhaḷatā akathinatā – ayaṃ tasmiṃ samaye kāyamudutā hoti.

324. 그때에 [정신적인] 몸의 부드러움(kāyamudutā)은 무엇인가? 그때에 수온(vedanākkhandha), 상온(saññākkhandha), 행온(saṅkhārakkhandha)의 부드러움(mudutā), 유연함(maddavatā), 거칠지 않음(akakkhaḷatā), 굳지 않음(akathinatā) — 이것이 그때에 [정신적인] 몸의 부드러움이다.

325. Katamā tasmiṃ samaye cittamudutā hoti? Yā tasmiṃ samaye viññāṇakkhandhassa mudutā maddavatā akakkhaḷatā akathinatā – ayaṃ tasmiṃ samaye cittamudutā hoti.

325. 그때에 마음의 부드러움(cittamudutā)은 무엇인가? 그때에 식온(viññāṇakkhandha)의 부드러움(mudutā), 유연함(maddavatā), 거칠지 않음(akakkhaḷatā), 굳지 않음(akathinatā) — 이것이 그때에 마음의 부드러움이다.

326. Katamā tasmiṃ samaye kāyakammaññatā hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa kammaññatā kammaññattaṃ kammaññabhāvo – ayaṃ tasmiṃ samaye kāyakammaññatā hoti.

326. 그 당시에 카야깜만냐따(몸의 적합함)란 무엇인가? 그 당시에 수온, 상온, 행온의 적합함, 적합한 상태, 적합한 성질이 있는 것—이것이 그 당시에 카야깜만냐따이다.

327. Katamā tasmiṃ samaye cittakammaññatā hoti? Yā tasmiṃ samaye viññāṇakkhandhassa kammaññatā kammaññattaṃ kammaññabhāvo – ayaṃ tasmiṃ samaye cittakammaññatā hoti.

327. 그 당시에 찟따깜만냐따(마음의 적합함)란 무엇인가? 그 당시에 식온의 적합함, 적합한 상태, 적합한 성질이 있는 것—이것이 그 당시에 찟따깜만냐따이다.

328. Katamā [Pg.81] tasmiṃ samaye kāyapāguññatā hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa paguṇatā paguṇattaṃ paguṇabhāvo – ayaṃ tasmiṃ samaye kāyapāguññatā hoti.

328. 그 당시에 카야빠군냐따(몸의 능숙함)란 무엇인가? 그 당시에 수온, 상온, 행온의 능숙함, 능숙한 상태, 능숙한 성질이 있는 것—이것이 그 당시에 카야빠군냐따이다.

329. Katamā tasmiṃ samaye cittapāguññatā hoti? Yā tasmiṃ samaye viññāṇakkhandhassa paguṇatā paguṇattaṃ paguṇabhāvo – ayaṃ tasmiṃ samaye cittapāguññatā hoti.

329. 그 당시에 찟따빠군냐따(마음의 능숙함)란 무엇인가? 그 당시에 식온의 능숙함, 능숙한 상태, 능숙한 성질이 있는 것—이것이 그 당시에 찟따빠군냐따이다.

330. Katamā tasmiṃ samaye kāyujukatā hoti? Yā tasmiṃ samaye vedanākkhandhassa saññākkhandhassa saṅkhārakkhandhassa ujutā ujukatā ajimhatā avaṅkatā akuṭilatā – ayaṃ tasmiṃ samaye kāyujukatā hoti.

330. 그 당시에 카야우주까따(몸의 곧음)란 무엇인가? 그 당시에 수온, 상온, 행온의 곧음, 정직함, 굽지 않음, 휘지 않음, 비뚤어지지 않음—이것이 그 당시에 카야우주까따이다.

331. Katamā tasmiṃ samaye cittujukatā hoti? Yā tasmiṃ samaye viññāṇakkhandhassa ujutā ujukatā ajimhatā avaṅkatā akuṭilatā – ayaṃ tasmiṃ samaye cittujukatā hoti.

331. 그 당시에 찟뚜주까따(마음의 곧음)란 무엇인가? 그 당시에 식온의 곧음, 정직함, 굽지 않음, 휘지 않음, 비뚤어지지 않음—이것이 그 당시에 찟뚜주까따이다.

332. Katamā tasmiṃ samaye sati hoti? Yā tasmiṃ samaye sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati satisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye sati hoti.

332. 그 당시에 사띠(마음챙김)란 무엇인가? 그 당시에 마음챙김, 계속해서 마음챙김, 거듭해서 마음챙김, 기억함, 지님, 표류하지 않음, 잊지 않음, 마음챙김의 기능(사띠인드리아), 마음챙김의 힘(사띠발라), 바른 마음챙김(삼마사띠), 마음챙김 깨달음의 요소(사띠삼보장가), 도의 요소(막강가), 도에 포함된 것—이것이 그 당시에 사띠이다.

333. Katamaṃ tasmiṃ samaye sampajaññaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye sampajaññaṃ hoti.

333. 그 당시에 삼빠잔냐(올바른 알아차림)란 무엇인가? 그 당시에 지혜, 앎, 조사, 깊은 조사, 법에 대한 조사, 특징 지음, 자세히 특징 지음, 아주 자세히 특징 지음, 유식함, 능숙함, 미묘함, 분별함, 생각함, 고찰함, 넓음, 총명함, 인도함, 위빳사나, 올바른 알아차림, 몰이 막대기, 지혜, 지혜의 기능(빤닌드리아), 지혜의 힘(빤냐발라), 지혜의 칼, 지혜의 궁전, 지혜의 빛, 지혜의 광명, 지혜의 등불, 지혜의 보배, 어리석지 않음, 법에 대한 조사, 바른 견해(삼마딧띠), 택법 깨달음의 요소(담마위짜야삼보장가), 도의 요소, 도에 포함된 것—이것이 그 당시에 삼빠잔냐이다.

334. Katamo tasmiṃ samaye samatho hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi samādhisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye samatho hoti.

334. 그 당시에 사마타(고요함)란 무엇인가? 그 당시에 마음의 머묾, 확립, 굳건히 섬, 흩어지지 않음, 산란하지 않음, 산란하지 않는 마음 상태, 고요함, 집중의 기능(사마딩드리아), 집중의 힘(사마디발라), 바른 집중(삼마사마디), 집중 깨달음의 요소(사마디삼보장가), 도의 요소, 도에 포함된 것—이것이 그 당시에 사마타이다.

335. Katamā [Pg.82] tasmiṃ samaye vipassanā hoti? Yā tasmiṃ samaye paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye vipassanā hoti.

335. 그 당시에 위빳사나(통찰)란 무엇인가? 그 당시에 지혜, 앎, 조사, 깊은 조사, 법에 대한 조사, 특징 지음, 자세히 특징 지음, 아주 자세히 특징 지음, 유식함, 능숙함, 미묘함, 분별함, 생각함, 고찰함, 넓음, 총명함, 인도함, 위빳사나, 올바른 알아차림, 몰이 막대기, 지혜, 지혜의 기능(빤닌드리아), 지혜의 힘(빤냐발라), 지혜의 칼, 지혜의 궁전, 지혜의 빛, 지혜의 광명, 지혜의 등불, 지혜의 보배, 어리석지 않음, 법에 대한 조사, 바른 견해(삼마딧띠), 택법 깨달음의 요소(담마위짜야삼보장가), 도의 요소, 도에 포함된 것—이것이 그 당시에 위빳사나이다.

336. Katamo tasmiṃ samaye paggāho hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ sammāvāyāmo vīriyasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye paggāho hoti.

336. 그 당시에 빠까하(분발)란 무엇인가? 그 당시에 마음에서 일어난 정진의 시작, 나아감, 힘써 나아감, 애씀, 노력, 근면, 분투, 견딤, 힘, 용기, 늦추지 않는 정진, 버리지 않는 의욕, 버리지 않는 책임, 책임의 이행, 정진, 정진의 기능(위리양드리아), 정진의 힘(위리야발라), 바른 노력(삼마와야마), 정진 깨달음의 요소(위리야삼보장가), 도의 요소, 도에 포함된 것—이것이 그 당시에 빠까하이다.

337. Katamo tasmiṃ samaye avikkhepo hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ sammāsamādhi samādhisambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā.

337. 그 당시에 아윅케빠(산란하지 않음)란 무엇인가? 그 당시에 마음의 머묾, 확립, 굳건히 섬, 흩어지지 않음, 산란하지 않음, 산란하지 않는 마음 상태, 고요함, 집중의 기능(사마딩드리아), 집중의 힘(사마디발라), 바른 집중(삼마사마디), 집중 깨달음의 요소(사마디삼보장가), 도의 요소, 도에 포함된 것—이것이 그 당시에 아윅케빠이다. 또한 그 당시에 연기하여 발생한 그 밖의 다른 무색의 법들도 있으니, 이러한 법들이 유익한 법들이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, navindriyāni honti, pañcaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, aṭṭhaṅgiko maggo hoti, satta balāni honti, tayo hetū honti, eko phasso hoti, ekā vedanā hoti, ekā saññā hoti, ekā cetanā hoti, ekaṃ cittaṃ hoti, eko vedanākkhandho hoti, eko saññākkhandho hoti, eko saṅkhārakkhandho hoti, eko viññāṇakkhandho hoti, ekaṃ manāyatanaṃ hoti, ekaṃ manindriyaṃ hoti, ekā manoviññāṇadhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā…pe….

진실로 그때에 네 가지 무더기(온)가 있고, 두 가지 감각장소(처)가 있고, 두 가지 요소(계)가 있고, 세 가지 자양분(식)이 있고, 아홉 가지 기능(근)이 있고, 다섯 요소의 선정이 있고, 여덟 요소의 도가 있고, 일곱 가지 힘이 있고, 세 가지 뿌리(인)가 있고, 한 가지 접촉이 있고, 한 가지 느낌이 있고, 한 가지 인식이 있고, 한 가지 의도가 있고, 한 가지 마음이 있고, 한 가지 수온이 있고, 한 가지 상온이 있고, 한 가지 행온이 있고, 한 가지 식온이 있고, 한 가지 마나처가 있고, 한 가지 마나근이 있고, 한 가지 의식계가 있고, 한 가지 법처가 있고, 한 가지 법계가 있다. 또한 그 당시에 연기하여 발생한 그 밖의 다른 무색의 법들도 있으니, 이러한 법들이 유익한 법들이다. … 생략 …

338. Katamo [Pg.83] tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro pīti cittassekaggatā saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ jīvitindriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ paññābalaṃ hiribalaṃ ottappabalaṃ alobho adoso amoho anabhijjhā abyāpādo sammādiṭṭhi hirī ottappaṃ kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatā sati sampajaññaṃ samatho vipassanā paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā kusalā.

338. 그때에 행온(行蘊, saṅkhārakkhandho)은 무엇인가? 감촉(phasso), 의도(cetanā), 일으킨 생각(vitakko), 지속적 고찰(vicāro), 희열(pīti), 마음의 한 끝 상태(cittassekaggatā), 믿음의 기능(saddhindriyaṃ), 정진의 기능(vīriyindriyaṃ), 마음챙김의 기능(satindriyaṃ), 삼매의 기능(samādhindriyaṃ), 통찰지의 기능(paññindriyaṃ), 생명 기능(jīvitindriyaṃ), 알지 못한 것을 알려는 기능(anaññātaññassāmītindriyaṃ), 바른 견해(sammādiṭṭhi), 바른 사유(sammāsaṅkappo), 바른 말(sammāvācā), 바른 행위(sammākammanto), 바른 생계(sammāājīvo), 바른 정진(sammāvāyāmo), 바른 마음챙김(sammāsati), 바른 삼매(sammāsamādhi), 믿음의 힘(saddhābalaṃ), 정진의 힘(vīriyibalaṃ), 마음챙김의 힘(satibalaṃ), 삼매의 힘(samādhibalaṃ), 통찰지의 힘(paññābalaṃ), 양심의 힘(hiribalaṃ), 수치심의 힘(ottappabalaṃ), 탐욕 없음(alobho), 성냄 없음(adoso), 미혹 없음(amoho), 탐욕 없음(anabhijjhā), 악의 없음(abyāpādo), 바른 견해(sammādiṭṭhi), 양심(hirī), 수치심(ottappaṃ), 몸의 경안(kāyapassaddhi), 마음의 경안(cittapassaddhi), 몸의 가벼움(kāyalahutā), 마음의 가벼움(cittalahutā), 몸의 부드러움(kāyamudutā), 마음의 부드러움(cittamudutā), 몸의 적합함(kāyakammaññatā), 마음의 적합함(cittakammaññatā), 몸의 익숙함(kāyapāguññatā), 마음의 익숙함(cittapāguññatā), 몸의 곧음(kāyujukatā), 마음의 곧음(cittujukatā), 마음챙김(sati), 알아차림(sampajaññaṃ), 사마타(samatho), 위빳사나(vipassanā), 노력(paggāho), 흐트러짐 없음(avikkhepo)이 있다. 또한 그때에 수온(受蘊), 상온(想蘊), 식온(識蘊)을 제외하고 연(緣)하여 발생한 다른 무형의 법들이 있다면, 이것이 그때의 행온이다. … 이 법들은 유익한 법들이다.

339. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

339. 어떠한 법들이 유익한 법들인가? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, [그것은] (윤회에서) 벗어나게 하고, (윤회를) 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 제거하기 위함이고, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위함이다. 감각적 욕망들을 멀리하고 … 고통스러운 수행과 빠른 통달로써 초선에 들어 머문다. 그때에 감촉이 있고 … 흐트러짐 없음이 있다. … 이 법들은 유익한 법들이다.

340. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

340. 어떠한 법들이 유익한 법들인가? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, [그것은] (윤회에서) 벗어나게 하고, (윤회를) 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 제거하기 위함이고, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위함이다. 감각적 욕망들을 멀리하고 … 즐거운 수행과 느린 통달로써 초선에 들어 머문다. 그때에 감촉이 있고 … 흐트러짐 없음이 있다. … 이 법들은 유익한 법들이다.

341. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

341. 어떠한 법들이 유익한 법들인가? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, [그것은] (윤회에서) 벗어나게 하고, (윤회를) 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 제거하기 위함이고, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위함이다. 감각적 욕망들을 멀리하고 … 즐거운 수행과 빠른 통달로써 초선에 들어 머문다. 그때에 감촉이 있고 … 흐트러짐 없음이 있다. … 이 법들은 유익한 법들이다.

342. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā [Pg.84] vitakkavicārānaṃ vūpasamā …pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

342. 어떠한 법들이 유익한 법들인가? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, [그것은] (윤회에서) 벗어나게 하고, (윤회를) 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 제거하기 위함이고, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위함이다. 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로써 … 제2선 … 제3선 … 제4선 … 제1선 … 제5선에 들어 머문다. [수행 방식은] 고통스러운 수행과 느린 통달 … 고통스러운 수행과 빠른 통달 … 즐거운 수행과 느린 통달 … 즐거운 수행과 빠른 통달이다. 그때에 감촉이 있고 … 흐트러짐 없음이 있다. … 이 법들은 유익한 법들이다.

Suddhikapaṭipadā.

순수 수행 방식이 끝났다.

Suññataṃ

공(空, Suññataṃ)

343. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

343. 어떠한 법들이 유익한 법들인가? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, [그것은] (윤회에서) 벗어나게 하고, (윤회를) 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 제거하기 위함이고, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위함이다. 감각적 욕망들을 멀리하고 … 공(空)한 초선에 들어 머문다. 그때에 감촉이 있고 … 흐트러짐 없음이 있다. … 이 법들은 유익한 법들이다.

344. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

344. 어떠한 법들이 유익한 법들인가? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, [그것은] (윤회에서) 벗어나게 하고, (윤회를) 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 제거하기 위함이고, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위함이다. 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로써 … 제2선 … 제3선 … 제4선 … 제1선 … 제5선에 들어 머문다. 공(空)하게 머문다. 그때에 감촉이 있고 … 흐트러짐 없음이 있다. … 이 법들은 유익한 법들이다.

Suññataṃ.

공(空)이 끝났다.

Suññatamūlakapaṭipadā

공을 근본으로 하는 수행 방식 (Suññatamūlakapaṭipadā)

345. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

345. 어떠한 법들이 유익한 법들인가? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, [그것은] (윤회에서) 벗어나게 하고, (윤회를) 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 제거하기 위함이고, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위함이다. 감각적 욕망들을 멀리하고 … 고통스러운 수행과 느린 통달로써 공(空)한 초선에 들어 머문다. 그때에 감촉이 있고 … 흐트러짐 없음이 있다. … 이 법들은 유익한 법들이다.

346. Katame [Pg.85] dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

346. 어떠한 법들이 유익한 법들인가? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, [그것은] (윤회에서) 벗어나게 하고, (윤회를) 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 제거하기 위함이고, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위함이다. 감각적 욕망들을 멀리하고 … 고통스러운 수행과 빠른 통달로써 공(空)한 초선에 들어 머문다. 그때에 감촉이 있고 … 흐트러짐 없음이 있다. … 이 법들은 유익한 법들이다.

347. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

347. 어떠한 법들이 유익한 법들인가? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, [그것은] (윤회에서) 벗어나게 하고, (윤회를) 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 제거하기 위함이고, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위함이다. 감각적 욕망들을 멀리하고 … 즐거운 수행과 느린 통달로써 공(空)한 초선에 들어 머문다. 그때에 감촉이 있고 … 흐트러짐 없음이 있다. … 이 법들은 유익한 법들이다.

348. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

348. 어떠한 법들이 유익한 법들인가? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, [그것은] (윤회에서) 벗어나게 하고, (윤회를) 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 제거하기 위함이고, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위함이다. 감각적 욕망들을 멀리하고 … 즐거운 수행과 빠른 통달로써 공(空)한 초선에 들어 머문다. 그때에 감촉이 있고 … 흐트러짐 없음이 있다. … 이 법들은 유익한 법들이다.

349. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

349. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 [수행자가] 사견(diṭṭhi)과 그에 결부된 의심(vicikicchā) 등의 해로운 법들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 윤회에서 벗어나고 번뇌를 없애는 출세간의 선정을 닦으며, 위탁과 위짜라가 가라앉음으로써… (중략) … 제2선… 제3선… 제4선… 제1선… 제5선을 구족하여 머무는데, [그것이] (1) 고행도-지체통이면서 공(空)한 것… (2) 고행도-속통이면서 공한 것… (3) 낙행도-지체통이면서 공한 것… (4) 낙행도-속통이면서 공한 것인 경우, 그때 촉이 있고… 흔들림 없음이 있다… 이 법들은 유익하다.

Suññatamūlakapaṭipadā.

공(空)을 근본으로 한 수행이 끝났다.

Appaṇihitaṃ

무원(無願)

350. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ[Pg.86], tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

350. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 [수행자가] 사견(diṭṭhi)과 그에 결부된 의심(vicikicchā) 등의 해로운 법들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 윤회에서 벗어나고 번뇌를 없애는 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하여… 제1선을 구족하여 머무는데, [그것이] 무원(appaṇihita, 원함 없음)인 경우, 그때 촉이 있고… 흔들림 없음이 있다… 이 법들은 유익하다.

351. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

351. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 [수행자가] 사견(diṭṭhi)과 그에 결부된 의심(vicikicchā) 등의 해로운 법들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 윤회에서 벗어나고 번뇌를 없애는 출세간의 선정을 닦으며, 위탁과 위짜라가 가라앉음으로써… 제2선… 제3선… 제4선… 제1선… 제5선을 구족하여 머무는데, [그것이] 무원(appaṇihita)인 경우, 그때 촉이 있고… 흔들림 없음이 있다… 이 법들은 유익하다.

Appaṇihitaṃ.

무원(無願)이 끝났다.

Appaṇihitamūlakapaṭipadā

무원(無願)을 근본으로 한 수행

352. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

352. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 [수행자가] 사견(diṭṭhi)과 그에 결부된 의심(vicikicchā) 등의 해로운 법들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 윤회에서 벗어나고 번뇌를 없애는 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하여… 고행도-지체통이면서 무원(appaṇihita)인 제1선을 구족하여 머무는 경우, 그때 촉이 있고… 흔들림 없음이 있다… 이 법들은 유익하다.

353. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

353. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 [수행자가] 사견(diṭṭhi)과 그에 결부된 의심(vicikicchā) 등의 해로운 법들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 윤회에서 벗어나고 번뇌를 없애는 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하여… 고행도-속통이면서 무원(appaṇihita)인 제1선을 구족하여 머무는 경우, 그때 촉이 있고… 흔들림 없음이 있다… 이 법들은 유익하다.

354. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

354. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 [수행자가] 사견(diṭṭhi)과 그에 결부된 의심(vicikicchā) 등의 해로운 법들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 윤회에서 벗어나고 번뇌를 없애는 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하여… 낙행도-지체통이면서 무원(appaṇihita)인 제1선을 구족하여 머무는 경우, 그때 촉이 있고… 흔들림 없음이 있다… 이 법들은 유익하다.

355. Katame [Pg.87] dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

355. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 [수행자가] 사견(diṭṭhi)과 그에 결부된 의심(vicikicchā) 등의 해로운 법들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 윤회에서 벗어나고 번뇌를 없애는 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하여… 낙행도-속통이면서 무원(appaṇihita)인 제1선을 구족하여 머무는 경우, 그때 촉이 있고… 흔들림 없음이 있다… 이 법들은 유익하다.

356. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

356. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 [수행자가] 사견(diṭṭhi)과 그에 결부된 의심(vicikicchā) 등의 해로운 법들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 윤회에서 벗어나고 번뇌를 없애는 출세간의 선정을 닦으며, 위탁과 위짜라가 가라앉음으로써… 제2선… 제3선… 제4선… 제1선… 제5선을 구족하여 머무는데, [그것이] 고행도-지체통 무원… 고행도-속통 무원… 낙행도-지체통 무원… 낙행도-속통 무원인 경우, 그때 촉이 있고… 흔들림 없음이 있다… 이 법들은 유익하다.

Appaṇihitamūlakapaṭipadā.

무원(無願)을 근본으로 한 수행이 끝났다.

Vīsati mahānayā

스무 가지 대회(大廻)

357. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ maggaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ satipaṭṭhānaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ sammappadhānaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ iddhipādaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ indriyaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ balaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ bojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ saccaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ samathaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ dhammaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ khandhaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ āyatanaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ dhātuṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ āhāraṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ phassaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ vedanaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ saññaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ cetanaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ cittaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ [Pg.88] samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

357. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 [수행자가] 출세간의 도(道)를 닦고… 출세간의 마음챙김의 확립을 닦고… 출세간의 바른 노력을 닦고… 출세간의 성취 수단을 닦고… 출세간의 기능을 닦고… 출세간의 힘을 닦고… 출세간의 깨달음의 구성 요소를 닦고… 출세간의 진리를 닦고… 출세간의 사마타를 닦고… 출세간의 법을 닦고… 출세간의 무더기를 닦고… 출세간의 감각장소를 닦고… 출세간의 요소를 닦고… 출세간의 자양분을 닦고… 출세간의 촉을 닦고… 출세간의 느낌을 닦고… 출세간의 인식을 닦고… 출세간의 의도를 닦고… 사견과 그에 결부된 의심 등의 해로운 법들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 윤회에서 벗어나고 번뇌를 없애는 출세간의 마음을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하여… 고행도-지체통인 제1선을 구족하여 머무는 경우, 그때 촉이 있고… 흔들림 없음이 있다… 이 법들은 유익하다.

Vīsati mahānayā.

스무 가지 대회(大廻)가 끝났다.

Adhipati

증상(增上)

358. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ chandādhipateyyaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

358. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 [수행자가] 사견과 그에 결부된 의심 등의 해로운 법들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 윤회에서 벗어나고 번뇌를 없애는 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하여… 고행도-지체통이면서 열의(chanda)를 증상으로 하는… 정진(viriya)을 증상으로 하는… 마음(citta)을 증상으로 하는… 검토(vīmaṃsā)를 증상으로 하는 제1선을 구족하여 머무는 경우, 그때 촉이 있고… 흔들림 없음이 있다… 이 법들은 유익하다.

359. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ …pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ chandādhipateyyaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

359. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 시기에 해탈로 이끌고 (윤회의) 쌓임을 물리치는 출세간의 선정을 닦을 때, 즉 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류도)에 도달하기 위해, 일으킨 생각(위딱까)과 지속적 고찰(위짜라)이 가라앉았기에… (중략)… 제2선… 제3선… 제4선… 제1선… 고통스러운 수행과 더딘 지혜를 갖추고 열의를 증상(增上)으로 하는… 정진을 증상으로 하는… 마음을 증상으로 하는… 검토를 증상으로 하는 제5선에 들어 머무를 때, 그 시기에 감촉(파사)이 있고… 평온(아윅케빠)이 있다… 이러한 법들이 유익한 법들이다.

360. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ maggaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ satipaṭṭhānaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ sammappadhānaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ iddhipādaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ indriyaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ balaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ bojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ saccaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ samathaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ dhammaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ khandhaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ āyatanaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ dhātuṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ āhāraṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ phassaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ vedanaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ saññaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ cetanaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ cittaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… [Pg.89] paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ chandādhipateyyaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

360. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 시기에 출세간의 도를 닦을 때… 출세간의 사념처를 닦을 때… 출세간의 사정근을 닦을 때… 출세간의 사신족을 닦을 때… 출세간의 오근을 닦을 때… 출세간의 오력을 닦을 때… 출세간의 칠각지를 닦을 때… 출세간의 성제를 닦을 때… 출세간의 사마타를 닦을 때… 출세간의 법을 닦을 때… 출세간의 온을 닦을 때… 출세간의 처를 닦을 때… 출세간의 계를 닦을 때… 출세간의 식을 닦을 때… 출세간의 감촉을 닦을 때… 출세간의 느낌을 닦을 때… 출세간의 인식을 닦을 때… 출세간의 의도를 닦을 때… 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해 해탈로 이끌고 쌓임을 물리치는 출세간의 마음을 닦을 때, 감각적 욕망들을 멀리하고… 고통스러운 수행과 더딘 지혜를 갖추고 열의를 증상으로 하는… 정진을 증상으로 하는… 마음을 증상으로 하는… 검토를 증상으로 하는 제1선에 들어 머무를 때, 그 시기에 감촉이 있고… 평온이 있다… 이러한 법들이 유익한 법들이다.

Adhipati.

증상(增上).

Paṭhamo maggo.

첫 번째 도(예류도).

361. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāya dutiyāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… aññindriyaṃ hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

361. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 시기에 감각적 욕망과 악의를 희박하게 하기 위해, 두 번째 단계(일래도)에 도달하기 위해 해탈로 이끌고 쌓임을 물리치는 출세간의 선정을 닦을 때, 감각적 욕망들을 멀리하고… 고통스러운 수행과 더딘 지혜를 갖춘 제1선에 들어 머무를 때, 그 시기에 감촉이 있고… (앞의 도에서) 이미 안 자의 기능(어냐인드리아)이 있고… 평온이 있다… 이러한 법들이 유익한 법들이다.

Dutiyo maggo.

두 번째 도(일래도).

362. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ kāmarāgabyāpādānaṃ anavasesappahānāya tatiyāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… aññindriyaṃ hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā.

362. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 시기에 감각적 욕망과 악의를 남김없이 버리기 위해, 세 번째 단계(불환도)에 도달하기 위해 해탈로 이끌고 쌓임을 물리치는 출세간의 선정을 닦을 때, 감각적 욕망들을 멀리하고… 고통스러운 수행과 더딘 지혜를 갖춘 제1선에 들어 머무를 때, 그 시기에 감촉이 있고… 이미 안 자의 기능이 있고… 평온이 있다… 이러한 법들이 유익한 법들이다.

Tatiyo maggo.

세 번째 도(불환도).

363. Katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāya anavasesappahānāya catutthāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso [Pg.90] hoti…pe… aññindriyaṃ hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā…pe….

363. 어떤 법들이 유익한가? 어떤 시기에 색계에 대한 탐욕, 무색계에 대한 탐욕, 자만, 들뜸, 무명을 남김없이 버리기 위해, 네 번째 단계(아라한도)에 도달하기 위해 해탈로 이끌고 쌓임을 물리치는 출세간의 선정을 닦을 때, 감각적 욕망들을 멀리하고… 고통스러운 수행과 더딘 지혜를 갖춘 제1선에 들어 머무를 때, 그 시기에 감촉이 있고… 이미 안 자의 기능이 있고… 평온이 있다… 이러한 법들이 유익한 법들이다…

364. Katamaṃ tasmiṃ samaye aññindriyaṃ hoti? Yā tesaṃ dhammānaṃ ñātānaṃ diṭṭhānaṃ pattānaṃ viditānaṃ sacchikatānaṃ sacchikiriyāya paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ, idaṃ tasmiṃ samaye aññindriyaṃ hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā kusalā.

364. 그 시기에 이미 안 자의 기능(어냐인드리아)이란 무엇인가? 이미 알려지고, 보여지고, 도달되고, 인식되고, 체득된 그 법들을 체득하기 위한 지혜, 앎, 조사, 정밀한 조사, 법에 대한 조사, 표식, 변별, 정밀한 변별, 박식함, 기술, 영리함, 분석력, 사유, 검토, 광대함, 총명함, 인도함, 위빳사나, 정지(正知), 채찍, 지혜, 지혜의 기능, 지혜의 힘, 지혜의 칼, 지혜의 궁전, 지혜의 빛, 지혜의 광명, 지혜의 횃불, 지혜의 보배, 어리석지 않음, 법의 조사, 바른 견해, 택법각지, 도의 구성 요소, 도에 포함된 것이니, 이것이 그 시기에 있는 이미 안 자의 기능이다… 평온이 있다… 또한 그 시기에 이외에도 연기하여 발생한 무형의 법들이 있다면, 이러한 법들이 유익한 법들이다.

Catuttho maggo.

네 번째 도(아라한도).

Lokuttaraṃ cittaṃ.

출세간의 마음.

Dvādasa akusalāni

열두 가지 해로운 법들

365. Katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, pīti hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, vīriyindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, micchādiṭṭhi hoti, micchāsaṅkappo hoti, micchāvāyāmo hoti, micchāsamādhi hoti, vīriyabalaṃ hoti, samādhibalaṃ hoti, ahirikabalaṃ hoti, anottappabalaṃ hoti, lobho hoti, moho hoti, abhijjhā hoti, micchādiṭṭhi hoti, ahirikaṃ hoti[Pg.91], anottappaṃ hoti, samatho hoti, paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā.

365. 어떤 법들이 해로운가? 어떤 시기에 기쁨이 함께하고 사견과 결합된 해로운 마음이 일어날 때, 즉 색경, 성경, 향경, 미경, 촉경, 법경을 대상으로 하거나 혹은 그 어떤 대상을 조건으로 하여, 그 시기에 감촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 일으킨 생각이 있고, 지속적 고찰이 있고, 희열이 있고, 행복이 있고, 마음의 집중이 있고, 정진의 기능이 있고, 삼매의 기능이 있고, 의근이 있고, 기쁨의 기능이 있고, 생명기능이 있고, 그릇된 견해가 있고, 그릇된 사유가 있고, 그릇된 정진이 있고, 그릇된 삼매가 있고, 정진의 힘이 있고, 삼매의 힘이 있고, 무치의 힘이 있고, 무괴의 힘이 있고, 탐욕이 있고, 어리석음이 있고, 간탐이 있고, 그릇된 견해가 있고, 무참이 있고, 무괴가 있고, 사마타가 있고, 고무가 있고, 평온이 있다. 또한 그 시기에 이외에도 연기하여 발생한 무형의 법들이 있다면, 이러한 법들이 해로운 법들이다.

366. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

366. 그 시기에 감촉(파사)이란 무엇인가? 그 시기에 있는 감촉, 닿음, 접촉함, 접촉된 상태, 이것이 그 시기에 있는 감촉이다.

367. Katamā tasmiṃ samaye vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajaṃ cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti.

367. 그 시기에 느낌(웨다나)이란 무엇인가? 그 시기에 그에 적절한 의식의 요소(마노위냐나다뚜)의 접촉에서 생긴 마음의 즐거움, 마음의 행복, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 경험, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌, 이것이 그 시기에 있는 느낌이다.

368. Katamā tasmiṃ samaye saññā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saññā hoti.

368. 그 무렵의 산냐(saññā, 인식)란 무엇인가? 그 무렵에 그에 걸맞은 마노윈냐나다투(manoviññāṇadhātu, 의식계)의 접촉에서 생긴 인식, 인식함, 인식하고 있음, 이것이 그 무렵의 산냐이다.

369. Katamā tasmiṃ samaye cetanā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā cetanā sañcetanā cetayitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye cetanā hoti.

369. 그 무렵의 체타나(cetanā, 의도)란 무엇인가? 그 무렵에 그에 걸맞은 마노윈냐나다투(manoviññāṇadhātu, 의식계)의 접촉에서 생긴 의도, 의지함, 의지하고 있음, 이것이 그 무렵의 체타나이다.

370. Katamaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti.

370. 그 무렵의 칫타(citta, 마음)란 무엇인가? 그 무렵의 마음(citta), 마노(mano), 의(mānasa), 심장(hadaya), 청정함(paṇḍara), 마노(mano), 마나야타나(manāyatana, 의처), 마닌드리아(manindriya, 의근), 윈냐나(viññāṇa, 식), 윈냐낙칸다(viññāṇakkhandho, 식온), 그에 걸맞은 마노윈냐나다투(manoviññāṇadhātu, 의식계) — 이것이 그 무렵의 칫타이다.

371. Katamo tasmiṃ samaye vitakko hoti? Yo tasmiṃ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā micchāsaṅkappo – ayaṃ tasmiṃ samaye vitakko hoti.

371. 그 무렵의 위탁카(vitakka, 일으킨 생각)란 무엇인가? 그 무렵의 사유(takko), 일으킨 생각(vitakko), 결의(saṅkappo), 안주(appanā), 몰입(byappanā), 마음을 대상에 고정함(cetaso abhiniropanā), 그릇된 생각(micchāsaṅkappo) — 이것이 그 무렵의 위탁카이다.

372. Katamo tasmiṃ samaye vicāro hoti? Yo tasmiṃ samaye cāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhānatā anupekkhanatā – ayaṃ tasmiṃ samaye vicāro hoti.

372. 그 무렵의 위짜라(vicāra, 지속적인 생각)란 무엇인가? 그 무렵의 탐구(cāro), 지속적인 생각(vicāro), 이어지는 탐구(anuvicāro), 밀착된 탐구(upavicāro), 마음이 대상과 연결됨(cittassa anusandhānatā), 마음이 계속 살펴봄(anupekkhanatā) — 이것이 그 무렵의 위짜라이다.

373. Katamā [Pg.92] tasmiṃ samaye pīti hoti? Yā tasmiṃ samaye pīti pāmojjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti odagyaṃ attamanatā cittassa – ayaṃ tasmiṃ samaye pīti hoti.

373. 그 무렵의 피티(pīti, 희열)란 무엇인가? 그 무렵의 희열(pīti), 기쁨(pāmojjaṃ), 환희(āmodanā), 크게 기뻐함(pamodanā), 웃음(hāso), 큰 웃음(pahāso), 만족(vitti), 고양됨(odagyaṃ), 마음의 흡족함(attamanatā cittassa) — 이것이 그 무렵의 피티이다.

374. Katamaṃ tasmiṃ samaye sukhaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye sukhaṃ hoti.

374. 그 무렵의 수카(sukha, 행복)란 무엇인가? 그 무렵의 마음의 즐거움(cetasikaṃ sātaṃ), 마음의 행복(cetasikaṃ sukhaṃ), 마음의 접촉에서 생긴 즐거운 행복의 경험(cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ), 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌(cetosamphassajā sātā sukhā vedanā) — 이것이 그 무렵의 수카이다.

375. Katamā tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ micchāsamādhi – ayaṃ tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti.

375. 그 무렵의 심일경성(cittassekaggatā, 마음의 한 끝임)이란 무엇인가? 그 무렵 마음의 머무름(ṭhiti), 확고히 머무름(saṇṭhiti), 안정(avaṭṭhiti), 흩어지지 않음(avisāhāro), 산란하지 않음(avikkhepo), 요동하지 않는 마음 상태(avisāhaṭamānasatā), 사마타(samatho), 사마딘드리아(samādhindriyaṃ, 정근), 사마디발라(samādhibalaṃ, 정력), 그릇된 삼매(micchāsamādhi) — 이것이 그 무렵의 심일경성이다.

376. Katamaṃ tasmiṃ samaye vīriyindriyaṃ hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ micchāvāyāmo – idaṃ tasmiṃ samaye vīriyindriyaṃ hoti.

376. 그 무렵의 위리인드리아(vīriyindriyaṃ, 정진근)란 무엇인가? 그 무렵 마음의 정진의 시작(vīriyārambho), 분발(nikkamo), 진취적 노력(parakkamo), 힘씀(uyyāmo), 애씀(vāyāmo), 분투(ussāho), 맹렬한 분투(ussoḷhī), 굳셈(thāmo), 인내(dhiti), 느슨하지 않은 진취적 노력(asithilaparakkamatā), 굴하지 않는 열의(anikkhittachandatā), 내려놓지 않는 책임(anikkhittadhuratā), 짐을 지탱함(dhurasampaggāho), 정진(vīriyaṃ), 정진근(vīriyindriyaṃ), 정진력(vīriyabalaṃ), 그릇된 정진(micchāvāyāmo) — 이것이 그 무렵의 위리인드리아이다.

377. Katamaṃ tasmiṃ samaye samādhindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ micchāsamādhi – idaṃ tasmiṃ samaye samādhindriyaṃ hoti?

377. 그 무렵의 사마딘드리아(samādhindriyaṃ, 정근)란 무엇인가? 그 무렵 마음의 머무름(ṭhiti), 확고히 머무름(saṇṭhiti), 안정(avaṭṭhiti), 흩어지지 않음(avisāhāro), 산란하지 않음(avikkhepo), 요동하지 않는 마음 상태(avisāhaṭamānasatā), 사마타(samatho), 사마딘드리아(samādhindriyaṃ), 사마디발라(samādhibalaṃ), 그릇된 삼매(micchāsamādhi) — 이것이 그 무렵의 사마딘드리아이다.

378. Katamaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti.

378. 그 무렵의 마닌드리아(manindriyaṃ, 의근)란 무엇인가? 그 무렵의 마음(citta), 마노(mano), 의(mānasa), 심장(hadaya), 청정함(paṇḍara), 마노(mano), 마나야타나(manāyatana, 의처), 마닌드리아(manindriya, 의근), 윈냐나(viññāṇa, 식), 윈냐낙칸다(viññāṇakkhandho, 식온), 그에 걸맞은 마노윈냐나다투(manoviññāṇadhātu, 의식계) — 이것이 그 무렵의 마닌드리아이다.

379. Katamaṃ tasmiṃ samaye somanassindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye somanassindriyaṃ hoti.

379. 그 무렵의 소마낫신드리아(somanassindriyaṃ, 희근)란 무엇인가? 그 무렵 마음의 즐거움(cetasikaṃ sātaṃ), 마음의 행복(cetasikaṃ sukhaṃ), 마음의 접촉에서 생긴 즐거운 행복의 경험, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌 — 이것이 그 무렵의 소마낫신드리아이다.

380. Katamaṃ [Pg.93] tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti? Yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti.

380. 그 무렵의 지위틴드리아(jīvitindriyaṃ, 명근)란 무엇인가? 그 무형의 법들(arūpīnaṃ dhammānaṃ)의 수명(āyu), 지속(ṭhiti), 유지(yapanā), 지탱(yāpanā), 존속(iriyanā), 진행(vattanā), 보존(pālanā), 생명(jīvitaṃ), 명근(jīvitindriyaṃ) — 이것이 그 무렵의 지위틴드리아이다.

381. Katamā tasmiṃ samaye micchādiṭṭhi hoti? Yā tasmiṃ samaye diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – ayaṃ tasmiṃ samaye micchādiṭṭhi hoti.

381. 그 무렵의 밋차딧티(micchādiṭṭhi, 그릇된 견해)란 무엇인가? 그 무렵의 견해(diṭṭhi), 견해의 부류(diṭṭhigataṃ), 견해의 밀림(diṭṭhigahanaṃ), 견해의 황야(diṭṭhikantāro), 견해의 곡예(diṭṭhivisūkāyikaṃ), 견해의 요동(diṭṭhivipphanditaṃ), 견해의 결박(diṭṭhisaṃyojanaṃ), 거머쥠(gāho), 집착(patiṭṭhāho), 고집함(abhiniveso), 오염된 집착(parāmāso), 사악한 길(kummaggo), 그릇된 경로(micchāpatho), 그릇됨(micchatta), 사견의 근거지(titthāyatanaṃ), 전도된 집착(vipariyāsaggāho) — 이것이 그 무렵의 밋차딧티이다.

382. Katamo tasmiṃ samaye micchāsaṅkappo hoti? Yo tasmiṃ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā micchāsaṅkappo – ayaṃ tasmiṃ samaye micchāsaṅkappo hoti.

382. 그 무렵의 밋차상캅파(micchāsaṅkappo, 그릇된 생각)란 무엇인가? 그 무렵의 사유(takko), 일으킨 생각(vitakko), 결의(saṅkappo), 안주(appanā), 몰입(byappanā), 마음을 대상에 고정함(cetaso abhiniropanā), 그릇된 생각(micchāsaṅkappo) — 이것이 그 무렵의 밋차상캅파이다.

383. Katamo tasmiṃ samaye micchāvāyāmo hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ micchāvāyāmo – ayaṃ tasmiṃ samaye micchāvāyāmo hoti.

383. 그 무렵의 밋차와야마(micchāvāyāmo, 그릇된 정진)란 무엇인가? 그 무렵 마음의 정진의 시작(vīriyārambho), 분발(nikkamo), 진취적 노력(parakkamo), 힘씀(uyyāmo), 애씀(vāyāmo), 분투(ussāho), 맹렬한 분투(ussoḷhī), 굳셈(thāmo), 인내(dhiti), 느슨하지 않은 진취적 노력(asithilaparakkamatā), 굴하지 않는 열의(anikkhittachandatā), 내려놓지 않는 책임(anikkhittadhuratā), 짐을 지탱함(dhurasampaggāho), 정진(vīriyaṃ), 정진근(vīriyindriyaṃ), 정진력(vīriyabalaṃ), 그릇된 정진(micchāvāyāmo) — 이것이 그 무렵의 밋차와야마이다.

384. Katamo tasmiṃ samaye micchāsamādhi hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ micchāsamādhi – ayaṃ tasmiṃ samaye micchāsamādhi hoti.

384. 그 무렵의 밋차사마디(micchāsamādhi, 그릇된 삼매)란 무엇인가? 그 무렵 마음의 머무름(ṭhiti), 확고히 머무름(saṇṭhiti), 안정(avaṭṭhiti), 흩어지지 않음(avisāhāro), 산란하지 않음(avikkhepo), 요동하지 않는 마음 상태(avisāhaṭamānasatā), 사마타(samatho), 사마딘드리아(samādhindriyaṃ), 사마디발라(samādhibalaṃ), 그릇된 삼매(micchāsamādhi) — 이것이 그 무렵의 밋차사마디이다.

385. Katamaṃ tasmiṃ samaye vīriyabalaṃ hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ micchāvāyāmo – idaṃ tasmiṃ samaye vīriyabalaṃ hoti.

385. 그 무렵의 위리야발라(vīriyabalaṃ, 정진력)란 무엇인가? 그 무렵 마음의 정진의 시작(vīriyārambho), 분발(nikkamo), 진취적 노력(parakkamo), 힘씀(uyyāmo), 애씀(vāyāmo), 분투(ussāho), 맹렬한 분투(ussoḷhī), 굳셈(thāmo), 인내(dhiti), 느슨하지 않은 진취적 노력(asithilaparakkamatā), 굴하지 않는 열의(anikkhittachandatā), 내려놓지 않는 책임(anikkhittadhuratā), 짐을 지탱함(dhurasampaggāho), 정진(vīriyaṃ), 정진근(vīriyindriyaṃ), 정진력(vīriyabalaṃ), 그릇된 정진(micchāvāyāmo) — 이것이 그 무렵의 위리야발라이다.

386. Katamaṃ [Pg.94] tasmiṃ samaye samādhibalaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ micchāsamādhi – idaṃ tasmiṃ samaye samādhibalaṃ hoti.

386. 그 무렵의 사마디발라(samādhibalaṃ, 정력)란 무엇인가? 그 무렵 마음의 머무름(ṭhiti), 확고히 머무름(saṇṭhiti), 안정(avaṭṭhiti), 흩어지지 않음(avisāhāro), 산란하지 않음(avikkhepo), 요동하지 않는 마음 상태(avisāhaṭamānasatā), 사마타(samatho), 사마딘드리아(samādhindriyaṃ), 사마디발라(samādhibalaṃ), 그릇된 삼매(micchāsamādhi) — 이것이 그 무렵의 사마디발라이다.

387. Katamaṃ tasmiṃ samaye ahirikabalaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye na hirīyati hiriyitabbena na hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ tasmiṃ samaye ahirikabalaṃ hoti.

387. 그 무렵의 아히리카발라(ahirikabalaṃ, 무참력)란 무엇인가? 그 무렵 수치스러워해야 할 것(hiriyitabbena)에 수치스러워하지 않는 것, 사악하고 해로운 법(akusalānaṃ dhammānaṃ)들을 범하는 것에 수치스러워하지 않는 것 — 이것이 그 무렵의 아히리카발라이다.

388. Katamaṃ tasmiṃ samaye anottappabalaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye na ottappati ottappitabbena na ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ tasmiṃ samaye anottappabalaṃ hoti.

388. 그 무렵의 아놋탑파발라(anottappabalaṃ, 무괴력)란 무엇인가? 그 무렵 두려워해야 할 것(ottappitabbena)에 두려워하지 않는 것, 사악하고 해로운 법(akusalānaṃ dhammānaṃ)들을 범하는 것에 두려워하지 않는 것 — 이것이 그 무렵의 아놋탑파발라이다.

389. Katamo tasmiṃ samaye lobho hoti? Yo tasmiṃ samaye lobho lubbhanā lubbhitattaṃ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye lobho hoti.

389. 그때의 탐욕(lobho)이란 무엇인가? 그때에 있는 탐욕, 탐함, 탐하는 상태, 강한 탐착, 탐착함, 탐착하는 상태, 간탐(abhijjhā), 탐욕이라는 불선뿌리(akusalamūlaṃ) - 이것이 그때의 탐욕이다.

390. Katamo tasmiṃ samaye moho hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṃgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhanā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye moho hoti.

390. 그때의 미혹(moho)이란 무엇인가? 그때에 있는 무지(aññāṇaṃ), 보지 못함(adassanaṃ), 통달하지 못함(anabhisamayo), 수순하여 깨닫지 못함(ananubodho), (무상 등을) 깨닫지 못함(asambodho), 꿰뚫지 못함(appaṭivedho), (무상 등으로) 파악하지 못함(asaṃgāhanā), (진리에) 깊이 들지 못함(apariyogāhanā), 고르게 보지 못함(asamapekkhanā), 반조하지 못함(apaccavekkhanā), (진리를) 직접 경험하지 못함(apaccakkhakammaṃ), 어리석음(dummejjhaṃ), 어리석은 자의 상태(bālyaṃ), 올바로 알지 못함(asampajaññaṃ), 미혹(moho), 아주 미혹함(pamoho), 완전히 미혹함(sammoho), 무명(avijjā), 무명의 폭류(avijjogho), 무명의 멍에(avijjāyogo), 무명의 잠재성향(avijjānusayo), 무명의 현행(avijjāpariyuṭṭhānaṃ), 무명의 빗장(avijjālaṅgī), 미혹이라는 불선뿌리(akusalamūlaṃ) - 이것이 그때의 미혹이다.

391. Katamā tasmiṃ samaye abhijjhā hoti? Yo tasmiṃ samaye lobho lubbhanā lubbhitattaṃ sārāgo sārajjanā sārajjitattaṃ abhijjhā lobho akusalamūlaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye abhijjhā hoti.

391. 그때의 간탐(abhijjhā)이란 무엇인가? 그때에 있는 탐욕, 탐함, 탐하는 상태, 강한 탐착, 탐착함, 탐착하는 상태, 간탐, 탐욕이라는 불선뿌리 - 이것이 그때의 간탐이다.

392. Katamā tasmiṃ samaye micchādiṭṭhi hoti? Yā tasmiṃ samaye diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho [Pg.95] micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – ayaṃ tasmiṃ samaye micchādiṭṭhi hoti.

392. 그때의 사견(micchādiṭṭhi)이란 무엇인가? 그때에 있는 견해, 견해의 미로, 견해의 밀림, 견해의 광야, 견해의 뒤틀림, 견해의 요동, 견해의 결박, 집착, 정주(定住), 확신, 거머쥠, 잘못된 길, 그릇된 통로, 그릇됨, 외도의 장소, 전도된 파악 - 이것이 그때의 사견이다.

393. Katamaṃ tasmiṃ samaye ahirikaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye na hirīyati hiriyitabbena na hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ tasmiṃ samaye ahirikaṃ hoti.

393. 그때의 무참(ahirikaṃ)이란 무엇인가? 그때에 부끄러워해야 할 것에 대해 부끄러워하지 않고, 악하고 불선한 법들에 도달하는 것에 대해 부끄러워하지 않는 것 - 이것이 그때의 무참이다.

394. Katamaṃ tasmiṃ samaye anottappaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye na ottappati ottappitabbena na ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ tasmiṃ samaye anottappaṃ hoti.

394. 그때의 무괴(anottappaṃ)란 무엇인가? 그때에 두려워해야 할 것에 대해 두려워하지 않고, 악하고 불선한 법들에 도달하는 것에 대해 두려워하지 않는 것 - 이것이 그때의 무괴이다.

395. Katamo tasmiṃ samaye samatho hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ micchāsamādhi – ayaṃ tasmiṃ samaye samatho hoti.

395. 그때의 사마타(samatho)란 무엇인가? 그때에 있는 마음의 머묾, 잘 머묾, 고정되어 머묾, 흩어지지 않음, 산란하지 않음, 산란하지 않은 마음의 상태, 고요함, 삼매의 기능, 삼매의 힘, 그릇된 삼매 - 이것이 그때의 사마타이다.

396. Katamo tasmiṃ samaye paggāho hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ micchāvāyāmo – ayaṃ tasmiṃ samaye paggāho hoti.

396. 그때의 분발(paggāho)이란 무엇인가? 그때에 있는 마음의 정진의 시작, 나아감, 노력함, 애씀, 분투함, 열심임, 열의, 힘, 견고함, 굴하지 않는 노력, 버리지 않는 의욕, 버리지 않는 짐(책임), 짐을 잘 짊어짐, 정진, 정진의 기능, 정진의 힘, 그릇된 정진 - 이것이 그때의 분발이다.

397. Katamo tasmiṃ samaye avikkhepo hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ micchāsamādhi – ayaṃ tasmiṃ samaye avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā.

397. 그때의 산란하지 않음(avikkhepo)이란 무엇인가? 그때에 있는 마음의 머묾, 잘 머묾, 고정되어 머묾, 흩어지지 않음, 산란하지 않음, 산란하지 않은 마음의 상태, 고요함, 삼매의 기능, 삼매의 힘, 그릇된 삼매 - 이것이 그때의 산란하지 않음이다. 또한 그때 연기에 의해 생겨난 그 밖의 무색의 법들이 있으니, 이 법들은 불선이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, pañcindriyāni honti, pañcaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hoti, cattāri balāni honti, dve hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā…pe….

그때에 네 가지 무더기(khandhā)가 있고, 두 가지 감각장소(āyatanāni)가 있으며, 두 가지 요소(dhātuyo)가 있고, 세 가지 자양분(āhārā)이 있으며, 다섯 가지 기능(indriyāni)이 있고, 다섯 가지 구성요소를 가진 선정(jhānaṃ)이 있으며, 네 가지 구성요소를 가진 도(maggo)가 있고, 네 가지 힘(balāni)이 있으며, 두 가지 원인(hetū)이 있고, 한 가지 접촉(phasso)이 있으며... (중략) ... 한 가지 법의 감각장소(dhammāyatanaṃ)가 있고, 한 가지 법의 요소(dhammadhātu)가 있다. 또한 그때 연기에 의해 생겨난 그 밖의 무색의 법들이 있으니, 이 법들은 불선이다.

398. Katamo [Pg.96] tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro pīti cittassekaggatā vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ jīvitindriyaṃ micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi vīriyabalaṃ samādhibalaṃ ahirikabalaṃ anottappabalaṃ lobho moho abhijjhā micchādiṭṭhi ahirikaṃ anottappaṃ samatho paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā akusalā.

398. 그때의 상카라무더기(saṅkhārakkhandho)란 무엇인가? 접촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 희열, 마음의 한 끝임, 정진의 기능, 삼매의 기능, 생명 기능, 사견, 그릇된 사유, 그릇된 정진, 그릇된 삼매, 정진의 힘, 삼매의 힘, 무참의 힘, 무괴의 힘, 탐욕, 미혹, 간탐, 사견, 무참, 무괴, 사마타, 분발, 산란하지 않음이다. 또한 그때 느낌무더기, 인식무더기, 아르마리무더기를 제외하고 연기에 의해 생겨난 그 밖의 무색의 법들이 있으니, 이것이 그때의 상카라무더기이다. ... 이 법들은 불선이다.

399. Katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ sasaṅkhārena rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā akusalā.

399. 어떤 법들이 불선인가? 기쁨이 함께하고 사견과 결합되어 있으며 유발된(sasaṅkhārena) 불선한 마음이 형색의 대상이나 ... 법의 대상을 대상으로 하여, 또는 어떤 것이든 대상으로 하여 일어나는 그때에, 접촉이 있고 ... 산란하지 않음이 있으니 ... 이 법들은 불선이다.

400. Katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, pīti hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, vīriyindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, micchāsaṅkappo hoti, micchāvāyāmo hoti, micchāsamādhi hoti, vīriyabalaṃ hoti, samādhibalaṃ hoti, ahirikabalaṃ hoti, anottappabalaṃ hoti, lobho hoti, moho hoti, abhijjhā hoti, ahirikaṃ hoti, anottappaṃ hoti, samatho hoti, paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā…pe….

400. 어떤 법들이 불선인가? 기쁨이 함께하고 사견과는 결합되지 않은 불선한 마음이 형색의 대상, 소리의 대상, 냄새의 대상, 맛의 대상, 감촉의 대상, 법의 대상을 대상으로 하여, 또는 어떤 것이든 대상으로 하여 일어나는 그때에, 접촉이 있고, 느낌이 있으며, 인식이 있고, 의도가 있으며, 마음이 있고, 일으킨 생각이 있으며, 지속적 고찰이 있고, 희열이 있으며, 행복이 있고, 마음의 한 끝임이 있으며, 정진의 기능이 있고, 삼매의 기능이 있으며, 마노의 기능이 있고, 기쁨의 기능이 있으며, 생명 기능이 있고, 그릇된 사유가 있으며, 그릇된 정진이 있고, 그릇된 삼매가 있으며, 정진의 힘이 있고, 삼매의 힘이 있으며, 무참의 힘이 있고, 무괴의 힘이 있으며, 탐욕이 있고, 미혹이 있으며, 간탐이 있고, 무참이 있으며, 무괴가 있고, 사마타가 있으며, 분발이 있고, 산란하지 않음이 있다. 또한 그때 연기에 의해 생겨난 그 밖의 무색의 법들이 있으니, 이 법들은 불선이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, pañcindriyāni honti, pañcaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, tivaṅgiko maggo hoti, cattāri balāni honti, dve hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ [Pg.97] hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā…pe….

또한 그때에 네 가지 무더기(蘊)가 있고, 두 가지 감각장소(處)가 있고, 두 가지 요소(界)가 있고, 세 가지 영양(食)이 있고, 다섯 가지 기능(根)이 있고, 다섯 가지 구성 요소를 가진 선정(禪)이 있고, 세 가지 구성 요소를 가진 도(道)가 있고, 네 가지 힘(力)이 있고, 두 가지 원인(因)이 있고, 한 가지 접촉(觸)이 있으며… 생략 … 한 가지 법의 감각장소가 있고, 한 가지 법의 요소가 있다. 또한 그때에 이 외에도 조건에 의해서 생겨난 비물질적인 법들이 있으니, 이러한 법들이 불선(不善)이다… 생략 ….

401. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro pīti cittassekaggatā vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ jīvitindriyaṃ micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi vīriyabalaṃ samādhibalaṃ ahirikabalaṃ anottappabalaṃ lobho moho abhijjhā ahirikaṃ anottappaṃ samatho paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā akusalā.

401. 그때에 상카라의 무더기(行蘊)란 무엇인가? 접촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 희열, 마음의 한 대상에 집중함, 정진의 기능, 집중의 기능, 생명 기능, 그릇된 사유, 그릇된 정진, 그릇된 집중, 정진의 힘, 집중의 힘, 부끄러워하지 않는 힘, 무서워하지 않는 힘, 탐욕, 어리석음, 간탐, 부끄러워하지 않음, 무서워하지 않음, 고요함, 분발, 산란하지 않음이다. 또한 그때에 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 식별의 무더기를 제외하고 이 외에도 조건에 의해서 생겨난 비물질적인 법들이 있으니, 이것이 그때에 상카라의 무더기이다… 생략 … 이러한 법들이 불선이다.

402. Katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti somanassasahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ sasaṅkhārena rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā akusalā.

402. 어떠한 법들이 불선인가? 기쁨이 함께하고 사견과는 결합하지 않았으며 자극(行)에 의해 유발된 불선한 마음이 시각 대상… 생략 … 혹은 법의 대상을 반연하여 일어날 때, 그때에 접촉이 있고… 생략 … 산란하지 않음이 있으며… 생략 … 이러한 법들이 불선이다.

403. Katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, vīriyindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, micchādiṭṭhi hoti, micchāsaṅkappo hoti, micchāvāyāmo hoti, micchāsamādhi hoti, vīriyabalaṃ hoti, samādhibalaṃ hoti, ahirikabalaṃ hoti, anottappabalaṃ hoti, lobho hoti, moho hoti, abhijjhā hoti, micchādiṭṭhi hoti, ahirikaṃ hoti, anottappaṃ hoti, samatho hoti, paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā.

403. 어떠한 법들이 불선인가? 평온이 함께하고 사견과 결합한 불선한 마음이 시각 대상, 청각 대상, 후각 대상, 미각 대상, 촉각 대상, 혹은 법의 대상을 반연하여 일어날 때, 그때에 접촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 일으킨 생각이 있고, 지속적 고찰이 있고, 평온이 있고, 마음의 한 대상에 집중함이 있고, 정진의 기능이 있고, 집중의 기능이 있고, 마노의 기능이 있고, 평온의 기능이 있고, 생명 기능이 있고, 그릇된 견해가 있고, 그릇된 사유가 있고, 그릇된 정진이 있고, 그릇된 집중이 있고, 정진의 힘이 있고, 집중의 힘이 있고, 부끄러워하지 않는 힘이 있고, 무서워하지 않는 힘이 있고, 탐욕이 있고, 어리석음이 있고, 간탐이 있고, 그릇된 견해가 있고, 부끄러워하지 않음이 있고, 무서워하지 않음이 있고, 고요함이 있고, 분발이 있고, 산란하지 않음이 있다. 또한 그때에 이 외에도 조건에 의해서 생겨난 비물질적인 법들이 있으니, 이러한 법들이 불선이다.

404. Katamo [Pg.98] tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

404. 그때에 접촉이란 무엇인가? 그때에 접촉, 닿음, 맞닿음, 닿아 있음이 있으니, 이것이 그때에 접촉이다.

405. Katamā tasmiṃ samaye vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajaṃ cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti…pe….

405. 그때에 느낌이란 무엇인가? 그때에 그에 합당한 마노윈냐나 요소(意識界)의 접촉에서 생긴, 즐겁지도 괴롭지도 않은, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 감수 작용과 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌이 있으니, 이것이 그때에 느낌이다… 생략 ….

406. Katamā tasmiṃ samaye upekkhā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye upekkhā hoti…pe….

406. 그때에 평온(捨)이란 무엇인가? 그때에 즐겁지도 괴롭지도 않은, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 감수 작용과 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌이 있으니, 이것이 그때에 평온이다… 생략 ….

407. Katamaṃ tasmiṃ samaye upekkhindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye upekkhindriyaṃ hoti…pe… ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā.

407. 그때에 평온의 기능(捨根)이란 무엇인가? 그때에 즐겁지도 괴롭지도 않은, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 감수 작용과 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌이 있으니, 이것이 그때에 평온의 기능이다… 생략 … 또한 그때에 이 외에도 조건에 의해서 생겨난 비물질적인 법들이 있으니, 이러한 법들이 불선이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, pañcindriyāni honti, caturaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, caturaṅgiko maggo hoti, cattāri balāni honti, dve hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā…pe….

또한 그때에 네 가지 무더기가 있고, 두 가지 감각장소가 있고, 두 가지 요소가 있고, 세 가지 영양(食)이 있고, 다섯 가지 기능이 있고, 네 가지 구성 요소를 가진 선정(禪)이 있고, 네 가지 구성 요소를 가진 도(道)가 있고, 네 가지 힘이 있고, 두 가지 원인이 있고, 한 가지 접촉이 있으며… 생략 … 한 가지 법의 감각장소가 있고, 한 가지 법의 요소가 있다. 또한 그때에 이 외에도 조건에 의해서 생겨난 비물질적인 법들이 있으니, 이러한 법들이 불선이다… 생략 ….

408. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ jīvitindriyaṃ micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi vīriyabalaṃ samādhibalaṃ ahirikabalaṃ anottappabalaṃ lobho moho abhijjhā micchādiṭṭhi ahirikaṃ anottappaṃ samatho paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā akusalā.

408. 그때에 상카라의 무더기란 무엇인가? 접촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 마음의 한 대상에 집중함, 정진의 기능, 집중의 기능, 생명 기능, 그릇된 견해, 그릇된 사유, 그릇된 정진, 그릇된 집중, 정진의 힘, 집중의 힘, 부끄러워하지 않는 힘, 무서워하지 않는 힘, 탐욕, 어리석음, 간탐, 그릇된 견해, 부끄러워하지 않음, 무서워하지 않음, 고요함, 분발, 산란하지 않음이다. 또한 그때에 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 식별의 무더기를 제외하고 이 외에도 조건에 의해서 생겨난 비물질적인 법들이 있으니, 이것이 그때에 상카라의 무더기이다… 생략 … 이러한 법들이 불선이다.

409. Katame [Pg.99] dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ sasaṅkhārena rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā akusalā.

409. 어떠한 법들이 불선인가? 평온이 함께하고 사견과 결합하였으며 자극(行)에 의해 유발된 불선한 마음이 시각 대상… 생략 … 혹은 법의 대상을 반연하여 일어날 때, 그때에 접촉이 있고… 생략 … 산란하지 않음이 있으며… 생략 … 이러한 법들이 불선이다.

410. Katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, vīriyindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, micchāsaṅkappo hoti, micchāvāyāmo hoti, micchāsamādhi hoti, vīriyabalaṃ hoti, samādhibalaṃ hoti, ahirikabalaṃ hoti, anottappabalaṃ hoti, lobho hoti, moho hoti, abhijjhā hoti, ahirikaṃ hoti, anottappaṃ hoti, samatho hoti, paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā…pe….

410. 어떤 법들이 해로운 것(불선법)입니까? 어떤 때에 평온(upekkhā)이 함께하고 그릇된 견해(diṭṭhi)와 결합하지 않은 해로운 마음이 일어납니다. 색경(형색), 성경(소리), 향경(냄새), 미경(맛), 촉경(감촉), 법경(법의 대상) 중 그 어느 하나를 대상으로 하여 일어나는 때에, 그 무렵에 감촉(phassa)이 있고, 느낌(vedanā)이 있고, 인식(saññā)이 있고, 의도(cetanā)이 있고, 마음(citta)이 있고, 일으킨 생각(vitakka)이 있고, 지속적인 고찰(vicāra)이 있고, 평온(upekkhā)이 있고, 마음의 한 끝임(cittassekaggatā)이 있고, 정진의 기능(vīriyindriya)이 있고, 집중의 기능(samādhindriya)이 있고, 마노의 기능(manindriya)이 있고, 평온의 기능(upekkhindriya)이 있고, 생명 기능(jīvitindriya)이 있고, 그릇된 사유(micchāsaṅkappa)가 있고, 그릇된 정진(micchāvāyāma)이 있고, 그릇된 집중(micchāsamādhi)이 있고, 정진의 힘(vīriyabala)이 있고, 집중의 힘(samādhibala)이 있고, 부끄러움 없음의 힘(ahirikabala)이 있고, 두려움 없음의 힘(anottappabala)이 있고, 탐욕(lobha)이 있고, 어리석음(moha)이 있고, 탐심(abhijjhā)이 있고, 부끄러움 없음(ahirika)이 있고, 두려움 없음(anottappa)이 있고, 사마타(samatha)가 있고, 고양(paggāha)이 있고, 흩어지지 않음(avikkhepa)이 있습니다. 또한 그 무렵에 연기하여 생겨난 다른 비물질적인 법들도 있습니다. 이러한 법들이 해로운 것입니다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, pañcindriyāni honti, caturaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, tivaṅgiko maggo hoti, cattāri balāni honti, dve hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā…pe….

또한 그때에 네 가지 무더기(khandha, 蘊)가 있고, 두 가지 감각장소(āyatana, 處)가 있고, 두 가지 요소(dhātu, 界)가 있고, 세 가지 영양(āhāra, 食)이 있고, 다섯 가지 기능(indriya, 根)이 있고, 네 가지 구성 요소를 가진 선정(jhāna)이 있고, 세 가지 구성 요소를 가진 도(maggo, 道)가 있고, 네 가지 힘(bala, 力)이 있고, 두 가지 원인(hetu, 因)이 있고, 하나의 감촉(phassa)이 있으며... 하나의 법의 감각장소(dhammāyatana)가 있고, 하나의 법의 요소(dhammadhātu)가 있습니다. 또한 그 무렵에 연기하여 생겨난 다른 비물질적인 법들도 있습니다. 이러한 법들이 해로운 것입니다.

411. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ jīvitindriyaṃ micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi vīriyabalaṃ samādhibalaṃ ahirikabalaṃ anottappabalaṃ lobho moho abhijjhā ahirikaṃ anottappaṃ samatho paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ [Pg.100] ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā akusalā.

411. 그때에 상카라의 무더기(saṅkhārakkhandho, 行蘊)란 무엇입니까? 감촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 마음의 한 끝임, 정진의 기능, 집중의 기능, 생명 기능, 그릇된 사유, 그릇된 정진, 그릇된 집중, 정진의 힘, 집중의 힘, 부끄러움 없음의 힘, 두려움 없음의 힘, 탐욕, 어리석음, 탐심, 부끄러움 없음, 두려움 없음, 사마타, 고양, 흩어지지 않음이 있습니다. 또한 그 무렵에 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 아르마리의 무더기를 제외하고 연기하여 생겨난 다른 비물질적인 법들도 있습니다. 이것이 그때의 상카라의 무더기입니다. ... 이러한 법들이 해로운 것입니다.

412. Katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ sasaṅkhārena rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā akusalā.

412. 어떤 법들이 해로운 것입니까? 어떤 때에 평온이 함께하고 그릇된 견해와 결합하지 않았으며 유작(sasaṅkhārena)으로 해로운 마음이 일어납니다. 색경... (중략) ... 법경 등 그 어떤 것을 대상으로 하여 그 무렵에 감촉이 있고... (중략) ... 흩어지지 않음이 있습니다. 이러한 법들이 해로운 것입니다.

413. Katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, dukkhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, vīriyindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, domanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, micchāsaṅkappo hoti, micchāvāyāmo hoti, micchāsamādhi hoti, vīriyabalaṃ hoti, samādhibalaṃ hoti, ahirikabalaṃ hoti, anottappabalaṃ hoti, doso hoti, moho hoti, byāpādo hoti, ahirikaṃ hoti, anottappaṃ hoti, samatho hoti, paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā.

413. 어떤 법들이 해로운 것입니까? 어떤 때에 불만족(domanassa)이 함께하고 저항(paṭigha)과 결합한 해로운 마음이 일어납니다. 색경, 성경, 향경, 미경, 촉경, 법경 중 그 어떤 것을 대상으로 하여 일어나는 때에, 그 무렵에 감촉(phassa)이 있고, 느낌(vedanā)이 있고, 인식(saññā)이 있고, 의도(cetanā)가 있고, 마음(citta)이 있고, 일으킨 생각(vitakka)이 있고, 지속적 고찰(vicāra)이 있고, 괴로움(dukkha)이 있고, 마음의 한 끝임(cittassekaggatā)이 있고, 정진의 기능(vīriyindriya)이 있고, 집중의 기능(samādhindriya)이 있고, 마노의 기능(manindriya)이 있고, 불만족의 기능(domanassindriya)이 있고, 생명 기능(jīvitindriya)이 있고, 그릇된 사유(micchāsaṅkappa)가 있고, 그릇된 정진(micchāvāyāma)이 있고, 그릇된 집중(micchāsamādhi)이 있고, 정진의 힘(vīriyabala)이 있고, 집중의 힘(samādhibala)이 있고, 부끄러움 없음의 힘(ahirikabala)이 있고, 두려움 없음의 힘(anottappabala)이 있고, 분노(dosa)가 있고, 어리석음(moha)이 있고, 악의(byāpāda)가 있고, 부끄러움 없음(ahirika)이 있고, 두려움 없음(anottappa)이 있고, 사마타(samatha)가 있고, 고양(paggāha)이 있고, 흩어지지 않음(avikkhepa)이 있습니다. 또한 그 무렵에 연기하여 생겨난 다른 비물질적인 법들도 있습니다. 이러한 법들이 해로운 것입니다.

414. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

414. 그때에 감촉(phasso)이란 무엇입니까? 그 무렵에 있는 감촉, 닿음, 맞닿음, 닿아 있음—이것이 그때의 감촉입니다.

415. Katamā tasmiṃ samaye vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajaṃ cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti…pe….

415. 그때에 느낌(vedanā)이란 무엇입니까? 그 무렵에 그에 적절한 마노위ญญาณธาตุ(의식 요소)의 감촉에서 생긴 심소(心所)로서 즐겁지 않은 것, 심소로서 괴로운 것, 마음의 감촉에서 생긴 즐겁지 않고 괴로운 수용(vedayita), 마음의 감촉에서 생긴 즐겁지 않고 괴로운 느낌—이것이 그때의 느낌입니다.

416. Katamaṃ tasmiṃ samaye dukkhaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ [Pg.101] cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye dukkhaṃ hoti…pe….

416. 그때에 괴로움(dukkha)이란 무엇입니까? 그 무렵에 심소로서 즐겁지 않은 것, 심소로서 괴로운 것, 마음의 감촉에서 생긴 즐겁지 않고 괴로운 수용, 마음의 감촉에서 생긴 즐겁지 않고 괴로운 느낌—이것이 그때의 괴로움입니다.

417. Katamaṃ tasmiṃ samaye domanassindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ asātaṃ cetasikaṃ dukkhaṃ cetosamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye domanassindriyaṃ hoti…pe….

417. 그때에 불만족의 기능(domanassindriya)이란 무엇입니까? 그 무렵에 심소로서 즐겁지 않은 것, 심소로서 괴로운 것, 마음의 감촉에서 생긴 즐겁지 않고 괴로운 수용, 마음의 감촉에서 생긴 즐겁지 않고 괴로운 느낌—이것이 그때의 불만족의 기능입니다.

418. Katamo tasmiṃ samaye doso hoti? Yo tasmiṃ samaye doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ tasmiṃ samaye doso hoti…pe….

418. 그때에 분노(doso)란 무엇입니까? 그 무렵에 있는 분노(dosa), 해침(dussanā), 해친 상태(dussitatta), 파괴(byāpatti), 파괴함(byāpajjanā), 파괴된 상태(byāpajjitatta), 반항(virodha), 거듭되는 반항(paṭivirodha), 거칠음(caṇḍikka), 좋지 않은 말을 함(asuropa), 마음의 불만족(anattamanatā cittassa)—이것이 그때의 분노입니다.

419. Katamo tasmiṃ samaye byāpādo hoti? Yo tasmiṃ samaye doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ tasmiṃ samaye byāpādo hoti…pe… ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā.

419. 그때에 악의(byāpādo)란 무엇입니까? 그 무렵에 있는 분노, 해침, 해친 상태, 파괴, 파괴함, 파괴된 상태, 반항, 거듭되는 반항, 거칠음, 좋지 않은 말을 함, 마음의 불만족—이것이 그때의 악의입니다. 또한 그 무렵에 연기하여 생겨난 다른 비물질적인 법들도 있습니다. 이러한 법들이 해로운 것입니다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, pañcindriyāni honti, caturaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, tivaṅgiko maggo hoti, cattāri balāni honti, dve hetū honti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā…pe….

또한 그때에 네 가지 무더기가 있고, 두 가지 감각장소가 있고, 두 가지 요소가 있고, 세 가지 영양(식)이 있고, 다섯 가지 기능이 있고, 네 가지 구성 요소를 가진 선정이 있고, 세 가지 구성 요소를 가진 도가 있고, 네 가지 힘이 있고, 두 가지 원인이 있고, 하나의 감촉이 있으며... 하나의 법의 감각장소가 있고, 하나의 법의 요소가 있습니다. 또한 그 무렵에 연기하여 생겨난 다른 비물질적인 법들도 있습니다. 이러한 법들이 해로운 것입니다.

420. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ jīvitindriyaṃ micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi vīriyabalaṃ samādhibalaṃ ahirikabalaṃ anottappabalaṃ doso moho byāpādo ahirikaṃ anottappaṃ samatho paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā akusalā.

420. 그때 행온(行蘊)은 무엇인가? 촉(觸), 사(思), 심(尋), 사(伺), 심일경성(心一境性), 정진근(精進根), 정근(定根), 명근(命根), 사사유(邪思惟), 사정진(邪精進), 사정(邪定), 정진력(精進力), 정력(定力), 무참력(無慚力), 무괴력(無愧力), 진(瞋), 치(癡), 해의(害意), 무참(無慚), 무괴(無愧), 사마타(奢摩他), 작흥(策興), 불산란(不散亂)이 있다. 또한 그때 수온(受蘊), 상온(想蘊), 식온(識蘊)을 제외하고, 이 외에도 연기하여 발생한 무형의 법들이 있다면, 이것이 그때의 행온이다. ... 이 법들은 불선법(不善法)이다.

421. Katame [Pg.102] dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ sasaṅkhārena rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā akusalā.

421. 어떤 법들이 불선법인가? 어떤 때에 불만족(도마나사)을 동반하고, 저항(패티가)과 결합되어 있으며, 자극(유작, 有作)에 의한 불선한 마음이 일어나, 색(色)을 대상으로 하거나 ... 법(法)을 대상으로 하거나, 그 어떤 대상을 조건으로 하여 일어날 때, 그때 촉(觸)이 있고 ... 불산란(不散亂)이 있다. ... 이 법들은 불선법이다.

422. Katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā gandhārammaṇaṃ vā rasārammaṇaṃ vā phoṭṭhabbārammaṇaṃ vā dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, vīriyindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, micchāsaṅkappo hoti, micchāvāyāmo hoti, vīriyabalaṃ hoti, ahirikabalaṃ hoti, anottappabalaṃ hoti, vicikicchā hoti, moho hoti, ahirikaṃ hoti, anottappaṃ hoti, paggāho hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā.

422. 어떤 법들이 불선법인가? 어떤 때에 평온(우뻬카)을 동반하고 의심(위치낏차)과 결합된 불선한 마음이 일어나, 색(色)을 대상으로 하거나, 소리를 대상으로 하거나, 냄새를 대상으로 하거나, 맛을 대상으로 하거나, 감촉을 대상으로 하거나, 법(法)을 대상으로 하거나, 그 어떤 대상을 조건으로 하여 일어날 때, 그때 촉(觸), 수(受), 상(想), 사(思), 심(心), 심(尋), 사(伺), 평온(捨), 심일경성(心一境性), 정진근(精進根), 의근(意根), 사근(捨根), 명근(命根), 사사유(邪思惟), 사정진(邪精進), 정진력(精進力), 무참력(無慚力), 무괴력(無愧力), 의심(위치낏차), 치(癡), 무참(無慚), 무괴(無愧), 작흥(策興)이 있다. 또한 그때 이 외에도 연기하여 발생한 무형의 법들이 있다면, 이 법들은 불선법이다.

423. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti…pe….

423. 그때 촉(觸)은 무엇인가? 그때의 촉, 닿음, 맞닿음, 닿아 있음—이것이 그때의 촉이다. ...

424. Katamā tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti – ayaṃ tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti…pe….

424. 그때 심일경성(心一境性)은 무엇인가? 그때 마음의 머묾(ṭhiti)—이것이 그때의 심일경성이다. ...

425. Katamā tasmiṃ samaye vicikicchā hoti? Yā tasmiṃ samaye kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ cittassa manovilekho – ayaṃ tasmiṃ samaye vicikicchā hoti…pe… ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā.

425. 그때 의심(위치낏차)은 무엇인가? 그때의 의혹(kaṅkhā), 의심함(kaṅkhāyanā), 의심의 상태(kaṅkhāyitattaṃ), 갈팡질팡함(vimati), 의심(vicikicchā), 망설임(dveḷhakaṃ), 양 갈래 길(dvedhāpatho), 불확실성(saṃsayo), 결정하지 못함(anekaṃsaggāho), 동요(āsappanā), 주변을 맴돔(parisappanā), 꿰뚫지 못함(apariyogāhanā), 마음의 경직(thambhitattaṃ cittassa), 마음의 어지러움(manovilekho)—이것이 그때의 의심이다. ... 또한 그때 이 외에도 연기하여 발생한 무형의 법들이 있다면, 이 법들은 불선법이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, cattāri indriyāni honti[Pg.103], caturaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, duvaṅgiko maggo hoti, tīṇi balāni honti, eko hetu hoti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā…pe….

또한 그때 네 가지 무더기(蘊)가 있고, 두 가지 감각장소(處)가 있고, 두 가지 요소(界)가 있고, 세 가지 자양분(食)이 있고, 네 가지 능력(根)이 있고, 네 가지 구성 요소를 가진 선(禪)이 있고, 두 가지 구성 요소를 가진 도(道)가 있고, 세 가지 힘(力)이 있고, 한 가지 원인(因)이 있고, 한 가지 촉(觸)이 있으며 ... 한 가지 법의 감각장소(法處)가 있고, 한 가지 법의 요소(法界)가 있다. 또한 그때 이 외에도 연기하여 발생한 무형의 법들이 있다면, 이 법들은 불선법이다. ...

426. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā vīriyindriyaṃ jīvitindriyaṃ micchāsaṅkappo micchāvāyāmo vīriyabalaṃ ahirikabalaṃ anottappabalaṃ vicikicchā moho ahirikaṃ anottappaṃ paggāho; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā akusalā.

426. 그때 행온(行蘊)은 무엇인가? 촉(觸), 사(思), 심(尋), 사(伺), 심일경성(心一境性), 정진근(精進根), 명근(命根), 사사유(邪思惟), 사정진(邪精進), 정진력(精進力), 무참력(無慚力), 무괴력(無愧力), 의심(위치낏차), 치(癡), 무참(無慚), 무괴(無愧), 작흥(策興)이 있다. 또한 그때 수온(受蘊), 상온(想蘊), 식온(識蘊)을 제외하고, 이 외에도 연기하여 발생한 무형의 법들이 있다면, 이것이 그때의 행온이다. ... 이 법들은 불선법이다.

427. Katame dhammā akusalā? Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā…pe… yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, vīriyindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti, micchāsaṅkappo hoti, micchāvāyāmo hoti, micchāsamādhi hoti, vīriyabalaṃ hoti, samādhibalaṃ hoti, ahirikabalaṃ hoti, anottappabalaṃ hoti, uddhaccaṃ hoti, moho hoti, ahirikaṃ hoti, anottappaṃ hoti, samatho hoti, paggāho hoti, avikkhepo hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā.

427. 어떤 법들이 불선법인가? 어떤 때에 평온(우뻬카)을 동반하고 들뜸(웃다짜)과 결합된 불선한 마음이 일어나, 색(色)을 대상으로 하거나 ... 그 어떤 대상을 조건으로 하여 일어날 때, 그때 촉(觸), 수(受), 상(想), 사(思), 심(心), 심(尋), 사(伺), 평온(捨), 심일경성(心一境性), 정진근(精進根), 정근(定根), 의근(意根), 사근(捨根), 명근(命根), 사사유(邪思惟), 사정진(邪精進), 사정(邪定), 정진력(精進力), 정력(定력), 무참력(無慚力), 무괴력(無愧力), 들뜸(웃다짜), 치(癡), 무참(無慚), 무괴(無愧), 사마타(奢摩他), 작흥(策興), 불산란(不散亂)이 있다. 또한 그때 이 외에도 연기하여 발생한 무형의 법들이 있다면, 이 법들은 불선법이다.

428. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti…pe….

428. 그때 촉(觸)은 무엇인가? 그때의 촉, 닿음, 맞닿음, 닿아 있음—이것이 그때의 촉이다. ...

429. Katamaṃ tasmiṃ samaye uddhaccaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittassa uddhaccaṃ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṃ cittassa – idaṃ tasmiṃ samaye [Pg.104] uddhaccaṃ hoti …pe… ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā.

429. 그때 들뜸(웃다짜)은 무엇인가? 그때 마음의 들뜸(uddhacca), 가라앉지 않음(avūpasamo), 마음의 산란(vikkhepo), 마음의 요동침(bhantattaṃ)—이것이 그때의 들뜸이다. ... 또한 그때 이 외에도 연기하여 발생한 무형의 법들이 있다면, 이 법들은 불선법이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, pañcindriyāni honti, caturaṅgikaṃ jhānaṃ hoti, tivaṅgiko maggo hoti, cattāri balāni honti, eko hetu hoti, eko phasso hoti…pe… ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā akusalā…pe….

또한 그때 네 가지 무더기(蘊)가 있고, 두 가지 감각장소(處)가 있고, 두 가지 요소(界)가 있고, 세 가지 자양분(食)이 있고, 다섯 가지 능력(根)이 있고, 네 가지 구성 요소를 가진 선(禪)이 있고, 세 가지 구성 요소를 가진 도(道)가 있고, 네 가지 힘(力)이 있고, 한 가지 원인(因)이 있고, 한 가지 촉(觸)이 있으며 ... 한 가지 법의 감각장소(法處)가 있고, 한 가지 법의 요소(法界)가 있다. 또한 그때 이 외에도 연기하여 발생한 무형의 법들이 있다면, 이 법들은 불선법이다. ...

430. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ jīvitindriyaṃ micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi vīriyabalaṃ samādhibalaṃ ahirikabalaṃ anottappabalaṃ uddhaccaṃ moho ahirikaṃ anottappaṃ samatho paggāho avikkhepo; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā akusalā.

430. 그때에 상카라칸다(행온, 行蘊)란 무엇인가? 촉(phasso), 사(cetanā), 심(vitakko), 사(vicāro), 심일경성(cittassekaggatā), 정진근(vīriyindriyaṃ), 정근(samādhindriyaṃ), 명근(jīvitindriyaṃ), 사사유(micchāsaṅkappo), 사정진(micchāvāyāmo), 사정(micchāsamādhi), 정진력(vīriyabalaṃ), 정력(samādhibalaṃ), 무참력(ahirikabalaṃ), 무괴력(anottappabalaṃ), 도거(uddhaccaṃ), 치(moho), 무참(ahirikaṃ), 무괴(anottappaṃ), 사마타(samatho), 노력(paggāho), 불산란(avikkhepo)이 있다. 또한 그때에 수온(vedanākkhandha), 상온(saññākkhandha), 식온(viññāṇakkhandha)을 제외하고 연생(緣生)하는 다른 비물질적인 법들이 있으니, 이것이 그때의 상카라칸다이다. ... 중략 ... 이 법들은 불선이다.

Dvādasa akusalacittāni.

열두 가지 불선심(不善心).

Abyākatavipāko

무기(無記)의 과보.

Kusalavipākapañcaviññāṇāni

선한 업의 과보인 오식(五識).

431. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ rūpārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

431. 어떤 법들이 무기(abyākata)인가? 욕계의 선한 업을 짓고 쌓은 결과로, 평온(upekkhā)이 함께하고 색경(色境)을 대상으로 하는 안식(眼識) 과보가 발생할 때, 그때 촉(phasso)이 있고, 수(vedanā)가 있고, 상(saññā)이 있고, 사(cetanā)가 있고, 심(citta)이 있고, 평온이 있고, 심일경성이 있고, 의근(manindriya)이 있고, 평온근(upekkhindriya)이 있고, 명근(jīvitindriya)이 있다. 또한 그때에 연생하는 다른 비물질적인 법들이 있으니, 이 법들을 무기라 한다.

432. Katamo [Pg.105] tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

432. 그때 촉(phasso)이란 무엇인가? 그때의 닿음, 접촉, 접촉한 상태—이것이 그때의 촉이다.

433. Katamā tasmiṃ samaye vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye tajjācakkhuviññāṇadhātusamphassajaṃ cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti.

433. 그때 수(vedanā)란 무엇인가? 그때 그에 적절한 안식계의 접촉에서 생긴 심소로서, 즐겁지도 괴롭지도 않은 마음의 접촉에서 생긴 비고비락(非苦非樂)의 수(vedayita), 마음의 접촉에서 생긴 비고비락의 수(vedanā)—이것이 그때의 수이다. ... 중략 ...

434. Katamā tasmiṃ samaye saññā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjācakkhuviññāṇadhātusamphassajā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saññā hoti.

434. 그때 상(saññā)이란 무엇인가? 그때 그에 적절한 안식계의 접촉에서 생긴 상(saññā), 인식함, 인식한 상태—이것이 그때의 상이다. ... 중략 ...

435. Katamā tasmiṃ samaye cetanā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjācakkhuviññāṇadhātusamphassajā cetanā sañcetanā cetayitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye cetanā hoti.

435. 그때 사(cetanā)란 무엇인가? 그때 그에 적절한 안식계의 접촉에서 생긴 사(cetanā), 의도함, 의도한 상태—이것이 그때의 사이다. ... 중략 ...

436. Katamaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjācakkhuviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti.

436. 그때 심(citta)이란 무엇인가? 그때의 마음(citta), 의(mano), 의식(mānasaṃ), 심장(hadayaṃ), 청정함(paṇḍaraṃ), 의처(manāyatanaṃ), 의근(manindriyaṃ), 식(viññāṇaṃ), 식온(viññāṇakkhandho), 그에 적절한 안식계(cakkhuviññāṇadhātu)—이것이 그때의 심이다.

437. Katamā tasmiṃ samaye upekkhā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye upekkhā hoti.

437. 그때 평온(upekkhā)이란 무엇인가? 그때의 심소로서, 즐겁지도 괴롭지도 않은 마음의 접촉에서 생긴 비고비락의 수(vedayita), 마음의 접촉에서 생긴 비고비락의 수(vedanā)—이것이 그때의 평온이다. ... 중략 ...

438. Katamā tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti – ayaṃ tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti.

438. 그때 심일경성(cittassekaggatā)이란 무엇인가? 그때 마음의 머묾—이것이 그때의 심일경성이다. ... 중략 ...

439. Katamaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjācakkhuviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti.

439. 그때 의근(manindriya)이란 무엇인가? 그때의 마음(citta), 의(mano), 의식(mānasaṃ), 심장(hadayaṃ), 청정함(paṇḍaraṃ), 의처(manāyatanaṃ), 의근(manindriyaṃ), 식(viññāṇaṃ), 식온(viññāṇakkhandho), 그에 적절한 안식계(cakkhuviññāṇadhātu)—이것이 그때의 의근이다. ... 중략 ...

440. Katamaṃ [Pg.106] tasmiṃ samaye upekkhindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye upekkhindriyaṃ hoti.

440. 그때 평온근(upekkhindriya)이란 무엇인가? 그때의 심소로서, 즐겁지도 괴롭지도 않은 마음의 접촉에서 생긴 비고비락의 수(vedayita), 마음의 접촉에서 생긴 비고비락의 수(vedanā)—이것이 그때의 평온근이다.

441. Katamaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti? Yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

441. 그때 명근(jīvitindriya)이란 무엇인가? 비물질적인 법들의 수명, 유지, 존속, 진행, 전개, 보호, 생명, 명근—이것이 그때의 명근이다. 또한 그때 연생하는 다른 비물질적인 법들이 있으니, 이 법들을 무기라 한다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, tīṇindriyāni honti, eko phasso hoti…pe… ekā cakkhuviññāṇadhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

그때 네 가지 온(khandhā)이 있고, 두 가지 처(āyatanāni)가 있고, 두 가지 계(dhātuyo)가 있고, 세 가지 식(āhārā)이 있고, 세 가지 근(indriyāni)이 있고, 하나의 촉이 있다. ... 중략 ... 하나의 안식계가 있고, 하나의 법처가 있고, 하나의 법계가 있다. 또한 그때 연생하는 다른 비물질적인 법들이 있으니, 이 법들을 무기라 한다.

442. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā cittassekaggatā jīvitindriyaṃ; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

442. 그때 상카라칸다(행온)란 무엇인가? 촉, 사, 심일경성, 명근이 있다. 또한 그때 수온, 상온, 식온을 제외하고 연생하는 다른 비물질적인 법들이 있으니, 이것이 그때의 상카라칸다이다. ... 중략 ... 이 법들을 무기라 한다.

443. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ sotaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ saddārammaṇaṃ…pe… ghānaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ gandhārammaṇaṃ…pe… jivhāviññāṇaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ rasārammaṇaṃ…pe… kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti sukhasahagataṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, manindriyaṃ hoti, sukhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

443. 어떤 법들이 무기인가? 욕계의 선한 업을 짓고 쌓은 결과로, 평온이 함께하고 성경(聲境)을 대상으로 하는 이식(耳識) 과보가 발생할 때... 중략 ... 평온이 함께하고 향경(香境)을 대상으로 하는 비식(鼻識) 과보가 발생할 때... 중략 ... 평온이 함께하고 미경(味境)을 대상으로 하는 설식(舌識) 과보가 발생할 때... 중략 ... 즐거움(sukha)이 함께하고 촉경(phoṭṭhabbārammaṇaṃ)을 대상으로 하는 신식(身識) 과보가 발생할 때, 그때 촉, 수, 상, 사, 심, 즐거움, 심일경성, 의근, 낙근(sukhindriya), 명근이 있으며, 또한 그때 연생하는 다른 비물질적인 법들이 있으니, 이 법들을 무기라 한다.

444. Katamo [Pg.107] tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

444. 그때 촉(phasso)이란 무엇인가? 그때의 닿음, 접촉, 접촉한 상태—이것이 그때의 촉이다.

445. Katamā tasmiṃ samaye vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye tajjākāyaviññāṇadhātusamphassajaṃ kāyikaṃ sātaṃ kāyikaṃ sukhaṃ kāyasamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ kāyasamphassajā sātā sukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti.

445. 그때 수(vedanā)란 무엇인가? 그때 그에 적절한 신식계의 접촉에서 생긴 신체적인 즐거움, 신체적인 안락, 신체적 접촉에서 생긴 즐겁고 안락한 수(vedayita), 신체적 접촉에서 생긴 즐겁고 안락한 수(vedanā)—이것이 그때의 수이다.

446. Katamā tasmiṃ samaye saññā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjākāyaviññāṇadhātusamphassajā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saññā hoti.

446. 그때에 인식(상, saññā)은 무엇인가? 그때에 그에 적절한 신식계(身識界)의 접촉에서 생긴 인식, 인식함, 인식된 상태 — 이것이 그때에 있는 인식이다.

447. Katamā tasmiṃ samaye cetanā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjākāyaviññāṇadhātusamphassajā cetanā sañcetanā cetayitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye cetanā hoti.

447. 그때에 의도(사, cetanā)는 무엇인가? 그때에 그에 적절한 신식계의 접촉에서 생긴 의도, 의도함, 의도된 상태 — 이것이 그때에 있는 의도이다.

448. Katamaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjākāyaviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti.

448. 그때에 마음(심, citta)은 무엇인가? 그때에 마음, 의(意), 의식, 심장, 백정(白淨), 의처, 의근, 식, 식온, 그에 적절한 신식계 — 이것이 그때에 있는 마음이다.

449. Katamaṃ tasmiṃ samaye sukhaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye kāyikaṃ sātaṃ kāyikaṃ sukhaṃ kāyasamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ kāyasamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye sukhaṃ hoti.

449. 그때에 즐거움(낙, sukha)은 무엇인가? 그때에 신체적인 쾌적함, 신체적인 즐거움, 신체적인 접촉에서 생긴 쾌적함과 즐거움의 향유, 신체적인 접촉에서 생긴 쾌적하고 즐거운 느낌 — 이것이 그때에 있는 즐거움이다.

450. Katamā tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti – ayaṃ tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti.

450. 그때에 심일경성(心一境性)은 무엇인가? 그때에 마음의 머묾 — 이것이 그때에 있는 심일경성이다.

451. Katamaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjākāyaviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti.

451. 그때에 의근(意根)은 무엇인가? 그때에 마음, 의(意), 의식, 심장, 백정, 의처, 의근, 식, 식온, 그에 적절한 신식계 — 이것이 그때에 있는 의근이다.

452. Katamaṃ [Pg.108] tasmiṃ samaye sukhindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye kāyikaṃ sātaṃ kāyikaṃ sukhaṃ kāyasamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ kāyasamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye sukhindriyaṃ hoti.

452. 그때에 낙근(樂根)은 무엇인가? 그때에 신체적인 쾌적함, 신체적인 즐거움, 신체적인 접촉에서 생긴 쾌적함과 즐거움의 향유, 신체적인 접촉에서 생긴 쾌적하고 즐거운 느낌 — 이것이 그때에 있는 낙근이다.

453. Katamaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti? Yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

453. 그때에 명근(命根)은 무엇인가? 그 비색법(무색법)들의 수명, 머묾, 지속됨, 유지됨, 이끌어감, 진행됨, 보호함, 생명, 생명 기능 — 이것이 그때에 있는 명근이다. 또한 그때에 이 외에도 연기하여 발생한 비색법들이 있다면, 이러한 법들은 무기(無記)이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, tīṇindriyāni honti, eko phasso hoti…pe… ekā kāyaviññāṇadhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

그때에 네 가지 온이 있고, 두 가지 처가 있고, 두 가지 계가 있고, 세 가지 식(영양소)이 있고, 세 가지 근이 있고, 한 가지 접촉이 있고... 한 가지 신식계가 있고, 한 가지 법처가 있고, 한 가지 법계가 있다. 또한 그때에 이 외에도 연기하여 발생한 비색법들이 있다면, 이러한 법들은 무기이다.

454. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā cittassekaggatā jīvitindriyaṃ; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

454. 그때에 상온(행온, saṅkhārakkhandho)은 무엇인가? 접촉, 의도, 심일경성, 명근이다. 또한 그때에 수온, 상온(인식), 식온을 제외하고 이 외에도 연기하여 발생한 비색법들이 있다면 — 이것이 그때에 있는 상온이다... 이러한 법들은 무기이다.

Kusalavipākāni pañcaviññāṇāni.

유익한 과보인 다섯 가지 식(전오식)이 끝났다.

Kusalavipākamanodhātu

유익한 과보인 의계(意界)

455. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākā manodhātu uppannā hoti upekkhāsahagatā rūpārammaṇā vā…pe… phoṭṭhabbārammaṇā vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti[Pg.109], upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

455. 어떠한 법들이 무기인가? 욕계의 유익한 업을 지었기 때문이고 쌓았기 때문에 과보로서 평온이 함께하고 형색을 대상으로 하거나... 감촉을 대상으로 하거나 혹은 그 어떤 대상을 반연하여 의계(意界)가 발생했을 때, 그때에 접촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 일으킨 생각이 있고, 지속적인 고찰이 있고, 평온이 있고, 심일경성이 있고, 의근이 있고, 사근(평온의 근)이 있고, 명근이 있다. 또한 그때에 이 외에도 연기하여 발생한 비색법들이 있다면, 이러한 법들은 무기이다.

456. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

456. 그때에 접촉(촉, phasso)은 무엇인가? 그때에 접촉, 닿음, 맞닿음, 접촉된 상태 — 이것이 그때에 있는 접촉이다.

457. Katamā tasmiṃ samaye vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye tajjāmanodhātusamphassajaṃ cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti.

457. 그때에 느낌(수, vedanā)은 무엇인가? 그때에 그에 적절한 의계의 접촉에서 생긴 심소로서, 즐겁지도 괴롭지도 않은 것, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 향유, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌 — 이것이 그때에 있는 느낌이다.

458. Katamā tasmiṃ samaye saññā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjāmanodhātusamphassajā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saññā hoti.

458. 그때에 인식(상, saññā)은 무엇인가? 그때에 그에 적절한 의계의 접촉에서 생긴 인식, 인식함, 인식된 상태 — 이것이 그때에 있는 인식이다.

459. Katamā tasmiṃ samaye cetanā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjāmanodhātusamphassajā cetanā sañcetanā cetayitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye cetanā hoti.

459. 그때에 의도(사, cetanā)은 무엇인가? 그때에 그에 적절한 의계의 접촉에서 생긴 의도, 의도함, 의도된 상태 — 이것이 그때에 있는 의도이다.

460. Katamaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanodhātu – idaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti.

460. 그때에 마음(심, citta)은 무엇인가? 그때에 마음, 의(意), 의식, 심장, 백정, 의처, 의근, 식, 식온, 그에 적절한 의계 — 이것이 그때에 있는 마음이다.

461. Katamo tasmiṃ samaye vitakko hoti? Yo tasmiṃ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vitakko hoti.

461. 그때에 일으킨 생각(심, vitakko)은 무엇인가? 그때에 생각, 일으킨 생각, 사유, 안주함, 전념함, 마음을 대상에 올림 — 이것이 그때에 있는 일으킨 생각이다.

462. Katamo tasmiṃ samaye vicāro hoti? Yo tasmiṃ samaye cāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhānatā anupekkhanatā – ayaṃ tasmiṃ samaye vicāro hoti.

462. 그때에 지속적인 고찰(사, vicāro)은 무엇인가? 그때에 운행, 지속적인 고찰, 뒤따르는 고찰, 근접한 고찰, 마음의 연쇄성, 마음의 관찰성 — 이것이 그때에 있는 지속적인 고찰이다.

463. Katamā [Pg.110] tasmiṃ samaye upekkhā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye upekkhā hoti.

463. 그때에 평온(사, upekkhā)은 무엇인가? 그때에 심소로서 즐겁지도 괴롭지도 않은 것, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 향유, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌 — 이것이 그때에 있는 평온이다.

464. Katamā tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti – ayaṃ tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti.

464. 그때에 심일경성(心一境性)은 무엇인가? 그때에 마음의 머묾 — 이것이 그때에 있는 심일경성이다.

465. Katamaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanodhātu – idaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti.

465. 그때에 의근(意根)은 무엇인가? 그때에 마음, 의(意), 의식, 심장, 백정, 의처, 의근, 식, 식온, 그에 적절한 의계 — 이것이 그때에 있는 의근이다.

466. Katamaṃ tasmiṃ samaye upekkhindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye upekkhindriyaṃ hoti.

466. 그때에 사근(평온의 근, upekkhindriyaṃ)은 무엇인가? 그때에 심소로서 즐겁지도 괴롭지도 않은 것, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 향유, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌 — 이것이 그때에 있는 사근이다.

467. Katamaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti? Yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

467. 그 시기에 생명 기능은 무엇인가? 저 무색의 법들의 수명, 머묾, 유지, 양육, 진행, 전개, 수호, 생명, 생명 기능—이것이 그 시기에 있는 생명 기능이다. 그 밖에 또한 그 시기에 연기하여 발생한 무색의 법들이 있으니, 이 법들은 무기이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, tīṇindriyāni honti, eko phasso hoti…pe… ekā manodhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

또한 그때에 네 가지 무더기(온)가 있고, 두 가지 감각장소(처)가 있고, 두 가지 요소(계)가 있고, 세 가지 영양(식)이 있고, 세 가지 기능(근)이 있고, 하나의 접촉이 있으며… 하나의 의계가 있고, 하나의 법의 감각장소가 있고, 하나의 법의 요소가 있다. 그 밖에 또한 그 시기에 연기하여 발생한 무색의 법들이 있으니, 이 법들은 무기이다.

468. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā jīvitindriyaṃ; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ [Pg.111] ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

468. 그 시기에 형성의 무더기(행온)는 무엇인가? 접촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 마음의 한 끝임, 생명 기능이다. 그 밖에 또한 그 시기에 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 식의 무더기를 제외하고 연기하여 발생한 무색의 법들이 있으니, 이것이 그 시기에 있는 형성의 무더기이다. … 이 법들은 무기이다.

Kusalavipākā manodhātu.

유익한 과보의 의계(意界).

Kusalavipākamanoviññāṇadhātusomanassasahagatā

기쁨이 함께하는 유익한 과보의 의식계(意識界).

469. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākā manoviññāṇadhātu uppannā hoti somanassasahagatā rūpārammaṇā vā…pe… dhammārammaṇā vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, pīti hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

469. 어떤 법들이 무기인가? 욕계의 유익한 업을 짓고 쌓았기 때문에 기쁨이 함께하는 과보의 의식계가 일어나 색을 대상으로 하거나… 법을 대상으로 하거나, 혹은 어떤 것에 연관하여 일어나는 시기에, 접촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 일으킨 생각이 있고, 지속적 고찰이 있고, 희열이 있고, 행복이 있고, 마음의 한 끝임이 있고, 의근(意根)이 있고, 희근(喜根)이 있고, 생명 기능이 있다. 그 밖에 또한 그 시기에 연기하여 발생한 무색의 법들이 있으니, 이 법들은 무기이다.

470. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

470. 그 시기에 접촉은 무엇인가? 그 시기에 접촉, 닿음, 맞닿음, 닿아 있음—이것이 그 시기에 있는 접촉이다.

471. Katamā tasmiṃ samaye vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajaṃ cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti.

471. 그 시기에 느낌은 무엇인가? 그 시기에 그에 걸맞은 의식계의 접촉에서 생긴 심소의 즐거움, 심소의 행복, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 경험, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌—이것이 그 시기에 있는 느낌이다.

472. Katamā tasmiṃ samaye saññā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saññā hoti.

472. 그 시기에 인식은 무엇인가? 그 시기에 그에 걸맞은 의식계의 접촉에서 생긴 인식, 인지함, 인지한 상태—이것이 그 시기에 있는 인식이다.

473. Katamā tasmiṃ samaye cetanā hoti. Yā tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā cetanā sañcetanā cetayitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye cetanā hoti.

473. 그 시기에 의도는 무엇인가? 그 시기에 그에 걸맞은 의식계의 접촉에서 생긴 의도, 의욕함, 의욕한 상태—이것이 그 시기에 있는 의도이다.

474. Katamaṃ [Pg.112] tasmiṃ samaye cittaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti.

474. 그 시기에 마음은 무엇인가? 그 시기에 마음, 의(意), 의식, 심장, 청정함, 의(意), 의처(意處), 의근(意根), 식(識), 식온(識蘊), 그에 걸맞은 의식계—이것이 그 시기에 있는 마음이다.

475. Katamo tasmiṃ samaye vitakko hoti? Yo tasmiṃ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vitakko hoti.

475. 그 시기에 일으킨 생각은 무엇인가? 그 시기에 사유, 일으킨 생각, 분별, 안착시킴, 완전히 안착시킴, 마음을 대상에 실어 놓음—이것이 그 시기에 있는 일으킨 생각이다.

476. Katamo tasmiṃ samaye vicāro hoti? Yo tasmiṃ samaye cāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhānatā anupekkhanatā – ayaṃ tasmiṃ samaye vicāro hoti.

476. 그 시기에 지속적 고찰은 무엇인가? 그 시기에 다님, 지속적 고찰, 계속해서 다님, 가까이서 다님, 마음의 계속된 결합, 계속된 관찰—이것이 그 시기에 있는 지속적 고찰이다.

477. Katamā tasmiṃ samaye pīti hoti? Yā tasmiṃ samaye pīti pāmojjaṃ āmodanā pamodanā hāso pahāso vitti odagyaṃ attamanatā cittassa – ayaṃ tasmiṃ samaye pīti hoti.

477. 그 시기에 희열은 무엇인가? 그 시기에 희열, 기쁨, 환희, 즐거움, 웃음, 환호, 만족, 고양됨, 마음의 흡족함—이것이 그 시기에 있는 희열이다.

478. Katamaṃ tasmiṃ samaye sukhaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye sukhaṃ hoti.

478. 그 시기에 행복은 무엇인가? 그 시기에 심소의 즐거움, 심소의 행복, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 경험, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌—이것이 그 시기에 있는 행복이다.

479. Katamā tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti – ayaṃ tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti.

479. 그 시기에 마음의 한 끝임은 무엇인가? 그 시기에 마음의 머묾—이것이 그 시기에 있는 마음의 한 끝임이다.

480. Katamaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti.

480. 그 시기에 의근(意根)은 무엇인가? 그 시기에 마음, 의(意), 의식, 심장, 청정함, 의(意), 의처(意處), 의근(意根), 식(識), 식온(識蘊), 그에 걸맞은 의식계—이것이 그 시기에 있는 의근이다.

481. Katamaṃ tasmiṃ samaye somanassindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sātaṃ cetasikaṃ sukhaṃ cetosamphassajaṃ sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā sātā sukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye somanassindriyaṃ hoti.

481. 그 시기에 희근(喜根)은 무엇인가? 그 시기에 심소의 즐거움, 심소의 행복, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 경험, 마음의 접촉에서 생긴 즐겁고 행복한 느낌—이것이 그 시기에 있는 희근이다.

482. Katamaṃ [Pg.113] tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti? Yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

482. 그 시기에 생명 기능은 무엇인가? 저 무색의 법들의 수명, 머묾, 유지, 양육, 진행, 전개, 수호, 생명, 생명 기능—이것이 그 시기에 있는 생명 기능이다. 그 밖에 또한 그 시기에 연기하여 발생한 무색의 법들이 있으니, 이 법들은 무기이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, tīṇindriyāni honti, eko phasso hoti…pe… ekā manoviññāṇadhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

또한 그때에 네 가지 무더기(온)가 있고, 두 가지 감각장소(처)가 있고, 두 가지 요소(계)가 있고, 세 가지 영양(식)이 있고, 세 가지 기능(근)이 있고, 하나의 접촉이 있으며… 하나의 의식계가 있고, 하나의 법의 감각장소가 있고, 하나의 법의 요소가 있다. 그 밖에 또한 그 시기에 연기하여 발생한 무색의 법들이 있으니, 이 법들은 무기이다.

483. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro pīti cittassekaggatā jīvitindriyaṃ; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

483. 그 시기에 형성의 무더기(행온)는 무엇인가? 접촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 희열, 마음의 한 끝임, 생명 기능이다. 그 밖에 또한 그 시기에 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 식의 무더기를 제외하고 연기하여 발생한 무색의 법들이 있으니, 이것이 그 시기에 있는 형성의 무더기이다. … 이 법들은 무기이다.

Kusalavipākā manoviññāṇadhātu somanassasahagatā.

기쁨이 함께하는 유익한 과보의 의식계(意識界).

Kusalavipākamanoviññāṇadhātuupekkhāsahagatā

유익한 업의 과보로서 평온이 함께한 의식의 요소(마노위ญ냐나다투, 조사심).

484. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākā manoviññāṇadhātu uppannā hoti upekkhāsahagatā rūpārammaṇā vā…pe… dhammārammaṇā vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

484. 어떤 법들이 무기(無記)입니까? 욕계의 유익한 업을 짓고 쌓았기 때문에 그 과보로서 평온이 함께한 의식의 요소(마노위ญ냐나다투)가 일어나서, 색경(色境)이나 ... 법경(法境) 중 어느 하나를 대상으로 할 때, 그때에 촉(phassa)이 있고, 수(vedanā)가 있고, 상(saññā)이 있고, 사(cetanā)가 있고, 심(citta)이 있고, 심사(vitakka)가 있고, 고찰(vicāra)이 있고, 평온(upekkhā)이 있고, 심일경성(cittassekaggatā)이 있고, 마근(manindriya)이 있고, 사근(upekkhindriya)이 있고, 명근(jīvitindriya)이 있습니다. 또한 그때에 이들 외에도 연(緣)하여 발생한 비물질적인 법들이 있다면, 이 법들이 무기입니다.

485. Katamo [Pg.114] tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

485. 그때에 어떤 것이 촉(phassa)입니까? 그때에 촉, 닿음, 맞닿음, 닿아 있음의 상태가 있다면 이것이 그때의 촉입니다.

486. Katamā tasmiṃ samaye vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajaṃ cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti.

486. 그때에 어떤 것이 수(vedanā)입니까? 그때에 그에 상응하는 의식의 요소(마노위ญ냐나다투)의 접촉에서 생긴 마음의 즐겁지도 괴롭지도 않은 성질, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 감수 작용, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 감수(vedanā)가 있다면 이것이 그때의 수입니다.

487. Katamā tasmiṃ samaye saññā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā saññā sañjānanā sañjānitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saññā hoti.

487. 그때에 어떤 것이 상(saññā)입니까? 그때에 그에 상응하는 의식의 요소(마노위ญ냐나다투)의 접촉에서 생긴 상, 인식함, 인식하고 있음의 상태가 있다면 이것이 그때의 상입니다.

488. Katamā tasmiṃ samaye cetanā hoti? Yā tasmiṃ samaye tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā cetanā sañcetanā cetayitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye cetanā hoti.

488. 그때에 어떤 것이 사(cetanā)입니까? 그때에 그에 상응하는 의식의 요소(마노위ญ냐나다투)의 접촉에서 생긴 사, 의도함, 의도하고 있음의 상태가 있다면 이것이 그때의 사입니다.

489. Katamaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ hoti.

489. 그때에 어떤 것이 심(citta)입니까? 그때에 심(citta), 의(mano), 의상(mānasa), 심장(hadaya), 백정(paṇḍara), 의(mano), 의처(manāyatana), 의근(manindriya), 식(viññāṇa), 식온(viññāṇakkhandho), 그에 상응하는 의식의 요소(마노위ญ냐나다투)가 있다면 이것이 그때의 심입니다.

490. Katamo tasmiṃ samaye vitakko hoti? Yo tasmiṃ samaye takko vitakko saṅkappo appanā byappanā cetaso abhiniropanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vitakko hoti.

490. 그때에 어떤 것이 심사(vitakka)입니까? 그때에 사유(takka), 심사, 결정(saṅkappa), 안주(appanā), 전주(byappanā), 마음을 대상에 실음(abhiniropanā)이 있다면 이것이 그때의 심사입니다.

491. Katamo tasmiṃ samaye vicāro hoti? Yo tasmiṃ samaye cāro vicāro anuvicāro upavicāro cittassa anusandhānatā anupekkhanatā – ayaṃ tasmiṃ samaye vicāro hoti.

491. 그때에 어떤 것이 고찰(vicāra)입니까? 그때에 행(cāro), 고찰, 계속된 고찰, 밀접한 고찰, 마음이 대상을 지속적으로 관찰함(anusandhānatā), 마음이 대상을 계속해서 살펴봄(anupekkhanatā)이 있다면 이것이 그때의 고찰입니다.

492. Katamā tasmiṃ samaye upekkhā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye upekkhā hoti.

492. 그때에 어떤 것이 평온(upekkhā)입니까? 그때에 마음의 즐겁지도 괴롭지도 않은 성질, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 감수 작용, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 감수(vedanā)가 있다면 이것이 그때의 평온입니다.

493. Katamā [Pg.115] tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti – ayaṃ tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti.

493. 그때에 어떤 것이 심일경성(cittassekaggatā)입니까? 그때에 마음의 머묾(ṭhiti)이 있다면 이것이 그때의 심일경성입니다.

494. Katamaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cittaṃ mano mānasaṃ hadayaṃ paṇḍaraṃ mano manāyatanaṃ manindriyaṃ viññāṇaṃ viññāṇakkhandho tajjāmanoviññāṇadhātu – idaṃ tasmiṃ samaye manindriyaṃ hoti.

494. 그때에 어떤 것이 의근(manindriya)입니까? 그때에 심(citta), 의(mano), 의상(mānasa), 심장(hadaya), 백정(paṇḍara), 의(mano), 의처(manāyatana), 의근(manindriya), 식(viññāṇa), 식온(viññāṇakkhandho), 그에 상응하는 의식의 요소(마노위ญ냐나다투)가 있다면 이것이 그때의 의근입니다.

495. Katamaṃ tasmiṃ samaye upekkhindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ neva sātaṃ nāsātaṃ cetosamphassajaṃ adukkhamasukhaṃ vedayitaṃ cetosamphassajā adukkhamasukhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye upekkhindriyaṃ hoti.

495. 그때에 어떤 것이 사근(upekkhindriya)입니까? 그때에 마음의 즐겁지도 괴롭지도 않은 성질, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 감수 작용, 마음의 접촉에서 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 감수(vedanā)가 있다면 이것이 그때의 사근입니다.

496. Katamaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti? Yo tesaṃ arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

496. 그때에 어떤 것이 명근(jīvitindriya)입니까? 그때에 그 비물질적인 법들의 수명, 지속, 유지, 지탱함, 진행, 활동, 보호함, 생명, 생명 기능인 명근(jīvitindriya)이 있다면 이것이 그때의 명근입니다. 또한 그때에 이들 외에도 연(緣)하여 발생한 비물질적인 법들이 있다면, 이 법들이 무기입니다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, tīṇindriyāni honti, eko phasso hoti…pe… ekā manoviññāṇadhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

또한 그때에 네 가지 온(khandha)이 있고, 두 가지 처(āyatana)가 있고, 두 가지 계(dhātu)가 있고, 세 가지 식(āhāra)이 있고, 세 가지 근(indriya)이 있고, 한 가지 촉(phassa)이 있고, ... 한 가지 의식의 요소(마노위ญ냐나다투)가 있고, 한 가지 법처(dhammāyatana)가 있고, 한 가지 법계(dhammadhātu)가 있습니다. 또한 그때에 이들 외에도 연(緣)하여 발생한 비물질적인 법들이 있다면, 이 법들이 무기입니다.

497. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā jīvitindriyaṃ; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

497. 그때에 어떤 것이 행온(saṅkhārakkhandho)입니까? 촉, 사, 심사, 고찰, 심일경성, 명근이 행온입니다. 또한 그때에 수온을 제외하고 상온을 제외하고 식온을 제외하고 이들 외에 연(緣)하여 발생한 비물질적인 법들이 있다면, 이것이 그때의 행온입니다. ... 이 법들이 무기입니다.

Kusalavipākā upekkhāsahagatā manoviññāṇadhātu.

유익한 업의 과보로서 평온이 함께한 의식의 요소(마노위ญ냐나다투)가 끝났습니다.

Aṭṭhamahāvipākā

여덟 가지 대과보심(Mahā-vipāka).

498. Katame [Pg.116] dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye kāmāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākā manoviññāṇadhātu uppannā hoti somanassasahagatā ñāṇasampayuttā…pe… somanassasahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena…pe… somanassasahagatā ñāṇavippayuttā…pe… somanassasahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārena…pe… upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā…pe… upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena…pe… upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā…pe… upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārena rūpārammaṇā vā…pe… dhammārammaṇā vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti …pe… ime dhammā abyākatā…pe… alobho abyākatamūlaṃ…pe… adoso abyākatamūlaṃ…pe… ime dhammā abyākatā.

498. 어떤 법들이 무기입니까? 욕계의 유익한 업을 짓고 쌓았기 때문에 그 과보로서 의식의 요소(마노위ญ냐나다투)가 (1) 기쁨이 함께하고 지혜와 결합한... (2) 기쁨이 함께하고 지혜와 결합하며 자극이 있는(sasaṅkhārena)... (3) 기쁨이 함께하고 지혜와 결합하지 않은... (4) 기쁨이 함께하고 지혜와 결합하지 않으며 자극이 있는... (5) 평온이 함께하고 지혜와 결합한... (6) 평온이 함께하고 지혜와 결합하며 자극이 있는... (7) 평온이 함께하고 지혜와 결합하지 않은... (8) 평온이 함께하고 지혜와 결합하지 않으며 자극이 있는 것으로 일어나서, 색경이나 ... 법경 중 어느 하나를 대상으로 할 때, 그때에 촉이 있고... 불분란(avikkhepa)이 있습니다. ... 이 법들이 무기입니다. ... 무기법의 뿌리인 무탐(alobho) ... 무기법의 뿌리인 무진(adoso) ... 이 법들이 무기입니다.

Aṭṭhamahāvipākā.

여덟 가지 대과보심이 끝났습니다.

Rūpāvacaravipākā

색계 과보심.

499. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva rūpāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

499. 어떤 법들이 무기입니까? 색계에 태어나기 위해 도를 닦아 감각적 욕망을 멀리하고... 대지 카시나를 대상으로 한 초선에 들어 머물 때, 그때에 촉이 있고... 불분란이 있습니다. 이 법들은 유익한 것(kusala)입니다. 바로 그 색계의 유익한 업을 짓고 쌓았기 때문에 그 과보로서 감각적 욕망을 멀리하고... 대지 카시나를 대상으로 한 초선의 과보에 들어 머물 때, 그때에 촉이 있고... 불분란이 있습니다. 이 법들이 무기입니다.

500. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva rūpāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ sukhassa ca pahānā…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ [Pg.117] samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

500. 어떤 법들이 무기(無記)인가? 어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도(道)를 닦으며, 위탁카(심)와 위짜라(사)가 가라앉음으로써... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 흙의 까시나를 대상으로 하여 제5선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 불산란이 있다. 이러한 법들은 유익한 것이다. 바로 그 색계 유익한 업을 짓고 쌓았기 때문에 그 과보로서, 즐거움도 버림으로써... 흙의 까시나를 대상으로 하여 제5선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 불산란이 있다. 이러한 법들은 무기이다.

Rūpāvacaravipākā.

색계 과보.

Arūpāvacaravipākā

무색계 과보.

501. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva arūpāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

501. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 무색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 전적으로 물질에 대한 지각을 초월하고, 감관의 충돌에 의한 지각을 소멸하며, 다양성에 대한 지각을 마음에 잡지 않음으로써, 공무변처의 지각과 함께하는 즐거움도 버림으로써... 제4선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 불산란이 있다. 이러한 법들은 유익한 것이다. 바로 그 무색계 유익한 업을 짓고 쌓았기 때문에 그 과보로서, 전적으로 물질에 대한 지각을 초월하고, 감관의 충돌에 의한 지각을 소멸하며, 다양성에 대한 지각을 마음에 잡지 않음으로써, 공무변처의 지각과 함께하는 즐거움도 버림으로써... 제4선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 불산란이 있다. 이러한 법들은 무기이다.

502. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva arūpāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

502. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 무색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 전적으로 공무변처를 초월하여 식무변처의 지각과 함께하는 즐거움도 버림으로써... 제4선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 불산란이 있다. 이러한 법들은 유익한 것이다. 바로 그 무색계 유익한 업을 짓고 쌓았기 때문에 그 과보로서, 전적으로 공무변처를 초월하여 식무변처의 지각과 함께하는 즐거움도 버림으로써... 제4선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 불산란이 있다. 이러한 법들은 무기이다.

503. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva arūpāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ [Pg.118] sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

503. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 무색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 전적으로 식무변처를 초월하여 무소유처의 지각과 함께하는 즐거움도 버림으로써... 제4선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 불산란이 있다. 이러한 법들은 유익한 것이다. 바로 그 무색계 유익한 업을 짓고 쌓았기 때문에 그 과보로서, 전적으로 식무변처를 초월하여 무소유처의 지각과 함께하는 즐거움도 버림으로써... 제4선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 불산란이 있다. 이러한 법들은 무기이다.

504. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye arūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva arūpāvacarassa kusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

504. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 무색계에 태어나기 위해 도를 닦으며, 전적으로 무소유처를 초월하여 비상비비상처의 지각과 함께하는 즐거움도 버림으로써... 제4선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 불산란이 있다. 이러한 법들은 유익한 것이다. 바로 그 무색계 유익한 업을 짓고 쌓았기 때문에 그 과보로서, 전적으로 무소유처를 초월하여 비상비비상처의 지각과 함께하는 즐거움도 버림으로써... 제4선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 불산란이 있다. 이러한 법들은 무기이다.

Arūpāvacaravipākā.

무색계 과보가 끝났다.

Lokuttaravipāka-paṭhamamaggavipākā

출세간 과보 - 첫 번째 도의 과보(예류과).

Suddhikapaṭipadā

순수 수행.

505. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… aññindriyaṃ hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

505. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 해탈로 이끌고 윤회의 쌓임을 무너뜨리는 출세간의 선을 닦으며, 삿된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 감각적 욕망들을 멀리 여의고... 고통스러운 수행과 더딘 통찰지로써 제1선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 불산란이 있다. 이러한 법들은 유익한 것이다. 바로 그 출세간 유익한 선을 짓고 닦았기 때문에 그 과보로서, 감각적 욕망들을 멀리 여의고... 고통스러운 수행과 더딘 통찰지로써 공(空)한 제1선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 이미 안 자의 근(已知根)이 있으며... 불산란이 있다. 이러한 법들은 무기이다.

506. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā [Pg.119] kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ animittaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… aññindriyaṃ hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

506. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 해탈로 이끌고 윤회의 쌓임을 무너뜨리는 출세간의 선을 닦으며, 삿된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 감각적 욕망들을 멀리 여의고... 고통스러운 수행과 더딘 통찰지로써 제1선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 불산란이 있다. 이러한 법들은 유익한 것이다. 바로 그 출세간 유익한 선을 짓고 닦았기 때문에 그 과보로서, 감각적 욕망들을 멀리 여의고... 고통스러운 수행과 더딘 통찰지로써 무표상(無表相)의 제1선을 구족하여 머문다. 그때에 접촉이 있고... 이미 안 자의 근이 있으며... 불산란이 있다. 이러한 법들은 무기이다.

507. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… aññindriyaṃ hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

507. 어떤 법들이 무기(無記)인가? 어떤 때에 사견(邪見)에 빠진 것들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 윤회를 부수고 해탈로 인도하는 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망을 멀리 여의고... 고행의 실천과 느린 신통지를 갖춘 제1선에 들어 머문다. 그때 촉(觸)이 있고... 불산란(不散亂)이 있다... 이 법들은 유익한 법들이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망을 멀리 여의고... 고행의 실천과 느린 신통지를 갖춘, 무원(無願)이라 불리는 제1선에 들어 머문다. 그때 촉이 있고... 이미 깨달은 자의 기능(已知根)이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

508. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññatanti vipāko…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ animittanti vipāko…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

508. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견 등을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 윤회를 부수고 해탈로 인도하는 출세간의 선정을 닦으며, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로써... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머문다. '고행의 실천과 느린 신통지'라 함은 유익한 법이다... '고행의 실천과 느린 신통지를 갖춘 공(空)'이라 함은 과보이다... '고행의 실천과 느린 신통지'라 함은 유익한 법이다... '고행의 실천과 느린 신통지를 갖춘 무상(無相)'이라 함은 과보이다... '고행의 실천과 느린 신통지'라 함은 유익한 법이다... '고행의 실천과 느린 신통지를 갖춘 무원(無願)'이라 함은 과보이다. 그때 촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

509. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññatanti vipāko…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ animittanti vipāko…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ [Pg.120] khippābhiññaṃ appaṇihitanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

509. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견 등을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 윤회를 부수고 해탈로 인도하는 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망을 멀리 여의고... 고행의 실천과 빠른 신통지를 갖춘... 즐거운 실천과 느린 신통지를 갖춘... 즐거운 실천과 빠른 신통지를 갖춘 제1선에 들어 머문다... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머문다. '즐거운 실천과 빠른 신통지'라 함은 유익한 법이다... '즐거운 실천과 빠른 신통지를 갖춘 공(空)'이라 함은 과보이다... '즐거운 실천과 빠른 신통지'라 함은 유익한 법이다... '즐거운 실천과 빠른 신통지를 갖춘 무상(無相)'이라 함은 과보이다... '즐거운 실천과 빠른 신통지'라 함은 유익한 법이다... '즐거운 실천과 빠른 신통지를 갖춘 무원(無願)'이라 함은 과보이다. 그때 촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

Suddhikapaṭipadā.

순수한 실천이 끝났다.

Suddhikasuññataṃ

순수한 공(空).

510. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

510. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견 등을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 윤회를 부수고 해탈로 인도하는 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망을 멀리 여의고... 공(空)이라 불리는 제1선에 들어 머문다. 그때 촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 유익한 법들이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망을 멀리 여의고... 공(空)이라 불리는 제1선에 들어 머문다. 그때 촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

511. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati animittaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

511. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견 등을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 윤회를 부수고 해탈로 인도하는 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망을 멀리 여의고... 공(空)이라 불리는 제1선에 들어 머문다. 그때 촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 유익한 법들이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망을 멀리 여의고... 무상(無相)이라 불리는 제1선에 들어 머문다. 그때 촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

512. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

512. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견 등을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 윤회를 부수고 해탈로 인도하는 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망을 멀리 여의고... 공(空)이라 불리는 제1선에 들어 머문다. 그때 촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 유익한 법들이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망을 멀리 여의고... 무원(無願)이라 불리는 제1선에 들어 머문다. 그때 촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

513. Katame [Pg.121] dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññatanti kusalaṃ…pe… suññatanti vipāko…pe… suññatanti kusalaṃ…pe… animittanti vipāko…pe… suññatanti kusalaṃ…pe… appaṇihitanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

513. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견 등을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 윤회를 부수고 해탈로 인도하는 출세간의 선정을 닦으며, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로써... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머문다. '공(空)'이라 함은 유익한 법이다... '공(空)'이라 함은 과보이다... '공(空)'이라 함은 유익한 법이다... '무상(無相)'이라 함은 과보이다... '공(空)'이라 함은 유익한 법이다... '무원(無願)'이라 함은 과보이다. 그때 촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

Suddhikasuññataṃ.

순수한 공(空)이 끝났다.

Suññatapaṭipadā

공(空)의 실천.

514. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

514. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견 등을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 윤회를 부수고 해탈로 인도하는 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망을 멀리 여의고... 고행의 실천과 느린 신통지를 갖춘 공(空)이라 불리는 제1선에 들어 머문다. 그때 촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 유익한 법들이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망을 멀리 여의고... 고행의 실천과 느린 신통지를 갖춘 공(空)이라 불리는 제1선에 들어 머문다. 그때 촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

515. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti …pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ animittaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

515. 어떤 법들이 무기(無記)인가? 어떤 때에 출리(出離)로 이끌고 [윤회의] 축적을 없애며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 더딘 통찰을 갖춘 공(空)의 첫 번째 선정을 구족하여 머문다. 그때 접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 유익한 법(선)이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정의 업을 짓고 닦았기 때문에, 그 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 더딘 통찰을 갖춘 표상 없는(無相) 첫 번째 선정을 구족하여 머문다. 그때 접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

516. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā [Pg.122] vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

516. 어떤 법들이 무기(無記)인가? 어떤 때에 출리로 이끌고 [윤회의] 축적을 없애며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 더딘 통찰을 갖춘 공(空)의 첫 번째 선정을 구족하여 머문다. 그때 접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 유익한 법이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정의 업을 짓고 닦았기 때문에, 그 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 더딘 통찰을 갖춘 원함 없는(無願) 첫 번째 선정을 구족하여 머문다. 그때 접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

517. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññatanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññatanti vipāko…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññatanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ animittanti vipāko…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññatanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

517. 어떤 법들이 무기(無記)인가? 어떤 때에 출리로 이끌고 [윤회의] 축적을 없애며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해 출세간의 선정을 닦으며, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로 인해... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선을 구족하여 머문다. 고통스러운 수행과 더딘 통찰을 갖춘 공(空)은 유익한 법이며... 고통스러운 수행과 더딘 통찰을 갖춘 공(空)은 과보이며... 고통스러운 수행과 더딘 통찰을 갖춘 공(空)은 유익한 법이며... 고통스러운 수행과 더딘 통찰을 갖춘 표상 없는(無相) 것은 과보이며... 고통스러운 수행과 더딘 통찰을 갖춘 공(空)은 유익한 법이며... 고통스러운 수행과 더딘 통찰을 갖춘 원함 없는(無願) 것은 과보이다. 그때 접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

518. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ …pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññatanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññatanti vipāko…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññatanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ animittanti vipāko…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññatanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

518. 어떤 법들이 무기(無記)인가? 어떤 때에 출리로 이끌고 [윤회의] 축적을 없애며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행과 빠른 통찰을 갖춘 공(空)... 즐거운 수행과 더딘 통찰을 갖춘 공(空)... 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖춘 공(空)... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선을 구족하여 머문다. 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖춘 공(空)은 유익한 법이며... 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖춘 공(空)은 과보이며... 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖춘 공(空)은 유익한 법이며... 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖춘 표상 없는(無相) 것은 과보이며... 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖춘 공(空)은 유익한 법이며... 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖춘 원함 없는(無願) 것은 과보이다. 그때 접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

Suññatapaṭipadā.

공(空)의 도(道, 수행체계)가 끝났다.

Suddhikaappaṇihitaṃ

순수한 원함 없음(無願).

519. Katame [Pg.123] dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

519. 어떤 법들이 무기(無記)인가? 어떤 때에 출리로 이끌고 [윤회의] 축적을 없애며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 원함 없는(無願) 첫 번째 선정을 구족하여 머문다. 그때 접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 유익한 법이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정의 업을 짓고 닦았기 때문에, 그 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하고... 원함 없는(無願) 첫 번째 선정을 구족하여 머문다. 그때 접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

520. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati animittaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

520. 어떤 법들이 무기(無記)인가? 어떤 때에 출리로 이끌고 [윤회의] 축적을 없애며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 원함 없는(無願) 첫 번째 선정을 구족하여 머문다. 그때 접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 유익한 법이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정의 업을 짓고 닦았기 때문에, 그 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하고... 표상 없는(無相) 첫 번째 선정을 구족하여 머문다. 그때 접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

521. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

521. 어떤 법들이 무기(無記)인가? 어떤 때에 출리로 이끌고 [윤회의] 축적을 없애며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해 출세간의 선정을 닦으며, 감각적 욕망들을 멀리하고... 원함 없는(無願) 첫 번째 선정을 구족하여 머문다. 그때 접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 유익한 법이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정의 업을 짓고 닦았기 때문에, 그 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하고... 공(空)의 첫 번째 선정을 구족하여 머문다. 그때 접촉이 있고... 불산란이 있다... 이 법들은 무기이다.

522. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitanti kusalaṃ…pe… appaṇihitanti vipāko…pe… appaṇihitanti kusalaṃ…pe… [Pg.124] animittanti vipāko…pe… appaṇihitanti kusalaṃ…pe… suññatanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

522. 어떤 법들이 무기(無記)입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, 그것은 해탈로 이끌고 윤회를 부수는 것으로서, 여러 사견들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 일으킨 생각과 지속적인 고찰이 가라앉았기에… (중략)… 제2선… 제3선… 제4선… 제1선… 제5선을 구족하여 머무니, ‘무원(無願)’이라 함은 유익한 것이요… (중략)… ‘무원’이라 함은 과보입니다… ‘무원’이라 함은 유익한 것이요… ‘무상(無相)’이라 함은 과보입니다… ‘무원’이라 함은 유익한 것이요… ‘공(空)’이라 함은 과보입니다. 그 당시에 감촉(phassa)이 있고… (중략)… 비산란(avikkhepa)이 있으니… (중략)… 이 법들이 무기입니다.

Suddhikaappaṇihitaṃ.

순수 무원(純粹無願)이 끝났다.

Appaṇihitapaṭipadā

무원 도닦음(無願道)

523. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

523. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, 그것은 해탈로 이끌고 윤회를 부수는 것으로서, 여러 사견들을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 감각적 욕망들을 멀리하고… (중략)… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 가진 무원(無願)인 제1선을 구족하여 머무니, 그 당시에 감촉이 있고… 비산란이 있으며… 이 법들은 유익한 것입니다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기에 그 과보로서, 감각적 욕망들을 멀리하고… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 가진 무원인 제1선을 구족하여 머무니, 그 당시에 감촉이 있고… 비산란이 있으며… 이 법들이 무기입니다.

524. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ animittaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

524. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, 그것은 해탈로 이끌고 윤회를 부수는 것으로서, 여러 사견들을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 감각적 욕망들을 멀리하고… (중략)… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 가진 무원(無願)인 제1선을 구족하여 머무니, 그 당시에 감촉이 있고… 비산란이 있으며… 이 법들은 유익한 것입니다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기에 그 과보로서, 감각적 욕망들을 멀리하고… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 가진 무상(無相)인 제1선을 구족하여 머무니, 그 당시에 감촉이 있고… 비산란이 있으며… 이 법들이 무기입니다.

525. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa [Pg.125] jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

525. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, 그것은 해탈로 이끌고 윤회를 부수는 것으로서, 여러 사견들을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 감각적 욕망들을 멀리하고… (중략)… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 가진 무원(無願)인 제1선을 구족하여 머무니, 그 당시에 감촉이 있고… 비산란이 있으며… 이 법들은 유익한 것입니다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기에 그 과보로서, 감각적 욕망들을 멀리하고… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 가진 공(空)인 제1선을 구족하여 머무니, 그 당시에 감촉이 있고… 비산란이 있으며… 이 법들이 무기입니다.

526. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitanti vipāko…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ animittanti vipāko…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññatanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

526. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, 그것은 해탈로 이끌고 윤회를 부수는 것으로서, 사견을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 일으킨 생각과 지속적인 고찰이 가라앉았기에… (중략)… 제2선… 제3선… 제4선… 제1선… 제5선을 구족하여 머무니, 고통스러운 수행과 느린 통찰을 가진 무원(無願)은 유익한 것이요… (중략)… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 가진 무원은 과보입니다… (중략)… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 가진 무원은 유익한 것이요… (중략)… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 가진 무상(無相)은 과보입니다… (중략)… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 가진 무원은 유익한 것이요… (중략)… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 가진 공(空)은 과보입니다. 그 당시에 감촉이 있고… 비산란이 있으니… 이 법들이 무기입니다.

527. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitanti vipāko…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ animittanti vipāko…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññatanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

527. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니… (중략)… 감각적 욕망들을 멀리하고… 고통스러운 수행과 빠른 통찰을 가진 무원… 즐거운 수행과 느린 통찰을 가진 무원… 즐거운 수행과 빠른 통찰을 가진 무원… 제2선… 제3선… 제4선… 제1선… 제5선을 구족하여 머무니, 즐거운 수행과 빠른 통찰을 가진 무원은 유익한 것이요… (중략)… 즐거운 수행과 빠른 통찰을 가진 무원은 과보입니다. 즐거운 수행과 빠른 통찰을 가진 무원은 유익한 것이요… (중략)… 즐거운 수행과 빠른 통찰을 가진 무상은 과보입니다… 즐거운 수행과 빠른 통찰을 가진 무원은 유익한 것이요… (중략)… 즐거운 수행과 빠른 통찰을 가진 공은 과보입니다. 그 당시에 감촉이 있고… 비산란이 있으니… 이 법들이 무기입니다.

Appaṇihitapaṭipadā.

무원 도닦음(無願道)이 끝났다.

Vīsati mahānayā

스무 가지 큰 방법

528. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ maggaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ satipaṭṭhānaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ sammappadhānaṃ bhāveti…pe… [Pg.126] lokuttaraṃ iddhipādaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ indriyaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ balaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ bojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ saccaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ samathaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ dhammaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ khandhaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ āyatanaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ dhātuṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ āhāraṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ phassaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ vedanaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ saññaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ cetanaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ cittaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti …pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ…pe… animittaṃ …pe… appaṇihitaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

528. 어떠한 법들이 무기(無記)입니까? 어떤 때에 출세간의 도를 닦고, …(중략)… 출세간의 마음을 닦으며, 윤회에서 벗어나게 하고 생사를 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 감각적 욕망들을 멀리 여의고 … 고행도 지증득(苦行道 遲證得)인 첫 번째 선정을 성취하여 머뭅니다. 그때 촉이 있고 … 불산란(평정)이 있습니다. 이러한 법들은 유익한 법(선법)들입니다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 짓고 닦았기 때문에 그 결과(과보)로서, 감각적 욕망들을 멀리 여의고 … 고행도 지증득이며 공(空)하고 … 무상(無相)하고 … 무원(無願)한 첫 번째 선정을 성취하여 머뭅니다. 그때 촉이 있고 … 불산란이 있습니다. 이러한 법들이 무기입니다.

Vīsati mahānayā.

스무 가지 큰 방법(마하 나야)이 끝났다.

Chandādhipateyyasuddhikapaṭipadā

열의를 우두머리로 하는 순수한 수행의 길.

529. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

529. 어떠한 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으며, 윤회에서 벗어나게 하고 생사를 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 감각적 욕망들을 멀리 여의고 … 고행도 지증득이며 열의(chanda)를 우두머리로 하는 첫 번째 선정을 성취하여 머뭅니다. 그때 촉이 있고 … 불산란이 있습니다. 이러한 법들은 유익한 법들입니다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 짓고 닦았기 때문에 그 결과로서, 감각적 욕망들을 멀리 여의고 … 고행도 지증득이며 공(空)하고 열의를 우두머리로 하는 첫 번째 선정을 성취하여 머뭅니다. 그때 촉이 있고 … 불산란이 있습니다. 이러한 법들이 무기입니다.

530. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā [Pg.127] pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ animittaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

530. 어떠한 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으며, 윤회에서 벗어나게 하고 생사를 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 감각적 욕망들을 멀리 여의고 … 고행도 지증득이며 열의를 우두머리로 하는 첫 번째 선정을 성취하여 머뭅니다. 그때 촉이 있고 … 불산란이 있습니다. 이러한 법들은 유익한 법들입니다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 짓고 닦았기 때문에 그 결과로서, 감각적 욕망들을 멀리 여의고 … 고행도 지증득이며 무상(無相)하고 열의를 우두머리로 하는 첫 번째 선정을 성취하여 머뭅니다. 그때 촉이 있고 … 불산란이 있습니다. 이러한 법들이 무기입니다.

531. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

531. 어떠한 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으며, 윤회에서 벗어나게 하고 생사를 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 감각적 욕망들을 멀리 여의고 … 고행도 지증득이며 열의를 우두머리로 하는 첫 번째 선정을 성취하여 머뭅니다. 그때 촉이 있고 … 불산란이 있습니다. 이러한 법들은 유익한 법들입니다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 짓고 닦았기 때문에 그 결과로서, 감각적 욕망들을 멀리 여의고 … 고행도 지증득이며 무원(無願)하고 열의를 우두머리로 하는 첫 번째 선정을 성취하여 머뭅니다. 그때 촉이 있고 … 불산란이 있습니다. 이러한 법들이 무기입니다.

532. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ animittaṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

532. 어떠한 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으며, 윤회에서 벗어나게 하고 생사를 무너뜨리며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 일으킨 생각(vitakka)과 지속적인 고찰(vicāra)이 가라앉았기 때문에 …(중략)… 다섯 번째 선정을 성취하여 머뭅니다. 고행도 지증득이며 열의를 우두머리로 하는 다섯 번째 선정—이것은 유익한 법입니다. … 고행도 지증득이며 공하고 열의를 우두머리로 하는 다섯 번째 선정—이것은 결과입니다. … 고행도 지증득이며 열의를 우두머리로 하는 다섯 번째 선정—이것은 유익한 법입니다. … 고행도 지증득이며 무상하고 열의를 우두머리로 하는 다섯 번째 선정—이것은 결과입니다. … 고행도 지증득이며 열의를 우두머리로 하는 다섯 번째 선정—이것은 유익한 법입니다. … 고행도 지증득이며 무원하고 열의를 우두머리로 하는 다섯 번째 선정—이것은 결과입니다. 그때 촉이 있고 … 불산란이 있습니다. 이러한 법들이 무기입니다.

533. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ [Pg.128] khippābhiññaṃ chandādhipateyyaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ chandādhipateyyaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ chandādhipateyyaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ animittaṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

533. 어떤 법들이 무기(無記)입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, 이는 출리(出離)로 이끌고, 윤회의 쌓임을 소멸로 이끌며, 그릇된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 감각적 욕망들을 멀리하여… 제1선에 들어 머뭅니다. 고통스러운 수행과 빠른 통찰을 갖추고 열의(欲, chanda)를 지배원리로 하며… 즐거운 수행과 느린 통찰을 갖추고 열의를 지배원리로 하며… 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖추고 열의를 지배원리로 하며… 제2선… 제3선… 제4선… 제1선… 제5선에 들어 머뭅니다. 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖추고 열의를 지배원리로 하는 것은 유익한 법(善)이고… 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖추고 공(空)이며 열의를 지배원리로 하는 것은 과보이며… 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖추고 열의를 지배원리로 하는 것은 유익한 법이고… 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖추고 표상 없음(無相)이며 열의를 지배원리로 하는 것은 과보이며… 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖추고 열의를 지배원리로 하는 것은 유익한 법이고… 즐거운 수행과 빠른 통찰을 갖추고 원함 없음(無願)이며 열의를 지배원리로 하는 것은 과보입니다. 그때에 감촉(phassa)이 있고… 동요 없음(avikkhepa)이 있습니다. 이러한 법들이 무기입니다.

Chandādhipateyyasuddhikapaṭipadā.

열의를 지배원리로 하는 순수한 수행[의 부분]이 끝났다.

Chandādhipateyyasuddhikasuññatā

열의를 지배원리로 하는 순수한 공(空)

534. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

534. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, 이는 출리로 이끌고 소멸로 이끌며 그릇된 견해들을 버리기 위해 첫 번째 단계에 도달하기 위해 감각적 욕망들을 멀리하여… 공이며 열의를 지배원리로 하는 제1선에 들어 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고… 동요 없음이 있습니다. 이러한 법들은 유익한 법입니다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하여… 공이며 열의를 지배원리로 하는 제1선에 들어 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고… 동요 없음이 있습니다. 이러한 법들이 무기입니다.

535. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati animittaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

535. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, 이는 출리로 이끌고 소멸로 이끌며 그릇된 견해들을 버리기 위해 첫 번째 단계에 도달하기 위해 감각적 욕망들을 멀리하여… 공이며 열의를 지배원리로 하는 제1선에 들어 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고… 동요 없음이 있습니다. 이러한 법들은 유익한 법입니다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하여… 표상 없음이며 열의를 지배원리로 하는 제1선에 들어 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고… 동요 없음이 있습니다. 이러한 법들이 무기입니다.

536. Katame [Pg.129] dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

536. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, 이는 출리로 이끌고 소멸로 이끌며 그릇된 견해들을 버리기 위해 첫 번째 단계에 도달하기 위해 감각적 욕망들을 멀리하여… 공이며 열의를 지배원리로 하는 제1선에 들어 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고… 동요 없음이 있습니다. 이러한 법들은 유익한 법입니다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하여… 원함 없음이며 열의를 지배원리로 하는 제1선에 들어 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고… 동요 없음이 있습니다. 이러한 법들이 무기입니다.

537. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… suññataṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… suññataṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… animittaṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… suññataṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

537. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, 이는 출리로 이끌고 소멸로 이끌며 그릇된 견해들을 버리기 위해 첫 번째 단계에 도달하기 위해 일으킨 생각(vitakka)과 지속적 고찰(vicāra)이 가라앉았기에… 제2선… 제3선… 제4선… 제1선… 제5선에 들어 머뭅니다. 공이며 열의를 지배원리로 하는 것은 유익한 법이고… 공이며 열의를 지배원리로 하는 것은 과보이며… 공이며 열의를 지배원리로 하는 것은 유익한 법이고… 표상 없음이며 열의를 지배원리로 하는 것은 과보이며… 공이며 열의를 지배원리로 하는 것은 유익한 법이고… 원함 없음이며 열의를 지배원리로 하는 것은 과보입니다. 그때에 감촉이 있고… 동요 없음이 있습니다. 이러한 법들이 무기입니다.

Chandādhipateyyasuddhikasuññatā.

열의를 지배원리로 하는 순수한 공(空)이 끝났다.

538. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

538. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, 이는 출리로 이끌고 소멸로 이끌며 그릇된 견해들을 버리기 위해 첫 번째 단계에 도달하기 위해 감각적 욕망들을 멀리하여… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 갖추고 공이며 열의를 지배원리로 하는 제1선에 들어 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고… 동요 없음이 있습니다. 이러한 법들은 유익한 법입니다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하여… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 갖추고 공이며 열의를 지배원리로 하는 제1선에 들어 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고… 동요 없음이 있습니다. 이러한 법들이 무기입니다.

539. Katame [Pg.130] dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ animittaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

539. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 출세간의 선정을 닦으니, 이는 출리로 이끌고 소멸로 이끌며 그릇된 견해들을 버리기 위해 첫 번째 단계에 도달하기 위해 감각적 욕망들을 멀리하여… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 갖추고 공이며 열의를 지배원리로 하는 제1선에 들어 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고… 동요 없음이 있습니다. 이러한 법들은 유익한 법입니다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하여… 고통스러운 수행과 느린 통찰을 갖추고 표상 없음이며 열의를 지배원리로 하는 제1선에 들어 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고… 동요 없음이 있습니다. 이러한 법들이 무기입니다.

540. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

540. 어떤 법들이 무기(無記)인가? 어떤 때에 사견(邪見)들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 해탈로 이끌고 쌓임을 무너뜨리는 출세간의 선(禪)을 닦는가? 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행 과정과 더딘 지혜가 있으며, 공(空)하고 열의를 우두머리로 삼은 초선에 들어 머문다. 이때 촉(觸)이 있고... 불산란(不散亂)이 있다. 이 법들은 선이다. 바로 그 출세간의 선을 행하고 닦았기 때문에, 그 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행 과정과 더딘 지혜가 있으며, 무원(無願)이고 열의를 우두머리로 삼은 초선에 들어 머문다. 이때 촉이 있고... 불산란이 있다. 이 법들이 무기이다.

541. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ animittaṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

541. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 해탈로 이끌고 쌓임을 무너뜨리는 출세간의 선을 닦는가? 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉고... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머무니, 고통스러운 수행 과정과 더딘 지혜가 있으며 공하고 열의를 우두머리로 삼은 것이 선이다... 고통스러운 수행 과정과 더딘 지혜가 있으며 공하고 열의를 우두머리로 삼은 것이 과보이다... 고통스러운 수행 과정과 더딘 지혜가 있으며 공하고 열의를 우두머리로 삼은 것이 선이다... 고통스러운 수행 과정과 더딘 지혜가 있으며 무상(無相)이고 열의를 우두머리로 삼은 것이 과보이다... 고통스러운 수행 과정과 더딘 지혜가 있으며 공하고 열의를 우두머리로 삼은 것이 선이다... 고통스러운 수행 과정과 더딘 지혜가 있으며 무원(無願)이고 열의를 우두머리로 삼은 것이 과보이다. 이때 촉이 있고... 불산란이 있다. 이 법들이 무기이다.

542. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā [Pg.131] pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ …pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ animittaṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

542. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 해탈로 이끌고 쌓임을 무너뜨리는 출세간의 선을 닦는가? 감각적 욕망들을 멀리하고... 고통스러운 수행 과정과 신속한 지혜가 있으며 공하고 열의를 우두머리로 삼은 초선... 즐거운 수행 과정과 더딘 지혜가 있으며 공하고 열의를 우두머리로 삼은 초선... 즐거운 수행 과정과 신속한 지혜가 있으며 공하고 열의를 우두머리로 삼은 초선... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머무니, 즐거운 수행 과정과 신속한 지혜가 있으며 공하고 열의를 우두머리로 삼은 것이 선이다... 즐거운 수행 과정과 신속한 지혜가 있으며 공하고 열의를 우두머리로 삼은 것이 과보이다... 즐거운 수행 과정과 신속한 지혜가 있으며 공하고 열의를 우두머리로 삼은 것이 선이다... 즐거운 수행 과정과 신속한 지혜가 있으며 무상이고 열의를 우두머리로 삼은 것이 과보이다... 즐거운 수행 과정과 신속한 지혜가 있으며 공하고 열의를 우두머리로 삼은 것이 선이다... 즐거운 수행 과정과 신속한 지혜가 있으며 무원이고 열의를 우두머리로 삼은 것이 과보이다. 이때 촉이 있고... 불산란이 있다. 이 법들이 무기이다.

543. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

543. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 해탈로 이끌고 쌓임을 무너뜨리는 출세간의 선을 닦는가? 감각적 욕망들을 멀리하고... 무원이고 열의를 우두머리로 삼은 초선에 들어 머문다. 이때 촉이 있고... 불산란이 있다. 이 법들은 선이다. 바로 그 출세간의 선을 행하고 닦았기 때문에, 그 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하고... 무원이고 열의를 우두머리로 삼은 초선에 들어 머문다. 이때 촉이 있고... 불산란이 있다. 이 법들이 무기이다.

544. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, animittaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

544. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 해탈로 이끌고 쌓임을 무너뜨리는 출세간의 선을 닦는가? 감각적 욕망들을 멀리하고... 무원이고 열의를 우두머리로 삼은 초선에 들어 머문다. 이때 촉이 있고... 불산란이 있다. 이 법들은 선이다. 바로 그 출세간의 선을 행하고 닦았기 때문에, 그 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하고... 무상이고 열의를 우두머리로 삼은 초선에 들어 머문다. 이때 촉이 있고... 불산란이 있다. 이 법들이 무기이다.

545. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ [Pg.132] chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati suññataṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

545. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 해탈로 이끌고 쌓임을 무너뜨리는 출세간의 선을 닦는가? 감각적 욕망들을 멀리하고... 무원이고 열의를 우두머리로 삼은 초선에 들어 머문다. 이때 촉이 있고... 불산란이 있다. 이 법들은 선이다. 바로 그 출세간의 선을 행하고 닦았기 때문에, 그 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하고... 공하고 열의를 우두머리로 삼은 초선에 들어 머문다. 이때 촉이 있고... 불산란이 있다. 이 법들이 무기이다.

546. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ …pe… animittaṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… suññataṃ chandādhipateyyanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

546. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 해탈로 이끌고 쌓임을 무너뜨리는 출세간의 선을 닦는가? 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉고... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머무니, 무원이고 열의를 우두머리로 삼은 것이 선이다... 무원이고 열의를 우두머리로 삼은 것이 과보이다... 무원이고 열의를 우두머리로 삼은 것이 선이다... 무상이고 열의를 우두머리로 삼은 것이 과보이다... 무원이고 열의를 우두머리로 삼은 것이 선이다... 공하고 열의를 우두머리로 삼은 것이 과보이다. 이때 촉이 있고... 불산란이 있다. 이 법들이 무기이다.

547. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

547. 어떤 법들이 무기(abyākata)인가? 어떤 때에 사견들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 출리에 이르게 하고 [윤회의] 축적을 흩뜨리는 출세간의 선정을 닦는가? 감각적 욕망들을 멀리 여의고... 고통스러운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며, 원함이 없고(무원, appaṇihita), 의욕을 주권으로 하는 제1선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있다... 이러한 법들은 유익한(kusala) 법들이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망들을 멀리 여의고... 고통스러운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며, 원함이 없고(무원, appaṇihita), 의욕을 주권으로 하는 제1선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있다... 이러한 법들은 무기이다.

548. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ animittaṃ chandādhipateyyaṃ[Pg.133], tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

548. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 출리에 이르게 하고 [윤회의] 축적을 흩뜨리는 출세간의 선정을 닦는가? 감각적 욕망들을 멀리 여의고... 고통스러운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며, 원함이 없고(무원, appaṇihita), 의욕을 주권으로 하는 제1선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있다... 이러한 법들은 유익한 법들이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망들을 멀리 여의고... 고통스러운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며, 표상 없음(무표상, animitta)을 지니고 의욕을 주권으로 하는 제1선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있다... 이러한 법들은 무기이다.

549. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

549. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 출리에 이르게 하고 [윤회의] 축적을 흩뜨리는 출세간의 선정을 닦는가? 감각적 욕망들을 멀리 여의고... 고통스러운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며, 원함이 없고(무원, appaṇihita), 의욕을 주권으로 하는 제1선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있다... 이러한 법들은 유익한 법들이다. 바로 그 출세간의 유익한 선정을 행하고 닦았기 때문에, 과보로서 감각적 욕망들을 멀리 여의고... 고통스러운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며, 비어 있고(공, suññata) 의욕을 주권으로 하는 제1선에 들어 머문다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있다... 이러한 법들은 무기이다.

550. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ animittaṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

550. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 출리에 이르게 하고 [윤회의] 축적을 흩뜨리는 출세간의 선정을 닦는가? 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로써... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머문다. 고통스러운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며, 원함이 없고 의욕을 주권으로 하는 것은 유익한 것이며... 고통스러운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며, 원함이 없고 의욕을 주권으로 하는 것은 과보이며... 고통스러운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며, 원함이 없고 의욕을 주권으로 하는 것은 유익한 것이며... 고통스러운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며, 표상 없음(무표상)을 지니고 의욕을 주권으로 하는 것은 과보이며... 고통스러운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며, 원함이 없고 의욕을 주권으로 하는 것은 유익한 것이며... 고통스러운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며, 비어 있고(공) 의욕을 주권으로 하는 것은 과보이다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있다... 이러한 법들은 무기이다.

551. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… sukhapaṭipadaṃ [Pg.134] khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ animittaṃ chandādhipateyyanti vipāko…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ appaṇihitaṃ chandādhipateyyanti kusalaṃ…pe… sukhapaṭipadaṃ khippābhiññaṃ suññataṃ chandādhipateyyanti vipāko, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

551. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 사견들을 제거하기 위해, 첫 번째 단계에 도달하기 위해, 출리에 이르게 하고 [윤회의] 축적을 흩뜨리는 출세간의 선정을 닦는가? 감각적 욕망들을 멀리 여의고... 고통스러운 수행의 길과 빠른 통찰지를 지니며 원함이 없고 의욕을 주권으로 하는 제1선... 즐거운 수행의 길과 느린 통찰지를 지니며 원함이 없고 의욕을 주권으로 하는 제1선... 즐거운 수행의 길과 빠른 통찰지를 지니며 원함이 없고 의욕을 주권으로 하는 제1선... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선에 들어 머문다. 즐거운 수행의 길과 빠른 통찰지를 지니며 원함이 없고 의욕을 주권으로 하는 것은 유익한 것이며... 즐거운 수행의 길과 빠른 통찰지를 지니며 원함이 없고 의욕을 주권으로 하는 것은 과보이며... 즐거운 수행의 길과 빠른 통찰지를 지니며 원함이 없고 의욕을 주권으로 하는 것은 유익한 것이며... 즐거운 수행의 길과 빠른 통찰지를 지니며 표상 없음을 지니고 의욕을 주권으로 하는 것은 과보이며... 즐거운 수행의 길과 빠른 통찰지를 지니며 원함이 없고 의욕을 주권으로 하는 것은 유익한 것이며... 즐거운 수행의 길과 빠른 통찰지를 지니며 비어 있고 의욕을 주권으로 하는 것은 과보이다. 그때에 촉이 있고... 불산란이 있다... 이러한 법들은 무기이다.

552. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ maggaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ satipaṭṭhānaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ sammappadhānaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ iddhipādaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ indriyaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ balaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ bojjhaṅgaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ saccaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ samathaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ dhammaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ khandhaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ āyatanaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ dhātuṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ āhāraṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ phassaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ vedanaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ saññaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ cetanaṃ bhāveti…pe… lokuttaraṃ cittaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ diṭṭhigatānaṃ pahānāya paṭhamāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ chandādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ…pe… animittaṃ…pe… appaṇihitaṃ chandādhipateyyaṃ…pe… vīriyādhipateyyaṃ…pe… cittādhipateyyaṃ…pe… vīmaṃsādhipateyyaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

552. 어떤 법들이 무기(abyākata)인가? 어떤 때에 출세간의 도를 닦고 ... 출세간의 염처를 닦고 ... 출세간의 정근을 닦고 ... 출세간의 신족을 닦고 ... 출세간의 근을 닦고 ... 출세간의 력을 닦고 ... 출세간의 각지를 닦고 ... 출세간의 성제를 닦고 ... 출세간의 사마타를 닦고 ... 출세간의 법을 닦고 ... 출세간의 온을 닦고 ... 출세간의 처를 닦고 ... 출세간의 계를 닦고 ... 출세간의 식을 닦고 ... 출세간의 촉을 닦고 ... 출세간의 수(느낌)를 닦고 ... 출세간의 상(인식)을 닦고 ... 출세간의 사(의도)를 닦고 ... 출세간의 심(마음)을 닦으면서, [윤회에서] 벗어나게 하고 [번뇌를] 줄여나가는 것으로서 잘못된 견해들을 버리기 위해, 첫 번째 단계(예류과)에 도달하기 위해, 감각적 욕망들을 멀리하고 ... 고된 수행과 더딘 통찰을 갖추고 열의를 증상(增上)으로 하여 초선에 들어 머무니, 그때 감촉(phasso)이 있고 ... 불분란(avikkhepo)이 있으며 ... 이러한 법들은 유익한 것(kusalā)이다. 바로 그 출세간의 유익한 선(jhāna)을 행하고 닦았기 때문에 그 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하고 ... 고된 수행과 더딘 통찰을 갖추고 공(suññata) ... 표상 없음(animitta) ... 원함 없음(appaṇihita)과 열의를 증상으로 하여 ... 정진을 증상으로 하여 ... 마음을 증상으로 하여 ... 검토(vīmaṃsā)를 증상으로 하여 초선에 들어 머무니, 그때 감촉이 있고 ... 불분란이 있으며 ... 이러한 법들이 무기이다.

Paṭhamamaggavipāko.

제1도의 과보(예류과의 과보).

Dutiyādimaggavipāko

제2도 이상의 과보.

553. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ jhānaṃ bhāveti niyyānikaṃ apacayagāmiṃ kāmarāgabyāpādānaṃ [Pg.135] tanubhāvāya dutiyāya bhūmiyā pattiyā…pe… kāmarā gabyāpādānaṃ anavasesappahānāya tatiyāya bhūmiyā pattiyā…pe… rūparāgaarūparāgamānauddhaccaavijjāya anavasesappahānāya catutthāya bhūmiyā pattiyā vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… aññindriyaṃ hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā kusalā. Tasseva lokuttarassa kusalassa jhānassa katattā bhāvitattā vipākaṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati dukkhapaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ suññataṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… aññātāvindriyaṃ hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

553. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 출세간의 선을 닦으며, [윤회에서] 벗어나게 하고 [번뇌를] 줄여나가는 것으로서 감각적 욕탐과 악의를 희박하게 하기 위해 두 번째 단계(일래과)에 도달하기 위해 ... 감각적 욕탐과 악의를 남김없이 버리기 위해 세 번째 단계(불환과)에 도달하기 위해 ... 색탐, 무색탐, 자만, 들뜸, 무명을 남김없이 버리기 위해 네 번째 단계(아라한과)에 도달하기 위해, 감각적 욕망들을 멀리하고 ... 고된 수행과 더딘 통찰을 갖추고 초선에 들어 머무니, 그때 감촉이 있고 ... 이근(aññindriyaṃ)이 있고 ... 불분란이 있으며 ... 이러한 법들은 유익한 것이다. 바로 그 출세간의 유익한 선을 행하고 닦았기 때문에 그 과보로서 감각적 욕망들을 멀리하고 ... 고된 수행과 더딘 통찰을 갖추고 공(suññata)한 초선에 들어 머무니, 그때 감촉이 있고 ... 구경지근(aññātāvindriyaṃ)이 있고 ... 불분란이 있으며, 그 밖에 그때 연생(緣生)으로 일어나는 비물질적인 법들이 있으니, 이러한 법들이 무기이다.

554. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti…pe….

554. 그때 감촉(phasso)이란 무엇인가? 그때 감촉, 닿음, 맞닿음, 닿아 있음이 있으니, 이것이 그때의 감촉이다.

555. Katamaṃ tasmiṃ samaye aññātāvindriyaṃ hoti? Yā tesaṃ aññātāvīnaṃ dhammānaṃ aññā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye aññātāvindriyaṃ hoti…pe… ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

555. 그때 구경지근(aññātāvindriyaṃ)이란 무엇인가? 이미 다 아는 자(구경지자)의 그 법들에 대한 앎, 혜, 통찰, 택법, 도택법, 법택법, 정밀한 관찰, 밀착된 관찰, 거듭된 밀착 관찰, 박식함, 공교함, 미묘함, 분별함, 사유, 사찰, 광대함, 총명함, 인도함, 위빳사나, 정지(正知), 채찍, 혜, 혜근, 혜력, 혜검, 혜전, 혜광, 혜명, 혜등, 혜보, 무치, 택법, 정견, 택법각지, 도의 성분, 도에 포함된 것 — 이것이 그때의 구경지근이다. 또한 그때 연생으로 일어나는 다른 비물질적인 법들도 있으니, 이러한 법들이 무기이다.

Dutiyādimaggavipāko.

제2도 이상의 과보(가 끝났다).

Lokuttaravipāko.

출세간의 과보(가 끝났다).

Akusalavipākaabyākataṃ

불선과보 무기.

Akusalavipākapañcaviññāṇāni

불선과보의 오비상(전오식).

556. Katame [Pg.136] dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ rūpārammaṇaṃ…pe… sotaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ saddārammaṇaṃ…pe… ghānaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ gandhārammaṇaṃ …pe… jivhāviññāṇaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ rasārammaṇaṃ…pe… kāyaviññāṇaṃ uppannaṃ hoti dukkhasahagataṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, dukkhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, manindriyaṃ hoti, dukkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

556. 어떤 법들이 무기인가? 어떤 때에 불선업을 행하고 쌓았기 때문에 그 과보로서 평온이 함께하고 형색을 대상으로 하는 안식(眼識)이 일어나며 ... 평온이 함께하고 소리를 대상으로 하는 이식(耳識)이 일어나며 ... 평온이 함께하고 냄새를 대상으로 하는 비식(鼻識)이 일어나며 ... 평온이 함께하고 맛을 대상으로 하는 설식(舌識)이 일어나며 ... 고통이 함께하고 감촉을 대상으로 하는 신식(身識)이 일어날 때, 그때 감촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 고통이 있고, 심일경성이 있고, 의근(manindriya)이 있고, 고근(dukkhindriya)이 있고, 생명근(jīvitindriya)이 있으며, 그 밖에 그때 연생으로 일어나는 다른 비물질적인 법들이 있으니, 이러한 법들이 무기이다.

557. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti.

557. 그때 감촉(phasso)이란 무엇인가? 그때 감촉, 닿음, 맞닿음, 닿아 있음이 있으니, 이것이 그때의 감촉이다.

558. Katamā tasmiṃ samaye vedanā hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye tajjākāyaviññāṇadhātusamphassajaṃ kāyikaṃ asātaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ kāyasamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ kāyasamphassajā asātā dukkhā vedanā – ayaṃ tasmiṃ samaye vedanā hoti…pe….

558. 그때 느낌(vedanā)이란 무엇인가? 그때 그에 적절한 신비상(신식)계의 접촉에서 생긴 몸의 즐겁지 않음, 몸의 고통, 신체적 접촉에서 생긴 즐겁지 않고 고통스러운 경험, 느낌이 있으니, 이것이 그때의 느낌이다.

559. Katamaṃ tasmiṃ samaye dukkhaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye kāyikaṃ asātaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ kāyasamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ kāyasamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye dukkhaṃ hoti…pe….

559. 그때 고통(dukkhaṃ)이란 무엇인가? 그때 몸의 즐겁지 않음, 몸의 고통, 신체적 접촉에서 생긴 즐겁지 않고 고통스러운 경험, 느낌이 있으니, 이것이 그때의 고통이다.

560. Katamaṃ tasmiṃ samaye dukkhindriyaṃ hoti? Yaṃ tasmiṃ samaye kāyikaṃ asātaṃ kāyikaṃ dukkhaṃ kāyasamphassajaṃ asātaṃ dukkhaṃ vedayitaṃ kāyasamphassajā asātā dukkhā vedanā – idaṃ tasmiṃ samaye dukkhindriyaṃ hoti…pe… ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

560. 그때 고근(dukkhindriyaṃ)이란 무엇인가? 그때 몸의 즐겁지 않음, 몸의 고통, 신체적 접촉에서 생긴 즐겁지 않고 고통스러운 경험, 느낌이 있으니, 이것이 그때의 고근이다. 또한 그때 연생으로 일어나는 다른 비물질적인 법들이 있으니, 이러한 법들이 무기이다.

Tasmiṃ [Pg.137] kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, tīṇindriyāni honti, eko phasso hoti…pe… ekā kāyaviññāṇadhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

그때에 네 가지 무더기(蘊)가 있고, 두 가지 감각장소(處)가 있고, 두 가지 요소(界)가 있고, 세 가지 영양(食)이 있고, 세 가지 능력(根)이 있고, 한 가지 접촉(觸)이 있으며... 한 가지 몸의 알음알이 요소(身識界)가 있고, 한 가지 법의 감각장소(法處)가 있고, 한 가지 법의 요소(法界)가 있다. 또한 그때에 연기하여 발생한 그 밖의 다른 비물질적인 법들도 있으니, 이러한 법들이 무기(無記)이다.

561. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā cittassekaggatā jīvitindriyaṃ; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

561. 그때에 어떤 것이 행온(行蘊)인가? 접촉, 의도, 심일경성(心一境性), 생명기능이다. 또한 그때에 수온(受蘊)을 제외하고 상온(想蘊)을 제외하고 식온(識蘊)을 제외한, 연기하여 발생한 그 밖의 다른 비물질적인 법들도 있으니, 이것이 그때의 행온이다. 이러한 법들이 무기이다.

Akusalavipākapañcaviññāṇāni.

불선업의 과보인 다섯 가지 알음알이(五識)들이다.

Akusalavipākamanodhātu

불선업의 과보인 마노의 요소(意界)이다.

562. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākā manodhātu uppannā hoti upekkhāsahagatā rūpārammaṇā vā…pe… phoṭṭhabbārammaṇā vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

562. 어떤 법들이 무기인가? 불선업을 짓고 쌓았기 때문에 과보로서 평온이 함께하는 마노의 요소(意界)가 일어날 때, 즉 형색을 대상으로 하거나... 감촉을 대상으로 하여 어떤 대상을 반연하여 일어날 때, 그때에 접촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 일으킨 생각(尋)이 있고, 지속적 고찰(伺)이 있고, 평온이 있고, 심일경성이 있고, 마노의 능력(意根)이 있고, 평온의 능력(捨根)이 있고, 생명기능이 있다. 또한 그때에 연기하여 발생한 그 밖의 다른 비물질적인 법들도 있으니, 이러한 법들이 무기이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, tīṇindriyāni honti, eko phasso hoti…pe… ekā manodhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

그때에 네 가지 무더기가 있고, 두 가지 감각장소가 있고, 두 가지 요소가 있고, 세 가지 영양이 있고, 세 가지 능력이 있고, 한 가지 접촉이 있으며... 한 가지 마노의 요소(意界)가 있고, 한 가지 법의 감각장소가 있고, 한 가지 법의 요소가 있다. 또한 그때에 연기하여 발생한 그 밖의 다른 비물질적인 법들도 있으니, 이러한 법들이 무기이다.

563. Katamo [Pg.138] tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā jīvitindriyaṃ; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

563. 그때에 어떤 것이 행온(行蘊)인가? 접촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 심일경성, 생명기능이다. 또한 그때에 수온을 제외하고 상온을 제외하고 식온을 제외한, 연기하여 발생한 그 밖의 다른 비물질적인 법들도 있으니, 이것이 그때의 행온이다. 이러한 법들이 무기이다.

Akusalavipākā manodhātu.

불선업의 과보인 마노의 요소이다.

Akusalavipākamanoviññāṇadhātu

불선업의 과보인 마노의 알음알이 요소(意識界)이다.

564. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye akusalassa kammassa katattā upacitattā vipākā manoviññāṇadhātu uppannā hoti upekkhāsahagatā rūpārammaṇā vā…pe… dhammārammaṇā vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

564. 어떤 법들이 무기인가? 불선업을 짓고 쌓았기 때문에 과보로서 평온이 함께하는 마노의 알음알이 요소(意識界)가 일어날 때, 즉 형색을 대상으로 하거나... 법(法)을 대상으로 하여 어떤 대상을 반연하여 일어날 때, 그때에 접촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 평온, 심일경성, 마노의 능력, 평온의 능력, 생명기능이 있다. 또한 그때에 연기하여 발생한 그 밖의 다른 비물질적인 법들도 있으니, 이러한 법들이 무기이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, tīṇindriyāni honti, eko phasso hoti…pe… ekā manoviññāṇadhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

그때에 네 가지 무더기가 있고, 두 가지 감각장소가 있고, 두 가지 요소가 있고, 세 가지 영양이 있고, 세 가지 능력이 있고, 한 가지 접촉이 있으며... 한 가지 마노의 알음알이 요소(意識界)가 있고, 한 가지 법의 감각장소가 있고, 한 가지 법의 요소가 있다. 또한 그때에 연기하여 발생한 그 밖의 다른 비물질적인 법들도 있으니, 이러한 법들이 무기이다.

565. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā jīvitindriyaṃ; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā [Pg.139] saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

565. 그때에 어떤 것이 행온인가? 접촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 심일경성, 생명기능이다. 또한 그때에 수온을 제외하고 상온을 제외하고 식온을 제외한, 연기하여 발생한 그 밖의 다른 비물질적인 법들도 있으니, 이것이 그때의 행온이다. 이러한 법들이 무기이다.

Akusalavipākā manoviññāṇadhātu.

불선업의 과보인 마노의 알음알이 요소이다.

Vipākā abyākatā.

과보인 무기이다.

Ahetukakiriyāabyākataṃ

원인 없는 작용 무기(無因唯作無記)이다.

Kiriyāmanodhātu

작용의 마노의 요소(唯作意界)이다.

566. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye manodhātu uppannā hoti kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā upekkhāsahagatā rūpārammaṇā vā…pe… phoṭṭhabbārammaṇā vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

566. 어떤 법들이 무기인가? 유익한 것도 아니고 해로운 것도 아니며 업의 과보도 아닌, 평온이 함께하고 형색을 대상으로 하거나... 감촉을 대상으로 하여 어떤 대상을 반연하여 작용의 마노의 요소(意界)가 일어날 때, 그때에 접촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 평온, 심일경성, 마노의 능력, 평온의 능력, 생명기능이 있다. 또한 그때에 연기하여 발생한 그 밖의 다른 비물질적인 법들도 있으니, 이러한 법들이 무기이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, tīṇindriyāni honti, eko phasso hoti…pe… ekā manodhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

그때에 네 가지 무더기가 있고, 두 가지 감각장소가 있고, 두 가지 요소가 있고, 세 가지 영양이 있고, 세 가지 능력이 있고, 한 가지 접촉이 있으며... 한 가지 마노의 요소(意界)가 있고, 한 가지 법의 감각장소가 있고, 한 가지 법의 요소가 있다. 또한 그때에 연기하여 발생한 그 밖의 다른 비물질적인 법들도 있으니, 이러한 법들이 무기이다.

567. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā jīvitindriyaṃ; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

567. 그때에 어떤 것이 행온인가? 접촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 심일경성, 생명기능이다. 또한 그때에 수온을 제외하고 상온을 제외하고 식온을 제외한, 연기하여 발생한 그 밖의 다른 비물질적인 법들도 있으니, 이것이 그때의 행온이다. 이러한 법들이 무기이다.

Kiriyā manodhātu.

작용의 마노의 요소이다.

Kiriyāmanoviññāṇadhātusomanassasahagatā

기쁨이 함께하는 작용의 마노의 알음알이 요소(唯作意識界喜俱)이다.

568. Katame [Pg.140] dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu uppannā hoti kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā somanassasahagatā rūpārammaṇā vā…pe… dhammārammaṇā vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, pīti hoti, sukhaṃ hoti, cittassekaggatā hoti, vīriyindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti, manindriyaṃ hoti, somanassindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

568. 어떤 법들이 무기(無記)인가? 기쁨과 함께하고, 유익한 것도 아니고 해로운 것도 아니며, 업의 과보(vipāka)도 아닌 단지 작용(kiriyā)일 뿐인 마노의식계가 일어난 때, 즉 형색의 대상이나 ... 법의 대상을 반연하여 [일어난 때], 그때에 감촉(phassa)이 있고, 느낌(vedanā)이 있고, 인식(saññā)이 있고, 의도(cetanā)가 있고, 마음(citta)이 있고, 일으킨 생각(vitakka)이 있고, 지속적 고찰(vicāra)이 있고, 희열(pīti)이 있고, 행복(sukha)이 있고, 마음의 한 끝임(cittassekaggatā)이 있고, 정진의 기능(vīriyindriya)이 있고, 삼매의 기능(samādhindriya)이 있고, 마노의 기능(manindriya)이 있고, 기쁨의 기능(somanassindriya)이 있고, 생명의 기능(jīvitindriya)이 있다. 또한 그 외에도 그 당시에 연기하여 발생한 무형의 법들이 있으니, 이 법들이 무기이다.

569. Katamo tasmiṃ samaye phasso hoti? Yo tasmiṃ samaye phasso phusanā saṃphusanā saṃphusitattaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye phasso hoti…pe….

569. 그때에 감촉(phassa)이란 무엇인가? 그 당시에 감촉함, 닿음, 맞닿음, 닿아 있음—이것이 그 당시에 감촉이다.

570. Katamā tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye cittassekaggatā hoti.

570. 그때에 마음의 한 끝임(cittassekaggatā)이란 무엇인가? 그 당시에 마음의 머무름, 잘 머무름, 확고히 머무름, 산란하지 않음, 흩어지지 않음, 산란하지 않은 마음의 상태, 고요함(samatha), 삼매의 기능(samādhindriya), 삼매의 힘(samādhibala)—이것이 그 당시에 마음의 한 끝임이다.

571. Katamaṃ tasmiṃ samaye vīriyindriyaṃ hoti? Yo tasmiṃ samaye cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo dhiti asithilaparakkamatā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggāho vīriyaṃ vīriyindriyaṃ vīriyabalaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye vīriyindriyaṃ hoti.

571. 그때에 정진의 기능(vīriyindriya)이란 무엇인가? 그 당시에 마음에 속한 것으로서, 정진의 시작, 나아감, 애씀, 노력, 수행, 시도, 분발, 견고함, 인내, 물러나지 않는 애씀, 버리지 않는 의욕, 내려놓지 않는 책임감, 책임감을 다해 떠받침, 정진, 정진의 기능, 정진의 힘—이것이 그 당시에 정진의 기능이다.

572. Katamaṃ tasmiṃ samaye samādhindriyaṃ hoti? Yā tasmiṃ samaye cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā samatho samādhindriyaṃ samādhibalaṃ – idaṃ tasmiṃ samaye samādhindriyaṃ hoti…pe… ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā.

572. 그때에 삼매의 기능(samādhindriya)이란 무엇인가? 그 당시에 마음의 머무름, 잘 머무름, 확고히 머무름, 산란하지 않음, 흩어지지 않음, 산란하지 않은 마음의 상태, 고요함, 삼매의 기능, 삼매의 힘—이것이 그 당시에 삼매의 기능이다. ... 또한 그 외에도 그 당시에 연기하여 발생한 무형의 법들이 있으니, 이 법들이 무기이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, pañcindriyāni honti, eko [Pg.141] phasso hoti…pe… ekā manoviññāṇadhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

그 당시에 네 가지 무더기(khandha)가 있고, 두 가지 감각장소(āyatana)가 있고, 두 가지 요소(dhātu)가 있고, 세 가지 자양분(āhāra)이 있고, 다섯 가지 기능(indriya)이 있고, 하나의 감촉(phassa)이 있고, ... 하나의 마노의식계가 있고, 하나의 법의 감각장소(dhammāyatana)가 있고, 하나의 법의 요소(dhammadhātu)가 있다. 또한 그 외에도 그 당시에 연기하여 발생한 무형의 법들이 있으니, 이 법들이 무기이다.

573. Katamo tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro pīti cittassekaggatā vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ jīvitindriyaṃ; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

573. 그때에 행온(saṅkhārakkhandho)이란 무엇인가? 감촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 희열, 마음의 한 끝임, 정진의 기능, 삼매의 기능, 생명의 기능이다. 또한 그 외에도 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 식의 무더기를 제외한 그 당시에 연기하여 발생한 무형의 법들이 있으니, 이것이 그 당시에 행온이다. ... 이 법들이 무기이다.

Kiriyā manoviññāṇadhātu somanassasahagatā.

기쁨과 함께하는 작용 마노의식계.

Kiriyāmanoviññāṇadhātuupekkhāsahagatā

평온과 함께하는 작용 마노의식계.

574. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu uppannā hoti kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā upekkhāsahagatā rūpārammaṇā vā…pe… dhammārammaṇā vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti, vedanā hoti, saññā hoti, cetanā hoti, cittaṃ hoti, vitakko hoti, vicāro hoti, upekkhā hoti, cittassekaggatā hoti, vīriyindriyaṃ hoti, samādhindriyaṃ hoti manindriyaṃ hoti, upekkhindriyaṃ hoti, jīvitindriyaṃ hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

574. 어떤 법들이 무기인가? 평온과 함께하고, 유익한 것도 아니고 해로운 것도 아니며, 업의 과보도 아닌 단지 작용일 뿐인 마노의식계가 일어난 때, 즉 형색의 대상이나 ... 법의 대상을 반연하여 [일어난 때], 그때에 감촉이 있고, 느낌이 있고, 인식이 있고, 의도가 있고, 마음이 있고, 일으킨 생각이 있고, 지속적 고찰이 있고, 평온이 있고, 마음의 한 끝임이 있고, 정진의 기능이 있고, 삼매의 기능이 있고, 마노의 기능이 있고, 평온의 기능(upekkhindriya)이 있고, 생명의 기능이 있다. 또한 그 외에도 그 당시에 연기하여 발생한 무형의 법들이 있으니, 이 법들이 무기이다.

Tasmiṃ kho pana samaye cattāro khandhā honti, dvāyatanāni honti, dve dhātuyo honti, tayo āhārā honti, pañcindriyāni honti, eko phasso hoti…pe… ekā manoviññāṇadhātu hoti, ekaṃ dhammāyatanaṃ hoti, ekā dhammadhātu hoti; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā – ime dhammā abyākatā…pe….

그 당시에 네 가지 무더기가 있고, 두 가지 감각장소가 있고, 두 가지 요소가 있고, 세 가지 자양분이 있고, 다섯 가지 기능이 있고, 하나의 감촉이 있고, ... 하나의 마노의식계가 있고, 하나의 법의 감각장소가 있고, 하나의 법의 요소가 있다. 또한 그 외에도 그 당시에 연기하여 발생한 무형의 법들이 있으니, 이 법들이 무기이다.

575. Katamo [Pg.142] tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti? Phasso cetanā vitakko vicāro cittassekaggatā vīriyindriyaṃ samādhindriyaṃ jīvitindriyaṃ; ye vā pana tasmiṃ samaye aññepi atthi paṭiccasamuppannā arūpino dhammā ṭhapetvā vedanākkhandhaṃ ṭhapetvā saññākkhandhaṃ ṭhapetvā viññāṇakkhandhaṃ – ayaṃ tasmiṃ samaye saṅkhārakkhandho hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

575. 그때에 행온(saṅkhārakkhandho)이란 무엇인가? 감촉, 의도, 일으킨 생각, 지속적 고찰, 마음의 한 끝임, 정진의 기능, 삼매의 기능, 생명의 기능이다. 또한 그 외에도 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 식의 무더기를 제외한 그 당시에 연기하여 발생한 무형의 법들이 있으니, 이것이 그 당시에 행온이다. ... 이 법들이 무기이다.

Kiriyā manoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā.

평온과 함께하는 작용 마노의식계.

Ahetukā kiriyā abyākatā.

원인 없는 작용인 무기법.

Sahetukakāmāvacarakiriyā

원인이 있는 욕계 작용심.

576. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu uppannā hoti kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā somanassasahagatā ñāṇasampayuttā…pe… somanassasahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena…pe… somanassasahagatā ñāṇavippayuttā…pe… somanassasahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārena…pe… upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā…pe… upekkhāsahagatā ñāṇasampayuttā sasaṅkhārena…pe… upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā…pe… upekkhāsahagatā ñāṇavippayuttā sasaṅkhārena rūpārammaṇā vā…pe… dhammārammaṇā vā yaṃ yaṃ vā panārabbha, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti …pe… ime dhammā abyākatā…pe… alobho abyākatamūlaṃ…pe… adoso abyākatamūlaṃ…pe… ime dhammā abyākatā.

576. 어떤 법들이 무기인가? 작용심으로서 유익하지도 해롭지도 않으며 업의 과보도 아닌 마노의식계가 일어난 때, 즉 기쁨과 함께하고 지혜와 결합한 것, ... 기쁨과 함께하고 지혜와 결합하며 자극(saṅkhāra)에 의한 것, ... 기쁨과 함께하고 지혜와 결합하지 않은 것, ... 기쁨과 함께하고 지혜와 결합하지 않으며 자극에 의한 것, ... 평온과 함께하고 지혜와 결합한 것, ... 평온과 함께하고 지혜와 결합하며 자극에 의한 것, ... 평온과 함께하고 지혜와 결합하지 않은 것, ... 평온과 함께하고 지혜와 결합하지 않으며 자극에 의한 것으로서, 형색의 대상이나 ... 법의 대상을 반연하여 일어난 때, 그때에 감촉이 있고 ... 산란하지 않음(avikkhepa)이 있다. ... 이 법들은 무기이다. 탐욕 없음(alobha)인 무기의 뿌리, 성냄 없음(adosa)인 무기의 뿌리, ... 이 법들이 무기이다.

Sahetukā kāmāvacarakiriyā.

원인이 있는 욕계 작용심.

Rūpāvacarakiriyā

색계 작용심.

577. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye rūpāvacaraṃ jhānaṃ bhāveti kiriyaṃ neva kusalaṃ nākusalaṃ na ca kammavipākaṃ diṭṭhadhammasukhavihāraṃ vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ [Pg.143] samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

577. 어떤 법들이 무기인가? 색계 선정을 닦는 작용으로서 유익하지도 해롭지도 않으며 업의 과보도 아닌 현법락주(diṭṭhadhammasukhavihāra)를 위하여 감각적 욕망들을 멀리 여의고 ... 대지의 카시나를 반연하여 초선(初禪)을 증득하여 머무는 때, 그때에 감촉이 있고 ... 산란하지 않음이 있다. ... 이 법들이 무기이다.

578. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye rūpāvacaraṃ jhānaṃ bhāveti kiriyaṃ neva kusalaṃ nākusalaṃ na ca kammavipākaṃ diṭṭhadhammasukhavihāraṃ vitakkavicārānaṃ vūpasamā…pe… dutiyaṃ jhānaṃ…pe… tatiyaṃ jhānaṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ…pe… pañcamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇaṃ, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

578. 어떤 법들이 무기(abyākatā)입니까? 어떤 때에 선도 아니고 불선도 아니며 업의 과보도 아닌, 작용일 뿐인(kiriya) 것으로서 현법낙주(現法樂住)인 색계 선을 닦으면서, 일으킨 생각(vitakka)과 지속적 고찰(vicāra)이 가라앉음으로써... (중략) ... 제2선... 제3선... 제4선... 제1선... 제5선을 구족하여 머물며 흙의 까시나를 대상으로 할 때, 그때에 감촉(phassa)이 있고... (중략) ... 불산란(avikkhepa)이 있습니다... (중략) ... 이 법들이 무기입니다.

Rūpāvacarakiriyā.

색계 무기(기리야) 마음이 끝났다.

Arūpāvacarakiriyā

무색계 무기(기리야) 마음.

579. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye arūpāvacaraṃ jhānaṃ bhāveti kiriyaṃ neva kusalaṃ nākusalaṃ na ca kammavipākaṃ diṭṭhadhammasukhavihāraṃ sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamā paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā ākāsānañcāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

579. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 선도 아니고 불선도 아니며 업의 과보도 아닌, 작용일 뿐인 것으로서 현법낙주인 무색계 선을 닦으면서, 온갖 형태에 대한 지각(색자, rūpasaññā)을 완전히 초월하고, 저항의 지각(대립자, paṭighasaññā)이 소멸하며, 다양성에 대한 지각(다양자, nānattasaññā)을 마음에 기울이지 않음으로써, '무한한 허공'이라는 공무변처의 지각과 함께하고, 즐거움도 버림으로써... (중략) ... 제4선을 구족하여 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고... (중략) ... 불산란이 있습니다... (중략) ... 이 법들이 무기입니다.

580. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye arūpāvacaraṃ jhānaṃ bhāveti kiriyaṃ neva kusalaṃ nākusalaṃ na ca kammavipākaṃ diṭṭhadhammasukhavihāraṃ sabbaso ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamma viññāṇañcāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

580. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 선도 아니고 불선도 아니며 업의 과보도 아닌, 작용일 뿐인 것으로서 현법낙주인 무색계 선을 닦으면서, 온갖 공무변처를 완전히 초월하여, '무한한 아르마리'라는 식무변처의 지각과 함께하고, 즐거움도 버림으로써... (중략) ... 제4선을 구족하여 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고... (중략) ... 불산란이 있습니다... (중략) ... 이 법들이 무기입니다.

581. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye arūpāvacaraṃ jhānaṃ bhāveti kiriyaṃ neva kusalaṃ nākusalaṃ na ca kammavipākaṃ diṭṭhadhammasukhavihāraṃ sabbaso viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamma ākiñcaññāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati[Pg.144], tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā.

581. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 선도 아니고 불선도 아니며 업의 과보도 아닌, 작용일 뿐인 것으로서 현법낙주인 무색계 선을 닦으면서, 온갖 식무변처를 완전히 초월하여, '아무것도 없다'는 무소유처의 지각과 함께하고, 즐거움도 버림으로써... (중략) ... 제4선을 구족하여 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고... (중략) ... 불산란이 있습니다... (중략) ... 이 법들이 무기입니다.

582. Katame dhammā abyākatā? Yasmiṃ samaye arūpāvacaraṃ jhānaṃ bhāveti kiriyaṃ neva kusalaṃ nākusalaṃ na ca kammavipākaṃ diṭṭhadhammasukhavihāraṃ sabbaso ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamma nevasaññānāsaññāyatanasaññāsahagataṃ sukhassa ca pahānā…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti…pe… ime dhammā abyākatā…pe… alobho abyākatamūlaṃ…pe… adoso abyākatamūlaṃ…pe… amoho abyākatamūlaṃ…pe… ime dhammā abyākatā.

582. 어떤 법들이 무기입니까? 어떤 때에 선도 아니고 불선도 아니며 업의 과보도 아닌, 작용일 뿐인 것으로서 현법낙주인 무색계 선을 닦으면서, 온갖 무소유처를 완전히 초월하여, '지각이 있는 것도 아니고 없는 것도 아니다'라는 비상비비상처의 지각과 함께하고, 즐거움도 버림으로써... (중략) ... 제4선을 구족하여 머뭅니다. 그때에 감촉이 있고... (중략) ... 불산란이 있습니다... (중략) ... 무기법의 뿌리인 무탐(alobha)... 무기법의 뿌리인 무진(adosa)... 무기법의 뿌리인 무치(amoha)... 이 법들이 무기입니다.

Arūpāvacarakiriyā.

무색계 무기(기리야) 마음이 끝났다.

Kiriyā abyākatā.

작용 무기(기리야 아뱌까따)가 끝났다.

Cittuppādakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

마음의 일어남 단락(심생품)이 끝났다.

2. Rūpakaṇḍaṃ

2. 물질 단락(물질품).

Uddeso

요강(Uddesa).

583. Katame [Pg.145] dhammā abyākatā? Kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākā kāmāvacarā rūpāvacarā arūpāvacarā apariyāpannā vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho, ye ca dhammā kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā abyākatā.

583. 어떤 법들이 무기입니까? 선법과 불선법의 과보(vipāka)로서 욕계, 색계, 무색계에 속하고 출세간(apariyāpannā)인 수온, 상온, 행온, 식온과, 선도 아니고 불선도 아니며 업의 과보도 아닌 작용일 뿐인(kiriya) 법들, 그리고 모든 물질과 무위의 요소(asaṅkhatā dhātu, 열반)입니다. 이 법들이 무기입니다.

Mātikā

마띠까(본문 목록).

Ekakaṃ

일법(一法) 분류.

584. Tattha katamaṃ sabbaṃ rūpaṃ? Cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ – idaṃ vuccati sabbaṃ rūpaṃ. Sabbaṃ rūpaṃ na hetu, ahetukaṃ, hetuvippayuttaṃ, sappaccayaṃ, saṅkhataṃ, rūpaṃ, lokiyaṃ, sāsavaṃ, saṃyojaniyaṃ, ganthaniyaṃ, oghaniyaṃ, yoganiyaṃ, nīvaraṇiyaṃ, parāmaṭṭhaṃ, upādāniyaṃ, saṃkilesikaṃ, abyākataṃ, anārammaṇaṃ, acetasikaṃ, cittavippayuttaṃ, nevavipākanavipākadhammadhammaṃ, asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikaṃ, na savitakkasavicāraṃ, na avitakkavicāramattaṃ, avitakkaavicāraṃ, na pītisahagataṃ, na sukhasahagataṃ, na upekkhāsahagataṃ, neva dassanena na bhāvanāya pahātabbaṃ, neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukaṃ, neva ācayagāmi na apacayagāmi, nevasekkhanāsekkhaṃ, parittaṃ, kāmāvacaraṃ, na rūpāvacaraṃ, na arūpāvacaraṃ, pariyāpannaṃ, no apariyāpannaṃ, aniyataṃ, aniyyānikaṃ, uppannaṃ, chahi viññāṇehi viññeyyaṃ, aniccaṃ, jarābhibhūtaṃ.

584. 거기서 모든 물질이란 무엇입니까? 네 가지 근본 물질(사대종)과 네 가지 근본 물질에서 파생된 물질(소조색), 이것을 모든 물질이라 합니다. 모든 물질은 원인(hetu)이 아니며, 원인을 갖지 않고(무인), 원인과 결합하지 않으며(불상응), 조건에 의해 생기고(유위), 형성된 것이며, 변형되는 성질이 있고, 세간에 속하며, 번뇌의 대상(유루)이 되고, 결합의 대상(상요자니야)이 되며, 얽매임의 대상(간타니야)이 되고, 폭류의 대상(오가니야)이 되며, 멍에의 대상(요가니야)이 되고, 장애의 대상(니와라니야)이 되며, 움켜쥠의 대상(빠라마타)이 되고, 집착의 대상(우빠다니야)이 되며, 오염의 대상(상끼레시까)이 되고, 무기이며, 대상을 갖지 않고(아나람마나), 심소 법이 아니며, 마음과 결합하지 않고(불상응), 과보도 아니고 과보를 주는 성질을 가진 것도 아니며, 번뇌에 의해 오염된 것은 아니나 번뇌의 대상이 되고, 일으킨 생각(위딱까)과 지속적 고찰(위짜라)이 함께하지 않으며, 일으킨 생각은 없고 지속적 고찰만 있는 것도 아니며, 일으킨 생각도 없고 지속적 고찰도 없으며, 희열(삐띠)이 함께하지 않고, 즐거움(수카)이 함께하지 않으며, 평온(우뻬카)이 함께하지 않고, 견도(見道)에 의해 제거될 것도 아니고 수도(修道)에 의해 제거될 것도 아니며, 견도에 의해 제거될 원인을 가진 것도 아니고 수도에 의해 제거될 원인을 가진 것도 아니며, 쌓아가는 것도 아니고 허무는 것도 아니며, 유학(세카)도 아니고 무학(아세카)도 아니며, 미세하고(빠릿따), 욕계에 속하며, 색계에 속하지 않고, 무색계에 속하지 않으며, 유전하는 세계(와따)에 포함되고, 포함되지 않는 것이 아니며, 정해진 것이 아니고, 벗어나게 하는 것도 아니며, 생겨난 것이고, 여섯 가지 알음알이(식)에 의해 인식되는 것이며, 무상하고, 늙음에 압도되는 것입니다.

Evaṃ ekavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 한 가지 방식으로 물질의 분류가 이루어집니다.

Ekakaṃ.

일법이 끝났다.

Dukaṃ

이법(二法).

Duvidhena [Pg.146] rūpasaṅgaho –

두 가지 방식에 의한 물질의 분류는 다음과 같습니다.

Atthi rūpaṃ upādā, atthi rūpaṃ no upādā.

파생된 물질(소조색)이 있고, 파생되지 않은 물질(근본 물질)이 있습니다.

Atthi rūpaṃ upādiṇṇaṃ, atthi rūpaṃ anupādiṇṇaṃ.

움켜쥐어진 물질(업생색)이 있고, 움켜쥐어지지 않은 물질이 있습니다.

Atthi rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ, atthi rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ.

움켜쥐어졌으면서 집착의 대상이 되는 물질이 있고, 움켜쥐어지지 않았으면서 집착의 대상이 되는 물질이 있습니다.

Atthi rūpaṃ sanidassanaṃ, atthi rūpaṃ anidassanaṃ.

볼 수 있는(유견) 물질이 있고, 볼 수 없는(무견) 물질이 있습니다.

Atthi rūpaṃ sappaṭighaṃ, atthi rūpaṃ appaṭighaṃ.

저항이 있는(유대) 물질이 있고, 저항이 없는(무대) 물질이 있습니다.

Atthi rūpaṃ indriyaṃ, atthi rūpaṃ na indriyaṃ.

감각 기능(근)인 물질이 있고, 감각 기능이 아닌 물질이 있습니다.

Atthi rūpaṃ mahābhūtaṃ, atthi rūpaṃ na mahābhūtaṃ.

근본 물질(대종)인 물질이 있고, 근본 물질이 아닌 물질이 있습니다.

Atthi rūpaṃ viññatti, atthi rūpaṃ na viññatti.

암시(표색)인 물질이 있고, 암시가 아닌 물질이 있습니다.

Atthi rūpaṃ cittasamuṭṭhānaṃ, atthi rūpaṃ na cittasamuṭṭhānaṃ.

마음에서 생긴(심기색) 물질이 있고, 마음에서 생기지 않은 물질이 있습니다.

Atthi rūpaṃ cittasahabhu, atthi rūpaṃ na cittasahabhu.

마음과 함께 일어나는 물질이 있고, 마음과 함께 일어나지 않는 물질이 있습니다.

Atthi rūpaṃ cittānuparivatti, atthi rūpaṃ na cittānuparivatti.

마음을 따르는 물질이 있고, 마음을 따르지 않는 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ ajjhattikaṃ, atthi rūpaṃ bāhiraṃ.

내적인 물질이 있고, 외적인 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ oḷārikaṃ, atthi rūpaṃ sukhumaṃ.

거친 물질이 있고, 미세한 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ dūre, atthi rūpaṃ santike.

먼 물질이 있고, 가까운 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ cakkhusamphassassa vatthu, atthi rūpaṃ cakkhusamphassassa na vatthu. Atthi rūpaṃ cakkhusamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… cakkhuviññāṇassa vatthu, atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa na vatthu.

안촉(眼觸)의 토대가 되는 물질이 있고, 안촉의 토대가 되지 않는 물질이 있다. 안촉에서 생긴 수(受)... 상(想)... 사(思)... 안식(眼識)의 토대가 되는 물질이 있고, 안식의 토대가 되지 않는 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ sotasamphassassa…pe… ghānasamphassassa…pe… jivhāsamphassassa…pe… kāyasamphassassa vatthu, atthi rūpaṃ kāyasamphassassa na vatthu. Atthi rūpaṃ kāyasamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya …pe… kāyaviññāṇassa vatthu, atthi rūpaṃ kāyaviññāṇassa na vatthu.

이촉(耳觸)... 비촉(鼻觸)... 설촉(舌觸)... 신촉(身觸)의 토대가 되는 물질이 있고, 신촉의 토대가 되지 않는 물질이 있다. 신촉에서 생긴 수... 상... 사... 신식(身識)의 토대가 되는 물질이 있고, 신식의 토대가 되지 않는 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ cakkhusamphassassa nārammaṇaṃ. Atthi rūpaṃ cakkhusamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… cakkhuviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ cakkhuviññāṇassa nārammaṇaṃ.

안촉의 대상이 되는 물질이 있고, 안촉의 대상이 되지 않는 물질이 있다. 안촉에서 생긴 수... 상... 사... 안식의 대상이 되는 물질이 있고, 안식의 대상이 되지 않는 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ sotasamphassassa…pe… [Pg.147] ghānasamphassassa…pe… jivhāsamphassassa…pe… kāyasamphassassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ kāyasamphassassa nārammaṇaṃ. Atthi rūpaṃ kāyasamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… kāyaviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ kāyaviññāṇassa nārammaṇaṃ.

이식... 비식... 설식... 신촉의 대상이 되는 물질이 있고, 신촉의 대상이 되지 않는 물질이 있다. 신촉에서 생긴 수... 상... 사... 신식의 대상이 되는 물질이 있고, 신식의 대상이 되지 않는 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ cakkhāyatanaṃ, atthi rūpaṃ na cakkhāyatanaṃ. Atthi rūpaṃ sotāyatanaṃ…pe… ghānāyatanaṃ…pe… jivhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ, atthi rūpaṃ na kāyāyatanaṃ.

안처(眼處)인 물질이 있고, 안처가 아닌 물질이 있다. 이처... 비처... 설처... 신처인 물질이 있고, 신처가 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ rūpāyatanaṃ, atthi rūpaṃ na rūpāyatanaṃ. Atthi rūpaṃ saddāyatanaṃ…pe… gandhāyatanaṃ…pe… rasāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ, atthi rūpaṃ na phoṭṭhabbāyatanaṃ.

색처(色處)인 물질이 있고, 색처가 아닌 물질이 있다. 성처... 향처... 미처... 촉처인 물질이 있고, 촉처가 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ cakkhudhātu, atthi rūpaṃ na cakkhudhātu. Atthi rūpaṃ sotadhātu…pe… ghānadhātu…pe… jivhādhātu…pe… kāyadhātu, atthi rūpaṃ na kāyadhātu.

안계(眼界)인 물질이 있고, 안계가 아닌 물질이 있다. 이계... 비계... 설계... 신계인 물질이 있고, 신계가 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ rūpadhātu, atthi rūpaṃ na rūpadhātu. Atthi rūpaṃ saddadhātu…pe… gandhadhātu…pe… rasadhātu…pe… phoṭṭhabbadhātu, atthi rūpaṃ na phoṭṭhabbadhātu.

색계(色界)인 물질이 있고, 색계가 아닌 물질이 있다. 성계... 향계... 미계... 촉계인 물질이 있고, 촉계가 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ cakkhundriyaṃ, atthi rūpaṃ na cakkhundriyaṃ. Atthi rūpaṃ sotindriyaṃ…pe… ghānindriyaṃ…pe… jivhindriyaṃ…pe… kāyindriyaṃ, atthi rūpaṃ na kāyindriyaṃ.

안근(眼根)인 물질이 있고, 안근이 아닌 물질이 있다. 이근... 비근... 설근... 신근인 물질이 있고, 신근이 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ itthindriyaṃ, atthi rūpaṃ na itthindriyaṃ.

여근(女根)인 물질이 있고, 여근이 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ purisindriyaṃ, atthi rūpaṃ na purisindriyaṃ.

남근(男根)인 물질이 있고, 남근이 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ jīvitindriyaṃ, atthi rūpaṃ na jīvitindriyaṃ.

명근(命根)인 물질이 있고, 명근이 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ kāyaviññatti, atthi rūpaṃ na kāyaviññatti.

신표(身表)인 물질이 있고, 신표가 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ vacīviññatti, atthi rūpaṃ na vacīviññatti.

구표(口表)인 물질이 있고, 구표가 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ ākāsadhātu, atthi rūpaṃ na ākāsadhātu.

허공계(虛空界)인 물질이 있고, 허공계가 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ āpodhātu, atthi rūpaṃ na āpodhātu.

수계(水界)인 물질이 있고, 수계가 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ rūpassa lahutā, atthi rūpaṃ rūpassa na lahutā.

물질의 경쾌성인 물질이 있고, 물질의 경쾌성이 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ rūpassa mudutā, atthi rūpaṃ rūpassa na mudutā.

물질의 유연성인 물질이 있고, 물질의 유연성이 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ rūpassa kammaññatā, atthi rūpaṃ rūpassa na kammaññatā.

물질의 적업성인 물질이 있고, 물질의 적업성이 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ rūpassa upacayo, atthi rūpaṃ rūpassa na upacayo.

물질의 적집(積集)인 물질이 있고, 물질의 적집이 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ rūpassa santati, atthi rūpaṃ rūpassa na santati.

물질의 상속인 물질이 있고, 물질의 상속이 아닌 물질이 있다.

Atthi [Pg.148] rūpaṃ rūpassa jaratā, atthi rūpaṃ rūpassa na jaratā.

물질의 노성(老性)인 물질이 있고, 물질의 노성이 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ rūpassa aniccatā, atthi rūpaṃ rūpassa na aniccatā.

물질의 무상성인 물질이 있고, 물질의 무상성이 아닌 물질이 있다.

Atthi rūpaṃ kabaḷīkāro āhāro, atthi rūpaṃ na kabaḷīkāro āhāro.

덩어리진 식물인 물질이 있고, 덩어리진 식물이 아닌 물질이 있다.

Evaṃ duvidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 두 가지 방식으로 물질을 분류한다.

Dukaṃ.

2개조가 끝났다.

Tikaṃ

티카(Tika, 삼법)

Tividhena rūpasaṅgaho –

세 가지 방식에 의한 물질의 분류는 다음과 같다.

585. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ upādā. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi upādā, atthi no upādā.

585. 내적인 물질은 모두 파생된 물질이다. 외적인 물질은 파생된 물질인 것도 있고, 파생된 물질이 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ upādiṇṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi upādiṇṇaṃ, atthi anupādiṇṇaṃ.

내적인 물질은 모두 업에 의해 집수된 것이다. 외적인 물질은 업에 의해 집수된 것도 있고, 집수되지 않은 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ upādiṇṇupādāniyaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi upādiṇṇupādāniyaṃ, atthi anupādiṇṇupādāniyaṃ.

