Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ขุทฺทกนิกาเย

ในขุททกนิกาย

เนตฺติปฺปกรณ-ฏีกา

เนตติปกรณ์-ฎีกา

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา

คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์

สํวณฺณนารมฺเภ [Pg.1] (ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; ม. นิ. ฏี. ๑.๑ คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑ คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา) รตนตฺตยวนฺทนา สํวณฺเณตพฺพสฺส ธมฺมสฺส ปภวนิสฺสยวิสุทฺธิปฏิเวทนตฺถํ, ตํ ปน ธมฺมสํวณฺณนาสุ วิญฺญูนํ พหุมานุปฺปาทนตฺถํ, ตํ สมฺมเทว เตสํ อุคฺคหณธารณาทิกฺกมลทฺธพฺพาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สพฺพหิตสุขนิปฺผาทนตฺถํ. อถ วา มงฺคลภาวโต, สพฺพกิริยาสุ ปุพฺพกิจฺจภาวโต, ปณฺฑิเตหิ สมฺมาจริตภาวโต, อายตึ ปเรสํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนโต จ สํวณฺณนายํ รตนตฺตยปณามกิริยา. อถ วา รตนตฺตยปณามกรณํ ปูชนียปูชาปุญฺญวิเสสนิพฺพตฺตนตฺถํ, ตํ อตฺตโน ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตสฺส กมฺมสฺส พลานุปฺปทานตฺถํ, อนฺตรา จ ตสฺส อสงฺโกจนตฺถํ, ตทุภยํ อนนฺตราเยน อฏฺฐกถาย ปริสมาปนตฺถํ. อิทเมว จ ปโยชนํ อาจริเยน อิธาธิปฺเปตํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘วนฺทนาชนิตํ…เป… ตสฺส เตชสา’’ติ. วตฺถุตฺตยปูชา หิ นิรติสยปุญฺญกฺเขตฺตสมฺพุทฺธิยา อปริเมยฺยปฺปภาโว ปุญฺญาติสโยติ พหุวิธนฺตราเยปิ โลกสนฺนิวาเส อนฺตรายนิพนฺธนสกลสํกิเลสวิทฺธํสนาย ปโหติ, ภยาทิอุปทฺทวญฺจ นิวาเรติ. ยถาห –

ในการเริ่มต้นอธิบาย (ที. นิ. ฎีกา 1. คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์; ม. นิ. ฎีกา 1.1 คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์; สํ. นิ. ฎีกา 1.1.1 คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์) การไหว้พระรัตนตรัยนั้น เพื่อให้รู้ความบริสุทธิ์แห่งที่เกิดและที่อาศัยของธรรมที่พึงอธิบาย และเพื่อยังความเคารพอย่างสูงให้เกิดขึ้นแก่ผู้รู้ทั้งหลายในการอธิบายธรรมนั้น และเพื่อยังประโยชน์สุขทั้งปวงให้สำเร็จแก่ผู้รู้เหล่านั้น ด้วยสัมมาปฏิปัตติที่พึงได้ด้วยการเรียน การทรงจำ เป็นต้น โดยชอบแท้ หรืออีกนัยหนึ่ง การนอบน้อมพระรัตนตรัยในการอธิบายนั้น เพราะเป็นมงคล เพราะเป็นกิจเบื้องต้นในกิจทั้งปวง เพราะบัณฑิตประพฤติโดยชอบแล้ว และเพราะผู้อื่นจะประพฤติตามในภายหน้า หรืออีกนัยหนึ่ง การนอบน้อมพระรัตนตรัยนั้น เพื่อยังบุญพิเศษคือปูชนียบูชาให้เกิดขึ้น เพื่อเพิ่มกำลังแห่งกรรมอันเป็นนิมิตแห่งสมบัติที่ตนได้แล้ว และเพื่อไม่ให้กรรมนั้นหดหายไปในระหว่าง ทั้งสองอย่างนั้นก็เพื่อให้อรรถกถาสำเร็จลงโดยไม่มีอันตราย และประโยชน์นี้แลที่อาจารย์ประสงค์ในที่นี้ เพราะท่านจักกล่าวว่า "บุญที่เกิดจากการไหว้... (ละไว้)... ด้วยเดชแห่งบุญนั้น" เพราะการบูชาวัตถุสามนั้น เป็นบุญอันยิ่งใหญ่มีอานุภาพประมาณมิได้ ด้วยความถึงพร้อมแห่งบุญเขตอันยอดเยี่ยม จึงสามารถทำลายกิเลสเครื่องผูกพันอันเป็นเหตุแห่งอันตรายทั้งปวงในโลกสันนิวาส แม้มีอันตรายหลายอย่าง และย่อมป้องกันอุปัทวะมีภัยเป็นต้นได้ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ปูชารเห ปูชยโต, พุทฺเธ ยทิ ว สาวเก’’ติ. (ธ. ป. ๑๙๕;

อป. เถร ๑.๑๐.๑) จ,

"เมื่อบุคคลบูชาท่านผู้ควรบูชา คือพระพุทธเจ้าหรือพระสาวกทั้งหลาย" (ธ.ป. 195; อป. เถระ 1.10.1) และ

ตถา [Pg.2] –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘เย, ภิกฺขเว, พุทฺเธ ปสนฺนา, อคฺเค เต ปสนฺนา, อคฺเค โข ปน ปสนฺนานํ อคฺโค วิปาโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) จ,

"ดูกรภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ และวิบากของชนผู้เลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ ย่อมเป็นสิ่งที่เลิศ" (อ. นิ. 4.34; อิติ. 90) และ

ตถา –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘‘พุทฺโธ’ติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ;

วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนปิ ชมฺพุทีปสฺส;

‘‘‘ธมฺโม’ติ…เป… ‘สงฺโฆ’ติ…เป… ทีปสฺสา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖;

อิติวุ. อฏฺฐ ๙๐;

ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา;

ม. นิ. ฏี. ๑.๑;

อ. นิ. ฏี. ๒.๔.๓๔) จ,

"ปีติใดเกิดขึ้นในกายของบุคคลผู้สรรเสริญว่า 'พระพุทธเจ้า' ปีตินั้นแลประเสริฐกว่ากสิณแม้ทั่วชมพูทวีป; 'พระธรรม' (ละไว้) 'พระสงฆ์' (ละไว้) ทวีป" (ที. นิ. อรรถ. 1.6; อิติ. อรรถ. 90; ที. นิ. ฎีกา 1. คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์; ม. นิ. ฎีกา 1.1; อ. นิ. ฎีกา 2.4.34) และ

ตถา –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘ยสฺมึ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑) จ,

"ดูกร มหานามะ สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงพระตถาคต สมัยนั้นจิตของเธอไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะ... (ละไว้)... ไม่ถูกโมหะครอบงำ" (อ. นิ. 6.10; 11.11) และ

ตถา –

อีกอย่างหนึ่ง –

‘‘อรญฺเญ รุกฺขมูเล วา…เป…;

ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา, โลมหํโส น เหสฺสตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๔๙) จ;

"ในป่าหรือที่โคนไม้... (ละไว้)... ความกลัว ความหวาดสะดุ้ง หรือขนพองสยองเกล้า จักไม่มี" (สํ. นิ. 1.249) และ

ตตฺถ ยสฺส รตนตฺตยสฺส วนฺทนํ กตฺตุกาโม, ตสฺส คุณาติสยโยคสนฺทสฺสนตฺถํ ‘‘มหาการุณิก’’นฺติอาทินา คาถาตฺตยมาห. คุณาติสยโยเคน หิ วนฺทนารหภาโว, วนฺทนารเห จ กตา วนฺทนา ยถาธิปฺเปตปฺปโยชนํ สาเธตีติ. ตตฺถ ยสฺสา สํวณฺณนํ กตฺตุกาโม, สา เนตฺติ วิเสสโต ยถานุโลมสาสนสนฺนิสฺสยา, ตสฺส จ วิจิตฺตาการปฺปวตฺติวิภาวินี. ตถา หิ สุตฺตนฺตเทสนา น วินยเทสนา วิย กรุณาปฺปธานา, นาปิ อภิธมฺมเทสนา วิย ปญฺญาปฺปธานา, อถ โข กรุณาปญฺญาปฺปธานาติ ตทุภยปฺปธานเทสนาวิเสสวิภาวนํ ตาว สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โถมนํ กาตุํ ตมฺมูลกตฺตา เสสรตนานํ ‘‘มหาการุณิกํ นาถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

ในที่นั้น อาจารย์ผู้ประสงค์จะทำการไหว้พระรัตนตรัยใด จึงกล่าวคาถาสามบทมีคำว่า "พระผู้มีพระมหากรุณา" เป็นต้น เพื่อแสดงถึงการประกอบด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ของพระรัตนตรัยนั้น เพราะการประกอบด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ ย่อมเป็นเหตุให้ควรแก่การไหว้ และการไหว้ที่กระทำในท่านผู้ควรไหว้ ย่อมสำเร็จประโยชน์ตามที่ประสงค์ ในที่นั้น อาจารย์ผู้ประสงค์จะอธิบายเนตติปกรณ์ใด เนตติปกรณ์นั้นโดยเฉพาะเป็นที่อาศัยแห่งพระศาสนาที่อนุโลม และเป็นเครื่องแสดงความประพฤติที่มีลักษณะวิจิตรของพระศาสนานั้น เพราะเหตุนั้น การแสดงลักษณะพิเศษแห่งพระธรรมเทศนาที่มีทั้งกรุณาและปัญญาเป็นประธานนั้น เพื่อสรรเสริญพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก่อน เพราะพระรัตนอื่นที่เหลือมีพระพุทธเจ้าเป็นรากฐาน จึงกล่าวคำว่า "พระผู้มีพระมหากรุณาผู้เป็นที่พึ่ง" เป็นต้น

ตตฺถ กิรตีติ (ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; ม. นิ. ฏี. ๑.๑; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑) กรุณา, ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ อปเนตีติ อตฺโถ. อถ วา กิณาตีติ กรุณา, ปรทุกฺเข สติ การุณิกํ หึสติ วิพาธตีติ อตฺโถ[Pg.3]. กมฺปนํ กโรตีติ วา กรุณา, ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยเขทํ กโรตีติ อตฺโถ. กมิติ วา สุขํ, ตํ รุนฺธตีติ กรุณา. เอสา หิ ปรทุกฺขาปนยนกามตาลกฺขณา, อตฺตสุขนิรเปกฺขตาย การุณิกานํ สุขํ รุนฺธติ วิพนฺธตีติ อตฺโถ. กิริยติ ทุกฺขิเตสุ ปสาริยตีติ วา กรุณา, กรุณาย นิยุตฺโตติ การุณิโก ยถา ‘‘โทวาริโก’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗). ยถา หิ ทฺวารฏฺฐานโต อญฺญตฺถ วตฺตมาโนปิ ทฺวารปฏิพทฺธชีวิโก ปุริโส ทฺวารานติวตฺตวุตฺติตาย ทฺวาเร นิยุตฺโตติ ‘‘โทวาริโก’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ภควา เมตฺตาทิวเสน กรุณาวิหารโต อญฺญตฺถ วตฺตมาโนปิ กรุณานติวตฺตวุตฺติตาย กรุณาย นิยุตฺโตติ ‘‘การุณิโก’’ติ วุจฺจติ. มหาภินีหารโต ปฏฺฐาย หิ ยาว มหาปรินิพฺพานา โลกหิตตฺถเมว โลกนาถา ติฏฺฐนฺตีติ. มหนฺโต การุณิโกติ มหาการุณิโก. สติปิ ภควโต ตทญฺญคุณานมฺปิ วเสน มหนฺตภาเว การุณิกสทฺทสนฺนิธาเนน วุตฺตตฺตา กรุณาวเสเนเวตฺถ มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ ยถา ‘‘มหาเวยฺยากรโณ’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘มหาการุณิโก’’ติ อิมินา ปเทน ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน สตฺถุ มหากรุณา วุตฺตา โหติ.

ในที่นั้น คำว่า "กรุณา" หมายถึง "กิรติ" คือย่อมกำจัด ย่อมบรรเทาความทุกข์ของผู้อื่น หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "กรุณา" หมายถึง "กิณาติ" คือเมื่อมีความทุกข์ของผู้อื่น ย่อมเบียดเบียน ย่อมรบกวนผู้มีกรุณา หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "กรุณา" หมายถึง "ย่อมกระทำความหวั่นไหว" คือเมื่อมีความทุกข์ของผู้อื่น ย่อมกระทำความเศร้าหมองแห่งใจของสัตบุรุษ หรืออีกนัยหนึ่ง "กม" คือความสุข "รุนธติ" คือย่อมขัดขวางความสุขนั้น กรุณานี้มีลักษณะคือความปรารถนาจะบรรเทาความทุกข์ของผู้อื่น ย่อมขัดขวาง ย่อมผูกมัดความสุขของผู้มีกรุณาด้วยการไม่คำนึงถึงความสุขของตนเอง หรืออีกนัยหนึ่ง "กรุณา" หมายถึง "ย่อมแผ่ไปในสัตว์ผู้เป็นทุกข์" ผู้ประกอบด้วยกรุณาจึงชื่อว่า "การุณิกะ" เหมือนคำว่า "โทวาริกะ" (อ. นิ. 7.67) คือ บุรุษผู้มีชีวิตผูกพันอยู่กับประตู แม้จะอยู่ในที่อื่นจากที่ตั้งของประตู ก็ชื่อว่า "โทวาริกะ" เพราะประกอบอยู่ในประตูด้วยการไม่ละเว้นการกระทำหน้าที่ที่ประตู ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้น แม้จะทรงอยู่ในที่อื่นจากการอยู่ด้วยกรุณามีเมตตาเป็นต้น ก็ชื่อว่า "การุณิกะ" เพราะประกอบด้วยกรุณาด้วยการไม่ละเว้นการกระทำหน้าที่ด้วยกรุณา เพราะพระโลกนาถทั้งหลายย่อมดำรงอยู่เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกเท่านั้น ตั้งแต่การบำเพ็ญบารมีอันยิ่งใหญ่จนถึงปรินิพพานอันยิ่งใหญ่ ผู้มีกรุณามากจึงชื่อว่า "มหากรุณิกะ" แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงมีความยิ่งใหญ่ด้วยคุณอื่น ๆ ก็ตาม แต่เพราะกล่าวไว้ด้วยการประกอบกับคำว่า "การุณิกะ" จึงพึงทราบว่าความยิ่งใหญ่ในที่นี้เป็นไปโดยกรุณา เหมือนคำว่า "มหาไวยากรณ์" เมื่อเป็นเช่นนี้ ด้วยบทว่า "มหากรุณิกะ" นี้ จึงกล่าวถึงพระมหากรุณาของพระศาสดาโดยอธิษฐานบุคคล

อปโร นโย – อตฺถสาธนโต กรุณํ กรุณายนํ กรุณาสมฺปวตฺตนํ อรหตีติ การุณิโก. ภควโต หิ สพฺพญฺญุตาย อนวเสสโต สตฺตานํ หิตํ, หิตุปายญฺจ ชานโต, ตตฺถ จ อกิลาสุโน หิเตสิตา สตฺถิกา, น ตถา อญฺเญสนฺติ. อถ วา กรุณา กรุณายนํ สีลํ ปกติ สภาโว เอตสฺสาติ การุณิโก. ภควา หิ ปถวีผสฺสาทโย วิย กกฺขฬผุสนาทิสภาวา กรุณาสภาโว สภาวภูตกรุโณติ อตฺโถ. เสสํ ปุริมสทิสเมว. อถ วา มหาวิสยตาย, มหานุภาวตาย, มหปฺผลตาย จ มหตี กรุณาติ มหากรุณา. ภควโต หิ กรุณา นิรวเสเสสุ สตฺเตสุ ปวตฺตติ, ปวตฺตมานา จ อนญฺญสาธารณา ปวตฺตติ, ทิฏฺฐธมฺมิกาทิเภทญฺจ มหนฺตเมว สตฺตานํ หิตสุขํ เอกนฺตโต นิปฺผาเทติ, มหากรุณาย นิยุตฺโตติ มหาการุณิโก, ตํ มหาการุณิกํ. เสสํ สพฺพํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สุมาคธาทิปทานํ วิย เจตฺถ สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

อีกนัยหนึ่ง พระองค์ชื่อว่า 'การุณิกะ' เพราะควรแก่การกระทำกรุณา การแผ่กรุณา และการยังกรุณาให้เป็นไป เพราะทรงสามารถทำประโยชน์ให้สำเร็จ ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายและอุบายแห่งประโยชน์นั้นโดยไม่เหลือด้วยพระสัพพัญญุตญาณ และความปรารถนาประโยชน์ของพระองค์ผู้ไม่ทรงเหน็ดเหนื่อยในการแสวงหาประโยชน์นั้นย่อมเป็นจริง ไม่เหมือนของผู้อื่น อีกนัยหนึ่ง พระองค์ชื่อว่า 'การุณิกะ' เพราะมีกรุณาและการแผ่กรุณาเป็นศีล เป็นปกติ เป็นธรรมชาติ อธิบายว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ามีกรุณาเป็นธรรมชาติ มีกรุณาเป็นธรรมชาติที่แท้จริง เหมือนธรรมชาติมีการกระทบที่แข็งเป็นต้นของปฐวีธาตุเป็นต้น ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว อีกนัยหนึ่ง กรุณาที่ยิ่งใหญ่ เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง มีอานุภาพมาก และมีผลมาก ชื่อว่า 'มหากรุณา' ด้วยว่ากรุณาของพระผู้มีพระภาคเจ้าแผ่ไปในสัตว์ทั้งหลายโดยไม่เหลือ และเมื่อแผ่ไปก็แผ่ไปโดยไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น และย่อมยังประโยชน์สุขของสัตว์ทั้งหลายอันยิ่งใหญ่ มีประเภทคือประโยชน์ในปัจจุบันเป็นต้นให้สำเร็จโดยส่วนเดียว พระองค์ชื่อว่า 'มหากาารุณิกะ' เพราะประกอบด้วยมหากรุณานั้น พึงทราบคำว่า 'มหากาารุณิกะ' นั้น ส่วนที่เหลือทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว และพึงทราบการสำเร็จรูปศัพท์ในที่นี้ เหมือนคำว่า 'สุมคธา' เป็นต้น

นาถตีติ [Pg.4] นาโถ, เวเนยฺยานํ หิตสุขํ อาสีสติ ปตฺเถตีติ อตฺโถ, เมตฺตายนวเสน เจตฺถ หิตสุขาสีสนํ เวทิตพฺพํ, น กรุณายนวเสน ปฐมปเทน วุตฺตตฺตา. อถ วา นาถติ เวเนยฺยคตํ กิเลสพฺยสนํ อุปตาเปตีติ นาโถ, นาถตีติ วา นาโถ, ยาจตีติ อตฺโถ. ภควา หิ ‘‘สาธุ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเลน กาลํ อตฺตสมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๘.๗, ๘) สตฺตานํ ตํ ตํ หิตปฺปฏิปตฺตึ ยาจิตฺวาปิ มหากรุณาย สมุสฺสาหิโต เต ตตฺถ นิโยเชติ. ปรเมน วา จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต, สพฺพสตฺเต วา สีลาทิคุเณหิ อีสติ อภิภวตีติ ปรมิสฺสโร ภควา ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจติ, ตํ นาถํ.

พระองค์ชื่อว่า 'นาถะ' เพราะอรรถว่าย่อมปรารถนา อธิบายว่า ย่อมปรารถนา ย่อมมุ่งหวังประโยชน์สุขแก่เวไนยสัตว์ทั้งหลาย พึงทราบว่าการมุ่งหวังประโยชน์สุขในที่นี้ พึงทราบโดยความเป็นไปแห่งเมตตา ไม่ใช่โดยความเป็นไปแห่งกรุณา เพราะกล่าวไว้ด้วยบทแรกแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า 'นาถะ' เพราะอรรถว่าย่อมยังกิเลสอันเป็นความพินาศที่เข้าถึงเวไนยสัตว์ให้เร่าร้อน หรือชื่อว่า 'นาถะ' เพราะอรรถว่าย่อมขอร้อง อธิบายว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถูกชักชวนด้วยพระมหากรุณา แม้จะทรงขอร้องการปฏิบัติอันเป็นประโยชน์นั้นๆ แก่สัตว์ทั้งหลาย ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุพึงพิจารณาความถึงพร้อมแห่งตนเป็นครั้งคราว' (อ. อัฏฐก. 8.7, 8) แล้วทรงชักชวนสัตว์เหล่านั้นให้ประกอบในประโยชน์นั้นๆ หรือพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงประกอบด้วยความเป็นใหญ่แห่งจิตอันสูงสุด หรือทรงครอบงำสัตว์ทั้งปวงด้วยคุณมีศีลเป็นต้น จึงชื่อว่า 'นาถะ' (ซึ่งหมายถึงพระผู้เป็นใหญ่สูงสุด) พึงทราบคำว่า 'นาถะ' นั้น

ญาตพฺพนฺติ เญยฺยํ, อตีตาทิเภทภินฺนํ สพฺพํ สงฺขตํ, อสงฺขตญฺจ. สงฺครณฏฺเฐน สาคโร, ปติตปติตานํ อตฺตโน ปุถุลคมฺภีรภาเวหิ สํสีทนํ นิมฺมุชฺชนํ กโรตีติ อตฺโถ. สํ-สทฺทสฺส เจตฺถ ‘‘สาภาโว, สาราโค’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๘๙, ๓๙๑) วิย นิรุตฺตินเยน ทฏฺฐพฺโพ. สงฺครณฏฺเฐนาติ วา สงฺครกรณฏฺเฐน, ฐิตธมฺมตาย ‘‘อยํ เม มริยาทา, อิมํ เวลํ นาติกฺกมามี’’ติ โลเกน สงฺครํ สงฺเกตํ กโรนฺโต วิย โหตีติ อตฺโถ. สงฺครณํ วา สมนฺตโต คลนํ สนฺทนํ อุทเกน กโรตีติ สาคโร. กปฺปวุฏฺฐานกาเล หิ มหาสมุทฺโท อิโต จิโต จ ปคฺฆริตฺวา สกลํ โลกธาตุํ เอโกฆํ กโรตีติ. โลกิยา ปน วทนฺติ ‘‘สาครสฺส รญฺโญ ปุตฺเตหิ สาคเรหิ นิพฺพตฺติโต ขโตติ สาคโร, ปุรตฺถิโม สมุทฺทปฺปเทโส, ตํสมฺพนฺธตาย รุฬฺหิวเสน สพฺโพปิ สมุทฺโท ตถา โวหรียตี’’ติ. สาครสทิสตฺตา สาคโร, เญยฺยเมว สาคโรติ เญยฺยสาคโร. สทิสตา เจตฺถ ปุถุลทุตฺตรคมฺภีรานาทิกาลิกตาหิ เวทิตพฺพา, นิหีนํ เจตโมปมฺมํ. ตถา หิ เญยฺยสฺเสว สาติสยา ปุถุลตา อปริมาณโลกธาตุพฺยาปนโต, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสว ตรณียตาย ทุตฺตรตา, คมฺภีรตา, อาทิโกฏิรหิตา จ ปวตฺติ, น อิตรสฺส ปริจฺฉินฺนเทสตฺตา พาหิรกวีตราเคหิปิ อิตฺตเรน ขเณน อติกฺกมิตพฺพตฺตา, ปริมิตคมฺภีรตฺตา, ปริมิตกาลตฺตา จ. เญยฺยสาครสฺส ปารํ ปริยนฺตํ คโตติ เญยฺยสาครปารคู, ตํ เญยฺยสาครปารคุํ.

สิ่งที่พึงรู้ ชื่อว่า 'เญยยะ' คือ สังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งหมดที่จำแนกโดยความต่างกันมีอดีตเป็นต้น ชื่อว่า 'สาคร' (มหาสมุทร) เพราะอรรถว่าย่อมกลืนกิน อธิบายว่า ย่อมยังสัตว์ที่ตกลงไปให้จมลงด้วยความเป็นของกว้างใหญ่และลึกซึ้งของตน พึงเห็นพยัญชนะ 'สํ' ในที่นี้ โดยนัยแห่งนิรุตติ เหมือนในคำว่า 'สาภาโว, สาราโค' เป็นต้น (ธ. ส. 389, 391) หรือชื่อว่า 'สาคร' เพราะอรรถว่าย่อมทำข้อตกลง อธิบายว่า ย่อมเป็นเหมือนทำข้อตกลงกับโลกด้วยความเป็นธรรมที่ตั้งมั่นว่า 'นี้เป็นขอบเขตของเรา เราจะไม่ล่วงเลยเวลานี้' หรือชื่อว่า 'สาคร' เพราะอรรถว่าย่อมทำให้น้ำไหลซ่านไปโดยรอบด้วยน้ำ เพราะในเวลาที่โลกถูกทำลาย มหาสมุทรย่อมไหลซ่านไปทั่วทุกทิศทำให้โลกธาตุทั้งหมดเป็นกระแสเดียวกัน แต่ชาวโลกกล่าวว่า 'มหาสมุทรชื่อว่า สาคร เพราะถูกขุดขึ้นโดยพระโอรสของพระราชาสาคร ชื่อว่า สาคร เป็นส่วนของมหาสมุทรทางทิศตะวันออก และโดยความสัมพันธ์นั้น มหาสมุทรทั้งหมดก็ถูกเรียกเช่นนั้นโดยรูฬหิ' พระองค์ชื่อว่า 'สาคร' เพราะมีความคล้ายคลึงกับสาคร หรือเญยยะนั่นแหละเป็นสาคร จึงชื่อว่า 'เญยยสาคร' พึงทราบความคล้ายคลึงในที่นี้โดยความเป็นของกว้างใหญ่ ยากที่จะข้ามได้ ลึกซึ้ง และไม่มีเบื้องต้นเบื้องปลาย แต่อุปมานี้เป็นอุปมาที่ต่ำกว่า (ยังไม่ถึงที่สุด) เพราะความกว้างใหญ่ของเญยยะเท่านั้นที่ยิ่งกว่า เพราะแผ่ไปทั่วโลกธาตุอันประมาณมิได้ ความยากที่จะข้ามได้ [ของเญยยสาคร] ก็มีเพียงสัพพัญญุตญาณเท่านั้นที่ข้ามได้ มีความลึกซึ้ง และมีการดำเนินไปที่ไม่มีเบื้องต้นเบื้องปลาย ไม่ใช่ของอื่น (มหาสมุทร) เพราะมหาสมุทรมีขอบเขตจำกัด แม้พวกนักบวชนอกศาสนาก็สามารถข้ามได้ในชั่วขณะหนึ่ง เพราะมีความลึกซึ้งจำกัด และมีเวลาจำกัด พระองค์ชื่อว่า 'เญยยสาครปารคู' เพราะถึงฝั่งคือที่สุดแห่งเญยยสาคร พึงทราบคำว่า 'เญยยสาครปารคู' นั้น

คมนญฺเจตฺถ [Pg.5] ญาณคมนเมว, น อิตรํ เญยฺยคฺคหณโต, ตํ ปน ญาณํ ทุวิธํ สมฺมสนปฏิเวธเภทโต, ตถา เหตุผลเภทโต. ตตฺถ ‘‘กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๕๗; สํ. นิ. ๒.๔, ๑๐; เปฏโก. ๒๓) กรุณายนวเสเนว อภินิวิสิตฺวา อเนกาการโวกาเร สงฺขาเร สมฺมสนฺตํ ภควโต สมฺมสนญาณํ ฉตฺตึสโกฏิสตสหสฺสมุเขน เญยฺยสาครํ อชฺโฌคาเหตฺวา ตสฺส ปารํ ปริยนฺตํ อคมาสิ, ยํ ‘‘มหาวชิรญาณ’’นฺติ วุจฺจติ. ปฏิเวธญาณํ ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ อาสวกฺขยญาณํ, อาสวกฺขยญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ยํ ‘‘มหาโพธี’’ติ วุจฺจติ. ปารคมนญฺจ ตสฺส กิจฺจสิทฺธิยา, สมตฺถตาย จ เวทิตพฺพํ. ตถา ยถาวุตฺตํ สมฺมสนญาณํ เหตุ, อิตรํ ผลํ. สห สมฺมสนญาเณน วา อาสวกฺขยญาณํ เหตุ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ผลํ ตทานิสํสภาวโตติ เวทิตพฺพํ.

และการไปในที่นี้คือการไปแห่งญาณเท่านั้น ไม่ใช่การไปอย่างอื่น เพราะเป็นการหยั่งรู้เญยยะ ญาณนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยความต่างกันแห่งสมมสนญาณและปฏิเวธญาณ และโดยความต่างกันแห่งเหตุและผล ในบรรดาญาณเหล่านั้น สมมสนญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ทรงพิจารณาสังขารอันมีอาการต่างๆ มากมาย โดยทรงน้อมพระทัยเข้าสู่กระแสแห่งพระกรุณาด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า 'โอหนอ โลกนี้ถึงความลำบากแล้วหนอ' (ที. มหา. 2.57; สํ. สคาถ. 2.4, 10; เปฏโก. 23) ได้หยั่งลงสู่เญยยสาครด้วยช่องทาง ๓๖ โกฏิแสน แล้วถึงฝั่งคือที่สุดของเญยยสาครนั้น ซึ่งเรียกว่า 'มหาวัชรญาณ' ส่วนปฏิเวธญาณคืออาสวักขยญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวักขยญาณ ซึ่งเรียกว่า 'มหาโพธิ' และการถึงฝั่งของญาณนั้น พึงทราบโดยความสำเร็จแห่งกิจและความสามารถ อนึ่ง สมมสนญาณที่กล่าวมาแล้วเป็นเหตุ ส่วนญาณอื่นเป็นผล หรือพึงทราบว่า อาสวักขยญาณพร้อมด้วยสมมสนญาณเป็นเหตุ สัพพัญญุตญาณเป็นผล เพราะมีอานิสงส์นั้น

วนฺเทติ นมามิ, อภิตฺถวามิ วา. สณฺหฏฺเฐน นิปุณา, อนุปจิตญาณสมฺภารานํ อคาธฏฺเฐน คมฺภีรา, เอกตฺตาทิเภทโต นนฺทิยาวฏฺฏาทิวิภาคโต จ วิจิตฺรา วิสิฏฺฐา นานาวิธา นยา เอติสฺสาติ นิปุณคมฺภีรวิจิตฺรนยา, นิปุณคมฺภีรวิจิตฺรนยา เทสนา อสฺสาติ นิปุณคมฺภีรวิจิตฺรนยเทสโน, ตํ นิปุณ…เป… เทสนํ. นยตีติ วา นโย, ปาฬิคติ, สา จ วุตฺตนเยน อตฺถโต นิปุณา, อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ คมฺภีรา, สงฺเขปวิตฺถารานุโลมาทิปฺปวตฺติยา นานาวิธตาย วิจิตฺรา. ตถา หิ ปญฺญตฺติอนุปญฺญตฺติอาทิวเสน, สํกิเลสภาคิยาทิโลกิยาทิตทุภยโวมิสฺสตาทิวเสน, กุสลาทิขนฺธาทิสงฺคหาทิสมยวิมุตฺตาทิฐปนาทิกุสลมูลาทิติกปฏฺฐานาทิวเสน จ อเนกวิธา ปาฬิคตีติ.

ข้าพเจ้าขอนอบน้อม หรือข้าพเจ้าขอสรรเสริญ พระธรรมเทศนานั้นละเอียดอ่อนเพราะเป็นของละเอียดลออ ลึกซึ้งเพราะเป็นของหยั่งถึงได้ยากสำหรับผู้ที่ยังไม่สั่งสมญาณสัมภาระ มีนัยอันวิจิตร คือมีนัยที่วิเศษและหลากหลาย เพราะความต่างกันโดยความเป็นเอกัตตะเป็นต้น และความจำแนกโดยนันทิยาวฏฏะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระธรรมเทศนาอันมีนัยละเอียดอ่อน ลึกซึ้ง และวิจิตรนั้น หรือนัย คือการดำเนินไปแห่งพระบาลี ซึ่งโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ย่อมละเอียดอ่อนโดยอรรถ ลึกซึ้งโดยอรรถและพยัญชนะ วิจิตรเพราะความหลากหลายในการดำเนินไปโดยย่อ โดยพิสดาร โดยอนุโลมเป็นต้น เพราะการดำเนินไปแห่งพระบาลีมีหลายอย่าง โดยความเป็นบัญญัติและอนุบัญญัติเป็นต้น โดยความเป็นส่วนแห่งสังกิเลส ความเป็นโลกิยะ และความเป็นของระคนกันด้วยทั้งสองอย่างนั้นเป็นต้น โดยความเป็นกุศลขันธ์เป็นต้น โดยความเป็นสังคหะเป็นต้น โดยความเป็นสมัยวิมุตติเป็นต้น โดยความเป็นกุศลมูลเป็นต้น โดยความเป็นติกปัฏฐานเป็นต้น

ตตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา) ทฺวีหากาเรหิ ภควโต โถมนา เวทิตพฺพา อตฺตหิตสมฺปตฺติโต, ปรหิตปฺปฏิปตฺติโต จ. เตสุ อตฺตหิตสมฺปตฺติ อนาวรณญาณาธิคมโต, สวาสนานํ สพฺเพสํ กิเลสานํ อจฺจนฺตปฺปหานโต จ เวทิตพฺพา, ปรหิตปฺปฏิปตฺติ ลาภสกฺการาทินิรเปกฺขจิตฺตสฺส สพฺพทุกฺขนิยฺยานิกธมฺมเทสนโต, ปฏิวิรุทฺเธสุปิ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยญาณปริปากกาลาคมนโต จ เวทิตพฺพา. สา ปเนตฺถ ปโยคโต, อาสยโต จ ทุวิธา, ปรหิตปฺปฏิปตฺติ, ยถาวุตฺตเภทา ทุวิธา จ อตฺตหิตสมฺปตฺติ ปกาสิตา โหติ. กถํ? ‘‘มหาการุณิก’’นฺติ อิมินา อาสยโต[Pg.6], ‘‘นิปุณ…เป… เทสน’’นฺติ อิมินา ปโยคโต, ‘‘นาถ’’นฺติ อิมินา ปน อุภยถาปิ ภควโต ปรหิตปฺปฏิปตฺติ ปกาสิตา กรุณากิจฺจทีปนโต, ‘‘เญยฺยสาครปารคุ’’นฺติ อิมินา สาติสยํ อตฺตหิตสมฺปตฺติ ปรมุกฺกํสคตญาณกิจฺจทีปนโต.

ในที่นั้น (ที. นิ. ฎีกา 1. คันถารัมภกถาวัณณนา) พึงทราบการสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าโดย 2 ประการ คือ โดยความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตน และโดยการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ในบรรดาประการเหล่านั้น ความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตน พึงทราบโดยการบรรลุอนาวรณญาณ และโดยการละกิเลสทั้งปวงพร้อมด้วยวาสนาได้อย่างเด็ดขาด ส่วนการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น พึงทราบโดยการแสดงธรรมที่นำสัตว์ออกจากทุกข์ทั้งปวง ด้วยจิตที่ไม่หวังลาภสักการะเป็นต้น และโดยการถึงกาลแห่งความสุกงอมแห่งญาณอันมีอัธยาศัยเป็นประโยชน์เสมอ แม้แก่ผู้ที่เป็นปฏิปักษ์ การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นนั้น มี 2 อย่าง คือ โดยการประกอบ และโดยอัธยาศัย ส่วนความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตนก็มี 2 อย่างตามที่กล่าวมาแล้ว ได้ถูกประกาศไว้แล้ว อย่างไร? ด้วยบทว่า 'มหากรุณิกะ' นี้ โดยอัธยาศัย ด้วยบทว่า 'นิปุณะ...เป...เทศนา' นี้ โดยการประกอบ ส่วนด้วยบทว่า 'นาถะ' นี้ การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ถูกประกาศไว้ทั้งสองอย่าง เพราะแสดงกิจแห่งพระกรุณา และด้วยบทว่า 'เญยยสาครปารคู' นี้ ความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตนอันยิ่งยวดได้ถูกประกาศไว้ เพราะแสดงกิจแห่งญาณที่ถึงความสูงสุด

อถ วา ตีหากาเรหิ ภควโต โถมนา เวทิตพฺพา เหตุโต, ผลโต, อุปการโต จ. ตตฺถ เหตุ มหากรุณา, สา ปน ปฐมปเทน สรูเปเนว ทสฺสิตา. ผลํ จตุพฺพิธํ ญาณสมฺปทา ปหานสมฺปทา อานุภาวสมฺปทา รูปกายสมฺปทา จาติ. ตาสุ ปธานภูตา ญาณปหานสมฺปทา ‘‘เญยฺยสาครปารคุ’’นฺติ อิมินา ปเทน ปกาสิตา. ปธาเน หิ ทสฺสิเต อวินาภาวโต อิตรมฺปิ ทฺวยํ ทสฺสิตเมว โหติ. น หิ พุทฺธานํ อานุภาวรูปกายสมฺปตฺตีหิ วินา กทาจิปิ ธมฺมกายสิรี วตฺตตีติ. อุปกาโร อนนฺตรํ อพาหิรํ กตฺวา ติวิธยานมุเขน วิมุตฺติธมฺมเทสนา, สา ‘‘นาถํ, นิปุณ…เป… เทสน’’นฺติ ปททฺวเยน ปกาสิตาติ เวทิตพฺพํ.

อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบการสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าโดย 3 ประการ คือ โดยเหตุ โดยผล และโดยอุปการะ ในบรรดาประการเหล่านั้น เหตุคือพระมหากรุณา ซึ่งได้แสดงไว้ด้วยบทแรกโดยสภาวะของมันเอง ผลมี 4 อย่าง คือ ญาณสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งญาณ) ปหานสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการละ) อานุภาวสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งอานุภาพ) และรูปกายสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งรูปกาย) ในบรรดาผลเหล่านั้น ญาณปหานสัมปทาอันเป็นประธาน ได้ถูกประกาศไว้ด้วยบทว่า 'เญยยสาครปารคู' นี้ เพราะเมื่อแสดงประธานแล้ว อีก 2 อย่างที่เหลือก็เป็นอันแสดงแล้วโดยความไม่แยกจากกัน เพราะสิริแห่งธรรมกายของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมไม่ดำรงอยู่ได้เลยโดยปราศจากอานุภาวสัมปทาและรูปกายสัมปทา อุปการะคือการแสดงธรรมแห่งวิมุตติโดยทางแห่งยาน 3 โดยไม่ทำให้เป็นของภายนอกในระหว่าง ซึ่งพึงทราบว่าได้ถูกประกาศไว้ด้วยบท 2 บทคือ 'นาถะ' และ 'นิปุณะ...เป...เทศนา' นี้

ตตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา) ‘‘มหาการุณิก’’นฺติ เอเตน สมฺมาสมฺโพธิยา มูลํ ทสฺเสติ. มหากรุณาสญฺโจทิตมานโส หิ ภควา สํสารปงฺกโต สตฺตานํ สมุทฺธรณตฺถํ กตาภินีหาโร อนุปุพฺเพน ปารมิโย ปูเรตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อธิคโตติ กรุณา สมฺมาสมฺโพธิยา มูลํ. ‘‘เญยฺยสาครปารคุ’’นฺติ เอเตน ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติยา สทฺธึ สมฺมาสมฺโพธึ ทสฺเสติ. อนาวรณญาณปทฏฺฐานญฺหิ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ อนาวรณญาณํ ‘‘สมฺมาสมฺโพธี’’ติ วุจฺจติ. วุตฺตปฺปเภทํ ปน สมฺมสนญาณํ สห ปญฺญาปารมิยา ตสฺสา ปุพฺพภาคปฏิปทา. ตสฺสา หิ อานุภาเวน ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขลฺลิกตฺตกิลมถานุโยคสสฺสตุจฺเฉทาทิอนฺตทฺวยวิรหิตา อุกฺกํสปารมิปฺปตฺตา มชฺฌิมา ปฏิปทา ภาวนาปาริปูรึ คตา. ‘‘นาถ’’นฺติ อิมินา สมฺมาสมฺโพธิยา ผลํ ทสฺเสติ โลกตฺตยนายกภาวทีปนโต. ตถา หิ สพฺพานตฺถปริหารปุพฺพงฺคมาย นิรวเสสหิตสุขวิธานตปฺปราย นิรติสยาย ปโยคสมฺปตฺติยา, สเทวมนุสฺสาย ปชาย อจฺจนฺตุปการิตาย อปริมิตนิรุปมภาวคุณวิเสสสมงฺคิตาย จ สพฺพสตฺตุตฺตโม ภควา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ อนุตฺตรคารวฏฺฐานภูตตาย จ ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจตีติ. ‘‘นิปุณ…เป… เทสน’’นฺติ อิมินา สมฺมาสมฺโพธิยา ปโยชนํ [Pg.7] ทสฺเสติ. สํสารมโหฆโต สตฺตสนฺตารณตฺถญฺหิ ภควตา สมฺมาสมฺโพธิ อภิปตฺถิตา, ตญฺจ สตฺตสนฺตารณํ ยถาวุตฺตเทสนาสมฺปตฺติยา สมิชฺฌติ ตทวินาภาวโต. อิมินา ภควโต สาติสยา ปรหิตปฺปฏิปตฺติ ทสฺสิตา, อิตเรหิ อตฺตหิตสมฺปตฺตีติ ตทุภเยน อตฺตหิตาย ปฏิปนฺนาทีสุ จตูสุ ปุคฺคเลสุ ภควโต จตุตฺถปุคฺคลภาวํ ทีเปติ, เตน จ อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาวํ, อุตฺตมวนฺทนียภาวํ, อตฺตโน จ วนฺทนกิริยาย เขตฺตงฺคตภาวํ ทีเปติ.

ในที่นั้น (ที. นิ. ฎีกา 1. คันถารัมภกถาวัณณนา) คำว่า 'มหากรุณิกะ' นี้ แสดงถึงรากเหง้าแห่งสัมมาสัมโพธิ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระทัยอันมหากรุณาชักนำ ทรงตั้งความปรารถนาเพื่อจะช่วยสัตว์ทั้งหลายให้พ้นจากเปือกตมแห่งสังสารวัฏ ทรงบำเพ็ญบารมีโดยลำดับแล้วได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิอันยอดเยี่ยม ฉะนั้น กรุณาจึงเป็นรากเหง้าแห่งสัมมาสัมโพธิ คำว่า 'เญยยสาครปารคู' นี้ แสดงถึงสัมมาสัมโพธิพร้อมด้วยปฏิปทาในส่วนเบื้องต้น เพราะมรรคญาณมีอนาวรณญาณเป็นที่ตั้ง และอนาวรณญาณมีมรรคญาณเป็นที่ตั้ง ย่อมเรียกว่า 'สัมมาสัมโพธิ' ส่วนสัมมสนญาณที่กล่าวมาแล้วพร้อมด้วยปัญญาบารมี เป็นปฏิปทาในส่วนเบื้องต้นของสัมมาสัมโพธินั้น ด้วยอานุภาพของสัมมาสัมโพธินั้นแล มัชฌิมาปฏิปทาที่ปราศจากที่สุดสองอย่าง คือ การตั้งมั่นในความหดหู่และความฟุ้งซ่าน การประกอบตนให้ลำบากด้วยกามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค และสัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ เป็นต้น ซึ่งถึงความสำเร็จแห่งบารมีอันสูงสุด ได้ถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแล้ว คำว่า 'นาถะ' นี้ แสดงถึงผลแห่งสัมมาสัมโพธิ เพราะแสดงถึงความเป็นผู้นำแห่งโลกทั้งสาม จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ประเสริฐที่สุดกว่าสัตว์ทั้งปวง ทรงประกอบด้วยคุณวิเศษอันหาประมาณมิได้และหาที่เปรียบมิได้ ทรงเป็นผู้มีอุปการะอย่างยิ่งแก่หมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ทรงมีคุณสมบัติแห่งความเพียรพยายามอันยอดเยี่ยม ทรงขวนขวายในการจัดสรรประโยชน์สุขทั้งปวงโดยไม่เหลือ และทรงเป็นผู้ที่สัตว์ทั้งหลายในโลกธาตุอันหาประมาณมิได้จำนวนมากนับไม่ถ้วน ควรแก่การเคารพอย่างสูงสุด ฉะนั้น จึงเรียกว่า 'นาถะ' คำว่า 'นิปุณะ...เป...เทศนา' นี้ แสดงถึงประโยชน์แห่งสัมมาสัมโพธิ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารถนาสัมมาสัมโพธิเพื่อจะช่วยสัตว์ทั้งหลายให้ข้ามพ้นจากห้วงน้ำใหญ่แห่งสังสารวัฏ และการช่วยสัตว์ให้ข้ามพ้นนั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยความสมบูรณ์แห่งเทศนาที่กล่าวมาแล้ว เพราะเทศนานั้นแยกจากสัมมาสัมโพธิไม่ได้ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงถึงการบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่นอันยิ่งใหญ่ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ส่วนคุณสมบัติอื่น ๆ แสดงถึงความสำเร็จประโยชน์ตน ด้วยเหตุทั้งสองนี้ จึงแสดงถึงความเป็นบุคคลที่สี่ของพระผู้มีพระภาคเจ้าในบรรดาบุคคลสี่จำพวกมีผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น และด้วยเหตุนั้น จึงแสดงถึงความเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันยอดเยี่ยม ความเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้อันสูงสุด และความเป็นเนื้อนาบุญสำหรับการกราบไหว้ของตน

เอตฺถ จ ยถา ‘‘มหาการุณิก’’นฺติ อิมินา ปเทน ภควโต มหากรุณา ทสฺสิตา, เอวํ ‘‘เญยฺยสาครปารคุ’’นฺติ เอเตน มหาปญฺญา ทสฺสิตา. เตสุ กรุณาคฺคหเณน โลกิเยสุ มหคฺคตภาวปฺปตฺตาสาธารณคุณทีปนโต ภควโต สพฺพโลกิยคุณสมฺปตฺติ ทสฺสิตา โหติ, ปญฺญาคฺคหเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานมคฺคญาณทีปนโต สพฺพโลกุตฺตรคุณสมฺปตฺติ. ตทุภยคฺคหณสิทฺโธ เอว จตฺโถ นาถสทฺเทน ปกาสียติ. กรุณาวจเนน อุปคมนํ นิรุปกฺกิเลสํ ทสฺเสติ, ปญฺญาวจเนน อปคมนํ. ตถา กรุณาคฺคหเณน โลกสมญฺญานุรูปํ ภควโต ปวตฺตึ ทสฺเสติ โลกโวหารวิสยตฺตา กรุณาย, ปญฺญาคฺคหเณน สมญฺญาย อนติธาวนํ. สภาวานวโพเธน หิ ธมฺมานํ สมญฺญํ อติธาวิตฺวา สตฺตาทิสมฺมสนํ โหตีติ. ตถา กรุณาคฺคหเณน มหากรุณาสมาปตฺติวิหารํ ทสฺเสติ, ปญฺญาคฺคหเณน ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณํ, จตุสจฺจญาณํ, จตุปฏิสมฺภิทาญาณํ, จตุเวสารชฺชญาณํ. กรุณาคฺคหเณน มหากรุณาสมาปตฺติญาณสฺส คหิตตฺตา เสสาสาธารณญาณานิ, ฉ อภิญฺญา, อฏฺฐสุ ปริสาสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๑, ๑๗๘) อกมฺปนญาณานิ, ทส พลานิ, จุทฺทส พุทฺธญาณานิ, โสฬส ญาณจริยา, อฏฺฐารส พุทฺธธมฺมา (มหานิ. ๖๙, ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕; ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๕; วิภ. มูลฏี. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา; ที. นิ. ฏี. ๓.๑๔๑), จตุจตฺตาลีส ญาณวตฺถูนิ สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนีติ (สํ. นิ. ๒.๓๔) เอวมาทีนํ อเนเกสํ ปญฺญาปฺปเภทานํ วเสน ญาณจารํ ทสฺเสติ.

ในที่นี้ คำว่า "มหากรุณิกะ" นี้ แสดงถึงมหากรุณาของพระผู้มีพระภาคเจ้าฉันใด คำว่า "เญยยสาครปารคู" นี้ ก็แสดงถึงมหาปัญญาฉันนั้น ในบรรดาคุณเหล่านั้น การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งคุณอันเป็นโลกิยะทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะแสดงถึงคุณอันไม่สาธารณะที่ถึงความเป็นมหาคตะในโลกิยะ ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งคุณอันเป็นโลกุตตระทั้งปวง เพราะแสดงถึงมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ ความหมายที่สำเร็จด้วยการกล่าวถึงทั้งสองอย่างนั้นแล ย่อมปรากฏด้วยคำว่า "นาถะ" ด้วยคำว่ากรุณา ย่อมแสดงถึงการเข้าถึงที่ปราศจากอุปกิเลส ด้วยคำว่าปัญญา ย่อมแสดงถึงการหลีกออก อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นไปของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่สมควรแก่บัญญัติของโลก เพราะกรุณาเป็นอารมณ์แห่งโลกโวหาร ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงการไม่ล่วงเลยบัญญัติ เพราะการไม่รู้แจ้งสภาวะของธรรม ย่อมล่วงเลยบัญญัติแล้วพิจารณาสัตว์เป็นต้น อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงการอยู่ด้วยมหากรุณาสมาบัติ ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงอนาวรณญาณในกาลทั้งสาม, จตุสัจจญาณ, จตุปฏิสัมภิทาญาณ, จตุเวสารัชชญาณ เพราะการกล่าวถึงมหากรุณา ย่อมรวมเอาญาณในมหากรุณาสมาบัติไว้แล้ว จึงแสดงถึงญาณอันไม่สาธารณะที่เหลือ, อภิญญา 6, ญาณที่ไม่หวั่นไหวในบริษัท 8 (ม.นิ. 1.151, 178), ทศพลญาณ, พุทธญาณ 14, ญาณจริยา 16, พุทธธรรม 18 (มหา. 69, 156; จูฬ. โมฆราชมาณวกปุจฉานิเทศ 85; ปฏิ. 3.5; ที.อ. 3.305; วิภ.มูลฎีกา สุตตันตภาชนียวัณณนา; ที.ฎีกา 3.141), ญาณวัตถุ 44, ญาณวัตถุ 77 (สํ.นิ. 2.34) เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ ย่อมแสดงถึงการดำเนินไปแห่งญาณโดยอาศัยปัญญาประเภทต่าง ๆ อันมากมาย

ตถา กรุณาคฺคหเณน จรณสมฺปตฺติ, ปญฺญาคฺคหเณน วิชฺชาสมฺปตฺติ. กรุณาคฺคหเณน สตฺตาธิปติตา, ปญฺญาคฺคหเณน ธมฺมาธิปติตา. กรุณาคฺคหเณน [Pg.8] โลกนาถภาโว, ปญฺญาคฺคหเณน อตฺตนาถภาโว. ตถา กรุณาคฺคหเณน ปุพฺพการิภาโว, ปญฺญาคฺคหเณน กตญฺญุตา. กรุณาคฺคหเณน อปรนฺตปตา, ปญฺญาคฺคหเณน อนตฺตนฺตปตา. กรุณาคฺคหเณน วา พุทฺธกรธมฺมสิทฺธิ, ปญฺญาคฺคหเณน พุทฺธภาวสิทฺธิ. ตถา กรุณาคฺคหเณน ปเรสํ ตารณํ, ปญฺญาคฺคหเณน สยํ ตารณํ. ตถา กรุณาคฺคหเณน สพฺพสตฺเตสุ อนุคฺคหจิตฺตตา, ปญฺญาคฺคหเณน สพฺพธมฺเมสุ วิรตฺตจิตฺตตา ทสฺสิตา โหติ. สพฺเพสญฺจ พุทฺธคุณานํ กรุณา อาทิ ตํนิทานภาวโต, ปญฺญา ปริโยสานํ ตโต อุตฺตริ กรณียาภาวโต, อิติ อาทิปริโยสานทสฺสเนน สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ. ตถา กรุณาวจเนน สีลกฺขนฺธปุพฺพงฺคโม สมาธิกฺขนฺโธ ทสฺสิโต โหติ. กรุณานิทานญฺหิ สีลํ ตโต ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต, สา จ ฌานตฺตยสมฺปโยคินีติ. ปญฺญาวจเนน ปญฺญากฺขนฺโธ. สีลญฺจ สพฺพพุทฺธคุณานํ อาทิ, สมาธิ มชฺเฌ, ปญฺญา ปริโยสานนฺติ เอวมฺปิ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ นยโต ทสฺสิตตฺตา. เอโส เอว หิ นิรวเสสโต พุทฺธคุณานํ ทสฺสนุปาโย, ยทิทํ นยคฺคาหณํ, อญฺญถา โก นาม สมตฺโถ ภควโต คุเณ อนุปทํ นิรวเสสโต ทสฺเสตุํ. เตเนวาห –

อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงจรณสมบัติ ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงวิชชาสมบัติ การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีสัตว์เป็นใหญ่ ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีธรรมเป็นใหญ่ การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นที่พึ่งของโลก ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความเป็นที่พึ่งของตน อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้ทำก่อน ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้กตัญญู การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงการไม่เบียดเบียนผู้อื่น ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงการไม่เบียดเบียนตน หรือการกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความสำเร็จแห่งธรรมที่ทำให้เป็นพระพุทธเจ้า ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความสำเร็จแห่งความเป็นพระพุทธเจ้า อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงการช่วยผู้อื่นให้ข้ามพ้น ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงการช่วยตนเองให้ข้ามพ้น อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีจิตอนุเคราะห์ในสัตว์ทั้งปวง ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีจิตคลายกำหนัดในธรรมทั้งปวง และกรุณาเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง เพราะเป็นเหตุเกิดแห่งพุทธคุณเหล่านั้น ส่วนปัญญาเป็นที่สุด เพราะไม่มีกิจอื่นที่จะพึงทำยิ่งไปกว่านั้นอีก ด้วยการแสดงเบื้องต้นและที่สุดนี้ พุทธคุณทั้งปวงจึงเป็นอันแสดงแล้ว อนึ่ง ด้วยคำว่ากรุณา ย่อมแสดงถึงสมาธิขันธ์อันมีศีลขันธ์เป็นเบื้องหน้า เพราะศีลมีกรุณาเป็นเหตุเกิด เพราะมีการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้นเกิดขึ้นจากกรุณานั้น และศีลนั้นย่อมประกอบด้วยฌาน 3 ด้วยคำว่าปัญญา ย่อมแสดงถึงปัญญาขันธ์ และศีลเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง สมาธิเป็นท่ามกลาง ปัญญาเป็นที่สุด ด้วยประการฉะนี้ พุทธคุณทั้งปวงที่งามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด จึงเป็นอันแสดงแล้ว เพราะแสดงโดยนัย นี้แลเป็นอุบายในการแสดงพุทธคุณทั้งปวงโดยไม่เหลือ คือการถือเอานัยนี้ ถ้ามิฉะนั้น ใครเล่าจะสามารถแสดงคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โดยไม่เหลือทุกบท เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า –

‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ, กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน;

ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร, วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๔;

๓.๑๔๑;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔๒๕;

อุทา. อฏฺฐ. ๕๓;

อป. อฏฺฐ. ๒.๗.๒๐;

พุ. วํ. อฏฺฐ. ๔.๔;

จริยา. อฏฺฐ. นิทานกถา, ปกิณฺณกกถา;

ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา;

ม. นิ. ฏี. ๑.๑;

สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑;

อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑;

วชิร. ฏี. คนฺถารมฺภกถา;

สารตฺถ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา);

“แม้พระพุทธเจ้าก็พึงกล่าวพรรณนาคุณของพระพุทธเจ้าตลอดกัปหนึ่ง โดยไม่กล่าวถึงสิ่งอื่นเลย กัปนั้นพึงสิ้นไปในระหว่างอันยาวนาน แต่คุณของพระตถาคตไม่พึงสิ้นไปเลย” (ที.อ. 1.304; 3.141; ม.อ. 3.425; อุ.อ. 53; อป.อ. 2.7.20; พุทธวํ.อ. 4.4; จริยา.อ. นิทานกถา, ปกิณณกถา; ที.ฎีกา 1.คันถารัมภกถาวัณณนา; ม.ฎีกา 1.1; สํ.ฎีกา 1.1.1; อํ.ฎีกา 1.1.1; วชิร.ฎีกา คันถารัมภกถา; สารตฺถ.ฎีกา 1.คันถารัมภกถาวัณณนา)

เตเนว จ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรนาปิ พุทฺธคุณปริจฺเฉทนํ ปติ อนุยุตฺเตน ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๕) ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘อปิจ เม, ภนฺเต, ธมฺมนฺวโย วิทิโต’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๖) วุตฺตํ.

เพราะเหตุนั้นแล แม้พระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ เมื่อถูกถามถึงการกำหนดพุทธคุณ ก็ปฏิเสธว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นมิใช่ฐานะ” (ที. 2.145) แล้วกล่าวว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนึ่ง ข้าพระองค์ทราบธรรมนัยแล้ว” (ที. 2.146)

เอวํ สงฺเขเปน สกลสพฺพญฺญุคุเณหิ ภควนฺตํ อภิตฺถวิตฺวา อิทานิ สทฺธมฺมํ โถเมตุํ ‘‘วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา หุตฺวาติ วจนเสโส. วินฺทิยํ ธมฺมานํ สลกฺขณํ, สามญฺญลกฺขณญฺจ [Pg.9] วินฺทตีติ วิชฺชา, โลภกฺขนฺธาทีนิ วา วิชฺฌนฏฺเฐน วิชฺชา, จตุนฺนํ วา อริยสจฺจานํ วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชาติ เอวํ ตาเวตฺถ วจนตฺถโต วิชฺชา เวทิตพฺพา. ปเภทโต ปน ติสฺโสปิ วิชฺชา วิชฺชา ภยเภรวสุตฺเต อาคตนิยาเมเนว, อฏฺฐปิ วิชฺชา วิชฺชา อมฺพฏฺฐสุตฺตาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๗๘ อาทโย) อาคตนิยาเมเนว. จรนฺติ เตหีติ จรณานิ, สีลสํวราทโย ปญฺจทส ธมฺมา, อิติ อิมาหิ วิชฺชาหิ, อิเมหิ จ จรเณหิ สมฺปนฺนา สมฺปนฺนาคตาติ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา.

หลังจากที่ได้สรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยพระคุณแห่งความเป็นสัพพัญญูทั้งหมดโดยย่อแล้ว บัดนี้ เพื่อจะสรรเสริญพระสัทธรรม จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “วิชชาจรณสัมปันนา” ในบทนั้น มีบทที่เหลือว่า “เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ” ชื่อว่าวิชชา เพราะรู้แจ้งซึ่งลักษณะเฉพาะและลักษณะทั่วไปของธรรมทั้งหลายที่ควรรู้ หรือชื่อว่าวิชชา เพราะแทงทะลุกองแห่งโลภะเป็นต้น หรือชื่อว่าวิชชา เพราะทำให้แจ้งซึ่งอริยสัจ 4 วิชชาพึงทราบโดยอรรถแห่งบทในที่นี้อย่างนี้ ส่วนโดยประเภท วิชชา 3 ก็ชื่อว่าวิชชาตามนัยที่มาในภยเภรวสูตรนั่นเอง วิชชา 8 ก็ชื่อว่าวิชชาตามนัยที่มาในอัมพัฏฐสูตรเป็นต้นนั่นเอง ธรรมทั้งหลาย 15 มีสีลสังวรเป็นต้น ชื่อว่าจรณะ เพราะประพฤติด้วยธรรมเหล่านั้น เพราะถึงพร้อมแล้วด้วยวิชชาเหล่านี้ และด้วยจรณะเหล่านี้ จึงชื่อว่าวิชชาจรณสัมปันนา

เยนาติ เยน ธมฺเมน กรณภูเตน, เหตุภูเตน จ. ตตฺถ มคฺคธมฺมสฺส กรณตฺโถ เวทิตพฺโพ นิยฺยานกิริยาสาธกตมภาวโต, นิพฺพานธมฺมสฺส เหตุอตฺโถ อารมฺมณปจฺจยภาวโต. ปจฺจยตฺโถ หิ อยํ เหตฺวตฺโถ. ปริยตฺติธมฺมสฺสปิ เหตุอตฺโถ ยุชฺชเตว ปรมฺปราย เหตุภาวโต. ผลธมฺเม ปน อุภยมฺปิ สมฺภวติ. กถํ? ‘‘ตาย สทฺธาย อวูปสนฺตายา’’ติ วจนโต มคฺเคน สมุจฺฉินฺนานํ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานกิจฺจตาย ผลสฺส นิยฺยานานุคุณตา, นิยฺยานปริโยสานตา จาติ อิมินา ปริยาเยน สิยา กรณตฺโถ นิยฺยานกิริยาย. สกทาคามิมคฺควิปสฺสนาทีนํ ปน อุปนิสฺสยปจฺจยภาวโต สิยา เหตุอตฺโถ. เอวญฺจ กตฺวา อคฺคปฺปสาทสุตฺตาทีสุ (อิติวุ. ๙๐) อคฺคาทิภาเวน อคฺคหิตาปิ ผลปริยตฺติธมฺมา ฉตฺตมาณวกวิมานาทีสุ (วิ. ว. ๘๘๖ อาทโย) สรณียภาเวน คหิตาติ เตสํ มคฺคนิพฺพานานํ วิย มหาอฏฺฐกถายํ สรณภาโว อุทฺธโฏ. วิเสสโต เจตฺถ มคฺคปริยาปนฺนา เอว วิชฺชาจรณธมฺมา เวทิตพฺพา. เต หิ นิปฺปริยาเยน นิยฺยานกิริยาย สาธกตมภูตา, น อิตเร. อิตเรสํ ปน นิยฺยานตฺถตาย นิยฺยานตา. ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา หุตฺวา’’ติ วุตฺตํ, นิยฺยานสมกาลเมว หิ ยถาวุตฺตวิชฺชาจรณสมฺปตฺติสมธิคโมติ? นายํ วิโรโธ สมานกาลตาย เอว อธิปฺเปตตฺตา ยถา ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๕; ๔.๖๐; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗). สมฺปนฺนาติ วา ปทสฺส วตฺตมานกาลตฺถตา เวทิตพฺพา ‘‘อุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๗) เอตฺถ อุปฺปนฺนสทฺทสฺส วิย. เอวญฺจ กตฺวา วจนเสสมนฺตเรเนว ปทโยชนา สิทฺธา โหติ. ‘‘เยนา’’ติ [Pg.10] จ ปทํ อุภยตฺถ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘เยน ธมฺเมน วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน ธมฺเมน นิยฺยนฺตี’’ติ.

บทว่า เยนา (ด้วยธรรมใด) คือ ด้วยธรรมที่เป็นเครื่องกระทำและเป็นเหตุ ในบทนั้น อรรถแห่งมรรคธรรมพึงทราบว่าเป็นเครื่องกระทำ เพราะเป็นสภาวะที่ยังกิจคือการนำออกให้สำเร็จได้อย่างยิ่ง อรรถแห่งนิพพานธรรมพึงทราบว่าเป็นเหตุ เพราะเป็นอารัมมณปัจจัย ด้วยว่าอรรถแห่งปัจจัยนี้คืออรรถแห่งเหตุ แม้ปริยัติธรรมก็สมควรเป็นเหตุได้เหมือนกัน เพราะเป็นเหตุโดยลำดับ ส่วนในผลธรรม ย่อมเป็นไปได้ทั้งสองอย่าง อย่างไร? เพราะผลมีกิจคือการระงับและละกิเลสที่มรรคตัดขาดแล้ว ตามพระดำรัสว่า 'ด้วยศรัทธาที่ยังไม่สงบนั้น' จึงมีความคล้อยตามการนำออก และความถึงที่สุดแห่งการนำออก ด้วยปริยายนี้ พึงเป็นอรรถแห่งเครื่องกระทำในการนำออก ส่วนการเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่สกทาคามิมรรควิปัสสนาเป็นต้น พึงเป็นอรรถแห่งเหตุ เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ผลธรรมและปริยัติธรรมที่ถูกถือเอาโดยความเป็นเลิศเป็นต้นในอัคคัปปสาทสูตรเป็นต้น ก็ถูกถือเอาโดยความเป็นที่พึ่งในฉัตตมาณวกวิมานเป็นต้น ฉะนั้น ความเป็นที่พึ่งของธรรมเหล่านั้นจึงถูกยกขึ้นไว้ในมหาอรรถกถา เหมือนมรรคและนิพพาน โดยเฉพาะในที่นี้ วิชชาและจรณะที่สงเคราะห์เข้าในมรรคเท่านั้นที่พึงทราบ เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นตัวยังกิจคือการนำออกให้สำเร็จได้อย่างยิ่งโดยตรง ไม่ใช่ธรรมอื่น ส่วนธรรมอื่นมีความเป็นเครื่องนำออกเพราะมีอรรถคือการนำออก หากถามว่า ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ' เพราะการบรรลุความถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะตามที่กล่าวมาแล้ว ย่อมมีในเวลาเดียวกับการนำออกนั่นเอง? ข้อนี้ไม่ขัดแย้งกัน เพราะประสงค์เอาความเป็นไปในเวลาเดียวกันนั่นเอง เหมือนคำว่า 'จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป' หรือพึงทราบความเป็นอรรถแห่งปัจจุบันกาลของบทว่า สัมปันนา เหมือนบทว่า อุปปันนา ในคำว่า 'ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว' เมื่อเป็นเช่นนี้ การประกอบบทก็สำเร็จได้โดยไม่ต้องมีบทที่เหลือ และพึงเชื่อมโยงบทว่า เยนะ ในที่ทั้งสองว่า 'ด้วยธรรมใด เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ ด้วยธรรมใด ย่อมนำออกไป'

โลกโตติ ขนฺธาทิโลกโต, วฏฺฏโตติ อตฺโถ. นฺติ ตํ มคฺคนิพฺพานผลปริยตฺติเภทํ ธมฺมํ. อุตฺตมนฺติ เสฏฺฐํ. ตถา เหส อตฺตนา อุตฺตริตรสฺส อภาเวน ‘‘อนุตฺตโร’’ติ วุจฺจติ. ตตฺถ มคฺคสฺส นิยฺยานเหตุอาทิอตฺเถน, นิพฺพานสฺส นิสฺสรณวิเวกาทิอตฺเถน, ผลสฺส อริยสนฺตภาวาทิอตฺเถน จ เสฏฺฐตา เวทิตพฺพา. สฺวายมตฺโถ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔) อาทิสุตฺตปทานุสาเรน วิภาเวตพฺโพ.

บทว่า โลกโต (จากโลก) คือ จากโลกมีขันธ์เป็นต้น อธิบายว่า จากวัฏฏะ บทว่า นํ (ซึ่งธรรมนั้น) คือ ซึ่งธรรมที่มีประเภทเป็นมรรค นิพพาน ผล และปริยัติ บทว่า อุตตมํ (อันสูงสุด) คือ ประเสริฐ แท้จริง ธรรมนั้นชื่อว่า 'อนุตตระ' เพราะไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าตน ในบทนั้น ความประเสริฐพึงทราบโดยอรรถว่าเป็นเหตุแห่งการนำออกเป็นต้นของมรรค โดยอรรถว่าเป็นเครื่องสลัดออกและเป็นวิเวกเป็นต้นของนิพพาน และโดยอรรถว่าเป็นความสงบแห่งพระอริยะเป็นต้นของผล อรรถนี้พึงแสดงให้ชัดเจนตามแนวแห่งบทพระสูตรเป็นต้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ อันบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศแห่งธรรมเหล่านั้น'

ธมฺมนฺติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปายโต, สํสารโต จ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธมฺโม. สมฺมา, สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺพญฺญุตาอนาวรณญาโณ สมนฺตจกฺขุ ภควา, เตน ยถา สมฺมาสมฺโพธิสมธิคเมเนว สพฺเพ พุทฺธคุณา สมฺปาปุณียนฺติ, เอวํ สมฺมเทว อาเสวนาย ภาวนาย พหุลีกิริยาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สมฺมเทว ปจฺจเวกฺขณาย สกฺกจฺจํ ธมฺมเทสนาย เวเนยฺยสนฺตาเนสุ ปติฏฺฐาปเนน –

บทว่า ธัมมัง (ซึ่งธรรม) คือ ชื่อว่าธรรม เพราะทรงไว้ซึ่งผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอนไม่ให้ตกไปในอบายและสังสารวัฏ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าสัมมาสัมพุทธะ เพราะตรัสรู้ธรรมทั้งปวงได้เองโดยชอบ ทรงมีพระสัพพัญญุตญาณอันไม่มีอะไรขวางกั้น ทรงเป็นผู้มีพระจักษุรอบ พระพุทธคุณทั้งปวงย่อมถึงพร้อมด้วยการบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณนั่นเอง ฉันใด ด้วยการเสพ การเจริญ การทำให้มาก การปฏิบัติชอบ การพิจารณาโดยชอบ การแสดงธรรมโดยเคารพ และการประดิษฐานไว้ในสันดานของเวไนยสัตว์โดยชอบ ฉันนั้น —

‘‘อริยํ, โว ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทเสสฺสามิ (ม. นิ. ๓.๑๓๖; เปฏโก. ๒๔). มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ (ธ. ป. ๒๗๓; เนตฺติ. ๑๗๐; เปฏโก. ๓๐). ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔). เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา (ที. นิ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. ๑.๑๐๖; สํ. นิ. ๕.๓๖๗, ๓๘๔). ธมฺมํ, โว ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๔๒๐; เนตฺติ. ๕) –

— ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอริยสัมมาสมาธิแก่พวกเธอ' 'บรรดามรรคทั้งหลาย มรรคมีองค์ ๘ ประเสริฐที่สุด' 'ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะก็ดี อสังขตะก็ดี มีประมาณเท่าใด วิราคะอันบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศแห่งธรรมเหล่านั้น' 'ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางสายเดียวเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย' 'ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้นแก่พวกเธอ' —

อาทิวจเนหิ, อภิตฺถวเนน จ ปูชิโต มานิโต อปจิโตติ สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิโต, ตํ สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํ ธมฺมํ วนฺเทติ สมฺพนฺโธ.

และด้วยการสรรเสริญ จึงเป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบูชา ทรงนับถือ ทรงเคารพ ชื่อว่าสัมมาสัมพุทธปูชิตะ มีความเชื่อมโยงว่า นอบน้อมซึ่งธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบูชาแล้วนั้น

อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺส ธมฺมสฺส อธิคมเน วิชฺชาสมฺปนฺนา เจว โหนฺติ จรณสมฺปนฺนา จ, สพฺพวฏฺฏทุกฺขโต จ นิยฺยนฺติ, ตเมว อริยานํ สกลคุณสมงฺคิภาวนิมิตฺตํ, อนวเสสทุกฺขนิสฺสรณเหตุภูตญฺจ อุตฺตมํ [Pg.11] ปวรํ สทฺธึ ปริยตฺติธมฺเมน นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ ภควตาปิ สมฺมาปฏิปตฺติอาทิวิธินา ปูชิตํ นมามิ, อภิตฺถวามิ วาติ.

อรรถโดยย่อในที่นี้มีว่า ข้าพเจ้าขอนอบน้อม ข้าพเจ้าขอสรรเสริญ ซึ่งโลกุตรธรรม ๙ ประการ พร้อมด้วยปริยัติธรรม อันเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยคุณทั้งปวงของพระอริยะ และเป็นเหตุแห่งการสลัดออกจากทุกข์ไม่มีเหลือ อันสูงสุด อันประเสริฐ อันพระผู้มีพระภาคทรงบูชาแล้วด้วยวิธีมีการปฏิบัติชอบเป็นต้น ซึ่งธรรมใดที่เมื่อบรรลุแล้ว ย่อมเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและสมบูรณ์ด้วยจรณะ และย่อมนำออกไปจากทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง

เอตฺถ จ ‘‘เยน โลกโต นิยฺยนฺติ, วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา จ โหนฺตี’’ติ ปททฺวเยน ยถากฺกมํ ธมฺมสฺส ภาเวตพฺพภาโว, สจฺฉิกาตพฺพภาโว จ วุตฺโต. เตสุ ปฐเมน วิชฺชาสมฺปตฺติยา ธมฺมํ โถเมติ, ทุติเยน วิมุตฺติสมฺปตฺติยา. ตถา ปฐเมน ฌานสมฺปทาย, ทุติเยน วิโมกฺขสมฺปทาย. ปฐเมน วา สมาธิสมฺปทาย, ทุติเยน สมาปตฺติสมฺปทาย. ปฐเมน วา ขยญาณภาเวน, ทุติเยน อนุปฺปาทญาณภาเวน. อถ วา ปุริเมน วิชฺชูปมตาย, ทุติเยน วชิรูปมตาย. ปุริเมน วา วิราคสมฺปตฺติยา, ทุติเยน นิโรธสมฺปตฺติยา. ตถา ปฐเมน นิยฺยานภาเวน, ทุติเยน นิสฺสรณภาเวน. ปฐเมน วา เหตุภาเวน, ทุติเยน อสงฺขตภาเวน. ปฐเมน วา ทสฺสนภาเวน, ทุติเยน วิเวกภาเวน. ปฐเมน วา อธิปติภาเวน, ทุติเยน อมตภาเวน ธมฺมํ โถเมติ. อถ วา ปฐเมน นิยฺยานิกภาวทสฺสนโต สฺวากฺขาตตาย ธมฺมํ โถเมติ, ทุติเยน สจฺฉิกาตพฺพภาวโต สนฺทิฏฺฐิกตาย. ตถา ปุริเมน อกาลิกตาย, ปจฺฉิเมน เอหิปสฺสิกตาย. ปุริเมน วา โอปเนยฺยิกตาย, ปจฺฉิเมน ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพตาย ธมฺมํ โถเมติ.

ในที่นี้ ความที่ธรรมอันบุคคลพึงเจริญ และความที่ธรรมอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง ได้ถูกกล่าวไว้แล้วโดยลำดับ ด้วยบท ๒ บทว่า 'โดยธรรมใด (สัตว์ทั้งหลาย) ย่อมออกไปจากโลก' และ 'และ (สัตว์ทั้งหลาย) เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ' ในบทเหล่านั้น บทแรกย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความถึงพร้อมแห่งวิชชา บทที่สองย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งวิมุตติ. อีกนัยหนึ่ง บทแรกย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งฌาน บทที่สองย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งวิโมกข์. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งสมาธิ ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งสมาบัติ. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นขยญาณ ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นอนุปปาทญาณ. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเปรียบด้วยสายฟ้า ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเปรียบด้วยเพชร. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งวิราคะ ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งนิโรธ. เช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเครื่องนำออก ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเครื่องสลัดออก. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเหตุ ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นอสังขตะ. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเครื่องเห็น ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นวิเวก. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความเป็นอธิปไตย ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นอมตะ. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความเป็นสวากขาตธรรม เพราะเห็นความเป็นเครื่องนำออก ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นสันทิฏฐิกธรรม เพราะความเป็นธรรมอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง. เช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นอกาลิกธรรม ด้วยบทหลัง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเอหิปัสสิกธรรม. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความเป็นโอปนยิกธรรม ด้วยบทหลัง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นปัจจัตตังเวทิตัพพธรรม.

‘‘อุตฺตม’’นฺติ จ เอเตน อญฺญสฺส วิสิฏฺฐสฺส อภาวทีปเนน ปริปุณฺณตาย ธมฺมํ โถเมติ, ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิต’’นฺติ เอเตน ปริสุทฺธตาย. สพฺพโทสาปคเมน หิสฺส ปูชนียตา. ปริสุทฺธตาย จสฺส ปหานสมฺปทา, ปริปุณฺณตาย ปภวสมฺปทา. ปหานสมฺปตฺติยา จ ภาวนาปาริปูรี อนวเสสโทสสมุคฺฆาฏนโต, ปภวสมฺปตฺติยา สจฺฉิกิริยนิพฺพตฺติ ตตุตฺตริ กรณียาภาวโต. อนญฺญสาธารณตาย หิ อุตฺตโมติ. ตถา ภาเวตพฺพภาเวนสฺส สห ปุพฺพภาคสีลาทีหิ เสกฺขา สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺธา, สจฺฉิกาตพฺพภาเวน สห อสงฺขตาย ธาตุยา อเสกฺขา สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺธา ทสฺสิตา โหนฺตีติ.

และด้วยบทว่า 'อุตตมะ' นี้ ย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความบริบูรณ์ ด้วยการแสดงว่าไม่มีสิ่งอื่นที่ประเสริฐกว่า. ด้วยบทว่า 'สัมมาสัมพุทธปูชิตะ' นี้ ย่อมสรรเสริญด้วยความบริสุทธิ์. เพราะการปราศจากโทษทั้งปวงนั่นแล ความที่ธรรมนั้นเป็นที่บูชา. และด้วยความบริสุทธิ์ของธรรมนั้น ย่อมเป็นความถึงพร้อมแห่งการละ ด้วยความบริบูรณ์ ย่อมเป็นความถึงพร้อมแห่งความอุบัติ. และด้วยความถึงพร้อมแห่งการละ ย่อมเป็นความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะการถอนโทษทั้งปวงออกได้โดยไม่เหลือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งความอุบัติ ย่อมเป็นความสำเร็จแห่งการทำให้แจ้ง เพราะไม่มีกิจอื่นที่พึงทำยิ่งไปกว่านั้น. เพราะความเป็นธรรมไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นนั่นแล จึงชื่อว่าอุตตมะ. เช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยความเป็นธรรมอันบุคคลพึงเจริญของธรรมนั้น ขันธ์คือศีล สมาธิ ปัญญา อันเป็นของพระเสขะ พร้อมด้วยศีลเป็นต้นอันเป็นส่วนเบื้องต้น ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว และด้วยความเป็นธรรมอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง ขันธ์คือศีล สมาธิ ปัญญา อันเป็นของพระอเสขะ พร้อมด้วยอสังขตธาตุ ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว.

เอวํ สงฺเขเปน สพฺพสทฺธมฺมคุเณหิ สทฺธมฺมํ โถเมตฺวา อิทานิ อริยสงฺฆํ โถเมตุํ ‘‘สีลาทิคุณสมฺปนฺโน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สีลาทิคุณสมฺปนฺโนติ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติยาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต, สมฺปนฺนสีลาทิคุโณ วา. อริยานญฺหิ ตํตํมคฺควชฺฌกิเลสปฺปหาเนน หตปฏิปกฺขา สุวิสุทฺธา สีลาทโย ‘‘สมฺปนฺนา’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ[Pg.12], น ปุถูชฺชนานํ, ยโต ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๗๔; อ. นิ. ๖.๑๐; อุทา. ๑๘) อริยสงฺโฆ โถมียติ. อถ วา สีลาทิคุณสมฺปนฺโนติ ปริปุณฺณสีลาทิคุโณ. อริยปุคฺคลานญฺหิ อริยสจฺจปฺปฏิเวเธน สเหว ยถารหํ เสกฺขาเสกฺขา สีลาทิธมฺมกฺขนฺธา ปาริปูรึ คจฺฉนฺตีติ. ฐิโต มคฺคผเลสูติ มคฺเคสุ, ผเลสุ จ ฐิโต, มคฺคฏฺโฐ, ผลฏฺโฐ จาติ อตฺโถ. โยติ อนิยมโต อริยสงฺฆํ นิทฺทิสติ, ตสฺส ‘‘ต’’นฺติ อิมินา นิยมํ เวทิตพฺพํ.

โดยย่ออย่างนี้ สรรเสริญสัทธรรมด้วยคุณแห่งสัทธรรมทั้งปวงแล้ว บัดนี้ เพื่อจะสรรเสริญพระอริยสงฆ์ บทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' เป็นต้น ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' หมายถึง ผู้ถึงพร้อม ผู้ประกอบด้วยคุณมีศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ เป็นต้น หรือผู้มีคุณมีศีลเป็นต้นถึงพร้อมแล้ว. ก็ศีลเป็นต้นของพระอริยะนั่นแล อันข้าศึกกำจัดแล้ว บริสุทธิ์ดีแล้ว ด้วยการละกิเลสอันเป็นข้าศึกที่พึงละด้วยมรรคมีนั้นๆ ย่อมควรเพื่ออันกล่าวว่า 'ถึงพร้อมแล้ว' ไม่ใช่ของปุถุชน เพราะพระอริยสงฆ์ย่อมเป็นที่สรรเสริญด้วยบทว่า 'สุปฏิปันโน' เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' หมายถึง ผู้มีคุณมีศีลเป็นต้นบริบูรณ์แล้ว. ก็ขันธ์คือศีลเป็นต้นอันเป็นของพระเสขะและอเสขะของพระอริยบุคคลนั่นแล ย่อมถึงความบริบูรณ์ พร้อมกับการแทงตลอดอริยสัจตามสมควร. บทว่า 'ฐิโต มัคคผเลสุ' หมายถึง ผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผล คือผู้ตั้งอยู่ในมรรค ผู้ตั้งอยู่ในผล. บทว่า 'โย' (ใด) ย่อมระบุถึงพระอริยสงฆ์โดยไม่เจาะจง พึงทราบการเจาะจงของบทนั้นด้วยบทว่า 'ตัง' (นั้น) นี้.

นนุ จ อริยสงฺเฆ น สพฺเพ อริยปุคฺคลา มคฺคฏฺฐา, นาปิ สพฺเพ ผลฏฺฐาติ? สจฺจเมตํ, อวยวธมฺเมน ปน สมุทายํ นิทฺทิสนฺโต เอวมาห ยถา ‘‘สมํ จุณฺณ’’นฺติ. ยถา หิ โยคจุณฺณสฺส อวยเวสุ ลพฺภมาโน สมภาโว สมุทาเย อปทิสียติ ‘‘สมํ จุณฺณ’’นฺติ, เอวํ อริยสงฺฆสฺส อวยวภูเตสุ อริยปุคฺคเลสุ ลพฺภมาโน มคฺคฏฺฐผลฏฺฐภาโว สมุทายภูเต อริยสงฺเฆ ฐิโต ‘‘มคฺคผเลสู’’ติ อปทิฏฺโฐติ เวทิตพฺพํ.

ก็ไฉนเล ในพระอริยสงฆ์ พระอริยบุคคลทั้งปวงไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรค ทั้งพระอริยบุคคลทั้งปวงก็ไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ในผลเล่า? ข้อนั้นเป็นจริง แต่เมื่อแสดงหมู่ด้วยธรรมขององค์ย่อย ย่อมกล่าวอย่างนี้ เหมือนอย่างว่า 'ผงเสมอกัน' ฉะนั้น. เหมือนอย่างว่า ความเสมอกันอันบุคคลพึงได้ในองค์ย่อยทั้งหลายแห่งผงยา ย่อมถูกกล่าวในหมู่ว่า 'ผงเสมอกัน' ฉันใด ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผล อันบุคคลพึงได้ในพระอริยบุคคลทั้งหลายผู้เป็นองค์ย่อยของพระอริยสงฆ์ ย่อมถูกกล่าวในพระอริยสงฆ์ผู้เป็นหมู่ว่า 'ตั้งอยู่ในมรรคและผล' ฉันนั้น พึงทราบดังนี้.

อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย จ อิริยนโต, สเทวเกน จ โลเกน ‘‘สรณ’’นฺติ อรณียโต อริโย, ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตตฺตา สงฺโฆ, อริโย จ โส สงฺโฆ จาติ อริยสงฺโฆ, ตํ อริยสงฺฆํ. ปุชฺชภวผลนิพฺพตฺตนโต อตฺตโน สนฺตานํ ปุนาตีติ วา ปุญฺญํ, ขิตฺตํ วุตฺตํ พีชํ วิรุหนฏฺฐานตาย ตายติ รกฺขตีติ เขตฺตํ เกทาราทิ, เขตฺตํ วิยาติ เขตฺตํ, สตฺตานํ ปุญฺญสฺส มหปฺผลภาวกรเณน วิรุหนฏฺฐานตาย เขตฺตนฺติ ปุญฺญกฺเขตฺตํ. อนุตฺตรํ วนฺเทติ สมฺพนฺโธ.

เพราะเป็นผู้ไกลจากกิเลส เพราะไม่ประพฤติในทางที่เสื่อม และเพราะประพฤติในทางที่เจริญ และเพราะเป็นผู้ที่โลกพร้อมทั้งเทวดาพึงเข้าไปหาในฐานะเป็นที่พึ่ง จึงชื่อว่าพระอริยะ. เพราะเป็นหมู่รวมกันด้วยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล จึงชื่อว่าสงฆ์. และสงฆ์นั้นเป็นพระอริยะด้วย จึงชื่อว่าพระอริยสงฆ์ (หมายถึง) พระอริยสงฆ์นั้น. เพราะยังผลคือภาวะที่ควรบูชาให้เกิดขึ้น หรือเพราะชำระสันดานของตนให้บริสุทธิ์ จึงชื่อว่าบุญ. พืชที่หว่านลงไปแล้ว เพราะเป็นที่งอกงาม ย่อมรักษา (คือคุ้มครอง) ไว้ได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่านา เช่นนาข้าวเป็นต้น. ชื่อว่านา เพราะอุปมาเหมือนนา. ชื่อว่านาบุญ เพราะเป็นที่งอกงามโดยการทำให้บุญของสัตว์ทั้งหลายมีผลมาก. บทว่า 'อนุตตรัง' พึงเชื่อมกับบทว่า 'วันเทติ'.

เอตฺถ จ ‘‘สีลาทิคุณสมฺปนฺโน’’ติ เอเตน อริยสงฺฆสฺส ภควโต อนุชาตปุตฺตตํ ทสฺเสติ, เตนสฺส ปภวสมฺปทา ทีปิตา โหติ. ‘‘ฐิโต มคฺคผเลสู’’ติ เอเตน ปหานสมฺปทํ, ญาณสมฺปทญฺจ ทสฺเสติ กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานทีปนโต, มคฺคผลญาณาธิคมทีปนโต จ. ‘‘อริยสงฺฆ’’นฺติ เอเตน ปภวสมฺปทํ สพฺพสงฺฆานํ อคฺคภาวทีปนโต, สเทวเกน จ โลเกน อรณียภาวทีปนโต. ‘‘ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตร’’นฺติ เอเตน โลกสฺส พหูปการตํ ทสฺเสติ อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวทีปนโต.

ในที่นี้ ด้วยบทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' นี้ ย่อมแสดงความเป็นบุตรผู้เกิดตามของพระอริยสงฆ์ต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยเหตุนั้น ความถึงพร้อมแห่งความอุบัติของพระอริยสงฆ์นั้น ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว. ด้วยบทว่า 'ฐิโต มัคคผเลสุ' นี้ ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งการละ และความถึงพร้อมแห่งญาณ เพราะเป็นการแสดงการละกิเลสด้วยการตัดขาดและด้วยการสงบระงับ และเพราะเป็นการแสดงการบรรลุญาณในมรรคและผล. ด้วยบทว่า 'อริยสงฆ์' นี้ ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งความอุบัติ เพราะเป็นการแสดงความเป็นผู้เลิศกว่าสงฆ์ทั้งปวง และเพราะเป็นการแสดงความเป็นผู้ที่โลกพร้อมทั้งเทวดาพึงเข้าไปหาในฐานะเป็นที่พึ่ง. ด้วยบทว่า 'ปุญญักเขตตัง อนุตตรัง' นี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้มีอุปการะมากแก่โลก เพราะเป็นการแสดงความเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันยอดเยี่ยม.

ตถา [Pg.13] ‘‘สีลาทิคุณสมฺปนฺโน’’ติ อิทํ อริยสงฺฆสฺส สมฺมาอุชุญายสามีจิปฺปฏิปนฺนภาวทีปนํ. ‘‘ฐิโต มคฺคผเลสู’’ติ อิทํ สติปิ สนฺตานวิภาเคน อเนกภาเว จตุปุริสยุคอฏฺฐปุริสปุคฺคลภาวทีปนํ. ‘‘อริยสงฺฆ’’นฺติ อิทํ อาหุเนยฺยาทิภาวทีปนํ. ‘‘ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตร’’นฺติ อิทํ โลกสฺส หิตสุขาย ปฏิปนฺนตาทีปนํ. ตถา ‘‘ฐิโต มคฺคผเลสู’’ติ อิทํ อริยสงฺฆสฺส โลกุตฺตรสรณคมนสพฺภาวทีปนํ, เตนสฺส ภควโต โอรสปุตฺตภาโว ทสฺสิโต โหติ. ‘‘สีลาทิคุณสมฺปนฺโน’’ติ อิมินา ปนสฺส วิหตวิธสฺตกิเลสา อนวเสสา เสกฺขาเสกฺขา สีลาทิธมฺมกฺขนฺธา ทสฺสิตา. ‘‘อริยสงฺฆํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตร’’นฺติ อิมินา เตสํ เตสญฺเญว ยถาวุตฺตคุณวิเสสานํ สุปริสุทฺธตํ ทีเปติ. เตนสฺส มหานุภาวตํ, อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาวํ, วนฺทนารหภาวํ, อตฺตโน จ วนฺทนากิริยาย เขตฺตงฺคตภาวํ ทีเปติ. สรณคมนญฺจ สาวกานํ สพฺพคุณานํ อาทิ, สปุพฺพภาคปฺปฏิปทา เสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย มชฺเฌ, อเสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย ปริโยสานนฺติ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา สพฺเพ อริยสงฺฆคุณา อิมาย คาถาย ปกาสิตาติ เวทิตพฺพํ.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' นี้ เป็นการแสดงความเป็นผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติเป็นธรรม และปฏิบัติสมควร ของพระอริยสงฆ์. บทว่า 'ฐิโต มัคคผเลสุ' นี้ แม้จะมีหลายสถานด้วยการจำแนกตามกระแสสันดาน ก็เป็นการแสดงความเป็นคู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ เป็นบุรุษบุคคล ๘. บทว่า 'อริยสงฆ์' นี้ เป็นการแสดงความเป็นผู้ควรแก่ของคำนับเป็นต้น. บทว่า 'ปุญญักเขตตัง อนุตตรัง' นี้ เป็นการแสดงความเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์และความสุขแก่โลก. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'ฐิโต มัคคผเลสุ' นี้ เป็นการแสดงความมีอยู่แห่งโลกุตตรสรณคมน์ของพระอริยสงฆ์ ด้วยบทนั้น ความเป็นบุตรผู้เกิดแต่พระอุระของพระผู้มีพระภาคเจ้าของพระอริยสงฆ์นั้น เป็นอันแสดงแล้ว. ส่วนด้วยบทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' นี้ ทรงแสดงศีลขันธ์เป็นต้นอันเป็นของพระเสขะและพระอเสขะ ผู้มีกิเลสอันกำจัดและทำลายแล้วโดยไม่เหลือ. ด้วยบทว่า 'อริยสงฆ์ ปุญญักเขตตัง อนุตตรัง' นี้ ทรงแสดงความบริสุทธิ์อย่างยิ่งแห่งคุณวิเศษตามที่กล่าวแล้วเหล่านั้นนั่นเอง. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงความเป็นผู้มีอานุภาพมาก ความเป็นเนื้อนาบุญชั้นเลิศ ความเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ และความเป็นนาบุญแห่งกิริยาคือการกราบไหว้ของตน. และพึงทราบว่า คุณของพระอริยสงฆ์ทั้งปวงที่งามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด คือการถึงสรณะเป็นเบื้องต้นแห่งคุณทั้งปวงของพระสาวกทั้งหลาย ศีลขันธ์เป็นต้นของพระเสขะพร้อมด้วยบุพภาคปฏิปทาเป็นท่ามกลาง และศีลขันธ์เป็นต้นของพระอเสขะเป็นที่สุด ทั้งหมดนี้ประกาศไว้แล้วด้วยคาถานี้.

เอวํ คาถาตฺตเยน สงฺเขปโต สกลคุณสํกิตฺตนมุเขน รตนตฺตยสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ ตํ นิปจฺจการํ ยถาธิปฺเปเต ปโยชเน ปริณาเมนฺโต ‘‘วนฺทนาชนิต’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ วนฺทนาชนิตนฺติ วนฺทนากาเรน นิพฺพตฺติตํ, รตนตฺตยคุณาภิตฺถวนวเสน, นิปจฺจการวเสน วา อุปฺปาทิตนฺติ อตฺโถ. อิตีติ เอวํ ‘‘มหาการุณิก’’นฺติอาทิปฺปกาเรน. รติชนนฏฺเฐน รตนํ, พุทฺธธมฺมสงฺฆา, จิตฺตีกตาทิภาโว วา รตนฏฺโฐ. วุตฺตญฺเหตํ –

เมื่อกระทำความนอบน้อมต่อพระรัตนตรัยโดยย่อ ด้วยทางแห่งการประกาศคุณทั้งปวงด้วยคาถา ๓ บทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะน้อมนำการนอบน้อมนั้นไปสู่ประโยชน์ตามที่ประสงค์ จึงกล่าวคาถาว่า 'วันทนาชนิตัง' เป็นต้น. ในคาถานั้น คำว่า 'วันทนาชนิตัง' หมายถึง อันบังเกิดแล้วด้วยอาการแห่งการไหว้ คืออันให้เกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งการสรรเสริญคุณพระรัตนตรัย หรือด้วยอำนาจแห่งการนอบน้อม. บทว่า 'อิติ' หมายถึง ด้วยประการมีคำว่า 'มหากรุณิกัง' เป็นต้น อย่างนี้. ชื่อว่า รัตนะ เพราะอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด ได้แก่ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ หรือรัตนัตถะ ได้แก่ ภาวะที่บุคคลทำความยำเกรงเป็นต้น. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า -

‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ;

อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ. (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๖.๓;

ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓;

สํ. นิ. ๕.๒๒๓;

สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒๖;

มหานิ. อฏฺฐ. ๕๐;

ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถา;

ม. นิ. ฏี. ๑.๔;

สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๔;

อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๔;

สารตฺถ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา);

'สิ่งที่บุคคลทำความยำเกรง มีค่ามาก หาอะไรเปรียบมิได้ เห็นได้ยาก เป็นเครื่องบริโภคของสัตว์ผู้ไม่ต่ำทราม เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงเรียกว่า รัตนะ' ดังนี้. (ขุ. ปา. อรรถ. ๖.๓; ที. นิ. อรรถ. ๒.๓๓; สํ. นิ. ๕.๒๒๓; สุ. นิ. อรรถ. ๑.๒๒๖; มหานิ. อรรถ. ๕๐; ที. นิ. ฎีกา. ๑.คันถารัมภกถา; ม. นิ. ฎีกา. ๑.๔; สํ. นิ. ฎีกา. ๑.๑.๔; อ. นิ. ฎีกา. ๑.๑.๔; สารัตถ. ฎีกา. ๑.คันถารัมภกถาวรรณนา);

จิตฺตีกตภาวาทโย จ อนญฺญสาธารณา พุทฺธาทีสุ เอว ลพฺภนฺติ, รตนานํ ตยํ รตนตฺตยํ, ตสฺมึ รตนตฺตเย. หตนฺตราโยติ วิธสฺตอุปทฺทโว หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ, เอเตน อตฺตโน ปสาทสมฺปตฺติยา, รตนตฺตยสฺส จ เขตฺตภาวสมฺปตฺติยา ตสฺส ปุญฺญสฺส อตฺถสํวณฺณนาย อุปฆาตกอุปทฺทวานํ [Pg.14] วิหนเน สมตฺถตํ ทสฺเสติ. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ อนฺโต เจว พหิ จ, อชฺฌตฺติกพาหิรวตฺถูสูติ อตฺโถ. สพฺพตฺถาติ วา สพฺพสฺมึ กาเล, สํวณฺณนาย อาทิมชฺฌปริโยสานกาเลสูติ วุตฺตํ โหติ. หุตฺวาติ ปุพฺพกาลกิริยา, ตสฺส ‘‘กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ ยํ รตนตฺตเย วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, ตสฺส. เตชสาติ อานุภาเวน พเลน.

และภาวะที่บุคคลทำความยำเกรงเป็นต้นนั้น ย่อมหาได้ในพระพุทธเจ้าเป็นต้นเท่านั้น ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. รัตนะ ๓ อย่าง ชื่อว่า รัตนตรัย ในพระรัตนตรัยนั้น. บทว่า 'หตันตรายะ' มีความเชื่อมโยงว่า เป็นผู้มีอุปัทวะอันกำจัดแล้ว ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความสามารถในการกำจัดอุปัทวะที่คอยขัดขวางการพรรณนาอรรถแห่งบุญนั้น ด้วยความถึงพร้อมแห่งความเลื่อมใสของตน และด้วยความถึงพร้อมแห่งความเป็นเนื้อนาบุญของพระรัตนตรัย. บทว่า 'สัพพัตถะ' หมายถึง ในที่ทั้งปวง ทั้งภายในและภายนอก คือในวัตถุที่เป็นภายในและภายนอก. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'สัพพัตถะ' หมายถึง ในกาลทั้งปวง คือในกาลที่เป็นเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งการพรรณนา. บทว่า 'หุตวา' เป็นกิริยาในอดีตกาล มีความเชื่อมโยงกับบทว่า 'จักกระทำการพรรณนาอรรถ' นี้. บทว่า 'ตัสสะ' หมายถึง ของบุญที่เกิดจากการไหว้ในพระรัตนตรัยนั้น. บทว่า 'เตชสา' หมายถึง ด้วยอานุภาพ ด้วยกำลัง.

เอวํ รตนตฺตยวนฺทนาย ปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เนตฺติปฺปกรณสฺส คมฺภีรตฺถตฺตา อตฺถสํวณฺณนาย ทุกฺกรภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฐิติ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ฐิตินฺติ ฐานํ อนนฺตรธานํ อวิจฺเฉทปฺปวตฺตึ. อากงฺขมาเนนาติ อิจฺฉมาเนน ปตฺถยนฺเตน, ‘‘อโหวตายํ สทฺธมฺมเนตฺติ จิรํ ติฏฺเฐยฺยา’’ติ เอวํ ปตฺถยนฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ. จิรนฺติ ทีฆกาลํ, ปญฺจวสฺสสหสฺสปริมาณํ กาลนฺติ อตฺโถ. สทฺธมฺมเนตฺติยาติ สทฺธมฺมสงฺขาตาย เนตฺติยา. สทฺธมฺโม หิ เวเนยฺยสนฺตาเนสุ อริยคุณานํ นยนโต เนตฺติ, สทฺธมฺมสฺส วา เนตฺติ สทฺธมฺมเนตฺติ, ตสฺสา สทฺธมฺมเนตฺติยา, สฺวายมตฺโถ อฏฺฐกถายํ วิจาริโต เอว. เถเรนาติ ถิรคุณยุตฺเตน. อภิยาจิโตติ อาทรคารเวน ยาจิโต. อภิมุขํ วา ยาจิโต, อนุตฺตรํ กตฺวา ยาจิโตติ อตฺโถ. อุทฺทิสฺส วา ยาจิโต, ครุตรํ กตฺวา ยาจิโตติ อตฺโถ, ‘‘กโรตุ อายสฺมา เนตฺติปฺปกรณสฺส กญฺจิ อตฺถสํวณฺณน’’นฺติ เอวํ เนตฺติยา อตฺถสํวณฺณนํ ปติ อชฺเฌสิโตติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ จ สทฺธมฺมสฺส จิรํ ฐิติกาเมน อชฺฌาสยสมฺปนฺเนน สาสเน ถิรคุณยุตฺเตน สพฺรหฺมจารินา อาทรคารเวน, อภิมุขํ วา ยาจิเตน เม น สกฺกา ตสฺส อภิยาจนํ ปฏิกฺขิปิตุนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ฐิตึ อากงฺขมาเนนา’’ติ คาถาย.

เมื่อแสดงประโยชน์แห่งการไหว้พระรัตนตรัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงความยากในการพรรณนาอรรถ เพราะความที่เนตติปกรณ์มีเนื้อหาลึกซึ้ง จึงกล่าวคำมี 'ฐิติง' เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า 'ฐิติง' หมายถึง ความตั้งอยู่ ความไม่เสื่อมสูญ ความเป็นไปไม่ขาดสาย. บทว่า 'อากังขมาเนนะ' หมายถึง ผู้ปรารถนาอยู่ ผู้หวังอยู่ คือผู้หวังอยู่ว่า 'โอหนอ เนตติแห่งพระสัทธรรมนี้พึงตั้งอยู่ตลอดกาลนาน' อย่างนี้. บทว่า 'จิรัง' หมายถึง ตลอดกาลนาน คือตลอดกาลมีประมาณ ๕,๐๐๐ ปี. บทว่า 'สัทธัมมเนตติยา' หมายถึง แห่งเนตติที่นับว่าพระสัทธรรม. ด้วยว่า พระสัทธรรมชื่อว่าเป็นเนตติ เพราะอรรถว่านำไปซึ่งอริยคุณทั้งหลายในสันดานของเวไนยสัตว์ หรือเนตติแห่งพระสัทธรรม ชื่อว่า สัทธัมมเนตติ แห่งสัทธัมมเนตตินั้น อรรถนี้พิจารณาไว้แล้วในอรรถกถานั่นเอง. บทว่า 'เถเรนะ' หมายถึง ผู้ประกอบด้วยคุณธรรมอันมั่นคง. บทว่า 'อภิยาจิโต' หมายถึง ผู้ถูกอ้อนวอนด้วยความเคารพเอื้อเฟื้อ หรือถูกอ้อนวอนต่อหน้า คือถูกอ้อนวอนโดยกระทำให้เป็นผู้อย่างยิ่ง หรือถูกอ้อนวอนโดยเจาะจง คือถูกอ้อนวอนโดยกระทำให้เป็นผู้หนักยิ่ง คือถูกอาราธนาเพื่อการพรรณนาอรรถแห่งเนตติว่า 'ขอท่านผู้มีอายุจงกระทำการพรรณนาอรรถแห่งเนตติปกรณ์บางอย่างเถิด' อย่างนี้. และในคาถานี้ ทรงแสดงว่า 'การอ้อนวอนของสพรหมจารีผู้ปรารถนาความตั้งอยู่แห่งพระสัทธรรมตลอดกาลนาน ผู้ถึงพร้อมด้วยอัธยาศัย ผู้ประกอบด้วยคุณธรรมอันมั่นคงในพระศาสนา ผู้ถูกอ้อนวอนด้วยความเคารพเอื้อเฟื้อ หรือถูกอ้อนวอนต่อหน้า เราไม่อาจปฏิเสธได้' ด้วยคาถาว่า 'ฐิติง อากังขมาเนนะ' เป็นต้น.