내적인 물질은 모두 업에 의해 집수되고 취착의 대상이 되는 것이다. 외적인 물질은 업에 의해 집수되고 취착의 대상이 되는 것도 있고, 집수되지 않았으나 취착의 대상이 되는 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ anidassanaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi sanidassanaṃ, atthi anidassanaṃ.

내적인 물질은 모두 보이지 않는 것이다. 외적인 물질은 보이는 것도 있고, 보이지 않는 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ sappaṭighaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi sappaṭighaṃ, atthi appaṭighaṃ.

내적인 물질은 모두 부딪침이 있는 것이다. 외적인 물질은 부딪침이 있는 것도 있고, 부딪침이 없는 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ indriyaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi indriyaṃ, atthi na indriyaṃ.

내적인 물질은 모두 감관이다. 외적인 물질은 감관인 것도 있고, 감관이 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na mahābhūtaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi mahābhūtaṃ, atthi na mahābhūtaṃ.

내적인 물질은 모두 근본 물질이 아니다. 외적인 물질은 근본 물질인 것도 있고, 근본 물질이 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na viññatti. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi viññatti, atthi na viññatti.

내적인 물질은 모두 암시가 아니다. 외적인 물질은 암시인 것도 있고, 암시가 아닌 것도 있다.

Yaṃ [Pg.149] taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na cittasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ, atthi na cittasamuṭṭhānaṃ.

내적인 물질은 모두 마음에서 생긴 것이 아니다. 외적인 물질은 마음에서 생긴 것도 있고, 마음에서 생긴 것이 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na cittasahabhu. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi cittasahabhu, atthi na cittasahabhu.

내적인 물질은 모두 마음과 함께 일어나는 것이 아니다. 외적인 물질은 마음과 함께 일어나는 것도 있고, 마음과 함께 일어나는 것이 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na cittānuparivatti. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi cittānuparivatti, atthi na cittānuparivatti.

내적인 물질은 모두 마음을 따르는 것이 아니다. 외적인 물질은 마음을 따르는 것도 있고, 마음을 따르는 것이 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ oḷārikaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi oḷārikaṃ, atthi sukhumaṃ.

내적인 물질은 모두 거친 것이다. 외적인 물질은 거친 것도 있고, 미세한 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ santike. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi dūre, atthi santike.

내적인 물질은 모두 가까운 것이다. 외적인 물질은 먼 것도 있고, 가까운 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ cakkhusamphassassa na vatthu. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ atthi cakkhusamphassassa vatthu, atthi cakkhusamphassassa na vatthu.

외적인 물질은 안촉의 토대가 아니다. 내적인 물질은 안촉의 토대인 것도 있고, 안촉의 토대가 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ cakkhusamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… cakkhuviññāṇassa na vatthu. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ atthi cakkhuviññāṇassa vatthu, atthi cakkhuviññāṇassa na vatthu.

외적인 물질은 안촉에서 생긴 수… 내지… 상… 내지… 사… 내지… 안식의 토대가 아니다. 내적인 물질은 안식의 토대인 것도 있고, 안식의 토대가 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ sotasamphassassa…pe… ghānasamphassassa…pe… jivhāsamphassassa…pe… kāyasamphassassa na vatthu. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ atthi kāyasamphassassa vatthu, atthi kāyasamphassassa na vatthu. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ kāyasamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… kāyaviññāṇassa na vatthu. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ atthi kāyaviññāṇassa vatthu, atthi kāyaviññāṇassa na vatthu.

외적인 물질은 이촉… 내지… 비촉… 내지… 설촉… 내지… 신촉의 토대가 아니다. 내적인 물질은 신촉의 토대인 것도 있고, 신촉의 토대가 아닌 것도 있다. 외적인 물질은 신촉에서 생긴 수… 내지… 상… 내지… 사… 내지… 신식의 토대가 아니다. 내적인 물질은 신식의 토대인 것도 있고, 신식의 토대가 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ cakkhusamphassassa nārammaṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ, atthi cakkhusamphassassa nārammaṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ cakkhusamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… cakkhuviññāṇassa nārammaṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi cakkhuviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi cakkhuviññāṇassa nārammaṇaṃ.

내적인 물질은 안촉의 대상이 아니다. 외적인 물질은 안촉의 대상인 것도 있고, 안촉의 대상이 아닌 것도 있다. 내적인 물질은 안촉에서 생긴 수… 내지… 상… 내지… 사… 내지… 안식의 대상이 아니다. 외적인 물질은 안식의 대상인 것도 있고, 안식의 대상이 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ sotasamphassassa…pe… ghānasamphassassa…pe… jivhāsamphassassa…pe… kāyasamphassassa nārammaṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi kāyasamphassassa ārammaṇaṃ, atthi kāyasamphassassa nārammaṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ[Pg.150], taṃ kāyasamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… kāyaviññāṇassa nārammaṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi kāyaviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi kāyaviññāṇassa nārammaṇaṃ.

내적인 물질은 이촉… 내지… 비촉… 내지… 설촉… 내지… 신촉의 대상이 아니다. 외적인 물질은 신촉의 대상인 것도 있고, 신촉의 대상이 아닌 것도 있다. 내적인 물질은 신촉에서 생긴 수… 내지… 상… 내지… 사… 내지… 신식의 대상이 아니다. 외적인 물질은 신식의 대상인 것도 있고, 신식의 대상이 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ na cakkhāyatanaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ atthi cakkhāyatanaṃ, atthi na cakkhāyatanaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ na sotāyatanaṃ…pe… na ghānāyatanaṃ…pe… na jivhāyatanaṃ…pe… na kāyāyatanaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ atthi kāyāyatanaṃ, atthi na kāyāyatanaṃ.

외적인 물질은 안처가 아니다. 내적인 물질은 안처인 것도 있고, 안처가 아닌 것도 있다. 외적인 물질은 이처… 내지… 비처… 내지… 설처… 내지… 신처가 아니다. 내적인 물질은 신처인 것도 있고, 신처가 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na rūpāyatanaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi rūpāyatanaṃ, atthi na rūpāyatanaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na saddāyatanaṃ…pe… na gandhāyatanaṃ…pe… na rasāyatanaṃ…pe… na phoṭṭhabbāyatanaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi phoṭṭhabbāyatanaṃ, atthi na phoṭṭhabbāyatanaṃ.

내적인 물질은 색처가 아니다. 외적인 물질은 색처인 것도 있고, 색처가 아닌 것도 있다. 내적인 물질은 성처… 내지… 향처… 내지… 미처… 내지… 촉처가 아니다. 외적인 물질은 촉처인 것도 있고, 촉처가 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ na cakkhudhātu. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ atthi cakkhudhātu, atthi na cakkhudhātu. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ na sotadhātu…pe… na ghānadhātu…pe… na jivhādhātu…pe… na kāyadhātu. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ atthi kāyadhātu, atthi na kāyadhātu.

외적인 물질은 안계가 아니다. 내적인 물질은 안계인 것도 있고, 안계가 아닌 것도 있다. 외적인 물질은 이계… 내지… 비계… 내지… 설계… 내지… 신계가 아니다. 내적인 물질은 신계인 것도 있고, 신계가 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na rūpadhātu. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi rūpadhātu, atthi na rūpadhātu. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na saddadhātu…pe… na gandhadhātu…pe… na rasadhātu…pe… na phoṭṭhabbadhātu. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi phoṭṭhabbadhātu, atthi na phoṭṭhabbadhātu.

내적인 물질은 색계가 아니다. 외적인 물질은 색계인 것도 있고, 색계가 아닌 것도 있다. 내적인 물질은 성계… 내지… 향계… 내지… 미계… 내지… 촉계가 아니다. 외적인 물질은 촉계인 것도 있고, 촉계가 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ na cakkhundriyaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ atthi cakkhundriyaṃ, atthi na cakkhundriyaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ na sotindriyaṃ…pe… na ghānindriyaṃ…pe… na jivhindriyaṃ…pe… na kāyindriyaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ atthi kāyindriyaṃ, atthi na kāyindriyaṃ.

외적인 물질은 안근이 아니다. 내적인 물질은 안근인 것도 있고, 안근이 아닌 것도 있다. 외적인 물질은 이근… 내지… 비근… 내지… 설근… 내지… 신근이 아니다. 내적인 물질은 신근인 것도 있고, 신근이 아닌 것도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na itthindriyaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi itthindriyaṃ, atthi na itthindriyaṃ.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 여근(여성 기능)이 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 여근인 물질도 있고, 여근이 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na purisindriyaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi purisindriyaṃ, atthi na purisindriyaṃ.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 남근(남성 기능)이 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 남근인 물질도 있고, 남근이 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na jīvitindriyaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi jīvitindriyaṃ, atthi na jīvitindriyaṃ.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 명근(생명 기능)이 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 명근인 물질도 있고, 명근이 아닌 물질도 있다.

Yaṃ [Pg.151] taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na kāyaviññatti. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi kāyaviññatti, atthi na kāyaviññatti.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 신표(몸의 암시)가 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 신표인 물질도 있고, 신표가 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na vacīviññatti. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi vacīviññatti, atthi na vacīviññatti.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 어표(말의 암시)가 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 어표인 물질도 있고, 어표가 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na ākāsadhātu. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi ākāsadhātu, atthi na ākāsadhātu.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 허공 요소가 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 허공 요소인 물질도 있고, 허공 요소가 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na āpodhātu. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi āpodhātu, atthi na āpodhātu.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 수대(물 요소)가 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 수대인 물질도 있고, 수대가 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ rūpassa na lahutā. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi rūpassa lahutā, atthi rūpassa na lahutā.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 물질의 가벼움이 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 물질의 가벼움인 물질도 있고, 물질의 가벼움이 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ rūpassa na mudutā. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi rūpassa mudutā, atthi rūpassa na mudutā.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 물질의 부드러움이 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 물질의 부드러움인 물질도 있고, 물질의 부드러움이 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ rūpassa na kammaññatā. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi rūpassa kammaññatā, atthi rūpassa na kammaññatā.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 물질의 적합함이 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 물질의 적합함인 물질도 있고, 물질의 적합함이 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ rūpassa na upacayo. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi rūpassa upacayo, atthi rūpassa na upacayo.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 물질의 쌓임(생성)이 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 물질의 쌓임인 물질도 있고, 물질의 쌓임이 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ rūpassa na santati. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi rūpassa santati, atthi rūpassa na santati.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 물질의 상속이 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 물질의 상속인 물질도 있고, 물질의 상속이 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ rūpassa na jaratā. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi rūpassa jaratā, atthi rūpassa na jaratā.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 물질의 노후가 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 물질의 노후인 물질도 있고, 물질의 노후가 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ rūpassa na aniccatā. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi rūpassa aniccatā, atthi rūpassa na aniccatā.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 물질의 무상함이 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 물질의 무상함인 물질도 있고, 물질의 무상함이 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ, taṃ na kabaḷīkāro āhāro. Yaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ, taṃ atthi kabaḷīkāro āhāro, atthi na kabaḷīkāro āhāro.

어떠한 내적인 물질이 있다면 그것은 덩어리진 음식(단식)이 아니다. 어떠한 외적인 물질이 있다면 그것은 덩어리진 음식인 물질도 있고, 덩어리진 음식이 아닌 물질도 있다.

Evaṃ tividhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 세 가지 방식에 의한 물질의 요약(섭)이다.

Tikaṃ.

삼법(Tika).

Catukkaṃ

사법(Catukka).

Catubbidhena [Pg.152] rūpasaṅgaho –

네 가지 방식에 의한 물질의 요약은 다음과 같다.

586. Yaṃ taṃ rūpaṃ upādā, taṃ atthi upādiṇṇaṃ, atthi anupādiṇṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ no upādā, taṃ atthi upādiṇṇaṃ, atthi anupādiṇṇaṃ.

586. 어떠한 파생된 물질(upādā)이 있다면 그것은 업에서 생긴(upādiṇṇa) 물질도 있고 업에서 생기지 않은(anupādiṇṇa) 물질도 있다. 어떠한 파생되지 않은 물질(no upādā)이 있다면 그것은 업에서 생긴 물질도 있고 업에서 생기지 않은 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādā, taṃ atthi upādiṇṇupādāniyaṃ, atthi anupādiṇṇupādāniyaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ no upādā, taṃ atthi upādiṇṇupādāniyaṃ, atthi anupādiṇṇupādāniyaṃ.

어떠한 파생된 물질이 있다면 그것은 업에서 생기고 집착의 대상이 되는 물질도 있고 업에서 생기지 않고 집착의 대상이 되는 물질도 있다. 어떠한 파생되지 않은 물질이 있다면 그것은 업에서 생기고 집착의 대상이 되는 물질도 있고 업에서 생기지 않고 집착의 대상이 되는 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādā, taṃ atthi sappaṭighaṃ, atthi appaṭighaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ no upādā, taṃ atthi sappaṭighaṃ, atthi appaṭighaṃ.

어떠한 파생된 물질이 있다면 그것은 충돌이 있는(유대) 물질도 있고 충돌이 없는(무대) 물질도 있다. 어떠한 파생되지 않은 물질이 있다면 그것은 충돌이 있는 물질도 있고 충돌이 없는 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādā, taṃ atthi oḷārikaṃ, atthi sukhumaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ no upādā, taṃ atthi oḷārikaṃ, atthi sukhumaṃ.

어떠한 파생된 물질이 있다면 그것은 거친 물질도 있고 미세한 물질도 있다. 어떠한 파생되지 않은 물질이 있다면 그것은 거친 물질도 있고 미세한 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādā, taṃ atthi dūre, atthi santike. Yaṃ taṃ rūpaṃ no upādā, taṃ atthi dūre, atthi santike.

어떠한 파생된 물질이 있다면 그것은 먼 물질도 있고 가까운 물질도 있다. 어떠한 파생되지 않은 물질이 있다면 그것은 먼 물질도 있고 가까운 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ, taṃ atthi sanidassanaṃ, atthi anidassanaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ, taṃ atthi sanidassanaṃ, atthi anidassanaṃ.

어떠한 업에서 생긴 물질이 있다면 그것은 볼 수 있는(유견) 물질도 있고 볼 수 없는(무견) 물질도 있다. 어떠한 업에서 생기지 않은 물질이 있다면 그것은 볼 수 있는 물질도 있고 볼 수 없는 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ, taṃ atthi sappaṭighaṃ atthi appaṭighaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ, taṃ atthi sappaṭighaṃ, atthi appaṭighaṃ.

어떠한 업에서 생긴 물질이 있다면 그것은 충돌이 있는 물질도 있고 충돌이 없는 물질도 있다. 어떠한 업에서 생기지 않은 물질이 있다면 그것은 충돌이 있는 물질도 있고 충돌이 없는 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ, taṃ atthi mahābhūtaṃ, atthi na mahābhūtaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ, taṃ atthi mahābhūtaṃ, atthi na mahābhūtaṃ.

어떠한 업에서 생긴 물질이 있다면 그것은 근본 물질(대종)인 물질도 있고 근본 물질이 아닌(파생된) 물질도 있다. 어떠한 업에서 생기지 않은 물질이 있다면 그것은 근본 물질인 물질도 있고 근본 물질이 아닌 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ, taṃ atthi oḷārikaṃ, atthi sukhumaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ, taṃ atthi oḷārikaṃ, atthi sukhumaṃ.

어떠한 업에서 생긴 물질이 있다면 그것은 거친 물질도 있고 미세한 물질도 있다. 어떠한 업에서 생기지 않은 물질이 있다면 그것은 거친 물질도 있고 미세한 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ, taṃ atthi dūre, atthi santike. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ, taṃ atthi dūre, atthi santike.

어떠한 업에서 생긴 물질이 있다면 그것은 먼 물질도 있고 가까운 물질도 있다. 어떠한 업에서 생기지 않은 물질이 있다면 그것은 먼 물질도 있고 가까운 물질도 있다.

Yaṃ [Pg.153] taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ, taṃ atthi sanidassanaṃ, atthi anidassanaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ, taṃ atthi sanidassanaṃ, atthi anidassanaṃ.

어떠한 업에서 생기고 집착의 대상이 되는 물질이 있다면 그것은 볼 수 있는 물질도 있고 볼 수 없는 물질도 있다. 어떠한 업에서 생기지 않고 집착의 대상이 되는 물질이 있다면 그것은 볼 수 있는 물질도 있고 볼 수 없는 물질도 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ, taṃ atthi sappaṭighaṃ, atthi appaṭighaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ, taṃ atthi sappaṭighaṃ, atthi appaṭighaṃ.

업에서 생겨 집수되고 취착의 대상이 되는 물질 중에서 유대색(유저항색)인 것이 있고 무대색(무저항색)인 것이 있다. 업에서 생기지 않고 취착의 대상이 되는 물질 중에서 유대색인 것이 있고 무대색인 것이 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ, taṃ atthi mahābhūtaṃ, atthi na mahābhūtaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ, taṃ atthi mahābhūtaṃ, atthi na mahābhūtaṃ.

업에 의해 집수되고 취착의 대상이 되는 물질 중에서 대종(근본 물질)인 것이 있고 대종이 아닌 것이 있다. 업에 의해 집수되지 않았으나 취착의 대상이 되는 물질 중에서 대종인 것이 있고 대종이 아닌 것이 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ, taṃ atthi oḷārikaṃ, atthi sukhumaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ, taṃ atthi oḷārikaṃ, atthi sukhumaṃ.

업에 의해 집수되고 취착의 대상이 되는 물질 중에서 거친 것이 있고 미세한 것이 있다. 업에 의해 집수되지 않았으나 취착의 대상이 되는 물질 중에서 거친 것이 있고 미세한 것이 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ, taṃ atthi dūre, atthi santike. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ, taṃ atthi dūre, atthi santike.

업에 의해 집수되고 취착의 대상이 되는 물질 중에서 먼 것이 있고 가까운 것이 있다. 업에 의해 집수되지 않았으나 취착의 대상이 되는 물질 중에서 먼 것이 있고 가까운 것이 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ, taṃ atthi indriyaṃ, atthi na indriyaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ, taṃ atthi indriyaṃ, atthi na indriyaṃ.

유대색인 물질 중에서 감관(기능)인 것이 있고 감관이 아닌 것이 있다. 무대색인 물질 중에서 감관인 것이 있고 감관이 아닌 것이 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ, taṃ atthi mahābhūtaṃ, atthi na mahābhūtaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ, taṃ atthi mahābhūtaṃ, atthi na mahābhūtaṃ.

유대색인 물질 중에서 근본 물질인 것이 있고 근본 물질이 아닌 것이 있다. 무대색인 물질 중에서 근본 물질인 것이 있고 근본 물질이 아닌 것이 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ indriyaṃ, taṃ atthi oḷārikaṃ, atthi sukhumaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ, taṃ atthi oḷārikaṃ, atthi sukhumaṃ.

감관인 물질 중에서 거친 것이 있고 미세한 것이 있다. 감관이 아닌 물질 중에서 거친 것이 있고 미세한 것이 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ indriyaṃ, taṃ atthi dūre, atthi santike. Yaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ, taṃ atthi dūre, atthi santike.

감관인 물질 중에서 먼 것이 있고 가까운 것이 있다. 감관이 아닌 물질 중에서 먼 것이 있고 가까운 것이 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ mahābhūtaṃ, taṃ atthi oḷārikaṃ, atthi sukhumaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ na mahābhūtaṃ, taṃ atthi oḷārikaṃ, atthi sukhumaṃ.

근본 물질 중에서 거친 것이 있고 미세한 것이 있다. 근본 물질이 아닌 물질 중에서 거친 것이 있고 미세한 것이 있다.

Yaṃ taṃ rūpaṃ mahābhūtaṃ, taṃ atthi dūre, atthi santike. Yaṃ taṃ rūpaṃ na mahābhūtaṃ, taṃ atthi dūre, atthi santike.

근본 물질 중에서 먼 것이 있고 가까운 것이 있다. 근본 물질이 아닌 물질 중에서 먼 것이 있고 가까운 것이 있다.

Diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ rūpaṃ.

본 물질, 들은 물질, (냄새·맛·감촉으로) 경험한 물질, (마음으로) 안 물질.

Evaṃ catubbidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 네 가지 방식에 의한 물질의 요약이다.

Catukkaṃ.

사법(四法)이 끝났다.

Pañcakaṃ

오법(五法).

Pañcavidhena [Pg.154] rūpasaṅgaho –

다섯 가지 방식에 의한 물질의 요약은 다음과 같다.

587. Pathavīdhātu, āpodhātu, tejodhātu, vāyodhātu, yañca rūpaṃ upādā.

587. 지계(땅의 요소), 수계(물의 요소), 화계(불의 요소), 풍계(바람의 요소), 그리고 (이 네 요소를) 의지하여 파생된 물질이다.

Evaṃ pañcavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 다섯 가지 방식에 의한 물질의 요약이다.

Pañcakaṃ.

오법(五法)이 끝났다.

Chakkaṃ

육법(六法).

Chabbidhena rūpasaṅgaho –

여섯 가지 방식에 의한 물질의 요약은 다음과 같다.

588. Cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ, sotaviññeyyaṃ rūpaṃ, ghānaviññeyyaṃ rūpaṃ, jivhāviññeyyaṃ rūpaṃ, kāyaviññeyyaṃ rūpaṃ, manoviññeyyaṃ rūpaṃ.

588. 안식으로 알 수 있는 물질, 이식으로 알 수 있는 물질, 비식으로 알 수 있는 물질, 설식으로 알 수 있는 물질, 신식으로 알 수 있는 물질, 의식으로 알 수 있는 물질이다.

Evaṃ chabbidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 여섯 가지 방식에 의한 물질의 요약이다.

Chakkaṃ.

육법(六法)이 끝났다.

Sattakaṃ

칠법(七法).

Sattavidhena rūpasaṅgaho –

일곱 가지 방식에 의한 물질의 요약은 다음과 같다.

589. Cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ, sotaviññeyyaṃ rūpaṃ, ghānaviññeyyaṃ rūpaṃ, jivhāviññeyyaṃ rūpaṃ, kāyaviññeyyaṃ rūpaṃ, manodhātuviññeyyaṃ rūpaṃ, manoviññāṇadhātuviññeyyaṃ rūpaṃ.

589. 안식으로 알 수 있는 물질, 이식으로 알 수 있는 물질, 비식으로 알 수 있는 물질, 설식으로 알 수 있는 물질, 신식으로 알 수 있는 물질, 의계로 알 수 있는 물질, 의식계로 알 수 있는 물질이다.

Evaṃ sattavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 일곱 가지 방식에 의한 물질의 요약이다.

Sattakaṃ.

칠법(七法)이 끝났다.

Aṭṭhakaṃ

팔법(八法).

Aṭṭhavidhena rūpasaṅgaho –

여덟 가지 방식에 의한 물질의 요약은 다음과 같다.

590. Cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ, sotaviññeyyaṃ rūpaṃ, ghānaviññeyyaṃ rūpaṃ, jivhāviññeyyaṃ rūpaṃ, kāyaviññeyyaṃ rūpaṃ, atthi sukhasamphassaṃ, atthi dukkhasamphassaṃ, manodhātuviññeyyaṃ rūpaṃ, manoviññāṇadhātuviññeyyaṃ rūpaṃ.

590. 안식(眼識)으로 알 수 있는 물질, 이식(耳識)으로 알 수 있는 물질, 비식(鼻識)으로 알 수 있는 물질, 설식(舌識)으로 알 수 있는 물질, 신식(身識)으로 알 수 있는 물질, 즐거운 감촉이 있는 것, 괴로운 감촉이 있는 것, 마노의 요소(의계)로 알 수 있는 물질, 마노의 인식의 요소(의식계)로 알 수 있는 물질이 있습니다.

Evaṃ aṭṭhavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 여덟 가지 방식으로 물질을 분류합니다.

Aṭṭhakaṃ.

여덟 가지 분류(Aṭṭhaka)가 끝났습니다.

Navakaṃ

아홉 가지 분류(Navaka)

Navavidhena [Pg.155] rūpasaṅgaho –

아홉 가지 방식의 물질 분류는 다음과 같습니다.

591. Cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, yañca rūpaṃ na indriyaṃ.

591. 안근(眼根), 이근(耳根), 비근(鼻根), 설근(舌根), 신근(身根), 여근(女根), 남근(男根), 명근(命根) 그리고 근(根)이라 불리지 않는 물질입니다.

Evaṃ navavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 아홉 가지 방식으로 물질을 분류합니다.

Navakaṃ.

아홉 가지 분류(Navaka)가 끝났습니다.

Dasakaṃ

열 가지 분류(Dasaka)

Dasavidhena rūpasaṅgaho –

열 가지 방식의 물질 분류는 다음과 같습니다.

592. Cakkhundriyaṃ, sotindriyaṃ, ghānindriyaṃ, jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, na indriyaṃ rūpaṃ atthi sappaṭighaṃ, atthi appaṭighaṃ.

592. 안근, 이근, 비근, 설근, 신근, 여근, 남근, 명근 그리고 근이 아닌 물질로서 유대(有對)인 것과 무대(無對)인 것이 있습니다.

Evaṃ dasavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 열 가지 방식으로 물질을 분류합니다.

Dasakaṃ.

열 가지 분류(Dasaka)가 끝났습니다.

Ekādasakaṃ

열한 가지 분류(Ekādasaka)

Ekādasavidhena rūpasaṅgaho –

열한 가지 방식의 물질 분류는 다음과 같습니다.

593. Cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, yañca rūpaṃ anidassanaappaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ.

593. 안처(眼處), 이처(耳處), 비처(鼻處), 설처(舌處), 신처(身處), 색처(色處), 성처(聲處), 향처(香處), 미처(味處), 촉처(觸處) 그리고 무견무대(無見無對)이며 법처(法處)에 속하는 물질입니다.

Evaṃ ekādasavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 열한 가지 방식으로 물질을 분류합니다.

Ekādasakaṃ.

열한 가지 분류(Ekādasaka)가 끝났습니다.

Mātikā.

마띠까(Mātikā)가 끝났습니다.

Rūpavibhatti

물질의 분석(Rūpavibhatti)

Ekakaniddeso

단일 분류의 설명(Ekakaniddeso)

594. Sabbaṃ [Pg.156] rūpaṃ na hetumeva, ahetukameva, hetuvippayuttameva, sappaccayameva, saṅkhatameva, rūpameva, lokiyameva, sāsavameva, saṃyojaniyameva, ganthaniyameva, oghaniyameva, yoganiyameva, nīvaraṇiyameva, parāmaṭṭhameva, upādāniyameva, saṃkilesikameva, abyākatameva, anārammaṇameva, acetasikameva, cittavippayuttameva, nevavipākanavipākadhammadhammameva, asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikameva, na savitakkasavicārameva, na avitakkavicāramattameva, avitakkaavicārameva, na pītisahagatameva, na sukhasahagatameva, na upekkhāsahagatameva, neva dassanena na bhāvanāya pahātabbameva, neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukameva, neva ācayagāmi na apacayagāmimeva, nevasekkhanāsekkhameva, parittameva, kāmāvacarameva, na rūpāvacarameva, na arūpāvacarameva, pariyāpannameva, no apariyāpannameva, aniyatameva, aniyyānikameva, uppannaṃ chahi viññāṇehi viññeyyameva, aniccameva, jarābhibhūtameva.

594. 모든 물질은 원인이 아니며, 원인이 없고(무인), 원인과 결합하지 않으며, 조건에 의해 생겨나고(유연), 형성된 것이며(유위), 물질이고, 세간적이며, 번뇌의 대상이 되고(유루), 결박의 대상이 되며, 매듭의 대상이 되고, 폭류의 대상이 되며, 멍에의 대상이 되고, 장애의 대상이 되며, 집착의 대상이 되고, 취착의 대상이 되며, 오염의 대상이 되고, 무기(無記)이며, 대상을 갖지 않고(무소연), 심소(心所)가 아니며, 마음과 결합하지 않고, 과보도 아니고 과보를 가져오는 법도 아니며, 오염되지는 않았으나 오염의 대상이 되고, 일으킨 생각(위딱까)과 지속적 고찰(위짜라)이 함께하지 않으며, 일으킨 생각은 없으나 지속적 고찰만 있는 것도 아니고, 일으킨 생각도 없고 지속적 고찰도 없으며, 희열이 함께하지 않고, 즐거움이 함께하지 않으며, 평온이 함께하지 않고, 견도(見道)로 끊어야 할 것도 아니며 수도(修道)로 끊어야 할 것도 아니고, 견도로 끊어야 할 원인을 가진 것도 아니며 수도로 끊어야 할 원인을 가진 것도 아니고, 쌓아가는 것도 아니고 허무는 것도 아니며, 유학(학인)의 것도 아니고 무학(나한)의 것도 아니며, 미세하고, 욕계에 속하며, 색계에 속하지 않고, 무색계에 속하지 않으며, (세간의) 범주에 속하고, 범주에 속하지 않는 것이 아니며, 정해진 것이 아니고, 해탈로 이끄는 것이 아니며, 생겨난 것은 여섯 가지 인식(식)에 의해 인식되는 것이고, 무상하며, 늙음에 압도되는 것입니다.

Evaṃ ekavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 한 가지 방식으로 물질을 분류합니다.

Ekakaniddeso.

단일 분류의 설명이 끝났습니다.

Dukaniddeso

이진 분류의 설명(Dukaniddeso)

Upādābhājanīyaṃ

파생된 물질의 분석(Upādābhājanīyaṃ)

595. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā? Cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, itthindriyaṃ, purisindriyaṃ, jīvitindriyaṃ, kāyaviññatti, vacīviññatti, ākāsadhātu, rūpassa lahutā, rūpassa mudutā, rūpassa kammaññatā, rūpassa upacayo, rūpassa santati, rūpassa jaratā, rūpassa aniccatā, kabaḷīkāro āhāro.

595. 파생된(upādā) 물질이란 무엇입니까? 안처, 이처, 비처, 설처, 신처, 색처, 성처, 향처, 미처, 여근, 남근, 명근, 신표(身表), 구표(口表), 공계(空界), 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합성, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 덩어리진 음식입니다.

596. Katamaṃ [Pg.157] taṃ rūpaṃ cakkhāyatanaṃ? Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yena cakkhunā anidassanena sappaṭighena rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ passi vā passati vā passissati vā passe vā, cakkhuṃ petaṃ cakkhāyatanaṃ petaṃ cakkhudhātu pesā cakkhundriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ nettaṃ petaṃ nayanaṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmopeso – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanaṃ.

596. 안처(眼處)인 물질이란 무엇입니까? 네 가지 근본 물질(사대)을 근거로 하여 투명하고, 개체에 속하며, 보이지 않고, 충돌하는 성질이 있는 눈(안근)이 있으니, 보이지 않고 충돌하는 성질이 있는 이 눈에 의해, 보이고 충돌하는 성질이 있는 형색을 보았거나, 보거나, 볼 것이거나, 볼 수 있습니다. 이것은 눈이라고도 하고, 안처라고도 하며, 안계라고도 하고, 안근이라고도 하며, 세상이라고도 하고, 문이라고도 하며, 바다라고도 하고, 흰 것(paṇḍara)이라고도 하며, 밭이라고도 하고, 토대라고도 하며, 인도하는 것(netta)이라고도 하고, 이끄는 것(nayana)이라고도 하며, 이쪽 언덕이라고도 하고, 빈 마을이라고도 합니다. 이것이 안처인 물질입니다.

597. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanaṃ? Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yamhi cakkhumhi anidassanamhi sappaṭighamhi rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, cakkhuṃ petaṃ cakkhāyatanaṃ petaṃ cakkhudhātu pesā cakkhundriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ nettaṃ petaṃ nayanaṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanaṃ.

597. 안처(眼處)인 물질이란 무엇입니까? 네 가지 근본 물질을 근거로 하여 투명하고, 개체에 속하며, 보이지 않고, 충돌하는 성질이 있는 눈(안근)이 있으니, 보이지 않고 충돌하는 성질이 있는 이 눈에, 보이고 충돌하는 성질이 있는 형색이 부딪혔거나, 부딪히거나, 부딪힐 것이거나, 부딪힐 수 있습니다. 이것은 눈이라고도 하고, 안처라고도 하며, 안계라고도 하고, 안근이라고도 하며, 세상이라고도 하고, 문이라고도 하며, 바다라고도 하고, 흰 것이라고도 하며, 밭이라고도 하고, 토대라고도 하며, 인도하는 것이라고도 하고, 이끄는 것이라고도 하며, 이쪽 언덕이라고도 하고, 빈 마을이라고도 합니다. 이것이 안처인 물질입니다.

598. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanaṃ? Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yaṃ cakkhu anidassanaṃ sappaṭighaṃ rūpamhi sanidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, cakkhuṃ petaṃ cakkhāyatanaṃ petaṃ cakkhudhātu pesā cakkhundriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ nettaṃ petaṃ nayanaṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanaṃ.

598. 안처(眼處)인 물질이란 무엇입니까? 네 가지 근본 물질을 근거로 하여 투명하고, 개체에 속하며, 보이지 않고, 충돌하는 성질이 있는 눈(안근)이 있으니, 보이지 않고 충돌하는 성질이 있는 이 눈이, 보이고 충돌하는 성질이 있는 형색에 부딪혔거나, 부딪히거나, 부딪힐 것이거나, 부딪힐 수 있습니다. 이것은 눈이라고도 하고, 안처라고도 하며, 안계라고도 하고, 안근이라고도 하며, 세상이라고도 하고, 문이라고도 하며, 바다라고도 하고, 흰 것이라고도 하며, 밭이라고도 하고, 토대라고도 하며, 인도하는 것이라고도 하고, 이끄는 것이라고도 하며, 이쪽 언덕이라고도 하고, 빈 마을이라고도 합니다. 이것이 안처인 물질입니다.

599. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanaṃ? Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yaṃ cakkhuṃ nissāya rūpaṃ ārabbha cakkhusamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ cakkhuṃ nissāya rūpaṃ ārabbha cakkhusamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… cakkhuviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ cakkhuṃ nissāya rūpārammaṇo cakkhusamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ cakkhuṃ nissāya rūpārammaṇā cakkhusamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… cakkhuviññāṇaṃ [Pg.158] uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā, cakkhuṃ petaṃ cakkhāyatanaṃ petaṃ cakkhudhātu pesā cakkhundriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ nettaṃ petaṃ nayanaṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanaṃ.

599. 안처(眼處)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 대종(大種)을 의지하여 생긴 투명한 물질로서, 개체에 속하고, 볼 수 없으며, 부딪침이 있는 것이 안(眼)이다. 그 안을 의지하고 형색을 반연하여 안촉(眼觸)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 만한 것... (중략) ... 그 안을 의지하고 형색을 반연하여 안촉에서 생긴 수(受)... 상(想)... 사(思)... 안식(眼識)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 만한 것... (중략) ... 그 안을 의지하고 형색을 대상으로 하는 안촉이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 만한 것... (중략) ... 그 안을 의지하고 형색을 대상으로 하여 안촉에서 생긴 수... 상... 사... 안식이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 만한 것, 이것이 안이라 불리고, 안처라 불리고, 안계(眼界)라 불리고, 안근(眼根)이라 불리고, 세상(世間)이라 불리고, 문(門)이라 불리고, 바다(海)라 불리고, 흰색(白)이라 불리고, 밭(田)이라 불리고, 토대(基)라 불리고, 인도하는 것(nettaṃ)이라 불리고, 눈(nayanaṃ)이라 불리고, 이쪽 언덕(此岸)이라 불리고, 빈 마을(空村)이라 불린다. — 이것이 안처인 그 물질이다.

600. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sotāyatanaṃ? Yaṃ sotaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yena sotena anidassanena sappaṭighena saddaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ suṇi vā suṇāti vā suṇissati vā suṇe vā, sotaṃ petaṃ sotāyatanaṃ petaṃ sotadhātu pesā sotindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ sotāyatanaṃ.

600. 이처(耳處)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 대종을 의지하여 생긴 투명한 물질로서, 개체에 속하고, 볼 수 없으며, 부딪침이 있는 것이 이(耳)이다. 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 이로써, 볼 수 없고 부딪침이 있는 소리를 들었거나, 듣고 있거나, 들을 것이거나, 들을 만한 것, 이것이 이라 불리고, 이처라 불리고, 이계라 불리고, 이근이라 불리고, 세상이라 불리고, 문이라 불리고, 바다라 불리고, 흰색이라 불리고, 밭이라 불리고, 토대라 불리고, 이쪽 언덕이라 불리고, 빈 마을이라 불린다. — 이것이 이처인 그 물질이다.

601. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sotāyatanaṃ? Yaṃ sotaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yamhi sotamhi anidassanamhi sappaṭighamhi saddo anidassano sappaṭigho paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, sotaṃ petaṃ sotāyatanaṃ petaṃ sotadhātu pesā sotindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ sotāyatanaṃ.

601. 이처인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 대종을 의지하여 생긴 투명한 물질로서, 개체에 속하고, 볼 수 없으며, 부딪침이 있는 것이 이이다. 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 이에, 볼 수 없고 부딪침이 있는 소리가 부딪혔거나, 부딪히고 있거나, 부딪힐 것이거나, 부딪힐 만한 것, 이것이 이라 불리고, 이처라 불리고, 이계라 불리고, 이근이라 불리고, 세상이라 불리고, 문이라 불리고, 바다라 불리고, 흰색이라 불리고, 밭이라 불리고, 토대라 불리고, 이쪽 언덕이라 불리고, 빈 마을이라 불린다. — 이것이 이처인 그 물질이다.

602. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sotāyatanaṃ? Yaṃ sotaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yaṃ sotaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ saddamhi anidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, sotaṃ petaṃ sotāyatanaṃ petaṃ sotadhātu pesā sotindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ sotāyatanaṃ.

602. 이처인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 대종을 의지하여 생긴 투명한 물질로서, 개체에 속하고, 볼 수 없으며, 부딪침이 있는 것이 이이다. 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 이가, 볼 수 없고 부딪침이 있는 소리에 부딪혔거나, 부딪히고 있거나, 부딪힐 것이거나, 부딪힐 만한 것, 이것이 이라 불리고, 이처라 불리고, 이계라 불리고, 이근이라 불리고, 세상이라 불리고, 문이라 불리고, 바다라 불리고, 흰색이라 불리고, 밭이라 불리고, 토대라 불리고, 이쪽 언덕이라 불리고, 빈 마을이라 불린다. — 이것이 이처인 그 물질이다.

603. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sotāyatanaṃ? Yaṃ sotaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yaṃ sotaṃ nissāya saddaṃ ārabbha sotasamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati [Pg.159] vā uppajje vā…pe… yaṃ sotaṃ nissāya saddaṃ ārabbha sotasamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… sotaviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ sotaṃ nissāya saddārammaṇo sotasamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ sotaṃ nissāya saddārammaṇā sotasamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… sotaviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā, sotaṃ petaṃ sotāyatanaṃ petaṃ sotadhātu pesā sotindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ sotāyatanaṃ.

603. 이처인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 대종을 의지하여 생긴 투명한 물질로서, 개체에 속하고, 볼 수 없으며, 부딪침이 있는 것이 이이다. 그 이를 의지하고 소리를 반연하여 이촉(耳觸)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 만한 것... (중략) ... 그 이를 의지하고 소리를 반연하여 이촉에서 생긴 수... 상... 사... 이식(耳識)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 만한 것... (중략) ... 그 이를 의지하고 소리를 대상으로 하는 이촉이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 만한 것... (중략) ... 그 이를 의지하고 소리를 대상으로 하여 이촉에서 생긴 수... 상... 사... 이식이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 만한 것, 이것이 이라 불리고, 이처라 불리고, 이계라 불리고, 이근이라 불리고, 세상이라 불리고, 문이라 불리고, 바다라 불리고, 흰색이라 불리고, 밭이라 불리고, 토대라 불리고, 이쪽 언덕이라 불리고, 빈 마을이라 불린다. — 이것이 이처인 그 물질이다.

604. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ghānāyatanaṃ? Yaṃ ghānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yena ghānena anidassanena sappaṭighena gandhaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ ghāyi vā ghāyati vā ghāyissati vā ghāye vā, ghānaṃ petaṃ ghānāyatanaṃ petaṃ ghānadhātu pesā ghānindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ ghānāyatanaṃ.

604. 비처(鼻處)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 대종을 의지하여 생긴 투명한 물질로서, 개체에 속하고, 볼 수 없으며, 부딪침이 있는 것이 비(鼻)이다. 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 비로써, 볼 수 없고 부딪침이 있는 냄새를 맡았거나, 맡고 있거나, 맡을 것이거나, 맡을 만한 것, 이것이 비라 불리고, 비처라 불리고, 비계라 불리고, 비근이라 불리고, 세상이라 불리고, 문이라 불리고, 바다라 불리고, 흰색이라 불리고, 밭이라 불리고, 토대라 불리고, 이쪽 언덕이라 불리고, 빈 마을이라 불린다. — 이것이 비처인 그 물질이다.

605. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ghānāyatanaṃ? Yaṃ ghānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yamhi ghānamhi anidassanamhi sappaṭighamhi gandho anidassano sappaṭigho paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, ghānaṃ petaṃ ghānāyatanaṃ petaṃ ghānadhātu pesā ghānindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ ghānāyatanaṃ.

605. 비처인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 대종을 의지하여 생긴 투명한 물질로서, 개체에 속하고, 볼 수 없으며, 부딪침이 있는 것이 비이다. 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 비에, 볼 수 없고 부딪침이 있는 냄새가 부딪혔거나, 부딪히고 있거나, 부딪힐 것이거나, 부딪힐 만한 것, 이것이 비라 불리고, 비처라 불리고, 비계라 불리고, 비근이라 불리고, 세상이라 불리고, 문이라 불리고, 바다라 불리고, 흰색이라 불리고, 밭이라 불리고, 토대라 불리고, 이쪽 언덕이라 불리고, 빈 마을이라 불린다. — 이것이 비처인 그 물질이다.

606. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ghānāyatanaṃ? Yaṃ ghānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yaṃ ghānaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ gandhamhi anidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, ghānaṃ petaṃ ghānāyatanaṃ petaṃ ghānadhātu pesā ghānindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso [Pg.160] paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmopeso – idaṃ taṃ rūpaṃ ghānāyatanaṃ.

606. 비처인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 대종을 의지하여 생긴 투명한 물질로서, 개체에 속하고, 볼 수 없으며, 부딪침이 있는 것이 비이다. 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 비가, 볼 수 없고 부딪침이 있는 냄새에 부딪혔거나, 부딪히고 있거나, 부딪힐 것이거나, 부딪힐 만한 것, 이것이 비라 불리고, 비처라 불리고, 비계라 불리고, 비근이라 불리고, 세상이라 불리고, 문이라 불리고, 바다라 불리고, 흰색이라 불리고, 밭이라 불리고, 토대라 불리고, 이쪽 언덕이라 불리고, 빈 마을이라 불린다. — 이것이 비처인 그 물질이다.

607. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ghānāyatanaṃ? Yaṃ ghānaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yaṃ ghānaṃ nissāya gandhaṃ ārabbha ghānasamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ ghānaṃ nissāya gandhaṃ ārabbha ghānasamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… ghānaviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ ghānaṃ nissāya gandhārammaṇo ghānasamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ ghānaṃ nissāya gandhārammaṇā ghānasamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… ghānaviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā, ghānaṃ petaṃ ghānāyatanaṃ petaṃ ghānadhātu pesā ghānindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ ghānāyatanaṃ.

607. 비처(鼻處)란 무엇인가? 사대(四大)를 의지하여 생긴 투명한 물질(pasāda)로서 개별적인 몸에 속하고(attabhāvapariyāpanno) 볼 수 없으며 부딪침이 있는(sappaṭigho) 그 코[鼻]를 말한다. 그 코를 의지하고 냄새를 인연하여 비촉(鼻觸)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있는 것… (중략) … 그 코를 의지하고 냄새를 인연하여 비촉에서 생긴 수(受)… 상(想)… 사(思)… 비식(鼻識)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있는 것… (중략) … 그 코를 의지하고 냄새를 대상으로 하여 비촉이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있는 것… (중략) … 그 코를 의지하고 냄새를 대상으로 하여 비촉에서 생긴 수(受)… 상(想)… 사(思)… 비식(鼻識)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있는 것을 말한다. 이 물질은 ‘코’라고도 하고, ‘비처’라고도 하며, ‘비계(鼻界)’라고도 하고, ‘비근(鼻根)’이라고도 하며, ‘세상(loka)’, ‘문(門)’, ‘바다(samudda)’, ‘흰 것(paṇḍara)’, ‘밭(khetta)’, ‘토대(vatthu)’, ‘이 언덕(orima tīra)’, ‘빈 마을(suñño gāmo)’이라고도 한다. 이것이 비처라고 하는 물질이다.

608. Katamaṃ taṃ rūpaṃ jivhāyatanaṃ? Yā jivhā catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yāya jivhāya anidassanāya sappaṭighāya rasaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ sāyi vā sāyati vā sāyissati vā sāye vā, jivhā pesā jivhāyatanaṃ petaṃ jivhādhātu pesā jivhindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ jivhāyatanaṃ.

608. 설처(舌處)란 무엇인가? 사대(四大)를 의지하여 생긴 투명한 물질로서 개별적인 몸에 속하고 볼 수 없으며 부딪침이 있는 그 혀[舌]를 말한다. 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 혀로 볼 수 없고 부딪침이 있는 맛(味)을 맛보았거나, 맛보고 있거나, 맛볼 것이거나, 맛볼 수 있는 것, 이 물질은 ‘혀’라고도 하고, ‘설처’라고도 하며, ‘설계(舌界)’라고도 하고, ‘설근(舌根)’이라고도 하며, ‘세상’, ‘문’, ‘바다’, ‘흰 것’, ‘밭’, ‘토대’, ‘이 언덕’, ‘빈 마을’이라고도 한다. 이것이 설처라고 하는 물질이다.

609. Katamaṃ taṃ rūpaṃ jivhāyatanaṃ? Yā jivhā catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yāya jivhāya anidassanāya sappaṭighāya raso anidassano sappaṭigho paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, jivhā pesā jivhāyatanaṃ petaṃ jivhādhātu pesā jivhindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ jivhāyatanaṃ.

609. 설처(舌處)란 무엇인가? 사대(四大)를 의지하여 생긴 투명한 물질로서 개별적인 몸에 속하고 볼 수 없으며 부딪침이 있는 그 혀를 말한다. 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 혀에 볼 수 없고 부딪침이 있는 맛이 부딪쳤거나, 부딪치고 있거나, 부딪칠 것이거나, 부딪칠 수 있는 것, 이 물질은 ‘혀’라고도 하고, ‘설처’라고도 하며, ‘설계’라고도 하고, ‘설근’이라고도 하며, ‘세상’, ‘문’, ‘바다’, ‘흰 것’, ‘밭’, ‘토대’, ‘이 언덕’, ‘빈 마을’이라고도 한다. 이것이 설처라고 하는 물질이다.

610. Katamaṃ taṃ rūpaṃ jivhāyatanaṃ? Yā jivhā catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yā [Pg.161] jivhā anidassanā sappaṭighā rasamhi anidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, jivhā pesā jivhāyatanaṃ petaṃ jivhādhātu pesā jivhindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ jivhāyatanaṃ.

610. 설처(舌處)란 무엇인가? 사대(四大)를 의지하여 생긴 투명한 물질로서 개별적인 몸에 속하고 볼 수 없으며 부딪침이 있는 그 혀를 말한다. 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 혀가 볼 수 없고 부딪침이 있는 맛에 부딪쳤거나, 부딪치고 있거나, 부딪칠 것이거나, 부딪칠 수 있는 것, 이 물질은 ‘혀’라고도 하고, ‘설처’라고도 하며, ‘설계’라고도 하고, ‘설근’이라고도 하며, ‘세상’, ‘문’, ‘바다’, ‘흰 것’, ‘밭’, ‘토대’, ‘이 언덕’, ‘빈 마을’이라고도 한다. 이것이 설처라고 하는 물질이다.

611. Katamaṃ taṃ rūpaṃ jivhāyatanaṃ? Yā jivhā catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yaṃ jivhaṃ nissāya rasaṃ ārabbha jivhāsamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ jivhaṃ nissāya rasaṃ ārabbha jivhāsamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… jivhāviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ jivhaṃ nissāya rasārammaṇo jivhāsamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ jivhaṃ nissāya rasārammaṇā jivhāsamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… jivhāviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā, jivhā pesā jivhāyatanaṃ petaṃ jivhādhātu pesā jivhindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ jivhāyatanaṃ.

611. 설처(舌處)란 무엇인가? 사대(四大)를 의지하여 생긴 투명한 물질로서 개별적인 몸에 속하고 볼 수 없으며 부딪침이 있는 그 혀를 말한다. 그 혀를 의지하고 맛을 인연하여 설촉(舌觸)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있는 것… (중략) … 그 혀를 의지하고 맛을 인연하여 설촉에서 생긴 수(受)… 상(想)… 사(思)… 설식(舌識)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있는 것… (중략) … 그 혀를 의지하고 맛을 대상으로 하여 설촉이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있는 것… (중략) … 그 혀를 의지하고 맛을 대상으로 하여 설촉에서 생긴 수(受)… 상(想)… 사(思)… 설식(舌識)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있는 것을 말한다. 이 물질은 ‘혀’라고도 하고, ‘설처’라고도 하며, ‘설계’라고도 하고, ‘설근’이라고도 하며, ‘세상’, ‘문’, ‘바다’, ‘흰 것’, ‘밭’, ‘토대’, ‘이 언덕’, ‘빈 마을’이라고도 한다. 이것이 설처라고 하는 물질이다.

612. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyāyatanaṃ? Yo kāyo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yena kāyena anidassanena sappaṭighena phoṭṭhabbaṃ anidassanasappaṭighaṃ phusi vā phusati vā phusissati vā phuse vā, kāyo peso kāyāyatanaṃ petaṃ kāyadhātu pesā kāyindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyāyatanaṃ.

612. 신처(身處)란 무엇인가? 사대(四大)를 의지하여 생긴 투명한 물질로서 개별적인 몸에 속하고 볼 수 없으며 부딪침이 있는 그 몸[身]을 말한다. 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 몸으로 볼 수 없고 부딪침이 있는 감촉(phoṭṭhabba)을 닿았거나, 닿고 있거나, 닿을 것이거나, 닿을 수 있는 것, 이 물질은 ‘몸’이라고도 하고, ‘신처’라고도 하며, ‘신계(身界)’라고도 하고, ‘신근(身根)’이라고도 하며, ‘세상’, ‘문’, ‘바다’, ‘흰 것’, ‘밭’, ‘토대’, ‘이 언덕’, ‘빈 마을’이라고도 한다. 이것이 신처라고 하는 물질이다.

613. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyāyatanaṃ? Yo kāyo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yamhi kāyamhi anidassanamhi sappaṭighamhi phoṭṭhabbo anidassano sappaṭigho paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, kāyo peso kāyāyatanaṃ petaṃ kāyadhātu pesā kāyindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ [Pg.162] vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyāyatanaṃ.

613. 신처(身處)란 무엇인가? 사대(四大)를 의지하여 생긴 투명한 물질로서 개별적인 몸에 속하고 볼 수 없으며 부딪침이 있는 그 몸을 말한다. 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 몸에 볼 수 없고 부딪침이 있는 감촉이 부딪쳤거나, 부딪치고 있거나, 부딪칠 것이거나, 부딪칠 수 있는 것, 이 물질은 ‘몸’이라고도 하고, ‘신처’라고도 하며, ‘신계’라고도 하고, ‘신근’이라고도 하며, ‘세상’, ‘문’, ‘바다’, ‘흰 것’, ‘밭’, ‘토대’, ‘이 언덕’, ‘빈 마을’이라고도 한다. 이것이 신처라고 하는 물질이다.

614. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyāyatanaṃ? Yo kāyo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yo kāyo anidassano sappaṭigho phoṭṭhabbamhi anidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, kāyo peso kāyāyatanaṃ petaṃ kāyadhātu pesā kāyindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyāyatanaṃ.

614. 신처(身處)란 무엇인가? 사대(四大)를 의지하여 생긴 투명한 물질로서 개별적인 몸에 속하고 볼 수 없으며 부딪침이 있는 그 몸을 말한다. 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 몸이 볼 수 없고 부딪침이 있는 감촉에 부딪쳤거나, 부딪치고 있거나, 부딪칠 것이거나, 부딪칠 수 있는 것, 이 물질은 ‘몸’이라고도 하고, ‘신처’라고도 하며, ‘신계’라고도 하고, ‘신근’이라고도 하며, ‘세상’, ‘문’, ‘바다’, ‘흰 것’, ‘밭’, ‘토대’, ‘이 언덕’, ‘빈 마을’이라고도 한다. 이것이 신처라고 하는 물질이다.

615. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyāyatanaṃ? Yo kāyo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo attabhāvapariyāpanno anidassano sappaṭigho, yaṃ kāyaṃ nissāya phoṭṭhabbaṃ ārabbha kāyasamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ kāyaṃ nissāya phoṭṭhabbaṃ ārabbha kāyasamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… kāyaviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ kāyaṃ nissāya phoṭṭhabbārammaṇo kāyasamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ kāyaṃ nissāya phoṭṭhabbārammaṇā kāyasamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… kāyaviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā, kāyo peso kāyāyatanaṃ petaṃ kāyadhātu pesā kāyindriyaṃ petaṃ loko peso dvārā pesā samuddo peso paṇḍaraṃ petaṃ khettaṃ petaṃ vatthuṃ petaṃ orimaṃ tīraṃ petaṃ suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyāyatanaṃ.

615. 몸의 감각장소(kāyāyatana)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 위대한 본질(사대, 四大)을 의지하여 생긴 투명한 물질(pasāda)로서, 개별적 존재(attabhāva)에 포함되며, 보이지 않고(anidassana), 부딪히는 성질(sappaṭigha)이 있는 것이 몸(kāya)이다. 이 몸을 의지하고 감촉(phoṭṭhabba)을 대상으로 하여 몸의 접촉(kāyasamphassa)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있다. ... 이 몸을 의지하고 감촉을 대상으로 하여 몸의 접촉에서 생긴 느낌(vedanā), ... 인식(saññā), ... 의도(cetanā), ... 몸의 알음알이(kāyaviññāṇa)가 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있다. ... 이 몸을 의지하고 감촉을 대상으로 하는 몸의 접촉이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있다. ... 이 몸을 의지하고 감촉을 대상으로 하는 몸의 접촉에서 생긴 느낌, ... 인식, ... 의도, ... 몸의 알음알이가 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있다. 이것이 몸(kāya)이며, 이것이 몸의 감각장소(kāyāyatana)이며, 이것이 몸의 요소(kāyadhātu)이며, 이것이 몸의 조절자(kāyindriya)이며, 세상(loka)이며, 문(dvāra)이며, 바다(samudda)이며, 깨끗함(paṇḍara)이며, 밭(khetta)이며, 토대(vatthu)이며, 이쪽 언덕(orima tīra)이며, 텅 빈 마을(suñña gāma)이다. 이것이 몸의 감각장소인 그 물질이다.

616. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃ kāḷakaṃ mañjiṭṭhakaṃ hari harivaṇṇaṃ ambaṅkuravaṇṇaṃ dīghaṃ rassaṃ aṇuṃ thūlaṃ vaṭṭaṃ parimaṇḍalaṃ caturaṃsaṃ chaḷaṃsaṃ aṭṭhaṃsaṃ soḷasaṃsaṃ ninnaṃ thalaṃ chāyā ātapo āloko andhakāro abbhā mahikā dhūmo rajo candamaṇḍalassa vaṇṇanibhā sūriyamaṇḍalassa vaṇṇanibhā tārakarūpānaṃ [Pg.163] vaṇṇanibhā ādāsamaṇḍalassa vaṇṇanibhā maṇisaṅkhamuttāveḷuriyassa vaṇṇanibhā jātarūparajatassa vaṇṇanibhā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ, yaṃ rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ cakkhunā anidassanena sappaṭighena passi vā passati vā passissati vā passe vā, rūpaṃ petaṃ rūpāyatanaṃ petaṃ rūpadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ.

616. 형색의 감각장소(rūpāyatana)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 위대한 본질(사대, 四大)을 의지하여 생긴 색깔의 광채로서, 보이고(sanidassana) 부딪히는 성질(sappaṭigha)이 있는 형색(rūpa)이다. 즉 청색, 황색, 적색, 백색, 흑색, 진홍색, 금색, 녹색, 망고 싹의 색, 긴 것, 짧은 것, 작은 것, 큰 것, 둥근 것, 구형인 것, 사각형, 육각형, 팔각형, 십육각형, 낮은 곳, 높은 곳, 그림자, 햇빛, 빛, 어둠, 구름, 안개, 연기, 먼지, 달의 원반의 광채, 해의 원반의 광채, 별들의 광채, 거울 면의 광채, 보석·소라·진주·청옥의 광채, 금·은의 광채이다. 또한 이 외에도 네 가지 위대한 본질을 의지하여 생긴 색깔의 광채로서 보이고 부딪히는 성질이 있는 어떤 형색이든지, 보이지 않고 부딪히는 성질이 있는 눈(cakkhu)으로 보았거나, 보고 있거나, 보게 될 것이거나, 볼 수 있는 것, 이것이 형색(rūpa)이며, 이것이 형색의 감각장소(rūpāyatana)이며, 이것이 형색의 요소(rūpadhātu)이다. 이것이 형색의 감각장소인 그 물질이다.

617. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃ kāḷakaṃ mañjiṭṭhakaṃ hari harivaṇṇaṃ ambaṅkuravaṇṇaṃ dīghaṃ rassaṃ aṇuṃ thūlaṃ vaṭṭaṃ parimaṇḍalaṃ caturaṃsaṃ chaḷaṃsaṃ aṭṭhaṃsaṃ soḷasaṃsaṃ ninnaṃ thalaṃ chāyā ātapo āloko andhakāro abbhā mahikā dhūmo rajo candamaṇḍalassa vaṇṇanibhā sūriyamaṇḍalassa vaṇṇanibhā tārakarūpānaṃ vaṇṇanibhā ādāsamaṇḍalassa vaṇṇanibhā maṇisaṅkhamuttāveḷuriyassa vaṇṇanibhā jātarūparajatassa vaṇṇanibhā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ, yamhi rūpamhi sanidassanamhi sappaṭighamhi cakkhuṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, rūpaṃ petaṃ rūpāyatanaṃ petaṃ rūpadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ.

617. 형색의 감각장소(rūpāyatana)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 위대한 본질(사대, 四大)을 의지하여 생긴 색깔의 광채로서, 보이고(sanidassana) 부딪히는 성질(sappaṭigha)이 있는 형색(rūpa)이다. 즉 청색, 황색, 적색, 백색, 흑색, 진홍색, 금색, 녹색, 망고 싹의 색, 긴 것, 짧은 것, 작은 것, 큰 것, 둥근 것, 구형인 것, 사각형, 육각형, 팔각형, 십육각형, 낮은 곳, 높은 곳, 그림자, 햇빛, 빛, 어둠, 구름, 안개, 연기, 먼지, 달의 원반의 광채, 해의 원반의 광채, 별들의 광채, 거울 면의 광채, 보석·소라·진주·청옥의 광채, 금·은의 광채이다. 또한 이 외에도 네 가지 위대한 본질을 의지하여 생긴 색깔의 광채로서 보이고 부딪히는 성질이 있는 어떤 형색에 대하여, 보이지 않고 부딪히는 성질이 있는 눈(cakkhu)이 부딪혔거나, 부딪히고 있거나, 부딪히게 될 것이거나, 부딪힐 수 있는 것, 이것이 형색(rūpa)이며, 이것이 형색의 감각장소(rūpāyatana)이며, 이것이 형색의 요소(rūpadhātu)이다. 이것이 형색의 감각장소인 그 물질이다.

618. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃ kāḷakaṃ mañjiṭṭhakaṃ hari harivaṇṇaṃ ambaṅkuravaṇṇaṃ dīghaṃ rassaṃ aṇuṃ thūlaṃ vaṭṭaṃ parimaṇḍalaṃ caturaṃsaṃ chaḷaṃsaṃ aṭṭhaṃsaṃ soḷasaṃsaṃ ninnaṃ thalaṃ chāyā ātapo āloko andhakāro abbhā mahikā dhūmo rajo candamaṇḍalassa vaṇṇanibhā sūriyamaṇḍalassa vaṇṇanibhā tārakarūpānaṃ vaṇṇanibhā ādāsamaṇḍalassa vaṇṇanibhā maṇisaṅkhamuttāveḷuriyassa vaṇṇanibhā jātarūparajatassa vaṇṇanibhā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ, yaṃ rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ cakkhumhi anidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, rūpaṃ petaṃ rūpāyatanaṃ petaṃ rūpadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ.

618. 형색의 감각장소(rūpāyatana)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 위대한 본질(사대, 四大)을 의지하여 생긴 색깔의 광채로서, 보이고(sanidassana) 부딪히는 성질(sappaṭigha)이 있는 형색(rūpa)이다. 즉 청색, 황색, 적색, 백색, 흑색, 진홍색, 금색, 녹색, 망고 싹의 색, 긴 것, 짧은 것, 작은 것, 큰 것, 둥근 것, 구형인 것, 사각형, 육각형, 팔각형, 십육각형, 낮은 곳, 높은 곳, 그림자, 햇빛, 빛, 어둠, 구름, 안개, 연기, 먼지, 달의 원반의 광채, 해의 원반의 광채, 별들의 광채, 거울 면의 광채, 보석·소라·진주·청옥의 광채, 금·은의 광채이다. 또한 이 외에도 네 가지 위대한 본질을 의지하여 생긴 색깔의 광채로서 보이고 부딪히는 성질이 있는 어떤 형색이, 보이지 않고 부딪히는 성질이 있는 눈(cakkhu)에 부딪혔거나, 부딪히고 있거나, 부딪히게 될 것이거나, 부딪힐 수 있는 것, 이것이 형색(rūpa)이며, 이것이 형색의 감각장소(rūpāyatana)이며, 이것이 형색의 요소(rūpadhātu)이다. 이것이 형색의 감각장소인 그 물질이다.

619. Katamaṃ [Pg.164] taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītakaṃ lohitakaṃ odātaṃ kāḷakaṃ mañjiṭṭhakaṃ hari harivaṇṇaṃ ambaṅkuravaṇṇaṃ dīghaṃ rassaṃ aṇuṃ thūlaṃ vaṭṭaṃ parimaṇḍalaṃ caturaṃsaṃ chaḷaṃsaṃ aṭṭhaṃsaṃ soḷasaṃsaṃ ninnaṃ thalaṃ chāyā ātapo āloko andhakāro abbhā mahikā dhūmo rajo candamaṇḍalassa vaṇṇanibhā sūriyamaṇḍalassa vaṇṇanibhā tārakarūpānaṃ vaṇṇanibhā ādāsamaṇḍalassa vaṇṇanibhā maṇisaṅkhamuttāveḷuriyassa vaṇṇanibhā jātarūparajatassa vaṇṇanibhā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ, yaṃ rūpaṃ ārabbha cakkhuṃ nissāya cakkhusamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ rūpaṃ ārabbha cakkhuṃ nissāya cakkhusamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… cakkhuviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ rūpārammaṇo cakkhuṃ nissāya cakkhusamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ rūpārammaṇā cakkhuṃ nissāya cakkhusamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… cakkhuviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā, rūpaṃ petaṃ rūpāyatanaṃ petaṃ rūpadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ.

619. 형색의 감각장소(rūpāyatana)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 위대한 본질(사대, 四大)을 의지하여 생긴 색깔의 광채로서, 보이고(sanidassana) 부딪히는 성질(sappaṭigha)이 있는 형색(rūpa)이다. 즉 청색, 황색, 적색, 백색, 흑색, 진홍색, 금색, 녹색, 망고 싹의 색, 긴 것, 짧은 것, 작은 것, 큰 것, 둥근 것, 구형인 것, 사각형, 육각형, 팔각형, 십육각형, 낮은 곳, 높은 곳, 그림자, 햇빛, 빛, 어둠, 구름, 안개, 연기, 먼지, 달의 원반의 광채, 해의 원반의 광채, 별들의 광채, 거울 면의 광채, 보석·소라·진주·청옥의 광채, 금·은의 광채이다. 또한 이 외에도 네 가지 위대한 본질을 의지하여 생긴 색깔의 광채로서 보이고 부딪히는 성질이 있는 어떤 형색을 대상으로 하고(ārabbha) 눈(cakkhu)을 의지하여 안식의 접촉(cakkhusamphassa)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있다. ... 그 형색을 대상으로 하고 눈을 의지하여 안식의 접촉에서 생긴 느낌(vedanā), ... 인식(saññā), ... 의도(cetanā), ... 안식(cakkhuviññāṇa)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있다. ... 어떤 형색의 대상을 가진(rūpārammaṇo) 눈을 의지하여 안식의 접촉이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있다. ... 어떤 형색의 대상을 가진 눈을 의지하여 안식의 접촉에서 생긴 느낌, ... 인식, ... 의도, ... 안식이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있다. 이것이 형색(rūpa)이며, 이것이 형색의 감각장소(rūpāyatana)이며, 이것이 형색의 요소(rūpadhātu)이다. 이것이 형색의 감각장소인 그 물질이다.

620. Katamaṃ taṃ rūpaṃ saddāyatanaṃ? Yo saddo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho bherisaddo mudiṅgasaddo saṅkhasaddo paṇavasaddo gītasaddo vāditasaddo sammasaddo pāṇisaddo sattānaṃ nigghosasaddo dhātūnaṃ sannighātasaddo vātasaddo udakasaddo manussasaddo amanussasaddo, yo vā panaññopi atthi saddo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho, yaṃ saddaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ sotena anidassanena sappaṭighena suṇi vā suṇāti vā suṇissati vā suṇe vā, saddo peso saddāyatanaṃ petaṃ saddadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ saddāyatanaṃ.

620. 어떤 것이 소리의 감각장소(성처, 聲處)인 물질입니까? 네 가지 큰 요소(사대종)를 의지하여 파생된, 볼 수 없고 부딪침이 있는 소리, 즉 북소리, 무딩가 북소리, 소라 고동 소리, 작은 북소리, 노래 소리, 악기 소리, 심벌즈 소리, 박수 소리, 중생들의 외침 소리, 요소들이 부딪치는 소리, 바람 소리, 물소리, 사람 소리, 사람 아닌 존재의 소리, 또는 이 외에도 네 가지 큰 요소를 의지하여 파생된 것으로서 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 어떤 소리라도 있어서, 그 볼 수 없고 부딪침이 있는 소리를 볼 수 없고 부딪침이 있는 귀(이근)로 들었거나, 듣고 있거나, 들을 것이거나, 들을 수 있다면, 이러한 것을 '소리'라 하고, 이것을 '성처'라 하며, 이것을 '성계'라고도 합니다. 이것이 소리의 감각장소인 물질입니다.

621. Katamaṃ taṃ rūpaṃ saddāyatanaṃ? Yo saddo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho bherisaddo mudiṅgasaddo saṅkhasaddo paṇavasaddo gītasaddo vāditasaddo sammasaddo pāṇisaddo sattānaṃ nigghosasaddo dhātūnaṃ sannighātasaddo vātasaddo udakasaddo manussasaddo amanussasaddo, yo vā panaññopi atthi saddo catunnaṃ mahābhūtānaṃ [Pg.165] upādāya anidassano sappaṭigho, yamhi saddamhi anidassanamhi sappaṭighamhi sotaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, saddo peso saddāyatanaṃ petaṃ saddadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ saddāyatanaṃ.

621. 어떤 것이 소리의 감각장소(성처, 聲處)인 물질입니까? 네 가지 큰 요소(사대종)를 의지하여 파생된, 볼 수 없고 부딪침이 있는 소리, 즉 북소리, 무딩가 북소리, 소라 고동 소리, 작은 북소리, 노래 소리, 악기 소리, 심벌즈 소리, 박수 소리, 중생들의 외침 소리, 요소들이 부딪치는 소리, 바람 소리, 물소리, 사람 소리, 사람 아닌 존재의 소리, 또는 이 외에도 네 가지 큰 요소를 의지하여 파생된 것으로서 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 어떤 소리라도 있어서, 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 소리에 볼 수 없고 부딪침이 있는 귀(이근)가 부딪쳤거나, 부딪치고 있거나, 부딪칠 것이거나, 부딪칠 수 있다면, 이러한 것을 '소리'라 하고, 이것을 '성처'라 하며, 이것을 '성계'라고도 합니다. 이것이 소리의 감각장소인 물질입니다.

622. Katamaṃ taṃ rūpaṃ saddāyatanaṃ? Yo saddo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho bherisaddo mudiṅgasaddo saṅkhasaddo paṇavasaddo gītasaddo vāditasaddo sammasaddo pāṇisaddo sattānaṃ nigghosasaddo dhātūnaṃ sannighātasaddo vātasaddo udakasaddo manussasaddo amanussasaddo, yo vā panaññopi atthi saddo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho, yo saddo anidassano sappaṭigho sotamhi anidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, saddo peso saddāyatanaṃ petaṃ saddadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ saddāyatanaṃ.

622. 어떤 것이 소리의 감각장소(성처, 聲處)인 물질입니까? 네 가지 큰 요소(사대종)를 의지하여 파생된, 볼 수 없고 부딪침이 있는 소리, 즉 북소리, 무딩가 북소리, 소라 고동 소리, 작은 북소리, 노래 소리, 악기 소리, 심벌즈 소리, 박수 소리, 중생들의 외침 소리, 요소들이 부딪치는 소리, 바람 소리, 물소리, 사람 소리, 사람 아닌 존재의 소리, 또는 이 외에도 네 가지 큰 요소를 의지하여 파생된 것으로서 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 어떤 소리라도 있어서, 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 소리가 볼 수 없고 부딪침이 있는 귀(이근)에 부딪쳤거나, 부딪치고 있거나, 부딪칠 것이거나, 부딪칠 수 있다면, 이러한 것을 '소리'라 하고, 이것을 '성처'라 하며, 이것을 '성계'라고도 합니다. 이것이 소리의 감각장소인 물질입니다.

623. Katamaṃ taṃ rūpaṃ saddāyatanaṃ? Yo saddo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho bherisaddo mudiṅgasaddo saṅkhasaddo paṇavasaddo gītasaddo vāditasaddo sammasaddo pāṇisaddo sattānaṃ nigghosasaddo dhātūnaṃ sannighātasaddo vātasaddo udakasaddo manussasaddo amanussasaddo, yo vā panaññopi atthi saddo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho, yaṃ saddaṃ ārabbha sotaṃ nissāya sotasamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ saddaṃ ārabbha sotaṃ nissāya sotasamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… sotaviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ saddārammaṇo sotaṃ nissāya sotasamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ saddārammaṇā sotaṃ nissāya sotasamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… sotaviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā, saddo peso saddāyatanaṃ petaṃ saddadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ saddāyatanaṃ.

623. 어떤 것이 소리의 감각장소(성처, 聲處)인 물질입니까? 네 가지 큰 요소(사대종)를 의지하여 파생된, 볼 수 없고 부딪침이 있는 소리, 즉 북소리, 무딩가 북소리, 소라 고동 소리, 작은 북소리, 노래 소리, 악기 소리, 심벌즈 소리, 박수 소리, 중생들의 외침 소리, 요소들이 부딪치는 소리, 바람 소리, 물소리, 사람 소리, 사람 아닌 존재의 소리, 또는 이 외에도 네 가지 큰 요소를 의지하여 파생된 것으로서 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 어떤 소리라도 있어서, 그 소리를 대상으로 하여 귀를 의지하여 이촉(耳觸)이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있다면…생략… 그 소리를 대상으로 하여 귀를 의지하여 이촉으로 인해 생긴 느낌(수)…생략… 인식(상)…생략… 의도(사)…생략… 이비뇨(이위식)가 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있다면…생략… 그 소리를 대상으로 하는 귀를 의지하여 이촉이 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있다면…생략… 그 소리를 대상으로 하는 귀를 의지하여 이촉으로 인해 생긴 느낌…생략… 인식…생략… 의도…생략… 이비뇨가 일어났거나, 일어나고 있거나, 일어날 것이거나, 일어날 수 있다면, 이러한 것을 '소리'라 하고, 이것을 '성처'라 하며, 이것을 '성계'라고도 합니다. 이것이 소리의 감각장소인 물질입니다.

624. Katamaṃ taṃ rūpaṃ gandhāyatanaṃ? Yo gandho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho mūlagandho sāragandho tacagandho pattagandho pupphagandho phalagandho āmakagandho vissagandho sugandho duggandho[Pg.166], yo vā panaññopi atthi gandho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho, yaṃ gandhaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ ghānena anidassanena sappaṭighena ghāyi vā ghāyati vā ghāyissati vā ghāye vā, gandho peso gandhāyatanaṃ petaṃ gandhadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ gandhāyatanaṃ.

624. 어떤 것이 냄새의 감각장소(향처, 香處)인 물질입니까? 네 가지 큰 요소(사대종)를 의지하여 파생된, 볼 수 없고 부딪침이 있는 냄새, 즉 뿌리 냄새, 심재 냄새, 나무껍질 냄새, 잎사귀 냄새, 꽃 냄새, 열매 냄새, 날것의 냄새, 비린 냄새, 좋은 냄새, 나쁜 냄새, 또는 이 외에도 네 가지 큰 요소를 의지하여 파생된 것으로서 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 어떤 냄새라도 있어서, 그 볼 수 없고 부딪침이 있는 냄새를 볼 수 없고 부딪침이 있는 코(비근)로 맡았거나, 맡고 있거나, 맡을 것이거나, 맡을 수 있다면, 이러한 것을 '냄새'라 하고, 이것을 '향처'라 하며, 이것을 '향계'라고도 합니다. 이것이 냄새의 감각장소인 물질입니다.

625. Katamaṃ taṃ rūpaṃ gandhāyatanaṃ? Yo gandho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho mūlagandho sāragandho tacagandho pattagandho pupphagandho phalagandho āmakagandho vissagandho sugandho duggandho, yo vā panaññopi atthi gandho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho, yamhi gandhamhi anidassanamhi sappaṭighamhi ghānaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, gandho peso gandhāyatanaṃ petaṃ gandhadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ gandhāyatanaṃ.

625. 어떤 것이 냄새의 감각장소(향처, 香處)인 물질입니까? 네 가지 큰 요소(사대종)를 의지하여 파생된, 볼 수 없고 부딪침이 있는 냄새, 즉 뿌리 냄새, 심재 냄새, 나무껍질 냄새, 잎사귀 냄새, 꽃 냄새, 열매 냄새, 날것의 냄새, 비린 냄새, 좋은 냄새, 나쁜 냄새, 또는 이 외에도 네 가지 큰 요소를 의지하여 파생된 것으로서 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 어떤 냄새라도 있어서, 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 냄새에 볼 수 없고 부딪침이 있는 코(비근)가 부딪쳤거나, 부딪치고 있거나, 부딪칠 것이거나, 부딪칠 수 있다면, 이러한 것을 '냄새'라 하고, 이것을 '향처'라 하며, 이것을 '향계'라고도 합니다. 이것이 냄새의 감각장소인 물질입니다.

626. Katamaṃ taṃ rūpaṃ gandhāyatanaṃ? Yo gandho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho mūlagandho sāragandho tacagandho pattagandho pupphagandho phalagandho āmakagandho vissagandho sugandho duggandho, yo vā panaññopi atthi gandho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho, yo gandho anidassano sappaṭigho ghānamhi anidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, gandho peso gandhāyatanaṃ petaṃ gandhadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ gandhāyatanaṃ.

626. 어떤 것이 냄새의 감각장소(향처, 香處)인 물질입니까? 네 가지 큰 요소(사대종)를 의지하여 파생된, 볼 수 없고 부딪침이 있는 냄새, 즉 뿌리 냄새, 심재 냄새, 나무껍질 냄새, 잎사귀 냄새, 꽃 냄새, 열매 냄새, 날것의 냄새, 비린 냄새, 좋은 냄새, 나쁜 냄새, 또는 이 외에도 네 가지 큰 요소를 의지하여 파생된 것으로서 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 어떤 냄새라도 있어서, 볼 수 없고 부딪침이 있는 그 냄새가 볼 수 없고 부딪침이 있는 코(비근)에 부딪쳤거나, 부딪치고 있거나, 부딪칠 것이거나, 부딪칠 수 있다면, 이러한 것을 '냄새'라 하고, 이것을 '향처'라 하며, 이것을 '향계'라고도 합니다. 이것이 냄새의 감각장소인 물질입니다.

627. Katamaṃ taṃ rūpaṃ gandhāyatanaṃ? Yo gandho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho mūlagandho sāragandho tacagandho pattagandho pupphagandho phalagandho āmakagandho vissagandho sugandho duggandho, yo vā panaññopi atthi gandho catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho, yaṃ gandhaṃ ārabbha ghānaṃ nissāya ghānasamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ gandhaṃ ārabbha ghānaṃ nissāya ghānasamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… ghānaviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ gandhārammaṇo ghānaṃ nissāya ghānasamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati [Pg.167] vā uppajje vā…pe… yaṃ gandhārammaṇā ghānaṃ nissāya ghānasamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… ghānaviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā, gandho peso gandhāyatanaṃ petaṃ gandhadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ gandhāyatanaṃ.

627. 냄새의 감각장소(비처, 鼻處)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 거대한 물질(사대, 四大)에 기초하여 보이지 않고 부딪침이 있는 향기, 즉 뿌리 향, 목재 향, 껍질 향, 잎 향, 꽃 향, 열매 향, 날것의 향, 비린 향, 좋은 향, 나쁜 향, 그리고 그 외에도 네 가지 거대한 물질에 기초하여 보이지 않고 부딪침이 있는 어떤 향기가 있어서, 그 향기를 대상으로 하고 코의 감관(비감관)을 의지하여 코의 접촉(비촉)이 일어났거나 일어나고 있거나 일어날 것이거나 일어날 법한 경우…(중략)… 그 향기를 대상으로 하고 코의 감관을 의지하여 코의 접촉에서 생긴 수(受)… 상(想)… 사(思)… 비식(鼻識)이 일어났거나 일어나고 있거나 일어날 것이거나 일어날 법한 경우…(중략)… 향기를 대상으로 하는 코의 감관을 의지하여 코의 접촉이 일어났거나 일어나고 있거나 일어날 것이거나 일어날 법한 경우…(중략)… 향기를 대상으로 하는 코의 감관을 의지하여 코의 접촉에서 생긴 수… 상… 사… 비식이 일어났거나 일어나고 있거나 일어날 것이거나 일어날 법한 경우, 이것을 향기라 하고, 이것을 비처라 하며, 이것을 비계(鼻界)라 한다. 이것이 비처인 그 물질이다.

628. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rasāyatanaṃ? Yo raso catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso ambilaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ loṇikaṃ khārikaṃ lambilaṃ kasāvo sādu asādu, yo vā panaññopi atthi raso catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho, yaṃ rasaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ jivhāya anidassanāya sappaṭighāya sāyi vā sāyati vā sāyissati vā sāye vā, raso peso rasāyatanaṃ petaṃ rasadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ rasāyatanaṃ.

628. 맛의 감각장소(설처, 舌處)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 거대한 물질에 기초하여 보이지 않고 부딪침이 있는 맛, 즉 뿌리 맛, 줄기 맛, 껍질 맛, 잎 맛, 꽃 맛, 열매 맛, 신맛, 단맛, 쓴맛, 매운맛, 짠맛, 알칼리 맛, 떫은맛, 좋은 맛, 나쁜 맛, 그리고 그 외에도 네 가지 거대한 물질에 기초하여 보이지 않고 부딪침이 있는 어떤 맛이 있어서, 보이지 않고 부딪침이 있는 그 맛을 보이지 않고 부딪침이 있는 혀의 감관(설감관)으로 맛보았거나 맛보고 있거나 맛볼 것이거나 맛볼 법한 경우, 이것을 맛이라 하고 이것을 설처라 하며 이것을 설계(舌界)라 한다. 이것이 설처인 그 물질이다.

629. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rasāyatanaṃ? Yo raso catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso ambilaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ loṇikaṃ khārikaṃ lambilaṃ kasāvo sādu asādu, yo vā panaññopi atthi raso catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho, yamhi rasamhi anidassanamhi sappaṭighamhi jivhā anidassanā sappaṭighā paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, raso peso rasāyatanaṃ petaṃ rasadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ rasāyatanaṃ.

629. 맛의 감각장소(설처)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 거대한 물질에 기초하여 보이지 않고 부딪침이 있는 맛, 즉 뿌리 맛, 줄기 맛, 껍질 맛, 잎 맛, 꽃 맛, 열매 맛, 신맛, 단맛, 쓴맛, 매운맛, 짠맛, 알칼리 맛, 떫은맛, 좋은 맛, 나쁜 맛, 그리고 그 외에도 네 가지 거대한 물질에 기초하여 보이지 않고 부딪침이 있는 어떤 맛이 있어서, 보이지 않고 부딪침이 있는 그 맛에 보이지 않고 부딪침이 있는 혀의 감관이 부딪쳤거나 부딪치고 있거나 부딪칠 것이거나 부딪칠 법한 경우, 이것을 맛이라 하고 이것을 설처라 하며 이것을 설계라 한다. 이것이 설처인 그 물질이다.

630. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rasāyatanaṃ? Yo raso catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso ambilaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ loṇikaṃ khārikaṃ lambilaṃ kasāvo sādu asādu, yo vā panaññopi atthi raso catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho, yo raso anidassano sappaṭigho jivhāya anidassanāya sappaṭighāya paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, raso peso rasāyatanaṃ petaṃ rasadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ rasāyatanaṃ.

630. 맛의 감각장소(설처)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 거대한 물질에 기초하여 보이지 않고 부딪침이 있는 맛, 즉 뿌리 맛, 줄기 맛, 껍질 맛, 잎 맛, 꽃 맛, 열매 맛, 신맛, 단맛, 쓴맛, 매운맛, 짠맛, 알칼리 맛, 떫은맛, 좋은 맛, 나쁜 맛, 그리고 그 외에도 네 가지 거대한 물질에 기초하여 보이지 않고 부딪침이 있는 어떤 맛이 있어서, 보이지 않고 부딪침이 있는 그 맛이 보이지 않고 부딪침이 있는 혀의 감관에서 부딪쳤거나 부딪치고 있거나 부딪칠 것이거나 부딪칠 법한 경우, 이것을 맛이라 하고 이것을 설처라 하며 이것을 설계라 한다. 이것이 설처인 그 물질이다.

631. Katamaṃ [Pg.168] taṃ rūpaṃ rasāyatanaṃ? Yo raso catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso ambilaṃ madhuraṃ tittakaṃ kaṭukaṃ loṇikaṃ khārikaṃ lambilaṃ kasāvo sādu asādu, yo vā panaññopi atthi raso catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya anidassano sappaṭigho, yaṃ rasaṃ ārabbha jivhaṃ nissāya jivhāsamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ rasaṃ ārabbha jivhaṃ nissāya jivhāsamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… jivhāviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ rasārammaṇo jivhaṃ nissāya jivhāsamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ rasārammaṇā jivhaṃ nissāya jivhāsamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… jivhāviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā, raso peso rasāyatanaṃ petaṃ rasadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ rasāyatanaṃ.

631. 맛의 감각장소(설처)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 거대한 물질에 기초하여 보이지 않고 부딪침이 있는 맛, 즉 뿌리 맛, 줄기 맛, 껍질 맛, 잎 맛, 꽃 맛, 열매 맛, 신맛, 단맛, 쓴맛, 매운맛, 짠맛, 알칼리 맛, 떫은맛, 좋은 맛, 나쁜 맛, 그리고 그 외에도 네 가지 거대한 물질에 기초하여 보이지 않고 부딪침이 있는 어떤 맛이 있어서, 그 맛을 대상으로 하고 혀의 감관을 의지하여 혀의 접촉(설촉)이 일어났거나 일어나고 있거나 일어날 것이거나 일어날 법한 경우…(중략)… 그 맛을 대상으로 하고 혀의 감관을 의지하여 혀의 접촉에서 생긴 수… 상… 사… 설식이 일어났거나 일어나고 있거나 일어날 것이거나 일어날 법한 경우…(중략)… 맛을 대상으로 하는 혀의 감관을 의지하여 혀의 접촉이 일어났거나 일어나고 있거나 일어날 것이거나 일어날 법한 경우…(중략)… 맛을 대상으로 하는 혀의 감관을 의지하여 혀의 접촉에서 생긴 수… 상… 사… 설식이 일어났거나 일어나고 있거나 일어날 것이거나 일어날 법한 경우, 이것을 맛이라 하고 이것을 설처라 하며 이것을 설계라 한다. 이것이 설처인 그 물질이다.

632. Katamaṃ taṃ rūpaṃ itthindriyaṃ? Yaṃ itthiyā itthiliṅgaṃ itthinimittaṃ itthikuttaṃ itthākappo itthattaṃ itthibhāvo – idaṃ taṃ rūpaṃ itthindriyaṃ.

632. 여성근(女根)인 그 물질은 무엇인가? 여성에게 있는 여성의 형상, 여성의 표상, 여성의 행위, 여성의 품행, 여성임, 여성의 상태 — 이것이 여성근인 그 물질이다.

633. Katamaṃ taṃ rūpaṃ purisindriyaṃ? Yaṃ purisassa purisaliṅgaṃ purisanimittaṃ purisakuttaṃ purisākappo purisattaṃ purisabhāvo – idaṃ taṃ rūpaṃ purisindriyaṃ.

633. 남성근(男根)인 그 물질은 무엇인가? 남성에게 있는 남성의 형상, 남성의 표상, 남성의 행위, 남성의 품행, 남성임, 남성의 상태 — 이것이 남성근인 그 물질이다.

634. Katamaṃ taṃ rūpaṃ jīvitindriyaṃ? Yo tesaṃ rūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ jīvitindriyaṃ.

634. 명근(命根)인 그 물질은 무엇인가? 그 물질적인 법들의 수명, 머묾, 진행됨, 유지됨, 움직임, 전개됨, 보존됨, 생명, 명근 — 이것이 명근인 그 물질이다.

635. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññatti? Yā kusalacittassa vā akusalacittassa vā abyākatacittassa vā abhikkamantassa vā paṭikkamantassa vā ālokentassa vā vilokentassa vā samiñjentassa vā pasārentassa vā kāyassa thambhanā santhambhanā santhambhitattaṃ viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññatti.

635. 신표업(身表業)인 그 물질은 무엇인가? 유익한 마음이나 해로운 마음이나 무기(無記)의 마음으로 인해, 앞으로 나아가거나 뒤로 물러나거나 앞을 보거나 옆을 보거나 굽히거나 펴는 자의 몸의 지탱함, 잘 지탱함, 잘 지탱된 상태, 알림, 알리게 함, 알려진 상태 — 이것이 신표업인 그 물질이다.

636. Katamaṃ taṃ rūpaṃ vacīviññatti? Yā kusalacittassa vā akusalacittassa vā abyākatacittassa vā vācā girā byappatho udīraṇaṃ ghoso ghosakammaṃ vācā vacībhedo – ayaṃ vuccati vācā. Yā tāya vācāya viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ vacīviññatti.

636. 구표업(口表業)인 그 물질은 무엇인가? 유익한 마음이나 해로운 마음이나 무기의 마음으로 내는 말, 언어, 어로(語路), 발성, 소리, 소리 내는 행위, 말, 언어적 표현 — 이것을 말이라 한다. 그 말에 의한 알림, 알리게 함, 알려진 상태 — 이것이 구표업인 그 물질이다.

637. Katamaṃ [Pg.169] taṃ rūpaṃ ākāsadhātu? Yo ākāso ākāsagataṃ aghaṃ aghagataṃ vivaro vivaragataṃ asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehi – idaṃ taṃ rūpaṃ ākāsadhātu.

637. 허공계(虛空界)인 그 물질은 무엇인가? 허공, 허공의 상태, 빈 공간, 빈 공간의 상태, 틈, 틈의 상태, 사대(四大)에 의해 닿지 않는 것 — 이것이 허공계인 그 물질이다.

638. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa lahutā? Yā rūpassa lahutā lahupariṇāmatā adandhanatā avitthanatā – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa lahutā.

638. 어떤 것이 물질의 가벼움(rūpassa lahutā)인 물질입니까? 물질의 가벼움, 가볍게 변하는 성질, 굼뜨지 않음, 떨리지 않음(혹은 둔하지 않음)인 것─이것이 물질의 가벼움이라 불리는 물질입니다.

639. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa mudutā? Yā rūpassa mudutā maddavatā akakkhaḷatā akathinatā – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa mudutā.

639. 어떤 것이 물질의 부드러움(rūpassa mudutā)인 물질입니까? 물질의 부드러움, 유연함, 거칠지 않음, 딱딱하지 않음인 것─이것이 물질의 부드러움이라 불리는 물질입니다.

640. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa kammaññatā? Yā rūpassa kammaññatā kammaññattaṃ kammaññabhāvo – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa kammaññatā.

640. 어떤 것이 물질의 적합함(rūpassa kammaññatā)인 물질입니까? 물질의 적합함, 적합한 성질, 적합한 상태인 것─이것이 물질의 적합함이라 불리는 물질입니다.

641. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa upacayo? Yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa upacayo.

641. 어떤 것이 물질의 적집(rūpassa upacayo)인 물질입니까? 처소(āyatana)들의 쌓임(ācaya)이 그것이니, 그 쌓임이 물질의 적집입니다. 이것이 물질의 적집이라 불리는 물질입니다.

642. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa santati? Yo rūpassa upacayo, sā rūpassa santati – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa santati.

642. 어떤 것이 물질의 상속(rūpassa santati)인 물질입니까? 성장이 끝난 뒤 더욱 진행되는 때에 나타나는 물질의 적집, 그것이 물질의 상속입니다. 이것이 물질의 상속이라 불리는 물질입니다.

643. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa jaratā? Yā rūpassa jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa jaratā.

643. 어떤 것이 물질의 노쇠(rūpassa jaratā)인 물질입니까? 물질의 늙음, 쇠약함, 이가 빠짐, 머리가 흼, 피부가 쭈글쭈글해짐, 수명의 감퇴, 감관의 성숙인 것─이것이 물질의 노쇠라 불리는 물질입니다.

644. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa aniccatā? Yo rūpassa khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa aniccatā.

644. 어떤 것이 물질의 무상(rūpassa aniccatā)인 물질입니까? 물질의 소멸, 사라짐, 파괴, 부서짐, 무상함, 실종인 것─이것이 물질의 무상이라 불리는 물질입니다.

645. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kabaḷīkāro āhāro? Odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ yamhi yamhi janapade tesaṃ tesaṃ sattānaṃ mukhāsiyaṃ dantavikhādanaṃ galajjhoharaṇīyaṃ kucchivitthambhanaṃ, yāya ojāya sattā yāpenti – idaṃ taṃ rūpaṃ kabaḷīkāro āhāro.

645. 어떤 것이 덩어리진 식물(kabaḷīkāro āhā로)인 물질입니까? 밥, 보리떡, 가루떡, 물고기, 고기, 우유, 응유, 정제 버터, 신선한 버터, 기름, 꿀, 설탕물, 그리고 그 외의 어떤 지역에서든 여러 중생들이 입으로 먹고 이로 씹고 목구멍으로 넘겨 배를 채우는 것과 같은 물질이 있으며, 중생들이 그 영양소(ojā)로써 연명하는 것─이것이 덩어리진 식물이라 불리는 물질입니다.

Idaṃ taṃ rūpaṃ upādā.

이 물질들의 모임이 파생된 물질(upādā)입니다.

Upādābhājanīyaṃ.

파생된 물질의 분류(Upādābhājanīya)가 끝났습니다.

Rūpakaṇḍe paṭhamabhāṇavāro.

물질의 절(Rūpakaṇḍa) 중의 제1 낭독분(paṭhamabhāṇavāra)이 끝났습니다.

646. Katamaṃ [Pg.170] taṃ rūpaṃ no upādā? Phoṭṭhabbāyatanaṃ, āpodhātu.

646. 어떤 것이 파생되지 않은(no upādā) 물질입니까? 감촉의 처소와 물의 요소입니다. 이것이 파생되지 않은 물질입니다.

647. Katamaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ? Pathavīdhātu tejodhātu vāyodhātu kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ sukhasamphassaṃ dukkhasamphassaṃ garukaṃ lahukaṃ, yaṃ phoṭṭhabbaṃ anidassanaṃ sappaṭighaṃ kāyena anidassanena sappaṭighena phusi vā phusati vā phusissati vā phuse vā phoṭṭhabbo peso phoṭṭhabbāyatanaṃ petaṃ phoṭṭhabbadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ.

647. 어떤 것이 감촉의 처소(phoṭṭhabbāyatana)인 물질입니까? 지(地)의 요소, 화(火)의 요소, 풍(風)의 요소로서 딱딱함, 부드러움, 매끄러움, 거침, 즐거운 감촉, 괴로운 감촉, 무거움, 가벼움이며, 보이지 않고 부딪히는 성질이 있는 감촉을 보이지 않고 부딪히는 성질이 있는 몸으로 접촉했거나 접촉하고 있거나 접촉할 것이거나 접촉할 수 있는 것입니다. 이 감촉을 감촉이라 하며, 감촉의 처소라 하며, 감촉의 요소라 합니다. 이것이 감촉의 처소라 불리는 물질입니다.

648. Katamaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ? Pathavīdhātu tejodhātu vāyodhātu kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ sukhasamphassaṃ dukkhasamphassaṃ garukaṃ lahukaṃ, yamhi phoṭṭhabbamhi anidassanamhi sappaṭighamhi kāyo anidassano sappaṭigho paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, phoṭṭhabbo peso phoṭṭhabbāyatanaṃ petaṃ phoṭṭhabbadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ.

648. 어떤 것이 감촉의 처소인 물질입니까? 지의 요소, 화의 요소, 풍의 요소로서 딱딱함, 부드러움, 매끄러움, 거침, 즐거운 감촉, 괴로운 감촉, 무거움, 가벼움이며, 보이지 않고 부딪히는 성질이 있는 어떤 감촉에 대하여 보이지 않고 부딪히는 성질이 있는 몸이 부딪혔거나 부딪히고 있거나 부딪힐 것이거나 부딪힐 수 있는 것입니다. 이 감촉을 감촉이라 하며... (중략) ... 이것이 감촉의 처소라 불리는 물질입니다.

649. Katamaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ? Pathavīdhātu tejodhātu vāyodhātu kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ sukhasamphassaṃ dukkhasamphassaṃ garukaṃ lahukaṃ, yo phoṭṭhabbo anidassano sappaṭigho kāyamhi anidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā paṭihaññati vā paṭihaññissati vā paṭihaññe vā, phoṭṭhabbo peso phoṭṭhabbāyatanaṃ petaṃ phoṭṭhabbadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ.

649. 어떤 것이 감촉의 처소인 물질입니까? 지의 요소, 화의 요소, 풍의 요소로서 딱딱함, 부드러움, 매끄러움, 거침, 즐거운 감촉, 괴로운 감촉, 무거움, 가벼움이며, 보이지 않고 부딪히는 성질이 있는 어떤 감촉이 보이지 않고 부딪히는 성질이 있는 몸에 부딪혔거나 부딪히고 있거나 부딪힐 것이거나 부딪힐 수 있는 것입니다. 이 감촉을 감촉이라 하며... (중략) ... 이것이 감촉의 처소라 불리는 물질입니다.

650. Katamaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ? Pathavīdhātu tejodhātu vāyodhātu kakkhaḷaṃ mudukaṃ saṇhaṃ pharusaṃ sukhasamphassaṃ dukkhasamphassaṃ garukaṃ lahukaṃ, yaṃ phoṭṭhabbaṃ ārabbha kāyaṃ nissāya kāyasamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ phoṭṭhabbaṃ ārabbha kāyaṃ nissāya kāyasamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… kāyaviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ phoṭṭhabbārammaṇo kāyaṃ nissāya kāyasamphasso uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā…pe… yaṃ phoṭṭhabbārammaṇā kāyaṃ nissāya kāyasamphassajā vedanā…pe… saññā…pe… cetanā…pe… kāyaviññāṇaṃ uppajji vā uppajjati vā uppajjissati vā uppajje vā, phoṭṭhabbo peso phoṭṭhabbāyatanaṃ petaṃ phoṭṭhabbadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ.

650. 어떤 것이 감촉의 처소인 물질입니까? 지의 요소, 화의 요소, 풍의 요소로서 딱딱함, 부드러움, 매끄러움, 거침, 즐거운 감촉, 괴로운 감촉, 무거움, 가벼움이며, 어떤 감촉을 연하여 몸을 의지하여 몸의 접촉(kāyasamphassa)이 일어났거나 일어나고 있거나 일어날 것이거나 일어날 수 있는 것이며, ... (중략) ... 혹은 그 감촉을 대상으로 하여 몸을 의지하여 몸의 접촉에서 생긴 수(vedanā), 상(saññā), 사(cetanā), 몸의 알음알이(kāyaviññāṇa)가 일어났거나 일어나고 있거나 일어날 것이거나 일어날 수 있는 것입니다. 이 감촉을 감촉이라 하며... (중략) ... 이것이 감촉의 처소라 불리는 물질입니다.

651. Katamaṃ [Pg.171] taṃ rūpaṃ āpodhātu? Yaṃ āpo āpogataṃ sineho sinehagataṃ bandhanattaṃ rūpassa – idaṃ taṃ rūpaṃ āpodhātu.

651. 어떤 것이 물의 요소(āpodhātu)인 물질입니까? 물인 것, 물의 상태인 것, 끈적임, 끈적임의 상태인 것, 물질을 결속하는 성질인 것─이것이 물의 요소라 불리는 물질입니다.

Idaṃ taṃ rūpaṃ no upādā.

이것이 파생되지 않은(no upādā) 물질입니다.

652. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ? Cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhāyatanaṃ kāyāyatanaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ.

652. 어떤 것이 업에서 생긴(upādiṇṇa) 물질입니까? 눈의 처소, 귀의 처소, 코의 처소, 혀의 처소, 몸의 처소, 여근, 남근, 생명근, 그리고 그 외에 업을 지었기 때문에 생겨난 형색의 처소, 냄새의 처소, 맛의 처소, 감촉의 처소, 허공의 요소, 물의 요소, 물질의 적집, 물질의 상속, 덩어리진 식물이 그것입니다. 이것이 업에서 생긴 물질입니다.

653. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ? Saddāyatanaṃ kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ.

653. 어떤 것이 업에서 생기지 않은(anupādiṇṇa) 물질입니까? 소리의 처소, 몸의 암시, 말의 암시, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 노쇠, 물질의 무상, 그리고 그 외에 업을 지었기 때문에 생겨난 것이 아닌 형색의 처소, 냄새의 처소, 맛의 처소, 감촉의 처소, 허공의 요소, 물의 요소, 물질의 적집, 물질의 상속, 덩어리진 식물이 그것입니다. 이것이 업에서 생기지 않은 물질입니다.

654. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ.

654. 어떤 것이 업에서 생기고 집착의 대상이 되는(upādiṇṇupādāniya) 물질입니까? 눈의 처소... (중략) ... 몸의 처소, 여근, 남근, 생명근, 그리고 그 외에 업을 지었기 때문에 생겨난 형색의 처소, 냄새의 처소, 맛의 처소, 감촉의 처소, 허공의 요소, 물의 요소, 물질의 적집, 물질의 상속, 덩어리진 식물이 그것입니다. 이것이 업에서 생기고 집착의 대상이 되는 물질입니다.

655. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ? Saddāyatanaṃ kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā, rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ.

655. 업에 의해 집착되지 않았으나 집착의 대상이 되는(비집착-집착대상) 물질은 무엇인가? 소리 처, 신표(身表), 어표(語表), 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 그리고 업에서 생기지 않은 그 밖의 다른 물질인 형색 처, 냄새 처, 맛 처, 감촉 처, 허공 요소, 물의 요소, 물질의 쌓임(성장), 물질의 상속, 덩어리진 음식 등이다. 이것이 업에 의해 집착되지 않았으나 집착의 대상이 되는 물질이다.

656. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sanidassanaṃ? Rūpāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ sanidassanaṃ.

656. 유견(有見, 볼 수 있는) 물질은 무엇인가? 형색 처이다. 이것이 유견 물질이다.

657. Katamaṃ [Pg.172] taṃ rūpaṃ anidassanaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anidassanaṃ.

657. 무견(無見, 볼 수 없는) 물질은 무엇인가? 안 처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 무견 물질이다.

658. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ? Cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhāyatanaṃ kāyāyatanaṃ rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ.

658. 유대(有對, 충돌하는) 물질은 무엇인가? 안 처, 이 처, 비 처, 설 처, 신 처, 형색 처, 소리 처, 냄새 처, 맛 처, 감촉 처이다. 이것이 유대 물질이다.

659. Katamaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ? Itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ.

659. 무대(無對, 충돌하지 않는) 물질은 무엇인가? 여근(女根) ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 무대 물질이다.

660. Katamaṃ taṃ rūpaṃ indriyaṃ? Cakkhundriyaṃ sotindriyaṃ ghānindriyaṃ jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ indriyaṃ.

660. 근(根, 지배 역능)인 물질은 무엇인가? 안근, 이근, 비근, 설근, 신근, 여근, 남근, 생명근이다. 이것이 근인 물질이다.

661. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ.

661. 근이 아닌 물질은 무엇인가? 형색 처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 근이 아닌 물질이다.