ปทุมุตฺตรนาถสฺสาติ ปทุมุตฺตรสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ปสฺสตาติ ปุพฺเพนิวาสจกฺขุนา, สมนฺตจกฺขุนา เอว วา หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ วิย อภินีหารํ ปสฺสนฺเตน. ตาทินาติ ตาทิภาวยุตฺเตน, สพฺพตฺถ วา นิพฺพิกาเรน, ‘‘อมฺหากํ ภควตา’’ติ วจนเสโส. ยสฺสาติ อายสฺมโต มหากจฺจานตฺเถรสฺส. ฐปิโตติ –

บทว่า 'ปทุมุตตรนาถัสสะ' หมายถึง ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ. บทว่า 'ปัสสตา' หมายถึง ผู้เห็นอยู่ซึ่งอภินิหารด้วยบุพเพนิวาสานุสสติญาณ หรือด้วยสัพพัญญุตญาณนั่นเอง เหมือนผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ. บทว่า 'ตาทินา' หมายถึง ผู้ประกอบด้วยตาทิภาวะ หรือผู้ไม่มีความแปรผันในที่ทั้งปวง มีบทที่เหลือว่า 'อันพระผู้มีพระภาคของเรา'. บทว่า 'ยัสสะ' หมายถึง ของพระมหากัจจายนเถระผู้มีอายุ. บทว่า 'ฐปิโต' หมายถึง -

‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชนฺตานํ ยทิทํ มหากจฺจาโน’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๘, ๑๙๗) –

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเรา ผู้จำแนกอรรถแห่งภาษิตที่กล่าวโดยย่อให้พิสดาร คือพระมหากัจจายนะนี้ เป็นเลิศ” ดังนี้. (อ. นิ. ๑.๑๘๘, ๑๙๗) –

เอวํ [Pg.15] ฐปิโต. สีลาทิคุณวิเสเสหิ มหนฺตา สาวกาติ มหาสาวกา (เถรคา. อฏฺฐ. ๒.๑๒๘๘; อ. นิ. ฏี. ๒.๓.๕๙), มหากสฺสปาทโย, เตสุ อยมายสฺมา อญฺญตโรติ, มหาสาวโก จ โส คุณวิเสสโยคโต อุตฺตโม จาติ มหาสาวกุตฺตโม.

พระเถระนั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้แล้วอย่างนี้. สาวกทั้งหลายผู้ยิ่งใหญ่ด้วยคุณวิเศษมีศีลเป็นต้น ชื่อว่า มหาสาวก (เถรคา. อรรถ. ๒.๑๒๘๘; อ. นิ. ฎีกา. ๒.๓.๕๙) มีพระมหากัสสปะเป็นต้น ในบรรดามหาสาวกเหล่านั้น พระผู้มีอายุนี้เป็นรูปใดรูปหนึ่ง และพระเถระนั้นเป็นทั้งมหาสาวกและเป็นผู้สูงสุดเพราะประกอบด้วยคุณวิเศษ จึงชื่อว่า มหาสาวกุตตมะ (ผู้เป็นยอดแห่งมหาสาวก).

ฌานาทีสุ สาติสยานํ อาวชฺชนาทิวสีภาวานํ, อริยิทฺธิวเสน ปรมสฺส จ เจโตวสีภาวสฺส อธิคตตฺตา วสิปฺปตฺโต. อตฺถาทีสุ สวิเสสเภทคตปฏิสมฺภิทาญาณตฺตา ปภินฺนปฏิสมฺภิโท. ‘‘ปณฺฑิโต, ภิกฺขเว, มหากจฺจาโน, มหาปญฺโญ, ภิกฺขเว, มหากจฺจาโน’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๐๕) อเนเกสุ ฐาเนสุ ภควตา ปสํสิตตฺตา สมฺพุทฺเธน ปสํสิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต สํภาวิโต, วิญฺญูนญฺจ สพฺรหฺมจาริน’’นฺติ.

เพราะบรรลุถึงความชำนาญในการพิจารณาเป็นต้นอันยิ่งยวดในฌานเป็นต้น และความชำนาญแห่งใจอันสูงสุดด้วยอำนาจแห่งอริยฤทธิ์ จึงชื่อว่า วสีปัตตะ (ผู้ถึงความชำนาญ) เพราะความเป็นผู้มีปฏิสัมภิทาญาณอันถึงความแตกฉานเป็นพิเศษในอรรถเป็นต้น จึงชื่อว่า ปภินนปฏิสัมภิทา (ผู้มีปฏิสัมภิทาอันแตกฉานแล้ว) เพราะความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญแล้วในหลายแห่ง ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระมหากัจจายนะเป็นบัณฑิต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระมหากัจจายนะเป็นผู้มีปัญญามาก' (ม. นิ. ๑.๒๐๕) จึงชื่อว่า สัมพุทเธนะ ปสังสิโต (อันพระสัมพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญและทรงยกย่องแล้ว และเป็นผู้ที่เพื่อนสพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายทรงยกย่องแล้ว'

อนุโมทิตาติ ‘‘สาธุ สาธุ, กจฺจาน, สาธุ โข, ตฺวํ กจฺจาน, อิมํ ธมฺมสํวณฺณนํ อภาสี’’ติ เอวํ อนุโมทิตา. เอกสฺมึ กิร สมเย อยํ มหาเถโร ชมฺพุวนสณฺเฑ วิหรนฺโต อตฺตโน สนฺติกาวจรานํ ภิกฺขูนํ อิมํ หารนยปฏิมณฺฑิตํ ปกรณํ อภาสิ. ภาสิตฺวา จ ภควโต สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน ยถาภาสิตํ อิมํ ปกรณํ ภควโต นิเวเทสิ. ตํ สุตฺวา ภควา ‘‘สาธุ สาธู’’ติอาทินา อนุโมทิตฺวา ‘‘ตสฺมาติห, ตฺวํ กจฺจาน, อิมํ ธมฺมสํวณฺณนํ ธมฺมเนตฺติตฺเวว ธาเรหี’’ติ นามคฺคหณํ อกาสีติ วทนฺติ. เทสนาหาราทินนฺทิยาวฏฺฏนยาทิหารนยานุสาเรเนว สพฺพธมฺมสํวณฺณนานํ คติโยติ อาห ‘‘สาสนสฺส สทายตฺตา, นวงฺคสฺสตฺถวณฺณนา’’ติ.

คำว่า อนุโมทิตา (อันทรงอนุโมทนาแล้ว) หมายถึง อันทรงอนุโมทนาแล้วอย่างนี้ว่า 'สาธุ สาธุ กัจจายนะ กัจจายนะ เธอได้กล่าวการอธิบายธรรมนี้ดีแล้วหนอ'. ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง พระมหาเถระนี้เมื่ออาศัยอยู่ในป่าชมพู ได้กล่าวปกรณ์อันประดับด้วยหารถึง ๑๖ อย่างนี้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นศิษย์ใกล้ชิดของตน ครั้นกล่าวแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ได้กราบทูลปกรณ์นี้ตามที่ตนกล่าวแล้วแก่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงสดับปกรณ์นั้นแล้ว ทรงอนุโมทนาด้วยคำเป็นต้นว่า 'สาธุ สาธุ' แล้วทรงขนานนามว่า 'กัจจายนะ เพราะเหตุนั้นแล เธอจงทรงจำการอธิบายธรรมนี้ไว้ว่า เป็นธัมมเนตติเถิด'. ท่านกล่าวว่า 'การอธิบายอรรถแห่งพระสัตถุศาสน์มีองค์ ๙ ย่อมเป็นไปตามแนวทางแห่งหารถึง ๑๖ อย่าง มีเทสนาหารเป็นต้น และนัยมีนันทิยาวัฏฏะเป็นต้นเสมอ' จึงกล่าวว่า 'การอธิบายอรรถแห่งนวังคสัตถุศาสน์ ย่อมขึ้นอยู่กับพระศาสนาเสมอ'

คมฺภีรญาเณหีหิ คมฺภีเรหิ ญาเณหิ, น สทฺธามตฺตเกน, คมฺภีรญาเณหิ วา มหาปญฺเญหิ อริเยหิ. ปกรณสฺส คมฺภีรตฺถตํ, อตฺตโน จ ญาณสฺส นาติวิสยตํ วิทิตฺวา สํวณฺณนารมฺเภ สํสีทนฺตมฺปิ มํ สาสนคุณาทิอุปนิสฺสยสมฺปทา อุสฺสาเหสีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทินา.

คำว่า คัมภีรญาเณหิ (ด้วยญาณอันลึกซึ้งทั้งหลาย) หมายถึง ด้วยญาณอันลึกซึ้งทั้งหลาย ไม่ใช่ด้วยเพียงศรัทธาเท่านั้น หรือหมายถึง ด้วยพระอริยบุคคลผู้มีปัญญามากผู้มีญาณอันลึกซึ้งทั้งหลาย. ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า 'แม้เราผู้ท้อแท้อยู่ในเบื้องต้นแห่งการอธิบาย เพราะรู้ความที่ปกรณ์มีอรรถลึกซึ้ง และความที่ญาณของตนมีวิสัยไม่กว้างขวางนัก แต่ความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยมีคุณแห่งพระศาสนาเป็นต้น ได้กระตุ้นเตือนเรา' ด้วยคำเป็นต้นว่า กิญจาปิ (ถึงแม้ว่า).

‘‘ปญฺจปิ นิกาเย โอคาเหตฺวา’’ติ อิมินา เนตฺติยา ปญฺจปิ มหานิกาเย อนุปวิสิตฺวา อวฏฺฐานํ, เตสํ สํวณฺณนาภาวญฺจ ทีเปติ. ตตฺถ [Pg.16] ‘‘กตโม อสฺสาโท จ อาทีนโว จา’’ติอาทิเปฏโกปเทสปาฬึ (เปฏโก. ๒๓) อาเนตฺวา อิธ เทสนาหาราทีนํ ปทตฺถวินิจฺฉโย เปฏเกน สํสนฺทนํ นาม. ‘‘ยถาพล’’นฺติ อิมินา สพฺพถา สพฺพภาเคนาปิ เนตฺติยา สํวณฺณนา มยา น สุกรา กาตุํ, อตฺตโน ปน ญาณพลานุรูปํ กริสฺสามีติ นิรติมานตํ ทีเปติ.

ด้วยคำว่า โอคาเหตวา ปัญจปิ นิกาเย (หยั่งลงสู่พระนิกายทั้ง ๕ แล้ว) ย่อมแสดงถึงความที่คัมภีร์เนตติเข้าครอบคลุมตั้งอยู่ในพระมหานิกายทั้ง ๕ และความเป็นเครื่องอธิบายพระนิกายเหล่านั้น. ในคำนั้น การนำพระบาลีเปฏโกปเทศมีคำว่า 'อัสสาทะเป็นไฉน และอาทีนวะเป็นไฉน' เป็นต้น (เปฏโก. ๒๓) มาในที่นี้ แล้ววินิจฉัยเนื้อความแห่งบทของเทสนาหารเป็นต้น ชื่อว่า การเทียบเคียงด้วยเปฏกะ (เปฏเกนะ สังสันทนะ). ด้วยคำว่า ยถาพละ (ตามกำลัง) ย่อมแสดงความไม่มีมานะว่า 'การอธิบายคัมภีร์เนตติโดยประการทั้งปวง โดยส่วนทั้งปวง อันเราไม่สามารถจะทำได้โดยง่าย แต่เราจักทำตามกำลังแห่งญาณของตน'.

สุวิสุทฺธนฺติ สุฏฺฐุ วิสุทฺธํ, นิกายนฺตรลทฺธิโทเสหิ อนฺตรนฺตรา อนุปฺปเวสิเตหิ อสมฺมิสฺสนฺติ อธิปฺปาโย. อสํกิณฺณนฺติ สนิกาเยปิ ปทตฺถนฺตรปริกปฺปนาทินา อสํกิณฺณํ ตาทิสสงฺกรรหิตํ อนากุลํ สุปริจฺฉินฺนํ. วิวิเธหิ อากาเรหิ นิจฺฉิโนตีติ วินิจฺฉโย. อตฺถานํ วินิจฺฉโย อตฺถวินิจฺฉโย. คณฺฐิฏฺฐานภูเตสุ อตฺเถสุ ขิลมทฺทนากาเรน ปวตฺตา วิมติจฺเฉทกถา, นิปุโณ สุขุโม สณฺโห อตฺถวินิจฺฉโย เอตสฺสาติ นิปุณตฺถวินิจฺฉโย. อถ วา อตฺเถ วินิจฺฉิโนตีติ อตฺถวินิจฺฉโย, ยถาวุตฺตอตฺถวิสยญาณํ, นิปุโณ เฉโก อตฺถวินิจฺฉโย เอตสฺสาติ นิปุณตฺถวินิจฺฉโย, ตํ นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ. สมยนฺติ สิทฺธนฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มหาวิหารวาสีนํ สิทฺธนฺโต วุตฺตนเยน สุปริสุทฺโธ, อนากุโล, สณฺหสุขุมวินิจฺฉโย จ, สิทฺธนฺตํ ตํ อวิโลเมนฺโต อนุกูลโต ตตฺถ สิทฺธํเยว ธมฺมเนตฺตึ ปกาสยนฺโต เนตฺติปฺปกรณสฺส อตฺถสํวณฺณนํ กริสฺสามีติ.

คำว่า สุวิสุทธะ (บริสุทธิ์ดีแล้ว) คือ บริสุทธิ์อย่างยิ่ง มีอธิบายว่า ไม่ระคนด้วยโทษแห่งลัทธิของนิกายอื่นที่แทรกเข้ามาในระหว่างๆ. คำว่า อสังกีรณะ (ไม่ปะปน) คือ แม้ในนิกายของตนเอง ก็ไม่ปะปนด้วยการกำหนดบทและอรรถอื่นเป็นต้น ปราศจากความระคนกันเช่นนั้น ไม่ยุ่งเหยิง กำหนดไว้ดีแล้ว. การวินิจฉัยด้วยอาการต่าง ๆ ชื่อว่า วินิจฉัย. การวินิจฉัยอรรถทั้งหลาย ชื่อว่า อัตถวินิจฉัย. วาจาเป็นเครื่องตัดความสงสัยที่ดำเนินไปในลักษณะของการกำจัดความแข็งกระด้างในอรรถที่เป็นดั่งปมปัญหา, การวินิจฉัยอรรถนั้นละเอียด สุขุม และประณีต เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นิปุณัตถวินิจฉัย. อีกนัยหนึ่ง ญาณที่วินิจฉัยอรรถ ชื่อว่า อัตถวินิจฉัย ได้แก่ ญาณอันมีอรรถตามที่กล่าวแล้วเป็นวิสัย, การวินิจฉัยอรรถนั้นละเอียดและฉลาด เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นิปุณัตถวินิจฉัย, (เราจักทำ) ซึ่งนิปุณัตถวินิจฉัยนั้น. คำว่า สมยะ หมายถึง สิทธันตะ (หลักการ). อธิบายว่า สิทธันตะของชาวมหาวิหารบริสุทธิ์อย่างยิ่งตามนัยที่กล่าวแล้ว ไม่ยุ่งเหยิง และมีการวินิจฉัยที่ละเอียดสุขุม, เราจะไม่ทำให้สิทธันตะนั้นผิดเพี้ยนไป แต่จะแสดงธรรมเนตติที่สำเร็จแล้วในสิทธันตะนั้นโดยอนุโลม แล้วจักทำอรรถกถาของเนตติปกรณ์.

ปมาทเลขนฺติ อปรภาเค โปตฺถการุฬฺหกาเล ปมชฺชิตฺวา ลิขนวเสน ปวตฺตปฺปมาทปาฐํ. วชฺเชตฺวาติ อปเนตฺวา. ปาฬึ สมฺมา นิโยชยนฺติ ตํ ตํ เนตฺติปาฬึ ตตฺถ ตตฺถ อุทาหรณภาเวน อานีตสุตฺเต สมฺมเทว นิโยเชนฺโต, อตฺถสํวณฺณนาย วา ตํ ตํ อุทาหรณสุตฺตสงฺขาตํ ปาฬึ ตสฺมึ ตสฺมึ ลกฺขณภูเต เนตฺติคนฺเถ สมฺมเทว นิโยเชนฺโต. อุปเทสนฺติ เนตฺติอุปนิสํ เนตฺติหทยํ. ยฺวายํ สปฏฺฐานวิภาคสฺส เตตฺตึสวิธสฺส เนตฺติปทตฺถสฺส สห นิมิตฺตวิภาเคน อสงฺกรโต ววตฺถิโต วิสโย, ตํ. วิภาเวนฺโต ปกาเสนฺโต. ตสฺสา เนตฺติยา กริสฺสามิ อตฺถวณฺณนนฺติ สมฺพนฺโธ.

คำว่า ปมาทเลขา (ข้อความที่เขียนผิดด้วยความประมาท) คือ บทที่ผิดพลาดซึ่งเป็นไปด้วยอำนาจการเขียนด้วยความประมาทในภายหลังเมื่อครั้งยกขึ้นสู่คัมภีร์. คำว่า วัชเชตวา (เว้นแล้ว) คือ นำออกไปแล้ว. คำว่า ปาฬิง สัมมา นิโยชยันติ (ประกอบพระบาลีโดยชอบ) คือ ประกอบเนตติบาลีนั้น ๆ เข้ากับพระสูตรที่นำมาเป็นอุทาหรณ์ในที่นั้น ๆ โดยชอบ หรือประกอบพระบาลีที่เรียกว่าพระสูตรอุทาหรณ์นั้น ๆ เข้ากับคัมภีร์เนตติอันเป็นตัวสภาวะในที่นั้น ๆ โดยชอบ เพื่อการอธิบายอรรถ. คำว่า อุปเทส (คำแนะนำ) คือ อุปนิสัยแห่งเนตติ หรือหัวใจแห่งเนตติ. วิสัยที่กำหนดไว้โดยไม่ปะปนกันของบทและอรรถแห่งเนตติ ๓๓ ประการ พร้อมด้วยการจำแนกนิมิตและจำแนกที่ตั้งใด, (เราจะ) จำแนกคือประกาศวิสัยนั้น. ความสัมพันธ์ (ของประโยค) คือ เราจักทำอรรถกถาของเนตตินั้น.

เอตฺถ จ ‘‘อภิยาจิโต’’ติ อิมินา อตฺถสํวณฺณนาย นิมิตฺตํ ทสฺเสติ, ‘‘ฐิตึ อากงฺขมาเนน จิรํ สทฺธมฺมเนตฺติยา’’ติ อิมินา ปโยชนํ, ‘‘กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ [Pg.17] อิมินา ปิณฺฑตฺถํ. สํวณฺณิยมานา หิ ปกรณตฺถา สํวณฺณนาย ปิณฺฑตฺโถ. ‘‘ตมุปนิสฺสายา’’ติอาทินา กรณปฺปการํ.

ในที่นี้ ด้วยคำว่า อภิยาจิโต (อันผู้อื่นอาราธนาแล้ว) ท่านแสดงถึงเหตุ (นิมิต) แห่งการอธิบายอรรถ, ด้วยคำว่า ฐิติง อากังขมาเนนะ จิรัง สัทธัมมเนตติยา (ด้วยหวังความดำรงอยู่สิ้นกาลนานแห่งแนวทางพระสัทธรรม) ท่านแสดงถึงประโยชน์, ด้วยคำว่า กริสสามัตถวัณณนัง (จักทำอรรถกถา) ท่านแสดงถึงเนื้อความโดยย่อ (ปิณฑัตถะ). เพราะว่าเนื้อความของปกรณ์ที่กำลังจะอธิบายนั้น คือเนื้อความโดยย่อของการอธิบาย. ด้วยคำเป็นต้นว่า ตมุปนิสสายะ (อาศัยปกรณ์นั้น) ท่านแสดงถึงวิธีการกระทำ.

อิทานิ สํวณฺณนาย สวเน นิโยเชนฺโต ‘‘อิติ อตฺถ’’นฺติ โอสานคาถมาห. ตตฺถ ‘‘สกฺกจฺจ’’นฺติ ปทํ อุภยตฺถ โยเชตพฺพํ ‘‘สกฺกจฺจํ วิภชนฺตสฺส, สกฺกจฺจํ นิสามยถา’’ติ.

บัดนี้ เมื่อจะชักชวนให้ฟังการพรรณนา จึงกล่าวคาถาสุดท้ายว่า "iti attha..." ในคาถานั้น พึงประกอบศัพท์ว่า "sakkaccaṃ" เข้าในทั้งสองแห่งว่า "sakkaccaṃ vibhajantassa" (เมื่อข้าพเจ้าจำแนกอยู่โดยเคารพ) และ "sakkaccaṃ nisāmayatha" (ท่านทั้งหลายจงฟังโดยเคารพ)

คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาคำปรารภคัมภีร์ จบแล้ว

นิทานกถาวณฺณนา

การพรรณนานิทานกถา

วจนตฺถชานเนน วิทิตปฺปกรณตฺถสามญฺญตฺถสฺส ปกรณกถา วุจฺจมานา โสเภยฺยาติ เนตฺติปทตฺถปริชานนเมว อาทิมฺหิ ยุตฺตรูปนฺติ ตทตฺถํ ปุจฺฉติ ‘‘ตตฺถ เกนฏฺเฐน เนตฺตี’’ติ. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘ตสฺสา เนตฺติยา กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ ยทิทํ วุตฺตํ, ตสฺมึ; ยสฺสา กริสฺสามตฺถวณฺณนนฺติ ปฏิญฺญาตํ, สา เนตฺติ เกนฏฺเฐน เนตฺตีติ อตฺโถ. ตตฺถาติ วา ‘‘เนตฺติปฺปกรณสฺสา’’ติ เอตสฺมึ วจเน ยา เนตฺติ วุตฺตา, สา เกนฏฺเฐน เนตฺตีติ อตฺโถ. ‘‘นยนฏฺเฐนา’’ติ อิทํ กตฺตุกรณาธิกรณสาธนานํ สาธารณวจนนฺติ ‘‘อริยธมฺมํ นยตี’’ติ กตฺตุสาธนวเสน ตาว เนตฺติสทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา อิทานิ กรณาธิกรณสาธนวเสน วตฺตุํ ‘‘นยนฺติ ตายา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

การกล่าวปกรณ์กถาจะงดงามแก่ผู้ที่ทราบเนื้อความทั่วไปของอรรถแห่งปกรณ์ที่รู้ได้ด้วยการรู้ความหมายของรูปวิเคราะห์ ดังนั้น การกำหนดรู้ความหมายแห่งบทว่าเนตติในเบื้องต้นนั่นแลจึงสมควรยิ่ง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงถามถึงความหมายนั้นว่า "ในคำนั้น เนตติ ชื่อว่าเนตติ เพราะอรรถว่าอะไร?" ในคำถามนั้น คำว่า "ในคำนั้น" (tattha) หมายถึง ในคำที่กล่าวไว้ว่า "เราจักทำความพรรณนาเนื้อความแห่งเนตตินั้น" มีอธิบายว่า เนตติใดที่ข้าพเจ้าปฏิญญาไว้ว่าจักทำความพรรณนาเนื้อความ เนตตินั้นชื่อว่าเนตติเพราะอรรถว่าอะไร? หรือว่า คำว่า "ในคำนั้น" หมายถึง ในคำว่า "แห่งเนตติปกรณ์" นี้ เนตติใดที่กล่าวไว้ เนตตินั้นชื่อว่าเนตติเพราะอรรถว่าอะไร? คำว่า "เพราะอรรถว่านำไป" (nayanaṭṭhena) นี้ เป็นคำทั่วไปแก่กัตตุสาธนะ กรรณสาธนะ และอธิกรณสาธนะ ท่านจึงกล่าวความหมายของเนตติศัพท์ตามอำนาจกัตตุสาธนะก่อนว่า "ย่อมนำไปซึ่งอริยธรรม" แล้วจึงกล่าวตามอำนาจกรรณสาธนะและอธิกรณสาธนะเป็นต้นว่า "ย่อมนำไปโดยเนตตินั้น"

ตถา หิ วุตฺตนฺติ เนตฺติอุปเทสาธีนตฺตา เอว สุตฺตาวโพธสฺส วุตฺตํ. เปฏเก ‘‘ตสฺมา นิพฺพายิตุกาเมน สุตมเยน อตฺถา ปริเยสิตพฺพา, ตตฺถ ปริเยสนาย อยํ อนุปุพฺพี ภวติ โสฬส หารา ปญฺจ นยา อฏฺฐารส มูลปทานี’’ติอาทิ (เปฏโก. ๓). หารนยวิจารณา วินิมุตฺโต อตฺถสํวณฺณนาวิเสโส นตฺถีติ อาห ‘‘สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนา เนตฺติอุปเทสายตฺตา’’ติ. สฺวายมตฺโถ ปรโต ปกิณฺณกกถายํ อาวิ ภวิสฺสติ. เอวํ มหาวิสยา จายํ เนตฺติ กุโต ปภวาติ อาห ‘‘สุตฺตปฺปภวา’’ติ, เอเตน เนตฺติยา ปมาณภูตตํ ทสฺเสติ. อิทญฺจ สุตฺตสฺส เนตฺติสนฺนิสฺสยตาปริทีปนปรํ, น เถรปฺปภวตาปฏิกฺเขปปรํ. เถโร หิ ปญฺจ มหานิกาเย โอคาเหตฺวา ตํสนฺนิสฺสเยเนว [Pg.18] เตสํ สํวณฺณนาภูตํ อิมํ ปกรณํ อภาสิ, ตสฺมา อยเมว สํวณฺณนาธมฺโม, ยทิทํ สํวณฺเณตพฺพธมฺมสนฺนิสฺสยตา.

คำว่า "สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้" (tathā hi vuttaṃ) ท่านกล่าวไว้เพราะความตรัสรู้พระสูตรขึ้นอยู่กับเนตติอุปเทสนั่นเอง. ในคัมภีร์เปฏกะ ท่านกล่าวไว้ว่า "เพราะฉะนั้น ผู้ปรารถนาจะดับทุกข์ พึงแสวงหาเนื้อความทั้งหลายด้วยปัญญาอันสำเร็จจากการฟัง ในการแสวงหานั้น ลำดับนี้ย่อมมี คือ หาระ ๑๖ นัย ๕ บทมูล ๑๘" เป็นต้น. ท่านกล่าวว่า "การพรรณนาเนื้อความแห่งพระสูตรขึ้นอยู่กับเนตติอุปเทส" เพราะไม่มีการพรรณนาเนื้อความพิเศษที่พ้นไปจากการพิจารณาหาระและนัย. เนื้อความนี้จักปรากฏชัดในปกิณณกกถาในภายหลัง. ท่านกล่าวว่า "มีพระสูตรเป็นแดนเกิด" (suttappabhavā) เพื่อตอบคำถามว่า เนตติที่มีขอบเขตใหญ่หลวงอย่างนี้เกิดมาจากไหน? ด้วยคำนี้ ท่านแสดงความเป็นเครื่องตัดสินของเนตติ. และคำนี้มุ่งแสดงความที่พระสูตรเป็นที่อาศัยของเนตติ ไม่ได้มุ่งปฏิเสธความที่พระเถระเป็นแดนเกิด. เพราะพระเถระหยั่งลงสู่มหานิกายทั้ง ๕ แล้วอาศัยมหานิกายนั้นนั่นแล จึงได้กล่าวปกรณ์นี้ซึ่งเป็นเครื่องพรรณนาพระสูตรเหล่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมดาของการพรรณนานี้เอง คือการอาศัยธรรมที่พึงพรรณนา

ปกรณปริจฺเฉทโตติ ปกรณสฺส วิภาคโต. หารวิจาราทโย หิ ตโย เนตฺติปฺปกรณสฺส วิภาคา, ปกรณภูตปริจฺเฉทโต วา. ตีณิ หิ เอตานิ ปกรณานิ ตโย อธิการา, ยทิทํ หารวิจาราทโย. ปาฬิววตฺถานโตติ ปาฐสนฺนิเวสโต.

คำว่า "โดยส่วนแห่งปกรณ์" (pakaraṇaparicchedato) คือ โดยส่วนแบ่งแห่งปกรณ์. เพราะส่วนแบ่งแห่งเนตติปกรณ์มี ๓ คือ หาระ วิจาระ เป็นต้น หรือโดยส่วนที่กำหนดไว้เป็นปกรณ์. เพราะปกรณ์ ๓ เหล่านี้ คือ หาระ วิจาระ เป็นต้น เป็นตอน ๓ ตอน. คำว่า "โดยการกำหนดพระบาลี" (pāḷivavatthānato) คือ โดยการจัดวางข้อความ

‘‘สพฺโพ หิ ปกรณตฺโถ’’ติอาทินา สงฺคหวารสฺส อนฺวตฺถสญฺญตํ ทสฺเสติ. ‘‘นนุ เจตฺถ ปฏฺฐานํ อสงฺคหิต’’นฺติ โจทโก พฺยภิจารมาห. อิตโร ยทิปิ สรูปโต อสงฺคหิตํ, อตฺถโต ปน สงฺคหิตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นยิทเมว’’ติอาทินา ปริหรติ. ปุน ‘‘ตถา หี’’ติอาทินา ตเมวตฺถํ ปาฬิยา ปากฏตรํ กโรติ. อตฺถนยา นนฺทิยาวฏฺฏาทโย. สงฺขารตฺติกา ปุญฺญาภิสงฺขาราทโย, กายสงฺขาราทโย จ. เตสุ อตฺถนยานํ อญฺญมญฺญสงฺคโห ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. อิตเร ปน กามาวจรา, รูปาวจรา จ กุสลา เจตนา ปุญฺญาภิสงฺขาโร, อกุสลา เจตนา อปุญฺญาภิสงฺขาโร, อรูปาวจรา กุสลา เจตนา อาเนญฺชาภิสงฺขาโร. ปุญฺญาภิสงฺขาโร จ อปุญฺญาภิสงฺขาโร จ กายทฺวารปฺปวตฺโต กายสงฺขาโร, โส เอว วจีทฺวารปฺปวตฺโต วจีสงฺขาโร, มโนทฺวารปฺปวตฺโต ปน ติวิโธปิ จิตฺตสงฺขาโร. อิติ ชาติวเสน ปุริมตฺติเก วุตฺตา เอว ธมฺมา ทฺวารวเสน ทุติยตฺติเก วุตฺตา, เต เอว จ ปุริมตฺติเกติ อญฺญมญฺญสงฺคโห เวทิตพฺโพ.

ท่านแสดงความที่ชื่อของสังคหะวาระเป็นชื่อที่มีความหมายตรงตามตัวด้วยคำเป็นต้นว่า "เพราะเนื้อความแห่งปกรณ์ทั้งปวง" (sabbo hi pakaraṇattho). ผู้โต้แย้งกล่าวท้วงถึงความคลาดเคลื่อนว่า "ก็ในสังคหะวาระนี้ ปัฏฐานมิได้ถูกสงเคราะห์เข้ามิใช่หรือ?". อีกฝ่ายหนึ่งเมื่อจะแสดงว่า แม้โดยรูปศัพท์จะมิได้ถูกสงเคราะห์เข้า แต่โดยเนื้อความนั้นถูกสงเคราะห์เข้าแล้ว จึงแก้ด้วยคำเป็นต้นว่า "คำนี้ไม่เป็นอย่างนั้น" (nayidamevaṃ). ต่อจากนั้น ท่านทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยพระบาลีด้วยคำเป็นต้นว่า "สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้" (tathā hi). อัตถนัย คือ นันทิยาวัฏฏะเป็นต้น. สังขารติกะ คือ ปุญญาภิสังขารเป็นต้น และกายสังขารเป็นต้น. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การสงเคราะห์กันและกันแห่งอัตถนัยจักปรากฏชัดในภายหลัง. ส่วนธรรมที่เหลือ คือ กุศลเจตนาที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร เป็นปุญญาภิสังขาร, อกุศลเจตนา เป็นอปุญญาภิสังขาร, กุศลเจตนาที่เป็นอรูปาวจร เป็นอาเนญชาภิสังขาร. ปุญญาภิสังขารและอปุญญาภิสังขารที่เกิดขึ้นทางกายทวาร เป็นกายสังขาร, ปุญญาภิสังขารและอปุญญาภิสังขารนั้นนั่นแลที่เกิดขึ้นทางวจีทวาร เป็นวจีสังขาร, ส่วนที่เกิดขึ้นทางมโนทวารแม้ทั้ง ๓ อย่าง เป็นจิตตสังขาร. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการสงเคราะห์กันและกันว่า ธรรมที่กล่าวไว้ในติกะแรกโดยประเภทแห่งชาติ นั่นเอง ท่านกล่าวไว้ในติกะที่สองโดยประเภทแห่งทวาร และธรรมเหล่านั้นนั่นแลก็อยู่ในติกะแรกด้วย

ยตฺถาติ ยสฺมึ วาเร. เปฏเกติ เปฏโกปเทเส. สมฺปตมานาติ สํวณฺณนาวเสน สนฺนิปตนฺตา. ‘‘พฺยญฺชนวิธิปุถุตฺตา’’ติ อิทํ เอกสฺมึ สุตฺเต อเนเกสํ หารานํ สนฺนิปตนสฺส การณวจนํ. ตถา หิ ‘‘อเนกสามตฺถิยนิจิตา สทฺทา’’ติ อกฺขรจินฺตกา วทนฺติ.

คำว่า "ในที่ใด" (yattha) คือ ในวาระใด. คำว่า "ในเปฏกะ" (peṭake) คือ ในคัมภีร์เปฏโกปเทส. คำว่า "ประจวบกันอยู่" (sampatamānā) คือ มาประชุมกันโดยอำนาจแห่งการพรรณนา. คำว่า "เพราะความต่างกันแห่งวิธีของพยัญชนะ" (byañjanavidhiputhuttā) นี้ เป็นคำบอกเหตุแห่งการประชุมกันของหาระหลายอย่างในพระสูตรเดียว. สมจริงดังที่เหล่านักอักขรวิธีกล่าวไว้ว่า "ศัพท์ทั้งหลายถูกสั่งสมไว้ด้วยศักยภาพหลายอย่าง"

‘‘น สรูปโต’’ติ อิมินา สงฺคหวาเร วิย อุทฺเทสนิทฺเทสวาเรสุปิ ปฏฺฐานสฺส อตฺถโต อุทฺธฏตํ ทสฺเสติ. มูลปทคฺคหเณเนว คหิตตฺตา อุทฺเทสวาเร ตาว เอวํ โหตุ, นิทฺเทสวาเร ปน กถนฺติ? ตตฺถาปิ นยคฺคหเณเนว มูลปทานิปิ คหิตานีติ เวทิตพฺพํ. น หิ มูลปเทหิ วินา กาจิ นยโยชนา สมฺภวติ. อปเร ปน ‘‘หารนยา วิย ปฏฺฐานํ น [Pg.19] สุตฺตสฺส สํวณฺณนาวิเสโส, อถ โข ตสฺมึ ตสฺมึ สุตฺเต สํกิเลสภาคิยตาทิลพฺภมานวิเสสมตฺตนฺติ น ตสฺส ปกรณสฺส ปทตฺถสงฺคโห. เอวญฺจ กตฺวา เตตฺตึสาย เนตฺติปทตฺเถสุ ปฏฺฐานํ อสงฺคหิตํ, อุทฺเทสนิทฺเทสวาเรสุ จ อนุทฺธฏเมวา’’ติ วทนฺติ.

ด้วยคำว่า "ไม่โดยรูปศัพท์" (na sarūpato) นี้ ท่านแสดงความที่ปัฏฐานถูกยกขึ้นโดยเนื้อความแม้ในอุทเทสวาระและนิทเทสวาระ เหมือนในสังคหะวาระ. ในอุทเทสวาระพึงเป็นอย่างนั้นก่อน เพราะถูกถือเอาด้วยการถือเอาบทมูลนั่นเอง แต่ในนิทเทสวาระเป็นอย่างไร? พึงทราบว่า แม้ในนิทเทสวาระนั้น บทมูลทั้งหลายก็ถูกถือเอาด้วยการถือเอานัยนั่นเอง. เพราะการประกอบนัยใดๆ ย่อมมีไม่ได้หากปราศจากบทมูล. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า "ปัฏฐานไม่เป็นส่วนพิเศษแห่งการพรรณนาพระสูตรเหมือนหาระและนัย แต่เป็นเพียงความพิเศษที่พึงได้ในพระสูตรนั้นๆ มีความเป็นส่วนแห่งสังกิเลสเป็นต้น ดังนั้น จึงไม่มีการสงเคราะห์บทและเนื้อความแห่งปกรณ์นั้น. และเมื่อเป็นอย่างนี้ ปัฏฐานจึงไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในบทและเนื้อความแห่งเนตติ ๓๓ และไม่ถูกยกขึ้นในอุทเทสวาระและนิทเทสวาระเลย" ดังนี้

‘‘ปาฬิโต เอว วิญฺญายตี’’ติ วุตฺตมตฺถํ สมตฺเถนฺโต ‘‘ตถา หิ…เป… อาภต’’นฺติ อาห, เตน เถเรน ภาสิตภาโว วิย ภควตา อนุโมทิตภาโวปิ ปาฬิอนุคโต เอวาติ ทสฺเสติ. สาวกภาสิตตฺตา นิทานํ น วุตฺตนฺติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ โจเทนฺโต ‘‘สาวก…เป… ภาสิต’’นฺติ อาห. นยิทํ เอกนฺติกนฺติ จ สาวกภาสิตพุทฺธภาสิตภาโว นิทานาวจนสฺส, นิทานวจนสฺส จ อการณํ อุภยตฺถาปิ อุภยสฺส ทสฺสนโต. ตสฺมา นิทานาวจเนน เนตฺติยา อสาวกภาสิตตา น สิชฺฌตีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘น จ ตาวตา ตานิ อปฺปมาณํ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ.

เพื่อยังอรรถที่กล่าวแล้วว่า ‘อันบุคคลพึงรู้ได้จากพระบาลีเท่านั้น’ ให้สำเร็จ จึงกล่าวว่า ‘ก็จริงอย่างนั้น...เป...นำมาแล้ว’ ด้วยคำนั้น แสดงว่า แม้ความเป็นสิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนาแล้ว ก็เป็นไปตามพระบาลีเท่านั้น เหมือนความเป็นสิ่งที่พระเถระนั้นกล่าวแล้ว เมื่อกล่าวค้านว่า ‘เพราะเป็นสิ่งที่สาวกกล่าวแล้ว นิทานจึงไม่ถูกกล่าวไว้’ ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น จึงกล่าวว่า ‘สาวก...เป...กล่าวแล้ว’ และสิ่งนี้ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียว เพราะความเป็นสิ่งที่สาวกกล่าวและสิ่งที่พระพุทธเจ้ากล่าว ไม่เป็นเหตุแห่งการไม่กล่าวถึงนิทาน และไม่เป็นเหตุแห่งการกล่าวถึงนิทาน เพราะปรากฏทั้งสองอย่างในที่ทั้งสอง เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ความเป็นสิ่งที่สาวกไม่ได้กล่าวแห่งเนตติ ย่อมไม่สำเร็จด้วยการไม่กล่าวถึงนิทาน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘และสิ่งเหล่านั้นไม่เป็นประมาณด้วยเหตุเพียงเท่านั้น พึงเห็นอย่างนี้แม้ในเนตตินี้’

เยเนว การเณน นิทานาวจนสฺส ปมาณภาวสาธนตา, เตเนว การเณน อิมสฺส ปกรณสฺส ปมาณภาวสิทฺธีติ ทสฺเสติ ‘‘นิทานญฺจ นามา’’ติอาทินา. อิทานิ ‘‘อถ วา’’ติอาทินา เนตฺติยา นิทานาวจเนน อพฺยภิจารเหตุมาห. อยญฺเหตฺถ ปโยโค น เนตฺติยา นิทานํ วตฺตพฺพํ ปาฬิยา อตฺถสํวณฺณนาภาวโต. ยา หิ ปาฬิยา อตฺถสํวณฺณนา น ตสฺสา นิทานวจนํ ทิฏฺฐํ ยถา ปฏิสมฺภิทามคฺคสฺส, นิทฺเทสาทีนญฺจาติ.

ด้วยเหตุใดนั่นแล ความเป็นเครื่องยังความเป็นประมาณแห่งการไม่กล่าวถึงนิทานให้สำเร็จ ด้วยเหตุนั้นนั่นแล จึงแสดงความสำเร็จแห่งความเป็นประมาณแห่งปกรณ์นี้ ด้วยคำว่า ‘ชื่อว่านิทาน’ เป็นต้น บัดนี้ ด้วยคำว่า ‘อีกอย่างหนึ่ง’ เป็นต้น จึงกล่าวถึงเหตุที่ไม่คลาดเคลื่อนด้วยการไม่กล่าวถึงนิทานแห่งเนตติ การประกอบความในเนตตินี้ว่า ไม่ควรกล่าวถึงนิทานแห่งเนตติ เพราะไม่มีการพรรณนาอรรถแห่งพระบาลี ก็การพรรณนาอรรถแห่งพระบาลีใด การกล่าวถึงนิทานแห่งการพรรณนานั้นย่อมไม่ปรากฏ เหมือนในปฏิสัมภิทามรรค และในนิทเทสเป็นต้น

‘‘อยํ วิภาโค’’ติอาทินา เอกวิธโต ปฏฺฐาย ยาว จตุราสีติสหสฺสปฺปเภทา, ตาว ยถาทสฺสิตสฺส ปกรณวิภาคสฺส ปุน ‘‘อาทินา นเยน ปกรณวิภาโค เวทิตพฺโพ’’ติ อิทํ นิคมนํ. ตตฺถ อาทินา นเยนาติ อาทิสทฺเทน อภิญฺเญยฺยธมฺมนิทฺเทสโต ปญฺญตฺติปญฺญเปตพฺพธมฺมวิภชนโต ติยทฺธปริยาปนฺนธมฺมวิจารโต จตุโรฆนิตฺถรณตฺถโต ปญฺจาภินนฺทนาทิปฺปหานโต ฉตณฺหากายุปสมนโต สงฺคหวาราทิสตฺตวารสงฺคหโต อฏฺฐมิจฺฉตฺตสมุคฺฆาตทีปนโตติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

ด้วยคำว่า ‘นี้คือวิภาค’ เป็นต้น เริ่มตั้งแต่มีอย่างเดียว จนถึงมี ๘๔,๐๐๐ ประเภท แห่งวิภาคแห่งปกรณ์ที่แสดงแล้วอย่างนั้น อีกครั้งหนึ่ง คำว่า ‘พึงทราบวิภาคแห่งปกรณ์ด้วยนัยมีอาทิ’ นี้ เป็นบทสรุป ในคำว่า ‘ด้วยนัยมีอาทิ’ นั้น ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ พึงเห็นการสงเคราะห์ธรรมมีอย่างนี้เป็นต้น คือ จากการแสดงธรรมที่พึงรู้ยิ่ง, จากการจำแนกธรรมที่พึงบัญญัติและธรรมที่พึงให้บัญญัติ, จากการพิจารณาธรรมที่สงเคราะห์เข้าในกาลทั้งสาม, จากอรรถแห่งการข้ามโอฆะ ๔, จากการละความเพลิน ๕ เป็นต้น, จากการสงบระงับหมวดแห่งตัณหา ๖, จากการสงเคราะห์วาระ ๗ มีสังคหะวาระเป็นต้น, จากการแสดงการถอนมิจฉัตตะ ๘

๑. สงฺคหวารวณฺณนา

๑. การพรรณนาสังคหะวาระ

ยนฺติ อนิยมตฺโถ สพฺพนามสทฺโท กมฺมสาธนวเสน วุตฺโต. อตฺถาวโพธนตฺโถ สทฺทปฺปโยโค อตฺถปราธีโน เกวโล อตฺถปทตฺถโก[Pg.20], โส ปทตฺถวิปริเยสการินา อิติ-สทฺเทน ปรภูเตน สทฺทปทตฺถโก ชายตีติ อาห ‘‘ยนฺติ อนิยมโต อุปโยคนิทฺเทโส’’ติ. โลโกติ กตฺตุนิทฺเทโสติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

คำว่า ‘ยํ’ เป็นสัพพนาม มีอรรถไม่แน่นอน ถูกกล่าวไว้โดยเป็นกัมมสาธนะ การใช้ศัพท์เพื่อให้อรรถปรากฏนั้นขึ้นอยู่กับอรรถ เป็นเพียงบทที่แสดงอรรถเท่านั้น บทนั้นย่อมกลายเป็นบทที่แสดงศัพท์ด้วยคำว่า ‘อิติ’ ซึ่งอยู่ข้างหลัง อันกระทำบทอรรถให้กลับกัน จึงกล่าวว่า ‘ยํ เป็นการแสดงทุติยาวิภัตติโดยไม่เจาะจง’ แม้ในคำว่า ‘โลก’ เป็นต้น ที่เป็นการแสดงกัตตุวิภัตติ ก็นัยนี้แหละ

เอวํ ‘‘ย’’นฺติอาทีนํ คาถาปทานํ กมฺมกตฺตุกิริยากตฺตุวิเสสนาทิทสฺสนวเสน อตฺถํ วตฺวา อิทานิ อวยวโชตนวเสน ปทตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โลกิยนฺติ เอตฺถา’’ติอาทิมาห. โลกสทฺโท อิธ สามตฺถิยโต สตฺตโลกวจโน ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห ‘‘ปูชนกิริยาโยคฺยภูตตาวเสนา’’ติ. สาสนนฺตรธานโต ปรํ ปูชนา อญฺญพุทฺธุปฺปาเทน เวทิตพฺพา, ยเถตรหิ วิปสฺสีอาทิสมฺมาสมฺพุทฺธานํ. ‘‘ทีปงฺกโร’’ติอาทินา ยทิปิ พุทฺธวํสเทสนายํ (พุ. วํ. ๒.๗๕) ภควตาว วุตฺตํ, สุเมธปณฺฑิตตฺตภาเวน ปน ปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยถาห ภควา สุเมธภูโต’’ติ.

อย่างนี้ เมื่อกล่าวอรรถแห่งบทคาถา มีคำว่า ‘ยํ’ เป็นต้น โดยการแสดงกัมมะ กัตตุ กิริยา และวิเสสนะ เป็นต้นแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถของบทโดยการทำให้ส่วนประกอบปรากฏ จึงกล่าวคำว่า ‘ในคำว่า โลกิยํ นี้’ เป็นต้น คำว่า ‘โลก’ ในที่นี้ โดยความเหมาะสม พึงเห็นว่าเป็นคำกล่าวถึงสัตว์โลก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘โดยความเป็นผู้ควรแก่การบูชา’ ภายหลังการอันตรธานแห่งพระศาสนา การบูชา พึงทราบได้ด้วยการอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าพระองค์อื่น เหมือนอย่างพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย มีพระวิปัสสีเป็นต้นในกาลบัดนี้ ด้วยคำว่า ‘พระทีปังกร’ เป็นต้น ถึงแม้จะถูกพระผู้มีพระภาคตรัสไว้เองในพุทธวงศ์เทศนา (พุทฺธวํส ๒.๗๕) แต่ทรงตรัสหมายถึงความเป็นไปในขณะที่เป็นสุเมธบัณฑิต จึงกล่าวว่า ‘เหมือนที่พระผู้มีพระภาคเมื่อเป็นสุเมธบัณฑิต ตรัสไว้’

ปริญฺญากฺกเมนาติ ญาตปริญฺญาทิปฏิปาฏิยา. ลกฺขณาวโพธปฺปฏิปตฺติยาติ วิปสฺสนาย. เตน วุตฺตํ ‘‘สุญฺญตมุขาทีหี’’ติ. ตถา จ วุตฺตนฺติ วิญฺญูหิ เวทนียตาย เอว สาสนวรสฺส วุตฺตํ ภควตา –

คำว่า ‘ด้วยลำดับแห่งปริญญา’ คือ ด้วยลำดับมีญาตปริญญาเป็นต้น คำว่า ‘ด้วยข้อปฏิบัติเพื่อรู้แจ้งลักษณะ’ คือ ด้วยวิปัสสนา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยสุญญตมุขะเป็นต้น’ และที่กล่าวไว้อย่างนั้น ก็เพราะพระศาสนาอันประเสริฐเป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงรู้ได้นั่นเอง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า –

‘‘เอตุ วิญฺญู ปุริโส อสโฐ อมายาวี อุชุชาติโก, อหมนุสาสามิ, อหํ ธมฺมํ เทเสมิ, ยถานุสิฏฺฐํ ตถา ปฏิปชฺชมาโน น จิรสฺเสว สามญฺเญว อุสฺสติ, สามํ ทกฺขิตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๒๘๑).

‘ขอวิญญูชนผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนซื่อตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอน เราจะแสดงธรรม เมื่อปฏิบัติตามที่เราสั่งสอนแล้วอย่างนั้น ไม่นานนัก จักรู้แจ้งด้วยตนเอง จักเห็นด้วยตนเอง’ ดังนี้เป็นต้น (ม.มู. ๑๒/๔๘๕)

ยํ-สทฺโท สาสนวิสโย, โลกปาลสทฺโท สตฺถุวิสโยปิ โลกํ ปติ คุณีภูโตติ ‘‘ตสฺสา’’ติ ปฏินิทฺเทสสฺส กถํ สตฺถุวิสยตาติ โจทนํ มนสิกตฺวา อาห ‘‘สโลกปาโลติ เจตฺถา’’ติอาทิ, คุณีภูโตปิ โลกปาลสทฺโท ปธานภูโต วิย ปฏินิทฺเทสํ อรหติ. อญฺโญ หิ สทฺทกฺกโม, อญฺโญ อตฺถกฺกโมติ.

คำว่า ‘ยํ’ มีพระศาสนาเป็นอารมณ์ แม้คำว่า ‘โลกปาล’ จะมีพระศาสดาเป็นอารมณ์ แต่ก็เป็นคุณบทต่อโลก เมื่อนึกถึงคำคัดค้านว่า ‘บทที่กล่าวระบุถึงว่า ตสฺสา จะมีพระศาสดาเป็นอารมณ์ได้อย่างไร’ จึงกล่าวว่า ‘ในคำว่า สโลกปาโล นี้’ เป็นต้น แม้คำว่า ‘โลกปาล’ ที่เป็นคุณบท ก็ควรแก่บทที่กล่าวระบุถึง เหมือนเป็นประธาน เพราะลำดับแห่งศัพท์เป็นอย่างหนึ่ง ลำดับแห่งอรรถเป็นอีกอย่างหนึ่ง

ธมฺมคารเวน ภควา ธมฺมํ ปูเชนฺโต เวเนยฺยพนฺธเว อจินฺเตตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชนธมฺมปจฺจเวกฺขณาหิ สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมสีติ อาห ‘‘ภควโต…เป… ทีเปตพฺพา’’ติ. ตตฺถ อาทิสทฺเทน สาวเกหิ ธมฺมสฺสวนสฺส, เตสํ ปจฺจุคฺคมนาทีนญฺจ สงฺคโห เวทิตพฺโพ.

ด้วยความเคารพในธรรม พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงบูชาธรรม ไม่ทรงคำนึงถึงเหล่าเวไนยพันธุ ทรงยัง ๗ สัปดาห์ให้ล่วงไปด้วยการเข้าสมาบัติและการพิจารณาธรรม จึงกล่าวว่า ‘แห่งพระผู้มีพระภาค...เป...พึงแสดง’ ในคำว่า ‘อาทิ’ นั้น พึงทราบการสงเคราะห์การฟังธรรมของเหล่าสาวก และการต้อนรับเป็นต้นของเหล่าสาวกเหล่านั้น

อิจฺจสฺสาติ [Pg.21] อิติ อสฺส, เอวํ ภควโต อวิปรีตอนนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺมเทสนาย สพฺพญฺญุตานาวรณภาวทีปเนนาติ อตฺโถ. เตนาติ จตุเวสารชฺชโยเคน. ตทวินาภาวินา ทสพล…เป… ปกาสิตา โหติ. อาเวณิกพุทฺธธมฺมาทีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณานิ, จตุสจฺจญาณานิ, จตุปฏิสมฺภิทาญาณานิ, ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณานิ, ฉ อภิญฺญาญาณานิ, สตฺต อริยธนานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อฏฺฐ วิชฺชา, อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณานิ, อฏฺฐ วิโมกฺขา, นว สมาธิจริยา, นว อนุปุพฺพวิหารา, ทส นาถกรณา ธมฺมา, ทส อริยวาสา, ทฺวาทส ธมฺมจกฺกาการา, เตรส ธุตธมฺมา, จุทฺทส พุทฺธญาณานิ, ปนฺนรส จรณธมฺมา, โสฬส ญาณจริยา, โสฬส อานาปานสฺสตี, เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขณญาณานิ, จตุวีสติ ปจฺจยวิภาวนญาณานิ, จตุจตฺตารีส ญาณวตฺถูนิ, สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนิ, จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติสญฺจาริมหาวชิรญาณํ, อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานปวิจยเทสนาการปฺปวตฺตญาณานิ จาติ เอวมาทีนํ ภควโต คุณวิเสสานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

อิจจัสสาติ คือ อัสสะ เป็นอรรถว่า ด้วยการแสดงความเป็นสัพพัญญูและความไม่มีเครื่องกั้น ด้วยการแสดงธรรมอันไม่วิปริต ไม่มีอันตราย เป็นเครื่องนำออกไปแห่งพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น คือ ด้วยการประกอบด้วยเวสารัชชะ ๔ อันไม่พรากจากกันนั้น เป็นของถูกประกาศแล้วด้วยทศพล...เป... ในคำว่า ‘อาเวณิกพุทธธรรมเป็นต้น’ นี้ ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ พึงเห็นการสงเคราะห์คุณวิเศษทั้งหลายของพระผู้มีพระภาคมีอย่างนี้เป็นต้น คือ ญาณที่ไม่ขัดข้องในกาลทั้งสาม, ญาณในอริยสัจ ๔, ญาณในปฏิสัมภิทา ๔, ญาณเป็นเครื่องกำหนดคติ ๕, ญาณในอภิญญา ๖, อริยทรัพย์ ๗, โพชฌงค์ ๗, วิชชา ๘, ญาณที่ไม่หวั่นไหวในบริษัท ๘, วิโมกข์ ๘, จริยาแห่งสมาธิ ๙, อนุปุพพวิหาร ๙, ธรรมเป็นเครื่องกระทำที่พึ่ง ๑๐, อริยวาส ๑๐, อาการแห่งธรรมจักร ๑๒, ธุดงคธรรม ๑๓, พุทธญาณ ๑๔, จรณธรรม ๑๕, ญาณจริยา ๑๖, อานาปานัสสติ ๑๖, ญาณเป็นเครื่องพิจารณา ๑๙, ญาณเป็นเครื่องจำแนกปัจจัย ๒๔, ญาณวัตถุ ๔๔, ญาณวัตถุ ๗๗, มหาวัชรญาณอันแล่นไปในสมาบัติ ๒๔ โกฏิแสน, และญาณทั้งหลายอันเป็นไปโดยอาการแห่งการแสดงการพิจารณาปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุดโดยรอบ

อปโร นโย – คุณวิสิฏฺฐตํ ทีเปติ, สา จ คุณวิสิฏฺฐตา มหากรุณามหาปญฺญาหิ เวทิตพฺพา ตาหิ สตฺถุสมฺปตฺติสิทฺธิโต. ตตฺถ มหากรุณาย ปวตฺติเภโท ‘‘พหุเกหิ อากาเรหิ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมตี’’ติอาทินา ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๗) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. มหาปญฺญาย ปน ปวตฺติเภโท วุตฺโต เอว. ตตฺถ กรุณาย ภควโต จรณสมฺปตฺติ, ปญฺญาย วิชฺชาสมฺปตฺติ. กรุณาย สตฺตาธิปติตา, ปญฺญาย ธมฺมาธิปติตา. กรุณาย โลกนาถตา, ปญฺญาย อตฺตนาถตา. กรุณาย ปุพฺพการิตา, ปญฺญาย กตญฺญุตา. กรุณาย อปรนฺตปตา, ปญฺญาย อนตฺตนฺตปตา. กรุณาย พุทฺธกรธมฺมสิทฺธิ, ปญฺญาย พุทฺธภาวสิทฺธิ. กรุณาย ปเรสํ ตารณํ, ปญฺญาย สยํ ตารณํ. กรุณาย สพฺพสตฺเตสุ อนุคฺคหจิตฺตตา, ปญฺญาย สพฺพธมฺเมสุ วิรตฺตจิตฺตตา ปกาสิตา โหตีติ อนวเสสโต ปรหิตปฏิปตฺติยา, อตฺตหิตสมฺปตฺติยา จ ปาริปูรี เวทิตพฺพา. ตีสุปิ อวตฺถาสูติ เหตุผลสตฺตูปการาวตฺถาสุ.

อีกนัยหนึ่ง แสดงความวิเศษแห่งคุณ และความวิเศษแห่งคุณนั้น พึงทราบด้วยมหากรุณาและมหาปัญญา เพราะความสำเร็จแห่งสมบัติของพระศาสดา ย่อมสำเร็จด้วยคุณทั้งสองนั้น. ในบรรดาคุณทั้งสองนั้น ความต่างแห่งการเป็นไปของมหากรุณา พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. 1.117) มีอาทิว่า "มหากรุณาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีพระภาค ผู้ทรงเห็นด้วยอาการเป็นอันมาก ย่อมหยั่งลงในสัตว์ทั้งหลาย" ส่วนความต่างแห่งการเป็นไปของมหาปัญญา ได้กล่าวไว้แล้ว. ในบรรดาคุณทั้งสองนั้น พระภาคเจ้าทรงมีจรณะสมบัติด้วยกรุณา ทรงมีวิชชาสมบัติด้วยปัญญา. ทรงมีสัตว์เป็นอธิบดีด้วยกรุณา ทรงมีธรรมเป็นอธิบดีด้วยปัญญา. ทรงเป็นที่พึ่งของโลกด้วยกรุณา ทรงเป็นที่พึ่งของพระองค์เองด้วยปัญญา. ทรงเป็นผู้ทำก่อนด้วยกรุณา ทรงเป็นผู้รู้คุณด้วยปัญญา. ทรงไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อนด้วยกรุณา ทรงไม่ทำตนให้เดือดร้อนด้วยปัญญา. ทรงสำเร็จธรรมที่ทำให้เป็นพระพุทธเจ้าด้วยกรุณา ทรงสำเร็จความเป็นพระพุทธเจ้าด้วยปัญญา. ทรงช่วยผู้อื่นให้ข้ามพ้นด้วยกรุณา ทรงช่วยตนเองให้ข้ามพ้นด้วยปัญญา. ทรงมีพระทัยอนุเคราะห์ในสัตว์ทั้งปวงด้วยกรุณา ทรงมีพระทัยคลายกำหนัดในธรรมทั้งปวงด้วยปัญญา. ดังนี้ ย่อมประกาศความบริบูรณ์แห่งการบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่น และความสำเร็จแห่งประโยชน์ตนโดยไม่เหลือ. คำว่า "ในอวัฏฐาทั้งสาม" คือ ในอวัฏฐาอันเป็นเหตุ เป็นผล และเป็นเครื่องอุปการะแก่สัตว์.

อภิสมโย [Pg.22] ปฏิเวธสาสนสฺส, มนสิกรณํ ปฏิปตฺติสาสนสฺส, สวนาทีหิ ปริจยกรณํ ปริยตฺติสาสนสฺสาติ ติณฺณมฺปิ วเสน โยเชตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยถารห’’นฺติ. ‘‘สกฺกจฺจํ ธมฺมเทสเนนา’’ติ อิมินา อิธ ‘‘สาสน’’นฺติ วุตฺตสฺส ติวิธสฺสาปิ สทฺธมฺมสฺส อวิเสเสน เทสนาปูชํ วตฺวา โถมนาปูชนสฺส วเสน ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อริยํ, โว ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘โถมเนนา’’ติ ปเทนาปิ ‘‘สกฺกจฺจ’’นฺติ ปทํ โยเชตพฺพํ. ปูชนาทฺวยสฺสาปิ วา วเสน อิธาปิ ปทโยชนา เวทิตพฺพา. อริยภาวาทโยติ อริยเสฏฺฐอคฺคภาวาทโย. นิยฺยานาทโยติ นิยฺยานเหตุทสฺสนาทโย. สฺวากฺขาตตาทโยติ สฺวากฺขาตสนฺทิฏฺฐิกตาทโย.

การตรัสรู้เป็นของสาสนปฏิเวธ การมนสิการเป็นของสาสนปฏิบัติ การทำความคุ้นเคยด้วยการฟังเป็นต้น เป็นของสาสนปริยัติ พึงประกอบด้วยอำนาจแห่งสาสนะทั้งสามนี้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ตามสมควร". ด้วยบทว่า "ด้วยการแสดงธรรมโดยเคารพ" นี้ เมื่อกล่าวถึงการบูชาด้วยการแสดงธรรมโดยไม่จำแนกแก่สัทธรรม ๓ อย่าง ที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "สาสนะ" แล้ว จึงจำแนกสาสนะนั้นโดยการบูชาด้วยการสรรเสริญและการบูชา แล้วแสดงว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยะของเธอทั้งหลาย" เป็นต้น. ในที่นั้น พึงประกอบบทว่า "โดยเคารพ" เข้ากับบทว่า "ด้วยการสรรเสริญ" ด้วย. หรือพึงทราบการประกอบบทในที่นี้ด้วยอำนาจแห่งการบูชา ๒ อย่าง. คำว่า "อริยภาวะเป็นต้น" คือ ความเป็นอริยะ ความเป็นผู้ประเสริฐ ความเป็นผู้เลิศเป็นต้น. คำว่า "นิยยานะเป็นต้น" คือ การแสดงเหตุแห่งการนำออกเป็นต้น. คำว่า "สวากขาตตาเป็นต้น" คือ ความเป็นธรรมที่ตรัสดีแล้ว ความเป็นธรรมที่เห็นได้ด้วยตนเองเป็นต้น.

อิทานิ อริยสงฺฆคุณานมฺปิ อิมาย คาถาย ปกาสิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. พาลฺยาทิสมติกฺกมนโตติ พาลอพฺยตฺตภาวาทิสมติกฺกมนโต.

บัดนี้ เพื่อแสดงว่าคุณของพระอริยสงฆ์ก็ถูกประกาศด้วยคาถานี้ จึงกล่าวคำว่า "ก็เพราะเหตุที่" เป็นต้น. คำว่า "เพราะก้าวล่วงความเป็นคนพาลเป็นต้น" คือ เพราะก้าวล่วงความเป็นคนพาล ความเป็นผู้ไม่ฉลาดเป็นต้น.

ญาณวิเสโส สุตจินฺตาภาวนามยญาณานิ. โสตพฺพมนสิกาตพฺพปฏิวิชฺฌิตพฺพาวตฺถา อวตฺถาเภโท. อุภยนฺติ พฺยญฺชนปทํ, อตฺถปทญฺจ. อุภยถาติ กรณกมฺมสาธนวเสน ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตาติ ญาตพฺพตฺตา.

ความต่างแห่งญาณ คือ ญาณอันเกิดจากการฟัง การคิด และการภาวนา. อวัฏฐาที่พึงฟัง พึงมนสิการ และพึงแทงตลอด เป็นความต่างแห่งอวัฏฐา. คำว่า "ทั้งสอง" คือ บทพยัญชนะและบทอรรถ. คำว่า "โดยสองอย่าง" พึงประกอบแต่ละอย่างโดยอำนาจแห่งเครื่องมือและกรรม. คำว่า "เพราะพึงปฏิบัติ" คือ เพราะพึงรู้.

‘‘อยญฺจ คาถา’’ติอาทิ เกสญฺจิ วาโท. ตถา หิ อปเร ‘‘เถเรเนวายํ คาถา ภาสิตา’’ติ วทนฺติ. อตฺตูปนายิกาปิ หิ กทาจิ ธมฺมเทสนา โหติ เอว ยถา ‘‘ทสพลสมนฺนาคโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต จตุเวสารชฺชวิสารโท’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๒.๒๑-๒๒). เอวญฺจ กตฺวา ‘‘กตเม โสฬส หารา’’ติอาทิวจนํ สมตฺถิตํ โหติ.

คำว่า "และคาถานี้" เป็นต้น เป็นวาทะของบางท่าน. แท้จริง ชนเหล่าอื่นกล่าวว่า "คาถานี้แล อันพระเถระกล่าวแล้ว". อนึ่ง การแสดงธรรมที่นำเข้ามาสู่ตน ก็มีอยู่บางครั้ง เช่น "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตผู้ประกอบด้วยทศพล ผู้แกล้วกล้าในเวสารัชชธรรม ๔ ประการ" เป็นต้น (สํ. นิ. 2.21-22). เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า "หาระ ๑๖ อย่างเป็นไฉน" เป็นต้น ก็ย่อมสมเหตุสมผล.

ยถาวุตฺตอตฺถมุเขเนวาติ มูลปทสงฺขาตอตฺถุทฺธาเรเนว. ปรโต อาคมิสฺสตีติ นิทฺเทสวารสฺส ปริโยสาเน อาคมิสฺสติ ‘‘ตีณิ จ นยา อนูนา’’ติอาทินา (เนตฺติ. ๔ ทฺวาทสปท).

คำว่า "ด้วยอรรถมุขที่กล่าวแล้วนั่นแล" คือ ด้วยการยกอรรถขึ้น ซึ่งนับว่าเป็นบทมูลนั่นแล. คำว่า "จักมาในภายหลัง" คือ จักมาในตอนท้ายของนิเทศวาระ ด้วยบทว่า "และนัย ๓ อย่างไม่บกพร่อง" เป็นต้น (เนตติ. 4 ทวาทสบท).

วุจฺจตีติ กตฺตริ กมฺมนิทฺเทโสติ อาห ‘‘วทตี’’ติ. อถ วา วุจฺจตีติ กมฺมกตฺตุนิทฺเทโสยํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – หารา, นยา จาติ อุภยํ ปริคฺคหิตํ สํวณฺณเกน สพฺพถา คหิตญฺเจ, วุจฺจติ สุตฺตํ, สยเมว สุตฺตํ สํวณฺเณตีติ[Pg.23], เอเตน หารนเยสุ วสีภาเวน สุตฺตสํวณฺณนาย สุกรตํ ทสฺเสติ.

คำว่า "ย่อมกล่าว" เป็นการระบุรูปกรรมในความหมายกัตตุ จึงกล่าวว่า "ย่อมพูด". อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ย่อมกล่าว" นี้ เป็นการระบุรูปกัมมกัตตุ. อรรถในที่นี้คือ ถ้าหาระและนัยทั้งสองอย่าง อันผู้พรรณนาถือเอาโดยประการทั้งปวงแล้ว พระสูตรย่อมกล่าวเอง พระสูตรย่อมพรรณนาเอง ดังนี้ ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงความง่ายในการพรรณนาพระสูตรด้วยความเป็นผู้ชำนาญในหาระและนัย.

ปการนฺตเรนาติ ปุพฺเพ ‘‘สาสน’’นฺติ วุตฺตมตฺถํ ‘‘เทสนา, เทสิต’’นฺติ ตโต อญฺเญน ปกาเรน. นิยเมตฺวาติ ตสฺส เอกนฺตโต วิญฺเญยฺยตํ อวธาเรตฺวา. วิญฺเญยฺยตา วิสิฏฺเฐสุ เทสนาเทสิเตสุ วิญฺเญยฺยปเท ลพฺภมานา วิชานนกิริยา.

คำว่า "ด้วยประการอื่น" คือ ด้วยประการอื่นจากอรรถที่กล่าวไว้ก่อนว่า "สาสนะ" คือ "เทศนา, เทสิตะ". คำว่า "กำหนดแล้ว" คือ กำหนดความที่สิ่งนั้นพึงรู้โดยส่วนเดียว. ความที่พึงรู้ คือ กิริยาที่รู้ซึ่งได้ในบทที่พึงรู้ ในเทศนาและเทสิตะที่วิเศษ.

เทสนาเทสิตานิ จ ยาวเทว วิชานนตฺถานีติ วิชานนํ ปธานนฺติ ตเมว นิทฺธาเรนฺโต ‘‘ตตฺราติ ตสฺมึ วิชานเน’’ติ อาห.

และเทศนาและเทสิตะทั้งหลาย เป็นไปเพื่อการรู้เท่านั้น เพราะการรู้เป็นประธาน เมื่อกำหนดการรู้นั้นเอง จึงกล่าวว่า "ในที่นั้น" คือ "ในการรู้นั้น".

เอตฺถาหาติ นวงฺคสาสนนววิธสุตฺตนฺตาติ เอตสฺมึ อตฺถวจเน อาห โจทโก. ตสฺสายํ อธิปฺปาโย – นวหิ องฺเคหิ ววตฺถิเตหิ อญฺญมญฺญสงฺกรรหิเตหิ ภวิตพฺพํ, ตถา จ สติ อสุตฺตสภาวาเนว เคยฺยงฺคาทีนีติ นววิธสุตฺตนฺตวจนํ วิรุชฺเฌยฺย. อถ สุตฺตสภาวานิ เคยฺยงฺคาทีนิ, เอวํ สติ ‘‘สุตฺต’’นฺติ วิสุํ สุตฺตงฺคํ น สิยา, เอวํ สนฺเต อฏฺฐงฺคสาสนํ อาปชฺชตีติ. เตนาห ‘‘กถํ ปนา’’ติอาทิ. เคยฺยงฺคาทีสุ กติปยานมฺปิ สุตฺตภาเว ยถาวุตฺตโทสานติวตฺติ, ปเคว สพฺเพสนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ยญฺจา’’ติอาทินา. สงฺคเหสูติ อฏฺฐกถาสุ. โปราณฏฺฐกถานญฺหิ สงฺเขปภูตา อิทานิ อฏฺฐกถา ‘‘สงฺคหา’’ติ วุตฺตา. สุตฺตํ นาม สคาถกํ วา สิยา, นิคฺคาถกํ วาติ องฺคทฺวเยเนว ตทุภยงฺคํ กตนฺติ วิสุํ สุตฺตงฺคสฺส อสมฺภโว ตทุภยวินิมุตฺตสฺส สุตฺตสฺส อภาวโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สุตฺตงฺคเมว น สิยา’’ติ. อถาปิ กถญฺจิ. สิยาติ วกฺขมานํ สามญฺญวิธึ สนฺธายาห. เอวมฺปิ อยํ โทโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มงฺคลสุตฺตาทีน’’นฺติอาทิมาห.

คำว่า "ในที่นี้กล่าวว่า" คือ ผู้โต้แย้งกล่าวในคำอรรถนี้ว่า "สาสนะมีองค์ ๙ สุตตันตะมี ๙ ชนิด". ความประสงค์ของผู้โต้แย้งนั้นคือ องค์ ๙ อย่างพึงตั้งอยู่โดยไม่ปะปนกัน. เมื่อเป็นเช่นนั้น บทว่า "สุตตันตะมี ๙ ชนิด" ก็จะขัดแย้งกัน เพราะเคนยยะเป็นต้นมีสภาพไม่เป็นสูตร. ถ้าเคนยยะเป็นต้นมีสภาพเป็นสูตร เมื่อเป็นเช่นนั้น สุตตังคะก็จะไม่เป็นส่วนหนึ่งต่างหาก เมื่อเป็นเช่นนี้ สาสนะก็จะกลายเป็นมี ๘ องค์. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ก็อย่างไรเล่า" เป็นต้น. เพื่อแสดงว่า แม้เคนยยะเป็นต้นบางอย่างมีสภาพเป็นสูตร ก็ไม่พ้นจากโทษที่กล่าวมาแล้ว จะกล่าวไปไยถึงทั้งหมดเล่า จึงกล่าวว่า "และสิ่งใด" เป็นต้น. คำว่า "ในสังคหะทั้งหลาย" คือ ในอรรถกถา. อรรถกถาในปัจจุบันนี้ ซึ่งเป็นบทสรุปของอรรถกถาโบราณ เรียกว่า "สังคหะ". พระสูตรนั้น อาจมีคาถา หรือไม่มีคาถา ก็ได้ เพราะองค์ทั้งสองนั้นได้ทำองค์ทั้งสองนั้นแล้ว จึงไม่มีสุตตังคะต่างหาก เพราะไม่มีพระสูตรที่พ้นจากทั้งสองนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สุตตังคะก็จะไม่เป็นส่วนหนึ่งต่างหาก". ถึงแม้ว่าจะเป็นไปได้บ้าง ก็กล่าวโดยอ้างถึงสามัญญวิธีที่จะกล่าวต่อไป. เพื่อแสดงว่า โทษนี้ก็มีอยู่เช่นกัน จึงกล่าวว่า "มงคลสูตรเป็นต้น" เป็นต้น.

ตพฺภาวนิมิตฺตนฺติ เคยฺยงฺคภาวนิมิตฺตํ. เวยฺยากรณสฺส ตพฺภาวนิมิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. โจทโก ‘‘คาถาวิรเห’’ติ วจนํ อคฺคณฺหนฺโต ‘‘ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ พฺยากรณ’’นฺติ วจนมตฺตเมว คเหตฺวา ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติอาทินา โจเทติ. อิตโร ปน โอกาสวิธิโต อโนกาโส วิธิ พลวาติ ญายํ คาถาวิรหิตํเยว เวยฺยากรณนฺติ, อิธาธิปฺเปตนฺติ จ ทสฺเสนฺโต ‘‘นาปชฺชตี’’ติอาทินา ปริหรติ. ตถา หีติ เตเนว การเณน, สติปิ สญฺญนฺตรนิมิตฺตโยเค อโนกาสสญฺญานํ พลวภาเวเนวาติ อตฺโถ.

คำว่า "เครื่องหมายแห่งความเป็นเช่นนั้น" คือ เครื่องหมายแห่งความเป็นเคนยยะ. ความสัมพันธ์คือ "เครื่องหมายแห่งความเป็นเช่นนั้นของเวยยากรณะ". ผู้โต้แย้งไม่รับคำว่า "ในการไม่มีคาถา" แต่รับเพียงคำว่า "การถามและการตอบเป็นเวยยากรณะ" แล้วโต้แย้งด้วยคำว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น" เป็นต้น. ส่วนอีกฝ่ายหนึ่ง แสดงว่า เวยยากรณะคือสิ่งที่ไม่มีคาถาเท่านั้น และเป็นสิ่งที่มุ่งหมายในที่นี้ โดยหลักที่ว่า "วิธีที่ไม่มีโอกาสย่อมมีกำลังกว่าวิธีที่มีโอกาส" แล้วแก้ด้วยคำว่า "ย่อมไม่เกิดขึ้น" เป็นต้น. คำว่า "แท้จริง" คือ ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง แม้จะมีการประกอบด้วยเครื่องหมายแห่งสัญญาอื่น แต่ก็ด้วยความเป็นไปที่มีกำลังของสัญญาที่ไม่มีโอกาสนั่นเอง.

สงฺคหวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาสังคหวาระ จบแล้ว.

๒. อุทฺเทสวารวณฺณนา

๒. คำพรรณนาอุเทศวาระ.

๑. วิภาเคนาติ [Pg.24] สรูปวิภาเคน. อทิฏฺฐํ โชตียติ เอตายาติ อทิฏฺฐโชตนา. ทิฏฺฐํ สํสนฺทียติ เอตายาติ ทิฏฺฐสํสนฺทนา, สํสนฺทนํ เจตฺถ สากจฺฉาวเสน วินิจฺฉยกรณํ. วิมติ ฉิชฺชติ เอตายาติ วิมติจฺเฉทนา. อนุมติยา ปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา. ‘‘ตํ กึ มญฺญถา’’ติ หิ กา ตุมฺหากํ อนุมตีติ อนุมติ ปุจฺฉิตา. กเถตุกมฺยตาติ กเถตุกมฺยตาย.

๑. คำว่า "โดยการจำแนก" คือ โดยการจำแนกตามลักษณะ. สิ่งที่ยังไม่เห็น ย่อมสว่างขึ้นด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อทิฏฐโชตนา. สิ่งที่เห็นแล้ว ย่อมเทียบเคียงกันด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ทิฏฐสังสนทนา, และการเทียบเคียงในที่นี้คือ การวินิจฉัยด้วยการสนทนา. ความสงสัย ย่อมถูกตัดขาดด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า วิมติเฉทนา. การถามด้วยความเห็นชอบ เรียกว่า อนุมติปุจฉา. แท้จริง การถามความเห็นชอบ คือ "ท่านทั้งหลายจะสำคัญความนั้นอย่างไร" คือ "ความเห็นชอบของท่านทั้งหลายคืออะไร". คำว่า "ด้วยความใคร่จะกล่าว" คือ ด้วยความใคร่จะกล่าว.

‘‘หรียนฺติ เอเตหี’’ติอาทินา กรณาธิกรณกตฺตุภาวกมฺมสาธนานํ วเสน หาร-สทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา สทิสกปฺปนาวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘หารา วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุน คนฺถกรณาทิอตฺเถน คนฺถาทิสทฺทานํ วิย หารกรณาทิอตฺเถน หารสทฺทสิทฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘หารยนฺตี’’ติอาทิมาห. ‘‘หรณโต, รมณโต จา’’ติ อิมินา มโนหรา มโนรมา เจเต สํวณฺณนาวิเสสาติ ทสฺเสติ.

ด้วยบทว่า "หะรียันติ เอเตหิ" เป็นต้น ได้กล่าวอรรถของศัพท์ว่า "หาระ" โดยเป็นสาธนะแห่งกรณะ อธิกรณะ กัตตุภาวะ และกรรม แล้วจึงกล่าวบทว่า "เหมือนสร้อยทั้งหลาย" เป็นต้น เพื่อแสดงโดยการเปรียบเทียบกับสิ่งที่คล้ายกัน อีกทั้ง เพื่อแสดงความสำเร็จของศัพท์ "หาระ" โดยอรรถว่า "การนำไป" เหมือนกับศัพท์ "คันถะ" เป็นต้น โดยอรรถว่า "การทำคัมภีร์" เป็นต้น จึงกล่าวบทว่า "หาระยันติ" เป็นต้น ด้วยบทว่า "เพราะนำไป และเพราะรื่นรมย์" นี้ แสดงว่า คำอธิบายพิเศษเหล่านี้เป็นสิ่งที่น่าพึงใจและน่ารื่นรมย์

อุปปตฺติสาธนยุตฺตีติ ลกฺขณเหตุ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘นนุ จ อญฺเญปิ หารา ยุตฺติสหิตา เอวา’’ติอาทินา เทสนาหาเร วุตฺตนยานุสาเรน.

บทว่า "อุปปัตติสาธนะยุตติ" เป็นลักษณะเหตุ บทว่า "โดยนัยที่กล่าวแล้ว" คือตามนัยที่กล่าวไว้ในเทสนาหาระ โดยบทว่า "ก็หาระอื่น ๆ ก็ประกอบด้วยเหตุผลมิใช่หรือ" เป็นต้น

จตุนฺนํ พฺยูโห เอตฺถาติ ภินฺนาธิกรณานมฺปิ ปทานํ อญฺญปทตฺถสมาโส ลพฺภติ ‘‘อุรสิโลโม’’ติอาทีนํ (ที. นิ. ฏี. ๓.๕๔, ๓๐๓) วิยาติ วุตฺตํ.

บทว่า "การรวมกันของสี่อย่างในที่นี้" คือ แม้บทที่มีอธิกรณะต่างกัน ก็พึงได้อัญญบทัตถสมาส ดังที่กล่าวไว้ในบทว่า "อุระสิโลโม" เป็นต้น

เสสนฺติ ‘‘วิวจนเมว เววจน’’นฺติ เอวมาทิ.

บทว่า "ที่เหลือ" คือ "วิวัจนะนั่นแหละคือเววัจนะ" เป็นต้น

อนุปฺปเวสียนฺตีติ อวคาหียนฺติ. สมาธียนฺตีติ ปริหรียนฺติ. วินา วิกปฺเปนาติ ชาติ สามญฺญํ, เภโท สามญฺญํ, สมฺพนฺโธ สามญฺญนฺติอาทินา ปทตฺถนฺตรภาววิกปฺปนมนฺตเรน.

บทว่า "อนุปปเวสิยันติ" คือ "ถูกหยั่งลงไป" บทว่า "สมาธิยันติ" คือ "ถูกรักษาไว้" บทว่า "ปราศจากวิกัป" คือโดยปราศจากการวิกัปถึงภาวะแห่งบทอื่น เช่น "ชาติเป็นสามัญ" "ความแตกต่างเป็นสามัญ" "ความสัมพันธ์เป็นสามัญ" เป็นต้น

ปทฏฺฐานาทิมุเขนาติ ปทฏฺฐานเววจนภาวนาปหานมุเขน. เกจีติ ปทฏฺฐานปริกฺขารอาวฏฺฏปริวตฺตนปญฺญตฺติโอตรเณ สนฺธาย วทติ.

บทว่า "โดยทางแห่งปทัฏฐานเป็นต้น" คือโดยทางแห่งปทัฏฐาน เววัจนะ ภาวนา และปหานะ บทว่า "บางพวก" กล่าวโดยอ้างถึงปทัฏฐาน ปริกขาระ อาวฏฏะ ปริวัตตนะ ปัญญัติ และโอตรณะ

๒. สมฺพนฺโธติ เหตุผลภาวโยโค. ตถาภูตานญฺหิ ธมฺมานํ เอกสนฺตานสิทฺธตา เอกตฺตนโย. วิภาโค สติปิ เนสํ เหตุผลภาเว วิภตฺตสภาวตา. อญฺโญ เอว หิ เหตุ, อญฺญํ ผลนฺติ. พฺยาปารวิรโห นิรีหตา. น หิ เหตุผลานํ เอวํ โหติ ‘‘อหํ อิมํ นิพฺพตฺเตมิ, อิมินาหํ นิพฺพตฺโต’’ติ. อนุรูปผลตา ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจยานุกูลตา. สมูหาทึ [Pg.25] อุปาทาย โลกสงฺเกตสิทฺธา โวหารมตฺตตา สมฺมุติสภาโว. ปถวีผสฺสาทีนํ กกฺขฬผุสนาทิลกฺขณํ ปรมตฺถสภาโว. อยญฺเหตฺถ สงฺเขโป – ยสฺมึ ภินฺเน, อิตราโปเห วา จิตฺเตน กเตน ตถา พุทฺธิ, อิทํ สมฺมุติสจฺจํ ยถา ฆเฏ, สสมฺภารชเล จ, ตพฺพิปริยาเยน ปรมตฺถสจฺจนฺติ. ปรมตฺถสจฺจปฺปฏิเวธายาติ นิพฺพานาธิคมาย.

๒. บทว่า "สัมพันธะ" คือการประกอบกันแห่งภาวะที่เป็นเหตุและผล ภาวะที่ธรรมทั้งหลายซึ่งเป็นเช่นนั้นสำเร็จได้ด้วยสันดานเดียวกัน เป็นเอกัตตนัย วิภาค คือภาวะที่มีสภาวะแยกกัน แม้ว่าธรรมเหล่านั้นจะมีภาวะเป็นเหตุและผลกันก็ตาม เพราะเหตุเป็นอย่างหนึ่ง ผลเป็นอีกอย่างหนึ่ง การปราศจากความพยายาม คือการปราศจากความปรารถนา เพราะเหตุและผลมิได้เป็นไปเช่นนี้ว่า "เรายังสิ่งนี้ให้เกิด, เราเกิดแล้วด้วยสิ่งนี้" อนุกูลผล คือภาวะที่ปัจจัยเหมาะสมกับสิ่งที่เกิดจากปัจจัย ภาวะที่เป็นสมมติ คือเป็นเพียงโวหารที่สำเร็จด้วยโลกสมมติ โดยอาศัยการรวมกันเป็นต้น ภาวะที่เป็นปรมัตถ์ คือลักษณะของการกระทบที่แข็งกระด้างเป็นต้นของปฐวีผัสสะเป็นต้น สรุปในที่นี้คือ สิ่งใดที่เมื่อแยกออก หรือเมื่อจิตทำความปฏิเสธสิ่งอื่นแล้ว มีความรู้เช่นนั้น สิ่งนี้เป็นสมมติสัจจะ เช่นในหม้อและในน้ำที่มีองค์ประกอบ และโดยตรงกันข้าม สิ่งนั้นเป็นปรมัตถสัจจะ บทว่า "เพื่อการแทงตลอดปรมัตถสัจจะ" คือเพื่อการบรรลุนิพพาน

อนฺโตติ อพฺภนฺตโร. ปธานาวยเวนาติ มูลภาเวน. ‘‘นนฺที ทุกฺขสฺส มูล’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๓) ตณฺหา ‘‘นนฺที’’ติ วุตฺตา. ‘‘สงฺคาเม จ นนฺทึ จรตี’’ติอาทีสุ ปโมโทติ อาห ‘‘ตณฺหาย, ปโมทสฺส วา’’ติ.

บทว่า "อันตะ" คือภายใน บทว่า "โดยส่วนที่เป็นประธาน" คือโดยภาวะที่เป็นรากเหง้า ในบทว่า "นันทิเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์" เป็นต้น ตัณหาถูกเรียกว่า "นันทิ" ในบทว่า "ย่อมประพฤตินันทิในสงคราม" เป็นต้น คือความร่าเริง จึงกล่าวว่า "แห่งตัณหา หรือแห่งความร่าเริง"

๓. ชาติเภทโตติ กุสลา, อกุสลาติ อิมสฺมา วิเสสา. ยุชฺชนฺตีติ เอตฺถ เหตุอตฺโถ อนฺโตนีโต เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘โยชียนฺตี’’ติ. เกหิ โยชียนฺติ? สํวณฺณนเกหีติ อธิปฺปาโย. ยุชฺชนฺตีติ วา ยุตฺตา โหนฺติ, เตหิ สมานโยคกฺขมา ตคฺคหเณเนว คหิตา โหนฺตีติ อตฺโถ ตเทกฏฺฐภาวโต. อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘นวหิ ปเทหี’’ติ สหโยเค กรณวจนํ, ปุริมสฺมึ กรเณ. ‘‘เอเต โข’’ติ จ ปาโฐ. ตตฺถ โข-สทฺทสฺส ปทปูรณตา, อวธารณตฺถตา วา เวทิตพฺพา. เอเต เอวาติ เอเต ตณฺหาทโย เอว, น อิโต อญฺเญติ อตฺโถ. อฏฺฐารเสว น ตโต อุทฺธํ, อโธ วาติ. ปุริมสฺมึ ปกฺเข มูลปทนฺตราภาโว, ทุติยสฺมึ เตสํ อนูนาธิกตา ทีปิตา โหติ.

๓. บทว่า "โดยความแตกต่างแห่งชาติ" คือความพิเศษจากกุศลและอกุศลนี้ ในบทว่า "ยุตชันติ" พึงทราบว่าอรรถแห่งเหตุถูกรวมไว้ภายใน จึงกล่าวว่า "โยชิยันติ" ถูกประกอบด้วยอะไร? มีความหมายว่า "ด้วยคำอธิบาย" หรือ "ยุตชันติ" คือย่อมประกอบกัน หมายความว่า สิ่งที่เสมอกันในโยคเกษม ย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาสิ่งนั้นนั่นเอง เพราะมีอรรถเป็นอันเดียวกัน ในอรรถนี้ บทว่า "ด้วยบทเก้าบท" เป็นกรณวจนะในความหมายว่า "พร้อมด้วย" ส่วนในอรรถก่อนหน้า เป็นกรณะ และมีบทว่า "เอเต โข" ในที่นั้น พึงทราบว่าศัพท์ "โข" เป็นเพียงบทเติม หรือมีความหมายว่า "แน่นอน" บทว่า "เอเต เอวะ" หมายความว่า สิ่งเหล่านี้คือตัณหาเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งอื่นจากนี้ มีสิบแปดเท่านั้น ไม่มากไปกว่านั้น หรือน้อยไปกว่านั้น ในฝ่ายแรก คือการไม่มีบทมูลอื่น ส่วนในฝ่ายหลัง คือการแสดงว่าสิ่งเหล่านั้นไม่ขาดไม่เกิน

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายอุเทศวาระจบลงแล้ว

๓. นิทฺเทสวารวณฺณนา

๓. คำอธิบายนิทเทสวาระ

๔. นิทฺเทสวาเร สามญฺญโตติ สาธารณโต. วิเสเสนาติ อสาธารณโต. ปทตฺโถติ สทฺทตฺโถ. ลกฺขณนฺติ สภาโว. กโมติ อนุปุพฺพี. เอตฺตาวตาติ เอตฺตกปฺปมาณภาโว. เหตฺวาทีติ เหตุผลภูมิอุปนิสาสภาควิสภาคลกฺขณนยา. วิเสสโต ปน ลกฺขณนฺติ สมฺพนฺโธ.

๔. ในนิทเทสวาระ บทว่า "โดยสามัญ" คือโดยทั่วไป บทว่า "โดยพิเศษ" คือโดยไม่ทั่วไป บทว่า "ปทัตถะ" คืออรรถแห่งศัพท์ บทว่า "ลักษณะ" คือสภาวะ บทว่า "กมะ" คือลำดับ บทว่า "เอตตาวะตา" คือภาวะที่มีประมาณเท่านี้ บทว่า "เหตุเป็นต้น" คือโดยนัยแห่งลักษณะของเหตุ ผล ภูมิ อุปนิสัย สภาคะ และวิสภาคะ แต่โดยพิเศษ บทว่า "ลักษณะ" คือความสัมพันธ์

หารสงฺเขปวณฺณนา

คำอธิบายหาระสังเขป

๑. ยํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถ ยนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ, ตญฺจ สุขํ, โสมนสฺสนฺติ ทฺวเยน สมานาธิกรณนฺติ กตฺวา ‘‘อสฺสาทียตีติ อสฺสาโท, สุขํ, โสมนสฺสญฺจา’’ติ [Pg.26] วุตฺตํ. สุขาทิเวทนา วิย มนาปิยรูปาทิปิ อวีตราคสฺส อสฺสาเทตพฺพนฺติ อาห ‘‘เอวํ อิฏฺฐารมฺมณมฺปี’’ติ. ‘‘อสฺสาเทติ เอตายาติ วา อสฺสาโท, ตณฺหา’’ติ เอเตน ‘‘ย’’นฺติ เหตุอตฺเถ นิปาโตติ ทสฺเสติ. ตตฺรายมตฺโถ – เยน เหตุนา ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปฏิจฺจ อสฺสาทนียภาเวน อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ ตณฺหาสงฺขาโต อสฺสาโท อสฺสาทนกิริยาย การณนฺติ. อิติ กตฺวา อยมตฺโถ ทิฏฺฐาภินนฺทนาทิภาวโต วิปลฺลาเสสุปิ สมฺภวตีติ อาห ‘‘เอวํ วิปลฺลาสาปี’’ติ. อนิฏฺฐมฺปีติ ปิ-สทฺเทน อิฏฺฐมฺปีติ โยเชตพฺพํ, อนวเสสา สาสวา ธมฺมา อิธ อารมฺมณคฺคหเณน คหิตาติ อาห ‘‘สพฺเพสํ เตภูมกสงฺขาราน’’นฺติ.

๑. ในบทว่า "ยัง ภิกขเว" บทว่า "ยัง" เป็นปจัตตวจนะ และเมื่อทำบทนั้นให้มีอธิกรณะเสมอกับบทว่า "สุข" และ "โสมนัส" ทั้งสอง จึงกล่าวว่า "สิ่งที่ถูกลิ้มรสคืออัสสาทะ, สุข และโสมนัส" เหมือนกับสุขเวทนาเป็นต้น แม้รูปารมณ์ที่น่าพอใจเป็นต้น ก็พึงลิ้มรสสำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ จึงกล่าวว่า "แม้ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาอย่างนี้" หรือ "สิ่งที่ลิ้มรสด้วยสิ่งนี้คืออัสสาทะ, ตัณหา" ด้วยบทนี้ แสดงว่า "ยัง" เป็นนิบาตในอรรถแห่งเหตุ ในที่นั้นมีอรรถดังนี้ คือ ด้วยเหตุใด สุขและโสมนัสย่อมเกิดขึ้นโดยภาวะที่น่าลิ้มรส อาศัยปัญจุปาทานขันธ์ อัสสาทะที่นับว่าเป็นตัณหานี้ เป็นเหตุแห่งการกระทำอันเป็นการลิ้มรส เมื่อเป็นเช่นนี้ อรรถนี้จึงเป็นไปได้แม้ในวิปลาสทั้งหลาย เพราะภาวะแห่งความเพลิดเพลินในทิฏฐิเป็นต้น จึงกล่าวว่า "แม้ในวิปลาสอย่างนี้" บทว่า "แม้สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา" พึงประกอบกับศัพท์ "ปิ" ว่า "แม้สิ่งที่น่าปรารถนา" ธรรมทั้งหลายที่เป็นสาสวะทั้งหมดถูกถือเอาด้วยการถือเอาอารมณ์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า "แห่งสังขารทั้งหลายในไตรภูมิทั้งหมด"

ทุกฺขาทุกฺขมสุขเวทนานนฺติ เอตฺถ ทุกฺขสภาวา เอว อทุกฺขมสุขา เวทนา คหิตา อนิฏฺฐารมฺมณสฺส อธิปฺเปตตฺตา, น สุขสภาวา. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยายํ, ภนฺเต, อทุกฺขมสุขา เวทนา, สนฺตสฺมึ เอสา ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๘; สํ. นิ. ๔.๒๖๗). ‘‘สุขปริยายสพฺภาวโต’’ติ อิมินา อิฏฺฐตามตฺตโตปิ เลเสน สตฺตานํ อารมฺมณสฺส อสฺสาทนียตา สมฺภวตีติ ทสฺเสติ.

ในบทว่า "แห่งทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา" นี้ อทุกขมสุขเวทนาที่มีสภาวะเป็นทุกข์เท่านั้นถูกถือเอา เพราะมุ่งหมายอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา ไม่ใช่อทุกขมสุขเวทนาที่มีสภาวะเป็นสุข ซึ่งอ้างถึงสิ่งที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อทุกขมสุขเวทนานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสุขที่สงบประณีต" ด้วยบทว่า "เพราะมีภาวะเป็นสุขโดยปริยาย" นี้ แสดงว่า แม้เพียงความน่าปรารถนาเล็กน้อย ก็เป็นไปได้ที่สัตว์ทั้งหลายจะลิ้มรสอารมณ์

อาทีนโว โทสนิสฺสนฺทนตาย โทโส, สฺวายํ ปีฬนวุตฺติยา เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘อาทีนโว ทุกฺขา เวทนา, ติสฺโสปิ วา ทุกฺขตา’’ติ. เอวํ โทสตฺถตํ อาทีนวสฺส ทสฺเสตฺวา อิทานิ กปณตฺถตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยโตติ ยสฺมา โทสกปณสภาวตฺตาติ วุตฺตํ โหติ.

บทว่า "อาทีนวะ" คือโทษ เพราะเป็นผลแห่งโทษ และพึงทราบว่าสิ่งนี้เป็นไปโดยการบีบคั้น จึงกล่าวว่า "อาทีนวะคือทุกขเวทนา หรือแม้ความเป็นทุกข์ทั้ง ๓ ประการ" เมื่อแสดงอรรถแห่งโทษของอาทีนวะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถแห่งความน่าสงสาร จึงกล่าวบทว่า "หรือว่า" เป็นต้น บทว่า "ยะโต" คือเพราะมีสภาวะเป็นโทษและน่าสงสาร ดังที่กล่าวไว้

นิสฺสรตีติ วิวิตฺติ, สพฺพสงฺขารวิเวโกติ อตฺโถ. สามญฺญนิทฺเทเสนาติ นิสฺสรณสทฺทวจนียตาสามญฺเญน. ปุริมานนฺติ อสฺสาทาทีนวตานํ. อุปาโย จาติอาทีสุ จ-สทฺโท ปทปูรณมตฺตนฺติ กตฺวา อาห ‘‘ปจฺฉิมานญฺจา’’ติ, ผลาทีนนฺติ อตฺโถ. ตทนฺโตคธเภทานนฺติ อริยมคฺคปริยาปนฺนวิเสสานํ.

บทว่า "นิสสรติ" คือความสงัด หมายถึงความสงัดจากสังขารทั้งปวง บทว่า "โดยการแสดงสามัญ" คือโดยสามัญแห่งภาวะที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่า "นิสสรณะ" บทว่า "แห่งสิ่งก่อน ๆ" คือแห่งอัสสาทะและอาทีนวะ ในบทว่า "อุปายะจะ" เป็นต้น เมื่อทำศัพท์ "จะ" ให้เป็นเพียงบทเติม จึงกล่าวว่า "และแห่งสิ่งหลัง ๆ" หมายถึงแห่งผลเป็นต้น บทว่า "แห่งความแตกต่างที่รวมอยู่ในสิ่งนั้น" คือแห่งความพิเศษที่รวมอยู่ในอริยมรรค

กามภวาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน น รูปารูปภวา เอว คหิตา, อถ โข เต จ สญฺญีภวาทโย จ เอกโวการภวาทโย จ คหิตา. เตนาห ‘‘ติณฺณํ ติณฺณํ ภวาน’’นฺติ.

ในบทว่า "แห่งกามภพเป็นต้น" ด้วยศัพท์ "อาทิ" ไม่ได้ถือเอาเฉพาะรูปภพและอรูปภพเท่านั้น แต่ได้ถือเอาภพเหล่านั้น และสัญญีภพเป็นต้น และเอกโวการภพเป็นต้นด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แห่งภพสาม ๆ"

ยาวเทว [Pg.27] อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถา ภควโต เทสนาติ อาห ‘‘นนุ จ…เป… นิปฺผาทียตี’’ติ. ‘‘วุตฺตเมวา’’ติ อิมินา ปุนรุตฺติโทสํ โจเทติ. อิตโร ‘‘สจฺจเมต’’นฺติ อนุชานิตฺวา ‘‘ตญฺจ โข’’ติอาทินา ปริหรติ. ‘‘ปรมฺปรายา’’ติ เอเตน อชฺฌตฺตํ โยนิโสมนสิกาโร วิย น ปรโตโฆโส อาสนฺนการณํ ธมฺมาธิคมสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจตฺตํ เวทนียตฺตาติ ทสฺเสติ. ตถา หิ ‘‘อกฺขาตาโร ตถาคตา, ปฏิปนฺนา ปโมกฺขนฺติ, ฌายิโน มารพนฺธนา’’ติ (ธ. ป. ๒๗๖) วุตฺตํ. ตทธิคมการณํ อริยมคฺคาธิคมการณํ สิยา. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘สมฺปตฺติภวเหตู’’ติ, เตน จริมตฺตภาวเหตุภูตํ ปุญฺญสมฺปตฺตึ วทติ.

กล่าวว่า พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ามีไปเพียงเพื่ออนุปาทาปรินิพพานเท่านั้น (คือ) "ไฉนเล่า... (ละ)... จึงสำเร็จได้" ด้วยคำว่า "กล่าวแล้วนั่นเอง" นี้ ย่อมคัดค้านโทษคือการกล่าวซ้ำ ฝ่ายอื่นยอมรับว่า "เป็นความจริง" แล้วแก้ด้วยคำว่า "ก็แต่ว่า" เป็นต้น ด้วยคำว่า "โดยลำดับ" นี้ ย่อมแสดงว่า โยนิโสมนสิการภายใน ไม่ใช่เสียงจากภายนอก เป็นเหตุใกล้แห่งการบรรลุธรรม เพราะธรรมเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้เฉพาะตน เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า "พระตถาคตทั้งหลายเป็นเพียงผู้บอกทาง ผู้ปฏิบัติแล้วย่อมพ้น ผู้เพ่งพินิจย่อมพ้นจากเครื่องผูกของมาร" (ธ.ป. 276) เหตุแห่งการบรรลุนั้น พึงเป็นเหตุแห่งการบรรลุอริยมรรค ก็อะไรเล่าคือเหตุนั้น? ท่านกล่าวว่า "เหตุแห่งภพอันสมบูรณ์" ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงบุญสมบัติอันเป็นเหตุแห่งภพสุดท้าย

‘‘อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา’’ติ อิทํ อริยมคฺคสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทาย ผลภาวสาธนํ. เยน หิ วิธินา อตฺตานุทิฏฺฐิสมุคฺฆาโต, มจฺจุตรณญฺจ สิยา, โส ‘‘เอว’’นฺติ อิมินา ปกาสิโตติ. อตฺตานุทิฏฺฐิสมุคฺฆาตมจฺจุตรณานํ ผลภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

คำว่า "ถอนอัตตานุทิฏฐิเสีย พึงข้ามพ้นความตายได้ด้วยอาการอย่างนี้" นี้ เป็นเครื่องยังความเป็นผลแห่งปฏิปทาส่วนเบื้องต้นของอริยมรรคให้สำเร็จ เพราะวิธีใด การถอนอัตตานุทิฏฐิและการข้ามพ้นความตายพึงมี วิธีนั้นย่อมปรากฏด้วยคำว่า "อย่างนี้" ในความเป็นผลของการถอนอัตตานุทิฏฐิและการข้ามพ้นความตายนั้น ไม่มีอะไรจะกล่าวอีกแล้ว

‘‘ธมฺโม หเว’’ติ ปน คาถายํ โลกิยสฺส ปุญฺญผลสฺส วุตฺตตฺตา อาห ‘‘อิทํ ผล’’นฺติ. ยํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ, ตํ ผลํ. ยํ นิพฺพตฺตกํ, โส อุปาโย. อยเมตฺถ วินิจฺฉโย. เตนาห ‘‘เอเตน นเยนา’’ติอาทิ. อุปธิสมฺปตฺตีติ อตฺตภาวโสภา.

ก็เพราะในคาถาว่า "ธรรมแล" มีผลบุญที่เป็นโลกิยะกล่าวไว้ จึงกล่าวว่า "นี้คือผล" สิ่งใดพึงให้เกิด สิ่งนั้นคือผล สิ่งใดเป็นเครื่องให้เกิด สิ่งนั้นคืออุบาย นี้คือการวินิจฉัยในเรื่องนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยนัยนี้" เป็นต้น คำว่า อุปธิสมบัติ คือ ความงามแห่งอัตภาพ

วิสุทฺธีติ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ อธิปฺเปตาติ อาห – ‘‘เอตฺถาปิ…เป… วิญฺญาตุ’’นฺติ. ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทินาปิ ตเมวตฺถํ วจนนฺตเร ปากฏตรํ กโรติ.

คำว่า วิสุทธิ หมายถึง ญาณทัสสนวิสุทธิ จึงกล่าวว่า "ในข้อนี้ก็... (ละ)... พึงรู้" อนึ่ง ด้วยคำว่า "เพราะเหตุใด" เป็นต้น ท่านก็ทำให้เนื้อความนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยถ้อยคำอื่น

สรูปโต อาคตานิ ‘‘ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๒๖-๒๘). เอกเทเสน อาคตานิ ‘‘สํโยชนิเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน วิหรโต (สํ. นิ. ๒.๕๓), พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย (ม. นิ. ๑.๑๑๗), สงฺขารานเมตํ นิสฺสรณํ, ยทิทํ นิพฺพาน’’นฺติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๒๔; ๓.๔๑). น สรูเปน อาคตานิ ยถา สามญฺญผลสุตฺตาทีสุ. อตฺถวเสนาติ อสฺสาเทตพฺพาทิอตฺถวเสน. น ปปญฺจิโตติ น วิตฺถาริโต.

ที่มาโดยรูป (โดยตรง) เช่นในพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดภิกษุรู้แจ้งความเกิด ความดับ คุณ (รสอร่อย) โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ตามความเป็นจริง" (สํ.นิ. 3.26-28) ที่มาโดยส่วนหนึ่ง เช่นในพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีปกติพิจารณาเห็นคุณ (รสอร่อย) ในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์" (สํ.นิ. 2.53), "มีความทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก โทษในข้อนี้มีมากกว่า" (ม.นิ. 1.117), "การสลัดออกจากสังขารทั้งหลายนี้ คือพระนิพพาน" (ปฏิ.ม. 1.24; 3.41) ที่ไม่ได้มาโดยรูป เช่นในสามัญญผลสูตรเป็นต้น คำว่า โดยอรรถ คือ โดยอำนาจแห่งอรรถมีสิ่งที่พึงเสวยรสอร่อยเป็นต้น คำว่า ไม่ได้ขยายความ คือ ไม่ได้กล่าวโดยพิสดาร

๒. เอเสว [Pg.28] นโยติ อติเทเสน วิจิยมานวจนเสโส อติทิฏฺโฐ. ภาวตฺเถ โตหิ อาห ‘‘วิสฺสชฺชิตนฺติ วิสฺสชฺชนา’’ติ. สุตฺเต อาคตํ น อตฺถสํวณฺณนาวเสน อฏฺฐกถายํ อาคตนฺติ อธิปฺปาโย. ปุจฺฉานุรูปตา อิธ ปุพฺพาปรนฺติ จตุพฺยูหปุพฺพาปรโต อิมํ วิเสเสตฺวา ทสฺเสติ. ปุจฺฉานุสนฺธีติ ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชเนน อนุสนฺธานํ. อฏฺฐกถายํ ปน เหฏฺฐิมเทสนาย ปุจฺฉานิมิตฺตปวตฺตอุปริเทสนาย สมฺพนฺโธ ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธี’’ติ วุตฺตํ. ปุพฺพาเปกฺขนฺติ ปุจฺฉิตวิสฺสชฺชิตปทาเปกฺขํ. ‘‘สุตฺตสฺสา’’ติ วา อิมินา ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาอนุคีติโย ฐเปตฺวา เสโส วิจยหารปทตฺโถ สงฺคหิโตติ ปทสฺสาปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปกฺเข คาถายํ จ-สทฺโท ปทปูรณมตฺเต ทฏฺฐพฺโพ.

๒. คำว่า "นัยนั้นนั่นเอง" คือ ส่วนที่เหลือของถ้อยคำที่พิจารณาโดยอติเทส (การยกไปใช้) ที่ถูกแสดงไว้แล้ว ด้วยปัจจัย -โต ในความหมายแห่งภาวะ ท่านจึงกล่าวว่า "วิสสชิตะ คือ วิสสัชชนา" มีอธิบายว่า สิ่งที่มาในพระสูตรไม่ได้มาในอรรถกถาโดยอำนาจแห่งการพรรณนาอรรถ คำว่า "ความเหมาะสมกับคำถามในที่นี้คือลำดับก่อนหลัง" ท่านแสดงให้เห็นความต่างจากลำดับก่อนหลังแห่งจตุพยูหะ คำว่า ปุจฉานุสนธิ คือ การสืบต่อด้วยการตอบคำถาม ส่วนในอรรถกถา ความสัมพันธ์ของการแสดงเบื้องบนที่ดำเนินไปโดยมีคำถามในการแสดงเบื้องล่างเป็นนิมิต เรียกว่า "ปุจฉานุสนธิ" คำว่า ปุพพาเปกขะ คือ การมุ่งถึงบทที่ถามและตอบแล้ว หรือด้วยคำว่า "ของพระสูตร" นี้ พึงทราบว่า เนื้อความแห่งบทของวิจยหารที่เหลือ เว้นปุจฉาวิสสัชชนาและอนุคีติ ได้ถูกรวบรวมไว้แล้ว และพึงทราบการรวบรวมบทด้วย ในกรณีนี้ พึงเห็นคำว่า "จะ" ในคาถาเป็นเพียงบทเติมเต็ม

‘‘จกฺขุ อนิจฺจ’’นฺติ ปุฏฺเฐ ‘‘อาม, จกฺขุ อนิจฺจเมวา’’ติ เอกนฺตโต วิสฺสชฺชนํ เอกํสพฺยากรณํ. ‘‘อญฺญินฺทฺริยํ ภาเวตพฺพํ, สจฺฉิกาตพฺพญฺจา’’ติ ปุฏฺเฐ ‘‘มคฺคปริยาปนฺนํ ภาเวตพฺพํ, ผลปริยาปนฺนํ สจฺฉิกาตพฺพ’’นฺติ วิภชิตฺวา วิสฺสชฺชนํ วิภชฺชพฺยากรณํ. ‘‘อญฺญินฺทฺริยํ กุสล’’นฺติ ปุฏฺเฐ ‘‘กึ อนวชฺชฏฺโฐ กุสลฏฺโฐ, อุทาหุ สุขวิปากฏฺโฐ’’ติ ปฏิปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณํ. ‘‘สสฺสโต อตฺตา, อสสฺสโต วา’’ติ วุตฺเต ‘‘อพฺยากตเมต’’นฺติอาทินา อวิสฺสชฺชนํ ฐปนํ. ‘‘กึ ปเนเต กุสลาติ วา ธมฺมาติ วา เอกตฺถา, อุทาหุ นานตฺถา’’ติ อิทํ ปุจฺฉนํ สาวเสสํ. วิสฺสชฺชนสฺส ปน สาวเสสตา เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน เทสนายํ เวทิตพฺพา. อปฺปาฏิหีรกํ สอุตฺตรํ. สปฺปาฏิหีรกํ นิรุตฺตรํ. เสสํ วิจยหารนิทฺเทเส สุวิญฺเญยฺยเมว.

เมื่อถูกถามว่า "จักขุไม่เที่ยงหรือ" การตอบโดยส่วนเดียวว่า "ใช่ จักขุไม่เที่ยงนั่นเอง" เป็นเอกังสพยากรณ์ เมื่อถูกถามว่า "อัญญินทรีย์พึงเจริญหรือ พึงทำให้แจ้งหรือ" การจำแนกตอบว่า "สิ่งที่นับเนื่องในมรรคพึงเจริญ สิ่งที่นับเนื่องในผลพึงทำให้แจ้ง" เป็นวิภัชชพยากรณ์ เมื่อถูกถามว่า "อัญญินทรีย์เป็นกุศลหรือ" การย้อนถามแล้วตอบว่า "เป็นกุศลโดยอรรถว่าไม่มีโทษ หรือโดยอรรถว่ามีสุขเป็นวิบาก" เป็นปฏิปุจฉาพยากรณ์ เมื่อกล่าวว่า "อัตตาเที่ยง หรือไม่เที่ยง" การไม่ตอบด้วยคำว่า "ข้อนี้เป็นอัพยากฤต" เป็นต้น เป็นฐปนะ คำถามว่า "ก็ธรรมเหล่านี้ที่เป็นกุศลหรือที่เป็นธรรม มีอรรถอย่างเดียวกัน หรือมีอรรถต่างกัน" นี้ เป็นคำถามที่มีส่วนเหลือ ส่วนความเป็นส่วนเหลือของการตอบ พึงทราบในการแสดงธรรมโดยอาศัยอัธยาศัยของเวไนยบุคคล เทศนาที่ไม่มีปาฏิหาริย์ เป็นสอุตตระ (ยังมีธรรมอื่นยิ่งกว่า) เทศนาที่มีปาฏิหาริย์ เป็นนิรุตตระ (ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า) ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่ายในวิจยหารนิทเทสนั่นเอง

เอตฺถ จ อสฺสาโท อสฺสาทเหตุ ยาว อาณตฺติเหตูติ เอวํ เหตูนมฺปิ อสฺสาทาทโย เวทิตพฺพา. ตตฺถ สงฺเขปโต สุขสุขปจฺจยลกฺขโณ อสฺสาโท, โส วิเสสโต สคฺคสมฺปตฺติยา ทีเปตพฺโพ. สา หิ ตสฺส อุกฺกํโส, เสสา ปเนตฺถ ภวสมฺปตฺติ ตทนฺวายิกา เวทิตพฺพา. ตสฺส เหตุ ทานมยํ, สีลมยญฺจ ปุญฺญกิริยวตฺถุ. ทุกฺขทุกฺขปจฺจยลกฺขโณ อาทีนโว. วิปริณามสงฺขารทุกฺขตานํ ตทวโรธโต วฏฺฏทุกฺขสฺสาปิ เอตฺถ สงฺคโห. วิเสสโต ปน กามานํ โอกาโรติ ทฏฺฐพฺโพ, สฺวายํ สํกิเลสวตฺถุนา, อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานตาทีหิ จ วิภาเวตพฺโพ, ตสฺส เหตุ ทส อกุสลกมฺมปถา. เนกฺขมฺมํ นิสฺสรณํ, ตสฺส เหตุ ยถารหํ ตทนุจฺฉวิกา ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา. ผลํ เทสนาผลเมว, ตสฺส [Pg.29] เหตุ เทสนา. อุปาโย ยถาวุตฺตอุปาโยว, ตสฺส เหตุ จตฺตาริ จกฺกานิ. อาณตฺติ อุปเทโส, ตสฺส ราคคฺคิอาทีหิ โลกสฺส อาทิตฺตตา, สตฺถุ มหากรุณาโยโค จ เหตุ.

ในที่นี้ พึงทราบคุณ (อัสสาทะ) เป็นต้น แม้แก่เหตุทั้งหลายอย่างนี้ คือ คุณ เหตุแห่งคุณ จนถึงเหตุแห่งอาณัติ ในบรรดาเหตุเหล่านั้น คุณมีลักษณะเป็นสุขและเป็นปัจจัยแห่งสุขโดยย่อ พึงแสดงโดยพิเศษด้วยสวรรค์สมบัติ เพราะสวรรค์สมบัตินั้นเป็นความเลิศของอัสสาทะนั้น ส่วนภวสมบัติที่เหลือในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นสิ่งที่ติดตามสวรรค์สมบัตินั้นไป เหตุของอัสสาทะนั้น คือ บุญกิริยาวัตถุอันเป็นทานมัยและสีลมัย โทษ (อาทีนวะ) มีลักษณะเป็นทุกข์และเป็นปัจจัยแห่งทุกข์ เพราะการสงเคราะห์วิปริณามทุกข์และสังขารทุกข์เข้าในอาทีนวะนั้น จึงมีการสงเคราะห์วัฏฏทุกข์เข้าในที่นี้ด้วย แต่โดยพิเศษ พึงเห็นว่ากามเป็นของเลวทราม (โอการะ) และกามนั้นพึงแสดงให้เห็นด้วยวัตถุแห่งความเศร้าหมอง และด้วยความเป็นของปรากฏเพียงชั่วคราวเป็นต้น เหตุของกามนั้นคืออกุศลกรรมบถ ๑๐ เนกขัมมะเป็นนิสสรณะ (อุบายเครื่องสลัดออก) เหตุของเนกขัมมะนั้นคือปฏิปทาส่วนเบื้องต้นที่เหมาะสมกัน ผลคือผลแห่งเทศนานั่นเอง เหตุของผลนั้นคือเทศนา อุบายคืออุบายตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เหตุของอุบายนั้นคือจักร ๔ อาณัติคือคำแนะนำ เหตุของอาณัตินั้นคือความที่โลกถูกเผาไหม้ด้วยไฟมีราคะเป็นต้น และการประกอบด้วยมหากรุณาของพระศาสดา

ตถา จตูสุ อริยสจฺเจสุ สมุทเยน อสฺสาโท, ทุกฺเขน อาทีนโว, มคฺคนิโรเธหิ นิสฺสรณํ, มคฺโค วา อุปาโย, ตทุปเทโส อาณตฺติ, อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ ผลํ. อิติ อนุปุพฺพกถาย สทฺธึ พุทฺธานํ สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนาย นิทฺธารณภาเวน วิจโย เวทิตพฺโพ. ปทสฺส ปทตฺถสมฺพนฺโธ เหตุ. โส หิ ตสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ, ปญฺหสฺส ญาตุกามตา, กเถกุกามตา จ. อทิฏฺฐโชตนาทีนญฺหิ จตุนฺนํ ญาตุกามตา, อิตรสฺส อิตรา. วิสฺสชฺชนสฺส ปญฺโห เหตุ. เอวํ เสสานมฺปิ ยถารหํ วตฺตพฺพํ.

อนึ่ง ในอริยสัจ ๔ คุณ (อัสสาทะ) คือสมุทัย โทษ (อาทีนวะ) คือทุกข์ อุบายเครื่องสลัดออก (นิสสรณะ) คือมรรคและนิโรธ หรือมรรคคืออุบาย คำแนะนำนั้นคืออาณัติ อนุปาทิเสสนิพพานธาตุคือผล วิจัยพึงทราบโดยความเป็นเครื่องกำหนดในสามุกกังสิกธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงแสดงโดยลำดับพร้อมด้วยอนุปุพพิกถา ด้วยประการฉะนี้ ความสัมพันธ์ของบทกับอรรถแห่งบทเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้นเป็นนิมิตแห่งความเป็นไปของบทนั้น ความใคร่จะรู้ของปัญหา และความใคร่จะกล่าว (เป็นเหตุ) ความใคร่จะรู้เป็นเหตุของปัญหา ๔ อย่างมีการทำให้สิ่งที่ยังไม่เห็นปรากฏเป็นต้น ส่วนความใคร่จะกล่าวเป็นเหตุของปัญหาที่เหลือ ปัญหาเป็นเหตุของการตอบ พึงกล่าวถึงส่วนที่เหลืออย่างนี้ตามสมควร

๓. พฺยญฺชนตฺถานํ ยุตฺตายุตฺตปริกฺขาติ พฺยญฺชนคฺคหเณน ปทํ คหิตํ, อตฺถคฺคหเณน ปญฺหาทีหิ สทฺธึ อสฺสาทาทโย คหิตา. วิจยหารปทตฺถา เอว หิ ยุตฺตายุตฺตาทิวิเสสสหิตา ยุตฺติหาราทีนํ ปทตฺถา. ตถา หิ ปทฏฺฐานปทฏฺฐานิกภาววิสิฏฺฐา เตเยว ปทฏฺฐานหารสฺส ปทตฺถา. ลกฺขณลกฺขิตพฺพตาวิสิฏฺฐา, นิทฺธาริตา จ ลกฺขณหารสฺส, นิพฺพจนาทิวิภาวนาวิสิฏฺฐา จตุพฺยูหหารสฺส, สภาคธมฺมวเสน, วิสภาคธมฺมวเสน จ อาวฏฺฏนวิสิฏฺฐา อาวฏฺฏหารสฺส, ภูมิวิภาคาทิวิสิฏฺฐา วิภตฺติหารสฺส, ปฏิปกฺขโต ปริวตฺตนวิสิฏฺฐา ปริวตฺตนหารสฺส, ปริยายเววจนวิสิฏฺฐา เววจนหารสฺส, ปภวาทิปญฺญาปนวิสิฏฺฐา ปญฺญตฺติหารสฺส, ขนฺธาทิมุเขหิ โอตรณวิสิฏฺฐา โอตรณหารสฺส, ปทปทตฺถปญฺหารมฺภโสธนวิสิฏฺฐา โสธนหารสฺส, สามญฺญวิเสสนิทฺธารณวิสิฏฺฐา อธิฏฺฐานหารสฺส, ปจฺจยธมฺเมหิ ปริกฺขรณวิสิฏฺฐา ปริกฺขารหารสฺส, ปหาตพฺพภาเวตพฺพตานิทฺธารณวิสิฏฺฐา สมาโรปนหารสฺส ปทตฺถา. ‘‘พฺยญฺชนสฺส สภาวนิรุตฺติตา, อตฺถสฺส สุตฺตาทีหิ อวิโลมนํ ยุตฺตภาโว’’ติ อิมินา อสภาวนิรุตฺติตา, สุตฺตาทีหิ วิโลมนญฺจ อยุตฺตภาโวติ ทีเปติ, เตน ยุตฺตายุตฺตีนํ เหตุํ ทสฺเสติ.

๓. การพิจารณาความเหมาะสมและไม่เหมาะสมของพยัญชนะและอรรถนั้น ด้วยการถือเอาพยัญชนะ บท (คำ) ย่อมถูกถือเอา ด้วยการถือเอาอรรถ อัสสาทะ (ความเพลิน) เป็นต้น พร้อมด้วยปัญหาเป็นต้น ย่อมถูกถือเอา แท้จริง บทและอรรถของวิจยหารนั่นแล พร้อมด้วยลักษณะพิเศษคือความเหมาะสมและไม่เหมาะสมเป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของยุตติหารเป็นต้น แท้จริง บทและอรรถเหล่านั้นนั่นแล ที่มีภาวะพิเศษคือความเป็นบทตั้งและสิ่งถูกตั้ง ย่อมเป็นบทและอรรถของปทัฏฐานหาร ที่มีภาวะพิเศษคือความเป็นลักษณะและสิ่งถูกลักษณะ และถูกกำหนดแล้ว ย่อมเป็นบทและอรรถของลักขณะหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการแสดงนิรพจน์เป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของจตุพยูหหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการหมุนเวียนไปโดยธรรมที่มีส่วนเหมือนกันและโดยธรรมที่มีส่วนต่างกัน ย่อมเป็นบทและอรรถของอาวัฏฏหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการจำแนกภูมิเป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของวิภัตติหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการผันแปรไปโดยปฏิปักษ์ ย่อมเป็นบทและอรรถของปริวัตตนหาร ที่มีภาวะพิเศษคือคำไวพจน์โดยปริยาย ย่อมเป็นบทและอรรถของเววจนหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการบัญญัติเหตุเกิดเป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของปัญญัติหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการหยั่งลงโดยขันธ์เป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของโอตรณหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการชำระบท บทและอรรถ และการตั้งปัญหา ย่อมเป็นบทและอรรถของโสธนหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการกำหนดสามัญญะและวิเสสะ ย่อมเป็นบทและอรรถของอธิฏฐานหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการประกอบด้วยธรรมที่เป็นปัจจัย ย่อมเป็นบทและอรรถของปริกขารหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการกำหนดสิ่งที่ควรละและสิ่งที่ควรเจริญ ย่อมเป็นบทและอรรถของสมาโรปณหาร ด้วยคำว่า “ความเป็นสภาวนิรุตติของพยัญชนะ, ความไม่ขัดแย้งกับพระสูตรเป็นต้นของอรรถ เป็นภาวะที่เหมาะสม” นี้ ย่อมแสดงว่า “ความเป็นอสภาวนิรุตติ และความขัดแย้งกับพระสูตรเป็นต้น เป็นภาวะที่ไม่เหมาะสม” ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงเหตุของความเหมาะสมและไม่เหมาะสม

๔. โยนิโสมนสิการาทีติ อาทิสทฺเทน สทฺธมฺมสฺสวนสปฺปุริสูปนิสฺสยาทิสาธารณํ, อสาธารณญฺจ เทยฺยปฏิคฺคาหกาทึ สงฺคณฺหาติ. สมฺภวโตติ ยถารหํ ตสฺส ธมฺมสฺส อนุรูปํ. ยาว สพฺพธมฺมาติ [Pg.30] เอตฺถ สพฺพํ นาม ปเทสสพฺพํ, น สพฺพสพฺพนฺติ. อยญฺหิ สพฺพสทฺโท ยถา ปฐมวิกปฺเป สุตฺเต อาคตธมฺมวเสน ปเทสวิสโย, เอวํ ทุติยวิกปฺเป ปทฏฺฐานปทฏฺฐานิกนิทฺธารเณน ตํตํปกรณปริจฺฉินฺนธมฺมคฺคหณโต ปเทสวิสโย เอว, น อนวเสสธมฺมวิสโยติ. สุตฺตาคตธมฺมานํ ยานิ ปทฏฺฐานานิ, เตสญฺจ ยานีติ เอวํ การณปรมฺปรานิทฺธารณลกฺขโณ ปทฏฺฐานหาโร, ปริกฺขารหาโร ปน สุตฺตาคตธมฺมานํ ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปฏิเหตุปจฺจยตาวิเสสวิภาวนลกฺขโณติ สติปิ การณวิจารณภาเว อยํ ปทฏฺฐานหารปริกฺขารหารานํ วิเสโส.

๔. ด้วยคำว่า “โยนิโสมนสิการเป็นต้น” นี้ คำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์สิ่งที่เป็นสาธารณะ เช่น การฟังพระสัทธรรม การอาศัยสัตบุรุษเป็นต้น และสิ่งที่ไม่เป็นสาธารณะ เช่น ผู้ให้และผู้รับเป็นต้น คำว่า “ย่อมเป็นไปได้” หมายถึง เหมาะสมแก่ธรรมนั้นตามสมควร ในคำว่า “จนถึงธรรมทั้งปวง” นี้ คำว่า “ทั้งปวง” หมายถึง ทั้งปวงโดยส่วน ไม่ใช่ทั้งปวงโดยสิ้นเชิง แท้จริง คำว่า “สัพพะ” (ทั้งปวง) นี้ เหมือนอย่างในวิกัปป์ที่หนึ่ง เป็นขอบเขตโดยส่วน โดยธรรมที่มาในพระสูตร ฉันใด ในวิกัปป์ที่สอง ก็เป็นขอบเขตโดยส่วนนั่นแล โดยการกำหนดบทตั้งและสิ่งถูกตั้ง และโดยการถือเอาธรรมที่ถูกจำกัดในปกรณ์นั้นๆ ฉันนั้น ไม่ใช่ขอบเขตของธรรมที่เหลือทั้งหมด ปทัฏฐานหารมีลักษณะคือการกำหนดลำดับเหตุปัจจัยอย่างนี้ว่า “บทตั้งของธรรมที่มาในพระสูตรมีอะไรบ้าง และของบทตั้งเหล่านั้นมีอะไรบ้าง” ส่วนปริกขารหารมีลักษณะคือการแสดงลักษณะพิเศษของความเป็นปัจจัยและเหตุปัจจัยของธรรมที่มาในพระสูตรที่เกิดขึ้นโดยปัจจัยนั้นๆ แม้จะมีภาวะเป็นการพิจารณาเหตุปัจจัยเหมือนกัน นี่คือความแตกต่างของปทัฏฐานหารและปริกขารหาร

๕. ยถา ‘‘สมานาธิกรณสมานปเท’’ติอาทีสุ เอกสทฺทสฺส อตฺโถ สมานสทฺโท, เอวํ เอกรสฏฺเฐน ภาวนา ‘‘เอกุปฺปาทา’’ติอาทีสุ (กถา. ๔๗๓) วิย เอกลกฺขณาติ เอตฺถ เอกสทฺโท สมานตฺโถติ อาห ‘‘สมานลกฺขณา’’ติ. สํวณฺณนาวเสนาติ เอตฺถ กมฺมตฺเถ อน-สทฺโท, สํวณฺเณตพฺพตาวเสนาติ อตฺโถ. ลกฺขณาติ อุปลกฺขณา. ‘‘นานตฺตกายนานตฺตสญฺญิโน (ที. นิ. ๓.๓๔๑, ๓๕๗, ๓๕๙; อ. นิ. ๙.๒๔), นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา’’ติอาทีสุ สหจาริตา ทฏฺฐพฺพา. สญฺญาสหคตา หิ ธมฺมา ตตฺถ สญฺญาคฺคหเณน คหิตา. ‘‘ททํ มิตฺตานิ คนฺถตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๙) สมานกิจฺจตา. ปิยวจนตฺถจริยา สมานตฺตตาปิ หิ ตตฺถ มิตฺตคนฺถนกิจฺเจน สมานกิจฺจา คยฺหนฺติ สงฺคหวตฺถุภาวโต. ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑, ๓๙; มหาว. ๑; วิภ. ๒๒๕; อุทา. ๑; เนตฺติ. ๒๔) สมานเหตุตา. ยถา หิ ผสฺโส เวทนาย, เอวํ สญฺญาทีนมฺปิ สหชาตาทินา ปจฺจโย โหติ เอวาติ เตปิ สมานเหตุตาย วุตฺตา เอว โหนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา’’ติ (ธ. ส. ๕), ‘‘ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๔.๙๓). เอวํ ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑, ๓๙; มหาว. ๑; วิภ. ๒๒๕; อุทา. ๑; เนตฺติ. ๒๔) เอวมาทิปิ อุทาหริตพฺพํ. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑, ๓๙; มหาว. ๑; วิภ. ๒๒๕; อุทา. ๑; เนตฺติ. ๒๔) สมานผลตา ทฏฺฐพฺพา. ยถา หิ สงฺขารา อวิชฺชาย ผลํ, เอวํ ตณฺหุปาทาทีนมฺปีติ เตปิ ตตฺถ คหิตาว โหนฺติ. เตนาห ‘‘ปุริมกมฺมภวสฺมึ โมโห อวิชฺชา อายูหนา สงฺขารา นิกนฺติ ตณฺหา อุปคมนํ อุปาทาน’’นฺติ. ‘‘รูปํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ[Pg.31], ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๔) วุตฺเต ตํสมฺปยุตฺตา เวทนาทโย วุตฺตา เอว โหนฺติ สมานารมฺมณภาวโต. น หิ เตหิ วินา ตสฺส อุปฺปตฺติ อตฺถิ. เอวมาทีหีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน อตฺถปฺปกรณลิงฺคสทฺทนฺตรสนฺนิธานสามตฺถิยาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อตฺถาทิวเสนปิ หิ สุตฺเต อวุตฺตานมฺปิ วุตฺตานํ วิย นิทฺธารณํ สมฺภวตีติ. วุตฺตปฺปกาเรนาติ ‘‘วธกฏฺเฐน เอกลกฺขณานี’’ติอาทินา ปาฬิยํ, ‘‘สหจาริตา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺเตน ปกาเรน.

๕. เหมือนอย่างในคำว่า “ในบทที่มีอธิกรณ์เดียวกันและบทเดียวกัน” เป็นต้น คำว่า “เอกะ” มีความหมายว่า “เสมอกัน” ฉันใด การเจริญโดยความเป็นรสเดียวกัน เหมือนอย่างในคำว่า “มีอุปบาทเดียวกัน” เป็นต้น (กถา. 473) คำว่า “เอกะ” ในคำว่า “มีลักษณะเดียวกัน” นี้ มีความหมายว่า “เสมอกัน” ฉันนั้น จึงกล่าวว่า “มีลักษณะเสมอกัน” ในคำว่า “โดยการพรรณนา” นี้ ศัพท์ว่า “อนะ” อยู่ในอรรถกัมมะ หมายถึง “โดยภาวะที่ควรพรรณนา” คำว่า “ลักษณะ” หมายถึง “เครื่องหมาย” ในคำว่า “มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน” (ที. นิ. 3.341, 357, 359; อ. นิ. 9.24), “การไม่มนสิการสัญญาที่ต่างกัน” เป็นต้น พึงเห็นความเป็นผู้เกิดร่วมกัน แท้จริง ธรรมที่ไปกับสัญญา ย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาสัญญาในที่นั้น ในคำว่า “ผู้ให้ย่อมผูกมิตร” เป็นต้น (สํ. นิ. 1.246; สุ. นิ. 189) พึงเห็นความเป็นกิจเดียวกัน แท้จริง การกล่าววาจาเป็นที่รัก การประพฤติประโยชน์ และความเป็นผู้มีตนเสมอกัน ก็ย่อมถูกถือเอาว่าเป็นกิจเดียวกันกับกิจคือการผูกมิตรในที่นั้น เพราะเป็นสังคหวัตถุ ในคำว่า “เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา” เป็นต้น (ม. นิ. 3.126; สํ. นิ. 2.1, 39; มหาวรรค 1; วิภังค์ 225; อุทาน 1; เนตติ 24) พึงเห็นความเป็นเหตุเดียวกัน แท้จริง ผัสสะย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนา ฉันใด ผัสสะก็ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัญญาเป็นต้น โดยสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉันนั้น ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกกล่าวว่าเป็นเหตุเดียวกันนั่นแล แท้จริง มีคำกล่าวไว้ว่า “เจตนาเกิดจากสัมผัสแห่งมโนวิญญาณธาตุที่เกิดจากสิ่งนั้น” (ธ. ส. 5), “เมื่อถูกกระทบ ย่อมจำได้, เมื่อถูกกระทบ ย่อมคิด” เป็นต้น (สํ. นิ. 4.93) อย่างนี้ คำว่า “เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงเกิดอุปาทาน” เป็นต้น (ม. นิ. 3.126; สํ. นิ. 2.1, 39; มหาวรรค 1; วิภังค์ 225; อุทาน 1; เนตติ 24) ก็พึงยกมาเป็นตัวอย่าง ในคำว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงเกิดสังขาร” เป็นต้น (ม. นิ. 3.126; สํ. นิ. 2.1, 39; มหาวรรค 1; วิภังค์ 225; อุทาน 1; เนตติ 24) พึงเห็นความเป็นผลเดียวกัน แท้จริง สังขารเป็นผลของอวิชชา ฉันใด ตัณหาและอุปาทานเป็นต้นก็เป็นผลของอวิชชา ฉันนั้น ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกถือเอาในที่นั้นนั่นแล ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “โมหะในภพแห่งกรรมก่อน คืออวิชชา, การปรุงแต่ง คือสังขาร, ความยินดี คือตัณหา, การเข้าถึง คืออุปาทาน” เมื่อกล่าวว่า “ย่อมเสวยรูป ย่อมเพลินรูป, ราคะย่อมเกิดขึ้นปรารภรูปนั้น” (ปฏฺฐา. 1.1.424) เวทนาเป็นต้นที่สัมปยุตต์กับราคะนั้น ก็ย่อมถูกกล่าวถึงนั่นแล เพราะมีอารมณ์เดียวกัน แท้จริง การเกิดขึ้นของราคะนั้น ย่อมไม่มีหากปราศจากธรรมเหล่านั้น ในคำว่า “ด้วยเหตุมีอย่างนี้เป็นต้น” นี้ คำว่า “เป็นต้น” พึงเห็นว่าสงเคราะห์อรรถ ปกรณ์ ลิงค์ ศัพท์อื่น ความใกล้เคียง และความสามารถเป็นต้นด้วย แท้จริง แม้ธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระสูตร ก็ย่อมเป็นไปได้ที่จะถูกกำหนดเหมือนธรรมที่กล่าวไว้ โดยอรรถเป็นต้น คำว่า “โดยประการที่กล่าวแล้ว” หมายถึง โดยประการที่กล่าวไว้ในพระบาลีด้วยคำว่า “มีลักษณะเดียวกันโดยความเป็นเครื่องประหาร” เป็นต้น และโดยประการที่กล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยคำว่า “ความเป็นผู้เกิดร่วมกัน” เป็นต้น

๖. ‘‘ผุสนฏฺเฐน ผสฺโส’’ติอาทินา นิทฺธาเรตฺวา วจนํ นิพฺพจนํ, ตํ ปน ปทสฺเสว, น วากฺยสฺสาติ อาห ‘‘ปทนิพฺพจน’’นฺติ. อธิปฺปายนิทานานิเปตฺถ พฺยญฺชนมุเขเนว นิทฺธาเรตพฺพานิ. นิพฺพจนปุพฺพาปรสนฺธีสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อาห ‘‘วิเสสโต พฺยญฺชนทฺวาเรเนว อตฺถปริเยสนา’’ติ. ปวตฺตินิมิตฺตํ อชฺฌาสยาทิ.

๖. การกล่าวโดยกำหนดว่า “ผัสสะโดยความหมายว่าถูกต้อง” เป็นต้น คือ นิพพจนะ (การวิเคราะห์ศัพท์) แต่การวิเคราะห์นั้นเป็นของบทเท่านั้น ไม่ใช่ของประโยค จึงกล่าวว่า “ปทนิพพจนะ” (การวิเคราะห์บท) แม้อัธยาศัยและนิทานในที่นี้ ก็พึงกำหนดด้วยพยัญชนะนั่นเอง ในส่วนการเชื่อมต่อก่อนและหลังของนิพพจนะ ไม่มีสิ่งที่ควรกล่าวเลย จึงกล่าวว่า “โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การแสวงหาอรรถย่อมมีได้ด้วยพยัญชนะเท่านั้น” นิมิตแห่งการเป็นไป คือ อัธยาศัยเป็นต้น

๗. ‘‘ปทฏฺฐาเน’’ติ อิทํ สุตฺเต อาคตธมฺมานํ การณภูเตปิ ธมฺเม นิทฺธาเรตฺวา สภาคโต, วิสภาคโต จ อาวฏฺฏนํ กาตพฺพนฺติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น ตนฺติวเสน. ตสฺมา ปทฏฺฐานนิทฺธารณาย วินาปิ อาวฏฺฏนํ ยุตฺตเมวาติ สิทฺธํ โหติ. ปทสฺส วา สทฺทปวตฺติฏฺฐานํ ปทฏฺฐานํ ปทตฺโถ. เอตสฺมึ ปกฺเข ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถาติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕; เนตฺติ. ๒๙; เปฏโก. ๓๘; มิ. ป. ๕.๑.๔) วีริยสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ (เนตฺติ. ๒๙) เอตฺถ ยฺวายมารมฺภธาตุอาทิโก อตฺโถ วุตฺโต, ตํ วีริยสทฺทสฺส ปวตฺติฏฺฐานํ วีริยสทฺทาภิเธยฺโย อตฺโถติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. เสสกํ นามคหิตโต อิตรํ, ตํ ปน ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ วา สิยา, อญฺญํ วาติ อาห ‘‘วิสภาคตาย อคฺคหเณน วา’’ติ. สํวณฺณนาย โยเชนฺโตติ ยถาวุตฺตวิสภาคธมฺมนิทฺธารณภูเตน อตฺถกถเนน ปาฬิยํ โยเชนฺโต. เตนาห ‘‘เทสน’’นฺติ. ‘‘ปฏิปกฺเข’’ติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ สภาคธมฺมวเสนปิ อาวฏฺฏนสฺส อิจฺฉิตตฺตา.

๗. คำว่า "ปทัฏฐาน" นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า พึงกำหนดธรรมที่เป็นเหตุของธรรมที่มาในสูตร แล้วพึงทำการอาวัฏฏนะ (การพิจารณาหมุนเวียน) โดยส่วนที่เหมือนกันและส่วนที่ต่างกัน ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งระเบียบแบบแผน (ตันติ) เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันสำเร็จความว่า แม้ไม่มีการอาวัฏฏนะ การกำหนดปทัฏฐานก็ย่อมสมควรทีเดียว หรือว่า ที่ตั้งแห่งการเป็นไปของเสียงแห่งบท ชื่อว่า ปทัฏฐาน คือ อรรถของบท ในฝ่ายนี้ พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า อรรถมีอารัมภธาตุเป็นต้นใดที่กล่าวไว้ในคำว่า "พวกเธอจงปรารภ จงก้าวออกไป" (สํ. ส. 1.185; เนตติ. 29; เปฏโก. 38; มิ. ป. 5.1.4) "เป็นปทัฏฐานของวิริยะ" (เนตติ. 29) นั้น เป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของวิริยศัพท์ เป็นอรรถที่พึงกล่าวด้วยวิริยศัพท์ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้แล คำว่า "ที่เหลือ" คือสิ่งอื่นจากที่ระบุชื่อไว้ แต่สิ่งนั้นพึงเป็นปฏิปักษ์ของธรรมนั้น หรือเป็นอย่างอื่น ท่านจึงกล่าวว่า "หรือด้วยการไม่ถือเอาโดยความเป็นวิสภาค" คำว่า "ประกอบเข้าด้วยการพรรณนา" คือการประกอบเข้าในบาลีด้วยการอธิบายอรรถอันเป็นการกำหนดธรรมที่เป็นวิสภาคตามที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เทศนา" คำว่า "ในปฏิปักษ์" นี้ พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่าง เพราะแม้การอาวัฏฏนะโดยอำนาจแห่งสภาคธรรมก็เป็นที่ประสงค์ด้วย

๘. นามวเสนาติ สาธารณนามวเสน. ปาฬิยํ ปน ‘‘มิจฺฉตฺตนิยตานํ สตฺตานํ, อนิยตานญฺจ สตฺตานํ ทสฺสนปหาตพฺพา กิเลสา สาธารณา’’ติอาคตตฺตา (เนตฺติ. ๓๔) ‘‘ทสฺสนปหาตพฺพาทินามวเสนา’’ติ วุตฺตํ. วตฺถุวเสนาติ [Pg.32] สตฺตสนฺตานวเสน. โส หิ ธมฺมานํ ปวตฺติฏฺฐานตาย อิธ ‘‘วตฺถู’’ติ อธิปฺเปโต. เตนาห – ‘‘ปุถุชฺชนสฺส, โสตาปนฺนสฺส จ กามราคพฺยาปาทา สาธารณา’’ติอาทิ (เนตฺติ. ๓๔). วุตฺตวิปริยาเยนาติ นามโต, วตฺถุโต จ อาเวณิกตาย. ตํตํมคฺคผลฏฺฐานญฺหิ ตํตํมคฺคผลฏฺฐตา, ภพฺพานํ ภพฺพตา, อภพฺพานํ อภพฺพตา อสาธารณา.

๘. คำว่า "โดยอำนาจแห่งชื่อ" คือโดยอำนาจแห่งชื่อทั่วไป แต่ในบาลีมีมาว่า "กิเลสที่พึงละด้วยทัศนะของสัตว์ทั้งหลายผู้เที่ยงในมิจฉัตตะ และของสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่เที่ยง เป็นสาธารณะ" (เนตติ. 34) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งชื่อมีทัสสนปหาตัพพะเป็นต้น" คำว่า "โดยอำนาจแห่งวัตถุ" คือโดยอำนาจแห่งสันดานของสัตว์ เพราะสันดานของสัตว์นั้นเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของธรรมทั้งหลาย ในที่นี้จึงประสงค์เอาว่า "วัตถุ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กามราคะและพยาบาทของปุถุชนและของพระโสดาบัน เป็นสาธารณะ" เป็นต้น (เนตติ. 34) คำว่า "โดยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว" คือโดยความเป็นอาเวณิกะ (ไม่ทั่วไป) ทั้งโดยชื่อและโดยวัตถุ เพราะความเป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผลนั้นๆ ความเป็นผู้ควรของเหล่าภัพพสัตว์ ความเป็นผู้ไม่ควรของเหล่าอภัพพสัตว์ ย่อมเป็นอสาธารณะ (ไม่ทั่วไป)

๙. ‘‘ภาวิเต’’ติ อิทํ ภาวนากิริยาย อุปลกฺขณํ, น เอตฺถ กาลวจนิจฺฉาติ อาห ‘‘ภาเวตพฺเพติ อตฺโถ’’ติ. ภาวนา เจตฺถ อาเสวนาติ, กุสลสทฺโทปิ อนวชฺชฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ. ปฏิปกฺขโตติ วิปกฺขโต. วิสทิสูทาหรเณน พฺยติเรกโต ยถาธิปฺเปตธมฺมปฺปติฏฺฐานา เหสา.

๙. คำว่า "ภาวิเต" นี้ เป็นเครื่องหมายของการกระทำคือภาวนา ในที่นี้ไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงกาล (อดีตกาล) ท่านจึงกล่าวว่า "อรรถว่า พึงเจริญ" อนึ่ง ภาวนาในที่นี้คือการเสพซ้ำ และพึงทราบว่าคำว่า "กุศล" มีอรรถว่าไม่มีโทษ คำว่า "โดยปฏิปักษ์" คือโดยวิปักษ์ (ฝ่ายตรงข้าม) การตั้งอยู่แห่งธรรมที่ประสงค์นี้ ย่อมมีได้โดยทางปฏิเสธ (พยติเรก) ด้วยตัวอย่างที่ไม่เหมือนกัน

๑๐. ปทตฺถสฺสาติ ปทาภิเธยฺยสฺส อตฺถสฺส, สภาวธมฺมสฺส วา.

๑๐. คำว่า "ปทัตถัสสะ" คืออรรถที่พึงกล่าวด้วยบท หรือสภาวธรรม

๑๑.

๑๑.

นิกฺเขโป เทสนา. ปภโว สมุทโย.

นิเขปะ คือ เทศนา ปภวะ คือ สมุทัย

๑๒. ‘‘อวุตฺตานมฺปิ สงฺคโห’’ติ อิมินา อวุตฺตสมุจฺจยตฺโถ จ-สทฺโทติ ทสฺเสติ.

๑๒. ด้วยคำว่า "การสงเคราะห์แม้ธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้" นี้ ท่านแสดงว่า "จ" ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้

๑๓. ‘‘คาถารุฬฺเห’’ติ อิมินา ปาฬิอาคโตว ปญฺโห เวทิตพฺโพ, น อิตโรติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘พุทฺธาทีหิ พฺยากเต’’ติ. ตสฺส อตฺถสฺสาติ อารทฺธสฺส อตฺถสฺส, เตน อารมฺภโสธนสฺส วิสยมาห. เอตฺถ จ อตฺถทฺวาเรเนว ปทปุจฺฉาโสธนมฺปิ กรียตีติ ปุน ‘‘ตสฺส อตฺถสฺสา’’ติ วุตฺตํ. อถ วา วิสฺสชฺชิตมฺหีติ วิสฺสชฺชเน. วิสฺสชฺชนโสธเนน หิ ปญฺหาโสธนํ. ปญฺเหติ ปุจฺฉายํ. คาถายนฺติ อุปลกฺขณํ, เตน คาถายํ, สุตฺตเคยฺยาทีสุ จาติ วุตฺตํ โหติ. ยมารพฺภาติ ยํ สีลาทิมารพฺภ คาถาทีสุ เทสิตํ, ตสฺมึ อารมฺเภติ อตฺโถ. ปุจฺฉิตาติ ปุจฺฉาการินี, ‘‘กา เอตฺถ ปทสุทฺธิ, กา ปญฺหาสุทฺธิ, กา อารมฺภสุทฺธี’’ติ เอวํ ปุจฺฉาการินี ปุจฺฉํ กตฺวา ปวตฺติตา สุทฺธาสุทฺธปริกฺขาติ โยชนา.

๑๓. ด้วยคำว่า "ที่ขึ้นสู่คาถา" นี้ ท่านแสดงว่า พึงทราบปัญหาที่มาในบาลีเท่านั้น ไม่ใช่ปัญหาอื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงพยากรณ์แล้ว" คำว่า "ของอรรถนั้น" คือของอรรถที่ปรารภแล้ว ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงอารมณ์ของการชำระการปรารภ (อารัมภโสธนะ) อนึ่ง ในที่นี้ การชำระบทและปัญหาก็ทำด้วยอรรถทวารนั่นเอง ท่านจึงกล่าวซ้ำว่า "ของอรรถนั้น" อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "วิสสัชชิตัมหิ" คือในการวิสัชนา เพราะการชำระปัญหา ย่อมมีได้ด้วยการชำระวิสัชนา คำว่า "ปัญหา" คือในการถาม คำว่า "ในคาถา" เป็นเครื่องหมาย ด้วยคำนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ในคาถา ในสุตตะ และในเคยยะเป็นต้น คำว่า "ปรารภสิ่งใด" คืออรรถว่า ปรารภธรรมมีศีลเป็นต้นใดที่แสดงไว้ในคาถาเป็นต้น ในการปรารภนั้น คำว่า "ปุจฉิตา" คือผู้กระทำปัญหา มีการประกอบความ (โยชนา) ว่า การพิจารณาความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่ดำเนินไปโดยการตั้งคำถามว่า "ความบริสุทธิ์แห่งบทในที่นี้เป็นอย่างไร ความบริสุทธิ์แห่งปัญหาเป็นอย่างไร ความบริสุทธิ์แห่งอารัมภะเป็นอย่างไร"

๑๔. น วิกปฺปยิตพฺพาติ ยถา โลเก ‘‘ชาติ สามญฺญํ, เภโท สามญฺญํ, สมฺพนฺโธ สามญฺญ’’นฺติอาทินา สามญฺญํ ชาติอาทึ, ตพฺพิธุรญฺจ วิเสสํ [Pg.33] วิกปฺเปนฺติ ปริกปฺเปนฺติ, เอวํ น วิกปฺปยิตพฺพาติ อตฺโถ. ยทา โย กาลวิเสโส ‘‘สฺเว’’ติ ลทฺธโวหาโร, ตทา โส ตํทิวสาติกฺกเม ‘‘อชฺชา’’ติ, ปุน ตํทิวสาติกฺกเม ‘‘หิยฺโย’’ติ โวหรียตีติ อนวฏฺฐิตสภาวา เอเต กาลวิเสสา. ทิสายปิ ‘‘เอกํ อวธึ อเปกฺขิตฺวา ปุรตฺถิมา ทิสา, ตโต อญฺญํ อเปกฺขิตฺวา ปจฺฉิมา นาม โหตี’’ติอาทินา อนวฏฺฐิตสภาวตา เวทิตพฺพา. ชาติอาทิอเปกฺขายาติ ชาติอาทิทุกฺขวิเสสาเปกฺขาย. สจฺจาเปกฺขายาติ สจฺจสามญฺญาเปกฺขาย. ‘‘ตณฺหา’’ติ วุจฺจมานํ กามตณฺหาทิอเปกฺขาย สามญฺญมฺปิ สมานํ สจฺจาเปกฺขาย วิเสโส โหตีติ เอวมาทึ สนฺธายาห ‘‘เอส นโย สมุทยาทีสุปี’’ติ.

๑๔. คำว่า "ไม่พึงวิกัป" คืออรรถว่า ไม่พึงวิกัป (กำหนดแยกแยะ) อย่างที่ชาวโลกวิกัปคือกำหนดสามัญญะมีชาติเป็นต้น และวิเสสที่ปราศจากสามัญญะนั้น ด้วยคำว่า "ชาติเป็นสามัญญะ ความต่างเป็นสามัญญะ ความสัมพันธ์เป็นสามัญญะ" เป็นต้น เมื่อใด กาลวิเสสใดได้ชื่อว่า "พรุ่งนี้" เมื่อนั้น กาลวิเสสนั้นเมื่อวันนั้นล่วงไป ก็ถูกเรียกว่า "วันนี้" เมื่อวันนั้นล่วงไปอีก ก็ถูกเรียกว่า "เมื่อวานนี้" ดังนี้ กาลวิเสสเหล่านี้มีสภาพไม่คงที่ แม้ในทิศก็พึงทราบความเป็นสภาพไม่คงที่ ด้วยคำว่า "เมื่อเทียบกับขอบเขตหนึ่ง เป็นทิศตะวันออก เมื่อเทียบกับขอบเขตอื่น ก็ชื่อว่าเป็นทิศตะวันตก" เป็นต้น คำว่า "โดยอาศัยชาติเป็นต้น" คือโดยอาศัยทุกขวิเสสมีชาติเป็นต้น คำว่า "โดยอาศัยสัจจะ" คือโดยอาศัยสัจจสามัญญะ คำว่า "ตัณหา" ที่กล่าวอยู่ แม้จะเป็นสามัญญะเมื่อเทียบกับกามตัณหาเป็นต้น แต่เมื่อเทียบกับสัจจะ ก็เป็นวิเสส ท่านจึงกล่าวโดยหมายถึงความนี้เป็นต้นว่า "นัยนี้แม้ในสมุทัยเป็นต้นก็เช่นกัน"

๑๖. เอตฺถาติ เอตสฺมึ พุทฺธวจเน. เตนาห ‘‘สิกฺขตฺตยสงฺขาตสฺสา’’ติอาทิ. ยถารุตํ ยถากถิตํ สทฺทโต อธิคตํ นิทฺธาริตํ, น อตฺถปฺปกรณลิงฺคสทฺทนฺตรสนฺนิธานาทิปฺปมาณนฺตราธิคตํ. ‘‘อตฺถโต ทสฺสิตา’’ติ อิทํ ยสฺมึ สุตฺเต ภาวนาว กถิตา, น ปหานํ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

๑๖. คำว่า "ในที่นี้" คือในพระพุทธพจน์นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของธรรมที่นับว่าไตรสิกขา" เป็นต้น คำว่า "ตามที่ได้ยิน" คือตามที่กล่าวไว้ ที่กำหนดรู้ได้จากเสียง ไม่ใช่ที่กำหนดรู้ได้ด้วยประมาณอื่นมีอรรถ ปกรณ์ ลิงค์ และการอยู่ใกล้ของเสียงอื่นเป็นต้น คำว่า "แสดงโดยอรรถ" นี้ ท่านกล่าวโดยหมายถึงสูตรใดที่กล่าวถึงแต่ภาวนา ไม่ได้กล่าวถึงการละ

นยสงฺเขปวณฺณนา

คำพรรณนาโดยย่อแห่งนัย

๑๗. ตณฺหาวิชฺชาหิ กรณภูตาหิ. สํกิเลโส ปกฺโข เอตสฺสาติ สํกิเลสปกฺโข, สํกิเลสปกฺขิโก สุตฺตตฺโถ, ตสฺส นยนลกฺขโณติ โยชนา. โวทานปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺสาติ สมฺพนฺโธ. วุฏฺฐานคามินิยา, พลววิปสฺสนาย จ ทุกฺขาทีสุ ปริญฺเญยฺยตาทีนิ มคฺคานุคุโณ คหณากาโร อนุคาหณนโย. ยทิ เอวํ กถํ นโยติ อาห ‘‘ตสฺส ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘นยโวหาโร’’ติ อิมินา นยาธิฏฺฐานํ นโยติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ.

๑๗. ด้วยตัณหาและอวิชชาอันเป็นเหตุ. คำว่า "สังขิเลสปักขะ" คือสังขิเลสเป็นฝ่ายของสิ่งนั้น, อรรถแห่งสูตรที่เป็นสังขิเลสปักขะ, เป็นลักษณะแห่งการนำไปของสิ่งนั้น ดังนี้เป็นการโยชนา. เป็นความสัมพันธ์กับอรรถแห่งสูตรที่เป็นโวทานปักขะ. นัยแห่งการอนุเคราะห์ คืออาการแห่งการถือเอาที่อนุรูปแก่มรรค ซึ่งธรรมมีทุกข์เป็นต้นที่พึงกำหนดรู้ด้วยวิปัสสนาอันมีกำลังและนำไปสู่การออก. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงเป็นนัยเล่า ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "แต่ของสิ่งนั้น" เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยคำว่า "นัยโวหาร" นี้ ท่านแสดงว่า ที่ตั้งแห่งนัยเรียกว่านัย.

๑๘. พาธกาทิภาวโตติ พาธกปภวสนฺตินิยฺยานภาวโต. อญฺญถาภาวาภาเวนาติ อพาธกอปฺปภวอสนฺติ อนิยฺยานภาวาภาเวน. สจฺจสภาวตฺตาติ อมุสาสภาวตฺตา. อวิสํวาทนโตติ อริยสภาวาทิภาวสฺส น วิสํวาทนโต เอกนฺติกตฺตาติ อตฺโถ.

๑๘. คำว่า "โดยความเป็นบาธกะเป็นต้น" คือโดยความเป็นบาธกะ (ขัดขวาง), ปภวะ (เกิด), สันติ (สงบ), นิยยานะ (นำออก). คำว่า "โดยไม่มีความเป็นอย่างอื่น" คือโดยไม่มีความเป็นอพาธกะ (ไม่ขัดขวาง), อัปปภวะ (ไม่เกิด), อสันติ (ไม่สงบ), อนิยยานะ (ไม่นำออก). คำว่า "โดยความเป็นสัจจสภาวะ" คือโดยความเป็นสภาพไม่เป็นเท็จ. คำว่า "โดยไม่คลาดเคลื่อน" คืออรรถว่า โดยความเป็นเอกันตะ (แน่นอน) เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากความเป็นอริยสภาวะเป็นต้น.

๑๙. สํกิลิฏฺฐธมฺมาติ สํกิเลสสมนฺนาคตา ธมฺมา สทฺธมฺมนยโกวิทาติ สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิธมฺมนยกุสลา, เอกตฺตาทินยกุสลา วา.

๑๙. คำว่า "สังขิลิฏฐธรรม" คือธรรมที่ประกอบด้วยสังขิเลส. คำว่า "สัทธรรมนัยโกวิท" คือผู้ฉลาดในนัยแห่งธรรมมีสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น, หรือผู้ฉลาดในนัยมีเอกัตตะเป็นต้น.

๒๐. อตฺถวิสฺสชฺชเนสูติ [Pg.34] ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑) สุตฺเต กตปญฺหวิสฺสชฺชเนสุ เจว อฏฺฐกถาย กตอตฺถสํวณฺณนาสุ จ. ‘‘โวทานิยา’’ติ อิมินา อนวชฺชธมฺมา อิธ กุสลาติ อธิปฺเปตา, น สุขวิปากาติ ทสฺเสติ. ตสฺส ตสฺส อตฺถนยสฺส โยชนตฺถํ มนสา โวโลกยเตติ โยชนา.

๒๐. คำว่า "ในอรรถวิสสัชนา" คือในปัญหาที่กระทำไว้ในสูตรมีคำว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล" เป็นต้น (ธ. ส. 1) และในอรรถกถาที่กระทำไว้ในอรรถกถา. ด้วยคำว่า "โวทานิยะ" นี้ ท่านแสดงว่า ธรรมที่ไม่มีโทษในที่นี้ประสงค์เอาว่าเป็นกุศล ไม่ใช่ธรรมที่มีสุขวิบาก. เป็นการโยชนาว่า "พิจารณาด้วยใจเพื่อประโยชน์แก่การประกอบอรรถและนัยนั้นๆ".

๒๑. ยทิ กรณภูตํ, กถํ ตสฺส อตฺถนฺตราภาโวติ อาห ‘‘เยน หี’’ติอาทิ. ทิสาภูตธมฺมานํ โวโลกยนสมานยนภาวโต โวหารภูโต, กมฺมภูโต จ นโย, น นนฺทิยาวฏฺฏาทโย วิย อตฺถภูโตติ ‘‘โวหารนโย, กมฺมนโย’’ติ จ วุจฺจติ.

๒๑. ถ้าเป็นเหตุ, เหตุไฉนจึงไม่มีอรรถอื่นของสิ่งนั้นเล่า ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุใด" เป็นต้น. นัยเป็นโวหารและเป็นกรรม เพราะความเป็นเครื่องพิจารณาและนำมาซึ่งธรรมที่เป็นทิศ, ไม่ใช่นัยที่เป็นอรรถเหมือนนันทิยาวัฏฏะเป็นต้น ดังนี้ จึงเรียกว่า "โวหารนัย, กรรมนัย".

ทฺวาทสปทวณฺณนา

คำพรรณนาบท 12

๒๓. อปริโยสิเต ปเทติ อุจฺจารณเวลายํ ปเท อสมตฺเต, วิปฺปกเตติ อตฺโถ. ปริโยสิเต หิ ‘‘ปท’’นฺตฺเว สมญฺญา สิยา, น ‘‘อกฺขร’’นฺติ อธิปฺปาโย. ปทสฺส เววจนตาย อตฺถวเสน ปริยายํ ขรนฺตํ สญฺจรนฺตํ วิย โหติ, น เอวํ วณฺโณ อเววจนตฺตาติ อาห ปริยายวเสน อกฺขรณโต’’ติ. น หิ วณฺณสฺส ปริยาโย วิชฺชตี’’ติ อิทํ อการาทิวณฺณวิเสสํ สนฺธาย วทติ, น วณฺณสามญฺญํ. ตสฺส หิ วณฺโณ อกฺขรนฺติ ปริยาโย วุตฺโต เอวาติ.

๒๓. คำว่า อปริโยสิเต ปเทติ หมายถึง เมื่อยังไม่จบคำ ในเวลาเปล่งเสียง คำยังไม่สมบูรณ์ มีความหมายว่ายังไม่สำเร็จ เพราะเมื่อจบแล้วจึงจะเรียกว่า “บท” ไม่ใช่ “อักขระ” นี่คือความหมายที่ตั้งใจไว้. ด้วยความที่บทมีคำพ้องความหมาย จึงเหมือนกับการเคลื่อนไปตามความหมายที่แตกต่างกัน แต่พยัญชนะไม่เป็นคำพ้องความหมาย จึงกล่าวว่า “เพราะไม่เป็นอักขระโดยปริยาย” คำว่า “ไม่มีปริยายของพยัญชนะ” นี้หมายถึงพยัญชนะพิเศษ เช่น อักษร “อ” เป็นต้น ไม่ใช่พยัญชนะทั่วไป เพราะพยัญชนะนั้นมีปริยายที่เรียกว่า “อักขระ” อยู่แล้ว.

อกฺขรสทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา ตปฺปสงฺเคน วณฺณสทฺทสฺสปิ วตฺตุํ ‘‘เกนฏฺเฐน วณฺโณ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นนุ ปเทน, วากฺเยน วา อตฺโถ สํวณฺณียติ, น อกฺขเรนาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘วณฺโณ เอว หี’’ติอาทิ. ปทาทิภาเวนาติ ปทวากฺยภาเวน. ยถาสมฺพนฺธนฺติ ยถาสงฺเกตํ. อยํ-สทฺโท อิมสฺสตฺถสฺส วาจโก, อยํ อตฺโถ อิมสฺส สทฺทสฺส วจนีโยติ ยถาคหิตสงฺเกตานุรูปํ สทฺทตฺถานํ วาจกวจนียภาโว. อถ วา ยฺวายํ สทฺทตฺถานํ อญฺญมญฺญํ อวินาภาโว, โส สมฺพนฺโธ. ตทนุรูปํ เอกกฺขรํ นามปทํ ‘‘มา เอวํ มญฺญสี’’ติอาทีสุ มา-การาทิ. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. เต หิ อภิธมฺมเทสนํ ‘‘มนสาเทสนา’’ติ วทนฺติ, ยโต ราหุลาจริโย ‘‘วิสุทฺธกรุณานํ มนสาเทสนา วาจาย อกฺขรณโต อกฺขรสญฺญิตา’’ติ อาห.

หลังจากกล่าวความหมายของคำว่า “อักขระ” แล้ว เพื่อจะกล่าวถึงคำว่า “พยัญชนะ” ด้วย จึงกล่าวว่า “พยัญชนะคืออะไร” เป็นต้น. ในที่นั้น เมื่อนึกถึงคำถามว่า “ความหมายย่อมถูกอธิบายด้วยบทหรือด้วยประโยค ไม่ใช่อักขระมิใช่หรือ” จึงกล่าวว่า “พยัญชนะนั่นแหละ” เป็นต้น. คำว่า “ด้วยความเป็นบทเป็นต้น” หมายถึง ด้วยความเป็นบทและประโยค. คำว่า “ตามความสัมพันธ์” หมายถึง ตามข้อตกลง. คำว่า “อยัง” นี้ เป็นคำที่แสดงความหมายนี้, ความหมายนี้เป็นสิ่งที่คำนี้ควรกล่าว, คือความเป็นผู้กล่าวและสิ่งที่ควรกล่าวของคำและอรรถตามข้อตกลงที่รับไว้. อีกนัยหนึ่ง ความไม่แยกจากกันของคำและอรรถนั้นคือความสัมพันธ์. ตามนั้น บทนามที่มีอักขระเดียว เช่น “มา” ใน “มาเอวังมัญญสิ” เป็นต้น. คำว่า “บางพวก” หมายถึง ชาวอภัยคีรี. พวกเขากล่าวว่าการแสดงอภิธรรมเป็นการแสดงด้วยใจ เพราะพระอาจารย์ราหุลกล่าวว่า “การแสดงด้วยใจของท่านผู้มีกรุณาบริสุทธิ์ ย่อมชื่อว่าอักขระ เพราะไม่ถูกเปล่งออกด้วยวาจา”.

สตฺวปฺปธานนฺติ [Pg.35] ทฺรพฺยปฺปธานํ. นามปเท หิ ทฺรพฺยมาวิภูตรูปํ, กิริยา อนาวิภูตรูปา ยถา ‘‘ผสฺโส’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑, ๓๙; มหาว. ๑; วิภ. ๒๒๕; อุทา. ๑; เนตฺติ. ๒๔). อาขฺยาตปเท ปน กิริยา อาวิภูตรูปา, ทฺรพฺยมนาวิภูตรูปํ ยถา ‘‘ผุสตี’’ติ. เตน เนสํ สตฺวกิริยาปฺปธานตา วุตฺตา. กิริยาวิเสสคฺคหณนิมิตฺตนฺติ กิริยาวิเสสาวโพธเหตุ กิริยาวิเสสทีปนโต, ยถา ‘‘จิรปฺปวาสิ’’นฺติ (ธ. ป. ๒๑๙) เอตฺถ ป-สทฺโท วสนกิริยาย วิโยควิสิฏฺฐตํ ทีเปติ. ‘‘เอวํ มนสิ กโรถ, มา เอวํ มนสากตฺถา’’ติอาทีสุ กิริยาวิเสสสฺส โชตโก เอวํ-สทฺโท. ‘‘เอวํสีลา (ที. นิ. ๓.๑๔๒) เอวํธมฺมา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๓; ม. นิ. ๓. ๑๙๘; สํ. นิ. ๕.๓๗๘) สตฺววิเสสสฺส. เอวํ เสสนิปาตปทานมฺปีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘กิริยาย…เป… นิปาตปท’’นฺติ.

คำว่า สัตตัปปธานัง หมายถึง ทรัพยัปปธาน. ในบทนาม ทรัพย์เป็นรูปที่ปรากฏ กิริยาเป็นรูปที่ไม่ปรากฏ เช่น “ผัสโส” เป็นต้น. แต่ในบทอาขยาต กิริยาเป็นรูปที่ปรากฏ ทรัพย์เป็นรูปที่ไม่ปรากฏ เช่น “ผุสติ” เป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวถึงความเป็นประธานของสัตตะและกิริยาของคำเหล่านั้น. คำว่า กิริยาวิเสสัคคหณนิมิตตัง หมายถึง เหตุแห่งการรู้กิริยาพิเศษ เพราะแสดงกิริยาพิเศษ เช่น ในคำว่า “จิรัปปวาสี” นี้ อักษร “ปะ” แสดงความพิเศษของการพลัดพรากจากกิริยาการอยู่. ในคำว่า “เอวัง มนสิ กโรถ, มา เอวัง มนสา กัตถา” เป็นต้น คำว่า “เอวัง” เป็นเครื่องส่องกิริยาพิเศษ. ในคำว่า “เอวังสีลา เอวังธัมมา” เป็นต้น เป็นเครื่องส่องสัตตะพิเศษ. นี่คือความหมายของบทนิบาตที่เหลือด้วย. ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า “กิริยา...เป็นต้น...บทนิบาต”.

สงฺเขปโต วุตฺตํ, กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘ปทาภิหิต’’นฺติ. อถ วา สงฺเขปโต วุตฺตํ, โย อกฺขเรหิ สงฺกาสิโตติ วุจฺจติ. ปทาภิหิตํ ปเทหิ กถิตํ, โย ปเทหิ ปกาสิโตติ วุจฺจติ. ตทุภยํ, ยทิ ปทสมุทาโย วากฺยํ, ตสฺส โก ปริจฺเฉโท. ยาวตา อธิปฺเปตตฺถปริโยสานํ, ตาวตา เอกวากฺยนฺติปิ วทนฺติ, พหูเปตฺถ ปกาเร วณฺเณนฺติ. กึ เตหิ, สาขฺยาตํ สาพฺยยํ สการกํ สวิเสสนํ ‘‘วากฺย’’นฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นนุ จ ปเทนปิ อตฺโถ พฺยญฺชียตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ปทมตฺตสวเนปิ หี’’ติอาทิ. อากาเรสุ วากฺยวิภาเคสุ อภิหิตํ กถิตํ นิพฺพจนํ อาการาภิหิตํ นิพฺพจนํ. ‘‘อภิหิตนฺติ จ ปาฬิอาคต’’นฺติ วทนฺติ.

กล่าวโดยย่อว่า “อะไรเล่า” จึงกล่าวว่า “ปทาภิหิตัง”. อีกนัยหนึ่ง กล่าวโดยย่อว่า สิ่งที่ถูกแสดงด้วยอักขระ ย่อมถูกเรียกว่า “สังกาษิตะ”. คำว่า “ปทาภิหิตัง” คือสิ่งที่ถูกกล่าวด้วยบท, สิ่งที่ถูกประกาศด้วยบท. ทั้งสองอย่างนั้น ถ้าหมู่บทเป็นประโยค การกำหนดขอบเขตของประโยคนั้นคืออะไร. พวกเขากล่าวว่า “ประโยคเดียว” คือเท่าที่ความหมายที่ตั้งใจไว้จบลง, และอธิบายลักษณะหลายอย่างในที่นี้. จะมีประโยชน์อะไรด้วยสิ่งเหล่านั้น, พึงเห็นว่า “ประโยค” คือสิ่งที่มีอาขยาต มีอัพยยะ มีการก มีวิเสสนะ. เมื่อนึกถึงคำถามว่า “ความหมายย่อมถูกแสดงด้วยบทมิใช่หรือ” จึงกล่าวว่า “แม้เมื่อได้ยินเพียงบท” เป็นต้น. นิพพจนะที่ถูกกล่าวในส่วนแบ่งของประโยคในอาการทั้งหลาย ย่อมเป็นนิพพจนะที่ถูกกล่าวในอาการ. พวกเขากล่าวว่า “คำว่า อภิหิตัง ก็มาในบาลี”.

‘‘นิพฺพานํ มคฺคติ, นิพฺพานตฺถิเกหิ วา มคฺคียติ, กิเลเส วา มาเรนฺโต คจฺฉตีติ มคฺโค’’ติอาทินา (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๖) นิพฺพจนานํ วิตฺถาโร. ตํนิทฺเทสกถนตฺตา นิทฺเทโสติ อิมมตฺถมาห ‘‘นิพฺพจนวิตฺถาโร นิรวเสสเทสนตฺตา นิทฺเทโส’’ติ. ปเทหีติ วากฺยาวยวภูเตหิ, วากฺยโต วิภชฺชมาเนหิ วา อาขฺยาตาทิปเทหิ. เตนาห ‘‘วากฺยสฺส วิภาโค’’ติ, ตถา จาห ‘‘อปริโยสิเต’’ติอาทิ. อปเร ปน ‘‘ปกติปจฺจยโลปาเทสาทิวเสน อกฺขรวิภาโค อากาโร, นิรุตฺตินเยน ปทวิภาโค นิพฺพจนํ, วากฺยวิภาโค นิทฺเทโส. วณฺณปทวากฺยานิ หิ อวิภตฺตานิ, วิภตฺตานิ จ ฉ พฺยญฺชนปทานี’’ติ วทนฺติ. ฉฏฺฐํ วจนนฺติ ฉฏฺฐํ ปทํ. กาตพฺพนฺติ ‘‘อกฺขรํ [Pg.36] ปทํ พฺยญฺชนํ อากาโร ตเถว นิรุตฺติ นิทฺเทโส ฉฏฺฐวจน’’นฺติ คาถายํ เอวํ กตฺตพฺพํ, สํวณฺณนาวเสน วา อาการปทํ จตุตฺถํ กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. สพฺโพ สทฺทโวหาโร วิภตฺเตหิ, อวิภตฺเตหิ จ อกฺขรปทวากฺเยเหว, ตทญฺญปฺปกาโร นตฺถีติ อาห ‘‘ยานิมานี’’ติอาทิ.

การขยายความแห่งนิพพจนะทั้งหลาย มีอาทิว่า 'ชื่อว่า มรรค เพราะอรรถว่า ย่อมแสวงหานิพพาน หรืออันผู้ต้องการนิพพานย่อมแสวงหา หรือย่อมไปพลางฆ่ากิเลสไปพลาง' (ธ.ส.อ. 16). เพราะความเป็นผู้กล่าวถึงคำแสดงนิเทศนั้น ท่านจึงกล่าวอรรถนี้ว่า 'นิพพจนะที่ขยายความ เพราะความเป็นธรรมที่แสดงโดยไม่เหลือ ชื่อว่า นิเทศ'. คำว่า 'ด้วยบททั้งหลาย' คือ ด้วยบทมีอาขยาตเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนประกอบของประโยค หรือที่แยกออกจากประโยค. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การจำแนกประโยค' และกล่าวว่า 'ในเมื่อยังไม่จบ' เป็นต้น. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า 'การจำแนกอักขระด้วยอำนาจแห่งปกติ ปัจจัย ลบ และอาเทศเป็นต้น ชื่อว่า อาการ, การจำแนกบทโดยนัยแห่งนิรุตติ ชื่อว่า นิพพจนะ, การจำแนกประโยค ชื่อว่า นิเทศ. จริงอยู่ อักขระ บท และประโยค ที่ยังไม่จำแนก และที่จำแนกแล้ว รวมเป็นบทพยัญชนะ 6'. คำว่า 'วจนะที่ 6' คือ บทที่ 6. คำว่า 'พึงทำ' คือ ในคาถาว่า 'อักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิเทศ เป็นวจนะที่ 6' พึงทำอย่างนี้ หรือมีอรรถว่า พึงทำบทว่า อาการ ให้เป็นที่ 4 ด้วยอำนาจการพรรณนา. โวหารทางเสียงทั้งหมด ย่อมมีด้วยอักขระ บท และประโยค ที่จำแนกแล้วและยังไม่จำแนกเหล่านี้นั่นเอง ประเภทอื่นนอกจากนั้นไม่มี ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งเหล่านี้ใด' เป็นต้น.

๒๔. กาสนาสทฺโท กมฺมตฺโถติ ทสฺเสตุํ ‘‘กาสียตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปเทหิ ตาว อตฺถสฺส สงฺกาสนา, ปกาสนา จ โหตุ, ปทาวธิกาปิ สํวณฺณนา อิจฺฉิตาติ อกฺขเรหิ ปน กถนฺติ อาห ‘‘อกฺขเรหิ สุยฺยมาเนหี’’ติอาทิ. ปทตฺถสมฺปฏิปตฺตีติ ปทาภิเธยฺยอตฺถาวโพโธ. ‘‘อกฺขเรหิ สงฺกาเสตี’’ติอาทินา อกฺขรกรณํ สงฺกาสนภูตํ อุคฺฆฏนกิริยํ วทนฺเตน ยถาวุตฺโต อตฺโถ สาธิโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๒๔. ท่านกล่าวคำว่า 'กาสียติ' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าศัพท์ว่า กาสนา มีอรรถเป็นกรรม. การแสดงอรรถและการประกาศอรรถด้วยบททั้งหลายจงมีก่อนเถิด แม้การพรรณนาที่มีบทเป็นขอบเขตก็เป็นที่ต้องการ แต่การแสดงด้วยอักขระเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยอักขระทั้งหลายที่ได้ยินอยู่' เป็นต้น. คำว่า 'การปฏิบัติอรรถแห่งบท' คือ การตรัสรู้อรรถที่บทพึงกล่าว. ท่านกล่าวคำว่า 'จริงอย่างนั้น' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าอรรถตามที่กล่าวแล้วสำเร็จแล้ว ด้วยคำมีอาทิว่า 'ย่อมแสดงด้วยอักขระทั้งหลาย' ซึ่งกล่าวถึงกิริยาคือการเปิดเผยอันเป็นตัวการแสดงที่ทำด้วยอักขระ.

วิภชนุตฺตานีกมฺมปญฺญตฺตีติ เอกตฺตนิทฺเทโส สมาหาโรติ อยํ ทฺวนฺทสมาโส. อุภเยนาติ ‘‘วิวรณา, วิภชนา’’ติ อิมินา ทฺวเยน. เอเตหีติ เอตฺถ เอว-กาโร ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ อาห ‘‘เอเตหิ เอวา’’ติ. ‘‘สงฺกาสนา…เป… อภาวโต’’ติ อิมินา ยถาธิปฺเปตอนูนาวธารณผลํ ทสฺเสติ. อุคฺฆฏนาทีติ อาทิสทฺเทน วิปญฺจนนยานิ สงฺคณฺหาติ.

คำว่า 'วิภชนุตตานีกัมมปัญญัตติ' นี้ เป็นทวันทวสมาสที่เป็นสมาหาระเพราะแสดงความเป็นอันเดียวกัน. คำว่า 'ด้วยทั้งสอง' คือ ด้วยหมวดสองนี้คือ 'วิวัรณา และ วิภชนา'. ในคำว่า 'เอเตหิ' นี้ ท่านกล่าวว่า 'เอเตหิ เอวะ' เพราะอรรถว่า เอว-อักษร ถูกลบไป. ด้วยคำว่า 'การแสดง...ล...เพราะความไม่มี' นี้ ท่านแสดงผลของการกำหนดความไม่บกพร่องตามที่ประสงค์ไว้. คำว่า 'การเปิดเผยเป็นต้น' ท่านสงเคราะห์เอานัยแห่งวิปัญจนาด้วย อาทิ-ศัพท์.

๒๕. สมฺมา ยุตฺโตติ สมฺมา อวิปรีตํ, อนวเสสโต จ ยุตฺโต สหิโต. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อนูนา’’ติ. สพฺโพ หิ ปาฬิอตฺโถ อตฺถปทอตฺถนเยหิ อนวเสสโต สงฺคหิโต. เตนาห ‘‘สพฺพสฺส หี’’ติอาทิ.

๒๕. คำว่า 'สัมมา ยุตโต' คือ ประกอบด้วยดี ไม่วิปริต และประกอบด้วยไม่เหลือ. จริงอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่บกพร่อง'. เพราะว่าอรรถแห่งพระบาลีทั้งหมด ถูกสงเคราะห์ไว้โดยไม่เหลือด้วยอรรถบทและอรรถนัย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะว่าของทั้งหมด' เป็นต้น.

๒๖. กสฺมา ปเนตฺถ มูลปทปทฏฺฐานานิ อสงฺคหิตานีติ? ปทตฺถนฺตราภาวโต. มูลปทานิ หิ นยานํ สมุฏฺฐานมตฺตตฺตา ปทฏฺฐานานีติ ทสฺสิโตยํ นโย. เตน วุตฺตํ ‘‘อิโต วินิมุตฺโต โกจิ เนตฺติปทตฺโถ นตฺถี’’ติ.

๒๖. ถามว่า ก็เพราะเหตุใด ในที่นี้ มูลบทและปทัฏฐานจึงไม่ถูกสงเคราะห์? ตอบว่า เพราะความไม่มีอรรถแห่งบทอื่น. เพราะนัยนี้ท่านแสดงไว้ว่า มูลบททั้งหลายเป็นปทัฏฐาน เพราะเป็นเพียงเหตุตั้งขึ้นแห่งนัยทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อรรถแห่งบทเนตติอย่างใดอย่างหนึ่งที่พ้นไปจากนี้ ไม่มี'.

เนตฺติยา การณภูตาย. หารา สํวณฺเณตพฺพาติ สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนาวเสน หารา วิตฺถาเรตพฺพา. สฺวายนฺติ โส อยํ สํวณฺณนากฺกโม. เยน อนุกฺกเมน เนตฺติยํ เทสิตา, เตเนว สุตฺเต อตฺถสํวณฺณนาวเสน โยเชตพฺพาติ. เอวํ สิทฺเธติ เทสนากฺกเมเนว สิทฺเธ. อยํ อารมฺโภติ ‘‘โสฬส หารา ปฐม’’นฺติ เอวํ ปวตฺโต อารมฺโภ. อิมมตฺถนฺติ อิมํ วุจฺจมานนิยมสงฺขาตํ อตฺถํ.

ด้วยปกรณ์เนตติอันเป็นเหตุ. คำว่า 'หาระทั้งหลายอันท่านพึงพรรณนา' คือ หาระทั้งหลายอันท่านพึงขยายความด้วยอำนาจการพรรณนาอรรถแห่งสูตร. คำว่า 'สวายัง' คือ ลำดับแห่งการพรรณนานี้. ลำดับใดที่ท่านแสดงไว้ในปกรณ์เนตติ พึงประกอบด้วยลำดับนั้นนั่นแหละด้วยอำนาจการพรรณนาอรรถในสูตร. คำว่า 'เมื่อสำเร็จอย่างนี้' คือ เมื่อสำเร็จด้วยลำดับแห่งการแสดงนั่นเอง. คำว่า 'การเริ่มต้นนี้' คือ การเริ่มต้นที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'หาระ 16 เป็นลำดับแรก'. คำว่า 'อรรถนี้' คือ อรรถที่นับว่าเป็นกฎเกณฑ์ที่กำลังจะกล่าวนี้.

ยทิ [Pg.37] เทสิตกฺกเมเนว หารนยา สุตฺเต โยเชตพฺพา สิยุํ, กึ โส กโม การณนิรเปกฺโข, อุทาหุ การณสาเปกฺโขติ? กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว การณนิรเปกฺโข หารนยานํ อนุกฺกโม, อเนเก อตฺถา วุจฺจมานา อวสฺสํ เอเกน กเมน วุจฺจนฺตีติ. เอวํ สนฺเต เยน เกนจิ กเมน สุตฺเต โยเชตพฺพา สิยุํ, ตถา สติ นิยโม นิรตฺถโก สิยา. อถ การณสาเปกฺโข, กึ ตํ การณนฺติ? อิตโร การณคเวสนํ อกตฺวา อตฺโถ เอเวตฺถ คเวสิตพฺโพติ อธิปฺปาเยน ‘‘นายมนุโยโค น กตฺถจิ อนุกฺกเม นิวิสตี’’ติ วตฺวา ‘‘น ปน มยํ เทวานํปิยสฺส มโนรถวิฆาตาย เจเตมา’’ติ กมการณํ วิจาเรนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทินา เทสนาหารสฺส ตาว อาทิโต เทสนาย การณํ ปติฏฺฐเปติ. ตตฺถ ธมฺมเทสนาย นิสฺสโย อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณานิ, สรีรํ อาณตฺติ. ปกติยา สภาเวน. นิทฺธารเณน วินาปิ ปติฏฺฐาภาวโต นิสฺสยภาวโต.

หากว่าพึงประกอบหาระและนัยในสูตรตามลำดับที่แสดงไว้เท่านั้น ลำดับนั้นไม่เพ่งเล็งเหตุ หรือว่าเพ่งเล็งเหตุ? และในเรื่องนี้ มีประเด็นว่า หากลำดับแห่งหาระและนัยไม่เพ่งเล็งเหตุ อรรถทั้งหลายมากมายเมื่อจะกล่าว ก็จำเป็นต้องกล่าวด้วยลำดับอย่างใดอย่างหนึ่ง. เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงประกอบในสูตรด้วยลำดับใดก็ได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ข้อกำหนดก็ไร้ประโยชน์. หากว่าเพ่งเล็งเหตุ เหตุนั้นคืออะไร? อาจารย์อีกท่านหนึ่งไม่แสวงหาเหตุ แต่ประสงค์ว่าในที่นี้พึงแสวงหาอรรถเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'การสอบสวนนี้ไม่ตั้งอยู่ในลำดับในที่ไหนๆ' แล้วกล่าวว่า 'แต่เรามิได้คิดเพื่อจะทำลายความปรารถนาของท่านผู้เป็นที่รักของเทวดา' เมื่อจะพิจารณาเหตุแห่งลำดับ จึงตั้งเหตุแห่งการแสดงของเทสนาหาระไว้เป็นอันดับแรกด้วยคำว่า 'อนึ่ง' เป็นต้น. ในการแสดงธรรมนั้น ที่พึ่งคืออัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะ ส่วนตัวบทคืออาณัติ. คำว่า 'โดยปกติ' คือ โดยสภาวะ. เพราะความเป็นที่ตั้งและเป็นที่พึ่ง แม้จะไม่มีการคัดเลือกออกมา.

‘‘ตถา หิ วกฺขตี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตํ อตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. เอส นโย อิตเรสุปิ.

ท่านทำอรรถตามที่กล่าวแล้วให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า 'จริงอย่างนั้น ท่านจักกล่าว' เป็นต้น. นัยนี้แม้ในหาระที่เหลือก็เช่นกัน.

วิจยานนฺตรนฺติ วิจยหารานนฺตรํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตถา หีติ ลกฺขณหารวิภงฺเค ยุตฺตายุตฺตานํ การณปรมฺปราย ปริคฺคหิตสภาวานํ อวุตฺตานมฺปิ เอกลกฺขณตาย คหณํ วุตฺตํ.

คำว่า 'วิจยานันตรัง' คือ ในลำดับแห่งวิจยหาระ. แม้ในหาระที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า 'จริงอย่างนั้น' คือ ในลักขณหารวิภังค์ ท่านกล่าวถึงการถือเอาธรรมที่ประกอบและไม่ประกอบ ซึ่งมีสภาวะที่กำหนดไว้ด้วยลำดับแห่งเหตุ แม้ที่ไม่ได้กล่าวไว้ โดยความเป็นลักษณะเดียวกัน.

อตฺถโต นิทฺธาริตานนฺติ อตฺถุทฺธารปุพฺพาปรานุสนฺธิอาทิอตฺถโต สุตฺตนฺตรโต อุทฺธฏานํ สํวณฺณิยมานสุตฺเต อานีตานํ ปาฬิธมฺมานํ. สทฺทโต, ปมาณนฺตรโต จ ลทฺธานํ อิธ วิจาเรตพฺพตฺตา อาห ‘‘นิรวเสสโต’’ติ. อตฺถสฺสาติ อภิเธยฺยตฺถสฺส. ธมฺมสฺสาติ สภาวธมฺมสฺส. ตตฺถ ตตฺถ ตํ อภินิโรเปตีติ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ, ธมฺเม จ ตํ นามํ อภินิโรเปติ, ‘‘อยเมวํนาโม’’ติ โวหรติ. ‘‘อตฺถสฺส, ธมฺมสฺสา’’ติ ปททฺวเยน สามญฺญโต อตฺโถ, ธมฺโม จ อนวเสเสตฺวา คหิโตติ อาห ‘‘อนวเสสปริยาทาน’’นฺติ, ยโต วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ ตตฺถา’’ติ. ตถาติ ยถา อนวเสสตฺถาวโพธทีปกํ อนวเสสปริยาทานํ กตํ จตุพฺยูหปาฬิยํ, เอวํ ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปตีติ เอตฺถ อสทฺทวตี อตฺถา ปวตฺติวเสน ลพฺภมานา สมฺมาปฏิปตฺติ อุทฺธฏาติ อุปสํหารตฺโถ ตถา-สทฺโท.

คำว่า "อรรถโต นิทธาริตานัง" หมายถึง พระบาลีธรรมทั้งหลายที่ถูกยกขึ้นมาจากพระสูตรอื่น และถูกนำมาในพระสูตรที่กำลังอธิบายอยู่ โดยอรรถมีการอ้างอิงอรรถเบื้องต้นและเบื้องปลาย เป็นต้น. เพราะธรรมที่ได้มาโดยสัททะ (เสียง) และโดยประมาณอื่น พึงพิจารณาในที่นี้ จึงกล่าวว่า "โดยไม่เหลือเศษ". คำว่า "อรรถัสสะ" หมายถึง อรรถที่พึงกล่าว. คำว่า "ธัมมัสสะ" หมายถึง สภาวธรรม. คำว่า "ตัตถะ ตัตถะ ตัง อภินิโรเปติ" หมายถึง ย่อมกำหนดชื่อนั้นลงในอรรถนั้นๆ และในธรรมนั้นๆ ย่อมเรียกขานว่า "นี้ชื่ออย่างนี้". ด้วยบทสองบทว่า "อรรถัสสะ, ธัมมัสสะ" อรรถและธรรมถูกถือเอาโดยทั่วไปโดยไม่เหลือเศษ จึงกล่าวว่า "อนวเสสปริยาทานัง" (การรวบรวมโดยไม่เหลือเศษ) เพราะกล่าวไว้ว่า "ในที่นั้นๆ". คำว่า "ตถา" หมายถึง เหมือนอย่างที่การรวบรวมโดยไม่เหลือเศษ ซึ่งเป็นเครื่องส่องให้รู้ถึงอรรถโดยไม่เหลือเศษ ได้กระทำไว้ในจตุพยูหบาลี ฉันใด, ในประโยคว่า "ย่อมเข้าถึงครรภ์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า" นี้ สัมมาปฏิปัตติที่ได้มาโดยความเป็นไปแห่งอรรถที่ไม่มีเสียง ถูกยกขึ้นมา ฉันนั้น, คำว่า "ตถา" จึงมีความหมายเป็นการสรุป.

เตเนวาติ [Pg.38] สุตฺตนฺตรสํสนฺทนสฺส สภาควิสภาคธมฺมนฺตราวฏฺฏนูปายภาวโต เอว. ยโตติ สภาควิสภาคธมฺมาวฏฺฏนสฺส สาธารณาทิธมฺมวิภชนูปายตฺตา. ปฏิวิภตฺตสภาเวติ ปฏิภาคภาเวน วิภตฺตสภาเว.

คำว่า "เตเนวะ" หมายถึง เพราะการเชื่อมโยงพระสูตรอื่น เป็นอุบายในการนำธรรมที่เหมือนกันและต่างกันมาพิจารณา. คำว่า "ยะโต" หมายถึง เพราะการนำธรรมที่เหมือนกันและต่างกันมาพิจารณา เป็นอุบายในการจำแนกธรรมมีสาธารณะเป็นต้น. คำว่า "ปฏิวิภัตตสภาเว" หมายถึง ในสภาวะที่จำแนกแล้วโดยความเป็นส่วนๆ.

เต ธมฺมาติ ปฏิปกฺขโต ปริวตฺติตธมฺมา. น ปริยายวิภาวนา ปญฺญตฺติวิภาคปริคฺคาหิกาติ อาห ‘‘ปริยา…เป… สุโพธนญฺจา’’ติ.

คำว่า "เต ธัมมา" หมายถึง ธรรมทั้งหลายที่กลับกันจากฝ่ายปฏิปักษ์. เพราะการแสดงโดยปริยายไม่เป็นการรวบรวมการจำแนกบัญญัติ จึงกล่าวว่า "ปริยา...เป็นต้น...และการรู้แจ้งได้ง่าย".

ปุจฺฉาวิโสธนํ วิสฺสชฺชนํ. อารมฺภวิโสธนํ เทสนาย อตฺถกถนํ. ตทุภยวิจาโร ธาตาทีสุ อสมฺมุยฺหนฺตสฺเสว สมฺภวตีติ อาห ‘‘ธาตายตนา…เป… สมฺปาเทตุ’’นฺติ. สุทฺโธ อารมฺโภติอาทิปาฬินิทสฺสเนนปิ อยเมวตฺโถ อุทาหโฏติ เวทิตพฺพํ.

การชำระคำถามคือการตอบ. การชำระอารัมภะคือการอธิบายการแสดงธรรม. การพิจารณาทั้งสองอย่างนั้นย่อมมีได้แก่ผู้ที่ไม่หลงในธาตุเป็นต้นเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ธาตุอายตนะ...เป็นต้น...พึงให้สำเร็จ". พึงทราบว่า อรรถนี้แหละถูกยกขึ้นมาด้วยการแสดงพระบาลีว่า "อารัมภะบริสุทธิ์" เป็นต้น.

‘‘การณากาโร’’ติ ปทฏฺฐานํ สนฺธาย วทติ. ปเภทโต เทสนากาโรติ เววจนํ. นิทฺธาเรตฺวา วุจฺจมานานีติ อุทฺธริตฺวา สมาโรปิยมานานีติ อธิปฺปาโย. สุตฺตสฺส อตฺถํ ตถตฺตาวโพธายาติ สุตฺตสฺส ปทตฺถาวคมมุเขน จตุสจฺจาภิสมยาย.

คำว่า "การณากาโร" กล่าวโดยอ้างถึงบทตั้ง. คำว่า "เทสนาการะ" โดยจำแนกประเภท เป็นคำไวพจน์. คำว่า "นิทธาเรตวา วุจจมานานิ" มีความหมายว่า ธรรมที่ถูกยกขึ้นมาแล้วนำมาประกอบ. คำว่า "สุตตัสสะ อัตถัง ตถัตตาวโพธาย" หมายถึง เพื่อการตรัสรู้สัจจะ ๔ โดยอาศัยความเข้าใจอรรถบทแห่งพระสูตร.

เวเนยฺยตฺตยยุตฺโต อตฺถนยตฺตยูปเทโส ‘‘เวเนยฺยตฺตยปฺปโยชิโต’’ติ วุตฺโต. เวเนยฺยตฺตยญฺหิ ปจฺจยสมวาเย ตทุปเทสผลํ อธิคจฺฉนฺตํ อตฺถํ ปโยเชติ นามาติ. ตทนุกฺกเมเนวาติ เตสํ อุคฺฆฏิตญฺญุอาทีนํ เทสนานุกฺกเมเนว. เตติ ตโย อตฺถนยา. เตสนฺติ อุคฺฆฏิตญฺญุอาทีนํ. ยถา อุทฺเทสาทีนํ สงฺเขปมชฺฌิมวิตฺถารวุตฺติยา ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อุปการตา, เอวํ เตสํ อตฺถนยานํ. ตสฺสาติ อตฺถนยตฺถสฺส. ตตฺถาติ ตสฺสํ ตสฺสํ ภูมิยํ.

การแสดงอรรถนัย ๓ ที่ประกอบด้วยเวไนยบุคคล ๓ ประเภท ถูกเรียกว่า "เวไนยัตตยัปปโยชิโต" (อันเวไนยบุคคล ๓ ประเภทพึงใช้). เพราะเวไนยบุคคล ๓ ประเภท เมื่อปัจจัยประชุมกัน ย่อมบรรลุผลแห่งการแสดงนั้น ย่อมใช้ประโยชน์จากอรรถนั้น. คำว่า "ตทนุกกเมเนวะ" หมายถึง ด้วยลำดับการแสดงของอุคฆฏิตัญญูเป็นต้นเหล่านั้นเท่านั้น. คำว่า "เต" หมายถึง อรรถนัย ๓. คำว่า "เตสัง" หมายถึง ของอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น. เหมือนอย่างที่การแสดงโดยย่อ โดยปานกลาง และโดยพิสดารของอุทเทสเป็นต้น เป็นประโยชน์แก่บุคคล ๓ ประเภท ฉันใด, อรรถนัยเหล่านั้นก็เป็นประโยชน์ฉันนั้น. คำว่า "ตัสสะ" หมายถึง ของอรรถนัย. คำว่า "ตัตถะ" หมายถึง ในภูมิภาคนั้นๆ.

สมุฏฺฐานํ นิทานํ. อเนกธา สทฺทนยโต, นิรุตฺตินยโต จาติ อเนกปฺปการํ. ปทตฺโถ สทฺทตฺโถ. วิธิ อนุวาโทติ อิทเมตฺถ วิธิวจนํ, อยมนุวาโทติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. สมาธาตพฺโพติ ปริหริตพฺโพ. อนุสนฺธียา อนุรูปํ นิคเมตพฺพนฺติ ยาย อนุสนฺธิยา สุตฺเต อุปริ เทสนา ปวตฺตา, ตทนุรูปํ สํวณฺณนา นิคเมตพฺพา. ปโยชนนฺติ ผลํ. ปิณฺฑตฺโถติ สงฺเขปตฺโถ. อนุสนฺธีติ ปุจฺฉานุสนฺธิอาทิอนุสนฺธิ. อุโปคฺฆาโฏติ นิทสฺสนํ. จาลนาติ โจทนา. ปจฺจุปฏฺฐานํ ปริหาโร.

สมุฏฐานคือเหตุ. คำว่า "อเนกธา" หมายถึง มีหลายประเภท โดยสัททนัย (นัยแห่งเสียง) และโดยนิรุตตินัย (นัยแห่งภาษา). ปทัตถะคือสัททัตถะ (อรรถแห่งบท). คำว่า "วิธิ อนุวาทะ" หมายถึง ในที่นี้พึงทราบการจำแนกนี้ว่า "นี้เป็นวิธิวัจนะ (คำแสดงวิธี), นี้เป็นอนุวาทะ (คำกล่าวซ้ำ)". คำว่า "สมาธาตัพโพ" หมายถึง พึงแก้ไข. คำว่า "อนุสนธิยา อนุรูปัง นิคเมตัพพัง" หมายถึง การอธิบายพึงจบลงให้เหมาะสมกับอนุสนธิที่การแสดงธรรมดำเนินไปในพระสูตรนั้น. คำว่า "ปโยชนัง" คือผล. คำว่า "ปิณฑัตโถ" คืออรรถโดยย่อ. คำว่า "อนุสนธิ" คืออนุสนธิมีการสืบเนื่องคำถามเป็นต้น. คำว่า "อุโปคฆาฏะ" คือตัวอย่าง. คำว่า "จาลนา" คือการคัดค้าน. ปัจจุปัฏฐานคือการแก้.

ปกติอาทิปทาวยวํ [Pg.39] ภินฺทิตฺวา กถนํ เภทกถา ยถา ‘‘ทิพฺพนฺตีติ เทวา’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๕๓). ปทสฺส อตฺถกถนํ ตตฺวกถา ยถา ‘‘พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก’’ติ (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๑). ปริยายวจนํ เววจนคฺคหณํ ยถา ‘‘ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๖). วิจยยุตฺติจตุพฺยูหปริวตฺตนหาเรกเทสสงฺคหิตา, เววจนหารสงฺคหิตา จาติ อาห ‘‘เต อิธ กติปยหารสงฺคหิตา’’ติ.

การกล่าวโดยแยกส่วนประกอบของบทมีปกติเป็นต้น เรียกว่า "เภทกถา" เช่น "ผู้เล่นสนุกสนานจึงชื่อว่าเทวดา" (ม.นิ.อรรถ. 1.153). การอธิบายบท เรียกว่า "ตัตถกถา" เช่น "พระพุทธเจ้าคือพระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงเป็นสยัมภู ไม่ทรงมีอาจารย์" (มหา. 192; จูฬ. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส 97; ปฏิ. ม. 1.161). การกล่าวโดยปริยายคือการถือเอาคำไวพจน์ เช่น "ปัญญาคือความรู้แจ้ง" (ธ.ส. 16). เพราะถูกรวบรวมไว้ในส่วนหนึ่งของวิจยหาระ ยุตติหาระ จตุพยูหหาระ และปริวัตตนหาระ และถูกรวบรวมไว้ในเววจนหาระ จึงกล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นในที่นี้ถูกรวบรวมไว้ในหาระบางส่วน".

อตฺตโน ผลํ ธาเรตีติ ธมฺโมติ เหตุโน ธมฺมภาโว เวทิตพฺโพ. ญาปกเหตูปิ ญาณกรณฏฺเฐน การเก ปกฺขิปิตฺวา อาห ‘‘การโก สมฺปาปโกติ ทุวิโธ’’ติ. ปุน จกฺขุพีชาทินิพฺพตฺตกเมว การณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุน…เป… ติวิโธ’’ติอาทิมาห. ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๕๙-๑๐๖๐) อาคตา อโลภาทโย, โลภาทโย จ เหตุเหตุ นาม. ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขเว, มหาภูตา เหตุ, จตฺตาโร มหาภูตา ปจฺจโย รูปกฺขนฺธสฺส ปญฺญาปนายา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๘๖) อาคโต ปจฺจยเหตุ นาม. กุสลากุสลํ กมฺมํ อตฺตโน วิปากํ ปติ อุตฺตมเหตุ นาม. จกฺขาทิพีชาทิ จกฺขุวิญฺญาณองฺกุราทีนํ อสาธารณเหตุ นาม. กุสลากุสลานํ สติปิ ปจฺจยธมฺมภาเว อิฏฺฐานิฏฺฐผลวิเสสเหตุภาวทสฺสนตฺถํ วิสุํ คหณํ, สทฺทมคฺคานํ ปน ญาปกสมฺปาปกเหตุภาวทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. องฺกุราทิกสฺส อสาธารณเหตุ พีชาทิสมานชาติยเหตุตาย สภาคเหตุ. สาธารณเหตุ ภุสสลิลาทิอสมานชาติยตาย อสภาคเหตุ. อินฺทฺริยพทฺธสนฺตานิโก อชฺฌตฺติกเหตุ, อิตโร พาหิรเหตุ. เกจิ ปน ‘‘สสนฺตานิโก อชฺฌตฺติกเหตุ, อิตโร พาหิรเหตู’’ติ วทนฺติ. ปริคฺคาหโก อุปตฺถมฺภโก. ปรมฺปรเหตุ อุปนิสฺสยปจฺจโย.

พึงทราบความเป็นธรรมของเหตุว่า ชื่อว่าธรรม เพราะทรงไว้ซึ่งผลของตน แม้ญาปกเหตุ (เหตุที่ทำให้รู้) ก็รวมเข้าในกากะ (ผู้กระทำ) โดยความเป็นเครื่องทำให้รู้ แล้วกล่าวว่า "กากะมี ๒ อย่าง คือ กากะ (ผู้กระทำ) และสัมปาปกะ (ผู้ให้สำเร็จ)" อีกอย่างหนึ่ง เมื่อแสดงโดยทำเหตุที่ยังจักขุพืชเป็นต้นให้เกิดนั่นแหละให้เป็นเหตุ ก็กล่าวว่า "อีก...ฯลฯ...มี ๓ อย่าง" เป็นต้น อโลภะเป็นต้น และโลภะเป็นต้น ที่มาใน "กุศลเหตุ ๓" เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๕๙-๑๐๖๐) ชื่อว่า เหตุเหตุ "มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุ มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัย เพื่อการบัญญัติรูปขันธ์" เป็นต้น (ม.นิ. ๓.๘๖) ที่มานั้น ชื่อว่า ปัจจัยเหตุ กุศลกรรมและอกุศลกรรม ชื่อว่า อุตตมเหตุ (เหตุอันยอดเยี่ยม) ต่อวิบากของตน พืชตาเป็นต้น ชื่อว่า อสาธารณเหตุ (เหตุที่ไม่ทั่วไป) ของจักขุวิญญาณอันเป็นหน่อเป็นต้น แม้กุศลและอกุศลจะมีความเป็นปัจจัยธรรมอยู่แล้ว แต่การแยกกล่าวต่างหากนั้น เพื่อแสดงความเป็นเหตุแห่งผลพิเศษที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ส่วนของสัททมรรค (ทางแห่งเสียง) พึงทราบว่า เพื่อแสดงความเป็นญาปกเหตุและสัมปาปกเหตุ อสาธารณเหตุของหน่อเป็นต้น เป็นสภาคเหตุ (เหตุที่มีส่วนเหมือนกัน) เพราะเป็นเหตุที่มีชาติเสมอกับพืชเป็นต้น สาธารณเหตุ (เหตุทั่วไป) เป็นอสภาคเหตุ (เหตุที่ไม่มีส่วนเหมือนกัน) เพราะเป็นเหตุที่มีชาติไม่เสมอกับแกลบและน้ำเป็นต้น เหตุที่เนื่องด้วยอินทรีย์ในสันดาน ชื่อว่า อัชฌัตติกเหตุ (เหตุภายใน) เหตุอื่น ชื่อว่า พาหิรเหตุ (เหตุภายนอก) แต่บางพวกกล่าวว่า "เหตุที่อยู่ในสันดานของตน ชื่อว่า อัชฌัตติกเหตุ เหตุอื่น ชื่อว่า พาหิรเหตุ" ปริคคาหกะ (ผู้ยึดถือ) คือ อุปัตถัมภกะ (ผู้ค้ำจุน) ปรัมปรเหตุ (เหตุสืบต่อกันไป) คือ อุปนิสสยปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นที่อาศัยอันมั่นคง)

นิพฺพานสฺส อนิพฺพตฺตนิเยปิ สมุทยปฺปหานสมุทยนิโรธานํ อธิคมาธิคนฺตพฺพภาวโต นิพฺพานํ ปติ มคฺคสฺส เหตุภาโว วิย มคฺคํ ปติ นิพฺพานสฺส ผลภาโว อุปจารสิทฺโธติ อาห ‘‘ผลปริยาโย ลพฺภตี’’ติ.

แม้นิพพานจะไม่เป็นสิ่งที่พึงให้เกิด แต่เพราะความเป็นสภาวะที่พึงบรรลุและการบรรลุซึ่งการละสมุทัยและการดับสมุทัยนั้น ความเป็นผลของนิพพานต่อมรรค ย่อมสำเร็จได้โดยอ้อม (อุปจาระ) เหมือนความเป็นเหตุของมรรคต่อนิพพาน จึงกล่าวว่า "ย่อมได้ซึ่งปริยายแห่งผล"

ปฏิปชฺชมานภูมิ มคฺคธมฺมา. ปฏิปนฺนภูมิ ผลธมฺมา.

ภูมิที่กำลังปฏิบัติ คือ มรรคธรรม ภูมิที่ปฏิบัติแล้ว คือ ผลธรรม

กิจฺจโตติ [Pg.40] สรสโต. ลกฺขณโตติ อุปลกฺขณโต. สามญฺญโตติ สมานภาวโต. เตน สมานเหตุตา, สมานผลตา, สมานารมฺมณตา จ คหิตา โหตีติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา ลกฺขณหารนิทฺเทสวณฺณนายํ วุตฺตเมว.

"โดยกิจ" คือ โดยสภาพของตน "โดยลักษณะ" คือ โดยการกำหนดรู้ "โดยสามัญ" คือ โดยความเป็นของเสมอกัน ด้วยเหตุนั้น ความเป็นเหตุเสมอกัน ความเป็นผลเสมอกัน และความเป็นอารมณ์เสมอกัน ย่อมถูกถือเอา สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งลักขณหารนิทเทสข้างล่างนั่นเอง

อปิเจตฺถ สมฺปโยควิปฺปโยควิโรธปกรณลิงฺคสทฺทนฺตรสนฺนิธานสามตฺถิยาทีนมฺปิ วเสน นยวิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สมฺปโยคโต ตาวนยวิภาโค – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘) จิตฺตสฺส ลหุปริวตฺติตา คหิตา, ตํสมฺปโยคโต เจตสิกานมฺปิ คหิตาว โหติ อญฺญตฺถ เนสํ จิตฺเตน สมฺปโยคทีปนโต. อถ วา ‘‘สญฺญิโน’’ติ. สญฺญาสหิตตาวจเนน หิ เนสํ เวทนาเจตนาทิวนฺตตาปิ สมฺปโยคโต ทีปิตา โหติ.

อนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบการจำแนกนัยโดยอาศัยสัมปโยคะ (การประกอบกัน) วิปปโยคะ (การไม่ประกอบกัน) วิโรธะ (การขัดแย้งกัน) ปกรณะ (เรื่องราว) ลิงคะ (เครื่องหมาย) สัททันตรสันนิธานะ (การอยู่ใกล้คำอื่น) และสามัตถิยะ (ความสามารถ) เป็นต้น ในบรรดาเหล่านั้น การจำแนกนัยโดยสัมปโยคะก่อน คือ "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่เปลี่ยนแปลงรวดเร็วอย่างนี้ เหมือนจิตนี้" (องฺ. เอก. ๑.๔๘) ความที่จิตเปลี่ยนแปลงรวดเร็วถูกถือเอาแล้ว ด้วยสัมปโยคะนั้น ความที่เจตสิกทั้งหลายเปลี่ยนแปลงรวดเร็วก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย เพราะมีการแสดงสัมปโยคะของเจตสิกเหล่านั้นกับจิตในที่อื่น อีกอย่างหนึ่ง โดยคำว่า "ผู้มีสัญญา" ด้วยคำว่า "มีความพร้อมด้วยสัญญา" นั้น ความที่เจตสิกเหล่านั้นมีเวทนาและเจตนาเป็นต้น ก็ถูกแสดงด้วยสัมปโยคะ

วิปฺปโยคโต – ‘‘อเหตุกา’’ติ. เหตุสมฺปยุตฺตา หิ ธมฺมา ‘‘สเหตุกา’’ติ วุตฺตาติ ตพฺพิธุรา ธมฺมา วิปฺปโยคโต ‘‘อเหตุกา’’ติ วุตฺตาติ วิญฺญายติ. อถ วา ‘‘อสญฺญิโน’’ติ. สญฺญาวิปฺปยุตฺตา หิ ธมฺมปวตฺติ อิธาธิปฺเปตา, น สญฺญาย อภาวมตฺตนฺติ วิญฺญายติ.