662. Katamaṃ taṃ rūpaṃ mahābhūtaṃ? Phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ mahābhūtaṃ.

662. 대종(大種) 물질은 무엇인가? 감촉 처(지, 화, 풍)와 물의 요소이다. 이것이 대종 물질이다.

663. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na mahābhūtaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na mahābhūtaṃ.

663. 대종이 아닌 물질은 무엇인가? 안 처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 대종이 아닌 물질이다.

664. Katamaṃ taṃ rūpaṃ viññatti? Kāyaviññatti vacīviññatti – idaṃ taṃ rūpaṃ viññatti.

664. 표정(表定, 알리는 것)인 물질은 무엇인가? 신표와 어표이다. 이것이 표정인 물질이다.

665. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na viññatti? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na viññatti.

665. 표정이 아닌 물질은 무엇인가? 안 처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 표정이 아닌 물질이다.

666. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cittasamuṭṭhānaṃ? Kāyaviññatti vacīviññatti yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ cittajaṃ cittahetukaṃ cittasamuṭṭhānaṃ rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ cittasamuṭṭhānaṃ.

666. 심등기(心等起, 마음에서 생긴) 물질은 무엇인가? 신표, 어표, 그리고 마음에서 생기고 마음을 원인으로 하며 마음에서 일어난 그 밖의 다른 물질인 형색 처, 소리 처, 냄새 처, 맛 처, 감촉 처, 허공 요소, 물의 요소, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 음식 등이다. 이것이 심등기 물질이다.

667. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na cittasamuṭṭhānaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na cittajaṃ na cittahetukaṃ na cittasamuṭṭhānaṃ rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ [Pg.173] gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na cittasamuṭṭhānaṃ.

667. 심등기가 아닌 물질은 무엇인가? 안 처 ... (중략) ... 신 처, 여근, 남근, 생명근, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 그리고 마음에서 생기지 않고 마음을 원인으로 하지 않으며 마음에서 일어나지 않은 그 밖의 다른 물질인 형색 처, 소리 처, 냄새 처, 맛 처, 감촉 처, 허공 요소, 물의 요소, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 음식 등이다. 이것이 심등기가 아닌 물질이다.

668. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cittasahabhu? Kāyaviññatti vacīviññatti – idaṃ taṃ rūpaṃ cittasahabhu.

668. 심구유(心俱有, 마음과 함께하는) 물질은 무엇인가? 신표와 어표이다. 이것이 심구유 물질이다.

669. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na cittasahabhu? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na cittasahabhu.

669. 심구유가 아닌 물질은 무엇인가? 안 처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 심구유가 아닌 물질이다.

670. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cittānuparivatti? Kāyaviññatti vacīviññatti – idaṃ taṃ rūpaṃ cittānuparivatti.

670. 심수전(心隨轉, 마음을 따르는) 물질은 무엇인가? 신표와 어표이다. 이것이 심수전 물질이다.

671. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na cittānuparivatti? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na cittānuparivatti.

671. 심수전이 아닌 물질은 무엇인가? 안 처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 심수전이 아닌 물질이다.

672. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ.

672. 내(內)적인 물질은 무엇인가? 안 처 ... (중략) ... 신 처이다. 이것이 내적인 물질이다.

673. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ.

673. 외(外)적인 물질은 무엇인가? 형색 처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 외적인 물질이다.

674. Katamaṃ taṃ rūpaṃ oḷārikaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ oḷārikaṃ.

674. 거친(추, 麤) 물질은 무엇인가? 안 처 ... (중략) ... 감촉 처이다. 이것이 거친 물질이다.

675. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sukhumaṃ? Itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ sukhumaṃ.

675. 미세한(세, 細) 물질은 무엇인가? 여근 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 미세한 물질이다.

676. Katamaṃ taṃ rūpaṃ dūre? Itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ dūre.

676. 먼(원, 遠) 물질은 무엇인가? 여근 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 먼 물질이다.

677. Katamaṃ taṃ rūpaṃ santike? Cakkhāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ santike.

677. 가까운(근, 近) 물질은 무엇인가? 안 처 ... (중략) ... 감촉 처이다. 이것이 가까운 물질이다.

678. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhusamphassassa vatthu? Cakkhāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhusamphassassa vatthu.

678. 안촉(眼觸)의 토대(所依)가 되는 물질은 무엇인가? 안 처이다. 이것이 안촉의 토대가 되는 물질이다.

679. Katamaṃ [Pg.174] taṃ rūpaṃ cakkhusamphassassa na vatthu? Sotāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhusamphassassa na vatthu.

679. 안촉의 토대가 아닌 물질은 무엇인가? 이 처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 안촉의 토대가 아닌 물질이다.

680. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhusamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya …pe… cakkhuviññāṇassa vatthu? Cakkhāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu.

680. 안촉에서 생긴 수(受) ... (중략) ... 상(想) ... (중략) ... 사(思) ... (중략) ... 안식(眼識)의 토대가 되는 물질은 무엇인가? 안 처이다. 이것이 안식의 토대가 되는 물질이다.

681. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇassa na vatthu? Sotāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇassa na vatthu.

681. 안식의 토대가 아닌 물질은 무엇인가? 이 처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 안식의 토대가 아닌 물질이다.

682. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sotasamphassassa…pe… ghānasamphassassa…pe… jivhāsamphassassa…pe… kāyasamphassassa vatthu? Kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyasamphassassa vatthu.

682. 이촉 ... (중략) ... 비촉 ... (중략) ... 설촉 ... (중략) ... 신촉(身觸)의 토대가 되는 물질은 무엇인가? 신 처이다. 이것이 신촉의 토대가 되는 물질이다.

683. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyasamphassassa na vatthu? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyasamphassassa na vatthu.

683. 신촉의 토대가 아닌 물질은 무엇인가? 안 처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 신촉의 토대가 아닌 물질이다.

684. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyasamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… kāyaviññāṇassa vatthu? Kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññāṇassa vatthu.

684. 신촉에서 생긴 수 ... (중략) ... 상 ... (중략) ... 사 ... (중략) ... 신식(身識)의 토대가 되는 물질은 무엇인가? 신 처이다. 이것이 신식의 토대가 되는 물질이다.

685. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññāṇassa na vatthu? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññāṇassa na vatthu.

685. 몸의 알음알이(신식)의 토대가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처(짝카야타나) ... (중략) ... 덩어리진 음식(까발리까라 아하라)이다. 이것이 몸의 알음알이의 토대가 아닌 그 물질이다.

686. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ? Rūpāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ.

686. 안촉(짝쿠삼팟사)의 대상(아람마나)인 그 물질은 무엇인가? 형색처(루빠야타나)이다. 이것이 안촉의 대상인 그 물질이다.

687. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhusamphassassa na ārammaṇaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhusamphassassa na ārammaṇaṃ.

687. 안촉의 대상이 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 안촉의 대상이 아닌 그 물질이다.

688. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhusamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… cakkhuviññāṇassa ārammaṇaṃ? Rūpāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇaṃ.

688. 안촉에서 생긴 수(웨다나) ... (중략) ... 상(산냐) ... (중략) ... 사(제따나) ... (중략) ... 안의 알음알이(안식)의 대상인 그 물질은 무엇인가? 형색처이다. 이것이 안의 알음알이의 대상인 그 물질이다.

689. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇassa na ārammaṇaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇassa na ārammaṇaṃ.

689. 안의 알음알이의 대상이 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 안의 알음알이의 대상이 아닌 그 물질이다.

690. Katamaṃ [Pg.175] taṃ rūpaṃ sotasamphassassa…pe… ghānasamphassassa …pe… jivhāsamphassassa…pe… kāyasamphassassa ārammaṇaṃ? Phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyasamphassassa ārammaṇaṃ.

690. 이촉(소따삼팟사) ... (중략) ... 비촉(가나삼팟사) ... (중략) ... 설촉(지화삼팟사) ... (중략) ... 신촉(까야삼팟사)의 대상인 그 물질은 무엇인가? 감촉처(폿땁바야타나)이다. 이것이 신촉의 대상인 그 물질이다.

691. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyasamphassassa na ārammaṇaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyasamphassassa na ārammaṇaṃ.

691. 신촉의 대상이 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 신촉의 대상이 아닌 그 물질이다.

692. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyasamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… kāyaviññāṇassa ārammaṇaṃ? Phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññāṇassa ārammaṇaṃ.

692. 신촉에서 생긴 수 ... (중략) ... 상 ... (중략) ... 사 ... (중략) ... 몸의 알음알이(신식)의 대상인 그 물질은 무엇인가? 감촉처이다. 이것이 몸의 알음알이의 대상인 그 물질이다.

693. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññāṇassa na ārammaṇaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññāṇassa na ārammaṇaṃ.

693. 몸의 알음알이의 대상이 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 몸의 알음알이의 대상이 아닌 그 물질이다.

694. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanaṃ? Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanaṃ.

694. 안처(짝카야타나)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 큰 근본 물질(사대)을 의지하여 생긴 투명한 물질인 그 눈 ... (중략) ... 빈 마을이라 불리는 이것이다. 이것이 안처인 그 물질이다.

695. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na cakkhāyatanaṃ? Sotāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na cakkhāyatanaṃ.

695. 안처가 아닌 그 물질은 무엇인가? 이처(소따야타나) ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 안처가 아닌 그 물질이다.

696. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sotāyatanaṃ…pe… ghānāyatanaṃ…pe… jivhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ? Yo kāyo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyāyatanaṃ.

696. 이처 ... (중략) ... 비처 ... (중략) ... 설처 ... (중략) ... 신처(까야야타나)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 큰 근본 물질을 의지하여 생긴 투명한 물질인 그 몸 ... (중략) ... 빈 마을이라 불리는 이것이다. 이것이 신처인 그 물질이다.

697. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na kāyāyatanaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na kāyāyatanaṃ.

697. 신처가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 신처가 아닌 그 물질이다.

698. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā…pe… rūpadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ.

698. 형색처(루빠야타나)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 큰 근본 물질을 의지하여 생긴 색깔과 광택 ... (중략) ... 형색 요소(루빠다뚜)라고 하는 이것이다. 이것이 형색처인 그 물질이다.

699. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na rūpāyatanaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na rūpāyatanaṃ.

699. 형색처가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 형색처가 아닌 그 물질이다.

700. Katamaṃ taṃ rūpaṃ saddāyatanaṃ…pe… gandhāyatanaṃ …pe… rasāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ? Pathavīdhātu…pe… phoṭṭhabbadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ.

700. 성처(삿다야타나) ... (중략) ... 향처(간다야타나) ... (중략) ... 미처(라사야타나) ... (중략) ... 감촉처(폿땁바야타나)인 그 물질은 무엇인가? 지계(빠따위다뚜) ... (중략) ... 촉계(폿땁바다뚜)라고 하는 이것이다. 이것이 감촉처인 그 물질이다.

701. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na phoṭṭhabbāyatanaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na phoṭṭhabbāyatanaṃ.

701. 감촉처가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 감촉처가 아닌 그 물질이다.

702. Katamaṃ [Pg.176] taṃ rūpaṃ cakkhudhātu? Cakkhāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhudhātu.

702. 안계(짝쿠다뚜)인 그 물질은 무엇인가? 안처이다. 이것이 안계인 그 물질이다.

703. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na cakkhudhātu? Sotāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na cakkhudhātu.

703. 안계가 아닌 그 물질은 무엇인가? 이처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 안계가 아닌 그 물질이다.

704. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sotadhātu…pe… ghānadhātu…pe… jivhādhātu…pe… kāyadhātu? Kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyadhātu.

704. 이계(소따다뚜) ... (중략) ... 비계(가나다뚜) ... (중략) ... 설계(지화다뚜) ... (중략) ... 신계(까야다뚜)인 그 물질은 무엇인가? 신처이다. 이것이 신계인 그 물질이다.

705. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na kāyadhātu? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na kāyadhātu.

705. 신계가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 신계가 아닌 그 물질이다.

706. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpadhātu? Rūpāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpadhātu.

706. 색계(루빠다뚜)인 그 물질은 무엇인가? 형색처이다. 이것이 색계인 그 물질이다.

707. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na rūpadhātu? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na rūpadhātu.

707. 색계가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 색계가 아닌 그 물질이다.

708. Katamaṃ taṃ rūpaṃ saddadhātu…pe… gandhadhātu…pe… rasadhātu…pe… phoṭṭhabbadhātu? Phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbadhātu.

708. 성계(삿다다뚜) ... (중략) ... 향계(간다다뚜) ... (중략) ... 미계(라사다뚜) ... (중략) ... 촉계(폿땁바다뚜)인 그 물질은 무엇인가? 감촉처이다. 이것이 촉계인 그 물질이다.

709. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na phoṭṭhabbadhātu? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na phoṭṭhabbadhātu.

709. 촉계가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 촉계가 아닌 그 물질이다.

710. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhundriyaṃ? Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhundriyaṃ.

710. 안근(짝쿤드리야)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 큰 근본 물질을 의지하여 생긴 투명한 물질인 그 눈 ... (중략) ... 빈 마을이라 불리는 이것이다. 이것이 안근인 그 물질이다.

711. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na cakkhundriyaṃ? Sotāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na cakkhundriyaṃ.

711. 안근이 아닌 그 물질은 무엇인가? 이처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 안근이 아닌 그 물질이다.

712. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sotindriyaṃ…pe… ghānindriyaṃ…pe… jivhindriyaṃ…pe… kāyindriyaṃ? Yo kāyo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyindriyaṃ.

712. 이근(소띤드리야) ... (중략) ... 비근(가닌드리야) ... (중략) ... 설근(지윈드리야) ... (중략) ... 신근(까인드리야)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 큰 근본 물질을 의지하여 생긴 투명한 물질인 그 몸 ... (중략) ... 빈 마을이라 불리는 이것이다. 이것이 신근인 그 물질이다.

713. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na kāyindriyaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na kāyindriyaṃ.

713. 신근이 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 음식이다. 이것이 신근이 아닌 그 물질이다.

714. Katamaṃ taṃ rūpaṃ itthindriyaṃ? Yaṃ itthiyā itthiliṅgaṃ itthinimittaṃ itthikuttaṃ itthākappo itthattaṃ itthibhāvo – idaṃ taṃ rūpaṃ itthindriyaṃ.

714. 여근(잇틴드리야)인 그 물질은 무엇인가? 여자의 여자다운 생김새, 여자의 표식, 여자의 동작, 여자의 거동, 여자의 상태, 여자의 성품인 이것이다. 이것이 여근인 그 물질이다.

715. Katamaṃ [Pg.177] taṃ rūpaṃ na itthindriyaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na itthindriyaṃ.

715. '여근(女根)이 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처(眼處) ... (중략) ... 덩어리진 식물(段食) — 이것이 여근이 아닌 물질이다.

716. Katamaṃ taṃ rūpaṃ purisindriyaṃ? Yaṃ purisassa purisaliṅgaṃ purisanimittaṃ purisakuttaṃ purisākappo purisattaṃ purisabhāvo – idaṃ taṃ rūpaṃ purisindriyaṃ.

716. '남근(男根)인 물질'이란 무엇인가? 남자의 남자다운 신체적 형태, 남자다운 표식, 남자다운 동작, 남자다운 외모, 남성성, 남성의 상태 — 이것이 남근인 물질이다.

717. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na purisindriyaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na purisindriyaṃ.

717. '남근이 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 남근이 아닌 물질이다.

718. Katamaṃ taṃ rūpaṃ jīvitindriyaṃ? Yo tesaṃ rūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ jīvitindriyaṃ.

718. '명근(命根)인 물질'이란 무엇인가? 그러한 물질적 법들의 수명, 지속, 유지, 보존, 진행, 전개, 수호, 생명, 명근 — 이것이 명근인 물질이다.

719. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na jīvitindriyaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na jīvitindriyaṃ.

719. '명근이 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 명근이 아닌 물질이다.

720. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññatti? Yā kusalacittassa vā akusalacittassa vā abyākatacittassa vā abhikkamantassa vā paṭikkamantassa vā ālokentassa vā vilokentassa vā samiñjentassa vā pasārentassa vā kāyassa thambhanā santhambhanā santhambhitattaṃ viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ kāyaviññatti.

720. '신표(身表)인 물질'이란 무엇인가? 유익한 마음이나 해로운 마음이나 무기(無記)의 마음에 따라 나아가는 자, 물러나는 자, 앞을 보는 자, 곁을 보는 자, 굽히는 자, 펴는 자의 신체의 뻣뻣함, 강직함, 강직한 상태, 알림, 알리게 함, 알려짐의 상태 — 이것이 신표인 물질이다.

721. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na kāyaviññatti? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na kāyaviññatti.

721. '신표가 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 신표가 아닌 물질이다.

722. Katamaṃ taṃ rūpaṃ vacīviññatti? Yā kusalacittassa vā akusalacittassa vā abyākatacittassa vā vācā girā byappatho udīraṇaṃ ghoso ghosakammaṃ vācā vacībhedo, ayaṃ vuccati vācā. Yā tāya vācāya viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ vacīviññatti.

722. '어표(語表)인 물질'이란 무엇인가? 유익한 마음이나 해로운 마음이나 무기(無記)의 마음에 따라 일어나는 말, 음성, 언어적 표현, 발화, 소리, 소리냄, 말의 발성, 이것을 말이라고 한다. 그 말에 의한 알림, 알리게 함, 알려짐의 상태 — 이것이 어표인 물질이다.

723. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na vacīviññatti? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na vacīviññatti.

723. '어표가 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 어표가 아닌 물질이다.

724. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ākāsadhātu? Yo ākāso ākāsagataṃ aghaṃ aghagataṃ vivaro vivaragataṃ asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehi – idaṃ taṃ rūpaṃ ākāsadhātu.

724. '허공계(虛空界)인 물질'이란 무엇인가? 허공, 허공의 상태, 비어 있음, 비어 있는 상태, 구멍, 구멍 난 상태, 네 가지 근본 물질(사대)에 닿지 않는 것 — 이것이 허공계인 물질이다.

725. Katamaṃ [Pg.178] taṃ rūpaṃ na ākāsadhātu? Cakkhāyatanaṃ …pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na ākāsadhātu.

725. '허공계가 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 허공계가 아닌 물질이다.

726. Katamaṃ taṃ rūpaṃ āpodhātu? Yaṃ āpo āpogataṃ sineho sinehagataṃ bandhanattaṃ rūpassa – idaṃ taṃ rūpaṃ āpodhātu.

726. '수계(水界)인 물질'이란 무엇인가? 물, 물의 상태, 끈끈함, 끈끈한 상태, 물질의 결합성 — 이것이 수계인 물질이다.

727. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na āpodhātu? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na āpodhātu.

727. '수계가 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 수계가 아닌 물질이다.

728. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa lahutā? Yā rūpassa lahutā lahupariṇāmatā adandhanatā avitthanatā – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa lahutā.

728. '물질의 경쾌성(輕快性)'이란 무엇인가? 물질의 가벼움, 가볍게 변화하는 성질, 무겁지 않음, 둔하지 않음 — 이것이 물질의 경쾌성이다.

729. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na lahutā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na lahutā.

729. '물질의 경쾌성이 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 물질의 경쾌성이 아닌 물질이다.

730. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa mudutā? Yā rūpassa mudutā maddavatā akakkhaḷatā akathinatā – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa mudutā.

730. '물질의 유연성(柔軟性)'이란 무엇인가? 물질의 부드러움, 나긋나긋함, 거칠지 않음, 딱딱하지 않음 — 이것이 물질의 유연성이다.

731. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na mudutā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na mudutā.

731. '물질의 유연성이 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 물질의 유연성이 아닌 물질이다.

732. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa kammaññatā? Yā rūpassa kammaññatā kammaññattaṃ kammaññabhāvo – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa kammaññatā.

732. '물질의 적업성(適業性)'이란 무엇인가? 물질의 적합함, 적합한 상태, 적업의 상태 — 이것이 물질의 적업성이다.

733. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na kammaññatā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na kammaññatā.

733. '물질의 적업성이 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 물질의 적업성이 아닌 물질이다.

734. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa upacayo? Yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa upacayo.

734. '물질의 적집(積集)'이란 무엇인가? 처(處)들의 쌓임, 그것이 물질의 적집이다 — 이것이 물질의 적집이다.

735. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na upacayo? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na upacayo.

735. '물질의 적집이 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 물질의 적집이 아닌 물질이다.

736. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa santati? Yo rūpassa upacayo, sā rūpassa santati – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa santati.

736. '물질의 상속(相續)'이란 무엇인가? 물질의 쌓임(적집), 그것이 물질의 상속이다 — 이것이 물질의 상속이다.

737. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na santati? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na santati.

737. '물질의 상속이 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 물질의 상속이 아닌 물질이다.

738. Katamaṃ [Pg.179] taṃ rūpaṃ rūpassa jaratā? Yā rūpassa jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa jaratā.

738. '물질의 노후(老朽)'란 무엇인가? 물질의 늙음, 쇠함, 이가 빠짐, 머리가 흼, 피부가 쭈글쭈글함, 수명의 감퇴, 감각 기능(根)의 성숙 — 이것이 물질의 노후이다.

739. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na jaratā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na jaratā.

739. '물질의 노후가 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 물질의 노후가 아닌 물질이다.

740. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa aniccatā? Yo rūpassa khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa aniccatā.

740. '물질의 무상(無常)'이란 무엇인가? 물질의 다함, 사라짐, 파괴, 부서짐, 무상함, 사라짐 — 이것이 물질의 무상이다.

741. Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na aniccatā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ rūpassa na aniccatā.

741. '물질의 무상이 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 덩어리진 식물 — 이것이 물질의 무상이 아닌 물질이다.

742. Katamaṃ taṃ rūpaṃ kabaḷīkāro āhāro? Odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ yamhi yamhi janapade tesaṃ tesaṃ sattānaṃ mukhāsiyaṃ dantavikhādanaṃ galajjhoharaṇīyaṃ kucchivitthambhanaṃ, yāya ojāya sattā yāpenti – idaṃ taṃ rūpaṃ kabaḷīkāro āhāro.

742. '덩어리진 식물(段食)'이란 무엇인가? 밥, 보리밥, 가루 음식, 생선, 고기, 우유, 요구르트, 정제 버터, 버터, 기름, 꿀, 설탕물, 그리고 그 외에 어떤 지역에서든 그러한 중생들이 입으로 먹고 이로 씹고 목구멍으로 넘겨 배를 든든하게 하는 그러한 물질이 있으니, 그러한 영양소(ojā)에 의해 중생들이 유지되는 것 — 이것이 덩어리진 식물이다.

743. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na kabaḷīkāro āhāro? Cakkhāyatanaṃ…pe… rūpassa aniccatā – idaṃ taṃ rūpaṃ na kabaḷīkāro āhāro.

743. '덩어리진 식물이 아닌 물질'이란 무엇인가? 안처 ... (중략) ... 물질의 무상 — 이것이 덩어리진 식물이 아닌 물질이다.

Evaṃ duvidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 두 가지 방식으로 물질의 분류가 이루어진다.

Dukaniddeso.

이본(二本)에 대한 설명이 끝났다.

Tikaniddeso

삼본(三本)에 대한 설명

744. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ upādā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ upādā.

744. 어떤 것이 내적이면서 파생된 물질인가? 안처... 내지... 신처이다. 이것이 내적이면서 파생된 물질이다.

745. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ upādā? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ upādā.

745. 어떤 것이 외적이면서 파생된 물질인가? 형색처... 내지... 덩어리진 음식이다. 이것이 외적이면서 파생된 물질이다.

746. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ no upādā? Phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ no upādā.

746. 어떤 것이 외적이면서 파생되지 않은 물질인가? 감촉처와 수대이다. 이것이 외적이면서 파생되지 않은 물질이다.

747. Katamaṃ [Pg.180] taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ upādiṇṇaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ upādiṇṇaṃ.

747. 어떤 것이 내적이면서 업에 의해 취해진 물질인가? 안처... 내지... 신처이다. 이것이 내적이면서 업에 의해 취해진 물질이다.

748. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ upādiṇṇaṃ? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ upādiṇṇaṃ.

748. 어떤 것이 외적이면서 업에 의해 취해진 물질인가? 여성근, 남성근, 생명근, 그리고 그 외에도 업의 지음으로 인해 존재하는 형색처, 냄새처, 맛처, 감촉처, 허공계, 수대, 물질의 생성, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 외적이면서 업에 의해 취해진 물질이다.

749. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ anupādiṇṇaṃ? Saddāyatanaṃ kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ anupādiṇṇaṃ.

749. 어떤 것이 외적이면서 업에 의해 취해지지 않은 물질인가? 소리처, 신표업, 구표업, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 그리고 그 외에도 업의 지음으로 말미암지 않고 존재하는 형색처, 냄새처, 맛처, 감촉처, 허공계, 수대, 물질의 생성, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 외적이면서 업에 의해 취해지지 않은 물질이다.

750. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ. Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ.

750. 어떤 것이 내적이면서 업에 의해 취해졌고 집착의 대상이 되는 물질인가? 안처... 내지... 신처이다. 이것이 내적이면서 업에 의해 취해졌고 집착의 대상이 되는 물질이다.

751. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ upādiṇṇupādāniyaṃ? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ upādiṇṇupādāniyaṃ.

751. 어떤 것이 외적이면서 업에 의해 취해졌고 집착의 대상이 되는 물질인가? 여성근, 남성근, 생명근, 그리고 그 외에도 업의 지음으로 인해 존재하는 형색처, 냄새처, 맛처, 감촉처, 허공계, 수대, 물질의 생성, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 외적이면서 업에 의해 취해졌고 집착의 대상이 되는 물질이다.

752. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ? Saddāyatanaṃ kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ.

752. 어떤 것이 외적이면서 업에 의해 취해지지 않았고 집착의 대상이 되는 물질인가? 소리처, 신표업, 구표업, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 그리고 그 외에도 업의 지음으로 말미암지 않고 존재하는 형색처, 냄새처, 맛처, 감촉처, 허공계, 수대, 물질의 생성, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 외적이면서 업에 의해 취해지지 않았고 집착의 대상이 되는 물질이다.

753. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ anidassanaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ anidassanaṃ.

753. 어떤 것이 내적이면서 볼 수 없는 물질인가? 안처... 내지... 신처이다. 이것이 내적이면서 볼 수 없는 물질이다.

754. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ sanidassanaṃ? Rūpāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ sanidassanaṃ.

754. 어떤 것이 외적이면서 볼 수 있는 물질인가? 형색처이다. 이것이 외적이면서 볼 수 있는 물질이다.

755. Katamaṃ [Pg.181] taṃ rūpaṃ bāhiraṃ anidassanaṃ? Saddāyatanaṃ …pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ anidassanaṃ.

755. 어떤 것이 외적이면서 볼 수 없는 물질인가? 소리처... 내지... 덩어리진 음식이다. 이것이 외적이면서 볼 수 없는 물질이다.

756. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ sappaṭighaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ sappaṭighaṃ.

756. 어떤 것이 내적이면서 충돌하는 물질인가? 안처... 내지... 신처이다. 이것이 내적이면서 충돌하는 물질이다.

757. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ sappaṭighaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ sappaṭighaṃ.

757. 어떤 것이 외적이면서 충돌하는 물질인가? 형색처... 내지... 감촉처이다. 이것이 외적이면서 충돌하는 물질이다.

758. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ appaṭighaṃ? Itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ appaṭighaṃ.

758. 어떤 것이 외적이면서 충돌하지 않는 물질인가? 여성근... 내지... 덩어리진 음식이다. 이것이 외적이면서 충돌하지 않는 물질이다.

759. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ indriyaṃ? Cakkhundriyaṃ…pe… kāyindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ indriyaṃ.

759. 어떤 것이 내적이면서 감관인 물질인가? 안근... 내지... 신근이다. 이것이 내적이면서 감관인 물질이다.

760. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ indriyaṃ? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ indriyaṃ.

760. 어떤 것이 외적이면서 감관인 물질인가? 여성근, 남성근, 생명근이다. 이것이 외적이면서 감관인 물질이다.

761. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na indriyaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na indriyaṃ.

761. 어떤 것이 외적이면서 감관이 아닌 물질인가? 형색처... 내지... 덩어리진 음식이다. 이것이 외적이면서 감관이 아닌 물질이다.

762. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na mahābhūtaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na mahābhūtaṃ.

762. 어떤 것이 내적이면서 근본 물질이 아닌 물질인가? 안처... 내지... 신처이다. 이것이 내적이면서 근본 물질이 아닌 물질이다.

763. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ mahābhūtaṃ? Phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ mahābhūtaṃ.

763. 어떤 것이 외적이면서 근본 물질인 물질인가? 감촉처와 수대이다. 이것이 외적이면서 근본 물질인 물질이다.

764. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na mahābhūtaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na mahābhūtaṃ.

764. 어떤 것이 외적이면서 근본 물질이 아닌 물질인가? 형색처... 내지... 덩어리진 음식이다. 이것이 외적이면서 근본 물질이 아닌 물질이다.

765. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na viññatti? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na viññatti?

765. 어떤 것이 내적이면서 암시가 아닌 물질인가? 안처... 내지... 신처이다. 이것이 내적이면서 암시가 아닌 물질이다.

766. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ viññatti? Kāyaviññatti vacīviññatti – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ viññatti.

766. 어떤 것이 외적이면서 암시인 물질인가? 신표업과 구표업이다. 이것이 외적이면서 암시인 물질이다.

767. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na viññatti? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na viññatti.

767. 어떤 것이 외적이면서 암시가 아닌 물질인가? 형색처... 내지... 덩어리진 음식이다. 이것이 외적이면서 암시가 아닌 물질이다.

768. Katamaṃ [Pg.182] taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na cittasamuṭṭhānaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na cittasamuṭṭhānaṃ.

768. 어떤 것이 내적이면서 마음에서 생긴 것이 아닌 물질인가? 안처... 내지... 신처이다. 이것이 내적이면서 마음에서 생긴 것이 아닌 물질이다.

769. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cittasamuṭṭhānaṃ? Kāyaviññatti vacīviññatti, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ cittajaṃ cittahetukaṃ cittasamuṭṭhānaṃ rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cittasamuṭṭhānaṃ.

769. 어떤 것이 외적이면서 마음에서 생긴 물질인가? 신표업, 구표업, 그리고 그 외에도 마음에서 생기고 마음을 원인으로 하며 마음에서 일어나는 형색처, 소리처, 냄새처, 맛처, 감촉처, 허공계, 수대, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 생성, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 외적이면서 마음에서 생긴 물질이다.

770. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na cittasamuṭṭhānaṃ? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na cittajaṃ na cittahetukaṃ na cittasamuṭṭhānaṃ rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na cittasamuṭṭhānaṃ.

770. 어떤 것이 외적이면서 마음에서 생긴 것이 아닌 물질인가? 여성근, 남성근, 생명근, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 그리고 그 외에도 마음에서 생기지 않고 마음을 원인으로 하지 않으며 마음에서 일어나지 않는 형색처, 소리처, 냄새처, 맛처, 감촉처, 허공계, 수대, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 생성, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 외적이면서 마음에서 생긴 것이 아닌 물질이다.

771. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na cittasahabhu? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na cittasahabhu.

771. 안의 물질이면서 마음과 함께 생기지 않는 그 물질은 무엇인가? 안처 ... 내지 ... 신처이다. 이것이 안의 물질이면서 마음과 함께 생기지 않는 그 물질이다.

772. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cittasahabhu? Kāyaviññatti vacīviññatti – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cittasahabhu.

772. 밖의 물질이면서 마음과 함께 생기는 그 물질은 무엇인가? 신표업과 어표업이다. 이것이 밖의 물질이면서 마음과 함께 생기는 그 물질이다.

773. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na cittasahabhu? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na cittasahabhu?

773. 밖의 물질이면서 마음과 함께 생기지 않는 그 물질은 무엇인가? 루파처 ... 내지 ... 덩어리 식량이다. 이것이 밖의 물질이면서 마음과 함께 생기지 않는 그 물질이다.

774. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na cittānuparivatti? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na cittānuparivatti.

774. 안의 물질이면서 마음을 따르지 않는 그 물질은 무엇인가? 안처 ... 내지 ... 신처이다. 이것이 안의 물질이면서 마음을 따르지 않는 그 물질이다.

775. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cittānuparivatti? Kāyaviññatti vacīviññatti – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cittānuparivatti.

775. 밖의 물질이면서 마음을 따르는 그 물질은 무엇인가? 신표업과 어표업이다. 이것이 밖의 물질이면서 마음을 따르는 그 물질이다.

776. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na cittānuparivatti? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na cittānuparivatti.

776. 밖의 물질이면서 마음을 따르지 않는 그 물질은 무엇인가? 루파처 ... 내지 ... 덩어리 식량이다. 이것이 밖의 물질이면서 마음을 따르지 않는 그 물질이다.

777. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ oḷārikaṃ? Cakkhāyatanaṃ …pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ oḷārikaṃ.

777. 안의 물질이면서 거친 그 물질은 무엇인가? 안처 ... 내지 ... 신처이다. 이것이 안의 물질이면서 거친 그 물질이다.

778. Katamaṃ [Pg.183] taṃ rūpaṃ bāhiraṃ oḷārikaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ oḷārikaṃ.

778. 밖의 물질이면서 거친 그 물질은 무엇인가? 루파처 ... 내지 ... 촉처이다. 이것이 밖의 물질이면서 거친 그 물질이다.

779. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ sukhumaṃ? Itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ sukhumaṃ.

779. 밖의 물질이면서 미세한 그 물질은 무엇인가? 여근 ... 내지 ... 덩어리 식량이다. 이것이 밖의 물질이면서 미세한 그 물질이다.

780. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ santike? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ santike.

780. 안의 물질이면서 가까운 그 물질은 무엇인가? 안처 ... 내지 ... 신처이다. 이것이 안의 물질이면서 가까운 그 물질이다.

781. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ dūre? Itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ dūre.

781. 밖의 물질이면서 먼 그 물질은 무엇인가? 여근 ... 내지 ... 덩어리 식량이다. 이것이 밖의 물질이면서 먼 그 물질이다.

782. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ santike? Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ santike.

782. 밖의 물질이면서 가까운 그 물질은 무엇인가? 루파처 ... 내지 ... 촉처이다. 이것이 밖의 물질이면서 가까운 그 물질이다.

783. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cakkhusamphassassa na vatthu? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cakkhusamphassassa na vatthu.

783. 밖의 물질이면서 안촉의 토대가 아닌 그 물질은 무엇인가? 루파처 ... 내지 ... 덩어리 식량이다. 이것이 밖의 물질이면서 안촉의 토대가 아닌 그 물질이다.

784. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhusamphassassa vatthu? Cakkhāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhusamphassassa vatthu.

784. 안의 물질이면서 안촉의 토대인 그 물질은 무엇인가? 안처이다. 이것이 안의 물질이면서 안촉의 토대인 그 물질이다.

785. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhusamphassassa na vatthu? Sotāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhusamphassassa na vatthu.

785. 안의 물질이면서 안촉의 토대가 아닌 그 물질은 무엇인가? 이처 ... 내지 ... 신처이다. 이것이 안의 물질이면서 안촉의 토대가 아닌 그 물질이다.

786. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cakkhusamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… cakkhuviññāṇassa na vatthu? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cakkhuviññāṇassa na vatthu.

786. 밖의 물질이면서 안촉에서 생긴 수 ... 내지 ... 상 ... 내지 ... 사 ... 내지 ... 안식의 토대가 아닌 그 물질은 무엇인가? 루파처 ... 내지 ... 덩어리 식량이다. 이것이 밖의 물질이면서 안식의 토대가 아닌 그 물질이다.

787. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu? Cakkhāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhuviññāṇassa vatthu.

787. 안의 물질이면서 안식의 토대인 그 물질은 무엇인가? 안처이다. 이것이 안의 물질이면서 안식의 토대인 그 물질이다.

788. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhuviññāṇassa na vatthu? Sotāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhuviññāṇassa na vatthu?

788. 안의 물질이면서 안식의 토대가 아닌 그 물질은 무엇인가? 이처 ... 내지 ... 신처이다. 이것이 안의 물질이면서 안식의 토대가 아닌 그 물질이다.

789. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ sotasamphassassa…pe… ghānasamphassassa…pe… jivhāsamphassassa…pe… kāyasamphassassa na vatthu? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyasamphassassa na vatthu.

789. 밖의 물질이면서 이촉 ... 내지 ... 비촉 ... 내지 ... 설촉 ... 내지 ... 신촉의 토대가 아닌 그 물질은 무엇인가? 루파처 ... 내지 ... 덩어리 식량이다. 이것이 밖의 물질이면서 신촉의 토대가 아닌 그 물질이다.

790. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyasamphassassa vatthu? Kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyasamphassassa vatthu.

790. 안의 물질이면서 신촉의 토대인 그 물질은 무엇인가? 신처이다. 이것이 안의 물질이면서 신촉의 토대인 그 물질이다.

791. Katamaṃ [Pg.184] taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyasamphassassa na vatthu? Cakkhāyatanaṃ…pe… jivhāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyasamphassassa na vatthu.

791. 안의 물질이면서 신촉의 토대가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... 내지 ... 설처이다. 이것이 안의 물질이면서 신촉의 토대가 아닌 그 물질이다.

792. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyasamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… kāyaviññāṇassa na vatthu? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyaviññāṇassa na vatthu.

792. 밖의 물질이면서 신촉에서 생긴 수 ... 내지 ... 상 ... 내지 ... 사 ... 내지 ... 신식의 토대가 아닌 그 물질은 무엇인가? 루파처 ... 내지 ... 덩어리 식량이다. 이것이 밖의 물질이면서 신식의 토대가 아닌 그 물질이다.

793. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyaviññāṇassa vatthu? Kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyaviññāṇassa vatthu.

793. 안의 물질이면서 신식의 토대인 그 물질은 무엇인가? 신처이다. 이것이 안의 물질이면서 신식의 토대인 그 물질이다.

794. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyaviññāṇassa na vatthu? Cakkhāyatanaṃ…pe… jivhāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyaviññāṇassa na vatthu.

794. 안의 물질이면서 신식의 토대가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... 내지 ... 설처이다. 이것이 안의 물질이면서 신식의 토대가 아닌 그 물질이다.

795. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhusamphassassa na ārammaṇaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhusamphassassa na ārammaṇaṃ.

795. 안의 물질이면서 안촉의 대상이 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... 내지 ... 신처이다. 이것이 안의 물질이면서 안촉의 대상이 아닌 그 물질이다.

796. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ? Rūpāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ.

796. 밖의 물질이면서 안촉의 대상인 그 물질은 무엇인가? 루파처이다. 이것이 밖의 물질이면서 안촉의 대상인 그 물질이다.

797. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cakkhusamphassassa na ārammaṇaṃ? Saddāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cakkhusamphassassa na ārammaṇaṃ.

797. 밖의 물질이면서 안촉의 대상이 아닌 그 물질은 무엇인가? 성처 ... 내지 ... 덩어리 식량이다. 이것이 밖의 물질이면서 안촉의 대상이 아닌 그 물질이다.

798. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhusamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… cakkhuviññāṇassa na ārammaṇaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhuviññāṇassa na ārammaṇaṃ.

798. 안의 물질이면서 안촉에서 생긴 수 ... 내지 ... 상 ... 내지 ... 사 ... 내지 ... 안식의 대상이 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처 ... 내지 ... 신처이다. 이것이 안의 물질이면서 안식의 대상이 아닌 그 물질이다.

799. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇaṃ? Rūpāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇaṃ.

799. 밖의 물질이면서 안식의 대상인 그 물질은 무엇인가? 루파처이다. 이것이 밖의 물질이면서 안식의 대상인 그 물질이다.

800. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cakkhuviññāṇassa na ārammaṇaṃ? Saddāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ cakkhuviññāṇassa na ārammaṇaṃ.

800. 밖의 물질이면서 안식의 대상이 아닌 그 물질은 무엇인가? 성처 ... 내지 ... 덩어리 식량이다. 이것이 밖의 물질이면서 안식의 대상이 아닌 그 물질이다.

801. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ sotasamphassassa…pe… ghānasamphassassa…pe… jivhāsamphassassa…pe… kāyasamphassassa na ārammaṇaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… [Pg.185] kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyasamphassassa na ārammaṇaṃ.

801. 내적인 것이면서 이촉(耳觸)...(중략)...비촉(鼻觸)...(중략)...설촉(舌觸)...(중략)...신촉(身觸)의 대상이 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처(眼處)...(중략)...신처(身處)이다. 이것이 내적인 것이면서 신촉의 대상이 아닌 그 물질이다.

802. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyasamphassassa ārammaṇaṃ? Phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyasamphassassa ārammaṇaṃ.

802. 외적인 것이면서 신촉(身觸)의 대상인 그 물질은 무엇인가? 촉처(觸處)이다. 이것이 외적인 것이면서 신촉의 대상인 그 물질이다.

803. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyasamphassassa na ārammaṇaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyasamphassassa na ārammaṇaṃ.

803. 외적인 것이면서 신촉(身觸)의 대상이 아닌 그 물질은 무엇인가? 색처(色處)...(중략)...단식(摶食)이다. 이것이 외적인 것이면서 신촉의 대상이 아닌 그 물질이다.

804. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyasamphassajāya vedanāya…pe… saññāya…pe… cetanāya…pe… kāyaviññāṇassa na ārammaṇaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyaviññāṇassa na ārammaṇaṃ.

804. 내적인 것이면서 신촉(身觸)에서 생긴 수(受)...(중략)...상(想)...(중략)...사(思)...(중략)...신식(身識)의 대상이 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처(眼處)...(중략)...신처(身處)이다. 이것이 내적인 것이면서 신식의 대상이 아닌 그 물질이다.

805. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyaviññāṇassa ārammaṇaṃ? Phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyaviññāṇassa ārammaṇaṃ.

805. 외적인 것이면서 신식(身識)의 대상인 그 물질은 무엇인가? 촉처(觸處)이다. 이것이 외적인 것이면서 신식의 대상인 그 물질이다.

806. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyaviññāṇassa na ārammaṇaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyaviññāṇassa na ārammaṇaṃ.

806. 외적인 것이면서 신식(身識)의 대상이 아닌 그 물질은 무엇인가? 색처(色處)...(중략)...단식(摶食)이다. 이것이 외적인 것이면서 신식의 대상이 아닌 그 물질이다.

807. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na cakkhāyatanaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na cakkhāyatanaṃ.

807. 외적인 것이면서 안처(眼處)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 색처(色處)...(중략)...단식(摶食)이다. 이것이 외적인 것이면서 안처가 아닌 그 물질이다.

808. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhāyatanaṃ? Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhāyatanaṃ.

808. 내적인 것이면서 안처(眼處)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 대종(大種)을 의지하여 생긴 투명한 물질[淨色]인 눈(眼)...(중략)...‘빈 마을’이라 불리는 그것이다. 이것이 내적인 것이면서 안처인 그 물질이다.

809. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na cakkhāyatanaṃ? Sotāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na cakkhāyatanaṃ.

809. 내적인 것이면서 안처(眼處)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 이처(耳處)...(중략)...신처(身處)이다. 이것이 내적인 것이면서 안처가 아닌 그 물질이다.

810. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na sotāyatanaṃ…pe… na ghānāyatanaṃ…pe… na jivhāyatanaṃ…pe… na kāyāyatanaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na kāyāyatanaṃ.

810. 외적인 것이면서 이처(耳處)가 아니고... (중략) ...비처(鼻處)가 아니고... (중략) ...설처(舌處)가 아니고... (중략) ...신처(身處)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 색처(色處)...(중략)...단식(摶食)이다. 이것이 외적인 것이면서 신처가 아닌 그 물질이다.

811. Katamaṃ [Pg.186] taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyāyatanaṃ? Yo kāyo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyāyatanaṃ.

811. 내적인 것이면서 신처(身處)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 대종(大종)을 의지하여 생긴 투명한 물질[淨色]인 몸(身)...(중략)...‘빈 마을’이라 불리는 그것이다. 이것이 내적인 것이면서 신처인 그 물질이다.

812. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na kāyāyatanaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… jivhāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na kāyāyatanaṃ.

812. 내적인 것이면서 신처(身處)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처(眼處)...(중략)...설처(舌處)이다. 이것이 내적인 것이면서 신처가 아닌 그 물질이다.

813. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na rūpāyatanaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na rūpāyatanaṃ.

813. 내적인 것이면서 색처(色處)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처(眼處)...(중략)...신처(身處)이다. 이것이 내적인 것이면서 색처가 아닌 그 물질이다.

814. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā…pe… rūpadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpāyatanaṃ.

814. 외적인 것이면서 색처(色處)인 그 물질은 무엇인가? 네 가지 대종(大種)을 의지하여 생긴 색깔과 광택...(중략)...색계(色界, 색의 요소)인 그것이다. 이것이 외적인 것이면서 색처인 그 물질이다.

815. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na rūpāyatanaṃ? Saddāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na rūpāyatanaṃ.

815. 외적인 것이면서 색처(色處)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 성처(聲處)...(중략)...단식(摶食)이다. 이것이 외적인 것이면서 색처가 아닌 그 물질이다.

816. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na saddāyatanaṃ…pe… na gandhāyatanaṃ…pe… na rasāyatanaṃ…pe… na phoṭṭhabbāyatanaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na phoṭṭhabbāyatanaṃ.

816. 내적인 것이면서 성처(聲處)가 아니고... (중략) ...향처(香處)가 아니고... (중략) ...미처(味處)가 아니고... (중략) ...촉처(觸處)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처(眼處)...(중략)...신처(身處)이다. 이것이 내적인 것이면서 촉처가 아닌 그 물질이다.

817. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ? Pathavīdhātu…pe… phoṭṭhabbadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ.

817. 외적인 것이면서 촉처(觸處)인 그 물질은 무엇인가? 지계(地界)...(중략)...촉계(觸界)인 그것이다. 이것이 외적인 것이면서 촉처인 그 물질이다.

818. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na phoṭṭhabbāyatanaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na phoṭṭhabbāyatanaṃ.

818. 외적인 것이면서 촉처(觸處)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 색처(色處)...(중략)...단식(摶食)이다. 이것이 외적인 것이면서 촉처가 아닌 그 물질이다.

819. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na cakkhudhātu? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na cakkhudhātu.

819. 외적인 것이면서 안계(眼界)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 색처(色處)...(중략)...단식(摶食)이다. 이것이 외적인 것이면서 안계가 아닌 그 물질이다.

820. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhudhātu? Cakkhāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhudhātu.

820. 내적인 것이면서 안계(眼界)인 그 물질은 무엇인가? 안처(眼處)이다. 이것이 내적인 것이면서 안계인 그 물질이다.

821. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na cakkhudhātu? Sotāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na cakkhudhātu.

821. 내적인 것이면서 안계(眼界)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 이처(耳處)...(중략)...신처(身處)이다. 이것이 내적인 것이면서 안계가 아닌 그 물질이다.

822. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na sotadhātu…pe… na ghānadhātu…pe… na jivhādhātu…pe… na kāyadhātu? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na kāyadhātu.

822. 외적인 것이면서 이계(耳界)가 아니고... (중략) ...비계(鼻界)가 아니고... (중략) ...설계(舌界)가 아니고... (중략) ...신계(身界)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 색처(色處)...(중략)...단식(摶食)이다. 이것이 외적인 것이면서 신계가 아닌 그 물질이다.

823. Katamaṃ [Pg.187] taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyadhātu? Kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyadhātu.

823. 내적인 것이면서 신계(身界)인 그 물질은 무엇인가? 신처(身處)이다. 이것이 내적인 것이면서 신계인 그 물질이다.

824. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na kāyadhātu? Cakkhāyatanaṃ…pe… jivhāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na kāyadhātu.

824. 내적인 것이면서 신계(身界)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처(眼處)...(중략)...설처(舌處)이다. 이것이 내적인 것이면서 신계가 아닌 그 물질이다.

825. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na rūpadhātu? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na rūpadhātu.

825. 내적인 것이면서 색계(色界)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처(眼處)...(중략)...신처(身處)이다. 이것이 내적인 것이면서 색계가 아닌 그 물질이다.

826. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpadhātu? Rūpāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpadhātu.

826. 외적인 것이면서 색계(色界)인 그 물질은 무엇인가? 색처(色處)이다. 이것이 외적인 것이면서 색계인 그 물질이다.

827. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na rūpadhātu? Saddāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na rūpadhātu.

827. 외적인 것이면서 색계(色界)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 성처(聲處)...(중략)...단식(摶食)이다. 이것이 외적인 것이면서 색계가 아닌 그 물질이다.

828. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na saddadhātu…pe… na gandhadhātu…pe… na rasadhātu …pe… na phoṭṭhabbadhātu? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na phoṭṭhabbadhātu.

828. 내적인 것이면서 성계(聲界)가 아니고... (중략) ...향계(香界)가 아니고... (중략) ...미계(味界)가 아니고... (중략) ...촉계(觸界)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 안처(眼處)...(중략)...신처(身處)이다. 이것이 내적인 것이면서 촉계가 아닌 그 물질이다.

829. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ phoṭṭhabbadhātu? Phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ phoṭṭhabbadhātu.

829. 외적인 것이면서 촉계(觸界)인 그 물질은 무엇인가? 촉처(觸處)이다. 이것이 외적인 것이면서 촉계인 그 물질이다.

830. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na phoṭṭhabbadhātu? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na phoṭṭhabbadhātu.

830. 외적인 것이면서 촉계(觸界)가 아닌 그 물질은 무엇인가? 색처(色處)...(중략)...단식(摶食)이다. 이것이 외적인 것이면서 촉계가 아닌 그 물질이다.

831. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na cakkhundriyaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na cakkhundriyaṃ.

831. 외부의 것이면서 안근(眼根)이 아닌 물질은 무엇인가? 형상계(色界) ... [중략] ... 덩어리진 음식(段食)이다. 이것이 외부의 것이면서 안근이 아닌 물질이다.

832. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhundriyaṃ? Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ cakkhundriyaṃ.

832. 내부의 것이면서 안근인 물질은 무엇인가? 네 가지 근본 물질(四大)을 토대로 한 맑은 물질인 눈(眼) ... [중략] ... 빈 마을이라 불리는 것, 이것이 내부의 것이면서 안근인 물질이다.

833. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na cakkhundriyaṃ? Sotāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na cakkhundriyaṃ.

833. 내부의 것이면서 안근이 아닌 물질은 무엇인가? 이처(耳處) ... [중략] ... 신처(身處)이다. 이것이 내부의 것이면서 안근이 아닌 물질이다.

834. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na sotindriyaṃ…pe… na ghānindriyaṃ…pe… na jivhindriyaṃ…pe… na kāyindriyaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na kāyindriyaṃ.

834. 외부의 것이면서 이근(耳根)이 아닌 것 ... 비근(鼻根)이 아닌 것 ... 설근(舌根)이 아닌 것 ... 신근(身根)이 아닌 물질은 무엇인가? 형상계 ... [중략] ... 덩어리진 음식이다. 이것이 외부의 것이면서 신근이 아닌 물질이다.

835. Katamaṃ [Pg.188] taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyindriyaṃ? Yo kāyo catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ kāyindriyaṃ.

835. 내부의 것이면서 신근인 물질은 무엇인가? 네 가지 근본 물질을 토대로 한 맑은 물질인 몸(身) ... [중략] ... 빈 마을이라 불리는 것, 이것이 내부의 것이면서 신근인 물질이다.

836. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na kāyindriyaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… jivhāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na kāyindriyaṃ.

836. 내부의 것이면서 신근이 아닌 물질은 무엇인가? 안처(眼處) ... [중략] ... 설처(舌處)이다. 이것이 내부의 것이면서 신근이 아닌 물질이다.

837. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na itthindriyaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na itthindriyaṃ.

837. 내부의 것이면서 여근(女根)이 아닌 물질은 무엇인가? 안처 ... [중략] ... 신처이다. 이것이 내부의 것이면서 여근이 아닌 물질이다.

838. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ itthindriyaṃ? Yaṃ itthiyā itthiliṅgaṃ itthinimittaṃ itthikuttaṃ itthākappo itthattaṃ itthibhāvo – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ itthindriyaṃ.

838. 외부의 것이면서 여근인 물질은 무엇인가? 여성의 여성상(女性相), 여성의 표지(標識), 여성의 거동, 여성의 용태, 여성임, 여성의 상태, 이것이 외부의 것이면서 여근인 물질이다.

839. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na itthindriyaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na itthindriyaṃ.

839. 외부의 것이면서 여근이 아닌 물질은 무엇인가? 형상계 ... [중략] ... 덩어리진 음식이다. 이것이 외부의 것이면서 여근이 아닌 물질이다.

840. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na purisindriyaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na purisindriyaṃ.

840. 내부의 것이면서 남근(男根)이 아닌 물질은 무엇인가? 안처 ... [중략] ... 신처이다. 이것이 내부의 것이면서 남근이 아닌 물질이다.

841. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ purisindriyaṃ? Yaṃ purisassa purisaliṅgaṃ purisanimittaṃ purisakuttaṃ purisākappo purisattaṃ purisabhāvo – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ purisindriyaṃ.

841. 외부의 것이면서 남근인 물질은 무엇인가? 남성의 남성상(男性相), 남성의 표지(標識), 남성의 거동, 남성의 용태, 남성임, 남성의 상태, 이것이 외부의 것이면서 남근인 물질이다.

842. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na purisindriyaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na purisindriyaṃ.

842. 외부의 것이면서 남근이 아닌 물질은 무엇인가? 형상계 ... [중략] ... 덩어리진 음식이다. 이것이 외부의 것이면서 남근이 아닌 물질이다.

843. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na jīvitindriyaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na jīvitindriyaṃ.

843. 내부의 것이면서 명근(命根)이 아닌 물질은 무엇인가? 안처 ... [중략] ... 신처이다. 이것이 내부의 것이면서 명근이 아닌 물질이다.

844. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ jīvitindriyaṃ? Yo tesaṃ rūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ jīvitindriyaṃ.

844. 외부의 것이면서 명근인 물질은 무엇인가? 그러한 물질적 현상들의 수명, 머묾, 유지됨, 지속됨, 움직임, 전개됨, 보호됨, 생명, 명근, 이것이 외부의 것이면서 명근인 물질이다.

845. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na jīvitindriyaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na jīvitindriyaṃ.

845. 외부의 것이면서 명근이 아닌 물질은 무엇인가? 형상계 ... [중략] ... 덩어리진 음식이다. 이것이 외부의 것이면서 명근이 아닌 물질이다.

846. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na kāyaviññatti? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na kāyaviññatti.

846. 내부의 것이면서 신표(身表)가 아닌 물질은 무엇인가? 안처 ... [중략] ... 신처이다. 이것이 내부의 것이면서 신표가 아닌 물질이다.

847. Katamaṃ [Pg.189] taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyaviññatti? Yā kusalacittassa vā akusalacittassa vā abyākatacittassa vā abhikkamantassa vā paṭikkamantassa vā ālokentassa vā vilokentassa vā samiñjentassa vā pasārentassa vā kāyassa thambhanā santhambhanā santhambhitattaṃ viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kāyaviññatti.

847. 외부의 것이면서 신표(身表)인 물질은 무엇인가? 유익한 마음이나 해로운 마음이나 무기(無記)의 마음에 의해, 앞으로 나아가거나 뒤로 물러나거나 앞을 보거나 옆을 보거나 굽히거나 펼 때 일어나는 몸의 긴장, 강한 긴장, 긴장된 상태, 알림, 알리게 함, 알려진 상태, 이것이 외부의 것이면서 신표인 물질이다.

848. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na kāyaviññatti? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na kāyaviññatti.

848. 외부의 것이면서 신표가 아닌 물질은 무엇인가? 형상계 ... [중략] ... 덩어리진 음식이다. 이것이 외부의 것이면서 신표가 아닌 물질이다.

849. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na vacīviññatti? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na vacīviññatti.

849. 내부의 것이면서 어표(語表)가 아닌 물질은 무엇인가? 안처 ... [중략] ... 신처이다. 이것이 내부의 것이면서 어표가 아닌 물질이다.

850. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ vacīviññatti? Yā kusalacittassa vā akusalacittassa vā abyākatacittassa vā vācā girā byappatho udīraṇaṃ dhoso ghosakammaṃ vācā vacībhedo, ayaṃ vuccati vācā. Yā tāya vācāya viññatti viññāpanā viññāpitattaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ vacīviññatti.

850. 외부의 것이면서 어표(語表)인 물질은 무엇인가? 유익한 마음이나 해로운 마음이나 무기(無記)의 마음에 의해 일어나는 말, 언어, 언어의 길, 발음, 음성, 음성 작업, 말, 언어적 표현, 이것을 일컬어 '말'이라 한다. 그 말에 의한 알림, 알리게 함, 알려진 상태, 이것이 외부의 것이면서 어표인 물질이다.

851. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na vacīviññatti? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na vacīviññatti.

851. 외부의 것이면서 어표가 아닌 물질은 무엇인가? 형상계 ... [중략] ... 덩어리진 음식이다. 이것이 외부의 것이면서 어표가 아닌 물질이다.

852. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na ākāsadhātu? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na ākāsadhātu.

852. 내부의 것이면서 허공계(虛空界)가 아닌 물질은 무엇인가? 안처 ... [중략] ... 신처이다. 이것이 내부의 것이면서 허공계가 아닌 물질이다.

853. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ ākāsadhātu? Yo ākāso ākāsagataṃ aghaṃ aghagataṃ vivaro vivaragataṃ asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehi – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ ākāsadhātu.

853. 외부의 것이면서 허공계인 물질은 무엇인가? 허공, 허공의 상태, 빈 곳, 빈 상태, 틈새, 틈새의 상태, 네 가지 근본 물질과 접촉되지 않은 것, 이것이 외부의 것이면서 허공계인 물질이다.

854. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na ākāsadhātu? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na ākāsadhātu.

854. 외부의 것이면서 허공계가 아닌 물질은 무엇인가? 형상계 ... [중략] ... 덩어리진 음식이다. 이것이 외부의 것이면서 허공계가 아닌 물질이다.

855. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na āpodhātu? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na āpodhātu.

855. 내부의 것이면서 수계(水界)가 아닌 물질은 무엇인가? 안처 ... [중략] ... 신처이다. 이것이 내부의 것이면서 수계가 아닌 물질이다.

856. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ āpodhātu? Yaṃ āpo āpogataṃ sineho sinehagataṃ bandhanattaṃ rūpassa – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ āpodhātu.

856. 외부의 것이면서 수계(水界)인 물질은 무엇인가? 물, 물의 상태, 끈기, 끈기 있는 상태, 물질의 결합성, 이것이 외부의 것이면서 수계인 물질이다.

857. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na āpodhātu? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na āpodhātu.

857. 외부의 것이면서 수계가 아닌 물질은 무엇인가? 형상계 ... [중략] ... 덩어리진 음식이다. 이것이 외부의 것이면서 수계가 아닌 물질이다.

858. Katamaṃ [Pg.190] taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na lahutā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na lahutā.

858. 내부의 것이면서 물질의 가벼움(輕快性)이 아닌 물질은 무엇인가? 안처 ... [중략] ... 신처이다. 이것이 내부의 것이면서 물질의 가벼움이 아닌 물질이다.

859. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa lahutā? Yā rūpassa lahutā lahupariṇāmatā adandhanatā avitthanatā – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa lahutā.

859. 외부의 것이면서 물질의 가벼움(輕快性)인 물질은 무엇인가? 물질의 가벼움, 가볍게 변화함, 더디지 않음, 거추장스럽지 않음, 이것이 외부의 것이면서 물질의 가벼움인 물질이다.

860. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na lahutā? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na lahutā.

860. 외부의 것이면서 물질의 가벼움이 아닌 물질은 무엇인가? 형상계 ... [중략] ... 덩어리진 음식이다. 이것이 외부의 것이면서 물질의 가벼움이 아닌 물질이다.

861. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na mudutā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na mudutā.

861. 어떤 것이 내적이면서 물질의 부드러움이 아닌 물질인가? 안처... 내지 ... 신처이다. 이것이 내적이면서 물질의 부드러움이 아닌 물질이다.

862. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa mudutā? Yā rūpassa mudutā maddavatā akakkhaḷatā akathinatā – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa mudutā.

862. 어떤 것이 외적이면서 물질의 부드러움인 물질인가? 물질의 부드러움, 유연함, 거칠지 않음, 단단하지 않음—이것이 외적이면서 물질의 부드러움인 물질이다.

863. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na mudutā? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na mudutā.

863. 어떤 것이 외적이면서 물질의 부드러움이 아닌 물질인가? 형색처... 내지 ... 덩어리진 식음물—이것이 외적이면서 물질의 부드러움이 아닌 물질이다.

864. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na kammaññatā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na kammaññatā.

864. 어떤 것이 내적이면서 물질의 적합성이 아닌 물질인가? 안처... 내지 ... 신처이다. 이것이 내적이면서 물질의 적합성이 아닌 물질이다.

865. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa kammaññatā? Yā rūpassa kammaññatā kammaññattaṃ kammaññabhāvo – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa kammaññatā.

865. 어떤 것이 외적이면서 물질의 적합성인 물질인가? 물질의 적합성, 적합한 상태, 적합한 성질—이것이 외적이면서 물질의 적합성인 물질이다.

866. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na kammaññatā? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na kammaññatā.

866. 어떤 것이 외적이면서 물질의 적합성이 아닌 물질인가? 형색처... 내지 ... 덩어리진 식음물—이것이 외적이면서 물질의 적합성이 아닌 물질이다.

867. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na upacayo? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na upacayo.

867. 어떤 것이 내적이면서 물질의 적집이 아닌 물질인가? 안처... 내지 ... 신처이다. 이것이 내적이면서 물질의 적집이 아닌 물질이다.

868. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa upacayo? Yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa upacayo.

868. 어떤 것이 외적이면서 물질의 적집인 물질인가? 감관들의 쌓임, 그것이 물질의 적집이다. 이것이 외적이면서 물질의 적집인 물질이다.

869. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na upacayo? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na upacayo.

869. 어떤 것이 외적이면서 물질의 적집이 아닌 물질인가? 형색처... 내지 ... 덩어리진 식음물—이것이 외적이면서 물질의 적집이 아닌 물질이다.

870. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na santati? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na santati.

870. 어떤 것이 내적이면서 물질의 상속이 아닌 물질인가? 안처... 내지 ... 신처이다. 이것이 내적이면서 물질의 상속이 아닌 물질이다.

871. Katamaṃ [Pg.191] taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa santati? Yo rūpassa upacayo, sā rūpassa santati – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa santati.

871. 어떤 것이 외적이면서 물질의 상속인 물질인가? 물질의 쌓임(성장), 그것이 물질의 상속이다. 이것이 외적이면서 물질의 상속인 물질이다.

872. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na santati? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na santati.

872. 어떤 것이 외적이면서 물질의 상속이 아닌 물질인가? 형색처... 내지 ... 덩어리진 식음물—이것이 외적이면서 물질의 상속이 아닌 물질이다.

873. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na jaratā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na jaratā.

873. 어떤 것이 내적이면서 물질의 노쇠가 아닌 물질인가? 안처... 내지 ... 신처이다. 이것이 내적이면서 물질의 노쇠가 아닌 물질이다.

874. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa jaratā? Yā rūpassa jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṃ pāliccaṃ valittacatā āyuno saṃhāni indriyānaṃ paripāko – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa jaratā.

874. 어떤 것이 외적이면서 물질의 노쇠인 물질인가? 물질의 늙음, 쇠함, 이가 빠짐, 머리가 흼, 피부가 쭈글쭈글함, 생명의 쇠퇴, 감관의 성숙—이것이 외적이면서 물질의 노쇠인 물질이다.

875. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na jaratā? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na jaratā.

875. 어떤 것이 외적이면서 물질의 노쇠가 아닌 물질인가? 형색처... 내지 ... 덩어리진 식음물—이것이 외적이면서 물질의 노쇠가 아닌 물질이다.

876. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na aniccatā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ rūpassa na aniccatā.

876. 어떤 것이 내적이면서 물질의 무상이 아닌 물질인가? 안처... 내지 ... 신처이다. 이것이 내적이면서 물질의 무상이 아닌 물질이다.

877. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa aniccatā? Yo rūpassa khayo vayo bhedo paribhedo aniccatā antaradhānaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa aniccatā.

877. 어떤 것이 외적이면서 물질의 무상인 물질인가? 물질의 다함, 소멸, 파괴, 붕괴, 무상, 사라짐—이것이 외적이면서 물질의 무상인 물질이다.

878. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na aniccatā? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ rūpassa na aniccatā.

878. 어떤 것이 외적이면서 물질의 무상이 아닌 물질인가? 형색처... 내지 ... 덩어리진 식음물—이것이 외적이면서 물질의 무상이 아닌 물질이다.

879. Katamaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na kabaḷīkāro āhāro? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ ajjhattikaṃ na kabaḷīkāro āhāro.

879. 어떤 것이 내적이면서 덩어리진 식음물이 아닌 물질인가? 안처... 내지 ... 신처이다. 이것이 내적이면서 덩어리진 식음물이 아닌 물질이다.

880. Katamaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kabaḷīkāro āhāro? Odano kummāso sattu maccho maṃsaṃ khīraṃ dadhi sappi navanītaṃ telaṃ madhu phāṇitaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ yamhi yamhi janapade tesaṃ tesaṃ sattānaṃ mukhāsiyaṃ dantavikhādanaṃ galajjhoharaṇīyaṃ kucchivitthambhanaṃ yāya ojāya sattā yāpenti – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ kabaḷīkāro āhāro.

880. 어떤 것이 외적이면서 덩어리진 식음물인 물질인가? 밥, 보리밥, 미숫가루, 물고기, 고기, 우유, 우유 죽, 버터, 정제 버터, 기름, 꿀, 설탕물, 그리고 그 외에 어떤 지방에서든 중생들이 입으로 먹고 이로 씹고 목으로 삼키고 배를 채우며 그 영양분으로 살아가는 그런 물질—이것이 외적이면서 덩어리진 식음물인 물질이다.

881. Katamaṃ [Pg.192] taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na kabaḷīkāro āhāro? Rūpāyatanaṃ…pe… rūpassa aniccatā – idaṃ taṃ rūpaṃ bāhiraṃ na kabaḷīkāro āhāro.

881. 어떤 것이 외적이면서 덩어리진 식음물이 아닌 물질인가? 형색처... 내지 ... 물질의 무상—이것이 외적이면서 덩어리진 식음물이 아닌 물질이다.

Evaṃ tividhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 세 가지 방식으로 물질을 분류할 수 있다.

Tikaniddeso.

삼법(Tika)에 의한 상세한 설명이 끝났다.

Catukkaṃ

사법(Catukka)

882. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā upādiṇṇaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ, itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ ākāsadhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādā upādiṇṇaṃ.

882. 어떤 것이 파생된 것이면서 업에 의해 집착된 물질인가? 안처... 내지 ... 신처, 여근, 남근, 생명근, 그리고 그 외에 업을 지었기 때문에 생겨난 형색처, 향처, 미처, 허공요소, 물질의 적집, 물질의 상속, 덩어리진 식음물—이것이 파생된 것이면서 업에 의해 집착된 물질이다.

883. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā anupādiṇṇaṃ? Saddāyatanaṃ kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ ākāsadhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādā anupādiṇṇaṃ.

883. 어떤 것이 파생된 것이면서 업에 의해 집착되지 않은 물질인가? 성처, 신표, 어표, 물질의 경쾌함, 물질의 부드러움, 물질의 적합성, 물질의 노쇠, 물질의 무상, 그리고 그 외에 업을 지었기 때문이 아니라 생겨난 형색처, 향처, 미처, 허공요소, 물질의 적집, 물질의 상속, 덩어리진 식음물—이것이 파생된 것이면서 업에 의해 집착되지 않은 물질이다.

884. Katamaṃ taṃ rūpaṃ no upādā upādiṇṇaṃ? Kammassa katattā phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ no upādā upādiṇṇaṃ.

884. 어떤 것이 파생된 것이 아니면서 업에 의해 집착된 물질인가? 업을 지었기 때문에 생겨난 감촉처와 수요소—이것이 파생된 것이 아니면서 업에 의해 집착된 물질이다.

885. Katamaṃ taṃ rūpaṃ no upādā anupādiṇṇaṃ? Na kammassa katattā phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ no upādā anupādiṇṇaṃ.

885. 어떤 것이 파생된 것이 아니면서 업에 의해 집착되지 않은 물질인가? 업을 지었기 때문이 아니라 생겨난 감촉처와 수요소—이것이 파생된 것이 아니면서 업에 의해 집착되지 않은 물질이다.

886. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā upādiṇṇupādāniyaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ, itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ ākāsadhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādā upādiṇṇupādāniyaṃ.

886. 어떤 것이 파생된 것이면서 취해진 것이자 취착의 대상인 물질인가? 안처... 내지 ... 신처, 여근, 남근, 생명근, 그리고 그 외에 업을 지었기 때문에 생겨난 형색처, 향처, 미처, 허공요소, 물질의 적집, 물질의 상속, 덩어리진 식음물—이것이 파생된 것이면서 취해진 것이자 취착의 대상인 물질이다.

887. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā anupādiṇṇupādāniyaṃ? Saddāyatanaṃ kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa [Pg.193] jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ ākāsadhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādā anupādiṇṇupādāniyaṃ.

887. 어떤 것이 파생된 것이면서 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니나 집착의 대상이 되는 물질인가? 소리처, 신표, 어표, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 그리고 그 밖에 업의 지음으로 말미암지 않은 형색처, 냄새처, 맛처, 허공계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 식사 등이다. 이것이 파생된 것이면서 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니나 집착의 대상이 되는 물질이다.

888. Katamaṃ taṃ rūpaṃ no upādā upādiṇṇupādāniyaṃ? Kammassa katattā phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ no upādā upādiṇṇupādāniyaṃ.

888. 어떤 것이 파생된 것이 아니면서 업에 의해 집착되어 생기고 집착의 대상이 되는 물질인가? 업의 지음으로 말미암은 감촉처와 수계이다. 이것이 파생된 것이 아니면서 업에 의해 집착되어 생기고 집착의 대상이 되는 물질이다.

889. Katamaṃ taṃ rūpaṃ no upādā anupādiṇṇupādāniyaṃ? Na kammassa katattā phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ no upādā anupādiṇṇupādāniyaṃ.

889. 어떤 것이 파생된 것이 아니면서 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니나 집착의 대상이 되는 물질인가? 업의 지음으로 말미암지 않은 감촉처와 수계이다. 이것이 파생된 것이 아니면서 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니나 집착의 대상이 되는 물질이다.

890. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā sappaṭighaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… rasāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ upādā sappaṭighaṃ.

890. 어떤 것이 파생된 것이면서 저항이 있는 물질인가? 안처... 내지... 맛처이다. 이것이 파생된 것이면서 저항이 있는 물질이다.

891. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā appaṭighaṃ? Itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādā appaṭighaṃ.

891. 어떤 것이 파생된 것이면서 저항이 없는 물질인가? 여근... 내지... 덩어리진 식사이다. 이것이 파생된 것이면서 저항이 없는 물질이다.

892. Katamaṃ taṃ rūpaṃ no upādā sappaṭighaṃ? Phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ no upādā sappaṭighaṃ.

892. 어떤 것이 파생된 것이 아니면서 저항이 있는 물질인가? 감촉처이다. 이것이 파생된 것이 아니면서 저항이 있는 물질이다.

893. Katamaṃ taṃ rūpaṃ no upādā appaṭighaṃ? Āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ no upādā appaṭighaṃ.

893. 어떤 것이 파생된 것이 아니면서 저항이 없는 물질인가? 수계이다. 이것이 파생된 것이 아니면서 저항이 없는 물질이다.

894. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā oḷārikaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… rasāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ upādā oḷārikaṃ.

894. 어떤 것이 파생된 것이면서 거친 물질인가? 안처... 내지... 맛처이다. 이것이 파생된 것이면서 거친 물질이다.

895. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā sukhumaṃ itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādā sukhumaṃ.

895. 어떤 것이 파생된 것이면서 미세한 물질인가? 여근... 내지... 덩어리진 식사이다. 이것이 파생된 것이면서 미세한 물질이다.

896. Katamaṃ taṃ rūpaṃ no upādā oḷārikaṃ? Phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ no upādā oḷārikaṃ.

896. 어떤 것이 파생된 것이 아니면서 거친 물질인가? 감촉처이다. 이것이 파생된 것이 아니면서 거친 물질이다.

897. Katamaṃ taṃ rūpaṃ no upādā sukhumaṃ? Āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ no upādā sukhumaṃ.

897. 어떤 것이 파생된 것이 아니면서 미세한 물질인가? 수계이다. 이것이 파생된 것이 아니면서 미세한 물질이다.

898. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā dūre? Itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādā dūre.

898. 어떤 것이 파생된 것이면서 먼 물질인가? 여근... 내지... 덩어리진 식사이다. 이것이 파생된 것이면서 먼 물질이다.

899. Katamaṃ [Pg.194] taṃ rūpaṃ upādā santike? Cakkhāyatanaṃ…pe… rasāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ upādā santike.

899. 어떤 것이 파생된 것이면서 가까운 물질인가? 안처... 내지... 맛처이다. 이것이 파생된 것이면서 가까운 물질이다.

900. Katamaṃ taṃ rūpaṃ no upādā dūre? Āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ no upādā dūre.

900. 어떤 것이 파생된 것이 아니면서 먼 물질인가? 수계이다. 이것이 파생된 것이 아니면서 먼 물질이다.

901. Katamaṃ taṃ rūpaṃ no upādā santike? Phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ no upādā santike.

901. 어떤 것이 파생된 것이 아니면서 가까운 물질인가? 감촉처이다. 이것이 파생된 것이 아니면서 가까운 물질이다.

902. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ sanidassanaṃ? Kammassa katattā rūpāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ sanidassanaṃ.

902. 어떤 것이 업에 의해 집착되어 생기고 볼 수 있는 물질인가? 업의 지음으로 말미암은 형색처이다. 이것이 업에 의해 집착되어 생기고 볼 수 있는 물질이다.

903. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ anidassanaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ, itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ anidassanaṃ.

903. 어떤 것이 업에 의해 집착되어 생기고 볼 수 없는 물질인가? 안처... 내지... 신처, 여근, 남근, 명근, 그리고 그 밖에 업의 지음으로 말미암은 냄새처, 맛처, 감촉처, 허공계, 수계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 식사 등이다. 이것이 업에 의해 집착되어 생기고 볼 수 없는 물질이다.

904. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ sanidassanaṃ? Na kammassa katattā rūpāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ sanidassanaṃ.

904. 어떤 것이 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니면서 볼 수 있는 물질인가? 업의 지음으로 말미암지 않은 형색처이다. 이것이 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니면서 볼 수 있는 물질이다.

905. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ anidassanaṃ? Saddāyatanaṃ kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ anidassanaṃ.

905. 어떤 것이 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니면서 볼 수 없는 물질인가? 소리처, 신표, 어표, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 그리고 그 밖에 업의 지음으로 말미암지 않은 냄새처, 맛처, 감촉처, 허공계, 수계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 식사 등이다. 이것이 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니면서 볼 수 없는 물질이다.

906. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ sappaṭighaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ sappaṭighaṃ.

906. 어떤 것이 업에 의해 집착되어 생기고 저항이 있는 물질인가? 안처... 내지... 신처, 그리고 그 밖에 업의 지음으로 말미암은 형색처, 냄새처, 맛처, 감촉처 등이다. 이것이 업에 의해 집착되어 생기고 저항이 있는 물질이다.

907. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ appaṭighaṃ? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ appaṭighaṃ.

907. 어떤 것이 업에 의해 집착되어 생기고 저항이 없는 물질인가? 여근, 남근, 명근, 그리고 그 밖에 업의 지음으로 말미암은 허공계, 수계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 식사 등이다. 이것이 업에 의해 집착되어 생기고 저항이 없는 물질이다.

908. Katamaṃ [Pg.195] taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ sappaṭighaṃ? Saddāyatanaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ sappaṭighaṃ.

908. 어떤 것이 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니면서 저항이 있는 물질인가? 소리처, 그리고 그 밖에 업의 지음으로 말미암지 않은 형색처, 냄새처, 맛처, 감촉처 등이다. 이것이 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니면서 저항이 있는 물질이다.

909. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ appaṭighaṃ? Kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ appaṭighaṃ.

909. 어떤 것이 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니면서 저항이 없는 물질인가? 신표, 어표, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 그리고 그 밖에 업의 지음으로 말미암지 않은 허공계, 수계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 식사 등이다. 이것이 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니면서 저항이 없는 물질이다.

910. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ mahābhūtaṃ? Kammassa katattā phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ mahābhūtaṃ.

910. 어떤 것이 업에 의해 집착되어 생기고 대종인 물질인가? 업의 지음으로 말미암은 감촉처와 수계이다. 이것이 업에 의해 집착되어 생기고 대종인 물질이다.

911. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ na mahābhūtaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ ākāsadhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ na mahābhūtaṃ.

911. 어떤 것이 업에 의해 집착되어 생기고 대종이 아닌 물질인가? 안처... 내지... 신처, 여근, 남근, 명근, 그리고 그 밖에 업의 지음으로 말미암은 형색처, 냄새처, 맛처, 허공계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 식사 등이다. 이것이 업에 의해 집착되어 생기고 대종이 아닌 물질이다.

912. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ mahābhūtaṃ? Na kammassa katattā phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ mahābhūtaṃ.

912. 어떤 것이 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니면서 대종인 물질인가? 업의 지음으로 말미암지 않은 감촉처와 수계이다. 이것이 업에 의해 집착되어 생긴 것이 아니면서 대종인 물질이다.

913. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ na mahābhūtaṃ? Saddāyatanaṃ kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ ākāsadhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ na mahābhūtaṃ.

913. 업에 의해 집착되지 않고 대종이 아닌 물질이란 무엇인가? 소리처, 몸의 암시, 말의 암시, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 또는 그 외에 업에서 비롯되지 않은 어떤 물질이라도 있으니, 곧 형색처, 냄새처, 맛처, 허공계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 집착되지 않고 대종이 아닌 물질이다.

914. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ oḷārikaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ oḷārikaṃ.

914. 업에 의해 집착되고 거친 물질이란 무엇인가? 안처... 내지... 신처, 또는 그 외에 업에서 비롯된 어떤 물질이라도 있으니, 곧 형색처, 냄새처, 맛처, 감촉처이다. 이것이 업에 의해 집착되고 거친 물질이다.

915. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ sukhumaṃ? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā ākāsadhātu āpodhātu rūpassa [Pg.196] upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ sukhumaṃ.

915. 업에 의해 집착되고 미세한 물질이란 무엇인가? 여근, 남근, 생명근, 또는 그 외에 업에서 비롯된 어떤 물질이라도 있으니, 곧 허공계, 물계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 집착되고 미세한 물질이다.

916. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ oḷārikaṃ? Saddāyatanaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ oḷārikaṃ.

916. 업에 의해 집착되지 않고 거친 물질이란 무엇인가? 소리처, 또는 그 외에 업에서 비롯되지 않은 어떤 물질이라도 있으니, 곧 형색처, 냄새처, 맛처, 감촉처이다. 이것이 업에 의해 집착되지 않고 거친 물질이다.

917. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ sukhumaṃ? Kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ sukhumaṃ.

917. 업에 의해 집착되지 않고 미세한 물질이란 무엇인가? 몸의 암시, 말의 암시, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 또는 그 외에 업에서 비롯되지 않은 어떤 물질이라도 있으니, 곧 허공계, 물계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 집착되지 않고 미세한 물질이다.

918. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ dūre? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ dūre.

918. 업에 의해 집착되고 먼 물질이란 무엇인가? 여근, 남근, 생명근, 또는 그 외에 업에서 비롯된 어떤 물질이라도 있으니, 곧 허공계, 물계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 집착되고 먼 물질이다.

919. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ santike? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇaṃ santike.

919. 업에 의해 집착되고 가까운 물질이란 무엇인가? 안처... 내지... 신처, 또는 그 외에 업에서 비롯된 어떤 물질이라도 있으니, 곧 형색처, 냄새처, 맛처, 감촉처이다. 이것이 업에 의해 집착되고 가까운 물질이다.

920. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ dūre? Kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ dūre.

920. 업에 의해 집착되지 않고 먼 물질이란 무엇인가? 몸의 암시, 말의 암시, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 또는 그 외에 업에서 비롯되지 않은 어떤 물질이라도 있으니, 곧 허공계, 물계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 집착되지 않고 먼 물질이다.

921. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ santike? Saddāyatanaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇaṃ santike.

921. 업에 의해 집착되지 않고 가까운 물질이란 무엇인가? 소리처, 또는 그 외에 업에서 비롯되지 않은 어떤 물질이라도 있으니, 곧 형색처, 냄새처, 맛처, 감촉처이다. 이것이 업에 의해 집착되지 않고 가까운 물질이다.

922. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ sanidassanaṃ? Kammassa katattā rūpāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ sanidassanaṃ.

922. 업에 의해 집착되고 취착의 대상이 되며, 보이는 물질이란 무엇인가? 업에서 비롯된 형색처이다. 이것이 업에 의해 집착되고 취착의 대상이 되며, 보이는 물질이다.

923. Katamaṃ [Pg.197] taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ anidassanaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ, itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ anidassanaṃ.

923. 업에 의해 집착되고 취착의 대상이 되며, 보이지 않는 물질이란 무엇인가? 안처... 내지... 신처, 여근, 남근, 생명근, 또는 그 외에 업에서 비롯된 어떤 물질이라도 있으니, 곧 냄새처, 맛처, 감촉처, 허공계, 물계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 집착되고 취착의 대상이 되며, 보이지 않는 물질이다.

924. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ sanidassanaṃ? Na kammassa katattā rūpāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ sanidassanaṃ.

924. 업에 의해 집착되지 않고 취착의 대상이 되며, 보이는 물질이란 무엇인가? 업에서 비롯되지 않은 형색처이다. 이것이 업에 의해 집착되지 않고 취착의 대상이 되며, 보이는 물질이다.

925. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ anidassanaṃ? Saddāyatanaṃ kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ anidassanaṃ.

925. 업에 의해 집착되지 않고 취착의 대상이 되며, 보이지 않는 물질이란 무엇인가? 소리처, 몸의 암시, 말의 암시, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 또는 그 외에 업에서 비롯되지 않은 어떤 물질이라도 있으니, 곧 냄새처, 맛처, 감촉처, 허공계, 물계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 집착되지 않고 취착의 대상이 되며, 보이지 않는 물질이다.

926. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ sappaṭighaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ sappaṭighaṃ.

926. 업에 의해 집착되고 취착의 대상이 되며, 부딪침이 있는 물질이란 무엇인가? 안처... 내지... 신처, 또는 그 외에 업에서 비롯된 어떤 물질이라도 있으니, 곧 형색처, 냄새처, 맛처, 감촉처이다. 이것이 업에 의해 집착되고 취착의 대상이 되며, 부딪침이 있는 물질이다.

927. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ appaṭighaṃ? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ appaṭighaṃ.

927. 업에 의해 집착되고 취착의 대상이 되며, 부딪침이 없는 물질이란 무엇인가? 여근, 남근, 생명근, 또는 그 외에 업에서 비롯된 어떤 물질이라도 있으니, 곧 허공계, 물계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 집착되고 취착의 대상이 되며, 부딪침이 없는 물질이다.

928. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ sappaṭighaṃ? Saddāyatanaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ sappaṭighaṃ.

928. 업에 의해 집착되지 않고 취착의 대상이 되며, 부딪침이 있는 물질이란 무엇인가? 소리처, 또는 그 외에 업에서 비롯되지 않은 어떤 물질이라도 있으니, 곧 형색처, 냄새처, 맛처, 감촉처이다. 이것이 업에 의해 집착되지 않고 취착의 대상이 되며, 부딪침이 있는 물질이다.

929. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ appaṭighaṃ? Kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ appaṭighaṃ.

929. 업에 의해 집착되지 않고 취착의 대상이 되며, 부딪침이 없는 물질이란 무엇인가? 몸의 암시, 말의 암시, 물질의 가벼움, 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 늙음, 물질의 무상함, 또는 그 외에 업에서 비롯되지 않은 어떤 물질이라도 있으니, 곧 허공계, 물계, 물질의 쌓임, 물질의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 집착되지 않고 취착의 대상이 되며, 부딪침이 없는 물질이다.

930. Katamaṃ [Pg.198] taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ mahābhūtaṃ? Kammassa katattā phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ mahābhūtaṃ.

930. 업에 의해 집착되고 취착의 대상이 되며, 대종인 물질이란 무엇인가? 업에서 비롯된 감촉처와 물계이다. 이것이 업에 의해 집착되고 취착의 대상이 되며, 대종인 물질이다.

931. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ na mahābhūtaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ ākāsadhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ na mahābhūtaṃ.

931. 업에 의해 취해지고 집착의 대상이 되며 대종이 아닌 색은 무엇인가? 안처... 내지... 가처, 여근, 남근, 명근, 그리고 업이 지었기 때문에 있는 그 밖의 색인 색처, 향처, 미처, 허공계, 색의 생성, 색의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 취해지고 집착의 대상이 되며 대종이 아닌 색이다.

932. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ mahābhūtaṃ? Na kammassa katattā phoṭṭhabbāyatanaṃ āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ mahābhūtaṃ.

932. 업에 의해 취해지지 않고 집착의 대상이 되며 대종인 색은 무엇인가? 업이 지은 것이 아닌 촉처와 수계이다. 이것이 업에 의해 취해지지 않고 집착의 대상이 되며 대종인 색이다.

933. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ na mahābhūtaṃ? Saddāyatanaṃ kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ ākāsadhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ na mahābhūtaṃ.

933. 업에 의해 취해지지 않고 집착의 대상이 되며 대종이 아닌 색은 무엇인가? 성처, 신표, 어표, 색의 가벼움, 색의 부드러움, 색의 적합함, 색의 노쇠함, 색의 무상함, 그리고 업이 지은 것이 아닌 그 밖의 색인 색처, 향처, 미처, 허공계, 색의 생성, 색의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 취해지지 않고 집착의 대상이 되며 대종이 아닌 색이다.

934. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ oḷārikaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ oḷārikaṃ.

934. 업에 의해 취해지고 집착의 대상이 되며 거친 색은 무엇인가? 안처... 내지... 가처, 그리고 업이 지었기 때문에 있는 그 밖의 색인 색처, 향처, 미처, 촉처이다. 이것이 업에 의해 취해지고 집착의 대상이 되며 거친 색이다.

935. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ sukhumaṃ? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ sukhumaṃ.

935. 업에 의해 취해지고 집착의 대상이 되며 미세한 색은 무엇인가? 여근, 남근, 명근, 그리고 업이 지었기 때문에 있는 그 밖의 색인 허공계, 수계, 색의 생성, 색의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 취해지고 집착의 대상이 되며 미세한 색이다.

936. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ oḷārikaṃ? Saddāyatanaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ oḷārikaṃ.

936. 업에 의해 취해지지 않고 집착의 대상이 되며 거친 색은 무엇인가? 성처, 그리고 업이 지은 것이 아닌 그 밖의 색인 색처, 향처, 미처, 촉처이다. 이것이 업에 의해 취해지지 않고 집착의 대상이 되며 거친 색이다.

937. Katamaṃ [Pg.199] taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ sukhumaṃ? Kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ sukhumaṃ.

937. 업에 의해 취해지지 않고 집착의 대상이 되며 미세한 색은 무엇인가? 신표, 어표, 색의 가벼움, 색의 부드러움, 색의 적합함, 색의 노쇠함, 색의 무상함, 그리고 업이 지은 것이 아닌 그 밖의 색인 허공계, 수계, 색의 생성, 색의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 취해지지 않고 집착의 대상이 되며 미세한 색이다.

938. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ dūre? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ dūre.

938. 업에 의해 취해지고 집착의 대상이 되며 먼 색은 무엇인가? 여근, 남근, 명근, 그리고 업이 지었기 때문에 있는 그 밖의 색인 허공계, 수계, 색의 생성, 색의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 취해지고 집착의 대상이 되며 먼 색이다.

939. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ santike cakkhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ upādiṇṇupādāniyaṃ santike.

939. 업에 의해 취해지고 집착의 대상이 되며 가까운 색은 무엇인가? 안처... 내지... 가처, 그리고 업이 지었기 때문에 있는 그 밖의 색인 색처, 향처, 미처, 촉처이다. 이것이 업에 의해 취해지고 집착의 대상이 되며 가까운 색이다.

940. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ dūre? Kāyaviññatti vacīviññatti rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa jaratā rūpassa aniccatā, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā ākāsadhātu āpodhātu rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ dūre.

940. 업에 의해 취해지지 않고 집착의 대상이 되며 먼 색은 무엇인가? 신표, 어표, 색의 가벼움, 색의 부드러움, 색의 적합함, 색의 노쇠함, 색의 무상함, 그리고 업이 지은 것이 아닌 그 밖의 색인 허공계, 수계, 색의 생성, 색의 상속, 덩어리진 음식이다. 이것이 업에 의해 취해지지 않고 집착의 대상이 되며 먼 색이다.

941. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ santike? Saddāyatanaṃ, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ na kammassa katattā rūpāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ anupādiṇṇupādāniyaṃ santike.

941. 업에 의해 취해지지 않고 집착의 대상이 되며 가까운 색은 무엇인가? 성처, 그리고 업이 지은 것이 아닌 그 밖의 색인 색처, 향처, 미처, 촉처이다. 이것이 업에 의해 취해지지 않고 집착의 대상이 되며 가까운 색이다.

942. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ indriyaṃ? Cakkhundriyaṃ…pe… kāyindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ indriyaṃ.

942. 유대색이면서 근인 색은 무엇인가? 안근... 내지... 가근이다. 이것이 유대색이면서 근인 색이다.

943. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ na indriyaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ na indriyaṃ.

943. 유대색이면서 근이 아닌 색은 무엇인가? 색처... 내지... 촉처이다. 이것이 유대색이면서 근이 아닌 색이다.

944. Katamaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ indriyaṃ? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ indriyaṃ.

944. 무대색이면서 근인 색은 무엇인가? 여근, 남근, 명근이다. 이것이 무대색이면서 근인 색이다.

945. Katamaṃ [Pg.200] taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ na indriyaṃ? Kāyaviññatti vacīviññatti…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ na indriyaṃ.

945. 무대색이면서 근이 아닌 색은 무엇인가? 신표, 어표... 내지... 덩어리진 음식이다. 이것이 무대색이면서 근이 아닌 색이다.

946. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ mahābhūtaṃ? Phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ mahābhūtaṃ.

946. 유대색이면서 대종인 색은 무엇인가? 촉처이다. 이것이 유대색이면서 대종인 색이다.

947. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ na mahābhūtaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… rasāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ sappaṭighaṃ na mahābhūtaṃ.

947. 유대색이면서 대종이 아닌 색은 무엇인가? 안처... 내지... 미처이다. 이것이 유대색이면서 대종이 아닌 색이다.

948. Katamaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ mahābhūtaṃ? Āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ mahābhūtaṃ.

948. 무대색이면서 대종인 색은 무엇인가? 수계이다. 이것이 무대색이면서 대종인 색이다.

949. Katamaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ na mahābhūtaṃ? Itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ appaṭighaṃ na mahābhūtaṃ.

949. 무대색이면서 대종이 아닌 색은 무엇인가? 여근... 내지... 덩어리진 음식이다. 이것이 무대색이면서 대종이 아닌 색이다.

950. Katamaṃ taṃ rūpaṃ indriyaṃ oḷārikaṃ? Cakkhundriyaṃ…pe… kāyindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ indriyaṃ oḷārikaṃ.

950. 근이면서 거친 색은 무엇인가? 안근... 내지... 가근이다. 이것이 근이면서 거친 색이다.

951. Katamaṃ taṃ rūpaṃ indriyaṃ sukhumaṃ? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ indriyaṃ sukhumaṃ.

951. 근이면서 미세한 색은 무엇인가? 여근, 남근, 명근이다. 이것이 근이면서 미세한 색이다.

952. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ oḷārikaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ oḷārikaṃ.

952. 근이 아니면서 거친 색은 무엇인가? 색처... 내지... 촉처이다. 이것이 근이 아니면서 거친 색이다.

953. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ sukhumaṃ? Kāyaviññatti vacīviññatti…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ sukhumaṃ.

953. 근이 아니면서 미세한 색은 무엇인가? 신표, 어표... 내지... 덩어리진 음식이다. 이것이 근이 아니면서 미세한 색이다.

954. Katamaṃ taṃ rūpaṃ indriyaṃ dūre? Itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ indriyaṃ dūre.

954. 근이면서 먼 색은 무엇인가? 여근, 남근, 명근이다. 이것이 근이면서 먼 색이다.

955. Katamaṃ taṃ rūpaṃ indriyaṃ santike? Cakkhundriyaṃ…pe… kāyindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ indriyaṃ santike.

955. 근이면서 가까운 색은 무엇인가? 안근... 내지... 가근이다. 이것이 근이면서 가까운 색이다.

956. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ dūre? Kāyaviññatti vacīviññatti…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ dūre.

956. 어떤 것이 '기능이 아니면서 먼[遠]' 물질인가? 몸의 암시(신표), 말의 암시(구표) ... 내지 덩어리진 음식(단식)이다. 이것이 '기능이 아니면서 먼' 물질이다.

957. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ santike? Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ santike.

957. 어떤 것이 '기능이 아니면서 가까운[近]' 물질인가? 형상 처(색처) ... 내지 감촉 처(촉처)이다. 이것이 '기능이 아니면서 가까운' 물질이다.

958. Katamaṃ taṃ rūpaṃ mahābhūtaṃ oḷārikaṃ? Phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ mahābhūtaṃ oḷārikaṃ.

958. 어떤 것이 '근본 물질(대종)이면서 거친[麤]' 물질인가? 감촉 처이다. 이것이 '근본 물질이면서 거친' 물질이다.

959. Katamaṃ [Pg.201] taṃ rūpaṃ mahābhūtaṃ sukhumaṃ? Āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ mahābhūtaṃ sukhumaṃ.

959. 어떤 것이 '근본 물질이면서 미세한[細]' 물질인가? 물의 요소(수계)이다. 이것이 '근본 물질이면서 미세한' 물질이다.

960. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na mahābhūtaṃ oḷārikaṃ? Cakkhāyatanaṃ…pe… rasāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ na mahābhūtaṃ oḷārikaṃ.

960. 어떤 것이 '근본 물질이 아니면서 거친' 물질인가? 눈의 처(안처) ... 내지 맛의 처(설처)이다. 이것이 '근본 물질이 아니면서 거친' 물질이다.

961. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na mahābhūtaṃ sukhumaṃ? Itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na mahābhūtaṃ sukhumaṃ.

961. 어떤 것이 '근본 물질이 아니면서 미세한' 물질인가? 여근 ... 내지 덩어리진 음식이다. 이것이 '근본 물질이 아니면서 미세한' 물질이다.

962. Katamaṃ taṃ rūpaṃ mahābhūtaṃ dūre? Āpodhātu – idaṃ taṃ rūpaṃ mahābhūtaṃ dūre.

962. 어떤 것이 '근본 물질이면서 먼' 물질인가? 물의 요소이다. 이것이 '근본 물질이면서 먼' 물질이다.

963. Katamaṃ taṃ rūpaṃ mahābhūtaṃ santike? Phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ mahābhūtaṃ santike.

963. 어떤 것이 '근본 물질이면서 가까운' 물질인가? 감촉 처이다. 이것이 '근본 물질이면서 가까운' 물질이다.

964. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na mahābhūtaṃ dūre? Itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na mahābhūtaṃ dūre.

964. 어떤 것이 '근본 물질이 아니면서 먼' 물질인가? 여근 ... 내지 덩어리진 음식이다. 이것이 '근본 물질이 아니면서 먼' 물질이다.

965. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na mahābhūtaṃ santike? Cakkhāyatanaṃ…pe… rasāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ na mahābhūtaṃ santike.

965. 어떤 것이 '근본 물질이 아니면서 가까운' 물질인가? 눈의 처 ... 내지 맛의 처이다. 이것이 '근본 물질이 아니면서 가까운' 물질이다.

966. Rūpāyatanaṃ diṭṭhaṃ, saddāyatanaṃ sutaṃ, gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ mutaṃ, sabbaṃ rūpaṃ manasā viññātaṃ rūpaṃ.

966. 형상 처는 보이는 물질(견, 見)이며, 소리 처는 들리는 물질(문, 聞)이다. 냄새 처, 맛 처, 감촉 처는 닿는 물질(각, 覺)이다. 모든 물질은 마음으로 아는 물질(지, 知)이다.

Evaṃ catubbidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 네 가지 방식으로 물질을 분류한다.

Catukkaṃ.

사법(四法) 분류가 끝났다.

Pañcakaṃ

다섯 가지 분류(오법)

967. Katamaṃ taṃ rūpaṃ pathavīdhātu? Yaṃ kakkhaḷaṃ kharagataṃ kakkhaḷattaṃ kakkhaḷabhāvo ajjhattaṃ vā bahiddhā vā upādiṇṇaṃ vā anupādiṇṇaṃ vā – idaṃ taṃ rūpaṃ pathavīdhātu.

967. 어떤 것이 땅의 요소(지계)인 물질인가? 단단하고 거칠며, 단단한 성질과 단단한 상태를 가진 것으로서, 안의 것이거나 밖의 것이거나, 업에 의해 집수된 것(업생)이거나 집수되지 않은 것(비업생)이다. 이것이 땅의 요소인 물질이다.

968. Katamaṃ taṃ rūpaṃ āpodhātu? Yaṃ āpo āpogataṃ sineho sinehagataṃ bandhanattaṃ rūpassa ajjhattaṃ vā bahiddhā vā upādiṇṇaṃ vā anupādiṇṇaṃ vā – idaṃ taṃ rūpaṃ āpodhātu.

968. 어떤 것이 물의 요소(수계)인 물질인가? 물이고 물의 상태이며, 끈기(점성)이고 끈기의 상태이며, 물질을 결합하는 성질을 가진 것으로서, 안의 것이거나 밖의 것이거나, 업에 의해 집수된 것이거나 집수되지 않은 것이다. 이것이 물의 요소인 물질이다.

969. Katamaṃ [Pg.202] taṃ rūpaṃ tejodhātu? Yaṃ tejo tejogataṃ usmā usmāgataṃ usumaṃ usumagataṃ ajjhattaṃ vā bahiddhā vā upādiṇṇaṃ vā anupādiṇṇaṃ vā – idaṃ taṃ rūpaṃ tejodhātu.

969. 어떤 것이 불의 요소(화계)인 물질인가? 불이고 불의 상태이며, 따뜻함이고 따뜻함의 상태이며, 뜨거움이고 뜨거움의 상태를 가진 것으로서, 안의 것이거나 밖의 것이거나, 업에 의해 집수된 것이거나 집수되지 않은 것이다. 이것이 불의 요소인 물질이다.

970. Katamaṃ taṃ rūpaṃ vāyodhātu? Yaṃ vāyo vāyogataṃ thambhitattaṃ rūpassa ajjhattaṃ vā bahiddhā vā upādiṇṇaṃ vā anupādiṇṇaṃ vā – idaṃ taṃ rūpaṃ vāyodhātu.

970. 어떤 것이 바람의 요소(풍계)인 물질인가? 바람이고 바람의 상태이며, 물질을 지탱하는 성질을 가진 것으로서, 안의 것이거나 밖의 것이거나, 업에 의해 집수된 것이거나 집수되지 않은 것이다. 이것이 바람의 요소인 물질이다.

971. Katamaṃ taṃ rūpaṃ upādā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ upādā.

971. 어떤 것이 파생된 물질(소조색)인가? 눈의 처 ... 내지 덩어리진 음식이다. 이것이 파생된 물질이다.

Evaṃ pañcavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 다섯 가지 방식으로 물질을 분류한다.

Pañcakaṃ.

다섯 가지 분류가 끝났다.

Chakkaṃ

여섯 가지 분류(육법)

972. Rūpāyatanaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ, saddāyatanaṃ sotaviññeyyaṃ rūpaṃ, gandhāyatanaṃ ghānaviññeyyaṃ rūpaṃ, rasāyatanaṃ jivhāviññeyyaṃ rūpaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññeyyaṃ rūpaṃ, sabbaṃ rūpaṃ manoviññeyyaṃ rūpaṃ.

972. 형상 처는 안식으로 알 수 있는 물질이고, 소리 처는 이식으로 알 수 있는 물질이며, 냄새 처는 비식으로 알 수 있는 물질이고, 맛 처는 설식으로 알 수 있는 물질이며, 감촉 처는 신식으로 알 수 있는 물질이다. 모든 물질은 의식(마음)으로 알 수 있는 물질이다.

Evaṃ chabbidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 여섯 가지 방식으로 물질을 분류한다.

Chakkaṃ.

여섯 가지 분류가 끝났다.

Sattakaṃ

일곱 가지 분류(칠법)

973. Rūpāyatanaṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ, saddāyatanaṃ sotaviññeyyaṃ rūpaṃ, gandhāyatanaṃ ghānaviññeyyaṃ rūpaṃ, rasāyatanaṃ jivhāviññeyyaṃ rūpaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ kāyaviññeyyaṃ rūpaṃ, rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuviññeyyaṃ rūpaṃ, sabbaṃ rūpaṃ manoviññāṇadhātuviññeyyaṃ rūpaṃ.

973. 형상 처는 안식으로 알 수 있는 물질이고, 소리 처는 이식으로 알 수 있는 물질이며, 냄새 처는 비식으로 알 수 있는 물질이고, 맛 처는 설식으로 알 수 있는 물질이며, 감촉 처는 신식으로 알 수 있는 물질이다. 형상 처, 소리 처, 냄새 처, 맛 처, 감촉 처는 의계(意界)로 알 수 있는 물질이다. 모든 물질은 의식계(意識界)로 알 수 있는 물질이다.

Evaṃ sattavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 일곱 가지 방식으로 물질을 분류한다.

Sattakaṃ.

일곱 가지 분류가 끝났다.

Aṭṭhakaṃ

여덟 가지 분류(팔법)

974. Rūpāyatanaṃ [Pg.203] cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ, saddāyatanaṃ sotaviññeyyaṃ rūpaṃ, gandhāyatanaṃ ghānaviññeyyaṃ rūpaṃ, rasāyatanaṃ jivhāviññeyyaṃ rūpaṃ, manāpiyo phoṭṭhabbo sukhasamphasso kāyaviññeyyaṃ rūpaṃ, amanāpiyo phoṭṭhabbo dukkhasamphasso kāyaviññeyyaṃ rūpaṃ, rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ manodhātuviññeyyaṃ rūpaṃ, sabbaṃ rūpaṃ manoviññāṇadhātuviññeyyaṃ rūpaṃ.

974. 색처(色處)는 안식(眼識)으로 알 수 있는 물질이며, 성처(聲處)는 이식(耳識)으로 알 수 있는 물질이며, 향처(香處)는 비식(鼻識)으로 알 수 있는 물질이며, 미처(味處)는 설식(舌識)으로 알 수 있는 물질이며, 마음에 드는 촉처(觸處)로서 즐거운 접촉인 것은 신식(身識)으로 알 수 있는 물질이며, 마음에 들지 않는 촉처로서 괴로운 접촉인 것은 신식으로 알 수 있는 물질이며, 색처·성처·향처·미처·촉처는 마노 요소(意界)로 알 수 있는 물질이며, 모든 물질은 마노의식 요소(意識界)로 알 수 있는 물질이다.

Evaṃ aṭṭhavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 여덟 가지 방식으로 물질의 분류(색성가합, 色攝)가 이루어진다.

Aṭṭhakaṃ.

여덟 가지 분류(Aṭṭhaka)가 끝났다.

Navakaṃ

아홉 가지 분류(Navaka)

975. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhundriyaṃ? Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhundriyaṃ.

975. 어떤 것이 안근(眼根)인 물질인가? 네 가지 근본 물질(四大)에 근거하여 투명한 눈(안감수성)...(중략)... 이것은 또한 ‘빈 마을(空村)’이라 불리기도 한다. 이것이 안근인 물질이다.

976. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sotindriyaṃ…pe… ghānindriyaṃ…pe… jivhindriyaṃ…pe… kāyindriyaṃ …pe… itthindriyaṃ…pe… purisindriyaṃ…pe… jīvitindriyaṃ? Yo tesaṃ rūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ jīvitindriyaṃ.

976. 어떤 것이 이근(耳根)...(중략)... 비근... 설근... 신근... 여근... 남근... 명근(命根)인 물질인가? 그 물질적인 법들의 수명, 지속, 유지, 존속, 진행, 보호, 생명, 즉 명근이 그것이다. 이것이 명근인 물질이다.

977. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ.

977. 어떤 것이 근(根)이 아닌 물질인가? 색처... (중략) ... 덩어리진 식물(단식, 搏食)까지, 이것이 근이 아닌 물질이다.

Evaṃ navavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 아홉 가지 방식으로 물질의 분류가 이루어진다.

Navakaṃ.

아홉 가지 분류가 끝났다.

Dasakaṃ

열 가지 분류(Dasaka)

978. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhundriyaṃ? Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhundriyaṃ.

978. 어떤 것이 안근(眼根)인 물질인가? 네 가지 근본 물질에 근거하여 투명한 눈...(중략)... 이것은 또한 ‘빈 마을’이라 불리기도 한다. 이것이 안근인 물질이다.

979. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sotindriyaṃ…pe… ghānindriyaṃ…pe… jivhindriyaṃ…pe… kāyindriyaṃ…pe… itthindriyaṃ…pe… purisindriyaṃ…pe… jīvitindriyaṃ? Yo tesaṃ rūpīnaṃ dhammānaṃ [Pg.204] āyu ṭhiti yapanā yāpanā iriyanā vattanā pālanā jīvitaṃ jīvitindriyaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ jīvitindriyaṃ.

979. 어떤 것이 이근... 비근... 설근... 신근... 여근... 남근... 명근인 물질인가? 그 물질적인 법들의 수명, 지속, 유지, 존속, 진행, 보호, 생명, 즉 명근이 그것이다. 이것이 명근인 물질이다.

980. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ sappaṭighaṃ? Rūpāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ – idaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ sappaṭighaṃ.

980. 어떤 것이 근(根)이 아니면서 부딪침이 있는(유대, 有對) 물질인가? 색처... 촉처까지, 이것이 근이 아니면서 부딪침이 있는 물질이다.

981. Katamaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ appaṭighaṃ? Kāyaviññatti…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ na indriyaṃ appaṭighaṃ.

981. 어떤 것이 근이 아니면서 부딪침이 없는(무대, 無對) 물질인가? 신표(身表)... 덩어리진 식물까지, 이것이 근이 아니면서 부딪침이 없는 물질이다.

Evaṃ dasavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 열 가지 방식으로 물질의 분류가 이루어진다.

Dasakaṃ.

열 가지 분류가 끝났다.

Ekādasakaṃ

열한 가지 분류(Ekādasaka)

982. Katamaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanaṃ? Yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo…pe… suñño gāmo peso – idaṃ taṃ rūpaṃ cakkhāyatanaṃ.

982. 어떤 것이 안처(眼處)인 물질인가? 네 가지 근본 물질에 근거하여 투명한 눈...(중략)... 이것은 또한 ‘빈 마을’이라 불리기도 한다. 이것이 안처인 물질이다.

983. Katamaṃ taṃ rūpaṃ sotāyatanaṃ…pe… ghānāyatanaṃ…pe… jivhāyatanaṃ…pe… kāyāyatanaṃ…pe… rūpāyatanaṃ…pe… saddāyatanaṃ…pe… gandhāyatanaṃ…pe… rasāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ? Pathavīdhātu…pe… phoṭṭhabbadhātu pesā – idaṃ taṃ rūpaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ.

983. 어떤 것이 이처(耳處)... 비처... 설처... 신처... 색처... 성처... 향처... 미처... 촉처인 물질인가? 지계(地界)... 촉계(觸界)까지, 이것이 촉처인 물질이다.

984. Katamaṃ taṃ rūpaṃ anidassanaṃ appaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ? Itthindriyaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – idaṃ taṃ rūpaṃ anidassanaṃ appaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ.

984. 어떤 것이 보이지 않고 부딪침도 없으며 법처(法處)에 포함되는 물질인가? 여근(女根)... 덩어리진 식물까지, 이것이 보이지 않고 부딪침도 없으며 법처에 포함되는 물질이다.

Evaṃ ekādasavidhena rūpasaṅgaho.

이와 같이 열한 가지 방식으로 물질의 분류가 이루어진다.

Ekādasakaṃ.

열한 가지 분류가 끝났다.

Aṭṭhamabhāṇavāro.

제8 바나와라(암송분).

Rūpavibhatti.

물질의 분석.

Rūpakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

물질의 절(Rūpakaṇḍa)이 끝났다.

3. Nikkhepakaṇḍaṃ

3. 요약의 절(Nikkhepakaṇḍa)

Tikanikkhepaṃ

삼법 요약(Tikanikkhepa)

985. Katame [Pg.205] dhammā kusalā? Tīṇi kusalamūlāni – alobho, adoso, amoho; taṃsampayutto vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho; taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā kusalā.

985. 어떤 법들이 유익한(kusalā) 법인가? 세 가지 유익한 뿌리인 무탐(無貪), 무진(無瞋), 무치(無癡)와, 그와 결합된 수온, 상온, 행온, 식온과, 그것을 원인으로 일어나는 신업(身業), 구업(口業), 의업(意業)이다. 이 법들이 유익한 법이다.

986. Katame dhammā akusalā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho, doso, moho; tadekaṭṭhā ca kilesā; taṃsampayutto vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho; taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā akusalā.

986. 어떤 법들이 해로운(akusalā) 법인가? 세 가지 해로운 뿌리인 탐(貪), 진(瞋), 치(癡)와, 그와 함께 일어나는 번뇌들과, 그와 결합된 수온, 상온, 행온, 식온과, 그것을 원인으로 일어나는 신업, 구업, 의업이다. 이 법들이 해로운 법이다.

987. Katame dhammā abyākatā? Kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho; ye ca dhammā kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā abyākatā.

987. 어떤 법들이 무기(abyākatā) 법인가? 유익한 법과 해로운 법들의 과보로서 욕계, 색계, 무색계에 속하거나 또는 (삼계에) 포함되지 않는(출세간의) 수온, 상온, 행온, 식온과, 유익한 것도 아니고 해로운 것도 아니며 업의 과보도 아닌 작용(kiriya)인 법들, 그리고 모든 물질과 무위의 요소(열반)이다. 이 법들이 무기 법이다.

988. Katame dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā? Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare, rūpāvacare, apariyāpanne, sukhaṃ vedanaṃ ṭhapetvā; taṃsampayutto saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā.

988. 어떤 법들이 즐거운 느낌(樂受)과 결합된 것인가? 욕계, 색계, 무분별(출세간)에 속하는 즐거움의 단계(sukhabhūmi)에서 즐거운 느낌을 제외하고, 그 즐거운 느낌과 결합된 상온, 행온, 식온—이러한 법들이 즐거운 느낌과 결합된 것이다.

989. Katame dhammā dukkhāya vedanāya sampayuttā? Dukkhabhūmiyaṃ kāmāvacare, dukkhaṃ vedanaṃ ṭhapetvā; taṃsampayutto saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā dukkhāya vedanāya sampayuttā.

989. 어떤 법들이 괴로운 느낌(苦受)과 결합된 것인가? 욕계에 속하는 괴로움의 단계에서 괴로운 느낌을 제외하고, 그 괴로운 느낌과 결합된 상온, 행온, 식온—이러한 법들이 괴로운 느낌과 결합된 것이다.

990. Katame dhammā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā? Adukkhamasukhabhūmiyaṃ kāmāvacare, rūpāvacare, arūpāvacare, apariyāpanne, adukkhamasukhaṃ vedanaṃ ṭhapetvā; taṃsampayutto saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā.

990. 어떤 법들이 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌(不苦不樂受)과 결합된 것인가? 욕계, 색계, 무색계, 무분별(출세간)에 속하는 괴롭지도 즐겁지도 않은 단계에서 그 느낌을 제외하고, 그 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌과 결합된 상온, 행온, 식온—이러한 법들이 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌과 결합된 것이다.

991. Katame [Pg.206] dhammā vipākā? Kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā vipākā.

991. 어떤 법들이 과보(果報)인가? 유익한(善) 법들과 해로운(不善) 법들의 과보로서 욕계, 색계, 무색계, 무분별(출세간)에 속하는 수온... 내지... 식온—이러한 법들이 과보이다.

992. Katame dhammā vipākadhammadhammā? Kusalākusalā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā vipākadhammadhammā.

992. 어떤 법들이 과보를 낳는 성질을 가진 법(果報法法)인가? 욕계, 색계, 무색계, 무분별(출세간)에 속하는 유익한 법들과 해로운 법들인 수온... 내지... 식온—이러한 법들이 과보를 낳는 성질을 가진 법이다.

993. Katame dhammā nevavipākanavipākadhammadhammā? Ye ca dhammā kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā nevavipākanavipākadhammadhammā.

993. 어떤 법들이 과보도 아니고 과보를 낳는 성질을 가진 법도 아닌 것인가? 유익하지도 않고 해롭지도 않으며 업의 과보도 아닌 작용(唯作) 법들, 그리고 모든 물질(色)과 무위의 요소(無爲界)—이러한 법들이 과보도 아니고 과보를 낳는 성질을 가진 법도 아닌 것이다.

994. Katame dhammā upādiṇṇupādāniyā? Sāsavā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; yañca rūpaṃ kammassa katattā – ime dhammā upādiṇṇupādāniyā.

994. 어떤 법들이 [업에 의해] 집착된 것이고 집착의 대상이 되는 것(執受執著)인가? 번뇌의 대상(有漏)이 되는 것으로서 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익하거나 해로운 법들의 과보인 수온... 내지... 식온, 그리고 업을 지었기 때문에 생겨난 물질—이러한 법들이 [업에 의해] 집착된 것이고 집착의 대상이 되는 것이다.

995. Katame dhammā anupādiṇṇupādāniyā? Sāsavā kusalākusalā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; ye ca dhammā kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā; yañca rūpaṃ na kammassa katattā – ime dhammā anupādiṇṇupādāniyā.

995. 어떤 법들이 [업에 의해] 집착된 것은 아니지만 집착의 대상이 되는 것(非執受執著)인가? 번뇌의 대상이 되는 것으로서 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익하거나 해로운 법들인 수온... 내지... 식온, 또한 유익하지도 않고 해롭지도 않으며 업의 과보도 아닌 작용 법들, 그리고 업을 지었기 때문에 생겨난 것이 아닌 물질—이러한 법들이 [업에 의해] 집착된 것은 아니지만 집착의 대상이 되는 것이다.

996. Katame dhammā anupādiṇṇaanupādāniyā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā anupādiṇṇaanupādāniyā.

996. 어떤 법들이 [업에 의해] 집착된 것도 아니고 집착의 대상이 되는 것도 아닌 것(非執受非執著)인가? 무분별(출세간)에 속하는 도(道)들과 도의 과보(果)들, 그리고 무위의 요소—이러한 법들이 [업에 의해] 집착된 것도 아니고 집착의 대상이 되는 것도 아닌 것이다.

997. Katame dhammā saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho, doso, moho; tadekaṭṭhā ca kilesā; taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā.

997. 어떤 법들이 번뇌로 오염된 것이고 오염의 대상이 되는 것(雜染雜染)인가? 세 가지 해로운 뿌리인 탐욕, 성냄, 어리석음, 그리고 그와 함께하는 번뇌들, 그와 결합된 수온... 내지... 식온, 그리고 그로 인해 일어난 몸의 업, 말의 업, 마음의 업—이러한 법들이 번뇌로 오염된 것이고 오염의 대상이 되는 것이다.

998. Katame dhammā asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikā? Sāsavā kusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho, vedanākkhandho[Pg.207], saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikā.

998. 어떤 법들이 번뇌로 오염되지는 않았지만 오염의 대상이 되는 것(非雜染雜染)인가? 번뇌의 대상이 되는 것으로서 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익한 법들과 무기(無記)의 법들인 색온, 수온, 상온, 행온, 식온—이러한 법들이 번뇌로 오염되지는 않았지만 오염의 대상이 되는 것이다.

999. Katame dhammā asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikā.

999. 어떤 법들이 번뇌로 오염된 것도 아니고 오염의 대상이 되는 것도 아닌 것(非雜染非雜染)인가? 무분별(출세간)에 속하는 도들과 도의 과보들, 그리고 무위의 요소—이러한 법들이 번뇌로 오염된 것도 아니고 오염의 대상이 되는 것도 아닌 것이다.

1000. Katame dhammā savitakkasavicārā? Savitakkasavicārabhūmiyaṃ kāmāvacare, rūpāvacare, apariyāpanne, vitakkavicāre ṭhapetvā; taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā savitakkasavicārā.

1000. 어떤 법들이 일으킨 생각(尋)과 지속적인 고찰(伺)이 함께하는 것인가? 욕계, 색계, 무분별(출세간)에 속하는 일으킨 생각과 지속적인 고찰이 함께하는 단계에서 일으킨 생각과 지속적인 고찰을 제외하고, 그와 결합된 수온... 내지... 식온—이러한 법들이 일으킨 생각과 지속적인 고찰이 함께하는 것이다.

1001. Katame dhammā avitakkavicāramattā? Avitakkavicāramattabhūmiyaṃ rūpāvacare, apariyāpanne, vicāraṃ ṭhapetvā; taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā avitakkavicāramattā.

1001. 어떤 법들이 일으킨 생각은 없으나 지속적인 고찰만 있는 것인가? 색계, 무분별(출세간)에 속하는 일으킨 생각은 없고 지속적인 고찰만 있는 단계에서 지속적인 고찰을 제외하고, 그와 결합된 수온... 내지... 식온—이러한 법들이 일으킨 생각은 없으나 지속적인 고찰만 있는 것이다.

1002. Katame dhammā avitakkaavicārā? Avitakkaavicārabhūmiyaṃ kāmāvacare, rūpāvacare, arūpāvacare, apariyāpanne; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā avitakkaavicārā.

1002. 어떤 법들이 일으킨 생각도 없고 지속적인 고찰도 없는 것인가? 욕계, 색계, 무색계, 무분별(출세간)에 속하는 일으킨 생각도 없고 지속적인 고찰도 없는 단계의 수온... 내지... 식온, 그리고 모든 물질과 무위의 요소—이러한 법들이 일으킨 생각도 없고 지속적인 고찰도 없는 것이다.

1003. Katame dhammā pītisahagatā? Pītibhūmiyaṃ kāmāvacare, rūpāvacare, apariyāpanne, pītiṃ ṭhapetvā; taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā pītisahagatā.

1003. 어떤 법들이 기쁨(喜)과 함께하는 것인가? 욕계, 색계, 무분별(출세간)에 속하는 기쁨의 단계에서 기쁨을 제외하고, 그와 결합된 수온... 내지... 식온—이러한 법들이 기쁨과 함께하는 것이다.

1004. Katame dhammā sukhasahagatā? Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare, rūpāvacare, apariyāpanne, sukhaṃ ṭhapetvā; taṃsampayutto saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā sukhasahagatā.

1004. 어떤 법들이 즐거움(樂)과 함께하는 것인가? 욕계, 색계, 무분별(출세간)에 속하는 즐거움의 단계에서 즐거움을 제외하고, 그와 결합된 상온, 행온, 식온—이러한 법들이 즐거움과 함께하는 것이다.

1005. Katame dhammā upekkhāsahagatā? Upekkhābhūmiyaṃ kāmāvacare, rūpāvacare, arūpāvacare, apariyāpanne, upekkhaṃ ṭhapetvā; taṃsampayutto saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā upekkhāsahagatā.

1005. 어떤 법들이 평온(捨)과 함께하는 것인가? 욕계, 색계, 무색계, 무분별(출세간)에 속하는 평온의 단계에서 평온을 제외하고, 그와 결합된 상온, 행온, 식온—이러한 법들이 평온과 함께하는 것이다.

1006. Katame dhammā dassanena pahātabbā? Tīṇi saṃyojanāni – sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso.

1006. 어떤 법들이 견도(見道)에 의해 버려져야 하는가? 유신견(有身見), 의심(疑), 계금취견(戒禁取見)이라는 세 가지 결박(結)이다.

1007. Tattha [Pg.208] katamā sakkāyadiṭṭhi? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ attato samanupassati, vedanāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā vedanaṃ, vedanāya vā attānaṃ. Saññaṃ attato samanupassati, saññāvantaṃ vā attānaṃ, attani vā saññaṃ, saññāya vā attānaṃ. Saṅkhāre attato samanupassati, saṅkhāravantaṃ vā attānaṃ, attani vā saṅkhāre, saṅkhāresu vā attānaṃ. Viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati sakkāyadiṭṭhi.

1007. 거기서 유신견(sakkāyadiᅩᅢhi)이란 무엇인가? 여기 가르침을 듣지 못한 범부(puthujjano)는 성자들을 보지 못하고 성스러운 법(ariyadhamma)에 능숙하지 못하며 성스러운 법에 인도되지 못하고, 참된 사람들을 보지 못하고 참된 사람들의 법(sappurisadhamma)에 능숙하지 못하며 참된 사람들의 법에 인도되지 못하여, 색(rŦpa)을 자아라고 관하거나, 자아가 색을 가졌다고 관하거나, 자아 안에 색이 있다고 관하거나, 색 안에 자아가 있다고 관한다. 수(vedanaᅡ)를 자아라고 관하거나, 자아가 수를 가졌다고 관하거나, 자아 안에 수가 있다고 관하거나, 수 안에 자아가 있다고 관한다. 상(saññā)을 자아라고 관하거나, 자아가 상을 가졌다고 관하거나, 자아 안에 상이 있다고 관하거나, 상 안에 자아가 있다고 관한다. 행(saᅂkhāre)들을 자아라고 관하거나, 자아가 행들을 가졌다고 관하거나, 자아 안에 행들이 있다고 관하거나, 행들 안에 자아가 있다고 관한다. 식(viññāᅂa)을 자아라고 관하거나, 자아가 식을 가졌다고 관하거나, 자아 안에 식이 있다고 관하거나, 식 안에 자아가 있다고 관한다. 이와 같은 종류의 견해, 견해의 늪, 견해의 밀림, 견해의 황야, 견해의 왜곡, 견해의 요동, 견해의 결박, 움켜쥐고 고집함, 집착, 잘못된 신념, 오염된 접촉, 나쁜 길, 잘못된 경로, 그릇됨, 외도의 아야타나, 거꾸로 된 움켜쥐음, 이것을 유신견이라 한다.

1008. Tattha katamā vicikicchā? Satthari kaṅkhati vicikicchati, dhamme kaṅkhati vicikicchati, saṅghe kaṅkhati vicikicchati, sikkhāya kaṅkhati vicikicchati, pubbante kaṅkhati vicikicchati, aparante kaṅkhati vicikicchati, pubbantāparante kaṅkhati vicikicchati, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati vicikicchati. Yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ cittassa manovilekho – ayaṃ vuccati vicikicchā.

1008. 거기서 회의적 의심(vicikicchā)이란 무엇인가? 스승에 대해 의심하고 주저하며, 법에 대해 의심하고 주저하며, 승가에 대해 의심하고 주저하며, 계율의 공부에 대해 의심하고 주저하며, 과거에 대해 의심하고 주저하며, 미래에 대해 의심하고 주저하며, 과거와 미래에 대해 의심하고 주저하며, 이것을 조건으로 하는 연기법에 대해 의심하고 주저한다. 이와 같은 종류의 의심, 의심하는 상태, 의심함, 불확실함, 회의적 의심, 양갈래 마음, 두 갈래 길, 불신, 확실하지 않게 움켜쥐음, 머뭇거림, 주저함, 꿰뚫어 보지 못함, 마음의 경직, 마음의 동요, 이것을 회의적 의심이라 한다.

1009. Tattha katamo sīlabbataparāmāso? Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ ‘sīlena suddhi, vatena suddhi, sīlabbatena suddhī’ti yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati sīlabbataparāmāso.

1009. 거기서 계금견(sĦlabbataparāmāso)이란 무엇인가? 이 가르침 밖의 사문과 바라문들에게 '계율로써 정화된다, 의례로써 정화된다, 계율과 의례로써 정화된다'고 하는 이와 같은 종류의 견해, 견해의 늪, 견해의 밀림, 견해의 황야, 견해의 왜곡, 견해의 요동, 견해의 결박, 움켜쥐고 고집함, 집착, 잘못된 신념, 오염된 접촉, 나쁜 길, 잘못된 경로, 그릇됨, 외도의 아야타나, 거꾸로 된 움켜쥐음, 이것을 계금견이라 한다.

1010. Imāni [Pg.209] tīṇi saṃyojanāni; tadekaṭṭhā ca kilesā; taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ – ime dhammā dassanena pahātabbā.

1010. 이 세 가지 결박과 그와 같은 자리에 있는 번뇌들, 그와 결합된 수온…내지… 식온, 그것에서 기원한 신업, 구업, 의업, 이 법들은 견도(dassanena, 예류도)에 의해 버려져야 할 것들이다.

1011. Katame dhammā bhāvanāya pahātabbā? Avaseso lobho, doso, moho; tadekaṭṭhā ca kilesā; taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā bhāvanāya pahātabbā.

1011. 어떤 법들이 수도(bhāvanāya)에 의해 버려져야 하는가? (예류도에서 버려진 것 외에) 남은 탐욕, 성냄, 어리석음과 그와 같은 자리에 있는 번뇌들, 그와 결합된 수온…내지… 식온, 그것에서 기원한 신업, 구업, 의업, 이 법들은 수도에 의해 버려져야 할 것들이다.

1012. Katame dhammā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā? Kusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā.

1012. 어떤 법들이 견도에 의해서도 수도에 의해서도 버려지지 않는 것들인가? 욕계, 색계, 무색계, 출세간에 속하는 유익한 법과 무기(abyākata)의 법들, 수온…내지… 식온, 그리고 모든 물질과 무위의 요소(열반), 이 법들은 견도에 의해서도 수도에 의해서도 버려지지 않는 것들이다.

1013. Katame dhammā dassanena pahātabbahetukā? Tīṇi saṃyojanāni – sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso.

1013. 어떤 법들이 견도에 의해 버려져야 할 원인(hetukā)을 가진 것들인가? 세 가지 결박인 유신견, 회의적 의심, 계금견이다.

1014. Tattha katamā sakkāyadiṭṭhi…pe… ayaṃ vuccati sakkāyadiṭṭhi.

1014. 거기서 유신견이란 무엇인가?…내지… 이것을 유신견이라 한다.

1015. Tattha katamā vicikicchā…pe… ayaṃ vuccati vicikicchā.

1015. 거기서 회의적 의심이란 무엇인가?…내지… 이것을 회의적 의심이라 한다.

1016. Tattha katamo sīlabbataparāmāso…pe… ayaṃ vuccati sīlabbataparāmāso.

1016. 거기서 계금견이란 무엇인가?…내지… 이것을 계금견이라 한다.

1017. Imāni tīṇi saṃyojanāni; tadekaṭṭhā ca kilesā; taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā dassanena pahātabbahetukā. Tīṇi saṃyojanāni – sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso – ime dhammā dassanena pahātabbā. Tadekaṭṭho lobho, doso, moho – ime dhammā dassanena pahātabbahetū. Tadekaṭṭhā ca kilesā; taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā dassanena pahātabbahetukā.

1017. 이 세 가지 결박과 그와 같은 자리에 있는 번뇌들, 그와 결합된 수온…내지… 식온, 그것에서 기원한 신업, 구업, 의업, 이 법들은 견도에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것들이다. 세 가지 결박인 유신견, 회의적 의심, 계금견, 이 법들은 견도에 의해 버려져야 한다. 그와 같은 자리에 있는 탐욕, 성냄, 어리석음, 이 법들은 견도에 의해 버려져야 할 원인들이다. 그와 같은 자리에 있는 번뇌들, 그와 결합된 수온…내지… 식온, 그것에서 기원한 신업, 구업, 의업, 이 법들은 견도에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것들이다.

1018. Katame dhammā bhāvanāya pahātabbahetukā? Avaseso lobho, doso, moho – ime dhammā bhāvanāya pahātabbahetū. Tadekaṭṭhā [Pg.210] ca kilesā; taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā bhāvanāya pahātabbahetukā.

1018. 어떤 법들이 수도에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것들인가? 남은 탐욕, 성냄, 어리석음, 이 법들은 수도에 의해 버려져야 할 원인들이다. 그와 같은 자리에 있는 번뇌들, 그와 결합된 수온…내지… 식온, 그것에서 기원한 신업, 구업, 의업, 이 법들은 수도에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것들이다.

1019. Katame dhammā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukā.

1019. 어떤 법들이 견도에 의해서도 수도에 의해서도 버려져야 할 원인을 가지지 않은 것들인가? 그 법들을 제외하고 남은 욕계, 색계, 무색계, 출세간에 속하는 유익한 법, 해로운 법, 무기의 법들, 수온, 상온, 행온, 식온, 그리고 모든 물질과 무위의 요소, 이 법들은 견도에 의해서도 수도에 의해서도 버려져야 할 원인을 가지지 않은 것들이다.

1020. Katame dhammā ācayagāmino? Sāsavā kusalākusalā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā ācayagāmino.

1020. 어떤 법들이 쌓아 올리는(윤회로 이끄는, ācayagāmino) 것인가? 욕계, 색계, 무색계에 속하며 번뇌의 대상이 되는 유익한 법과 해로운 법들, 수온…내지… 식온, 이 법들은 쌓아 올리는 것들이다.

1021. Katame dhammā apacayagāmino? Cattāro maggā apariyāpannā – ime dhammā apacayagāmino.

1021. 어떤 법들이 무너뜨리는(열반으로 이끄는, apacayagāmino) 것인가? 출세간에 속하는 네 가지 도(magga)들, 이 법들은 무너뜨리는 것들이다.

1022. Katame dhammā neva ācayagāmi na apacayagāmino? Kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; ye ca dhammā kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā neva ācayagāmi na apacayagāmino.

1022. 어떤 법들이 쌓아 올리는 것도 아니고 무너뜨리는 것도 아닌가? 욕계, 색계, 무색계, 출세간에 속하는 유익하거나 해로운 법들의 과보(vipāka)인 수온…내지… 식온, 그리고 유익한 것도 아니고 해로운 것도 아니며 업의 과보도 아닌 작용(kiriya) 법들, 모든 물질과 무위의 요소, 이 법들은 쌓아 올리는 것도 아니고 무너뜨리는 것도 아니다.

1023. Katame dhammā sekkhā? Cattāro maggā apariyāpannā, heṭṭhimāni ca tīṇi sāmaññaphalāni – ime dhammā sekkhā.

1023. 어떤 법들이 유학(sekkhā)의 법인가? 출세간에 속하는 네 가지 도(magga)와 아래의 세 가지 사문과(phala)들, 이 법들은 유학의 법이다.

1024. Katame dhammā asekkhā? Upariṭṭhimaṃ arahattaphalaṃ – ime dhammā asekkhā.

1024. 어떤 법들이 아셋카(무학, 無學)인가? 위에 있는 아라한과—이 법들이 아셋카이다.

1025. Katame dhammā nevasekkhanāsekkhā? Te dhamme ṭhapetvā, avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā nevasekkhanāsekkhā.

1025. 어떤 법들이 네와셋카나셋카(비유학비무학, 非有學非無學)인가? 그 법들(세카와 아셋카)을 제외하고, 남은 욕계, 색계, 무색계의 유익한 법, 해로운 법, 무기인 법들, 즉 수온... (중략) ... 식온, 그리고 모든 물질과 무위의 요소—이 법들이 네와셋카나셋카이다.

1026. Katame [Pg.211] dhammā parittā? Sabbeva kāmāvacarā kusalākusalābyākatā dhammā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā parittā.

1026. 어떤 법들이 빠릿따(소, 小)인가? 모든 욕계의 유익한 법, 해로운 법, 무기인 법들, 즉 색온... (중략) ... 식온—이 법들이 빠릿따이다.

1027. Katame dhammā mahaggatā? Rūpāvacarā, arūpāvacarā, kusalābyākatā dhammā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā mahaggatā.

1027. 어떤 법들이 마학가따(대, 大)인가? 색계와 무색계의 유익한 법과 무기인 법들, 즉 수온... (중략) ... 식온—이 법들이 마학가따이다.

1028. Katame dhammā appamāṇā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā appamāṇā.

1028. 어떤 법들이 압빠마나(무량, 無量)인가? (삼계에) 포함되지 않은 도들과 도의 과들, 그리고 무위의 요소—이 법들이 압빠마나이다.

1029. Katame dhammā parittārammaṇā? Paritte dhamme ārabbha ye uppajjanti cittacetasikā dhammā – ime dhammā parittārammaṇā.

1029. 어떤 법들이 빠릿따람마나(소대상, 小對象)인가? 빠릿따(욕계)의 법들을 대상으로 하여 일어나는 마음과 마음부수 법들—이 법들이 빠릿따람마나이다.

1030. Katame dhammā mahaggatārammaṇā? Mahaggate dhamme ārabbha ye uppajjanti cittacetasikā dhammā – ime dhammā mahaggatārammaṇā.

1030. 어떤 법들이 마학가따람마나(대대상, 大對象)인가? 마학가따(색계·무색계)의 법들을 대상으로 하여 일어나는 마음과 마음부수 법들—이 법들이 마학가따람마나이다.

1031. Katame dhammā appamāṇārammaṇā? Appamāṇe dhamme ārabbha ye uppajjanti cittacetasikā dhammā – ime dhammā appamāṇārammaṇā.

1031. 어떤 법들이 압빠마나람마나(무량대상, 無量對象)인가? 압빠마나(출세간)의 법들을 대상으로 하여 일어나는 마음과 마음부수 법들—이 법들이 압빠마나람마나이다.

1032. Katame dhammā hīnā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho, doso, moho; tadekaṭṭhā ca kilesā; taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā hīnā.

1032. 어떤 법들이 히나(열, 劣)인가? 세 가지 해로운 뿌리인 탐욕, 성냄, 어리석음, 그리고 그와 함께 머무는 번뇌들, 그와 결합된 수온... (중략) ... 식온, 그리고 그로 인해 일어나는 몸의 업, 말의 업, 마음의 업—이 법들이 히나이다.

1033. Katame dhammā majjhimā? Sāsavā kusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā majjhimā.

1033. 어떤 법들이 맛지마(중, 中)인가? 번뇌의 대상이 되는(유루) 욕계, 색계, 무색계의 유익한 법과 무기인 법들, 즉 색온... (중략) ... 식온—이 법들이 맛지마이다.

1034. Katame dhammā paṇītā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā paṇītā.

1034. 어떤 법들이 빠니따(승, 勝)인가? (삼계에) 포함되지 않은 도들과 도의 과들, 그리고 무위의 요소—이 법들이 빠니따이다.

1035. Katame dhammā micchattaniyatā? Pañca kammāni ānantarikāni, yā ca micchādiṭṭhiniyatā – ime dhammā micchattaniyatā.

1035. 어떤 법들이 밋찻따니야따(사결정, 邪決定)인가? 다섯 가지 무간업과 결정된 그릇된 견해—이 법들이 밋찻따니야따이다.

1036. Katame dhammā sammattaniyatā? Cattāro maggā apariyāpannā – ime dhammā sammattaniyatā.

1036. 어떤 법들이 삼맛따니야따(정결정, 正決定)인가? (삼계에) 포함되지 않은 네 가지 도—이 법들이 삼맛따니야따이다.

1037. Katame [Pg.212] dhammā aniyatā? Te dhamme ṭhapetvā, avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā aniyatā.

1037. 어떤 법들이 아니야따(부정, 不定)인가? 그 법들(사결정과 정결정)을 제외하고, 남은 욕계, 색계, 무색계, 출세간의 유익한 법, 해로운 법, 무기인 법들, 즉 수온... (중략) ... 식온, 그리고 모든 물질과 무위의 요소—이 법들이 아니야따이다.

1038. Katame dhammā maggārammaṇā? Ariyamaggaṃ ārabbha ye uppajjanti cittacetasikā dhammā – ime dhammā maggārammaṇā.

1038. 어떤 법들이 막가람마나(도대상, 道對象)인가? 고귀한 도를 대상으로 하여 일어나는 마음과 마음부수 법들—이 법들이 막가람마나이다.

1039. Katame dhammā maggahetukā? Ariyamaggasamaṅgissa maggaṅgāni ṭhapetvā; taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā maggahetukā. Ariyamaggasamaṅgissa sammādiṭṭhi maggo ceva hetu ca, sammādiṭṭhiṃ ṭhapetvā, taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā maggahetukā. Ariyamaggasamaṅgissa alobho, adoso, amoho – ime dhammā maggahetū. Taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā maggahetukā.

1039. 어떤 법들이 막가헤뚜까(도인, 道因)인가? 고귀한 도를 갖춘 자의 도의 구성 요소들(도지)을 제외하고, 그와 결합된 수온... (중략) ... 식온—이 법들이 막가헤뚜까이다. 고귀한 도를 갖춘 자의 바른 견해는 도이면서 동시에 원인(인, 因)이다. 바른 견해를 제외하고 그와 결합된 수온... (중략) ... 식온—이 법들이 막가헤뚜까이다. 고귀한 도를 갖춘 자의 무탐, 무진, 무치—이것들은 막가헤뚜(도의 원인)이다. 그와 결합된 수온... (중략) ... 식온—이 법들이 막가헤뚜까이다.

1040. Katame dhammā maggādhipatino? Ariyamaggaṃ adhipatiṃ karitvā ye uppajjanti cittacetasikā dhammā – ime dhammā maggādhipatino. Ariyamaggasamaṅgissa vīmaṃsādhipateyyaṃ maggaṃ bhāvayantassa vīmaṃsaṃ ṭhapetvā; taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā maggādhipatino.

1040. 어떤 법들이 막가디빠띠(도증상, 道增上)인가? 고귀한 도를 증상(우두머리)으로 삼아 일어나는 마음과 마음부수 법들—이 법들이 막가디빠띠이다. 검토(혜)를 증상으로 삼아 도를 닦는 고귀한 도를 갖춘 자의 검토를 제외하고, 그와 결합된 수온... (중략) ... 식온—이 법들이 막가디빠띠이다.

1041. Katame dhammā uppannā? Ye dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā uppannā samuppannā uṭṭhitā samuṭṭhitā uppannā uppannaṃsena saṅgahitā, rūpaṃ, vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ – ime dhammā uppannā.

1041. 어떤 법들이 운빤나(이생, 已生)인가? 태어난, 나타난, 잘 태어난, 생성된, 완전히 생성된, 출현한, 일어난, 함께 일어난, 솟아오른, 잘 솟아오른 법들로서, 일어난 부분으로 분류되는 물질, 수온, 상온, 행온, 식온—이 법들이 운빤나이다.

1042. Katame dhammā anuppannā? Ye dhammā ajātā abhūtā asañjātā anibbattā anabhinibbattā apātubhūtā anuppannā asamuppannā anuṭṭhitā asamuṭṭhitā anuppannā anuppannaṃsena saṅgahitā, rūpaṃ, vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ – ime dhammā anuppannā.

1042. 어떤 법들이 아눈빤나(미생, 未生)인가? 태어나지 않은, 나타나지 않은, 잘 태어나지 않은, 생성되지 않은, 완전히 생성되지 않은, 출현하지 않은, 일어나지 않은, 함께 일어나지 않은, 솟아오르지 않은, 잘 솟아오르지 않은 법들로서, 일어나지 않은 부분으로 분류되는 물질, 수온, 상온, 행온, 식온—이 법들이 아눈빤나이다.

1043. Katame dhammā uppādino? Kusalākusalānaṃ dhammānaṃ avipakkavipākānaṃ vipākā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; yañca rūpaṃ kammassa katattā uppajjissati – ime dhammā uppādino.

1043. 어떤 법들이 운빠디(생법, 生法)인가? 유익한 법과 해로운 법들의 과보로서 아직 익지 않은 과보들인 욕계, 색계, 무색계, 출세간의 것들, 즉 수온... (중략) ... 식온, 그리고 업을 지었기 때문에 장차 일어날 물질—이 법들이 운빠디이다.

1044. Katame [Pg.213] dhammā atītā? Ye dhammā atītā niruddhā vigatā vipariṇatā atthaṅgatā abbhatthaṅgatā uppajjitvā vigatā atītā atītaṃsena saṅgahitā, rūpaṃ, vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ – ime dhammā atītā.

1044. 어떤 법들이 아띠따(과거, 過去)인가? 과거의, 소멸한, 사라진, 변해버린, 끝난, 완전히 끝난, 일어났다가 사라진 법들로서, 과거의 부분으로 분류되는 물질, 수온, 상온, 행온, 식온—이 법들이 아띠따이다.

1045. Katame dhammā anāgatā? Ye dhammā ajātā abhūtā asañjātā anibbattā anabhinibbattā apātubhūtā anuppannā asamuppannā anuṭṭhitā asamuṭṭhitā anāgatā anāgataṃsena saṅgahitā, rūpaṃ, vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ – ime dhammā anāgatā.

1045. 어떤 법들이 아나가따(미래, 未來)인가? 태어나지 않은, 나타나지 않은, 잘 태어나지 않은, 생성되지 않은, 완전히 생성되지 않은, 출현하지 않은, 일어나지 않은, 함께 일어나지 않은, 솟아오르지 않은, 잘 솟아오르지 않은 법들로서, 미래의 부분으로 분류되는 물질, 수온, 상온, 행온, 식온—이 법들이 아나가따이다.

1046. Katame dhammā paccuppannā? Ye dhammā jātā bhūtā sañjātā nibbattā abhinibbattā pātubhūtā uppannā samuppannā uṭṭhitā samuṭṭhitā paccuppannā paccuppannaṃsena saṅgahitā, rūpaṃ, vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ – ime dhammā paccuppannā.

1046. 어떤 법들이 빳줍빤나(현재, 現在)인가? 태어난, 나타난, 잘 태어난, 생성된, 완전히 생성된, 출현한, 일어난, 함께 일어난, 솟아오른, 잘 솟아오른 법들로서, 현재의 부분으로 분류되는 물질, 수온, 상온, 행온, 식온—이 법들이 빳줍빤나이다.

1047. Katame dhammā atītārammaṇā? Atīte dhamme ārabbha ye uppajjanti cittacetasikā dhammā – ime dhammā atītārammaṇā.

1047. 어떤 법들이 아띠따람마나(과거대상, 過去對象)인가? 과거의 법들을 대상으로 하여 일어나는 마음과 마음부수 법들—이 법들이 아띠따람마나이다.

1048. Katame dhammā anāgatārammaṇā? Anāgate dhamme ārabbha ye uppajjanti cittacetasikā dhammā – ime dhammā anāgatārammaṇā.

1048. 어떤 법들이 아나가따람마나(미래대상, 未來對象)인가? 미래의 법들을 대상으로 하여 일어나는 마음과 마음부수 법들—이 법들이 아나가따람마나이다.

1049. Katame dhammā paccuppannārammaṇā? Paccuppanne dhamme ārabbha ye uppajjanti cittacetasikā dhammā – ime dhammā paccuppannārammaṇā.

1049. 어떤 법들이 빳줍빤나람마나(현재대상, 現在對象)인가? 현재의 법들을 대상으로 하여 일어나는 마음과 마음부수 법들—이 법들이 빳줍빤나람마나이다.

1050. Katame dhammā ajjhattā? Ye dhammā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ niyatā pāṭipuggalikā upādiṇṇā, rūpaṃ, vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ – ime dhammā ajjhattā.

1050. 어떤 법들이 내부의 법(ajjhattā)인가? 그들 각각의 중생들에게 자신의 내부(ajjhattaṃ)에 속하고, 자신에게 속하며(paccattaṃ), 자신에게 한정되고(niyatā), 개별적인 것이며(pāṭipuggalikā), 업에 의해 집착된(upādiṇṇā) 것인 색, 수, 상, 행, 식 — 이러한 법들이 내부의 법이다.

1051. Katame dhammā bahiddhā? Ye dhammā tesaṃ tesaṃ parasattānaṃ parapuggalānaṃ ajjhattaṃ paccattaṃ niyatā pāṭipuggalikā upādiṇṇā, rūpaṃ, vedanā, saññā, saṅkhārā, viññāṇaṃ – ime dhammā bahiddhā.

1051. 어떤 법들이 외부의 법(bahiddhā)인가? 그들 각각의 다른 중생들, 다른 인격체들에게 그들 자신의 내부에 속하고, 자신에게 속하며, 자신에게 한정되고, 개별적인 것이며, 업에 의해 집착된 것인 색, 수, 상, 행, 식 — 이러한 법들이 외부의 법이다.

1052. Katame dhammā ajjhattabahiddhā? Tadubhayaṃ – ime dhammā ajjhattabahiddhā.

1052. 어떤 법들이 내외의 법(ajjhattabahiddhā)인가? 그 두 가지 모두 — 이러한 법들이 내외의 법이다.

1053. Katame dhammā ajjhattārammaṇā? Ajjhatte dhamme ārabbha ye uppajjanti cittacetasikā dhammā – ime dhammā ajjhattārammaṇā.

1053. 어떤 법들이 내부를 대상으로 하는 법(ajjhattārammaṇā)인가? 내부의 법들을 대상으로 하여 일어나는 심·심소법들 — 이러한 법들이 내부를 대상으로 하는 법이다.

1054. Katame [Pg.214] dhammā bahiddhārammaṇā? Bahiddhā dhamme ārabbha ye uppajjanti cittacetasikā dhammā – ime dhammā bahiddhārammaṇā.

1054. 어떤 법들이 외부를 대상으로 하는 법(bahiddhārammaṇā)인가? 외부의 법들을 대상으로 하여 일어나는 심·심소법들 — 이러한 법들이 외부를 대상으로 하는 법이다.

1055. Katame dhammā ajjhattabahiddhārammaṇā? Ajjhattabahiddhā dhamme ārabbha ye uppajjanti cittacetasikā dhammā – ime dhammā ajjhattabahiddhārammaṇā.

1055. 어떤 법들이 내외를 대상으로 하는 법(ajjhattabahiddhārammaṇā)인가? 내외의 법들을 대상으로 하여 일어나는 심·심소법들 — 이러한 법들이 내외를 대상으로 하는 법이다.

1056. Katame dhammā sanidassanasappaṭighā? Rūpāyatanaṃ – ime dhammā sanidassanasappaṭighā.

1056. 어떤 법들이 보이고 부딪침이 있는 법(sanidassanasappaṭighā)인가? 색처(rūpāyatanaṃ) — 이러한 법들이 보이고 부딪침이 있는 법이다.

1057. Katame dhammā anidassanasappaṭighā? Cakkhāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ – ime dhammā anidassanasappaṭighā.

1057. 어떤 법들이 보이지 않고 부딪침이 있는 법(anidassanasappaṭighā)인가? 안처, 이처, 비처, 설처, 신처, 성처, 향처, 미처, 촉처 — 이러한 법들이 보이지 않고 부딪침이 있는 법이다.

1058. Katame dhammā anidassanaappaṭighā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho; yañca rūpaṃ anidassanaṃ appaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ; asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā anidassanaappaṭighā.

1058. 어떤 법들이 보이지 않고 부딪침도 없는 법(anidassanaappaṭighā)인가? 수온, 상온, 행온, 식온; 그리고 보이지 않고 부딪침도 없으며 법처에 포함된 색; 그리고 무위계 — 이러한 법들이 보이지 않고 부딪침도 없는 법이다.

Tikaṃ.

삼법(Tika)이 끝났다.

Dukanikkhepaṃ

이법의 분류(Dukanikkhepa)

Hetugocchakaṃ

원인 모음(Hetugocchaka)

1059. Katame dhammā hetū? Tayo kusalahetū, tayo akusalahetū, tayo abyākatahetū, nava kāmāvacarahetū cha rūpāvacarahetū, cha arūpāvacarahetū, cha apariyāpannahetū.

1059. 어떤 법들이 원인(hetū)인가? 세 가지 유익한 원인, 세 가지 해로운 원인, 세 가지 무기인 원인, 아홉 가지 욕계 원인, 여섯 가지 색계 원인, 여섯 가지 무색계 원인, 여섯 가지 출세간 원인이 있다.

1060. Tattha katame tayo kusalahetū? Alobho, adoso, amoho.

1060. 그중에서 어떤 것이 세 가지 유익한 원인인가? 무탐(alobho), 무진(adoso), 무치(amoho)이다.

1061. Tattha katamo alobho? Yo alobho alubbhanā alubbhitattaṃ asārāgo asārajjanā asārajjitattaṃ anabhijjhā alobho kusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati alobho.

1061. 그중에서 무탐(alobho)이란 무엇인가? 탐욕이 없음, 탐착하지 않음, 탐착하지 않는 상태, 애착이 없음, 애착하지 않음, 애착하지 않는 상태, 갈구하지 않음(anabhijjhā), 선뿌리(kusalamūla)인 무탐 — 이것을 무탐이라 한다.

1062. Tattha [Pg.215] katamo adoso? Yo adoso adussanā adussitattaṃ metti mettāyanā mettāyitattaṃ anuddā anuddāyanā anudāyitattaṃ hitesitā anukampā abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati adoso.

1062. 그중에서 무진(adoso)이란 무엇인가? 성냄이 없음, 해치지 않음, 해치지 않는 상태, 자애(metti), 자애로움, 자애로운 상태, 연민(anuddā), 연민함, 연민하는 상태, 이익을 구함, 동정심, 악의 없음, 해치고자 하는 마음 없음, 선뿌리인 무진 — 이것을 무진이라 한다.

1063. Tattha katamo amoho? Dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ, pubbante ñāṇaṃ, aparante ñāṇaṃ, pubbantāparante ñāṇaṃ, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇaṃ, yā evarūpā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati amoho.

1063. 그중에서 무치(amoho)란 무엇인가? 괴로움에 대한 지혜, 괴로움의 일어남에 대한 지혜, 괴로움의 소멸에 대한 지혜, 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음에 대한 지혜, 과거에 대한 지혜, 미래에 대한 지혜, 과거와 미래에 대한 지혜, 이 지분성인 연기법들에 대한 지혜이다. 이와 같은 종류의 통찰(paññā), 앎, 조사(vicayo), 정밀한 조사, 법에 대한 조사, 잘 새김, 밀착하여 새김, 정면으로 밀착하여 새김, 현명함, 영리함, 교묘함, 분석함(vebhabyā), 사유함, 고찰함, 넓음(bhūrī), 총명함, 인도함, 위빳사나, 분명한 알아차림, 몰이막대기, 통찰, 통찰의 기관(paññindriya), 통찰의 힘, 통찰의 칼, 통찰의 궁전, 통찰의 빛, 통찰의 광명, 통찰의 횃불, 통찰의 보배, 무치, 택법(dhammavicayo), 정견 — 이것을 무치라 한다.

Ime tayo kusalahetū.

이것들이 세 가지 유익한 원인이다.

1064. Tattha katame tayo akusalahetū? Lobho, doso, moho.

1064. 그중에서 어떤 것이 세 가지 해로운 원인인가? 탐욕(lobho), 성냄(doso), 어리석음(moho)이다.

1065. Tattha katamo lobho? Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandīrāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paligedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhinī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsisanā āsisitattaṃ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā pajappā abhijappā jappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā [Pg.216] rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chādanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati lobho.

1065. 그중에서 탐욕(lobho)이란 무엇인가? 탐착, 강한 탐착, 수순함, 갈망함, 기쁨, 환희와 탐착, 마음의 강한 탐착, 욕구, 미혹, 집착, 탐닉, 강한 탐닉, 속박, 늪, 요동함, 기만(māyā), 발생시킴, 생성시킴, 꿰매는 것, 그물, 흐름, 독이 묻음, 실, 퍼짐, 애씀, 친구, 원함, 다음 생으로 인도함, 숲, 덤불, 친밀함, 애정, 기대, 구속, 희망, 간청, 간청하는 상태, 색에 대한 희망, 소리에 대한 희망, 냄새에 대한 희망, 맛에 대한 희망, 감촉에 대한 희망, 이득에 대한 희망, 재물에 대한 희망, 자식에 대한 희망, 생명에 대한 희망, 중얼거림, 간절한 중얼거림, 매우 간절한 중얼거림, 탐착함, 탐착하는 상태, 탐착한 자의 상태, 탐욕스러움, 탐욕스럽게 함, 탐욕스러운 상태, 꼬리 흔드는 개와 같은 상태, 좋은 것을 원함, 법답지 못한 탐욕, 평등하지 못한 탐심, 만족함, 즐거워함, 원함, 갈애, 간청함, 감각적 욕망에 대한 갈애, 존재에 대한 갈애, 비존재에 대한 갈애, 색계에 대한 갈애, 무색계에 대한 갈애, 소멸에 대한 갈애, 색에 대한 갈애, 소리에 대한 갈애, 냄새에 대한 갈애, 맛에 대한 갈애, 감촉에 대한 갈애, 법에 대한 갈애, 폭류, 멍에, 결박, 집착, 장애, 가로막음, 덮음, 속박, 오염원, 잠재성향, 들끓음, 넝쿨, 다양함, 괴로움의 뿌리, 괴로움의 원인, 괴로움의 기원, 마라의 올가미, 마라의 낚시늘, 마라의 영역, 갈애의 강, 갈애의 그물, 갈애의 끈, 갈애의 바다, 탐욕, 선하지 못한 뿌리인 탐욕 — 이것을 탐욕이라 한다.

1066. Tattha katamo doso? Anatthaṃ me acarīti āghāto jāyati, anatthaṃ me caratīti āghāto jāyati, anatthaṃ me carissatīti āghāto jāyati, piyassa me manāpassa anatthaṃ acari…pe… anatthaṃ carati…pe… anatthaṃ carissatīti āghāto jāyati, appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari…pe… atthaṃ carati…pe… atthaṃ carissatīti āghāto jāyati, aṭṭhāne vā pana āghāto jāyati. Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati doso.

1066. 그중에서 성냄(doso)이란 무엇인가? '그가 내게 해로운 일을 했다'고 원한을 맺고, '그가 내게 해로운 일을 하고 있다'고 원한을 맺고, '그가 내게 해로운 일을 할 것이다'라고 원한을 맺으며; 내가 사랑하고 좋아하는 자에게 '그가 해로운 일을 했다... 하고 있다... 할 것이다'라고 하여 원한을 맺으며; 내가 사랑하지 않고 싫어하는 자에게 '그가 이익되는 일을 했다... 하고 있다... 할 것이다'라고 하여 원한을 맺으며; 혹은 근거 없는 일에 원한을 맺는다. 이와 같은 종류의 마음의 원한, 보복심, 부딪침, 반목, 분노, 격분, 맹렬한 격분, 성냄, 심한 성냄, 아주 심한 성냄, 마음의 비뚤어짐, 심의의 비뚤어짐, 노여움, 노여워함, 노여워하는 상태, 성냄, 해침, 해치는 상태, 비뚤어짐, 비뚤어지게 함, 비뚤어진 상태, 반목, 거듭되는 반목, 사나움, 불쾌함, 마음의 불만족 — 이것을 성냄이라 한다.

1067. Tattha katamo moho? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ, yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṃgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhaṇā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati moho.

1067. 거기서 모호(moho, 어리석음)란 무엇인가? 괴로움에 대한 무지, 괴로움의 일어남에 대한 무지, 괴로움의 소멸에 대한 무지, 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음에 대한 무지, 과거에 대한 무지, 미래에 대한 무지, 과거와 미래에 대한 무지, '이것을 조건으로 하는' 연기법들에 대한 무지이다. 이와 같은 무지, 보지 못함, 깨닫지 못함, 통찰하지 못함, 깨어나지 못함, 꿰뚫지 못함, 파악하지 못함, 깊이 들어가지 못함, 평등하게 관찰하지 못함, 반조하지 못함, 직접 경험하지 못함, 미련함, 어리석음, 분명하게 알지 못함, 미혹, 아주 미혹함, 혼미함, 무명, 무명의 폭류, 무명의 멍에, 무명의 잠재성향, 무명의 치성함, 무명의 빗장인 모호, 불선근으로서의 모호—이것을 모호라 한다.

Ime tayo akusalahetū.

이 세 가지가 해로운 뿌리(불선근)이다.

1068. Tattha katame tayo abyākatahetū? Kusalānaṃ vā dhammānaṃ vipākato kiriyābyākatesu vā dhammesu alobho adoso amoho – ime tayo abyākatahetū.

1068. 거기서 세 가지 무기(無記)의 원인은 무엇인가? 선한 법들의 과보이거나 작용 무기인 법들 중에서 나타나는 무탐(alobho), 무진(adoso), 무치(amoho)이다. 이 세 가지가 무기 원인들이다.

1069. Tattha [Pg.217] katame nava kāmāvacarahetū? Tayo kusalahetū, tayo akusalahetū, tayo abyākatahetū – ime nava kāmāvacarahetū.

1069. 거기서 아홉 가지 욕계 원인은 무엇인가? 세 가지 선한 원인, 세 가지 불선한 원인, 세 가지 무기 원인이다. 이 아홉 가지가 욕계 원인들이다.

1070. Tattha katame cha rūpāvacarahetū? Tayo kusalahetū, tayo abyākatahetū – ime cha rūpāvacarahetū.

1070. 거기서 여섯 가지 색계 원인은 무엇인가? 세 가지 선한 원인, 세 가지 무기 원인이다. 이 여섯 가지가 색계 원인들이다.

1071. Tattha katame cha arūpāvacarahetū? Tayo kusalahetū, tayo abyākatahetū – ime cha arūpāvacarahetū.

1071. 거기서 여섯 가지 무색계 원인은 무엇인가? 세 가지 선한 원인, 세 가지 무기 원인이다. 이 여섯 가지가 무색계 원인들이다.

1072. Tattha katame cha apariyāpannahetū? Tayo kusalahetū, tayo abyākatahetū – ime cha apariyāpannahetū.

1072. 거기서 여섯 가지 불계(不繫, 출세간) 원인은 무엇인가? 세 가지 선한 원인, 세 가지 무기 원인이다. 이 여섯 가지가 불계 원인들이다.

1073. Tattha katame tayo kusalahetū? Alobho, adoso, amoho.

1073. 거기서 세 가지 선한 원인은 무엇인가? 무탐, 무진, 무치이다.

1074. Tattha katamo alobho? Yo alobho alubbhanā alubbhitattaṃ asārāgo asārajjanā asārajjitattaṃ anabhijjhā alobho kusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati alobho.

1074. 거기서 무탐(alobho)이란 무엇인가? 탐하지 않음, 탐하지 않는 양상, 탐하지 않는 상태, 달라붙지 않음, 달라붙지 않는 양상, 달라붙지 않는 상태, 탐욕 없음, 선근으로서의 무탐—이것을 무탐이라 한다.

1075. Tattha katamo adoso? Yo adoso adussanā adussitattaṃ…pe… abyāpādo abyāpajjo adoso kusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati adoso.

1075. 거기서 무진(adoso)이란 무엇인가? 성내지 않음, 성내지 않는 양상, 성내지 않는 상태, ... (중략) ... 악의 없음, 해치려는 마음 없음, 선근으로서의 무진—이것을 무진이라 한다.

1076. Tattha katamo amoho? Dukkhe ñāṇaṃ, dukkhasamudaye ñāṇaṃ, dukkhanirodhe ñāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ, pubbante ñāṇaṃ, aparante ñāṇaṃ, pubbantāparante ñāṇaṃ, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu ñāṇaṃ, yā evarūpā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā paṇḍiccaṃ kosallaṃ nepuññaṃ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūrī medhā pariṇāyikā vipassanā sampajaññaṃ patodo paññā paññindriyaṃ paññābalaṃ paññāsatthaṃ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṃ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannaṃ – ayaṃ vuccati amoho.

1076. 거기서 무치(amoho)란 무엇인가? 괴로움에 대한 지혜, 괴로움의 일어남에 대한 지혜, 괴로움의 소멸에 대한 지혜, 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음에 대한 지혜, 과거에 대한 지혜, 미래에 대한 지혜, 과거와 미래에 대한 지혜, '이것을 조건으로 하는' 연기법들에 대한 지혜이다. 이와 같은 지혜, 분명하게 앎, 택법(擇法), 정밀한 택법, 법의 택법, 잘 관찰함, 가까이 관찰함, 거듭 관찰함, 현명함, 영리함, 명민함, 분명히 나타냄, 생각함, 조사함, 넓은 지혜, 총명함, 이끌어줌, 위빳사나, 분명하게 알음알이, 채찍, 지혜, 지혜의 기능(혜근), 지혜의 힘(혜력), 지혜의 무기, 지혜의 누각, 지혜의 광명, 지혜의 빛, 지혜의 횃불, 지혜의 보배, 어리석음 없음, 법의 택법, 바른 견해(정견), 택법각지, 도의 구성요소(도지), 도에 포함된 것—이것을 무치라 한다.

Ime tayo kusalahetū.

이 세 가지가 선한 원인(선근)들이다.

1077. Tattha [Pg.218] katame tayo abyākatahetū? Kusalānaṃ dhammānaṃ vipākato alobho adoso amoho – ime tayo abyākatahetū. Ime cha apariyāpannahetū – ime dhammā hetū.

1077. 거기서 세 가지 무기 원인은 무엇인가? 선한 법들의 과보로부터 나타나는 무탐, 무진, 무치이다. 이 세 가지가 무기 원인들이다. 이 여섯 가지가 불계 원인들이다. 이 법들을 원인이라 한다.

1078. Katame dhammā na hetū? Te dhamme ṭhapetvā, avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā na hetū.

1078. 어떤 법들이 원인이 아닌가? 그 원인인 법들을 제외한 나머지 선·불선·무기의 법들로서 욕계, 색계, 무색계, 불계에 속하는 것들, 즉 수온... (중략) ... 식온, 그리고 모든 물질과 무위계(열반)이다. 이 법들을 원인이 아닌 법이라 한다.

1079. Katame dhammā sahetukā? Tehi dhammehi ye dhammā sahetukā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā sahetukā.

1079. 어떤 법들이 원인을 가진 것인가? 그 원인인 법들과 함께하여 원인을 가진 수온... (중략) ... 식온이 그러한 법들이다. 이 법들을 원인을 가진 법이라 한다.

1080. Katame dhammā ahetukā? Tehi dhammehi ye dhammā ahetukā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā ahetukā.

1080. 어떤 법들이 원인이 없는 것인가? 그 원인인 법들과 함께하지 않아 원인이 없는 수온... (중략) ... 식온, 그리고 모든 물질과 무위계이다. 이 법들을 원인이 없는 법이라 한다.

1081. Katame dhammā hetusampayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā hetusampayuttā.

1081. 어떤 법들이 원인과 결합한 것인가? 그 원인인 법들과 결합한 수온... (중략) ... 식온이 그러한 법들이다. 이 법들을 원인과 결합한 법이라 한다.

1082. Katame dhammā hetuvippayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā hetuvippayuttā.

1082. 어떤 법들이 원인과 결합하지 않은 것인가? 그 원인인 법들과 결합하지 않은 수온... (중략) ... 식온, 그리고 모든 물질과 무위계이다. 이 법들을 원인과 결합하지 않은 법이라 한다.

1083. Katame dhammā hetū ceva sahetukā ca? Lobho mohena hetu ceva sahetuko ca, moho lobhena hetu ceva sahetuko ca, doso mohena hetu ceva sahetuko ca, moho dosena hetu ceva sahetuko ca; alobho adoso amoho, te aññamaññaṃ hetū ceva sahetukā ca – ime dhammā hetū ceva sahetukā ca.

1083. 어떤 법들이 원인이기도 하고 원인을 가진 것이기도 한가? 탐욕은 모호와 함께할 때 원인이기도 하고 원인을 가진 것이기도 하다. 모호는 탐욕과 함께할 때 원인이기도 하고 원인을 가진 것이기도 하다. 성냄은 모호와 함께할 때 원인이기도 하고 원인을 가진 것이기도 하다. 모호는 성냄과 함께할 때 원인이기도 하고 원인을 가진 것이기도 하다. 무탐, 무진, 무치는 서로서로에게 원인이기도 하고 원인을 가진 것이기도 하다. 이 법들이 원인이기도 하고 원인을 가진 것이기도 한 법들이다.

1084. Katame dhammā sahetukā ceva na ca hetū? Tehi dhammehi ye dhammā sahetukā te dhamme ṭhapetvā, vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā sahetukā ceva na ca hetū.

1084. 어떤 법들이 원인을 가졌으되 원인은 아닌 것인가? 그 원인인 법들로 인해 원인을 가진 법들 중에서, 그 원인인 법들을 제외한 수온... (중략) ... 식온이 그러하다. 이 법들이 원인을 가졌으되 원인은 아닌 법들이다.

1085. Katame [Pg.219] dhammā hetū ceva hetusampayuttā ca? Lobho mohena hetu ceva hetusampayutto ca, moho lobhena hetu ceva hetusampayutto ca, doso mohena hetu ceva hetusampayutto ca, moho dosena hetu ceva hetusampayutto ca; alobho adoso amoho, te aññamaññaṃ hetū ceva hetusampayuttā ca – ime dhammā hetū ceva hetusampayuttā ca.

1085. 어떤 법들이 원인이기도 하고 원인과 결합한 것이기도 한가? 탐욕은 모호와 함께할 때 원인이기도 하고 원인과 결합한 것이기도 하다. 모호는 탐욕과 함께할 때 원인이기도 하고 원인과 결합한 것이기도 하다. 성냄은 모호와 함께할 때 원인이기도 하고 원인과 결합한 것이기도 하다. 모호는 성냄과 함께할 때 원인이기도 하고 원인과 결합한 것이기도 하다. 무탐, 무진, 무치는 서로서로에게 원인이기도 하고 원인과 결합한 것이기도 하다. 이 법들이 원인이기도 하고 원인과 결합한 것이기도 한 법들이다.

1086. Katame dhammā hetusampayuttā ceva na ca hetū? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā te dhamme ṭhapetvā, vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā hetusampayuttā ceva na ca hetū.

1086. 어떤 법들이 원인과 결합했으되 원인은 아닌 것인가? 그 원인인 법들과 결합한 법들 중에서, 그 원인인 법들을 제외한 수온... (중략) ... 식온이 그러하다. 이 법들이 원인과 결합했으되 원인은 아닌 법들이다.

1087. Katame dhammā na hetū sahetukā? Tehi dhammehi ye dhammā na hetū sahetukā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā na hetū sahetukā.

1087. 어떤 법들이 원인은 아니면서 원인을 가진 것인가? 그 원인인 법들에 의해 원인은 아니면서 원인을 가진 수온... (중략) ... 식온이 그러한 법들이다. 이 법들이 원인은 아니면서 원인을 가진 법들이다.

1088. Katame dhammā na hetū ahetukā? Tehi dhammehi ye dhammā na hetū ahetukā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā na hetū ahetukā.

1088. 어떤 법들이 원인도 아니면서 원인도 없는 것인가? 그 원인인 법들에 대해 원인도 아니면서 원인도 없는 수온... (중략) ... 식온, 그리고 모든 물질과 무위계이다. 이 법들이 원인도 아니면서 원인도 없는 법들이다.

Cūḷantaradukaṃ

소중간고(小中間苦, 짧은 중간의 두 가지 묶음)가 끝났다.

1089. Katame dhammā sappaccayā? Pañcakkhandhā – rūpakkhandho, vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā sappaccayā.

1089. 어떤 법들이 조건과 함께하는(유위) 법인가? 다섯 가지 무더기인 색온, 수온, 상온, 행온, 식온이다. 이 법들을 조건과 함께하는 법이라 한다.

1090. Katame dhammā appaccayā? Asaṅkhatā dhātu – ime dhammā appaccayā.

1090. 어떤 법들이 조건과 함께하지 않는(무위) 법인가? 무위계(열반)이다. 이 법을 조건과 함께하지 않는 법이라 한다.

1091. Katame dhammā saṅkhatā? Yeva te dhammā sappaccayā, teva te dhammā saṅkhatā.

1091. 어떤 법들이 유위법(saṅkhatā)인가? 조건과 함께하는(sappaccayā) 그러한 법들이 바로 유위법이다.

1092. Katame dhammā asaṅkhatā? Yo eva so dhammo appaccayo, so eva so dhammo asaṅkhato.

1092. 어떤 법들이 무위법(asaṅkhatā)인가? 조건과 함께하지 않는(appaccayo) 그러한 법이 바로 무위법이다.

1093. Katame dhammā sanidassanā? Rūpāyatanaṃ – ime dhammā sanidassanā.

1093. 어떤 법들이 가견(sanidassanā, 볼 수 있는 것)인가? 색처(rūpāyatanaṃ)가 바로 가견인 법들이다.

1094. Katame [Pg.220] dhammā anidassanā? Cakkhāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ, vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, yañca rūpaṃ anidassanaṃ appaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā anidassanā.

1094. 어떤 법들이 불가견(anidassanā, 볼 수 없는 것)인가? 안처(cakkhāyatanaṃ) ... 내지 ... 촉처(phoṭṭhabbāyatanaṃ), 수온(vedanākkhandho) ... 내지 ... 식온(viññāṇakkhandho), 그리고 법처(dhammāyatana)에 속하며 불가견이고 무대(appaṭighaṃ, 부딪힘이 없는 것)인 그러한 물질과 무위의 요소(asaṅkhatā ca dhātu) — 이 법들이 불가견인 법들이다.

1095. Katame dhammā sappaṭighā? Cakkhāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ – ime dhammā sappaṭighā.

1095. 어떤 법들이 유대(sappaṭighā, 부딪힘이 있는 것)인가? 안처 ... 내지 ... 촉처 — 이 법들이 유대인 법들이다.

1096. Katame dhammā appaṭighā? Vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, yañca rūpaṃ anidassanaṃ appaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā appaṭighā.

1096. 어떤 법들이 무대(appaṭighā, 부딪힘이 없는 것)인가? 수온 ... 내지 ... 식온, 그리고 법처에 속하며 불가견이고 무대인 그러한 물질과 무위의 요소 — 이 법들이 무대인 법들이다.

1097. Katame dhammā rūpino? Cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ – ime dhammā rūpino.

1097. 어떤 법들이 색법(rūpino)인가? 사대(四大)와 사대에 근거한 파생물질(upādāya rūpaṃ) — 이 법들이 색법이다.

1098. Katame dhammā arūpino? Vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā arūpino.

1098. 어떤 법들이 명법(arūpino, 물질이 아닌 것)인가? 수온 ... 내지 ... 식온과 무위의 요소 — 이 법들이 명법이다.

1099. Katame dhammā lokiyā? Sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā lokiyā.

1099. 어떤 법들이 세간적(lokiyā)인가? 번뇌와 함께하며(sāsavā) 욕계, 색계, 무색계에 속하는 선·불선·무기의 법들과 색온 ... 내지 ... 식온 — 이 법들이 세간적인 법들이다.

1100. Katame dhammā lokuttarā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā lokuttarā.

1100. 어떤 법들이 출세간적(lokuttarā)인가? 삼계에 속하지 않는(apariyāpannā) 도(道)들과 도의 과(果)들, 그리고 무위의 요소 — 이 법들이 출세간적인 법들이다.

1101. Katame dhammā kenaci viññeyyā, kenaci na viññeyyā? Ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā; ye vā pana te dhammā sotaviññeyyā, na te dhammā cakkhuviññeyyā. Ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā ghānaviññeyyā; ye vā pana te dhammā ghānaviññeyyā, na te dhammā cakkhuviññeyyā. Ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā jivhāviññeyyā; ye vā pana te dhammā jivhāviññeyyā, na te dhammā cakkhuviññeyyā. Ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā kāyaviññeyyā; ye vā pana te dhammā kāyaviññeyyā, na te dhammā cakkhuviññeyyā. Ye te dhammā sotaviññeyyā, na te dhammā ghānaviññeyyā; ye vā pana te dhammā ghānaviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā. Ye te dhammā sotaviññeyyā, na te dhammā jivhāviññeyyā; ye vā pana te dhammā [Pg.221] jivhāviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā. Ye te dhammā sotaviññeyyā, na te dhammā kāyaviññeyyā; ye vā pana te dhammā kāyaviññeyyā na te dhammā sotaviññeyyā. Ye te dhammā sotaviññeyyā, na te dhammā cakkhuviññeyyā; ye vā pana te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā. Ye te dhammā ghānaviññeyyā, na te dhammā jivhāviññeyyā; ye vā pana te dhammā jivhāviññeyyā, na te dhammā ghānaviññeyyā. Ye te dhammā ghānaviññeyyā, na te dhammā kāyaviññeyyā; ye vā pana te dhammā kāyaviññeyyā, na te dhammā ghānaviññeyyā. Ye te dhammā ghānaviññeyyā, na te dhammā cakkhuviññeyyā; ye vā pana te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā ghānaviññeyyā. Ye te dhammā ghānaviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā; ye vā pana te dhammā sotaviññeyyā, na te dhammā ghānaviññeyyā. Ye te dhammā jivhāviññeyyā, na te dhammā kāyaviññeyyā; ye vā pana te dhammā kāyaviññeyyā, na te dhammā jivhāviññeyyā. Ye te dhammā jivhāviññeyyā, na te dhammā cakkhuviññeyyā; ye vā pana te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā jivhāviññeyyā. Ye te dhammā jivhāviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā; ye vā pana te dhammā sotaviññeyyā, na te dhammā jivhāviññeyyā. Ye te dhammā jivhāviññeyyā, na te dhammā ghānaviññeyyā; ye vā pana te dhammā ghānaviññeyyā, na te dhammā jivhāviññeyyā. Ye te dhammā kāyaviññeyyā, na te dhammā cakkhuviññeyyā; ye vā pana te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā kāyaviññeyyā. Ye te dhammā kāyaviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā; ye vā pana te dhammā sotaviññeyyā, na te dhammā kāyaviññeyyā. Ye te dhammā kāyaviññeyyā, na te dhammā ghānaviññeyyā; ye vā pana te dhammā ghānaviññeyyā, na te dhammā kāyaviññeyyā. Ye te dhammā kāyaviññeyyā, na te dhammā jivhāviññeyyā; ye vā pana te dhammā jivhāviññeyyā, na te dhammā kāyaviññeyyā. Ime dhammā kenaci viññeyyā kenaci na viññeyyā.

1101. 어떤 법들이 어떤 것에 의해서는 알아차려지고(viññeyyā), 어떤 것에 의해서는 알아차려지지 않는가? 안식(眼識)에 의해 알아차려지는 법들은 이식(耳識)에 의해 알아차려지지 않으며, 이식에 의해 알아차려지는 법들은 안식에 의해 알아차려지지 않는다. 안식에 의해 알아차려지는 법들은 비식(鼻識)에 의해 알아차려지지 않으며, 비식에 의해 알아차려지는 법들은 안식에 의해 알아차려지지 않는다. 안식에 의해 알아차려지는 법들은 설식(舌識)에 의해 알아차려지지 않으며, 설식에 의해 알아차려지는 법들은 안식에 의해 알아차려지지 않는다. 안식에 의해 알아차려지는 법들은 신식(身識)에 의해 알아차려지지 않으며, 신식에 의해 알아차려지는 법들은 안식에 의해 알아차려지지 않는다. 이식에 의해 알아차려지는 법들은 비식에 의해 알아차려지지 않으며, 비식에 의해 알아차려지는 법들은 이식에 의해 알아차려지지 않는다. 이식에 의해 알아차려지는 법들은 설식에 의해 알아차려지지 않으며, 설식에 의해 알아차려지는 법들은 이식에 의해 알아차려지지 않는다. 이식에 의해 알아차려지는 법들은 신식에 의해 알아차려지지 않으며, 신식에 의해 알아차려지는 법들은 이식에 의해 알아차려지지 않는다. 이식에 의해 알아차려지는 법들은 안식에 의해 알아차려지지 않으며, 안식에 의해 알아차려지는 법들은 이식에 의해 알아차려지지 않는다. 비식에 의해 알아차려지는 법들은 설식에 의해 알아차려지지 않으며, 설식에 의해 알아차려지는 법들은 비식에 의해 알아차려지지 않는다. 비식에 의해 알아차려지는 법들은 신식에 의해 알아차려지지 않으며, 신식에 의해 알아차려지는 법들은 비식에 의해 알아차려지지 않는다. 비식에 의해 알아차려지는 법들은 안식에 의해 알아차려지지 않으며, 안식에 의해 알아차려지는 법들은 비식에 의해 알아차려지지 않는다. 비식에 의해 알아차려지는 법들은 이식에 의해 알아차려지지 않으며, 이식에 의해 알아차려지는 법들은 비식에 의해 알아차려지지 않는다. 설식에 의해 알아차려지는 법들은 신식에 의해 알아차려지지 않으며, 신식에 의해 알아차려지는 법들은 설식에 의해 알아차려지지 않는다. 설식에 의해 알아차려지는 법들은 안식에 의해 알아차려지지 않으며, 안식에 의해 알아차려지는 법들은 설식에 의해 알아차려지지 않는다. 설식에 의해 알아차려지는 법들은 이식에 의해 알아차려지지 않으며, 이식에 의해 알아차려지는 법들은 설식에 의해 알아차려지지 않는다. 설식에 의해 알아차려지는 법들은 비식에 의해 알아차려지지 않으며, 비식에 의해 알아차려지는 법들은 설식에 의해 알아차려지지 않는다. 신식에 의해 알아차려지는 법들은 안식에 의해 알아차려지지 않으며, 안식에 의해 알아차려지는 법들은 신식에 의해 알아차려지지 않는다. 신식에 의해 알아차려지는 법들은 이식에 의해 알아차려지지 않으며, 이식에 의해 알아차려지는 법들은 신식에 의해 알아차려지지 않는다. 신식에 의해 알아차려지는 법들은 비식에 의해 알아차려지지 않으며, 비식에 의해 알아차려지는 법들은 신식에 의해 알아차려지지 않는다. 신식에 의해 알아차려지는 법들은 설식에 의해 알아차려지지 않으며, 설식에 의해 알아차려지는 법들은 신식에 의해 알아차려지지 않는다. 이러한 법들이 어떤 것에 의해서는 알아차려지고 어떤 것에 의해서는 알아차려지지 않는 법들이다.

Āsavagocchakaṃ

번뇌의 모음(āsavagocchakaṃ)

1102. Katame dhammā āsavā? Cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo.

1102. 어떤 법들이 번뇌(āsavā)인가? 네 가지 번뇌가 있으니, 감각적 욕망의 번뇌(kāmāsavo), 존재의 번뇌(bhavāsavo), 견해의 번뇌(diṭṭhāsavo), 무명의 번뇌(avijjāsavo)이다.

1103. Tattha [Pg.222] katamo kāmāsavo? Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ – ayaṃ vuccati kāmāsavo.

1103. 그중에서 감각적 욕망의 번뇌(kāmāsavo)란 무엇인가? 감각적 욕망들에 대한 욕구(kāmacchando), 탐욕(kāmarāgo), 즐거움(kāmanandī), 갈애(kāmataṇhā), 애착(kāmasineho), 열망(kāmapariḷāho), 미혹(kāmamucchā), 탐착(kāmajjhosānaṃ) — 이것을 감각적 욕망의 번뇌라 한다.

1104. Tattha katamo bhavāsavo? Yo bhavesu bhavachando bhavarāgo bhavanandī bhavataṇhā bhavasineho bhavapariḷāho bhavamucchā bhavajjhosānaṃ – ayaṃ vuccati bhavāsavo.

1104. 그중에서 존재의 번뇌(bhavāsavo)란 무엇인가? 존재들에 대한 욕구(bhavachando), 탐욕(bhavarāgo), 즐거움(bhavanandī), 갈애(bhavataṇhā), 애착(bhavasineho), 열망(bhavapariḷāho), 미혹(bhavamucchā), 탐착(bhavajjhosānaṃ) — 이것을 존재의 번뇌라 한다.

1105. Tattha katamo diṭṭhāsavo? Sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā; yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati diṭṭhāsavo. Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhāsavo.

1105. 거기에서 견혹(見惑, diṭṭhāsavo)이란 무엇인가? '세상은 영원하다'라거나, '세상은 영원하지 않다'라거나, '세상은 끝이 있다'라거나, '세상은 끝이 없다'라거나, '생명과 신체는 같다'라거나, '생명과 신체는 다르다'라거나, '여래는 사후에 존재한다'라거나, '여래는 사후에 존재하지 않는다'라거나, '여래는 사후에 존재하기도 하고 존재하지 않기도 한다'라거나, '여래는 사후에 존재하는 것도 아니고 존재하지 않는 것도 아니다'라고 하는, 이러한 종류의 견해, 견해의 집착, 견해의 밀림, 견해의 광야, 견해의 왜곡, 견해의 요동, 견해의 결박, 거머쥠, 다시 거머쥠, 집착, 오염된 파악, 그릇된 길, 사악한 길, 사악함, 이교도들의 터전, 뒤바뀐 거머쥠 — 이것을 견혹이라 한다. 모든 사견(邪見) 또한 견혹이다.

1106. Tattha katamo avijjāsavo? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃः yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṃgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhaṇā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati avijjāsavo.

1106. 거기에서 무명혹(無明惑, avijjāsavo)이란 무엇인가? 괴로움에 대한 무지, 괴로움의 원인에 대한 무지, 괴로움의 소멸에 대한 무지, 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음에 대한 무지, 과거에 대한 무지, 미래에 대한 무지, 과거와 미래에 대한 무지, 이것을 조건으로 하여 생겨난 연기법들에 대한 무지이니, 이와 같은 종류의 무지, 보지 못함, 깨닫지 못함, 수순하여 알지 못함, 완전히 알지 못함, 꿰뚫지 못함, 움켜쥐지 못함, 깊이 파악하지 못함, 평등하게 관찰하지 못함, 반조하지 못함, 직접 경험하지 못함, 어리석음, 미련함, 분명하게 알지 못함, 미혹, 아주 미혹함, 완전히 미혹함, 무명, 무명의 폭류, 무명의 멍에, 무명의 잠재성향, 무명의 치성함, 무명의 빗장, 어리석음이라는 불선근 — 이것을 무명혹이라 한다.

Ime dhammā āsavā.

이러한 법들을 번뇌(āsavā)라 한다.

1107. Katame dhammā no āsavā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā [Pg.223] vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no āsavā.

1107. 어떠한 법들이 번뇌가 아닌가? 그 법들을 제외한 나머지 유루와 무루의 선·불선·무기의 법들, 즉 욕계·색계·무색계에 속하거나 출세간에 속하는 수온(受蘊) …생략… 식온(識蘊), 그리고 모든 물질(色)과 무위계(無爲界) — 이러한 법들을 번뇌가 아닌 법이라 한다.

1108. Katame dhammā sāsavā? Kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā sāsavā.

1108. 어떠한 법들이 유루법(有漏法, sāsavā)인가? 욕계·색계·무색계에 속하는 선·불선·무기의 법들인 색온(色蘊) …생략… 식온 — 이러한 법들을 유루법이라 한다.

1109. Katame dhammā anāsavā? Apariyāpannā maggā ca maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā anāsavā.

1109. 어떠한 법들이 무루법(無漏法, anāsavā)인가? 출세간의 도(道)들과 도의 과(果)들, 그리고 무위계 — 이러한 법들을 무루법이라 한다.

1110. Katame dhammā āsavasampayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā āsavasampayuttā.

1110. 어떠한 법들이 번뇌와 결합된 법(번뇌상응법)인가? 그 번뇌의 법들과 결합된 수온 …생략… 식온 — 이러한 법들을 번뇌상응법이라 한다.

1111. Katame dhammā āsavavippayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā āsavavippayuttā.

1111. 어떠한 법들이 번뇌와 떨어진 법(번뇌불상응법)인가? 그 번뇌의 법들과 결합되지 않은 수온 …생략… 식온, 그리고 모든 물질과 무위계 — 이러한 법들을 번뇌불상응법이라 한다.

1112. Katame dhammā āsavā ceva sāsavā ca? Teyeva āsavā āsavā ceva sāsavā ca.

1112. 어떠한 법들이 번뇌이면서 동시에 유루인 법인가? 바로 그 번뇌들이 번뇌이면서 동시에 유루인 법이다.

1113. Katame dhammā sāsavā ceva no ca āsavā? Tehi dhammehi ye dhammā sāsavā, te dhamme ṭhapetvā avasesā sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā sāsavā ceva no ca āsavā.

1113. 어떠한 법들이 유루이기는 하나 번뇌는 아닌 법인가? 그 번뇌의 법들에 의해 유루가 된 법들 중에서, 그 번뇌의 법들을 제외한 나머지 유루의 선·불선·무기의 법들, 즉 욕계·색계·무색계에 속하는 색온 …생략… 식온 — 이러한 법들을 유루이기는 하나 번뇌는 아닌 법이라 한다.

1114. Katame dhammā āsavā ceva āsavasampayuttā ca? Kāmāsavo avijjāsavena āsavo ceva āsavasampayutto ca, avijjāsavo kāmāsavena āsavo ceva āsavasampayutto ca, bhavāsavo avijjāsavena āsavo ceva āsavasampayutto ca, avijjāsavo bhavāsavena āsavo ceva āsavasampayutto ca, diṭṭhāsavo avijjāsavena āsavo ceva āsavasampayutto ca, avijjāsavo diṭṭhāsavena āsavo ceva āsavasampayutto ca – ime dhammā āsavā ceva āsavasampayuttā ca.

1114. 어떠한 법들이 번뇌이면서 동시에 번뇌와 결합된 법인가? 감욕혹(感欲惑)은 무명혹과 결합되어 있으므로 번뇌이면서 번뇌와 결합된 법이고, 무명혹은 감욕혹과 결합되어 있으므로 번뇌이면서 번뇌와 결합된 법이다. 유혹(有惑)은 무명혹과 결합되어 있으므로 번뇌이면서 번뇌와 결합된 법이고, 무명혹은 유혹과 결합되어 있으므로 번뇌이면서 번뇌와 결합된 법이다. 견혹(見惑)은 무명혹과 결합되어 있으므로 번뇌이면서 번뇌와 결합된 법이고, 무명혹은 견혹과 결합되어 있으므로 번뇌이면서 번뇌와 결합된 법이다 — 이러한 법들을 번뇌이면서 동시에 번뇌와 결합된 법이라 한다.

1115. Katame [Pg.224] dhammā āsavasampayuttā ceva no ca āsavā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā, te dhamme ṭhapetvā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā āsavasampayuttā ceva no ca āsavā.

1115. 어떠한 법들이 번뇌와 결합되어 있으나 번뇌는 아닌 법인가? 그 번뇌의 법들과 결합된 법들 중에서, 그 번뇌의 법들을 제외한 수온 …생략… 식온 — 이러한 법들을 번뇌와 결합되어 있으나 번뇌는 아닌 법이라 한다.

1116. Katame dhammā āsavavippayuttā sāsavā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā āsavavippayuttā sāsavā.

1116. 어떠한 법들이 번뇌와 결합되어 있지 않으면서 유루인 법인가? 그 번뇌의 법들과 결합되어 있지 않으면서 유루인 선·불선·무기의 법들, 즉 욕계·색계·무색계에 속하는 색온 …생략… 식온 — 이러한 법들을 번뇌와 결합되어 있지 않으면서 유루인 법이라 한다.

1117. Katame dhammā āsavavippayuttā anāsavā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā āsavavippayuttā anāsavā.

1117. 어떠한 법들이 번뇌와 결합되어 있지 않으면서 무루인 법인가? 출세간의 도들과 도의 과들, 그리고 무위계 — 이러한 법들을 번뇌와 결합되어 있지 않으면서 무루인 법이라 한다.

Nikkhepakaṇḍe paṭhamabhāṇavāro.

분류의 장(Nikkhepakaṇḍa)의 첫 번째 독송분이 끝났다.

Saṃyojanagocchakaṃ

상요자나 고차카(결박의 모음)

1118. Katame dhammā saṃyojanā? Dasa saṃyojanāni – kāmarāgasaṃyojanaṃ, paṭighasaṃyojanaṃ, mānasaṃyojanaṃ, diṭṭhisaṃyojanaṃ, vicikicchāsaṃyojanaṃ, sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ, bhavarāgasaṃyojanaṃ, issāsaṃyojanaṃ, macchariyasaṃyojanaṃ, avijjāsaṃyojanaṃ.

1118. 어떠한 법들이 결박(結, saṃyojanā)인가? 열 가지 결박이 있으니, 감욕 탐욕의 결박, 저항의 결박, 자만의 결박, 견해의 결박, 의심의 결박, 계율과 의례에 대한 집착의 결박, 존재에 대한 탐욕의 결박, 질투의 결박, 인색의 결박, 무명의 결박이다.

1119. Tattha katamaṃ kāmarāgasaṃyojanaṃ? Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ – idaṃ vuccati kāmarāgasaṃyojanaṃ.

1119. 거기에서 감욕 탐욕의 결박(kāmarāgasaṃyojanaṃ)이란 무엇인가? 감욕(욕망의 대상들)에 대하여 일어나는 욕구, 탐욕, 즐거움, 갈애, 애착, 불타오름, 미혹, 휩쓸림 — 이것을 감욕 탐욕의 결박이라 한다.

1120. Tattha katamaṃ paṭighasaṃyojanaṃ? Anatthaṃ me acarīti āghāto jāyati, anatthaṃ me caratīti āghāto jāyati, anatthaṃ me carissatīti āghāto jāyati, piyassa me manāpassa anatthaṃ acari…pe… anatthaṃ carati…pe… anatthaṃ carissatīti āghāto jāyati, appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari…pe… atthaṃ carati…pe… atthaṃ carissatīti āghāto [Pg.225] jāyati, aṭṭhāne vā pana āghāto jāyati. Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – idaṃ vuccati paṭighasaṃyojanaṃ.

1120. 거기에서 저항의 결박(paṭighasaṃyojanaṃ)이란 무엇인가? '그가 나에게 해를 입혔다'라고 하여 원한이 생기고, '그가 나에게 해를 입히고 있다'라고 하여 원한이 생기고, '그가 나에게 해를 입힐 것이다'라고 하여 원한이 생기며, 내가 사랑하고 좋아하는 사람에게 그가 해를 입혔거나 …생략… 입히고 있거나 …생략… 입힐 것이라고 하여 원한이 생기고, 내가 싫어하고 좋아하지 않는 사람에게 그가 이익을 주었거나 …생략… 주고 있거나 …생략… 줄 것이라고 하여 원한이 생기며, 또한 부적절한 경우에도 원한이 생긴다. 이와 같은 종류의 마음의 원한, 저항, 충돌, 반항, 화남, 성냄, 격분, 증오, 훼손, 완전한 훼손, 마음의 악의, 의도의 타락, 분노, 노여움, 노한 상태, 증오함, 오염됨, 오염된 상태, 악의, 악의를 품음, 악의를 품은 상태, 반대, 적대, 사나움, 불손함, 마음의 불쾌함 — 이것을 저항의 결박이라 한다.

1121. Tattha katamaṃ mānasaṃyojanaṃ? Seyyohamasmīti māno, sadisohamasmīti māno, hīnohamasmīti māno. Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa – idaṃ vuccati mānasaṃyojanaṃ.

1121. 거기서 자만(māna)의 결박이란 무엇인가? '내가 더 낫다'라고 하는 자만, '내가 동등하다'라고 하는 자만, '내가 못하다'라고 하는 자만이다. 이와 같은 자만, 생각함, 생각함의 상태, 오만함, 높이 올림, 깃발과 같음, 마음이 추켜올려짐, 마음이 깃발의 장식물처럼 되고 싶어 함, 이것을 자만의 결박이라 한다.

1122. Tattha katamaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ? Sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā; yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho paṭiggāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – idaṃ vuccati diṭṭhisaṃyojanaṃ. Ṭhapetvā sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhisaṃyojanaṃ.

1122. 거기서 사견(diṭṭhi)의 결박이란 무엇인가? '세상은 영원하다'라거나, '세상은 영원하지 않다'라거나, '세상은 끝이 있다'라거나, '세상은 끝이 없다'라거나, '생명이 곧 신체이다'라거나, '생명은 따로 있고 신체도 따로 있다'라거나, '여래는 사후에 존재한다'라거나, '여래는 사후에 존재하지 않는다'라거나, '여래는 사후에 존재하기도 하고 존재하지 않기도 한다'라거나, '여래는 사후에 존재하는 것도 아니고 존재하지 않는 것도 아니다'라는 등의 견해이다. 이와 같은 견해, 견해의 상태, 견해의 밀림, 견해의 황무지, 견해의 비뚤어짐, 견해의 요동침, 견해의 결박, 집착, 거머쥠, 확신, 잘못된 집착, 잘못된 길, 잘못된 통로, 그릇됨, 외도의 장소, 전도된 집착, 이것을 사견의 결박이라 한다. 계금취의 결박을 제외한 모든 사견이 사견의 결박이다.

1123. Tattha katamaṃ vicikicchāsaṃyojanaṃ? Satthari kaṅkhati vicikicchati, dhamme kaṅkhati vicikicchati, saṅghe kaṅkhati vicikicchati, sikkhāya kaṅkhati vicikicchati, pubbante kaṅkhati vicikicchati, aparante kaṅkhati vicikicchati, pubbantāparante kaṅkhati vicikicchati, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati vicikicchatiः yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ cittassa manovilekho – idaṃ vuccati vicikicchāsaṃyojanaṃ.

1123. 거기서 의심(vicikicchā)의 결박이란 무엇인가? 스승에 대해 의심하고 망설이며, 법에 대해 의심하고 망설이며, 승가에 대해 의심하고 망설이며, 학습(계율)에 대해 의심하고 망설이며, 과거에 대해 의심하고 망설이며, 미래에 대해 의심하고 망설이며, 과거와 미래에 대해 의심하고 망설이며, 이것을 조건으로 하여 일어나는 연기법들에 대해 의심하고 망설인다. 이와 같은 의심, 의심함, 의심함의 상태, 미혹, 주저함, 양갈래 길, 이분법적 통로, 불확실함, 단정 짓지 못함, 물러남, 머뭇거림, 깊이 파악하지 못함, 마음의 경직됨, 마음의 혼란, 이것을 의심의 결박이라 한다.

1124. Tattha [Pg.226] katamaṃ sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ? Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti; yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – idaṃ vuccati sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ.

1124. 거기서 계금취(sīlabbataparāmāsa)의 결박이란 무엇인가? 이 가르침 밖의 사문이나 바라문들이 '계율로 청정해진다, 의례로 청정해진다, 계율과 의례로 청정해진다'라고 하는 것이다. 이와 같은 견해, 견해의 상태, 견해의 밀림, 견해의 황무지, 견해의 비뚤어짐, 견해의 요동침, 견해의 결박, 집착, 확신, 고착, 잘못된 집착, 잘못된 길, 잘못된 통로, 그릇됨, 외도의 장소, 전도된 집착, 이것을 계금취의 결박이라 한다.

1125. Tattha katamaṃ bhavarāgasaṃyojanaṃ? Yo bhavesu bhavachando bhavarāgo bhavanandī bhavataṇhā bhavasineho bhavapariḷāho bhavamucchā bhavajjhosānaṃ – idaṃ vuccati bhavarāgasaṃyojanaṃ.

1125. 거기서 존재에 대한 탐욕(bhavarāga)의 결박이란 무엇인가? 여러 존재(유)에 대해 존재하는 욕구, 존재하는 탐욕, 존재하는 기쁨, 존재하는 갈애, 존재하는 애착, 존재하는 열기, 존재하는 미혹, 존재하는 고착, 이것을 존재에 대한 탐욕의 결박이라 한다.

1126. Tattha katamaṃ issāsaṃyojanaṃ? Yā paralābhasakkāragarukāramānanavandanapūjanāsu issā issāyanā issāyitattaṃ usūyā usūyanā usūyitattaṃ – idaṃ vuccati issāsaṃyojanaṃ.

1126. 거기서 질투(issā)의 결박이란 무엇인가? 타인의 이득, 환대, 존경, 경의, 예배, 공양에 대해 느끼는 시기, 시기함, 시기함의 상태, 질투, 질투함, 질투함의 상태, 이것을 질투의 결박이라 한다.

1127. Tattha katamaṃ macchariyasaṃyojanaṃ? Pañca macchariyāni – āvāsamacchariyaṃ, kulamacchariyaṃ, lābhamacchariyaṃ, vaṇṇamacchariyaṃ, dhammamacchariyaṃ. Yaṃ evarūpaṃ maccheraṃ maccharāyanā maccharāyitattaṃ vevicchaṃ kadariyaṃ kaṭukañcukatā aggahitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati macchariyasaṃyojanaṃ.

1127. 거기서 인색(macchariya)의 결박이란 무엇인가? 다섯 가지 인색이 있으니, 처소에 대한 인색, 가문에 대한 인색, 이득에 대한 인색, 명성에 대한 인색, 법에 대한 인색이다. 이와 같은 인색, 인색함, 인색함의 상태, 배타심, 인색함, 마음의 옹졸함, 마음이 움켜쥠, 이것을 인색의 결박이라 한다.

1128. Tattha katamaṃ avijjāsaṃyojanaṃ? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃः yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṃgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhaṇā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ – idaṃ vuccati avijjāsaṃyojanaṃ.

1128. 거기서 무명(avijjā)의 결박이란 무엇인가? 괴로움에 대한 무지, 괴로움의 원인에 대한 무지, 괴로움의 소멸에 대한 무지, 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음에 대한 무지, 과거에 대한 무지, 미래에 대한 무지, 과거와 미래에 대한 무지, 이것을 조건으로 하여 일어나는 연기법들에 대한 무지이다. 이와 같은 무지, 보지 못함, 깨닫지 못함, 통찰하지 못함, 알지 못함, 꿰뚫지 못함, 파악하지 못함, 깊이 들어가지 못함, 고르게 살피지 못함, 되새기지 못함, 직접 보지 못함, 어리석음, 미련함, 분명하게 알지 못함, 미혹, 아주 미혹함, 완전히 미혹함, 무명, 무명의 폭류, 무명의 멍에, 무명의 잠재성향, 무명의 휘몰아침, 무명의 빗장, 어리석음인 불선근, 이것을 무명의 결박이라 한다.

Ime dhammā saṃyojanā.

이러한 법들을 결박(saṃyojana)이라 한다.

1129. Katame [Pg.227] dhammā no saṃyojanā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no saṃyojanā.

1129. 어떤 법들이 결박이 아닌가? 앞의 그 법들을 제외한 나머지 욕계, 색계, 무색계, 출세간에 속하는 유익한 법, 해로운 법, 무기의 법들, 즉 수온... 내지... 식온, 그리고 모든 물질과 무위계, 이러한 법들을 결박이 아니라고 한다.

1130. Katame dhammā saṃyojaniyā? Sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā saṃyojaniyā.

1130. 어떤 법들이 결박의 대상(saṃyojaniya)인가? 번뇌가 따르는 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익한 법, 해로운 법, 무기의 법들, 즉 루온... 내지... 식온, 이러한 법들을 결박의 대상이라 한다.

1131. Katame dhammā asaṃyojaniyā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā asaṃyojaniyā.

1131. 어떤 법들이 결박의 대상이 아닌가? 출세간의 도(道)들과 그 과(果)들, 그리고 무위계, 이러한 법들을 결박의 대상이 아니라고 한다.

1132. Katame dhammā saṃyojanasampayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā saṃyojanasampayuttā.

1132. 어떤 법들이 결박과 결합된 법인가? 그 결박의 법들과 결합된 수온... 내지... 식온, 이러한 법들을 결박과 결합된 법이라 한다.

1133. Katame dhammā saṃyojanavippayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā saṃyojanavippayuttā.

1133. 어떤 법들이 결박과 결합되지 않은 법인가? 그 결박의 법들과 결합되지 않은 수온... 내지... 식온, 그리고 모든 물질과 무위계, 이러한 법들을 결박과 결합되지 않은 법이라 한다.

1134. Katame dhammā saṃyojanā ceva saṃyojaniyā ca? Tāneva saṃyojanāni saṃyojanā ceva saṃyojaniyā ca.

1134. 어떤 법들이 결박이면서 동시에 결박의 대상인가? 그 결박들이 바로 결박이면서 동시에 결박의 대상이다.

1135. Katame dhammā saṃyojaniyā ceva no ca saṃyojanā? Tehi dhammehi ye dhammā saṃyojaniyā, te dhamme ṭhapetvā avasesā sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā saṃyojaniyā ceva no ca saṃyojanā.

1135. 어떤 법들이 결박의 대상이지만 결박은 아닌가? 그 결박의 대상이 되는 법들 중에서, 그 결박들을 제외한 나머지 번뇌가 따르는 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익한 법, 해로운 법, 무기의 법들, 즉 루온... 내지... 식온, 이러한 법들을 결박의 대상이지만 결박은 아니라고 한다.

1136. Katame dhammā saṃyojanā ceva saṃyojanasampayuttā ca? Kāmarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, avijjāsaṃyojanaṃ kāmarāgasaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, paṭighasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, avijjāsaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanena saṃyojanañceva [Pg.228] saṃyojanasampayuttañca, mānasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, avijjāsaṃyojanaṃ mānasaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, diṭṭhisaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, avijjāsaṃyojanaṃ diṭṭhisaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, vicikicchāsaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, avijjāsaṃyojanaṃ vicikicchāsaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, avijjāsaṃyojanaṃ sīlabbataparāmāsasaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, bhavarāgasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, avijjāsaṃyojanaṃ bhavarāgasaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, issāsaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, avijjāsaṃyojanaṃ issāsaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, macchariyasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca, avijjāsaṃyojanaṃ macchariyasaṃyojanena saṃyojanañceva saṃyojanasampayuttañca – ime dhammā saṃyojanā ceva saṃyojanasampayuttā ca.

1136. 어떤 법들이 결박(saṃyojana)이면서 동시에 결박과 결합된(saṃyojanasampayutta) 법들인가? 감각적 욕탐의 결박은 무명의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이며, 무명의 결박은 감각적 욕탐의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이다. 분노의 결박은 무명의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이며, 무명의 결박은 분노의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이다. 자만의 결박은 무명의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이며, 무명의 결박은 자만의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이다. 견해의 결박은 무명의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이며, 무명의 결박은 견해의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이다. 의심의 결박은 무명의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이며, 무명의 결박은 의심의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이다. 계금고수(계율과 의례에 대한 집착)의 결박은 무명의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이며, 무명의 결박은 계금고수의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이다. 존재에 대한 탐욕의 결박은 무명의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이며, 무명의 결박은 존재에 대한 탐욕의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이다. 질투의 결박은 무명의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이며, 무명의 결박은 질투의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이다. 인색의 결박은 무명의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이며, 무명의 결박은 인색의 결박과 함께할 때 결박이면서 동시에 결박과 결합된 것이다. 이러한 법들이 결박이면서 동시에 결박과 결합된 법들이다.