โดยวิปปโยคะ (การไม่ประกอบกัน) – "อเหตุกะ" (ไม่มีเหตุ) เพราะธรรมที่ประกอบด้วยเหตุถูกเรียกว่า "สเหตุกะ" (มีเหตุ) ธรรมที่ปราศจากเหตุเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "อเหตุกะ" โดยวิปปโยคะ พึงทราบอย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง โดยคำว่า "อสัญญา" (ไม่มีสัญญา) พึงทราบว่า ในที่นี้มุ่งหมายถึงการเป็นไปของธรรมที่ปราศจากสัญญา ไม่ใช่เพียงความไม่มีสัญญาเท่านั้น

วิโรธโต – ‘‘อฏฺฐมโก (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมกปาฬิ.๔๓๙), สทฺธานุสารี’’ติ (ปุ. ป. มาติกา ๗.๓๖) จ วุตฺเต ตํ สนฺตติยํ สํโยชนตฺตยปฺปหานํ วิญฺญายติ, ตถา ‘‘สติ วา อุปาทิเสเส อนาคามิตา’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐๔; ม. นิ. ๑.๑๓๗) วุตฺเต ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนปฺปหานํ, ‘‘ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญา’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐๔; ม. นิ. ๑.๑๓๗) วุตฺเต อนวเสสสํโยชนปฺปหานํ วิญฺญายติ.

โดยวิโรธะ (การขัดแย้งกัน) – เมื่อกล่าวว่า "อัฏฐมกะ" (ยมก. ๓.อินทริยยมกปาฬิ.๔๓๙) และ "สัทธานุสารี" (ปุ.ป. มาติกา ๗.๓๖) พึงทราบว่าเป็นการละสังโยชน์ ๓ ในสันดานนั้น เช่นเดียวกัน เมื่อกล่าวว่า "อนาคามิตาเมื่อยังมีอุปาทิเสส" (ที.นิ. ๒.๔๐๔; ม.นิ. ๑.๑๓๗) พึงทราบว่าเป็นการละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ และเมื่อกล่าวว่า "อัญญาในปัจจุบันธรรม" (ที.นิ. ๒.๔๐๔; ม.นิ. ๑.๑๓๗) พึงทราบว่าเป็นการละสังโยชน์ที่เหลือทั้งหมด

ปกรณโต – ‘‘อพฺยากตา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. มาติกา). อธิการโต หิ กุสลากุสลภาเวน น กถิตาติ ญายติ. ‘‘อุปธี หิ นรสฺส โสจนา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒, ๑๔๔) จ. พาหิรา หิ ธมฺมา อิธ ‘‘อุปธี’’ติ อธิปฺเปตาติ วิญฺญายติ.

โดยปกรณะ (เรื่องราว) – "อัพยากตธรรม" (ธ.ส. มาติกา) พึงทราบว่า โดยอธิการ (การอ้างอิง) ธรรมเหล่านั้นไม่ได้กล่าวถึงโดยความเป็นกุศลหรืออกุศล และ "อุปธิเป็นเครื่องเศร้าโศกของนรชน" (สํ.นิ. ๑.๑๒, ๑๔๔) พึงทราบว่า ในที่นี้ ธรรมภายนอกถูกมุ่งหมายว่าเป็น "อุปธิ"

ลิงฺคโต – ‘‘สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๓.๗๙). สีตาทิคฺคหเณน หิ ลิงฺเคน ภูตุปาทายปฺปการสฺเสว ธมฺมสฺส รูปภาโว, น อิตรสฺส.

โดยลิงคะ (เครื่องหมาย) – "ย่อมแตกสลายด้วยความเย็น ย่อมแตกสลายด้วยความร้อน" เป็นต้น (สํ.นิ. ๓.๗๙) ด้วยลิงคะคือการถือเอาความเย็นเป็นต้นนั้น ความเป็นรูปของธรรมย่อมเป็นไปเฉพาะแก่ธรรมที่มีประเภทเป็นมหาภูตรูปและอุปาทายรูปเท่านั้น ไม่ใช่ของธรรมอื่น

สทฺทนฺตรสนฺนิธานโต – ‘‘กายปสฺสทฺธิ, กายายตน’’นฺติ. ‘‘ยา เวทนากฺขนฺธสฺสา’’ติอาทิวจนโต หิ ปุริโม กายสทฺโท สมูหวาจี, อิตโร อายตนสทฺทสนฺนิธานโต ปสาทวาจี.

โดยสัททันตรสันนิธานะ (การอยู่ใกล้คำอื่น) – "กายปัสสัทธิ, กายายตนะ" เพราะคำว่า "กาย" ตัวแรก โดยคำว่า "ซึ่งเวทนาขันธ์ใด" เป็นต้น เป็นคำที่แสดงถึงหมู่ (กลุ่ม) ส่วนคำว่า "กาย" ตัวหลัง โดยการอยู่ใกล้คำว่า "อายตนะ" เป็นคำที่แสดงถึงปสาทะ (ความใส)

สามตฺถิยโต [Pg.41] – ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ (สํ. นิ. ๔.๒๘; มหาว. ๕๔), สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺสา’’ติ (ธ. ป. ๑๒๙) จ, ตถา ‘‘สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา…เป… ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๕๕๖; ๓.๓๐๘; ม. นิ. ๑.๗๗, ๒๓๒, ๔๕๙, ๕๐๙; ๒.๓๐๙; ๓.๒๓๐; วิภ. ๖๔๒). เอตฺถ หิ สติปิ สพฺพสทฺทสฺส อนวเสสสตฺตวาจกตฺเต อาทิตฺตตา สาเปกฺขสฺเสว อตฺถสฺส วาจกตฺตา ปเทสวาจี สพฺพสทฺโท, โลกสทฺโทปิ สตฺตวาจี. สตฺตารมฺมณา หิ อปฺปมญฺญาติ. ตถา ‘‘มาตรํ ปิตรํ หนฺตฺวา’’ติ (ธ. ป. ๒๙๔-๒๙๕) สพฺเพน สพฺพํ หิ สปฏิกฺเขปโต, มาตุปิตุฆาตกมฺมสฺส จ มหาสาวชฺชตาปเวทนโต, อิธ จ ตทนุญฺญาย กตาย มาตุปิตุฏฺฐานิยา ตาทิสา เกจิ ปาปธมฺมา เวเนยฺยวเสน คหิตา วิญฺญายติ. เก ปน เตติ? ตณฺหามานา. ตณฺหา หิ ชนนี สตฺตานํ. ‘‘ตณฺหา ชเนติ ปุริส’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๕๕-๕๗) หิ วุตฺตํ. ปิตุฏฺฐานิโย มาโน ตํ นิสฺสาย อตฺตสมฺปคฺคณฺหโต ‘‘อหํ อสุกสฺส รุญฺโญ, ราชมหามตฺตสฺส วา ปุตฺโต’’ติ ยถา. สามตฺถิยาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน เทสปกติอาทโย สงฺคยฺหนฺติ.

โดยสามัตถิยะ (ความสามารถ) – 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงกำลังลุกเป็นไฟ' (สํ.นิ. ๔.๒๘; มหาวรรค ๕๔) และ 'สัตว์ทั้งปวงย่อมสะดุ้งต่ออาชญา' (ธ.ป. ๑๒๙) เช่นเดียวกัน 'แผ่เมตตาจิตไปตลอดโลกทั้งปวง...ฯลฯ...อยู่' เป็นต้น (ที.นิ. ๑.๕๕๖; ๓.๓๐๘; ม.นิ. ๑.๗๗, ๒๓๒, ๔๕๙, ๕๐๙; ๒.๓๐๙; ๓.๒๓๐; วิภังค์ ๖๔๒) ในที่นี้ แม้คำว่า 'สัพพะ' (ทั้งปวง) จะเป็นคำที่แสดงถึงสัตว์ทั้งหมดโดยไม่เหลือ แต่เพราะความเป็นของร้อนนั้นเป็นคำที่แสดงถึงอรรถที่ยังต้องอ้างอิง (สิ่งอื่น) คำว่า 'สัพพะ' จึงเป็นคำที่แสดงเพียงบางส่วน และคำว่า 'โลกะ' ก็เป็นคำที่แสดงถึงสัตว์ เพราะอัปปมัญญามีสัตว์เป็นอารมณ์ เช่นเดียวกัน 'ฆ่ามารดาและบิดาแล้ว' (ธ.ป. ๒๙๔-๒๙๕) พึงทราบว่า โดยการห้ามโดยประการทั้งปวง และโดยการประกาศความเป็นกรรมที่มีโทษมากของการฆ่ามารดาบิดา ในที่นี้จึงหมายถึงบาปธรรมบางอย่างเช่นนั้นซึ่งตั้งอยู่ในฐานะเป็นมารดาและบิดา อันท่านถือเอาด้วยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์ เพราะการอนุญาตคำนั้นไว้ในที่นี้ บาปธรรมเหล่านั้นคืออะไร? คือ ตัณหาและมานะ เพราะตัณหาเป็นมารดาของสัตว์ทั้งหลาย ดังที่กล่าวไว้ว่า 'ตัณหาย่อมให้บุรุษเกิด' (สํ.นิ. ๑.๕๕-๕๗) มานะเป็นฐานะของบิดา เพราะอาศัยตัณหานั้นแล้วยึดถือตนว่า 'เราเป็นบุตรของพระราชาหรือมหาอำมาตย์ชื่อโน้น' เป็นต้น ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ในคำว่า 'สามัตถิยะเป็นต้น' ย่อมรวบรวมเอาเทศะ (ถิ่น) และปรกติ (ปกติ) เป็นต้น

ลพฺภมานปทตฺถนิทฺธารณมุเขนาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สุตฺเต ลพฺภมานอสฺสาทาทิหารปทตฺถนิทฺธารณทฺวาเรน. ยถาลกฺขณนฺติ ยํ ยํ ลกฺขณํ, ลกฺขณานุรูปํ วา ยถาลกฺขณํ. เหตุผลาทีนิ อุปธาเรตฺวา โยเชตพฺพานิ เตสํ วเสนาติ อธิปฺปาโย. อิทานิ เหตุผลาทโย เย ยสฺมึ หาเร สวิเสสํ อิจฺฉิตพฺพา, เต ทสฺเสตุํ ‘‘วิเสสโต ปนา’’ติอาทิมาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

โดยทางแห่งการกำหนดอรรถบทที่พึงได้ คือ โดยทางแห่งการกำหนดอรรถบทของอัสสาทะเป็นต้นที่พึงได้ในพระสูตรนั้นๆ ตามลักษณะ คือ ลักษณะใดๆ หรือตามลักษณะที่เหมาะสมกับลักษณะนั้นๆ ความหมายคือ พึงพิจารณาเหตุและผลเป็นต้น แล้วประกอบเข้าตามอำนาจของสิ่งเหล่านั้น บัดนี้ เพื่อแสดงเหตุและผลเป็นต้นที่พึงประสงค์เป็นพิเศษในหาระใดๆ จึงกล่าวว่า 'ส่วนโดยพิเศษ' เป็นต้น ข้อนั้นเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้โดยง่าย

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนานิทเทสวาระ จบแล้ว

๔. ปฏินิทฺเทสวารวณฺณนา

๔. การพรรณนาปฏินิทเทสวาระ

๑. เทสนาหารวิภงฺควณฺณนา

๑. การพรรณนาเทสนาหารวิภังค์

๕. อนฺวตฺถสญฺญตนฺติ อตฺถานุคตสญฺญภาวํ, ‘‘เทสนาหาโร’’ติ อยํ สญฺญา อนฺวตฺถา อตฺถานุคตาติ อตฺโถ.

๕. คำว่า 'อนฺวตฺถสญฺญตํ' คือ ความเป็นสัญญาที่คล้อยตามอรรถ ความหมายคือ สัญญานี้ว่า 'เทสนาหาร' เป็นอันวัตถะ (คล้อยตามอรรถ) คือคล้อยตามอรรถ

อวุตฺตเมวาติ [Pg.42] ปุพฺเพ อสํวณฺณิตปทเมว. ‘‘ธมฺมํ โว’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๔๒๐) วจนสฺส สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ ‘‘กตฺถ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตปิฏกสฺส หิ พุทฺธวจนสฺส สํวณฺณนาลกฺขณํ เนตฺติปฺปกรณํ, ตญฺจ ปริยตฺติธมฺมสงฺคาหเก สุตฺตปเท สํวณฺเณตพฺพภาเวน คหิเต คหิตเมว โหติ. เตนาห ‘‘เทสนาหาเรน…เป… ทสฺเสตี’’ติ.

คำว่า ‘อวุตฺตเมวาติ’ คือบทที่ยังไม่ได้อธิบายไว้ก่อน. เพื่อแสดงความสัมพันธ์ของคำว่า ‘ธมฺมํ โว’ เป็นต้น (ม. นิ. 3.420) จึงกล่าวคำว่า ‘กตฺถ ปนา’ เป็นต้น. เพราะว่าเนตติปกรณ์มีลักษณะเป็นการอธิบายพระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎก และเมื่อบทสูตรที่รวบรวมปริยัติธรรมไว้ถูกถือเอาโดยความเป็นสิ่งที่พึงอธิบาย (เนตติปกรณ์) นั้นก็เป็นอันถือเอาแล้ว. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ด้วยเทศนาหาร…เป็นต้น…ย่อมแสดง’.

เยสํ อสฺสาทาทีนํ วิภชนลกฺขโณ เทสนาหาโร, เต คาถาย, อิธาปิ จ อาคเต ‘‘อสฺสาทํ อาทีนว’’นฺติอาทินา อุทาหรณวเสน วิภชิตุํ ‘‘ตตฺถ กตโม อสฺสาโท’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺสํ ‘‘อสฺสาทาทีนวตา’’ติ คาถายํ วุตฺโต กตโม อสฺสาโท. อถ วา ‘‘อสฺสาทํ อาทีนว’’นฺติอาทินา โย อิธ อสฺสาทาทีนํ อุทฺเทโส, ตตฺถ กตโม อสฺสาโทติ เจติ อตฺโถ. เอส นโย เสเสสุปิ. กมฺมกรณตฺถภินฺนสฺส วิสยวิสยิตาลกฺขณสฺส อสฺสาททฺวยสฺส นิทสฺสนตฺถํ คาถาทฺวยุทาหรณํ, ตถา กามวิปริณามลกฺขณสฺส, วฏฺฏทุกฺขลกฺขณสฺส จาติ ทุวิธสฺสาปิ อาทีนวสฺส นิทสฺสนตฺถํ ‘‘อริยมคฺโค นิพฺพาน’’นฺติ ทุวิธสฺสาปิ นิสฺสรณสฺส นิทสฺสนนิทสฺสนตฺถญฺจ ทฺเว ทฺเว คาถา อุทาหฏา.

เทศนาหารที่มีลักษณะเป็นการจำแนกอัสสาทะเป็นต้นเหล่านั้น ท่านเริ่มคำว่า ‘ตตฺถ กตโม อสฺสาโท’ เป็นต้น เพื่อจำแนกโดยยกตัวอย่างในคาถานี้ และในคำที่มาในที่นี้ว่า ‘อสฺสาทํ อาทีนวํ’ เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ‘ตตฺถ ตตฺถาติ’ คืออัสสาทะอะไรที่กล่าวไว้ในคาถาว่า ‘อสฺสาทาทีนวตา’ นั้น. อีกนัยหนึ่ง ความว่า การแสดงอัสสาทะเป็นต้นใดในที่นี้ด้วยคำว่า ‘อสฺสาทํ อาทีนวํ’ เป็นต้น อัสสาทะอะไรมีอยู่ในที่นั้น. นัยนี้พึงทราบในที่เหลือด้วย. ท่านยกคาถาสองบทเป็นตัวอย่าง เพื่อแสดงอัสสาทะสองอย่างที่มีลักษณะเป็นวิสัยและวิสัยยี ซึ่งต่างกันโดยอรรถแห่งกรรมและกรณะ, เช่นเดียวกัน ท่านยกคาถาสองบทมาเป็นตัวอย่าง เพื่อแสดงอาทีนวะสองอย่าง คือที่มีลักษณะเป็นความแปรปรวนของกาม และที่มีลักษณะเป็นทุกข์ในวัฏฏะ, และเพื่อแสดงนิสสรณะสองอย่าง คือ ‘อริยมรรคและนิพพาน’.

ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารินฺติ (ชา. ๑.๑๐.๑๐๒-๑๐๓; เนตฺติ. ๕, ๒๖, ๓๑; เปฏโก. ๒๒) เอตฺถ ธมฺมจาริโน มคฺคผลนิพฺพาเนหิ สาติสยารกฺขา สมฺภวติ, สมฺปตฺติภวสฺสาปิ วิปริณามสงฺขารทุกฺขตาหิ ทุคฺคติภาโว อิจฺฉิโตวาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘นิสฺสรณํ อนามสิตฺวา’’ติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘นิพฺพานํ วา อุปนิธาย สพฺพา อุปปตฺติโย ทุคฺคตี’’ติ.

ในคำว่า ‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ’ (ชา. 1.10.102-103; เนตติ. 5, 26, 31; เปฏโก. 22) นี้ การรักษาอันยิ่งด้วยมรรค ผล และนิพพาน ย่อมมีแก่ผู้ประพฤติธรรม, แม้ภพอันเป็นสมบัติก็เป็นอันประสงค์เอาแล้วโดยความเป็นทุคติด้วยความแปรปรวนทุกข์และสังขารทุกข์ ด้วยอัธยาศัยดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘นิสสรณํ อนามสิตฺวา’ (โดยไม่กล่าวถึงนิสสรณะ). เพราะท่านจักกล่าวอย่างนั้นว่า ‘เมื่อเทียบกับนิพพานแล้ว การอุบัติทั้งปวงเป็นทุคติ’.

อเวกฺขสฺสูติ วิธานํ. ตสฺสา ปน อเวกฺขาย ปวตฺติอากาโร, วิสโย, กตฺตา จ ‘‘สุญฺญโต, โลกํ, โมฆราชา’’ติ ปทตฺตเยน วุตฺตาติ อาห – ‘‘สุญฺญโต…เป… อาณตฺตี’’ติ. ตตฺถ สงฺขารานํ สุญฺญตา อนตฺตสภาวตาย, อตฺตสุญฺญตาย จ สิยา. ยโต เต น วสวตฺติโน, อตฺตสารวิรหิตา จ, ยโต เต อนตฺตา, ริตฺตา, ตุจฺฉา จ อตฺตนา, ตทุภยํ ทสฺเสติ ‘‘อวสวตฺติตา’’ติอาทินา. เอวํ มจฺจุตโร สิยาติ เอวํ ปฏิปตฺติยา มจฺจุตโร ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ปริกปฺเปตฺวา วิธิยมานสฺส มจฺจุตรณสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทา เทสนาย ปจฺจกฺขโต สิชฺฌมานํ สาติสยํ ผลนฺติ อาห ‘‘ตสฺส ยํ…เป… ผล’’นฺติ.

คำว่า ‘อเวกฺขสฺสูติ’ เป็นคำสั่ง. แต่ลักษณะการเป็นไป วิสัย และผู้กระทำของการพิจารณานั้น ท่านกล่าวไว้ด้วยบทสามบทคือ ‘สุญฺญโต, โลกํ, โมฆราช’ จึงกล่าวว่า ‘สุญฺญโต…เป็นต้น…อาณัตติ’. ในที่นั้น ความว่างเปล่าของสังขารย่อมมีได้ด้วยความเป็นอนัตตา และด้วยความว่างเปล่าจากอัตตา. เพราะสังขารเหล่านั้นไม่อยู่ในอำนาจ และปราศจากสาระแห่งอัตตา, เพราะสังขารเหล่านั้นเป็นอนัตตา ว่างเปล่า และเป็นของเปล่าจากอัตตา, ท่านจึงแสดงทั้งสองอย่างนั้นด้วยคำว่า ‘อวสวัตติตา’ เป็นต้น. คำว่า ‘เอวํ มจฺจุตโร สิยา’ คือความว่า พึงเป็นผู้ข้ามพ้นความตายได้ด้วยการปฏิบัติอย่างนี้. ผลอันยิ่งที่สำเร็จได้โดยตรงจากการแสดงซึ่งปฏิปทาเบื้องต้นของการข้ามพ้นความตายที่ถูกกำหนดไว้ จึงกล่าวว่า ‘ผลของสิ่งนั้น…เป็นต้น…ผล’.

๖. อุทาหรณวเสนาติ [Pg.43] นิทสฺสนวเสน. ตตฺถ ‘‘ปุคฺคลวิภาเคนา’’ติ อิมินา อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลปโยชิโต อสฺสาทาทีสุ ภควโต เทสนาวิเสโสติ ทสฺเสติ.

๖. คำว่า ‘อุทาหรณวเสนาติ’ คือโดยยกตัวอย่าง. ในที่นั้น คำว่า ‘ปุคฺคลวิภาเคน’ นี้แสดงว่า การแสดงธรรมพิเศษของพระผู้มีพระภาคเจ้าในอัสสาทะเป็นต้นนั้น มุ่งหมายถึงบุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น.

ฆฏิตมตฺตนฺติ โสตทฺวารานุสาเรน มโนทฺวาริกวิญฺญาณสนฺตาเนน อาลมฺพิตมตฺตํ. สสฺสตาทิอาการสฺสาติ สสฺสตุจฺเฉทาการสฺส. อิทญฺหิ ทฺวยํ ธมฺมเทสนาย จาเลตพฺพํ, น อนุโลมิกขนฺติ, ยถาภูตญาณํ วา. เอตสฺมิญฺหิ จตุกฺเก อาสยสามญฺญตา. วุตฺตญฺเหตํ –

คำว่า ‘ฆฏิตมตฺตํ’ คือเพียงแค่ถูกอารมณ์ของกระแสวิญญาณทางมโนทวารที่ดำเนินไปตามโสตทวาร. คำว่า ‘สสฺสตาเทียาการสฺส’ คือลักษณะแห่งสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. สองอย่างนี้พึงให้เคลื่อนด้วยการแสดงธรรม, ไม่ใช่อนุโลมิกขันติ หรือยถาภูตญาณ. ในจตุกะนี้มีความเสมอกันแห่งอัธยาศัย. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐี จ, ขนฺติ เจวานุโลมิกา;

ยถาภูตญฺจ ยํ ญาณํ, เอตํ อาสยสญฺญิต’’นฺติ. (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๓๖;

ที. นิ. ฏี. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถาวณฺณนา;

สารตฺถ. ฏี. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถาวณฺณนา, เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา;

วิ. วิ. ฏี. ๑.เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา);

‘สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ, ทั้งอนุโลมิกขันติ; และญาณใดที่เป็นยถาภูตญาณ, สิ่งนี้เรียกว่าอาสยะ’ ดังนี้. (วิสุทธิ. มหาฏี. 1.136; ที. นิ. ฏี. 1.ปฐมมหาสังคีติกถาวัณณนา; สารัตถ. ṭī. 1.ปฐมมหาสังคีติกถาวัณณนา, เวรัญชกัณฑวัณณนา; วิ. วิ. ṭī. 1.เวรัญชกัณฑวัณณนา);

จลนายาติ วิกฺขมฺภนาย. ปรานุวตฺติยาติ สมุจฺเฉทนาย. อุคฺฆฏิเต ชานาตีติ อุคฺฆฏิตญฺญูติ มูลวิภุชาทิปกฺเขเปน สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. วิปญฺจิตนฺติ ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย ภาวนปุํสกนิทฺเทโสติ อาห ‘‘มนฺทํ สณิก’’นฺติ. นิสฺสรณอาทีนวนิสฺสรณอสฺสาทาทีนวนิสฺสรณานํ วิภาวนา เวเนยฺยตฺตยวินยนสมตฺถา.

คำว่า ‘จลนายาติ’ คือเพื่อข่มไว้. คำว่า ‘ปรานุวัตติยาติ’ คือเพื่อตัดขาด. คำว่า ‘อุคฺฆฏิตํ ชานาตีติ อุคฺฆฏิตญฺญู’ พึงทราบการสำเร็จรูปศัพท์ด้วยการลงปัจจัยมี มูละ และ วิภุชะ เป็นต้น. คำว่า ‘วิปญฺจิตนฺติ’ เป็นการแสดงเป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำว่า ‘พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปอย่างไม่สม่ำเสมอ’ เป็นต้น (อ. นิ. 4.70) จึงกล่าวว่า ‘ค่อยๆ ช้าๆ’. การจำแนกนิสสรณะ, อาทีนวะและนิสสรณะ, อัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะ ย่อมสามารถฝึกฝนเวไนยบุคคล ๓ ประเภทได้.

จตฺตาโรติ อสฺสาโท จ อาทีนโว จ อสฺสาโท อาทีนโว จ อสฺสาโท นิสฺสรณญฺจาติ เอเต จตฺตาโร. ยทิ นิสฺสรณวิภาวนา เวเนยฺยวินยนสมตฺถา, กสฺมา ปญฺจโม น คหิโตติ อาห ‘‘อาทีนวาวจนโต’’ติ. ยทิ หิ อุคฺฆฏิตญฺญุํ สนฺธาย อยํ นโย วุจฺจติ, นิสฺสรณมตฺเตน สิทฺธํ สิยา. อถ วิปญฺจิตญฺญุํ, เนยฺยํ วา, อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจ อสฺสาโท จ อาทีนโว นิสฺสรณญฺจ วตฺตพฺโพ สิยา? ตถา อปฺปวตฺตตฺตา น คหิโต. เตนาห ‘‘อาทีนวาวจนโต’’ติอาทิ. เทสนนฺติ สามญฺญโต คหิตํ ‘‘สุตฺเตกเทสํ คาถํ วา’’ติ วิเสเสติ. ปทปรมอคฺคหณญฺเจตฺถ สอุปายสฺส นิสฺสรณสฺส อนามฏฺฐตฺตา.

คำว่า ‘จตฺตาโรติ’ คือ อัสสาทะ ๑, อาทีนวะ ๑, อัสสาทะและอาทีนวะ ๑, อัสสาทะและนิสสรณะ ๑ เหล่านี้คือ ๔ อย่าง. หากการจำแนกนิสสรณะสามารถฝึกฝนเวไนยบุคคลได้ เหตุไฉนจึงไม่กล่าวถึงอย่างที่ ๕ เล่า? จึงกล่าวว่า ‘เพราะการกล่าวถึงอาทีนวะ’. หากนัยนี้กล่าวโดยอ้างถึงอุคฆฏิตัญญู ก็พึงสำเร็จได้ด้วยนิสสรณะเท่านั้น. ถ้ากล่าวถึงวิปัญจิตัญญู หรือเนยยะ ก็พึงกล่าวถึงอาทีนวะและนิสสรณะ, อัสสาทะและอาทีนวะและนิสสรณะด้วยมิใช่หรือ? เพราะเหตุนั้นจึงไม่กล่าวถึงเนื่องจากไม่มีการเป็นไปเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘อาทีนวาวัจนโต’ เป็นต้น. คำว่า ‘เทสนนฺติ’ คือการแสดงธรรมที่ถือเอาโดยทั่วไปนั้น ย่อมจำแนกโดยคำว่า ‘ส่วนหนึ่งของสูตรหรือคาถา’. และในที่นี้ การไม่ถือเอาปทปรมบุคคล เพราะนิสสรณะที่มีอุบายยังไม่ถูกกล่าวถึง.

‘‘กลฺยาณ’’นฺติ อิมินา อิฏฺฐวิปาโก, ‘‘ปาปก’’นฺติ อนิฏฺฐวิปาโก อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อยํ อสฺสาโท, อยํ อาทีนโว’’ติ. ลาภาทีนํ ปุญฺญผลตฺตา ตทนุโรธํ วา สนฺธาย ‘‘อยํ อสฺสาโท’’ติ วุตฺตํ. ตพฺพิปริยาเยน อลาภาทีนํ อาทีนวตา เวทิตพฺพา.

คำว่า ‘กัลยาณํ’ นี้หมายถึงวิบากที่น่าปรารถนา, คำว่า ‘ปาปกํ’ หมายถึงวิบากที่ไม่น่าปรารถนา จึงกล่าวว่า ‘นี่คืออัสสาทะ, นี่คืออาทีนวะ’. หรือกล่าวว่า ‘นี่คืออัสสาทะ’ โดยอ้างถึงการที่ลาภเป็นต้นเป็นผลของบุญ. พึงทราบว่าการที่อลาภะเป็นต้นเป็นอาทีนวะโดยตรงกันข้ามกับสิ่งนั้น.

กามาติ [Pg.44] กิเลสกามสหิตา วตฺถุกามา. วิรูปรูเปนาติ อปฺปติรูปากาเรน. มเถนฺตีติ มทฺทนฺติ. ปพฺพชิโตมฺหีติ ปพฺพชฺชํ อุปคโต อมฺหิ. อปณฺณกนฺติ อวิรชฺฌนกํ. สามญฺญนฺติ สมณภาโว. สมิตปาปภาโวเยว เสยฺโย สุนฺทรตโร.

คำว่า ‘กามาติ’ คือวัตถุกามที่ประกอบด้วยกิเลสกาม. คำว่า ‘วิรูปรูเปนาติ’ คือด้วยลักษณะที่ไม่เหมาะสม. คำว่า ‘มเถนฺตีติ’ คือย่อมบดขยี้. คำว่า ‘ปพฺพชิโตมฺหีติ’ คือเราได้เข้าถึงการบวชแล้ว. คำว่า ‘อปณฺณกนฺติ’ คือข้อปฏิบัติที่ไม่ผิดพลาด. คำว่า ‘สามญฺญนฺติ’ คือความเป็นสมณะ. ความเป็นผู้สงบจากบาปนั่นแหละประเสริฐกว่า งดงามกว่า.

ตตฺถ ‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา’’ติ อยํ อสฺสาโท, ‘‘วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺต’’นฺติ อยํ อาทีนโว, ‘‘อปณฺณกํ สามญฺญ’’นฺติ อิทํ นิสฺสรณนฺติ อาห ‘‘อยํ…เป… นิสฺสรณญฺจา’’ติ.

ในที่นั้น คำว่า ‘กามทั้งหลายแลวิจิตร หอมหวาน น่ารื่นรมย์’ นี้คืออัสสาทะ, คำว่า ‘ย่อมบดขยี้จิตด้วยรูปที่น่าเกลียด’ นี้คืออาทีนวะ, คำว่า ‘ความเป็นสมณะที่ไม่ผิดพลาด’ นี้คือนิสสรณะ จึงกล่าวว่า ‘นี่คือ…เป…และนิสสรณะ’.

ผลาทีนํ เอกกวเสน จ ติกวเสน จ ปาฬิยํ อุทาหฏตฺตา วุตฺตํ ‘‘ทุกวเสนปี’’ติ.

เพราะผลเป็นต้นถูกยกตัวอย่างไว้ในพระบาลีทั้งโดยเอกะและโดยติกะ จึงกล่าวว่า ‘แม้โดยทุคะ’.

สุขา ปฏิปทา, ทุกฺขา ปฏิปทาติ ยา ทฺเว ปฏิปทา, ตาสุ เอเกกา ทนฺธขิปฺปาภิญฺญตาย ทฺเว ทฺเว โหนฺตีติ อาห ‘‘ปฏิปทาภิญฺญากโต วิภาโค ปฏิปทากโต โหตี’’ติ. กตปุพฺพกิจฺจสฺส ปถวีกสิณาทีสุ สพฺพปฐมํ ‘‘ปถวี’’ติอาทินา ปวตฺตมนสิกาโร ปฐมสมนฺนาหาโร. อุปจารนฺติ อุปจารชฺฌานํ. ปฏิปชฺชิตพฺพตาย ฌานมฺปิ ‘‘ปฏิปทา’’ติ วุจฺจติ. ตทญฺญา เหฏฺฐิมปญฺญโต อธิกา ปญฺญาติ กตฺวา ‘‘อภิญฺญา’’ติ วุจฺจติ.

ปฏิปทาสองอย่างคือสุขาปฏิปทาและทุกขาปฏิปทา ในปฏิปทาเหล่านั้นแต่ละอย่างย่อมเป็นสองอย่างด้วยความรู้ยิ่งที่ช้าและเร็ว จึงกล่าวว่า ‘การจำแนกที่เกิดจากปฏิปทาและอภิญญา ย่อมเกิดจากปฏิปทา’. การมนสิการที่ดำเนินไปเป็นครั้งแรกด้วยคำว่า ‘ปฐวี’ เป็นต้น ในปฐวีกสิณเป็นต้นของผู้ที่ได้ทำกิจเบื้องต้นแล้ว คือปฐมสมันนาหาร. คำว่า ‘อุปจารํ’ คืออุปจารฌาน. ฌานก็เรียกว่า ‘ปฏิปทา’ เพราะเป็นสิ่งที่พึงปฏิบัติ. ปัญญาอื่นจากนั้น (คือมรรคปัญญา) ที่ยิ่งกว่าปัญญาเบื้องต่ำ จึงเรียกว่า ‘อภิญญา’.

กิเลเสติ นีวรณปฺปกาเร, ตํสหคตกิเลเส จ. องฺคปาตุภาวนฺติ วิตกฺกาทิฌานงฺคปฏิลาภํ.

คำว่า ‘กิเลเสติ’ คือกิเลสประเภทนิวรณ์ และกิเลสที่เกิดร่วมกับนิวรณ์นั้น. คำว่า ‘องฺคปาตุภาวํ’ คือการได้มาซึ่งองค์ฌานมีวิตกเป็นต้น.

อภินิวิสนฺโตติ ปฏฺฐเปนฺโต. รูปารูปํ ปริคฺคณฺหนฺโตติ รูปารูปธมฺเม ลกฺขณาทีหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหนฺโต. ปริคฺคหิตรูปารูปสฺส มคฺคปาตุภาวทนฺธตา จ นามรูปววตฺถานาทีนํ กิจฺฉสิทฺธิยา สิยาติ น รูปารูปปริคฺคหกิจฺฉตาย เอว ทุกฺขาปฏิปทตา วตฺตพฺพาติ เจ? น, นามรูปววตฺถาปนาทีนํ ปจฺจนีกกิเลสมนฺทตาย สุขสิทฺธิยมฺปิ ตถาสิทฺธวิปสฺสนาสหคตานํ อินฺทฺริยานํ มนฺทตาย มคฺคปาตุภาวโต. รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวาติ อกิจฺเฉนปิ ปริคฺคเหตฺวา, กิจฺเฉน ปริคฺคหิเต วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เอวํ เสเสสุปิ. นามรูปํ ววตฺถาเปนฺโตติ ‘‘นามรูปมตฺตเมตํ, น อญฺโญ โกจิ สตฺตาทิโก’’ติ ววตฺถาปนํ กโรนฺโต. กตโร ปเนตฺถ วาโร ยุตฺตรูโปติ? โย โกจิ สกึ, ทฺวิกฺขตฺตุํ, อเนกสตกฺขตฺตุนฺติ เอวมาทีสุ หิ วิกฺขมฺภนวาเรสุ สกึ, ทฺวิกฺขตฺตุญฺจ วิกฺขมฺภนวาโร สุขา ปฏิปทา เอว, น ตโต อุทฺธํ สุขา ปฏิปทา โหติ, ตสฺมา ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวารโต [Pg.45] ปฏฺฐาย ทุกฺขา ปฏิปทา เวทิตพฺพา. อปิจ กลาปสมฺมสนาวสาเน อุทยพฺพยานุปสฺสนาย อุปฺปนฺนสฺส วิปสฺสนุปกฺกิเลสสฺส ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภเนน กิจฺฉตาวาโร ทุกฺขา ปฏิปทา เวทิตพฺพา. เอตฺถ ทนฺธตฺตา ปฏิปทาย เอตสฺส อกิจฺฉตฺเตปิ ปุริมานํ กิจฺฉตฺเต ทุกฺขาปฏิปทตา วุตฺตนยาว. ยสฺส ปน สพฺพตฺถ อกิจฺฉตา, ตสฺส ปรมุกฺกํสคตา สุขา ปฏิปทา เวทิตพฺพา.

คำว่า อภินิวิสนฺโต คือ เริ่มตั้งต้น. คำว่า รูปารูปํ ปริคฺคณฺหนฺโต คือ กำหนดรูปและอรูปธรรมโดยการกำหนดด้วยลักษณะเป็นต้นแล้วถือเอา. การที่มรรคปรากฏช้าสำหรับผู้กำหนดรูปและอรูปได้แล้ว และการที่นามรูปววัตถานะเป็นต้นสำเร็จได้ยาก ดังนี้ จึงไม่ควรกล่าวว่า ทุกขาปฏิปทา เพราะความยากในการกำหนดรูปและอรูปเท่านั้นหรือ? ไม่ใช่ เพราะมรรคปรากฏได้เพราะอินทรีย์อ่อนกำลังที่สำเร็จพร้อมด้วยวิปัสสนาที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น แม้ในการสำเร็จได้โดยง่ายเพราะกิเลสที่เป็นข้าศึกของนามรูปววัตถานะเป็นต้นอ่อนกำลัง. คำว่า รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา คือ แม้กำหนดรูปและอรูปได้โดยไม่ลำบาก, เมื่อกำหนดได้โดยลำบากก็ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวถึงอีกเลย. ในข้อที่เหลือก็เช่นกัน. คำว่า นามรูปํ ววตฺถาเปนฺโต คือ กระทำซึ่งการกำหนดว่า ‘นี้เป็นเพียงนามรูปเท่านั้น ไม่ใช่สัตว์เป็นต้นอื่นใด’. ในบรรดาวาระเหล่านี้ วาระไหนเหมาะสม? ในวาระแห่งการข่มกิเลสมี ครั้งเดียว สองครั้ง ร้อยครั้ง เป็นต้นนั้น วาระแห่งการข่มกิเลสครั้งเดียวและสองครั้งเป็นสุขาปฏิปทาเท่านั้น ไม่เป็นสุขาปฏิปทาหลังจากนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าทุกขาปฏิปทาเริ่มตั้งแต่การข่มกิเลสสามครั้งเป็นต้นไป. อนึ่ง พึงทราบว่าวาระแห่งความยากในการข่มกิเลสสามครั้งของวิปัสสนูปกิเลสที่เกิดขึ้นด้วยอุทยัพพยานุปัสสนาเมื่อสิ้นสุดการพิจารณากลาปะ เป็นทุกขาปฏิปทา. ในที่นี้ แม้การที่ปฏิปทานี้ไม่ยากเพราะเป็นปฏิปทาที่ช้า แต่การที่ปฏิปทาก่อนๆ ยากนั้นเป็นทุกขาปฏิปทาตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ส่วนผู้ใดไม่มีความลำบากในทุกกรณี พึงทราบว่าผู้นั้นเป็นสุขาปฏิปทาที่ถึงความยอดเยี่ยมที่สุด.

ยถา นามรูปปริคฺคหกิจฺฉตาย มคฺคปาตุภาวทนฺธตาย ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา วุตฺตา, ตถา ตพฺพิปริยาเยน จตุตฺถี, ตทุภยโวมิสฺสตาวเสน ทุติยา, ตติยา จ ญาตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิมินา…เป… เวทิตพฺพา’’ติ. วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยานสฺส อธิปฺเปตตฺตา ‘‘วิปสฺสนาปกฺขิกา เอวา’’ติ วุตฺตํ.

ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ท่านกล่าวไว้แล้วว่า เพราะความยากในการกำหนดนามรูป และเพราะมรรคปรากฏช้า ฉันใด พึงทราบว่าปฏิปทาที่ ๔ (สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา) เป็นไปในทางตรงกันข้ามฉันนั้น และปฏิปทาที่ ๒ และ ๓ เป็นไปโดยการผสมผสานกันทั้งสองอย่าง ดังนี้ ท่านจึงแสดงว่า ‘ด้วยประการฉะนี้...พึงทราบ’. เพราะการออกจากทุกข์ในวัฏฏะเป็นสิ่งที่มุ่งหมาย จึงกล่าวว่า ‘เป็นฝ่ายวิปัสสนาเท่านั้น’.

เหตุปายผเลหีติ เอตฺถ ตณฺหาจริตตา, มนฺทปญฺญตา จ ปฐมาย ปฏิปทาย เหตุ, ตณฺหาจริตตา, อุทตฺถปญฺญตา จ ทุติยาย, ทิฏฺฐิจริตตา, มนฺทปญฺญตา จ ตติยาย, ทิฏฺฐิจริตตา, อุทตฺถปญฺญตา จ จตุตฺถิยา. อุปาโย ปน ยถากฺกมํ สติสมาธิวีริยปญฺญินฺทฺริยานิ, สติปฏฺฐานฌานสมฺมปฺปธานสจฺจานิ จ อุปนิสฺสยภูตานิ. ผลํ วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยานํ.

ในคำว่า ด้วยเหตุ ด้วยอุบาย และด้วยผล นี้ ตัณหาจริตและความมีปัญญาทราม เป็นเหตุของปฏิปทาที่ ๑ ตัณหาจริตและความมีปัญญาแก่กล้า เป็นเหตุของปฏิปทาที่ ๒ ทิฏฐิจริตและความมีปัญญาทราม เป็นเหตุของปฏิปทาที่ ๓ ทิฏฐิจริตและความมีปัญญาแก่กล้า เป็นเหตุของปฏิปทาที่ ๔ ส่วนอุบายคือ สติ สมาธิ วิริยะ และปัญญินทรีย์ ตามลำดับ และสติปัฏฐาน ฌาน สัมมัปปธาน และสัจจะ เป็นอุปนิสัย ผลคือการออกจากทุกข์ในวัฏฏะ

สมาธิมุเขนาติ สมาธิมุเขน ภาวนานุโยเคน. เตเนวาห ‘‘สมถปุพฺพงฺคมาย วิปสฺสนายา’’ติ. อิธาติ อิมสฺมึ เนตฺติปฺปกรเณ. วกฺขติ ‘‘ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ เสกฺขผล’’นฺติ, ‘‘ราควิราคา เจโตวิมุตฺติกามธาตุสมติกฺกม’’นฺติ จ. โสติ อนาคามี.

สมาธิมุเขนาติ คือด้วยการประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาโดยมีสมาธิเป็นประธาน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ด้วยวิปัสสนาที่มีสมถะเป็นเบื้องหน้า อิธาติ คือในเนตติปกรณ์นี้ ท่านจักกล่าวว่า เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะเป็นเสกขผล และ เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะเป็นการก้าวล่วงกามธาตุ โสติ คือพระอนาคามี

เตนาติ ปฏิปกฺเขน. ตโตติ ปฏิปกฺขโต. สมานาธิกรณวเสน จ เจโตวิมุตฺติสทฺทานํ สมาสํ กตฺวา ภินฺนาธิกรณวเสน วตฺตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุน ‘‘เจตโส วา’’ติอาทินา อญฺญปทตฺถวเสน เจโตวิมุตฺติปทานํ สมาสํ ทสฺเสติ. วิญฺญาณปริยาเยน เจโต-สทฺเทน วุตฺตโยชนา น สมฺภวตีติ อาห ‘‘ยถาสมฺภว’’นฺติ.

เตนาติ คือด้วยปฏิปักษ์ ตโตติ คือจากปฏิปักษ์ และเพื่อจะกล่าวโดยวิภัตตินามต่างกัน หลังจากทำสมาสของศัพท์ เจโตวิมุตติ โดยวิภัตตินามเดียวกัน จึงกล่าวว่า อถวา เป็นต้น อีกครั้งหนึ่ง ท่านแสดงสมาสของบท เจโตวิมุตติ โดยมีอรรถของบทอื่น (อัญญบทัตถะ) ด้วยคำว่า เจตโส วา เป็นต้น การประกอบความหมายที่กล่าวด้วยศัพท์ เจโต ซึ่งเป็นไวพจน์ของวิญญาณนั้นเป็นไปไม่ได้ ท่านจึงกล่าวว่า ตามที่สมควร

หา-สทฺโท คติอตฺโถ, คติ เจตฺถ ญาณคติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘หาตพฺพาติ คเมตพฺพา’’ติ. เนตพฺพาติ ญาเปตพฺพา.

ศัพท์ หา มีความหมายว่า ไป และในที่นี้หมายถึงการไปแห่งญาณ ท่านจึงกล่าวว่า หาตัพพาติ คเมตัพพา คือพึงไป (พึงดำเนินไป) เนตัพพาติ ญาเปตัพพา คือพึงให้รู้

๗. ตนฺติ [Pg.46] ปุคฺคลวิภาคํ. ญาณวิภาเคนาติ สุตมยาทิญาณปฺปเภเทน. นิพฺพตฺตนนฺติ อุปฺปาทนํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ อุคฺฆฏิตญฺญุตาติอาทิปุคฺคลวิภาคภูเต เทสนาภาชเน. เทสนายนฺติ สุตฺเต. ตํ ทสฺเสตุนฺติ ตํ ปุคฺคลวิภาคํ ทสฺเสตุํ. ‘‘สฺวายํ หาโร กถํ สมฺภวตี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ.

๗. ตันติ คือการจำแนกบุคคลนั้น ญาณวิภาเคนติ คือด้วยประเภทแห่งญาณมีสุตมยญาณเป็นต้น นิพพัตตันติ คือการยังให้เกิด ตัตถาติ คือในภาชนะแห่งเทศนาอันเป็นที่จำแนกบุคคลมีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้นนั้น เทสนาเยติ คือในพระสูตร ตัง ทัสเสตุงติ คือเพื่อแสดงการจำแนกบุคคลนั้น บางท่านอ่านว่า สฺวายํ หาโร กถํ สัมภวตีติ (หานี้จะสำเร็จได้อย่างไร)

สาติ วุตฺตปฺปการธมฺมตฺถานํ วีมํสนปญฺญา. อธิการโตติ ‘‘สตฺถา วา ธมฺมํ เทสยตี’’ติอาทิอธิการโต. สามตฺถิยโต อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิเวเนยฺยวินยนสมตฺถภาวโต. ปริยตฺติธมฺมสฺส อุปธารณนฺติ เอตฺถาปิ ‘‘อธิการโต สามตฺถิยโต วา’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ.

สาติ คือปัญญาที่พิจารณาธรรมและอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว อธิการโตติ คือโดยอธิการมีคำว่า 'พระศาสดาแสดงธรรม' เป็นต้น สามัตถิยโต คือโดยความสามารถในการแนะนำเวไนยบุคคลมีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น ในคำว่า ปริยัตติธัมมัสสะ อุปธารณัง นี้ แม้ในคำนี้ก็พึงนำคำว่า 'อธิการโต วา สามัตถิยโต วา' มาประกอบเข้าด้วย

‘‘วีมํสาทิปริยายวตี ปฐมวิกปฺปวเสน, วีมํสาทิวิภาควตี ทุติยวิกปฺปวเสน, จินฺตาย เหตุภูตาย นิพฺพตฺตา จินฺตามยี’’ติ เอวมาทิวุตฺตนยานุสาเรน สกฺกา โยเชตุนฺติ อาห ‘‘เสสํ วุตฺตนยเมวา’’ติ.

พึงประกอบได้ตามนัยที่กล่าวมาแล้วว่า 'วิมังสาธิปรายายวตี โดยเป็นวิกัปที่ ๑, วิมังสาธิวิภาคาวตี โดยเป็นวิกัปที่ ๒, จินตามัยที่เกิดขึ้นโดยมีจินตาเป็นเหตุ' เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ที่เหลือเป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง'

สุตจินฺตามยญาเณสูติ สุตมยญาเณ จ จินฺตามยญาเณ จ สุตจินฺตามยญาเณสุ จ สุตจินฺตามยญาเณสูติ เอกเทสสรูเปกเสโส เวทิตพฺโพ. จินฺตามยญาเณเยว หิ ปติฏฺฐิตา มหาโพธิสตฺตา จริมภเว วิปสฺสนํ อารภนฺติ, อิตเร สุตจินฺตามยญาเณสูติ. เตหีติ ตถา ปฐนฺเตหิ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘อุปาทารูปํ ปริคฺคณฺหาติ, อรูปํ ปริคฺคณฺหาตี’’ติอาทินา ปฏิปทากถายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๕) วุตฺตนเยน.

สุตจินตามยญาเณสูติ พึงทราบว่าเป็นเอกเทศสารูปเอกเสสในสุตมยญาณ จินตามยญาณ และสุตจินตามยญาณทั้งหลาย มหาโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้ตั้งมั่นอยู่ในจินตามยญาณเท่านั้น ย่อมเริ่มวิปัสสนาในภพสุดท้าย ส่วนผู้อื่นย่อมเริ่มในสุตจินตามยญาณทั้งหลาย เตหีติ คือโดยผู้ที่อ่านอย่างนั้น วุตตนเยนาติ คือโดยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิปทากถา (เนตติ. อรรถกถา ๕) ว่า 'ย่อมกำหนดอุปาทารูป ย่อมกำหนดอรูป' เป็นต้น

๘. ปรโต โฆโส ปจฺจยภูโต เอติสฺสาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปจฺจตฺตสมุฏฺฐิเตน จ โยนิโสมนสิกาเรนา’’ติ อิทํ อาวุตฺตินเยน ทุติยํ อาวฏฺฏตีติ เวทิตพฺพํ. เตน สาวกานํ ภาวนามยญาณุปฺปตฺติ สงฺคหิตา โหติ. สาวกานเมว วา ญาณุปฺปตฺติ อิธาธิปฺเปตา อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิวิภาคกถนโต. เอตสฺมึ ปกฺเข ปุพฺเพ วุตฺตเอกเสสนโยปิ ปฏิกฺขิตฺโต ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อาสยปโยคปโพธสฺส นิปฺผาทิตตฺตา’’ติ เอเตน ปจฺฉิมจกฺกทฺวยปริยาปนฺนานิ ปุพฺพเหตุสงฺคหานิ สุตจินฺตามยญาณานิ สนฺธาย ‘‘อิมา ทฺเว ปญฺญา อตฺถี’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อตฺถิภาโว เจตาสํ ปฏิปกฺเขน อนุปทฺทุตตา เวทิตพฺพา. อปริกฺขตตฺตา อนภิสงฺขตตฺตา. สุตมยญาณสฺสาปิ ปุริมสิทฺธสฺส.

๘. ความหมายคือ เสียงจากผู้อื่นเป็นปัจจัยของปัญญานี้ พึงทราบว่าคำว่า 'และด้วยโยนิโสมนสิการที่เกิดขึ้นเฉพาะตน' นี้ ย่อมหมุนกลับมาเป็นครั้งที่สองโดยนัยแห่งการกล่าวซ้ำ ด้วยเหตุนั้น การเกิดขึ้นแห่งภาวนามยญาณของพระสาวกจึงถูกสงเคราะห์เข้าไว้ หรือว่าการเกิดขึ้นแห่งญาณของพระสาวกเท่านั้นเป็นสิ่งที่มุ่งหมายในที่นี้ เพราะมีการกล่าวจำแนกบุคคลมีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น ในฝ่ายนี้ พึงเห็นว่านัยแห่งเอกเสสที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ก็ถูกปฏิเสธแล้ว ด้วยคำว่า 'เพราะความที่อาศัย ประโยค และความตรัสรู้สำเร็จแล้ว' นี้ ท่านแสดงว่า 'ปัญญาสองอย่างนี้มีอยู่' โดยหมายถึงสุตจินตามยญาณอันเป็นเหตุเบื้องต้นที่สงเคราะห์เข้าในจักรสองหมวดหลัง พึงทราบว่าการมีอยู่ของปัญญาเหล่านั้นคือการไม่ถูกรบกวนด้วยปฏิปักษ์ เพราะไม่ถูกพิจารณา เพราะไม่ถูกปรุงแต่ง แม้สุตมยญาณที่สำเร็จแล้วก่อนหน้านี้ก็เช่นกัน

๙. เทสนาปฏิปทาญาณวิภาเคหีติ [Pg.47] นิสฺสรณเทสนาทิเทสนาวิภาเคหิ, ทุกฺขาปฏิปทาทิปฏิปทาวิภาเคหิ, สุตมยญาณาทิญาณวิภาเคหิ.

๙. เทสนาปฏิปทาญาณวิภาเคหีติ คือด้วยการจำแนกเทศนามีนิสสรณเทศนาเป็นต้น ด้วยการจำแนกปฏิปทามีทุกขาปฏิปทาเป็นต้น และด้วยการจำแนกญาณมีสุตมยญาณเป็นต้น

อวสิฏฺฐปาริสชฺเชนาติ ขตฺติยคหปติปริสปริยาปนฺเนน. อฏฺฐนฺนนฺติ ขตฺติยปริสา พฺราหฺมณคหปติสมณจาตุมหาราชิกตาวตึสมารพฺรหฺมปริสาติ อิมาสํ อฏฺฐนฺนํ.

อวสิฏฐปาริสัชเชนาติ คือด้วยบริษัทที่เหลือที่รวมอยู่ในบริษัทกษัตริย์และคฤหบดี อัฏฐันนันติ คือของบริษัททั้งแปดเหล่านี้ ได้แก่ บริษัทกษัตริย์ บริษัทพราหมณ์ บริษัทคฤหบดี บริษัทสมณะ บริษัทจาตุมหาราชิกา บริษัทดาวดึงส์ บริษัทมาร และบริษัทพรหม

สมตฺเถตีติ สมตฺถํ สมฺพนฺธตฺถํ กโรติ.

สมัตเถตีติ คือทำให้มีความหมายที่สมควรแก่การเชื่อมโยง

ตเมว ทฺวาทสปทภาวํ ทีเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตทตฺถสฺสาติ ฉฉกฺกปริยายตฺถสฺส (ม. นิ. ๓.๔๒๐ อาทโย). สพฺพปริยตฺติธมฺมสงฺคาหกตฺตา ฉฉกฺกปริยายสฺส, ตทตฺถสฺส จ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺเตน สุตฺเตน (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) สงฺคหิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สพฺพสฺสาปิ…เป… วิภาเวนฺโต’’ติ. วิสยิภาเวน พฺยญฺชนปทานํ, วิสยภาเวน อตฺถปทานํ สมฺพนฺธํ สนฺธายาห ‘‘เตสํ…เป… สมฺพนฺธภาว’’นฺติ.

ความสัมพันธ์คือแสดงความเป็น ๑๒ บทนั้นนั่นเอง คำว่า 'ตทัตถัสสะ' คือ อรรถแห่งฉฉักกปริยาย (ม. อุ. ๓.๔๒๐ เป็นต้น) เพราะฉฉักกปริยายนั้นสงเคราะห์ธรรมที่เป็นปริยัติทั้งหมด และเพราะอรรถของปริยายนั้นถูกสงเคราะห์ด้วยธัมมจักกัปปวัตตนสูตร (สํ. ม. ๕.๑๐๘๑; มหาวรรค ๑๓; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) จึงกล่าวว่า 'แม้ทั้งหมด...เป...แสดงให้แจ่มแจ้ง' ท่านกล่าวว่า 'ความสัมพันธ์ของบทเหล่านั้น...เป...' โดยหมายถึงความสัมพันธ์ของบทพยัญชนะโดยความเป็นวิสัยยี และของบทอรรถโดยความเป็นวิสัย

ปทาวยโว อกฺขรานิ. ปทตฺโถติ ปทตฺถาวยโว. ปทตฺถคฺคหณสฺสาติ ปทตฺถาวโพธสฺส. วิเสสาธานํ วิเสสุปฺปตฺติ. วากฺยเภเทติ วากฺยวิเสเส. จิตฺตปริโตสนํ จิตฺตาราธนํ. พุทฺธินิสานํ ปญฺญาย เตชนํ ติกฺขภาวกรณํ. นานาวากฺยวิสยตาปิ สิทฺธา โหติ ปทาทีหิปิ สงฺกาสนสฺส สิทฺธตฺตา. เอกวากฺยวิสยตาย หิ อตฺถปทานํ สงฺกาสนาทโย ยถากฺกมํ อกฺขราทิวิสยา เอวาติ นิยโม สิยา. เอเตนาติ อตฺถปทานํ นานาวากฺยวิสยตฺเถน.

อักขระทั้งหลายเป็นส่วนประกอบของบท คำว่า 'ปทัตถะ' คือ ส่วนประกอบของอรรถแห่งบท คำว่า 'ปทัตถัคคหณัสสะ' คือ การรู้แจ้งอรรถแห่งบท การเพิ่มความพิเศษ คือ การเกิดขึ้นแห่งความพิเศษ คำว่า 'วากยเภท' คือ ในประโยคพิเศษ การยังจิตให้ยินดี คือ การยังจิตให้เลื่อมใส การลับปัญญา คือ การลับปัญญาให้คม ความเป็นวิสัยของประโยคต่างๆ ก็สำเร็จได้ เพราะการแสดงให้เห็นด้วยบทเป็นต้นก็สำเร็จแล้ว เพราะหากเป็นวิสัยของประโยคเดียว การแสดงให้เห็นเป็นต้นของบทอรรถ ก็พึงเป็นกฎเกณฑ์ว่า เป็นวิสัยของอักขระเป็นต้นโดยลำดับเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ คือ ด้วยความเป็นวิสัยของบทอรรถในประโยคต่างๆ

อุคฺฆฏนาทิอตฺถานีติ อุคฺฆฏนวิปญฺจนนยนปฺปโยชนานิ.

คำว่า 'อุกฆาฏนาทิอรรถ' คือ ประโยชน์แห่งนัยคือการเปิดเผยและการแจกแจง

๑๐. อุปติฏฺฐติ เอตฺถาติ อุปฏฺฐิตนฺติ อุปฏฺฐิตสทฺทสฺส อธิกรณตฺถตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุปติฏฺฐนฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ ยถา ‘‘ปทกฺกนฺต’’นฺติ. เตนาห ‘‘อิทํ เนส’’นฺติอาทิ. ปฏิปตฺติเทสนาคมเนหีติ ปฏิปตฺติคมนเทสนาคมเนหิ. ‘‘กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติ จ…เป… ชรามรณสฺสา’’ติอาทินา ชรามรณโต ปฏฺฐาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทมุเขน วิปสฺสนํ อภินิวิสิตฺวา มหาคหนํ ฉินฺทิตุํ นิสานสิลายํ ผรสุํ นิเสนฺโต วิย กิเลสคหนํ ฉินฺทิตุํ โลกนาโถ ญาณผรสุํ เตเชนฺโต พุทฺธภาวาย เหตุสมฺปตฺติยา ปริปากคตตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคมาย วิปสฺสนาคพฺภํ [Pg.48] คณฺหาเปนฺโต อนฺตรนฺตรา นานาสมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา อนุปทธมฺมวิปสฺสนาวเสน อเนกาการโวการสงฺขาเร สมฺมสนฺโต ฉตฺตึสโกฏิสตสหสฺสมุเขน ยํ ญาณํ ปวตฺเตสิ, ตํ ‘‘มหาวชิรญาณ’’นฺติ วทนฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติสญฺจาริมหาวชิรญาณ’’นฺติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๔๑) อาคตํ, ตํ เทวสิกํ วฬญฺชนกสมาปตฺตีนํ ปุเรจรานุจรญาณํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยํ ปน วกฺขติ ‘‘ญาณวชิรโมหชาลปทาลน’’นฺติ, ตํ สห วิปสฺสนาย มคฺคญาณํ เวทิตพฺพํ. เอตํ พฺรหฺมจริยนฺติ สาสนพฺรหฺมจริยํ อธิปฺเปตนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘พฺรหฺมุโน’’ติอาทิมาห.

๑๐. คำว่า 'อุปัฏฐิตัง' คือ 'อุปัฏฐิตะ' เพราะตั้งอยู่ ณ ที่นี้ เพื่อแสดงความเป็นอธิกรณัตถะของศัพท์ว่า 'อุปัฏฐิตะ' จึงกล่าวว่า 'อุปัฏฐานัฏฐานะ' เหมือนคำว่า 'ปทักกันตะ' เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'นี้ของชนเหล่านั้น' เป็นต้น คำว่า 'ปฏิปัตติเทสนาคมเนหิ' คือ ด้วยการไปแห่งปฏิปัตติและการไปแห่งการแสดง ด้วยบทว่า 'โลกนี้หนอถึงความลำบากแล้ว ย่อมเกิด...เป็นต้น...แก่ชราและมรณะ' เป็นต้น พระโลกนาถทรงลับขวานคือญาณ เพื่อตัดป่าคือกิเลส เหมือนลับขวานบนหินลับ เพื่อตัดป่าใหญ่ โดยทรงเข้าถึงวิปัสสนาทางปฏิจจสมุปบาท ตั้งต้นแต่ชราและมรณะ เพราะเหตุสมบัติเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้าถึงความแก่กล้าแล้ว ทรงยังวิปัสสนาให้เกิดเพื่อการบรรลุสัพพัญญุตญาณ ทรงเข้าสมาบัติหลายอย่างเป็นครั้งคราว ทรงพิจารณาสังขารอันเป็นวโรกาสหลายประการโดยวิปัสสนาธรรมทีละบท ญาณใดที่ทรงให้เป็นไปโดยมี ๓๖ โกฏิแสนเป็นปากทาง ญาณนั้นท่านเรียกว่า 'มหาวัชรญาณ' แต่ในอรรถกถามาว่า 'มหาวัชรญาณที่แล่นไปในสมาบัติ ๒๔ โกฏิแสน' (ที. สี. อ. ๓.๑๔๑) คำนั้นกล่าวหมายถึงญาณที่เป็นบุรพจารีและอนุจารีของสมาบัติที่ใช้สอยเป็นประจำวัน ส่วนที่จักกล่าวว่า 'ญาณวัชระทำลายข่ายคือโมหะ' นั้น พึงทราบว่าเป็นมรรคญาณพร้อมด้วยวิปัสสนา คำว่า 'เอตัง พรหมจริยัง' คือ มุ่งหมายพรหมจรรย์ในพระศาสนา เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า 'ของพรหม' เป็นต้น

เทสนายาติ กรณตฺเถ อิทํ กรณวจนํ. นิยุตฺโตติ เอตฺถ เหตุอตฺโถ อนฺโตนีโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิทฺธาเรตฺวา โยชิโต’’ติ อาห.

คำว่า 'เทสนา' นี้เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งกรณะ คำว่า 'นิยุตตะ' ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าอรรถแห่งเหตุถูกนำเข้ามาไว้ภายใน จึงกล่าวว่า 'กำหนดแล้วประกอบ'

เทสนาหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยเทสนาหารวิภังค์ จบแล้ว

๒. วิจยหารวิภงฺควณฺณนา

๒. อรรถกถาว่าด้วยวิจยหารวิภังค์

๑๑. ชาติลิงฺคกาลสาธนวิภตฺติสงฺขฺยาวิเสสาทิโต สทฺทโต ปทวิจโย กาตพฺโพ. ตตฺถ กริยมาโน จ ยถาสภาวนิรุตฺติยา เอว กโต สุกโต โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ นามปทํ …เป… อยํ สทฺทโต ปทวิจโย’’ติ วตฺวา ‘‘โส ปนาย’’นฺติอาทิมาห. วตฺตพฺพอตฺถสํวณฺณนาติ ตํตํปทวจนียสฺส อตฺถสฺส เภทํ วตฺวา ปริยาเยหิ วิวริตฺวา กถนํ.

๑๑. พึงทำบทวิเคราะห์จากศัพท์ โดยจำแนกตามชาติ ลิงค์ กาล สาธนะ วิภัตติ สังขยา และความพิเศษเป็นต้น และเพื่อแสดงว่า การวิเคราะห์ที่ทำในที่นั้น ย่อมเป็นอันทำดีแล้วด้วยนิรุตติที่เป็นไปตามสภาวะเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'นี้เป็นนามบท...เป็นต้น...นี้เป็นบทวิเคราะห์จากศัพท์' แล้วกล่าวว่า 'ส่วนบทนั้น...เป็นต้น' คำว่า 'วัตตัพพัตถสังวัณณนา' คือ การกล่าวจำแนกอรรถที่พึงกล่าวของบทนั้นๆ แล้วอธิบายด้วยปริยายต่างๆ

วิจิยมานสฺส สุตฺตปทสฺสาติ ปุจฺฉาวเสน ปวตฺตสุตฺตปทสฺส. ‘‘สุตฺตนฺตรปทานิปิ ปุจฺฉาวเสเนว ปวตฺตานี’’ติ วทนฺติ ‘‘น สพฺพมฺปิ สุตฺตปท’’นฺติ. เอกสฺเสว ปทสฺส สมฺภวนฺตานํ อเนเกสํ อตฺถานํ อุทฺธาโร อตฺถุทฺธาโร. เอกสฺเสว ปน อตฺถสฺส สมฺภวนฺตานํ อเนเกสํ ปทานํ อุทฺธาโร ปทุทฺธาโร. สพฺเพ หิ สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต ลพฺภมาเน สพฺเพ ปทตฺเถ. นว สุตฺตนฺเตติ สุตฺตเคยฺยาทิวเสน นวปฺปกาเร สุตฺตสฺมึ อาเนตฺวา วิจินตีติ [Pg.49] โยชนา. อถ วา ‘‘สพฺเพ นว สุตฺตนฺเต’’ติ อิมินา ปวิจยลกฺขเณน หาเรน สุตฺตเคยฺยาทีนิ สพฺพานิปิ นวปฺปการานิ สุตฺตานิ วิจินตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สุตฺตเคยฺยาทิเก’’ติอาทิ.

คำว่า 'วิจิยมานัสสะ สุตตปทัสสะ' คือ บทสูตรที่ดำเนินไปโดยอาศัยการถาม ท่านกล่าวว่า 'แม้บทในพระสูตรอื่นๆ ก็ดำเนินไปโดยอาศัยการถามเท่านั้น' (แต่) 'ไม่ใช่บทสูตรทั้งหมด' การยกขึ้นซึ่งอรรถหลายอย่างที่พึงมีในบทเดียวเท่านั้น ชื่อว่า อัตถุทธาระ ส่วนการยกขึ้นซึ่งบทหลายอย่างที่พึงมีในอรรถเดียวเท่านั้น ชื่อว่า ปทุทธาระ เพราะอรรถแห่งบททั้งหมด ย่อมได้ในพระสูตรที่กำลังอธิบายทั้งหมด คำว่า 'นว สุตตันเต' คือ การนำมาแล้วพิจารณาในพระสูตร ๙ ประเภท โดยมีสุตตะและเคยยะเป็นต้น อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า 'สัพเพ นว สุตตันเต' นี้ หมายความว่า ด้วยหารที่มีลักษณะเป็นการพิจารณา ย่อมพิจารณาพระสูตร ๙ ประเภททั้งหมด มีสุตตะและเคยยะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในสุตตะและเคยยะเป็นต้น' เป็นต้น

‘‘โกสลานํ ปุรา รมฺมา’’ติอาทิกา (สุ. นิ. ๙๘๒) ฉปญฺญาส คาถา วตฺถุคาถา. ‘‘ปารายนมนุคายิสฺส’’นฺติ (สุ. นิ. ๑๑๓๗ อาทโย) ปน อาทิกา เอกูนวีสติ คาถา อนุคีติคาถา. อิทํ นามํ กตนฺติ อิทํ ‘‘ปารายน’’นฺติ นามํ กตํ. เตนาห ‘‘ปารํ คมนียา อิเม ธมฺมา, ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ‘ปารายนนฺตฺเวว อธิวจน’’’นฺติ (สุ. นิ. ปารายนตฺถุติคาถา; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถา ๑๔๙ อาทโย). พุทฺธิยํ วิปริวตฺตมานนฺติ อิมสฺส วิจยหารวิภงฺคสฺส เทสนากาเล อายสฺมา มหากจฺจาโน อตฺตโน พุทฺธิยํ วตฺตมานํ กตฺวา เอวมาหาติ โยชนา.

คาถา ๕๖ คาถา มีบทว่า 'เมืองของชาวโกศลน่ารื่นรมย์' เป็นต้น (สุ. ขุ. ๙๘๒) เป็นวัตถุคาถา ส่วนคาถา ๑๙ คาถา มีบทว่า 'จักขับร้องปารายนสูตร' เป็นต้น (สุ. ขุ. ๑๑๓๗ เป็นต้น) เป็นอนุคีติคาถา คำว่า 'อิทัง นามัง กะตัง' คือ ชื่อนี้ถูกตั้งว่า 'ปารายนะ' เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ธรรมเหล่านี้ควรไปสู่ฝั่ง เพราะฉะนั้น คำว่า 'ปารายนะ' นี้จึงเป็นชื่อของธัมมปริยายนี้' (สุ. ขุ. ปารายนัตถุติคาถา; จูฬนิ. ปารายนัตถุติคาถา ๑๔๙ เป็นต้น) คำว่า 'พุทธิยัง วิปริวัตตะมานัง' คือ การประกอบความว่า ในเวลาแสดงวิจยหารวิภังค์นี้ ท่านพระมหากัจจายนะได้กระทำให้อยู่ในปัญญาของตนแล้วจึงกล่าวอย่างนี้

เอกํสพฺยากรณสฺส อยนฺติ เอกํสพฺยากรณียา, เอกํเสน วา พฺยากาตพฺพตฺตา เอกํสพฺยากรณียา, เอกํสพฺยากรณโยคฺคาติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ฐปนียาติ ฐเปตพฺพตฺตา อพฺยากรณียาติ อตฺโถ. สมยนฺตรปริจเยน นิวารณธมฺมํ ปติ สํสยปกฺขนฺโท ปุจฺฉตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วิมติจฺเฉทน’’นฺติ. ปกติยา ปน นิวารณธมฺมํ อชานนฺโต ญาตุกามตาย ปุจฺฉตีติ อทิฏฺฐโชตนาย ปุจฺฉาปิ สิยา. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘โลกสฺส นิวารณาทีนิ อชานนฺเตนา’’ติ.

คำว่า 'เอกังสัพยากรณัสสะ อะยัง' คือ เป็นสิ่งที่ควรพยากรณ์โดยส่วนเดียว หรือเพราะควรพยากรณ์โดยส่วนเดียว จึงเป็นสิ่งที่ควรพยากรณ์โดยส่วนเดียว หมายถึง เหมาะสมแก่การพยากรณ์โดยส่วนเดียว แม้ในบทที่เหลืออีกสองบทก็นัยนี้แหละ คำว่า 'ฐปนียา' คือ เพราะควรตั้งไว้ จึงเป็นสิ่งที่พึงงดเว้นการพยากรณ์ หมายถึง ไม่ควรพยากรณ์ ด้วยความหมายว่า ผู้ที่เคยคุ้นกับลัทธิอื่นแล้วเกิดความสงสัยในธรรมที่พึงห้าม จึงถาม ท่านจึงกล่าวว่า 'วิมติเฉทนะ' ส่วนผู้ที่ไม่รู้ธรรมที่พึงห้ามโดยปกติ แล้วอยากรู้จึงถาม ก็พึงเป็นการถามเพื่อแสดงสิ่งที่ยังไม่เห็น ดังที่จักกล่าวว่า 'เพราะไม่รู้ธรรมที่พึงห้ามเป็นต้นของโลก'

เอกวตฺถุปริคฺคหาติ เอกสฺส อภิเธยฺยตฺถสฺส คหณโต.

คำว่า 'เอกวัตถุปริคคหา' คือ เพราะการยึดถืออรรถที่พึงแสดงอย่างเดียว

วิมุตฺติปริปาจกอินฺทฺริยานิ วิวฏฺฏปกฺเข ฐิตสฺส สทฺธาทโย ธมฺมา, กึ ปเนตฺถ อริยานมฺปิ อินฺทฺริยโลเกน สงฺคโห โหตีติ อาห ‘‘ปริยาปนฺนธมฺมวเสนา’’ติอาทิ.

อินทรีย์ที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า คือ ธรรมมีศรัทธาเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในฝ่ายวิวัฏฏะ ในที่นี้ แม้อริยบุคคลก็สงเคราะห์ด้วยอินทรียโลกหรือ ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยอาศัยธรรมที่สงเคราะห์เข้า' เป็นต้น

กาฬปกฺขจาตุทฺทสีฆนวนสณฺฑเมฆปฏลจฺฉาทนอฑฺฒรตฺตีนํ วเสน จตุรงฺคสมนฺนาคเตน. วิวิจฺฉาติ วิจิกิจฺฉาย. เตนาห ‘‘วิจิกิจฺฉาเหตู’’ติ. ทุกฺขมสฺส มหพฺภยนฺติ เอตฺถ วุตฺตํ ‘‘อสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘ชปฺปาภิเลปนํ อสฺส พฺรูมี’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ชปฺปา ตณฺหา อสฺส โลกสฺสา’’ติ อาห. ‘‘สพฺพสตฺตาน’’นฺติอาทินา, ‘‘สพฺพโสวา’’ติอาทินา จ อนฺวยโต, พฺยติเรกโต จ สาติสยํ อวิชฺชาย นีวรณภาวํ [Pg.50] ทสฺเสติ. ‘‘ทูเร สนฺโต ปกาสนฺติ (ธ. ป. ๓๐๔; เนตฺติ. ๑๑), รตฺโต อตฺถํ น ชานาตี’’ติ (เนตฺติ. ๑๑, ๒๗) คาถาทฺวเยนาปิ อนุคีติวิจยํ ทสฺเสตีติ โยเชตพฺพํ.

ประกอบด้วยองค์ ๔ โดยอำนาจแห่งกึ่งราตรีที่ถูกปกคลุมด้วยหมู่เมฆและแนวป่าทึบในวันจาตุททสีข้างแรม. คำว่า วิวิจฉา คือ ด้วยวิจิกิจฉา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วิจิกิจฉาเหตุ'. ในบทว่า 'ทุกขัง อัสสะ มหัพภยัง' นี้ เพื่อแสดงว่าบทว่า 'อัสสะ' พึงนำมาสัมพันธ์โดยนำมาจากบทว่า 'ชัปปาภิเลปะนัง อัสสะ พรูมิ' จึงกล่าวว่า 'ชัปปา คือตัณหา (มี) แก่โลกนี้'. ด้วยบทว่า 'ของสัตว์ทั้งปวง' เป็นต้น และด้วยบทว่า 'โดยประการทั้งปวง' เป็นต้น ย่อมแสดงความเป็นนิวรณ์ของอวิชชาอย่างยิ่ง ทั้งโดยอนุโลมและโดยปฏิโลม. พึงประกอบความว่า แม้ด้วยคาถาทั้งสองบทว่า 'สัตบุรุษทั้งหลายแม้ในที่ไกลก็ย่อมปรากฏ (ธ. ป. ๓๐๔; เนตติ. ๑๑), ผู้กำหนัดย่อมไม่รู้อรรถ' (เนตติ. ๑๑, ๒๗) ก็ย่อมแสดงอนุคีติวิจยะ.

รูปาวจราติ รูปาวจรสตฺตา. วิปริณามทุกฺขตาย มุจฺจนสฺส การณวจนนฺติ สมฺพนฺโธ. ยโต วฏฺฏทุกฺขโต มุจฺจนํ. ตํ วฏฺฏทุกฺขํ อนวเสสปริยาทานวเสน สงฺขารทุกฺขตาคหเณน.

คำว่า รูปาวจรา คือ สัตว์ในรูปาวจรภูมิ. มีความสัมพันธ์ว่า เป็นคำกล่าวถึงเหตุแห่งการพ้นจากวิปริณามทุกข์. เพราะการพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะใด. ทุกข์ในวัฏฏะนั้น (ย่อมพ้นได้) ด้วยการถือเอาสังขารทุกข์ โดยอำนาจการทำให้สิ้นไปโดยไม่เหลือ.

เอกาธารนฺติ เอกวตฺถุ อธิฏฺฐานํ. นิวารณํ วิกฺขมฺภนํ ปิธานํ สมุจฺเฉโทติ อตฺถทฺวยสฺส ปุจฺฉิตตฺตา ‘‘อเนกาธารํ ทสฺเสตุ’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘นิวารณสงฺขาตํ สํวรํ…เป… ปิธิยฺยนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺตี’’ติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๐๔๑; จูฬนิ. อฏฺฐ. ๓). ตสฺสตฺโถ ‘‘นิวารณสงฺขาตํ วิกฺขมฺภนํ, สํวรํ, ปิธานญฺจ กเถหี’’ติ.

คำว่า เอกาธาระ คือ วัตถุอันเป็นที่ตั้งอันเดียว. เพราะมีการถามถึงอรรถ ๒ คู่ คือ การกั้น (นิวรณ์) การข่มไว้ (วิกขัมภนะ) และการปิด (ปิธานะ) การตัดขาด (สมุจเฉทะ) จึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงอรรถที่มีที่ตั้งหลายอย่าง'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การสำรวมที่เรียกว่าการกั้น...เป... ย่อมปิด ย่อมขาดไป' (สุ. นิ. อรรถกถา ๒.๑๐๔๑; จูฬนิ. อรรถกถา ๓). อรรถของคำนั้นคือ 'จงกล่าวถึงการข่มไว้ที่เรียกว่าการกั้น การสำรวม และการปิด'.

‘‘โวทาน’’นฺติ อิมินา โสตานํ วิกฺขมฺภนวิสุทฺธิ, ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ อิมินา สมุจฺเฉทวิสุทฺธิ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ปุจฺฉาย ทุวิธตฺถวิสยตํ วิวริตุํ ‘เอว’นฺติอาทิ วุตฺต’’นฺติ. ตถา จาห ‘‘โวทายติ…เป… อริยมคฺโค’’ติ.

ด้วยคำว่า 'โวทาน' นี้ หมายถึงความบริสุทธิ์ด้วยการข่มกระแสทั้งหลายไว้, ด้วยคำว่า 'วุฏฐานะ' นี้ หมายถึงความบริสุทธิ์ด้วยการตัดขาด ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อเปิดเผยความเป็นวิสัยแห่งอรรถ ๒ อย่างของคำถาม จึงกล่าวคำว่า เอวํ เป็นต้น'. และท่านกล่าวไว้เช่นนั้นว่า 'ย่อมผ่องแผ้ว...เป... อริยมรรค'.

ทิฏฺฐิมานาวิชฺชาโสตาปิ ตณฺหาโสตานุคาติ อาห ‘‘เยภุยฺเยน อนุโรธวเสนา’’ติ. อุปจารวเสนาติ นิสฺสิตุปจารวเสน. สพฺพสฺมาติ จกฺขุโต ยาว มนโตติ สพฺพสฺมา ทฺวารโต. สพฺพปฺปกาเรนาตฺติ ตณฺหายนมิจฺฉาภินิเวสนอุนฺนมนาทิปฺปกาเรน.

กระแสแห่งทิฏฐิ มานะ และอวิชชา ก็เป็นไปตามกระแสแห่งตัณหา ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยส่วนมากโดยอำนาจความคล้อยตาม'. คำว่า โดยอำนาจแห่งอุปจาระ คือ โดยอำนาจแห่งอุปจาระที่อาศัย. คำว่า จากทั้งหมด คือ จากจักษุจนถึงมนะ คือ จากทวารทั้งหมด. คำว่า โดยประการทั้งปวง คือ โดยประการมีความทะยานอยาก ความยึดมั่นผิด และความยกตน เป็นต้น.

ตเมว สตินฺติ ยายํ สติ ปุพฺพภาเค โสตานํ วิกฺขมฺภนวเสน วุตฺตา, ตเมว สตึ. มคฺคกฺขเณ โสตานํ สํวรํ ปิธานํ พฺรูมิ. ยสฺมา ปน ปิธายิกาปิ สติ มคฺคกฺขเณ ปญฺญานุคา, ปญฺญากิจฺจเมเวตฺถ อธิกํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ.

คำว่า สตินั้นแล คือ สติใดที่กล่าวไว้ในส่วนเบื้องต้นโดยอำนาจการข่มกระแสทั้งหลายไว้ (ข้าพเจ้ากล่าวถึง) สตินั้นแล. ในขณะแห่งมรรค ข้าพเจ้ากล่าวถึงการสำรวมและการปิดกระแสทั้งหลาย. แต่เพราะสติแม้ที่เป็นตัวปิดกั้นก็คล้อยตามปัญญาในขณะแห่งมรรค กิจของปัญญาในที่นี้จึงยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา'.

สํวรปิธานานนฺติ เอตฺถ สํวรสทฺเทน นิวารณํ วุตฺตํ.

ในคำว่า 'การสำรวมและการปิดกั้น' นี้ ท่านกล่าวถึงการกั้น (นิวรณ์) ด้วยคำว่า 'สำรวม'.

ยสฺมึ ยสฺมึ อริยมคฺเค อนธิคเต ยํ ยํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชนารหํ, ตสฺมึ ตสฺมึ อธิคเต ตํ ตํ วิญฺญาณํ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุชฺฌติ สทฺธึ อตฺตนา สมฺปยุตฺตนามรูเปนาติ อาห ‘‘ตสฺส ตสฺส วิญฺญาณสฺส นิโรเธน สเหวา’’ติ. อนุปฺปาทนิโรโธ หิ เอตฺถ ‘‘นิโรโธ’’ติ อธิปฺเปโต อนุปาทิเสสนิพฺพานสฺส อธิปฺเปตตฺตาติ. อนุสนฺธียติ เอเตนาติ อนุสนฺธิ, อิธ ปุจฺฉิยมาโน อตฺโถ.

อภิสังขารวิญญาณใดๆ ที่ควรจะเกิดขึ้นในอริยมรรคใดๆ ที่ยังไม่บรรลุ เมื่อบรรลุอริยมรรคนั้นๆ แล้ว วิญญาณนั้นๆ ย่อมดับไปด้วยอนุปปาทนิโรธ พร้อมกับนามรูปที่สัมปยุตกับตน ท่านจึงกล่าวว่า 'พร้อมด้วยความดับแห่งวิญญาณนั้นๆ นั่นเทียว'. เพราะในที่นี้ประสงค์เอาอนุปปาทนิโรธว่า 'นิโรธ' เพราะประสงค์เอาอนุปาทิเสสนิพพาน. อรรถที่สืบต่อด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อนุสนธิ ในที่นี้คืออรรถที่ถูกถาม.

สห [Pg.51] วิสเยน ทสฺเสตุนฺติ เอตฺถ สจฺจานิ เอว วิสโย. ปหาตพฺพสภาวํ สมุทยสจฺจํ, ตสฺส วิสโย ทุกฺขสจฺจํ. ‘‘สํโยชนิเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน วิหรโต ตณฺหา ปวฑฺฒตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๕๓, ๕๗) หิ วุตฺตํ. ปหายกสภาวํ มคฺคสจฺจํ, ตสฺส วิสโย นิโรธสจฺจนฺติ อาห ‘‘สห วิสเยน…เป… สจฺเจสู’’ติ. กามญฺเจตฺถ ‘‘สมุทโย ทฺวีสุ ภูมีสุ ปหียตี’’ติ อารทฺธํ, ‘‘ทสฺสเนน ตีณิ สํโยชนานิ ปหียนฺติ, ภาวนาย สตฺต สํโยชนานิ ปหียนฺตี’’ติ ปน วิภาควจนเมว วตฺตนฺติ อาห ‘‘ปหายกวิภาคมุเขน ปหาตพฺพวิภาคํ ทสฺเสตุ’’นฺติ.

เพื่อแสดงพร้อมกับอารมณ์ ในที่นี้สัจจะทั้งหลายนั่นแหละเป็นอารมณ์. สมุทยสัจจะมีสภาพที่พึงละ อารมณ์ของสมุทยสัจจะนั้นคือทุกขสัจจะ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลพิจารณาเห็นความยินดีในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์อยู่ ตัณหาย่อมเจริญ' (สํ. นิ. ๒.๕๓, ๕๗). มรรคสัจจะมีสภาพเป็นผู้ละ อารมณ์ของมรรคสัจจะนั้นคือนิโรธสัจจะ ท่านจึงกล่าวว่า 'พร้อมกับอารมณ์...เป... ในสัจจะทั้งหลาย'. และแม้ในที่นี้จะเริ่มว่า 'สมุทัยย่อมละได้ในภูมิ ๒' แต่เพราะประสงค์จะกล่าวคำจำแนกนั่นเองว่า 'สังโยชน์ ๓ ย่อมละได้ด้วยทัสสนะ สังโยชน์ ๗ ย่อมละได้ด้วยภาวนา' ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงการจำแนกธรรมที่พึงละ โดยมุขคือการจำแนกธรรมที่เป็นผู้ละ'.

นิรวเสสกามราคพฺยาปาทา ตติยมคฺเคน ปหียนฺติ, อิตเร จตุตฺถมคฺเคนาติ วุตฺตํ ‘‘อิตเรหิ ปน นิรวเสส’’นฺติ. ตตฺถาติ กมฺมวิปากวฏฺฏปฺปเภเทน เตธาตุเก ภวตฺตเย. สํโยชนวเสนาติ สพฺพทา โยชนวเสน พนฺธนวเสน.

กามราคะและพยาบาทโดยไม่เหลือ ย่อมละได้ด้วยมรรคที่ ๓ ส่วนธรรมที่เหลือย่อมละได้ด้วยมรรคที่ ๔ ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่ส่วนที่เหลือโดยไม่เหลือ'. ในคำว่า ในที่นั้น คือ ในภพ ๓ อันเป็นไปในธาตุ ๓ โดยประเภทแห่งกรรมวัฏและวิปากวัฏ. คำว่า โดยอำนาจแห่งสังโยชน์ คือ โดยอำนาจแห่งการประกอบและการผูกพันไว้ตลอดเวลา.

๑๒. อคฺคผลญาณตาย เอกมฺปิ สมานํ ตนฺนิมิตฺตสฺส ขยานุปฺปาทารมฺมณสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส วเสน ผลโวหาเรน ทฺเว นามานิ ลภติ.

๑๒. แม้จะเป็นอย่างเดียวโดยความเป็นอัคคผลญาณ แต่ก็ย่อมได้ชื่อ ๒ อย่างโดยโวหารว่าผล ด้วยอำนาจแห่งปัจจเวกขณญาณที่มีความสิ้นไปและความไม่เกิดขึ้นแห่งนิมิตของผลนั้นเป็นอารมณ์.

โสมนสฺสนามลาโภ อิมินา อารมฺมณสงฺเกเตนาติ ตทตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ขเย…เป… สมญฺญายา’’ติ อาห.

การได้ชื่อว่าโสมนัสด้วยเครื่องหมายแห่งอารมณ์นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'ในการสิ้นไป...เป... ด้วยสมัญญา' เพื่อเปิดเผยอรรถนั้น.

๑๓. ตคฺคหเณเนวาติ ผสฺสปญฺจมกปญฺจรูปินฺทฺริยคฺคหเณเนว. สหจรณาทินาติ สหชาตาทิอนนฺตราทิปจฺจยภาเวน เจว นิสฺสยารมฺมณาทินา จ. ‘‘สมฺปยุตฺต’’นฺติ อิมินา สหิตตา อวิสิฏฺฐตา อิธาธิปฺเปตาติ อาห ‘‘อวิภาเคน คหณียภาวํ สนฺธายา’’ติ.

๑๓. ด้วยการถือเอาสิ่งนั้นนั่นเอง คือ ด้วยการถือเอาธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ และรูปินทรีย์ ๕. ด้วยความเป็นไปตามกันเป็นต้น คือ ด้วยความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น และอนันตรปัจจัยเป็นต้น และด้วยปัจจัยมีนิสสยปัจจัยและอารัมมณปัจจัยเป็นต้น. ด้วยคำว่า 'สัมปยุต' นี้ หมายถึงความเป็นไปร่วมกันและความไม่แยกกันในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'หมายถึงความเป็นสภาวะที่พึงถือเอาโดยไม่แยกจากกัน'.

กถํ สมาธินฺทฺริยํ อุปฺปาเทตีติ อาห ‘‘สติคฺคหเณน เจตฺถ ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ อิธาธิปฺเปต’’นฺติ. น หิ สมาธินา ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ สมฺภวติ.

สมาธินทรีย์ย่อมยังให้เกิดขึ้นได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้ประสงค์เอาการละปริยุฏฐานะด้วยการถือเอาสติ'. เพราะการละปริยุฏฐานะย่อมไม่สำเร็จได้ด้วยสมาธิ.

ปทหติ เอเตนาติ ปธานํ, วีริยํ. เตติ วีริยสงฺขารา. เอกรเสนาติ ยถา อินฺทฺริยานิ เอกรสานิ โหนฺติ, เอวํ เอกรสภาเวน สรณโต ปวตฺตนโต. ตถา ปวตฺติยา เอว สุฏฺฐุ วต วีริยํ วาเหสีติ โยคินา สงฺกปฺเปตพฺพโต ตทุปควีริยวาหนฏฺเฐน ‘‘สมฺปหํสนา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เอวํ เม…เป… เหตุภาวโต’’ติ.

บุคคลย่อมพยายามด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นสิ่งนี้จึงชื่อว่า ปธานะ คือ วิริยะ. คำว่า เต คือ วิริยสังขารทั้งหลาย. คำว่า โดยรสเดียว คือ โดยความเป็นรสเดียวเหมือนอินทรีย์ทั้งหลายมีรสเดียว เพราะความแล่นไปและเป็นไป. และเพราะการเป็นไปเช่นนั้นนั่นเอง โยคีพึงดำริว่า 'วิริยะย่อมนำไปได้ดีหนอ' ท่านจึงกล่าวว่า 'สัมปหังสนา' โดยอรรถว่าเป็นการนำไปซึ่งวิริยะที่เข้าถึงสภาวะนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อย่างนี้ของข้าพเจ้า...เป... เพราะความเป็นเหตุ'.

อิทฺธิสทฺทสฺส [Pg.52] ปฐโม กตฺตุอตฺโถ, ทุติโย กรณตฺโถ วุตฺโต, ปาทสทฺทสฺส เอโก กรณตฺโถ เอว. ปชฺชิตพฺพา จ อิทฺธี วุตฺตา, น จ อิชฺฌนฺติ. ปชฺชิตพฺพา จ อิทฺธี ปชฺชนกรเณน ปาเทน สมานาธิกรณา น โหนฺตีติ ‘‘ปฐเมน อตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโท’’ติ กถํ สกฺกา วตฺตุํ, ตถา อิทฺธิกิริยากรเณน สาเธตพฺพา พุทฺธิสงฺขาตา อิทฺธิ ปชฺชนกิริยากรเณน ปชฺชิตพฺพาติ ทฺวินฺนํ กรณานํ น สมานาธิกรณตา สมฺภวตีติ ‘‘ทุติเยน อตฺเถน อิทฺธิยา ปาโท’’ติ กถํ สกฺกา วตฺตุนฺติ เจ? สกฺกา, ปาทสฺส อิชฺฌมานโกฏฺฐาส อิชฺฌนกรณูปายภาวโต. อถ วา ‘‘ปฐเมน อตฺเถน อิทฺธิยา ปาโท, ทุติเยน อตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ เอวํ โยชนโต. กถํ? อนนฺตรตฺโถ ปจฺจาสตฺติญาเยน อิธ ปฐโมติ อธิปฺเปโต, ตโต ปุริโม ทุติโยติ.

อรรถแรกของคำว่า "อิทธิ" กล่าวว่าเป็นกัตตุอรรถ, อรรถที่สองเป็นกรณอรรถ, ส่วนคำว่า "บาท" มีกรณอรรถเพียงอย่างเดียว. และอิทธิที่ควรให้สำเร็จก็กล่าวไว้แล้ว แต่ (อิทธิเหล่านั้น) ย่อมไม่สำเร็จ (ด้วยตนเอง). และอิทธิที่ควรให้สำเร็จย่อมไม่เป็นสมานาธิกรณ์กับบาทอันเป็นเครื่องให้สำเร็จ, ดังนี้แล้วจะกล่าวได้อย่างไรว่า "ด้วยอรรถแรก อิทธิเป็นบาทนั่นเอง", อีกทั้งอิทธิอันชื่อว่าปัญญาที่ควรให้สำเร็จด้วยเครื่องกระทำอิทธิกิจ ย่อมควรให้สำเร็จด้วยเครื่องกระทำปัชชนกิจ, ดังนี้แล้วความเป็นสมานาธิกรณ์ของกรณะทั้งสองย่อมไม่เป็นไปได้, ดังนี้แล้วจะกล่าวได้อย่างไรว่า "ด้วยอรรถที่สอง บาทของอิทธิ"? กล่าวได้, เพราะส่วนที่กำลังสำเร็จของบาทเป็นอุบายเครื่องให้สำเร็จ. หรืออีกนัยหนึ่ง โดยการประกอบความอย่างนี้ว่า "ด้วยอรรถแรก บาทของอิทธิ, ด้วยอรรถที่สอง อิทธิเป็นบาทนั่นเอง คือ อิทธิบาท". อย่างไร? อรรถที่อยู่ถัดไปในที่นี้หมายถึงอรรถแรกโดยนัยแห่งความใกล้ชิด, ส่วนอรรถที่อยู่ก่อนหน้านั้นหมายถึงอรรถที่สอง.

‘‘ฉนฺทํ เจ ภิกฺขุ อธิปตึ กริตฺวา ลภติ สมาธิ’’นฺติอาทิ (วิภ. ๔๓๒) วจนโต ฉนฺทสมาธิปฺปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวตีติ เอตฺถาปิ ฉนฺทาธิปติ สมาธิ ฉนฺทสมาธีติ อธิปติสทฺทโลปํ กตฺวา สมาโส วุตฺโตติ วิญฺญายติ. อธิปติสทฺทตฺถทสฺสนวเสเนว ปน ‘‘ฉนฺทเหตุโก, ฉนฺทาธิโก วา สมาธี’’ติ สมฺโมหวิโนทนิยํ (วิภ. อฏฺฐ. ๔๓๑) วุตฺตํ, ตสฺมา อิธาปิ ฉนฺทาธิปติ สมาธิ ฉนฺทสมาธีติ เวทิตพฺโพ. ตํ ปน ฉนฺทํ วุตฺตนเยน สทฺธาสีเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺธาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อิทํ ปธาน’’นฺติ วา วีริยํ วุตฺตํ. วีริยสทฺทาเปกฺขาสหิตํ เอกวจเนน วตฺวา จตุพฺพิธสฺสปิ วีริยสฺส อธิปฺเปตตฺตา นิพฺพตฺเตตพฺพธมฺมวิภาเคน จ ‘‘อิเม สงฺขารา’’ติ วุตฺตํ. เตน ปธานภูตา สงฺขาราติ เอวํ สมาโส เวทิตพฺโพ. สงฺขตสงฺขาราทินิวตฺตนตฺถญฺเจตฺถ ปธานคฺคหณํ. อถ วา ตํ ตํ วิเสสํ สงฺขโรตีติ สงฺขาโร, สพฺพมฺปิ วีริยํ. ตตฺถ จตุกิจฺจสาธกโต อญฺญสฺส นิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณนฺติ ปธานภูตา เสฏฺฐภูตาติ อตฺโถ.

ตามนัยแห่งพระบาลีว่า ‘ภิกษุเมื่อทำฉันทะให้เป็นอธิบดี ย่อมได้สมาธิ’ เป็นต้น (วิภังค์ ๔๓๒) ว่า ‘ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร’ ในที่นี้ก็พึงทราบว่า บทว่า ‘ฉันทสมาธิ’ นั้น เป็นการกล่าวสมาสโดยการลบคำว่า ‘อธิปติ’ ออกจาก ‘ฉันทาธิปติสมาธิ’ อนึ่ง ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี (อรรถกถาพระวิภังค์ ๔๓๑) ได้กล่าวไว้โดยนัยแห่งการแสดงอรรถของคำว่า ‘อธิปติ’ ว่า ‘สมาธิมีฉันทะเป็นเหตุ หรือมีฉันทะเป็นใหญ่’ เพราะฉะนั้น ในที่นี้ก็พึงทราบว่า ‘ฉันทาธิปติสมาธิ’ นั่นแหละคือ ‘ฉันทสมาธิ’ แต่เมื่อแสดงฉันทะนั้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว โดยมีศรัทธาเป็นประธาน จึงกล่าวว่า ‘จิตเตกัคคตาอันมีศรัทธาเป็นอธิปไตย’ หรือกล่าววิริยะว่า ‘นี้คือปธาน’ เมื่อกล่าวด้วยเอกวจนะอันประกอบด้วยความมุ่งหมายในคำว่า ‘วิริยะ’ และเมื่อวิริยะทั้ง ๔ ชนิดเป็นที่ประสงค์ และโดยการจำแนกธรรมที่พึงให้เกิด จึงกล่าวว่า ‘สังขารเหล่านี้’ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าบทสมาสคือ ‘ปธานสังขาร’ นั้น หมายถึง ‘สังขารที่เป็นประธาน’ และการรับเอาคำว่า ‘ปธาน’ ในที่นี้ ก็เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดว่าเป็นสังขารที่ปรุงแต่ง เป็นต้น อีกนัยหนึ่ง คำว่า ‘สังขาร’ หมายถึงวิริยะทั้งหมด เพราะปรุงแต่งคุณวิเศษนั้นๆ การรับเอาคำว่า ‘ปธาน’ ในที่นี้ ก็เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดว่าเป็นอย่างอื่นจากวิริยะที่ยังกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จ หมายถึง ‘เป็นประธาน เป็นเลิศ’

วีริยิทฺธิปาทนิทฺเทเส ‘‘วีริยสมาธิปฺปธานสงฺขารสมนฺนาคต’’นฺติ (วิภ. ๔๓๕) ทฺวิกฺขตฺตุํ วีริยํ อาคตํ. ตตฺถ ปุริมํ สมาธิวิเสสนํ ‘‘วีริยาธิปติ สมาธิ วีริยสมาธี’’ติ, ทุติยํ สมนฺนาคมงฺคทสฺสนตฺถํ. ทฺเว เอว หิ สพฺพตฺถ สมนฺนาคมงฺคานิ สมาธิ, ปธานสงฺขาโร จ. ฉนฺทาทโย สมาธิวิเสสนานิ. ปธานสงฺขาโร ปน ปธานวจเนเนว วิเสสิโต, น ฉนฺทาทีหีติ น อิธ วีริยาธิปติตา ปธานสงฺขารสฺส วุตฺตา โหติ. วีริยญฺจ สมาธึ วิเสเสตฺวา ฐิตเมว สมนฺนาคมงฺควเสน [Pg.53] ปธานสงฺขารวจเนน วุตฺตนฺติ นาปิ ทฺวีหิ วีริเยหิ สมนฺนาคโม วุตฺโต โหติ. ยสฺมา ปน ฉนฺทาทีหิ วิสิฏฺโฐ สมาธิ ตถา วิสิฏฺเฐเนว เตน สมฺปยุตฺโต ปธานสงฺขาโร, เสสธมฺมา จ, ตสฺมา สมาธิวิเสสนานํ วเสน ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา’’ติ วุตฺตา. วิเสสนภาโว จ ฉนฺทาทีนํ ตํตํอปสฺสยนวเสน โหตีติ ฉนฺทสมาธิ…เป… อิทฺธิปาทนฺติ เอตฺถ นิสฺสยตฺเถปิ ปาทสทฺเทน อุปายตฺเถน ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิปาทตา วุตฺตา โหติ. ตถา หิ อภิธมฺเม อุตฺตรจูฬภาชนีเย ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ฉนฺทิทฺธิปาโท’’ติอาทินา (วิภ. ๔๕๗) ฉนฺทาทีนเมว อิทฺธิปาทตา วุตฺตา. ปญฺหาปุจฺฉเก จ ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา – อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธี’’ติ (วิภ. ๔๖๒) อารภิตฺวาปิ ปุน ฉนฺทาทีนํเยว กุสลาทิภาโว วิภตฺโต. อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมว หิ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ. อญฺญถา จตุพฺพิธตาว น โหตีติ. อยเมตฺถ ปาฬิวเสน อตฺถวินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ.

ในนิเทศวิริยิทธิบาท คำว่า ‘ประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร’ (วิภังค์ ๔๓๕) มีคำว่า ‘วิริยะ’ มาสองครั้ง ในที่นั้น คำแรกเป็นวิเสสนะของสมาธิ คือ ‘วิริยาธิปติสมาธิ’ นั่นแหละคือ ‘วิริยสมาธิ’ ส่วนคำที่สองนั้น เพื่อแสดงองค์ประกอบแห่งการประกอบพร้อม เพราะองค์ประกอบแห่งการประกอบพร้อมมีเพียงสองอย่างในทุกที่ คือ สมาธิ และปธานสังขาร ฉันทะเป็นต้นเป็นวิเสสนะของสมาธิ แต่ปธานสังขารนั้นถูกวิเศษด้วยคำว่า ‘ปธาน’ เท่านั้น ไม่ได้ถูกวิเศษด้วยฉันทะเป็นต้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงไม่ได้กล่าวถึงความเป็นวิริยาธิปไตยของปธานสังขาร และวิริยะที่ตั้งอยู่โดยวิเศษสมาธิแล้วนั่นแหละ ถูกกล่าวด้วยคำว่า ‘ปธานสังขาร’ โดยเป็นองค์ประกอบแห่งการประกอบพร้อม เพราะฉะนั้น จึงไม่ได้กล่าวถึงการประกอบพร้อมด้วยวิริยะสองอย่าง แต่เพราะสมาธิที่วิเศษด้วยฉันทะเป็นต้น และปธานสังขารที่ประกอบด้วยสมาธิที่วิเศษนั้น รวมถึงธรรมที่เหลือด้วย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘อิทธิบาท ๔’ โดยนัยแห่งวิเสสนะของสมาธิ และความเป็นวิเสสนะของฉันทะเป็นต้นนั้น ย่อมมีโดยนัยแห่งการอาศัยซึ่งกันและกัน เพราะฉะนั้น ในคำว่า ‘ฉันทสมาธิ...เป... อิทธิบาท’ นี้ คำว่า ‘บาท’ ย่อมกล่าวถึงความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้น แม้โดยอรรถว่า ‘นิสสัย’ และโดยอรรถว่า ‘อุบาย’ ดังนั้น ในอภิธรรม จูฬภาชนีย์ตอนท้าย (วิภังค์ ๔๕๗) ก็ได้กล่าวถึงความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้นว่า ‘อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทิทธิบาท’ เป็นต้น และในปัญหาปุจฉกะก็ได้เริ่มต้นด้วยคำว่า ‘อิทธิบาท ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีฉันทสมาธิ’ (วิภังค์ ๔๖๒) แล้วจำแนกความเป็นกุศลเป็นต้นของฉันทะเป็นต้นอีก แท้จริง การแสดงนิสสยิทธิบาทนั้น ก็เพื่อแสดงอุบายิทธิบาทนั่นเอง ถ้ามิฉะนั้นแล้ว ความเป็น ๔ อย่างก็จักไม่มี ในที่นี้ พึงทราบการวินิจฉัยอรรถโดยนัยแห่งพระบาลีดังนี้

ตทงฺคสมุจฺเฉทนิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตตฺตํ วตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตสฺส อวจนํ ‘‘ฉนฺทสมาธิ…เป… อิทฺธิปาทํ ภาเวตี’’ติ (วิภ. ๔๓๒) ภาเวตพฺพานํ อิทฺธิปาทานํ วุตฺตตฺตา. ภาวิติทฺธิปาทสฺส หิ สจฺฉิกาตพฺพา ผลปริยาปนฺนา อิทฺธิปาทาติ.

เมื่อกล่าวถึงความเป็นผู้ที่อาศัยวิเวกคือตทังคะ สมุจเฉท และนิสสรณะแล้ว การไม่กล่าวถึงการอาศัยปฏิปัสสัทธิวิเวกนั้น เป็นเพราะได้กล่าวถึงอิทธิบาทที่พึงเจริญไว้แล้วในคำว่า ‘ย่อมเจริญฉันทสมาธิ...เป... อิทธิบาท’ (วิภังค์ ๔๓๒) เพราะอิทธิบาทที่เจริญแล้วนั้น เป็นอิทธิบาทที่พึงทำให้แจ้งอันจัดเข้าในผล

โวสฺสคฺคสทฺโท ปริจฺจาคตฺโถ, ปกฺขนฺทนตฺโถ จาติ โวสฺสคฺคสฺส ทุวิธตา วุตฺตา. ยถาวุตฺเตน ปกาเรนาติ ตทงฺคสมุจฺเฉทปฺปกาเรน, ตนฺนินฺนภาวารมฺมณปฺปกาเรน จ. ปริณมนฺตํ วิปสฺสนกฺขเณ.