1137. Katame dhammā saṃyojanasampayuttā ceva no ca saṃyojanā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā, te dhamme ṭhapetvā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā saṃyojanasampayuttā ceva no ca saṃyojanā.

1137. 어떤 법들이 결박과 결합되어 있으나 결박 자체는 아닌 법들인가? 위에서 언급한 [결박인] 법들과 상응하여 결합된 법들 중에서, 그 결박들을 제외한 나머지 수온, 상온, 행온, 식온이 그러하다. 이러한 법들이 결박과 결합되어 있으나 결박은 아닌 법들이다.

1138. Katame dhammā saṃyojanavippayuttā saṃyojaniyā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā saṃyojanavippayuttā saṃyojaniyā.

1138. 어떤 법들이 결박과는 결합되어 있지 않으나 결박의 대상이 될 수 있는(saṃyojaniya) 법들인가? 그 [결박인] 법들과 결합되어 있지 않으면서, 번뇌의 대상이 되는(sāsava) 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익한 법, 해로운 법, 무기인 법들인 육온, 수온, 상온, 행온, 식온이 그러하다. 이러한 법들이 결박과는 결합되어 있지 않으나 결박의 대상이 되는 법들이다.

1139. Katame dhammā saṃyojanavippayuttā asaṃyojaniyā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā saṃyojanavippayuttā asaṃyojaniyā.

1139. 어떤 법들이 결박과 결합되어 있지 않고 결박의 대상도 아닌(asaṃyojaniya) 법들인가? 삼계에 포함되지 않는(apariyāpanna) 도(magga)와 그 과(phala), 그리고 형성되지 않은 요소(asaṅkhata-dhātu, 열반)이다. 이러한 법들이 결박과 결합되어 있지 않고 결박의 대상도 아닌 법들이다.

Ganthagocchakaṃ

매듭의 모음(Ganthagocchaka)

1140. Katame [Pg.229] dhammā ganthā? Cattāro ganthā – abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃ saccābhiniveso kāyagantho.

1140. 어떤 법들이 매듭(ganthā)인가? 네 가지 매듭이 있으니, 간탐(abhijjhā) 신결(身結), 악의(byāpāda) 신결, 계금고수(sīlabbataparāmāsa) 신결, '이것만이 진리이다'라고 고집하는(idaṃsaccābhinivesa) 신결이다.

1141. Tattha katamo abhijjhā kāyagantho? Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandīrāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paligedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhinī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsisanā āsisitattaṃ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā pajappā abhijappā jappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chādanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati abhijjhā kāyagantho.

1141. 그중에서 어떤 것이 간탐 신결인가? 탐욕(rāgo), 강한 탐욕(sārāgo), 순종(anunayo), 수긍(anurodho), 기쁨(nandī), 기쁨과 탐욕(nandīrāgo), 마음의 강한 탐욕, 욕구(icchā), 미혹(mucchā), 탐착(ajjhosānaṃ), 탐냄(gedho), 강한 탐냄(paligedho), 집착(saṅgo), 늪(paṅko), 동요(ejā), 속임수(māyā), 발생시키는 것(janikā), 생겨나게 하는 것(sañjananī), 꿰매는 것(sibbinī), 그물(jālinī), 흐름(saritā), 독이 섞인 것(visattikā), 실(suttaṃ), 퍼지는 것(visaṭā), 노력하게 하는 것(āyūhinī), 동반자(dutiyā), 염원(paṇidhi), 다음 생으로 이끄는 끈(bhavanetti), 숲(vanaṃ), 덤불(vanatho), 친밀함(santhavo), 애정(sineho), 애착(apekkhā), 연계(paṭibandhu), 희망(āsā), 바라는 양상(āsisanā), 바라는 상태(āsisitattaṃ), 색(rūpa)에 대한 희망, 소리(sadda)에 대한 희망, 냄새(gandha)에 대한 희망, 맛(rasa)에 대한 희망, 감촉(phoṭṭhabba)에 대한 희망, 이득(lābha)에 대한 희망, 재물(dhana)에 대한 희망, 자식(putta)에 대한 희망, 생명(jīvita)에 대한 희망, 지껄임(jappā), 지껄여 대는 것(pajappā, abhijappā), 간청하는 양상(jappanā), 간청하는 상태, 탐욕스러움(loluppaṃ), 탐욕스럽게 구는 양상, 탐욕스럽게 구는 상태, 꼬리를 흔드는 것(pucchañjikatā), 좋은 것만을 바라는 상태(sādhukamyatā), 부당한 탐욕(adhammarāgo), 불균형한 탐욕(visamalobho), 갈망(nikanti), 갈구하는 양상(nikāmanā), 열망(patthanā), 동경(pihanā), 강한 열망(sampatthanā), 감각적 욕망에 대한 갈애(kāmataṇhā), 존재에 대한 갈애(bhavataṇhā), 비존재에 대한 갈애(vibhavataṇhā), 색계 존재에 대한 갈애(rūpataṇhā), 무색계 존재에 대한 갈애(arūpataṇhā), 소멸에 대한 갈애(nirodhataṇhā), 색에 대한 갈애, 소리에 대한 갈애, 냄새에 대한 갈애, 맛에 대한 갈애, 감촉에 대한 갈애, 법에 대한 갈애, 폭류(ogho), 멍에(yogo), 매듭(gantho), 취착(upādānaṃ), 장애(āvaraṇaṃ, nīvaraṇaṃ), 가림(chādanaṃ), 속박(bandhanaṃ), 수번뇌(upakkileso), 잠재성향(anusayo), 전면적인 나타남(pariyuṭṭhānaṃ), 덩굴(latā), 갈구(vevicchaṃ), 괴로움의 뿌리, 괴로움의 원인, 괴로움의 발생처, 마라의 올가미, 마라의 낚싯바늘, 마라의 영역, 갈애의 강, 갈애의 그물, 갈애의 끈, 갈애의 바다, 간탐(abhijjhā), 탐욕(lobho)이라는 해로운 뿌리 — 이것을 간탐 신결이라 한다.

1142. Tattha katamo byāpādo kāyagantho? Anatthaṃ me acarī ti āghāto jāyati, anatthaṃ me caratīti āghāto jāyati, anatthaṃ me carissatīti āghāto jāyati, piyassa me manāpassa anatthaṃ acari…pe… anatthaṃ carati…pe… anatthaṃ carissatīti āghāto jāyati, appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari…pe… atthaṃ carati…pe… atthaṃ carissatīti āghāto jāyati, aṭṭhāne vā pana āghāto jāyati. Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā [Pg.230] dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati byāpādo kāyagantho.

1142. 그중에서 어떤 것이 악의 신결인가? '그가 내게 해를 입혔다'라고 원한을 품고, '그가 내게 해를 입히고 있다'라고 원한을 품고, '그가 내게 해를 입힐 것이다'라고 원한을 품으며, 내가 사랑하고 좋아하는 사람에게 해를 입혔다... 해를 입히고 있다... 해를 입힐 것이다라고 원한을 품고, 내가 싫어하고 꺼리는 사람에게 이득을 주었다... 이득을 주고 있다... 이득을 줄 것이다라고 원한을 품으며, 또한 마땅치 않은 경우에도 원한이 생겨난다. 이와 같은 마음의 원한, 반발, 대립, 저항, 노여움, 격노, 강한 격노, 악의, 깊은 악의, 아주 깊은 악의, 마음의 타락, 마음의 오염, 화, 노여움, 노여운 상태, 미움, 미워하는 양상, 미워하는 상태, 비뚤어짐, 비뚤어지는 양상, 비뚤어진 상태, 거스름, 반복되는 거스름, 거칠음, 거친 말씨, 마음이 즐겁지 않은 상태 — 이것을 악의 신결이라 한다.

1143. Tattha katamo sīlabbataparāmāso kāyagantho? Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi, vatena suddhi, sīlabbatena suddhītiः yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati sīlabbataparāmāso kāyagantho.

1143. 그중에서 어떤 것이 계금고수 신결인가? 이 가르침 밖의 사문이나 바라문들이 '계율(sīla)로써 정화된다, 의례(vata)로써 정화된다, 계율과 의례(sīlavata)로써 정화된다'라고 여기는 것이다. 이러한 종류의 견해, 견해의 미로, 견해의 밀림, 견해의 광야, 견해의 왜곡, 견해의 동요, 견해의 결박, 집착, 고수, 편견, 잘못된 실천, 나쁜 길, 사악한 길, 사악함, 이단의 근거지, 거꾸로 취함 — 이것을 계금고수 신결이라 한다.

1144. Tattha katamo idaṃsaccābhiniveso kāyagantho? Sassato loko, idameva saccaṃ moghamaññanti vā; asassato loko, idameva saccaṃ moghamaññanti vā; antavā loko, idameva saccaṃ moghamaññanti vā; anantavā loko, idameva saccaṃ moghamaññanti vā; taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ moghamaññanti vā; aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ, idameva saccaṃ moghamaññanti vā; hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamaññanti vā; na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamaññanti vā; hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamaññanti vā; neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇā, idameva saccaṃ moghamaññanti vāः yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. Ṭhapetvā sīlabbataparāmāsaṃ kāyaganthaṃ sabbāpi micchādiṭṭhi idaṃsaccābhiniveso kāyagantho.

1144. 그중에서 '이것만이 진리이다'라고 고집하는 신결(身結)이란 무엇인가? '세상은 영원하다. 이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다'라거나, '세상은 영원하지 않다. 이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다'라거나, '세상은 끝이 있다. 이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다'라거나, '세상은 끝이 없다. 이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다'라거나, '그 생명이 곧 그 몸이다. 이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다'라거나, '생명은 따로 있고 몸도 따로 있다. 이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다'라거나, '여래는 사후에 존재한다. 이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다'라거나, '여래는 사후에 존재하지 않는다. 이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다'라거나, '여래는 사후에 존재하기도 하고 존재하지 않기도 한다. 이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다'라거나, '여래는 사후에 존재하는 것도 아니고 존재하지 않는 것도 아니다. 이것만이 진리이고 다른 것은 헛되다'라고 하는, 이러한 종류의 견해, 견해의 늪, 견해의 정글, 견해의 황무지, 견해의 곡예, 견해의 동요, 견해의 결박, 거머쥠, 고집, 독단, 잘못된 집착, 나쁜 길, 그릇된 경로, 그릇됨, 외도의 근거지, 전도된 움켜쥠, 이것을 '이것만이 진리이다'라고 고집하는 신결이라 한다. 계금취(戒禁取) 신결을 제외한 모든 그릇된 견해가 '이것만이 진리이다'라고 고집하는 신결이다.

Ime dhammā ganthā.

이 법들이 결(結)이다.

1145. Katame dhammā no ganthā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no ganthā.

1145. 어떤 법들이 결이 아닌가? 이 법들을 제외한 나머지 선·불선·무기의 법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속하거나 속하지 않는 것들, 즉 수온… 내지 식온, 그리고 모든 물질과 무위계, 이 법들이 결이 아닌 법들이다.

1146. Katame [Pg.231] dhammā ganthaniyā? Sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā ganthaniyā.

1146. 어떤 법들이 결의 대상이 되는가? 번뇌의 대상이 되는 선·불선·무기의 법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속하는 것들, 즉 색온… 내지 식온, 이 법들이 결의 대상이 되는 법들이다.

1147. Katame dhammā aganthaniyā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā aganthaniyā.

1147. 어떤 법들이 결의 대상이 되지 않는가? (삼계에) 속하지 않는 도와 과, 그리고 무위계, 이 법들이 결의 대상이 되지 않는 법들이다.

1148. Katame dhammā ganthasampayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā ganthasampayuttā.

1148. 어떤 법들이 결에 상응하는가? 그 법들과 상응하는 법들인 수온… 내지 식온, 이 법들이 결에 상응하는 법들이다.

1149. Katame dhammā ganthavippayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, sabbañca rūpaṃ asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā ganthavippayuttā.

1149. 어떤 법들이 결에 상응하지 않는가? 그 법들과 상응하지 않는 법들인 수온… 내지 식온, 그리고 모든 물질과 무위계, 이 법들이 결에 상응하지 않는 법들이다.

1150. Katame dhammā ganthā ceva ganthaniyā ca? Teva ganthā ganthā ceva ganthaniyā ca.

1150. 어떤 법들이 결이면서 동시에 결의 대상이 되는가? 바로 그 결들이 결이면서 동시에 결의 대상이 되는 법들이다.

1151. Katame dhammā ganthaniyā ceva no ca ganthā? Tehi dhammehi ye dhammā ganthaniyā, te dhamme ṭhapetvā avasesā sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā ganthaniyā ceva no ca ganthā.

1151. 어떤 법들이 결의 대상이 되지만 결은 아닌가? 그 법들에 의해 결의 대상이 되는 법들 중 그 결들을 제외한 나머지 유루의 선·불선·무기법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속하는 것들, 즉 색온… 내지 식온, 이 법들이 결의 대상이 되지만 결은 아닌 법들이다.

1152. Katame dhammā ganthā ceva ganthasampayuttā ca? Sīlabbataparāmāso kāyagantho abhijjhākāyaganthena gantho ceva ganthasampayutto ca, abhijjhākāyagantho sīlabbataparāmāsena kāyaganthena gantho ceva ganthasampayutto ca, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho abhijjhākāyaganthena gantho ceva ganthasampayutto ca, abhijjhākāyagantho idaṃsaccābhinivesena kāyaganthena gantho ceva ganthasampayutto ca – ime dhammā ganthā ceva ganthasampayuttā ca.

1152. 어떤 법들이 결이면서 동시에 결에 상응하는가? 계금취 신결은 탐욕 신결과 결이면서 상응하고, 탐욕 신결은 계금취 신결과 결이면서 상응한다. '이것만이 진리이다'라는 고집의 신결은 탐욕 신결과 결이면서 상응하고, 탐욕 신결은 '이것만이 진리이다'라는 고집의 신결과 결이면서 상응한다. 이 법들이 결이면서 결에 상응하는 법들이다.

1153. Katame dhammā ganthasampayuttā ceva no ca ganthā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā, te dhamme ṭhapetvā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā ganthasampayuttā ceva no ca ganthā.

1153. 어떤 법들이 결에 상응하지만 결은 아닌가? 그 법들과 상응하는 법들 중 그 결들을 제외한 수온… 내지 식온, 이 법들이 결에 상응하지만 결은 아닌 법들이다.

1154. Katame [Pg.232] dhammā ganthavippayuttā ganthaniyā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā ganthavippayuttā ganthaniyā.

1154. 어떤 법들이 결에 상응하지 않으면서 결의 대상이 되는가? 그 법들과 상응하지 않으면서 유루의 선·불선·무기인 법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속하는 것들, 즉 색온… 내지 식온, 이 법들이 결에 상응하지 않으면서 결의 대상이 되는 법들이다.

1155. Katame dhammā ganthavippayuttā aganthaniyā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā ganthavippayuttā aganthaniyā.

1155. 어떤 법들이 결에 상응하지 않으면서 결의 대상도 되지 않는가? 삼계에 속하지 않는 도와 과, 그리고 무위계, 이 법들이 결에 상응하지 않으면서 결의 대상도 되지 않는 법들이다.

Oghagocchakaṃ

폭류의 모음(Oghagocchaka)

1156. Katame dhammā oghā? Cattāro oghā…pe… ime dhammā oghavippayuttā oghaniyā.

1156. 어떤 법들이 폭류인가? 네 가지 폭류가 있으니… 내지 … 이 법들이 폭류에 상응하지 않으면서 폭류의 대상이 되는 법들이다.

Yogagocchakaṃ

멍에의 모음(Yogagocchaka)

1157. Katame dhammā yogā? Cattāro yogā…pe… ime dhammā yogavippayuttā yoganiyā.

1157. 어떤 법들이 멍에인가? 네 가지 멍에가 있으니… 내지 … 이 법들이 멍에에 상응하지 않으면서 멍에의 대상이 되는 법들이다.

Nīvaraṇagocchakaṃ

장애의 모음(Nīvaraṇagocchaka)

1158. Katame dhammā nīvaraṇā? Cha nīvaraṇā – kāmacchandanīvaraṇaṃ, byāpādanīvaraṇaṃ, thinamiddhanīvaraṇaṃ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ, vicikicchānīvaraṇaṃ, avijjānīvaraṇaṃ.

1158. 어떤 법들이 장애인가? 여섯 가지 장애가 있으니, 감각적 욕망의 장애, 악의의 장애, 해태와 혼침의 장애, 들뜸과 후회의 장애, 의심의 장애, 무명의 장애이다.

1159. Tattha katamaṃ kāmacchandanīvaraṇaṃ? Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ – idaṃ vuccati kāmacchandanīvaraṇaṃ.

1159. 그중에서 감각적 욕망의 장애란 무엇인가? 감각적 욕망들에 대한 욕구, 탐욕, 즐거움, 갈애, 애착, 열망, 미혹, 깊은 집착, 이것을 감각적 욕망의 장애라 한다.

1160. Tattha katamaṃ byāpādanīvaraṇaṃ? Anatthaṃ me acarīti āghāto jāyati, anatthaṃ me caratīti āghāto jāyati; anatthaṃ me carissatīti āghāto jāyati; piyassa me manāpassa anatthaṃ acari…pe… anatthaṃ carati…pe… anatthaṃ carissatīti āghāto jāyati, appiyassa [Pg.233] me amanāpassa atthaṃ acari…pe… atthaṃ carati…pe… atthaṃ carissatīti āghāto jāyati, aṭṭhāne vā pana āghāto jāyati. Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – idaṃ vuccati byāpādanīvaraṇaṃ.

1160. 그중에서 악의의 장애란 무엇인가? '그가 내게 해를 끼쳤다'라고 하여 원한이 생기고, '그가 내게 해를 끼치고 있다'라고 하여 원한이 생기며, '그가 내게 해를 끼칠 것이다'라고 하여 원한이 생기고, 내가 사랑하고 좋아하는 사람에게 해를 끼쳤다… 내지 … 해를 끼칠 것이다라고 하여 원한이 생기며, 내가 싫어하고 좋아하지 않는 사람에게 이익을 주었다… 내지 … 이익을 줄 것이다라고 하여 원한이 생기며, 혹은 적절하지 않은 상황에서도 원한이 생기는 것이다. 이러한 종류의 마음의 원한, 반발, 대립, 거스름, 노여움, 격분, 맹렬한 분노, 해침, 오염, 심한 오염, 마음의 비정상성, 마음의 타락, 분노, 성냄, 성난 상태, 해치려는 성질, 해침, 해쳐진 상태, 뒤틀림, 뒤틀린 상태, 뒤틀려진 성질, 대립, 반항, 거칠음, 거친 언사, 마음의 불만족, 이것을 악의의 장애라 한다.

1161. Tattha katamaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ? Atthi thinaṃ, atthi middhaṃ.

1161. 그중에서 해태와 혼침의 장애란 무엇인가? 해태가 있고 혼침이 있는 것이다.

1162. Tattha katamaṃ thinaṃ? Yā cittassa akallatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṃ līyanā līyitattaṃ thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati thinaṃ.

1162. 거기서 혼침(thina)이란 무엇인가? 마음의 불건강함, 부적격함, 움츠러듦, 완전히 움츠러듦, 위축됨, 위축된 상태, 위축된 성질, 침체됨, 침체된 상태, 마음의 침체된 성질 - 이것을 혼침이라 한다.

1163. Tattha katamaṃ middhaṃ? Yā kāyassa akallatā akammaññatā onāho pariyonāho antosamorodho middhaṃ soppaṃ pacalāyikā soppaṃ supanā supitattaṃ – idaṃ vuccati middhaṃ. Iti idañca thinaṃ, idañca middhaṃ – idaṃ vuccati thinamiddhanīvaraṇaṃ.

1163. 거기서 수면(middha)이란 무엇인가? [정신적인] 몸의 불건강함, 부적격함, 덮어씌움, 완전히 덮어씌움, 내적인 가로막음, 졸음, 잠, 꾸벅거림, 잠, 수면의 상태, 수면의 성질 - 이것을 수면이라 한다. 이와 같이 이 혼침과 이 수면을 '혼침·수면 장애'라고 한다.

1164. Tattha katamaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ? Atthi uddhaccaṃ, atthi kukkuccaṃ.

1164. 거기서 들뜸·후회 장애란 무엇인가? 들뜸이 있고 후회가 있다.

1165. Tattha katamaṃ uddhaccaṃ? Yaṃ cittassa uddhaccaṃ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṃ cittassa – idaṃ vuccati uddhaccaṃ.

1165. 거기서 들뜸(uddhacca)이란 무엇인가? 마음의 들뜸, 가라앉지 못함, 마음의 산란함, 마음의 요동침 - 이것을 들뜸이라 한다.

1166. Tattha katamaṃ kukkuccaṃ? Akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā, avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā. Yaṃ evarūpaṃ kukkuccaṃ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṃ cetaso vippaṭisāro manovilekho – idaṃ vuccati kukkuccaṃ. Iti idañca uddhaccaṃ, idañca kukkuccaṃ – idaṃ vuccati uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ.

1166. 거기서 후회(kukkucca)이란 무엇인가? 허용되지 않는 것에 대해 허용된다고 인식함, 허용되는 것에 대해 허용되지 않는다고 인식함, 허물이 없는 것에 대해 허물이 있다고 인식함, 허물이 있는 것에 대해 허물이 없다고 인식함. 이러한 종류의 후회, 후회함, 후회하는 상태, 마음의 뉘우침, 마음의 괴로움 - 이것을 후회라 한다. 이와 같이 이 들뜸과 이 후회를 '들뜸·후회 장애'라고 한다.

1167. Tattha katamaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ? Satthari kaṅkhati vicikicchati, dhamme kaṅkhati vicikicchati, saṅghe kaṅkhati vicikicchati, sikkhāya kaṅkhati vicikicchati, pubbante kaṅkhati vicikicchati, aparante kaṅkhati vicikicchati, pubbantāparante [Pg.234] kaṅkhati vicikicchati, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati vicikicchati. Yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo anekaṃsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ cittassa manovilekho – idaṃ vuccati vicikicchānīvaraṇaṃ.

1167. 거기서 의심 장애란 무엇인가? 스승에 대해 의혹을 품고 의심하며, 법에 대해 의혹을 품고 의심하며, 승가에 대해 의혹을 품고 의심하며, 학습(계율)에 대해 의혹을 품고 의심하며, 과거에 대해 의혹을 품고 의심하며, 미래에 대해 의혹을 품고 의심하며, 과거와 미래에 대해 의혹을 품고 의심하며, 이것을 조건으로 발생하는 연기된 법들에 대해 의혹을 품고 의심한다. 이러한 종류의 의혹, 의혹함, 의혹하는 상태, 불신, 의심, 이중성, 두 갈래 길, 망설임, 확실히 붙잡지 못함, 주춤함, 머뭇거림, 깊이 파고들지 못함, 마음의 경직됨, 마음의 괴로움 - 이것을 의심 장애라고 한다.

1168. Tattha katamaṃ avijjānīvaraṇaṃ? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃः yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṃgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhaṇā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ – idaṃ vuccati avijjānīvaraṇaṃ.

1168. 거기서 무명 장애란 무엇인가? 괴로움에 대한 무지, 괴로움의 원인에 대한 무지, 괴로움의 소멸에 대한 무지, 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음에 대한 무지, 과거에 대한 무지, 미래에 대한 무지, 과거와 미래에 대한 무지, 이것을 조건으로 발생하는 연기된 법들에 대한 무지이다. 이러한 종류의 무지, 보지 못함, 통달하지 못함, 깨닫지 못함, 이해하지 못함, 꿰뚫지 못함, 움켜쥐지 못함, 깊이 파고들지 못함, 고르게 살피지 못함, 관찰하지 못함, 눈앞에서 확인하지 못함, 어리석음, 미련함, 알아차리지 못함, 미혹, 아주 미혹함, 완전히 미혹함, 무명, 무명의 폭류, 무명의 멍에, 무명의 잠재성향, 무명의 치성함, 무명의 빗장, 어리석음인 해로운 뿌리 - 이것을 무명 장애라고 한다.

Ime dhammā nīvaraṇā.

이러한 법들을 장애라고 한다.

1169. Katame dhammā no nīvaraṇā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no nīvaraṇā.

1169. 어떤 법들이 장애가 아닌가? 그 법들을 제외한 나머지 유익한 법, 해로운 법, 무기의 법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속한 것들과 [세간에] 포함되지 않는 것들, 즉 수온... 내지... 식온, 모든 물질, 그리고 무위의 요소(열반) - 이러한 법들을 장애가 아니라고 한다.

1170. Katame dhammā nīvaraṇiyā? Sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā nīvaraṇiyā.

1170. 어떤 법들이 장애의 대상이 되는가? 번뇌와 함께하는(유루) 유익한 법, 해로운 법, 무기의 법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속한 것들, 즉 색온... 내지... 식온 - 이러한 법들을 장애의 대상이 되는 법들이라고 한다.

1171. Katame dhammā anīvaraṇiyā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā anīvaraṇiyā.

1171. 어떤 법들이 장애의 대상이 되지 않는가? [세간에] 포함되지 않는 도들과 도의 과보들, 그리고 무위의 요소(열반) - 이러한 법들을 장애의 대상이 되지 않는 법들이라고 한다.

1172. Katame dhammā nīvaraṇasampayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā nīvaraṇasampayuttā.

1172. 어떤 법들이 장애와 결합된 법들인가? 그 장애의 법들과 결합된 법들인 수온... 내지... 식온 - 이러한 법들을 장애와 결합된 법들이라고 한다.

1173. Katame [Pg.235] dhammā nīvaraṇavippayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā nīvaraṇavippayuttā.

1173. 어떤 법들이 장애와 결합되지 않은 법들인가? 그 장애의 법들과 결합되지 않은 법들인 수온... 내지... 식온, 모든 물질, 그리고 무위의 요소(열반) - 이러한 법들을 장애와 결합되지 않은 법들이라고 한다.

1174. Katame dhammā nīvaraṇā ceva nīvaraṇiyā ca? Tāneva nīvaraṇāni nīvaraṇā ceva nīvaraṇiyā ca.

1174. 어떤 법들이 장애이면서 또한 장애의 대상이 되는 법들인가? 그 장애들 자체가 장애이면서 또한 장애의 대상이 되는 법들이다.

1175. Katame dhammā nīvaraṇiyā ceva no ca nīvaraṇā? Tehi dhammehi ye dhammā nīvaraṇiyā, te dhamme ṭhapetvā avasesā sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā nīvaraṇiyā ceva no ca nīvaraṇā.

1175. 어떤 법들이 장애의 대상이 되면서 장애는 아닌 법들인가? 그 법들 가운데 장애의 대상이 되는 것들 중에서, 그 장애의 법들을 제외한 나머지 번뇌와 함께하는(유루) 유익한 법, 해로운 법, 무기의 법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속한 것들, 즉 색온... 내지... 식온 - 이러한 법들을 장애의 대상은 되지만 장애는 아닌 법들이라고 한다.

1176. Katame dhammā nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca? Kāmacchandanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, avijjānīvaraṇaṃ kāmacchandanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, byāpādanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, avijjānīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, thinamiddhanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, avijjānīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, avijjānīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, kukkuccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, avijjānīvaraṇaṃ kukkuccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, vicikicchānīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, avijjānīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, kāmacchandanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, uddhaccanīvaraṇaṃ kāmacchandanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, byāpādanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, uddhaccanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, uddhaccanīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, kukkuccanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, uddhaccanīvaraṇaṃ kukkuccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, vicikicchānīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇena nīvaraṇañceva [Pg.236] nīvaraṇasampayuttañca, uddhaccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, avijjānīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca, uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇena nīvaraṇañceva nīvaraṇasampayuttañca – ime dhammā nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca.

1176. 어떤 법들이 장애이면서 또한 장애와 결합된 법인가? 감각적 욕망의 장애는 무명의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이고, 무명의 장애는 감각적 욕망의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이다. 악의의 장애는 무명의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이고, 무명의 장애는 악의의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이다. 해태와 혼침의 장애는 무명의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이고, 무명의 장애는 해태와 혼침의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이다. 들뜸의 장애는 무명의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이고, 무명의 장애는 들뜸의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이다. 후회의 장애는 무명의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이고, 무명의 장애는 후회의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이다. 의심의 장애는 무명의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이고, 무명의 장애는 의심의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이다. 감각적 욕망의 장애는 들뜸의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이고, 들뜸의 장애는 감각적 욕망의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이다. 악의의 장애는 들뜸의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이고, 들뜸의 장애는 악의의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이다. 해태와 혼침의 장애는 들뜸의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이고, 들뜸의 장애는 해태와 혼침의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이다. 후회의 장애는 들뜸의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이고, 들뜸의 장애는 후회의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이다. 의심의 장애는 들뜸의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이고, 들뜸의 장애는 의심의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이다. 무명의 장애는 들뜸의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이고, 들뜸의 장애는 무명의 장애와 [함께하므로] 장애이면서 또한 장애와 결합된 것이다. 이 법들이 장애이면서 또한 장애와 결합된 법들이다.

1177. Katame dhammā nīvaraṇasampayuttā ceva no ca nīvaraṇā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā, te dhamme ṭhapetvā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā nīvaraṇasampayuttā ceva no ca nīvaraṇā.

1177. 어떤 법들이 장애와 결합되어 있으나 장애는 아닌 법인가? 그 법들(장애들)과 결합된 법들로서, 그 법들을 제외한 수온... 식온이다. 이 법들이 장애와 결합되어 있으나 장애는 아닌 법들이다.

1178. Katame dhammā nīvaraṇavippayuttā nīvaraṇiyā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā sāsavā kusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā nīvaraṇavippayuttā nīvaraṇiyā.

1178. 어떤 법들이 장애와 결합되지 않았으나 장애의 대상이 되는 법인가? 그 법들과 결합되지 않은 것으로서 번뇌를 동반하며(유루), 욕계, 색계, 무색계의 유익한 법과 무기인 법들인 색온... 식온이다. 이 법들이 장애와 결합되지 않았으나 장애의 대상이 되는 법들이다.

1179. Katame dhammā nīvaraṇavippayuttā anīvaraṇiyā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā nīvaraṇavippayuttā anīvaraṇiyā.

1179. 어떤 법들이 장애와 결합되지 않았고 장애의 대상도 아닌 법인가? 구경에 속하지 않는 도들과 도의 과들, 그리고 무위의 요소(열반)이다. 이 법들이 장애와 결합되지 않았고 장애의 대상도 아닌 법들이다.

Parāmāsagocchakaṃ

잘못된 파악의 모음(파라마사 고차카)

1180. Katame dhammā parāmāsā? Diṭṭhiparāmāso.

1180. 어떤 법들이 잘못된 파악인가? 견해에 의한 잘못된 파악이다.

1181. Tattha katamo diṭṭhiparāmāso? Sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāः yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati diṭṭhiparāmāso. Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhiparāmāso.

1181. 그중에서 무엇이 견해에 의한 잘못된 파악인가? '세상은 영원하다'거나, '세상은 영원하지 않다'거나, '세상은 끝이 있다'거나, '세상은 끝이 없다'거나, '그 생명이 바로 그 몸이다'거나, '생명은 따로 있고 몸은 따로 있다'거나, '여래는 사후에 존재한다'거나, '여래는 사후에 존재하지 않는다'거나, '여래는 사후에 존재하기도 하고 존재하지 않기도 한다'거나, '여래는 사후에 존재하는 것도 아니고 존재하지 않는 것도 아니다'라고 하는 식의 그러한 견해, 견해의 미로, 견해의 숲, 견해의 가시밭, 견해의 비뚤어짐, 견해의 흔들림, 견해의 결박, 집착, 머묾, 고집, 잘못된 파악, 사악한 길, 그릇된 경로, 그릇됨, 외도의 근거지, 전도된 집착—이것을 견해에 의한 잘못된 파악이라 한다. 모든 그릇된 견해 또한 견해에 의한 잘못된 파악이다.

Ime dhammā parāmāsā.

이 법들이 잘못된 파악이다.

1182. Katame [Pg.237] dhammā no parāmāsā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no parāmāsā.

1182. 어떤 법들이 잘못된 파악이 아닌 법인가? 그 법들을 제외한 나머지 욕계, 색계, 무색계, 구경에 속하는 유익한 법, 해로운 법, 무기인 법들로서, 수온... 식온, 그리고 모든 색과 무위의 요소(열반)이다. 이 법들이 잘못된 파악이 아닌 법들이다.

1183. Katame dhammā parāmaṭṭhā? Sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā parāmaṭṭhā.

1183. 어떤 법들이 잘못된 파악의 대상이 되는 법인가? 번뇌를 동반하며 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익한 법, 해로운 법, 무기인 법들로서, 색온... 식온이다. 이 법들이 잘못된 파악의 대상이 되는 법들이다.

1184. Katame dhammā aparāmaṭṭhā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā aparāmaṭṭhā.

1184. 어떤 법들이 잘못된 파악의 대상이 아닌 법인가? 구경에 속하지 않는 도들과 도의 과들, 그리고 무위의 요소(열반)이다. 이 법들이 잘못된 파악의 대상이 아닌 법들이다.

1185. Katame dhammā parāmāsasampayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā parāmāsasampayuttā.

1185. 어떤 법들이 잘못된 파악과 결합된 법인가? 그 법들과 결합된 수온... 식온이다. 이 법들이 잘못된 파악과 결합된 법들이다.

1186. Katame dhammā parāmāsavippayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā parāmāsavippayuttā.

1186. 어떤 법들이 잘못된 파악과 결합되지 않은 법인가? 그 법들과 결합되지 않은 수온... 식온, 그리고 모든 색과 무위의 요소(열반)이다. 이 법들이 잘못된 파악과 결합되지 않은 법들이다.

1187. Katame dhammā parāmāsā ceva parāmaṭṭhā ca? Sveva parāmāso parāmāso ceva parāmaṭṭho ca.

1187. 어떤 법들이 잘못된 파악이면서 또한 잘못된 파악의 대상인 법인가? 바로 그 잘못된 파악 자체가 잘못된 파악이면서 또한 잘못된 파악의 대상인 것이다.

1188. Katame dhammā parāmaṭṭhā ceva no ca parāmāsā? Tehi dhammehi ye dhammā parāmaṭṭhā, te dhamme ṭhapetvā avasesā sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā parāmaṭṭhā ceva no ca parāmāsā.

1188. 어떤 법들이 잘못된 파악의 대상이면서 잘못된 파악은 아닌 법인가? 그 법들에 의해 잘못된 파악의 대상이 되는 법들 중에서, 그 법들을 제외한 나머지 번뇌를 동반하며 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익한 법, 해로운 법, 무기인 법들로서, 색온... 식온이다. 이 법들이 잘못된 파악의 대상이면서 잘못된 파악은 아닌 법들이다.

1189. Katame dhammā parāmāsavippayuttā parāmaṭṭhā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā parāmāsavippayuttā parāmaṭṭhā.

1189. 어떤 법들이 사견과 결합하지 않았으나 취착의 대상이 되는 법입니까? 그 법들(사견)과 결합하지 않았으나 번뇌의 대상이 되는 법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익한 법, 해로운 법, 무기인 법들인 물질의 무더기(색온) … 내지 … 식의 무더기(식온)입니다. 이 법들이 사견과 결합하지 않았으나 취착의 대상이 되는 법입니다.

1190. Katame dhammā parāmāsavippayuttā aparāmaṭṭhā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā parāmāsavippayuttā aparāmaṭṭhā.

1190. 어떤 법들이 사견과 결합하지 않았고 취착의 대상도 아닌 법입니까? (세간에) 포함되지 않는 도들과 도의 과보들, 그리고 무위의 요소(열반)입니다. 이 법들이 사견과 결합하지 않았고 취착의 대상도 아닌 법입니다.

Mahantaradukaṃ

중간의 큰 이법들(마한따라 두까)

1191. Katame [Pg.238] dhammā sārammaṇā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā sārammaṇā.

1191. 어떤 법들이 대상을 가진 법입니까? 느낌의 무더기(수온), 인식의 무더기(상온), 형성의 무더기(행온), 식의 무더기(식온)입니다. 이 법들이 대상을 가진 법입니다.

1192. Katame dhammā anārammaṇā? Sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā anārammaṇā.

1192. 어떤 법들이 대상을 가지지 않는 법입니까? 모든 물질과 무위의 요소입니다. 이 법들이 대상을 가지지 않는 법입니다.

1193. Katame dhammā cittā? Cakkhuviññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃ, manodhātu, manoviññāṇadhātu – ime dhammā cittā.

1193. 어떤 법들이 마음인 법입니까? 안식, 이식, 비식, 설식, 신식, 마노의 요소(의계), 마노의 의식 요소(의식계)입니다. 이 법들이 마음인 법입니다.

1194. Katame dhammā no cittā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no cittā.

1194. 어떤 법들이 마음이 아닌 법입니까? 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 형성의 무더기, 모든 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들이 마음이 아닌 법입니다.

1195. Katame dhammā cetasikā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ime dhammā cetasikā.

1195. 어떤 법들이 마음부수인 법입니까? 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 형성의 무더기입니다. 이 법들이 마음부수인 법입니다.

1196. Katame dhammā acetasikā? Cittañca, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā acetasikā.

1196. 어떤 법들이 마음부수가 아닌 법입니까? 마음과 모든 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들이 마음부수가 아닌 법입니다.

1197. Katame dhammā cittasampayuttā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ime dhammā cittasampayuttā.

1197. 어떤 법들이 마음과 결합한 법입니까? 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 형성의 무더기입니다. 이 법들이 마음과 결합한 법입니다.

1198. Katame dhammā cittavippayuttā? Sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā cittavippayuttā. Cittaṃ na vattabbaṃ – cittena sampayuttantipi, cittena vippayuttantipi.

1198. 어떤 법들이 마음과 결합하지 않은 법입니까? 모든 물질과 무위의 요소입니다. 이 법들이 마음과 결합하지 않은 법입니다. 마음에 대해서는 '마음과 결합했다'고도 '마음과 결합하지 않았다'고도 말할 수 없습니다.

1199. Katame dhammā cittasaṃsaṭṭhā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ime dhammā cittasaṃsaṭṭhā.

1199. 어떤 법들이 마음과 뒤섞인 법입니까? 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 형성의 무더기입니다. 이 법들이 마음과 뒤섞인 법입니다.

1200. Katame dhammā cittavisaṃsaṭṭhā? Sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā cittavisaṃsaṭṭhā. Cittaṃ na vattabbaṃ – cittena saṃsaṭṭhantipi, cittena visaṃsaṭṭhantipi.

1200. 어떤 법들이 마음과 뒤섞이지 않은 법입니까? 모든 물질과 무위의 요소입니다. 이 법들이 마음과 뒤섞이지 않은 법입니다. 마음에 대해서는 '마음과 뒤섞였다'고도 '마음과 뒤섞이지 않았다'고도 말할 수 없습니다.

1201. Katame [Pg.239] dhammā cittasamuṭṭhānā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho; kāyaviññatti vacīviññatti; yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ cittajaṃ cittahetukaṃ cittasamuṭṭhānaṃ rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – ime dhammā cittasamuṭṭhānā.

1201. 어떤 법들이 마음에서 생긴 법입니까? 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 형성의 무더기, 몸의 암시(카야윈냣띠), 말의 암시(와찌윈냣띠), 그리고 그 외에 마음에서 생기고 마음을 원인으로 하며 마음에서 일어난 물질로서 형색의 장소(루빠야따나), 소리의 장소, 냄새의 장소, 맛의 장소, 감촉의 장소, 허공의 요소(아까사다뚜), 물의 요소(아뽀다뚜), 물질의 가뿐함(루빳사 라후따), 물질의 부드러움, 물질의 적합함, 물질의 쌓임(루빳사 우빠짜야), 물질의 상속, 덩어리진 음식(까발리까라 아하라)입니다. 이 법들이 마음에서 생긴 법입니다.

1202. Katame dhammā no cittasamuṭṭhānā? Cittañca, avasesañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no cittasamuṭṭhānā.

1202. 어떤 법들이 마음에서 생기지 않은 법입니까? 마음과 (마음에서 생긴 물질을 제외한) 나머지 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들이 마음에서 생기지 않은 법입니다.

1203. Katame dhammā cittasahabhuno? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, kāyaviññatti, vacīviññatti – ime dhammā cittasahabhuno.

1203. 어떤 법들이 마음과 함께 일어나는 법입니까? 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 형성의 무더기, 몸의 암시, 말의 암시입니다. 이 법들이 마음과 함께 일어나는 법입니다.

1204. Katame dhammā no cittasahabhuno? Cittañca, avasesañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no cittasahabhuno.

1204. 어떤 법들이 마음과 함께 일어나지 않는 법입니까? 마음과 (위의 암시 물질을 제외한) 나머지 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들이 마음과 함께 일어나지 않는 법입니다.

1205. Katame dhammā cittānuparivattino? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, kāyaviññatti, vacīviññatti – ime dhammā cittānuparivattino.

1205. 어떤 법들이 마음을 따라 전개되는 법입니까? 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 형성의 무더기, 몸의 암시, 말의 암시입니다. 이 법들이 마음을 따라 전개되는 법입니다.

1206. Katame dhammā no cittānuparivattino? Cittañca, avasesañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no cittānuparivattino.

1206. 어떤 법들이 마음을 따라 전개되지 않는 법입니까? 마음과 (위의 암시 물질을 제외한) 나머지 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들이 마음을 따라 전개되지 않는 법입니다.

1207. Katame dhammā cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ime dhammā cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā.

1207. 어떤 법들이 마음과 뒤섞여 있고 마음에서 생긴 법입니까? 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 형성의 무더기입니다. 이 법들이 마음과 뒤섞여 있고 마음에서 생긴 법입니다.

1208. Katame dhammā no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā? Cittañca, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā.

1208. 어떤 법들이 마음과 뒤섞여 마음에서 생긴 것이 아닌 법입니까? 마음과 모든 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들이 마음과 뒤섞여 마음에서 생긴 것이 아닌 법입니다.

1209. Katame dhammā cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ime dhammā cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno.

1209. 어떤 법들이 마음과 뒤섞여 있고 마음에서 생겼으며 마음과 함께 일어나는 법입니까? 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 형성의 무더기입니다. 이 법들이 마음과 뒤섞여 있고 마음에서 생겼으며 마음과 함께 일어나는 법입니다.

1210. Katame dhammā no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno? Cittañca, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno.

1210. 어떤 법들이 마음과 뒤섞여 있고 마음에서 생겼으며 마음과 함께 일어나는 법이 아닌 것입니까? 마음과 모든 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들이 마음과 뒤섞여 있고 마음에서 생겼으며 마음과 함께 일어나는 법이 아닌 것입니다.

1211. Katame dhammā cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ime dhammā cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino.

1211. 어떤 법들이 마음과 뒤섞여 있고 마음에서 생겼으며 마음을 따라 전개되는 법입니까? 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 형성의 무더기입니다. 이 법들이 마음과 뒤섞여 있고 마음에서 생겼으며 마음을 따라 전개되는 법입니다.

1212. Katame [Pg.240] dhammā no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino? Cittañca, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino.

1212. 어떤 법들이 마음과 뒤섞여 있고 마음에서 생겼으며 마음을 따라 전개되는 법이 아닌 것입니까? 마음과 모든 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들이 마음과 뒤섞여 있고 마음에서 생겼으며 마음을 따라 전개되는 법이 아닌 것입니다.

1213. Katame dhammā ajjhattikā? Cakkhāyatanaṃ…pe… manāyatanaṃ – ime dhammā ajjhattikā.

1213. 어떤 법들이 안의 법입니까? 안처(눈의 장소) … 내지 … 의처(마음의 장소)입니다. 이 법들이 안의 법입니다.

1214. Katame dhammā bāhirā? Rūpāyatanaṃ…pe… dhammāyatanaṃ – ime dhammā bāhirā.

1214. 어떤 법들이 밖의 법입니까? 색처(형색의 장소) … 내지 … 법처(법의 장소)입니다. 이 법들이 밖의 법입니다.

1215. Katame dhammā upādā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – ime dhammā upādā.

1215. 어떤 법들이 파생된 법입니까? 안처 … 내지 … 덩어리진 음식입니다. 이 법들이 파생된 법입니다.

1216. Katame dhammā no upādā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho, cattāro ca mahābhūtā, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no upādā.

1216. 어떤 법들이 파생되지 않은 법입니까? 느낌의 무더기, 인식의 무더기, 형성의 무더기, 식의 무더기, 그리고 네 가지 큰 물질(사대), 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들이 파생되지 않은 법입니다.

1217. Katame dhammā upādiṇṇā? Sāsavā kusalākusalānaṃ dhammānaṃ vipākā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; yañca rūpaṃ kammassa katattā – ime dhammā upādiṇṇā.

1217. 어떤 법들이 업에 의해 집착된 법입니까? 번뇌의 대상이 되는 법들로서 유익하거나 해로운 법들의 과보인 욕계, 색계, 무색계에 속하는 법들인 느낌의 무더기 … 내지 … 식의 무더기이며, 또한 업을 지었기 때문에 생겨난 물질들입니다. 이 법들이 업에 의해 집착된 법입니다.

1218. Katame dhammā anupādiṇṇā? Sāsavā kusalākusalā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; ye ca dhammā kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā, yañca rūpaṃ na kammassa katattā, apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā anupādiṇṇā.

1218. 어떤 법들이 업에 의해 거머쥐어지지 않은 것(아누빠딘나, anupādiṇṇā)인가? 번뇌와 함께하며 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익한 법들과 해로운 법들, 즉 수온(受蘊) … 내지 … 식온(識蘊), 그리고 유익하지도 해롭지도 않으며 업의 과보도 아닌 작용(kiriyā, 끼리야)의 법들, 업에 의해 생기지 않은 물질(rūpa), 그리고 출세간의 도(道)와 도의 과(果), 무위의 요소(asaṅkhatā dhātu, 열반)이다. 이러한 법들이 업에 의해 거머쥐어지지 않은 법들이다.

Upādānagocchakaṃ

취(取)의 무리(우빠다나 곳차까, Upādānagocchakaṃ)

1219. Katame dhammā upādānā? Cattāri upādānāni – kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ, sīlabbatupādānaṃ, attavādupādānaṃ.

1219. 어떤 법들이 취(取, upādānā)인가? 네 가지 취가 있으니, 감각적 욕망에 대한 취착(kāmupādānaṃ, 카뭅빠다나), 견해에 대한 취착(diṭṭhupādānaṃ, 딧툽빠다나), 계율과 의례에 대한 취착(sīlabbatupādānaṃ, 실랍바툽빠다나), 자아의 이론에 대한 취착(attavādupādānaṃ, 앗따와둡빠다나)이다.

1220. Tattha [Pg.241] katamaṃ kāmupādānaṃ? Yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṃ – idaṃ vuccati kāmupādānaṃ.

1220. 그중에서 무엇이 감각적 욕망에 대한 취착(kāmupādānaṃ)인가? 감각적 욕망들에 대하여 일어나는 감각적 욕망에 대한 의욕(kāmacchando), 감각적 욕망에 대한 탐욕(kāmarāgo), 감각적 욕망에 대한 기쁨(kāmanandī), 감각적 욕망에 대한 갈애(kāmanandī), 감각적 욕망에 대한 애착(kāmasineho), 감각적 욕망에 대한 열기(kāmapariḷāho), 감각적 욕망에 대한 매혹(kāmamucchā), 감각적 욕망에 대한 몰두(kāmajjhosānaṃ) — 이것을 감각적 욕망에 대한 취착이라 한다.

1221. Tattha katamaṃ diṭṭhupādānaṃ? Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā, ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentīti – yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – idaṃ vuccati diṭṭhupādānaṃ. Ṭhapetvā sīlabbatupādānañca attavādupādānañca sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhupādānaṃ.

1221. 그중에서 무엇이 견해에 대한 취착(diṭṭhupādānaṃ)인가? '보시한 것의 과보도 없고, 공양 올린 것의 과보도 없으며, 제사 지낸 것의 과보도 없다. 선행과 악행의 업에 대한 과보(phala)나 결과(vipāko)도 없으며, 이 세상도 없고, 저 세상도 없다. 어머니(를 섬긴 공덕)도 없고, 아버지(를 섬긴 공덕)도 없으며, 화생(化生)하는 중생도 없다. 세상에는 바르게 도달하고 바르게 실천하여, 이 세상과 저 세상을 스스로 높은 지혜로 알고 실현하여 선포하는 사문이나 바라문도 없다'라고 여기는 것 — 이러한 종류의 견해, 견해의 상태, 견해의 늪, 견해의 험로, 견해의 곡예, 견해의 요동, 견해의 결박, 거머쥠, 고집함, 집착함, 잘못된 만짐, 나쁜 길, 잘못된 길, 그릇됨, 외도의 터전, 거꾸로 된 움켜쥠 — 이것을 견해에 대한 취착이라 한다. 계율과 의례에 대한 취착과 자아의 이론에 대한 취착을 제외한 모든 그릇된 견해(micchādiṭṭhi)가 견해에 대한 취착이다.

1222. Tattha katamaṃ sīlabbatupādānaṃ? Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi, vatena suddhi, sīlabbatena suddhīti – yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – idaṃ vuccati sīlabbatupādānaṃ.

1222. 그중에서 무엇이 계율과 의례에 대한 취착(sīlabbatupādānaṃ)인가? 이 가르침(법과 율) 밖의 사문과 바라문들이 '계율(sīla)로 정화된다, 의례(vata)로 정화된다, 계율과 의례로 정화된다'라고 여기는 것 — 이러한 종류의 견해, 견해의 상태 … 내지 … 거꾸로 된 움켜쥠 — 이것을 계율과 의례에 대한 취착이라 한다.

1223. Tattha katamaṃ attavādupādānaṃ? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ…pe… saññaṃ…pe… saṅkhāre…pe… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, attani vā viññāṇaṃ viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – idaṃ vuccati attavādupādānaṃ.

1223. 그중에서 무엇이 자아의 이론에 대한 취착(attavādupādānaṃ)인가? 여기 성스러운 가르침을 듣지 못한 범부(assutavā puthujjano)가 성자들을 보지 못하고 성스러운 법에 능숙하지 못하며 성스러운 법에 인도되지 못하고, 참된 사람들을 보지 못하고 참된 사람들의 법에 능숙하지 못하며 참된 사람들의 법에 인도되지 못하여, 물질(rūpa)을 자아라고 관찰하거나, 자아가 물질을 가졌다고 관찰하거나, 자아 안에 물질이 있다고 관찰하거나, 물질 안에 자아가 있다고 관찰한다. 수(受) … 내지 … 상(想) … 내지 … 상(行) … 내지 … 식(識)을 자아라고 관찰하거나, 자아가 식을 가졌다고 관찰하거나, 자아 안에 식이 있다고 관찰하거나, 식 안에 자아가 있다고 관찰한다. 이러한 종류의 견해, 견해의 상태, 견해의 늪, 견해의 험로, 견해의 곡예, 견해의 요동, 견해의 결박, 거머쥠, 고집함, 집착함, 잘못된 만짐, 나쁜 길, 잘못된 길, 그릇됨, 외도의 터전, 거꾸로 된 움켜쥠 — 이것을 자아의 이론에 대한 취착이라 한다.

Ime dhammā upādānā.

이러한 법들이 취(取)이다.

1224. Katame [Pg.242] dhammā no upādānā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no upādānā.

1224. 어떤 법들이 취(取)가 아닌 법(no upādānā)인가? 그 취가 되는 법들을 제외한 나머지 욕계, 색계, 무색계에 속하고 출세간에 속하는 유익한 법들, 해로운 법들, 무기(無記)인 법들, 즉 수온 … 내지 … 식온, 그리고 모든 물질과 무위의 요소이다. 이러한 법들이 취가 아닌 법들이다.

1225. Katame dhammā upādāniyā? Sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā upādāniyā.

1225. 어떤 법들이 취착의 대상이 되는 법(우빠다니야, upādāniyā)인가? 번뇌와 함께하며 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익한 법들, 해로운 법들, 무기인 법들, 즉 색온(色蘊) … 내지 … 식온이다. 이러한 법들이 취착의 대상이 되는 법들이다.

1226. Katame dhammā anupādāniyā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā anupādāniyā.

1226. 어떤 법들이 취착의 대상이 되지 않는 법(아누빠다니야, anupādāniyā)인가? 출세간의 도와 도의 과, 그리고 무위의 요소이다. 이러한 법들이 취착의 대상이 되지 않는 법들이다.

1227. Katame dhammā upādānasampayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā upādānasampayuttā.

1227. 어떤 법들이 취(取)와 결합한 법(우빠다나 삼빠윳따, upādānasampayuttā)인가? 그 취의 법들과 결합한 법들, 즉 수온 … 내지 … 식온이다. 이러한 법들이 취와 결합한 법들이다.

1228. Katame dhammā upādānavippayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā upādānavippayuttā.

1228. 어떤 법들이 취(取)와 결합하지 않은 법(우빠다나 위빠윳따, upādānavippayuttā)인가? 그 취의 법들과 결합하지 않은 법들, 즉 수온 … 내지 … 식온, 그리고 모든 물질과 무위의 요소이다. 이러한 법들이 취와 결합하지 않은 법들이다.

1229. Katame dhammā upādānā ceva upādāniyā ca? Tāneva upādānāni upādānā ceva upādāniyā ca.

1229. 어떤 법들이 취(取)이기도 하고 취착의 대상이 되는 법이기도 한가? 그 취의 법들이 취이기도 하고 취착의 대상이 되는 법이기도 하다.

1230. Katame dhammā upādāniyā ceva no ca upādānā? Tehi dhammehi ye dhammā upādāniyā, te dhamme ṭhapetvā avasesā sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā upādāniyā ceva no ca upādānā.

1230. 어떤 법들이 취착의 대상이 되기는 하지만 취(取)는 아닌 법인가? 그 취의 법들에 의해 취착의 대상이 되는 법들 중에서, 그 취의 법들을 제외한 나머지 번뇌와 함께하며 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익한 법들, 해로운 법들, 무기인 법들, 즉 색온 … 내지 … 식온이다. 이러한 법들이 취착의 대상이 되기는 하지만 취는 아닌 법들이다.

1231. Katame dhammā upādānā ceva upādānasampayuttā ca? Diṭṭhupādānaṃ kāmupādānena upādānañceva upādānasampayuttañca, kāmupādānaṃ diṭṭhupādānena upādānañceva upādānasampayuttañca, sīlabbatupādānaṃ kāmupādānena upādānañceva upādānasampayuttañca, kāmupādānaṃ sīlabbatupādānena upādānañceva upādānasampayuttañca[Pg.243], attavādupādānaṃ kāmupādānena upādānañceva upādānasampayuttañca, kāmupādānaṃ attavādupādānena upādānañceva upādānasampayuttañca – ime dhammā upādānā ceva upādānasampayuttā ca.

1231. 어떤 법들이 취(取)이기도 하고 취와 결합한 법이기도 한가? 견해에 대한 취착은 감각적 욕망에 대한 취착과 (함께함으로써) 취이기도 하고 취와 결합한 법이기도 하며, 감각적 욕망에 대한 취착은 견해에 대한 취착과 (함께함으로써) 취이기도 하고 취와 결합한 법이기도 하다. 계율과 의례에 대한 취착은 감각적 욕망에 대한 취착과 (함께함으로써) 취이기도 하고 취와 결합한 법이기도 하며, 감각적 욕망에 대한 취착은 계율과 의례에 대한 취착과 (함께함으로써) 취이기도 하고 취와 결합한 법이기도 하다. 자아의 이론에 대한 취착은 감각적 욕망에 대한 취착과 (함께함으로써) 취이기도 하고 취와 결합한 법이기도 하며, 감각적 욕망에 대한 취착은 자아의 이론에 대한 취착과 (함께함으로써) 취이기도 하고 취와 결합한 법이기도 하다. 이러한 법들이 취이기도 하고 취와 결합한 법이기도 하다.

1232. Katame dhammā upādānasampayuttā ceva no ca upādānā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā, te dhamme ṭhapetvā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā upādānasampayuttā ceva no ca upādānā.

1232. 어떤 법들이 취(取)와 결합해 있으나 취는 아닌 법인가? 그 취의 법들과 결합한 법들 중에서 그 취의 법들을 제외한 수온 … 내지 … 식온이다. 이러한 법들이 취와 결합해 있으나 취는 아닌 법들이다.

1233. Katame dhammā upādānavippayuttā upādāniyā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā upādānavippayuttā upādāniyā.

1233. 어떤 법들이 취(取)와 결합하지 않았으면서 취착의 대상이 되는 법인가? 그 취의 법들과 결합하지 않았으면서 번뇌와 함께하며 욕계, 색계, 무색계에 속하는 유익한 법들, 해로운 법들, 무기인 법들, 즉 색온 … 내지 … 식온이다. 이러한 법들이 취와 결합하지 않았으면서 취착의 대상이 되는 법들이다.

1234. Katame dhammā upādānavippayuttā anupādāniyā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā upādānavippayuttā anupādāniyā.

1234. 어떤 법들이 취(取)와 결합하지 않았으면서 취착의 대상도 되지 않는 법인가? 출세간의 도와 도의 과, 그리고 무위의 요소이다. 이러한 법들이 취와 결합하지 않았으면서 취착의 대상도 되지 않는 법들이다.

Nikkhepakaṇḍe dutiyabhāṇavāro.

니께빠 깐다(설시분)의 두 번째 암송 부분(제2 송분).

Kilesagocchakaṃ

번뇌(기렐사, Kilesa)의 무리

1235. Katame dhammā kilesā? Dasa kilesavatthūni – lobho, doso, moho, māno, diṭṭhi, vicikicchā, thinaṃ, uddhaccaṃ, ahirīkaṃ, anottappaṃ.

1235. 어떠한 법들이 번뇌입니까? 탐욕(lobho), 성냄(doso), 어리석음(moho), 자만(māno), 사견(diṭṭhi), 의심(vicikicchā), 혼침(thinaṃ), 들뜸(uddhaccaṃ), 무참(ahirīkaṃ), 무괴(anottappaṃ)라는 열 가지 번뇌의 토대들입니다.

1236. Tattha katamo lobho? Yo rāgo sārāgo anunayo anurodho nandī nandīrāgo cittassa sārāgo icchā mucchā ajjhosānaṃ gedho paligedho saṅgo paṅko ejā māyā janikā sañjananī sibbinī jālinī saritā visattikā suttaṃ visaṭā āyūhinī dutiyā paṇidhi bhavanetti vanaṃ vanatho santhavo sineho apekkhā paṭibandhu āsā āsisanā āsisitattaṃ rūpāsā saddāsā gandhāsā rasāsā [Pg.244] phoṭṭhabbāsā lābhāsā dhanāsā puttāsā jīvitāsā jappā pajappā abhijappā jappā jappanā jappitattaṃ loluppaṃ loluppāyanā loluppāyitattaṃ pucchañjikatā sādhukamyatā adhammarāgo visamalobho nikanti nikāmanā patthanā pihanā sampatthanā kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhā rūpataṇhā arūpataṇhā nirodhataṇhā rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā ogho yogo gantho upādānaṃ āvaraṇaṃ nīvaraṇaṃ chādanaṃ bandhanaṃ upakkileso anusayo pariyuṭṭhānaṃ latā vevicchaṃ dukkhamūlaṃ dukkhanidānaṃ dukkhappabhavo mārapāso mārabaḷisaṃ māravisayo taṇhānadī taṇhājālaṃ taṇhāgaddulaṃ taṇhāsamuddo abhijjhā lobho akusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati lobho.

1236. 그중에서 탐욕(lobho)이란 무엇입니까? 탐함(rāgo), 강하게 탐함(sārāgo), 수순함(anunayo), 갈구함(anurodho), 기뻐함(nandī), 기뻐하며 탐함(nandīrāgo), 마음의 강한 탐착(cittassa sārāgo), 원함(icchā), 매혹됨(mucchā), 집착함(ajjhosānaṃ), 탐냄(gedho), 두루 탐냄(paligedho), 엉겨 붙음(saṅgo), 늪(paṅko), 요동함(ejā), 속임(māyā), 발생시킴(janikā), 생겨나게 함(sañjananī), 꿰맴(sibbinī), 그물(jālinī), 흐름(saritā), 독이 묻음(visattikā), 실(sutta), 퍼짐(visaṭā), 쌓음(āyūhinī), 반려(dutiyā), 염원(paṇidhi), 다음 생으로 인도함(bhavanetti), 숲(vanaṃ), 숲의 우거짐(vanatho), 친밀함(santhavo), 애정(sineho), 기대(apekkhā), 연계(paṭibandhu), 욕구(āsā), 갈망(āsisanā), 갈망함(āsisitattaṃ), 형색에 대한 욕구(rūpāsā), 소리에 대한 욕구(saddāsā), 냄새에 대한 욕구(gandhāsā), 맛에 대한 욕구(rasāsā), 감촉에 대한 욕구(phoṭṭhabbāsā), 얻음에 대한 욕구(lābhāsā), 재물에 대한 욕구(dhanāsā), 자식에 대한 욕구(puttāsā), 생명에 대한 욕구(jīvitāsā), 중얼거림(jappā), 지껄임(pajappā), 강하게 지껄임(abhijappā), 간청(jappanā), 간청하는 상태(jappitattaṃ), 탐욕스러움(loluppaṃ), 탐욕스럽게 행동함(loluppāyanā), 탐욕스럽게 행동하는 상태(loluppāyitattaṃ), 비굴하게 흔들림(pucchañjikatā), 좋은 것을 원함(사악한 탐욕의 일종)(sādhukamyatā), 법이 아닌 것에 대한 탐함(adhammarāgo), 불공평한 탐욕(visamalobho), 즐김(nikanti), 즐기려고 함(nikāmanā), 원함(patthanā), 그리워함(pihanā), 간절히 원함(sampatthanā), 감각적 욕망에 대한 갈애(kāmataṇhā), 존재에 대한 갈애(bhavataṇhā), 비존재에 대한 갈애(vibhavataṇhā), 색계 존재에 대한 갈애(rūpataṇhā), 무색계 존재에 대한 갈애(arūpataṇhā), 소멸에 대한 갈애(nirodhataṇhā), 형색에 대한 갈애(rūpataṇhā), 소리에 대한 갈애(saddataṇhā), 냄새에 대한 갈애(gandataṇhā), 맛에 대한 갈애(rasataṇhā), 감촉에 대한 갈애(phoṭṭhabbataṇhā), 법에 대한 갈애(dhammataṇhā), 폭류(ogho), 멍에(yogo), 매듭(gantho), 취착(upādānaṃ), 장애(āvaraṇaṃ), 개개 장애(nīvaraṇaṃ), 덮개(chādanaṃ), 결박(bandhanaṃ), 수번뇌(upakkileso), 잠재성향(anusayo), 나타남(pariyuṭṭhānaṃ), 덩굴(latā), 여러 가지를 원함(vevicchaṃ), 괴로움의 뿌리(dukkhamūlaṃ), 괴로움의 원인(dukkhanidānaṃ), 괴로움의 발생(dukkhappabhavo), 마라의 올가미(mārapāso), 마라의 낚시늘개(mārabaḷisaṃ), 마라의 영역(māravisayo), 갈애의 강(taṇhānadī), 갈애의 그물(taṇhājālaṃ), 갈애의 밧줄(taṇhāgaddulaṃ), 갈애의 바다(taṇhāsamuddo), 탐욕(abhijjhā), 탐욕이라는 해로운 뿌리(lobho akusalamūlaṃ), 이것을 탐욕이라 합니다.

1237. Tattha katamo doso? Anatthaṃ me acarīti āghāto jāyati, anatthaṃ me caratīti āghāto jāyati, anatthaṃ me carissatīti āghāto jāyati, piyassa me manāpassa anatthaṃ acari…pe… anatthaṃ carati…pe… anatthaṃ carissatīti āghāto jāyati, appiyassa me amanāpassa atthaṃ acari…pe… atthaṃ carati…pe… atthaṃ carissatīti āghāto jāyati, aṭṭhāne vā pana āghāto jāyati. Yo evarūpo cittassa āghāto paṭighāto paṭighaṃ paṭivirodho kopo pakopo sampakopo doso padoso sampadoso cittassa byāpatti manopadoso kodho kujjhanā kujjhitattaṃ doso dussanā dussitattaṃ byāpatti byāpajjanā byāpajjitattaṃ virodho paṭivirodho caṇḍikkaṃ asuropo anattamanatā cittassa – ayaṃ vuccati doso.

1237. 그중에서 성냄(doso)이란 무엇입니까? '그가 내게 해로운 일을 했다'라고 하여 원한(āghāto)이 생기고, '그가 내게 해로운 일을 하고 있다'라고 하여 원한이 생기며, '그가 내게 해로운 일을 할 것이다'라고 하여 원한이 생깁니다. 내가 사랑하고 마음에 드는 사람에게 해로운 일을 했다, 하고 있다, 할 것이다라고 하여 원한이 생기며, 내가 싫어하고 마음에 들지 않는 사람에게 이로운 일을 했다, 하고 있다, 할 것이다라고 하여 원한이 생기며, 또한 합당하지 않은 경우에도 원한이 생깁니다. 이와 같은 마음의 원한(āghāto), 저항함(paṭighāto), 반발(paṭighaṃ), 반대함(paṭivirodho), 성냄(kopo), 격분(pakopo), 심한 격분(sampakopo), 해침(doso), 악의(padoso), 심한 악의(sampadoso), 마음의 타락(cittassa byāpatti), 의도의 타락(manopadoso), 분노(kodho), 화냄(kujjhanā), 화난 상태(kujjhitattaṃ), 오염됨(dussanā), 오염된 상태(dussitattaṃ), 파괴적 성향(byāpatti), 타락함(byāpajjanā), 타락한 상태(byāpajjitattaṃ), 반항(virodho), 거듭된 반항(paṭivirodho), 거칠음(caṇḍikkaṃ), 불쾌한 언어(asuropo), 마음이 즐겁지 않음(anattamanatā cittassa) 등, 이것을 성냄이라 합니다.

1238. Tattha katamo moho? Dukkhe aññāṇaṃ, dukkhasamudaye aññāṇaṃ, dukkhanirodhe aññāṇaṃ, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya aññāṇaṃ, pubbante aññāṇaṃ, aparante aññāṇaṃ, pubbantāparante aññāṇaṃ, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu aññāṇaṃ. Yaṃ evarūpaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ anabhisamayo ananubodho asambodho appaṭivedho asaṃgāhanā apariyogāhanā asamapekkhanā apaccavekkhaṇā apaccakkhakammaṃ dummejjhaṃ bālyaṃ asampajaññaṃ moho pamoho sammoho avijjā avijjogho avijjāyogo avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānaṃ avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati moho.

1238. 그중에서 어리석음(moho)이란 무엇입니까? 괴로움에 대한 무지(aññāṇaṃ), 괴로움의 원인에 대한 무지, 괴로움의 소멸에 대한 무지, 괴로움의 소멸로 인도하는 길에 대한 무지, 과거에 대한 무지, 미래에 대한 무지, 과거와 미래에 대한 무지, 연기(緣起)에 의해 발생한 법들인 조건성에 대한 무지입니다. 이와 같은 무지(aññāṇaṃ), 보지 못함(adassanaṃ), 꿰뚫지 못함(anabhisamayo), 깨닫지 못함(ananubodho), 바르게 알지 못함(asambodho), 통달하지 못함(appaṭivedho), 파악하지 못함(asaṃgāhanā), 깊이 이해하지 못함(apariyogāhanā), 고르게 살피지 못함(asamapekkhanā), 반조하지 못함(apaccavekkhaṇā), 직접 경험하지 못함(apaccakkhakammaṃ), 어리석음(dummejjhaṃ), 미련함(bālyaṃ), 알아차리지 못함(asampajaññaṃ), 미혹됨(moho), 아주 미혹됨(pamoho), 완전히 미혹됨(sammoho), 무명(avijjā), 무명의 폭류(avijjogho), 무명의 멍에(avijjāyogo), 무명의 잠재성향(avijjānusayo), 무명의 나타남(avijjāpariyuṭṭhānaṃ), 무명의 빗장(avijjālaṅgī), 어리석음이라는 해로운 뿌리(moho akusalamūlaṃ), 이것을 어리석음이라 합니다.

1239. Tattha [Pg.245] katamo māno? Seyyohamasmīti māno, sadisohamasmīti māno, hīnohamasmīti māno; yo evarūpo māno maññanā maññitattaṃ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa – ayaṃ vuccati māno.

1239. 그중에서 자만(māno)이란 무엇입니까? '내가 더 낫다'라고 하는 자만, '나는 대등하다'라고 하는 자만, '나는 못하다'라고 하는 자만입니다. 이와 같은 자만(māno), 생각함(maññanā), 생각하는 상태(maññitattaṃ), 치솟음(unnati), 고양됨(unnamo), 깃발(dhajo), 거만함(sampaggāho), 마음이 깃발의 장식(ketukamyatā)처럼 되고자 함, 이것을 자만이라 합니다.

1240. Tattha katamā diṭṭhi? Sassato lokoti vā, asassato lokoti vā, antavā lokoti vā, anantavā lokoti vā, taṃ jīvaṃ taṃ sarīranti vā, aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīranti vā, hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, hoti ca na ca hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vā, neva hoti na na hoti tathāgato paraṃ maraṇāti vāः yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ diṭṭhigahanaṃ diṭṭhikantāro diṭṭhivisūkāyikaṃ diṭṭhivipphanditaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ gāho patiṭṭhāho abhiniveso parāmāso kummaggo micchāpatho micchattaṃ titthāyatanaṃ vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati diṭṭhi. Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhi.

1240. 그중에서 사견(diṭṭhi)이란 무엇입니까? '세상은 영원하다'라거나, '세상은 영원하지 않다'라거나, '세상은 유한하다'라거나, '세상은 무한하다'라거나, '영혼이 곧 몸이다'라거나, '영혼은 몸과 다르다'라거나, '여래는 사후에도 존재한다'라거나, '여래는 사후에 존재하지 않는다'라거나, '여래는 사후에 존재하기도 하고 존재하지 않기도 한다'라거나, '여래는 사후에 존재하는 것도 아니고 존재하지 않는 것도 아니다'라고 하는 등, 이와 같은 사견(diṭṭhi), 사견의 유무(diṭṭhigataṃ), 사견의 밀림(diṭṭhigahanaṃ), 사견의 황무지(diṭṭhikantāro), 사견의 왜곡(diṭṭhivisūkāyikaṃ), 사견의 요동(diṭṭhivipphanditaṃ), 사견의 속박(diṭṭhisaṃyojanaṃ), 움켜쥠(gāho), 고집함(patiṭṭhāho), 집착함(abiniveso), 잘못된 파악(parāmāso), 잘못된 길(kummaggo), 그릇된 길(micchāpatho), 그릇됨(micchattaṃ), 이교의 터전(titthāyatanaṃ), 뒤바뀐 움켜쥠(vipariyāsaggāho), 이것을 사견이라 합니다. 모든 그릇된 견해(micchādiṭṭhi)가 다 사견입니다.

1241. Tattha katamā vicikicchā? Satthari kaṅkhati vicikicchati, dhamme kaṅkhati vicikicchati, saṅghe kaṅkhati vicikicchati sikkhāya kaṅkhati vicikicchati, pubbante kaṅkhati vicikicchati, aparante kaṅkhati vicikicchati, pubbantāparante kaṅkhati vicikicchati, idappaccayatā paṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhati vicikicchatiः yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṃ vimati vicikicchā dveḷhakaṃ dvedhāpatho saṃsayo, anekaṃsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā thambhitattaṃ cittassa manovilekho – ayaṃ vuccati vicikicchā.

1241. 그중에서 의심(vicikicchā)이란 무엇입니까? 스승에 대해 의혹을 품고 의심하며, 법에 대해 의혹을 품고 의심하며, 승가에 대해 의혹을 품고 의심하며, 학습에 대해 의혹을 품고 의심하며, 과거에 대해 의혹을 품고 의심하며, 미래에 대해 의혹을 품고 의심하며, 과거와 미래에 대해 의혹을 품고 의심하며, 연기에 의해 발생한 법들인 조건성에 대해 의혹을 품고 의심합니다. 이와 같은 의혹(kaṅkhā), 의혹을 품음(kaṅkhāyanā), 의혹을 품은 상태(kaṅkhāyitattaṃ), 당황함(vimati), 의심(vicikicchā), 갈팡질팡함(dveḷhakaṃ), 두 갈래 길(dvedhāpatho), 망설임(saṃsayo), 단정하지 못함(anekaṃsaggāho), 동요함(āsappanā), 주변을 맴돎(parisappanā), 몰입하지 못함(apariyogāhanā), 마음의 경직됨(thambhitattaṃ), 마음의 어지러움(manovilekho), 이것을 의심이라 합니다.

1242. Tattha katamaṃ thinaṃ? Yā cittassa akallatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnaṃ līyanā līyitattaṃ thinaṃ thiyanā thiyitattaṃ cittassa – idaṃ vuccati thinaṃ.

1242. 그중에서 혼침(thinaṃ)이란 무엇입니까? 마음의 건강하지 못함(akallatā), 부적격함(akammaññatā), 움츠러듦(olīyanā), 주저앉음(sallīyanā), 침체됨(līnaṃ), 침체된 행동(liyanā), 침체된 상태(liyitattaṃ), 둔함(thinaṃ), 둔해진 행동(thiyanā), 마음이 둔해진 상태(thiyitattaṃ), 이것을 혼침이라 합니다.

1243. Tattha katamaṃ uddhaccaṃ? Yaṃ cittassa uddhaccaṃ avūpasamo cetaso vikkhepo bhantattaṃ cittassa – idaṃ vuccati uddhaccaṃ.

1243. 그중에서 들뜸(uddhaccaṃ)이란 무엇입니까? 마음의 들뜸(uddhaccaṃ), 가라앉지 못함(avūpasamo), 마음의 산란함(vikkhepo), 마음의 요동침(bhantattaṃ), 이것을 들뜸이라 합니다.

1244. Tattha katamaṃ ahirikaṃ? Yaṃ na hirīyati hiriyitabbena, na hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati ahirikaṃ.

1244. 그중에서 무참(ahirīkaṃ)이란 무엇입니까? 부끄러워해야 할 것에 대해 부끄러워하지 않으며, 악하고 해로운 법들을 범하는 것에 대해 부끄러워하지 않는 것, 이것을 무참이라 합니다.

1245. Tattha [Pg.246] katamaṃ anottappaṃ? Yaṃ na ottappati ottappitabbena, na ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati anottappaṃ.

1245. 그중에서 무괴(anottappaṃ)이란 무엇입니까? 두려워해야 할 것에 대해 두려워하지 않으며, 악하고 해로운 법들을 범하는 것에 대해 두려워하지 않는 것, 이것을 무괴라 합니다.

Ime dhammā kilesā.

이러한 법들을 번뇌라 합니다.

1246. Katame dhammā no kilesā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho …pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā no kilesā.

1246. 어떤 법들이 번뇌가 아닌 법(no kilesā)입니까? 그 번뇌의 법들을 제외하고 남은 유익한 법, 해로운 법, 무기의 법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속하거나 출세간에 속하는 것들, 즉 수온(vedanākkhandho)에서 식온(viññāṇakkhandho)까지, 그리고 모든 물질(rūpa)과 무위의 요소(asaṅkhatā dhātu), 이러한 법들을 번뇌가 아닌 법들이라 합니다.

1247. Katame dhammā saṃkilesikā? Sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā saṃkilesikā.

1247. 어떠한 법들이 번뇌의 대상이 되는 법들(상길레시카)인가? 번뇌와 함께하는(사사바) 욕계, 색계, 무색계의 유익한 법, 해로운 법, 무기법들인 색온 ... 식온에 이르는 법들이니, 이 법들이 번뇌의 대상이 되는 법들이다.

1248. Katame dhammā asaṃkilesikā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā asaṃkilesikā.

1248. 어떠한 법들이 번뇌의 대상이 되지 않는 법들(아상길레시카)인가? 세간에 포함되지 않는 도들과 도의 과들, 그리고 무위의 요소(열반)이니, 이 법들이 번뇌의 대상이 되지 않는 법들이다.

1249. Katame dhammā saṃkiliṭṭhā? Tīṇi akusalamūlāni – lobho, doso, moho; tadekaṭṭhā ca kilesā, taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā saṃkiliṭṭhā.

1249. 어떠한 법들이 오염된 법들(상길릿타)인가? 세 가지 해로운 뿌리인 탐욕, 성냄, 어리석음과 그와 같은 자리에 있는 번뇌들, 그리고 그와 결합된 수온 ... 식온, 그것에서 기인한 신업, 구업, 의업이니, 이 법들이 오염된 법들이다.

1250. Katame dhammā asaṃkiliṭṭhā? Kusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā asaṃkiliṭṭhā.

1250. 어떠한 법들이 오염되지 않은 법들(아상길릿타)인가? 욕계, 색계, 무색계에 속하거나 세간에 포함되지 않는 유익한 법과 무기법들인 수온 ... 식온, 그리고 모든 색과 무위의 요소이니, 이 법들이 오염되지 않은 법들이다.

1251. Katame dhammā kilesasampayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā kilesasampayuttā.

1251. 어떠한 법들이 번뇌와 결합된 법들(낄레사삼빠윳타)인가? 그 번뇌의 법들과 결합된 법들인 수온 ... 식온이니, 이 법들이 번뇌와 결합된 법들이다.

1252. Katame dhammā kilesavippayuttā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā kilesavippayuttā.

1252. 어떠한 법들이 번뇌와 결합되지 않은 법들(낄레사윕빠윳타)인가? 그 번뇌의 법들과 결합되지 않은 법들인 수온 ... 식온, 그리고 모든 색과 무위의 요소이니, 이 법들이 번뇌와 결합되지 않은 법들이다.

1253. Katame [Pg.247] dhammā kilesā ceva saṃkilesikā ca? Teva kilesā kilesā ceva saṃkilesikā ca.

1253. 어떠한 법들이 번뇌이면서 또한 번뇌의 대상이 되는 법들(낄레사 쩨와 상길레시카 짜)인가? 그 번뇌들이 바로 번뇌이면서 또한 번뇌의 대상이 되는 법들이다.

1254. Katame dhammā saṃkilesikā ceva no ca kilesā? Tehi dhammehi ye dhammā saṃkilesikā, te dhamme ṭhapetvā avasesā sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā saṃkilesikā ceva no ca kilesā.

1254. 어떠한 법들이 번뇌의 대상이 되면서도 번뇌는 아닌 법들(상길레시카 쩨와 노 짜 낄레사)인가? 그 번뇌의 법들에 의해 번뇌의 대상이 되는 법들 중에서, 그 법들을 제외한 나머지 번뇌와 함께하는 욕계, 색계, 무색계의 유익한 법, 해로운 법, 무기법들인 색온 ... 식온이니, 이 법들이 번뇌의 대상이 되면서도 번뇌는 아닌 법들이다.

1255. Katame dhammā kilesā ceva saṃkiliṭṭhā ca? Teva kilesā kilesā ceva saṃkiliṭṭhā ca.

1255. 어떠한 법들이 번뇌이면서 또한 오염된 법들(낄레사 쩨와 상길릿타 짜)인가? 그 번뇌들이 바로 번뇌이면서 또한 오염된 법들이다.

1256. Katame dhammā saṃkiliṭṭhā ceva no ca kilesā? Tehi dhammehi ye dhammā saṃkiliṭṭhā, te dhamme ṭhapetvā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā saṃkiliṭṭhā ceva no ca kilesā.

1256. 어떠한 법들이 오염되면서도 번뇌는 아닌 법들(상길릿타 쩨와 노 짜 낄레사)인가? 그 번뇌의 법들에 의해 오염되는 법들 중에서, 그 법들을 제외한 수온 ... 식온이니, 이 법들이 오염되면서도 번뇌는 아닌 법들이다.

1257. Katame dhammā kilesā ceva kilesasampayuttā ca? Lobho mohena kileso ceva kilesasampayutto ca, moho lobhena kileso ceva kilesasampayutto ca, doso mohena kileso ceva kilesasampayutto ca, moho dosena kileso ceva kilesasampayutto ca, māno mohena kileso ceva kilesasampayutto ca, moho mānena kileso ceva kilesasampayutto ca, diṭṭhi mohena kileso ceva kilesasampayuttā ca, moho diṭṭhiyā kileso ceva kilesasampayutto ca, vicikicchā mohena kileso ceva kilesasampayuttā ca, moho vicikicchāya kileso ceva kilesasampayutto ca, thinaṃ mohena kileso ceva kilesasampayuttañca, moho thinena kileso ceva kilesasampayutto ca, uddhaccaṃ mohena kileso ceva kilesasampayuttañca, moho uddhaccena kileso ceva kilesasampayutto ca, ahirikaṃ mohena kileso ceva kilesasampayuttañca, moho ahirikena kileso ceva kilesasampayutto ca, anottappaṃ mohena kileso ceva kilesasampayuttañca, moho anottappena kileso ceva kilesasampayutto ca, lobho uddhaccena [Pg.248] kileso ceva kilesasampayutto ca, uddhaccaṃ lobhena kileso ceva kilesasampayuttañca, doso uddhaccena kileso ceva kilesasampayutto ca, uddhaccaṃ dosena kileso ceva kilesasampayuttañca, moho uddhaccena kileso ceva kilesasampayutto ca, uddhaccaṃ mohena kileso ceva kilesasampayuttañca, māno uddhaccena kileso ceva kilesasampayutto ca, uddhaccaṃ mānena kileso ceva kilesasampayuttañca, diṭṭhi uddhaccena kileso ceva kilesasampayuttā ca, uddhaccaṃ diṭṭhiyā kileso ceva kilesasampayuttañca, vicikicchā uddhaccena kileso ceva kilesasampayuttā ca, uddhaccaṃ vicikicchāya kileso ceva kilesasampayuttañca, thinaṃ uddhaccena kileso ceva kilesasampayuttañca, uddhaccaṃ thinena kileso ceva kilesasampayuttañca, ahirikaṃ uddhaccena kileso ceva kilesasampayuttañca, uddhaccaṃ ahirikena kileso ceva kilesasampayuttañca, anottappaṃ uddhaccena kileso ceva kilesasampayuttañca, uddhaccaṃ anottappena kileso ceva kilesasampayuttañca, lobho ahirikena kileso ceva kilesasampayutto ca, ahirikaṃ lobhena kileso ceva kilesasampayuttañca, doso ahirikena kileso ceva kilesasampayutto ca, ahirikaṃ dosena kileso ceva kilesasampayuttañca, moho ahirikena kileso ceva kilesasampayutto ca, ahirikaṃ mohena kileso ceva kilesasampayuttañca, māno ahirikena kileso ceva kilesasampayutto ca, ahirikaṃ mānena kileso ceva kilesasampayuttañca, diṭṭhi ahirikena kileso ceva kilesasampayuttā ca, ahirikaṃ diṭṭhiyā kileso ceva kilesasampayuttañca, vicikicchā ahirikena kileso ceva kilesasampayuttā ca, ahirikaṃ vicikicchāya kileso ceva kilesasampayuttañca, thinaṃ ahirikena kileso ceva kilesasampayuttañca, ahirikaṃ thinena kileso ceva kilesasampayuttañca, uddhaccaṃ ahirikena kileso ceva kilesasampayuttañca, ahirikaṃ uddhaccena kileso ceva kilesasampayuttañca, anottappaṃ ahirikena kileso ceva kilesasampayuttañca, ahirikaṃ anottappena kileso ceva kilesasampayuttañca, lobho anottappena kileso ceva kilesasampayutto ca, anottappaṃ lobhena kileso ceva kilesasampayuttañca[Pg.249], doso anottappena kileso ceva kilesasampayutto ca, anottappaṃ dosena kileso ceva kilesasampayuttañca, moho anottappena kileso ceva kilesasampayutto ca, anottappaṃ mohena kileso ceva kilesasampayuttañca, māno anottappena kileso ceva kilesasampayutto ca, anottappaṃ mānena kileso ceva kilesasampayuttañca, diṭṭhi anottappena kileso ceva kilesasampayuttā ca, anottappaṃ diṭṭhiyā kileso ceva kilesasampayuttañca, vicikicchā anottappena kileso ceva kilesasampayuttā ca, anottappaṃ vicikicchāya kileso ceva kilesasampayuttañca, thinaṃ anottappena kileso ceva kilesasampayuttañca, anottappaṃ thinena kileso ceva kilesasampayuttañca, uddhaccaṃ anottappena kileso ceva kilesasampayuttañca, anottappaṃ uddhaccena kileso ceva kilesasampayuttañca, ahirikaṃ anottappena kileso ceva kilesasampayuttañca, anottappaṃ ahirikena kileso ceva kilesasampayuttañca – ime dhammā kilesā ceva kilesasampayuttā ca.

1257. 어떤 법들이 번뇌(kilesā)이면서 번뇌와 결합된(kilesasampayuttā) 것인가? 탐욕(lobha)은 미혹(moha)으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 미혹은 탐욕으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 성냄(dosa)은 미혹으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 미혹은 성냄으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 자만(māna)은 미혹으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 미혹은 자만으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 사견(diṭṭhi)은 미혹으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 미혹은 사견으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 의심(vicikicchā)은 미혹으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 미혹은 의심으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 혼침(thina)은 미혹으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 미혹은 혼침으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 들뜸(uddhacca)은 미혹으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 미혹은 들뜸으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 무참(ahirika)은 미혹으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 미혹은 무참으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 무괴(anottappa)는 미혹으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 미혹은 무괴로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 탐욕은 들뜸으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 들뜸은 탐욕으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 성냄은 들뜸으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 들뜸은 성냄으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 미혹은 들뜸으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 들뜸은 미혹으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 자만은 들뜸으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 들뜸은 자만으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 사견은 들뜸으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 들뜸은 사견으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 의심은 들뜸으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 들뜸은 의심으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 혼침은 들뜸으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 들뜸은 혼침으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 무참은 들뜸으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 들뜸은 무참으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 무괴는 들뜸으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 들뜸은 무괴로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 탐욕은 무참으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무참은 탐욕으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 성냄은 무참으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무참은 성냄으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 미혹은 무참으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무참은 미혹으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 자만은 무참으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무참은 자만으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 사견은 무참으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무참은 사견으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 의심은 무참으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무참은 의심으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 혼침은 무참으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무참은 혼침으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 들뜸은 무참으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무참은 들뜸으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 무괴는 무참으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무참은 무괴로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 탐욕은 무괴로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무괴는 탐욕으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 성냄은 무괴로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무괴는 성냄으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 미혹은 무괴로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무괴는 미혹으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 자만은 무괴로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무괴는 자만으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 사견은 무괴로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무괴는 사견으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 의심은 무괴로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무괴는 의심으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 혼침은 무괴로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무괴는 혼침으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 들뜸은 무괴로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무괴는 들뜸으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 무참은 무괴로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이고, 무괴는 무참으로 인해 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다. 이 법들이 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것이다.

1258. Katame dhammā kilesasampayuttā ceva no ca kilesā? Tehi dhammehi ye dhammā sampayuttā te dhamme ṭhapetvā vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā kilesasampayuttā ceva no ca kilesā.

1258. 어떤 법들이 번뇌와 결합되어(kilesasampayuttā) 있으나 번뇌(kilesā)는 아닌 것인가? 그 번뇌 법들과 결합된 법들 중에서 그 번뇌 법들을 제외한 수온(受蘊)... 내지... 식온(識蘊)이다. 이 법들이 번뇌와 결합되어 있으나 번뇌는 아닌 것이다.

1259. Katame dhammā kilesavippayuttā saṃkilesikā? Tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā sāsavā kusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā kilesavippayuttā saṃkilesikā.

1259. 어떤 법들이 번뇌와 결합되어 있지 않으나(kilesavippayuttā) 번뇌의 대상이 되는(saṃkilesikā) 것인가? 그 번뇌 법들과 결합되어 있지 않으며, 번뇌의 잠재적 대상(sāsavā)인 욕계, 색계, 무색계에 속하는 선한 법들과 무기인 법들이니, 곧 색온(色蘊)... 내지... 식온(識蘊)이다. 이 법들이 번뇌와 결합되어 있지 않으나 번뇌의 대상이 되는 것이다.

1260. Katame dhammā kilesavippayuttā asaṃkilesikā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā kilesavippayuttā asaṃkilesikā.

1260. 어떤 법들이 번뇌와 결합되어 있지 않으면서 번뇌의 대상도 되지 않는(asaṃkilesikā) 것인가? 삼계에 포함되지 않는(apariyāpannā) 도(道)들과 도의 과(果)들, 그리고 무위의 요소(asaṅkhatā dhātu, 열반)이다. 이 법들이 번뇌와 결합되어 있지 않으면서 번뇌의 대상도 되지 않는 것이다.

Piṭṭhidukaṃ

부수적인 이법(Piṭṭhiduka)

1261. Katame dhammā dassanena pahātabbā? Tīṇi saṃyojanāni – sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso.

1261. 어떤 법들이 [예류도의] 견해(見)에 의해 버려져야(pahātabbā) 하는 것인가? 세 가지 상요잔(saṃyojanāni, 결박)이니, 곧 유신견(sakkāyadiṭṭhi), 의심(vicikicchā), 계금취(sīlabbataparāmāso)이다.

1262. Tattha [Pg.250] katamā sakkāyadiṭṭhi? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ…pe… saññaṃ…pe… saṅkhāre…pe… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati sakkāyadiṭṭhi.

1262. 거기서 유신견(sakkāyadiṭṭhi)이란 무엇인가? 이 세상에서 배움이 없는 범부는 성자들을 보지 못하고 성스러운 법에 능숙하지 못하고 성스러운 법에 길들여지지 않았으며, 참된 사람들을 보지 못하고 참된 사람들의 법에 능숙하지 못하고 참된 사람들의 법에 길들여지지 않아서, 물질(rūpa)을 자아라고 관하거나, 물질을 가진 자아라고 관하거나, 자아 안에 물질이 있다고 관하거나, 물질 안에 자아가 있다고 관한다. 느낌(vedanā)을... 인식(saññā)을... 행(saṅkhāra)들을... 식(viññāṇa)을 자아라고 관하거나, 식을 가진 자아라고 관하거나, 자아 안에 식이 있다고 관하거나, 식 안에 자아가 있다고 관한다. 이러한 종류의 견해, 견해의 늪... 뒤바뀐 집착 — 이를 유신견이라 한다.

1263. Tattha katamā vicikicchā? Satthari kaṅkhati vicikicchati…pe… thambhitattaṃ cittassa manovilekho – ayaṃ vuccati vicikicchā.

1263. 거기서 의심(vicikicchā)이란 무엇인가? 스승에 대하여 의혹을 품고 의심하며... 마음의 강퍅함, 마음의 동요 — 이를 의심이라 한다.

1264. Tattha katamo sīlabbataparāmāso? Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti – yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati sīlabbataparāmāso. Imāni tīṇi saṃyojanāni, tadekaṭṭhā ca kilesā, taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammaṃ – ime dhammā dassanena pahātabbā.

1264. 거기서 계금고취(sīlabbataparāmāso)란 무엇인가? 이 가르침 밖의 사문들과 바라문들이 계(sīla)로써 청정해진다거나, 의례(vata)로써 청정해진다거나, 계와 의례(sīlabbata)로써 청정해진다고 여기는 것 — 이러한 종류의 견해, 견해의 늪... 뒤바뀐 집착 — 이를 계금고취라 한다. 이 세 가지 상요잔(결박)과 그와 같은 곳에 머무는 번뇌들, 그와 결합된 수온... 식온, 그로부터 일어나는 신업, 구업, 의업 — 이 법들은 견도(dassana)에 의해 버려져야 할 것들이다.

1265. Katame dhammā na dassanena pahātabbā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā na dassanena pahātabbā.

1265. 어떤 법들이 견도에 의해 버려지지 않아야 할 것들인가? 그 법들을 제외하고 남은 유익한 법, 해로운 법, 무기인 법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속하거나 속하지 않는(출세간의) 것들, 즉 수온... 식온, 그리고 모든 물질과 무위계(열반) — 이 법들은 견도에 의해 버려지지 않아야 할 것들이다.

1266. Katame dhammā bhāvanāya pahātabbā? Avaseso lobho doso moho, tadekaṭṭhā ca kilesā, taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ manokammaṃ – ime dhammā bhāvanāya pahātabbā.

1266. 어떤 법들이 수도(bhāvanā)에 의해 버려져야 할 것들인가? (견도에서 버려지고) 남은 탐욕, 성냄, 어리석음과 그와 같은 곳에 머무는 번뇌들, 그와 결합된 수온... 식온, 그로부터 일어나는 신업, 구업, 의업 — 이 법들은 수도에 의해 버려져야 할 것들이다.

1267. Katame dhammā na bhāvanāya pahātabbā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho …pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā na bhāvanāya pahātabbā.

1267. 어떤 법들이 수도에 의해 버려지지 않아야 할 것들인가? 그 법들을 제외하고 남은 유익한 법, 해로운 법, 무기인 법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속하거나 속하지 않는 것들, 즉 수온... 식온, 모든 물질과 무위계 — 이 법들은 수도에 의해 버려지지 않아야 할 것들이다.

1268. Katame [Pg.251] dhammā dassanena pahātabbahetukā? Tīṇi saṃyojanāni – sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso.

1268. 어떤 법들이 견도에 의해 버려져야 할 원인(hetu)을 가진 것들인가? 세 가지 상요잔인 유신견, 의심, 계금고취이다.

1269. Tattha katamā sakkāyadiṭṭhi? Idha assutavā puthujjano ariyānaṃ adassāvī ariyadhammassa akovido ariyadhamme avinīto sappurisānaṃ adassāvī sappurisadhammassa akovido sappurisadhamme avinīto rūpaṃ attato samanupassati, rūpavantaṃ vā attānaṃ, attani vā rūpaṃ, rūpasmiṃ vā attānaṃ. Vedanaṃ…pe… saññaṃ…pe… saṅkhāre…pe… viññāṇaṃ attato samanupassati, viññāṇavantaṃ vā attānaṃ, attani vā viññāṇaṃ, viññāṇasmiṃ vā attānaṃ. Yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati sakkāyadiṭṭhi.

1269. 거기서 유신견이란 무엇인가? 이 세상에서 배움이 없는 범부는 성자들을 보지 못하고 성스러운 법에 능숙하지 못하고 성스러운 법에 길들여지지 않았으며, 참된 사람들을 보지 못하고 참된 사람들의 법에 능숙하지 못하고 참된 사람들의 법에 길들여지지 않아서, 물질을 자아라고 관하거나, 물질을 가진 자아라고 관하거나, 자아 안에 물질이 있다고 관하거나, 물질 안에 자아가 있다고 관한다. 느낌을... 인식을... 행들을... 식을 자아라고 관하거나, 식을 가진 자아라고 관하거나, 자아 안에 식이 있다고 관하거나, 식 안에 자아가 있다고 관한다. 이러한 종류의 견해, 견해의 늪... 뒤바뀐 집착 — 이를 유신견이라 한다.

1270. Tattha katamā vicikicchā? Satthari kaṅkhati vicikicchati…pe… thambhitattaṃ cittassa manovilekho – ayaṃ vuccati vicikicchā.

1270. 거기서 의심이란 무엇인가? 스승에 대하여 의혹을 품고 의심하며... 마음의 강퍅함, 마음의 동요 — 이를 의심이라 한다.

1271. Tattha katamo sīlabbataparāmāso? Ito bahiddhā samaṇabrāhmaṇānaṃ sīlena suddhi vatena suddhi sīlabbatena suddhīti – yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati sīlabbataparāmāso. Imāni tīṇi saṃyojanāni, tadekaṭṭhā ca kilesā, taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā dassanena pahātabbahetukā. Tīṇi saṃyojanāni – sakkāyadiṭṭhi, vicikicchā, sīlabbataparāmāso – ime dhammā dassanena pahātabbā. Tadekaṭṭho lobho doso moho – ime dhammā dassanena pahātabbahetū. Tadekaṭṭhā ca kilesā, taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā dassanena pahātabbahetukā.

1271. 거기서 계금고취란 무엇인가? 이 가르침 밖의 사문들과 바라문들이 계로써 청정해진다거나, 의례로써 청정해진다거나, 계와 의례로써 청정해진다고 여기는 것 — 이러한 종류의 견해, 견해의 늪... 뒤바뀐 집착 — 이를 계금고취라 한다. 이 세 가지 상요잔과 그와 같은 곳에 머무는 번뇌들, 그와 결합된 수온... 식온, 그로부터 일어나는 신업, 구업, 의업 — 이 법들은 견도에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것들이다. 세 가지 상요잔인 유신견, 의심, 계금고취 — 이 법들은 견도에 의해 버려져야 한다. 그와 같은 곳에 머무는 탐욕, 성냄, 어리석음 — 이 법들은 견도에 의해 버려져야 할 원인들이다. 그와 같은 곳에 머무는 번뇌들, 그와 결합된 수온... 식온, 그로부터 일어나는 신업, 구업, 의업 — 이 법들은 견도에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것들이다.

1272. Katame dhammā na dassanena pahātabbahetukā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā na dassanena pahātabbahetukā.

1272. 어떤 법들이 견도에 의해 버려져야 할 원인을 가지지 않은 것들인가? 그 법들을 제외하고 남은 유익한 법, 해로운 법, 무기인 법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속하거나 속하지 않는 것들, 즉 수온... 식온, 모든 물질과 무위계 — 이 법들은 견도에 의해 버려져야 할 원인을 가지지 않은 것들이다.

1273. Katame dhammā bhāvanāya pahātabbahetukā? Avaseso lobho doso moho – ime dhammā bhāvanāya pahātabbahetū. Tadekaṭṭhā [Pg.252] ca kilesā, taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā bhāvanāya pahātabbahetukā.

1273. 어떤 법들이 수도에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것들인가? 남은 탐욕, 성냄, 어리석음 — 이 법들은 수도에 의해 버려져야 할 원인들이다. 그와 같은 곳에 머무는 번뇌들, 그와 결합된 수온... 식온, 그로부터 일어나는 신업, 구업, 의업 — 이 법들은 수도에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것들이다.

1274. Katame dhammā na bhāvanāya pahātabbahetukā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā na bhāvanāya pahātabbahetukā.

1274. 어떤 법들이 수도에 의해 버려져야 할 원인을 가지지 않은 것들인가? 그 법들을 제외하고 남은 유익한 법, 해로운 법, 무기인 법들로서 욕계, 색계, 무색계에 속하거나 속하지 않는 것들, 즉 수온... 식온, 모든 물질과 무위계 — 이 법들은 수도에 의해 버려져야 할 원인을 가지지 않은 것들이다.

1275. Katame dhammā savitakkā? Savitakkabhūmiyaṃ kāmāvacare rūpāvacare apariyāpanne, vitakkaṃ ṭhapetvā, taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā savitakkā.

1275. 어떤 법들이 일으킨 생각(vitakka)이 있는 것들인가? 욕계, 색계, 출세간에 속하는 일으킨 생각이 있는 영역(savitakkabhūmi)에서, 일으킨 생각 자체를 제외하고, 그와 결합된 수온... 식온 — 이 법들은 일으킨 생각이 있는 법들이다.

1276. Katame dhammā avitakkā? Avitakkabhūmiyaṃ kāmāvacare rūpāvacare arūpāvacare apariyāpanne; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; vitakko ca, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā avitakkā.

1276. 어떤 법들이 일으킨 생각이 없는 것들인가? 욕계, 색계, 무색계, 출세간에 속하는 일으킨 생각이 없는 영역(avitakkabhūmi)에 있는 수온... 식온, 그리고 일으킨 생각과 모든 물질과 무위계 — 이 법들은 일으킨 생각이 없는 법들이다.

1277. Katame dhammā savicārā? Savicārabhūmiyaṃ kāmāvacare rūpāvacare apariyāpanne, vicāraṃ ṭhapetvā, taṃsampayutto vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā savicārā.

1277. 어떤 법들이 지속적인 고찰(vicāra)이 있는 것들인가? 욕계, 색계, 출세간에 속하는 지속적인 고찰이 있는 영역(savicārabhūmi)에서, 지속적인 고찰 자체를 제외하고, 그와 결합된 수온, 상온, 행온, 식온 — 이 법들은 지속적인 고찰이 있는 법들이다.

1278. Katame dhammā avicārā? Avicārabhūmiyaṃ kāmāvacare rūpāvacare arūpāvacare apariyāpanne; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; vicāro ca, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā avicārā.

1278. 어떤 법들이 아위짜라(avicārā, 지속적 고찰이 없는 것)입니까? 욕계, 색계, 무색계, 출세간의 지속적 고찰이 없는 단계(avicārabhūmi)에 있는 수온…pe… 식온, 그리고 지속적 고찰(vicāra) 자체, 모든 물질, 그리고 무위의 요소(asaṅkhatā dhātu)입니다. 이 법들을 아위짜라라 합니다.

1279. Katame dhammā sappītikā? Sappītikabhūmiyaṃ kāmāvacare rūpāvacare apariyāpanne, pītiṃ ṭhapetvā, taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā sappītikā.

1279. 어떤 법들이 사삐띠까(sappītikā, 기쁨이 있는 것)입니까? 욕계, 색계, 출세간의 기쁨이 있는 단계(sappītikabhūmi)에서 기쁨(pīti)을 제외하고, 그 기쁨과 결합된 수온…pe… 식온입니다. 이 법들을 사삐띠까라 합니다.

1280. Katame dhammā appītikā? Appītikabhūmiyaṃ kāmāvacare rūpāvacare arūpāvacare apariyāpanne; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; pīti ca, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā appītikā.

1280. 어떤 법들이 아삐띠까(appītikā, 기쁨이 없는 것)입니까? 욕계, 색계, 무색계, 출세간의 기쁨이 없는 단계(appītikabhūmi)에 있는 수온…pe… 식온, 그리고 기쁨(pīti) 자체, 모든 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들을 아삐띠까라 합니다.

1281. Katame dhammā pītisahagatā? Pītibhūmiyaṃ kāmāvacare rūpāvacare apariyāpanne, pītiṃ ṭhapetvā, taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā pītisahagatā.

1281. 어떤 법들이 삐띠사하가따(pītisahagatā, 기쁨과 함께하는 것)입니까? 욕계, 색계, 출세간의 기쁨의 단계(pītibhūmi)에서 기쁨(pīti)을 제외하고, 그 기쁨과 결합된 수온…pe… 식온입니다. 이 법들을 삐띠사하가따라 합니다.

1282. Katame [Pg.253] dhammā na pītisahagatā? Na pītibhūmiyaṃ kāmāvacare rūpāvacare arūpāvacare apariyāpanne; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; pīti ca, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā na pītisahagatā.

1282. 어떤 법들이 나 삐띠사하가따(na pītisahagatā, 기쁨과 함께하지 않는 것)입니까? 욕계, 색계, 무색계, 출세간의 기쁨이 없는 단계(na pītibhūmi)에 있는 수온…pe… 식온, 그리고 기쁨(pīti) 자체, 모든 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들을 나 삐띠사하가따라 합니다.

1283. Katame dhammā sukhasahagatā? Sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare rūpāvacare apariyāpanne, sukhaṃ ṭhapetvā, taṃsampayutto saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā sukhasahagatā.

1283. 어떤 법들이 수카사하가따(sukhasahagatā, 행복과 함께하는 것)입니까? 욕계, 색계, 출세간의 행복의 단계(sukhabhūmi)에서 행복(sukha)을 제외하고, 그 행복과 결합된 상온, 행온, 식온입니다. 이 법들을 수카사하가따라 합니다.

1284. Katame dhammā na sukhasahagatā? Na sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare rūpāvacare arūpāvacare apariyāpanne; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho; sukhañca, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā na sukhasahagatā.

1284. 어떤 법들이 나 수카사하가따(na sukhasahagatā, 행복과 함께하지 않는 것)입니까? 욕계, 색계, 무색계, 출세간의 행복이 없는 단계(na sukhabhūmi)에 있는 수온…pe… 식온, 그리고 행복(sukha) 자체, 모든 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들을 나 수카사하가따라 합니다.

1285. Katame dhammā upekkhāsahagatā? Upekkhābhūmiyaṃ kāmāvacare rūpāvacare arūpāvacare apariyāpanne, upekkhaṃ ṭhapetvā, taṃsampayutto saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho – ime dhammā upekkhāsahagatā.

1285. 어떤 법들이 우뻭카사하가따(upekkhāsahagatā, 평온과 함께하는 것)입니까? 욕계, 색계, 무색계, 출세간의 평온의 단계(upekkhābhūmi)에서 평온(upekkhā)을 제외하고, 그 평온과 결합된 상온, 행온, 식온입니다. 이 법들을 우뻭카사하가따라 합니다.

1286. Katame dhammā na upekkhāsahagatā? Na upekkhābhūmiyaṃ kāmāvacare rūpāvacare apariyāpanne, vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, upekkhā ca, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā na upekkhāsahagatā.

1286. 어떤 법들이 나 우뻭카사하가따(na upekkhāsahagatā, 평온과 함께하지 않는 것)입니까? 욕계, 색계, 출세간의 평온이 없는 단계(na upekkhābhūmi)에 있는 수온…pe… 식온, 그리고 평온(upekkhā) 자체, 모든 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들을 나 우뻭카사하가따라 합니다.

1287. Katame dhammā kāmāvacarā? Heṭṭhato avicinirayaṃ pariyantaṃ karitvā, uparito paranimmitavasavattī deve anto karitvā, yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā khandhadhātu āyatanā, rūpaṃ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṃ – ime dhammā kāmāvacarā.

1287. 어떤 법들이 까마와짜라(kāmāvacarā, 욕계의 것)입니까? 아래로는 아비지 지옥(무간지옥)을 한계로 하고, 위로는 타화자재천의 신들을 포함하여, 그 사이에서 거주하거나 그곳에 속한 온·처·계로서의 물질, 수, 상, 행, 식입니다. 이 법들을 까마와짜라라 합니다.

1288. Katame dhammā na kāmāvacarā? Rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā – ime dhammā na kāmāvacarā.

1288. 어떤 법들이 나 까마와짜라(na kāmāvacarā, 욕계의 것이 아닌 것)입니까? 색계의 것, 무색계의 것, 출세간의 것들입니다. 이 법들을 나 까마와짜라라 합니다.

1289. Katame dhammā rūpāvacarā? Heṭṭhato brahmalokaṃ pariyantaṃ karitvā, uparito akaniṭṭhe deve anto karitvā, yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā – ime dhammā rūpāvacarā.

1289. 어떤 법들이 루빠와짜라(rūpāvacarā, 색계의 것)입니까? 아래로는 범천의 세상을 한계로 하고, 위로는 아까닛타(색구경천)의 신들을 포함하여, 그 사이에서 거주하거나 그곳에 속한 것으로서 선정에 든 자나 그곳에 태어난 자, 혹은 현법락주를 누리는 자의 심·심소법들입니다. 이 법들을 루빠와짜라라 합니다.

1290. Katame [Pg.254] dhammā na rūpāvacarā? Kāmāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā – ime dhammā na rūpāvacarā.

1290. 어떤 법들이 나 루빠와짜라(na rūpāvacarā, 색계의 것이 아닌 것)입니까? 욕계의 것, 무색계의 것, 출세간의 것들입니다. 이 법들을 나 루빠와짜라라 합니다.

1291. Katame dhammā arūpāvacarā? Heṭṭhato ākāsānañcāyatanupage deve pariyantaṃ karitvā, uparito nevasaññānāsaññāyatanupage deve anto karitvā, yaṃ etasmiṃ antare etthāvacarā ettha pariyāpannā samāpannassa vā upapannassa vā diṭṭhadhammasukhavihārissa vā cittacetasikā dhammā – ime dhammā arūpāvacarā.

1291. 어떤 법들이 아루빠와짜라(arūpāvacarā, 무색계의 것)입니까? 아래로는 공무변처천에 도달한 신들을 한계로 하고, 위로는 비상비비상처천에 도달한 신들을 포함하여, 그 사이에서 거주하거나 그곳에 속한 것으로서 선정에 든 자나 그곳에 태어난 자, 혹은 현법락주를 누리는 자의 심·심소법들입니다. 이 법들을 아루빠와짜라라 합니다.

1292. Katame dhammā na arūpāvacarā? Kāmāvacarā, rūpāvacarā, apariyāpannā – ime dhammā na arūpāvacarā.

1292. 어떤 법들이 나 아루빠와짜라(na arūpāvacarā, 무색계의 것이 아닌 것)입니까? 욕계의 것, 색계의 것, 출세간의 것들입니다. 이 법들을 나 아루빠와짜라라 합니다.

1293. Katame dhammā pariyāpannā? Sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā pariyāpannā.

1293. 어떤 법들이 빠리야빤나(pariyāpannā, 세간에 속한 것)입니까? 번뇌의 대상이 되는(sāsavā) 선·불선·무기법으로서 욕계, 색계, 무색계에 속하며 색온…pe… 식온에 해당하는 것들입니다. 이 법들을 빠리야빤나라 합니다.

1294. Katame dhammā apariyāpannā? Maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā apariyāpannā.

1294. 어떤 법들이 아빠리야빤나(apariyāpannā, 출세간에 속한 것)입니까? 도(magga)들과 도의 과(phala)들, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들을 아빠리야빤나라 합니다.

1295. Katame dhammā niyyānikā? Cattāro maggā apariyāpannā – ime dhammā niyyānikā.

1295. 어떤 법들이 니이야니까(niyyānikā, 해탈로 이끄는 것)입니까? 출세간에 속한 네 가지 도들입니다. 이 법들을 니이야니까라 합니다.

1296. Katame dhammā aniyyānikā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā aniyyānikā.

1296. 어떤 법들이 아니이야니까(aniyyānikā, 해탈로 이끄는 것이 아닌 것)입니까? 그 법들(네 가지 도)을 제외한 나머지 선·불선·무기법으로서 욕계, 색계, 무색계에 속하거나 출세간에 속하며 수온…pe… 식온, 모든 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들을 아니이야니까라 합니다.

1297. Katame dhammā niyatā? Pañca kammāni ānantarikāni, yā ca micchādiṭṭhi niyatā, cattāro maggā apariyāpannā – ime dhammā niyatā.

1297. 어떤 법들이 니야따(niyatā, 결정된 것)입니까? 다섯 가지 무간업과 결정된 사견(niyatā micchādiṭṭhi), 그리고 출세간에 속한 네 가지 도들입니다. 이 법들을 니야따라 합니다.

1298. Katame dhammā aniyatā? Te dhamme ṭhapetvā avasesā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā aniyatā.

1298. 어떤 법들이 아니야따(aniyatā, 결정되지 않은 것)입니까? 그 법들을 제외한 나머지 선·불선·무기법으로서 욕계, 색계, 무색계에 속하거나 출세간에 속하며 수온…pe… 식온, 모든 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들을 아니야따라 합니다.

1299. Katame [Pg.255] dhammā sauttarā? Sāsavā kusalākusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā; rūpakkhandho…pe… viññāṇakkhandho – ime dhammā sauttarā.

1299. 어떤 법들이 사웃따라(sauttarā, 위가 있는 것)입니까? 번뇌의 대상이 되는(sāsavā) 선·불선·무기법으로서 욕계, 색계, 무색계에 속하며 색온…pe… 식온에 해당하는 것들입니다. 이 법들을 사웃따라라 합니다.

1300. Katame dhammā anuttarā? Apariyāpannā maggā ca, maggaphalāni ca, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā anuttarā.

1300. 어떤 법들이 아눗따라(anuttarā, 위가 없는 것)입니까? 출세간에 속한 도들과 도의 과들, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들을 아눗따라라 합니다.

1301. Katame dhammā saraṇā? Tīṇi akusalamūlāni lobho, doso, moho; tadekaṭṭhā ca kilesā, taṃsampayutto vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, taṃsamuṭṭhānaṃ kāyakammaṃ, vacīkammaṃ, manokammaṃ – ime dhammā saraṇā.

1301. 어떤 법들이 사라나(saraṇā, 번뇌와 함께하는 것)입니까? 세 가지 불선근인 탐욕(lobho), 성냄(doso), 어리석음(moho), 그리고 그와 같은 곳에 머무는 번뇌들, 그와 결합된 수온…pe… 식온, 그리고 그것들을 원인으로 일어난 신업, 구업, 의업입니다. 이 법들을 사라나라 합니다.

1302. Katame dhammā araṇā? Kusalābyākatā dhammā kāmāvacarā, rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā; vedanākkhandho…pe… viññāṇakkhandho, sabbañca rūpaṃ, asaṅkhatā ca dhātu – ime dhammā araṇā.

1302. 어떤 법들이 아라나(araṇā, 번뇌와 함께하지 않는 것)입니까? 욕계, 색계, 무색계, 출세간에 속한 선법과 무기법으로서 수온…pe… 식온, 모든 물질, 그리고 무위의 요소입니다. 이 법들을 아라나라 합니다.

Abhidhammadukaṃ.

아비담마 이법(Abhidhammaduka)이 끝났습니다.

Suttantikadukanikkhepaṃ

숫딴따 이법의 요약(Suttantikadukanikkhepa)

1303. Katame dhammā vijjābhāgino? Vijjāya sampayuttakā dhammā – ime dhammā vijjābhāgino.

1303. 어떤 법들이 위짜바기노(vijjābhāgino, 명지에 속하는 것)입니까? 명지(vijjā)와 결합된 법들입니다. 이 법들을 위짜바기노라 합니다.

1304. Katame dhammā avijjābhāgino? Avijjāya sampayuttakā dhammā – ime dhammā avijjābhāgino.

1304. 어떤 법들이 무명에 속하는 법들인가? 무명과 결합한 법들이다. 이 법들을 무명에 속하는 법들이라 한다.

1305. Katame dhammā vijjūpamā? Heṭṭhimesu tīsu ariyamaggesu paññā – ime dhammā vijjūpamā.

1305. 어떤 법들이 번개와 같은 법들인가? 아래의 세 가지 성스러운 도(예류도, 일래도, 불환도)에 있는 지혜이다. 이 법들을 번개와 같은 법들이라 한다.

1306. Katame dhammā vajirūpamā? Upariṭṭhime arahattamagge paññā – ime dhammā vajirūpamā.

1306. 어떤 법들이 금강석과 같은 법들인가? 가장 위의 아라한도에 있는 지혜이다. 이 법들을 금강석과 같은 법들이라 한다.

1307. Katame dhammā bālā? Ahirīkañca anottappañca – ime dhammā bālā. Sabbepi akusalā dhammā bālā.

1307. 어떤 법들이 어리석은 법들인가? 양심 없음(무참)과 수치심 없음(무괴)이다. 이 법들을 어리석은 법들이라 한다. 모든 해로운 법들도 어리석은 법들이다.

1308. Katame [Pg.256] dhammā paṇḍitā? Hirī ca ottappañca – ime dhammā paṇḍitā. Sabbepi kusalā dhammā paṇḍitā.

1308. 어떤 법들이 현명한 법들인가? 양심 있음(참)과 수치심 있음(괴)이다. 이 법들을 현명한 법들이라 한다. 모든 유익한 법들도 현명한 법들이다.

1309. Katame dhammā kaṇhā? Ahirīkañca anottappañca – ime dhammā kaṇhā. Sabbepi akusalā dhammā kaṇhā.

1309. 어떤 법들이 검은 법들인가? 양심 없음과 수치심 없음이다. 이 법들을 검은 법들이라 한다. 모든 해로운 법들도 검은 법들이다.

1310. Katame dhammā sukkā? Hirī ca ottappañca – ime dhammā sukkā? Sabbepi kusalā dhammā sukkā.

1310. 어떤 법들이 흰 법들인가? 양심 있음과 수치심 있음이다. 이 법들을 흰 법들이라 한다. 모든 유익한 법들도 흰 법들이다.

1311. Katame dhammā tapanīyā? Kāyaduccaritaṃ, vacīduccaritaṃ, manoduccaritaṃ – ime dhammā tapanīyā. Sabbepi akusalā dhammā tapanīyā.

1311. 어떤 법들이 괴롭게 하는 법들인가? 신체적 악행, 언어적 악행, 정신적 악행이다. 이 법들을 괴롭게 하는 법들이라 한다. 모든 해로운 법들도 괴롭게 하는 법들이다.

1312. Katame dhammā atapanīyā? Kāyasucaritaṃ, vacīsucaritaṃ, manosucaritaṃ – ime dhammā atapanīyā. Sabbepi kusalā dhammā atapanīyā.

1312. 어떤 법들이 괴롭게 하지 않는 법들인가? 신체적 선행, 언어적 선행, 정신적 선행이다. 이 법들을 괴롭게 하지 않는 법들이라 한다. 모든 유익한 법들도 괴롭게 하지 않는 법들이다.

1313. Katame dhammā adhivacanā? Yā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo – ime dhammā adhivacanā. Sabbeva dhammā adhivacanapathā.

1313. 어떤 법들이 명칭인가? 그 여러 법들에 대한 명명, 명칭, 시설(개념), 언어, 이름, 이름 짓기, 이름 붙이기, 어원, 표현, 말이다. 이 법들을 명칭이라 한다. 모든 법은 명칭의 경로이다.

1314. Katame dhammā nirutti? Yā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo – ime dhammā nirutti. Sabbeva dhammā niruttipathā.

1314. 어떤 법들이 어원적 표현인가? 그 여러 법들에 대한 명명, 명칭, 시설, 언어, 이름, 이름 짓기, 이름 붙이기, 어원, 표현, 말이다. 이 법들을 어원적 표현이라 한다. 모든 법은 어원적 표현의 경로이다.

1315. Katame dhammā paññatti? Yā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpo – ime dhammā paññatti. Sabbeva dhammā paññattipathā.

1315. 어떤 법들이 시설인가? 그 여러 법들에 대한 명명, 명칭, 시설, 언어, 이름, 이름 짓기, 이름 붙이기, 어원, 표현, 말이다. 이 법들을 시설이라 한다. 모든 법은 시설의 경로이다.

1316. Tattha katamaṃ nāmaṃ? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, viññāṇakkhandho, asaṅkhatā ca dhātu – idaṃ vuccati nāmaṃ.

1316. 거기에서 무엇이 명(정신)인가? 수온, 상온, 행온, 식온, 그리고 무위계(니바나)이다. 이것을 명이라 한다.

1317. Tattha katamaṃ rūpaṃ? Cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ – idaṃ vuccati rūpaṃ.

1317. 거기에서 무엇이 색(물질)인가? 사대와 사대를 의지하여 생긴 물질이다. 이것을 색이라 한다.

1318. Tattha katamā avijjā? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ…pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ – ayaṃ vuccati avijjā.

1318. 거기에서 무엇이 무명인가? 알지 못함, 보지 못함... 무명의 빗장인 미혹, 즉 해로운 뿌리인 치(癡)이다. 이것을 무명이라 한다.

1319. Tattha [Pg.257] katamā bhavataṇhā? Yo bhavesu bhavachando…pe… bhavajjhosānaṃ – ayaṃ vuccati bhavataṇhā.

1319. 거기에서 무엇이 유애(존재에 대한 갈애)인가? 존재들에 대한 존재의 욕구... 존재에 대한 탐닉이다. 이것을 유애라 한다.

1320. Tattha katamā bhavadiṭṭhi? Bhavissati attā ca loko cāti, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati bhavadiṭṭhi.

1320. 거기에서 무엇이 유견(존재한다는 견해)인가? '자아와 세상은 존재할 것이다'라고 하는 이와 같은 견해, 견해의 늪... 뒤바뀐 거머짐이다. 이것을 유견이라 한다.

1321. Tattha katamā vibhavadiṭṭhi? Na bhavissati attā ca loko cāti, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati vibhavadiṭṭhi.

1321. 거기에서 무엇이 무유견(존재하지 않는다는 견해)인가? '자아와 세상은 존재하지 않을 것이다'라고 하는 이와 같은 견해, 견해의 늪... 뒤바뀐 거머짐이다. 이것을 무유견이라 한다.

1322. Tattha katamā sassatadiṭṭhi? Sassato attā ca loko cāti, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati sassatadiṭṭhi.

1322. 거기에서 무엇이 상견(영원하다는 견해)인가? '자아와 세상은 영원하다'라고 하는 이와 같은 견해, 견해의 늪... 뒤바뀐 거머짐이다. 이것을 상견이라 한다.

1323. Tattha katamā ucchedadiṭṭhi? Ucchijjissati attā ca loko cāti, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati ucchedadiṭṭhi.

1323. 거기에서 무엇이 단견(끊어진다는 견해)인가? '자아와 세상은 소멸할 것이다'라고 하는 이와 같은 견해, 견해의 늪... 뒤바뀐 거머짐이다. 이것을 단견이라 한다.

1324. Tattha katamā antavā diṭṭhi? Antavā attā ca loko cāti, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati antavā diṭṭhi.

1324. 거기에서 무엇이 유변견(끝이 있다는 견해)인가? '자아와 세상은 끝이 있다'라고 하는 이와 같은 견해, 견해의 늪... 뒤바뀐 거머짐이다. 이것을 유변견이라 한다.

1325. Tattha katamā anantavā diṭṭhi? Anantavā attā ca loko cāti, yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati anantavā diṭṭhi.

1325. 거기에서 무엇이 무변견(끝이 없다는 견해)인가? '자아와 세상은 끝이 없다'라고 하는 이와 같은 견해, 견해의 늪... 뒤바뀐 거머짐이다. 이것을 무변견이라 한다.

1326. Tattha katamā pubbantānudiṭṭhi? Pubbantaṃ ārabbha yā uppajjati diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati pubbantānudiṭṭhi.

1326. 거기에서 무엇이 과거를 따르는 견해인가? 과거를 인연으로 하여 일어나는 견해, 견해의 늪... 뒤바뀐 거머짐이다. 이것을 과거를 따르는 견해라 한다.

1327. Tattha katamā aparantānudiṭṭhi? Aparantaṃ ārabbha yā uppajjati diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati aparantānudiṭṭhi.

1327. 거기에서 무엇이 미래를 따르는 견해인가? 미래를 인연으로 하여 일어나는 견해, 견해의 늪... 뒤바뀐 거머짐이다. 이것을 미래를 따르는 견해라 한다.

1328. Tattha katamaṃ ahirikaṃ? Yaṃ na hirīyati hiriyitabbena, na hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati ahirikaṃ.

1328. 거기에서 무엇이 양심 없음인가? 부끄러워해야 할 것에 대해 부끄러워하지 않는 것, 악하고 해로운 법들을 저지르는 것에 대해 부끄러워하지 않는 것이다. 이것을 양심 없음이라 한다.

1329. Tattha katamaṃ anottappaṃ? Yaṃ na ottappati ottappitabbena, na ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati anottappaṃ.

1329. 거기에서 무엇이 수치심 없음인가? 두려워해야 할 것에 대해 두려워하지 않는 것, 악하고 해로운 법들을 저지르는 것에 대해 두려워하지 않는 것이다. 이것을 수치심 없음이라 한다.

1330. Tattha [Pg.258] katamā hirī? Yaṃ hirīyati hiriyitabbena, hirīyati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – ayaṃ vuccati hirī.

1330. 거기에서 무엇이 양심 있음인가? 부끄러워해야 할 것에 대해 부끄러워하는 것, 악하고 해로운 법들을 저지르는 것에 대해 부끄러워하는 것이다. 이것을 양심 있음이라 한다.

1331. Tattha katamaṃ ottappaṃ? Yaṃ ottappati ottappitabbena, ottappati pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā – idaṃ vuccati ottappaṃ.

1331. 거기에서 무엇이 수치심 있음인가? 두려워해야 할 것에 대해 두려워하는 것, 악하고 해로운 법들을 저지르는 것에 대해 두려워하는 것이다. 이것을 수치심 있음이라 한다.

1332. Tattha katamā dovacassatā? Sahadhammike vuccamāne dovacassāyaṃ dovacassiyaṃ dovacassatā vippaṭikūlaggāhitā vipaccanīkasātatā anādariyaṃ anādaratā agāravatā appaṭissavatā – ayaṃ vuccati dovacassatā.

1332. 거기에서 무엇이 고집스러움인가? 법다운 훈계를 들을 때의 완고함, 반항함, 고집스러움, 거부함, 대적하여 즐김, 존중하지 않음, 예우하지 않음, 공경하지 않음, 순종하지 않음이다. 이것을 고집스러움이라 한다.

1333. Tattha katamā pāpamittatā? Ye te puggalā assaddhā dussīlā appassutā maccharino duppaññā, yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti taṃsampavaṅkatā – ayaṃ vuccati pāpamittatā.

1333. 거기에서 무엇이 나쁜 친구를 사귐인가? 믿음이 없고, 계를 어기며, 배움이 적고, 인색하며, 지혜가 없는 자들이 있는데, 그들을 친근히 하고, 가깝게 지내고, 함께 어울리고, 모시고, 받들고, 정성을 다해 섬기고, 그들에게 휩쓸리는 것이다. 이것을 나쁜 친구를 사귐이라 한다.

1334. Tattha katamā sovacassatā? Sahadhammike vuccamāne sovacassāyaṃ sovacassiyaṃ sovacassatā appaṭikūlaggāhitā avipaccanīkasātatā sagāravatā sādariyaṃ sādaratā sappaṭissavatā – ayaṃ vuccati sovacassatā.

1334. 그 가운데 ‘휘순함(sovacassatā, 가르침을 잘 받아들임)’이란 무엇인가? 법다운 동료 수행자로부터 지도를 받을 때, 순종함, 유순함, 휘순한 성품, 거부하지 않고 받아들임, 거슬러 대항하지 않고 즐거워함, 공경함, 존경하는 마음, 공손함, 겸허하게 경청함 — 이것을 휘순함이라 한다.

1335. Tattha katamā kalyāṇamittatā? Ye te puggalā saddhā sīlavanto bahussutā cāgavanto paññavanto, yā tesaṃ sevanā nisevanā saṃsevanā bhajanā sambhajanā bhatti sambhatti taṃsampavaṅkatā – ayaṃ vuccati kalyāṇamittatā.

1335. 그 가운데 ‘선우 구족(kalyāṇamittatā, 좋은 친구를 가짐)’이란 무엇인가? 믿음(saddhā)이 있고, 계행(sīla)이 있으며, 다문(bahussuta)하고, 보시(cāga)하며, 지혜(paññā)를 갖춘 그러한 사람들이 있을 때, 그들을 사귀고 섬기며 가까이 함, 그들에게 친밀하게 다가가고 받들며 지속적으로 의지함 — 이것을 선우 구족이라 한다.

1336. Tattha katamā āpattikusalatā? Pañcapi āpattikkhandhā āpattiyo, sattapi āpattikkhandhā āpattiyo. Yā tāsaṃ āpattīnaṃ āpattikusalatā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati āpattikusalatā.

1336. 그 가운데 ‘범계 능숙(āpattikusalatā, 아파트 능숙)’이란 무엇인가? 다섯 가지 범계의 무리(āpattikkhandha)도 범계들이요, 일곱 가지 범계의 무리도 범계들이다. 이러한 범계들에 대한 능숙함, 지혜, 분명하게 앎, ... (중략) ... 미혹되지 않음, 법에 대한 간택, 바른 견해 — 이것을 범계 능숙이라 한다.

1337. Tattha katamā āpattivuṭṭhānakusalatā? Yā tāhi āpattīhi vuṭṭhānakusalatā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati āpattivuṭṭhānakusalatā.

1337. 그 가운데 ‘출죄 능숙(āpattivuṭṭhānakusalatā, 범계에서 벗어남에 능숙함)’이란 무엇인가? 그러한 범계들로부터 벗어남에 있어서의 능숙함, 지혜, 분명하게 앎, ... (중략) ... 미혹되지 않음, 법에 대한 간택, 바른 견해 — 이것을 출죄 능숙이라 한다.

1338. Tattha [Pg.259] katamā samāpattikusalatā? Atthi savitakkasavicārā samāpatti, atthi avitakkavicāramattā samāpatti, atthi avitakkaavicārā samāpatti. Yā tāsaṃ samāpattīnaṃ samāpattikusalatā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati samāpattikusalatā.

1338. 그 가운데 ‘등지 능숙(samāpattikusalatā, 삼매의 증득에 능숙함)’이란 무엇인가? 일으킨 생각(vitakka)과 지속적인 고찰(vicāra)이 있는 삼매(samāpatti)가 있고, 일으킨 생각은 없고 지속적인 고찰만 있는 삼매가 있으며, 일으킨 생각도 없고 지속적인 고찰도 없는 삼매가 있다. 그러한 삼매의 증득에 대한 능숙함, 지혜, 분명하게 앎, ... (중략) ... 미혹되지 않음, 법에 대한 간택, 바른 견해 — 이것을 등지 능숙이라 한다.

1339. Tattha katamā samāpattivuṭṭhānakusalatā? Yā tāhi samāpattīhi vuṭṭhānakusalatā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati samāpattivuṭṭhānakusalatā.

1339. 그 가운데 ‘등지 출리 능숙(samāpattivuṭṭhānakusalatā, 삼매에서 나옴에 능숙함)’이란 무엇인가? 그러한 삼매들로부터 나옴에 있어서의 능숙함, 지혜, 분명하게 앎, ... (중략) ... 미혹되지 않음, 법에 대한 간택, 바른 견해 — 이것을 등지 출리 능숙이라 한다.

1340. Tattha katamā dhātukusalatā? Aṭṭhārasa dhātuyo cakkhudhātu rūpadhātu cakkhuviññāṇadhātu, sotadhātu saddadhātu sotaviññāṇadhātu, ghānadhātu gandhadhātu ghānaviññāṇadhātu, jivhādhātu rasadhātu jivhāviññāṇadhātu, kāyadhātu phoṭṭhabbadhātu kāyaviññāṇadhātu, manodhātu dhammadhātu manoviññāṇadhātu. Yā tāsaṃ dhātūnaṃ dhātukusalatā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati dhātukusalatā.

1340. 그 가운데 ‘계 능숙(dhātukusalatā, 18계에 능숙함)’이란 무엇인가? 18계란 안계(안의 요소), 세계(형색의 요소), 안식계(눈의 알음알이 요소), 이계, 성계, 이식계, 비계, 향계, 비식계, 설계, 미계, 설식계, 신계, 촉계, 신식계, 무게(의근의 요소), 법계(마음의 대상 요소), 무식계(의식의 요소)를 말한다. 이러한 요소들에 대한 능숙함, 지혜, 분명하게 앎, ... (중략) ... 미혹되지 않음, 법에 대한 간택, 바른 견해 — 이것을 계 능숙이라 한다.

1341. Tattha katamā manasikārakusalatā? Yā tāsaṃ dhātūnaṃ manasikārakusalatā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati manasikārakusalatā.

1341. 그 가운데 ‘작의 능숙(manasikārakusalatā, 주의 기울임에 능숙함)’이란 무엇인가? 그러한 요소들을 주의 깊게 마음속에 기울임(작의)에 있어서의 능숙함, 지혜, 분명하게 앎, ... (중략) ... 미혹되지 않음, 법에 대한 간택, 바른 견해 — 이것을 작의 능숙이라 한다.

1342. Tattha katamā āyatanakusalatā? Dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ, sotāyatanaṃ, saddāyatanaṃ, ghānāyatanaṃ, gandhāyatanaṃ, jivhāyatanaṃ, rasāyatanaṃ, kāyāyatanaṃ, phoṭṭhabbāyatanaṃ, manāyatanaṃ, dhammāyatanaṃ. Yā tesaṃ āyatanānaṃ āyatanakusalatā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati āyatanakusalatā.

1342. 그 가운데 ‘처 능숙(āyatanakusalatā, 12처에 능숙함)’이란 무엇인가? 12처(āyatana)란 안처, 세처, 이처, 성처, 비처, 향처, 설처, 미처, 신처, 촉처, 무처(의처), 법처를 말한다. 이러한 12처에 대한 능숙함, 지혜, 분명하게 앎, ... (중략) ... 미혹되지 않음, 법에 대한 간택, 바른 견해 — 이것을 처 능숙이라 한다.

1343. Tattha katamā paṭiccasamuppādakusalatā? Avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo, bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti; evametassa [Pg.260] kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti. Yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati paṭiccasamuppādakusalatā.

1343. 그 가운데 ‘연기 능숙(paṭiccasamuppādakusalatā)’이란 무엇인가? 무명을 인연으로 행이 생기고, 행을 인연으로 식이 생기며, 식을 인연으로 명색이 생기고, 명색을 인연으로 6입처가 생기며, 6입처를 인연으로 촉이 생기고, 촉을 인연으로 수가 생기며, 수를 인연으로 애가 생기고, 애를 인연으로 취가 생기며, 취를 인연으로 유가 생기고, 유를 인연으로 생이 생기며, 생을 인연으로 노사, 우비고뇌가 생긴다. 이와 같이 전체 괴로움의 무더기가 발생한다. 이 연기에 대한 지혜, 분명하게 앎, ... (중략) ... 미혹되지 않음, 법에 대한 간택, 바른 견해 — 이것을 연기 능숙이라 한다.

1344. Tattha katamā ṭhānakusalatā? Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ hetū paccayā uppādāya taṃ taṃ ṭhānanti, yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati ṭhānakusalatā.

1344. 그 가운데 ‘처 능숙(ṭhānakusalatā, 원인인 경우에 대한 능숙함)’이란 무엇인가? 어떤 법들이 어떤 법들의 원인(hetu)과 조건(paccaya)이 되어 그 결과가 생겨날 때, 그것은 ‘처(ṭhāna, 타당한 원인)’라고 한다. 이에 대한 지혜, 분명하게 앎, ... (중략) ... 미혹되지 않음, 법에 대한 간택, 바른 견해 — 이것을 처 능숙이라 한다.

1345. Tattha katamā aṭṭhānakusalatā? Ye ye dhammā yesaṃ yesaṃ dhammānaṃ na hetū na paccayā uppādāya taṃ taṃ aṭṭhānanti, yā tattha paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati aṭṭhānakusalatā.

1345. 그 가운데 ‘비처 능숙(aṭṭhānakusalatā, 원인이 아닌 경우에 대한 능숙함)’이란 무엇인가? 어떤 법들이 어떤 법들의 원인도 아니고 조건도 아니어서 결과가 생겨나지 않을 때, 그것은 ‘비처(aṭṭhāna, 타당하지 않은 원인)’라고 한다. 이에 대한 지혜, 분명하게 앎, ... (중략) ... 미혹되지 않음, 법에 대한 간택, 바른 견해 — 이것을 비처 능숙이라 한다.

1346. Tattha katamo ajjavo? Yā ajjavatā ajimhatā avaṅkatā akuṭilatā – ayaṃ vuccati ajjavo.

1346. 그 가운데 ‘강직함(ajjava)’이란 무엇인가? 곧음(ajjavatā), 굽지 않음(ajimhatā), 휘지 않음(avaṅkatā), 비뚤어지지 않음(akuṭilatā) — 이것을 강직함이라 한다.

1347. Tattha katamo maddavo? Yā mudutā maddavatā akakkhaḷatā akathinatā nīcacittatā – ayaṃ vuccati maddavo.

1347. 그 가운데 ‘유연함(maddava)’이란 무엇인가? 부드러움(mudutā), 나긋나긋함(maddavatā), 거칠지 않음(akakkhaḷatā), 딱딱하지 않음(akathinatā), 겸손한 마음(nīcacittatā) — 이것을 유연함이라 한다.

1348. Tattha katamā khanti? Yā khanti khamanatā adhivāsanatā acaṇḍikkaṃ anasuropo attamanatā cittassa – ayaṃ vuccati khanti.

1348. 그 가운데 ‘인내(khanti)’란 무엇인가? 인내함, 받아들임, 감내함, 사나움이 없음, 거친 말이 없음, 마음에 기쁨을 유지함 — 이것을 인내라 한다.

1349. Tattha katamaṃ soraccaṃ? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo – idaṃ vuccati soraccaṃ. Sabbopi sīlasaṃvaro soraccaṃ.

1349. 그 가운데 ‘온화함(soracca)’이란 무엇인가? 신체적인 범하지 않음, 언어적인 범하지 않음, 신체와 언어 모두에서 범하지 않음 — 이것을 온화함이라 한다. 또한 모든 계율의 단속(sīlasaṃvara)을 온화함이라 한다.

1350. Tattha katamaṃ sākhalyaṃ? Yā sā vācā aṇḍakā kakkasā parakaṭukā parābhisajjanī kodhasāmantā asamādhisaṃvattanikā, tathārūpiṃ vācaṃ pahāya yā sā vācā neḷā kaṇṇasukhā pemanīyā hadayaṅgamā porī bahujanakantā bahujanamanāpā tathārūpiṃ vācaṃ bhāsitā hoti; yā tattha saṇhavācatā sakhilavācatā apharusavācatā – idaṃ vuccati sākhalyaṃ.

1350. 그 가운데 ‘애어(sākhalya, 부드러운 말)’란 무엇인가? 가시 돋치고 거칠며 남에게 상처를 주고 공격적이며 분노에 가깝고 삼매에 도움이 되지 않는 그러한 말을 버리고, 결점이 없고 귀에 즐거우며 사랑스럽고 마음에 와닿으며 품격 있고 많은 사람이 좋아하며 많은 사람의 마음에 드는 그러한 말을 하는 것이다. 그 가운데서 나타나는 부드러운 화법, 친절한 화법, 거칠지 않은 성품 — 이것을 애어라 한다.

1351. Tattha [Pg.261] katamo paṭisanthāro? Dve paṭisanthārā – āmisapaṭisanthāro ca dhammapaṭisanthāro ca. Idhekacco paṭisanthārako hoti āmisapaṭisanthārena vā dhammapaṭisanthārena vā – ayaṃ vuccati paṭisanthāro.

1351. 그 가운데 ‘환대(paṭisanthāra, 친절한 영접)’란 무엇인가? 환대에는 두 가지가 있으니, 물질적 환대(āmisapaṭisanthāra)와 법의 환대(dhammapaṭisanthāra)이다. 여기 어떤 이가 물질적 환대나 법의 환대로 사람을 친절히 대할 때 — 이것을 환대라 한다.

1352. Tattha katamā indriyesu aguttadvāratā? Idhekacco cakkhunā rūpaṃ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye na saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya na paṭipajjati, na rakkhati manindriyaṃ, manindriye na saṃvaraṃ āpajjati. Yā imesaṃ channaṃ indriyānaṃ agutti agopanā anārakkho asaṃvaro – ayaṃ vuccati indriyesu aguttadvāratā.

1352. 그 가운데 감관의 문을 단속하지 않음(indriyesu aguttadvāratā)이란 무엇인가? 여기 어떤 사람은 눈으로 형색을 보고서 그 전체상(nimitta)을 잡고 세세한 부분(anubyañjana)을 잡는다. 만약 그가 안근(눈의 감관)을 단속하지 않은 채 머물면 탐욕과 우수라는 악하고 불선한 법들이 그를 따라 흘러들 것이나, 그는 그것을 단속하기 위해 수행하지 않고, 안근을 보호하지 않으며, 안근에 대해 단속을 하지 않는다. 귀로 소리를 듣고…(중략)… 코로 냄새를 맡고…(중략)… 혀로 맛을 보고…(중략)… 몸으로 감촉을 느끼고…(중략)… 마음으로 법을 알고서 그 전체상을 잡고 세세한 부분을 잡는다. 만약 그가 마닌드리에(마음의 감관)를 단속하지 않은 채 머물면 탐욕과 우수라는 악하고 불선한 법들이 그를 따라 흘러들 것이나, 그는 그것을 단속하기 위해 수행하지 않고, 마닌드리에를 보호하지 않으며, 마닌드리에에 대해 단속을 하지 않는다. 이들 여섯 감관에 대한 수호하지 않음, 보호하지 않음, 보호의 결여, 단속하지 않음 — 이를 일러 감관의 문을 단속하지 않음이라 한다.

1353. Tattha katamā bhojane amattaññutā? Idhekacco appaṭisaṅkhā ayoniso āhāraṃ āhāreti davāya madāya maṇḍanāya vibhūsanāya. Yā tattha asantuṭṭhitā amattaññutā appaṭisaṅkhā bhojane – ayaṃ vuccati bhojane amattaññutā.

1353. 그 가운데 음식에 있어서 적당함을 알지 못함(bhojane amattaññutā)이란 무엇인가? 여기 어떤 사람은 성찰하지 않고 지혜롭지 못하게 음식을 섭취하니, 즉 유흥을 위하고, 취기를 위하고, 단장을 위하고, 치장을 위함이다. 거기서 음식에 대한 만족하지 못함, 적당함을 알지 못함, 성찰하지 않음 — 이를 일러 음식에 있어서 적당함을 알지 못함이라 한다.

1354. Tattha katamā indriyesu guttadvāratā? Idhekacco cakkhunā rūpaṃ disvā na nimittaggāhī hoti na anubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṃ, cakkhundriye saṃvaraṃ āpajjati. Sotena saddaṃ sutvā…pe… ghānena gandhaṃ ghāyitvā…pe… jivhāya rasaṃ sāyitvā…pe… kāyena phoṭṭhabbaṃ phusitvā…pe… manasā dhammaṃ viññāya na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. Yatvādhikaraṇamenaṃ manindriyaṃ asaṃvutaṃ viharantaṃ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṃ, tassa saṃvarāya paṭipajjati, rakkhati manindriyaṃ, manindriye saṃvaraṃ āpajjati. Yā imesaṃ channaṃ indriyānaṃ gutti gopanā ārakkho saṃvaro – ayaṃ vuccati indriyesu guttadvāratā.

1354. 그 가운데 감관의 문을 단속함(indriyesu guttadvāratā)이란 무엇인가? 여기 어떤 사람은 눈으로 형색을 보고서 그 전체상을 잡지 않고 세세한 부분을 잡지 않는다. 만약 그가 안근을 단속하지 않은 채 머물면 탐욕과 우수라는 악하고 불선한 법들이 그를 따라 흘러들 것이기에, 그는 그것을 단속하기 위해 수행하고, 안근을 보호하며, 안근에 대해 단속을 한다. 귀로 소리를 듣고…(중략)… 코로 냄새를 맡고…(중략)… 혀로 맛을 보고…(중략)… 몸으로 감촉을 느끼고…(중략)… 마음으로 법을 알고서 전체상을 잡지 않고 세세한 부분을 잡지 않는다. 만약 그가 마닌드리에를 단속하지 않은 채 머물면 탐욕과 우수라는 악하고 불선한 법들이 그를 따라 흘러들 것이기에, 그는 그것을 단속하기 위해 수행하고, 마닌드리에를 보호하며, 마닌드리에에 대해 단속을 한다. 이들 여섯 감관에 대한 수호, 보호, 지킴, 단속 — 이를 일러 감관의 문을 단속함이라 한다.

1355. Tattha [Pg.262] katamā bhojane mattaññutā? Idhekacco paṭisaṅkhā yoniso āhāraṃ āhāreti – neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya yāvadeva imassa kāyassa ṭhitiyā yāpanāya vihiṃsūparatiyā brahmacariyānuggahāya, iti purāṇañca vedanaṃ paṭihaṅkhāmi, navañca vedanaṃ na uppādessāmi, yātrā ca me bhavissati anavajjatā ca phāsuvihāro cāti. Yā tattha santuṭṭhitā mattaññutā paṭisaṅkhā bhojane – ayaṃ vuccati bhojane mattaññutā.

1355. 그 가운데 음식에 있어서 적당함을 앎(bhojane mattaññutā)이란 무엇인가? 여기 어떤 사람은 지혜롭게 성찰하여 음식을 섭취하니, 즉 유흥을 위해서도 아니요, 취기를 위해서도 아니요, 단장을 위해서도 아니요, 치장을 위해서도 아니며, 오직 이 몸을 유지하고 지탱하며, 고통을 쉬게 하고, 범행(청정수행)을 돕기 위함이다. '이와 같이 나는 옛 느낌을 물리치고 새로운 느낌을 일으키지 않으리니, 나에게 유지함과 허물없음과 안온한 머묾이 있을 것이다'라고 생각하며 섭취한다. 거기서 음식에 대한 만족함, 적당함을 앎, 성찰함 — 이를 일러 음식에 있어서 적당함을 앎이라 한다.

1356. Tattha katamaṃ muṭṭhasaccaṃ? Yā asati ananussati appaṭissati asati asaraṇatā adhāraṇatā pilāpanatā sammusanatā – idaṃ vuccati muṭṭhasaccaṃ.

1356. 그 가운데 망각(muṭṭhasacca)이란 무엇인가? 마음챙김 없음, 거듭 기억하지 못함, 떠올리지 못함, 마음챙김 없음, 기억하지 못하는 성질, 간직하지 못하는 성질, 아른거림(산란함), 잊어버리는 성질 — 이를 일러 망각이라 한다.

1357. Tattha katamaṃ asampajaññaṃ? Yaṃ aññāṇaṃ adassanaṃ…pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṃ – idaṃ vuccati asampajaññaṃ.

1357. 그 가운데 바르지 못한 알아차림(asampajañña)이란 무엇인가? 무지, 보지 못함…(중략)… 무지의 장애, 미혹, 불선근 — 이를 일러 바르지 못한 알아차림이라 한다.

1358. Tattha katamā sati? Yā sati anussati paṭissati sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammusanatā sati satindriyaṃ satibalaṃ sammāsati – ayaṃ vuccati sati.

1358. 그 가운데 마음챙김(sati)이란 무엇인가? 마음챙김, 거듭 기억함, 떠올림, 마음챙김, 기억하는 성질, 간직하는 성질, 아른거리지 않음, 잊어버리지 않는 성질, 마음챙김인 마음챙김의 기능, 마음챙김의 힘, 바른 마음챙김 — 이를 일러 마음챙김이라 한다.

1359. Tattha katamaṃ sampajaññaṃ? Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati sampajaññaṃ.

1359. 그 가운데 바른 알아차림(sampajañña)이란 무엇인가? 통찰지, 앎…(중략)… 미혹 없음, 법의 조사, 바른 견해 — 이를 일러 바른 알아차림이라 한다.

1360. Tattha katamaṃ paṭisaṅkhānabalaṃ? Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – idaṃ vuccati paṭisaṅkhānabalaṃ.

1360. 그 가운데 성찰의 힘(paṭisaṅkhānabala)이란 무엇인가? 통찰지, 앎…(중략)… 미혹 없음, 법의 조사, 바른 견해 — 이를 일러 성찰의 힘이라 한다.

1361. Tattha katamaṃ bhāvanābalaṃ? Yā kusalānaṃ dhammānaṃ āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ – idaṃ vuccati bhāvanābalaṃ. Sattapi bojjhaṅgā bhāvanābalaṃ.

1361. 그 가운데 수행의 힘(bhāvanābala)이란 무엇인가? 유익한 법들을 친근히 함, 수행함, 많이 공부함 — 이를 일러 수행의 힘이라 한다. 또한 일곱 가지 깨달음의 구성 요소(보장가)도 수행의 힘이라 한다.

1362. Tattha katamo samatho? Yā cittassa ṭhiti…pe… sammāsamādhi – ayaṃ vuccati samatho.

1362. 그 가운데 고요함(samatho)이란 무엇인가? 마음의 머묾…(중략)… 바른 삼매 — 이를 일러 고요함이라 한다.

1363. Tattha katamā vipassanā? Yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati vipassanā.

1363. 그 가운데 통찰(vipassanā)이란 무엇인가? 통찰지, 앎…(중략)… 미혹 없음, 법의 조사, 바른 견해 — 이를 일러 통찰이라 한다.

1364. Tattha [Pg.263] katamaṃ samathanimittaṃ? Yā cittassa ṭhiti…pe… sammāsamādhi – idaṃ vuccati samathanimittaṃ.

1364. 그 가운데 고요함의 표상(samathanimitta)이란 무엇인가? 마음의 머묾…(중략)… 바른 삼매 — 이를 일러 고요함의 표상이라 한다.

1365. Tattha katamaṃ paggāhanimittaṃ? Yo cetasiko vīriyārambho…pe… sammāvāyāmo – idaṃ vuccati paggāhanimittaṃ.

1365. 그 가운데 정진의 표상(paggāhanimitta)이란 무엇인가? 심소로서의 정진의 시작…(중략)… 바른 정진 — 이를 일러 정진의 표상이라 한다.

1366. Tattha katamo paggāho? Yo cetasiko vīriyārambho…pe… sammāvāyāmo – ayaṃ vuccati paggāho.

1366. 그 가운데 정진(paggāho)이란 무엇인가? 심소로서의 정진의 시작…(중략)… 바른 정진 — 이를 일러 정진이라 한다.

1367. Tattha katamo avikkhepo? Yā cittassa ṭhiti…pe… sammāsamādhi – ayaṃ vuccati avikkhepo.

1367. 그 가운데 산란하지 않음(avikkhepo)이란 무엇인가? 마음의 머묾…(중략)… 바른 삼매 — 이를 일러 산란하지 않음이라 한다.

1368. Tattha katamā sīlavipatti? Yo kāyiko vītikkamo, vācasiko vītikkamo, kāyikavācasiko vītikkamo – ayaṃ vuccati sīlavipatti. Sabbampi dussilyaṃ sīlavipatti.

1368. 그 가운데 계율의 결함(sīlavipatti)이란 무엇인가? 몸으로 범하는 허물, 말로 범하는 허물, 몸과 말로 범하는 허물 — 이를 일러 계율의 결함이라 한다. 모든 계 없음(dussilya)을 또한 계율의 결함이라 한다.

1369. Tattha katamā diṭṭhivipatti? Natthi dinnaṃ, natthi yiṭṭhaṃ, natthi hutaṃ, natthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, natthi ayaṃ loko, natthi paro loko, natthi mātā, natthi pitā, natthi sattā opapātikā, natthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentītiः yā evarūpā diṭṭhi diṭṭhigataṃ…pe… vipariyāsaggāho – ayaṃ vuccati diṭṭhivipatti. Sabbāpi micchādiṭṭhi diṭṭhivipatti.

1369. 그 가운데 견해의 결함(diṭṭhivipatti)이란 무엇인가? '보시한 것의 과보가 없다, 제사 지낸 것의 과보가 없다, 공양 올린 것의 과보가 없다, 선악업에 대한 과보와 이숙이 없다, 이 세상도 없고 저 세상도 없다, 어머니도 없고 아버지도 없다, 화생하는 중생도 없다, 세상에는 바르게 도달하고 바르게 실천하여 이 세상과 저 세상을 스스로 높은 지혜로 알고 실현하여 선포하는 사문과 바라문이 없다'라고 하는 이와 같은 견해, 견해에 빠짐…(중략)… 전도된 집착 — 이를 일러 견해의 결함이라 한다. 모든 그릇된 견해를 또한 견해의 결함이라 한다.

1370. Tattha katamā sīlasampadā? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo – ayaṃ vuccati sīlasampadā. Sabbopi sīlasaṃvaro sīlasampadā.

1370. 그 가운데 계율의 구족(sīlasampadā)이란 무엇인가? 몸으로 범하지 않음, 말로 범하지 않음, 몸과 말로 범하지 않음 — 이를 일러 계율의 구족이라 한다. 모든 계율의 단속을 또한 계율의 구족이라 한다.

1371. Tattha katamā diṭṭhisampadā? Atthi dinnaṃ, atthi yiṭṭhaṃ, atthi hutaṃ, atthi sukatadukkaṭānaṃ kammānaṃ phalaṃ vipāko, atthi ayaṃ loko, atthi paro loko, atthi mātā, atthi pitā, atthi sattā opapātikā, atthi loke samaṇabrāhmaṇā sammaggatā sammāpaṭipannā ye imañca lokaṃ parañca lokaṃ sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedentītiः yā evarūpā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi – ayaṃ vuccati diṭṭhisampadā. Sabbāpi sammādiṭṭhi diṭṭhisampadā.

1371. 거기에서 무엇이 '견해의 구족(diṭṭhisampadā)'입니까? '보시한 것은 과보가 있다, 큰 공양은 과보가 있다, 제사는 과보가 있다, 선악업에 대한 과보와 이숙이 있다, 이 세상이 있다, 저 세상이 있다, 어머니(에 대한 행위)가 있다, 아버지(에 대한 행위)가 있다, 화생하는 중생들이 있다, 이 세상과 저 세상을 스스로 특별한 지혜(abhiññā)로 증득하여 설하는 바르게 가고 바르게 수행하는 사문과 바라문들이 세상에 있다'라고 받아들이는 이와 같은 지혜, 앎, ... (중략) ... 미혹 없음, 법의 선택, 바른 견해—이것을 일러 견해의 구족이라 합니다. 모든 바른 견해 또한 견해의 구족입니다.

1372. Tattha [Pg.264] katamā sīlavisuddhi? Yo kāyiko avītikkamo, vācasiko avītikkamo, kāyikavācasiko avītikkamo – ayaṃ vuccati sīlavisuddhi. Sabbopi sīlasaṃvaro sīlavisuddhi.

1372. 거기에서 무엇이 '계의 청정(sīlavisuddhi)'입니까? 신체적인 범하지 않음, 언어적인 범하지 않음, 신체적·언어적인 범하지 않음—이것을 일러 계의 청정이라 합니다. 모든 계의 단속(sīlasaṃvara) 또한 계의 청정입니다.

1373. Tattha katamā diṭṭhivisuddhi? Kammassakatañāṇaṃ saccānulomikañāṇaṃ maggasamaṅgissa ñāṇaṃ phalasamaṅgissa ñāṇaṃ.

1373. 거기에서 무엇이 '견해의 청정(diṭṭhivisuddhi)'입니까? 업이 자신의 주인임을 아는 지혜(kammassakatañāṇa), 진리에 수순하는 지혜(saccānulomikañāṇa), 도를 구족한 자의 지혜(maggasamaṅgissa ñāṇa), 과를 구족한 자의 지혜(phalasamaṅgissa ñāṇa)입니다.

1374. Diṭṭhivisuddhi kho panāti – yā paññā pajānanā…pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi.

1374. '참으로 견해의 청정'이란 이와 같은 지혜, 앎, ... (중략) ... 미혹 없음, 법의 선택, 바른 견해입니다.

1375. Yathādiṭṭhissa ca padhānanti – yo cetasiko vīriyārambho…pe… sammāvāyāmo.

1375. '그 견해에 따른 정진(padhāna)'이란 심소로서의 정진의 시작, ... (중략) ... 바른 정진(sammāvāyāmo)입니다.

1376. Saṃvegoti – jātibhayaṃ jarābhayaṃ byādhibhayaṃ maraṇabhayaṃ. Saṃvejaniyaṃ ṭhānanti – jāti jarā byādhi maraṇaṃ.

1376. '회한(saṃvega)'이란 태어남의 공포, 늙음의 공포, 병듦의 공포, 죽음의 공포입니다. '회한을 일으키는 곳(saṃvejaniyaṭṭhāna)'이란 태어남, 늙음, 병듦, 죽음입니다.

1377. Saṃviggassa ca yoniso padhānanti – idha bhikkhu anuppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ anuppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati, uppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ ṭhitiyā asammosāya bhiyyobhāvāya vepullāya bhāvanāya pāripūriyā chandaṃ janeti vāyamati vīriyaṃ ārabhati cittaṃ paggaṇhāti padahati.

1377. '회한을 가진 자의 지혜로운 정진'이란 여기 비구가 아직 생겨나지 않은 사악하고 불선한 법들을 생겨나지 않게 하기 위해 열의를 내고 노력하고 정진을 시작하고 마음을 다잡고 힘씁니다. 이미 생겨난 사악하고 불선한 법들을 버리기 위해 열의를 내고 노력하고 정진을 시작하고 마음을 다잡고 힘씁니다. 아직 생겨나지 않은 선한 법들을 생겨나게 하기 위해 열의를 내고 노력하고 정진을 시작하고 마음을 다잡고 힘씁니다. 이미 생겨난 선한 법들을 머물게 하고 사라지지 않게 하고 더욱 자라게 하고 광대하게 하고 수행으로 가득 채워 완성하기 위해 열의를 내고 노력하고 정진을 시작하고 마음을 다잡고 힘씁니다.

1378. Asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesūti – yā kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya asantuṭṭhassa bhiyyokamyatā.

1378. '선한 법들에 대해 만족하지 않음'이란 선한 법들을 닦음에 있어 만족하지 않는 자의 더욱 위를 바라는 상태(bhiyyokamyatā)입니다.

1379. Appaṭivānitā ca padhānasminti – yā kusalānaṃ dhammānaṃ bhāvanāya sakkaccakiriyatā sātaccakiriyatā aṭṭhitakiriyatā anolīnavuttitā anikkhittachandatā anikkhittadhuratā āsevanā bhāvanā bahulīkammaṃ.

1379. '정진에서 물러나지 않음'이란 선한 법들을 닦음에 있어 정중하게 행함, 꾸준하게 행함, 멈춤 없이 행함, 굴하지 않는 태도, 열의를 버리지 않음, 책임을 버리지 않음, 반복된 수행, 닦음, 많이 행함입니다.

1380. Vijjāti [Pg.265] – tisso vijjā – pubbenivāsānussati ñāṇaṃ vijjā, sattānaṃ cutūpapāte ñāṇaṃ vijjā, āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ vijjā.

1380. '명(vijjā)'이란 세 가지 명이니, 숙명통(pubbenivāsānussati-ñāṇa)인 명, 중생들의 죽음과 태어남에 대한 지혜(cutūpapāta-ñāṇa)인 명, 번뇌의 소멸에 대한 지혜(āsavānaṃ khaya-ñāṇa)인 명입니다.

1381. Vimuttīti – dve vimuttiyo – cittassa adhimutti, nibbānañca.

1381. '해탈(vimutti)'이란 두 가지 해탈이니, 마음의 확신(adhimutti)과 열반입니다.

1382. Khaye ñāṇanti – maggasamaṅgissa ñāṇaṃ.

1382. '소멸에 대한 지혜(khaye ñāṇa)'란 도를 구족한 자의 지혜입니다.

1383. Anuppāde ñāṇanti – phalasamaṅgissa ñāṇaṃ.

1383. '불생에 대한 지혜(anuppāde ñāṇa)'란 과를 구족한 자의 지혜입니다.

Nikkhepakaṇḍaṃ niṭṭhitaṃ.

설시절(Nikkhepakaṇḍa)이 끝났습니다.

4. Aṭṭhakathākaṇḍaṃ

4. 주석절(Aṭṭhakathākaṇḍa)

Tikaatthuddhāro

삼법(Tika)의 요점 추출

1384. Katame [Pg.266] dhammā kusalā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ – ime dhammā kusalā.

1384. 어떤 법들이 유익한 법들입니까? 네 가지 지위(bhūmi)에 있는 유익한 마음—이러한 법들이 유익한 법들입니다.

1385. Katame dhammā akusalā? Dvādasa akusalacittuppādā – ime dhammā akusalā.

1385. 어떤 법들이 해로운 법들입니까? 열두 가지 해로운 마음의 일어남—이러한 법들이 해로운 법들입니다.

1386. Katame dhammā abyākatā? Catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā abyākatā.

1386. 어떤 법들이 무기(abyākata)의 법들입니까? 네 가지 지위에 있는 이숙(vipāka), 세 가지 지위에 있는 작용(kiriyā) 무기, 그리고 물질(rūpa)과 열반—이러한 법들이 무기의 법들입니다.

1387. Katame dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā? Kāmāvacarakusalato cattāro somanassasahagatacittuppādā, akusalato cattāro kāmāvacarakusalassa vipākato ca kiriyato ca pañca, rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ sukhaṃ vedanaṃ ṭhapetvā – ime dhammā sukhāya vedanāya sampayuttā.

1387. 어떤 법들이 즐거운 느낌(sukha-vedanā)과 결합한 법들입니까? 욕계 유익한 마음 중 네 가지 희열(somanassa)과 함께하는 마음의 일어남, 해로운 마음 중 네 가지, 욕계 유익한 마음의 이숙 중 다섯 가지와 작용 중 다섯 가지, 색계 삼선과 사선의 유익함·이숙·작용, 출세간 삼선과 사선의 유익함·이숙. 여기에 생긴 즐거운 느낌을 제외한 나머지—이러한 법들이 즐거운 느낌과 결합한 법들입니다.

1388. Katame dhammā dukkhāya vedanāya sampayuttā? Dve domanassasahagatacittuppādā, dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, etthuppannaṃ dukkhaṃ vedanaṃ ṭhapetvā – ime dhammā dukkhāya vedanāya sampayuttā.

1388. 어떤 법들이 괴로운 느낌(dukkha-vedanā)과 결합한 법들입니까? 두 가지 근심(domanassa)과 함께하는 마음의 일어남, 고통과 함께하는 신식(kāyaviññāṇa). 여기에 생긴 괴로운 느낌을 제외한 나머지—이러한 법들이 괴로운 느낌과 결합한 법들입니다.

1389. Katame dhammā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā? Kāmāvacarakusalato cattāro upekkhāsahagatacittuppādā, akusalato cha, kāmāvacarakusalassa vipākato dasa, akusalassa vipākato cha, kiriyato cha, rūpāvacaraṃ catutthaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, cattāro arūpāvacarā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaraṃ catutthaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ ṭhapetvā – ime dhammā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā. Tisso ca vedanā, rūpañca, nibbānañca – ime [Pg.267] dhammā na vattabbā sukhāya vedanāya sampayuttātipi, dukkhāya vedanāya sampayuttātipi, ya vedanāya sampayuttātipi.

1389. 어떤 법들이 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌(adukkhamasukha-vedanā)과 결합한 법들입니까? 욕계 유익한 마음 중 네 가지 평온(upekkhā)과 함께하는 마음의 일어남, 해로운 마음 중 여섯 가지, 욕계 유익한 마음의 이숙 중 열 가지, 해로운 마음의 이숙 중 여섯 가지, 작용 중 여섯 가지, 색계 제4선의 유익함·이숙·작용, 네 가지 무색계 유익함·이숙·작용, 출세간 제4선의 유익함·이숙. 여기에 생긴 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌을 제외한 나머지—이러한 법들이 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌과 결합한 법들입니다. 그리고 세 가지 느낌, 물질, 열반—이러한 법들은 즐거운 느낌과 결합했다고도, 괴로운 느낌과 결합했다고도, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌과 결합했다고도 말할 수 없습니다.

1390. Katame dhammā vipākā? Catūsu bhūmīsu vipāko – ime dhammā vipākā.

1390. 어떤 법들이 이숙(vipāka)의 법들입니까? 네 가지 지위에 있는 이숙—이러한 법들이 이숙의 법들입니다.

1391. Katame dhammā vipākadhammadhammā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ akusalaṃ – ime dhammā vipākadhammadhammā.

1391. 어떤 법들이 이숙의 성질을 가진(vipākadhamma) 법들입니까? 네 가지 지위에 있는 유익한 법과 해로운 법—이러한 법들이 이숙의 성질을 가진 법들입니다.

1392. Katame dhammā nevavipākanavipākadhammadhammā? Tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā nevavipākanavipākadhammadhammā.

1392. 어떤 법들이 이숙도 아니고 이숙의 성질을 가진 것도 아닌 법들입니까? 세 가지 지위에 있는 작용 무기, 그리고 물질과 열반—이러한 법들이 이숙도 아니고 이숙의 성질을 가진 것도 아닌 법들입니다.

1393. Katame dhammā upādiṇṇupādāniyā? Tīsu bhūmīsu vipāko, yañca rūpaṃ kammassa katattā – ime dhammā upādiṇṇupādāniyā.

1393. 어떤 법들이 취착된 것이며 취착의 대상이 되는(upādiṇṇupādāniya) 법들입니까? 세 가지 지위에 있는 이숙과 업에 의해 생성된 물질—이러한 법들이 취착된 것이며 취착의 대상이 되는 법들입니다.

1394. Katame dhammā anupādiṇṇupādāniyā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, yañca rūpaṃ na kammassa katattā – ime dhammā anupādiṇṇupādāniyā.

1394. 어떤 법들이 취착되지 않았으나 취착의 대상이 되는(anupādiṇṇupādāniya) 법들입니까? 세 가지 지위에 있는 유익한 법, 해로운 법, 세 가지 지위에 있는 작용 무기, 그리고 업에 의해 생성되지 않은 물질—이러한 법들이 취착되지 않았으나 취착의 대상이 되는 법들입니다.

1395. Katame dhammā anupādiṇṇaanupādāniyā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā anupādiṇṇaanupādāniyā.

1395. 어떤 법들이 취착되지도 않았고 취착의 대상도 아닌(anupādiṇṇaanupādāniya) 법들입니까? 삼계에 속박되지 않은 네 가지 도와 네 가지 사문과, 그리고 열반—이러한 법들이 취착되지도 않았고 취착의 대상도 아닌 법들입니다.

1396. Katame dhammā saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā? Dvādasākusalacittuppādā – ime dhammā saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā.

1396. 어떤 법들이 오염된 것이며 오염의 대상이 되는(saṃkiliṭṭhasaṃkilesika) 법들입니까? 열두 가지 해로운 마음의 일어남—이러한 법들이 오염된 것이며 오염의 대상이 되는 법들입니다.

1397. Katame dhammā asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā asaṃkiliṭṭhasaṃkilesikā.

1397. 어떠한 법들이 오염되지 않았으나 오염의 대상이 되는 법(asaṃkiliṭṭha-saṃkilesikā)입니까? 세 가지 지계(욕계, 색계, 무색계)에 속하는 유익한 법(쿠살라), 세 가지 지계의 과보인 법(위빠까), 세 가지 지계의 작용만 하는 무기인 법(키리야-아뱌까따), 그리고 모든 물질입니다. 이러한 법들이 오염되지 않았으나 오염의 대상이 되는 법들입니다.

1398. Katame dhammā asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā asaṃkiliṭṭhaasaṃkilesikā.

1398. 어떠한 법들이 오염되지도 않고 오염의 대상도 아닌 법(asaṃkiliṭṭha-asaṃkilesikā)입니까? 삼계에 포함되지 않는 네 가지 도(magga), 그리고 네 가지 사문과(phala), 그리고 열반입니다. 이러한 법들이 오염되지도 않고 오염의 대상도 아닌 법들입니다.

1399. Katame dhammā savitakkasavicārā? Kāmāvacaraṃ kusalaṃ, akusalaṃ, kāmāvacarakusalassa vipākato ekādasa cittuppādā, akusalassa vipākato dve, kiriyato ekādasa, rūpāvacaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ [Pg.268] kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca, etthuppanne vitakkavicāre ṭhapetvā – ime dhammā savitakkasavicārā.

1399. 어떠한 법들이 일으킨 생각과 지속적 고찰이 모두 있는 법(savitakka-savicārā)입니까? 욕계의 유익한 법과 해로운 법, 욕계 유익한 법의 과보에서 일어난 11가지 마음, 해로운 법의 과보에서 일어난 2가지 마음, 작용만 하는 법에서 일어난 11가지 마음, 색계 제1선(유익·과보·작용), 출세간 제1선(유익·과보)입니다. 이 마음들에서 일어난 일으킨 생각(vitakka)과 지속적 고찰(vicāra)을 제외한 나머지 법들, 이 법들이 일으킨 생각과 지속적 고찰이 모두 있는 법들입니다.

1400. Katame dhammā avitakkavicāramattā? Rūpāvacarapañcakanaye dutiyaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttarapañcakanaye dutiyaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ vicāraṃ ṭhapetvā, vitakko ca – ime dhammā avitakkavicāramattā.

1400. 어떠한 법들이 일으킨 생각은 없고 지속적 고찰만 있는 법(avitakka-vicāramattā)입니까? 색계 5분법의 제2선(유익·과보·작용), 출세간 5분법의 제2선(유익·과보)입니다. 이 마음들에서 일어난 지속적 고찰을 제외한 나머지 법들과 (앞의 55가지 마음에서 일어난) 일으킨 생각(vitakka), 이 법들이 일으킨 생각은 없고 지속적 고찰만 있는 법들입니다.

1401. Katame dhammā avitakkaavicārā? Dvepañcaviññāṇāni, rūpāvacaratikatikajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, cattāro āruppā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca lokuttaratikatikajjhānā kusalato ca vipākato ca pañcakanaye dutiye jhāne, uppanno ca vicāro rūpañca nibbānañca – ime dhammā avitakkaavicārā. Vitakkasahajāto vicāro na vattabbo savitakkasavicārotipi, avitakkavicāramattotipi, avitakkaavicārotipi.

1401. 어떠한 법들이 일으킨 생각도 없고 지속적 고찰도 없는 법(avitakka-avicārā)입니까? 5쌍의 전오식, 색계의 제2·3·4선(4분법에 따른 분류) 또는 제3·4·5선(5분법에 따른 분류)의 유익·과보·작용인 법들, 네 가지 무색계의 유익·과보·작용인 법들, 출세간의 제2·3·4선 또는 제3·4·5선의 유익·과보인 법들, 5분법에 따른 제2선에서 일어난 지속적 고찰, 물질, 그리고 열반입니다. 이러한 법들이 일으킨 생각도 없고 지속적 고찰도 없는 법들입니다. 일으킨 생각과 함께 생긴 지속적 고찰(vicāra)은 ‘일으킨 생각과 지속적 고찰이 모두 있는 법’이라고도, ‘일으킨 생각은 없고 지속적 고찰만 있는 법’이라고도, ‘일으킨 생각도 없고 지속적 고찰도 없는 법’이라고도 말할 수 없습니다.

1402. Katame dhammā pītisahagatā? Kāmāvacarakusalato cattāro somanassasahagatacittuppādā, akusalato cattāro, kāmāvacarakusalassa vipākato pañca, kiriyato pañca, rūpāvacaradukatikajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaradukatikajjhānā kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ pītiṃ ṭhapetvā – ime dhammā pītisahagatā.

1402. 어떠한 법들이 희열이 함께하는 법(pītisahagatā)입니까? 욕계 유익한 법에서 일어난 기쁜 미소(somanassa)와 함께하는 4가지 마음, 해로운 법에서 일어난 4가지 마음, 욕계 유익한 법의 과보에서 일어난 5가지 마음, 작용만 하는 법에서 일어난 5가지 마음, 색계의 제1·2선(4분법) 또는 제1·2·3선(5분법)의 유익·과보·작용인 법들, 출세간의 제1·2선 또는 제1·2·3선의 유익·과보인 법들입니다. 이 마음들에서 일어난 희열(pīti)을 제외한 나머지 법들, 이 법들이 희열이 함께하는 법들입니다.

1403. Katame dhammā sukhasahagatā? Kāmāvacarakusalato cattāro somanassasahagatacittuppādā, akusalato cattāro, kāmāvacarakusalassa vipākato cha, kiriyato pañca, rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ sukhaṃ ṭhapetvā – ime dhammā sukhasahagatā.

1403. 어떠한 법들이 행복이 함께하는 법(sukhasahagatā)입니까? 욕계 유익한 법에서 일어난 기쁜 미소와 함께하는 4가지 마음, 해로운 법에서 일어난 4가지 마음, 욕계 유익한 법의 과보에서 일어난 6가지 마음, 작용만 하는 법에서 일어난 5가지 마음, 색계의 제1·2·3선(4분법) 또는 제1·2·3·4선(5분법)의 유익·과보·작용인 법들, 출세간의 제1·2·3선 또는 제1·2·3·4선의 유익·과보인 법들입니다. 이 마음들에서 일어난 행복(sukha)을 제외한 나머지 법들, 이 법들이 행복이 함께하는 법들입니다.

1404. Katame dhammā upekkhāsahagatā? Kāmāvacarakusalato cattāro upekkhāsahagatacittuppādā, akusalato cha, kāmāvacarakusalassa [Pg.269] vipākato dasa, akusalassa vipākato cha, kiriyato cha, rūpāvacaraṃ catutthaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, cattāro āruppā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaraṃ catutthaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ upekkhaṃ ṭhapetvā – ime dhammā upekkhāsahagatā. Pīti na pītisahagatā, sukhasahagatā, na upekkhāsahagatā. Sukhaṃ na sukhasahagataṃ, siyā pītisahagataṃ, na upekkhāsahagataṃ, siyā na vattabbaṃ pītisahagatanti. Dve domanassasahagatacittuppādā, dukkhasahagatakāyaviññāṇaṃ, yā ca vedanā upekkhā, rūpañca nibbānañca – ime dhammā na vattabbā pītisahagatātipi, sukhasahagatātipi, upekkhāsahagatātipi.

1404. 어떠한 법들이 평온이 함께하는 법(upekkhāsahagatā)입니까? 욕계 유익한 법에서 일어난 평온과 함께하는 4가지 마음, 해로운 법에서 일어난 6가지 마음, 욕계 유익한 법의 과보에서 일어난 10가지 마음, 해로운 법의 과보에서 일어난 6가지 마음, 작용만 하는 법에서 일어난 6가지 마음, 색계 제4선(유익·과보·작용), 네 가지 무색계(유익·과보·작용), 출세간 제4선(유익·과보)입니다. 이 마음들에서 일어난 평온(upekkha)을 제외한 나머지 법들, 이 법들이 평온이 함께하는 법들입니다. 희열(pīti)은 희열과 함께하는 것이 아니며, 행복과 함께하고 평온과는 함께하지 않습니다. 행복(sukha)은 행복과 함께하는 것이 아니며, 때로는 희열과 함께하고 평온과는 함께하지 않으며, 때로는 희열과 함께한다고 말할 수 없는 경우도 있습니다. 근심(domanassa)과 함께하는 2가지 마음, 괴로움과 함께하는 신식(身識), 그리고 평온의 수(受), 물질, 열반은 ‘희열이 함께하는 법’이라고도, ‘행복이 함께하는 법’이라고도, ‘평온이 함께하는 법’이라고도 말할 수 없습니다.

1405. Katame dhammā dassanena pahātabbā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā, vicikicchāsahagato cittuppādo – ime dhammā dassanena pahātabbā.

1405. 어떠한 법들이 견도(dassanena, 예류도)에 의해 버려지는 법입니까? 사견과 상응하는 4가지 마음, 의심(vicikicchā)과 함께하는 마음입니다. 이러한 법들이 견도에 의해 버려지는 법들입니다.

1406. Katame dhammā bhāvanāya pahātabbā? Uddhaccasahagato cittuppādo – ime dhammā bhāvanāya pahātabbā. Cattāro diṭṭhigatavippayuttā lobhasahagatacittuppādā, dve domanassasahagatacittuppādā – ime dhammā siyā dassanena pahātabbā siyā bhāvanāya pahātabbā.

1406. 어떠한 법들이 수도(bhāvanāya, 상위 3도)에 의해 버려지는 법입니까? 들뜸(uddhacca)과 함께하는 마음입니다. 이러한 법들이 수도에 의해 버려지는 법들입니다. 사견과 불상응하는 탐욕과 함께하는 4가지 마음, 근심과 함께하는 2가지 마음은 어떤 부분은 견도에 의해 버려지고 어떤 부분은 수도에 의해 버려집니다.

1407. Katame dhammā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā.

1407. 어떠한 법들이 견도에 의해서도 수도에 의해서도 버려지지 않는 법(neva dassanena na bhāvanāya pahātabbā)입니까? 네 가지 지계(욕계·색계·무색계·출세간)에 속하는 유익한 법, 네 가지 지계의 과보인 법, 세 가지 지계의 작용만 하는 무기인 법, 그리고 물질과 열반입니다. 이러한 법들이 견도에 의해서도 수도에 의해서도 버려지지 않는 법들입니다.

1408. Katame dhammā dassanena pahātabbahetukā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā, vicikicchāsahagato cittuppādo, etthuppannaṃ mohaṃ ṭhapetvā – ime dhammā dassanena pahātabbahetukā.

1408. 어떠한 법들이 견도에 의해 버려지는 뿌리를 가진 법(dassanena pahātabbahetukā)입니까? 사견과 상응하는 4가지 마음, 의심과 함께하는 마음입니다. 이 마음들에서 일어난 어리석음(moha)을 제외한 나머지 법들, 이 법들이 견도에 의해 버려지는 뿌리를 가진 법들입니다.

1409. Katame dhammā bhāvanāya pahātabbahetukā? Uddhaccasahagato cittuppādo, etthuppannaṃ mohaṃ ṭhapetvā – ime dhammā bhāvanāya pahātabbahetukā. Cattāro diṭṭhigatavippayuttā lobhasahagatacittuppādā, dve domanassasahagatacittuppādā – ime dhammā siyā dassanena pahātabbahetukā, siyā bhāvanāya pahātabbahetukā.

1409. 어떠한 법들이 수도에 의해 버려지는 뿌리를 가진 법(bhāvanāya pahātabbahetukā)입니까? 들뜸과 함께하는 마음입니다. 여기서 일어난 어리석음을 제외한 나머지 법들이 수도에 의해 버려지는 뿌리를 가진 법들입니다. 사견과 불상응하는 탐욕과 함께하는 4가지 마음, 근심과 함께하는 2가지 마음은 어떤 부분은 견도에 의해 버려지는 뿌리를 가진 법이고, 어떤 부분은 수도에 의해 버려지는 뿌리를 가진 법입니다.

1410. Katame [Pg.270] dhammā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukā? Vicikicchāsahagato moho, uddhaccasahagato moho, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā neva dassanena na bhāvanāya pahātabbahetukā.

1410. 어떠한 법들이 견도에 의해서도 수도에 의해서도 버려지는 뿌리를 가지지 않은 법입니까? 의심과 함께하는 어리석음, 들뜸과 함께하는 어리석음, 네 가지 지계의 유익한 법, 네 가지 지계의 과보인 법, 세 가지 지계의 작용만 하는 무기인 법, 물질, 열반입니다. 이러한 법들이 견도에 의해서도 수도에 의해서도 버려지는 뿌리를 가지지 않은 법들입니다.

1411. Katame dhammā ācayagāmino? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ – ime dhammā ācayagāmino.

1411. 어떠한 법들이 (윤회를) 쌓음으로 인도하는 법(ācayagāmino)입니까? 세 가지 지계(세간)에 속하는 유익한 법과 해로운 법입니다. 이러한 법들이 쌓음으로 인도하는 법들입니다.

1412. Katame dhammā apacayagāmino? Cattāro maggā apariyāpannā – ime dhammā apacayagāmino.

1412. 어떠한 법들이 (윤회를) 흩어짐으로 인도하는 법(apacayagāmino)입니까? 삼계에 포함되지 않는 네 가지 도(magga)입니다. 이러한 법들이 흩어짐으로 인도하는 법들입니다.

1413. Katame dhammā nevācayagāmināpacayagāmino? Catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā nevācayagāmināpacayagāmino.

1413. 어떠한 법들이 쌓음으로 인도하는 것도 아니고 흩어짐으로 인도하는 것도 아닌 법(nevācayagāmināpacayagāmino)입니까? 네 가지 지계의 과보인 법, 세 가지 지계의 작용만 하는 무기인 법, 물질, 그리고 열반입니다. 이러한 법들이 쌓음으로 인도하는 것도 아니고 흩어짐으로 인도하는 것도 아닌 법들입니다.

1414. Katame dhammā sekkhā? Cattāro maggā apariyāpannā, heṭṭhimāni ca tīṇi sāmaññaphalāni – ime dhammā sekkhā.

1414. 어떠한 법들이 유학(sekkhā, 배우는 중인 자)의 법입니까? 삼계에 포함되지 않는 네 가지 도와 하위의 세 가지 사문과입니다. 이러한 법들이 유학의 법들입니다.

1415. Katame dhammā asekkhā? Upariṭṭhimaṃ arahattaphalaṃ – ime dhammā asekkhā.

1415. 어떤 법들이 무학(無學)인가? 더 위에 있는 아라한과(阿羅漢果)이다. 이러한 법들이 무학이다.

1416. Katame dhammā nevasekkhanāsekkhā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā nevasekkhanāsekkhā.

1416. 어떤 법들이 유학(有學)도 아니고 무학(無學)도 아닌가? 세 가지 지계(욕계·색계·무색계)의 유익한 법[善], 해로운 법[不善], 세 가지 지계의 과보인 법[異熟], 세 가지 지계의 작용만 하는 무기인 법[唯作無記], 그리고 물질[色]과 열반이다. 이러한 법들이 유학도 아니고 무학도 아닌 법이다.

1417. Katame dhammā parittā? Kāmāvacarakusalaṃ, akusalaṃ, sabbo kāmāvacarassa vipāko, kāmāvacarakiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā parittā.

1417. 어떤 법들이 한정된[小] 법인가? 욕계의 유익한 법, 해로운 법, 모든 욕계의 과보인 법, 욕계의 작용만 하는 무기인 법, 그리고 모든 물질이다. 이러한 법들이 한정된 법이다.

1418. Katame dhammā mahaggatā? Rūpāvacarā, arūpāvacarā, kusalābyākatā – ime dhammā mahaggatā.

1418. 어떤 법들이 고귀한[大] 법인가? 색계와 무색계의 유익한 법과 무기인 법이다. 이러한 법들이 고귀한 법이다.

1419. Katame dhammā appamāṇā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā appamāṇā.

1419. 어떤 법들이 무량한[無量] 법인가? [세간에] 포함되지 않는 네 가지 도(道), 네 가지 사문과(沙門果), 그리고 열반이다. 이러한 법들이 무량한 법이다.

1420. Katame [Pg.271] dhammā parittārammaṇā? Sabbo kāmāvacarassa vipāko, kiriyāmanodhātu, kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu somanassasahagatā – ime dhammā parittārammaṇā.

1420. 어떤 법들이 한정된 것을 대상으로 하는 법인가? 모든 욕계의 과보인 법, 작용만 하는 의계(意界), 기쁨이 함께하는 작용만 하는 원인 없는 의의식계(意識界)이다. 이러한 법들이 한정된 것을 대상으로 하는 법이다.

1421. Katame dhammā mahaggatārammaṇā? Viññāṇañcāyatanaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ – ime dhammā mahaggatārammaṇā.

1421. 어떤 법들이 고귀한 것을 대상으로 하는 법인가? 식무변처(識無邊處)와 비상비비상처(非想非非상處)이다. 이러한 법들이 고귀한 것을 대상으로 하는 법이다.

1422. Katame dhammā appamāṇārammaṇā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni – ime dhammā appamāṇārammaṇā. Kāmāvacarakusalato cattāro ñāṇavippayuttacittuppādā, kiriyato cattāro ñāṇavippayuttacittuppādā, sabbaṃ akusalaṃ – ime dhammā siyā parittārammaṇā, siyā mahaggatārammaṇā, na appamāṇārammaṇā, siyā na vattabbā parittārammaṇātipi, mahaggatārammaṇātipi. Kāmāvacarakusalato cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā, kiriyato cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā, rūpāvacaraṃ catutthaṃ jhānaṃ kusalato ca kiriyato ca, kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā – ime dhammā siyā parittārammaṇā, siyā mahaggatārammaṇā, siyā appamāṇārammaṇā, siyā na vattabbā parittārammaṇātipi, mahaggatārammaṇātipi, appamāṇārammaṇātipi. Rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, catutthassa jhānassa vipāko, ākāsānañcāyatanaṃ, ākiñcaññāyatanaṃ – ime dhammā na vattabbā parittārammaṇātipi, mahaggatārammaṇātipi, appamāṇārammaṇātipi. Rūpañca nibbānañca anārammaṇā.

1422. 어떤 법들이 무량한 것을 대상으로 하는 법인가? [세간에] 포함되지 않는 네 가지 도와 네 가지 사문과이다. 이러한 법들이 무량한 것을 대상으로 하는 법이다. 욕계 유익한 법 중에서 지혜와 결합하지 않은 네 가지 마음의 발생, 욕계 작용만 하는 법 중에서 지혜와 결합하지 않은 네 가지 마음의 발생, 그리고 모든 해로운 법들은 때로는 한정된 것을 대상으로 하고, 때로는 고귀한 것을 대상으로 하지만, 무량한 것을 대상으로 하지는 않는다. 때로는 한정된 것을 대상으로 한다거나 고귀한 것을 대상으로 한다고 말할 수 없는 경우도 있다. 욕계 유익한 법 중에서 지혜와 결합한 네 가지 마음의 발생, 욕계 작용만 하는 법 중에서 지혜와 결합한 네 가지 마음의 발생, 유익함과 작용함으로서의 색계 제4선, 평온이 함께하는 작용만 하는 원인 없는 의의식계들은 때로는 한정된 것을 대상으로 하고, 때로는 고귀한 것을 대상으로 하며, 때로는 무량한 것을 대상으로 한다. 때로는 한정된 것을 대상으로 한다거나 고귀한 것을 대상으로 한다거나 무량한 것을 대상으로 한다고 말할 수 없는 경우도 있다. 유익함과 과보와 작용함으로서의 색계 제1, 2, 3선과 색계 제4선의 과보, 공무변처, 무소유처는 한정된 것을 대상으로 한다거나 고귀한 것을 대상으로 한다거나 무량한 것을 대상으로 한다고 말할 수 없다. 물질과 열반은 대상을 가지지 않는 법이다.

1423. Katame dhammā hīnā? Dvādasa akusalacittuppādā – ime dhammā hīnā.

1423. 어떤 법들이 저열한[劣] 법인가? 열두 가지 해로운 마음의 발생이다. 이러한 법들이 저열한 법이다.

1424. Katame dhammā majjhimā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā majjhimā.

1424. 어떤 법들이 중간의[中] 법인가? 세 가지 지계의 유익한 법, 세 가지 지계의 과보인 법, 세 가지 지계의 작용만 하는 무기인 법, 그리고 모든 물질이다. 이러한 법들이 중간의 법이다.

1425. Katame dhammā paṇītā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā paṇītā.

1425. 어떤 법들이 수승한[勝] 법인가? [세간에] 포함되지 않는 네 가지 도와 네 가지 사문과, 그리고 열반이다. 이러한 법들이 수승한 법이다.

1426. Katame dhammā micchattaniyatā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā, dve domanassasahagatacittuppādā – ime dhammā siyā micchattaniyatā, siyā aniyatā.

1426. 어떤 법들이 사정(邪定)으로 결정된 법인가? 사견과 결합한 네 가지 마음의 발생과 근심이 함께하는 두 가지 마음의 발생이다. 이러한 법들은 때로는 사정으로 결정된 것이고, 때로는 결정되지 않은 것이다.

1427. Katame [Pg.272] dhammā sammattaniyatā? Cattāro maggā apariyāpannā – ime dhammā sammattaniyatā.

1427. 어떤 법들이 정정(正定)으로 결정된 법인가? [세간에] 포함되지 않는 네 가지 도이다. 이러한 법들이 정정으로 결정된 법이다.

1428. Katame dhammā aniyatā? Cattāro diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādā, vicikicchāsahagato cittuppādo, uddhaccasahagato cittuppādo, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā aniyatā.

1428. 어떤 법들이 결정되지 않은[不定] 법인가? 사견과 결합하지 않은 탐욕이 함께하는 네 가지 마음의 발생, 의심이 함께하는 마음의 발생, 들뜸이 함께하는 마음의 발생, 세 가지 지계의 유익한 법, 네 가지 지계의 과보인 법, 세 가지 지계의 작용만 하는 무기인 법, 그리고 물질과 열반이다. 이러한 법들이 결정되지 않은 법이다.

1429. Katame dhammā maggārammaṇā? Kāmāvacarakusalato cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā, kiriyato cattāro ñāṇasampayuttacittuppādā – ime dhammā siyā maggārammaṇā, na maggahetukā; siyā maggādhipatino, siyā na vattabbā maggārammaṇātipi, maggādhipatinotipi. Cattāro ariyamaggā na maggārammaṇā, maggahetukā; siyā maggādhipatino, siyā na vattabbā maggādhipatinoti. Rūpāvacaracatutthaṃ jhānaṃ kusalato ca kiriyato ca, kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā – ime dhammā siyā maggārammaṇā; na maggahetukā, na maggādhipatino; siyā na vattabbā maggārammaṇāti. Kāmāvacarakusalato cattāro ñāṇavippayuttacittuppādā, sabbaṃ akusalaṃ, sabbo kāmāvacarassa vipāko, kiriyato cha cittuppādā, rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, catutthassa jhānassa vipāko, cattāro āruppā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, cattāri ca sāmaññaphalāni – ime dhammā na vattabbā maggārammaṇātipi, maggahetukātipi, maggādhipatinotipi. Rūpañca nibbānañca anārammaṇā.

1429. 어떤 법들이 도(道)를 대상으로 하는 법인가? 욕계 유익한 법 중에서 지혜와 결합한 네 가지 마음의 발생, 욕계 작용만 하는 법 중에서 지혜와 결합한 네 가지 마음의 발생은 때로는 도를 대상으로 하지만 도를 원인으로 하지는 않으며, 때로는 도를 지배(支配)로 하지만, 때로는 도를 대상으로 한다거나 도를 지배로 한다고 말할 수 없는 경우도 있다. 네 가지 성스러운 도는 도를 대상으로 하지는 않지만 도를 원인으로 하며, 때로는 도를 지배로 하지만, 때로는 도를 지배로 한다고 말할 수 없는 경우도 있다. 유익함과 작용함으로서의 색계 제4선, 평온이 함께하는 작용만 하는 원인 없는 의의식계는 때로는 도를 대상으로 하지만 도를 원인으로 하거나 도를 지배로 하지는 않는다. 때로는 도를 대상으로 한다고 말할 수 없는 경우도 있다. 욕계 유익한 법 중에서 지혜와 결합하지 않은 네 가지 마음의 발생, 모든 해로운 법, 모든 욕계의 과보인 법, 작용만 하는 여섯 가지 마음의 발생, 유익함과 과보와 작용함으로서의 색계 제1, 2, 3선, 색계 제4선의 과보, 유익함과 과보와 작용함으로서의 네 가지 무색계 선정, 그리고 네 가지 사문과는 도를 대상으로 한다거나 도를 원인으로 한다거나 도를 지배로 한다고 말할 수 없다. 물질과 열반은 대상을 가지지 않는 법이다.

1430. Katame dhammā uppannā? Catūsu bhūmīsu vipāko, yañca rūpaṃ kammassa katattā – ime dhammā siyā uppannā, siyā uppādino; na vattabbā anuppannāti. Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, yañca rūpaṃ na kammassa katattā – ime dhammā siyā uppannā, siyā anuppannā, na vattabbā uppādinoti. Nibbānaṃ na vattabbaṃ uppannantipi, anuppannantipi, uppādinotipi.

1430. 어떤 법들이 일어난[已生] 법인가? 네 가지 지계의 과보인 법과 업(業)을 지었기 때문에 생긴 물질은 때로는 일어난 법이고, 때로는 일어날 예정인 법이다. 일어나지 않은 법이라고 말할 수는 없다. 네 가지 지계의 유익한 법, 해로운 법, 세 가지 지계의 작용만 하는 무기인 법, 그리고 업을 지었기 때문에 생긴 것이 아닌 물질은 때로는 일어난 법이고, 때로는 일어나지 않은 법이다. 일어날 예정인 법이라고 말할 수는 없다. 열반은 일어난 법이라거나 일어나지 않은 법이라거나 일어날 예정인 법이라고 말할 수 없다.

1431. Nibbānaṃ ṭhapetvā sabbe dhammā siyā atītā, siyā anāgatā, siyā paccuppannā. Nibbānaṃ na vattabbaṃ atītantipi, anāgatantipi, paccuppannantipi.

1431. 열반을 제외한 모든 법은 때로는 과거의 법이고, 때로는 미래의 법이며, 때로는 현재의 법이다. 열반은 과거의 법이라거나 미래의 법이라거나 현재의 법이라고 말할 수 없다.

1432. Katame [Pg.273] dhammā atītārammaṇā? Viññāṇañcāyatanaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ – ime dhammā atītārammaṇā.

1432. 어떤 법들이 과거를 대상으로 하는 법인가? 식무변처와 비상비비상처이다. 이러한 법들이 과거를 대상으로 하는 법이다.

1433. Niyogā anāgatārammaṇā natthi.

1433. 필연적으로 미래를 대상으로 하는 법은 없다.

1434. Katame dhammā paccuppannārammaṇā? Dvepañcaviññāṇāni, tisso ca manodhātuyo – ime dhammā paccuppannārammaṇā. Kāmāvacarakusalassa vipākato dasa cittuppādā, akusalassa vipākato manoviññāṇadhātu upekkhāsahagatā, kiriyāhetukamanoviññāṇadhātu somanassasahagatā – ime dhammā siyā atītārammaṇā, siyā anāgatārammaṇā, siyā paccuppannārammaṇā. Kāmāvacarakusalaṃ, akusalaṃ, kiriyato nava cittuppādā, rūpāvacaraṃ catutthaṃ jhānaṃ kusalato ca kiriyato ca – ime dhammā siyā atītārammaṇā, siyā anāgatārammaṇā, siyā paccuppannārammaṇā; siyā na vattabbā atītārammaṇātipi, anāgatārammaṇātipi, paccuppannārammaṇātipi. Rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, catutthassa jhānassa vipāko, ākāsānañcāyatanaṃ, ākiñcaññāyatanaṃ, cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni – ime dhammā na vattabbā atītārammaṇātipi, anāgatārammaṇātipi, paccuppannārammaṇātipi. Rūpañca nibbānañca anārammaṇā.

1434. 어떤 법들이 현재를 대상으로 하는가? 십이식(오식의 쌍)과 세 가지 의계가 현재를 대상으로 하는 법들이다. 욕계 유익한 업의 과보에서 일어나는 열 가지 마음, 해로운 업의 과보인 평온이 함께한 의식계, 작용하는 무인 의식계 중 기쁨이 함께한 것은 때로는 과거를 대상으로 하고, 때로는 미래를 대상으로 하며, 때로는 현재를 대상으로 한다. 욕계 유익한 법, 해로운 법, 작용 중 아홉 가지 마음의 일어남, 유익함과 작용으로서의 색계 제4선은 때로는 과거를 대상으로 하고, 때로는 미래를 대상으로 하며, 때로는 현재를 대상으로 한다. 어떤 경우에는 과거를 대상으로 한다거나 미래를 대상으로 한다거나 현재를 대상으로 한다고 말할 수 없다. 유익함, 과보, 작용으로서의 색계 제1, 2, 3선과 색계 제4선의 과보, 공무변처, 무소유처, 출세간에 속하는 네 가지 도와 네 가지 사문과는 과거를 대상으로 한다거나 미래를 대상으로 한다거나 현재를 대상으로 한다고 말할 수 없다. 물질과 열반은 대상이 없는 법들이다.

1435. Anindriyabaddharūpañca nibbānañca ṭhapetvā, sabbe dhammā siyā ajjhattā, siyā bahiddhā, siyā ajjhattabahiddhā. Anindriyabaddharūpañca nibbānañca bahiddhā.

1435. 감관에 속하지 않은 물질(비집수색)과 열반을 제외한 모든 법은 때로는 안의 것이고, 때로는 밖의 것이며, 때로는 안팎의 것이다. 감관에 속하지 않은 물질과 열반은 오직 밖의 것이다.

1436. Katame dhammā ajjhattārammaṇā? Viññāṇañcāyatanaṃ, nevasaññānāsaññāyatanaṃ – ime dhammā ajjhattārammaṇā.

1436. 어떤 법들이 안을 대상으로 하는가? 식무변처와 비상비비상처가 안을 대상으로 하는 법들이다.

1437. Katame dhammā bahiddhārammaṇā? Rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, catutthassa jhānassa vipāko, ākāsānañcāyatanaṃ, cattāro maggā apariyāpannā cattāri ca sāmaññaphalāni – ime dhammā bahiddhārammaṇā. Rūpaṃ ṭhapetvā, sabbeva kāmāvacarā kusalākusalābyākatā dhammā, rūpāvacaraṃ catutthaṃ jhānaṃ kusalato ca kiriyato ca – ime dhammā siyā ajjhattārammaṇā, siyā [Pg.274] bahiddhārammaṇā, siyā ajjhattabahiddhārammaṇā. Ākiñcaññāyatanaṃ na vattabbaṃ ajjhattārammaṇantipi, bahiddhārammaṇantipi, ajjhattabahiddhārammaṇantipi. Rūpañca nibbānañca anārammaṇā.

1437. 어떤 법들이 밖을 대상으로 하는가? 유익함, 과보, 작용으로서의 색계 제1, 2, 3선과 색계 제4선의 과보, 공무변처, 출세간에 속하는 네 가지 도와 네 가지 사문과는 밖을 대상으로 하는 법들이다. 물질을 제외한 모든 욕계 유익한 법, 해로운 법, 무기법, 그리고 유익함과 작용으로서의 색계 제4선은 때로는 안을 대상으로 하고, 때로는 밖을 대상으로 하며, 때로는 안팎을 대상으로 한다. 무소유처는 안을 대상으로 한다거나 밖을 대상으로 한다거나 안팎을 대상으로 한다고 말할 수 없다. 물질과 열반은 대상이 없는 법들이다.

1438. Katame dhammā sanidassanasappaṭighā? Rūpāyatanaṃ – ime dhammā sanidassanasappaṭighā.

1438. 어떤 법들이 유견유대(보고 부딪침이 있는 것)인가? 색처(형색의 토대)가 유견유대인 법이다.

1439. Katame dhammā anidassanasappaṭighā? Cakkhāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ – ime dhammā anidassanasappaṭighā.

1439. 어떤 법들이 무견유대(보이지 않고 부딪침이 있는 것)인가? 안처(눈의 토대)에서 촉처(감촉의 토대)까지가 무견유대인 법들이다.

1440. Katame dhammā anidassanaappaṭighā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, yañca rūpaṃ anidassanaṃ appaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ, nibbānañca – ime dhammā anidassanaappaṭighā.

1440. 어떤 법들이 무견무대(보이지 않고 부딪침도 없는 것)인가? 네 가지 지위(욕계, 색계, 무색계, 출세간)의 유익한 법과 해로운 법, 네 가지 지위의 과보, 세 가지 지위의 작용무기, 그리고 보이지 않고 부딪침이 없는 법처에 속하는 물질과 열반이 무견무대인 법들이다.

Tikaṃ.

삼법(티까)이 끝났다.

Dukaatthuddhāro

이법(두까)의 의미 요약

Hetugocchakaṃ

원인(뿌리)의 모음

1441. Katame dhammā hetū? Tayo kusalahetū, tayo akusalahetū, tayo abyākatahetū. Alobho kusalahetu, adoso kusalahetu, catūsu bhūmīsu kusalesu uppajjanti. Amoho kusalahetu, kāmāvacarakusalato cattāro ñāṇavippayutte cittuppāde ṭhapetvā, catūsu bhūmīsu kusalesu uppajjati.

1441. 어떤 법들이 원인(뿌리)인가? 세 가지 유익한 원인, 세 가지 해로운 원인, 세 가지 무기 원인이다. 유익한 원인인 무탐과 무진은 네 가지 지위의 유익한 법들에서 일어난다. 유익한 원인인 무치는 욕계 유익한 법 중 지혜와 결합하지 않은 네 가지 마음의 일어남을 제외한, 네 가지 지위의 유익한 법들에서 일어난다.

Lobho aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati. Doso dvīsu domanassasahagatesu cittuppādesu uppajjati. Moho sabbākusalesu uppajjati.

탐욕은 탐욕과 함께하는 여덟 가지 마음의 일어남에서 일어난다. 성냄은 근심이 함께하는 두 가지 마음의 일어남에서 일어난다. 어리석음은 모든 해로운 마음의 일어남에서 일어난다.

Alobho vipākahetu adoso vipākahetu, kāmāvacarassa vipākato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā, catūsu bhūmīsu vipākesu uppajjanti. Amoho vipākahetu, kāmāvacarassa vipākato ahetuke [Pg.275] cittuppāde ṭhapetvā, cattāro ñāṇavippayutte cittuppāde ṭhapetvā, catūsu bhūmīsu vipākesu uppajjati.

과보의 원인인 무탐과 무진은 욕계 과보 중 원인이 없는(무인) 마음의 일어남을 제외한, 네 가지 지위의 과보들에서 일어난다. 과보의 원인인 무치는 욕계 과보 중 무인 마음의 일어남과 지혜와 결합하지 않은 네 가지 마음의 일어남을 제외한, 네 가지 지위의 과보들에서 일어난다.

Alobho kiriyahetu adoso kiriyahetu, kāmāvacarakiriyato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā, tīsu bhūmīsu kiriyesu uppajjanti. Amoho kiriyahetu, kāmāvacarakiriyato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā, cattāro ñāṇavippayutte cittuppāde ṭhapetvā, tīsu bhūmīsu kiriyesu uppajjati – ime dhammā hetū.

작용의 원인인 무탐과 무진은 욕계 작용 중 무인 마음의 일어남을 제외한, 세 가지 지위의 작용들에서 일어난다. 작용의 원인인 무치는 욕계 작용 중 무인 마음의 일어남과 지혜와 결합하지 않은 네 가지 마음의 일어남을 제외한, 세 가지 지위의 작용들에서 일어난다. 이러한 법들이 원인(뿌리)이다.

1442. Katame dhammā na hetū? Ṭhapetvā hetū, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā na hetū.

1442. 어떤 법들이 원인이 아닌가? 원인들을 제외한 네 가지 지위의 유익한 법, 해로운 법, 네 가지 지위의 과보, 세 가지 지위의 작용무기, 그리고 물질과 열반이 원인이 아닌 법들이다.

1443. Katame dhammā sahetukā? Vicikicchāsahagataṃ uddhaccasahagataṃ mohaṃ ṭhapetvā avasesaṃ akusalaṃ, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, kāmāvacarassa vipākato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā catūsu bhūmīsu vipāko, kāmāvacarakiriyato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ – ime dhammā sahetukā.

1443. 어떤 법들이 원인을 가진 것인가? 의심과 함께하는 어리석음과 들뜸과 함께하는 어리석음을 제외한 나머지 해로운 법, 네 가지 지위의 유익한 법, 욕계 과보 중 무인 마음의 일어남을 제외한 네 가지 지위의 과보, 욕계 작용 중 무인 마음의 일어남을 제외한 세 가지 지위의 작용무기가 원인을 가진 법들이다.

1444. Katame dhammā ahetukā? Vicikicchāsahagato moho, uddhaccasahagato moho, dvepañcaviññāṇāni, tisso ca manodhātuyo, pañca ca ahetukamanoviññāṇadhātuyo, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā ahetukā.

1444. 어떤 법들이 원인이 없는 것인가? 의심과 함께하는 어리석음, 들뜸과 함께하는 어리석음, 십이식(오식의 쌍), 세 가지 의계, 다섯 가지 무인 의식계, 그리고 물질과 열반이 원인이 없는 법들이다.