โวสสัคคศัพท์ มีอรรถว่า ‘การสละ’ และมีอรรถว่า ‘การก้าวเข้าไป’ จึงกล่าวถึงความเป็นสองอย่างของโวสสัคคะ คำว่า ‘โดยประการที่กล่าวมาแล้ว’ หมายถึง โดยประการแห่งตทังคสมุจเฉท และโดยประการแห่งอารมณ์ที่มีความน้อมไปในสิ่งนั้น ที่แปรผันไปในขณะแห่งวิปัสสนา

๑๔. ปุพฺพภาคปญฺญายาติ เอกาวชฺชนนานาวชฺชนวีถีสุ ปวตฺตอุปจารปญฺญาย. อธิคมปญฺญายาติ อปฺปนาปญฺญาย. ปุน ปุพฺพภาคปญฺญายาติ นานาวชฺชนุปจารปญฺญาย, ปฏิสนฺธิปญฺญาย วา. อุปจารปญฺญายาติ เอกาวชฺชเน, สพฺพตฺถ วา ปวตฺตอุปจารปญฺญาย.

๑๔. คำว่า ‘ด้วยปุพพภาคปัญญา’ หมายถึง ด้วยอุปจารปัญญาที่เกิดขึ้นในวิถีแห่งการนึกถึงครั้งเดียวและหลายครั้ง คำว่า ‘ด้วยอธิคมปัญญา’ หมายถึง ด้วยอัปปนาปัญญา คำว่า ‘อีกด้วยปุพพภาคปัญญา’ หมายถึง ด้วยอุปจารปัญญาในการนึกถึงหลายครั้ง หรือด้วยปฏิสนธิปัญญา คำว่า ‘ด้วยอุปจารปัญญา’ หมายถึง ด้วยอุปจารปัญญาที่เกิดขึ้นในการนึกถึงครั้งเดียว หรือในทุกที่

ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวิจโยปีติ ยถาวุตฺตาย ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนวิจโยปิ. วุตฺตนยานุสาเรนาติ อทิฏฺฐโชตนา, วิมติจฺเฉทนา จาติ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุคมเนน.

คำว่า ‘แม้การวิจัยคำถามและคำตอบ’ หมายถึง แม้การวิจัยคำตอบของคำถามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘โดยอนุโลมตามนัยที่กล่าวมาแล้ว’ หมายถึง โดยการดำเนินตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า ‘การทำให้ปรากฏสิ่งที่ยังไม่เห็น และการตัดความสงสัย’

๑๕. เสเข [Pg.54] อเสเขติ เสกฺเข อริยปุคฺคเล, อเสกฺเข อริยปุคฺคเล. วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมปฺปหาเนติ วิปสฺสนํ ปุเรจาริกํ กตฺวา ปวตฺตกิเลสปฺปหาเน, ปหานาภิสมเยติ อตฺโถ.

๑๕. คำว่า ‘ในเสกขะและอเสกขะ’ หมายถึง ในอริยบุคคลผู้เป็นเสกขะ และในอริยบุคคลผู้เป็นอเสกขะ คำว่า ‘ด้วยการละที่มีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า’ หมายถึง ด้วยการละกิเลสที่เกิดขึ้นโดยมีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า มีอรรถว่า ‘ด้วยการตรัสรู้ด้วยการละ’

‘‘ยํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา’’ติ ปาฬึ ทสฺเสตฺวา ปุน ‘‘ยํ อนิจฺเจ ทุกฺเข อนตฺตนี’’ติ วจนํ เอวมฺเปตฺถ ปฐนฺตีติ ทสฺเสตุํ.

การแสดงพระบาลีว่า ‘สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา’ แล้วกล่าวอีกว่า ‘สิ่งใดในสิ่งไม่เที่ยง ในสิ่งเป็นทุกข์ ในสิ่งเป็นอนัตตา’ นั้น ก็เพื่อแสดงว่า ในที่นี้มีการอ่านอย่างนี้

เสสสํกิเลสโวทานธมฺมาติ เคธโต อวสิฏฺฐสํกิเลสธมฺมา จ สพฺพโวทานธมฺมา จ. อภาเวนาติ อภาวเนน อภาวกรเณน.

คำว่า ‘ธรรมอันเป็นเครื่องเศร้าหมองที่เหลือและธรรมอันเป็นโวทาน’ หมายถึง ธรรมอันเป็นเครื่องเศร้าหมองที่เหลือจากความโลภ และธรรมอันบริสุทธิ์ทั้งหมด คำว่า ‘ด้วยความไม่มี’ หมายถึง ด้วยการไม่ให้มี ด้วยการทำให้ไม่มี

ปโยคปรกฺกมนฺติ ภุสํ โยโค ปโยโค, ปโยโคว ปรกฺกโม ปโยคปรกฺกโม, จิตฺตํ. อุกฺขิปตีติ โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อเทนฺโต กุสลปกฺเข อุทฺธํ ขิเปนฺโต วิย ปวตฺตติ. ปธานวีริยนฺติ อกุสลานํ อนุปฺปาทนฏฺเฐน อุตฺตมวีริยํ. โยเชตพฺพานีติ ‘‘อาเสวมาโน วายมตี’’ติอาทินา โยเชตพฺพานิ. อนุปฺปนฺนาติ อวตฺตพฺพตํ อาปนฺนานนฺติ ภูมิลทฺธารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมุคฺฆาฏิตุปฺปนฺนานํ.

คำว่า ‘ความเพียรพยายาม’ หมายถึง ความเพียรอย่างแรงกล้า นั่นคือความเพียรนั่นเอง คือจิต คำว่า ‘ยกขึ้น’ หมายถึง ย่อมเป็นไปเหมือนยกขึ้นสู่ฝ่ายกุศล ไม่ให้ตกไปในฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน คำว่า ‘ปธานวิริยะ’ หมายถึง วิริยะอันสูงสุดโดยอรรถว่าไม่ให้อกุศลเกิดขึ้น คำว่า ‘พึงประกอบ’ หมายถึง พึงประกอบโดยนัยแห่ง ‘เมื่อเสพย่อมพยายาม’ เป็นต้น คำว่า ‘ยังไม่เกิด’ หมายถึง ธรรมที่ถึงซึ่งความไม่พึงกล่าวถึง คือ ธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่ได้ในภูมิ ที่ยังไม่ถูกยึดถือ ที่ยังไม่ถูกข่มไว้ ที่ยังไม่ถูกถอนขึ้น

๑๖. ‘‘อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยานี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ปฐมมคฺเค สทฺธาทโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. อินฺทฺริยคฺคหณญฺจ ปาฬิยํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๖. เพราะได้กล่าวไว้ว่า ‘อินทรีย์ของบุคคลที่ ๘’ จึงกล่าวว่า ‘ศรัทธาเป็นต้นในมรรคแรก’ เป็นต้น และการรับเอาคำว่า ‘อินทรีย์’ ในพระบาลีนั้น พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น

อสุภานุปสฺสนา กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘สติปฏฺฐานภาวนาย สุนิคฺคหิโต กามวิตกฺโก’’ติ. สมาธิ อุปฺปชฺชมาโน กามวิตกฺกมฺปิ นิคฺคเหตฺวา เอว อุปฺปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนวชฺชสุขปทฏฺฐาเนนา’’ติอาทิมาห. ‘‘กุสเลสุ ธมฺเมสุ อารทฺธวีริโย’’ติอาทินา ธมฺมจฺฉนฺทโต อุปฺปชฺชมาโน วีริยจฺฉนฺโท ขนฺตึ ปริพฺรูเหตีติ ทสฺเสติ. อนวชฺชธมฺมานํ อุปการกธมฺมาเสวนํ วิย อนุปการกธมฺมปริวชฺชนมฺปิ ปญฺญานิเสวเนเนว โหตีติ อาห ‘‘สมาธิอาทีน’’นฺติอาทิ.

คำว่า ‘อสุภานุปัสสนาคือกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน’ จึงกล่าวว่า ‘กามวิตกถูกข่มไว้ดีแล้วด้วยการเจริญสติปัฏฐาน’ เมื่อแสดงว่าสมาธิเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นโดยข่มกามวิตกไว้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘ด้วยสุขที่ไม่มีโทษเป็นที่ตั้ง’ เป็นต้น ด้วยคำว่า ‘ปรารภความเพียรในกุศลธรรมทั้งหลาย’ เป็นต้น ย่อมแสดงว่าวิริยฉันทะที่เกิดขึ้นจากธรรมฉันทะ ย่อมบำรุงขันติให้บริบูรณ์ และการเว้นธรรมที่ไม่เป็นประโยชน์ ก็ย่อมมีด้วยการเสพปัญญาเท่านั้น เหมือนกับการเสพธรรมที่เป็นประโยชน์แก่ธรรมที่ไม่มีโทษ จึงกล่าวว่า ‘ของสมาธิเป็นต้น’ เป็นต้น

๑๗. สพฺพธมฺมาธิฏฺฐานํ เทสนํ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน วิภชิตุํ ‘‘โลโก นามา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺพธมฺมานนฺติ…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ อาห. มหคฺคตธมฺเมสุ ฐานํ ตํสมฺปาทนาว. ตถา เสเสสุ. วฑฺฒิยมาเนสูติ ยถา วิมุตฺตึ ปริปาจยนฺติ, เอวํ พฺรูหิยมาเนสุ.

๑๗. เมื่อแสดงว่า การแสดงที่ตั้งแห่งธรรมทั้งปวงนั้น ได้กล่าวคำว่า ‘โลกชื่อว่า’ เป็นต้น เพื่อจำแนกด้วยการแสดงที่ตั้งแห่งบุคคล จึงกล่าวว่า ‘ของธรรมทั้งปวง...เป็นต้น...เพื่อแสดง’ การตั้งอยู่ในมหาคตธรรมนั้น คือการยังมหาคตธรรมนั้นให้สำเร็จนั่นเอง ในธรรมที่เหลือก็เช่นกัน คำว่า ‘เมื่อเจริญ’ หมายถึง เมื่อเจริญอย่างที่ทำให้วิมุตติสุกงอม

ทสฺสนปริญฺญาติ รูปารูปธมฺมานํ สลกฺขณโต, ปจฺจยโต จ ปริชานนา. เตนาห ‘‘ญาตปริญฺญา’’ติ. ปฏิปกฺขวิธมเนน สทฺธึ ลกฺขณตฺตยวิภาวนา อิธ ‘‘ภาวนาปริญฺญา’’ติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ภาวนา…เป… ปริญฺญา จา’’ติ[Pg.55]. ทสฺสนตฺถา ปริญฺญา ทสฺสนปริญฺญา, ภาวนตฺถา ปริญฺญา ภาวนาปริญฺญาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ทัสสนปริญญา คือการกำหนดรู้รูปธรรมและอรูปธรรมโดยลักษณะเฉพาะและโดยปัจจัย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ญาตปริญญา" การแสดงลักษณะ ๓ อย่างพร้อมกับการขจัดฝ่ายปฏิปักษ์ในที่นี้ประสงค์เอาว่า "ภาวนาปริญญา" จึงกล่าวว่า "ภาวนา...และปริญญา" ปริญญาเพื่อการเห็น คือ ทัสสนปริญญา, ปริญญาเพื่อการเจริญ คือ ภาวนาปริญญา พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้

กกฺขฬผุสนาทีติ กกฺขฬาทิผุสนาทิ. อภิชานิตฺวาติ อภิญฺญาย ปญฺญาย ชานิตฺวา, ฐิตสฺส อภิชานนเหตุ วาติ อตฺโถ. อตฺโถติ ผลํ. นโยติ วุตฺตนโย.

คำว่า กักขฬผุสนาทิ (การถูกต้องสัมผัสอันหยาบเป็นต้น) คือ การถูกต้องสัมผัสอันหยาบเป็นต้น คำว่า อภิชานิตวา (รู้ยิ่งแล้ว) คือ รู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง, อรรถว่า เป็นเหตุให้รู้ยิ่งซึ่งสิ่งที่ตั้งอยู่ คำว่า อัตถะ (อรรถ) คือ ผล คำว่า นยะ (นัย) คือ นัยที่กล่าวแล้ว

‘‘ยํ อสงฺขต’’นฺติปิ ปฐนฺติ. จตุนยโกวิโทติ เอกตฺตนานตฺตาทินยจตุกฺเก นิปุโณ. เทสนายุตฺติกุสโลติ ธมฺมานํ เทสนาวิธิมฺหิ กุสโล.

บางแห่งก็อ่านว่า "ยัง อสังขตัง" (สิ่งที่ไม่ปรุงแต่ง) คำว่า จตุนยโกวิโท (ผู้ฉลาดในนัย ๔) คือ ผู้ชำนาญในนัย ๔ มีเอกัตตะ (ความเป็นอันเดียวกัน) และนานัตตะ (ความเป็นต่างกัน) เป็นต้น คำว่า เทสนายุตติกุสโล (ผู้ฉลาดในความเหมาะสมแห่งการแสดง) คือ ผู้ฉลาดในวิธีแสดงธรรมทั้งหลาย

สทิสี กาตพฺพา สํสนฺทนวเสนาติ อธิปฺปาโย. อาเนตพฺพา ‘‘อยํ เทสนา อิมาย เทสนาย เอวํ สํสนฺทตี’’ติ. อตฺถโต อเปตนฺติ อยุตฺตตฺถํ. อสมฺพนฺธตฺถนฺติ อญฺญมญฺญํ อสมฺพนฺธปทตฺถํ. นนุ ปฏฺฐานวิจาโร นยวิจาโร วิย หาเรหิ อสมฺมิสฺโส วิจารณนฺตโรติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. อิธ นิกฺขิตฺโตติ อิธ สุตฺตวิจเย สุตฺตตฺถวิจารภาวโต นิกฺขิตฺโต, เอเตน วา ปฏฺฐานสฺส หารนฺโตคธภาวทสฺสเนเนว มูลปทานํ วิย ปฏฺฐานสฺส ปทตฺถนฺตราภาโว ทสฺสิโตติ เวทิตพฺพํ.

พึงทำให้เหมือนกันโดยการเทียบเคียง ดังนี้เป็นอัธยาศัย พึงนำมาว่า "พระสูตรนี้ย่อมเข้ากันได้กับพระสูตรนี้อย่างนี้" คำว่า อัตถโต อเปตัง (คลาดเคลื่อนจากอรรถ) คือ อรรถที่ไม่สมควร คำว่า อสัมพันธัตถัง (อรรถที่ไม่เกี่ยวข้องกัน) คือ บทและอรรถที่ไม่เกี่ยวข้องกัน อนึ่ง การพิจารณาปัฏฐานนั้น ไม่ใช่การพิจารณาที่ปะปนกับหาระทั้งหลาย เหมือนการพิจารณานัยหรือ? เมื่อนึกถึงคำถามนี้ จึงกล่าวว่า "ยสฺมา ปนา" (ก็เพราะเหตุใด) เป็นต้น คำว่า อิทะ นิกขิตโต (ถูกยกไว้ในที่นี้) คือ ถูกยกไว้ในที่นี้ ในการพิจารณาสูตร เพราะเป็นความพิจารณาอรรถแห่งสูตร, หรือพึงทราบว่า ด้วยการแสดงว่าปัฏฐานเป็นส่วนหนึ่งของหาระนี้เอง ย่อมแสดงว่าปัฏฐานไม่มีบทและอรรถอื่น เหมือนบทมูลทั้งหลาย

อิมสฺส สุตฺตสฺสาติ สํวณฺณิยมานสุตฺตํ สนฺธายาห. กสฺมึ วา ปเทติ สํวณฺณิยมานํ คาถํ สนฺธายาห. ตพฺพิจเยนาติ ปุจฺฉาทิวิจเยน, อสฺสาทาทิวิจเยน จ.

คำว่า อิมัสสะ สุตตัสสะ (แห่งพระสูตรนี้) กล่าวหมายถึงพระสูตรที่กำลังอธิบาย คำว่า กัสสมิง วา ปเท (หรือในบทไหน) กล่าวหมายถึงคาถาที่กำลังอธิบาย คำว่า ตัพพิจะเยนะ (ด้วยการพิจารณานั้น) คือ ด้วยการพิจารณาคำถามเป็นต้น และด้วยการพิจารณาอัสสาทะ (ความพอใจ) เป็นต้น

วิจยหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

วิจยหารวิภังควัณณนา จบแล้ว

๓. ยุตฺติหารวิภงฺควณฺณนา

๓. ยุตติหารวิภังควัณณนา

๑๘. เอวเมตสฺส สุตฺตสฺส อตฺโถ น คเหตพฺโพ, เอวํ ปน คเหตพฺโพติ อคฺคเหตพฺพคเหตพฺพานํ อตฺถานํ วิชหนคฺคหณตฺถาย ยุตฺตายุตฺติวิจารณายํ วชฺเชตพฺเพสุ ตาว ปฐมํ ปฏิปตฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตถากาเรน คยฺหมานา สุตฺตตฺถา วิสโย’’ติ ยถา ‘‘วามํ มุญฺจ, ทกฺขิณํ คณฺหา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘; วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๔; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๒๑๓). วชฺเชตพฺพภาวโต หิ สุตฺตปเทหิ สุตฺตตฺเถ [Pg.56] วิเวจิเต คเหตพฺพภาโว จ อวสิฏฺโฐ โหติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘เมตฺตาวิหารสฺส สโต พฺยาปาโท จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตี’ติ น ยุชฺชติ เทสนา, ‘พฺยาปาโท ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตี’ติ ยุชฺชติ เทสนา’’ติ (เนตฺติ. ๒๑).

๑๘. อรรถแห่งพระสูตรนี้ไม่พึงถือเอาอย่างนี้ แต่พึงถือเอาอย่างนี้ เพื่อละและถือเอาอรรถที่พึงถือและไม่พึงถือ ในการพิจารณาความสมควรและไม่สมควร จึงแสดงว่า "การปฏิบัติเบื้องต้นในบรรดาสิ่งที่พึงเว้น คือ อรรถแห่งพระสูตรที่ถูกถือเอาโดยไม่เป็นจริง เป็นวิสัย" ดังคำว่า "จงทิ้งซ้าย จงถือขวา" (ธ.ส.อ. 498; วิสุทธิ.มหาฏี. 1.14; สํ.นิ.ฏี. 1.1.213) เพราะความเป็นสิ่งที่พึงเว้น เมื่ออรรถแห่งพระสูตรถูกแยกแยะด้วยบทแห่งพระสูตรแล้ว ความเป็นสิ่งที่พึงถือก็ยังคงเหลืออยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "การแสดงว่า 'เมื่อมีเมตตาอยู่ พยาบาทจะครอบงำจิตอยู่' ย่อมไม่สมควร, การแสดงว่า 'พยาบาทจะถึงซึ่งการละ' ย่อมสมควร" (เนตติ. 21)

ยุตฺตินิทฺธารเณน อยถาสภาวโต วิเวจิตฺวา ยถาสภาวโต ธมฺมสฺส คหณการณานิ กเถนฺโต ‘‘มหนฺตา อปทิสิตพฺพา เอเตสนฺติ มหาปเทสา’’ติ อิมมตฺถมาห ‘‘พุทฺธาทโย’’ติอาทินา. ปติฏฺฐานานีติ ปติฏฺฐานสาธนานิ. เสเสสูติ สงฺฆาปเทสาทีสุ. ปฐมตฺโถ เอว หิ อิธ ปาฬิ อาคโต, วินิจฺฉยเน การณํ มหาปเทโสติ อธิปฺปาโย. สุตฺโตตรณาทีติ อาทิสทฺเทน สุตฺตาโนตรณาทิปิ สงฺคยฺหติ. สุตฺโตตรณวินยสนฺทสฺสนานิ หิ เกนจิ ยถาภตสฺส คนฺถสฺส ‘‘ธมฺโม’’ติ วินิจฺฉยเน การณํ. สุตฺตาโนตรณวินยาสนฺทสฺสนานิ ‘‘อธมฺโม’’ติ. ยทิ เอวนฺติ ยทิ ยถาภตสฺส คนฺถสฺส สุตฺตวินเยหิ สํสนฺทนํ ‘‘ธมฺโม’’ติ, อสํสนฺทนํ ‘‘อธมฺโม’’ติ วินิจฺฉยการณํ, เอวํ สนฺเตติ อตฺโถ. สมฺปทียติ ญาปียติ ธมฺโม เอเตหีติ สมฺปทายา, อกฺขาตาโร.

เมื่อกล่าวถึงเหตุแห่งการถือเอาธรรมตามสภาพจริง โดยแยกแยะจากสภาพที่ไม่จริงด้วยการกำหนดความสมควร จึงกล่าวอรรถนี้ว่า "มหันตา อปทิสิตัพพา เอเตสันติ มหาปเทสา" (สิ่งที่ยิ่งใหญ่ที่พึงอ้างอิงถึงเหล่านี้ คือ มหาปเทส) ด้วยคำว่า "พุทธาทโย" (พระพุทธเจ้าเป็นต้น) คำว่า ปติฏฐานานิ (ที่ตั้ง) คือ สิ่งที่ทำให้เป็นที่ตั้ง คำว่า เสเสสุ (ในที่เหลือ) คือ ในสังฆาปเทสเป็นต้น อรรถแรกนั่นแหละมาในบาลีนี้, มหาปเทสเป็นเหตุในการวินิจฉัย ดังนี้เป็นอัธยาศัย คำว่า สุตโตตรณาทิ (การลงสู่พระสูตรเป็นต้น) ด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์เอาการไม่ลงสู่พระสูตรเป็นต้นด้วย การลงสู่พระสูตรและการแสดงวินัย ย่อมเป็นเหตุในการวินิจฉัยคัมภีร์ที่ใครนำมาว่า "เป็นธรรม" การไม่ลงสู่พระสูตรและการไม่แสดงวินัย ย่อมเป็นเหตุในการวินิจฉัยว่า "เป็นอธรรม" คำว่า ยทิ เอวัง (ถ้าเป็นอย่างนั้น) คือ ถ้าการเทียบเคียงคัมภีร์ที่นำมากับพระสูตรและวินัยเป็นเหตุวินิจฉัยว่า "เป็นธรรม", และการไม่เทียบเคียงเป็นเหตุวินิจฉัยว่า "เป็นอธรรม", อรรถว่า "เมื่อเป็นอย่างนั้น" ธรรมย่อมสำเร็จ ย่อมถูกรู้แจ้งด้วยสิ่งเหล่านี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมปทายา (ผู้บอกกล่าว), คือ ผู้บอกกล่าว

วินียนฺติ ราคาทโย เอเตนาติ วินโย, การณํ. เตนาห ‘‘ราคาทิวูปสมนิมิตฺต’’นฺติ. กึ ปน ตํ? สาธิฏฺฐานสมถวิปสฺสนาทิธมฺมา. เย ปรโต ‘‘เตจตฺตาลีสํ โพธงฺคมา ธมฺมา’’ติ (เนตฺติ. ๒๔) วกฺขติ.

ราคะเป็นต้นย่อมถูกนำออกไปได้ด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วินัย, คือ เหตุ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เป็นเครื่องหมายแห่งความสงบระงับราคะเป็นต้น" ก็สิ่งนั้นคืออะไร? คือ ธรรมทั้งหลายมีสมถะและวิปัสสนาพร้อมด้วยอธิษฐานเป็นต้น ซึ่งท่านจะกล่าวในภายหลังว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นองค์แห่งโพธิ ๔๓ อย่าง" (เนตติ. 24)

วินยมหาปเทสา กปฺปิยานุโลมโต อนุโลมกปฺปิยํ นาม, ตํสทิสตาย สุตฺตนฺตมหาปเทสาปิ อนุโลมกปฺปิยนฺติ อฏฺฐกถาโวหาโร. เตน วุตฺตํ ‘‘ยํ อนุโลมกปฺปิยนฺติ วุจฺจตี’’ติ.

วินัยมหาปเทสชื่อว่า อนุโลมกัปปิยะ (สิ่งที่ควรแก่การอนุโลม) โดยการอนุโลมตามสิ่งที่ควร, แม้สุตตันตมหาปเทสก็ชื่อว่า อนุโลมกัปปิยะ เพราะมีความคล้ายคลึงกัน ดังนี้เป็นโวหารของอรรถกถา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สิ่งที่เรียกว่า อนุโลมกัปปิยะ"

ยทิปิ ตตฺถ ตตฺถ ปวตฺตา ภควโต ปกิณฺณกเทสนา อฏฺฐกถา, สา ปน ธมฺมสงฺคาหเกหิ เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ สงฺคายิตฺวา ตสฺส อตฺถสํวณฺณนานุรูเปน วาจนามคฺคํ อาโรปิตตฺตา อาจริยวาโท นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘อาจริยวาโท นาม อฏฺฐกถา’’ติ. ติสฺโสปิ สงฺคีติโย อารุฬฺโห เอว หิ พุทฺธวจนสฺส อตฺถสํวณฺณนาภูโต กถามคฺโค ปจฺฉา ตมฺพปณฺณิเยหิ มหาเถเรหิ สีหฬภาสาย ฐปิโต. อตฺตโนมติ เถรวาโท. สเมนฺตเมว คเหตพฺพนฺติ ยถา ปาฬิยา สํสนฺทติ[Pg.57], เอวํ มหาปเทสโต อตฺถา อุทฺธริตพฺพาติ ทสฺเสติ. ปมาทปาฐวเสน อาจริยวาทสฺส กทาจิ ปาฬิยา อสํสนฺทนาปิ สิยา, โส น คเหตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สุตฺเตน สเมนฺโต เอว คเหตพฺโพ’’ติ.

แม้ว่าอรรถกถาคือพระธรรมเทศนาเบ็ดเตล็ดของพระผู้มีพระภาคที่ทรงแสดงในที่นั้นๆ แต่เพราะพระธรรมสังคาหกะทั้งหลายได้สังคายนาพระพุทธพจน์อันเป็นไตรปิฎกแล้ว ได้นำขึ้นสู่แนวทางแห่งการสาธยายให้เหมาะสมกับการอธิบายอรรถของพระพุทธพจน์นั้น จึงชื่อว่า อาจริยวาท (คำสอนของอาจารย์) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อรรถกถาชื่อว่า อาจริยวาท" อนึ่ง แนวทางแห่งการอธิบายอรรถของพระพุทธพจน์ที่ขึ้นสู่สังคายนาทั้งสามครั้งนั้น ภายหลังพระมหาเถระชาวลังกาได้ประดิษฐานไว้ด้วยภาษาสีหฬ ความเห็นของตน คือ เถรวาท คำว่า สเมนฺตเมว คเหตัพพัง (พึงถือเอาแต่ที่เข้ากันได้) แสดงว่า อรรถทั้งหลายพึงยกขึ้นจากมหาปเทสอย่างนี้ คือ อย่างที่เข้ากันได้กับบาลี บางครั้งอาจริยวาทอาจไม่เข้ากันกับบาลีโดยความผิดพลาดในการอ่าน, จึงแสดงว่าไม่พึงถือเอาสิ่งนั้น โดยกล่าวว่า "พึงถือเอาแต่ที่เข้ากันได้กับพระสูตรเท่านั้น"

จตูหิ มหาปเทเสหิ ยุชฺชตีติ จตูหิ มหาปเทเสหิ น วิรุชฺฌติ. อิทานิ ตํ อวิรุชฺฌนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เยน เยนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สุตฺโตตรณาทิ เอว เหตฺถ การณํ. ตสฺส จ อเนกาการตาย ‘‘ปกาเรนา’’ติ วุตฺโต. สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต สํวณฺณนาวเสน คเหตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อาภเตนาติ อานีเตน. สุตฺตโตติ สุตฺตนฺตรโต. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เกนจิ ปสงฺเคน สุตฺตนฺตรโต อุทฺธริตฺวา อานีเตน สุตฺตปเทน สุตฺโตตรณาทินา, การณปฺปกาเรน จ จตุมหาปเทสาวิโรเธน สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต สํวณฺณนาวเสน อตฺถชาตํ คเหตพฺพนฺติ. เตนาห ‘‘เตน…เป… กาตพฺพา’’ติ. ตตฺถ ยุตฺติหารโยชนา กาตพฺพาติ ยุตฺตินิทฺธารณวเสน อยํ ยุตฺติหาโร โยเชตพฺโพ. อถ วา ยุตฺติหารโยชนา กาตพฺพาติ อิมินา หาเรน วกฺขมานนเยน ยุตฺติคเวสนํ กตฺวา ตาย ยุตฺติยา สพฺพหารโยชนา กาตพฺพาติ อตฺโถ. ลกฺขณญฺเหตํ ยุตฺติคเวสนาย, ยทิทํ ยุตฺติหาโร. เตนาห ‘‘สพฺเพสํ หารานํ, ยา ภูมี, โย จ โคจโร เตสํ. ‘‘ยุตฺตายุตฺตปริกฺขา’’ติ (เนตฺติ. ๔), ‘‘อิมาย ยุตฺติยา อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ คเวสิตพฺพ’’นฺติ (เนตฺติ. ๒๐) จ.

คำว่า จตูหิ มหาปเทเสหิ ยุชฺชติ (ย่อมประกอบด้วยมหาปเทส ๔) คือ ย่อมไม่ขัดแย้งกับมหาปเทส ๔ บัดนี้ เมื่อแสดงอาการที่ไม่ขัดแย้งนั้น จึงกล่าวคำว่า "เยน เยนา" (ด้วยเหตุใดๆ) เป็นต้น การลงสู่พระสูตรเป็นต้นนั่นแหละเป็นเหตุในที่นี้ และเพราะความเป็นหลายอาการของสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "ปกาเรนะ" (ด้วยประการ) ความสัมพันธ์คือ พึงถือเอาอรรถในพระสูตรที่กำลังอธิบายโดยการอธิบาย คำว่า อาภเตนะ (ที่นำมา) คือ ที่นำมาแล้ว คำว่า สุตฺตโต (จากพระสูตร) คือ จากพระสูตรอื่น อรรถในที่นี้คือ – พึงถือเอาหมู่แห่งอรรถในพระสูตรที่กำลังอธิบายโดยการอธิบาย ด้วยบทแห่งพระสูตรที่ยกมาจากพระสูตรอื่นโดยบางโอกาส ด้วยการลงสู่พระสูตรเป็นต้น และด้วยประการแห่งเหตุที่ไม่ขัดแย้งกับมหาปเทส ๔ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เตน...เป...กาตัพพา" (ด้วยเหตุนั้น...พึงกระทำ) ในที่นั้น คำว่า ยุตฺติหารโยชนา กาตัพพา (พึงประกอบยุตติหาระ) คือ ยุตติหาระนี้พึงประกอบโดยการกำหนดความสมควร อีกนัยหนึ่ง คำว่า ยุตฺติหารโยชนา กาตัพพา (พึงประกอบยุตติหาระ) คือ อรรถว่า พึงแสวงหาความสมควรด้วยหาระนี้ตามนัยที่จะกล่าวต่อไป แล้วพึงประกอบหาระทั้งหมดด้วยความสมควรนั้น ยุตติหาระนี้เป็นลักษณะของการแสวงหาความสมควร เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ภูมิใด โคจรใดของหาระทั้งปวง, การพิจารณาความสมควรและไม่สมควร" (เนตติ. 4), และ "พึงแสวงหาด้วยความสมควรนี้ ด้วยเหตุผลอื่นๆ" (เนตติ. 20)

๑๙. ยทิ วา สพฺพานิ ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺตีติ โยชนา.

๑๙. หรืออีกนัยหนึ่ง การประกอบความคือ บททั้งปวงย่อมกล่าวถึงอรรถเดียวกัน

๒๐. ชรายํ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตนฺติ ฐิตสฺส ยํ อญฺญถตฺตํ อญฺญถาภาโว, อยํ ชรา นาม. ขณิกมรณํ ขณิกนิโรโธ. สมุจฺเฉทมรณํ ขีณาสวานํ ขนฺธปรินิพฺพานํ.

๒๐. คำว่า ชรายํ ฐิตสฺส อญฺญตฺตํ (ความแปลกไปของสิ่งที่ตั้งอยู่เพราะชรา) คือ ความแปลกไป ความเป็นอย่างอื่นของสิ่งที่ตั้งอยู่, นี้ชื่อว่า ชรา ขณิกมรณะ (ความตายชั่วขณะ) คือ ขณิกนิโรธ (ความดับชั่วขณะ) สมุจเฉทมรณะ (ความตายโดยสิ้นเชิง) คือ ขันธปรินิพพานของพระขีณาสพ

เกวลสฺสาติ ชราย อมิสฺสสฺส. อญฺญาว ชรา, อญฺญํ มรณนฺติ ‘‘ปฏิญฺญาตสฺส เกวลสฺส มรณสฺส ทิฏฺฐตฺตา’’ติ เหตุ. ยถา ตํ เทวานนฺติ สทิสูทาหรณํ, วิสทิสูทาหรณํ ปน อิทฺธิปาทาทโย, อนฺวยพฺยติเรกา คเหตฺวา โยเชตพฺพา.

บทว่า เกวลสฺสาติ (แห่งความสิ้นเชิง) คือ ไม่ปะปนด้วยชรา. ชราอย่างหนึ่ง มรณะอย่างหนึ่ง ดังนี้ เป็นเหตุว่า ‘เพราะเห็นมรณะที่ปฏิญญาแล้วโดยสิ้นเชิง’. บทว่า ยถา ตํ เทวานํ (เหมือนอย่างเทพทั้งหลาย) เป็นตัวอย่างที่เหมือนกัน ส่วนตัวอย่างที่ไม่เหมือนกัน คือ อิทธิบาทเป็นต้น พึงถือเอาอรรถที่เนื่องกันและอรรถที่แย้งกันมาประกอบ.

เตหีติ [Pg.58] ชรามรเณหิ.

บทว่า เตหิ (ด้วยสิ่งเหล่านั้น) คือ ด้วยชราและมรณะ.

‘‘ชีรณภิชฺชนสภาวา’’ติ อิมินา เลเสน ตณฺหาชรามรณานํ อนญฺญตฺตํ โยเชติ. ยทิปิ ‘‘อญฺญา ตณฺหา, อญฺญา ชรา, อญฺญํ มรณ’’นฺติ สิทฺโธวายมตฺโถ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘น อิท’’นฺติอาทิ, ตถาปิ สกฺกุเณยฺยปริหารายํ โจทนาติ อชฺฌารุฬฺหํ ตตฺถ โทสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยทิ จ ยถา ชรามรณ’’นฺติ ปาฬิปวตฺตานิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ…เป… ทสฺเสตี’’ติ อาห. ภาโวติ อธิปฺปาโย. เอเตสนฺติ ตณฺหาชรามรณานํ.

ด้วยบทว่า ‘มีสภาพอันคร่ำคร่าและแตกสลาย’ นี้ ท่านย่อมประกอบความเป็นอันเดียวกันแห่งตัณหา ชรา และมรณะ. ถึงแม้ว่าอรรถนี้สำเร็จแล้วว่า ‘ตัณหาอย่างหนึ่ง ชราอย่างหนึ่ง มรณะอย่างหนึ่ง’ ซึ่งเป็นอรรถที่พระบาลีมีบทว่า ‘น อิทํ’ เป็นต้น ตรัสไว้ แต่ก็เป็นคำถามที่พึงแก้ได้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ยทิ...เป...ทสฺเสติ’ โดยแสดงพระบาลีที่ดำเนินไปว่า ‘ยทิ จ ยถา ชรามรณํ’ เพื่อแสดงโทษที่พึงกล่าวหาในคำถามนั้น. บทว่า ภาโว (ความมี) คือ อัธยาศัย. บทว่า เอเตสํ (แห่งสิ่งเหล่านี้) คือ แห่งตัณหา ชรา และมรณะ.

‘‘อิมาย ยุตฺติยา อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ คเวสิตพฺพ’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ, พฺยญฺชนโตปิ คเวสิตพฺพํ, อญฺญตฺถ อตฺถโต อญฺญตฺถมฺปีติ อธิปฺปาโย. ตเมว พฺยญฺชนโต อญฺญตฺถํ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘สลฺโลติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิเมสนฺติ สลฺลธูปายนานํ. อิจฺฉาวิปริยาเยติ อิจฺฉิตาลาเภ, อปฺปจฺจยสมวาเย วา. อิทมฺปิ สมตฺถนํ โหติ ยถาธิปฺเปตสฺส อญฺญตฺถสฺส พฺยติเรกทสฺสนภาวโต. ชรามรณวิปริยาเยติ ชรามรเณ อสติ. น หิ ยถาธิปฺเปตชรามรณาภาเว ตณฺหา น โหตีติ.

บางท่านก็อ่านว่า ‘พึงแสวงหาด้วยเหตุทั้งหลายอันต่างกันด้วยยุติข้อนี้’ พึงแสวงหาแม้โดยพยัญชนะด้วย อธิบายว่า แม้ในที่อื่นโดยอรรถ และแม้ในอรรถอื่น. เพื่อแสดงอรรถอื่นนั้นโดยพยัญชนะนั่นเอง พระบาลีจึงตรัสว่า ‘สลฺโลติ วา’ เป็นต้น. บทว่า อิเมสํ (แห่งสิ่งเหล่านี้) คือ แห่งศัลละและธูปายนะ. บทว่า อิจฺฉาวิปริยาเย (ในความผันแปรแห่งความอยาก) คือ ในเมื่อไม่ได้สิ่งที่อยากได้ หรือในเมื่อปัจจัยไม่ประจวบกัน. แม้อรรถนี้ก็เป็นการสนับสนุน เพราะมีความเป็นแห่งการแสดงความแย้งกันแห่งอรรถอื่นตามที่มุ่งหมาย. บทว่า ชรามรณวิปริยาเย (ในความผันแปรแห่งชราและมรณะ) คือ ในเมื่อไม่มีชราและมรณะ. เพราะว่า เมื่อไม่มีชราและมรณะตามที่มุ่งหมาย ตัณหาจะไม่มีก็หาไม่.

ทฺวิธา วุตฺตาติ ทฺวิปฺปกาเรน วุตฺตา, ทฺวิกฺขตฺตุํ วา วุตฺตา. ยํ อิทํ…เป… อารมฺมณกรณวเสน วา อภิลปนนฺติ เอวํ กิริยาปรามสนํ โยเชตพฺพนฺติ เวทิตพฺพํ. วิเสโสติ อยํ เอตาสํ อิจฺฉาตณฺหานํ ปกติสงฺขาโต วิเสโส. ‘‘ทฺวีหิ นาเมหี’’ติปิ ปาฬิ. ยทิปิ เอวนฺติ กามํ วิสยวิเสเสสุ เอวํ ยถาวุตฺตอวตฺถาวิเสเสน อิจฺฉาตณฺหานํ อตฺถิ กาจิ เภทมตฺตาติ อตฺโถ. สภาวโต ปน เภโท นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถาปี’’ติ อาห.

บทว่า ทวิธา วุตฺตา (ตรัสไว้ ๒ อย่าง) คือ ตรัสไว้ ๒ ประเภท หรือตรัสไว้ ๒ ครั้ง. พึงทราบว่า พึงประกอบการพิจารณาการกระทำอย่างนี้ว่า ‘ยํ อิทํ…เป… หรือการกล่าวถึงโดยความเป็นอารมณ์’. บทว่า วิเสโส (ความพิเศษ) คือ ความพิเศษนี้เป็นความพิเศษที่นับว่าเป็นปกติของอิจฉาและตัณหาเหล่านั้น. แม้บทว่า ‘ทฺวีหิ นาเมหิ’ ก็เป็นพระบาลี. ถึงแม้ว่าอย่างนี้ คือ ในวิสัยพิเศษทั้งหลาย อิจฉาและตัณหาเหล่านั้นมีความแตกต่างกันบ้างโดยความต่างแห่งสภาวะที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ก็ตาม. แต่เพื่อแสดงว่าโดยสภาวะแล้วไม่มีความแตกต่างกัน ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตถาปิ’.

อิจฺฉนฺตีติ กาเมนฺติ. ตณฺหายนา ปาตุกามตา. สนฺตาปนฏฺเฐนาติ ปริทหนภาเวน. อากฑฺฒนฏฺเฐนาติ อวหรณฏฺเฐน. สริตานีติ ราควเสน อลฺลานิ. ตํสมฺปยุตฺตปีติวเสน สินิทฺธานิ สิเนหิตานิ. วิสตฺติกาติ วิตฺถตา รูปาทีสุ เตภูมกธมฺเมสุ พฺยาปนวเสน. วิสฏาติ ปุริมเววจนเมว ต-การสฺส ฏ-การํ กตฺวา วุตฺตํ. วิสาลาติ วิปุลา. วิสกฺกตีติ ปริสกฺกติ สหติ. รตฺโต หิ ราควตฺถุนา ปาเทน ตาฬิยมาโนปิ สหติ. ‘‘โอสกฺกนํ, วิปฺผนฺทนํ วา วิสกฺกน’’นฺติ วทนฺติ. อนิจฺจาทิกํ นิจฺจาทิโต [Pg.59] คณฺหนฺตี วิสํวาทิกา โหติ. วิสํหรตีติ ตถา ตถา กาเมสุ อานิสํสํ ทสฺเสนฺตี วิวิเธหิ อากาเรหิ เนกฺขมฺมาภิมุขปฺปวตฺติโต จิตฺตํ สํหรติ สํขิปติ. วิสํ วา ทุกฺขํ, ตํ หรติ, วหตีติ อตฺโถ. ทุกฺขนิพฺพตฺตกสฺส กมฺมสฺส เหตุภาวโต วิสมูลา, วิสํ วา ทุกฺขาทิเภทา เวทนา มูลํ เอตายาติ วิสมูลา, ทุกฺขสมุทยตฺตา วิสํ ผลํ เอติสฺสาติ วิสผลา. รูปาทิทุกฺขสฺเสว ปริโภโค เอตาย, น อมตสฺสาติ วิสปริโภคา. สพฺพตฺถ นิรุตฺติวเสน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. โย ปเนตฺถ ปธาโน อตฺโถ, ตํ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘วิสตา วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

บทว่า อิจฺฉนฺติ (ย่อมอยาก) คือ ย่อมใคร่. ตัณหายนา คือ ความอยากปรากฏ. บทว่า สนฺตาปนตฺเถน (โดยอรรถว่ายังให้เดือดร้อน) คือ โดยความเป็นเครื่องแผดเผา. บทว่า อากฑฺฒนตฺเถน (โดยอรรถว่ายังให้ดึงดูด) คือ โดยอรรถว่ายังให้พรากไป. บทว่า สริตานิ (อันไหลไปแล้ว) คือ อันเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งราคะ. อันชุ่มชื่น อันรักใคร่ ด้วยอำนาจแห่งปีติที่สัมปยุตด้วยราคะนั้น. บทว่า วิสตฺติกา (ความข้องอยู่) คือ ความแผ่ไปในรูปเป็นต้น ในธรรมที่เป็นไตรภูมิโดยความเป็นเครื่องแผ่ซ่านไป. บทว่า วิสฏา (อันแผ่ไปแล้ว) เป็นคำไวพจน์ของคำก่อนนั่นเอง โดยทำ ต-อักษร ให้เป็น ฏ-อักษร. บทว่า วิสาลา (อันกว้างขวาง) คือ อันไพบูลย์. บทว่า วิสกฺกติ (ย่อมซ่านไป) คือ ย่อมซ่านไป ย่อมทนได้. เพราะว่าผู้กำหนัดแล้วถูกวัตถุแห่งราคะเตะด้วยเท้าก็ย่อมทนได้. พวกนักปราชญ์กล่าวว่า ‘การถอยไป หรือการดิ้นรน ชื่อว่า วิสักกนะ’. ตัณหาเมื่อยึดถือสิ่งไม่เที่ยงเป็นต้นว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น ย่อมเป็นเครื่องลวง. บทว่า วิสํหรติ (ย่อมรวบรวม) คือ ย่อมแสดงอานิสงส์ในกามทั้งหลายอย่างนั้นๆ โดยอาการต่างๆ ย่อมรวบรวม ย่อจิตจากการดำเนินไปที่มุ่งหน้าสู่นิพพาน. หรือว่า วิสะ คือ ทุกข์ ย่อมนำไป ย่อมนำมา ซึ่งทุกข์นั้น ดังนี้เป็นอรรถ. ตัณหาชื่อว่า วิสมูลา (มีพิษเป็นราก) เพราะเป็นเหตุแห่งกรรมที่ยังทุกข์ให้เกิดขึ้น หรือว่า วิสะ คือ เวทนาที่จำแนกเป็นทุกข์เป็นต้น เป็นรากเหง้าของตัณหานี้ ดังนี้ ตัณหาชื่อว่า วิสมูลา. ตัณหาชื่อว่า วิสผลา (มีพิษเป็นผล) เพราะเป็นสมุทัยแห่งทุกข์. ตัณหาชื่อว่า วิสปริโภคา (มีการบริโภคพิษ) เพราะมีการบริโภคแต่ทุกข์มีรูปเป็นต้นด้วยตัณหานี้ ไม่ใช่การบริโภอมตะ. พึงทราบความสำเร็จแห่งบทโดยนิรุตติในที่ทั้งปวง. เพื่อแสดงอรรถที่เป็นประธานในคำนี้อีก ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิสตา วา ปนา’ เป็นต้น.

สิเนหนํ เปมกรณํ. พนฺธนฏฺเฐนาติ สํโยชนฏฺเฐน. อาสีสนฏฺเฐนาติ อิจฺฉนฏฺเฐน. อภินนฺทนฏฺเฐนาติ อสฺสาทนฏฺเฐน, สมฺปฏิจฺฉนฏฺเฐน วา.

สิเนหนะ คือ การทำความรัก. บทว่า พนฺธนตฺเถน (โดยอรรถว่าผูกพัน) คือ โดยอรรถว่าสังโยชน์. บทว่า อาสีสนตฺเถน (โดยอรรถว่าปรารถนา) คือ โดยอรรถว่าอยากได้. บทว่า อภินนฺทนตฺเถน (โดยอรรถว่าเพลิดเพลิน) คือ โดยอรรถว่าลิ้มรส หรือโดยอรรถว่ายินดีรับ.

๒๑. อนภิรตีติ อุกฺกณฺฐา. ญาณนิพฺพิทาติ นิพฺพิทานุปสฺสนา. ยถา จ ทุกฺขู…เป… จาเรสุ ยุตฺติ วุตฺตาติ โยชนา.

๒๑. บทว่า อนภิรตี (ความไม่ยินดี) คือ ความกระสัน. บทว่า ญาณนิพฺพิทา (ความหน่ายด้วยญาณ) คือ นิพพิทานุปัสสนา. และพึงประกอบความว่า ‘ยุติที่กล่าวไว้ในทุกขู…เป… จาระ’.

สุขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญา สุขาปฏิปทาขิปฺปาภิญฺญา สุขาปฏิปทาทโย. โย ทุกฺขาย ปฏิปทาย วิเสสํ อธิคนฺตุํ ภพฺโพ, ตสฺส สุขาปฏิปทาโยคฺยสฺส วิย กริยมานา ธมฺมเทสนา วิเสสาวหา น โหติ, ตสฺมา สา น ยุตฺตาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ราคจริโต’’ติอาทินา. ราคจริตสฺส ตถา ตถา กามานํ อาทีนวํ, โอการํ, สํกิเลสํ, เนกฺขมฺเม อานิสํสญฺจ อวิภาเวตฺวา อาทิโต วิปสฺสนากถาว กริยมานา น วิเสสาวหา โหติ อาสยสฺส อโสธิตตฺตาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ปาฬิยํ ‘‘วิปสฺสนา…เป… เทสนา’’ติ อาหาติ เวทิตพฺพํ. เสสปเทสุปีติ ยถา ‘‘ราคจริตสฺสา’’ติอาทินา ราคจริตโกฏฺฐาสวเสน ปาฬิยํ เทสนาย อยุตฺติ วุตฺตา, อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ โทสจริตโกฏฺฐาสาทีสุปิ ‘‘โทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อสุภํ เทเสยฺยา’’ติอาทินา ปาฬิยํ อวุตฺโตปิ ยถาสมฺภวมตฺโถ นิทฺธาเรตฺวา วตฺตพฺโพ. กสฺมา ปน ยุตฺติหาเร อยุตฺตินิทฺธารณา กตาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. เสเสสุปิ เอเสว นโยติ เสเสสุปิ โทสจริตาทิวเสน นิทฺธาริเตสุ อยุตฺติคเวสเนสุ อยเมว อุปาโย. อนุโลมปฺปหาน’’นฺติปิ ปาฬิ, โส เอวตฺโถ.

สุขาปฏิปทาทันธาภิญญา สุขาปฏิปทากิปปาภิญญา และสุขาปฏิปทาเป็นต้น. ผู้ใดควรเพื่อบรรลุคุณวิเศษด้วยทุกขาปฏิปทา การแสดงธรรมที่กระทำแก่ผู้นั้นเหมือนแก่ผู้สมควรแก่สุขาปฏิปทา ย่อมไม่นำมาซึ่งคุณวิเศษ เพราะฉะนั้น การแสดงธรรมนั้นจึงไม่สมควร ดังนี้ ท่านย่อมแสดงอรรถนี้ด้วยบทว่า ‘ราคจริโต’ เป็นต้น. พึงทราบว่า เพื่อแสดงอรรถนี้ว่า การแสดงวิปัสสนากถาที่กระทำแก่ผู้มีราคจริต โดยไม่แสดงโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลายอย่างนั้นๆ และอานิสงส์ในการออกจากกามตั้งแต่ต้น ย่อมไม่นำมาซึ่งคุณวิเศษ เพราะอาสยะยังไม่บริสุทธิ์ ดังนี้ พระบาลีจึงตรัสว่า ‘วิปสฺสนา…เป… เทสนา’. แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน คือ เหมือนอย่างที่พระบาลีกล่าวถึงความไม่สมควรแห่งการแสดงธรรมโดยส่วนแห่งราคจริตด้วยบทว่า ‘ราคจริตสฺสา’ เป็นต้น ด้วยนัยนี้ แม้ในบทที่เหลือคือในส่วนแห่งโทสจริตเป็นต้น ก็พึงกำหนดอรรถที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลีด้วยบทว่า ‘โทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อสุภํ เทเสยฺยา’ เป็นต้น แล้วกล่าวไปตามสมควร. ก็เพราะเหตุไรจึงมีการกำหนดความไม่สมควรในยุติหาร ดังนี้ ท่านจึงรำพึงถึงคำถามแล้วกล่าวว่า ‘เอตฺถ จา’ เป็นต้น. แม้ในบทที่เหลือก็เป็นนัยเดียวกัน คือ แม้ในการแสวงหาความไม่สมควรที่กำหนดไว้โดยส่วนแห่งโทสจริตเป็นต้นนี้ ก็เป็นอุบายเดียวกัน. แม้บทว่า ‘อนุลอมปฺปหานํ’ ก็เป็นพระบาลี อรรถนั้นก็เป็นอย่างเดียวกัน.

‘‘ยาวติกา [Pg.60] ญาณสฺส ภูมี’’ติ เอเตน ยุตฺติหารสฺส มหาวิสยตํ ทสฺเสติ. กสฺมา ปนายํ มหาวิสโยติ? ยุตฺติวิจารภาวโต, สํวณฺเณตพฺพสฺส จ ธมฺมสฺส นานานยนิปุณาทิคุณวิเสสโยคโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตํ กิสฺส เหตู’’ติ อาห.

ด้วยบทว่า ‘ยาวติกา ญาณสฺส ภูมิ’ นี้ ท่านย่อมแสดงความเป็นวิสัยกว้างขวางของยุติหาร. ก็เพราะเหตุไรยุติหารนี้จึงมีวิสัยกว้างขวาง? เพื่อแสดงว่า เพราะมีความเป็นแห่งการพิจารณายุติ และเพราะมีความประกอบด้วยคุณวิเศษมีนัยอันวิจิตรเป็นต้นแห่งธรรมที่พึงพรรณนา ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตํ กิสฺส เหตุ’.

อปรภาเคติ ปจฺฉาภาเค. เมตฺตาวิหาริภาคสฺส อปริหีนตาวจนโต อโยโค วุตฺโต. เตนาห ‘‘สโต’’ติ. ยถาวุตฺตการณโต เอวาติ ปฏิปกฺขตฺตา เอว.

บทว่า อปรภาเค (ในส่วนอื่น) คือ ในส่วนภายหลัง. ความไม่สมควรกล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า ‘ความไม่เสื่อมแห่งส่วนแห่งเมตตาพรหมวิหาร’. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สโต’. บทว่า ยถาวุตฺตการณโต เอว (เพราะเหตุที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง) คือ เพราะความเป็นปฏิปักษ์กันนั่นเอง.

ปหาเนกฏฺฐภาวโต ทิฏฺฐิมญฺญิตสฺส. อาทีนวทสฺสเนน วิตกฺกํ ชิคุจฺฉนฺตา ทุติยชฺฌานสฺส อาสนฺนอุปจารชฺฌานธมฺมาปิ วิตกฺการมฺมณา น โหนฺติ, ปเคว ทุติยชฺฌานธมฺมาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อารมฺมณกรณตฺโถ เหตฺถ สหคตสทฺโท’’ติ.

เพราะมีความเป็นอันเดียวกันแห่งการละของความสำคัญด้วยทิฏฐิ. โดยอธิบายว่า เมื่อรังเกียจวิตกด้วยการเห็นโทษ แม้ธรรมที่เป็นอุปจารฌานอันใกล้ต่อทุติยฌานก็ไม่มีวิตกเป็นอารมณ์ จะกล่าวไปไยถึงธรรมที่เป็นทุติยฌานเล่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในที่นี้ สหคตศัพท์มีความหมายว่าทำเป็นอารมณ์’.

เอวํ ยุตฺติหารลกฺขณํ อาคมโต ยุตฺตายุตฺตวิจารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อาคมานุคตาย ยุตฺติยาปิ ตํ ทสฺเสตุํ คุณมุเขน โทสวิภชนํ วิภชนฺโต ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิมาห. ตํ อุตฺตานตฺถเมว.

เมื่อแสดงลักษณะแห่งยุติหาร คือ การพิจารณาความสมควรและไม่สมควรโดยอาคมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงยุติหารนั้นด้วยยุติที่อนุโลมตามอาคม ท่านจึงจำแนกการจำแนกโทษโดยทางแห่งคุณ แล้วกล่าวคำว่า ‘อปิเจตฺถา’ เป็นต้น. อรรถนั้นตื้นอยู่แล้ว.

ยุตฺติหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาการจำแนกยุติหาร จบแล้ว.

๔. ปทฏฺฐานหารวิภงฺควณฺณนา

๔. การพรรณนาการจำแนกปทัฏฐานหาร

๒๒. เตสํ เตสนฺติ อนวเสสปริยาทานํ, เตน เย สุตฺเต วุตฺตา จ ธมฺมา, เย จ เตสํ การณภูตํ, เตสํ สพฺเพสมฺปีติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพธมฺมยาถาวอสมฺปฏิเวโธติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กตฺถ ปน โส’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๒๒. บทว่า เตสํ เตสํ (แห่งสิ่งเหล่านั้นๆ) คือการถือเอาโดยไม่เหลือทั้งหมด ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวถึงธรรมทั้งหลายที่ตรัสไว้ในพระสูตร และธรรมที่เป็นเหตุของธรรมเหล่านั้นทั้งหมด เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า 'การไม่แทงตลอดตามความเป็นจริงแห่งธรรมทั้งปวง' ท่านจึงกล่าวคำว่า 'กตฺถ ปน โส' เป็นต้น

ปิยายิตพฺพชาติยนฺติ เปมนียสภาวํ. มิจฺฉาปฏิปทาติ ปมาทาปตฺติ, มิจฺฉาภินิเวโส วา. เอกวารํ อุปฺปนฺนาปิ ปาณาติปาตเจตนา เวรปฺปสวนโต โทสสฺส, เอกวารํ อุปฺปนฺนาปิ ปมาทาปตฺติ, มิจฺฉาภินิเวโส วา โมหสฺส อุปฺปตฺติการณนฺติ ปาฬิยํ อวุตฺตมฺปิ นยโต นิทฺธาเรตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โทสสฺส…เป… อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. นิมิตฺตตฺถคฺคหณลกฺขณํ วณฺณสณฺฐานํ, อนุพฺยญฺชนตฺถคฺคหณลกฺขณํ อนุพฺยญฺชนนฺติ ‘‘นิมิตฺตานุพฺยญฺชนคฺคหณลกฺขณา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถ นิมิตฺตํ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตํ. อนุพฺยญฺชนํ หตฺถปาทหสิตกถิตาทิ. ผสฺโส ปจฺจโย เอติสฺสาติ [Pg.61] ผสฺสปจฺจยา, ตํภาโว ผสฺสปจฺจยตา. อสฺสาเทติ เอตายาติ อสฺสาโท, ตณฺหา.

คำว่า ปิยายิตัพพชาติยันติ คือสภาวะที่น่ารักใคร่ คำว่า มิจฉาปฏิปทา คืออาบัติที่เกิดจากความประมาท หรือความยึดมั่นผิด แม้เจตนาฆ่าสัตว์ที่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว ก็เป็นเหตุเกิดแห่งโทสะเพราะเป็นการก่อเวร แม้อาบัติที่เกิดจากความประมาท หรือความยึดมั่นผิดที่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว ก็เป็นเหตุเกิดแห่งโมหะ ท่านแสดงว่าแม้ในบาลีจะไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงกำหนดโดยนัยนี้ จึงกล่าวว่า 'ของโทสะ...เป... พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้แล' รูปร่างสัณฐานมีลักษณะคือการยึดถือเอาโดยความเป็นนิมิต อนุพยัญชนะมีลักษณะคือการยึดถือเอาโดยความเป็นอนุพยัญชนะ ท่านจึงกล่าวว่า 'มีลักษณะคือการยึดถือนิมิตและอนุพยัญชนะ' ในที่นั้นๆ นิมิตคือ นิมิตแห่งหญิงและชาย อนุพยัญชนะคือ มือ เท้า การหัวเราะ การพูด เป็นต้น ผัสสะเป็นปัจจัยของความเสวยอารมณ์นี้ ชื่อว่า ผัสสปัจจัย ภาวะแห่งผัสสะที่เป็นปัจจัยนั้น ชื่อว่า ผัสสปัจจยตา สัตว์ย่อมยินดีด้วยธรรมชาติใด ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อัสสาทะ ได้แก่ ตัณหา

วตฺถูนิ เญยฺยธมฺโมติ อาห ‘‘วตฺถุอวิปฺปฏิปตฺติ วิสยสภาวปฏิเวโธ’’ติ. อิธาธิปฺเปตํ สมฺมาปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สีลสมาธิสมฺปทาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอกเทสุปลกฺขณวเสน, วณฺณคนฺธราคิสปฺปายวเสน วา ปาฬิยํ ‘‘วินีลกวิปุพฺพกคฺคหณลกฺขณา อสุภสญฺญา’’ติ วตฺวา ‘‘ตสฺสา นิพฺพิทาปทฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ นิพฺพิทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิพฺพิทา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริตสฺสนโต วิเสเสตุํ ‘‘ญาเณนา’’ติ วิเสสิตํ. ตถา ปวตฺตนฺติ นิพฺพิทนากาเรน ปวตฺตนํ.

ท่านกล่าวว่า วัตถุทั้งหลายคือเญยยธรรม (ธรรมที่ควรรู้) ว่า 'ความไม่ปฏิบัติผิดในวัตถุ คือการแทงตลอดสภาวะแห่งอารมณ์' เพื่อแสดงสัมมาปฏิบัติที่ประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า 'ความถึงพร้อมแห่งศีลและสมาธิ' ในพระบาลีกล่าวว่า 'อสุภสัญญา มีลักษณะคือการถือเอาซากศพที่เขียวคล้ำและมีน้ำเหลืองไหล' โดยอาศัยการกำหนดเพียงส่วนเดียว หรือโดยอาศัยสี กลิ่น ราคะ และความสัปปายะ แล้วกล่าวว่า 'ความหน่ายเป็นปทัฏฐานของอสุภสัญญานั้น' เมื่อจะแสดงความหน่าย จึงกล่าวคำว่า 'ความหน่าย' เป็นต้น ในคำว่าความหน่ายนั้น ท่านระบุไว้ว่า 'ด้วยญาณ' เพื่อให้ต่างจากความสะดุ้งกลัว (ปริตัสสนา) คำว่า เป็นไปอย่างนั้น คือการเป็นไปโดยอาการแห่งความหน่าย

โยนิโส อุมฺมุชฺชนฺติยา วิเทหรญฺโญ ธีตาย รุจาย ชาติสฺสรญาณํ กมฺมสฺสกตญฺญาณสฺส การณํ อโหสิ, น ปน อสปฺปุริสูปนิสฺสยโต, อโยนิโส อุมฺมุชฺชนฺตสฺส ตสฺเสว รญฺโญ เสนาปติโน อลาตสฺส พีชกสฺส ทาสสฺสาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมสฺส จ…เป… อุทาหริตพฺโพ’’ติ อาห. โสติ ปสาโท. อวตฺถาวิเสโสติ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อนาวิลภาวลกฺขิโต อวตฺถาเภโท. อายตนคโตติ ฐานคโต, รตนตฺตยวิสโยติ อตฺโถ. ‘‘กาโย’’ติอาทินา อวตฺถาวิเสเสน วินา สภาวสิทฺธเมว ปทฏฺฐานํ ทสฺเสติ.

ญาณระลึกชาติของพระนางรุจาพระราชธิดาของพระเจ้าวิเทหะผู้ผุดขึ้นโดยแยบคาย เป็นเหตุแห่งกัมมัสสกตาญาณ มิใช่เพราะอาศัยอสัตบุรุษ แต่ (กัมมัสสกตาญาณมิได้มี) แก่อลาตเสนาบดีและพีชกทาสของพระราชาองค์นั้นเองผู้ผุดขึ้นโดยไม่แยบคาย เพื่อแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงยกตัวอย่าง...เป... ของผู้นี้' คำว่า โส คือความเลื่อมใส คำว่า อวัฏฐาพิเศษ คือความต่างแห่งภาวะที่กำหนดด้วยความไม่ขุ่นมัวแห่งสัมปยุตตธรรม คำว่า อายตนคโต คือถึงฐานะ อธิบายว่า มีพระรัตนตรัยเป็นอารมณ์ ท่านแสดงปทัฏฐานที่สำเร็จด้วยสภาวะนั่นเอง โดยเว้นอวัฏฐาพิเศษ ด้วยคำว่า 'กาย' เป็นต้น

อิมสฺมึ จ ฐาเน ปาฬิยํ ปุพฺเพ เยสํ ธมฺมานํ ปทฏฺฐานํ นิทฺธาริตํ, เต ธมฺมา เยสํ ธมฺมานํ ปทฏฺฐานานิ โหนฺติ, เต ทสฺเสตุํ ‘‘อปโร นโย’’ติอาทิ อารทฺธนฺติ เวทิตพฺพํ. อสฺสาทมนสิกาโร อโยนิโสมนสิการลกฺขโณ วุตฺโต นิทสฺสนมตฺตอตฺโถติ เวทิตพฺโพ, เยภุยฺเยน สตฺตานํ โลภวเสน อโยนิโสมนสิการา สํวตฺตนฺตีตฺติ ทสฺสนตฺถํ วา เอวํ วุตฺตํ. อุปปตฺติ เอว โอปปจฺจยํ, ตสฺส ภาโว โอปปจฺจยิกนฺติ อาห ‘‘อุปปตฺติภวภาเวนา’’ติ. ววตฺถิตภาโวติ ววตฺถิตภาโว รูปสฺส ทสฺสนาทิปฏินิยตารมฺมณกิจฺจตา. ภวสฺส องฺคานีติ ภวสฺส การณานิ. ทุติเย องฺคานีติ อวยวา, กมฺมวฏฺฏมฺปิ วา การณงฺคภาเวน โยเชตพฺพํ.

และในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านเริ่มคำว่า 'อีกนัยหนึ่ง' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่าใดที่ถูกกำหนดปทัฏฐานไว้ก่อนแล้วในพระบาลี ธรรมเหล่านั้นเป็นปทัฏฐานของธรรมเหล่าไหน พึงทราบว่า อัสสาทมนสิการที่กล่าวว่ามีลักษณะเป็นอโยนิโสมนสิการนั้น มีอรรถเพียงเพื่อเป็นตัวอย่าง หรือว่ากล่าวอย่างนั้นเพื่อแสดงว่า โดยส่วนมากอโยนิโสมนสิการของสัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปด้วยอำนาจแห่งโลภะ อุปบัติ (ความบังเกิด) นั่นแหละคือโอปปัจจยะ ภาวะแห่งโอปปัจจยะนั้นชื่อว่า โอปปัจจยิกะ ดังที่ท่านกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นภาวะแห่งอุปบัติภพ' คำว่า ววัตถิตภาวะ คือภาวะที่กำหนดไว้ คือความเป็นผู้มีกิจในอารมณ์ที่แน่นอนมีการเห็นเป็นต้นของรูป คำว่า องค์แห่งภพ คือเหตุแห่งภพ ในบทที่สอง คำว่า องค์ คือส่วนประกอบ หรือพึงประกอบแม้กรรมวัฏด้วยความเป็นองค์ที่เป็นเหตุ

กมฺมฏฺฐานสฺสาติ ภาวนาย พฺรูหนา วฑฺฒนา. เตสูติ ติตฺถญฺญุตาทีสุ. กลฺยาณมิตฺตสฺส สมฺมเทว ปยิรุปาสนายปีติ ตํ นิสฺสาย ลทฺเธน สพฺพาย ธมฺมสฺสวเนน ธมฺมุปสํหิตํ ปาโมชฺชํ โหตีติ ติตฺถญฺญุตา ปีตญฺญุตาย ปทฏฺฐานํ. เอวํ ยาย วิมุตฺติยา สติ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ โหตีติ [Pg.62] สา ตสฺส ปทฏฺฐานนฺติ อยมตฺโถ ปากโฏติ อาห ‘‘ปุริมานํ…เป… สุวิญฺเญยฺโย เอวา’’ติ. สห อธิฏฺฐาเนนาติ ญาตปริญฺญาย สทฺธึ. ญาตปริญฺญา หิ ตีรณปริญฺญาย อธิฏฺฐานํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า กัมมัฏฐานัสสะ คือการพอกพูนและการทำให้เจริญแห่งภาวนา คำว่า ในธรรมเหล่านั้น คือในติตถัญญุตา (ความเป็นผู้รู้ทาง) เป็นต้น คำว่า แม้ด้วยการเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตรโดยชอบ คือเพราะอาศัยกัลยาณมิตรนั้นแล้วได้ฟังธรรมทั้งหมด จึงเกิดปราโมทย์ที่ประกอบด้วยธรรม ดังนั้น ติตถัญญุตาจึงเป็นปทัฏฐานของปีตัญญุตา (ความเป็นผู้รู้ความอิ่มใจ) อนึ่ง วิมุตติใดมีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะย่อมมี เพราะวิมุตตินั้น วิมุตตินั้นจึงเป็นปทัฏฐานของวิมุตติญาณทัสสนะนั้น เนื้อความนี้ชัดเจนอยู่แล้ว ท่านจึงกล่าวว่า 'ของธรรมในเบื้องต้น...เป... เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายนั่นเอง' คำว่า พร้อมด้วยอธิษฐาน คือพร้อมด้วยญาตปริญญา เพราะญาตปริญญาเป็นอธิษฐาน (ที่ตั้ง) ของตีรณปริญญา ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว

ปทฏฺฐานหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายการจำแนกปทัฏฐานหาระ จบแล้ว

๕. ลกฺขณหารวิภงฺควณฺณนา

๕. คำอธิบายการจำแนกลักขณหาระ

๒๓. ‘‘ลกฺขณหารสฺส วิสยํ ปุจฺฉตี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘โก ปน ตสฺส วิสโย’’ติ วุตฺเต สมานลกฺขณา อวุตฺตธมฺมา. กายานุปสฺสนาย สมารทฺธาย เวทนานุปสฺสนาทโย สุเขเนว สิชฺฌนฺตีติ ตพฺพจเนน เวทนาคตาสติอาทีนํ วุตฺตภาโว ทสฺสิโต สติปฏฺฐานภาเวน เอกลกฺขณตฺตาติ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานสฺส สทฺธานุคฺคหิตานิ วีริยสติสมาธิปญฺญินฺทฺริยานิ สาธนํ, เอวํ อิตเรสมฺปีติ กตฺวา วุตฺตํ. อยํ อตฺโถ อฏฺฐกถายเมว (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๕๑) ปรโต อาคมิสฺสติ. อิมินา นเยน เสเสสุปิ เอกลกฺขณตานิทฺเทเสสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปรโตติ จตุพฺยูหหารวณฺณนายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒๐).

๒๓. ท่านกล่าวว่า 'ย่อมถามถึงวิสัยของลักขณหาระ' เมื่อมีคำถามว่า 'ก็วิสัยของลักขณหาระนั้นคืออะไร?' ตอบว่า คือธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้แต่มีลักษณะเสมอกัน เมื่อเริ่มกายานุปัสสนาแล้ว เวทนานุปัสสนาเป็นต้นย่อมสำเร็จได้โดยง่าย ด้วยคำกล่าวนั้น ท่านจึงแสดงภาวะที่ธรรมมีเวทนาคตสติเป็นต้นถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะความเป็นธรรมมีลักษณะเดียวกันโดยความเป็นสติปัฏฐาน ท่านจึงกล่าวโดยทำนองว่า อินทรีย์คือวิริยะ สติ สมาธิ และปัญญา ที่มีศรัทธาประคับประคอง เป็นเครื่องยังกายานุปัสสนาสติปัฏฐานให้สำเร็จ แม้ในสติปัฏฐานที่เหลือก็เช่นเดียวกัน เนื้อความนี้จะมาในอรรถกถานี้เอง (เนตติ. อฏฺฐ. 51) ในภายหลัง พึงทราบเนื้อความในบทแสดงความเป็นผู้มีลักษณะเดียวกันที่เหลือแม้บทอื่นๆ โดยนัยนี้ คำว่า ในภายหลัง คือในคำอธิบายจตุพยูหหาระ (เนตติ. อฏฺฐ. 20)

อสมฺมิสฺสโตติ เวทนาทโยปิ เอตฺถ สิตา เอตฺถ ปฏิสนฺธาติ กาเย เวทนาทิอนุปสฺสนาปสงฺเคปิ อาปนฺเน ตทสมฺมิสฺสโตติ อตฺโถ.

คำว่า อสัมมิสสโต (โดยไม่ปะปนกัน) มีเนื้อความว่า แม้เมื่อมีความเกี่ยวข้องว่า เวทนาเป็นต้นก็อาศัยอยู่ในกายนี้ เชื่อมต่ออยู่ในกายนี้ จึงมีการพิจารณาเห็นเวทนาเป็นต้นในกาย แต่ก็ไม่ปะปนกับกายนั้น

อวยวิคาหสมญฺญาติธาวนสาราทานาภินิเวสนิเสธนตฺถํ กายํ องฺคปจฺจงฺเคหิ, ตานิ จ เกสาทีหิ, เกสาทิเก จ ภูตุปาทายรูเปหิ วินิพฺภุชิตุํ ‘‘ตถา น กาเย’’ติอาทิมาห. ปาสาทาทินคราวยวสมูเห อวยวิวาทิโนปิ อวยวิคาหณํ กโรนฺติ. นครํ นาม โกจิ อตฺโถ อตฺถีติ ปน เกสญฺจิ สมญฺญาติธาวนํ สิยาติ อิตฺถิปุริสาทิสมญฺญาติธาวเน นครนิทสฺสนํ วุตฺตํ. อญฺโญ โกจิ สตฺตาทิโก. ยํ ปสฺสติ อิตฺถึ, ปุริสํ วา. นนุ จกฺขุนา อิตฺถิปุริสทสฺสนํ นตฺถีติ? สจฺจํ นตฺถิ, ‘‘อิตฺถึ ปสฺสามิ, ปุริสํ ปสฺสามี’’ติ ปน ปวตฺตสมญฺญาวเสน ‘‘ยํ ปสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. มิจฺฉาทสฺสเนน วา ทิฏฺฐิยา ยํ ปสฺสติ, น ตํ ทิฏฺฐํ รูปายตนํ โหติ, รูปายตนํ วา ตํ น โหตีติ อตฺโถ. อถ วา ตํ โกสาทิภูตุปาทายสมูหสงฺขาตํ [Pg.63] ทิฏฺฐํ น โหติ, ทิฏฺฐํ วา ยถาวุตฺตํ น โหตีติ อตฺโถ. ยํ ทิฏฺฐํ ตํ น ปสฺสตีติ ยํ รูปายตนํ, เกสาทิภูตุปาทายสมูหสงฺขาตํ วา ทิฏฺฐํ, ตํ ปญฺญาจกฺขุนา ภูตโต น ปสฺสตีติ อตฺโถ.

เพื่อห้ามการยึดถือส่วนรวม (อวยวี) การก้าวล่วงสมัญญา การถือเอาสาระ และการยึดมั่น ท่านจึงกล่าวคำมีว่า "ไม่พึงยึดถือในกาย" เป็นต้น เพื่อแยกกายออกเป็นอวัยวะน้อยใหญ่, แยกอวัยวะเหล่านั้นออกเป็นผมเป็นต้น, และแยกผมเป็นต้นออกเป็นรูปที่อาศัยมหาภูตรูป. แม้ผู้ที่กล่าวถึงส่วนรวม (อวยวี) ในหมู่ส่วนประกอบของปราสาทเป็นต้น ก็ย่อมทำการยึดถือส่วนรวม. แต่การที่บางคนอาจก้าวล่วงสมัญญาว่า เมืองชื่อว่ามีอรรถ (สภาวะ) อย่างใดอย่างหนึ่ง จึงกล่าวอุปมาด้วยเมืองในการก้าวล่วงสมัญญาว่า หญิงหรือชายเป็นต้น. คำว่า สัตว์เป็นต้นอย่างอื่น. คำว่า ย่อมเห็นหญิงหรือชาย. ถามว่า ก็การเห็นหญิงชายด้วยตาไม่มีมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่มีจริง, แต่กล่าวว่า "ย่อมเห็น" โดยอาศัยสมัญญาที่ใช้กันว่า "เราเห็นหญิง, เราเห็นชาย". หรืออธิบายว่า สิ่งที่เห็นด้วยมิจฉาทิฏฐิ สิ่งที่เห็นนั้นไม่ใช่รูปายตนะ หรือรูปายตนะนั้นไม่ใช่สิ่งนั้น. อีกนัยหนึ่ง สิ่งที่เห็นอันนับว่าเป็นหมู่ของผมเป็นต้นที่อาศัยมหาภูตรูปนั้น ไม่ใช่สิ่งที่เห็น หรือสิ่งที่เห็นไม่เป็นไปตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ย่อมไม่เห็นสิ่งที่เห็น คือ สิ่งที่เป็นรูปายตนะ หรือสิ่งที่เห็นอันนับว่าเป็นหมู่ของผมเป็นต้นที่อาศัยมหาภูตรูปนั้น ย่อมไม่เห็นโดยความเป็นจริงด้วยปัญญาจักษุ.

น อญฺญธมฺมานุปสฺสีติ น อญฺญสภาวานุปสฺสี, อสุภาทิโต อญฺญาการานุปสฺสี น โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

คำว่า ไม่ตามเห็นธรรมอื่น คือ ไม่ตามเห็นสภาวะอื่น, อธิบายว่า ไม่เป็นผู้ตามเห็นอาการอื่นจากอสุภะเป็นต้น.

ปถวีกายนฺติ เกสาทึ ปถวีธมฺมสมูหตฺตา ‘‘กาโย’’ติ วทติ, ลกฺขณปถวิเมว วา อเนกเภทภินฺนํ สกลสรีรคตํ ปุพฺพาปริยภาเวน ปวตฺตมานํ สมูหวเสน คเหตฺวา ‘‘กาโย’’ติ วทติ. เอวํ อญฺญตฺถาปิ.

คำว่า ปฐวีกาย คือ กล่าวว่า "กาย" เพราะผมเป็นต้นเป็นหมู่แห่งปฐวีธรรม, หรือกล่าวว่า "กาย" โดยรวมเอาปฐวีธาตุที่เป็นลักษณะเท่านั้น ซึ่งจำแนกออกเป็นหลายอย่าง ไปในร่างกายทั้งหมด เป็นไปโดยลำดับก่อนหลัง โดยความเป็นหมวดหมู่. แม้ในที่อื่นก็เช่นเดียวกัน.

อาการสมูหสงฺขาตสฺสาติ อนิจฺจตาทิอาการสมุทายปริยายสฺส.

คำว่า อันนับว่าเป็นหมู่แห่งอาการ คือ เป็นไวพจน์ของหมู่แห่งอาการมีอนิจจตาเป็นต้น.

ตีสุ ภเวสุ กิเลเสติ ภวตฺตยวิสยกิเลเส. สพฺพตฺถิกนฺติ สพฺพตฺถ ลีเน, อุทฺธเต จ จิตฺเต อิจฺฉิตพฺพตฺถา, สพฺเพ วา ลีเน, อุทฺธเต จ ภาเวตพฺพา โพชฺฌงฺคา อตฺถิกา เอตายาติ สพฺพตฺถิกา. อนฺโต สงฺโกโจติ อนฺโต โอลียนา, โกสชฺชนฺติ อตฺโถ.

คำว่า กิเลสในภพทั้งสาม คือ กิเลสที่มีภพทั้งสามเป็นอารมณ์. คำว่า สัพพัตถิกะ คือ สิ่งที่พึงปรารถนาในที่ทั้งปวง ทั้งในจิตที่หดหู่และฟุ้งซ่าน, หรือโพชฌงค์ทั้งหลายที่พึงเจริญในที่ทั้งปวง ทั้งในจิตที่หดหู่และฟุ้งซ่าน เป็นสิ่งที่ต้องการของสติ (สัพพัตถิกา) นี้ จึงเรียกว่า สัพพัตถิกะ. คำว่า การหดหู่ภายใน คือ การท้อถอยภายใน, อธิบายว่า ความเกียจคร้าน.

๒๔. คหิเตสูติ ภาวนาคฺคหเณน คหิเตสุ, ภาวิเตสูติ อตฺโถ, วจเนน วา คหิเตสุ. ภาวนาคฺคหณทีปนตฺถตฺตา ปน วจเนน คหณสฺส ภาวนาคฺคหณเมตฺถ ปธานํ. ยสฺส สติปฏฺฐานา ภาวิตา, ตสฺส สมฺมปฺปธานาทโย โพธิปกฺขิยธมฺมา น ภาวิตาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ จ สมานลกฺขณตาปเทเสน อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๒๔. คำว่า คหิเตสุ (ในธรรมที่ถือเอาแล้ว) หมายถึง ที่ถือเอาด้วยการถือเอาคือภาวนา อธิบายว่า ที่อบรมแล้ว หรือที่ถือเอาด้วยคำพูด. แต่เพราะการถือเอาด้วยคำพูดมีไว้เพื่อแสดงการถือเอาคือภาวนา การถือเอาคือภาวนาจึงเป็นประธานในที่นี้. และเพื่อแสดงอรรถนี้ด้วยการอ้างลักษณะที่เสมอกันว่า "การที่สติปัฏฐานของบุคคลใดอบรมแล้ว แต่สัมมัปปธานเป็นต้นอันเป็นโพธิปักขิยธรรมของบุคคลนั้นยังไม่อบรม ย่อมไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้" พระบาลีจึงกล่าวไว้ว่า "เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลอบรมอยู่ สัมมัปปธาน ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา" เป็นต้น.

วิปลฺลาสา ปหียนฺติ อุชุวิปจฺจนีกภาวโต. ‘‘อาหารสมุทยา กายสฺส สมุทโย, ผสฺสสมุทยา เวทนานํ สมุทโย (สํ. นิ. ๕.๔๐๘), สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑, ๓๙; ม. นิ. ๓.๑๒๖; มหาว. ๑; อุทา. ๑; วิภ. ๒๒๕) วจนโต กายาทีนํ สมุทยภูตา กพฬีการาหารผสฺสมโนสญฺเจตนาวิญฺญาณาหารากายาทีนํ ปริชานเนน ปริญฺญาตา โหนฺติ ตปฺปฏิปกฺขปฺปหานโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตฺตาโร [Pg.64] อาหารา’’ติอาทิมาห. สพฺพตฺถาติ ‘‘อุปาทาเนหิ อนุปาทาโน ภวตี’’ติ เอวมาทีสุ.

วิปลาสทั้งหลายย่อมละไป เพราะความเป็นปฏิปักษ์โดยตรง. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า อาหารทั้งหลายมีกวฬิงการาหาร ผัสสะ มโนสัญเจตนา และวิญญาณอาหาร อันเป็นสมุทัยแห่งกายเป็นต้น ย่อมเป็นอันกำหนดรู้แล้วด้วยการกำหนดรู้กายเป็นต้น เพราะการละปฏิปักษ์นั้น ตามพระดำรัสว่า "เพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร กายจึงเกิดขึ้น, เพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ เวทนาจึงเกิดขึ้น, เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี" ดังนี้ จึงตรัสคำมีว่า "อาหาร ๔" เป็นต้น. คำว่า ในที่ทั้งปวง หมายถึง ในประโยคมีว่า "ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานเพราะอุปาทานทั้งหลาย" เป็นต้น.

ตตฺถ ยสฺมา ปญฺจ กามคุณา สวิเสสา กาเย ลพฺภนฺตีติ วิเสเสน กาโย กามุปาทานสฺส วตฺถุ, สุขเวทนสฺสาทวเสน ปรโลกนิรเปกฺโข ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิ (ที. นิ. ๑.๑๗๑; ม. นิ. ๑.๔๔๕; ๒.๙๔-๙๕, ๒๒๕; ๓.๙๑, ๑๑๖; สํ. นิ. ๓.๒๑๐; ธ. ส. ๑๒๒๑; วิภ. ๙๓๘) ปรามาสํ อุปฺปาเทตีติ ทิฏฺฐุปาทานสฺส เวทนา, จิตฺเต นิจฺจคฺคหณวเสน สสฺสตสฺส ‘‘อตฺตโน สีลาทิวเสน ปริสุทฺธปรามสนํ โหตี’’ติ สีลพฺพตุปาทานสฺส จิตฺตํ, นามรูปปริจฺเฉเทน ภูตํ ภูตโต อปสฺสนฺตสฺส ‘‘อตฺตาภินิเวโส โหตี’’ติ อตฺตวาทุปาทานสฺส ธมฺมา วตฺถุ, ตสฺมา ‘‘จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ อุปาทาเนหิ อนุปาทาโน ภวตี’’ติ วุตฺตํ.

ในบรรดาอุปาทานเหล่านั้น เพราะกามคุณ ๕ ย่อมได้ในกายโดยมีลักษณะพิเศษ ฉะนั้น กายจึงเป็นวัตถุแห่งกามุปาทานโดยเฉพาะ. เวทนาเป็นวัตถุแห่งทิฏฐุปาทาน เพราะอาศัยรสแห่งสุขเวทนา ย่อมไม่คำนึงถึงโลกหน้า ย่อมยังความยึดมั่น (ปรามาส) มีว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นต้น ให้เกิดขึ้น. จิตเป็นวัตถุแห่งสีลัพพตุปาทาน เพราะอาศัยการยึดถือว่าเที่ยงในจิต ย่อมมีการยึดมั่นว่า "ความบริสุทธิ์ของตนมีได้ด้วยศีลเป็นต้น". ธรรมทั้งหลายเป็นวัตถุแห่งอัตตวาทุปาทาน เพราะเมื่อไม่เห็นสภาวะที่มีอยู่จริงโดยความเป็นจริงด้วยการกำหนดนามรูป ย่อมมีการยึดมั่นในอัตตา. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลอบรมอยู่ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานเพราะอุปาทานทั้งหลาย".

ยสฺมา ปน วุตฺตนเยเนว กาโย กามโยคสฺส วตฺถุ, ภเวสุ สุขคฺคหณวเสน ภวสฺสาโท โหตีติ ภวโยคสฺส เวทนา, สนฺตติฆนคฺคหณวเสน จิตฺเต อตฺตาภินิเวโส โหตีติ ทิฏฺฐิโยคสฺสจิตฺตํ, ธมฺมวินิพฺโภคสฺส ทุกฺกรตฺตา, ธมฺมานํ ธมฺมมตฺตตาย จ ทุปฺปฏิวิชฺฌตฺตา สมฺโมโห โหตีติ อวิชฺชาโยคสฺส ธมฺมา, วตฺถุ, ตสฺมา จตุสติปฏฺฐานภาวนาย เตสุ เตสํ ปหานสิทฺธิโต โยเคหิ วิสํยุตฺตตา วุตฺตา. เอเตเนว อาสเวหิ อนาสวตา, โอเฆหิ นิตฺติณฺณตา จ สํวณฺณิตา โหติ กามราคาทีนํ เอว กามโยคกามาสวกาโมฆาทิภาวโต.

ก็เพราะกายเป็นวัตถุแห่งกามโยคะโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. เวทนาเป็นวัตถุแห่งภวโยคะ เพราะอาศัยการยึดถือความสุขในภพทั้งหลาย ย่อมมีความเพลิดเพลินในภพ. จิตเป็นวัตถุแห่งทิฏฐิโยคะ เพราะอาศัยการยึดถือความสืบต่อและความเป็นก้อนหนาในจิต ย่อมมีการยึดมั่นในอัตตา. ธรรมทั้งหลายเป็นวัตถุแห่งอวิชชาโยคะ เพราะการแยกแยะธรรมเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก และเพราะธรรมทั้งหลายเป็นเพียงธรรมเท่านั้นจึงยากที่จะแทงตลอดได้ ย่อมเกิดความหลง. เพราะเหตุนั้น การที่บุคคลพรากจากโยคะทั้งหลาย จึงกล่าวไว้ว่าสำเร็จได้ด้วยการละโยคะเหล่านั้นในวัตถุนั้นๆ ด้วยการเจริญสติปัฏฐาน ๔. ด้วยเหตุนี้เอง ความเป็นผู้ไม่มีอาสวะเพราะอาสวะทั้งหลาย และความเป็นผู้ข้ามโอฆะได้แล้วเพราะโอฆะทั้งหลาย ก็เป็นอันพรรณนาไว้แล้ว เพราะกามราคะเป็นต้นนั่นเอง เป็นกามโยคะ กามาสวะ และกามโอฆะ เป็นต้น.

วุตฺตนเยเนว กาโย อภิชฺฌากายคนฺถสฺส วตฺถุ, ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย อนุเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕) ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขสงฺขารทุกฺขภูตา เวทนา วิเสเสน พฺยาปาทกายคนฺถสฺส วตฺถุ, จิตฺเต นิจฺจาภินิเวสวเสน สสฺสตสฺส ‘‘อตฺตโน สีเลน สุทฺธี’’ติอาทิปรามสนํ โหตีติ สีลพฺพตปรามาสสฺส จิตฺตํ วตฺถุ, สปฺปจฺจยนามรูปทสฺสนาภาวโต ภววิภวทิฏฺฐิสงฺขาโต อิทํสจฺจาภินิเวโส โหตีติ ตสฺส ธมฺมา วตฺถูติ จตุสติปฏฺฐานาติ โยเชตพฺพํ.

กายเป็นที่ตั้งแห่งอภิชฌากายคันถะ โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เวทนาอันเป็นทุกข์ คือ ทุกขทุกข์ วิปริณามทุกข์ และสังขารทุกข์ เป็นที่ตั้งแห่งพยาบาทกายคันถะโดยเฉพาะ เพราะพระบาลีว่า 'ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนา' (ม.นี. ๑.๔๖๕) จิตเป็นที่ตั้งแห่งสีลัพพตปรามาส เพราะมีการยึดมั่นว่าเที่ยงในจิต จึงมีการลูบคลำว่า 'ความบริสุทธิ์ของตนมีได้ด้วยศีล' เป็นต้น ธรรมทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งอิทังสัจจาภินิเวส อันนับว่าเป็นภวทิฏฐิและวิภวทิฏฐิ เพราะไม่มีการเห็นนามรูปพร้อมด้วยปัจจัย พึงประกอบเข้ากับสติปัฏฐาน ๔ ดังนี้

วุตฺตนเยเนว [Pg.65] วิเสสโต กาโย ราคสลฺลสฺส วตฺถุ, เวทนา โทสสลฺลสฺส, ‘‘จิตฺตํ นิจฺจคฺคหณวเสน อตฺตาภินิเวสํ อตฺตานํ เสยฺยาทิโต ทหตี’’ติ จิตฺตํ มานสลฺลสฺส, วุตฺตนเยเนว ธมฺมา โมหสลฺลสฺส วตฺถูติ จตุสติปฏฺฐานาติ โยเชตพฺพํ.

โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง กายเป็นที่ตั้งแห่งราคสัลละโดยเฉพาะ เวทนาเป็นที่ตั้งแห่งโทสสัลละ จิตเป็นที่ตั้งแห่งมานสัลละ เพราะมีการยึดถือว่าเที่ยงในจิต จึงมีการยึดมั่นในอัตตาว่า 'ย่อมสำคัญตนว่าเลิศกว่าเป็นต้น' ธรรมทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งโมหสัลละโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง พึงประกอบเข้ากับสติปัฏฐาน ๔ ดังนี้

ยสฺมา ปน กายานุปสฺสนาทีหิ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ ปริญฺญาเตสุ รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารกฺขนฺธา ปริญฺญาตา โหนฺติ, จิตฺเต หิ ปริญฺญาเต สญฺญาปิ ปริญฺญาตาว โหติ, ตสฺมา ‘‘วิญฺญาณฏฺฐิติโย จสฺส ปริญฺญํ คจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

ก็เพราะเมื่อกาย เวทนา จิต และธรรม อันบุคคลกำหนดรู้แล้วด้วยกายานุปัสสนาเป็นต้น ขันธ์ทั้งหลายคือ รูป เวทนา สัญญา และสังขาร ย่อมเป็นอันกำหนดรู้แล้ว เพราะเมื่อจิตถูกกำหนดรู้แล้ว แม้สัญญาก็เป็นอันกำหนดรู้แล้วด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และวิญญาณฐิติทั้งหลายของเขาย่อมถึงการกำหนดรู้'

ตถา วิเสสโต กาเย สาเปกฺขา ฉนฺทาคตึ คจฺฉตีติ กาโย ฉนฺทาคติยา วตฺถุ, วุตฺตนเยเนว เวทนา พฺยาปาทสฺส นิมิตฺตนฺติ สา โทสาคติยา วตฺถุ, สนฺตติฆนคฺคหณวเสน สราคาทิจิตฺเต สมฺโมโห โหตีติ โมหาคติยา จิตฺตํ, ธมฺมสภาวานวโพเธน ภยํ โหตีติ ภยาคติยา ธมฺมา วตฺถูติ จตุสติปฏฺฐานภาวนาย อคติคมนปฺปหานํ โหตีติ อาห ‘‘อคติคมเนหิ จ น อคตึ คจฺฉตี’’ติ.

อนึ่ง กายเป็นที่ตั้งแห่งฉันทาคติ เพราะบุคคลผู้มีความอาลัยในกายย่อมถึงฉันทาคติโดยเฉพาะ เวทนาเป็นที่ตั้งแห่งโทสาคติโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะเวทนาเป็นนิมิตแห่งพยาบาท จิตเป็นที่ตั้งแห่งโมหาคติ เพราะความหลงย่อมมีในจิตที่มีราคะเป็นต้น ด้วยอำนาจการยึดถือโดยความเป็นสันตติฆนะ ธรรมทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งภยาคติ เพราะความกลัวย่อมมีเพราะความไม่รู้แจ้งในสภาวธรรม เพราะเหตุนั้น การละการถึงอคติย่อมมีได้ด้วยการเจริญสติปัฏฐาน ๔ ท่านจึงกล่าวว่า 'และย่อมไม่ถึงอคติด้วยการถึงอคติทั้งหลาย'

‘‘อกุสลสฺส โสมนสฺสสฺส วเสนา’’ติ อิทํ ‘‘อยมฺปิ อตฺโถ สมฺภวตี’’ติ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘สุขาย เวทนาย ราคานุสโย อนุเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕) ปน วจนโต สุขเวทนาคฺคหเณน ตตฺถานุสยเนน สมุทยสจฺจํ เทสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. เทสิตํ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ ทุกฺขทุกฺขคฺคหเณน สาติสยํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปกาสิตํ โหตีติ ปาฬิยํ ‘‘ทุกฺขํ อริยสจฺจํ เทสิต’’นฺติ วุตฺตํ. สหจรณาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา นิทฺเทสวารวณฺณนายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๕ อาทโย) วุตฺตํ.

คำว่า 'ด้วยอำนาจแห่งอกุศลโสมนัส' นี้ ท่านกล่าวโดยหมายความว่า 'แม้เนื้อความนี้ก็เป็นไปได้' แต่เพราะมีพระบาลีว่า 'ราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในสุขเวทนา' (ม.นี. ๑.๔๖๕) ฉะนั้น พึงทราบว่า สมุทยสัจจะท่านแสดงแล้วด้วยการถือเอาสุขเวทนาและการนอนเนื่องในสุขเวทนานั้น ที่ว่า 'ทุกขอริยสัจท่านแสดงแล้ว' นั้น คือ ทุกขอริยสัจโดยส่วนยิ่ง เป็นอันประกาศแล้วด้วยการถือเอาทุกขทุกข์ ในพระบาลีจึงกล่าวว่า 'ทุกขอริยสัจท่านแสดงแล้ว' ส่วนคำที่ควรกล่าวในเรื่องสหจรณะเป็นต้นนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในคำพรรณนานิทเทสวารข้างต้น (เนตติ. อรรถกถา ๕ เป็นต้น)

ลกฺขณหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาลักขณหารวิภังค์ จบแล้ว

๖. จตุพฺยูหหารวิภงฺควณฺณนา

๖. การพรรณนาจตุพยูหหารวิภังค์

๒๕. หารานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. หาเรสุ อิมสฺส จตุพฺยูหหารสฺส วิเสสโต สุตฺตสฺส พฺยญฺชนวิจยภาวโตติ โยชนา. เตน วุตฺตํ ‘‘พฺยญฺชน…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ยายาติ นิรุตฺติยา.

๒๕. คำว่า 'หารานํ' เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิทธารณะ (ถอนออก) มีการประกอบความว่า 'ในบรรดาหารทั้งหลาย จตุพยูหหารนี้มีความเป็นเครื่องวิจัยพยัญชนะของสูตรโดยเฉพาะ' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมแสดงพยัญชนะ...ฯลฯ...' คำว่า 'ยาย' หมายถึง ด้วยนิรุตติใด

ยถารหนฺติ [Pg.66] สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต ยํ ยํ อรหติ นิพฺพจนํ วตฺตุํ, ตํตํโลกสมญฺญานุโรเธเนว. ปุพฺพภาคปฏิปทา สมฺปาเทตฺวา ปจฺฉา สจฺจาภิสมยํ ปาปุณาตีติ อาห ‘‘สมฺมุติ…เป… โหตี’’ติ, ตํตํปญฺญตฺติคฺคหณมุเขน ปรมตฺถคฺคหณํ โหตีติ เอวํ วา อิมินา สมฺพนฺโธ.

คำว่า 'ตามสมควร' (ยถารหํ) ความว่า ในสูตรที่กำลังพรรณนาอยู่ ควรกล่าวคำวิพจน์ (นิพพจนะ) ใดๆ ก็กล่าวคำนั้นๆ ตามความเหมาะสมแก่สมมติของโลกนั่นเอง ท่านกล่าวว่า 'สมมติ...ฯลฯ...ย่อมมี' เพราะบุคคลบำเพ็ญปุพพภาคปฏิปทาให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุสัจจาภิสมัยในภายหลัง หรือมีการเชื่อมโยงกับคำนี้อย่างนี้ว่า 'การถือเอาปรมัตถ์ย่อมมีได้ด้วยอำนาจการถือเอาบัญญัตินั้นๆ'

ยมิทํ อนินฺทฺริยพทฺธรูปสนฺตานํ สนฺธาย ‘‘อุภยมนฺตเรนา’’ติ อิธ วุตฺตํ. โอตรณหาเร (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๔๒ อาทโย) ปนสฺส ทฺวารปฺปวตฺตผสฺสาทิธมฺเม สนฺธาย วุตฺตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุภยมนฺตเรนาติ ผสฺสสมุทิเตสุ ธมฺเมสู’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. อฏฺฐกถาจริยา ปนาหุ ‘‘อนฺตเรนาติ วจนํ ปน วิกปฺปนฺตรทีปน’’นฺติ. ตสฺมา อยเมตฺถ อตฺโถ – น อิมํ โลกํ, น หุรํ โลกํ, อถ โข อุภยมนฺตเรนาติ. อปโร วิกปฺโป – อุภยมนฺตเรนาติ วา วจนํ วิกปฺปนฺตราภาวทีปนํ. ตสฺสตฺโถ – น อิมํ โลกํ, น หุรํ โลกํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี, อุภยมนฺตเรน ปน อญฺญํ ฐานํ อตฺถีติ.

คำว่า 'ในระหว่างทั้งสอง' (อุภยมนฺตเรน) ในที่นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอนินทริยพัทธรูปสันดานนี้ แต่ในโอตรณหาร (เนตติ. อรรถกถา ๔๒ เป็นต้น) เพื่อจะแสดงความเป็นคำที่ท่านกล่าวหมายถึงธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่เกิดขึ้นในทวาร จึงกล่าวอรรถว่า 'ในระหว่างทั้งสอง คือ ในธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับผัสสะ' แต่อรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'คำว่า อนฺตเรน เป็นเครื่องแสดงวิกัป (ทางเลือก) อื่น' เพราะเหตุนั้น อรรถในข้อนี้คือ ไม่ใช่โลกนี้ ไม่ใช่โลกหน้า แต่คือในระหว่างทั้งสอง อีกนัยหนึ่ง คำว่า อุภยมนฺตเรน เป็นเครื่องแสดงความไม่มีวิกัปอื่น อรรถของคำนั้นคือ ผู้เพ่งย่อมไม่เพ่งอาศัยโลกนี้ ไม่เพ่งอาศัยโลกหน้า แต่ว่าฐานะอื่นในระหว่างทั้งสองมีอยู่

เยปิ จ ‘‘อนฺตราปรินิพฺพายี, สมฺภเวสี’’ติ จ อิเมสํ สุตฺตปทานํ อตฺถํ มิจฺฉา คเหตฺวา อตฺถิ เอว อนฺตราภโวติ วทนฺติ, เตปิ ยสฺมา อวิหาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตรา อคฺคมคฺคาธิคเมน อนวเสสกิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนฺตีติ อนฺตราปรินิพฺพายี, น อนฺตราภวภูโตติ ปุริมสฺส สุตฺตปทสฺส อตฺโถ. ปจฺฉิมสฺส จ เย ภูตา เอว, น ปุน ภวิสฺสนฺติ, เต หิ (กถา. อนุฏี. ๕๐๗) ขีณาสวา, ปุริมปเทหิ ‘‘ภูตา’’ติ วุตฺตา. ตพฺพิปรีตตาย สมฺภวํ เอสนฺตีติ สมฺภเวสิโน. อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา เสกฺขา, ปุถุชฺชนา จ. จตูสุ วา โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชสตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ, วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม. อณฺฑโกสโต, วตฺถิโกสโต จ พหิ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม. สํเสทชโอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม, ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี, ตโต ปรํ ภูตาติ อตฺโถ, ตสฺมา นตฺถีติ ปฏิกฺขิปิตพฺพํ. สติ หิ อุชุเก ปาฬิอนุคเต อตฺเถ กึ อนิทฺธาริตสามตฺถิเยน อนฺตราภเวน อตฺตภาวปริกปฺปิเตน ปโยชนนฺติ.

อนึ่ง แม้ชนเหล่าใดถือเอาเนื้อความแห่งบทพระสูตรเหล่านี้ว่า 'อันตราปรินิพพายี' และ 'สัมภเวสี' ผิดไป แล้วกล่าวว่า 'อันตรภพมีอยู่จริง' ชนเหล่านั้นก็พึงถูกคัดค้านว่า 'ไม่มี' เพราะเนื้อความแห่งบทพระสูตรแรกว่า 'อันตราปรินิพพายี' คือ ผู้ปรินิพพานด้วยการบรรลุอัคคมรรคในระหว่าง ด้วยการปรินิพพานจากกิเลสไม่มีส่วนเหลือ โดยไม่ล่วงเลยกึ่งอายุในชั้นอวิหาเป็นต้นในภพนั้นๆ ไม่ใช่เป็นผู้เกิดในอันตรภพ และเนื้อความแห่งบทพระสูตรหลังคือ สัตว์เหล่าใดเกิดแล้ว (ภูตะ) จะไม่เกิดอีก สัตว์เหล่านั้นคือพระขีณาสพ (กถา. อนุฏีกา ๕๐๗) ท่านเรียกว่า 'ภูตะ' ด้วยบทก่อน ส่วนสัตว์ที่แสวงหาภพเพราะความเป็นผู้ตรงกันข้ามกับพระขีณาสพเหล่านั้น ชื่อว่า 'สัมภเวสี' ได้แก่ พระเสกขะและปุถุชนทั้งหลาย เพราะยังละภวสังโยชน์ไม่ได้ หรือในบรรดากำเนิด ๔ สัตว์ที่เกิดในไข่และเกิดในครรภ์ ตราบเท่าที่ยังไม่ทำลายเปลือกไข่และถุงรก ตราบนั้นชื่อว่า 'สัมภเวสี' เมื่อออกจากเปลือกไข่และถุงรกแล้ว ชื่อว่า 'ภูตะ' ส่วนสัตว์ที่เกิดในเถ้าไคลและสัตว์ที่เกิดผุดขึ้น ในขณะจิตแรก ชื่อว่า 'สัมภเวสี' ตั้งแต่ขณะจิตที่สองเป็นต้นไป ชื่อว่า 'ภูตะ' หรือสัตว์เกิดด้วยอิริยาบถใด ตราบเท่าที่ยังไม่บรรลุถึงอิริยาบถอื่นจากนั้น ตราบนั้นชื่อว่า 'สัมภเวสี' ต่อจากนั้นชื่อว่า 'ภูตะ' นี้คือเนื้อความ เพราะฉะนั้น จึงพึงคัดค้านว่า 'ไม่มี' เพราะเมื่อมีเนื้อความที่ตรงตามพระบาลีอยู่แล้ว จะมีประโยชน์อะไรด้วยอันตรภพที่กำหนดอัตภาพขึ้นมาเองโดยที่ไม่มีหลักฐานยืนยันเล่า

ยํ [Pg.67] ปน เย ‘‘สนฺตานวเสน ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเรสุ ปาตุภาโว ทิฏฺโฐ. ยถา ตํ วีหิอาทิอวิญฺญาณกสนฺตาเน, เอวํ สวิญฺญาณกสนฺตาเนปิ อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเรสุ ปาตุภาเวน ภวิตพฺพํ. อยญฺจ นโย สติ อนฺตราภเว ยุชฺชติ, นาญฺญถา’’ติ ยุตฺตึ วทนฺติ. เตหิ อิทฺธิมโต เจโตวสิปฺปตฺตสฺส จิตฺตานุคติกํ กายํ อธิฏฺฐหนฺตสฺส ขเณน พฺรหฺมโลกโต อิธูปสงฺกมเน, อิโต วา พฺรหฺมโลกคมเน ยุตฺติ วตฺตพฺพา. ยทิ สพฺพตฺเถว วิจฺฉินฺนเทเส ธมฺมานํ ปวตฺติ น อิจฺฉิตา, ยทิปิ สิยา ‘‘อิทฺธิวิสโย อจินฺเตยฺโย’’ติ, ตํ อิธาปิ สมานํ ‘‘กมฺมวิปาโก อจินฺเตยฺโย’’ติ วจนโต, ตสฺมา ตํ เตสํ มติมตฺตเมว. อจินฺเตยฺยสภาวา หิ สภาวธมฺมา, เต กตฺถจิ ปจฺจยวิเสเสน วิจฺฉินฺนเทเส ปาตุภวนฺติ, กตฺถจิ อวิจฺฉินฺนเทเส จ. ตถา หิ มุขโฆสาทีหิ อญฺญสฺมึ เทเส อาทาสปพฺพตปฺปเทสาทิเก ปฏิพิมฺพปฏิโฆสาทิกํ ปจฺจยุปฺปนฺนํ นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺสติ, ตสฺมา น สพฺพํ สพฺพตฺถ อุปเนตพฺพนฺติ อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน ปฏิพิมฺพสฺส อุทาหรณภาวสาธนาทิโก อนฺตราภววิจาโร กถาวตฺถุปฺปกรณสฺสฏีกายํ (กถา. อนุฏี. ๕๐๗) คเหตพฺโพ.

ส่วนชนเหล่าใดกล่าวอ้างเหตุผลว่า “การปรากฏขึ้นของธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยกระแสอย่างไม่ขาดสายในที่อื่น ย่อมปรากฏแล้ว. เหมือนอย่างในกระแสของสิ่งไม่มีวิญญาณมีข้าวเปลือกเป็นต้น ฉันใด แม้ในกระแสของสิ่งมีวิญญาณก็พึงมีการปรากฏขึ้นอย่างไม่ขาดสายในที่อื่น ฉันนั้น. และนัยนี้ย่อมสมเหตุสมผลเมื่อมีอันตรภพเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น” ชนเหล่านั้นพึงกล่าวเหตุผลในการที่ผู้มีฤทธิ์ผู้ได้เจโตวสี ผู้อธิษฐานกายให้เป็นไปตามใจ ย่อมมาสู่โลกนี้จากพรหมโลกโดยขณะเดียว หรือไปสู่พรหมโลกจากโลกนี้. หากไม่ปรารถนาการเป็นไปของธรรมทั้งหลายในที่ที่ขาดตอนไปในที่ทั้งปวง แม้หากจะพึงกล่าวว่า “วิสัยแห่งฤทธิ์เป็นอจินไตย” ข้อนั้นก็เสมอเหมือนกันในที่นี้ด้วยบทว่า “วิบากแห่งกรรมเป็นอจินไตย” เพราะฉะนั้น ข้อนั้นเป็นเพียงความเห็นของชนเหล่านั้นเท่านั้น. เพราะสภาวธรรมทั้งหลายมีสภาพเป็นอจินไตย ย่อมปรากฏขึ้นในที่ที่ขาดตอนไปในบางแห่งด้วยปัจจัยพิเศษ และในที่ที่ไม่ขาดตอนไปในบางแห่ง. เหมือนอย่างเงาและเสียงสะท้อนเป็นต้นที่เกิดจากปัจจัย ย่อมปรากฏเกิดขึ้นในที่อื่น เช่น ในกระจกและบริเวณภูเขาเป็นต้น ด้วยเสียงจากปากเป็นต้น ฉันใด เพราะฉะนั้น ไม่พึงนำไปเปรียบเทียบทุกสิ่งในทุกที่ ดังนี้เป็นความย่อในเรื่องนี้. ส่วนการพิจารณาอันตรภพมีเรื่องการอ้างอิงเงาเป็นตัวอย่างเป็นต้น โดยพิสดาร พึงถือเอาในอนุฎีกาแห่งคัมภีร์กถาวัตถุ (กถา. อนุฏีกา 507).

อปเร ปน ‘‘อิธาติ กามภโว, หุรนฺติ อรูปภโว, อุภยมนฺตเรนาติ รูปภโว วุตฺโต’’ติ วทนฺติ, ‘‘อิธาติ ปจฺจยธมฺมา, หุรนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา, อุภยมนฺตเรนาติ ปณฺณตฺติธมฺมา วุตฺตา’’ติ จ วทนฺติ, ตํ สพฺพอฏฺฐกถาสุ นตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อวสิฏฺฐํ รูปนฺติ อาโปธาตุอากาสธาตูหิ สทฺธึ ลกฺขณรูปานิ, โอชญฺจ สนฺธายาห อนินฺทฺริยพทฺธรูปสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตสฺส ขีณาสวสฺส ตํ นิพฺพานารมฺมณํ จิตฺตํ น ชานนฺติ น ญายนฺติ ‘‘ฌายมานา’’ติ วุตฺตตฺตา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

ส่วนชนเหล่าอื่นกล่าวว่า “คำว่า ‘ในโลกนี้’ หมายถึงกามภพ, คำว่า ‘ในโลกหน้า’ หมายถึงอรูปภพ, คำว่า ‘ในระหว่างทั้งสอง’ หมายถึงรูปภพ” และกล่าวว่า “คำว่า ‘ในโลกนี้’ หมายถึงปัจจัยธรรม, คำว่า ‘ในโลกหน้า’ หมายถึงปัจจยุปบันธรรม, คำว่า ‘ในระหว่างทั้งสอง’ หมายถึงบัญญัติธรรม” ข้อนั้นไม่มีในอรรถกถาทั้งปวง เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น. คำว่า “รูปที่เหลือ” หมายถึงลักขณรูปพร้อมด้วยอาโปธาตุและอากาสธาตุ และโอชะ เพราะประสงค์ถึงรูปที่ไม่ได้ผูกพันด้วยอินทรีย์. ชนเหล่านั้นไม่รู้ไม่เข้าใจจิตที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ของพระขีณาสพนั้น เพราะกล่าวไว้ว่า “กำลังเพ่งพินิจอยู่”. ส่วนที่เหลือก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย.

จตุพฺยูหหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายการจำแนกนัยแห่งจตุพยูหะ จบแล้ว.

๗. อาวฏฺฏหารวิภงฺควณฺณนา

๗. อธิบายการจำแนกนัยแห่งอาวัฏฏะ

๒๙. อกุสลานํ ธมฺมานํ วิทฺธํสนสภาวตฺตา, อกุสลานํ วา ปชหเน กุสลานํ สมฺปาทเน ปฏฺฐปนสภาวตฺตา อารมฺภธาตุ. ตถาภูตาติ สีลาทีหิ [Pg.68] สมงฺคีภูตา. กามธาตุอาทิกา ติธาตุโยว เตธาตุ. ตสฺส อภิภวนโต เตธาตุอิสฺสโร มจฺจุราชา. อนาทิมติสํสาเร จิรกาลํ ลทฺธปติฏฺฐาปิ อจิรกาลํ ภาวิเตหิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ สมุจฺฉินฺทนียตฺตา อพลา กิเลสาติ วุตฺตํ ‘‘อพลํ ทุพฺพล’’นฺติ. เตนาห ‘‘อพลา นํ พลียนฺตี’’ติ.

๒๙. อารัมภธาตุ คือสภาพที่ทำลายอกุศลธรรม หรือสภาพที่ตั้งมั่นในการละอกุศลและในการบำเพ็ญกุศล. คำว่า “ผู้เป็นเช่นนั้น” คือผู้ประกอบด้วยศีลเป็นต้น. ไตรธาตุ คือธาตุ 3 มีกามธาตุเป็นต้น. มัจจุราช คือผู้เป็นใหญ่ในไตรธาตุ เพราะครอบงำไตรธาตุนั้น. กิเลสทั้งหลายชื่อว่า “อ่อนกำลัง” เพราะเป็นสิ่งที่พึงตัดขาดได้ด้วยกุศลธรรมที่อบรมมาไม่นาน แม้จะตั้งมั่นมานานในสังสารวัฏที่ไม่มีเบื้องต้น. จึงกล่าวว่า “อ่อนกำลัง” และ “ทุรพล”. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กิเลสที่ไม่มีกำลังย่อมครอบงำเขา”.

อิทํ วจนํ อยํ คาถาปาโท. สมาธิสฺส ปทฏฺฐานนฺติ เอตฺถ สมาธิสฺส การณํ สมตานุโยเค นิโยชนโตติ โยเชตพฺพํ. เอส นโย เสเสสุปิ. ปปญฺจาติ ราคาทโยว. ตถา เจว สํวณฺณิตนฺติ เทสนาย ปทฏฺฐานภาเวเนว อตฺถสํวณฺณนา กตาติ อตฺโถ.

คำนี้คือบาทแห่งคาถานี้. ในบทว่า “เหตุใกล้แห่งสมาธิ” พึงประกอบความว่า “การประกอบความเพียรที่สม่ำเสมอเป็นเหตุแห่งสมาธิ”. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. คำว่า “ปปัญจะ” คือราคะเป็นต้นนั่นเอง. คำว่า “อธิบายไว้เช่นนั้น” หมายความว่า “การอธิบายความได้กระทำไปโดยความเป็นเหตุใกล้แห่งเทศนา”.

นฺติ ตํ เทสนํ. ตสฺสาติ สภาคาทิวเสน อาวฏฺฏนสฺส. ปริปกฺกญาณานํ วิเสสาธิคมาย. ลาภวินิจฺฉยปริคฺคหมจฺฉริยานีติอาทีสุ ลาโภติ รูปาทิอารมฺมณปฺปฏิลาโภ. โส ปริเยสนาย สติ โหตีติ ปริเยสนาคฺคหเณน คหิโต. วินิจฺฉโยติ ‘‘เอตฺตกํ เม รูปารมฺมณตฺถาย ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ สทฺทาทิอารมฺมณตฺถาย, เอตฺตกํ มยฺหํ, เอตฺตกํ ปรสฺส, เอตฺตกํ ปริภุญฺชิสฺสามิ, เอตฺตกํ นิทหิสฺสามี’’ติ เอวํ ปวตฺโต วิตกฺโก วินิจฺฉโย. โส ลาปิตเหตุกตฺตา ปริเยสนมูลกตาย ปริเยสนาคฺคหเณเนว คหิโต, ตถา ปริคฺคหมจฺฉริยานิ. ตตฺถ ปริคฺคโห ‘‘มม อิท’’นฺติ ปริคฺคณฺหนํ. มจฺฉริยํ ‘‘มยฺเหว โหตู’’ติ ปเรหิ สาธารณภาวาสหนํ. เตเนวสฺส โปราณา เอวํ วจนตฺถํ วทนฺติ ‘‘มยฺเหวิทมจฺฉริยํ โหตุ, มา อญฺเญสํ อจฺฉริยํ โหตูติ ปวตฺตตฺตา มจฺฉริยนฺติ วุจฺจตี’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๐๓; อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๙.๒๓). ปริโภคตฺถานํ ปน วินิจฺฉยาทีนํ ปริโภคนฺโตคธตา เวทิตพฺพา. ฉนฺทราโค ทุพฺพลราโค. อชฺโฌสานํ ‘‘มม อิท’’นฺติ ตณฺหาวเสน พลวสนฺนิฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘ฉนฺทราคอชฺโฌสานา ตณฺหา เอวา’’ติ. อารกฺขนิมิตฺตํ ทฺวารปิทหนมญฺชูสาโคปนาทินา สุฏฺฐุ รกฺขณนิมิตฺตํ. ปาปานิ กโรนฺโต ปริโภคนิมิตฺตํ รตฺโต คิทฺโธ คธิโต มุจฺฉิโต หุตฺวา มิโคว ปริภุญฺชนนิมิตฺตํ ปมาทํ อาปชฺชตีติ เอวํ ปริเยนารกฺขา ปริโภคนิมิตฺตํ. ปมาโท ติวิโธ ตณฺหาย วเสน กถิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ติวิโธ ตณฺหายาติ วุตฺต’’นฺติ อาห.

คำว่า “นั้น” หมายถึงเทศนานั้น. คำว่า “ของสิ่งนั้น” หมายถึงการหมุนเวียนไปโดยส่วนที่เหมือนกันเป็นต้น. เพื่อการบรรลุคุณวิเศษของบุคคลผู้มีญาณแก่กล้า. ในบทว่า “ลาภะ วินิจฉัย ปริคคหะ มัจฉริยะ เป็นต้น” คำว่า “ลาภะ” คือการได้อารมณ์มีรูปเป็นต้น. ข้อนั้นย่อมมีเมื่อมีการแสวงหา จึงถูกรวบรวมด้วยการกล่าวถึงการแสวงหา. คำว่า “วินิจฉัย” คือวิตกที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “เท่านี้จักมีเพื่อประโยชน์แก่อารมณ์คือรูป, เท่านี้จักมีเพื่อประโยชน์แก่อารมณ์คือเสียงเป็นต้น, เท่านี้เป็นของฉัน, เท่านี้เป็นของผู้อื่น, เท่านี้ฉันจักบริโภค, เท่านี้ฉันจักเก็บไว้”. ข้อนั้นถูกรวบรวมด้วยการกล่าวถึงการแสวงหา เพราะมีเหตุที่กล่าวถึงและมีมูลมาจากการแสวงหา. เช่นเดียวกันกับปริคคหะและมัจฉริยะ. ในบรรดาบทเหล่านั้น “ปริคคหะ” คือการยึดถือว่า “สิ่งนี้เป็นของฉัน”. “มัจฉริยะ” คือการไม่อดทนต่อการเป็นของสาธารณะกับผู้อื่นว่า “ขอให้เป็นของฉันเท่านั้น”. ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตในกาลก่อนจึงกล่าวความหมายของคำนี้ว่า “เพราะเป็นไปว่า ‘ขอสิ่งนี้น่าอัศจรรย์แก่เราเท่านั้น อย่าได้น่าอัศจรรย์แก่คนอื่นเลย’ จึงเรียกว่า มัจฉริยะ” (ที. สี. อ. 2.103; อ. อ. 3.9.23). ส่วนวินิจฉัยเป็นต้นที่เกี่ยวกับการบริโภค พึงทราบว่ารวมอยู่ในการบริโภค. ฉันทราคะ คือราคะที่อ่อนกำลัง. อัชโฌสานะ คือการตัดสินใจอย่างแรงกล้าด้วยอำนาจแห่งตัณหาว่า “สิ่งนี้เป็นของฉัน” จึงกล่าวว่า “ฉันทราคะและอัชโฌสานะเป็นตัณหาเท่านั้น”. อารักขานิมิต คือเครื่องหมายของการรักษาอย่างดีด้วยการปิดประตู การเก็บหีบเป็นต้น. เมื่อกระทำบาปด้วยความยินดี ติดข้อง ยึดมั่น ลุ่มหลงในนิมิตแห่งการบริโภค ย่อมประมาทในนิมิตแห่งการบริโภคเหมือนเนื้อ ฉันใด การแสวงหาและการรักษาจึงเป็นนิมิตแห่งการบริโภค ฉันนั้น. เพื่อแสดงว่า “ปมาทะ 3 อย่าง กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหา” จึงกล่าวว่า “กล่าวไว้ว่า ปมาทะ 3 อย่างด้วยอำนาจแห่งตัณหา”.

อวิเสเสน วุตฺตนฺติ ‘‘กตเมน อุปาทาเนน สอุปาทานา’’ติ วิภาเคน ปุจฺฉิตฺวาปิ ‘‘อวิชฺชาย จ ตณฺหาย จา’’ติ อวินิพฺภุชิตฺวา วุตฺตํ. ตณฺหญฺจ อวิชฺชญฺจ จตุรุปาทานํ [Pg.69] วเสนาติ กามุปาทานาทีนํ จตุนฺนํ อุปาทานานํ วเสน วิภชิตฺวา ขนฺธานํ ทุกฺขภาเวน ทุกฺขสจฺจภาเวน สห ปริญฺเญยฺยภาวํ, อุปาทานานํ สมุทยภาเวน สมุทยสจฺจภาเวน สห ปหาตพฺพภาวํ ทสฺเสตีติ โยชนา.

“กล่าวโดยไม่จำแนก” หมายถึง แม้ถามโดยจำแนกว่า “มีอุปาทานด้วยอุปาทานอะไร?” ก็กล่าวโดยไม่แยกแยะว่า “ด้วยอวิชชาและตัณหา” การเชื่อมความคือ: จำแนกตัณหาและอวิชชาโดยอุปาทาน ๔ คือโดยอุปาทาน ๔ มีกามุปาทานเป็นต้น แล้วแสดงความเป็นทุกข์ของขันธ์ ความเป็นทุกขสัจจะ และความเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้ พร้อมทั้งความเป็นสมุทัยของอุปาทาน ความเป็นสมุทัยสัจจะ และความเป็นสิ่งที่ควรละ.

๓๐. ‘‘โย’’ติอาทินา วุตฺโต ติวิโธ ปมาโท ปริเยสติ, อารกฺขณญฺจ กโรติ, ปริโภคนิมิตฺตญฺจาติ สมฺพนฺโธ. ปมาโท หิ ปมชฺชนฺตสฺส ปุคฺคลสฺส โภคานํ ปริเยสนาย, อารกฺขณาย จ เหตุภูโต กตฺตุภาเวน อุปจริโต, ปริโภคสฺส ปน นิมิตฺตํ. ‘‘ตปฺปฏิปกฺเขนา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรติ ‘‘อปฺปมาทานุโยเคนา’’ติ, เตน สมถภาวํ ทสฺเสติ. เขปนาติ ขยปาปนา. โวทานปกฺขวิสภาคธมฺมวเสนาติ โวทานปกฺโข จ โส ปมาทสฺส วิสภาคธมฺโม จาติ โวทาน…เป… ธมฺโม, สมโถ, ตสฺส วเสน.

๓๐. ความประมาท ๓ อย่างที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า 'โย' เป็นต้น ย่อมแสวงหา ย่อมรักษา และเป็นนิมิตแห่งการบริโภค นี่คือการเชื่อมความ แท้จริง ความประมาทเป็นเหตุในการแสวงหาและรักษาโภคะของบุคคลผู้ประมาท จึงถูกกล่าวโดยอุปจารว่าเป็นผู้กระทำ แต่เป็นนิมิตแห่งการบริโภค ย่อมไขความแห่งบทว่า 'โดยปฏิปักษ์ต่อความประมาทนั้น' ว่า 'ด้วยการประกอบความไม่ประมาท' ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงความเป็นสมถะ บทว่า เขปนา คือ การทำให้ถึงความสิ้นไป บทว่า โดยธรรมที่เป็นวิสภาคกับความประมาทและเป็นฝ่ายผ่องแผ้ว คือ ธรรมนั้นเป็นฝ่ายผ่องแผ้วด้วย เป็นวิสภาคธรรมกับความประมาทด้วย จึงชื่อว่าธรรม...เป...ฝ่ายผ่องแผ้ว คือ สมถะ โดยสมถะนั้น.

สมเถ สตีติ อธิฏฺฐานภูเต ฌาเน สติ, ตํ ปาทกํ กตฺวาติ อตฺโถ. ยา ปญฺญาติ นามรูปปริจฺเฉทาทิวเสน ปวตฺตปญฺญา. เตนาห ‘‘อยํ วิปสฺสนา’’ติ. ปหีเนสูติ ปหียมาเนสุ.

บทว่า เมื่อมีสมถะ คือ เมื่อมีฌานอันเป็นที่ตั้ง หมายความว่า กระทำฌานนั้นให้เป็นบาท บทว่า ปัญญาใด คือ ปัญญาที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งการกำหนดนามรูปเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'นี่คือวิปัสสนา' บทว่า ในธรรมที่ละแล้ว คือ ในธรรมที่กำลังถูกละ.

โวทานปกฺขนฺติ อารมฺภธาตุอาทิโวทานปกฺขํ นิกฺขิปิตฺวา. วิสภาคธมฺมวเสนาติ ปมาทวเสเนว. สภาคธมฺมวเสนาติ ปุพฺเพ นิกฺขิตฺตสฺส อารมฺภธาตุอาทิโวทานธมฺมสฺส สมถาทิสภาคธมฺมวเสน.

บทว่า ฝ่ายผ่องแผ้ว คือ ยกฝ่ายผ่องแผ้วมีอารัมภธาตุเป็นต้นไว้ บทว่า โดยธรรมที่เป็นวิสภาค คือ โดยความประมาทนั่นเอง บทว่า โดยธรรมที่เป็นสภาค คือ โดยธรรมที่เป็นสภาคมีสมถะเป็นต้น ของธรรมที่เป็นฝ่ายผ่องแผ้วมีอารัมภธาตุเป็นต้นที่ยกไว้ก่อนแล้ว.

ปุน อปริโยทาปนิยํ สิขาปฺปตฺตปริโยทาปนํ อิธาธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ตํ ปน อรหตฺเตน โหตี’’ติ.

การชำระให้บริสุทธิ์ที่ไม่อาจชำระให้บริสุทธิ์ได้อีก ซึ่งเป็นการชำระให้บริสุทธิ์ที่ถึงยอด เป็นสิ่งที่มุ่งหมายในที่นี้ จึงกล่าวว่า 'แต่การชำระนั้นย่อมมีด้วยอรหัต'.

โมหสมุฏฺฐานตา วุตฺตา ‘‘โมโห เอว สมุฏฺฐาน’’นฺติ กตฺวา. อญฺญถา ปิสุณาวาจาย โทสสมุฏฺฐานตา มุสาวาทสฺส วิย โมหสมุฏฺฐานภาวา วตฺตพฺพา สิยา.

ความที่โมหะเป็นสมุฏฐานถูกกล่าวไว้โดยกระทำว่า 'โมหะนั่นแหละเป็นสมุฏฐาน' มิฉะนั้น ความที่ปิสุณาวาจามีโทสะเป็นสมุฏฐาน ก็พึงต้องกล่าวว่าเป็นความมีโมหะเป็นสมุฏฐาน เหมือนมุสาวาท.

กมฺมปถภาวํ ปตฺตานํ, อปฺปตฺตานญฺจ อกุสลธมฺมานํ ‘‘สพฺพปาป’’นฺติ ปเทน ปริคฺคหิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘กมฺมปถกมฺมวิภาเคนา’’ติ.

เพราะอกุศลธรรมทั้งที่ถึงความเป็นกรรมบถและยังไม่ถึงความเป็นกรรมบถ ถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า 'บาปทั้งปวง' จึงกล่าวว่า 'โดยการจำแนกกรรมบถและกรรม'.

๓๑. เสสปทานนฺติ ‘‘กุสลสฺส อุปสมฺปทา’’ติอาทีนํ (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๓; เนตฺติ. ๓๐, ๕๐, ๑๑๖, ๑๒๔; เปฏโก. ๒๙) คาถาย อวสิฏฺฐปทานํ. ยถาธิคตนฺติ อตฺตนา อธิคตปฺปการํ, ปจฺฉา ภูมิทิสา.

๓๑. บทว่า แห่งบทที่เหลือ คือ แห่งบทที่เหลือในคาถาว่า 'การยังกุศลให้ถึงพร้อม' เป็นต้น (ที. นิ. 2.90; ธ. ป. 183; เนตติ. 30, 50, 116, 124; เปฏโก. 29) บทว่า ตามที่ได้บรรลุแล้ว คือ ตามประเภทที่ตนบรรลุแล้ว, ภายหลัง คือ ทิศทางแห่งภูมิ.

อุปริ [Pg.70] ยาเปนฺตีติ มนุสฺสโลกโต อุปริฏฺฐิมํ เทวโลกํ คเมนฺติ.

บทว่า ย่อมให้เป็นไปในเบื้องบน คือ ย่อมให้ถึงเทวโลกที่อยู่เบื้องบนจากมนุษยโลก.

๓๒. ยถาวุตฺตสฺส ธมฺมสฺสาติ สีลสฺส จ มคฺคสฺส จ. ตณฺหาวิชฺชาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน ตเทกฏฺฐกิเลสา คยฺหนฺติ, เตสํ ปทฏฺฐานธมฺมา จ. สมถวิปสฺสนาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน สามญฺญผลานํ สงฺคโห. ยทคฺเคน เจตฺถ ‘‘นิโรโธ รกฺขตี’’ติ วุตฺโต, ตทคฺเคน มคฺโค รกฺขณกิริยาย กรณํ วุตฺตํ ‘‘เยน รกฺขตี’’ติ. วิสภาคธมฺมวเสน ปุริมานิ สภาคธมฺมาวฏฺฏนวเสน ปจฺฉิมานิ สจฺจานิ นิทฺธาริตานีติ โยเชตพฺพํ.

๓๒. บทว่า แห่งธรรมที่กล่าวแล้ว คือ แห่งศีลและแห่งมรรค บทว่า ตัณหาและอวิชชาเป็นต้น คือ ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์กิเลสที่ตั้งอยู่ร่วมกันกับตัณหาและอวิชชานั้น และธรรมที่เป็นเหตุใกล้ของกิเลสเหล่านั้น บทว่า สมถะและวิปัสสนาเป็นต้น คือ ด้วยอาทิศัพท์ เป็นการสงเคราะห์สามัญญผลทั้งหลาย ด้วยส่วนใดที่ในที่นี้กล่าวว่า 'นิโรธย่อมรักษา' ด้วยส่วนนั้น มรรคจึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องมือในกิริยาคือการรักษาว่า 'ด้วยมรรคใด ย่อมรักษา' พึงเชื่อมความว่า สัจจะเบื้องต้นถูกกำหนดโดยธรรมที่เป็นวิสภาค และสัจจะเบื้องปลายถูกกำหนดโดยการหมุนไปของธรรมที่เป็นสภาค.

อาวฏฺฏหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายการจำแนกอาวัฏฏหาระ จบแล้ว.

๘. วิภตฺติหารวิภงฺควณฺณนา

๘. การอธิบายการจำแนกวิภัตติหาระ.

๓๓. ธมฺเมสูติ ปุญฺญาทิทานาทิเภทภินฺเนสุ สภาวธมฺเมสุ. ตตฺถ ลพฺภมาโนติ เตสุ ยถาวุตฺเตสุ ธมฺเมสุ ลพฺภมาโน. ภูมิวิภาโคติ กามาวจราทิทสฺสนาทิภูมิปฺปเภโท. ปทฏฺฐานวิภาโคติ เต ปุญฺญาทิธมฺมา เยสํ ปทฏฺฐานํ, เตสํ วา เย ธมฺมา ปทฏฺฐานํ, ตพฺพิภาโค. เยสํ สุตฺตานนฺติ มูลปทฏฺฐานภูตานํ สํกิเลสภาคิยาทีนํ จตุนฺนํ สุตฺตานํ วเสน. อสงฺกรววตฺถาเนน หิ เอเตสุ สุตฺเตสุ สาติสยํ ธมฺมา วิภตฺตา นาม โหนฺติ. เตนาห ‘‘วิเสสโต’’ติ. ยทิ เอวํ กสฺมา วาสนาภาคิยนิพฺเพธภาคิยสุตฺตานิ เอเวตฺถ คหิตานีติ? นยิทเมวํ นิกฺขมนปริโยสานภาเวน อิตเรสมฺปิ คหิตตฺตา. ยโต หิ นิสฺสฏา วาสนาภาคิยา ธมฺมา, เต สํกิเลสภาคิยา. ยํปริโยสานา นิพฺเพธภาคิยา ธมฺมา, เต อเสกฺขภาคิยาติ ทฺวยคฺคหเณเนว อิตรมฺปิ ทฺวยํ คหิตเมว โหติ. เตนาห ‘‘อิเมสํ จตุนฺนํ สุตฺตานํ เทสนายา’’ติ. อิมานิ จตฺตาริ สุตฺตานีติ ปาฬิยา, วกฺขมานาย เทสนาย วา อิตรทฺวยสงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ, น ปฏิกฺเขโป.

๓๓. บทว่า ในธรรมทั้งหลาย คือ ในสภาวธรรมที่จำแนกเป็นทานเป็นต้น มีบุญเป็นต้น บทว่า ที่พึงได้ในธรรมเหล่านั้น คือ ที่พึงได้ในธรรมที่กล่าวแล้วเหล่านั้น การจำแนกภูมิ คือ การจำแนกภูมิมีกามวจรและทัสสนะเป็นต้น การจำแนกเหตุใกล้ คือ การจำแนกธรรมมีบุญเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุใกล้ของธรรมเหล่าใด หรือธรรมเหล่าใดเป็นเหตุใกล้ของธรรมเหล่านั้น บทว่า แห่งพระสูตรเหล่าใด คือ โดยอำนาจแห่งพระสูตร ๔ มีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุใกล้ที่เป็นมูลฐาน แท้จริง ธรรมทั้งหลายย่อมถูกจำแนกอย่างยิ่งในพระสูตรเหล่านี้โดยการกำหนดที่ไม่ปะปนกัน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'โดยพิเศษ' ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดพระสูตรว่าด้วยวาสนาภาคิยะและนิพเพธภาคิยะเท่านั้นจึงถูกถือเอาในที่นี้? ข้อนี้ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะพระสูตรอื่นก็ถูกสงเคราะห์ไว้ด้วยความเป็นส่วนเบื้องต้น (การออก) และส่วนที่สุด เพราะธรรมที่เป็นวาสนาภาคิยะออกไปจากธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นสังขิเลสภาคิยะ ธรรมที่เป็นนิพเพธภาคิยะมีธรรมเหล่าใดเป็นที่สุด ธรรมเหล่านั้นเป็นอเสกขภาคิยะ ด้วยการถือเอาคู่เดียวเท่านั้น อีกคู่หนึ่งก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยการแสดงพระสูตร ๔ เหล่านี้' พึงเห็นการสงเคราะห์อีกคู่หนึ่งโดยบาลีว่า 'พระสูตร ๔ เหล่านี้' หรือโดยการแสดงที่จะกล่าวต่อไป ไม่ใช่การปฏิเสธ.

เตเนวาติ นิยมสฺส อกตตฺตา, ตโต จ เตน ตนฺนิสฺสิเตน จ พฺรหฺมจารี ภวตีติ สิทฺธํ โหติ. เอว-สทฺโท วา สมุจฺจยตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สิยา ตสฺส ปฏิกฺเขโปติ ตสฺส อฏฺฐสมาปตฺติพฺรหฺมจริยสฺส สิยา ปฏิกฺเขโป. เอวํ สติ สาวเสสา เทสนา สิยา.

บทว่า ด้วยเหตุนั้นเอง คือ เพราะไม่ได้กำหนดกฎเกณฑ์ไว้ และเพราะเหตุนั้น ความเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมสำเร็จด้วยพรหมจรรย์นั้นและพรหมจรรย์ที่อาศัยพรหมจรรย์นั้น หรือพึงเห็นว่า เอวศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม บทว่า พึงมีการปฏิเสธสิ่งนั้น คือ พึงมีการปฏิเสธพรหมจรรย์คือสมาบัติ ๘ นั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ การแสดงก็จะมีส่วนเหลือ.

ตทงฺคาทิปฺปหานทฺวยํ [Pg.71] ปทฏฺฐานภูตํ อิธ คณนูปคํ น โหตีติ ‘‘สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานานํ วเสนา’’ติ วุตฺตํ. ตถา เหตฺถ เกจิ ‘‘เตเนวา’’ติ ปฐนฺติ. ‘‘เตเนว พฺรหฺมจริเยนาติ ปฐนฺตี’’ติ อิทํ ‘‘สํวรสีเล ฐิโต’’ติ (เนตฺติ. ๓๓) เอตฺถ วุตฺตํ ปาฬิวิกปฺปํ สนฺธาย วทติ. ‘‘ยสฺมา…เป… วกฺขตี’’ติ อิทํ ปจฺฉิมปาฐสฺเสว ยุตฺตตาย การณวจนํ.

การละ ๒ อย่างมีตทังคปหานเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุใกล้ ไม่ถูกนับเข้าในที่นี้ จึงกล่าวว่า 'โดยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหานและปฏิปัสสัทธิปหาน' อนึ่ง ในที่นี้บางพวกอ่านว่า 'เตเนวะ' บทว่า 'เตเนวะ พรหมจริเยนะ' ที่อ่านกันนั้น กล่าวหมายถึงบาลีที่ต่างกันที่กล่าวไว้ในบทว่า 'ตั้งอยู่ในสังวรศีล' (เนตติ. 33) บทว่า 'ยสฺมา...เป... วกฺขติ' นี้ เป็นคำกล่าวเหตุผลเพื่อความเหมาะสมของบทอ่านสุดท้ายนั่นเอง.

กถํ มนฺตาติ? อนิพฺเพธสภาวตฺตา มหคฺคตปุญฺญานํ น นิพฺเพธภาคิยสุตฺเตน สงฺคโห, วาสนาภาคิยตฺตา ปน วาสนาภาคิยสุตฺเตเนว สงฺคโหติ. ตทุปสงฺคา หิ ปจฺฉิโม เอว ปาโฐ ยุตฺตตโร. อิตรถา สาวเสสา เทสนา ภเวยฺย. เตนาห ‘‘น หิ…เป… เทเสตี’’ติ.

จะพึงพิจารณาอย่างไร? เพราะบุญอันเป็นมหัคคตะมีสภาวะที่ไม่แทงตลอด จึงไม่สงเคราะห์ด้วยนิพเพธภาคิยสูตร แต่เพราะเป็นวาสนาภาคิยะ จึงสงเคราะห์ด้วยวาสนาภาคิยสูตรนั่นเอง เพราะการสงเคราะห์บุญนั้น บทอ่านสุดท้ายเท่านั้นจึงเหมาะสมกว่า มิฉะนั้น การแสดงก็จะมีส่วนเหลือ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เพราะพระองค์มิได้...เป...แสดง'.

สํกิเลสภาคิยอเสกฺขภาคิยานํ ปรโต วกฺขมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘วกฺขมานานํ…เป… วเสนา’’ติ. ‘‘สพฺพโต’’ติ อิทํ ปุพฺพปราเปกฺขํ. ตสฺส ปราเปกฺขตาย ‘‘สพฺพโตภาเคน เอกาทสสุ ฐาเนสุ ปกฺขิปิตฺวา’’ติ อฏฺฐกถายํ โยชิตํ. ตตฺถ ปทาทิเก วิจยหารปทตฺเถ สนฺธาย ‘‘เอกาทสสุ ฐาเนสู’’ติ วุตฺตํ. ปุพฺพเปกฺขตาย ปน ‘‘สพฺพโตภาเคน เทสนาย ผเลนา’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ.

เพราะธรรมที่เป็นส่วนแห่งสังกิเลสและธรรมที่เป็นส่วนแห่งอเสขะจะถูกกล่าวต่อไป จึงกล่าวว่า “โดย...เป...ที่จะกล่าวต่อไป”. บทว่า “สัพพโต” นี้เป็นการอ้างอิงถึงเบื้องต้นและเบื้องปลาย. เพราะการอ้างอิงถึงเบื้องปลายนั้น จึงมีการเชื่อมความในอรรถกถาว่า “โดยส่วนทั้งปวง โดยการใส่ไว้ใน ๑๑ ฐาน”. ในที่นั้น กล่าวว่า “ใน ๑๑ ฐาน” โดยอ้างถึงบทบาทของวิจยหาระมีบทเป็นต้น. แต่เพราะการอ้างอิงถึงเบื้องต้น พึงเชื่อมความว่า “โดยส่วนทั้งปวง ด้วยผลแห่งการแสดง” เป็นต้น.

สํกิเลสภาคิยานํ ตณฺหาสํกิเลสาทินา เทสนานโย เวทิตพฺโพ. ผลํ อปายทุกฺเขน มนุสฺเสสุ โทภคฺคิเยน. อเสกฺขภาคิยานํ อเสกฺเขหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ เทสนานโย. ผลํ อคฺคผเลน จ อนุปาทิเสสาย จ นิพฺพานธาตุยา เวทิตพฺพํ. อิตเรสํ ปาฬิยํ วุตฺตเมว. กามราคพฺยาปาทอุทฺธมฺภาคิยสํโยชนคฺคหเณน สํกิเลสภาคิยานํ, วิราคคฺคหเณน อเสกฺขคฺคหเณเนว จ อเสกฺขภาคิยานํ วกฺขมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘วกฺขมานานํ…เป… วเสนา’’ติ. ปทปทตฺถวิจารยุตฺตินิทฺธารณมุเขน ธมฺมวิภตฺติอาทิวิจาโร กาตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘วิจเยน…เป… ตพฺพานี’’ติ วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ ‘‘วิจเยน…เป… ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ.

พึงทราบวิธีแสดงธรรมที่เป็นส่วนแห่งสังกิเลสด้วยตัณหาสังกิเลสเป็นต้น ผลคือทุกข์ในอบายและความเป็นผู้มีโชคไม่ดีในหมู่มนุษย์. พึงทราบวิธีแสดงธรรมที่เป็นส่วนแห่งอเสขะด้วยอเสขธรรมมีศีลขันธ์เป็นต้น ผลพึงทราบด้วยอัคคผลและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. สำหรับธรรมที่เหลือ พึงทราบตามที่กล่าวไว้ในพระบาลีนั่นเอง. เพราะจะกล่าวถึงธรรมที่เป็นส่วนแห่งสังกิเลสด้วยการถือเอาสังโยชน์เบื้องบนมีกามราคะและพยาบาทเป็นต้น และจะกล่าวถึงธรรมที่เป็นส่วนแห่งอเสขะด้วยการถือเอาวิราคะและการถือเอาอเสขบุคคลนั่นเอง จึงกล่าวว่า "ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่จักกล่าวต่อไป...เป็นต้น". เพื่อแสดงว่าพึงทำการพิจารณาธรรมวิภัตติเป็นต้นด้วยหัวข้อคือการพิจารณาบทและอรรถของบทและการกำหนดเหตุผล จึงกล่าวไว้ในพระบาลีว่า "ด้วยการพิจารณา...เป็นต้น" และในอรรถกถาว่า "ด้วยการพิจารณา...เป็นต้น ย่อมแสดง"

๓๔. เอวนฺติ อิติ. ธมฺเมติ วุตฺตสภาคธมฺเม. สาธารณาสาธารณภาเวหีติ สามญฺญวิเสเสน วิสิฏฺเฐหิ. ทฺเว ธมฺมา สาธารณาติ ทฺเว อิเม ธมฺมา เยหิ สภาคธมฺมา สาธารณา นาม โหนฺติ. กตเม ทฺเว? นามํ, วตฺถุ จ. ตตฺถ นามํ นามปญฺญตฺติ, ตํมุเขเนว สทฺทโต ตทตฺถาวคโม. สทฺเทน จ สามญฺญรูเปเนว ตถารูปสฺส อตฺถสฺส [Pg.72] คหณํ, น วิเสสรูเปน, ตสฺมา สทฺทวจนียา อตฺถา สาธารณรูปนามายตฺตคหณียตาย นามสาธารณา วุตฺตา. วตฺถูติ ปวตฺติฏฺฐานํ. ยตฺถ หิ เย ธมฺมา ปวตฺตนฺติ, เตสํ สพฺเพสํ เต ธมฺมา สาธารณาติ ปวตฺติฏฺฐานสงฺขาตานํ วตฺถูนํ สาธารณา. ยสฺมา ปนิทํ ทฺวยํ เตสํ ธมฺมานํ สาธารณภาเว ปกติภูตํ สภาวภูตํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทฺเว ธมฺมาติ ทุเว ปกติโย’’ติ. เอกสนฺตติปติตตายาติ สมานสนฺตติปวตฺติยา. เตนาห ‘‘สมานวตฺถุกา’’ติ. ทสฺสนปหาตพฺพานญฺหิ ยถา มิจฺฉตฺตนิยตสตฺตา ปวตฺติฏฺฐานํ, เอวํ อนิยตาปีติ อุภเย หิ เต สมานวตฺถุกา. เอส นโย อิตเรสุปิ. สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสา หิ ภินฺนสภาวาเปเต ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพตํ นาติวตฺตนฺตีติ เต นามสามญฺญตํ ปตฺตา, รูปราคาทโย จ ภาวนาย ปหาตพฺพตนฺติ อาห ‘‘ปหาเนกฏฺฐา นามสาธารณา’’ติ. ยถา ปน ‘‘วตฺถูนํ สาธารณา วตฺถุสาธารณา’’ติ อยมตฺโถ ลพฺภติ, เอวํ ‘‘วตฺถุนา สาธารณา วตฺถุสาธารณา’’ติ อยมฺปิ อตฺโถ ลพฺภตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สหเชกฏฺฐา วตฺถุสาธารณา’’ติ อาห. เต หิ อญฺญมญฺญํ ผุสนาทิสภาวโต ภินฺนาปิ ยสฺมึ ปวตฺตนฺติ, เตน วตฺถุนา สาธารณา นาม โหนฺติ. เอตฺถ จ ลพฺภมานมฺปิ กุสลาทินามสาธารณํ อนามสิตฺวา วตฺถุสาธารณา ตาว โยชิตาติ เวทิตพฺพา. ปฏิปกฺขาทีหีติ อาทิสทฺเทน สมานผลตาสหพฺยตาทิเก สงฺคณฺหาติ. เสสปเทสูติ ‘‘ปุถุชฺชนสฺสา’’ติอาทิวากฺเยสุ. กถํ? ตตฺถ หิ ปุถุชฺชนสฺส, โสตาปนฺนสฺส จ สมฺภวโต อนาคามิโน, อรหโต จ อสมฺภวโตติอาทินา โยเชตพฺพํ.

๓๔. คำว่า "เอวัง" คือ ดังนี้. คำว่า "ธัมเม" คือ ในธรรมที่มีส่วนเหมือนกันที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "ด้วยความเป็นสาธารณะและอสาธารณะ" คือ ด้วยลักษณะที่เป็นสามัญและวิเศษอันวิเศษแล้ว. คำว่า "ธรรมสองอย่างเป็นสาธารณะ" คือ ธรรมสองอย่างเหล่านี้ที่ทำให้ธรรมที่มีส่วนเหมือนกันชื่อว่าเป็นสาธารณะ. สองอย่างอะไรบ้าง? คือ นาม และ วัตถุ. ในบรรดาสองอย่างนั้น นามคือบัญญัติชื่อ การเข้าใจอรรถนั้นย่อมมีได้ด้วยเสียงโดยอาศัยนามนั้นเอง. และการรับรู้อรรถเช่นนั้นด้วยเสียงย่อมมีได้โดยรูปสามัญเท่านั้น ไม่ใช่โดยรูปวิเศษ เพราะฉะนั้น อรรถที่พึงกล่าวด้วยเสียงจึงชื่อว่านามสาธารณะ เพราะอาศัยการรับรู้ที่ขึ้นอยู่กับนามอันมีรูปสามัญ. คำว่า "วัตถุ" คือ ที่ตั้งแห่งการเป็นไป. ด้วยว่าธรรมเหล่าใดเป็นไปในที่ใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสาธารณะแก่ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด เพราะฉะนั้น วัตถุทั้งหลายอันนับว่าเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปจึงเป็นสาธารณะ. ก็เพราะสองอย่างนี้เป็นสภาวะปกติ เป็นสภาวะที่เป็นไปเองในการที่ธรรมเหล่านั้นเป็นสาธารณะ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ธรรมสองอย่าง" คือ "สภาวะปกติสองอย่าง". คำว่า "ด้วยการตกไปในสันดานเดียวกัน" คือ ด้วยการเป็นไปในสันดานเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีวัตถุเสมอกัน". ด้วยว่าที่ตั้งแห่งการเป็นไปของธรรมที่พึงละด้วยการเห็นของสัตว์ผู้ถูกกำหนดไว้ในมิจฉัตตะเป็นอย่างไร แม้ของสัตว์ผู้ไม่ถูกกำหนดก็เป็นอย่างนั้น เพราะทั้งสองอย่างนั้นมีวัตถุเสมอกัน. นัยนี้พึงทราบในธรรมที่เหลือด้วย. ด้วยว่าสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส แม้เป็นธรรมที่มีสภาวะต่างกัน ก็ไม่ล่วงเลยความเป็นธรรมที่พึงละด้วยการเห็นไปได้ เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงถึงความเป็นนามสามัญ และรูปราคะเป็นต้นเป็นธรรมที่พึงละด้วยภาวนา เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นามสาธารณะมีที่ละเป็นอันเดียวกัน". อนึ่ง อรรถว่า "เป็นสาธารณะแห่งวัตถุทั้งหลาย ชื่อว่าวัตถุสาธารณะ" ย่อมได้ฉันใด อรรถว่า "เป็นสาธารณะด้วยวัตถุ ชื่อว่าวัตถุสาธารณะ" นี้ก็ย่อมได้ฉันนั้น เพื่อแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วัตถุสาธารณะมีที่เกิดพร้อมเป็นอันเดียวกัน". ด้วยว่าธรรมเหล่านั้น แม้มีสภาวะต่างกันโดยการถูกต้องเป็นต้นซึ่งกันและกัน แต่ก็ชื่อว่าเป็นสาธารณะด้วยวัตถุนั้นที่ธรรมเหล่านั้นเป็นไป. ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านประกอบวัตถุสาธารณะไว้ก่อน โดยไม่กล่าวถึงนามสาธารณะมีกุศลเป็นต้นที่พึงได้ในที่นี้. คำว่า "ด้วยปฏิปักษ์เป็นต้น" คือ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์เอาความเป็นผู้มีผลเสมอกันและความเป็นผู้เกิดร่วมกันเป็นต้น. คำว่า "ในบทที่เหลือ" คือ ในประโยคมีคำว่า "ของปุถุชน" เป็นต้น. อย่างไร? ในที่นั้น พึงประกอบว่า "เพราะมีได้แก่ปุถุชนและพระโสดาบัน และไม่มีแก่พระอนาคามีและพระอรหันต์" เป็นต้น.

กถํ เต โอธิโส คหิตาติ เกนากาเรน เต ‘‘สาธารณา’’ติ วุตฺตธมฺมา ภาคโส คหิตา. ‘‘อมุกสฺส, อมุกสฺส จา’’ติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. สามญฺญภูตา ธมฺมา สาธารณา นาม, เอวํ สนฺเต กถํ เตสํ มิจฺฉตฺตนิยตานิยตาทิวเสน วิภาเคน ปวตฺติฏฺฐานตา วุจฺจติ, น วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อถ วิภาเคน ตํ วตฺตพฺพํ, นนุ เต สาธารณาติ น วตฺตพฺพเมวาติ? เอวํ สาธารณาติ มิจฺฉตฺตนิยตานํ, อนิยตานนฺติ อิเมสํ อุภเยสํเยว เต ธมฺมา สาธารณา. เตนาห – ‘‘น สพฺพสตฺตานํ สาธารณตาย สาธารณา’’ติ. ‘‘ยสฺมา’’ติอาทินา ตตฺถ การณมาห, เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘เกจิ ธมฺมา เกสญฺจิเทว ธมฺมานํ สาธารณา [Pg.73] โหนฺติ, อญฺเญสํ อสาธารณา’’ติ. เตนาห ‘‘ปฏินิยตญฺหิ เตสํ ปวตฺติฏฺฐาน’’นฺติ.

คำว่า "ธรรมเหล่านั้นถูกถือเอาโดยส่วนอย่างไร" คือ ธรรมเหล่านั้นที่ชื่อว่า "สาธารณะ" ถูกถือเอาเป็นส่วนๆ ด้วยอาการอย่างไร. อรรถในที่นี้คือ "ของผู้นั้น และของผู้นั้น". ธรรมที่มีสภาพเป็นสามัญชื่อว่าสาธารณะ เมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุไฉนจึงกล่าวถึงความเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของธรรมเหล่านั้นโดยการจำแนกด้วยอำนาจแห่งมิจฉัตตนิยตะและอนิยตะเป็นต้น ไม่ควรกล่าวหรือ? ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ถ้าพึงกล่าวโดยการจำแนกนั้น มิใช่ว่าไม่ควรกล่าวว่าธรรมเหล่านั้นเป็นสาธารณะหรอกหรือ? คำว่า "เป็นสาธารณะ" อย่างนี้ คือ ธรรมเหล่านั้นเป็นสาธารณะแก่ทั้งสองอย่างนี้เท่านั้น คือแก่พวกมิจฉัตตนิยตะและอนิยตะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่เป็นสาธารณะเพราะความเป็นสาธารณะแก่สัตว์ทั้งปวง". ด้วยคำว่า "เพราะเหตุที่" เป็นต้น ท่านกล่าวเหตุในที่นั้น ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า "ธรรมบางอย่างย่อมเป็นสาธารณะแก่ธรรมบางอย่างเท่านั้น ไม่เป็นสาธารณะแก่ธรรมอื่น". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะที่ตั้งแห่งการเป็นไปของธรรมเหล่านั้นถูกกำหนดไว้แน่นอน".

อิตรถาติ อนิยตปวตฺติฏฺฐานตาย สพฺเพสํ สาธารณา, อสาธารณา วา สิยุํ, ตถา สติ. ตถา โวหาโรติ ‘‘สาธารณา, อสาธารณา’’ติ จ อยํ โวหาโร สามญฺญา เอว น ภเวยฺย. เอเต เอว ธมฺมาติ ‘‘สาธารณา’’ติ วุตฺตธมฺมา เอว. เอวนฺติ ‘‘มิจฺฉตฺตนิยตาน’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน. นิยตวิสยา ปริจฺฉินฺนปฺปวตฺติฏฺฐานา. ‘‘โยปี’’ติอาทิ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏกรณํ. ‘‘น หี’’ติอาทินา อนฺวยโต, พฺยติเรกโต จ ตเมวตฺถํ วิภาเวติ. เสเสปีติ ‘‘ภาวนาปหาตพฺพา’’ติ เอวมาทิมฺหิปิ.

คำว่า "โดยประการอื่น" คือ ถ้าเป็นเช่นนั้น ธรรมเหล่านั้นพึงเป็นสาธารณะแก่สัตว์ทั้งปวง หรือไม่เป็นสาธารณะ เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปที่ไม่แน่นอน. คำว่า "โวหารเช่นนั้น" คือ โวหารว่า "สาธารณะ" และ "อสาธารณะ" นี้ก็จะไม่เป็นสามัญเลย. คำว่า "ธรรมเหล่านั้นนั่นเอง" คือ ธรรมเหล่านั้นนั่นเองที่ชื่อว่า "สาธารณะ". คำว่า "อย่างนี้" คือ ด้วยประการที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "แก่พวกมิจฉัตตนิยตะ" เป็นต้น. มีอารมณ์ที่แน่นอน มีที่ตั้งแห่งการเป็นไปที่ถูกกำหนดไว้. คำว่า "แม้ใด" เป็นต้น เป็นการทำให้เนื้อความที่กล่าวไว้โดยอธิษฐานบุคคลนั้นเองปรากฏชัด. ด้วยคำว่า "ก็หามิได้" เป็นต้น ท่านจำแนกเนื้อความนั้นเองโดยอนุโลมและปฏิโลม. คำว่า "ในที่เหลือด้วย" คือ แม้ในบทมีคำว่า "พึงละด้วยภาวนา" เป็นต้น.

ปจฺจตฺตนิยโตติ ปาฏิปุคฺคลิโก. อิตรสฺสาติ อปจฺจตฺตนิยตสฺส. ตถาติ อสาธารณภาเวน. โกจิ ธมฺโม กญฺจิ ธมฺมํ อุปาทาย สาธารโณปิ สมาโน ตทญฺญํ อุปาทาย อสาธารโณปิ โหตีติ อาห ‘‘สาธารณาวิธุรตายา’’ติ. เตนาห ‘‘ตํ ตํ อุปาทายา’’ติอาทิ. ตถา หิ ‘‘ธมฺมตา’’ติ วุตฺตปฐมมคฺคฏฺฐตา ทีปิตา, ตาทิสานํ เอว อเนเกสํ อริยานํ วเสน สาธารณาติ. ปฐมสฺสาติ อฏฺฐมกสฺส. ทุติยสฺสาติ โสตาปนฺนสฺส. ปุน อฏฺฐมกสฺสาติ ‘‘อฏฺฐมกสฺส, อนาคามิสฺส จา’’ติ เอตฺถ วุตฺตอฏฺฐมกสฺส. เตนาห ‘‘อนาคามิมคฺคฏฺฐสฺสา’’ติ. อคฺคผลฏฺฐโต ปฏฺฐาย ปฏิโลมโต คณิยมาโน ปฐมมคฺคฏฺโฐ อฏฺฐมโก, มคฺคฏฺฐตาย, ปหียมานกิเลสตาย จ สพฺเพปิ มคฺคฏฺฐา อฏฺฐมกา วิยาติ อฏฺฐมกา, ‘‘เอกจิตฺตกฺขณโต อุทฺธํ น ติฏฺฐตีติ อฏฺฐมโก’’ติ อปเร นิรุตฺตินเยน. ‘‘เสกฺขา’’ติ นามํ สาธารณนฺติ สมฺพนฺโธ. อิตเรสูติ ‘‘ภพฺพาภพฺพา’’ติ วุตฺเตสุ อนริเยสุ. เตนาห ปาฬิยํ ‘‘หีนุกฺกฏฺฐมชฺฌิมํ อุปาทายา’’ติ.

คำว่า "ปัจจัตตนิยตะ" คือเป็นของเฉพาะบุคคล คำว่า "ของผู้อื่น" คือของที่ไม่ใช่ปัจจัตตนิยตะ คำว่า "เช่นนั้น" คือด้วยความเป็นอสาธารณะ (ความไม่ทั่วไป) ธรรมบางอย่าง แม้เป็นสาธารณะโดยอาศัยธรรมบางอย่าง ก็ย่อมเป็นอสาธารณะโดยอาศัยธรรมอื่น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยความไม่พรากจากความเป็นสาธารณะ" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยอาศัยสิ่งนั้นๆ" เป็นต้น ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรคที่กล่าวว่า "ธัมมตา" นั้นถูกแสดงแล้ว และเป็นสาธารณะโดยอำนาจแห่งพระอริยะหลายท่านเช่นนั้นนั่นเอง คำว่า "ของปฐม" คือของบุคคลที่ 8 (ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค) คำว่า "ของทุติยะ" คือของพระโสดาบัน คำว่า "ของอัฏฐมกะอีก" คือของอัฏฐมกะที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ของอัฏฐมกะและพระอนาคามี" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของพระอนาคามิมรรค" ผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรคที่นับย้อนกลับจากผู้ตั้งอยู่ในอัคคผล ชื่อว่าอัฏฐมกะ และผู้ตั้งอยู่ในมรรคทั้งหมดก็เหมือนอัฏฐมกะ เพราะความเป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรคและเพราะกิเลสที่กำลังถูกละ จึงชื่อว่าอัฏฐมกะ อีกพวกหนึ่งกล่าวโดยนัยนิรุตติว่า "ชื่อว่าอัฏฐมกะ เพราะไม่ตั้งอยู่เกินกว่าจิตขณะเดียว" ความสัมพันธ์คือ "ชื่อว่าเสกขะเป็นสาธารณะ" คำว่า "ในพวกที่เหลือ" คือในพวกอนารยะที่กล่าวว่า "ภัพพะและอภัพพะ" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในพระบาลีว่า "โดยอาศัยบุคคลผู้เลว ผู้ประเสริฐ และผู้ปานกลาง"

นิยามาวกฺกนฺติยาติ อวกฺกนฺตนิยามตาย. ญาณุตฺถรสฺสาติ ญาณาธิกสฺส. ตถาวิธปจฺจยสมาโยเคติ ญาณวิเสสปจฺจยสมวาเย. ยถา หิ ญาณพเลน ทนฺธาภิญฺญตา น โหติ, เอวํ ปฏิปทาปฏิปนฺโนปิ สุเขน วิโสสียตีติ. สา หิ สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ตํสมงฺคิโน ญาณุตฺตรตฺตา วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานนฺติ วุตฺตา.

คำว่า "ด้วยการหยั่งลงสู่ความแน่นอน" คือด้วยความเป็นสัมมัตตนิยามที่หยั่งลงแล้ว คำว่า "ของผู้มีญาณยิ่ง" คือของผู้มีญาณมาก คำว่า "ด้วยการประกอบพร้อมด้วยปัจจัยเช่นนั้น" คือด้วยการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยพิเศษคือญาณ เพราะว่าความตรัสรู้ช้า ย่อมไม่มีด้วยกำลังแห่งญาณฉันใด แม้บุคคลผู้ปฏิบัติปฏิปทาก็ย่อมเหือดแห้ง (จากกิเลส) ได้โดยง่ายฉันนั้น เพราะสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญานั้น ถูกกล่าวว่าเป็นเหตุใกล้แห่งวิปัสสนา เพราะผู้ประกอบด้วยปฏิปทานั้นมีญาณยิ่ง

ธมฺมโต [Pg.74] อนเปตา จินฺตา ธมฺมจินฺตา, โยนิโสมนสิกาเรน ปวตฺติตตฺตา ธมฺเมสุ จินฺตา, ธมฺโม วา ญาณํ, ตสฺมา ธมฺมาวหา จินฺตา ธมฺมจินฺตา, จินฺตามยญาณสฺส เหตุภูตา จินฺตาติ อตฺโถ.

ความคิดที่ไม่ห่างจากธรรม ชื่อว่าธรรมจินตา, ความคิดในธรรมทั้งหลาย เพราะเป็นไปโดยโยนิโสมนสิการ ชื่อว่าธรรมจินตา, หรือธรรมคือญาณ เพราะฉะนั้น ความคิดที่นำมาซึ่งธรรม ชื่อว่าธรรมจินตา, อธิบายว่า ความคิดที่เป็นเหตุแห่งจินตามยญาณ

ปาฬิยํ สุตมยปญฺญาคฺคหเณน ‘‘เย เต ธมฺมา อาทิกลฺยาณา…เป… ตถารูปาสฺส ธมฺมา พหุสฺสุตา โหนฺตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๘.๒) สุตฺตปทสงฺคโห อตฺโถ ปริคฺคหิโต, ตถา โยนิโสมนสิการคฺคหเณน ‘‘โส ‘อนิจฺจ’นฺติ โยนิโส มนสิ กโรตี’’ติอาทินา วุตฺโต อุปายมนสิกาโร ปริคฺคหิโต. สมฺมาทิฏฺฐิคฺคหเณน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐึ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทินา วุตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิ ปริคฺคหิตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถ โข…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ. เสสนฺติ ‘‘ธมฺมสฺวากฺขาตตา’’ติ เอวมาทิ.

ในพระบาลี โดยการระบุถึงสุตมยปัญญา ความหมายที่รวบรวมไว้ในบทพระสูตรว่า "ธรรมเหล่านั้นงามในเบื้องต้น...เป้าหมาย...ธรรมทั้งหลายเช่นนั้นของเขาย่อมเป็นพหูสูต" เป็นต้น (องฺ. อฏฺฐก. 8.2) ได้ถูกถือเอาแล้ว อีกทั้ง โดยการระบุถึงโยนิโสมนสิการ อุบายแห่งการมนสิการที่กล่าวไว้ว่า "เขย่อมมนสิการโดยแยบคายว่า 'ไม่เที่ยง'" เป็นต้น ได้ถูกถือเอาแล้ว โดยการระบุถึงสัมมาทิฏฐิ แสดงว่าสัมมาทิฏฐิที่กล่าวไว้ว่า "ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยวิเวก" เป็นต้น ได้ถูกถือเอาแล้ว เพื่อแสดงความหมายนั้นจึงกล่าวว่า "ก็แล...เป้าหมาย...เพื่อแสดง" ส่วนที่เหลือคือ "ธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว" เป็นต้น

ยสฺส จ ปุพฺเพ อตฺโถ น สํวณฺณิโต, ตตฺถ กลฺยาณมิตฺตตาย อายตนคโต ปสาโท, จิตฺตวูปสโม จ ผลนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สปฺปุริส…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ อาห. อตฺตสมฺมาปณิหิตตฺตา ปาปเชคุจฺฉินิพฺพิทาทิพหุโลว โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺถ…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ. ธมฺโม สฺวากฺขาโต อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา สพฺพสมฺปตฺติปาริปูริเหตูติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมสฺวากฺขาตตา…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ อาห. กุสลมูลโรปนา หิ สมาปตฺติปริโยสานาติ. สงฺฆสุฏฺฐุตาย สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาวาย สงฺฆสฺส สปฺปติสฺสตาย ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ วจนสมฺปฏิจฺฉนภาวาย. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

และความหมายใดที่ยังไม่ได้อธิบายไว้ก่อน ในที่นั้น แสดงว่าความเลื่อมใสในอายตนะ (ที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส) เพราะความเป็นกัลยาณมิตร และความสงบแห่งจิตย่อมเป็นผล จึงกล่าวว่า "สัปบุรุษ...เป้าหมาย...เป็นเหตุใกล้" แสดงว่าเพราะการตั้งตนไว้ชอบ ย่อมเป็นผู้มากด้วยความรังเกียจบาปและความหน่ายเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ประโยชน์...เป้าหมาย...เป็นเหตุใกล้" แสดงว่าธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว เป็นเหตุแห่งความบริบูรณ์แห่งสมบัติทั้งปวง ตั้งแต่เบื้องต้นจนถึงที่สุด จึงกล่าวว่า "ธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว...เป้าหมาย...เป็นเหตุใกล้" เพราะการปลูกฝังรากแห่งกุศล ย่อมมีความถึงพร้อมเป็นที่สุด เพื่อความดีงามของสงฆ์ เพื่อความเป็นผู้ดีของสงฆ์ เพื่อความเคารพของสงฆ์ เพื่อความเป็นผู้รับคำว่า "ดีแล้ว พระคุณเจ้า" ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย

วิภตฺติหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายวิภัตติหารวิภังค์ จบแล้ว

๙. ปริวตฺตนหารวิภงฺควณฺณนา

๙. การอธิบายปริวัตตนหารวิภังค์

๓๕. สมฺมาทิฏฺฐิสฺส…เป… นิชฺชิณฺณา ภวตีติ เอตฺถ ยถา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิวเสนตฺโถ วุตฺโต, เอวํ กมฺมสฺสกตากมฺมปถสมฺมาทิฏฺฐีนมฺปิ วเสน อตฺโถ ลพฺภเตว. กมฺมปถกถา เหสา. ยถาวุตฺเตนากาเรนาติ ‘‘อวิมุตฺตาว สมานา’’ติ, ‘‘อวิมุตฺติย’’นฺติ จ วุตฺตปฺปกาเรน. มิจฺฉาภินิเวสวเสนาติ อสมฺมาสมฺพุทฺธํ เอว สมฺมาสมฺพุทฺโธติ, อนิยฺยานิกํ เอว นิยฺยานิโกติ, อสนฺตํ เอว ปน สนฺตนฺติ, อนริยํ เอว อริโยติ วิปรีตาภินิเวสวเสน[Pg.75]. มิจฺฉาธิโมกฺโขติ อยาถาวปสาโท, อยาถาวสนฺนิฏฺฐานํ วา. อุปฺปนฺนโมโห มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนนฺติ สมฺพนฺโธ.

๓๕. ในบทว่า "สัมมาทิฏฐิ...เป้าหมาย...ย่อมเป็นอันกำจัดสิ้นไป" นี้ ความหมายที่กล่าวไว้โดยอาศัยมรรคสัมมาทิฏฐิฉันใด ความหมายย่อมได้โดยอาศัยกัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิและกัมมปถสัมมาทิฏฐิทั้งหลายฉันนั้น เพราะนี่เป็นเรื่องของกัมมปถะ คำว่า "โดยอาการที่กล่าวไว้แล้ว" คือโดยประการที่กล่าวไว้ว่า "ทั้งที่ยังไม่พ้นอยู่" และ "ในความไม่พ้น" คำว่า "โดยอาศัยความยึดมั่นผิด" คือโดยอาศัยความยึดมั่นที่กลับกันว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ไม่ใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า" "สิ่งที่ไม่ออกไปจากทุกข์ได้ว่าเป็นสิ่งที่ออกไปได้" "สิ่งที่ไม่ใช่สัตบุรุษว่าเป็นสัตบุรุษ" "สิ่งที่ไม่ใช่อริยะว่าเป็นอริยะ" มิจฉาธิโมกข์ คือความเลื่อมใสที่ไม่ตรงตามความเป็นจริง หรือการตัดสินใจที่ไม่ตรงตามความเป็นจริง ความหลงที่เกิดขึ้น ย่อมเป็นมิจฉาวิมุตติญาณทัสสนะ ดังนี้เป็นความสัมพันธ์กัน

๓๖. วาทานํ วา อนุวาทา วาทานุวาทา, เตสํ วาทานํ อุปาทาติ อตฺโถ. วาทานุปวตฺติโยติ วาทานํ โทสานํ อนุปวตฺติโย.

๓๖. หรืออนุวาทะของวาทะทั้งหลาย ชื่อว่าวาทานุวาทะ ความหมายคือการถือตามวาทะเหล่านั้น วาทานุปวัตติ คือการไม่เป็นไปตามวาทะทั้งหลาย คือโทษทั้งหลาย

อนฺตทฺวยปริวตฺตนนฺติ กามสุขอตฺตกิลมถานุโยคสงฺขาตสฺส อนฺตทฺวยสฺส ปฏิปกฺขวเสน ปริวตฺตนํ.

อันตทวยปริวัตตนะ คือการหมุนกลับโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อที่สุดสองอย่างที่นับว่ากามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค

เอเตสุปิ วาเรสูติ ‘‘นิยฺยานิโก ธมฺโม เตสํ อธมฺโม, สุโข เตสํ อธมฺโม’’ติ จ อิเมสุ วาเรสุ. วุตฺตนเยนาติ ยทิ อตฺตปริตาปนํ อตฺตโน ทุกฺขาปนํ ธมฺโม, ธมฺมสฺส ปฏิวิรุทฺโธ อธมฺโม สิยา, ทุกฺขสฺส จ สุขปฏิวิรุทฺธนฺติ ฌานมคฺคผลสุขสฺส, อนวชฺชปจฺจยปริโภคสุขสฺส จ เตสํ อธมฺมภาโว อาปชฺชตีติ เอวํ วตฺตพฺพา. ‘‘ยํ ยํ วา ปนาติอาทินา’’ติ อิทํ อวเสสปาฐามสนํ. เอตฺถ ยํ ยํ วา ปน ธมฺมนฺติ ยํ วา ตํ วา ธมฺมํ, กุสลํ วา อกุสลํ วา อิฏฺฐํ วา อนิฏฺฐํ วาติ วุตฺตํ โหติ. โรจยติ วา อุปคจฺฉติ วาติ จิตฺเตน โรจติ, ทิฏฺฐิยา อุปคจฺฉตีติ. ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส โย ปฏิปกฺโขติ ตสฺส ตสฺส รุจิตสฺส, อุปคตสฺส วา ธมฺมสฺส โย ปฏิปกฺโข นาม. สฺวสฺส อนิฏฺฐโต อชฺฌาปนฺโน ภวตีติ โย ธมฺโม อสฺส รุจิตสฺส, อุปคตสฺส วา ธมฺมสฺส อนิฏฺฐโต ปจฺจนีกโต อพฺภุปคโต โหติ, เตน ปฏิปกฺเขน เทสนาย ปริวตฺตนํ ปริวตฺตโน หาโรติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปฏิปกฺขสฺส ลกฺขณํ วิภาเวตี’’ติ.

แม้ในวาระเหล่านี้ คือในวาระเหล่านี้ว่า 'นิยยานิกธรรมเป็นอธรรมของเขาเหล่านั้น, สุขเป็นอธรรมของเขาเหล่านั้น' โดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว คือถ้าการทำตนให้เดือดร้อน การทำตนให้ลำบากเป็นธรรม อธรรมก็พึงเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรม และทุกข์ก็พึงเป็นปฏิปักษ์ต่อสุข (คือสุขในฌาน มรรค และผล) ดังนี้ พึงกล่าวว่าความเป็นอธรรมของสุขในฌาน มรรค และผล และสุขจากการบริโภคปัจจัยที่ไม่มีโทษ ย่อมถึงแก่เขาเหล่านั้น บทว่า 'หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่ง' เป็นต้น นี้เป็นการรวบรวมบทที่เหลือ ในที่นี้ บทว่า 'หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่ง' หมายถึงธรรมสิ่งใดสิ่งหนึ่ง จะเป็นกุศลหรืออกุศล จะเป็นที่น่าปรารถนาหรือไม่น่าปรารถนาก็ตาม 'ย่อมชอบใจหรือย่อมเข้าถึง' หมายถึงย่อมชอบใจด้วยจิต ย่อมเข้าถึงด้วยทิฏฐิ 'ปฏิปักษ์ของธรรมนั้นๆ' หมายถึงปฏิปักษ์ของธรรมที่ชอบใจหรือเข้าถึงนั้นๆ 'สิ่งนั้นย่อมถึงความเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนาแก่เขา' หมายถึงธรรมใดที่เขาชอบใจหรือเข้าถึงแล้ว ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา เป็นปฏิปักษ์ ความหมายคือการผันแปรแห่งการแสดงด้วยปฏิปักษ์นั้น ชื่อว่าปริวัตตนหาร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมแสดงลักษณะของปฏิปักษ์'

ปริวตฺตนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาปริวัตตนหารวิภังค์ จบแล้ว

๑๐. เววจนหารวิภงฺควณฺณนา

๑๐. การพรรณนาเววจนหารวิภังค์

๓๗. อญฺญมญฺเญหีติ อญฺเญหิ อญฺเญหิ. อายตินฺติ ปจฺจเวกฺขณกาเล. กถญฺจีติ เยน เกนจิ ปกาเรน, ปฐมํ วุตฺเตน ปริยาเยน อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต อปเรน ปริยาเยน ปฏิวิชฺเฌยฺยาติ อธิปฺปาโย. ปริยายวจนํ นิทฺทิสตีติ สมฺพนฺโธ. เอวํ สพฺพตฺถ. ตสฺมึ ขเณติ ปริยายวจนสฺส วุตฺตกฺขเณ. วิกฺขิตฺตจิตฺตานนฺติ อารมฺมณนฺตเรหิ วิวิธขิตฺตจิตฺตานํ[Pg.76]. อญฺญวิหิตานนฺติ อญฺญํ จินฺเตนฺตานํ. กสฺมา ปน อญฺเญน ปริยาเยน ตทตฺถาวโพธนํ, นนุ เตน วุตฺเต ทฬฺหีกรณํ โหตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘เตเนวา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตทญฺเญสนฺติ เตหิ วิกฺขิตฺตจิตฺตาทีหิ อญฺเญสํ, เยหิ ปฐมํ วจนํ สมฺมเทว คหิตํ. ตตฺถาติ วุตฺตวจเนเนว ปุนปฺปุนํ วจเน. อธิคตอนฺวตฺถตาย ปุนรุตฺติ ปริวชฺชนตฺถํ วิเสสนภาเวน ตาหิ ตาหิ สญฺญาหิปิ อยมฺปิ สทฺโท อิมสฺสตฺถสฺส วาจโก, อยมฺปิ สทฺโท อิมสฺสตฺถสฺส วาจโกติ ปญฺญาปเนหิ. เทเสตพฺพสฺส ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส อตฺตโน จิตฺเต อุปนิพนฺธนํ ฐปนํ. ตตฺถาติ ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทายํ. พีชาวาปนํ เหตุสมฺปาทนํ.

๓๗. บทว่า 'ด้วยบทอื่นๆ' คือด้วยบทต่างๆ บทว่า 'ย่อมมาถึง' คือในเวลาพิจารณา บทว่า 'อย่างไร' คือด้วยประการใดประการหนึ่ง มีอธิบายว่า 'เมื่อไม่แทงตลอดด้วยปริยายที่กล่าวไว้ก่อน ก็พึงแทงตลอดด้วยปริยายอื่น' ความสัมพันธ์คือ 'ย่อมแสดงปริยายวจนะ' พึงทราบอย่างนี้ในที่ทั้งปวง บทว่า 'ในขณะนั้น' คือในขณะที่กล่าวปริยายวจนะ บทว่า 'ของผู้มีจิตฟุ้งซ่าน' คือของผู้มีจิตฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ บทว่า 'ของผู้มีจิตไปในอารมณ์อื่น' คือของผู้ที่กำลังคิดเรื่องอื่น 'ก็เพราะเหตุไรจึงให้รู้ความหมายนั้นด้วยปริยายอื่น มิใช่ว่าเมื่อกล่าวด้วยปริยายนั้น ย่อมเป็นการทำให้มั่นคงหรือ' พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงคำถามนี้ จึงตรัสว่า 'ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง' เป็นต้น ในที่นั้น บทว่า 'แก่ชนเหล่าอื่นจากชนเหล่านั้น' คือแก่ชนเหล่าอื่นจากผู้มีจิตฟุ้งซ่านเป็นต้นเหล่านั้น ผู้ที่รับคำกล่าวไว้ดีแล้วตั้งแต่แรก บทว่า 'ในที่นั้น' คือในการกล่าวซ้ำด้วยคำที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง เพื่อหลีกเลี่ยงการกล่าวซ้ำเพราะความที่เนื้อความตามที่บรรลุแล้ว โดยความเป็นบทวิเสสนะ ด้วยการทำให้รู้ว่า 'แม้ศัพท์นี้ก็เป็นเครื่องแสดงความหมายนี้ แม้ศัพท์นี้ก็เป็นเครื่องแสดงความหมายนี้' ด้วยสัญญาเหล่านั้นๆ การตั้งไว้ซึ่งความหมายนั้นๆ ที่พึงแสดงไว้ในจิตของตน บทว่า 'ในที่นั้น' คือในธัมมนิรุตติปฏิสัมภิทา บทว่า 'การหว่านพืช' คือการทำให้เหตุสำเร็จ

เอวํ ภควโต ปริยายเทสนายํ อเนกานิ ปโยชนานิ วตฺวา อิทานิ อตฺตโน สมฺมาสมฺพุทฺธตาย เอวํ ตถาคตา พุทฺธลีลาย อเนเกหิ ปริยาเยหิ ธมฺมํ เทเสนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กึ พหุนา’’ติอาทิมาห.

เมื่อกล่าวประโยชน์หลายประการในการแสดงธรรมโดยปริยายของพระผู้มีพระภาคอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงว่าพระตถาคตทั้งหลายย่อมแสดงธรรมด้วยปริยายหลายประการโดยพุทธลีลา เพราะความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของพระองค์เอง จึงตรัสว่า 'จะกล่าวอะไรมาก' เป็นต้น

ปาฬิยํ ‘‘ปิหา นาม ยา วตฺตมานสฺส อตฺถสฺส ปตฺถนา’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนวิสยตํ ทสฺเสตฺวา ปุน อนาคตวิสยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เสยฺยตรํ วา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ‘‘อนาคตปจฺจุปฺปนฺนตฺถวิสยา ตณฺหา ปิหา’’ติ อาห.

ในพระบาลี เมื่อแสดงความเป็นปัจจุบันวิสัยว่า 'ปิหา คือความปรารถนาในประโยชน์ที่เป็นปัจจุบัน' แล้ว เพื่อแสดงความเป็นอนาคตวิสัยอีก จึงกล่าวว่า 'หรือยิ่งกว่านั้น' เป็นต้น ดังนั้นจึงกล่าวว่า 'ตัณหาคือปิหา มีอนาคตและปัจจุบันเป็นอารมณ์'

อตฺถนิปฺผตฺติปฏิปาลนาติ อิมสฺมึ วา ปเท ปิหาย เอวตฺถวเสน อนาคตปจฺจุปฺปนฺนตฺถวิสยภาวทีปนโต.

บทว่า 'อัตถนิปผัตติปฏิปาลนา' คือในบทนี้ เพราะการแสดงความเป็นอนาคตและปัจจุบันวิสัยของปิหาโดยความหมายนั่นเอง

ธมฺมารมฺมเณเนว สงฺคหิตา ‘‘ธมฺมารมฺมณ’’นฺตฺเวว คหณํ คตา. จตุวีสติ ปทานีติ เอตฺถ เคหสิตโทมนสฺสูปวิจาราทีนํ จตุนฺนํ ฉกฺกานํ วเสน จตุวีส โกฏฺฐาสา.

ถูกสงเคราะห์ด้วยธรรมารมณ์นั่นเอง จึงถึงการนับว่าเป็น 'ธรรมารมณ์' ในบทว่า 'บท 24' นี้ มี 24 ส่วน โดยอาศัยฉักกะ 4 อย่าง คือ โทมนัสอุปวิจารที่อาศัยเรือนเป็นต้น

๓๘. สาเยว ปตฺถนากาเรน ธมฺมนนฺทีติอาทิมาหาติ เอตฺถ อยมตฺโถ – สา เอว ปตฺถนากาเรน ปวตฺติยา อาสาทิปริยาเยน วุตฺตา ตณฺหา รูปาทิธมฺเมสุ นนฺทนฏฺเฐน ธมฺมนนฺที. เตสํ เอว ปิยายนฏฺเฐน ธมฺมเปมํ. คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ฐานโต ธมฺมชฺโฌสานนฺติ.

๓๘. ในบทว่า 'ความยินดีในธรรมโดยอาการแห่งความปรารถนานั่นเอง' เป็นต้น นี้ มีความหมายดังนี้ ตัณหาที่กล่าวไว้โดยปริยายแห่งความหวัง โดยความเป็นไปในอาการแห่งความปรารถนานั่นเอง ชื่อว่าธัมมนันทิ เพราะความยินดีในธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น ชื่อว่าธัมมเปมะ เพราะความรักในธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่าธัมมัชโฌสานะ เพราะการกลืนกินและตั้งมั่นไว้ (ความสยบในธรรม)

อิมินาปีติ น เกวลํ ‘‘ปญฺญา ปชานนา’’ติอาทิอาเวณิกปริยาเยเนว เววจนํ วตฺตพฺพํ, อถ โข อิมินา อาธิปเตยฺยาทิสาธารณปริยาเยนปิ เววจนํ วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิมินาว นเยนาติ เอเตน ปริยายวจเนน[Pg.77]. น หิ เทสนตฺถสาธนํ ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทิปาฬินยทสฺสนนฺติ ทสฺเสติ. พลนิปฺผตฺติคโตติอาทีสุ ทสสุ ตถาคตพเลสุ นิปฺผตฺตึ ปาริปูรึ คโต. สมฺโพธิปหานนฺตรายเทสนา วิเสสโจทนาสุ วิสารทภาวสงฺขาตานิ จตฺตาริ ญาณานิ ปตฺโต อธิคโตติ เวสารชฺชปฺปตฺโต.

บทว่า 'แม้ด้วยนัยนี้' มีอรรถว่า ไม่ใช่เพียงพึงกล่าวคำไวพจน์ด้วยอาเวณิกปริยาย (ปริยายเฉพาะ) มีคำว่า 'ปัญญาคือความรู้' เป็นต้นเท่านั้น แต่พึงกล่าวคำไวพจน์ด้วยสาธารณปริยาย (ปริยายทั่วไป) มีคำว่า 'อธิปไตย' เป็นต้นด้วย บทว่า 'ด้วยนัยนี้แล' คือด้วยคำไวพจน์นี้ แสดงว่าการแสดงนัยแห่งบาลีมีคำว่า 'อิติปิ โส ภควา' เป็นต้น ไม่ใช่การยังเนื้อความแห่งเทศนาให้สำเร็จเลย ในบทว่า 'ถึงความสำเร็จแห่งพลญาณ' เป็นต้น คือถึงความสำเร็จ ความบริบูรณ์ในทศพลญาณ บทว่า 'ผู้บรรลุความแกล้วกล้า' คือบรรลุถึงญาณ 4 ประการอันนับว่าความแกล้วกล้า ในการแสดงธรรมที่เป็นอันตราย การละ การตรัสรู้ และในการโต้ตอบเป็นพิเศษ

โลภชฺฌาสยาทิอชฺฌาสยํ วิเสเสน อติวตฺโตติ อชฺฌาสยวีติวตฺโต. อตีตเหตุสงฺเขปาทิสงฺเขปวิรหิตตาย อสงฺเขปสงฺขาตํ นิพฺพานํ, อกุปฺปธมฺมตาย คุเณหิ วา อสงฺเขปํ อสงฺขฺเยยฺยํ คโต อุปคโตติ อสงฺเขปคโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อุทฺเธยฺยนฺติ อุทฺธริตพฺพํ.

บทว่า 'ผู้ก้าวล่วงอัธยาศัย' คือก้าวล่วงอัธยาศัยมีโลภะเป็นต้นโดยพิเศษ บทว่า 'ผู้ถึงอสังเขปะ' คือถึงพระนิพพานอันนับว่าอสังเขปะ เพราะความปราศจากความย่อมีเหตุในอดีตเป็นต้น หรือถึงอสังเขปะ (นับไม่ได้) ด้วยคุณทั้งหลาย เพราะความเป็นธรรมไม่กำเริบ ที่เหลือพึงทราบได้ง่ายนั่นแล บทว่า 'พึงยกขึ้น' คือพึงถอนขึ้น

ธมฺมานุสฺสติยํ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ สมฺพนฺโธ. สํสารทุกฺขโต ปาติ, สนฺเตน สุเขน รเมติ จาติ วา ปารํ.

บทเชื่อมว่า 'ในธัมมานุสสติ' พึงเห็นอรรถอย่างนี้ บทว่า 'ฝั่ง' คือย่อมคุ้มครองจากทุกข์ในสังสารวัฏ หรือย่อมยังสัตว์ให้ยินดีด้วยสุขอันสงบ

อภูตปุพฺพตฺตาติ อนุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา, เตนสฺส นิจฺจตํว วิภาเวติ เกนจิ เทวโตปสคฺคาทินา อนุปสชฺชนียตฺตา อนุปสฏฺฐตฺตา.

บทว่า 'เพราะไม่เคยมีมาแล้ว' คือเพราะไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นของเที่ยงของพระนิพพานนั้นนั่นแล เพราะความเป็นของอันอุปสรรคมีเทวตาอุปสรรคเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งไม่พึงเข้าไปเบียดเบียนได้ เพราะไม่ถูกเบียดเบียน

‘‘ทุปฺปสฺส’’นฺติปิ ปาฬิ, ทุรธิคมนฺติ อตฺโถ. คุณโสภาสุรภิภาเวนาติ คุเณหิ โสภาย, สุคนฺธิภาเวน จ.

บาลีว่า 'ทุปปัสสะ' ก็มี มีอรรถว่า เห็นได้ยาก บทว่า 'ด้วยความเป็นของหอมฟุ้งด้วยความงามแห่งคุณ' คือด้วยความงามด้วยคุณ และด้วยความเป็นของหอม

ยถา อกฺขณเวธี ปุคฺคโล สิปฺปนิปฺผตฺติยา รตฺตนฺธการติมิสาย อจิรกฺขณาโลเกน อติสุขุมมฺปิ ทูรคตํ ลกฺขํ วิชฺฌติ, เอวํ อริยสาวโก สีลสมฺปตฺติยา อติสุขุมํ นิพฺพานํ จตุสจฺจธมฺมํ เอกปฏิเวเธเนว ปฏิวิชฺฌตีติ อาห ‘‘สิปฺปญฺจ สีลํ อกฺขณเวธิตายา’’ติ. โลกิกนฺติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ โลกุตฺตรธมฺมโอโลกนสฺสาปิ อธิฏฺฐานภาวโต.

บุคคลผู้ยิงได้ในชั่วขณะ (มือธนูผู้ยิงเร็ว) ย่อมยิงเป้าหมายที่ละเอียดอ่อนยิ่งและอยู่ไกลได้ ด้วยแสงสว่างเพียงชั่วพริบตาในความมืดมิดแห่งราตรี เพราะความสำเร็จแห่งศิลปะ ฉันใด พระอริยสาวกย่อมแทงตลอดพระนิพพานอันละเอียดอ่อนยิ่งและธรรมคืออริยสัจ ๔ ด้วยการแทงตลอดเพียงครั้งเดียวเท่านั้น ด้วยความถึงพร้อมแห่งศีล ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ศีลเป็นศิลปะ เพราะความเป็นผู้ยิงได้ในชั่วขณะ' บทว่า โลกิกํ (เป็นโลกิยะ) พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่าง เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการเห็นธรรมอันเป็นโลกุตตระด้วย

เววจนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยไวพจน์หารวิภังค์ จบแล้ว.

๑๑. ปญฺญตฺติหารวิภงฺควณฺณนา

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยปัญญัติหารวิภังค์

๓๙. ภควโต สาภาวิกธมฺมกถายาติ อตฺตโน ภาโว สภาโว, สภาเวน นิพฺพตฺตา, ตโต วา อาคตาติ สาภาวิกา, สา เอว ธมฺมกถาติ สาภาวิกธมฺมกถา, พุทฺธานํ สามุกฺกํสิกธมฺมกถาติ อตฺโถ[Pg.78], ตาย กรณภูตาย ธมฺมเทสนาย อนญฺญตฺเตปิ กถาเทสนานํ อุปจารสิทฺเธน เภเทเนวํ วุตฺตํ, อวยวสมุทายวิภาเคน วา. เตนาห ‘‘กา จ ปกติกถาย เทสนา? จตฺตาริ สจฺจานี’’ติ. อิทญฺหิ อตฺถสฺส เทสนาย อเภโทปจารํ กตฺวา วุตฺตํ. ตสฺสา เทสนาย ปญฺญาปนา. อยํ ปญฺญตฺติหาโรติ สงฺเขเปเนว ปญฺญตฺติหารสฺส สรูปมาห. สาติ ยถาวุตฺตเทสนา. ตถา ตถาติ ยถา ยถา สจฺจานิ เทเสตพฺพานิ, ตถา ตถา. กถญฺเจตานิ เทเสตพฺพานิ? ปริญฺเญยฺยาทิปฺปกาเรน. ยถาธิปฺเปตนฺติ อธิปฺเปตานุรูปํ, โพธเนยฺยพนฺธวานํ โพธนาธิปฺปายานุกูลนฺติ อตฺโถ. อตฺถนฺติ เทเสตพฺพตฺถํ, ทุกฺขาทิอตฺถเมว วา. นิกฺขิปตีติ ปติฏฺฐาเปติ. ยโต ‘‘จตฺตาโร สุตฺตนิกฺเขปา’’ติอาทิ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.มูลปริยายสุตฺตวณฺณนา) อฏฺฐกถาสุ วุจฺจติ.

๓๙. บทว่า ภควโต สาภาวิกธมฺมกถาย (ด้วยพระธรรมเทศนาอันเป็นสภาวะของพระผู้มีพระภาค) ความว่า ภาวะของตน ชื่อว่า สภาวะ, (ธรรมกถาใด) เกิดขึ้นโดยสภาวะ หรือมาแต่สภาวะนั้น ชื่อว่า สาภาวิกา, ธรรมกถานั้นนั่นแล ชื่อว่า สาภาวิกธมฺมกถา มีอรรถว่า พระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงเอง. แม้คำว่า กถา และ เทศนา จะไม่ต่างกัน แต่ท่านก็กล่าวไว้อย่างนี้ด้วยความต่างที่สำเร็จด้วยอุปจาระ หรือด้วยการจำแนกส่วนและส่วนรวม. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็การแสดงธรรมกถาโดยปกติคืออะไร? คือ อริยสัจ ๔' คำนี้ท่านกล่าวโดยทำอุปจาระว่าอรรถกับการแสดงไม่ต่างกัน. การบัญญัติแห่งเทศนานั้น. บทว่า อยํ ปญฺญตฺติหาโร (นี้คือปัญญัติหาร) ท่านกล่าวถึงลักษณะของปัญญัติหารโดยย่อเท่านั้น. บทว่า สา (นั้น) คือเทศนาที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า ตถา ตถา (อย่างนั้นๆ) คืออริยสัจทั้งหลายพึงแสดงอย่างไรๆ ก็อย่างนั้นๆ. ก็อริยสัจเหล่านี้พึงแสดงอย่างไร? คือด้วยประการมีปริญเญยยะเป็นต้น. บทว่า ยถาธิปฺเปตํ (ตามที่ประสงค์) คือตามที่ประสงค์ มีอรรถว่า เหมาะสมกับความประสงค์ในการให้เวไนยสัตว์ผู้ควรตรัสรู้ได้ตรัสรู้. บทว่า อตฺถํ (อรรถ) คืออรรถที่พึงแสดง หรืออรรถคือทุกข์เป็นต้นนั่นเอง. บทว่า นิกฺขิปติ (ย่อมวางลง) คือย่อมตั้งไว้. เพราะเหตุที่ในอรรถกถาทั้งหลาย (เช่น อรรถกถา ม. มู. ๑. มูลปริยายสูตร) กล่าวว่า 'การวางสูตร ๔ อย่าง' เป็นต้น

ตตฺถาติ นิกฺเขปเทสนายนฺติ อตฺโถ. มคฺคปกฺขิยาติ ทุกฺขสจฺจโต พหิกตาติ อธิปฺปาโย.

บทว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) มีอรรถว่า ในเทศนาที่วางลง. บทว่า มคฺคปกฺขิยา (เป็นฝ่ายแห่งมรรค) มีอธิปรายว่า พ้นจากทุกขสัจ.

ยสฺมึ ฐาเนติ ยสฺมึ ภวาทิสงฺขาเต ฐาเน. ยถาวุตฺตา เทสนาติ จตุราหารปฏิพทฺธราคาทิมุเขน วฏฺฏทีปนี วุตฺตปฺปการา เทสนา.

บทว่า ยสฺมึ ฐาเน (ในที่ใด) คือในที่อันนับว่าภพเป็นต้นใด. บทว่า ยถาวุตฺตา เทสนา (เทศนาที่กล่าวมาแล้ว) คือเทศนาที่กล่าวมาแล้วอันแสดงวัฏฏะโดยมีราคะอันผูกพันในอาหาร ๔ เป็นต้นเป็นประธาน.

๔๑. เตปริวฏฺฏวเสนาติ เอตฺถาปิ ‘‘สจฺเจสู’’ติ โยเชตพฺพํ. ปริญฺญาปญฺญตฺตีติ อาหาติ สมฺพนฺโธ. อชฺฌตฺตรโต, สมาหิโตติ ปททฺวเยน สมาธานวิสิฏฺฐํ อชฺฌตฺตรตตาภาวนํ ทีเปติ โคจรชฺฌตฺตตาทีปนโต. เกวโล หิ อชฺฌตฺตสทฺโท อชฺฌตฺตชฺฌตฺตโคจรชฺฌตฺเตสุปิ วตฺตติ. อชฺฌตฺตรตตาวิสิฏฺฐญฺจ สมาธานํ สาติสยํ จิตฺตฏฺฐิตึ ทีเปตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สมาธานวิสิฏฺฐสฺสา’’ติอาทินา.

๔๑. บทว่า เตปริวฏฺฏวเสน (โดยอาการวนรอบ ๓) ในบทนี้ พึงประกอบคำว่า 'ในอริยสัจทั้งหลาย' เข้าด้วย. บทเชื่อมว่า ตรัสคำว่า ปริญฺญาปญฺญตฺติ (การบัญญัติเรื่องปริญญา). ด้วยบททั้งสองว่า อชฺฌตฺตรโต (ผู้ยินดีในภายใน), สมาหิโต (ผู้มีจิตตั้งมั่น) ย่อมแสดงการเจริญความยินดีในภายในอันวิเศษด้วยสมาธิ เพราะแสดงความเป็นภายในโดยโคจร. เพราะคำว่า อชฺฌตฺต โดยลำพัง ย่อมใช้ในอรรถว่า อัชฌัตตัชฌัตตะ (ภายในแท้) และโคจรัชฌัตตะ (ภายในโดยโคจร) ได้ด้วย. และสมาธิอันวิเศษด้วยความยินดีในภายใน ย่อมแสดงความตั้งมั่นแห่งจิตอย่างยิ่ง ท่านย่อมแสดงอรรถนี้ด้วยคำว่า 'สมาธานวิสิฏฺฐสฺส' เป็นต้น

อาสชฺชนฏฺเฐนาติ อาสงฺคนฏฺเฐน. ตถา ทสฺสนนฺติ อตถาภูตสฺสาปิ ภพฺพรูปสฺส วิย อตฺตโน วิทํสนํ. อลกฺขิโกติ วิลกฺขิโก.

บทว่า อาสชฺชนฏฺเฐน (โดยอรรถว่ากระทบ) คือโดยอรรถว่าข้องแวะ. บทว่า ตถา ทสฺสนํ (การเห็นอย่างนั้น) คือการแสดงตนเหมือนรูปที่ควรเป็น แม้ไม่เป็นอย่างนั้น. บทว่า อลกฺขิโก (ไม่มีลักษณะ) คือมีลักษณะวิปริต.

กามานนฺติ กามาวจรธมฺมานํ. รูปานนฺติ รูปาวจรธมฺมานํ. นิสฺสรณนฺติ กามานํ รูปาวจรธมฺมา นิสฺสรณํ, เตสํ อรูปาวจรธมฺมา นิสฺสรณํ. เอวํ ตํสภาวานนฺติ สอุตฺตรสภาวานํ. ตถาติ ยถา สงฺขตธมฺมานํ นิสฺสรณภาวโต, กิเลสสมุจฺเฉทกสฺส อริยมคฺคสฺส อารมฺมณภาวโต จ [Pg.79] อตฺเถว อสงฺขตา ธาตุ, ตถา วุจฺจมาเนนาปิ การเณน อตฺเถว อสงฺขตา ธาตูติ ทสฺเสติ. กตฺถจิ วิสเยติ อสงฺขตธาตุํ สนฺธาย วทติ. อวิปรีตตฺโถติ ภูตตฺโถ. ‘‘ยโต โข โภ อยํ อตฺตา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ, เอตฺตาวตา โข โภ อยํ อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต โหติ (ที. นิ. ๑.๙๔), สปกฏฺฐนิพฺพานภาวิโน’’ติ จ เอวมาทีสุ อุปจารวุตฺติสพฺภาวโต. ยถา ตํ สีหสทฺโทติ ยถา ‘‘สีโห มาณวโก’’ติอาทินา มาณวกาทีสุ อุปจารวุตฺตินา วตฺตมาโน มิคราเช ภูตตฺถวิสเย ทิฏฺโฐ, เอวํ นิพฺพานสทฺโทปิ กามคุณรูปชฺฌานสมงฺคิตาสุ อุปจารวุตฺติยา วตฺตมาโน กตฺถจิ วิสเย อวิปรีตตฺโถ. ยตฺถ จ วิสเย อวิปรีตตฺโถ, สา อสงฺขตา ธาตุ. หตฺถตเล สอามลกํ วิย เญยฺยํ ปจฺจกฺขโต ปสฺสนฺตสฺส เอกปฺปมาณสฺส สตฺถุวจนเมเวตฺถ ปมาณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กึ วา เอตาย ยุตฺติจินฺตายา’’ติอาทิมาห. ‘‘ปฏิญฺญาตสฺส อตฺถสฺส สิทฺธิยา ปกาสนาปญฺญตฺตี’’ติ นิคมํ สนฺธายาหาติ.

บทว่า กามานํ (แห่งกามทั้งหลาย) คือแห่งธรรมอันเป็นกามาวจร. บทว่า รูปานํ (แห่งรูปทั้งหลาย) คือแห่งธรรมอันเป็นรูปาวจร. บทว่า นิสฺสรณํ (เครื่องสลัดออก) คือธรรมอันเป็นรูปาวจรเป็นเครื่องสลัดออกแห่งกามทั้งหลาย, ธรรมอันเป็นอรูปาวจรเป็นเครื่องสลัดออกแห่งธรรมเหล่านั้น. บทว่า เอวํ ตํสภาวานํ (แห่งธรรมมีสภาวะนั้นๆ อย่างนี้) คือแห่งธรรมที่มีสภาวะยิ่งขึ้นไป. บทว่า ตถา (อย่างนั้น) คือเพราะความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งสังขตธรรมทั้งหลาย และเพราะความเป็นอารมณ์แห่งอริยมรรคอันตัดกิเลสได้ อสังขตธาตุจึงมีอยู่จริงนั่นแล ท่านย่อมแสดงว่า อสังขตธาตุมีอยู่จริงนั่นแล แม้ด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้วอย่างนั้น. บทว่า กตฺถจิ วิสเย (ในอารมณ์บางอย่าง) ตรัสหมายถึงอสังขตธาตุ. บทว่า อวิปรีตตฺโถ (มีอรรถไม่วิปริต) คืออรรถที่เป็นจริง. เพราะในคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญ เพราะเหตุที่อัตตานี้ประกอบพร้อมด้วยกามคุณ ๕ มีความพร้อมเพรียงกัน ย่อมบำเรออยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ดูก่อนท่านผู้เจริญ อัตตานี้ชื่อว่าบรรลุพระนิพพานในปัจจุบันอันยอดเยี่ยม (ที. สี. ๑.๙๔) และ (คำว่า) ของผู้มีสภาวะแห่งนิพพานอันประเสริฐ' มีอุปจารวุติอยู่. บทว่า ยถา ตํ สีหสทฺโท (เหมือนคำว่าสีหะนั้น) คือคำว่า สีหะ ย่อมใช้ในมาณพเป็นต้นด้วยอุปจารวุติ เช่นคำว่า 'มาณพคือสีหะ' เป็นต้น แต่ย่อมเห็นในอารมณ์ที่เป็นจริงคือพญาสัตว์ ฉันใด คำว่า นิพพาน แม้จะใช้ในความพร้อมเพรียงด้วยกามคุณและรูปฌานด้วยอุปจารวุติ แต่ก็มีอรรถไม่วิปริตในอารมณ์บางอย่าง ฉันนั้น. และในอารมณ์ใดมีอรรถไม่วิปริต อารมณ์นั้นคืออสังขตธาตุ. ท่านแสดงว่าพระดำรัสของพระศาสดาผู้เป็นเอกประมาณ ของผู้เห็นสิ่งที่ควรทราบด้วยประจักษ์เหมือนผลมะขามป้อมในฝ่ามือเท่านั้นเป็นประมาณในที่นี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'จะประโยชน์อะไรด้วยการคิดหาเหตุผลนี้'. คำว่า 'การบัญญัติเพื่อประกาศความสำเร็จแห่งอรรถที่ปฏิญญาไว้' ท่านกล่าวหมายถึงบทสรุป (นิคม)

ปญฺญตฺติหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยปัญญัติหารวิภังค์ จบแล้ว.

๑๒. โอตรณหารวิภงฺควณฺณนา

๑๒. อรรถกถาว่าด้วยโอตรณหารวิภังค์

๔๒. อินฺทฺริเยหีติ กรเณ กรณวจนํ ‘‘มคฺเคน คจฺฉตี’’ติอาทีสุ วิย, ‘‘ผรสุนา ฉินฺทตี’’ติ เอวมาทีสุ วิย จ. โอตรณาติ อนุปฺปเวสนา.

๔๒. บทว่า อินฺทฺริเยหิ (ด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย) เป็นคำที่ใช้ในอรรถกรรณะ เหมือนในประโยคมีคำว่า 'ย่อมไปด้วยมรรค' เป็นต้น และเหมือนในประโยคมีคำว่า 'ย่อมตัดด้วยขวาน' เป็นต้น. บทว่า โอตรณา (การหยั่งลง) คือการเข้าไป.

ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคณฺหนวเสน สมฺมาสงฺกปฺโป วิยาติ โยชนา. อธิจิตฺตอนุยุตฺตานํ สทฺทหนุสฺสหนุปฏฺฐานสมาทหเนหิ สทฺธาทีสุ อุปกโรนฺเตสุ เอว ปญฺญา ทสฺสนกิจฺจํ สาเธตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺธา..เป… วุตฺตานี’’ติ อาห. โน จ ภวงฺคาติ เตสํ สงฺขารานํ ปวตฺติการณตาภาวํ ทสฺเสติ.

บทเชื่อมว่า เหมือนสัมมาสังกัปปะ โดยการสงเคราะห์เข้าในปัญญาขันธ์. ท่านแสดงว่าปัญญาย่อมยังกิจคือการเห็นให้สำเร็จ เมื่อศรัทธาเป็นต้นช่วยอุปการะอยู่เท่านั้น ด้วยการเชื่อ การพยายาม การปรากฏ และการตั้งจิตมั่น ของผู้ประกอบในอธิจิต จึงตรัสว่า 'ศรัทธา...เป...กล่าวแล้ว'. บทว่า โน จ ภวงฺคํ (และไม่ใช่ภวังค์) ย่อมแสดงความที่ภวังค์นั้นไม่ใช่เหตุแห่งการเป็นไปของสังขารเหล่านั้น

๔๓. ตถา วุตฺโตติ ‘‘นิสฺสโย’’ติ วุตฺโต. เจตนาสีเสน ตณฺหํ เอว วทติ เจตนาสหจรณโต.

๔๓. บทว่า ตถา วุตฺโต (กล่าวแล้วอย่างนั้น) คือกล่าวว่า 'เป็นที่อาศัย'. ด้วยหัวข้อคือเจตนา ย่อมกล่าวถึงตัณหานั่นเอง เพราะเป็นธรรมที่เกิดร่วมกับเจตนา.

รตฺตสฺสาติ [Pg.80] มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนราคสฺส. เยน ปุคฺคโล ‘‘รตฺโต’’ติ วุจฺจติ, ตสฺส ราคสฺส สมฺพนฺธินี สุขา เวทนา วุตฺตา ตตฺถ ตสฺส อนุสยนโต. เตนาห ‘‘สุขาย…เป… วุตฺต’’นฺติ. เอส นโย เสเสสุปิ. เตนาห ‘‘ตถา’’ติอาทิ.

บทว่า รัตตัสสะ (ของผู้กำหนัดแล้ว) คือ ผู้มีราคะยังไม่ถูกถอนขึ้นด้วยมรรค. บุคคลใดชื่อว่า 'ผู้กำหนัดแล้ว' สุขเวทนาที่เนื่องด้วยราคะของบุคคลนั้น ท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะราคะของบุคคลนั้นนอนเนื่องอยู่ในสุขเวทนานั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สุข...เป...กล่าวไว้แล้ว'. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เช่นนั้น' เป็นต้น.

ตานิ เอว อินฺทฺริยานีติ สุขโสมนสฺสุเปกฺขินฺทฺริยานิ. ‘‘สงฺขารปริยาปนฺนานี’’ติ วจนํ สนฺธายาห ‘‘อิธ เวทนาสีเสน เจตนา วุตฺตา’’ติ. น หิ เวทนา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา โหติ. ตณฺหาย, ทิฏฺฐิยาติ จ อุปโยเค กรณวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตณฺหายา’’ติอาทิมาห. อิทานิ อุปโยควเสเนว ‘‘ตณฺหายา’’ติอาทีนํ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เสสธมฺมานนฺติ ตณฺหาวชฺชิตอวิสิฏฺฐธมฺมานํ. ตณฺหาย นิสฺสยภาเวติ ยทา ตณฺหา เตสํ นิสฺสโย โหติ.

บทว่า อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแล คือ สุขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ อุเบกขินทรีย์. ท่านกล่าวคำว่า 'ในที่นี้ เจตนาท่านกล่าวไว้ด้วยหัวข้อคือเวทนา' โดยหมายถึงคำว่า 'สงเคราะห์เข้าในสังขาร'. เพราะเวทนาไม่สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์. เมื่อจะแสดงว่า บทว่า 'ด้วยตัณหา ด้วยทิฏฐิ' เป็นตติยาวิภัตติในอรรถอุปโยควิภัตติ จึงกล่าวว่า 'ด้วยตัณหา' เป็นต้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความแห่งบทว่า 'ด้วยตัณหา' เป็นต้น โดยความเป็นอุปโยควิภัตตินั่นเอง จึงกล่าวว่า 'หรือว่า' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'แห่งธรรมที่เหลือ' คือ แห่งธรรมที่ไม่วิเศษซึ่งเว้นจากตัณหา. บทว่า 'ในความเป็นที่อาศัยของตัณหา' คือ ในเวลาที่ตัณหาเป็นที่อาศัยของธรรมเหล่านั้น.

ตณฺหาย เสสธมฺมานํ ปจฺจยภาเวติ ยทา เสสธมฺมา ตณฺหาปจฺจยา โหนฺติ. ‘‘กรชกายสนฺนิสฺสิตา’’ติ อิมินา เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยนิสฺสิตาปิ คหิตา กายปฺปสฺสทฺธิภาวโต. การณภาวนฺติ ปรมฺปรเหตุภาวํ. ตณฺหาทิฏฺฐิอุปเยนาติ ทิฏฺฐิอุปเยน จ ทิฏฺฐิสหคตตณฺหาอุปเยน จ.

บทว่า 'ในความเป็นปัจจัยแห่งธรรมที่เหลือของตัณหา' คือ ในเวลาที่ธรรมที่เหลือมีตัณหาเป็นปัจจัย. ด้วยบทว่า 'อาศัยกายที่เกิดจากกรรม' นี้ ย่อมสงเคราะห์เอาแม้ธรรมที่อาศัยขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น เพราะความเป็นกายปัสสัทธิ. บทว่า 'ความเป็นเหตุ' คือ ความเป็นเหตุสืบต่อกันไป. บทว่า 'ด้วยอุปายะคือตัณหาและทิฏฐิ' คือ ด้วยอุปายะคือทิฏฐิ และด้วยอุปายะคือตัณหาที่เกิดร่วมกับทิฏฐิ.

‘‘อาคตีติ อิธาคติ, คตีติ เปจฺจภโว’’ติ ปททฺวเยน วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ปาฬิยํ ‘‘อาคติคตีปิ น ภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อิธ หุรนฺติ ทฺวารารมฺมณธมฺมา ทสฺสิตา อาสนฺนทูรภาเวหิ ทฺวารารมฺมเณหิ วินิวตฺเตตฺวา คหิตตฺตา. อิธ ทฺวารปฺปวตฺตธมฺมา ‘‘อุภยมนฺตเรนา’’ติ ปทสฺส อตฺถภาเวน วุตฺตา. จตุพฺยูหหาเร ปน อนินฺทฺริยพทฺธรูปธมฺมา ตถา วุตฺตา. การณภูเตน อนนฺตรปจฺจยภูเตน, อุปนิสฺสยปจฺจยภูเตน จ. เย ธมฺมา อุปาทาย ‘‘อตฺตา’’ติ สมญฺญา, เตสํ วิญฺญาณาทิธมฺมานํ อภาเวน อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปาทิตตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถี’’ติอาทินา ปฏิโลมโต ปจฺจยภาโว ทสฺสิโตติ ทสฺเสนฺโต ปาฬิยํ ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ วตฺวา นนุ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทิโก ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ โจทนํ สนฺธาย ยถาวุตฺตสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส ทุวิโธ’’ติอาทินา โลกิยโลกุตฺตรวเสน ปฏิจฺจสมุปฺปาโท วิภตฺโต. ตทตฺถตายาติ วีตราควิมุตฺติอตฺถตาย. ตพฺภาวนฺติ โลกุตฺตรปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวํ.

เพื่อทำเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยบททั้งสองว่า 'อาคติ คือการมาในโลกนี้, คติ คือการไปในภพหน้า' ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น จึงตรัสไว้ในพระบาลีว่า 'แม้การมาและการไปก็ย่อมไม่มี'. ในที่นี้ บทว่า 'หุรัง' (ในโลกอื่น) ได้แก่ธรรมที่เป็นทวารและอารมณ์ที่แสดงไว้ เพราะถูกถือเอาโดยการจำแนกออกจากความเป็นทวารและอารมณ์ที่ใกล้และไกล. ในที่นี้ ธรรมที่ดำเนินไปในทวาร ท่านกล่าวไว้ด้วยความเป็นอรรถแห่งบทว่า 'ในระหว่างธรรมทั้งสอง'. ส่วนในจตุพยูหหาร ท่านกล่าวถึงรูปธรรมที่ไม่ได้เนื่องด้วยอินทรีย์ไว้อย่างนั้น ด้วยความเป็นเหตุ เป็นอนันตรปัจจัย และเป็นอุปนิสสยปัจจัย. อธิบายว่า เพราะความไม่มีแห่งธรรมมีวิญญาณเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งเป็นธรรมที่อาศัยกันแล้วจึงสมมติว่า 'อัตตา' จึงถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้น. เมื่อจะแสดงว่า 'ความเป็นปัจจัยท่านแสดงไว้โดยปฏิโลมด้วยบทว่า 'ความหวั่นไหวของผู้ไม่อาศัยย่อมไม่มี' เป็นต้น' จึงตรัสในพระบาลีว่า 'นี้แลเป็นที่สุดแห่งทุกข์ คือปฏิจจสมุปบาท' ดังนี้แล้ว เพื่อจะแสดงความเป็นปฏิจจสมุปบาทตามที่กล่าวมา โดยหมายถึงคำโต้แย้งว่า 'ปฏิจจสมุปบาทมีอวิชชาเป็นปัจจัยให้เกิดสังขารเป็นต้นมิใช่หรือ' จึงจำแนกปฏิจจสมุปบาทออกเป็น ๒ อย่าง โดยประเภทแห่งโลกิยะและโลกุตตระด้วยบทว่า 'ปฏิจจสมุปบาทนั้นมี ๒ อย่าง' เป็นต้น. บทว่า 'เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น' คือ เพื่อประโยชน์แก่ความหลุดพ้นของผู้ปราศจากราคะ. บทว่า 'ความเป็นอย่างนั้น' คือ ความเป็นโลกุตตรปฏิจจสมุปบาท.

โอตรณหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาโอตรณหารวิภังค์ จบแล้ว

๑๓. โสธนหารวิภงฺควณฺณนา

๑๓. อรรถกถาโสธนหารวิภังค์

๔๕. โสเธติ [Pg.81] นามาติ ปุจฺฉิตมตฺถํ หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ วิย ปจฺจกฺขโต ทสฺเสนฺโต นิคฺคุมฺพํ นิชฺชฏํ กตฺวา วิวรนฺโต ตพฺพิสยอญฺญาณสํสยาทิมลาปนยเนน โสเธติ, เอวํ โสเธนฺโต จ ปทสฺส อตฺเถน อเภโทปจารํ กตฺวา ‘‘ปทํ โสเธติ’’จฺเจว วุจฺจติ. เตนาห ‘‘ปทํ โสเธติ นามา’’ติ. ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนเมเวตฺถ โสธนนฺติ อาห ‘‘ตทตฺถสฺส วิสฺสชฺชนโต’’ติ. อารภียตีติ อารมฺโภ, เทสนาย ปกาสิยมาโน อตฺโถ. เตนาห ‘‘น ตาว…เป… ปโพธิตตฺตา’’ติ. อิธ โสธนํ นาม ปฏิจฺฉนฺนรูปสฺส อตฺถสฺส เทสนานุภาเวน วิวฏภาวกรณนฺติ ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘อญฺญาณปกฺขนฺทาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

๔๕. บทว่า ชื่อว่าชำระ ความว่า ย่อมชำระด้วยการกำจัดมลทินมีความไม่รู้และความสงสัยเป็นต้นในอารมณ์นั้น โดยแสดงอรรถที่ถามแล้วให้ปรากฏชัด เหมือนผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ ทำให้ไม่มีกอไม่มีความยุ่งเหยิงแล้วเปิดเผย. เมื่อชำระอยู่อย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่า "ชำระบท" โดยทำอุปจาระว่าไม่ต่างกันด้วยอรรถแห่งบท. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าชำระบท". ท่านกล่าวว่า "การวิสัชนาปัญหานั่นเองคือการชำระในที่นี้" เพราะการวิสัชนาอรรถนั้น. อรรถที่ถูกประกาศด้วยเทศนา ชื่อว่า อารัมภะ เพราะอรรถว่า อันท่านเริ่มแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยังไม่... ถึง ... เพราะความเป็นผู้ถูกปลุกให้ตื่นแล้ว". ในที่นี้ การชำระ ชื่อว่าการทำอรรถที่มีรูปอันปกปิดให้เป็นสภาพที่เปิดเผยด้วยอานุภาพแห่งเทศนา เพื่อแสดงอรรถนั้นด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า "แห่งผู้ตกไปในความไม่รู้" เป็นต้น.

โสธนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาโสธนหารวิภังค์ จบแล้ว.

๑๔. อธิฏฺฐานหารวิภงฺควณฺณนา

๑๔. อรรถกถาอธิฏฐานหารวิภังค์

๔๖. ธารยิตพฺพาติ อุปธาเรตพฺพา, อุปลกฺขิตพฺพาติ อตฺโถ. วุตฺตเมว ‘‘สามญฺญวิเสสกปฺปนาย โวหารภาเวน อนวฏฺฐานโต’’ติอาทินา (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๑๔).

๔๖. บทว่า พึงทรงไว้ ความว่า พึงเข้าไปทรงไว้ (พิจารณา), พึงกำหนดหมาย, นี้เป็นอรรถ. ท่านกล่าวไว้แล้วนั่นเองด้วยคำว่า "เพราะความไม่ตั้งมั่นอยู่ด้วยความเป็นโวหารในการกำหนดสามัญลักษณะและวิเสสลักษณะ" เป็นต้น (เนตติ. อรรถ. ๑๔).

ตํ ตํ ผลนฺติ นิรยาทึ ตํ ตํ ผลํ. อญฺจิตาติ คตา. โยนีติ เอกชาติ. สมานวเสน มิสฺสีภวติ เอตายาติ หิ โยนิ, อุปปตฺติ. เปจฺจาติ มริตฺวา. อุสฺสนฺนตายาติ วิตกฺกพหุลตาย. ‘‘อุสฺสนฺนตฺตา’’ติปิ วทนฺติ. สสฺสตาทีหิ วา อุสฺสนฺนตฺตา. อสุรชาติยา นิพฺพตฺตาปนโก อสุรชาตินิพฺพตฺตนโก.

บทว่า 'ผลนั้นๆ' คือ ผลนั้นๆ มีนรกเป็นต้น. บทว่า 'อัญจิตา' คือ ไปแล้ว. บทว่า 'โยนิ' คือ ชาติเดียว. เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมปะปนกันโดยภาวะเสมอกันด้วยโยนิ (กำเนิด) นั้นแล โยนิ คือ อุปบัติ. บทว่า 'เปจจะ' คือ ตายแล้ว. บทว่า 'อุสสันนตายะ' คือ ด้วยความเป็นผู้มีวิตกมาก. บางพวกก็กล่าวว่า 'อุสสันนัตตา' (เพราะความเป็นผู้มาก). หรือเพราะความเป็นผู้มากด้วยสัสสตทิฏฐิเป็นต้น. บทว่า 'อสุรชาตินิพพัตตนโก' คือ ผู้ยังอสุรชาติให้เกิด.

สงฺขาติ ปญฺญา. ปญฺญาปธานา จ ภาวนาติ อาห ‘‘ปฏิสงฺขาย ปฏิปกฺขภาวนายา’’ติ.

บทว่า 'สังขา' คือ ปัญญา. และภาวนาที่มีปัญญาเป็นประธาน จึงกล่าวว่า 'ด้วยการพิจารณาภาวนาที่เป็นปฏิปักษ์'.

๔๗. ปตฺถฏภาเวน ปถวี. สภาวธารณฏฺเฐน, นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน จ ธาตุ. อาปียติ, อปฺปายตีติ วา อาโป. เตชนวเสน ติกฺขตาวเสน, ทหนวเสน วา เตโช. วายนวเสน เวคคมนวเสน, สมุทีรณวเสน [Pg.82] วา วาโย. วีสติ อาการาติ เกสาทโย วีสติ โกฏฺฐาสา, ปการา วา. กกฺขฬลกฺขณาธิกตาย เกสาที กกฺขฬลกฺขณา วุตฺตา.

๔๗. บทว่า 'ปฐวี' คือ ด้วยความเป็นของแผ่ไป. บทว่า 'ธาตุ' คือ ด้วยอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาวะ และด้วยอรรถว่าไม่มีสัตว์ ไม่มีชีวะ. บทว่า 'อาโป' คือ ย่อมถูกดื่ม หรือย่อมแผ่ไป. บทว่า 'เตโช' คือ โดยความเป็นของร้อน โดยความเป็นของคม หรือโดยความเป็นของเผา. บทว่า 'วาโย' คือ โดยความเป็นของพัดไป โดยความเป็นของไปเร็ว หรือโดยความเป็นของพัดขึ้น. บทว่า 'อาการ ๒๐' คือ ส่วน ๒๐ มีผมเป็นต้น หรือประเภท ๒๐. ผมเป็นต้น ท่านเรียกว่ามีลักษณะกระด้าง เพราะความเป็นของมีลักษณะกระด้างมาก.

ปาฏิเยกฺโก ปถวีธาตุโกฏฺฐาโสติ ปถวีโกฏฺฐาสมตฺโต, อตฺตสุญฺญธมฺมมตฺโตติ อตฺโถ. สนฺตปฺปตีติ เอตฺถ สรีรปกติมติกฺกมิตฺวา อุณฺหภาโว สนฺตาโป, สรีรทหนวเสน ปวตฺโต มหาทาโห, อยเมเตสํ วิเสโส. เยน จ ชีรียตีติ เอกาหิกาทิชราโรเคน ชรียตีติ จ อตฺโถ ยุชฺชติ. ‘‘สตวารํ ตาเปตฺวา ตาเปตฺวา อุทเก ปกฺขิปิตฺวา อุทฺธฏสปฺปิ สตโธตสปฺปี’’ติ วทนฺติ. รสรุธิรมํสเมทนฺหารุอฏฺฐิอฏฺฐิมิญฺชา รสาทโย. เกจิ นฺหารุํ อปเนตฺวา สุกฺกํ สตฺตมํ ธาตุํ วทนฺติ. วิเวกนฺติ วิสุํภาวํ, วิสทิสภาวนฺติ อตฺโถ. วตฺถุสงฺขาโต หิ อาหาโร ปริณามํ คจฺฉนฺโต ปาณภกฺขคหณิปทนิย มุตฺตกรีสภาเวหิ วิย อตฺตนาปิ วิสทิสรสสงฺขาตํ วิสุํภาวํ นิพฺพตฺเตนฺโต ตพฺภาวํ คจฺฉตีติ วุจฺจติ, ตถา รสาทโยปิ รุธิราทิโกฏฺฐาสํ. เตนาห ‘‘รสาทิภาเวน วิเวกํ คจฺฉตี’’ติ.

บทว่า 'ส่วนแห่งปฐวีธาตุโดยเฉพาะ' คือ เป็นเพียงส่วนแห่งปฐวีธาตุ, เป็นเพียงธรรมที่ว่างเปล่าจากอัตตา, นี้เป็นอรรถ. ในบทว่า 'ย่อมแผดเผา' นี้ ความร้อนที่เกินปกติของร่างกายคือความเร่าร้อน, ความร้อนแรงที่เกิดขึ้นโดยการเผาผลาญร่างกาย, นี้เป็นความต่างกันของสิ่งเหล่านี้. และอรรถว่า 'ย่อมทรุดโทรมด้วยโรคชรามีไข้วันเดียวเป็นต้น' ย่อมสมควรด้วยบทว่า 'ซึ่งย่อมทรุดโทรม'. บางพวกกล่าวว่า 'เนยใสที่ถูกทำให้ร้อนแล้วๆ ๑๐๐ ครั้ง แล้วใส่ลงในน้ำแล้วยกขึ้น คือ เนยใสที่ล้างแล้ว ๑๐๐ ครั้ง'. รส โลหิต เนื้อ มันเอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก เป็นต้น. บางพวกกล่าวว่า เว้นเอ็นแล้ว อสุจิเป็นธาตุที่ ๗. บทว่า 'วิเวก' คือ ความเป็นของต่างหาก, ความเป็นของไม่เหมือนกัน, นี้เป็นอรรถ. เพราะอาหารที่นับว่าเป็นวัตถุ เมื่อแปรสภาพไป ย่อมชื่อว่าถึงความเป็นเช่นนั้น โดยยังความเป็นของต่างหากที่นับว่าเป็นรสที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้นด้วยตนเอง เหมือนความเป็นของที่สัตว์กินแล้วถูกย่อยไปเป็นปัสสาวะและอุจจาระ, แม้รสเป็นต้นก็เช่นกัน ย่อมถึงส่วนมีโลหิตเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ย่อมถึงวิเวกด้วยความเป็นรสเป็นต้น'.

สภาวลกฺขณโตติ อสุจิภาเวน ลกฺขิตพฺพโต.

บทว่า 'ด้วยลักษณะแห่งสภาวะ' คือ เพราะพึงกำหนดรู้ด้วยความเป็นของไม่สะอาด.

๔๘. ยาถาวสรสลกฺขณนฺติ รสิตพฺโพติ รโส, ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ สภาโว, อตฺตโน รโส สรโส, ยาถาโว สรโส, ยาถาวสรโส ยาถาวสรโส เอว ลกฺขิตพฺพตฺตา ลกฺขณนฺติ ยาถาวสรสลกฺขณํ. อถ วา ยาถาวสรสลกฺขณนฺติ อวิปรีตํ อตฺตโน ปวตฺติสงฺขาตํ กิจฺจญฺเจว ปีฬนสงฺขาตํ ลกฺขณญฺจ. ‘‘อิทํ กิจฺจํ, อิทํ ลกฺขณ’’นฺติ อวิชฺชาเหตุ ญาตุํ น สกฺโกติ, ตพฺพิสยญาณุปฺปตฺตึ นิวาเรนฺตี ฉาเทตฺวา ปริโยนนฺธิตฺวา ติฏฺฐตีติ วุตฺตา. เตน วุตฺตํ ‘‘ชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทตี’’ติ. ตยิทมสฺสา กิจฺจนฺติ กิจฺจโต กถิตา. กถิตาติ จ วุตฺตา, ยโต จ อวิชฺชา อสมฺปฏิเวธรสาติ วุจฺจติ. ชายติ เอตฺถาติ ชาติ, อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. ยทิปิ นิโรธมคฺเค อวิชฺชา อารมฺมณํ น กโรติ, เต ปน ชานิตุกามสฺส ตปฺปฏิจฺฉาทนวเสน อนิโรธมคฺเคสุ นิโรธมคฺคคฺคหณสฺส การณภาเวน ปวตฺตมานา ตตฺถ อุปฺปชฺชตีติ วุจฺจติ, เตสมฺปิ อวิชฺชาย อุปฺปตฺติฏฺฐานตา โหติ, อิตเรสํ อารมฺมณภาเวน จาติ.

๔๘. คำว่า 'ยถาวัสสรสะลักขณะ' นั้น รสที่พึงเสวย ชื่อว่ารส, สภาวะที่พึงแทงตลอด ชื่อว่ารส, รสของตนเอง ชื่อว่าสรสะ, สรสะที่เป็นจริง ชื่อว่ายถาวัสสรสะ, ยถาวัสสรสะนั่นเอง เพราะเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้ได้ จึงชื่อว่าลักษณะ รวมเป็นยถาวัสสรสะลักขณะ. อีกนัยหนึ่ง ยถาวัสสรสะลักขณะ หมายถึง กิจอันได้แก่ความเป็นไปของตนที่ไม่ผิดเพี้ยน และลักษณะอันได้แก่ความบีบคั้น. เพราะอวิชชาเป็นเหตุ จึงไม่สามารถรู้ได้ว่า 'นี่คือกิจ, นี่คือลักษณะ' อวิชชานั้นยับยั้งการเกิดขึ้นของญาณในอารมณ์นั้น บดบังและห่อหุ้มไว้ จึงกล่าวว่า 'ไม่ให้รู้ ไม่ให้แทงตลอด'. อวิชชานั้นถูกกล่าวว่าเป็นกิจโดยความเป็นกิจ. และที่กล่าวว่า 'มีรสคือการไม่แทงตลอด' ก็คือกล่าวโดยความเป็นกิจนั่นเอง. คำว่า 'ชาติ' คือสิ่งที่เกิดในที่นี้ หมายถึงที่เกิด. แม้อวิชชาจะไม่ได้ทำนิโรธมรรคให้เป็นอารมณ์ แต่เมื่ออวิชชานั้นดำเนินไปโดยความเป็นเหตุแห่งการยึดถือนิโรธมรรคในธรรมที่ไม่ใช่นิโรธมรรค เพราะการบดบังผู้ที่ต้องการจะรู้ จึงถูกเรียกว่าเกิดขึ้นในนิโรธมรรคนั้น อวิชชาจึงเป็นที่เกิดของธรรมเหล่านั้นด้วย และเป็นอารมณ์ของธรรมอื่นด้วย.

อตฺถานตฺถนฺติ [Pg.83] หิตาหิตํ. สมฺโมหวิโนทนิยํ ปน ‘‘อตฺถตฺถ’’นฺติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๖) วุตฺตํ, ตตฺถ อตฺโถ เอว อตฺถตฺโถติ อตฺถสฺส อวิปรีตตาทสฺสนตฺถํ ทุติเยน อตฺถสทฺเทน วิเสสนํ. น หิ ญาณํ อนตฺเถ ‘‘อตฺโถ’’ติ คณฺหาตีติ. การณาการณนฺติ เอตฺถาปิ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺถตฺถนฺติ วา อาเมฑิตวจนํ สพฺเพสํ อตฺถานํ ปากฏกรณภาวปฺปกาสนตฺถํ, ผลํ ผลนฺติ อตฺโถ, หิตปริยาเยปิ เอเสว นโย. นฺติ อตฺถานตฺถาทิกํ. อาการนฺติ อตฺถาทิการณเมว.

คำว่า 'อัตถานัตถะ' หมายถึง สิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์. แต่ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนีกล่าวว่า 'อัตถัตถะ' ในที่นั้น อัตถะนั่นแหละคืออัตถัตถะ เป็นการขยายความด้วยคำว่าอัตถะตัวที่สอง เพื่อแสดงความไม่ผิดเพี้ยนของอัตถะ. เพราะญาณย่อมไม่ยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ว่าเป็นประโยชน์. ในคำว่า 'การณากาเรณะ' ก็พึงทราบอย่างนี้เช่นกัน. หรือ 'อัตถัตถะ' เป็นคำซ้ำ เพื่อแสดงความเป็นเหตุให้ปรากฏซึ่งประโยชน์ทั้งปวง, คำว่า 'ผลผล' ก็มีอรรถว่าผลนั่นเอง, แม้ในคำว่า 'หิตปริยาย' ก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า 'น' (ในคำว่า อัตถานัตถาทิกัง) หมายถึง อัตถะและอนัตถะเป็นต้น. คำว่า 'อาการ' หมายถึง เหตุแห่งอัตถะเป็นต้นนั่นเอง.

ปฏิวิทฺธสฺส ปุน อเวกฺขนา ปจฺจเวกฺขณา. ทุจินฺติตจินฺติตาทิลกฺขณสฺส พาลสฺส ภาโว พาลฺยํ. สมฺปชานาตีติ สมํ ปกาเรหิ ชานาติ. พลวโมโห ปโมโห. สมนฺตโต โมหนํ สมฺโมโห. ทุคฺคติคามิกมฺมสฺส วิเสสปจฺจยตฺตา อวินฺทิยํ. วินฺทตีติ ลภติ. อนวชฺชธมฺมานํ วิชฺชา วิย วิเสสปจฺจโย น โหตีติ วินฺทิยํ น วินฺทติ. อยํ อวิชฺชาย เวมตฺตตาติ อยํ ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติอาทินา กิจฺจชาติลกฺขเณหิ วุตฺโต อวิชฺชาย อวิเสโส. วิชฺชาติอาทีนํ วุตฺตนยานสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

การพิจารณาซ้ำอีกครั้งถึงสิ่งที่แทงตลอดแล้ว ชื่อว่า ปัจจเวกขณา. ภาวะของคนพาลที่มีลักษณะคิดชั่วเป็นต้น ชื่อว่า ความเป็นพาล. บทว่า 'สัมปชานาติ' หมายถึง รู้โดยอาการทั้งหลายอย่างสม่ำเสมอ. ความหลงที่กำลังครอบงำ ชื่อว่า ปโมหะ. ความหลงโดยรอบ ชื่อว่า สัมโมหะ. เพราะเป็นปัจจัยพิเศษของกรรมที่นำไปสู่ทุคติ จึงชื่อว่า 'อวินทิยะ'. บทว่า 'วินทติ' หมายถึง ได้. อวิชชาไม่เป็นปัจจัยพิเศษเหมือนวิชชาแห่งอนวัชชธรรมทั้งหลาย จึงชื่อว่า 'อวินทิยะ' คือไม่ได้ (สิ่งที่เป็นประโยชน์). ความแตกต่างของอวิชชานี้ คือความไม่แตกต่างของอวิชชาที่กล่าวไว้ด้วยกิจ ชาติ และลักษณะเป็นต้นว่า 'ความไม่รู้ในทุกข์'. พึงทราบอรรถของคำว่า 'วิชชา' เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว.

ปาสาณสกฺขรวาลิกาวิรหิตา ภูมิ สณฺหาติ ‘‘สณฺหฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ.

แผ่นดินที่ปราศจากหิน กรวด และทราย ย่อมละเอียด จึงกล่าวว่า 'โดยความเป็นของละเอียด'.

ตตฺตกเมว กาลนฺติ ปญฺจกปฺปสตานิ. วิภูตํ สมตฺติกฺกนฺตํ รูปสญฺญาสงฺขาตํ รูปํ เอตายาติ วิภูตรูปํ, สมาปตฺตินฺติ ปทตฺโถ. น หิ กาจิ อรูปสมาปตฺติ รูปสญฺญาสหคตา ปวตฺตีติ. นิโรธสมาปตฺติยํ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตตฺถ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา วิสุํ คหิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘เสสารุปฺปสมาปตฺติโย’’ติ.

คำว่า 'ตัตตกเมวะ กาลัง' หมายถึง ห้าร้อยกัป. อรูปสมาบัติใดที่รูปอันนับว่ารูปสัญญาถูกทำให้พินาศก้าวล่วงไปแล้ว ชื่อว่า วิภูตรูปสมาบัติ, คำว่า 'สมาบัติ' เป็นเนื้อความของบท. เพราะอรูปสมาบัติใดๆ ย่อมไม่เป็นไปพร้อมด้วยรูปสัญญา. ในนิโรธสมาบัติไม่มีอะไรจะต้องกล่าวถึงเลย, เพราะในที่นั้น เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติถูกถือเอาไว้ต่างหากแล้ว จึงกล่าวว่า 'อรูปสมาบัติที่เหลือ'.

ทมถํ อนุปคจฺฉนฺโต ทุฏฺฐสฺโส ขลุงฺกสฺโส. อุตฺตริทมถายาติ อริยมคฺคทมถาย.

ม้าพยศที่ไม่เข้าถึงการฝึกฝน คือ ม้าที่ดื้อรั้น. คำว่า 'อุตตริทมถายะ' หมายถึง เพื่อการฝึกฝนด้วยอริยมรรค.

อิตโรติ ทุกฺขาปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ, สุขาปฏิปโท จ ขิปฺปาภิญฺโญ. อุภยโตภาเคหีติ รูปกายนามกายภาเคหิ. อุภยโตติ วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทวิมุตฺติวเสน.

คำว่า 'อิตโร' หมายถึง ผู้ปฏิบัติลำบากแต่รู้เร็ว และผู้ปฏิบัติสุขแต่รู้เร็ว. คำว่า 'อุภยโตภาเคหิ' หมายถึง ด้วยส่วนแห่งรูปกายและนามกาย. คำว่า 'อุภยโต' หมายถึง โดยความเป็นวิมุตติด้วยวิกขัมภนะและสมุจเฉท.

อเนโกปีติ [Pg.84] สภาเวน อเนโกปิ. เอกสทฺทาภิเธยฺยตายาติ สามญฺญสทฺทาภิเธยฺยตาย.

คำว่า 'อเนโกปิ' หมายถึง แม้มีหลายอย่างโดยสภาวะ. คำว่า 'เอกสัททาภิเธยยตายะ' หมายถึง โดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำสามัญ.

อธิฏฺฐานหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิฏฐานหารวิภังควัณณนา จบแล้ว.

๑๕. ปริกฺขารหารวิภงฺควณฺณนา

๑๕. ปริกขารหารวิภังควัณณนา

๔๙. ‘‘หิโนตี’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘การณภาวํ คจฺฉตี’’ติ อาห อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ. เอตีติ อาคจฺฉติ, อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ.

๔๙. เมื่อแสดงความหมายของคำว่า 'หิโนติ' จึงกล่าวว่า 'ถึงความเป็นเหตุ' เพราะธาตุมีหลายความหมาย. คำว่า 'เอติ' หมายถึง มาถึง, เกิดขึ้น.

อวิชฺชายปิ เหตุภาเวติ เอตฺถ อวิชฺชา อนนฺตราย อวิชฺชาย อนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยนตฺถิวิคตาเสวนปจฺจเยหิ, อนนฺตราย ปน สหชาตาย สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตเหตุปจฺจเยหิ, อสหชาตาย อุปนิสฺสยโกฏิยา เอว ปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพํ. อตฺตโน ผลํ กโรตีติ การณนฺติ อาห ‘‘การณภาโว จ ผลาเปกฺขายา’’ติ.

ในคำว่า 'อวิชชายปิ เหตุภาเว' นี้ พึงทราบว่า อวิชชาเป็นปัจจัยแก่อวิชชาที่เกิดในลำดับ ด้วยอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอาเสวนปัจจัย. แต่เป็นปัจจัยแก่อวิชชาที่เกิดพร้อมกัน ด้วยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และเหตุปัจจัย. ส่วนอวิชชาที่ไม่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัยเท่านั้น. สิ่งที่ทำผลของตนเอง ชื่อว่า เหตุ จึงกล่าวว่า 'ความเป็นเหตุนั้น ย่อมมุ่งผล'.

นิพฺพตฺติอตฺโถ ผลตฺโถ ผลสงฺขาโต อตฺโถ.

คำว่า 'นิพพัตติอัตถะ' คือ 'ผลัตถะ' หมายถึง อัตถะที่ชื่อว่าผล.

โย สภาโวติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารานํ โย อภิสงฺขรณสภาโว, โส เหตุ. เสสปเทสูติ วิญฺญาณาทิปเทสุ. ยถาวุตฺตปฺปเภโทติ ‘‘อสาธารณลกฺขโณ เหตู’’ติอาทินา วุตฺตปฺปเภโท. โย โกจิ ปจฺจโยติ ชนกาทิเภทํ ยํ กิญฺจิ การณํ. อภิสงฺขรณโตติ ปจฺจกฺขโต, ปรมฺปราย จ นิพฺพตฺตนโต.

คำว่า “โย สภาโว” หมายถึง สภาวะแห่งการปรุงแต่งใดของบุญญาทิอภิสังขารทั้งหลาย สภาวะนั้นคือเหตุ คำว่า “เสสปเทสุ” หมายถึง ในบททั้งหลายที่เหลือ เช่น วิญญาณเป็นต้น คำว่า “ยถาวุตตัปปเภท” หมายถึง ประเภทที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า “เหตุมีลักษณะไม่สาธารณะ” เป็นต้น คำว่า “โย โกจิ ปัจจโย” หมายถึง ปัจจัยใดๆ ที่เป็นเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง มีประเภทเป็นชนกะเป็นต้น คำว่า “อภิสังขรณโต” หมายถึง โดยการปรุงแต่งโดยตรง และโดยการเกิดขึ้นสืบต่อกันมา

ปริกฺขารหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปริกขารหารวิภังควัณณนา จบแล้ว

๑๖. สมาโรปนหารวิภงฺควณฺณนา

๑๖. สมาโรปณหารวิภังควัณณนา

๕๐. สุตฺเตน คหิเตติ สุตฺเต วุตฺเต. ปทฏฺฐานคฺคหณํ อธิฏฺฐานวิสยทสฺสนตฺถํ, เววจนคฺคหณํ อธิวจนวิภาคทสฺสนตฺถนฺติ โยชนา. วิสยาธิฏฺฐานภาวโตติ วิสยสงฺขาตปวตฺติฏฺฐานภาวโต. วนียตีติ ภชียติ. วนตีติ ภชติ เสวติ. วนุเตติ ยาจติ, ปตฺเถตีติ อตฺโถ[Pg.85]. ปญฺจ กามคุณา กามตณฺหาย การณํ โหติ อารมฺมณปจฺจยตาย. นิมิตฺตคฺคาโห อนุพฺยญฺชนคฺคาหสฺส การณํ โหติ อุปนิสฺสยตายาติ เอวํ เสเสสุปิ ยถารหํ การณตา วตฺตพฺพา.

๕๐. คำว่า “สุตเตนะ คหิเต” หมายถึง ที่กล่าวไว้ในพระสูตร การยึดถือบทบาท (ปทัฏฐาน) เพื่อแสดงอธิษฐานวิสัย, การยึดถือไวพจน์ เพื่อแสดงการจำแนกอธิวจนะ เป็นการเชื่อมโยงความหมาย คำว่า “วิสยาทิฏฐานภาวะโต” หมายถึง โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการดำเนินไปที่ชื่อว่าวิสัย คำว่า “วนียติ” หมายถึง ถูกเสพ คำว่า “วนติ” หมายถึง เสพ, คบหา คำว่า “วนุเต” หมายถึง ขอ, ปรารถนา กามคุณห้าเป็นเหตุแห่งกามตัณหาโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย การยึดถือนิมิตเป็นเหตุแห่งการยึดถืออนุพยัญชนะโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย พึงกล่าวความเป็นเหตุในที่เหลืออย่างเหมาะสมเช่นนี้

๕๑. ‘‘กาเย กายานุปสฺสี วิหราหี’’ติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา ลกฺขณหารวิภงฺควณฺณนายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒๓) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – รูปธมฺมปริญฺญายาติ รูปูปิกวิญฺญาณฏฺฐิติปริญฺญาย.

๕๑. สิ่งที่พึงกล่าวในบทว่า “พึงอยู่พิจารณากายในกาย” เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในลักขณหารวิภังควัณณนา (เนตติ. อ. 23) ข้างล่างนี้ แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ “รูปธัมมปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ความตั้งอยู่ของวิญญาณที่อาศัยรูป

‘‘ทุกฺข’’นฺติ ปสฺสนฺตี สา เวทนานุปสฺสนาติ โยเชตพฺพํ. เวทนาเหตุปริญฺญายาติ ผสฺสปริญฺญาย. ‘‘เวทนาวเสนา’’ติ ปเทน อตฺตนา อุปฺปาทิตทุกฺขวเสน. เวทนาปริญฺญายาติ เวทนูปิกวิญฺญาณฏฺฐิติปริญฺญาย. นิจฺจาภินิเวสปฏิปกฺขโต อนิจฺจานุปสฺสนายาติ อธิปฺปาโย. นิจฺจสญฺญานิมิตฺตสฺสาติ นิจฺจสญฺญาเหตุกสฺส. สญฺญาปริญฺญายาติ สญฺญูปิกวิญฺญาณฏฺฐิติปริญฺญาย. ปฐมมคฺควชฺฌตฺตา อคติคมนสฺส วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐาภินิเวสสฺส…เป… อคติคมนสฺส จา’’ติ.

พึงเชื่อมความว่า การเห็น “ทุกข์” นั้น คือ เวทนานุปัสสนา “เวทนาเหตุปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ผัสสะ ด้วยบทว่า “เวทนาวเสนะ” หมายถึง โดยอาศัยทุกข์ที่ตนเองทำให้เกิดขึ้น “เวทนาปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ความตั้งอยู่ของวิญญาณที่อาศัยเวทนา มีความหมายว่า เป็นอนิจจานุปัสสนา เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อการยึดมั่นในความเที่ยง “นิจจสัญญา นิมิตตัสสะ” หมายถึง สิ่งที่มีนิจจสัญญาเป็นเหตุ “สัญญาปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ความตั้งอยู่ของวิญญาณที่อาศัยสัญญา เพราะเป็นสิ่งที่พึงละด้วยปฐมมรรค จึงกล่าวถึงการถึงอคติว่า “การยึดมั่นในทิฏฐิ...และ...การถึงอคติ”

สงฺขารปริญฺญายาติ สงฺขารูปิกวิญฺญาณฏฺฐิติปริญฺญาย.

“สังขารปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ความตั้งอยู่ของวิญญาณที่อาศัยสังขาร

สมาโรปนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สมาโรปณหารวิภังควัณณนา จบแล้ว

นิฏฺฐิตา จ หารวิภงฺควณฺณนา.

และหารวิภังควัณณนา จบแล้ว

๑. เทสนาหารสมฺปาตวณฺณนา

๑. เทสนาหารสัมปาตวัณณนา

‘‘เอว’’นฺติอาทิ หารสมฺปาตเทสนาย สมฺพนฺธทสฺสนํ. ตตฺถ ปุริเมน อุปมาทฺวเยน สุปริกมฺมกตมณิโกฏฺฏิมสทิสี, สุวิรจิตชมฺพุนทาภรณสทิสี จ ปาฬิ. ตตฺถ กตนานาวณฺณปุปฺผูปหารสทิสี, วิวิธรํสิชาลาสมุชฺชลพทฺธนานารตนาวลิสทิสี จ หารวิภงฺคเทสนาติ ทสฺเสติ. ปจฺฉิเมน ตสฺส ปณีตมหารเห ชฏาหิ สทฺธึ ทุกฺกรตรตํ ทีเปติ. ยายํ คาถา วุตฺตาติ โยชนา.

คำว่า "เอวัง" เป็นต้น เป็นการแสดงความสัมพันธ์ของการแสดงเทศนาเรื่องหารสัมปาตะ ในบรรดาเทศนานั้น พระบาลีเปรียบเหมือนพื้นมณีที่ตกแต่งดีแล้ว และเหมือนเครื่องประดับทองชมพูนุทที่ประดิษฐ์ดีแล้ว ด้วยอุปมา ๒ อย่างในเบื้องต้น ในบรรดาเทศนานั้น การแสดงหารวิภังค์เปรียบเหมือนการบูชาด้วยดอกไม้นานาพรรณที่จัดทำไว้ และเหมือนสร้อยรัตนะนานาชนิดที่ร้อยไว้ส่องแสงรุ่งเรืองด้วยเปลวรัศมีอันหลากหลาย ดังนี้แสดงไว้ ในเบื้องปลาย แสดงความยากยิ่งกว่านั้นพร้อมด้วยชฎาอันประณีตและมีค่ามากของพระบาลีนั้น การประกอบความว่า "คาถาใดที่กล่าวแล้ว"

๕๒. ยสฺมายํ หารวิภงฺควาโร นปฺปโยเชติ ยถาวุตฺเตน การเณน, ตสฺมา สา หารวิภงฺควารสฺส อาทิมฺหิ น ปจฺจามฏฺฐาติ อธิปฺปาโย[Pg.86]. หารสมฺปาตวาโร ปน ตํ ปโยเชตีติ ยสฺมา ปน หารสมฺปาตวาโร ตํ คาถํ ปโยเชติ ยถาวุตฺเตเนว การเณน, ตสฺมา ‘‘โสฬส…เป… อาหา’’ติ อาห. โยชนานยทสฺสนนฺติ โยชนาย นยทสฺสนํ.

๕๒. เพราะว่าหมวดหารวิภังค์นี้ไม่ใช้ (คาถานั้น) ด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้ว ฉะนั้น คาถานั้นจึงไม่ถูกกล่าวถึงในตอนต้นของหมวดหารวิภังค์ ดังนี้เป็นอัธยาศัย แต่หมวดหารสัมปาตะย่อมใช้ (คาถานั้น) เพราะว่าหมวดหารสัมปาตะย่อมใช้คาถานั้นด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "โสฬส...เป...อาหา" ดังนี้ คำว่า "โยชนานยทัสสนัง" คือ การแสดงนัยแห่งการประกอบความ

เตนาติ ‘‘ตํ มจฺจุโน ปท’’นฺติ วจเนน. สพฺพํ วิปลฺลาสนฺติ ทฺวาทสวิธมฺปิ วิปลฺลาสํ. สามญฺญสฺส…เป… โวหรียติ ยตฺถ ปติฏฺฐิตํ สามญฺญํ, โส วิเสโส. อตฺถโต ปน สญฺญาทโย เอว รูปาทิวิสยํ วิปรีตากาเรน คณฺหนฺเต วิปลฺลาโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สญฺญาวิปลฺลาโส’’ติอาทิมาห.

คำว่า "เตนะ" คือ ด้วยคำว่า "นั่นเป็นทางแห่งมัจจุ" คำว่า "สัพพัง วิปัลลาสัง" คือ วิปลาสทั้ง ๑๒ อย่าง ความเป็นสามัญ...เป...ที่สามัญตั้งอยู่ได้นั้น เรียกว่า วิเศษ แต่โดยอรรถแล้ว สัญญาเป็นต้นนั่นแหละ เมื่อยึดถืออารมณ์มีรูปเป็นต้นโดยอาการที่วิปลาส ย่อมเป็นวิปลาส ดังนี้แสดงไว้ จึงกล่าวคำว่า "สัญญา วิปลาส" เป็นต้น

อินฺทชาลาทิวเสน มณิอาทิอากาเรน อุปฏฺฐหนฺเต อุปาทานกฺขนฺธปญฺจเก อหํมมาทิการณตาย นิรุตฺตินเยน ‘‘อตฺตา’’ติ วุจฺจมาโน ตํพุทฺธิโวหารปฺปวตฺตินิมิตฺตตาย อตฺตภาโว สุขาทีนํ วตฺถุตาย ‘‘อตฺตภาววตฺถู’’ติ ปวุจฺจตีติ อาห ‘‘เตหี’’ติอาทิ. เตสนฺติ อุปาทานกฺขนฺธานํ. วิปลฺลาสานํ ปวตฺติอากาโร ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติอาทิ. วิสโย กายเวทนาจิตฺตธมฺมา. อวิชฺชา จ…เป… เอว สมฺโมหปุพฺพกตฺตา สพฺพวิปลฺลาสานํ. จ-สทฺโท สุภสุขสญฺญานนฺติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ.

ขันธ์ ๕ อันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน เมื่อปรากฏโดยอาการมีแก้วมณีเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งมายากลเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า "อัตตา" โดยนัยแห่งนิรุตติ เพราะเป็นเหตุแห่งความสำคัญว่า "เรา" "ของเรา" เป็นต้น อัตภาพย่อมถูกเรียกว่า "อัตภาพวัตถุ" เพราะเป็นวัตถุแห่งสุขเป็นต้น ด้วยเหตุเป็นนิมิตแห่งการเกิดขึ้นของความรู้และโวหารนั้น ดังนี้จึงกล่าวคำว่า "เตหิ" เป็นต้น คำว่า "เตสัง" คือ แห่งอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย อาการเป็นไปของวิปลาสคือ "งามในสิ่งไม่งาม" เป็นต้น อารมณ์คือ กาย เวทนา จิต ธรรม อวิชชา...เป...เป็นเหตุให้เกิดความหลงผิดก่อนของวิปลาสทั้งปวง ศัพท์ว่า "จะ" พึงนำมาประกอบในคำว่า "สุภสุขสัญญาณัง" นี้ด้วย

ตตฺถายํ โยชนา – ‘‘อวิชฺชา จ สุภสุขสญฺญานํ ปจฺจโย เอว, น ตณฺหา เอว, อวิชฺชา สุภสุขสญฺญานญฺจ ปจฺจโย, น นิจฺจอตฺตสญฺญานํ เอวา’’ติ. เอวํ สนฺเตปิ ปุริมานํ ทฺวินฺนํ วิปรีตสญฺญานํ ตณฺหา, ปจฺฉิมานํ อวิชฺชา วิเสสปจฺจโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตถาปี’’ติอาทิ. อวิชฺชาสีเสน เจตฺถ ทิฏฺฐิยา คหณํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐินิวุตํ จิตฺต’’นฺติ, ‘‘โย ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส’’ติ จ อาทิ, ยถา จ อวิชฺชาสีเสน ทิฏฺฐิยา คหณํ, เอวํ ทิฏฺฐิสีเสน อวิชฺชายปิ คหณํ สิยาติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิสีเสน อวิชฺชา วุตฺตา’’ติ. ตณฺหาวิชฺชาสุ สุภสุขสญฺญานํ ยถา ตณฺหา วิเสสปจฺจโย, น เอวํ อวิชฺชา. นิจฺจอตฺตสญฺญานํ ปน ยถา อวิชฺชา วิเสสปจฺจโย, น ตถา ตณฺหาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โมโห วิเสสปจฺจโย’’ติ อาห.

ในข้อนั้นมีการประกอบความดังนี้ว่า "อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสุภสุขสัญญาเท่านั้น ไม่ใช่ตัณหาเท่านั้น อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสุภสุขสัญญาด้วย ไม่ใช่ปัจจัยแห่งนิจจัตตสัญญาเท่านั้น" ดังนี้ แม้เป็นอย่างนี้ ตัณหาเป็นปัจจัยพิเศษแห่งวิปลาสสัญญา ๒ อย่างแรก และอวิชชาเป็นปัจจัยพิเศษแห่งวิปลาสสัญญา ๒ อย่างหลัง ดังนี้แสดงไว้ จึงกล่าวคำว่า "ตถาปิ" เป็นต้น ในที่นี้ พึงทราบว่าการถือเอาทิฏฐิด้วยหัวข้ออวิชชา ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "จิตที่ถูกทิฏฐิหุ้มห่อ" และ "วิปลาสคือทิฏฐิใด" เป็นต้น และการถือเอาทิฏฐิด้วยหัวข้ออวิชชาเป็นอย่างไร การถือเอาอวิชชาด้วยหัวข้อทิฏฐิก็พึงมีอย่างนั้น ดังนี้จึงกล่าวว่า "อวิชชาถูกกล่าวด้วยหัวข้อทิฏฐิ" ในตัณหาและอวิชชา ตัณหาเป็นปัจจัยพิเศษแห่งสุภสุขสัญญาฉันใด อวิชชาก็ไม่เป็นฉันนั้น แต่ในนิจจัตตสัญญา อวิชชาเป็นปัจจัยพิเศษฉันใด ตัณหาก็ไม่เป็นฉันนั้น ดังนี้แสดงไว้ จึงกล่าวว่า "โมหะเป็นปัจจัยพิเศษ"

ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ…เป… โหตีติ อตีตํเส ตณฺหาภินิเวสสฺส พลวภาวาภาวโต. เตเนว หิ ‘‘โส อตีตํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ’’จฺเจว [Pg.87] วุตฺตํ, น ‘‘อภินนฺทตี’’ติ. ตณฺหาวิปลฺลาโสติ ตณฺหํ อุปนิสฺสาย ปวตฺโต วิปลฺลาโส, น หิ ตณฺหา สยํ วิปลฺลาโส. เตนาห ‘‘ตณฺหามูลโก วิปลฺลาโส’’ติ. ทิฏฺฐาภินนฺทนวเสนาติ ตณฺหุปนิสฺสยทิฏฺฐาภินนฺทนวเสน, ยโต โส ‘‘ตณฺหาวิปลฺลาโส’’ติ วุตฺโต. เอเตนาติ ‘‘โย ตณฺหาวิปลฺลาโส’’ติอาทิปาเฐน. โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, ปญฺจ ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา จ, ยถา อตฺตโน คตาย, นิพฺพานปฺปตฺติยา จ ปริกปฺปวเสน สุภสุขาการคฺคาหิโน, น เอวํ สตฺต อุจฺเฉทวาทาติ อาห ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ. ปฏิปกฺขวเสนปีติ วิสุทฺธิวเสนปิ. ยาว หิ อุปกฺกิเลสา, ตาว จิตฺตํ น วิสุชฺฌเตว. ยทา จ เต ปหีนา, ตทา วิสุทฺธเมว. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ ปาฬึ นิกฺขิปิตฺวา วิปลฺลาสมุเขเนว เทสนาย นิทฺธาริยมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘ยถานุสนฺธินาว คาถํ นิฏฺฐเปตุ’’นฺติ.

สองอย่างหลัง...เป...ย่อมมี เพราะความที่ความยึดมั่นด้วยตัณหาในส่วนอดีตไม่มีกำลัง ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "เขาย่อมตามเห็นรูปในอดีตโดยความเป็นอัตตา" เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า "ย่อมเพลิดเพลิน" คำว่า "ตัณหาวิปลาส" คือ วิปลาสที่เกิดขึ้นอาศัยตัณหา เพราะตัณหาไม่ใช่ตัววิปลาสเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "วิปลาสมีตัณหาเป็นมูล" คำว่า "ทิฏฐาภินันทนวเสนะ" คือ ด้วยอำนาจแห่งความเพลิดเพลินในทิฏฐิที่อาศัยตัณหา เพราะเหตุที่วิปลาสนั้นถูกเรียกว่า "ตัณหาวิปลาส" คำว่า "เอเตนะ" คือ ด้วยบทว่า "ตัณหาวิปลาสใด" เป็นต้น สัญญีวาทะ ๑๖ อสัญญีวาทะ ๘ เนวสัญญีนานาสัญญีวาทะ ๘ และปรมทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ๕ ย่อมยึดถืออาการว่า "งาม" และ "สุข" โดยการกำหนดเอาตามความเห็นของตนและการบรรลุนิพพาน ไม่เหมือนอุจเฉทวาทะ ๗ ดังนี้จึงกล่าวว่า "โดยมาก" คำว่า "ปฏิปักขวเสนะปิ" คือ โดยอำนาจแห่งความบริสุทธิ์ด้วย ตราบใดที่ยังมีอุปกิเลส ตราบนั้นจิตย่อมไม่บริสุทธิ์เลย และเมื่ออุปกิเลสเหล่านั้นถูกละได้แล้ว เมื่อนั้นจิตย่อมบริสุทธิ์นั่นเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "นะ หิ" เป็นต้น เพราะการแสดงธรรมถูกกำหนดด้วยวิปลาสเป็นหลัก โดยละพระบาลีว่า "ด้วยจิตที่ไม่มีการรักษา" จึงกล่าวว่า "พึงจบคาถาด้วยการเชื่อมโยงตามลำดับเท่านั้น"

มารสฺสาติ กิเลสมารสฺส. ตสฺส หิ วเส ฐิโต เสสมารานํ หตฺถคโต เอวาติ. เตนาห ‘‘กิเลสมารคฺคหเณเนวา’’ติอาทิ.

คำว่า "มารัสสะ" คือ แห่งกิเลสมาร เพราะว่าผู้ที่ตั้งอยู่ในอำนาจของกิเลสมารนั้น ย่อมตกอยู่ในมือของมารที่เหลือทั้งหลายนั่นเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยการยึดถือกิเลสมารนั่นเอง" เป็นต้น

มารพนฺธนนฺติ สตฺตมารปกฺเข มารสฺส พนฺธนนฺติ มารพนฺธนํ. โส หิ กิเลสพนฺธนภูเต อตฺตโน สมารกปริเส มญฺญติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนฺตลิ…เป… โมกฺขสี’’ติ (มหาว. ๓๓). อิตรมารปกฺเข มาโรว พนฺธนนฺติ มารพนฺธนํ. วิสงฺขาโร นิพฺพานํ.

คำว่า "มารพันธนัง" คือ เครื่องผูกของมาร ในฝ่ายสัตตมาร (มารคือสัตว์) หมายถึง เครื่องผูกของมาร เพราะว่ามารนั้นย่อมสำคัญหมู่บริวารของตนพร้อมด้วยมารทั้งหลายว่าเป็นเครื่องผูกคือกิเลส ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "อันตรลิ...เป...จักพ้น" (มหาวัคค์ ๓๓) ในฝ่ายมารอื่น มารนั่นแหละเป็นเครื่องผูก คือ มารพันธนะ วิสังขาร คือ นิพพาน

โมหสมฺปโยคโต จิตฺตํ ‘‘มูฬฺห’’นฺติ วุตฺตนฺติ รตฺตทุฏฺฐานมฺปิ มูฬฺหตาย สพฺภาเว ‘‘มูฬฺห’’นฺติ วิสุํ วจนํ อาเวณิกโมหวเสน วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺวินฺนํ โมมูหจิตฺตุปฺปาทานํ วเสนา’’ติ อาห. เอวนฺติ เอวํ ราคาทิอกุสลปฺปตฺติยา กุสลภณฺฑจฺเฉทนโต อรกฺขิตํ จิตฺตํ โหติ, สพฺโพปิ มิจฺฉาภินิเวโส เอตฺเถว สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉตีติ อาห ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ …เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ. สพฺเพปีติ ‘‘อรกฺขิตํ, มิจฺฉาทิฏฺฐิหตํ, ถินมิทฺธาภิภูต’’นฺติ ตีหิปิ ปเทหิ วุตฺตธมฺมา.

จิตที่ถูกกล่าวว่า "หลง" เพราะประกอบด้วยโมหะ เมื่อความหลงมีอยู่แม้ในผู้ที่กำหนัดและโกรธ จึงกล่าวว่า "หลง" เป็นคำเฉพาะที่กล่าวโดยอำนาจแห่งโมหะที่ไม่ทั่วไป ดังนี้แสดงไว้ จึงกล่าวว่า "ด้วยอำนาจแห่งโมหะจิตตุปบาท ๒ อย่าง" คำว่า "เอวัง" คือ ด้วยประการฉะนี้ จิตย่อมไม่มีการรักษา เพราะการตัดขาดจากกองกุศลด้วยการถึงอกุศลมีราคะเป็นต้น และมิจฉาอภินิเวสทั้งหมดก็ย่อมรวมเข้าอยู่ในที่นี้ ดังนี้จึงกล่าวว่า "มิจฉาทิฏฐิ...เป...พึงทราบ" คำว่า "สัพเพปิ" คือ ธรรมที่กล่าวด้วยบททั้งสามว่า "ไม่มีการรักษา, ถูกมิจฉาทิฏฐิทำลาย, ถูกถีนมิทธะครอบงำ"

จกฺขุนาติ ทฺวาเรน. รูปนฺติ วิสภาควตฺถุสนฺนิสฺสิตํ รูปายตนํ. นิมิตฺตคฺคาหีติ ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ปุริโส’’ติ วา ‘‘สุภ’’นฺติ วา ‘‘อสุภ’’นฺติ วา ปริกปฺปิตนิมิตฺตํ [Pg.88] คณฺหาติ, ตสฺส วา คหณสีโล. อนุพฺยญฺชนคฺคาหีติ หตฺถปาทหสิตกถิตาทิปฺปเภเท กิเลสานํ อนุ อนุ พฺยญฺชนโต อนุพฺยญฺชนสญฺญิเต อากาเร คณฺหาติ, เตสํ วา คหณสีโล. ยตฺวาธิกรณนฺติ ยํ นิมิตฺตํ, นิมิตฺตานุพฺยญฺชนคฺคหณนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. เอวํ ‘‘จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺต’’นฺติ, โย ‘‘นิมิตฺตคฺคาหี, อนุพฺยญฺชนคฺคาหี’’ติ จ วุตฺโต ปุคฺคโล, ตเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ จกฺขุทฺวารํ อสํวุตํ สติกวาเฏน อปิหิตํ กตฺวา วตฺตนฺตํ, ตสฺส จ รูปสฺส อิฏฺฐาการคฺคหเณ อภิชฺฌา, อนิฏฺฐาการคฺคหเณ โทมนสฺสํ, อสมเปกฺขเน โมโห มิจฺฉาภินิเวเส มิจฺฉาทิฏฺฐีติ เอวํ อภิชฺฌาพฺยาปาทา, อญฺเญ จ ลามกฏฺเฐน ปาปกา อโกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ อนุ อนุ ปวตฺเตยฺยุํ.

คำว่า "จักขุนา" คือ ด้วยทวาร คำว่า "รูปัง" คือ รูปายตนะที่อาศัยวัตถุต่างชนิดกัน คำว่า "นิมิตตัคคาหี" คือ ย่อมยึดถือนิมิตที่กำหนดไว้ว่า "หญิง" หรือ "ชาย" หรือ "งาม" หรือ "ไม่งาม" หรือมีปกติยึดถือนิมิตนั้น คำว่า "อนุพยัญชนัคคาหี" คือ ย่อมยึดถืออาการที่เรียกว่าอนุพยัญชนะ เพราะกิเลสย่อมปรากฏตามลำดับในประเภทมีมือ เท้า การหัวเราะ การพูดเป็นต้น หรือมีปกติยึดถืออาการเหล่านั้น คำว่า "ยตวาธิกรณัง" คือ นิมิตใด เป็นนิมิตแห่งการยึดถือนิมิตและอนุพยัญชนะ ดังนี้เป็นอรรถ ด้วยประการฉะนี้ บุคคลใดถูกกล่าวว่า "เป็นผู้ยึดถือนิมิต, เป็นผู้ยึดถืออนุพยัญชนะ" เมื่อจักขุนทรีย์คือจักขุทวารของบุคคลนั้นเป็นไปโดยไม่ปิดกั้นด้วยบานประตูคือสติ อภิชฌาย่อมไหลตามไปในการยึดถือรูปโดยอาการที่น่าปรารถนา โทมนัสย่อมไหลตามไปในการยึดถือรูปโดยอาการที่ไม่น่าปรารถนา โมหะย่อมไหลตามไปในการไม่พิจารณา มิจฉาทิฏฐิย่อมไหลตามไปในมิจฉาอภินิเวส ดังนี้ อภิชฌาและพยาบาท และธรรมอื่น ๆ ที่เป็นบาปเพราะเป็นของเลวทราม และเป็นอกุศลเพราะเกิดขึ้นจากความไม่ฉลาด ย่อมไหลตามไป คือ ย่อมเป็นไปตามลำดับ

ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชตีติ ตสฺส จกฺขุทฺวารสฺส สํวราย สติกวาเฏน ปิทหนตฺถํ น ปฏิปชฺชติ. สา ปน อปฺปฏิปตฺติ จกฺขุนฺทฺริยสฺส อนารกฺขาสํวรสฺส อนุปฺปาโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น รกฺขติ…เป… อาปชฺชตี’’ติ อาห. ชวเน อุปฺปชฺชมาโนปิ หิ อสํวโร เตน ทฺวาเรน ปวตฺตนโต ‘‘จกฺขุนฺทฺริยาสํวโร’’ตฺเวว วุจฺจตีติ. เสสทฺวาเรสุปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ปุพฺพนฺตกปฺปนวเสน จา’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘สงฺเขปโต จ วิตฺถาโร อญฺโญ’’ติ กตฺวา ตํ สมุจฺจินนฺโต ‘‘ยา จ โข อิมา’’ติอาทิมาห.

ไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมนั้น คือไม่ปฏิบัติเพื่อปิดกั้นทวารตาด้วยบานประตูคือสติ เพื่อสำรวมทวารตานั้น อนึ่ง การไม่ปฏิบัตินั้น ท่านแสดงว่าเป็นการไม่เกิดขึ้นแห่งสังวรคือการรักษาอินทรีย์ตา จึงกล่าวว่า ‘ไม่รักษา...เป...ย่อมถึง’ ก็ความไม่สำรวมแม้เกิดขึ้นในชวนะ ก็ยังเรียกว่า ‘ความไม่สำรวมในอินทรีย์ตา’ นั่นเอง เพราะเป็นไปทางทวารนั้น แม้ในทวารที่เหลือ พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ท่านแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยบทมีอาทิว่า ‘โดยการกำหนดส่วนเบื้องต้น’ ให้พิสดาร โดยทำความว่า ‘โดยย่อก็อย่างหนึ่ง โดยพิสดารก็อีกอย่างหนึ่ง’ เมื่อจะรวบรวมเนื้อความนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็ธรรมเหล่านี้ใด’

ยถาวุตฺตา อกุสลา ธมฺมาติ ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทธมฺมา, เตสํ วตฺถูนิ วา. เต หิ สมุทยวชฺชา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ‘‘เอว’’นฺติ อิมินา เนตฺติปาฬิยํ, อฏฺฐกถายญฺจ นิทฺธาริตปฺปกาเรน. อิธาติ อิมิสฺสํ ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ คาถายํ.

บทว่า ‘อกุศลธรรมที่กล่าวแล้ว’ ได้แก่ อกุศลจิตตุปบาท ๑๒ หรือวัตถุของอกุศลจิตตุปบาทเหล่านั้น ก็อกุศลธรรมเหล่านั้นแล เป็นอุปาทานขันธ์ ๕ อันเว้นจากสมุทัย บทว่า ‘อย่างนี้’ ได้แก่ โดยประการที่กำหนดไว้ในเนตติปกรณ์และอรรถกถา บทว่า ‘ในที่นี้’ ได้แก่ ในคาถาว่า ‘ด้วยจิตที่ไม่ได้รักษา’ นี้

ยทิปิ เทสนาหารสมฺปาตปาฬิยํ ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ คาถา สรูปโต น คหิตา, อตฺถโต ปน ‘‘เตสํ ภควา ปริญฺญายา’’ติอาทินา คหิตา เอวาติ ตสฺสา คหิตภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘กถํ เทเสตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ คาถํ อุทฺธริ.

แม้คาถาว่า ‘เพราะเหตุนั้น จิตของผู้ที่รักษาแล้ว’ นี้ จะไม่ถูกถือเอาโดยรูปศัพท์ในบาลีเทสนาหารสัมปาตะ แต่โดยอรรถแล้ว ก็ถูกถือเอาด้วยบทมีอาทิว่า ‘พระผู้มีพระภาคเพื่อทรงกำหนดรู้ธรรมเหล่านั้น’ นั่นแล เพื่อแสดงความเป็นคาถาที่ถูกถือเอาของคาถานั้น จึงถามว่า ‘ทรงแสดงอย่างไร’ แล้วยกคาถาว่า ‘เพราะเหตุนั้น จิตของผู้ที่รักษาแล้ว’ ขึ้นมา

โยนิโสมนสิกาเรน กมฺมํ กโรนฺโตติ ‘‘โส ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ โยนิโส มนสิ กโรตี’’ติอาทินา นเยน วิปสฺสนาสงฺขาเตน โยนิโสมนสิกาเรน ภาวนากมฺมํ กโรนฺโต, ภาเวนฺโตติ อตฺโถ[Pg.89]. ยถาภูตญาณนฺติ ญาตปริญฺญาย ปุพฺพภาควิปสฺสนาย ‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย, อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธ’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) สมปญฺญาสาย อากาเรหิ. นิรยคติยํ ทุกฺขทุกฺขตา, สุคติวิเสเส พฺรหฺมโลเกกเทเส สงฺขารทุกฺขตา, อิตรตฺถ ทฺเว ติสฺโสปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถาสมฺภวํ ติวิธทุกฺขตาโยเคนา’’ติ.

บทว่า ‘กระทำกรรมด้วยโยนิโสมนสิการ’ ได้แก่ กระทำกรรมคือภาวนาด้วยโยนิโสมนสิการอันนับว่าวิปัสสนา โดยนัยมีอาทิว่า ‘เขาทำในใจโดยแยบคายว่า นี้ทุกข์’ ความว่า ย่อมเจริญ บทว่า ‘ญาณตามความเป็นจริง’ ได้แก่ ด้วยอาการ ๕๐ โดยญาตปริญญาและวิปัสสนาอันเป็นส่วนเบื้องต้น มีอาทิว่า ‘เพราะอวิชชาเกิด รูปจึงเกิด เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ’ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ด้วยการประกอบด้วยความเป็นทุกข์ ๓ อย่างตามสมควร’ ดังนี้ เพื่อแสดงว่า ในนิรยคติมีทุกขทุกขตา ในสุคติพิเศษคือบางส่วนในพรหมโลกมีสังขารทุกขตา ในที่อื่นมีทั้ง ๒ หรือแม้ทั้ง ๓ อย่าง

เทสนาหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเดสนะหารสัมปาตะ จบแล้ว

๒. วิจยหารสมฺปาตวณฺณนา

๒. อรรถกถาวิจยะหารสัมปาตะ

๕๓. กุสลธมฺมารมฺมณาติ กุสลธมฺเม อุทฺทิสฺส ปวตฺติมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น เตสํ อารมฺมณปจฺจยตํ อิธ ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติ โลกุตฺตรธมฺมานํ อธิปฺเปตตฺตา. น หิ กทาจิ อนุปาทานิยา ธมฺมา อุปาทานารมฺมณา โหนฺติ. ผลธมฺเม อุทฺทิสฺส ปวตฺตาย ตณฺหาย คหิตตฺตา ‘‘กุสล…เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. เทสนาหาเรติ เทสนาหารสมฺปาเต. กถํ ปน กุสลภาโวติ ‘‘กุสลา’’ติ วจนมตฺตํ คเหตฺวา โจเทติ, ตญฺจ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ, ปหานเหตุภาโวปิสฺสา สิยา โจทเกน สมฺปฏิจฺฉิโตว. ‘‘มาโนปิ ทุวิโธ’’ติอาทินา มานสฺส จ ตสฺสา ตณฺหาย จ เสวิตพฺพภาโว อกุสลานํ ปหานาย, กุสลานํ อุปฺปตฺติยา จ ปจฺจยภาวโต.

๕๓. บทว่า ‘มีกุศลธรรมเป็นอารมณ์’ นี้ ตรัสหมายถึงเพียงความเป็นไปโดยมีกุศลธรรมเป็นอารมณ์ ไม่ใช่ความเป็นอารัมมณปัจจัยของกุศลธรรมเหล่านั้น เพราะในที่นี้คำว่า ‘กุศลธรรม’ มุ่งหมายถึงโลกุตรธรรมทั้งหลาย เพราะว่าธรรมที่ไม่เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ย่อมไม่เป็นอารมณ์แห่งอุปาทานในกาลไหนๆ เพราะตัณหาที่เกิดขึ้นโดยมีผลธรรมเป็นอารมณ์ถูกถือเอาแล้ว จึงตรัสว่า ‘กุศล...เป็นต้น...พึงเห็น’ บทว่า ‘ในเดสนะหาร’ ได้แก่ ในเดสนะหารสัมปาตะ ก็คำว่า ‘ความเป็นกุศล’ นี้ ผู้ถามยกขึ้นถามโดยถือเอาเพียงคำว่า ‘กุศล’ และพึงเห็นว่าคำนั้นเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น แม้ความเป็นเหตุแห่งการละกิเลสของกุศลนั้นก็พึงเป็นที่ยอมรับของผู้ถามนั่นเอง ด้วยบทมีอาทิว่า ‘มานะก็มี ๒ อย่าง’ นี้ แสดงความเป็นสิ่งที่พึงเสพของมานะและตัณหานั้น เพราะเป็นปัจจัยเพื่อการละอกุศลและเพื่อการเกิดขึ้นแห่งกุศล

เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสํ นาม ‘‘อริยภูมึ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ อนุโสจโต อุปฺปนฺนํ โทมนสฺสนฺติ สมฺพนฺโธ. เอวนฺติ อิมินา ปาฬิยํ วุตฺตปฺปกาเรน, ปิหํ อุปฏฺฐเปตฺวา ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวาติ โยชนา. อิฏฺฐารมฺมณญฺเจตฺถ ยถาวุตฺตอนุโสจนโทมนสฺสุปฺปตฺตีนํ ยถาภินิวิฏฺฐสฺส อารมฺมณสฺส อนิฏฺฐตายาติ ทสฺสนตฺถํ. ‘‘กถํ เนกฺขมฺมวเสนา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วิวริตุํ ‘‘วิปสฺสนาวเสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิปสฺสนาทิวินิมุตฺตา วา ปฐมชฺฌานาทิวเสน วุตฺตา กุสลา ธมฺมา อิธ เนกฺขมฺมํ. อนุสฺสติคฺคหเณน อุปจารชฺฌานเมว คหิตนฺติ ‘‘ปฐมชฺฌานาทิวเสนา’’ติ วุตฺตํ. อาทิสทฺเทน ทุติยชฺฌานโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคผลา อุปริวิเสสา สงฺคหิตา. ยาย ปญฺญาวิมุตฺติยา.

ความโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ได้แก่ ความโทมนัสที่เกิดขึ้นแก่ผู้ที่รำพึงว่า ‘เราไม่สามารถบรรลุอริยภูมิได้’ ดังนี้ บทว่า ‘อย่างนี้’ ได้แก่ โดยประการที่กล่าวไว้ในบาลี พึงประกอบความว่า ‘ตั้งความปรารถนาไว้แล้ว เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนามาปรากฏในคลองในทวารทั้ง ๖ พึงตั้งวิปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น’ ในที่นี้ คำว่า ‘อารมณ์ที่น่าปรารถนา’ นี้ เพื่อแสดงว่า เพราะความเป็นอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาแห่งอารมณ์ที่ยึดมั่นไว้ ความโทมนัสที่รำพึงถึงตามที่กล่าวแล้วจึงเกิดขึ้น เพื่ออธิบายความหมายของบทว่า ‘โดยเนกขัมมะ’ จึงตรัสบทมีอาทิว่า ‘โดยวิปัสสนา’ หรือกุศลธรรมที่กล่าวโดยปฐมฌานเป็นต้น อันพ้นจากวิปัสสนาเป็นต้น ในที่นี้เรียกว่า เนกขัมมะ ด้วยการระบุถึงอนุสสติ ถือเอาอุปจารฌานนั่นเอง จึงตรัสว่า ‘โดยปฐมฌานเป็นต้น’ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ สงเคราะห์คุณวิเศษเบื้องบนตั้งแต่ทุติยฌานจนถึงพระอรหัตผล ด้วยปัญญาที่หลุดพ้นใด

อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิภาเวนาติ [Pg.90] อุเปกฺขาชนิตสติปาริสุทฺธิสพฺภาเวน. กมฺมโยคฺคนฺติ วิปสฺสนาภาวนาทิกมฺมสฺส โยคฺคํ อนุรูปํ อนุจฺฉวิกํ. อสฺสทฺธิเยติ อสฺสทฺธิยเหตุ, ‘‘อสฺสทฺธิเยนา’’ติปิ ปฐนฺติ, โส เอวตฺโถ. โอภาสคตนฺติ ญาโณภาสคตํ. กามํ ปุพฺเพปิ ปญฺญา วุตฺตา, อสฺสทฺธิยาทีหิ ปน อญฺเญสํ กิเลสานํ วิธมนมฺปิ ปญฺญาย เอว โหติ, สา จ เอวํภูตาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘โอภาสคตํ กิเลสนฺธกาเร น อิญฺชตี’’ติ วุตฺตํ.

บทว่า ‘ด้วยความเป็นอุเบกขาสติปาริสุทธิ’ ได้แก่ ด้วยความมีอยู่แห่งความบริสุทธิ์ของสติที่เกิดจากอุเบกขา บทว่า ‘ควรแก่การงาน’ ได้แก่ เหมาะสม ที่คู่ควรแก่กรรมมีวิปัสสนาภาวนาเป็นต้น บทว่า ‘เพราะความไม่เชื่อ’ ได้แก่ เพราะเป็นเหตุแห่งความไม่เชื่อ บางพวกก็อ่านว่า ‘อัสสัทธิเยนะ’ ความหมายก็อย่างเดียวกันนั่นเอง บทว่า ‘ถึงซึ่งแสงสว่าง’ ได้แก่ ถึงซึ่งแสงสว่างคือญาณ แม้ปัญญาจะกล่าวไว้ก่อนแล้วก็ตาม แต่การกำจัดกิเลสเหล่าอื่นมีอัสสัทธิยะเป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปด้วยปัญญานั่นเอง และปัญญานั้นก็เป็นเช่นนั้น เพื่อแสดงความข้อนี้ จึงตรัสว่า ‘ถึงซึ่งแสงสว่าง ไม่หวั่นไหวในความมืดคือกิเลส’

โกโป โกโธ. อปฺปจฺจโย โทมนสฺสํ. อิทฺธิวิธญาณาทิกา ฉ อภิญฺญา ปากฏา เอวาติ ‘‘ทฺเว จ วิเสเส’’ติ วุตฺตธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘มโนมยิทฺธิ, วิปสฺสนาญาณญฺจา’’ติ อาห. องฺคณานิ ราคาทโย. อุปกฺกิเลสา อภิชฺฌาวิสมโลภาทโย. อนุโลมนํ ตเทกฏฺฐตา. ผนฺทนา ทุพฺพลา วิกฺเขปปฺปวตฺติ. พลวตี อนวฏฺฐานํ. สพฺโพ มิจฺฉาภินิเวโส อโยนิโสมนสิกาเรน โหติ, มิจฺฉาวิตกฺเกน จ. ตตฺถ อโยนิโสมนสิกาโร อกุสลจิตฺตุปฺปาโท ตปฺปริยาปนฺโน มิจฺฉาวิตกฺโก วิกฺเขปสหิโต เอวาติ วุตฺตํ ‘‘มิจฺฉาภินิเวสเหตุตาย ทิฏฺฐิปกฺโข’’ติ วุตฺตญฺเหตํ ‘‘วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, อโยนิโส มนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔).

บทว่า ‘โกโป’ ได้แก่ ความโกรธ บทว่า ‘อัปปัจจะโย’ ได้แก่ ความโทมนัส อภิญญา ๖ มีอิทธิวิธญาณเป็นต้น เป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว เพื่อแสดงธรรมที่ตรัสว่า ‘และวิเศษ ๒ อย่าง’ จึงตรัสว่า ‘มโนมยิทธิ และวิปัสสนาญาณ’ บทว่า ‘อังคณา’ ได้แก่ ราคะเป็นต้น บทว่า ‘อุปกิเลส’ ได้แก่ อภิชฌาวิสมโลภะเป็นต้น บทว่า ‘อนุโลมนะ’ ได้แก่ ความเป็นอันเดียวกัน บทว่า ‘ผันทะนา’ ได้แก่ ความฟุ้งซ่านที่เป็นไปอย่างอ่อน บทว่า ‘บาลวตี’ ได้แก่ ความไม่ตั้งมั่นที่เป็นไปอย่างแรง ความยึดมั่นผิดทั้งหมด ย่อมมีด้วยอโยนิโสมนสิการ และด้วยมิจฉาวิตก ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อโยนิโสมนสิการเป็นอกุศลจิตตุปบาท มิจฉาวิตกที่นับเนื่องในอโยนิโสมนสิการนั้น ย่อมเป็นไปพร้อมกับความฟุ้งซ่านนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เป็นฝ่ายทิฏฐิเพราะเป็นเหตุแห่งมิจฉาภินิเวส’ และคำนี้ก็ตรัสไว้ว่า ‘วิตกก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ อโยนิโสมนสิการก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ’ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔)

อถ วา อิญฺชนาติ ผนฺทนา, ทิฏฺฐปริตฺตาโส. ยถาห ‘‘ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมวา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๐๕ อาทโย). อฏฺฐิตีติ อนวฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิวิตกฺโก. เตน หิ ปุถุชฺชโน กาเล สสฺสตํ, กาเล อุจฺเฉทนฺติ ตํ ตํ ทิฏฺฐิคฺคหณํ ปกฺขนฺทนฺโต สตฺตโต ปริพฺภฏฺฐอนฺโธ วิย, สมุทฺเท วิสฺสฏฺฐวาหนิกา วิย, ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิย จ ตถา ตถา ปริพฺภมติ. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐิโยปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔) จ. เอตสฺมิญฺจ ปกฺเข มิจฺฉาภินิเวสตาย, มิจฺฉาภินิเวสเหตุตาย จ ตสฺสา ทฺเว ปกฺขาติ เอกเทสสรูเปกเสโส กโตติ เวทิตพฺพํ.

อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ‘อิญชนา’ ได้แก่ ความหวั่นไหว คือความสะดุ้งเพราะทิฏฐิ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘แม้การเสวยอารมณ์ของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ผู้ไม่รู้ ไม่เห็น ผู้ถึงตัณหา ก็เป็นความดิ้นรนกระวนกระวายไปนั่นเอง’ (ที. สี. ๑.๑๐๕ เป็นต้น) บทว่า ‘อัฏฐิติ’ ได้แก่ ความไม่ตั้งมั่น คือวิตกอันเป็นทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น ปุถุชนเมื่อแล่นไปสู่การยึดถือทิฏฐินั้นๆ ว่า ‘บางคราวเที่ยง บางคราวขาดสูญ’ ย่อมท่องเที่ยวไปอย่างนั้นๆ เหมือนคนตาบอดที่พลัดจากพวก เหมือนเรือที่ถูกปล่อยไปในทะเล และเหมือนโคที่เทียมแอกในเครื่องยนต์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘แม้ทิฏฐิทั้งหลายก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ วิตกก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ’ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔) และในฝ่ายนี้ พึงทราบว่า เพราะความเป็นมิจฉาภินิเวส และเพราะความเป็นเหตุแห่งมิจฉาภินิเวส ทิฏฐินั้นจึงมี ๒ ฝ่าย ท่านทำเป็นเอกเสสที่มีรูปเหมือนกันเพียงบางส่วน

‘‘เอว’’นฺติอาทินา ‘‘โส อุปริม’’นฺติอาทิปาฬิยํ สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ. ปฏิฆสญฺญาติ ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิฆ…เป… สญฺญาสู’’ติ อาห. รูปาวจรสญฺญาติ สญฺญาสีเสน รูปาวจรชฺฌานานิ วทติ. นานตฺตสญฺญาติ [Pg.91] นานาสภาวา, นานาสภาเว วา อารมฺมเณ สญฺญา. ฐเปตฺวา ปฏิฆสญฺญา อวสิฏฺฐกามาวจรสญฺญา เหตา. ตา สมติกฺกมตีติ ตา รูปสญฺญานานตฺตสญฺญาโย อารมฺมเณหิ สทฺธึ สมฺมเทว อติกฺกมติ.

ด้วยบทมีอาทิว่า ‘อย่างนี้’ แสดงความสัมพันธ์ในบาลีมีอาทิว่า ‘เขาเบื้องบน’ บทว่า ‘ปฏิฆสัญญา’ นี้ เพื่อแสดงว่าเป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ จึงตรัสว่า ‘ในปฏิฆะ...เป็นต้น...ในสัญญา’ บทว่า ‘รูปาวจรสัญญา’ นี้ ตรัสเรียกรูปาวจรฌานทั้งหลายด้วยหัวข้อคือสัญญา บทว่า ‘นานัตตสัญญา’ ได้แก่ สัญญาที่มีสภาวะต่างๆ กัน หรือสัญญาในอารมณ์ที่มีสภาวะต่างๆ กัน เพราะสัญญาเหล่านี้เป็นกามวจรสัญญาที่เหลือ เว้นปฏิฆสัญญา บทว่า ‘ย่อมก้าวล่วงสัญญาเหล่านั้น’ ได้แก่ ย่อมก้าวล่วงรูปสัญญาและนานัตตสัญญาเหล่านั้นพร้อมด้วยอารมณ์ทั้งหลายโดยชอบทีเดียว

รูปาวจรชฺฌาโนภาโสปิ กสิณารมฺมณา. กสิณนิสฺสนฺโท หิ อารุปฺปชฺฌานุปฺปตฺติ. ทสฺสนนฺติ กสิณรูปานํ ทสฺสนํ. อภิชฺฌาพฺยาปาทปฺปหาเนน สทฺธึ วีริยารมฺโภ อุปการโก สมโถ สติปสฺสทฺธิโย ปริกฺขารงฺคตา วุตฺตา เอว. สติรหิตํ สมฺมสนํ นาม นตฺถีติ ‘‘ยา อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, อยํ วิปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. เตน สติสีเสน วิปสฺสนา คหิตาติ ทสฺเสติ. สมฺโมสานํ ปหานมาหาติ สมฺพนฺโธ.

แม้แสงสว่างแห่งรูปาวจรฌานก็มีกสิณเป็นอารมณ์ เพราะการไหลออกแห่งกสิณเป็นเหตุเกิดแห่งอรูปฌาน คำว่า ทัสสนะ คือการเห็นรูปกสิณทั้งหลาย การปรารภความเพียรพร้อมด้วยการละอภิชฌาและพยาบาทเป็นธรรมอุปการะ สมถะและสติปัสสัทธิทั้งหลายถูกกล่าวว่าเป็นองค์แห่งบริขารนั่นเอง ชื่อว่าการพิจารณาที่ปราศจากสตินั้นไม่มี เพราะมีคำกล่าวว่า 'สติใดตั้งมั่นไม่หลงลืม สตินี้คือวิปัสสนา' ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าวิปัสสนาถูกถือเอาด้วยสติเป็นประธาน มีความสัมพันธ์ว่า กล่าวถึงการละความหลงลืม

๕๔. ปจฺจุปฺปนฺนสุขอายติสุขวิปากกิริยนิรามิสอกาปุริสเสวิตภาเวหิ เอว เสสา ปาฬิยํ เอตสฺส สมาธิสฺส สนฺตปณีตตาทิวิเสสา วุตฺตา, เตปิ อิธ สงฺคหิตาติ เตสํ ปทานํ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘องฺคสนฺตตายา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ องฺคสนฺตตายาติ ผลฌานงฺคานํ อุปสนฺตตาย. กิเลสทรถสนฺตตายาติ กิเลสทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยา. ปณีโตติ อุฬาโร. เอโกทิภาเวนาติ มคฺคสมาธิสงฺขาเตน เอโกทิภาเวน. เอโกทิภาวนฺติ สมาธานํ. โลกิยสมาธิสฺส ปจฺจนีกนีวรณปฐมชฺฌานนิกนฺติอาทีนิ นิคฺคเหตพฺพานิ, อญฺเญ จ กิเลสา วาเรตพฺพา. อิมสฺส ปน อรหตฺตสมาธิสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสตฺตา น นิคฺคเหตพฺพํ, วาเรตพฺพญฺจ อตฺถีติ โส มคฺคานนฺตรํ สมาปตฺติกฺขเณว อปฺปโยเคเนว อธิคตตฺตา, ฐิตตฺตา จ อปริหานิวเสน วา อธิคตตฺตา นสสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต.

๕๔. ความพิเศษอื่นๆ มีความสงบและประณีตเป็นต้นของสมาธินี้ ที่กล่าวไว้ในพระบาลีด้วยความเป็นสุขในปัจจุบัน ความเป็นสุขในอนาคต ความเป็นวิบาก ความเป็นกิริยา ความเป็นนิรามิส และความเป็นสิ่งที่บุรุษผู้ไม่ใช่คนเลวเสพแล้ว แม้เหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าไว้ในที่นี้ เมื่อจะแสดงอรรถแห่งบทเหล่านั้น จึงกล่าวว่า อังคสันตตายา เป็นต้น ในบทเหล่านั้น คำว่า อังคสันตตายา คือ เพราะความสงบแห่งองค์ผลฌาน คำว่า กิเลสทรถสันตตายา คือ เพราะความสงบระงับแห่งความเร่าร้อนคือกิเลส คำว่า ปณีโต คือ ประเสริฐ คำว่า เอโกทิภาเวนะ คือ ด้วยความเป็นเอกัคคตาที่นับว่าเป็นมรรคสมาธิ คำว่า เอโกทิภาวัง คือ ความตั้งมั่น นิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโลกิยสมาธิและความยินดีในปฐมฌานเป็นต้น พึงข่มไว้ และกิเลสอื่นๆ พึงห้ามไว้ ส่วนอรหัตตสมาธินี้ เพราะเป็นผู้มีกิเลสสงบระงับแล้ว จึงไม่มีสิ่งที่พึงข่มและพึงห้าม เพราะสมาธินั้นบรรลุได้ในขณะแห่งสมาบัติในลำดับแห่งมรรคนั่นเอง โดยไม่ต้องใช้ความพยายาม และเพราะตั้งมั่นอยู่ด้วยความไม่เสื่อม จึงไม่ถึงการถูกข่มและห้ามด้วยความพยายาม (สสังขาร)

‘‘สติเวปุลฺลปฺปตฺโต’’ติ เอเตน อปฺปวตฺตมานายปิ สติยา สติพหุลตาย สโต เอว นามาติ ทสฺเสติ. ‘‘ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสนา’’ติ เอเตน ปริจฺฉินฺนสติยา สโตติ ทสฺเสติ.

ด้วยบทว่า สติเวปุลลัปปัตโต นี้ แสดงว่า แม้สติที่ยังไม่เป็นไป (ในขณะนั้น) ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติอยู่นั่นเอง เพราะความที่สติมีมาก ด้วยบทว่า ยถาปริจฉินนกาลวเสนา นี้ แสดงว่าเป็นผู้มีสติด้วยอำนาจแห่งสติที่กำหนดไว้แล้ว

วกฺขมาเนนาติ ‘‘ปีติผรณา’’ติอาทินา อนนฺตรํ วกฺขมาเนน. ‘‘ปีติผรณตา’’ติ ปน ปาฬิ อาคตา. ตํ ‘‘ปญฺจงฺคิโก สมฺมาสมาธี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๕) สมาธิองฺคภาเวน ปญฺญา อุทฺทิฏฺฐาติ กตฺวา วุตฺตํ. ตโต เอว อฏฺฐกถายํ ‘‘ปีติผรณตา’’ติอาทีนญฺจ อตฺถสํวณฺณนา กตา. ตตฺถ ‘‘โส อิมเมว กายํ [Pg.92] วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๒๖) นเยน ปีติยา, สุขสฺส จ ผรณํ เวทิตพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า วักขมาเนนะ คือ ด้วยบทที่จะกล่าวต่อไปในลำดับว่า ปีติผรณา เป็นต้น ส่วนในพระบาลีมาว่า ปีติผรณตา คำนั้นกล่าวไว้โดยหมายความว่า ปัญญาถูกระบุไว้โดยความเป็นองค์แห่งสมาธิว่า สัมมาสมาธิมีองค์ ๕ (ที. นิ. 3.355) เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในอรรถกถาจึงมีการพรรณนาอรรถแห่งบทว่า ปีติผรณตา เป็นต้น ในบทเหล่านั้น พึงทราบการแผ่ไปแห่งปีติและสุขโดยนัยเป็นต้นว่า เขาทำกายนี้แหละให้เอิบอาบด้วยปีติและสุขที่เกิดจากวิเวก (ที. นิ. 1.226) ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทีเดียว

สมาธิวเสน สมโถ อุทฺธโฏติ สภาววเสน สมโถ อุทฺธโฏ, น อุปการกธมฺมวเสนาติ อธิปฺปาโย.

คำว่า สมถะถูกยกขึ้นด้วยอำนาจสมาธิ มีอธิบายว่า สมถะถูกยกขึ้นด้วยอำนาจสภาวะ ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่เป็นอุปการะ

๕๕. ราคปฏิปกฺขตฺตา สมาธิสฺส ‘‘อธิจิตฺตสิกฺขาย สิกฺขนฺโต’’ติ วุตฺตํ. วุตฺตนยานุสาเรนาติ ‘‘สุขปณิธิอาทิสมุคฺฆาฏเนน อปฺปณิหิโต’’ติอาทินา. เอตฺถ จ สงฺขารานํ ขณภงฺคุรตํ สมฺมเทว ปสฺสนฺตสฺส น ราโค ปติฏฺฐํ ลภตีติ อนิจฺจานุปสฺสนา ราคจริตสฺส สปฺปายา วุตฺตา, ตถา สงฺขารานํ สภาวทุกฺขตํ สมฺมเทว ปสฺสนฺตสฺส ปกติยาปิ ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขุปฺปาทนํ วเณ ขาโรทกเสกสทิสนฺติ น โทโส ปติฏฺฐํ ลภตีติ ทุกฺขานุปสฺสนา โทสจริตสฺส สปฺปายา วุตฺตา, ตถา สงฺขาเรสุ สมฺมเทว ฆนวินิพฺโภเค กเต อตฺตสุญฺญตาย อุปฏฺฐหมานาย น โมโห ปติฏฺฐํ ลภตีติ อนตฺตานุปสฺสนา โมหจริตสฺส สปฺปายา วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. ราคปฏิปกฺขตฺตา สมาธิสฺส ‘‘อธิจิตฺตสิกฺขาย สิกฺขนฺโต’’ติ วุตฺตํ. เอส นโย อิตเรสุ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ.

๕๕. เพราะสมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะ จึงกล่าวว่า ศึกษาอยู่ในอธิจิตตสิกขา คำว่า โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือ ด้วยบทว่า เป็นอัปปณิหิตะเพราะถอนสุขปณิธิเป็นต้น ในที่นี้ พึงทราบว่า เมื่อบุคคลเห็นความแตกสลายในชั่วขณะของสังขารทั้งหลายโดยชอบ ราคะย่อมไม่ได้ที่ตั้ง ฉะนั้น อนิจจานุปัสสนาจึงถูกกล่าวว่าเป็นสัปปายะแก่ผู้มีราคะจริต ในทำนองเดียวกัน เมื่อบุคคลเห็นความเป็นทุกข์โดยสภาวะของสังขารทั้งหลายโดยชอบ การทำให้เกิดทุกข์ในสังขารที่ทุกข์อยู่แล้วโดยปกติ ย่อมเป็นเหมือนการรดน้ำด่างลงในแผล โทสะย่อมไม่ได้ที่ตั้ง ฉะนั้น ทุกขานุปัสสนาจึงถูกกล่าวว่าเป็นสัปปายะแก่ผู้มีโทสะจริต ในทำนองเดียวกัน เมื่อบุคคลแยกแยะความหนาทึบ (ฆนวินิพโภค) ในสังขารทั้งหลายโดยชอบแล้ว เมื่อความเป็นอนัตตาปรากฏขึ้น โมหะย่อมไม่ได้ที่ตั้ง ฉะนั้น อนัตตานุปัสสนาจึงถูกกล่าวว่าเป็นสัปปายะแก่ผู้มีโมหะจริต เพราะสมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะ จึงกล่าวว่า ศึกษาอยู่ในอธิจิตตสิกขา นัยนี้พึงทราบในธรรมที่เหลือด้วย ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้ง่าย

ขนฺติพหุโล อุปฺปนฺนํ อรตึ อนภิรตึ อภิภุยฺย วิหรนฺโต สุเขน สมาธึ อธิคจฺฉตีติ ขนฺติปฺปธานตาปิ สมถปกฺขภชนสฺส การณํ วุตฺตา. อุฏฺฐานํ สมฺปชฺชตีติ สมฺปนฺนกายิกวีริยํ. สมฺมากมฺมนฺตวายามานํ โย กายิกาทิวิกปฺโป วุตฺโต ปาฬิยํ, โส เนสํ กายิกสฺส ปโยคสฺส สมุฏฺฐานวเสน เวทิตพฺโพ.

ผู้มีขันติมาก เมื่อครอบงำความไม่ยินดีและความไม่เพลิดเพลินที่เกิดขึ้นแล้วอยู่ ย่อมบรรลุสมาธิได้โดยง่าย ฉะนั้น ความเป็นผู้มีขันติเป็นประธานจึงถูกกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการเข้าหาฝ่ายสมถะ คำว่า อุตฐานัง สัมปัชชติ คือ ความเพียรทางกายที่สมบูรณ์ การจำแนกความเพียรทางกายเป็นต้นที่กล่าวไว้ในพระบาลีแห่งสัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะ พึงทราบโดยความเป็นเหตุเกิดแห่งความพยายามทางกายของธรรมเหล่านั้น

‘‘ขิปฺปาธิคโม’’ติ อิมินา มคฺคาเสวนภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘วิปสฺสนาย วิมุตฺตาธิคโม’’ติ อิมินา วิปสฺสนานุภาเวน สมุจฺเฉทวิมุตฺติ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติ วิย สมถานุภาเวนาติ ทสฺเสติ. โลกิเยหีติ นิสฺสกฺกวจนํ. มหนฺตานนฺติ อุฬารานํ, ปณีตานนฺติ อตฺโถ.

ด้วยบทว่า ขิปปาธิคโม นี้ แสดงถึงความเป็นผู้เสพมรรค ด้วยบทว่า วิปัสสนายะ วิมุตตาธิคโม นี้ แสดงว่าการบรรลุวิมุตติด้วยอานุภาพแห่งวิปัสสนาคือสมุจเฉทวิมุตติ เหมือนการบรรลุวิมุตติด้วยอานุภาพแห่งสมถะคือวิกขัมภนวิมุตติ คำว่า โลกิเยหิ เป็นนิสสัคควิภัตติ (แสดงการออก) คำว่า มหันตานัง คือ ของสิ่งที่ยิ่งใหญ่ มีอรรถว่า ของสิ่งที่ประณีต

๕๖. ตนฺติ วิจยหารํ. วิสํวาทนเหตูนํ โลภาทีนํ ปาปธมฺมานํ. โสเธนฺโตติ ยถา สรณาทิวิสยา อญฺญาณาทิสํกิเลสา น ปวตฺตนฺติ, เอวํ โสเธนฺโต. ปริปูเรนฺตาติ ยถา สีลํ อขณฺฑาทิภาเวน ปริปุณฺณํ โหติ อนูนํ, เอวํ ปริปูเรนฺตา.

๕๖. คำว่า ตัง คือ วิจยหาระ (แห่งบาปธรรมทั้งหลายมีโลภะเป็นต้นอันเป็นเหตุแห่งการกล่าวเท็จ) คำว่า โสเธนโต คือ ชำระอยู่ โดยประการที่กิเลสมีอัญญานะ (ความไม่รู้) เป็นต้นอันเป็นเครื่องเศร้าหมองในวิสัยมีสรณะเป็นต้นไม่เป็นไป คำว่า ปริปูเรนตา คือ บำเพ็ญให้บริบูรณ์อยู่ โดยประการที่ศีลย่อมเป็นสิ่งที่บริบูรณ์ไม่บกพร่องด้วยความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้น

‘‘ตถา [Pg.93] ปฏิปชฺชนฺโต’’ติ อิมินา สตฺถุ มหาปติการภาโว ปริปุณฺโณ ทสฺสิโตติ ปฐมวาเท ‘‘ทสฺสนาภูมิญฺจ ภาวนาภูมิญฺจา’’ติ วุตฺตํ.

ด้วยบทว่า ตถา ปฏิปัชชันโต นี้ แสดงว่าความเป็นผู้กระทำตอบแทนอย่างยิ่งแก่พระศาสดาถึงความบริบูรณ์แล้ว ฉะนั้น ในวาทะแรกจึงกล่าวว่า ทั้งทัสสนภูมิและภาวนาภูมิ

ยสฺส อตฺถายาติ ยสฺส ยสฺส ปหานตฺถาย. ตถา ปฏิปนฺนสฺสาติ ยถา อสุภชฺฌานาทึ ปาทกํ กตฺวา อนาคามิมคฺคาทิอธิคโม โหติ, ตถา ปฏิปนฺนสฺส.

คำว่า ยัสสะ อัตถายะ คือ เพื่อประโยชน์แก่การละธรรมนั้นๆ คำว่า ตถา ปฏิปันนัสสะ คือ ของผู้ปฏิบัติอย่างนั้น คือ ของผู้ที่มีการบรรลุอนาคามิมรรคเป็นต้น โดยทำอสุภฌานเป็นต้นให้เป็นบาท

วธิตนฺติ ฆาติตํ.

คำว่า วธิตัง คือ ถูกฆ่าแล้ว

‘‘มนุสฺสภูโต’’ติ อิทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ กตฺวา ‘‘ปิตา มนุสฺสภูโต ขีณาสโว’’ติ จ ตถา ‘‘มาตา มนุสฺสภูตา’’ติ โยเชตพฺพํ. เภทานุรูปสฺส สาวนํ อนุสฺสาวนํ, เภทานุรูเปน วา วจเนน วิญฺญาปนํ.

บทว่า มนุสสภูโต นี้ พึงพิจารณาบทหน้าและบทหลังแล้วประกอบว่า บิดาเป็นมนุษย์ผู้สิ้นอาสวะแล้ว และ มารดาเป็นมนุษย์ ดังนี้ การให้ได้ยินตามสมควรแก่ประเภท ชื่อว่า อนุสสาวนะ หรือการให้รู้แจ้งด้วยคำพูดที่สมควรแก่ประเภท

๕๗. มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสชาติตา. ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสภาโว. เหตูติ มโนวจีปณิธานสิทฺธิยา สทฺธึ ปุพฺพเหตุสมฺปทา. สตฺถารทสฺสนนฺติ สตฺถุ สมฺมุขีภาโว. คุณสมฺปตฺตีติ อภิญฺญาสมาปตฺติลาโภ. อธิกาโรติ อตฺตโน สรีรนิรเปกฺขํ สตฺถุ อุปการกรณํ. ฉนฺทตาติ พุทฺธภาวาย ทฬฺหจฺฉนฺทตา อนิวตฺติธมฺมตา.

๕๗. คำว่า "มนุสสัตตัง" คือ ความเป็นมนุษย์ คำว่า "ลิงคสัมปัตติ" คือ ความเป็นบุรุษ คำว่า "เหตุ" คือ ความสมบูรณ์แห่งบุพพเหตุพร้อมด้วยความสำเร็จแห่งมโนปณิธานและวจีปณิธาน คำว่า "สัตถารทัสสนัง" คือ การได้เห็นพระศาสดาต่อหน้า คำว่า "คุณสัมปัตติ" คือ การได้อภิญญาและสมาบัติ คำว่า "อธิกาโร" คือ การทำอุปการะแก่พระศาสดาโดยไม่คำนึงถึงร่างกายของตน คำว่า "ฉันทตา" คือ ความมีฉันทะอันแรงกล้าเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า คือ ความเป็นธรรมดาที่ไม่กลับ

น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ ‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; กถา. ๔๐๕; มหาว. ๑๑; มิ. ป. ๔.๕.๑๑) อิมิสฺสา โลกธาตุยา ฐตฺวา วทนฺเตน ภควตา ‘‘กึ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อตฺเถตรหิ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ภควโต สมสโม สมฺโพธิยนฺติ เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, ‘โน’ติ วเทยฺย’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๖๑) วตฺวา ตสฺส การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๖๑; อ. นิ. ๑.๒๗๗) อิมํ สุตฺตํ ทสฺเสนฺเตน ธมฺมเสนาปตินาว พุทฺธเขตฺตภูตํ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาโย.

แต่ที่มีว่า "ไม่เกิดขึ้น" นั้น คือพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อประทับอยู่ในโลกธาตุนี้ ตรัสว่า "อาจารย์ของเราไม่มี ผู้เสมอเหมือนเราไม่มี" เป็นต้น (ม. นิ. 1.285; 2.341; กถา. 405; มหาวรรค 11; มิ. ป. 4.5.11) และเมื่อพระธรรมเสนาบดีถูกถามว่า "ดูก่อนท่านสารีบุตร บัดนี้มีสมณะหรือพราหมณ์อื่นใดเสมอด้วยพระผู้มีพระภาคเจ้าในสัมโพธิญาณบ้างหรือไม่" แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้ ข้าพระองค์จะพึงกราบทูลว่า 'ไม่มี'" (ที. นิ. 3.161) ดังนี้แล้ว เพื่อแสดงเหตุผลนั้น จึงแสดงพระสูตรนี้ว่า "ข้อนี้เป็นฐานะที่ไม่ควรมี ไม่เป็นโอกาส ที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์จะเกิดขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน" (ที. นิ. 3.161; อ. นิ. 1.277) มีอธิบายว่า การไม่เกิดขึ้นในที่อื่นนอกจากโลกธาตุนี้ซึ่งเป็นพุทธเขต ได้กล่าวไว้แล้ว

เขตฺตปริคฺคโห กโต นาม โหติ ‘‘อิทํ พุทฺธเขตฺตํ นามา’’ติ.

ชื่อว่าการกำหนดเขตได้ทำแล้วว่า "นี้ชื่อว่าพุทธเขต"

เอวํ ฐานาฏฺฐานภาวํ คตาติ วุตฺตปฺปกาเรน ฐานภูตา, วุตฺตนเยน วา อญฺเญปิ ยถารหํ ฐานาฏฺฐานภาเวน ปวตฺตา. สตฺตปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตาติ อินฺทฺริยพทฺเธ ขนฺเธ สนฺธาย วทติ.

อย่างนี้คือถึงความเป็นฐานะและอฐานะ คือเป็นฐานะโดยประการที่กล่าวแล้ว หรือแม้สิ่งอื่น ๆ ที่เป็นไปโดยความเป็นฐานะและอฐานะตามสมควรโดยนัยที่กล่าวแล้ว. คำว่า "เป็นอุปาทานของสัตตบัญญัติ" คือกล่าวหมายถึงขันธ์ที่ผูกพันด้วยอินทรีย์

๕๘. ผลสฺส [Pg.94] ปจฺจกฺขการิตาติ ‘‘อิมสฺส กมฺมสฺส อิทํ ผล’’นฺติ ตํตํกมฺมผลาวโพโธ. อปฺปทานาภาโวติ ปจฺจยสมวาเย กมฺมสฺส เอกนฺตโต ผลุปฺปาทนํ. เตนาห ‘‘กตูปจิตาน’’นฺติ.

๕๘. การทำให้ผลประจักษ์แจ้ง คือการรู้แจ้งผลของกรรมนั้น ๆ ว่า "นี้เป็นผลของกรรมนี้". คำว่า "ความไม่มีการไม่ให้ผล" (อัปปทานาภาโว) คือการที่กรรมให้ผลโดยส่วนเดียวเมื่อปัจจัยประชุมพร้อมกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของกรรมที่ทำและสั่งสมไว้แล้ว"

๕๙. อชฺโฌสิตวตฺถุนาติ ตณฺหาภินิเวสวเสน อภินิวิฏฺฐวตฺถุนา. รูปภวอรูปภวาทินาติ ภวตณฺหา วิย สยํ ทสฺเสติ.

๕๙. โดยวัตถุที่พึงยึดมั่น คือโดยวัตถุที่ยึดมั่นแล้วด้วยอำนาจแห่งตัณหาและอภินิเวส. โดยรูปภพ อรูปภพเป็นต้น แสดงเองเหมือนภวตัณหา

ขนฺธตฺตยวเสนาติ สีลาทิกฺขนฺธตฺตยวเสน. ปฏิปทาวิภาเคนาติ ‘‘สพฺพตฺถคามินี’’ติ อาทิปฏิปทาย เภเทน.

โดยอำนาจแห่งขันธ์ ๓ คือโดยอำนาจแห่งขันธ์ ๓ มีศีลเป็นต้น. โดยการจำแนกปฏิปทา คือโดยความต่างแห่งปฏิปทามีคำว่า "สัพพัตถคามินี" เป็นต้น

ตตฺถตตฺถคามินีติ นิรยาทินิพฺพานนฺติ ทฺวีสุ คนฺธพฺพฏฺฐาเนสุ ตตฺถ ตตฺเถว คมนสีลา. สพฺพตฺถคามินีติ ยถาวุตฺเตสุ สพฺพฏฺฐาเนสุ จ คมนสีลา.

ตัตถัตถคามินี คือมีปกติไปในที่นั้น ๆ นั่นเอง ในที่ที่ควรไป ๒ อย่าง คือนรกเป็นต้นและนิพพาน. สัพพัตถคามินี คือมีปกติไปในที่ทั้งปวงตามที่กล่าวมาแล้ว

สญฺชีโว กาฬสุตฺตํ สงฺฆาโต โรรุโว มหาโรรุโว ตาปโน มหาตาปโน อวีจีติ เอเต อฏฺฐ มหานิรยา. เอเกกสฺส จตฺตาริ จตฺตาริ ทฺวารานิ, เอเกกสฺมึ ทฺวาเร จตฺตาโร จตฺตาโร คูถนิรยาทโยติ เอวํ โสฬส อุสฺสทนิรเย วณฺเณนฺติ.

สัญชีวะ กาฬสุตตะ สังฆาตะ โรรุวะ มหาโรรุวะ ตาปนะ มหาตาปนะ อเวจี เหล่านี้เป็นมหานรก ๘ ขุม. แต่ละขุมมีประตู ๔ ประตู ในแต่ละประตูมีนรกอุสสทะ ๔ ขุม มีกูถนรกเป็นต้น จึงพรรณนานรกอุสสทะ ๑๖ ขุมอย่างนี้

สกฺกสุยามาทิโก เชฏฺฐกเทวราชา. ปชาปติวรุณอีสานาทโย วิย ทุติยาทิฏฺฐานนฺตรการโก ปริจารโก.

ท้าวสักกะ ท้าวสุยามะเป็นต้น เป็นเทวราชผู้เป็นใหญ่. เป็นบริจาริกผู้ทำหน้าที่รองลงมาเป็นต้น เหมือนท้าวปชาบดี ท้าววรุณ ท้าวอีสานเป็นต้น

กิเลสกามปกฺเขติ ‘‘สงฺกปฺโป กาโม, ราโค กาโม, สงฺกปฺปราโค กาโมติ (มหานิ. ๑) เอตฺถ วุตฺตสงฺกปฺปวเสน วุตฺตํ. โสปิ หิ วิพาธติ, อุปตาเปติ จาติ กิเลสตฺตสมฺภวโต กิเลสกาโม วุตฺโต, น กิเลสวตฺถุภาวโต. กามปฏิสํยุตฺโตติ กามราคสงฺขาเตน กาเมน สมฺปยุตฺโต, กามปฏิพทฺโธ วา. อญฺเญสุ จ กามปฏิสํยุตฺเตสุ ธมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ วิตกฺเก เอว กามสทฺโท ธาตุสทฺโท นิรุฬฺโหติ เวทิตพฺโพ วิตกฺกสฺส กามสงฺกปฺปวุตฺติยา สาติสยตฺตา. เอส นโย พฺยาปาทธาตุอาทีสุ. ปรสฺส, อตฺตโน จ ทุกฺขาปนํ วิหึสา. ตํ ตุ มิจฺฉาหิ วิหึสา.

ในฝ่ายกิเลสกาม ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งความดำริที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ความดำริเป็นกาม ราคะเป็นกาม ความดำริและราคะเป็นกาม" (มหา. นิ. ๑). เพราะความดำรินั้นย่อมเบียดเบียน ย่อมทำให้เดือดร้อน จึงชื่อว่ากิเลสกามเพราะความเป็นกิเลส มิใช่เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งกิเลส. คำว่า "ประกอบด้วยกาม" (กามปฏิสังยุตโต) คือประกอบด้วยกามที่นับว่ากามราคะ หรือผูกพันด้วยกาม. เมื่อธรรมที่ประกอบด้วยกามเหล่าอื่นมีอยู่ พึงทราบว่า คำว่า "กาม" และคำว่า "ธาตุ" ย่อมหยั่งลงในวิตกนั่นเอง เพราะวิตกมีความเป็นไปแห่งกามสังกัปปะอย่างยิ่ง. นัยนี้มีในพยาบาทธาตุเป็นต้น. การทำให้ผู้อื่นและตนเองเป็นทุกข์ ชื่อว่าวิหิงสา (การเบียดเบียน). แต่การเบียดเบียนนั้นเป็นมิจฉา

พีชาทิธาตุนานตฺตวเสน ขนฺธาทินานตฺตํ เวทิตพฺพํ. ขนฺโธติ ทฺวิธาภูตคฺโค.

โดยความต่างแห่งธาตุมีพืชเป็นต้น พึงทราบความต่างแห่งขันธ์เป็นต้น. ขันธ์ คือส่วนที่แยกออกเป็นสอง

๖๐. อชฺฌาสยธาตูติ [Pg.95] อชฺฌาสยสภาโว. ยถา คูถาทีนํ สภาโว เอโส ยํ คูถาทีเหว สํสนฺทติ, เอวํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยสฺเสเวส สภาโว, ยํ ทุสฺสีลาทโย ทุสฺสีลาทิเกเหว สํสนฺทนฺติ.

๖๐. อัชฌาสยธาตุ คือสภาพแห่งอัชฌาสัย. เหมือนสภาพของสิ่งมีคูถเป็นต้นนี้ คือย่อมเข้ากันได้กับสิ่งมีคูถเป็นต้นนั่นเอง ฉันใด สภาพของอัชฌาสัยของบุคคลทั้งหลายก็เป็นอย่างนั้นนั่นเอง คือคนทุศีลเป็นต้นย่อมเข้ากันได้กับคนทุศีลเป็นต้นนั่นเอง

สทฺธามูลกตฺตา กุสลกิริยาย วุตฺตํ ‘‘ยํ สทฺธาวเสนา’’ติอาทิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ (สุ. นิ. ๗๗). ยํ โลภวเสน, สทฺธาวเสน จ โทสวเสน, สทฺธาวเสน จ โมหวเสน, สทฺธาวเสน จาติ โยเชตพฺพํ. วีริยวเสนาติ สมฺมปฺปธานวีริยวเสน. ปญฺญาวเสนาติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิวเสน.

เพราะกุศลกรรมมีศรัทธาเป็นมูล จึงกล่าวว่า "ที่ (เป็นไป) ด้วยอำนาจแห่งศรัทธา" เป็นต้น. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "ศรัทธาเป็นพืช" (สุ. นิ. ๗๗). พึงประกอบความว่า ที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งโลภะและด้วยอำนาจแห่งศรัทธา ที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งโทสะและด้วยอำนาจแห่งศรัทธา ที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งโมหะและด้วยอำนาจแห่งศรัทธา. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งวิริยะ" คือด้วยอำนาจแห่งสัมมัปปธานวิริยะ. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งปัญญา" คือด้วยอำนาจแห่งมรรคสัมมาทิฏฐิ

อกุสลสฺส กมฺมสฺส กโตกาสตาย ปาฬิยํ วุตฺตตฺตา ‘‘วิปากาวรเณน นิวุต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ กมฺมาวรณาทีหิปิ นิวุตตาย อิจฺฉิตตฺตา. ตถา หิ ยถา เทวทตฺตํ โกกาลิกํ สุนกฺขตฺตํ ลิจฺฉวิปุตฺตนฺติ อุทาหฏํ, ยทิปิ ภควา ปฏิเวธสฺส อฏฺฐานตํ ทิสฺวา นิพฺเพธภาคิยเทสนํ น เทเสติ, วาสนาภาคิยํ ปน ตถารูปสฺส เทเสติ เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺจปฺปฏิเวธ’’นฺติอาทิมาห. อชาตสตฺตุอาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน สจฺจกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺสาปิ ภควา อนาคเต วาสนตฺถาย ธมฺมํ เทเสสิ. สตฺถา หิ ‘‘อนาคเต ตมฺพปณฺณิทีเป สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสตี’’ติ ตตฺถายํ กุลฆเร นิพฺพตฺโต ปพฺพชิตฺวา กาฬพุทฺธรกฺขิตตฺเถโร นาม ปภินฺนปฏิสมฺภิโท มหาขีณาสโว ภวิสฺสตีติ อิทํ ทิสฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, โส จ ตถา อโหสีติ.

เพราะอกุศลกรรมได้โอกาสแล้ว จึงกล่าวไว้ในบาลีว่า "ถูกวิบากาวรณ์ปิดกั้นไว้". แต่คำนั้นพึงทราบว่าเป็นเพียงการยกตัวอย่าง เพราะประสงค์เอาการที่ถูกกัมมาวรณ์เป็นต้นปิดกั้นไว้ด้วย. สมจริงดังที่ยกตัวอย่างเช่น พระเทวทัต โกกาลิกะ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตร แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงเห็นความเป็นอฐานะแห่งการตรัสรู้ แล้วไม่ทรงแสดงนิพเพธภาคิยเทศนา แต่ก็ทรงแสดงวาสนาภาคิยเทศนาแก่บุคคลเห็นปานนั้นแน่นอน เพื่อแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "การแทงตลอดสัจจะ" เป็นต้น. ในคำว่า "พระเจ้าอชาตศัตรูเป็นต้น" พึงทราบว่ารวมเอาสัจจกนิครนถ์เป็นต้นเข้าด้วย. แม้แก่พระเจ้าอชาตศัตรูนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงแสดงธรรมเพื่อเป็นวาสนาในอนาคต. ด้วยว่าพระศาสดาทรงเห็นว่า "ในอนาคต พระศาสนาจะประดิษฐานในตัมพปัณณิทวีป ในทวีปนั้น ผู้นี้จะเกิดในตระกูลหนึ่งแล้วบวช เป็นพระเถระชื่อว่ากาฬพุทธรักขิต ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา เป็นพระมหาขีณาสพ" ดังนี้แล้ว จึงทรงแสดงธรรม และเขาก็ได้เป็นอย่างนั้น

อสมฺปุณฺเณติ เอกนฺตโต วิปากทานสมตฺถตาวเสน ปาริปูรึ อนุปคเต. ทิฏฺฐุปนิสฺสยทิฏฺฐิสหคตสฺส กมฺมํ สนฺธาย ‘‘กมฺเม อสมฺปุณฺเณ’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘กิเลสนฺตราย มิสฺสกํ กมฺมนฺตรายํ ทสฺเสตฺวา’’ติ.

ไม่บริบูรณ์ คือไม่ถึงความบริบูรณ์โดยอำนาจแห่งความสามารถในการให้ผลโดยส่วนเดียว. ตรัสคำว่า 'เมื่อกรรมไม่บริบูรณ์' โดยหมายถึงกรรมของผู้มีทิฏฐิเป็นอุปนิสัยและกรรมที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แสดงอันตรายคือกรรมที่ระคนด้วยอันตรายคือกิเลส'.

๖๑. ทิฏฺฐิ ปเนตฺถ ปธานภาเวน ปาฬิยํ คหิตา สีลพฺพตปรามาสสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ยถา ปุณฺณญฺจ โควติกํ, อเจลญฺจ กุกฺกุรวติก’’นฺติ. อสมฺปุณฺณตฺตา เอว หิ ตสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานสฺส เตสํ ภควา ‘‘จตฺตาริมานิ, ปุณฺณ, กมฺมานี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๘๑) ธมฺมํ เทเสสิ. ตาย จ เทสนาย เต ตํ ทิฏฺฐึ ปฏินิสฺสชฺชิตฺวา สมฺมตฺเต ปติฏฺฐหึสุ.

๖๑. ในที่นี้ ทิฏฐิถูกยกขึ้นกล่าวโดยความเป็นประธานในบาลี เพราะประสงค์ถึงสีลัพพตปรามาส. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า 'เหมือนอย่างปุณณะผู้ประพฤติโควัตร และอเจลกะผู้ประพฤติสุนัขวัตร'. เพราะความที่การสมาทานกรรมที่เป็นมิจฉาทิฏฐินั้นไม่บริบูรณ์นั่นเอง พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมแก่เขาเหล่านั้นด้วยคำเป็นต้นว่า 'ปุณณะ กรรม ๔ ประการเหล่านี้' (ม.นิ. ๒.๘๑). และเพราะพระเทศนานั้น เขาเหล่านั้นจึงละทิฏฐินั้นแล้วตั้งอยู่ในความถูกต้อง.

๖๒. ปคุณตาย [Pg.96] โวทานํ ปคุณโวทานํ. ตเทว ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยชฺฌานาทิอธิคมสฺส ปจฺจยตฺตา วุฏฺฐานํ นาม โหตีติ อาห ‘‘วุฏฺฐานํ ปคุณโวทาน’’นฺติ. ภวงฺควุฏฺฐานํ ภวงฺคุปฺปตฺติ. ภวงฺคจิตฺเต หิ อุปฺปนฺเน ตํสมงฺคิสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต นาม โหติ. สญฺญาเวทยิตอปคโม เอว อปคมวิโมกฺโข.

๖๒. ความผ่องแผ้วเพราะความชำนาญ ชื่อว่า ปคุณโวทาน. ปคุณโวทานนั้นนั่นเอง เมื่อออกจากปฐมฌานเป็นต้นแล้ว เป็นปัจจัยแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น จึงชื่อว่าวุฏฐานะ ท่านจึงกล่าวว่า 'วุฏฐานะ คือปคุณโวทาน'. การออกจากภวังค์ คือการเกิดขึ้นแห่งภวังค์. เพราะเมื่อภวังคจิตเกิดขึ้น บุคคลผู้ประกอบด้วยภวังคจิตนั้น ชื่อว่าออกจากสมาบัติ. การปราศจากสัญญาและเวทนานั่นเอง ชื่อว่า อปคตวิโมกข์.

อิทํ วุฏฺฐานนฺติ อิทํ ยถาวุตฺตํ โกสลฺลํ วุฏฺฐานเหตุภาวโต วุฏฺฐานํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘โวทานมฺปิ ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐาน’’นฺติ (วิภ. ๘๒๘). อิมาย ปน วุฏฺฐานปาฬิยา อสงฺคหิตตฺตา ‘‘นิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐานํ ปาฬิมุตฺตกวุฏฺฐานํ นามา’’ติ สมฺโมหวิโนทนิยํ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๒๘) วุตฺตํ. เย ปน ‘‘นิโรธโต ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐาน’’นฺติ ปาฬิยํ นตฺถีติ วเทยฺยุํ, เต ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ผลสมาปตฺติยา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) อิมาย ปาฬิยา ปฏิเสเธตพฺพา.

คำว่า 'วุฏฐานะนี้' คือความฉลาดตามที่กล่าวมาแล้วนี้ ชื่อว่าวุฏฐานะ เพราะเป็นเหตุแห่งการออกจากสมาบัติ. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า 'แม้โวทานะ ก็คือการออกจากสมาธินั้นๆ' (วิภังค์ ๘๒๘). แต่เพราะการออกจากนิโรธสมาบัติไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในวุฏฐานบาลีนี้ ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี (อรรถกถาวิภังค์ ๘๒๘) จึงกล่าวว่า 'การออกจากนิโรธสมาบัติ ชื่อว่า ปาฬิมุตตกวุฏฐานะ'. ส่วนชนเหล่าใดพึงกล่าวว่า 'การออกจากนิโรธแล้วเข้าสู่ผลสมาบัติไม่มีในบาลี' ชนเหล่านั้นพึงถูกคัดค้านด้วยบาลีนี้ว่า 'เนวสัญญานาสัญญาตนะ เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย แก่ผู้ที่ออกจากนิโรธ' (ปัฏฐาน ๑.๑.๔๑๗).

๖๓. อยํ จสฺส อาสโยติ เอตฺถ อาสยชานนาทินา เยหิ อินฺทฺริเยหิ เยหิ ปโรปเรหิ สตฺตา กลฺยาณปาปาสยาทิกา โหนฺติ, เตสํ ปชานนํ วิภาเวตีติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยปโรปริยตฺตอาสยานุสยญาณานํ วิสุํ อสาธารณตา, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตนานาธิมุตฺติกตาญาณานํ วิสุํ พลตา จ สิทฺธา โหติ.

๖๓. คำว่า 'และอัธยาศัยของสัตว์นั้น' ในที่นี้ พึงทราบว่า ย่อมแสดงการรู้แจ้งอินทรีย์เหล่านั้นที่ยิ่งและหย่อน ซึ่งเป็นเหตุให้สัตว์ทั้งหลายมีอัธยาศัยดีและชั่วเป็นต้น ด้วยการรู้แจ้งอัธยาศัยเป็นต้น. และเมื่อทำอย่างนี้ ความเป็นอสาธารณญาณแยกกันแห่งอินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ และความเป็นกำลังแยกกันแห่งอินทริยปโรปริยัตตญาณและนานาธิมุตติกญาณ ย่อมสำเร็จ.

ถามคโตติ เอตฺถ ถามคมนํ นาม อญฺเญสํ อสาธารโณ กามราคาทีนํ เอว อาเวณิโก สภาโว เวทิตพฺโพ, ยโต ‘‘ถามคโต อนุสยํ ปชหตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๒๑) วุตฺตํ.

คำว่า 'ถึงกำลัง' ในที่นี้ พึงทราบว่า การถึงกำลัง คือสภาวะเฉพาะตัวของกามราคะเป็นต้นนั่นเอง ที่ไม่ทั่วไปแก่กิเลสเหล่าอื่น เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า 'เมื่อถึงกำลัง ย่อมละอนุสัยได้' (ปฏิ.ม. ๓.๒๑).

อาวชฺชนมตฺเตเนว สรติ อากงฺขายตฺตวุตฺติกตฺตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘อากงฺขปฏิพทฺธํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณํ, มนสิการปฏิพทฺธํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณ’’นฺติอาทิ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕). สพฺพญฺญุตญฺญาณํ วิย หิ สพฺพํ ภควโต ญาณํ ปริกมฺมนิรเปกฺขนฺติ.

เพียงแค่การนึกถึงก็ระลึกได้ เพราะมีปกติเป็นไปตามความปรารถนา. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'พระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเนื่องด้วยความปรารถนา, พระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเนื่องด้วยการมนสิการ' เป็นต้น. เพราะพระญาณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคไม่ต้องอาศัยการบริกรรม เหมือนอย่างสัพพัญญุตญาณ.

๖๔. อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตฺตาติ เอตฺถ จิตฺตาทิ เอว อุปกฺกิเลสา, นิพฺพตฺตกสฺส วา กมฺมสฺส ปาริพนฺธกิเลสา. กสิณกมฺมปริกมฺมฌานนิพฺพตฺตนกสิณภาโว จุทฺทสวิเธน จิตฺตปริทมนํ อภิญฺญาภินีหาโรติ สพฺพตฺถาปิ [Pg.97] วีริยพลสฺส พหูปการตฺตา วุตฺตํ ‘‘วีริยภาวนาพลนิพฺพตฺต’’นฺติ. ทิพฺพสทิสตฺตาติ ทิพฺเพ ภวนฺติ ทิพฺพํ, ยถาวุตฺตํ ปสาทจกฺขุ, ทิพฺพํ วิยาติ ทิพฺพํ, อคฺคตํ อภิญฺญาณํ. ทิพฺพวิหาโร จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานิ. เตสํ วเสน นิพฺพตฺติตฺวา ปฏิลทฺธพฺพตฺตา ทิพฺพํ, เตน ทิพฺพเหตุกตฺตา ทิพฺพนฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตาติ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาเนน นิสฺสยปจฺจเยน นิพฺพตฺตตฺตา, เตน ทิพฺพนิสฺสิตํ ทิพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ทิวุสทฺทํ อกฺขรจินฺตกา กีฬาทีสุ ปฐนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ตํ สพฺพํ สทฺทสตฺถานุสาเรน เวทิตพฺพ’’นฺติ. ปุริมา หิ ตโย อตฺถา กีฬตฺถสฺส วเสน, อิตเร ชุติคติอตฺถวเสเนว ทสฺสิตาติ.

๖๔. ในคำว่า 'เพราะหลุดพ้นจากอุปกิเลส' นี้ อุปกิเลสทั้งหลายมีจิตเป็นต้น หรือกิเลสที่เป็นเครื่องขัดขวางกรรมที่ยังให้เกิด. ความเป็นกสิณที่เกิดจากการบริกรรมกสิณกรรมและฌาน การฝึกจิตโดยวิธี ๑๔ ประการ และการน้อมไปเพื่ออภิญญา เพราะกำลังแห่งความเพียรมีอุปการะมากในที่ทั้งปวง ท่านจึงกล่าวว่า 'เกิดจากกำลังแห่งการเจริญวิริยะ'. ในคำว่า 'เพราะคล้ายกับทิพย์' นี้ สิ่งที่เกิดในทิพย์ชื่อว่าทิพย์ คือปสาทจักขุที่กล่าวมาแล้ว, สิ่งที่เหมือนทิพย์ชื่อว่าทิพย์ คืออภิญญาอันเลิศ. ทิพยวิหารคือรูปาวจรฌาน ๔. ทรงแสดงว่า เพราะเกิดและพึงได้มาด้วยอำนาจแห่งฌานเหล่านั้น จึงชื่อว่าทิพย์, เพราะมีทิพย์นั้นเป็นเหตุ จึงชื่อว่าทิพย์. เพราะอาศัยทิพยวิหาร คือเพราะเกิดโดยมีรูปาวจรจตุตถฌานเป็นนิสสยปัจจัย ทรงแสดงว่า เพราะอาศัยทิพย์นั้น จึงชื่อว่าทิพย์. นักอักษรศาสตร์อ่านธาตุ 'ทิวุ' ในความหมายว่า เล่น เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามหลักไวยากรณ์'. เพราะอรรถ ๓ ประการแรก ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งอรรถว่า เล่น, ส่วนอรรถที่เหลือ ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งอรรถว่า รุ่งเรือง และ ไป.

มนุสฺสูปจารนฺติ มนุสฺสโคจรํ. ทฏฺฐุํ น สกฺกา อิตฺตรขณตฺตา ขณปจฺจุปฺปนฺนสฺส. ‘‘อาสนฺนจุติกา’’ติอาทินา สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนวเสน ‘‘จวมาเน อุปปชฺชมาเน’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘โมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา’’ติอาทินา สตฺตานํ หีนปณีตตฺตาทิภาวสฺส โมหาทิกมฺมนิทานเหตุกตํ, นิสฺสนฺทผลตญฺจ ทสฺเสติ. ทิพฺพจกฺขุสฺส ปาทกํ เอเตสนฺติ ทิพฺพจกฺขุปาทกานิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทิพฺพจกฺขุนา สเหว อิชฺฌนฺตี’’ติ. ตานิ หิสฺส ปริภณฺฑญาณานิ.

คำว่า 'มนสิสูปจาร' คือ อารมณ์ของมนุษย์. ไม่สามารถเห็นปัจจุบันขณะได้ เพราะเป็นขณะที่สั้นมาก. ทรงแสดงว่า ตรัสคำว่า 'เมื่อจุติอยู่ เมื่ออุบัติอยู่' โดยอำนาจแห่งสันตติปัจจุบัน ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ผู้ใกล้จะจุติ'. ทรงแสดงความเป็นเหตุมีโมหะเป็นต้นเป็นมูลแห่งกรรม และความเป็นผลที่ไหลออกมา แห่งภาวะมีความเลวและประณีตเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยคำเป็นต้นว่า 'เพราะประกอบด้วยผลที่ไหลออกมาจากโมหะ'. สิ่งเหล่านี้เป็นบาทแห่งทิพยจักษุ จึงชื่อว่า ทิพยจักษุบาท. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมสำเร็จพร้อมกับทิพยจักษุ'. เพราะญาณเหล่านั้นเป็นญาณเครื่องประดับของทิพยจักษุนั้น.

สมาทียนฺตีติ สมาทานานิ, กมฺมานิ สมาทานานิ เอเตสนฺติ กมฺมสมาทานา. สมาทาตพฺพนานาวิธกมฺมาติ อตฺโถ ปุริเม อตฺเถ, ทุติเย ปน กมฺมานิ สมาทาเปนฺตีติ กมฺมสมาทานา, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กมฺมสมาทานา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เหตุอตฺเถ เจตํ กรณวจนํ.

สิ่งที่บุคคลสมาทาน ชื่อว่า สมาทาน, กรรมทั้งหลายเป็นสมาทานของสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า กรรมสมาทาน. ในอรรถแรก มีความหมายว่า กรรมต่าง ๆ ที่พึงสมาทาน, ส่วนในอรรถที่สอง หมายถึงสิ่งที่ยังกรรมทั้งหลายให้สมาทาน จึงชื่อว่า กรรมสมาทาน, การสมาทานกรรมด้วยมิจฉาทิฏฐิ ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิกรรมสมาทาน, และคำนี้เป็นตติยาวิภัตติในอรรถว่าเหตุ.

ตํ วาจนฺติ ตํ อริยานํ อุปวทนวาจํ. ตํ จิตฺตนฺติ สมุฏฺฐาปกจิตฺตํ. ตํ ทิฏฺฐินฺติ เยน มิจฺฉาคาเหน อริเย อนุทฺธํเสติ, มิจฺฉาภินิเวสํ. อยมฺเปตฺถ อตฺโถ – ยถา นาม เหตุสมฺปนฺนสฺส ภิกฺขุโน วิสุทฺธํ สีลํ, สมาธิญฺจ สมฺปาเทตฺวา ฐิตสฺส ทนฺโธ สตุปฺปาโท ขิปฺปาภิญฺญาย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญา, สติ วา อุปาทิเสเส อนาคามิตา. เอวเมวํ โย อริยูปวาที ยถาวุตฺตจิตฺตทิฏฺฐีหิ อปกฺกมิตฺวา อปฺปติรูปํ สภาวํ ‘‘มยา, ภนฺเต, ตุมฺหากํ อุปริ วุตฺต’นฺติ อจฺจยเทสนาย เต น ขมาเปติ, โส กายสฺส เภทา นิรเย เอวาติ. เตสุ ปสนฺนจิตฺตสฺส ขมาปนญฺเหตฺถ เตสํ วาจาทีนํ ปหานํ ปฏินิสฺสคฺโคว. อิโต สาวชฺชตรํ นาม อญฺญํ นตฺถิ สพฺพานตฺถวิธานโต, สพฺพหิตสุขปริธํสนโต จ.

คำว่า "วาจานั้น" คือ วาจาที่กล่าวติเตียนพระอริยะ. คำว่า "จิตนั้น" คือ จิตที่ยังวาจานั้นให้เกิดขึ้น. คำว่า "ทิฏฐินั้น" คือ ความยึดมั่นผิดที่ทำให้ดูหมิ่นพระอริยะ คือมิจฉาอภินิเวส. อรรถในที่นี้คือ – เหมือนอย่างภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยเหตุ มีศีลบริสุทธิ์ และตั้งมั่นอยู่ในสมาธิ แม้มีการเกิดขึ้นแห่งสติช้า แต่ด้วยอภิญญาเร็ว ย่อมบรรลุพระอรหัตตผลในปัจจุบัน หรือหากยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็เป็นพระอนาคามี. ฉันใดก็ฉันนั้น ผู้ที่กล่าวติเตียนพระอริยะ ไม่หลีกไปจากสภาวะที่ไม่สมควรด้วยจิตและทิฏฐิตามที่กล่าวมาแล้ว และไม่ขอขมาพระอริยะเหล่านั้นด้วยการแสดงโทษว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวล่วงเกินท่าน" ผู้นั้นเมื่อตายไปย่อมเข้าสู่นรกแน่นอน. การขอขมาด้วยจิตที่เลื่อมใสในพระอริยะเหล่านั้นในที่นี้ คือการละทิ้งและสละวาจาเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง. ไม่มีสิ่งอื่นใดที่มีโทษยิ่งกว่านี้ เพราะเป็นเหตุแห่งความพินาศทั้งปวง และเป็นการทำลายประโยชน์สุขทั้งปวง.

กายสฺส [Pg.98] เภทาติ อิธ กายสทฺโท อตฺตภาวปริยาโยติ อาห ‘‘อุปาทินฺนกฺขนฺธปริจฺจาคา’’ติ. ตทนนฺตรนฺติ ตสฺส มรณสงฺขาตสฺส ขนฺธปริจฺจาคสฺส อนนฺตรํ. อภินิพฺพตฺตกฺขนฺธตฺโถ ปรสทฺโท, อโนริมภูตวตฺถุวิสโย วา สิยา, อวธิวิเสสนมตฺตํ วา. เตสุ ปุริมํ สนฺธายาห ‘‘อภินิพฺพตฺตกฺขนฺธคฺคหเณ’’ติ, ปจฺฉิมสฺส ปน วเสน ‘‘จุติโต อุทฺธ’’นฺติ.

ในคำว่า "เมื่อกายแตก" นี้ คำว่า "กาย" เป็นไวพจน์ของอัตภาพ จึงกล่าวว่า "เพราะการสละขันธ์ที่ถูกยึดมั่น". คำว่า "หลังจากนั้น" คือ ในลำดับแห่งการสละขันธ์ที่เรียกว่าความตายนั้น. คำว่า "ปร" (อื่น) มีอรรถว่าขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่ หรืออาจหมายถึงอารมณ์ที่เป็นวัตถุอันมิใช่ฝั่งนี้ (ฝั่งโน้น) หรือเป็นเพียงคำวิเศษณ์บอกกำหนด. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ท่านกล่าวหมายถึงอรรถแรกว่า "ในการยึดถือขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่" ส่วนตามนัยแห่งอรรถสุดท้ายว่า "เบื้องหน้าแต่จุติ".

วุตฺตวิปริยาเยนาติ ‘‘สุฏฺฐุ จริตํ, โสภนํ วา จริต’’นฺติอาทินา. หนนนฺติ ฆาตนํ.

คำว่า "โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมา" คือ โดยนัยเป็นต้นว่า "ประพฤติดี หรือประพฤติงาม". คำว่า "หนนะ" คือ การฆ่า.

การณาการณนฺติ ฐานาฏฺฐานํ. เจตนาเจตนาสมฺปยุตฺตธมฺเม นิรยาทินิพฺพานคามิปฏิปทาภูเต กมฺมนฺติ คเหตฺวา อาห ‘‘กมฺมปริจฺเฉทเมวา’’ติ. กมฺมวิปากนฺตรํ กมฺมวิปากวิเสโส กมฺมวิปากสฺส วิภาโค. อปฺเปตุํ น สกฺโกติ อฏฺฐมนวมพลานิ วิย, ตํสทิสํ อิทฺธิวิธญาณํ วิย วิกุพฺพิตุํ, เอเตนสฺส พลสทิสตญฺจ นิวาเรติ. ฌานาทิญาณํ วิย วา อปฺเปตุํ, วิกุพฺพิตุญฺจ. ยทิปิ หิ ฌานาทิปจฺจเวกฺขณาญาณํ อิธ ฉฏฺฐํ พลนฺติ ตสฺส สวิตกฺกสวิจารตา วุตฺตา, ตถาปิ ฌานาทีหิ วินา ปจฺจเวกฺขณา นตฺถีติ ฌานาทิสหคตํ ญาณํ ตทนฺโตคธํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. อถ วา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ฌานาทิกิจฺจํ วิย น สพฺพํ พลกิจฺจํ กาตุํ สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ, อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุญฺจ น สกฺโกตี’’ติ (วิภ. มูลฏี. ๘๓๑) วุตฺตํ, น ปน กสฺสจิ พลสฺส ฌานอิทฺธิภาโวติ ทฏฺฐพฺพํ.

คำว่า "เหตุและมิใช่เหตุ" คือ ฐานะและอฐานะ. ท่านถือเอาเจตนาและธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาอันเป็นกรรมที่เป็นปฏิปทาไปสู่นรกเป็นต้นจนถึงนิพพานว่าเป็นกรรม จึงกล่าวว่า "การกำหนดกรรมเท่านั้น". คำว่า "กรรมวิปากันตระ" คือ ความพิเศษของวิบากกรรม หรือการจำแนกวิบากกรรม. (สัพพัญญุตญาณ) ไม่สามารถเข้าถึงอัปปนาได้เหมือนกำลังที่ 8 และ 9 และไม่สามารถแสดงฤทธิ์ได้เหมือนอิทธิวิธญาณที่คล้ายคลึงกับกำลังนั้น ด้วยคำนี้ท่านห้ามความเป็นผู้คล้ายกับกำลัง. หรือไม่สามารถเข้าถึงอัปปนาและแสดงฤทธิ์ได้เหมือนญาณมีฌานเป็นต้น. เพราะถึงแม้ว่าญาณที่พิจารณาฌานเป็นต้นในที่นี้จะเป็นกำลังที่ 6 และท่านกล่าวถึงความเป็นสวิตักกะสวิจาระของญาณนั้นไว้ก็จริง แต่ถึงอย่างนั้น เมื่อไม่มีฌานเป็นต้น การพิจารณาก็ย่อมไม่มี ท่านจึงรวมเอาญาณที่เกิดร่วมกับฌานเป็นต้นเข้าไว้ด้วยแล้วกล่าวอย่างนี้. อีกนัยหนึ่ง เพื่อแสดงว่าสัพพัญญุตญาณไม่สามารถทำกิจของกำลังได้ทั้งหมดเหมือนกิจมีฌานเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ไม่สามารถเป็นฌานแล้วเข้าถึงอัปปนา และไม่สามารถเป็นฤทธิ์แล้วแสดงฤทธิ์ได้" (วิภังค. มูลฎีกา 831) แต่พึงทราบว่า ความเป็นฌานหรือเป็นฤทธิ์มิได้มีแก่กำลังใดๆ เลย.

วิจยหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาการประมวลวิจยหาระ จบแล้ว.

๓. ยุตฺติหารสมฺปาตวณฺณนา

๓. การพรรณนาการประมวลยุตติหาระ.

๖๕. ปฏิปกฺขปฏิพาฬฺหา กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชิตุเมว น สกฺโกนฺติ, อุปฺปนฺนาปิ สมฺมเทว อตฺตโน กิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย อนุปฺปนฺนสทิสาติ ปฏิปกฺขนิวารเณน กุสลานํ ธมฺมานํ กิจฺจกรณภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘มนจฺฉฏฺฐานิ…เป… ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. วิหรนฺตสฺสาติ วิหรณเหตุ. วิหรนฺโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย, เตน รกฺขิตจิตฺตตา วุตฺตนเยน เอกนฺตโต สมฺมาสงฺกปฺปโคจรตาย จ สํวตฺตตีติ ทสฺเสติ. วุตฺตนเยนาติ [Pg.99] มิจฺฉาสงฺกปฺปานํ อวสรํ อทตฺวา วิโสธิตเนกฺขมฺมาทิวิตกฺกตาย. อวิปรีตเมวาติ กายาทิอสุภาทิโต อาทานํ. วินิปาตภยนฺติ ทุคฺคติภยํ. สพฺโพปิ จายมตฺโถติ ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร สมฺมาทิฏฺฐิ ภวิสฺสตี’’ติอาทีสุ อตฺโถ ยุตฺติยา ยุตฺโต เอว อนรูปการณภาวโต.

๖๕. กุศลธรรมที่ถูกอกุศลธรรมฝ่ายตรงข้ามขัดขวางไว้ ย่อมไม่สามารถเกิดขึ้นได้เลย แม้เกิดขึ้นแล้วก็ไม่สามารถทำกิจของตนให้สำเร็จได้โดยชอบ จึงเป็นเหมือนยังไม่เกิดขึ้น เพื่อแสดงความเป็นผู้ทำกิจของกุศลธรรมด้วยการขจัดฝ่ายตรงข้าม ท่านจึงกล่าวว่า "มโนเป็นที่ 6... (ละ)... จักมี". คำว่า "ของผู้ที่อยู่" คือ เพราะเป็นเหตุแห่งการอยู่. แม้ในคำว่า "เมื่ออยู่" นี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน แสดงว่าด้วยเหตุนั้น ความที่จิตถูกรักษาไว้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นอารมณ์ของสัมมาสังกัปปะโดยส่วนเดียวตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว" คือ โดยการไม่ให้โอกาสแก่มิจฉาสังกัปปะทั้งหลาย และโดยความเป็นผู้มีวิตกมีเนกขัมมวิตกเป็นต้นที่ชำระสะอาดแล้ว. คำว่า "ไม่ผิดเพี้ยนเลย" คือ การถือเอาโดยความเป็นอสุภะเป็นต้นจากกายเป็นต้น. คำว่า "ภัยในวินิบาต" คือ ภัยในทุคติ. และอรรถทั้งหมดนี้ คืออรรถในคำว่า "สัมมาทิฏฐิมีสัมมาสังกัปปะเป็นอารมณ์จักมี" เป็นต้น ย่อมประกอบด้วยเหตุผลนั่นเอง เพราะความเป็นเหตุที่ไม่ขัดแย้งกัน.

ยุตฺติหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาการประมวลยุตติหาระ จบแล้ว.

๔. ปทฏฺฐานหารสมฺปาตาทิวณฺณนา

๔. การพรรณนาการประมวลปทัฏฐานหาระเป็นต้น.

๖๖. ยสฺมา วา สํกิเลสโต รกฺขิตจิตฺตสฺส ตีณิ สุจริตานิ ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ เอตฺถ ยายํ รกฺขิตจิตฺตตา, สา กายสุจริตาทีนํ ติณฺณํ สุจริตานํ ปทฏฺฐานนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อตฺตาธีนนฺติ อตฺตปราธีนํ.

๖๖. หรือเพราะว่าสุจริต 3 ย่อมถึงความบริบูรณ์แก่ผู้ที่มีจิตที่ถูกรักษาไว้จากกิเลส ฉะนั้น ในคำว่า "ของจิตที่ถูกรักษาไว้" นี้ พึงทราบอรรถว่า ความที่จิตถูกรักษาไว้นี้ เป็นปทัฏฐานของสุจริต 3 มีกายสุจริตเป็นต้น. คำว่า "อัตตาธีนะ" คือ ขึ้นอยู่กับตนเอง (ไม่ขึ้นกับผู้อื่น).

ตโต เอวาติ การณคฺคหเณน ผลสฺส คหิตตฺตา เอว.

คำว่า "เพราะเหตุนั้นนั่นเอง" คือ เพราะผลถูกถือเอาด้วยการถือเอาเหตุแล้วนั่นเอง.

๖๘. ตตฺถ อิติสทฺโทติ ‘‘ปริปาลียตี’’ติ อิติสทฺโท.

๖๘. ในคำว่า "อิติสัททะในที่นั้น" คือ อิติสัททะในคำว่า "ย่อมรักษา".

๗๓-๔. ปาฬิยํ ปญฺจินฺทฺริยานิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตานีติ เอตฺถ สทฺธาวีริยสตินฺทฺริเยหิ ปาติโมกฺขาทิ ติวิธํ สีลํ คหิตํ โสเธตพฺพตฺตา. เตสนฺติ เตหิ สีลกฺขนฺโธ สงฺคหิโต. สมาธิปญฺญินฺทฺริเยหิ สมาธิปญฺญากฺขนฺธา คหิตาติ ปากโฏยมตฺโถ, ตถา เสสมฺปีติ อาห ‘‘อิโต ปเรสุ…เป… วุตฺตนยเมวา’’ติ.

๗๓-๔. ในบาลีว่า "อินทรีย์ 5 สงเคราะห์ด้วยขันธ์ 3" ในคำนี้ ศีล 3 อย่างมีปาติโมกข์เป็นต้น อันบุคคลพึงชำระ ถูกถือเอาด้วยสัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ และสตินทรีย์. คำว่า "แห่งอินทรีย์เหล่านั้น" คือ ศีลขันธ์ถูกสงเคราะห์ด้วยอินทรีย์เหล่านั้น. ส่วนการที่สมาธิขันธ์และปัญญาขันธ์ถูกถือเอาด้วยสมาธินทรีย์และปัญญินทรีย์นั้น เป็นอรรถที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว แม้ในส่วนที่เหลือก็เช่นกัน ท่านจึงกล่าวว่า "ในบทต่อจากนี้ไป... (ละ)... ก็เป็นนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง".

๗๖. เหตุเหตุสมุปฺปนฺนปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนสงฺขาตสฺสาติ เอตฺถ เหตุปจฺจยวิภาโค เหฏฺฐา วุตฺโตเยว.

๗๖. ในคำว่า "อันนับว่าเหตุ เหตุที่เกิดร่วมกัน ปัจจัย และปัจจัยที่เกิดร่วมกัน" นี้ การจำแนกเหตุและปัจจัยได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้วนั่นเอง.

ปทฏฺฐานหารสมฺปาตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาการประมวลปทัฏฐานหาระเป็นต้น จบแล้ว.

มิสฺสกหารสมฺปาตวณฺณนา

การพรรณนาการประมวลมิสสกหาระ.

อิทานิ ยสฺมา สุตฺเตสุ หารานํ โยชนานยทสฺสนตฺตา หารสมฺปาตเทสนา หารวิภงฺคเทสนา วิย น หารสรูปมตฺตทสฺสนตฺตา, ตสฺมา เปฏโกปเทเส [Pg.100] อาคตนยานุสาเรน อปเรหิ วิปริยาเยหิ หารสมฺปาตโยชนาวิธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิชฺชาวิชฺชาย กุสลากุสลจิตฺตปฺปวตฺติยา อโลภาโทสโลภโทสาปิ ปรมฺปรภาเวน ปวตฺตนฺติ นิทานภาวโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฉ ธมฺมา…เป… มูลานี’’ติ อาห. ยถา จ นิทานภาเวน ปุพฺพงฺคมตา, เอวํ อตฺตโน วเสวตฺตเนนาปิ ปุพฺพงฺคมตา ลพฺภเตวาติ วุตฺตํ ‘‘สาธิปติกานํ อธิปติ, สพฺพจิตฺตุปฺปาทานํ อินฺทฺริยานี’’ติ. อโลภสฺสาติ อโลภยุตฺตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส. เนกฺขมฺมจฺฉนฺเทนาติ กุสลจฺฉนฺเทน. เนกฺขมฺมสทฺโท ปพฺพชฺชาทีสุ นิรุฬฺโห. วุตฺตญฺหิ –

บัดนี้ เพราะการแสดงการประมวลหาระเป็นการแสดงนัยแห่งการประกอบหาระในพระสูตรทั้งหลาย ไม่ใช่เป็นการแสดงเพียงรูปของหาระเหมือนการแสดงการจำแนกหาระ, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำมี “อนึ่ง” เป็นต้น เพื่อแสดงวิธีประกอบการประมวลหาระด้วยนัยอื่น ๆ ตามนัยที่มาในเปฏโกปเทศ. ในคำนั้น ท่านกล่าวว่า “ธรรม ๖ ประการ... (ละ)... เป็นรากเหง้า” เพื่อแสดงว่า อโลภะ อโทสะ โลภะ โทสะ ก็ย่อมเป็นไปโดยความเป็นลำดับ ด้วยความเป็นเหตุ ด้วยการเป็นไปแห่งจิตที่เป็นกุศลและอกุศล อันมีวิชชาและอวิชชาเป็นปัจจัย. และความเป็นผู้มีในเบื้องหน้าโดยความเป็นเหตุอย่างไร, ความเป็นผู้มีในเบื้องหน้าโดยการเป็นไปในอำนาจของตนก็ย่อมได้เช่นนั้นเหมือนกัน จึงกล่าวว่า “เป็นอธิบดีของธรรมที่มีอธิบดี เป็นอินทรีย์ของจิตตุปบาททั้งปวง.” คำว่า “ของอโลภะ” คือ ของจิตตุปบาทที่ประกอบด้วยอโลภะ. คำว่า “ด้วยเนกขัมมฉันทะ” คือ ด้วยกุศลฉันทะ. คำว่า “เนกขัมมะ” เป็นที่รู้จักกันดีในความหมายว่าบรรพชาเป็นต้น. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า –

‘‘ปพฺพชฺชา ปฐมํ ฌานํ, นิพฺพานญฺจ วิปสฺสนา;

สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา, ‘เนกฺขมฺม’นฺติ ปวุจฺจเร’’ติ. (อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๐๙;

ที. นิ. ฏี. ๒.๓๕๙;

อ. นิ. ฏี. ๒.๒.๖๖) –

“บรรพชา ปฐมฌาน นิพพาน และวิปัสสนา ธรรมที่เป็นกุศลทั้งปวง ย่อมถูกเรียกว่า ‘เนกขัมมะ’.” (อิติวุตตกอรรถกถา 109; ทีฆนิกาย ฎีกา 2.359; อังคุตตรนิกาย ฎีกา 2.2.66) –

เตสุ อิธ กุสลา ธมฺมา อธิปฺเปตา. เตน วุตฺตํ ‘‘กุสลจฺฉนฺเทนา’’ติ. เนกฺขมฺมจฺฉนฺเทน อุปนิสฺสยภูเตน, น อธิปติภูเตน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อโลภปฺปธาโน เจ จิตฺตุปฺปาโท โหติ, เนกฺขมฺมจฺฉนฺเทน อุปนิสฺสยภูเตน มโน ตสฺส ปุพฺพงฺคโม โหติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย.

ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ในที่นี้มุ่งหมายถึงกุศลธรรม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยกุศลฉันทะ.” ด้วยเนกขัมมฉันทะที่เป็นอุปนิสัย ไม่ใช่ที่เป็นอธิบดี. ความข้อนี้กล่าวคือ ถ้าจิตตุปบาทมีอโลภะเป็นประธาน, ใจย่อมเป็นผู้มีในเบื้องหน้าของจิตตุปบาทนั้น ด้วยเนกขัมมฉันทะที่เป็นอุปนิสัย. แม้ในบทสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน.

ยทคฺเคน เตสํ ธมฺมานํ มโน ปุพฺพงฺคมํ, ตทคฺเคน เตสํ เชฏฺฐํ, ปธานญฺจาติ วุตฺตํ ‘‘มโนเสฏฺฐาติ มโน เตสํ ธมฺมาน’’นฺติอาทิ. มโนมยตา มเนน กตาทิภาโว, โส จ มนสฺส เตสํ สหชาตาทินา ปจฺจยภาโว เอวาติ วุตฺตํ ‘‘มโนมยาติ…เป… ปจฺจโย’’ติ. เต ปนาติ เอตฺถ ปน-สทฺโท วิเสสตฺถทีปโก, เตเนตํ ทสฺเสติ – ยทิปิ เตสํ ธมฺมานํ ฉนฺทาทโยปิ ปจฺจยา เอว, อินฺทฺริยาทิปจฺจเยน ปน สวิเสสํ ปจฺจยภูตสฺส มนสฺเสว วเสเนว วุตฺตํ ‘‘มโนมยา’’ติ. ตตฺถ ฉนฺทสมุทานีตาติ ยถาวุตฺตเนกฺขมฺมาทิฉนฺเทน สมฺมา อุทฺธมุทฺธํ นีตา, ตโต สมุทาคตาติ อตฺโถ. ตโต เอว เนกฺขมฺมวิตกฺกาทิโต สมุปฺปนฺนตฺตา อนาวิลสงฺกปฺปสมุฏฺฐานา. ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺเสน สหาธิฏฺฐานโต ผสฺสสโมธานา. ‘‘ผุฏฺโฐ, ภิกฺขเว, เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) หิ วุตฺตํ. อิทํ มโนกมฺมนฺติ กายงฺควาจงฺคโจปนํ อกตฺวา สทฺธาสมนฺนาคเตน ปสนฺเนน มนสา ปวตฺตํ อิทํ กุสลํ มโนกมฺมํ. ตํ ปน [Pg.101] อนภิชฺฌาสหคตํ, อพฺยาปาทสหคตํ, สมฺมาทิฏฺฐิสหคตนฺติ ติวิธํ โหติ.

ด้วยเหตุที่ใจเป็นผู้มีในเบื้องหน้าของธรรมเหล่านั้น, ด้วยเหตุนั้น ใจจึงเป็นผู้ประเสริฐ เป็นประธานของธรรมเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “ใจเป็นยอด คือใจของธรรมเหล่านั้น” เป็นต้น. ความเป็นของสำเร็จด้วยใจ คือความเป็นของที่ใจทำเป็นต้น, และความเป็นปัจจัยของใจต่อธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า “สำเร็จด้วยใจ... (ละ)... เป็นปัจจัย.” ในคำว่า “ธรรมเหล่านั้นแล” นี้ คำว่า “ปนะ” เป็นเครื่องแสดงความพิเศษ, ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า – ถึงแม้ฉันทะเป็นต้นก็เป็นปัจจัยของธรรมเหล่านั้นเหมือนกัน, แต่คำว่า “สำเร็จด้วยใจ” นี้กล่าวโดยอำนาจของใจที่เป็นปัจจัยโดยมีลักษณะพิเศษด้วยอินทรียปัจจัยเป็นต้นนั่นเอง. ในคำนั้น คำว่า “อันฉันทะนำมาแล้ว” คือ อันฉันทะมีเนกขัมมะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนำไปโดยชอบยิ่งขึ้นไป, มีความหมายว่า เกิดขึ้นแล้วจากฉันทะนั้น. เพราะเกิดขึ้นจากเนกขัมมวิตกเป็นต้นนั้นเอง จึงมีดำริอันไม่ขุ่นมัวเป็นสมุฏฐาน. เพราะมีผัสสะที่เกิดจากมโนวิญญาณธาตุนั้นเป็นที่ตั้งร่วมกัน จึงมีการรวมกันของผัสสะ. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อถูกผัสสะถูกต้องแล้ว ย่อมเสวยอารมณ์, เมื่อถูกผัสสะถูกต้องแล้ว ย่อมจำอารมณ์ได้, เมื่อถูกผัสสะถูกต้องแล้ว ย่อมดำริ.” (สังยุตตนิกาย 4.93) คำว่า “นี้เป็นมโนกรรม” คือ มโนกรรมที่เป็นกุศลนี้ อันเป็นไปด้วยใจที่เลื่อมใส ประกอบด้วยศรัทธา โดยไม่กระทำการไหวแห่งองค์คือกายและองค์คือวาจา. มโนกรรมนั้นแล ย่อมมี ๓ อย่าง คือ ประกอบด้วยอนภิชฌา, ประกอบด้วยอพยาบาท, ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิ.

ภาสตีติ อวิสํวาทนาทินา วาจงฺคโจปนาวเสน ปวตฺเตนฺติยา วจีวิญฺญตฺติยา สาเธตพฺพํ สาเธตีติ อตฺโถ, เตน กายทฺวารโต ปวตฺตกุสลวจีกมฺมมฺปิ สงฺคหิตํ โหติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘วจีวิญฺญตฺติวิปฺผารโต, ตถา สาทิยนโต จ ภาสตี’’ติ. สพฺพมฺปิ วจีกมฺมํ สจฺจาทิวเสน จตุพฺพิธํ. กโรตีติ อตฺตโน, ปเรสญฺจ หิตาหิตานิ การณาการเณหิ กายงฺคโจปนาวเสน ปวตฺเตนฺติยา กายวิญฺญตฺติยา สาเธตพฺพํ สาเธตีติ อตฺโถ, เตน วจีทฺวารโต ปวตฺตกุสลกายกมฺมมฺปิ สงฺคหิตํ โหติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘กายวิญฺญตฺติวิปฺผารโต, ตถา สาทิยนโต จ กโรตี’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๗๖ มิสฺสกหารสมฺปาตวณฺณนา). กมฺมปถวเสน คยฺหมาเน ปาณาติปาตาทิวเสน ตํ ติวิธํ โหติ. เตนาห ‘‘อิติ ทสกุสลกมฺมปถาทสฺสิตา’’ติ. ทสปุญฺญกิริยวตฺถุวเสนาปิ คาถาย อตฺโถ ยุชฺชติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘โส ปสนฺนจิตฺโต’’ติอาทิ. ภาสติ วา กโรติ วา เกวลํ มนสา ปวตฺตตีติ อนิยมตฺโถ วา-สทฺโท. ตถา เจว สํวณฺณิตํ.

คำว่า “ย่อมกล่าว” คือ มีความหมายว่า ย่อมยังสิ่งที่ควรสำเร็จให้สำเร็จด้วยวจีวิญญัติที่ยังเป็นไปโดยอำนาจแห่งการไหวแห่งองค์คือวาจา มีการไม่พูดเท็จเป็นต้น, ด้วยเหตุนั้น แม้วจีกรรมที่เป็นกุศลที่เกิดจากกายทวารก็ถูกสงเคราะห์แล้ว. เพราะท่านจักกล่าวไว้ว่า “ย่อมกล่าวด้วยการแผ่ไปแห่งวจีวิญญัติ และด้วยการยินดี.” วจีกรรมทั้งปวงมี ๔ อย่าง โดยความเป็นสัจจะ เป็นต้น. คำว่า “ย่อมกระทำ” คือ มีความหมายว่า ย่อมยังสิ่งที่ควรสำเร็จให้สำเร็จด้วยกายวิญญัติที่ยังเป็นไปโดยอำนาจแห่งการไหวแห่งองค์คือกาย ด้วยเหตุและมิใช่เหตุ อันเป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น, ด้วยเหตุนั้น แม้กายกรรมที่เป็นกุศลที่เกิดจากวจีทวารก็ถูกสงเคราะห์แล้ว. และท่านจักกล่าวไว้ว่า “ย่อมกระทำด้วยการแผ่ไปแห่งกายวิญญัติ และด้วยการยินดี.” (เนตติอรรถกถา 76 การพรรณนาการประมวลหาระแบบผสม) เมื่อถือเอาโดยนัยแห่งกรรมบถ กรรมนั้นย่อมมี ๓ อย่าง โดยความเป็นปาณาติบาตเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ดังนี้ กรรมบถที่เป็นกุศล ๑๐ ประการจึงถูกแสดงแล้ว.” แม้โดยนัยแห่งบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ ประการ ความหมายของคาถาก็ย่อมเข้ากันได้. เพราะท่านจักกล่าวไว้ว่า “บุคคลนั้นมีใจเลื่อมใส” เป็นต้น. คำว่า “วา” (หรือ) เป็นคำที่มีความหมายไม่แน่นอนว่า “ย่อมกล่าว หรือ ย่อมกระทำ หรือ ย่อมเป็นไปด้วยใจเท่านั้น.” และท่านก็ได้อธิบายไว้เช่นนั้น.

ทสวิธสฺส กุสลกมฺมสฺสาติ ทสวิธสฺส กุสลกมฺมปถกมฺมสฺส, วกฺขมานนเยน วา ทสปุญฺญกิริยวตฺถุสงฺขาตสฺส กุสลกมฺมสฺส. นนุ ตตฺถ ทานาทิมยํ ติวิธเมว ปุญฺญกิริยวตฺถุ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน อิตเรสํ ตทนฺโตคธตฺตา.

คำว่า “ของกุศลกรรม ๑๐ อย่าง” คือ ของกรรมที่เป็นกุศลกรรมบถ ๑๐ อย่าง, หรือของกุศลกรรมอันนับว่าเป็นบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ อย่าง โดยนัยที่จะกล่าวต่อไป. ก็บุญกิริยาวัตถุที่ประกอบด้วยทานเป็นต้น ๓ อย่างเท่านั้นมิใช่หรือที่กล่าวไว้ในที่นั้น? จริงอยู่, แต่บุญกิริยาวัตถุนั้นสงเคราะห์บุญกิริยาวัตถุอื่น ๆ เข้าไว้ในนั้นแล้ว.

‘‘สุขมนฺเวตี’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตํ สุขานุคมํ วิตฺถาเรน ทสฺเสนฺโต ‘‘อิธสฺสุ ปุริโส’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ สนฺตนฺติ เอวํ ภูตํ, อปฺปหีนานุสโย หุตฺวา สุขเวทนียผสฺสสมฺภูตนฺติ อตฺโถ.

ท่านกล่าวคำมี “ในกาลนี้ บุรุษพึงมี” เป็นต้น เพื่อแสดงการติดตามซึ่งสุขที่กล่าวไว้โดยย่อว่า “ย่อมติดตามซึ่งสุข” โดยพิสดาร. ในคำนั้น คำว่า “เมื่อเป็นอย่างนี้” คือ เป็นอย่างนี้, มีความหมายว่า เป็นสิ่งที่เกิดจากผัสสะอันเป็นสุขเวทนา โดยที่อนุสัยยังไม่ถูกละ.

ตตฺถ ‘‘ยํ มโน’’ติอาทินา คาถาตฺถวเสน จตุสจฺจํ นิทฺธาเรติ. อาทิโต ววตฺถาปิเตสุ ขนฺธาทีสุ ขนฺธมุเขน สจฺจานํ กถิตตฺตา สตฺตานํ ภินฺนรุจิภาวโต นานานเยหิ วิปสฺสนาภูมิโกสลฺลตฺถํ, ปุพฺพาปรสมฺพนฺธทสฺสนตฺถญฺจ เอวํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ…เป… นิทฺธาเรตพฺพานี’’ติ. สจฺจมุเขน อสฺสาทาทิเก นิทฺธาเรตฺวา เทสนาหารสมฺปาตํ โยเชตุํ ‘‘ตตฺถ สมุทเยนา’’ติอาทิมาห, ตํ วุตฺตนยเมว. ยญฺเหตฺถ อญฺญมฺปิ อตฺถโต น วิภตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา, อุตฺตานตฺถตฺตา จาติ เวทิตพฺพํ.

ในคำนั้น ท่านย่อมกำหนดสัจจะ ๔ โดยนัยแห่งความหมายของคาถา มีคำว่า “ใจใด” เป็นต้น. เพราะสัจจะทั้งหลายถูกกล่าวโดยทางขันธ์ ในขันธ์เป็นต้นที่ถูกกำหนดไว้แต่แรก, และเพราะสัตว์ทั้งหลายมีความชอบต่างกัน, เพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในภูมิแห่งวิปัสสนาด้วยนัยต่าง ๆ, และเพื่อแสดงความสัมพันธ์ก่อนหลัง จึงกล่าวไว้เช่นนี้ว่า “อย่างนี้... (ละ)... พึงกำหนด.” เมื่อกำหนดอัสสาทะเป็นต้นโดยทางสัจจะแล้ว เพื่อประกอบการประมวลหาระแห่งเทศนา ท่านจึงกล่าวคำมี “ในคำนั้น ด้วยสมุทัย” เป็นต้น, ซึ่งเป็นนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. อนึ่ง สิ่งอื่นใดในที่นี้ที่ไม่ได้จำแนกความหมายไว้, พึงทราบว่าเพราะเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว และเพราะมีความหมายตื้น.

มนนลกฺขเณติ [Pg.102] มนนลกฺขณเหตุ. ‘‘มนนลกฺขเณนา’’ติ วา ปาโฐ. อีหาภาวโต พฺยาปาราภาวโต. เยน ปสาเทน สมนฺนาคตตฺตา มโน ‘‘ปสนฺโน’’ติ วุตฺโต, ตสฺส ปสาทสฺส กิจฺจํ มเน อาโรเปตฺวา อาห ‘‘อกาลุสิยโต, อารมฺมณสฺส โอกปฺปนโต จ ปสนฺเนนา’’ติ. ตถา สาทิยนโตติ วาจาย วตฺตพฺพํ อวตฺวาว ผสฺสสาทิยนโต อนุชานโต. ทุติเย ตถา สาทิยนโตติ กาเยน กาตพฺพํ ยถา กตํ โหติ, ตถา วาจาย สํวิธานโต. ตถา ปสุตตฺตาติ ยถา สุขมนฺเวติ, ตถา อุปจิตตฺตา เอวาติ อตฺโถ. ตโตติ ตโต การณา, มนสา ปสนฺเนน, ภาสเนน, กรเณน จ เหตุนาติ วุตฺตํ โหติ. อนญฺญตฺถาติ เอตสฺมึ ปน อตฺเถ. ตโตติ ตโต เอว. โย หิ ปสนฺนมโน เตน ยํ ภาสนํ, กรณญฺจ, ตโต เอว นํ สุขมนฺเวตีติ วุตฺตํ โหติ. สาตภาวโตติ สาตเวทนาภาวโต. อิฏฺฐภาวโตติ มนาปภาวโต. กมฺมโต วิปากุปฺปตฺติผลทานสมตฺถภาเวน กมฺมสฺส นิพฺพตฺตตฺตา วิปากสฺเสว อนิพฺพตฺตตฺตาติ อาห ‘‘กตู…เป… อนฺเวตีติ วุตฺต’’นฺติ การณายตฺต วุตฺติโตติ กตภาวเหตุกตฺตา กมฺมสฺสาติ อธิปฺปาโย. อสงฺกนฺติโตติ ยสฺมึ สนฺตาเน กมฺมํ นิพฺพตฺตํ, ตทญฺญสนฺตานา สงฺกมนโต.

ชื่อว่ามีลักษณะคือการนึกคิด เพราะเป็นเหตุแห่งลักษณะคือการนึกคิด หรืออีกนัยหนึ่งว่า “ด้วยลักษณะคือการนึกคิด” เพราะไม่มีความพยายาม เพราะไม่มีการกระทำ เพราะเหตุที่ใจประกอบด้วยความผ่องใสใด จึงชื่อว่า “ใจผ่องใส” ท่านยกหน้าที่ของความผ่องใสนั้นขึ้นไว้ในใจแล้วจึงกล่าวว่า “ด้วยใจที่ผ่องใส เพราะไม่มีความขุ่นมัว และเพราะการน้อมไปสู่อารมณ์” บทว่า “ย่อมยินดีอย่างนั้น” คือ ไม่กล่าวสิ่งที่ควรกล่าวด้วยวาจา แต่ยินดีด้วยผัสสะ คือ ยินยอม ในบทที่สองว่า “ย่อมยินดีอย่างนั้น” คือ การจัดแจงด้วยวาจาอย่างที่พึงกระทำด้วยกาย บทว่า “เพราะสั่งสมไว้อย่างนั้น” คือ มีความหมายว่า เพราะสั่งสมไว้อย่างนั้นนั่นเอง อย่างที่ความสุขย่อมติดตามไป บทว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง หมายความว่า เพราะใจที่ผ่องใส เพราะการกล่าว และเพราะการกระทำเป็นเหตุ บทว่า “ไม่เป็นอย่างอื่น” คือ ในอรรถนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง บุคคลใดมีใจผ่องใส การกล่าวและการกระทำใดของบุคคลนั้น ความสุขย่อมติดตามบุคคลนั้นไปเพราะเหตุนั้นนั่นเอง ดังนี้ บทว่า “เพราะความเป็นสุข” คือ เพราะความเป็นสุขเวทนา บทว่า “เพราะความเป็นที่น่าปรารถนา” คือ เพราะความเป็นที่น่าพอใจ บทว่า “เพราะกรรม” คือ เพราะกรรมเกิดขึ้นแล้วด้วยความเป็นผู้สามารถในการให้ผลคือวิบากเกิดขึ้น แต่ยังไม่เกิดวิบาก จึงกล่าวว่า “เพราะกรรมที่ทำแล้ว...ความสุขย่อมติดตามไป” ดังนี้ หมายความว่า เพราะกรรมมีเหตุคือความเป็นกรรมที่ทำแล้ว บทว่า “ไม่ถ่ายเทไป” คือ ไม่ถ่ายเทไปจากสันดานอื่นจากสันดานที่กรรมเกิดขึ้นแล้ว

อาธิปจฺจโยคโตติ สหชาตาธิปติวเสน อาธิปจฺจยุตฺตตฺตา. สหชาตธมฺมานญฺหิ ตํสมฺปยุตฺตสฺส มนสฺส วเสน ปุพฺพงฺคมตา อิธาธิปฺเปตา. ตโต เอวาติ อาธิปจฺจโยคโต เอว. มนสฺสาติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. เตสํ ธมฺมานนฺติ สมฺพนฺโธ. กุสลภาโว ยุชฺชติ ปสาทสฺส โยนิโสมนสิการเหตุกตฺตา. นนุ วิภชฺชพฺยากรเณสุ เตสํ สาวกานํ สทฺธา อุปฺปชฺชตีติ? นายํ สทฺธา, ตทาการา ปน อกุสลา ธมฺมา ตถา วุจฺจนฺตีติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘นายํ ปสาโท’’ติอาทิ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๗๖ มิสฺสกหารสมฺปาตวณฺณนา). สุขํ อนฺเวตีติ ยุชฺชติ กมฺมสฺส ผลทาเน สมตฺถภาวโต. ยถา หิ กตํ กมฺมํ ผลทานสมตฺถํ โหติ, ตถา กตํ อุปจิตนฺติ วุจฺจตีติ.

บทว่า “เพราะประกอบด้วยความเป็นอธิบดี” คือ เพราะประกอบด้วยความเป็นอธิบดีโดยความเป็นอธิบดีที่เกิดพร้อมกัน เพราะความเป็นผู้มีใจที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้นเป็นประธานของธรรมที่เกิดพร้อมกัน พึงประสงค์ในอรรถนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้นนั่นเอง” คือ เพราะประกอบด้วยความเป็นอธิบดีนั่นเอง บทว่า “ของใจ” เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ มีความสัมพันธ์กับบทว่า “ของธรรมเหล่านั้น” ความเป็นกุศลย่อมสมควร เพราะความผ่องใสมีโยนิโสมนสิการเป็นเหตุ ก็ในวิภังคพยากรณ์ ความศรัทธาย่อมเกิดขึ้นแก่สาวกเหล่านั้นมิใช่หรือ? นั่นไม่ใช่ศรัทธา แต่พึงทราบว่า อกุศลธรรมที่มีอาการอย่างนั้นแล ย่อมถูกกล่าวอย่างนั้น ดังที่ท่านจะกล่าวต่อไปว่า “นั่นไม่ใช่ความผ่องใส” เป็นต้น (เนตติ. อรรถกถา 76 มิสสกหารสัมปาตวรรณนา) บทว่า “ความสุขย่อมติดตามไป” ย่อมสมควร เพราะกรรมมีความสามารถในการให้ผล กรรมที่ทำแล้วย่อมมีความสามารถในการให้ผลอย่างไร กรรมที่ทำแล้วย่อมชื่อว่าสั่งสมไว้อย่างนั้น

มโนปวิจารา อิธ เนกฺขมฺมสิตา โสมนสฺสูปวิจารา, อุเปกฺขูปวิจารา จ เวทิตพฺพา กุสลาธิการตฺตา. เต ปน ยสฺมา จิตฺตํ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺติ, นานิสฺสาย, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มโน มโนปวิจารานํ ปทฏฺฐาน’’นฺติ. กุสลปกฺขสฺส ปทฏฺฐานนฺติ เอตฺถ กุสโล ตาว ผสฺโส กุสลสฺส เวทนากฺขนฺธสฺส [Pg.103] สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส สหชาตาทินา ปจฺจโย โหติ. ‘‘ผุฏฺโฐ, ภิกฺขเว, เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) วุตฺตํ. เอวํ เวทนาทีนมฺปิ เวทิตพฺพํ. สทฺธาทีนมฺปิ ปจฺจยภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สพฺพสฺสาติ จตุภูมกสฺส. กามาวจรา หิ กุสลา ธมฺมา ยถารหํ จตุภูมกสฺสาปิ กุสลสฺส ปจฺจยา โหนฺติ, เอวํ อิตรภูมกาปิ.

มโนปวิจารในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นโสมนัสสุปวิจารและอุเบกขูปวิจารที่อาศัยเนกขัมมะ เพราะเป็นอธิการแห่งกุศล ก็เพราะมโนปวิจารเหล่านั้นย่อมเป็นไปอาศัยจิตเท่านั้น ไม่ได้เป็นไปโดยไม่อาศัยจิต เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ใจเป็นที่ตั้งแห่งมโนปวิจาร” ในบทว่า “เป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรม” นี้ ผัสสะที่เป็นกุศลย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ที่เป็นกุศล โดยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลถูกผัสสะถูกต้องแล้วย่อมเสวยอารมณ์ ถูกผัสสะถูกต้องแล้วย่อมจำได้ ถูกผัสสะถูกต้องแล้วย่อมคิด” (สํ. นิ. 4.93) พึงทราบแม้แก่เวทนาเป็นต้นอย่างนี้ ส่วนความเป็นปัจจัยของศรัทธาเป็นต้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย บทว่า “แก่ทั้งหมด” คือ แก่ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ เพราะกุศลธรรมที่เป็นกามาวจร ย่อมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ ได้ตามสมควร แม้กุศลธรรมที่เป็นไปในภูมิอื่นก็เช่นกัน

‘‘ปสนฺเนน มนสา ภาสตี’’ติ วุตฺตตฺตา วิเสสโต สมฺมาวาจาปจฺจยํ ภาสนํ อิธาธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ ‘‘ภาสตีติ สมฺมาวาจา’’ติ. ตตฺถายมธิปฺปาโย ‘‘ภาสตีติ ยมิทํ ปทํ, อิมินา สมฺมาวาจา คหิตา โหตี’’ติ. กโรตีติ สมฺมากมฺมนฺโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สุปริสุทฺเธ กายวจีกมฺเม ฐิตสฺส อาชีวปาริสุทฺธิ, น อิตรสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘เต สมฺมาอาชีวสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ. ตตฺถ เตติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตา. ยสฺมา ปน อาชีวฏฺฐมเก สีเล ปติฏฺฐิตสฺส อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนานํ อกุสลธมฺมานํ ปหานานุปฺปาทนานิ, อนุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ กุสลธมฺมานํ อุปฺปาทนปาริปูริยา จ สมฺภวนฺติ, ตถา สมฺมาวายาเม ฐิตสฺเสว กายาทีสุ สุภสญฺญาทิวิทฺธํสินี สมฺมาสติ สมฺภวติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สมฺมาอาชีโว…เป…ปทฏฺฐาน’’นฺติ. เชฏฺฐกสีลํ ปาติโมกฺขสํวโร, สทฺธาสาธโน จ โสติ อาห ‘‘ตํ สีลสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ.

เพราะเหตุที่กล่าวว่า “ย่อมกล่าวด้วยใจที่ผ่องใส” การกล่าวที่มีสัมมาวาจาเป็นปัจจัยโดยเฉพาะ พึงประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า “บทว่า ย่อมกล่าว คือ สัมมาวาจา” ในบทนั้นมีอธิปรายะดังนี้ว่า “บทว่า ย่อมกล่าว นี้ สัมมาวาจาถูกถือเอาด้วยบทนี้” ในบทว่า “ย่อมกระทำ คือ สัมมากัมมันตะ” นี้ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน ความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะย่อมมีแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในกายกรรมและวจีกรรมที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ไม่ใช่แก่บุคคลอื่น จึงกล่าวว่า “ธรรมเหล่านั้นเป็นที่ตั้งแห่งสัมมาอาชีวะ” ในบทนั้น บทว่า “ธรรมเหล่านั้น” คือ สัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ ก็เพราะการละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น และการยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้นและให้บริบูรณ์ ย่อมมีแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในศีลมีอาชีวะเป็นที่ ๘ และสัมมาสติที่ทำลายสุภสัญญาเป็นต้นในกายเป็นต้น ย่อมมีแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในสัมมาวายามะเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “สัมมาอาชีวะ...เป็นที่ตั้ง” ศีลอันเป็นประธานคือปาติโมกขสังวร และศีลที่สำเร็จด้วยศรัทธา จึงกล่าวว่า “ศีลนั้นเป็นที่ตั้งแห่งศีล”

เตสนฺติ กายวจีกมฺมานํ. กมฺมปจฺจยตายาติ กุสลกมฺมเหตุกตาย.

บทว่า “ของธรรมเหล่านั้น” คือ ของกายกรรมและวจีกรรม บทว่า “เพราะความเป็นปัจจัยแห่งกรรม” คือ เพราะความเป็นเหตุแห่งกุศลกรรม

ปทตฺโถ จ วุตฺตนเยนาติ ‘‘มนนโต อารมฺมณวิชานนโต’’ติอาทินา.

และอรรถบทก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว คือ โดยนัยว่า “เพราะการนึกคิด เพราะการรู้อารมณ์” เป็นต้น

อยํ อาวฏฺโฏติ อยํ สภาควิสภาคธมฺมาวฏฺฏนวเสน อาวฏฺโฏ. เอตฺถ หิ กุสลมูลสมฺมตฺตมคฺคาทินิทฺธารณา สภาคธมฺมาวฏฺฏนา. อวิชฺชาภวตณฺหานํ นิทฺธารณา วิสภาคธมฺมาวฏฺฏนา.

บทว่า “การหมุนเวียนนี้” คือ การหมุนเวียนนี้โดยการหมุนเวียนแห่งธรรมที่เป็นส่วนเหมือนและส่วนต่างกัน ในที่นี้ การกำหนดกุศลมูล สัมมัตตมรรคเป็นต้น เป็นการหมุนเวียนแห่งธรรมที่เป็นส่วนเหมือนกัน การกำหนดอวิชชา ภพ ตัณหา เป็นการหมุนเวียนแห่งธรรมที่เป็นส่วนต่างกัน

วิภตฺติหาเร ปทฏฺฐานภูมิวิภาคา วุตฺตนยา, สุวิญฺเญยฺยา จาติ ธมฺมวิภาคเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘นยิท’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘นยิทํ ยถารุตวเสน คเหตพฺพ’’นฺติ สุตฺตสฺส เนยฺยตฺถตํ วตฺวา ‘‘โยหี’’ติอาทินา ตํ วิวรติ. ‘‘ทุกฺขเมว อนฺเวตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ยตฺถ กตฺถจิ หิเตสิตา กุสลเมวาติ? นยิทมีทิสํ สนฺธาย วุตฺตํ, อธมฺมํ ปน ธมฺโมติ, ธมฺมญฺจ ปน [Pg.104] อธมฺโมติ ทีปเนน โลกสฺส สพฺพานตฺถพีชภูเตสุ สกลหิตสุขุปายปฏิกฺเขปเกสุ ติตฺถกเรสุ อสนฺตคุณสมฺภาวนวเสน ปวตฺตมิจฺฉาธิโมกฺขํ สนฺธาย วุตฺตํ. โย หิ โลเก อปฺปมตฺตกมฺปิ ปุญฺญํ กาตุกามํ ปาปิกํ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย ปฏิพาหติ, โสปิ คารยฺโห, กิมงฺคํ ปน อริยวินเย สมฺมาปฏิปตฺตึ ปฏิพาหนฺเตสูติ ทุกฺขผลาว ตตฺถ สมฺภาวนาปสํสา ปยิรุปาสนา. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘น โข อหํ, โมฆปุริส, อรหตฺตสฺส มจฺฉรายามิ, อปิจ ตุยฺเหเวตํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ…เป… ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๗), ‘‘โย นินฺทิยํ ปสํสติ (สุ. นิ. ๖๖๓; สํ. นิ. ๑.๑๘๐, ๑๘๑; อ. นิ. ๔.๓; เนตฺติ. ๙๒), สพฺพสฺสาปิ อนตฺถสฺส มูลํ พาลูปเสวนา’’ติ จ.

ในวิภัตติหาร การจำแนกภูมิที่เป็นที่ตั้งแห่งบทเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว และเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย จึงแสดงการจำแนกธรรมเท่านั้นแล้วกล่าวว่า “นั่นไม่ใช่” เป็นต้น ในบทนั้น ท่านกล่าวความเป็นสูตรที่มีเนื้อความต้องไขความว่า “นั่นไม่พึงถือเอาตามเสียงที่เปล่งออกมา” แล้วจึงอธิบายด้วยบทว่า “บุคคลใด” เป็นต้น เหตุใดจึงกล่าวว่า “ความทุกข์เท่านั้นย่อมติดตามไป” ก็ความปรารถนาดีในที่ใดที่หนึ่ง ย่อมเป็นกุศลมิใช่หรือ? ไม่ได้กล่าวหมายถึงสิ่งเช่นนี้ แต่กล่าวหมายถึงความน้อมใจเชื่อผิดที่เกิดขึ้นโดยการสำคัญคุณที่ไม่มีอยู่ในพวกเดียรถีย์ ผู้เป็นที่ตั้งแห่งเมล็ดพันธุ์แห่งความไม่เป็นประโยชน์ทั้งปวงของโลก ผู้ปฏิเสธซึ่งอุบายแห่งประโยชน์และความสุขทั้งปวง โดยการแสดงว่า อธรรมเป็นธรรม และธรรมเป็นอธรรม บุคคลใดในโลกปรารถนาจะทำบุญแม้เพียงเล็กน้อย แต่กลับขัดขวางโดยอาศัยทิฏฐิอันชั่วร้าย บุคคลนั้นก็ควรถูกตำหนิ จะกล่าวอะไรถึงผู้ที่ขัดขวางสัมมาปฏิปทาในอริยวินัยเล่า? เพราะฉะนั้น การสำคัญ การสรรเสริญ การเข้าไปคบหาในที่นั้น ย่อมมีผลเป็นทุกข์เท่านั้น ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ เราไม่ได้ตระหนี่ในพระอรหัต แต่ทิฏฐิอันชั่วร้ายของท่านนี้...ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์ตลอดกาลนาน” (ที. นิ. 3.7) และ “ผู้ใดสรรเสริญสิ่งที่ควรติ (สุ. นิ. 663; สํ. นิ. 1.180, 181; อ. นิ. 4.3; เนตติ. 92) การคบหาคนพาลเป็นรากเหง้าแห่งความไม่เป็นประโยชน์ทั้งปวง”

อิทญฺหิ สุตฺตนฺติ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา…เป…ปท’’นฺติ (ธ. ป. ๑, ๒) ปฐมํ คาถํ สนฺธาย วทติ. เอตสฺสาติ สํวณฺณิยมานสุตฺตสฺส.

บทว่า “สูตรนี้” คือ กล่าวหมายถึงคาถาแรกว่า “มโนปุพพังคมา...เป็นต้น” (ธ.ป. 1, 2) บทว่า “ของสูตรนั้น” คือ ของสูตรที่กำลังอธิบาย

กิจฺจปญฺญตฺตีติ อธิปติปจฺจยสงฺขาตสฺส กิจฺจสฺส ปญฺญาปนํ. ปธานปญฺญตฺตีติ ปธานภาวสฺส ปญฺญาปนา. สหชาตปญฺญตฺตีติ เตสํ ธมฺมานํ มนสา สหภาวปญฺญาปนา.

บทว่า “การบัญญัติหน้าที่” คือ การบัญญัติหน้าที่อันนับว่าเป็นอธิปติปัจจัย บทว่า “การบัญญัติความเป็นประธาน” คือ การบัญญัติความเป็นประธาน บทว่า “การบัญญัติความเป็นสหชาติ” คือ การบัญญัติความเป็นสหชาติของธรรมเหล่านั้นกับใจ

มหาภูตาตีติ อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ, เตน มหาภูตาวินาภาวี สพฺโพ รูปธมฺโม สงฺคยฺหติ.

บทว่า “มหาภูต” นี้ อิติสัทท์มีความหมายว่า “เป็นต้น” ด้วยบทนั้น รูปธรรมทั้งปวงที่แยกจากมหาภูตไม่ได้ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าไว้

‘‘มโนปุพฺพงฺคมา’’ติ สมาสปเท ‘‘มโน’’ติ ปทํ ตทวยวมตฺตนฺติ อาห ‘‘เนว ปทสุทฺธี’’ติ. เตเนวาห ‘‘มโนปุพฺพงฺคมาติ ปทสุทฺธี’’ติ. ‘‘ฉายาว อนปายินี’’ติ อิทํ สุขานุคมสฺส อุทาหรณมตฺตํ, น ยถาธิปฺเปตตฺถปริสมาปนํ. ‘‘สุขมนฺเวตี’’ติ ปน ยถาธิปฺเปตตฺถปริสมาปนนฺติ วุตฺตํ ‘‘ปทสุทฺธิ เจว อารมฺภสุทฺธิ จา’’ติ.

ในบทสมาสว่า "มโนปุพฺพงฺคมา" บทว่า "มโน" เป็นเพียงส่วนหนึ่งของบทนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่บริสุทธิ์ในบท" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มโนปุพฺพงฺคมา" เป็นบทที่บริสุทธิ์ คำว่า "เงาไม่จากไป" นี้เป็นเพียงตัวอย่างของการติดตามมาซึ่งความสุข ไม่ใช่การทำให้ความหมายที่มุ่งหมายสำเร็จบริบูรณ์ ส่วนคำว่า "ความสุขย่อมติดตามไป" นั้น เป็นการทำให้ความหมายที่มุ่งหมายสำเร็จบริบูรณ์ จึงกล่าวว่า "เป็นความบริสุทธิ์แห่งบทและเป็นความบริสุทธิ์แห่งการเริ่มต้น"

เอกตฺตตาติ มโนปุพฺพงฺคมาทิสามญฺญํ สนฺธาย วทติ. เอวํ เสเสสุปิ. เวมตฺตตา ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา’’ติอาทินา สามญฺญโต วุตฺตธมฺเม ปสาโท ธารณาย นิวตฺเตตฺวา ปสนฺนสงฺขาเต วิเสเส อวฏฺฐาปนโต. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ปสาโท สิเนหสภาโว, อสฺสทฺธิยํ วิย ลูขสภาวํ โทสํ วิโนเทตีติ อาห ‘‘พฺยาปาทวิกฺขมฺภนโต’’ติ. พหิทฺธาติ สทฺเธยฺยวตฺถุํ สนฺธายาห. โอกปฺปนโตติ อารมฺมณํ อนุปวิสิตฺวา อนุปกฺขนฺทิตฺวา สทฺทหนโต.

คำว่า "เอกัตตตา" (ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน) หมายถึงความทั่วไปของ "มโนปุพฺพงฺคมา" เป็นต้น ในบทที่เหลือก็เช่นกัน คำว่า "เวมัตตตา" (ความเป็นต่างกัน) คือการที่ความเลื่อมใสในธรรมที่กล่าวโดยทั่วไปว่า "มโนปุพฺพงฺคมา" เป็นต้น ถูกยับยั้งด้วยการทรงจำ และไม่ตั้งมั่นอยู่ในลักษณะพิเศษที่เรียกว่า "ผู้เลื่อมใส" ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ความเลื่อมใสมีสภาพเป็นความรัก ย่อมกำจัดโทษที่มีสภาพหยาบกระด้างเหมือนความไม่เชื่อ จึงกล่าวว่า "เพราะข่มพยาบาทได้" คำว่า "ภายนอก" หมายถึงวัตถุที่ควรเชื่อ คำว่า "โอกัปปนโต" (เพราะน้อมเข้าไป) คือเพราะเชื่อโดยการน้อมเข้าไป โดยการแล่นเข้าไปในอารมณ์

เทยฺยธมฺมาทโยติ [Pg.105] เอตฺถ อาทิสทฺเทน สํเวคหิโรตฺตปฺปกสิณมณฺฑลาทโย สงฺคยฺหนฺติ. อิฏฺฐารมฺมณาทโยติ อาทิสทฺเทน อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมณา, ทฺวารธมฺมา, มนสิกาโรติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตถา ผสฺโสติ ยถา เวทนาทีนํ อิฏฺฐารมฺมณาทโย ปจฺจโย, เอวํ ผสฺโสปีติ ปจฺจยตาสามญฺญเมว อุปสํหรติ ตถา-สทฺโท. เวทนาทีนนฺติ หิ เวทนาทโย ตโย ขนฺธา คหิตา. วิญฺญาณสฺส เวทนาทโยติ นามรูปํ สนฺธาย วทติ.

ในคำว่า "เทยฺยธมฺมาทโย" (ทานวัตถุเป็นต้น) ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์สังเวคะ หิริ โอตตัปปะ กสิณมณฑล เป็นต้น ในคำว่า "อิฏฺฐารมฺมณาทยโย" (อารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น) ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นี้ พึงทราบว่าสงเคราะห์อารมณ์ที่น่าปรารถนาและเป็นกลาง ธรรมที่เป็นทวาร มนสิการ เป็นต้น คำว่า "ผัสสะก็เช่นกัน" (Tathā phasso) คำว่า "เช่นกัน" (tathā) ย่อมประมวลมาซึ่งความเป็นปัจจัยโดยทั่วไปเท่านั้น เหมือนอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้นเป็นปัจจัยของเวทนาเป็นต้น ฉันใด ผัสสะก็ฉันนั้น ในคำว่า "เวทนาเป็นต้น" นั้น ย่อมถือเอาขันธ์สามคือเวทนาเป็นต้น คำว่า "เวทนาเป็นต้นของวิญญาณ" หมายถึงนามรูป

‘‘สีลมยสฺส อโทโส ปทฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ ขนฺติปธานตฺตา สีลสฺส. อธิฏฺฐาตีติ อนุยุญฺชติ อุปฺปาเทติ. โสติ เอวํ กุสลจิตฺตํ ภาเวนฺโต. ‘‘อนุปฺปนฺนาน’’นฺติอาทินา ภาวนาปหานสมาโรปนานิ ทสฺเสนฺโต นิพฺเพธภาคิยวเสน คาถาย อตฺถํ วิจินิตฺวา สมาโรเปติ, เอวมฺปิ สกฺกา โยเชตุนฺติ วาสนาภาคิยวเสน ปทฏฺฐานนิทฺเทเส อุทาหรียติ.

ที่กล่าวว่า "อโทสะเป็นปทัฏฐานของบุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยศีล" นั้น เพราะศีลมีขันติเป็นประธาน คำว่า "อธิฏฺฐาติ" (ตั้งมั่น) คือประกอบเนืองๆ ให้เกิดขึ้น คำว่า "โส" (เขา) คือผู้เจริญกุศลจิตอย่างนี้ ด้วยคำว่า "อนุปฺปนฺนานํ" (ธรรมที่ยังไม่เกิด) เป็นต้น แสดงการยกขึ้นแสดงซึ่งภาวนาและการละเสีย แล้วพิจารณาความหมายของคาถาโดยส่วนแห่งนิพเพธภาคิยะ แล้วยกขึ้นแสดง หรือกล่าวว่า "พึงประกอบอย่างนี้ก็ได้" โดยส่วนแห่งวาสนาภาคิยะ ในการแสดงปทัฏฐาน

เอวํ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ คาถาย วเสน หารสมฺปาตโยชนาวิธึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ คาถานฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา ททโต ปุญฺญ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ภาวนามยนฺติ ปญฺญาภาวนามยํ.

เมื่อแสดงวิธีประกอบหารสัมปาตะโดยอาศัยคาถาว่า "มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา" อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงด้วยคาถาอื่น จึงกล่าวคำว่า "ตถา ททโต ปุญฺญํ" (บุญของผู้ให้ก็เช่นกัน) เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "ภาวนามัย" คือปัญญาอันสำเร็จด้วยภาวนา

‘‘อโลโภ กุสลมูล’’นฺติอาทิ ทานาทีนํ อโลภาทิปธานตฺตา วุตฺตํ, สพฺพตฺถ จ ‘‘วุตฺต’’นฺติ ปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. เตสนฺติ ราคาทีนํ. นิสฺสรณนฺติ จ ปรินิพฺพานเมว สนฺธาย วทติ.

ที่กล่าวว่า "อโลภะเป็นกุศลมูล" เป็นต้นนั้น เพราะทานเป็นต้นมีอโลภะเป็นต้นเป็นประธาน และพึงนำบทว่า "กล่าวแล้ว" มาประกอบในที่ทั้งปวง คำว่า "ของเหล่านั้น" คือของราคะเป็นต้น คำว่า "นิสสรณะ" (เครื่องสลัดออก) นั้น หมายถึงพระปรินิพพานเท่านั้น

ปริจฺจาคสีโล อโลภชฺฌาสโย กาเมสุ อาทีนวทสฺสาวี สมฺมเทว สีลํ ปริปูเรตีติ อาห ‘‘ททโต…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ. อิธ โอฬาริกา นาม กิเลสา วีติกฺกมาวตฺถานํ, ตปฺปหานํ ตทงฺคปฺปหาเนน เวทิตพฺพํ. มชฺฌิมานนฺติ ปริยุฏฺฐานาวตฺถานํ. สุขุมานนฺติ อนุสยาวตฺถานํ. กตาวีภูมิ นฺติ ขีณาสวภูมึ.

ผู้มีปกติสละ มีอัธยาศัยในอโลภะ เห็นโทษในกาม ย่อมบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์โดยชอบ จึงกล่าวว่า "ของบุคคลผู้ให้...เป็นต้น...เป็นปทัฏฐาน" ในที่นี้ กิเลสที่ชื่อว่าโอฬาริกะ (หยาบ) คือกิเลสในขั้นล่วงละเมิด พึงทราบว่าการละกิเลสเหล่านั้นเป็นการละด้วยตทังคปหาน คำว่า "มัชฌิมะ" (ปานกลาง) คือกิเลสในขั้นปริยุฏฐาน (กลุ้มรุม) คำว่า "สุขุมะ" (ละเอียด) คือกิเลสในขั้นอนุสัย (นอนเนื่อง) คำว่า "กตาวีภูมิ" (ภูมิที่ทำกิจเสร็จแล้ว) คือภูมิของพระขีณาสพ

ททโตติ มคฺคสหคเตน อโลเภน สเทวกสฺส โลกสฺส อภยทานํ ททโต. ปุญฺญนฺติ โลกุตฺตรกุสลํ. สํยมโตติ มคฺคปริยาปนฺเนหิ สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีเวหิ ทิฏฺเฐกฏฺฐาทิสํกิเลสโต มคฺคสํยเมน สํยมนฺตสฺส. เวรนฺติ ปาณาติปาตาทิปาปํ. กุสโลติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา กุสโล วิจกฺขโณ. ชหาติ ปาปกนฺติ เตหิ เตหิ มคฺเคหิ ตํ ตํ ปหาตพฺพํ ปาปธมฺมํ โอธิโส ชหาติ สมุจฺฉินฺทติ. เตนาห ‘‘มคฺโค วุตฺโต’’ติ.

คำว่า "ททโต" (ผู้ให้) คือผู้ให้อภัยทานแก่โลกพร้อมทั้งเทวดาด้วยอโลภะที่สหรคตด้วยมรรค คำว่า "บุญ" คือโลกุตรกุศล คำว่า "สํยมาโต" (เพราะสำรวม) คือเพราะสำรวมด้วยมรรคสังวรจากกิเลสมีทิฏฐิเอกัฏฐะเป็นต้น ด้วยสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ ที่สงเคราะห์เข้าในมรรค คำว่า "เวร" คือบาปมีปาณาติบาตเป็นต้น คำว่า "กุสโล" (ผู้ฉลาด) คือผู้ฉลาด ผู้เฉลียวฉลาดด้วยสัมมาทิฏฐิอันเป็นมรรค คำว่า "ย่อมละบาป" คือย่อมละ ย่อมถอนบาปธรรมที่พึงละนั้นๆ เป็นส่วนๆ ด้วยมรรคเหล่านั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มรรคกล่าวแล้ว"

‘‘ททโต’’ติอาทินา [Pg.106] ปุพฺเพ อวิภาเคน กุสลมูลานิ อุทฺธฏานีติ อิทานิ วิภาเคน ตานิ อุทฺธรนฺโต ‘‘โลกิยกุสลมูล’’นฺติอาทิมาห.

เมื่อกุศลมูลทั้งหลายถูกยกขึ้นโดยไม่จำแนกไว้ก่อนด้วยคำว่า 'ททโต' เป็นต้น บัดนี้ เมื่อจะยกกุศลมูลเหล่านั้นขึ้นโดยจำแนก จึงกล่าวคำว่า 'โลกิยกุศลมูล' เป็นต้น

ปุถุชฺชนภูมิ เสกฺขภูมิ ทสฺสิตา ปหานสฺส วิปฺปกตภาวทีปนโต. อเสกฺขภูมิ ทสฺสิตา อนุปาทาปรินิพฺพานทีปนโต.

ภูมิของปุถุชนและภูมิของพระเสกขะถูกแสดงแล้ว เพราะแสดงความเป็นไปของการละ (ปหานะ) ที่ยังไม่เสร็จสิ้น ภูมิของพระอเสกขะถูกแสดงแล้ว เพราะแสดงอนุปาทาปรินิพพาน

สคฺคคามินี ปฏิปทา ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติ.

ปฏิปทาที่นำไปสู่สวรรค์ คือบุพภาคปฏิปทา

ปุญฺเญ กถิเต ปุญฺญผลมฺปิ กถิตเมว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ททโต…เป… เทสนมาหา’’ติ. สจฺจกมฺมฏฺฐาเนน วินา สํกิเลสปฺปหานํ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กุสโล…เป… เทสนมาหา’’ติ.

เมื่อบุญถูกกล่าวแล้ว แม้ผลของบุญก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้วด้วย จึงกล่าวว่า 'ททโต...เป... เทสนมาห' (ทรงแสดงเทศนาว่า ของบุคคลผู้ให้... เป็นต้น) เมื่อแสดงว่าการละกิเลสย่อมไม่มีหากปราศจากสัจจกัมมัฏฐาน จึงกล่าวว่า 'กุสโล...เป... เทสนมาห' (ทรงแสดงเทศนาว่า ผู้ฉลาด... เป็นต้น)

เวรสทฺโท อทินฺนาทานาทิปาปธมฺเมสุปิ นิรุฬฺโหติ วุตฺตํ ‘‘เอวํ สพฺพานิปิ สิกฺขาปทานิ วิตฺถาเรตพฺพานี’’ติ. ทฺเวปิ วิมุตฺติโย เสกฺขาเสกฺขวิมุตฺติโย, สอุปาทิเสสอนุปาทิเสสวิมุตฺติโย จ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘นิพฺพุโตติ ทฺเว นิพฺพานธาตุโย’’ติอาทิ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๗๖).

คำว่า เวร ย่อมใช้ได้แม้ในบาปธรรมมีอทินนาทานเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'พึงขยายสิกขาบททั้งปวงอย่างนี้' วิมุตติทั้งสองอย่าง คือ เสกขวิมุตติและอเสกขวิมุตติ และสอุปาทิเสสวิมุตติและอนุปาทิเสสวิมุตติ เพราะพระองค์จักตรัสอย่างนั้นว่า 'นิพฺพุโตติ เทฺว นิพฺพานธาตุโย' (คำว่า นิพพุตะ คือนิพพานธาตุ ๒ อย่าง) เป็นต้น (เนตติ. อรรถ. 76)

การณูปจาเรน, การณคฺคหเณน วา ผลํ คหิตนฺติ อาห ‘‘ทฺเว สุคติโย’’ติอาทิ. วฏฺฏวิวฏฺฏสมฺปตฺติโย อิมิสฺสา เทสนาย ผลํ, ตสฺส ทานํ สีลํ ภาวนา อุปาโย, ‘‘สมฺปตฺติทฺวยํ อิจฺฉนฺเตน ทานาทีสุ อปฺปมตฺเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ อยเมตฺถ ภควโต อาณตฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘ผลาทีนิ ยถารหํ เวทิตพฺพานี’’ติ.

ด้วยการอุปจาระโดยเหตุ หรือด้วยการถือเอาเหตุ ย่อมถือเอาผล จึงกล่าวว่า 'สุคติ ๒ อย่าง' เป็นต้น ความสมบัติในวัฏฏะและวิวัฏฏะเป็นผลของเทศนานี้ ทาน ศีล ภาวนา เป็นอุบายของผลนั้น พระพุทธองค์ทรงมีพระบัญชาในที่นี้ว่า 'ผู้ปรารถนาสมบัติ ๒ อย่าง พึงเป็นผู้ไม่ประมาทในทานเป็นต้น' จึงกล่าวหมายถึงความหมายนี้ว่า 'พึงทราบผลเป็นต้นตามสมควร'

วิจโยติ วิจยหารสมฺปาโต, โส วุจฺจตีติ อตฺโถ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. ‘‘ติวิธมฺปิ ทานมย’’นฺติอาทินา ปทตฺถวิจยํ ทสฺเสติ, เตน อสฺสาทาทโย, อิตเร จ วิจยหารปทตฺถา อตฺถโต วิจิตา เอว โหนฺตีติ. รูปาทิอารมฺมณสฺส ปริจฺจาโค วุตฺโตติ สมฺพนฺโธ. สพฺโพติ สกโล อนวเสสโต กิจฺจสฺส วุตฺตตฺตา.

คำว่า วิจยะ คือวิจยหารสัมปาตะ ความว่า วิจยหารนั้นถูกกล่าวแล้ว นัยนี้มีในบทอื่นต่อจากนี้ไปเช่นกัน ด้วยคำว่า 'ทานมัยทั้ง ๓ อย่าง' เป็นต้น ย่อมแสดงการพิจารณาเนื้อความแห่งบท (ปทัตถวิจยะ) ด้วยเหตุนั้น อัสสาทะเป็นต้น และเนื้อความแห่งบทของวิจยหารอื่นๆ ย่อมเป็นอันถูกพิจารณาโดยอรรถนั่นเอง การสละอารมณ์มีรูปเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว นี้เป็นความสัมพันธ์กัน คำว่า ทั้งหมด คือทั้งหมดโดยไม่เหลือ เพราะกล่าวถึงกิจโดยไม่เหลือ

ทานาภิรตสฺส จาคาธิฏฺฐานํ ปาริปูรึ คจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘ททโต…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ. วิรติสจฺเจ, วจีสจฺเจ จ ติฏฺฐโต สจฺจาธิฏฺฐานํ ปาริปูรึ คจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘สํยม…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ. โกสลฺลโยคโต จ ปาปปฺปหานโต จ ปญฺญาปาริปูรึ คจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘กุสโล…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ. อนวเสสราคาทีสุ ปหีเนสุ อุปสโม อุปฏฺฐิโต นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ราค…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ.

จาคาธิษฐานของผู้ยินดีในการให้ ย่อมถึงความบริบูรณ์ จึงกล่าวว่า 'ททโต...เป... ปทฏฺฐานํ' (ของบุคคลผู้ให้... เป็นต้น เป็นปทัฏฐาน) สัจจาธิษฐานของผู้ตั้งอยู่ในวิรติสัจจะและวจีสัจจะ ย่อมถึงความบริบูรณ์ จึงกล่าวว่า 'สํยมา...เป... ปทฏฺฐานํ' (ของบุคคลผู้สำรวม... เป็นต้น เป็นปทัฏฐาน) ปัญญาธิษฐาน ย่อมถึงความบริบูรณ์เพราะประกอบด้วยความฉลาดและเพราะละบาปได้ จึงกล่าวว่า 'กุสโล...เป... ปทฏฺฐานํ' (ของบุคคลผู้ฉลาด... เป็นต้น เป็นปทัฏฐาน) เมื่อราคะเป็นต้นถูกละได้โดยไม่เหลือ ความสงบ (อุปสมะ) ย่อมชื่อว่าปรากฏขึ้น จึงกล่าวว่า 'ราค...เป... ปทฏฺฐานํ' (ของราคะ... เป็นต้น เป็นปทัฏฐาน)

กุสโลติ [Pg.107] ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน โกสลฺลสมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตาติ อาห ‘‘กุสโล…เป… มคฺคงฺคาทิภาเวน เอกลกฺขณตฺตา’’ติ. อาทิสทฺเทน โพธิปกฺขิยภาวาทึ สงฺคณฺหาติ. เขเปตพฺพภาเวนาติ ปหาตพฺพภาเวน.

คำว่า กุสโล (ผู้ฉลาด) คือสัมมาทิฏฐิอันเป็นความฉลาดถูกกล่าวโดยบุคคลลาธิษฐาน จึงกล่าวว่า 'กุสโล...เป... มคฺคงฺคาทิภาเวน เอกลกฺขณตฺตา' (ผู้ฉลาด... เป็นต้น เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นองค์แห่งมรรคเป็นต้น) ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์ความเป็นโพธิปักขิยธรรมเป็นต้น คำว่า ด้วยความเป็นสิ่งที่พึงให้สิ้นไป คือด้วยความเป็นสิ่งที่พึงละ

อเวรตนฺติ อสปตฺตตํ. กุสลธมฺเมหีติ อนวชฺชธมฺเมหิ, ผลนิพฺพาเนหีติ อธิปฺปาโย. ทานสฺส มหปฺผลตา, สีลาทิคุเณหิ สตฺถุ อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาโว, อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ อิเมสํ ปจฺจเวกฺขณา อิมสฺส ทานสฺส นิทานนฺติ อยมตฺโถ ปาฬิยํ นิรุฬฺโหว. นิพฺพจนนิทานสนฺธโย สุวิญฺเญยฺยาวาติ อาห ‘‘นิพฺพจนนิทานสนฺธโย วตฺตพฺพา’’ติ.

คำว่า อเวรตา (ความไม่มีเวร) คือความเป็นผู้ไม่มีศัตรู คำว่า ด้วยกุศลธรรมทั้งหลาย คือด้วยธรรมที่ไม่มีโทษ อธิบายว่า ด้วยผลและนิพพาน ความเป็นทานที่มีผลมาก ความที่พระศาสดาทรงเป็นทักขิไณยบุคคลอันยอดเยี่ยมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และอนุปาทาปรินิพพาน การพิจารณาธรรมเหล่านี้เป็นเหตุ (นิทาน) ของทานนี้ ความหมายนี้ย่อมปรากฏชัดในพระบาลี นิพพจนะ นิทาน และสนธิทั้งหลายเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย จึงกล่าวว่า 'พึงกล่าวถึงนิพพจนะ นิทาน และสนธิทั้งหลาย'

ปฏิปกฺขนิทฺเทเสน สมุทโยติ เทสนตฺถํ ปฏิปกฺขนิทฺเทสเนน นิทฺธาริโต อยํ มจฺฉริยาทิสํกิเลสปกฺขิโก สมุทโย. อโลเภน…เป… ทานาทีหีติ เยหิ อโลภาทีหิ ทานาทโย ธมฺมา สมฺภวนฺติ, ตานิ ทานาทิคฺคหเณเนว คหิตานีติ กุสลมูลานิ นิทฺธาเรติ ‘‘อิมานิ ตีณิ กุสลานี’’ติ. เตสนฺติ กุสลมูลานํ.

เพื่อแสดงเทศนาว่า สมุทัยนี้เป็นฝ่ายกิเลสมีมัจฉริยะเป็นต้น ซึ่งถูกกำหนดด้วยการแสดงฝ่ายตรงข้าม ด้วยคำว่า อโลเภน...เป... ทานาทีหิ (ด้วยอโลภะ... เป็นต้น... ด้วยทานเป็นต้น) คือธรรมมีทานเป็นต้นเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นด้วยอโลภะเป็นต้นเหล่านั้น กุศลมูลเหล่านั้นถูกกำหนดด้วยการถือเอาทานเป็นต้นนั่นเองว่า 'กุศล ๓ ประการเหล่านี้' คำว่า เตสํ (ของเหล่านั้น) คือของกุศลมูลทั้งหลาย

ภยเหตุ เทติ ปณฺณาการาทิวเสน. ราคเหตุ เทติ สภาควตฺถุสฺส. อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ เทติ ลญฺชาทิวเสน. อนุกมฺปนฺโต วา กรุณาเขตฺเต. อปจยมาโน คุณเขตฺเต, อุปการเขตฺเต วา. ภยูปรโตติ ภเยน โอรโต. เตน ตถารูเปน สํยเมน เวรํ น จิยเตว. เอวํ สพฺพสฺส อกุสลสฺส ปาปโก วิปาโกติ โยชนา.

ให้เพราะเหตุแห่งความกลัว โดยเป็นเครื่องบรรณาการเป็นต้น ให้เพราะเหตุแห่งความกำหนัด ในวัตถุที่เสมอกัน ให้เพราะเหตุแห่งอามิสเล็กน้อย โดยเป็นสินบนเป็นต้น หรือให้โดยอนุเคราะห์ ในเขตแห่งความกรุณา หรือให้โดยเคารพ ในเขตแห่งคุณ หรือในเขตแห่งอุปการะ คำว่า ภยูปราโต คือผู้เว้นเพราะความกลัว ด้วยความสำรวมเช่นนั้น เวรย่อมไม่สั่งสมเลย การประกอบความว่า