1445. Katame dhammā hetusampayuttā? Vicikicchāsahagataṃ uddhaccasahagataṃ mohaṃ ṭhapetvā avasesaṃ akusalaṃ, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, kāmāvacarassa vipākato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā catūsu bhūmīsu vipāko, kāmāvacarakiriyato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ – ime dhammā hetusampayuttā.

1445. 어떤 법들이 원인과 결합한 것인가? 의심과 함께하는 어리석음과 들뜸과 함께하는 어리석음을 제외한 나머지 해로운 법, 네 가지 지위의 유익한 법, 욕계 과보 중 무인 마음의 일어남을 제외한 네 가지 지위의 과보, 욕계 작용 중 무인 마음의 일어남을 제외한 세 가지 지위의 작용무기가 원인과 결합한 법들이다.

1446. Katame dhammā hetuvippayuttā? Vicikicchāsahagato moho, uddhaccasahagato moho, dvepañcaviññāṇāni tisso ca manodhātuyo pañca ca ahetukamanoviññāṇadhātuyo, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā hetuvippayuttā.

1446. 어떤 법들이 원인과 결합하지 않은 것인가? 의심과 함께하는 어리석음, 들뜸과 함께하는 어리석음, 십이식(오식의 쌍), 세 가지 의계, 다섯 가지 무인 의식계, 그리고 물질과 열반이 원인과 결합하지 않은 법들이다.

1447. Katame [Pg.276] dhammā hetū ceva sahetukā ca? Yattha dve tayo hetū ekato uppajjanti – ime dhammā hetū ceva sahetukā ca.

1447. 어떤 법들이 원인이면서 또한 원인을 가진 것인가? 두 가지 또는 세 가지 원인이 함께 일어나는 것, 이것이 원인이면서 또한 원인을 가진 법들이다.

1448. Katame dhammā sahetukā ceva na ca hetū? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, kāmāvacarassa vipākato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā catūsu bhūmīsu vipāko, kāmāvacarakiriyato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, etthuppanne hetū ṭhapetvā – ime dhammā sahetukā ceva na ca hetū. Ahetukā dhammā na vattabbā – hetū ceva sahetukā cātipi, sahetukā ceva na ca hetūtipi.

1448. 어떤 법들이 원인을 가지면서도 원인 자체는 아닌 법인가? 네 가지 지위의 유익한 법, 해로운 법, 욕계의 과보에서 원인 없는 마음의 일어남을 제외한 네 가지 지위의 과보, 욕계의 작용에서 원인 없는 마음의 일어남을 제외한 세 가지 지위의 작용무기, 이 마음들에서 일어난 원인들을 제외한 것—이러한 법들이 원인을 가지면서도 원인 자체는 아닌 법이다. 원인 없는 법들에 대해서는 원인이면서 원인을 가진 법이라거나 원인을 가지면서 원인은 아닌 법이라고 말해서는 안 된다.

1449. Katame dhammā hetū ceva hetusampayuttā ca? Yattha dve tayo hetū ekato uppajjanti – ime dhammā hetū ceva hetusampayuttā ca.

1449. 어떤 법들이 원인이면서 원인과 결합된 법인가? 두 가지나 세 가지 원인이 함께 일어나는 곳에서—이러한 법들이 원인이면서 원인과 결합된 법이다.

1450. Katame dhammā hetusampayuttā ceva na ca hetū? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, kāmāvacarassa vipākato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā catūsu bhūmīsu vipāko, kāmāvacarakiriyato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, etthuppanne hetū ṭhapetvā – ime dhammā hetusampayuttā ceva na ca hetū. Hetuvippayuttā dhammā na vattabbā – hetū ceva hetusampayuttā cātipi, hetusampayuttā ceva na ca hetūtipi.

1450. 어떤 법들이 원인과 결합되어 있으면서 원인 자체는 아닌 법인가? 네 가지 지위의 유익한 법, 해로운 법, 욕계의 과보에서 원인 없는 마음의 일어남을 제외한 네 가지 지위의 과보, 욕계의 작용에서 원인 없는 마음의 일어남을 제외한 세 가지 지위의 작용무기, 이 마음들에서 일어난 원인들을 제외한 것—이러한 법들이 원인과 결합되어 있으면서 원인 자체는 아닌 법이다. 원인과 결합되지 않은 법들에 대해서는 원인이면서 원인과 결합된 법이라거나 원인과 결합되어 있으면서 원인은 아닌 법이라고 말해서는 안 된다.

1451. Katame dhammā na hetū sahetukā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, kāmāvacarassa vipākato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā catūsu bhūmīsu vipāko, kāmāvacarakiriyato ahetuke cittuppāde ṭhapetvā tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, etthuppanne hetū ṭhapetvā – ime dhammā na hetū sahetukā.

1451. 어떤 법들이 원인은 아니면서 원인을 가진 법인가? 네 가지 지위의 유익한 법, 해로운 법, 욕계의 과보에서 원인 없는 마음의 일어남을 제외한 네 가지 지위의 과보, 욕계의 작용에서 원인 없는 마음의 일어남을 제외한 세 가지 지위의 작용무기, 이 마음들에서 일어난 원인들을 제외한 것—이러한 법들이 원인은 아니면서 원인을 가진 법이다.

1452. Katame dhammā na hetū ahetukā? Dvepañcaviññāṇāni, tisso ca manodhātuyo, pañca ca ahetukamanoviññāṇadhātuyo, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā na hetū ahetukā. Hetū dhammā na vattabbā – na hetū sahetukātipi, na hetū ahetukātipi.

1452. 어떤 법들이 원인도 아니고 원인도 없는 법인가? 다섯 가지 두갈래 인식, 세 가지 마노의 요소, 다섯 가지 원인 없는 마노의 인식 요소, 그리고 물질과 열반—이러한 법들이 원인도 아니고 원인도 없는 법이다. 원인인 법들에 대해서는 원인은 아니면서 원인을 가진 법이라거나 원인도 아니고 원인도 없는 법이라고 말해서는 안 된다.

Cūḷantaradukaṃ

소중간의 두 가지 묶음

1453. Katame [Pg.277] dhammā sappaccayā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā sappaccayā.

1453. 어떤 법들이 조건과 함께하는 법인가? 네 가지 지위의 유익한 법, 해로운 법, 네 가지 지위의 과보, 세 가지 지위의 작용무기, 그리고 모든 물질—이러한 법들이 조건과 함께하는 법이다.

1454. Katame dhammā appaccayā? Nibbānaṃ – ime dhammā appaccayā.

1454. 어떤 법들이 조건과 함께하지 않는 법인가? 열반—이것이 조건과 함께하지 않는 법이다.

1455. Katame dhammā saṅkhatā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā saṅkhatā.

1455. 어떤 법들이 형성된 법인가? 네 가지 지위의 유익한 법, 해로운 법, 네 가지 지위의 과보, 세 가지 지위의 작용무기, 그리고 모든 물질—이러한 법들이 형성된 법이다.

1456. Katame dhammā asaṅkhatā? Nibbānaṃ – ime dhammā asaṅkhatā.

1456. 어떤 법들이 형성되지 않은 법인가? 열반—이것이 형성되지 않은 법이다.

1457. Katame dhammā sanidassanā? Rūpāyatanaṃ – ime dhammā sanidassanā.

1457. 어떤 법들이 볼 수 있는 법인가? 형색의 장소—이것이 볼 수 있는 법이다.

1458. Katame dhammā anidassanā? Cakkhāyatanaṃ …pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, yañca rūpaṃ anidassanaṃ appaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ, nibbānañca – ime dhammā anidassanā.

1458. 어떤 법들이 볼 수 없는 법인가? 눈의 장소 내지 감촉의 장소, 네 가지 지위의 유익한 법, 해로운 법, 네 가지 지위의 과보, 세 가지 지위의 작용무기, 그리고 볼 수도 없고 부딪침도 없는 법의 장소에 포함된 물질, 그리고 열반—이러한 법들이 볼 수 없는 법이다.

1459. Katame dhammā sappaṭighā? Cakkhāyatanaṃ…pe… phoṭṭhabbāyatanaṃ – ime dhammā sappaṭighā.

1459. 어떤 법들이 부딪침이 있는 법인가? 눈의 장소 내지 감촉의 장소—이러한 법들이 부딪침이 있는 법이다.

1460. Katame dhammā appaṭighā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, yañca rūpaṃ anidassanaṃ appaṭighaṃ dhammāyatanapariyāpannaṃ, nibbānañca – ime dhammā appaṭighā.

1460. 어떤 법들이 부딪침이 없는 법인가? 네 가지 지위의 유익한 법, 해로운 법, 네 가지 지위의 과보, 세 가지 지위의 작용무기, 그리고 볼 수도 없고 부딪침도 없는 법의 장소에 포함된 물질, 그리고 열반—이러한 법들이 부딪침이 없는 법이다.

1461. Katame dhammā rūpino? Cattāro ca mahābhūtā, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāya rūpaṃ – ime dhammā rūpino.

1461. 어떤 법들이 물질인 법인가? 네 가지 큰 존재와 네 가지 큰 존재에 의거하여 파생된 물질—이러한 법들이 물질인 법이다.

1462. Katame dhammā arūpino? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, nibbānañca – ime dhammā arūpino.

1462. 어떤 법들이 물질이 아닌 법인가? 네 가지 지위의 유익한 법, 해로운 법, 네 가지 지위의 과보, 세 가지 지위의 작용무기, 그리고 열반—이러한 법들이 물질이 아닌 법이다.

1463. Katame [Pg.278] dhammā lokiyā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā lokiyā.

1463. 어떤 법들이 세상에 속한 법인가? 세 가지 지위의 유익한 법, 해로운 법, 세 가지 지위의 과보, 세 가지 지위의 작용무기, 그리고 모든 물질—이러한 법들이 세상에 속한 법이다.

1464. Katame dhammā lokuttarā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā lokuttarā. Sabbe dhammā kenaci viññeyyā, kenaci na viññeyyā.

1464. 어떤 법들이 세상을 넘어선 법인가? 세 가지 지위에 포함되지 않은 네 가지 도, 네 가지 사문 과보, 그리고 열반—이러한 법들이 세상을 넘어선 법이다. 모든 법은 어떤 식으로든 알려질 수 있고, 어떤 식으로든 알려질 수 없다.

Āsavagocchakaṃ

번뇌의 무리

1465. Katame dhammā āsavā? Cattāro āsavā – kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. Kāmāsavo aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati bhavāsavo catūsu diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati diṭṭhāsavo catūsu diṭṭhigatasampayuttesu cittuppādesu uppajjati. Avijjāsavo sabbākusalesu uppajjati – ime dhammā āsavā.

1465. 어떤 법들이 번뇌인가? 네 가지 번뇌가 있으니, 감각적 욕망의 번뇌, 존재의 번뇌, 견해의 번뇌, 무명의 번뇌이다. 감각적 욕망의 번뇌는 탐욕과 결합된 여덟 가지 마음의 일어남에서 생기고, 존재의 번뇌는 견해와 결합되지 않은 탐욕과 결합된 네 가지 마음의 일어남에서 생기며, 견해의 번뇌는 견해와 결합된 네 가지 마음의 일어남에서 생긴다. 무명의 번뇌는 모든 해로운 마음에서 생긴다—이러한 법들이 번뇌이다.

1466. Katame dhammā no āsavā? Ṭhapetvā āsave avasesaṃ akusalaṃ, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā no āsavā.

1466. 어떤 법들이 번뇌가 아닌 법인가? 번뇌들을 제외한 나머지 해로운 법, 네 가지 지위의 유익한 법, 네 가지 지위의 과보, 세 가지 지위의 작용무기, 물질, 그리고 열반—이러한 법들이 번뇌가 아닌 법이다.

1467. Katame dhammā sāsavā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā sāsavā.

1467. 어떤 법들이 번뇌의 대상이 되는 법인가? 세 가지 지위의 유익한 법, 해로운 법, 세 가지 지위의 과보, 세 가지 지위의 작용무기, 그리고 모든 물질—이러한 법들이 번뇌의 대상이 되는 법이다.

1468. Katame dhammā anāsavā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā anāsavā.

1468. 어떤 법들이 번뇌의 대상이 되지 않는 법인가? 세 가지 지위에 포함되지 않은 네 가지 도, 네 가지 사문 과보, 그리고 열반—이러한 법들이 번뇌의 대상이 되지 않는 법이다.

1469. Katame dhammā āsavasampayuttā? Dve domanassasahagatacittuppādā etthuppannaṃ mohaṃ ṭhapetvā, vicikicchāsahagataṃ uddhaccasahagataṃ mohaṃ ṭhapetvā, avasesaṃ akusalaṃ – ime dhammā āsavasampayuttā.

1469. 어떤 법들이 번뇌와 결합된 법인가? 근심과 결합된 두 가지 마음의 일어남에서 그곳에서 생긴 어리석음을 제외한 것, 의심과 결합된 어리석음과 들뜸과 결합된 어리석음을 제외한 나머지 해로운 법—이러한 법들이 번뇌와 결합된 법이다.

1470. Katame [Pg.279] dhammā āsavavippayuttā? Dvīsu domanassasahagatesu cittuppādesu uppanno moho, vicikicchāsahagato moho, uddhaccasahagato moho, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā āsavavippayuttā.

1470. 어떤 법들이 번뇌와 결합되지 않은 법인가? 근심과 결합된 두 가지 마음의 일어남에서 생긴 어리석음, 의심과 결합된 어리석음, 들뜸과 결합된 어리석음, 네 가지 지위의 유익한 법, 네 가지 지위의 과보, 세 가지 지위의 작용무기, 물질, 그리고 열반—이러한 법들이 번뇌와 결합되지 않은 법이다.

1471. Katame dhammā āsavā ceva sāsavā ca? Teva āsavā āsavā ceva sāsavā ca.

1471. 어떤 법들이 번뇌이면서 번뇌의 대상이 되는 법인가? 그 번뇌들 자체가 번뇌이면서 번뇌의 대상이 되는 법이다.

1472. Katame dhammā sāsavā ceva no ca āsavā? Ṭhapetvā āsave, avasesaṃ akusalaṃ, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā sāsavā ceva no ca āsavā. Anāsavā dhammā na vattabbā – āsavā ceva sāsavā cātipi, sāsavā ceva no ca āsavātipi.

1472. 어떤 법들이 번뇌의 대상(유루)이면서 번뇌는 아닌가? 번뇌들을 제외한 나머지 불선법, 삼계의 선법, 삼계의 과보법, 삼계의 작용무기법, 그리고 모든 색—이러한 법들이 번뇌의 대상이면서 번뇌는 아니다. 번뇌의 대상이 아닌 법(무루)들에 대해서는 '번뇌이면서 번뇌의 대상이다'라고도, '번뇌의 대상이면서 번뇌는 아니다'라고도 말해서는 안 된다.

1473. Katame dhammā āsavā ceva āsavasampayuttā ca? Yattha dve tayo āsavā ekato uppajjanti – ime dhammā āsavā ceva āsavasampayuttā ca.

1473. 어떤 법들이 번뇌이면서 번뇌와 결합된 법인가? 두 가지 또는 세 가지 번뇌가 한데 어우러져 일어나는 경우—이러한 법들이 번뇌이면서 번뇌와 결합된 법이다.

1474. Katame dhammā āsavasampayuttā ceva no ca āsavā? Ṭhapetvā āsave, avasesaṃ akusalaṃ – ime dhammā āsavasampayuttā ceva no ca āsavā. Āsavavippayuttā dhammā na vattabbā – āsavā ceva āsavasampayuttā cātipi, āsavasampayuttā ceva no ca āsavātipi.

1474. 어떤 법들이 번뇌와 결합되었으면서도 번뇌는 아닌가? 번뇌들을 제외한 나머지 불선법—이러한 법들이 번뇌와 결합되었으면서도 번뇌는 아니다. 번뇌와 결합되지 않은 법들에 대해서는 '번뇌이면서 번뇌와 결합된 법이다'라고도, '번뇌와 결합되었으면서도 번뇌는 아니다'라고도 말해서는 안 된다.

1475. Katame dhammā āsavavippayuttā sāsavā? Dvīsu domanassasahagatesu cittuppādesu uppanno moho, vicikicchāsahagato moho, uddhaccasahagato moho, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā āsavavippayuttā sāsavā.

1475. 어떤 법들이 번뇌와 결합되지 않았으면서 번뇌의 대상이 되는가? 두 가지 도머낫사(근심)와 결합된 마음의 일어남에서 생겨난 치(어리석음), 의심과 결합된 치, 들뜸과 결합된 치, 삼계의 선법, 삼계의 과보법, 삼계의 작용무기법, 그리고 모든 색—이러한 법들이 번뇌와 결합되지 않았으면서 번뇌의 대상이 되는 법들이다.

1476. Katame dhammā āsavavippayuttā anāsavā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā āsavavippayuttā anāsavā. Āsavasampayuttā dhammā na vattabbā – āsavavippayuttā sāsavātipi, āsavavippayuttā anāsavātipi.

1476. 어떤 법들이 번뇌와 결합되지 않았으면서 번뇌의 대상도 아닌가? 삼계에 속하지 않는 네 가지 도와 네 가지 사문과, 그리고 열반—이러한 법들이 번뇌와 결합되지 않았으면서 번뇌의 대상도 아니다. 번뇌와 결합된 법들에 대해서는 '번뇌와 결합되지 않았으면서 번뇌의 대상이 된다'라고도, '번뇌와 결합되지 않았으면서 번뇌의 대상도 아니다'라고도 말해서는 안 된다.

Saṃyojanagocchakaṃ

족쇄의 묶음 (상요자나 고차카)

1477. Katame [Pg.280] dhammā saṃyojanā? Dasa saṃyojanāni – kāmarāgasaṃyojanaṃ, paṭighasaṃyojanaṃ, mānasaṃyojanaṃ, diṭṭhisaṃyojanaṃ, vicikicchāsaṃyojanaṃ, sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ, bhavarāgasaṃyojanaṃ, issāsaṃyojanaṃ, macchariyasaṃyojanaṃ, avijjāsaṃyojanaṃ. Kāmarāgasaṃyojanaṃ aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati. Paṭighasaṃyojanaṃ dvīsu domanassasahagatesu cittuppādesu uppajjati. Mānasaṃyojanaṃ catūsu diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati. Diṭṭhisaṃyojanaṃ catūsu diṭṭhigatasampayuttesu cittuppādesu uppajjati. Vicikicchāsaṃyojanaṃ vicikicchāsahagatesu cittuppādesu uppajjati. Sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ catūsu diṭṭhigatasampayuttesu cittuppādesu uppajjati. Bhavarāgasaṃyojanaṃ catūsu diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati. Issāsaṃyojanañca macchariyasaṃyojanañca dvīsu domanassasahagatesu cittuppādesu uppajjanti. Avijjāsaṃyojanaṃ sabbākusalesu uppajjati – ime dhammā saṃyojanā.

1477. 어떤 법들이 족쇄인가? 열 가지 족쇄가 있으니, 감각적 욕망의 족쇄, 적의의 족쇄, 자만의 족쇄, 견해의 족쇄, 의심의 족쇄, 계율과 의례에 대한 집착의 족쇄, 존재의 탐욕에 대한 족쇄, 질투의 족쇄, 인색의 족쇄, 무명의 족쇄이다. 감각적 욕망의 족쇄는 여덟 가지 탐욕과 결합된 마음의 일어남에서 생긴다. 적의의 족쇄는 두 가지 도머낫사와 결합된 마음의 일어남에서 생긴다. 자만의 족쇄는 네 가지 사견과 결합되지 않은 탐욕과 결합된 마음의 일어남에서 생긴다. 견해의 족쇄는 네 가지 사견과 결합된 마음의 일어남에서 생긴다. 의심의 족쇄는 의심과 결합된 마음의 일어남에서 생긴다. 계율과 의례에 대한 집착의 족쇄는 네 가지 사견과 결합된 마음의 일어남에서 생긴다. 존재의 탐욕에 대한 족쇄는 네 가지 사견과 결합되지 않은 탐욕과 결합된 마음의 일어남에서 생긴다. 질투의 족쇄와 인색의 족쇄는 두 가지 도머낫사와 결합된 마음의 일어남에서 생긴다. 무명의 족쇄는 모든 불선한 마음에서 생긴다. 이러한 법들이 족쇄이다.

1478. Katame dhammā no saṃyojanā. Ṭhapetvā saṃyojane avasesaṃ akusalaṃ, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā no saṃyojanā.

1478. 어떤 법들이 족쇄가 아닌가? 족쇄들을 제외한 나머지 불선법, 사계의 선법, 사계의 과보법, 삼계의 작용무기법, 색, 그리고 열반—이러한 법들이 족쇄가 아니다.

1479. Katame dhammā saṃyojaniyā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā saṃyojaniyā.

1479. 어떤 법들이 족쇄의 대상이 되는가? 삼계의 선법, 불선법, 삼계의 과보법, 삼계의 작용무기법, 그리고 모든 색—이러한 법들이 족쇄의 대상이 되는 법들이다.

1480. Katame dhammā asaṃyojaniyā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā asaṃyojaniyā.

1480. 어떤 법들이 족쇄의 대상이 아닌가? 삼계에 속하지 않는 네 가지 도와 네 가지 사문과, 그리고 열반—이러한 법들이 족쇄의 대상이 아닌 법들이다.

1481. Katame dhammā saṃyojanasampayuttā? Uddhaccasahagataṃ mohaṃ ṭhapetvā avasesaṃ akusalaṃ – ime dhammā saṃyojanasampayuttā.

1481. 어떤 법들이 족쇄와 결합된 법인가? 들뜸과 결합된 치(어리석음)를 제외한 나머지 불선법—이러한 법들이 족쇄와 결합된 법이다.

1482. Katame dhammā saṃyojanavippayuttā? Uddhaccasahagato moho, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā saṃyojanavippayuttā.

1482. 어떤 법들이 족쇄와 결합되지 않은 법인가? 들뜸과 결합된 치, 사계의 선법, 사계의 과보법, 삼계의 작용무기법, 색, 그리고 열반—이러한 법들이 족쇄와 결합되지 않은 법들이다.

1483. Katame dhammā saṃyojanā ceva saṃyojaniyā ca? Tāneva saṃyojanāni saṃyojanā ceva saṃyojaniyā ca.

1483. 어떤 법들이 족쇄이면서 족쇄의 대상이 되는가? 바로 그 열 가지 족쇄들이 족쇄이면서 족쇄의 대상이 된다.

1484. Katame [Pg.281] dhammā saṃyojaniyā ceva no ca saṃyojanā? Ṭhapetvā saṃyojane avasesaṃ akusalaṃ, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā saṃyojaniyā ceva no ca saṃyojanā. Asaṃyojaniyā dhammā na vattabbā – saṃyojanā ceva saṃyojaniyā cātipi, saṃyojaniyā ceva no ca saṃyojanātipi.

1484. 어떤 법들이 족쇄의 대상이 되면서도 족쇄는 아닌가? 족쇄들을 제외한 나머지 불선법, 삼계의 선법, 삼계의 과보법, 삼계의 작용무기법, 그리고 모든 색—이러한 법들이 족쇄의 대상이 되면서도 족쇄는 아니다. 족쇄의 대상이 아닌 법들에 대해서는 '족쇄이면서 족쇄의 대상이다'라고도, '족쇄의 대상이 되면서도 족쇄는 아니다'라고도 말해서는 안 된다.

1485. Katame dhammā saṃyojanā ceva saṃyojanasampayuttā ca? Yattha dve tīṇi saṃyojanāni ekato uppajjanti – ime dhammā saṃyojanā ceva saṃyojanasampayuttā ca.

1485. 어떤 법들이 족쇄이면서 족쇄와 결합된 법인가? 두 가지 또는 세 가지 족쇄가 한데 어우러져 일어나는 경우—이러한 법들이 족쇄이면서 족쇄와 결합된 법이다.

1486. Katame dhammā saṃyojanasampayuttā ceva no ca saṃyojanā? Ṭhapetvā saṃyojane, avasesaṃ akusalaṃ – ime dhammā saṃyojanasampayuttā ceva no ca saṃyojanā. Saṃyojanavippayuttā dhammā na vattabbā – saṃyojanā ceva saṃyojanasampayuttā cātipi, saṃyojanasampayuttā ceva no ca saṃyojanātipi.

1486. 어떤 법들이 족쇄와 결합되었으면서도 족쇄는 아닌가? 족쇄들을 제외한 나머지 불선법—이러한 법들이 족쇄와 결합되었으면서도 족쇄는 아니다. 족쇄와 결합되지 않은 법들에 대해서는 '족쇄이면서 족쇄와 결합된 법이다'라고도, '족쇄와 결합되었으면서도 족쇄는 아니다'라고도 말해서는 안 된다.

1487. Katame dhammā saṃyojanavippayuttā saṃyojaniyā? Uddhaccasahagato moho, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā saṃyojanavippayuttā saṃyojaniyā.

1487. 어떤 법들이 족쇄와 결합되지 않았으면서 족쇄의 대상이 되는가? 들뜸과 결합된 치, 삼계의 선법, 삼계의 과보법, 삼계의 작용무기법, 그리고 모든 색—이러한 법들이 족쇄와 결합되지 않았으면서 족쇄의 대상이 되는 법들이다.

1488. Katame dhammā saṃyojanavippayuttā asaṃyojaniyā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā saṃyojanavippayuttā asaṃyojaniyā. Saṃyojanasampayuttā dhammā na vattabbā – saṃyojanavippayuttā saṃyojaniyātipi, saṃyojanavippayuttā asaṃyojaniyātipi.

1488. 어떤 법들이 족쇄와 결합되지 않았으면서 족쇄의 대상도 아닌가? 삼계에 속하지 않는 네 가지 도와 네 가지 사문과, 그리고 열반—이러한 법들이 족쇄와 결합되지 않았으면서 족쇄의 대상도 아니다. 족쇄와 결합된 법들에 대해서는 '족쇄와 결합되지 않았으면서 족쇄의 대상이 된다'라고도, '족쇄와 결합되지 않았으면서 족쇄의 대상도 아니다'라고도 말해서는 안 된다.

Ganthagocchakaṃ

매듭의 묶음 (간타 고차카)

1489. Katame dhammā ganthā? Cattāro ganthā – abhijjhākāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho. Abhijjhākāyagantho aṭṭhasu lobhasahagatesu [Pg.282] cittuppādesu uppajjati. Byāpādo kāyagantho dvīsu domanassasahagatesu cittuppādesu uppajjati. Sīlabbataparāmāso kāyagantho ca idaṃsaccābhiniveso kāyagantho ca catūsu diṭṭhigatasampayuttesu cittuppādesu uppajjanti – ime dhammā ganthā.

1489. 어떤 법들이 매듭(gantha)인가? 네 가지 매듭이 있으니, 탐욕의 몸의 매듭(abhijjhākāyagantho), 악의의 몸의 매듭(byāpādo kāyagantho), 계금취의 몸의 매듭(sīlabbataparāmāso kāyagantho), '이것만이 진리이다'라고 집착하는 몸의 매듭(idaṃsaccābhiniveso kāyagantho)이다. 탐욕의 몸의 매듭은 탐욕과 함께하는 여덟 가지 마음의 일어남에서 일어난다. 악의의 몸의 매듭은 근심과 함께하는 두 가지 마음의 일어남에서 일어난다. 계금취의 몸의 매듭과 '이것만이 진리이다'라고 집착하는 몸의 매듭은 사견과 결합한 네 가지 마음의 일어남에서 일어난다. 이러한 법들이 매듭이다.

1490. Katame dhammā no ganthā? Ṭhapetvā ganthe, avasesaṃ akusalaṃ, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā no ganthā.

1490. 어떤 법들이 매듭이 아닌가? 매듭들을 제외한 나머지 불선법, 네 가지 영역(地)의 선법, 네 가지 영역의 과보, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 색법과 열반이다. 이러한 법들이 매듭이 아닌 법들이다.

1491. Katame dhammā ganthaniyā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā ganthaniyā.

1491. 어떤 법들이 매듭의 대상이 되는 법(ganthaniyā)인가? 세 가지 영역의 선법, 불선법, 세 가지 영역의 과보, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 모든 색법이다. 이러한 법들이 매듭의 대상이 되는 법들이다.

1492. Katame dhammā aganthaniyā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā aganthaniyā.

1492. 어떤 법들이 매듭의 대상이 되지 않는 법(aganthaniyā)인가? 세간에 속하지 않는 네 가지 도(道)와 네 가지 사문과(沙門果), 그리고 열반이다. 이러한 법들이 매듭의 대상이 되지 않는 법들이다.

1493. Katame dhammā ganthasampayuttā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā, cattāro diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādā, etthuppannaṃ lobhaṃ ṭhapetvā, dve domanassasahagatacittuppādā, etthuppannaṃ paṭighaṃ ṭhapetvā – ime dhammā ganthasampayuttā.

1493. 어떤 법들이 매듭과 결합한 법(ganthasampayuttā)인가? 사견과 결합한 네 가지 마음의 일어남, 사견과는 결합하지 않고 탐욕과 함께하는 네 가지 마음의 일어남에서 거기서 일어난 탐욕을 제외한 것, 근심과 함께하는 두 가지 마음의 일어남에서 거기서 일어난 적의(paṭigha)를 제외한 것—이러한 법들이 매듭과 결합한 법들이다.

1494. Katame dhammā ganthavippayuttā? Catūsu diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppanno lobho, dvīsu domanassasahagatesu cittuppādesu uppannaṃ paṭighaṃ, vicikicchāsahagato cittuppādo, uddhaccasahagato cittuppādo, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā ganthavippayuttā.

1494. 어떤 법들이 매듭과 결합하지 않은 법(ganthavippayuttā)인가? 사견과는 결합하지 않고 탐욕과 함께하는 네 가지 마음의 일어남에서 일어난 탐욕, 근심과 함께하는 두 가지 마음의 일어남에서 일어난 적의, 의심과 함께하는 마음의 일어남, 들뜸과 함께하는 마음의 일어남, 네 가지 영역의 선법, 네 가지 영역의 과보, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 색법과 열반이다. 이러한 법들이 매듭과 결합하지 않은 법들이다.

1495. Katame dhammā ganthā ceva ganthaniyā ca? Teva ganthā ganthā ceva ganthaniyā ca.

1495. 어떤 법들이 매듭이면서 매듭의 대상이 되는 법인가? 그 매듭들 자체가 매듭이면서 매듭의 대상이 되는 법들이다.

1496. Katame dhammā ganthaniyā ceva no ca ganthā? Ṭhapetvā ganthe avasesaṃ akusalaṃ, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā ganthaniyā ceva no ca ganthā. Aganthaniyā dhammā na vattabbā – ganthā ceva ganthaniyā cātipi, ganthaniyā ceva no ca ganthātipi.

1496. 어떤 법들이 매듭의 대상이 되면서 매듭은 아닌 법인가? 매듭들을 제외한 나머지 불선법, 세 가지 영역의 선법, 세 가지 영역의 과보, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 모든 색법이다. 이러한 법들이 매듭의 대상이 되면서 매듭은 아닌 법들이다. 매듭의 대상이 되지 않는 법들은 '매듭이면서 매듭의 대상이 되는 법'이라고도 할 수 없고, '매듭의 대상이 되면서 매듭은 아닌 법'이라고도 할 수 없다.

1497. Katame [Pg.283] dhammā ganthā ceva ganthasampayuttā ca? Yattha diṭṭhi ca lobho ca ekato uppajjanti – ime dhammā ganthā ceva ganthasampayuttā ca.

1497. 어떤 법들이 매듭이면서 매듭과 결합한 법인가? 견해(diṭṭhi)와 탐욕(lobha)이 함께 일어나는 경우, 이러한 법들이 매듭이면서 매듭과 결합한 법들이다.

1498. Katame dhammā ganthasampayuttā ceva no ca ganthā? Aṭṭha lobhasahagatacittuppādā dve domanassasahagatacittuppādā, etthuppanne ganthe ṭhapetvā – ime dhammā ganthasampayuttā ceva no ca ganthā. Ganthavippayuttā dhammā na vattabbā – ganthā ceva ganthasampayuttā cātipi, ganthasampayuttā ceva no ca ganthātipi.

1498. 어떤 법들이 매듭과 결합하면서 매듭은 아닌 법인가? 탐욕과 함께하는 여덟 가지 마음의 일어남과 근심과 함께하는 두 가지 마음의 일어남에서 거기서 일어난 매듭들을 제외한 것—이러한 법들이 매듭과 결합하면서 매듭은 아닌 법들이다. 매듭과 결합하지 않은 법들은 '매듭이면서 매듭과 결합한 법'이라고도 할 수 없고, '매듭과 결합하면서 매듭은 아닌 법'이라고도 할 수 없다.

1499. Katame dhammā ganthavippayuttā ganthaniyā? Catūsu diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppanno lobho, dvīsu domanassasahagatesu cittuppādesu uppannaṃ paṭighaṃ, vicikicchāsahagato cittuppādo, uddhaccasahagato cittuppādo, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā ganthavippayuttā ganthaniyā.

1499. 어떤 법들이 매듭과 결합하지 않으면서 매듭의 대상이 되는 법인가? 사견과는 결합하지 않고 탐욕과 함께하는 네 가지 마음의 일어남에서 일어난 탐욕, 근심과 함께하는 두 가지 마음의 일어남에서 일어난 적의, 의심과 함께하는 마음의 일어남, 들뜸과 함께하는 마음의 일어남, 세 가지 영역의 선법, 세 가지 영역의 과보, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 모든 색법이다. 이러한 법들이 매듭과 결합하지 않으면서 매듭의 대상이 되는 법들이다.

1500. Katame dhammā ganthavippayuttā aganthaniyā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā ganthavippayuttā aganthaniyā. Ganthasampayuttā dhammā na vattabbā – ganthavippayuttā ganthaniyātipi, ganthavippayuttā aganthaniyātipi.

1500. 어떤 법들이 매듭과 결합하지 않으면서 매듭의 대상이 되지 않는 법인가? 세간에 속하지 않는 네 가지 도(道)와 네 가지 사문과(沙門果), 그리고 열반이다. 이러한 법들이 매듭과 결합하지 않으면서 매듭의 대상이 되지 않는 법들이다. 매듭과 결합한 법들은 '매듭과 결합하지 않으면서 매듭의 대상이 되는 법'이라고도 할 수 없고, '매듭과 결합하지 않으면서 매듭의 대상이 되지 않는 법'이라고도 할 수 없다.

Oghagocchakaṃ

오가 고차까(폭류의 묶음)

1501. Katame dhammā oghā…pe….

1501. 어떤 법들이 폭류(ogha)인가? (앞의 내용과 같으므로 생략한다.)

Yogagocchakaṃ

요가 고차까(멍에의 묶음)

1502. Katame dhammā yogā…pe….

1502. 어떤 법들이 멍에(yoga)인가? (앞의 내용과 같으므로 생략한다.)

Nīvaraṇagocchakaṃ

니와라나 고차까(장애의 묶음)

1503. Katame dhammā nīvaraṇā? Cha nīvaraṇā – kāmacchandanīvaraṇaṃ, byāpādanīvaraṇaṃ, thinamiddhanīvaraṇaṃ, uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ, vicikicchānīvaraṇaṃ, avijjānīvaraṇaṃ[Pg.284]. Kāmacchandanīvaraṇaṃ aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati, byāpādanīvaraṇaṃ dvīsu domanassasahagatesu cittuppādesu uppajjati, thinamiddhanīvaraṇaṃ sasaṅkhārikesu akusalesu uppajjati, uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagatesu cittuppādesu uppajjati, kukkuccanīvaraṇaṃ dvīsu domanassasahagatesu cittuppādesu uppajjati, vicikicchānīvaraṇaṃ vicikicchāsahagatesu cittuppādesu uppajjati, avijjānīvaraṇaṃ sabbākusalesu uppajjati – ime dhammā nīvaraṇā.

1503. 어떤 법들이 장애(nīvaraṇa)인가? 여섯 가지 장애가 있으니, 감각적 욕망의 장애(kāmacchandanīvaraṇa), 악의의 장애(byāpādanīvaraṇa), 해태와 혼침의 장애(thinamiddhanīvaraṇa), 들뜸과 후회의 장애(uddhaccakukkuccanīvaraṇa), 의심의 장애(vicikicchānīvaraṇa), 무명의 장애(avijjānīvaraṇa)이다. 감각적 욕망의 장애는 탐욕과 함께하는 여덟 가지 마음의 일어남에서 일어나고, 악의의 장애는 근심과 함께하는 두 가지 마음의 일어남에서 일어나며, 해태와 혼침의 장애는 유자극의(sasaṅkhārika) 불선법에서 일어나고, 들뜸의 장애는 들뜸과 함께하는 마음의 일어남에서 일어나며, 후회의 장애는 근심과 함께하는 두 가지 마음의 일어남에서 일어나고, 의심의 장애는 의심과 함께하는 마음의 일어남에서 일어나며, 무명의 장애는 모든 불선법에서 일어난다. 이러한 법들이 장애이다.

1504. Katame dhammā no nīvaraṇā? Ṭhapetvā nīvaraṇe avasesaṃ akusalaṃ, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā no nīvaraṇā.

1504. 어떤 법들이 장애가 아닌가? 장애들을 제외한 나머지 불선법, 네 가지 영역의 선법, 네 가지 영역의 과보, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 색법과 열반이다. 이러한 법들이 장애가 아닌 법들이다.

1505. Katame dhammā nīvaraṇiyā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā nīvaraṇiyā.

1505. 어떤 법들이 장애의 대상이 되는 법(nīvaraṇiyā)인가? 세 가지 영역의 선법, 불선법, 세 가지 영역의 과보, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 모든 색법이다. 이러한 법들이 장애의 대상이 되는 법들이다.

1506. Katame dhammā anīvaraṇiyā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā anīvaraṇiyā.

1506. 어떤 법들이 장애의 대상이 되지 않는 법(anīvaraṇiyā)인가? 세간에 속하지 않는 네 가지 도(道)와 네 가지 사문과(沙門果), 그리고 열반이다. 이러한 법들이 장애의 대상이 되지 않는 법들이다.

1507. Katame dhammā nīvaraṇasampayuttā? Dvādasa akusalacittuppādā – ime dhammā nīvaraṇasampayuttā.

1507. 어떤 법들이 장애와 결합한 법(nīvaraṇasampayuttā)인가? 열두 가지 불선한 마음의 일어남들—이러한 법들이 장애와 결합한 법들이다.

1508. Katame dhammā nīvaraṇavippayuttā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā nīvaraṇavippayuttā.

1508. 어떤 법들이 장애와 결합하지 않은 법(nīvaraṇavippayuttā)인가? 네 가지 영역의 선법, 네 가지 영역의 과보, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 색법과 열반이다. 이러한 법들이 장애와 결합하지 않은 법들이다.

1509. Katame dhammā nīvaraṇā ceva nīvaraṇiyā ca? Tāneva nīvaraṇāni nīvaraṇā ceva nīvaraṇiyā ca.

1509. 어떤 법들이 장애이면서 장애의 대상이 되는 법인가? 그 장애들 자체가 장애이면서 장애의 대상이 되는 법들이다.

1510. Katame dhammā nīvaraṇiyā ceva no ca nīvaraṇā? Ṭhapetvā nīvaraṇe, avasesaṃ akusalaṃ, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā nīvaraṇiyā ceva no ca nīvaraṇā. Anīvaraṇiyā dhammā na vattabbā – nīvaraṇā ceva nīvaraṇiyā cātipi, nīvaraṇiyā ceva no ca nīvaraṇātipi.

1510. 어떤 법들이 장애의 대상이면서 장애는 아닌 법들입니까? 장애들을 제외한 나머지 불선법, 세 가지 평면(욕계, 색계, 무색계)의 선법, 세 가지 평면의 과보, 세 가지 평면의 작용 무기, 그리고 모든 물질입니다. 이 법들이 장애의 대상이면서 장애는 아닌 법들입니다. 장애의 대상이 아닌 법들은 '장애이면서 장애의 대상이다'라고도 말할 수 없고, '장애의 대상이면서 장애는 아니다'라고도 말할 수 없습니다.

1511. Katame [Pg.285] dhammā nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca? Yattha dve tīṇi nīvaraṇāni ekato uppajjanti – ime dhammā nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā ca.

1511. 어떤 법들이 장애이면서 장애와 결합된 법들입니까? 두 가지 혹은 세 가지 장애가 한데 모여 발생하는 경우, 이 법들이 장애이면서 장애와 결합된 법들입니다.

1512. Katame dhammā nīvaraṇasampayuttā ceva no ca nīvaraṇā? Ṭhapetvā nīvaraṇe, avasesaṃ akusalaṃ – ime dhammā nīvaraṇasampayuttā ceva no ca nīvaraṇā. Nīvaraṇavippayuttā dhammā na vattabbā – nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā cātipi, nīvaraṇasampayuttā ceva no ca nīvaraṇātipi.

1512. 어떤 법들이 장애와 결합되었으나 장애는 아닌 법들입니까? 장애들을 제외한 나머지 불선법입니다. 이 법들이 장애와 결합되었으나 장애는 아닌 법들입니다. 장애와 결합되지 않은 법들은 '장애이면서 장애와 결합되었다'라고도 말할 수 없고, '장애와 결합되었으나 장애는 아니다'라고도 말할 수 없습니다.

1513. Katame dhammā nīvaraṇavippayuttā nīvaraṇiyā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā nīvaraṇavippayuttā nīvaraṇiyā.

1513. 어떤 법들이 장애와 결합되지 않았으면서 장애의 대상인 법들입니까? 세 가지 평면의 선법, 세 가지 평면의 과보, 세 가지 평면의 작용 무기, 그리고 모든 물질입니다. 이 법들이 장애와 결합되지 않았으면서 장애의 대상인 법들입니다.

1514. Katame dhammā nīvaraṇavippayuttā anīvaraṇiyā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā nīvaraṇavippayuttā anīvaraṇiyā. Nīvaraṇasampayuttā dhammā na vattabbā – nīvaraṇavippayuttā nīvaraṇiyātipi, nīvaraṇavippayuttā anīvaraṇiyātipi.

1514. 어떤 법들이 장애와 결합되지 않았으면서 장애의 대상도 아닌 법들입니까? 출세간에 포함되는 네 가지 도, 네 가지 사문과, 그리고 열반입니다. 이 법들이 장애와 결합되지 않았으면서 장애의 대상도 아닌 법들입니다. 장애와 결합된 법들은 '장애와 결합되지 않았으면서 장애의 대상이다'라고도 말할 수 없고, '장애와 결합되지 않았으면서 장애의 대상도 아니다'라고도 말할 수 없습니다.

Parāmāsagocchakaṃ

움켜쥠의 모음(Parāmāsagocchakaṃ)

1515. Katame dhammā parāmāsā? Diṭṭhiparāmāso catūsu diṭṭhigatasampayuttesu cittuppādesu uppajjati – ime dhammā parāmāsā.

1515. 어떤 법들이 움켜쥠(parāmāsa, 사견)입니까? 견해로 인한 움켜쥠이 네 가지 사견과 결합된 마음의 일어남에서 발생합니다. 이 법들이 움켜쥠인 법들입니다.

1516. Katame dhammā no parāmāsā? Ṭhapetvā parāmāsaṃ avasesaṃ akusalaṃ, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā no parāmāsā.

1516. 어떤 법들이 움켜쥠이 아닌 법들입니까? 움켜쥠을 제외한 나머지 불선법, 네 가지 평면의 선법, 네 가지 평면의 과보, 세 가지 평면의 작용 무기, 그리고 물질과 열반입니다. 이 법들이 움켜쥠이 아닌 법들입니다.

1517. Katame dhammā parāmaṭṭhā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā parāmaṭṭhā.

1517. 어떤 법들이 움켜쥠의 대상(parāmaṭṭhā)인 법들입니까? 세 가지 평면의 선법과 불선법, 세 가지 평면의 과보, 세 가지 평면의 작용 무기, 그리고 모든 물질입니다. 이 법들이 움켜쥠의 대상인 법들입니다.

1518. Katame [Pg.286] dhammā aparāmaṭṭhā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni nibbānañca – ime dhammā aparāmaṭṭhā.

1518. 어떤 법들이 움켜쥠의 대상이 아닌 법들입니까? 출세간에 포함되는 네 가지 도, 네 가지 사문과, 그리고 열반입니다. 이 법들이 움켜쥠의 대상이 아닌 법들입니다.

1519. Katame dhammā parāmāsasampayuttā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā, etthuppannaṃ parāmāsaṃ ṭhapetvā – ime dhammā parāmāsasampayuttā.

1519. 어떤 법들이 움켜쥠과 결합된 법들입니까? 네 가지 사견과 결합된 마음의 일어남에서, 거기서 발생한 움켜쥠을 제외한 것입니다. 이 법들이 움켜쥠과 결합된 법들입니다.

1520. Katame dhammā parāmāsavippayuttā? Cattāro diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādā, dve domanassasahagatacittuppādā, vicikicchāsahagato cittuppādo, uddhaccasahagato cittuppādo, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā parāmāsavippayuttā. Parāmāso na vattabbo – parāmāsasampayuttotipi, parāmāsavippayuttotipi.

1520. 어떤 법들이 움켜쥠과 결합되지 않은 법들입니까? 네 가지 사견과 결합되지 않은 탐욕이 함께한 마음의 일어남, 두 가지 근심(도사)이 함께한 마음의 일어남, 의심이 함께한 마음의 일어남, 들뜸이 함께한 마음의 일어남, 네 가지 평면의 선법, 네 가지 평면의 과보, 세 가지 평면의 작용 무기, 그리고 물질과 열반입니다. 이 법들이 움켜쥠과 결합되지 않은 법들입니다. 움켜쥠에 대해서는 '움켜쥠과 결합되었다'라고도 말할 수 없고, '움켜쥠과 결합되지 않았다'라고도 말할 수 없습니다.

1521. Katame dhammā parāmāsā ceva parāmaṭṭhā ca? So eva parāmāso parāmāso ceva parāmaṭṭho ca.

1521. 어떤 법들이 움켜쥠이면서 움켜쥠의 대상인 법들입니까? 그 움켜쥠 자체가 움켜쥠이면서 움켜쥠의 대상입니다.

1522. Katame dhammā parāmaṭṭhā ceva no ca parāmāsā? Ṭhapetvā parāmāsaṃ avasesaṃ akusalaṃ, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā parāmaṭṭhā ceva no ca parāmāsā. Aparāmaṭṭhā dhammā na vattabbā – parāmāsā ceva parāmaṭṭhā cātipi, parāmaṭṭhā ceva no ca parāmāsātipi.

1522. 어떤 법들이 움켜쥠의 대상이면서 움켜쥠은 아닌 법들입니까? 움켜쥠을 제외한 나머지 불선법, 세 가지 평면의 선법, 세 가지 평면의 과보, 세 가지 평면의 작용 무기, 그리고 모든 물질입니다. 이 법들이 움켜쥠의 대상이면서 움켜쥠은 아닌 법들입니다. 움켜쥠의 대상이 아닌 법들은 '움켜쥠이면서 움켜쥠의 대상이다'라고도 말할 수 없고, '움켜쥠의 대상이면서 움켜쥠은 아니다'라고도 말할 수 없습니다.

1523. Katame dhammā parāmāsavippayuttā parāmaṭṭhā? Cattāro diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādā, dve domanassasahagatacittuppādā, vicikicchāsahagato cittuppādo, uddhaccasahagato cittuppādo, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā parāmāsavippayuttā parāmaṭṭhā.

1523. 어떤 법들이 움켜쥠과 결합되지 않았으면서 움켜쥠의 대상인 법들입니까? 네 가지 사견과 결합되지 않은 탐욕이 함께한 마음의 일어남, 두 가지 근심이 함께한 마음의 일어남, 의심이 함께한 마음의 일어남, 들뜸이 함께한 마음의 일어남, 세 가지 평면의 선법, 세 가지 평면의 과보, 세 가지 평면의 작용 무기, 그리고 모든 물질입니다. 이 법들이 움켜쥠과 결합되지 않았으면서 움켜쥠의 대상인 법들입니다.

1524. Katame dhammā parāmāsavippayuttā aparāmaṭṭhā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā parāmāsavippayuttā aparāmaṭṭhā. Parāmāsā ca parāmāsasampayuttā ca dhammā na vattabbā – parāmāsavippayuttā parāmaṭṭhātipi, parāmāsavippayuttā aparāmaṭṭhātipi.

1524. 어떤 법들이 움켜쥠과 결합되지 않았으면서 움켜쥠의 대상도 아닌 법들입니까? 네 가지 도, 네 가지 사문과, 그리고 열반입니다. 이 법들이 움켜쥠과 결합되지 않았으면서 움켜쥠의 대상도 아닌 법들입니다. 움켜쥠과 움켜쥠에 결합된 법들은 '움켜쥠과 결합되지 않았으면서 움켜쥠의 대상이다'라고도 말할 수 없고, '움켜쥠과 결합되지 않았으면서 움켜쥠의 대상도 아니다'라고도 말할 수 없습니다.

Mahantaradukaṃ

대부수적 이법(Mahantaradukaṃ)

1525. Katame [Pg.287] dhammā sārammaṇā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ – ime dhammā sārammaṇā.

1525. 어떤 법들이 대상이 있는 법들입니까? 네 가지 평면의 선법, 불선법, 네 가지 평면의 과보, 세 가지 평면의 작용 무기입니다. 이 법들이 대상이 있는 법들입니다.

1526. Katame dhammā anārammaṇā? Rūpañca, nibbānañca – ime dhammā anārammaṇā.

1526. 어떤 법들이 대상이 없는 법들입니까? 물질과 열반입니다. 이 법들이 대상이 없는 법들입니다.

1527. Katame dhammā cittā? Cakkhuviññāṇaṃ, sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, kāyaviññāṇaṃ, manodhātu, manoviññāṇadhātu – ime dhammā cittā.

1527. 어떤 법들이 마음인 법들입니까? 안식, 이식, 비식, 설식, 신식, 의계, 의식계입니다. 이 법들이 마음인 법들입니다.

1528. Katame dhammā no cittā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā no cittā.

1528. 어떤 법들이 마음이 아닌 법들입니까? 수온, 상온, 행온, 그리고 물질과 열반입니다. 이 법들이 마음이 아닌 법들입니다.

1529. Katame dhammā cetasikā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ime dhammā cetasikā.

1529. 어떤 법들이 심소인 법들입니까? 수온, 상온, 행온입니다. 이 법들이 심소인 법들입니다.

1530. Katame dhammā acetasikā? Cittañca, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā acetasikā.

1530. 어떤 법들이 심소가 아닌 법들입니까? 마음과 물질과 열반입니다. 이 법들이 심소가 아닌 법들입니다.

1531. Katame dhammā cittasampayuttā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ime dhammā cittasampayuttā.

1531. 어떤 법들이 마음과 결합된 법들입니까? 수온, 상온, 행온입니다. 이 법들이 마음과 결합된 법들입니다.

1532. Katame dhammā cittavippayuttā? Rūpañca, nibbānañca – ime dhammā cittavippayuttā. Cittaṃ na vattabbaṃ – cittena sampayuttantipi, cittena vippayuttantipi.

1532. 어떤 법들이 마음과 결합되지 않은 법들입니까? 물질과 열반입니다. 이 법들이 마음과 결합되지 않은 법들입니다. 마음에 대해서는 '마음과 결합되었다'라고도 말할 수 없고, '마음과 결합되지 않았다'라고도 말할 수 없습니다.

1533. Katame dhammā cittasaṃsaṭṭhā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ime dhammā cittasaṃsaṭṭhā.

1533. 어떤 법들이 마음과 뒤섞인 법들입니까? 수온, 상온, 행온입니다. 이 법들이 마음과 뒤섞인 법들입니다.

1534. Katame dhammā cittavisaṃsaṭṭhā? Rūpañca, nibbānañca – ime dhammā cittavisaṃsaṭṭhā. Cittaṃ na vattabbaṃ – cittena saṃsaṭṭhantipi, cittena visaṃsaṭṭhantipi.

1534. 어떤 법들이 마음과 뒤섞이지 않은 법들입니까? 물질과 열반입니다. 이 법들이 마음과 뒤섞이지 않은 법들입니다. 마음에 대해서는 '마음과 뒤섞였다'라고도 말할 수 없고, '마음과 뒤섞이지 않았다'라고도 말할 수 없습니다.

1535. Katame dhammā cittasamuṭṭhānā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, kāyaviññatti, vacīviññatti, yaṃ vā panaññampi atthi rūpaṃ cittajaṃ cittahetukaṃ [Pg.288] cittasamuṭṭhānaṃ – rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ ākāsadhātu āpodhātu rūpassa lahutā rūpassa mudutā rūpassa kammaññatā rūpassa upacayo rūpassa santati kabaḷīkāro āhāro – ime dhammā cittasamuṭṭhānā.

1535. 어떤 법들이 마음에서 일어난 것(cittasamuṭṭhāna)인가? 수온(受蘊), 상온(想蘊), 행온(行蘊), 카야윈냐띠(身表), 와치윈냐띠(語表), 그리고 마음에서 생겨나고 마음을 원인으로 하며 마음에서 일어난 그 밖의 모든 형태(rūpa) — 색처(色處), 성처(聲處), 향처(香處), 미처(味處), 촉처(觸處), 허공계(ākāsadhātu), 아포다뚜(水界), 물질의 가벼움(rūpassa lahutā), 물질의 부드러움(rūpassa mudutā), 물질의 적합함(rūpassa kammaññatā), 물질의 쌓임(rūpassa upacaya), 물질의 상속(rūpassa santati), 까발리까라 아하라(段食) — 이러한 법들이 마음에서 일어난 법들이다.

1536. Katame dhammā no cittasamuṭṭhānā? Cittañca, avasesañca rūpaṃ, nibbānañca – ime dhammā no cittasamuṭṭhānā.

1536. 어떤 법들이 마음에서 일어난 것이 아닌(no cittasamuṭṭhāna) 법들인가? 마음(citta)과 나머지 물질(rūpa), 그리고 니바나(nibbāna) — 이러한 법들이 마음에서 일어난 것이 아닌 법들이다.

1537. Katame dhammā cittasahabhuno? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, kāyaviññatti, vacīviññatti – ime dhammā cittasahabhuno.

1537. 어떤 법들이 마음과 함께 일어나는(cittasahabhu) 법들인가? 수온(受蘊), 상온(想蘊), 행온(行蘊), 카야윈냐띠(身表), 와치윈냐띠(語表) — 이러한 법들이 마음과 함께 일어나는 법들이다.

1538. Katame dhammā no cittasahabhuno? Cittañca, avasesañca rūpaṃ, nibbānañca – ime dhammā no cittasahabhuno.

1538. 어떤 법들이 마음과 함께 일어나는 것이 아닌(no cittasahabhu) 법들인가? 마음(citta)과 나머지 물질(rūpa), 그리고 니바나(nibbāna) — 이러한 법들이 마음과 함께 일어나는 것이 아닌 법들이다.

1539. Katame dhammā cittānuparivattino? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho, kāyaviññatti, vacīviññatti – ime dhammā cittānuparivattino.

1539. 어떤 법들이 마음을 따르는(cittānuparivatti) 법들인가? 수온(受蘊), 상온(想蘊), 행온(行蘊), 카야윈냐띠(身表), 와치윈냐띠(語表) — 이러한 법들이 마음을 따르는 법들이다.

1540. Katame dhammā no cittānuparivattino? Cittañca, avasesañca rūpaṃ, nibbānañca – ime dhammā no cittānuparivattino.

1540. 어떤 법들이 마음을 따르는 것이 아닌(no cittānuparivatti) 법들인가? 마음(citta)과 나머지 물질(rūpa), 그리고 니바나(nibbāna) — 이러한 법들이 마음을 따르는 것이 아닌 법들이다.

1541. Katame dhammā cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ime dhammā cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā.

1541. 어떤 법들이 마음과 섞여 있고 마음에서 일어난(cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhāna) 법들인가? 수온(受蘊), 상온(想蘊), 행온(行蘊) — 이러한 법들이 마음과 섞여 있고 마음에서 일어난 법들이다.

1542. Katame dhammā no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā? Cittañca, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānā.

1542. 어떤 법들이 마음과 섞여 있고 마음에서 일어난 것이 아닌(no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhāna) 법들인가? 마음(citta), 물질(rūpa), 니바나(nibbāna) — 이러한 법들이 마음과 섞여 있고 마음에서 일어난 것이 아닌 법들이다.

1543. Katame dhammā cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ime dhammā cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno.

1543. 어떤 법들이 마음과 섞여 있고 마음에서 일어나며 마음과 함께하는(cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhu) 법들인가? 수온(受蘊), 상온(想蘊), 행온(行蘊) — 이러한 법들이 마음과 섞여 있고 마음에서 일어나며 마음과 함께하는 법들이다.

1544. Katame dhammā no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno? Cittañca, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhuno.

1544. 어떤 법들이 마음과 섞여 있고 마음에서 일어나며 마음과 함께하는 것이 아닌(no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānasahabhu) 법들인가? 마음(citta), 물질(rūpa), 니바나(nibbāna) — 이러한 법들이 마음과 섞여 있고 마음에서 일어나며 마음과 함께하는 것이 아닌 법들이다.

1545. Katame dhammā cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino? Vedanākkhandho, saññākkhandho, saṅkhārakkhandho – ime dhammā cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino.

1545. 어떤 법들이 마음과 섞여 있고 마음에서 일어나며 마음을 따르는(cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivatti) 법들인가? 수온(受蘊), 상온(想蘊), 행온(行蘊) — 이러한 법들이 마음과 섞여 있고 마음에서 일어나며 마음을 따르는 법들이다.

1546. Katame [Pg.289] dhammā no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino? Cittañca, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivattino.

1546. 어떤 법들이 마음과 섞여 있고 마음에서 일어나며 마음을 따르는 것이 아닌(no cittasaṃsaṭṭhasamuṭṭhānānuparivatti) 법들인가? 마음(citta), 물질(rūpa), 니바나(nibbāna) — 이러한 법들이 마음과 섞여 있고 마음에서 일어나며 마음을 따르는 것이 아닌 법들이다.

1547. Katame dhammā ajjhattikā? Cakkhāyatanaṃ…pe… manāyatanaṃ – ime dhammā ajjhattikā.

1547. 어떤 법들이 안의(ajjhattika) 법들인가? 안처(眼處) ... 내지 ... 만처(意處) — 이러한 법들이 안의 법들이다.

1548. Katame dhammā bāhirā? Rūpāyatanaṃ…pe… dhammāyatanaṃ – ime dhammā bāhirā.

1548. 어떤 법들이 밖의(bāhira) 법들인가? 색처(色處) ... 내지 ... 법처(法處) — 이러한 법들이 밖의 법들이다.

1549. Katame dhammā upādā? Cakkhāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro – ime dhammā upādā.

1549. 어떤 법들이 파생된(upādā) 법들인가? 안처(眼處) ... 내지 ... 까발리까라 아하라(段食) — 이러한 법들이 파생된 법들이다.

1550. Katame dhammā no upādā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, cattāro ca mahābhūtā, nibbānañca – ime dhammā no upādā.

1550. 어떤 법들이 파생된 것이 아닌(no upādā) 법들인가? 네 가지 지위(bhūmi)에서의 유익한 법(kusala)과 해로운 법(akusala), 네 가지 지위에서의 과보(vipāka), 세 가지 지위에서의 작용만 하는 무기(kiriyābyākata), 그리고 네 가지 근본 물질(mahābhūta), 니바나(nibbāna) — 이러한 법들이 파생된 것이 아닌 법들이다.

1551. Katame dhammā upādiṇṇā? Tīsu bhūmīsu vipāko, yañca rūpaṃ kammassa katattā – ime dhammā upādiṇṇā.

1551. 어떤 법들이 업에 의해 취해진(upādiṇṇa) 법들인가? 세 가지 지위에서의 과보(vipāka)와 업을 지었기 때문에 생긴 물질(rūpa) — 이러한 법들이 업에 의해 취해진 법들이다.

1552. Katame dhammā anupādiṇṇā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, yañca rūpaṃ na kammassa katattā, cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā anupādiṇṇā.

1552. 어떤 법들이 업에 의해 취해진 것이 아닌(anupādiṇṇa) 법들인가? 세 가지 지위에서의 유익한 법(kusala)과 해로운 법(akusala), 세 가지 지위에서의 작용만 하는 무기(kiriyābyākata), 업을 지었기 때문에 생긴 것이 아닌 물질(rūpa), 출세간의 네 가지 도(magga), 네 가지 사문과(sāmaññaphala), 니바나(nibbāna) — 이러한 법들이 업에 의해 취해진 것이 아닌 법들이다.

Upādānagocchakaṃ

취(取)의 모음(Upādānagocchaka)

1553. Katame dhammā upādānā? Cattāri upādānāni – kāmupādānaṃ, diṭṭhupādānaṃ, sīlabbatupādānaṃ, attavādupādānaṃ. Kāmupādānaṃ aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati. Diṭṭhupādānañca sīlabbatupādānañca attavādupādānañca catūsu diṭṭhigatasampayuttesu cittuppādesu uppajjanti – ime dhammā upādānā.

1553. 어떤 법들이 취(取, upādāna)인가? 네 가지 취가 있으니, 감각적 욕망에 대한 취(kāmupādāna), 견해에 대한 취(diṭṭhupādāna), 계율과 의례에 대한 취(sīlabbatupādāna), 자아의 이론에 대한 취(attavādupādāna)이다. 감각적 욕망에 대한 취는 여덟 가지 탐욕과 함께하는 마음의 일어남에서 생겨난다. 견해에 대한 취, 계율과 의례에 대한 취, 자아의 이론에 대한 취는 네 가지 견해와 결합된 마음의 일어남에서 생겨난다 — 이러한 법들이 취이다.

1554. Katame dhammā no upādānā? Ṭhapetvā upādāne avasesaṃ akusalaṃ, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā no upādānā.

1554. 어떤 법들이 취가 아닌(no upādāna) 법들인가? 취를 제외한 나머지 해로운 법(akusala), 네 가지 지위에서의 유익한 법(kusala), 네 가지 지위에서의 과보(vipāka), 세 가지 지위에서의 작용만 하는 무기(kiriyābyākata), 물질(rūpa), 니바나(nibbāna) — 이러한 법들이 취가 아닌 법들이다.

1555. Katame [Pg.290] dhammā upādāniyā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā upādāniyā.

1555. 어떤 법들이 취의 대상이 되는(upādāniya) 법들인가? 세 가지 지위에서의 유익한 법(kusala)과 해로운 법(akusala), 세 가지 지위에서의 과보(vipāka), 세 가지 지위에서의 작용만 하는 무기(kiriyābyākata), 그리고 모든 물질(rūpa) — 이러한 법들이 취의 대상이 되는 법들이다.

1556. Katame dhammā anupādāniyā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā anupādāniyā.

1556. 어떤 법들이 취의 대상이 되지 않는(anupādāniya) 법들인가? 출세간의 네 가지 도(magga), 네 가지 사문과(sāmaññaphala), 니바나(nibbāna) — 이러한 법들이 취의 대상이 되지 않는 법들이다.

1557. Katame dhammā upādānasampayuttā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttalobhasahagatacittuppādā, cattāro diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādā, etthuppannaṃ lobhaṃ ṭhapetvā – ime dhammā upādānasampayuttā.

1557. 어떤 법들이 취와 결합된(upādānasampayutta) 법들인가? 네 가지 견해와 결합되고 탐욕과 함께하는 마음의 일어남, 네 가지 견해와 결합되지 않고 탐욕과 함께하는 마음의 일어남에서 거기서 일어난 탐욕을 제외한 것 — 이러한 법들이 취와 결합된 법들이다.

1558. Katame dhammā upādānavippayuttā? Catūsu diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppanno lobho, dve domanassasahagatacittuppādā, vicikicchāsahagato cittuppādo, uddhaccasahagato cittuppādo, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā upādānavippayuttā.

1558. 어떤 법들이 취와 결합되지 않은(upādānavippayutta) 법들인가? 네 가지 견해와 결합되지 않고 탐욕과 함께하는 마음의 일어남에서 생겨난 탐욕, 두 가지 근심과 함께하는 마음의 일어남, 의심과 함께하는 마음의 일어남, 들뜸과 함께하는 마음의 일어남, 네 가지 지위에서의 유익한 법(kusala), 네 가지 지위에서의 과보(vipāka), 세 가지 지위에서의 작용만 하는 무기(kiriyābyākata), 물질(rūpa), 니바나(nibbāna) — 이러한 법들이 취와 결합되지 않은 법들이다.

1559. Katame dhammā upādānā ceva upādāniyā ca? Tāneva upādānāni upādānā ceva upādāniyā ca.

1559. 어떤 법들이 취이면서 또한 취의 대상이 되는(upādānā ceva upādāniyā ca) 법들인가? 바로 그 취들이 취이면서 또한 취의 대상이 되는 법들이다.

1560. Katame dhammā upādāniyā ceva no ca upādānā? Ṭhapetvā upādāne avasesaṃ akusalaṃ, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā upādāniyā ceva no ca upādānā. Anupādāniyā dhammā na vattabbā – upādānā ceva upādāniyā cātipi, upādāniyā ceva no ca upādānātipi.

1560. 어떤 법들이 취의 대상이 되지만 취는 아닌(upādāniyā ceva no ca upādānā) 법들인가? 취를 제외한 나머지 해로운 법(akusala), 세 가지 지위에서의 유익한 법(kusala), 세 가지 지위에서의 과보(vipāka), 세 가지 지위에서의 작용만 하는 무기(kiriyābyākata), 모든 물질(rūpa) — 이러한 법들이 취의 대상이 되지만 취는 아닌 법들이다. 취의 대상이 아닌(anupādāniya) 법들은 '취이면서 또한 취의 대상이 되는 법'이라고도, '취의 대상이 되지만 취는 아닌 법'이라고도 말할 수 없다.

1561. Katame dhammā upādānā ceva upādānasampayuttā ca? Yattha diṭṭhi ca lobho ca ekato uppajjanti – ime dhammā upādānā ceva upādānasampayuttā ca.

1561. 어떤 법들이 취이면서 또한 취와 결합된(upādānā ceva upādānasampayuttā ca) 법들인가? 견해와 탐욕이 함께 일어나는 경우 — 이러한 법들이 취이면서 또한 취와 결합된 법들이다.

1562. Katame dhammā upādānasampayuttā ceva no ca upādānā? Aṭṭha lobhasahagatacittuppādā, etthuppanne upādāne ṭhapetvā – ime dhammā upādānasampayuttā ceva no ca upādānā. Upādānavippayuttā dhammā na vattabbā – upādānā ceva upādānasampayuttā cātipi, upādānasampayuttā ceva no ca upādānātipi.

1562. 어떤 법들이 취착과 결합되어 있으면서 취착 자체는 아닌가? 여덟 가지 탐욕이 함께하는 마음의 일어남에서 거기에 생긴 취착을 제외한 것들이니, 이 법들이 취착과 결합되어 있으면서 취착 자체는 아닌 법들이다. 취착과 결합되지 않은 법들에 대해서는 '취착이면서 취착과 결합된 것'이라거나 '취착과 결합되어 있으면서 취착은 아닌 것'이라고 말할 수 없다.

1563. Katame [Pg.291] dhammā upādānavippayuttā upādāniyā? Catūsu diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppanno lobho, dve domanassasahagatacittuppādā, vicikicchāsahagato cittuppādo, uddhaccasahagato cittuppādo, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā upādānavippayuttā upādāniyā.

1563. 어떤 법들이 취착과 결합되지 않았으나 취착의 대상인가? 견해와 결합되지 않은 탐욕이 함께하는 네 가지 마음의 일어남에서 생긴 탐욕, 두 가지 근심이 함께하는 마음의 일어남, 의심이 함께하는 마음의 일어남, 들뜸이 함께하는 마음의 일어남, 세 가지 영역의 유익한 법, 세 가지 영역의 과보의 법, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 모든 물질이니, 이 법들이 취착과 결합되지 않았으나 취착의 대상인 법들이다.

1564. Katame dhammā upādānavippayuttā anupādāniyā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā upādānavippayuttā anupādāniyā. Upādānasampayuttā dhammā na vattabbā – upādānavippayuttā upādāniyātipi, upādānavippayuttā anupādāniyātipi.

1564. 어떤 법들이 취착과 결합되지 않았으며 취착의 대상도 아닌가? 세 영역에 포함되지 않는 네 가지 도, 네 가지 사문과, 그리고 열반이니, 이 법들이 취착과 결합되지 않았으며 취착의 대상도 아닌 법들이다. 취착과 결합된 법들에 대해서는 '취착과 결합되지 않았으나 취착의 대상인 것'이라거나 '취착과 결합되지 않았으며 취착의 대상도 아닌 것'이라고 말할 수 없다.

Kilesagocchakaṃ

번뇌의 모음

1565. Katame dhammā kilesā? Dasa kilesavatthūni – lobho, doso, moho, māno, diṭṭhi, vicikicchā, thinaṃ, uddhaccaṃ, ahirikaṃ, anottappaṃ. Lobho aṭṭhasu lobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati. Doso dvīsu domanassasahagatesu cittuppādesu uppajjati. Moho sabbākusalesu uppajjati. Māno catūsu diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatesu cittuppādesu uppajjati. Diṭṭhi catūsu diṭṭhigatasampayuttesu cittuppādesu uppajjati. Vicikicchā vicikicchāsahagatesu cittuppādesu uppajjati. Thinaṃ sasaṅkhārikesu akusalesu uppajjati. Uddhaccañca ahirikañca anottappañca sabbākusalesu uppajjanti – ime dhammā kilesā.

1565. 어떤 법들이 번뇌인가? 열 가지 번뇌의 근거가 있으니, 탐욕, 성냄, 어리석음, 자만, 사견, 의심, 혼침, 들뜸, 무참, 무괴이다. 탐욕은 탐욕이 함께하는 여덟 가지 마음의 일어남에서 일어난다. 성냄은 근심이 함께하는 두 가지 마음의 일어남에서 일어난다. 어리석음은 모든 해로운 마음에서 일어난다. 자만은 견해와 결합되지 않은 탐욕이 함께하는 네 가지 마음의 일어남에서 일어난다. 사견은 견해와 결합된 네 가지 마음의 일어남에서 일어난다. 의심은 의심이 함께하는 마음의 일어남에서 일어난다. 혼침은 유자극적인 해로운 마음에서 일어난다. 들뜸과 무참과 무괴는 모든 해로운 마음에서 일어나니, 이 법들이 번뇌이다.

1566. Katame dhammā no kilesā? Ṭhapetvā kilese avasesaṃ akusalaṃ, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā no kilesā.

1566. 어떤 법들이 번뇌가 아닌가? 번뇌들을 제외한 나머지 해로운 법, 네 가지 영역의 유익한 법, 네 가지 영역의 과보의 법, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 물질과 열반이니, 이 법들이 번뇌가 아닌 법들이다.

1567. Katame dhammā saṃkilesikā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ sabbañca rūpaṃ – ime dhammā saṃkilesikā.

1567. 어떤 법들이 오염의 대상인가? 세 가지 영역의 유익한 법, 해로운 법, 세 가지 영역의 과보의 법, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 모든 물질이니, 이 법들이 오염의 대상인 법들이다.

1568. Katame dhammā asaṃkilesikā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā asaṃkilesikā.

1568. 어떤 법들이 오염의 대상이 아닌가? 세 영역에 포함되지 않는 네 가지 도, 네 가지 사문과, 그리고 열반이니, 이 법들이 오염의 대상이 아닌 법들이다.

1569. Katame [Pg.292] dhammā saṃkiliṭṭhā? Dvādasa akusalacittuppādā – ime dhammā saṃkiliṭṭhā.

1569. 어떤 법들이 오염된 것인가? 열두 가지 해로운 마음의 일어남이니, 이 법들이 오염된 법들이다.

1570. Katame dhammā asaṃkiliṭṭhā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā asaṃkiliṭṭhā.

1570. 어떤 법들이 오염되지 않은 것인가? 네 가지 영역의 유익한 법, 네 가지 영역의 과보의 법, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 물질과 열반이니, 이 법들이 오염되지 않은 법들이다.

1571. Katame dhammā kilesasampayuttā? Dvādasa akusalacittuppādā – ime dhammā kilesasampayuttā.

1571. 어떤 법들이 번뇌와 결합된 것인가? 열두 가지 해로운 마음의 일어남이니, 이 법들이 번뇌와 결합된 법들이다.

1572. Katame dhammā kilesavippayuttā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā kilesavippayuttā.

1572. 어떤 법들이 번뇌와 결합되지 않은 것인가? 네 가지 영역의 유익한 법, 네 가지 영역의 과보의 법, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 물질과 열반이니, 이 법들이 번뇌와 결합되지 않은 법들이다.

1573. Katame dhammā kilesā ceva saṃkilesikā ca? Teva kilesā kilesā ceva saṃkilesikā ca.

1573. 어떤 법들이 번뇌이면서 오염의 대상인가? 바로 그 번뇌들이 번뇌이면서 오염의 대상인 법들이다.

1574. Katame dhammā saṃkilesikā ceva no ca kilesā? Ṭhapetvā kilese avasesaṃ akusalaṃ, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā saṃkilesikā ceva no ca kilesā. Asaṃkilesikā dhammā na vattabbā – kilesā ceva saṃkilesikā cātipi, saṃkilesikā ceva no ca kilesātipi.

1574. 어떤 법들이 오염의 대상이면서 번뇌는 아닌가? 번뇌들을 제외한 나머지 해로운 법, 세 가지 영역의 유익한 법, 세 가지 영역의 과보의 법, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 모든 물질이니, 이 법들이 오염의 대상이면서 번뇌는 아닌 법들이다. 오염의 대상이 아닌 법들에 대해서는 '번뇌이면서 오염의 대상인 것'이라거나 '오염의 대상이면서 번뇌는 아닌 것'이라고 말할 수 없다.

1575. Katame dhammā kilesā ceva saṃkiliṭṭhā ca? Teva kilesā kilesā ceva saṃkiliṭṭhā ca.

1575. 어떤 법들이 번뇌이면서 오염된 것인가? 바로 그 번뇌들이 번뇌이면서 오염된 법들이다.

1576. Katame dhammā saṃkiliṭṭhā ceva no ca kilesā? Ṭhapetvā kilese avasesaṃ akusalaṃ – ime dhammā saṃkiliṭṭhā ceva no ca kilesā. Asaṃkiliṭṭhā dhammā na vattabbā – kilesā ceva saṃkiliṭṭhā cātipi, saṃkiliṭṭhā ceva no ca kilesātipi.

1576. 어떤 법들이 오염된 것이면서 번뇌는 아닌가? 번뇌들을 제외한 나머지 해로운 법들이니, 이 법들이 오염된 것이면서 번뇌는 아닌 법들이다. 오염되지 않은 법들에 대해서는 '번뇌이면서 오염된 것'이라거나 '오염된 것이면서 번뇌는 아닌 것'이라고 말할 수 없다.

1577. Katame dhammā kilesā ceva kilesasampayuttā ca? Yattha dve tayo kilesā ekato uppajjanti – ime dhammā kilesā ceva kilesasampayuttā ca.

1577. 어떤 법들이 번뇌이면서 번뇌와 결합된 것인가? 둘 혹은 세 가지 번뇌가 함께 일어나는 경우의 그 법들이 번뇌이면서 번뇌와 결합된 법들이다.

1578. Katame [Pg.293] dhammā kilesasampayuttā ceva no ca kilesā? Ṭhapetvā kilese avasesaṃ akusalaṃ – ime dhammā kilesasampayuttā ceva no ca kilesā. Kilesavippayuttā dhammā na vattabbā – kilesā ceva kilesasampayuttā cātipi, kilesasampayuttā ceva no ca kilesātipi.

1578. 어떤 법들이 번뇌와 결합되어 있으면서 번뇌 자체는 아닌가? 번뇌들을 제외한 나머지 해로운 법들이니, 이 법들이 번뇌와 결합되어 있으면서 번뇌 자체는 아닌 법들이다. 번뇌와 결합되지 않은 법들에 대해서는 '번뇌이면서 번뇌와 결합된 것'이라거나 '번뇌와 결합되어 있으면서 번뇌는 아닌 것'이라고 말할 수 없다.

1579. Katame dhammā kilesavippayuttā saṃkilesikā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā kilesavippayuttā saṃkilesikā.

1579. 어떤 법들이 번뇌와 결합되지 않았으나 오염의 대상인가? 세 가지 영역의 유익한 법, 세 가지 영역의 과보의 법, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 모든 물질이니, 이 법들이 번뇌와 결합되지 않았으나 오염의 대상인 법들이다.

1580. Katame dhammā kilesavippayuttā asaṃkilesikā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā kilesavippayuttā asaṃkilesikā. Kilesasampayuttā dhammā na vattabbā – kilesavippayuttā saṃkilesikātipi, kilesavippayuttā asaṃkilesikātipi.

1580. 어떤 법들이 번뇌와 결합되지 않았으며 오염의 대상도 아닌가? 세 영역에 포함되지 않는 네 가지 도, 네 가지 사문과, 그리고 열반이니, 이 법들이 번뇌와 결합되지 않았으며 오염의 대상도 아닌 법들이다. 번뇌와 결합된 법들에 대해서는 '번뇌와 결합되지 않았으나 오염의 대상인 것'이라거나 '번뇌와 결합되지 않았으며 오염의 대상도 아닌 것'이라고 말할 수 없다.

Piṭṭhidukaṃ

부록의 2개조

1581. Katame dhammā dassanena pahātabbā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā, vicikicchāsahagato cittuppādo – ime dhammā dassanena pahātabbā. Cattāro diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādā, dve domanassasahagatacittuppādā – ime dhammā siyā dassanena pahātabbā, siyā na dassanena pahātabbā.

1581. 어떤 법들이 견해에 의해 버려져야 하는가? 견해와 결합된 네 가지 마음의 일어남과 의심이 함께하는 마음의 일어남이니, 이 법들이 견해에 의해 버려져야 할 법들이다. 견해와 결합되지 않은 탐욕이 함께하는 네 가지 마음의 일어남과 근심이 함께하는 두 가지 마음의 일어남은 견해에 의해 버려져야 할 수도 있고, 버려지지 않아야 할 수도 있다.

1582. Katame dhammā na dassanena pahātabbā? Uddhaccasahagato cittuppādo, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā na dassanena pahātabbā.

1582. 어떤 법들이 견해에 의해 버려지지 않는 것인가? 들뜸이 함께하는 마음의 일어남, 네 가지 영역의 유익한 법, 네 가지 영역의 과보의 법, 세 가지 영역의 작용만 하는 무기법, 그리고 물질과 열반이니, 이 법들이 견해에 의해 버려지지 않는 법들이다.

1583. Katame dhammā bhāvanāya pahātabbā? Uddhaccasahagato cittuppādo – ime dhammā bhāvanāya pahātabbā. Cattāro diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādā, dve domanassasahagatacittuppādā – ime dhammā siyā bhāvanāya pahātabbā, siyā na bhāvanāya pahātabbā.

1583. 어떤 법들이 수습(bhāvanā)에 의해 버려져야 하는가? 들뜸(uddhacca)과 함께하는 마음의 일어남 – 이 법들은 수습에 의해 버려져야 한다. 견해와 결합하지 않은 탐욕과 함께하는 네 가지 마음의 일어남, 근심(domanassa)과 함께하는 두 가지 마음의 일어남 – 이 법들은 어떤 것은 수습에 의해 버려져야 하는 법이고, 어떤 것은 수습에 의해 버려져야 하는 법이 아니다.

1584. Katame [Pg.294] dhammā na bhāvanāya pahātabbā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā, vicikicchāsahagato cittuppādo, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā na bhāvanāya pahātabbā.

1584. 어떤 법들이 수습에 의해 버려져야 할 것이 아닌가? 견해와 결합한 네 가지 마음의 일어남, 의심(vicikicchā)과 함께하는 마음의 일어남, 네 가지 지계(bhūmi)에서의 유익한 법, 네 가지 지계에서의 과보인 법, 세 가지 지계에서의 작용 무기인 법, 그리고 물질과 열반 – 이 법들은 수습에 의해 버려져야 할 것이 아니다.

1585. Katame dhammā dassanena pahātabbahetukā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā, vicikicchāsahagato cittuppādo, etthuppannaṃ mohaṃ ṭhapetvā – ime dhammā dassanena pahātabbahetukā. Cattāro diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādā, dve domanassasahagatacittuppādā – ime dhammā siyā dassanena pahātabbahetukā, siyā na dassanena pahātabbahetukā.

1585. 어떤 법들이 견(dassana)에 의해 버려져야 할 원인(hetu)을 가진 것인가? 견해와 결합한 네 가지 마음의 일어남, 의심과 함께하는 마음의 일어남에서 거기에 생긴 어리석음(moha)을 제외한 것 – 이 법들은 견에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것이다. 견해와 결합하지 않은 탐욕과 함께하는 네 가지 마음의 일어남, 근심과 함께하는 두 가지 마음의 일어남 – 이 법들은 어떤 것은 견에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것이고, 어떤 것은 견에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것이 아니다.

1586. Katame dhammā na dassanena pahātabbahetukā? Vicikicchāsahagato moho, uddhaccasahagato cittuppādo, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā na dassanena pahātabbahetukā.

1586. 어떤 법들이 견에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것이 아닌가? 의심과 함께하는 어리석음, 들뜸과 함께하는 마음의 일어남, 네 가지 지계에서의 유익한 법, 네 가지 지계에서의 과보인 법, 세 가지 지계에서의 작용 무기인 법, 그리고 물질과 열반 – 이 법들은 견에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것이 아니다.

1587. Katame dhammā bhāvanāya pahātabbahetukā? Uddhaccasahagato cittuppādo, etthuppannaṃ mohaṃ ṭhapetvā – ime dhammā bhāvanāya pahātabbahetukā. Cattāro diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādā, dve domanassasahagatacittuppādā – ime dhammā siyā bhāvanāya pahātabbahetukā, siyā na bhāvanāya pahātabbahetukā.

1587. 어떤 법들이 수습에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것인가? 들뜸과 함께하는 마음의 일어남에서 거기에 생긴 어리석음을 제외한 것 – 이 법들은 수습에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것이다. 견해와 결합하지 않은 탐욕과 함께하는 네 가지 마음의 일어남, 근심과 함께하는 두 가지 마음의 일어남 – 이 법들은 어떤 것은 수습에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것이고, 어떤 것은 수습에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것이 아니다.

1588. Katame dhammā na bhāvanāya pahātabbahetukā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā, vicikicchāsahagato cittuppādo, uddhaccasahagato moho, catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā na bhāvanāya pahātabbahetukā.

1588. 어떤 법들이 수습에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것이 아닌가? 견해와 결합한 네 가지 마음의 일어남, 의심과 함께하는 마음의 일어남, 들뜸과 함께하는 어리석음, 네 가지 지계에서의 유익한 법, 네 가지 지계에서의 과보인 법, 세 가지 지계에서의 작용 무기인 법, 그리고 물질과 열반 – 이 법들은 수습에 의해 버려져야 할 원인을 가진 것이 아니다.

1589. Katame dhammā savitakkā? Kāmāvacarakusalaṃ, akusalaṃ, kāmāvacarakusalassa vipākato ekādasa cittuppādā, akusalassa vipākato dve, kiriyato ekādasa, rūpāvacaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca kiriyato ca lokuttaraṃ paṭhamaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ vitakkaṃ ṭhapetvā – ime dhammā savitakkā.

1589. 어떤 법들이 일으킨 생각(vitakka)이 있는 것인가? 욕계 유익한 법, 해로운 법, 욕계 유익한 과보에서의 11가지 마음의 일어남, 해로운 과보에서의 2가지, 작용에서의 11가지, 색계 제1선에서의 유익함과 과보와 작용, 출세간 제1선에서의 유익함과 과보에서 거기에 생긴 일으킨 생각을 제외한 것 – 이 법들은 일으킨 생각이 있는 것이다.

1590. Katame [Pg.295] dhammā avitakkā? Dvepañcaviññāṇāni, rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, cattāro arūpāvacarā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca, vitakko ca, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā avitakkā.

1590. 어떤 법들이 일으킨 생각이 없는 것인가? 두 가지 5종 윈냐나(쌍오식), 색계의 (삼선법 또는 사선법 체계에 따른) 제2, 제3, 제4선에서의 유익함과 과보와 작용, 네 가지 무색계에서의 유익함과 과보와 작용, 출세간의 (삼선법 또는 사선법 체계에 따른) 제2, 제3, 제4선에서의 유익함과 과보, 그리고 일으킨 생각과 물질과 열반 – 이 법들은 일으킨 생각이 없는 것이다.

1591. Katame dhammā savicārā? Kāmāvacarakusalaṃ, akusalaṃ, kāmāvacarakusalassa vipākato ekādasa cittuppādā, akusalassa vipākato dve kiriyato ekādasa, rūpāvacaraekakadukajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaraekakadukajjhānā kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ vicāraṃ ṭhapetvā – ime dhammā savicārā.

1591. 어떤 법들이 지속적 고찰(vicāra)이 있는 것인가? 욕계 유익한 법, 해로운 법, 욕계 유익한 과보에서의 11가지 마음의 일어남, 해로운 과보에서의 2가지, 작용에서의 11가지, 색계의 (사선법 또는 오선법 체계에 따른) 제1선 또는 제2선에서의 유익함과 과보와 작용, 출세간의 제1선 또는 제2선에서의 유익함과 과보에서 거기에 생긴 지속적 고찰을 제외한 것 – 이 법들은 지속적 고찰이 있는 것이다.

1592. Katame dhammā avicārā? Dvepañcaviññāṇāni, rūpāvacaratikatikajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, cattāro āruppā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaratikatikajjhānā kusalato ca vipākato ca, vicāro ca, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā avicārā.

1592. 어떤 법들이 지속적 고찰이 없는 것인가? 두 가지 5종 윈냐나(쌍오식), 색계의 (삼선법 또는 삼선법 체계에 따른) 제3, 제4, 제5선에서의 유익함과 과보와 작용, 네 가지 무색계에서의 유익함과 과보와 작용, 출세간의 제3, 제4, 제5선에서의 유익함과 과보, 그리고 지속적 고찰과 물질과 열반 – 이 법들은 지속적 고찰이 없는 것이다.

1593. Katame dhammā sappītikā? Kāmāvacarakusalato cattāro somanassasahagatacittuppādā, akusalato cattāro, kāmāvacarakusalassa vipākato pañca, kiriyato pañca, rūpāvacaradukatikajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaradukatikajjhānā kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ pītiṃ ṭhapetvā – ime dhammā sappītikā.

1593. 어떤 법들이 희열(pīti)이 있는 것인가? 욕계 유익한 법에서 기쁨(somanassa)과 함께하는 네 가지 마음의 일어남, 해로운 법에서 네 가지, 욕계 유익한 과보에서 다섯 가지, 작용에서 다섯 가지, 색계 제1, 제2, 제3선에서의 유익함과 과보와 작용, 출세간 제1, 제2, 제3선에서의 유익함과 과보에서 거기에 생긴 희열을 제외한 것 – 이 법들은 희열이 있는 것이다.

1594. Katame dhammā appītikā? Kāmāvacarakusalato cattāro upekkhāsahagatacittuppādā, akusalato aṭṭha, kāmāvacarakusalassa vipākato ekādasa, akusalassa vipākato satta, kiriyato cha, rūpāvacaradukadukajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, cattāro āruppā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaradukadukajjhānā kusalato ca vipākato ca pīti ca, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā appītikā.

1594. 어떤 법들이 희열이 없는 것인가? 욕계 유익한 법에서 평온(upekkhā)과 함께하는 네 가지 마음의 일어남, 해로운 법에서 여덟 가지, 욕계 유익한 과보에서 11가지, 해로운 과보에서 일곱 가지, 작용에서 여섯 가지, 색계 제4, 제5선에서의 유익함과 과보와 작용, 네 가지 무색계에서의 유익함과 과보와 작용, 출세간 제4, 제5선에서의 유익함과 과보, 그리고 희열과 물질과 열반 – 이 법들은 희열이 없는 것이다.

1595. Katame [Pg.296] dhammā pītisahagatā? Kāmāvacarakusalato cattāro somanassasahagatacittuppādā, akusalato cattāro, kāmāvacarakusalassa vipākato pañca, kiriyato pañca, rūpāvacaradukatikajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaradukatikajjhānā kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ pītiṃ ṭhapetvā – ime dhammā pītisahagatā.

1595. 어떤 법들이 희열과 함께하는 것인가? 욕계 유익한 법에서 기쁨과 함께하는 네 가지 마음의 일어남, 해로운 법에서 네 가지, 욕계 유익한 과보에서 다섯 가지, 작용에서 다섯 가지, 색계 제1, 제2, 제3선에서의 유익함과 과보와 작용, 출세간 제1, 제2, 제3선에서의 유익함과 과보에서 거기에 생긴 희열을 제외한 것 – 이 법들은 희열과 함께하는 것이다.

1596. Katame dhammā na pītisahagatā? Kāmāvacarakusalato cattāro upekkhāsahagatacittuppādā, akusalato aṭṭha, kāmāvacarakusalassa vipākato ekādasa, akusalassa vipākato satta, kiriyato cha, rūpāvacaradukadukajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, cattāro āruppā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaradukadukajjhānā kusalato ca vipākato ca, pīti ca, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā na pītisahagatā.

1596. 어떤 법들이 희열과 함께하는 것이 아닌가? 욕계 유익한 법에서 평온과 함께하는 네 가지 마음의 일어남, 해로운 법에서 여덟 가지, 욕계 유익한 과보에서 11가지, 해로운 과보에서 일곱 가지, 작용에서 여섯 가지, 색계 제4, 제5선에서의 유익함과 과보와 작용, 네 가지 무색계에서의 유익함과 과보와 작용, 출세간 제4, 제5선에서의 유익함과 과보, 그리고 희열과 물질과 열반 – 이 법들은 희열과 함께하는 것이 아니다.

1597. Katame dhammā sukhasahagatā? Kāmāvacarakusalato cattāro somanassasahagatacittuppādā, akusalato cattāro, kāmāvacarakusalassa vipākato cha, kiriyato pañca, rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca lokuttaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ sukhaṃ ṭhapetvā – ime dhammā sukhasahagatā.

1597. 어떤 법들이 즐거움과 함께하는 법인가? 욕계 유익한 마음에서 일어난 네 가지 기쁨과 함께하는 마음의 발생, 해로운 마음에서 일어난 네 가지, 욕계 유익한 마음의 과보에서 일어난 여섯 가지, 작용만 하는 마음에서 일어난 다섯 가지, 유익함과 과보와 작용만 하는 것에서 일어난 색계의 세 가지 또는 네 가지 선정들, 유익함과 과보에서 일어난 출세간의 세 가지 또는 네 가지 선정들, 여기에 나타난 즐거움을 제외한—이러한 법들이 즐거움과 함께하는 법들이다.

1598. Katame dhammā na sukhasahagatā? Kāmāvacarakusalato cattāro upekkhāsahagatacittuppādā, akusalato aṭṭha, kāmāvacarakusalassa vipākato dasa, akusalassa vipākato satta, kiriyato cha, rūpāvacaraṃ catutthaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, cattāro āruppā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca lokuttaraṃ catutthaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca, sukhañca, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā na sukhasahagatā.

1598. 어떤 법들이 즐거움과 함께하지 않는 법인가? 욕계 유익한 마음에서 일어난 네 가지 평온과 함께하는 마음의 발생, 해로운 마음에서 일어난 여덟 가지, 욕계 유익한 마음의 과보에서 일어난 열 가지, 해로운 마음의 과보에서 일어난 일곱 가지, 작용만 하는 마음에서 일어난 여섯 가지, 유익함과 과보와 작용만 하는 것에서 일어난 색계 네 번째 선정, 유익함과 과보와 작용만 하는 것에서 일어난 네 가지 무색계 선정, 유익함과 과보에서 일어난 출세간 네 번째 선정, 그리고 즐거움과 물질과 열반—이러한 법들이 즐거움과 함께하지 않는 법들이다.

1599. Katame dhammā upekkhāsahagatā? Kāmāvacarakusalato cattāro upekkhāsahagatacittuppādā, akusalato cha, kāmāvacarakusalassa vipākato dasa, akusalassa vipākato cha, kiriyato cha[Pg.297], rūpāvacaraṃ catutthaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, cattāro āruppā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaraṃ catutthaṃ jhānaṃ kusalato ca vipākato ca, etthuppannaṃ upekkhaṃ ṭhapetvā – ime dhammā upekkhāsahagatā.

1599. 어떤 법들이 평온과 함께하는 법인가? 욕계 유익한 마음에서 일어난 네 가지 평온과 함께하는 마음의 발생, 해로운 마음에서 일어난 여섯 가지, 욕계 유익한 마음의 과보에서 일어난 열 가지, 해로운 마음의 과보에서 일어난 여섯 가지, 작용만 하는 마음에서 일어난 여섯 가지, 유익함과 과보와 작용만 하는 것에서 일어난 색계 네 번째 선정, 유익함과 과보와 작용만 하는 것에서 일어난 네 가지 무색계 선정, 유익함과 과보에서 일어난 출세간 네 번째 선정, 여기에 나타난 평온을 제외한—이러한 법들이 평온과 함께하는 법들이다.

1600. Katame dhammā na upekkhāsahagatā? Kāmāvacarakusalato cattāro somanassasahagatacittuppādā, akusalato cha, kāmāvacarakusalassa vipākato cha, akusalassa vipākato eko, kiriyato pañca, rūpāvacaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca, lokuttaratikacatukkajjhānā kusalato ca vipākato ca, upekkhā ca, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā na upekkhāsahagatā.

1600. 어떤 법들이 평온과 함께하지 않는 법인가? 욕계 유익한 마음에서 일어난 네 가지 기쁨과 함께하는 마음의 발생, 해로운 마음에서 일어난 여섯 가지, 욕계 유익한 마음의 과보에서 일어난 여섯 가지, 해로운 마음의 과보에서 일어난 한 가지, 작용만 하는 마음에서 일어난 다섯 가지, 유익함과 과보와 작용만 하는 것에서 일어난 색계의 세 가지 또는 네 가지 선정들, 유익함과 과보에서 일어난 출세간의 세 가지 또는 네 가지 선정들, 그리고 평온과 물질과 열반—이러한 법들이 평온과 함께하지 않는 법들이다.

1601. Katame dhammā kāmāvacarā? Kāmāvacarakusalaṃ, akusalaṃ, sabbo kāmāvacarassa vipāko, kāmāvacarakiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā kāmāvacarā.

1601. 어떤 법들이 욕계에 속하는 법인가? 욕계 유익한 법, 해로운 법, 모든 욕계의 과보, 욕계의 작용만 하는 무기법, 그리고 모든 물질—이러한 법들이 욕계에 속하는 법들이다.

1602. Katame dhammā na kāmāvacarā? Rūpāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā – ime dhammā na kāmāvacarā.

1602. 어떤 법들이 욕계에 속하지 않는 법인가? 색계법, 무색계법, (세간에) 포함되지 않는 법—이러한 법들이 욕계에 속하지 않는 법들이다.

1603. Katame dhammā rūpāvacarā? Rūpāvacaracatukkapañcakajjhānā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca – ime dhammā rūpāvacarā.

1603. 어떤 법들이 색계에 속하는 법인가? 유익함과 과보와 작용만 하는 것에서 일어난 색계의 네 가지 또는 다섯 가지 선정들—이러한 법들이 색계에 속하는 법들이다.

1604. Katame dhammā na rūpāvacarā? Kāmāvacarā, arūpāvacarā, apariyāpannā – ime dhammā na rūpāvacarā.

1604. 어떤 법들이 색계에 속하지 않는 법인가? 욕계법, 무색계법, (세간에) 포함되지 않는 법—이러한 법들이 색계에 속하지 않는 법들이다.

1605. Katame dhammā arūpāvacarā? Cattāro āruppā kusalato ca vipākato ca kiriyato ca – ime dhammā arūpāvacarā.

1605. 어떤 법들이 무색계에 속하는 법인가? 유익함과 과보와 작용만 하는 것에서 일어난 네 가지 무색계 선정들—이러한 법들이 무색계에 속하는 법들이다.

1606. Katame dhammā na arūpāvacarā? Kāmāvacarā, rūpāvacarā, apariyāpannā – ime dhammā na arūpāvacarā.

1606. 어떤 법들이 무색계에 속하지 않는 법인가? 욕계법, 색계법, (세간에) 포함되지 않는 법—이러한 법들이 무색계에 속하지 않는 법들이다.

1607. Katame dhammā pariyāpannā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā pariyāpannā.

1607. 어떤 법들이 (세간에) 포함된 법인가? 세 가지 계에서의 유익한 법, 해로운 법, 세 가지 계에서의 과보, 세 가지 계에서의 작용만 하는 무기법, 그리고 모든 물질—이러한 법들이 (세간에) 포함된 법들이다.

1608. Katame dhammā apariyāpannā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā apariyāpannā.

1608. 어떤 법들이 (세간에) 포함되지 않는 법인가? (세간에) 포함되지 않는 네 가지 도와 네 가지 사문과, 그리고 열반—이러한 법들이 (세간에) 포함되지 않는 법들이다.

1609. Katame [Pg.298] dhammā niyyānikā? Cattāro maggā apariyāpannā – ime dhammā niyyānikā.

1609. 어떤 법들이 (윤회에서) 벗어나게 하는 법인가? (세간에) 포함되지 않는 네 가지 도—이러한 법들이 (윤회에서) 벗어나게 하는 법들이다.

1610. Katame dhammā aniyyānikā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā aniyyānikā.

1610. 어떤 법들이 (윤회에서) 벗어나게 하지 않는 법인가? 세 가지 계에서의 유익한 법, 해로운 법, 네 가지 계에서의 과보, 세 가지 계에서의 작용만 하는 무기법, 그리고 물질과 열반—이러한 법들이 (윤회에서) 벗어나게 하지 않는 법들이다.

1611. Katame dhammā niyatā? Cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā, dve domanassasahagatacittuppādā – ime dhammā siyā niyatā siyā aniyatā. Cattāro maggā apariyāpannā – ime dhammā niyatā.

1611. 어떤 법들이 (과보가) 결정된 법인가? 그릇된 견해와 결합된 네 가지 마음의 발생, 두 가지 근심과 함께하는 마음의 발생—이러한 법들은 어떤 때는 결정된 법이고 어떤 때는 결정되지 않은 법이다. (세간에) 포함되지 않는 네 가지 도—이러한 법들은 결정된 법들이다.

1612. Katame dhammā aniyatā? Cattāro diṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādā, vicikicchāsahagato cittuppādo, uddhaccasahagato cittuppādo, tīsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā aniyatā.

1612. 어떤 법들이 결정되지 않은 법인가? 그릇된 견해와 결합되지 않은 탐욕과 함께하는 네 가지 마음의 발생, 의심과 함께하는 마음의 발생, 들뜸과 함께하는 마음의 발생, 세 가지 계에서의 유익한 법, 네 가지 계에서의 과보, 세 가지 계에서의 작용만 하는 무기법, 그리고 물질과 열반—이러한 법들이 결정되지 않은 법들이다.

1613. Katame dhammā sauttarā? Tīsu bhūmīsu kusalaṃ, akusalaṃ, tīsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, sabbañca rūpaṃ – ime dhammā sauttarā.

1613. 어떤 법들이 위에 더 좋은 것이 있는 법인가? 세 가지 계에서의 유익한 법, 해로운 법, 세 가지 계에서의 과보, 세 가지 계에서의 작용만 하는 무기법, 그리고 모든 물질—이러한 법들이 위에 더 좋은 것이 있는 법들이다.

1614. Katame dhammā anuttarā? Cattāro maggā apariyāpannā, cattāri ca sāmaññaphalāni, nibbānañca – ime dhammā anuttarā.

1614. 어떤 법들이 위에 더 좋은 것이 없는 법인가? (세간에) 포함되지 않는 네 가지 도와 네 가지 사문과, 그리고 열반—이러한 법들이 위에 더 좋은 것이 없는 법들이다.

1615. Katame dhammā saraṇā? Dvādasa akusalacittuppādā – ime dhammā saraṇā.

1615. 어떤 법들이 싸움과 함께하는 법인가? 열두 가지 해로운 마음의 발생—이러한 법들이 싸움과 함께하는 법들이다.

1616. Katame dhammā araṇā? Catūsu bhūmīsu kusalaṃ, catūsu bhūmīsu vipāko, tīsu bhūmīsu kiriyābyākataṃ, rūpañca, nibbānañca – ime dhammā araṇā.

1616. 어떤 법들이 싸움이 없는 법인가? 네 가지 계에서의 유익한 법, 네 가지 계에서의 과보, 세 가지 계에서의 작용만 하는 무기법, 그리고 물질과 열반—이러한 법들이 싸움이 없는 법들이다.

Atthuddhāro niṭṭhito.

의미의 발췌(개요)가 끝났다.

Dhammasaṅgaṇīpakaraṇaṃ niṭṭhitaṃ.

법집요(담마상가니)의 분석이 끝났다.


ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi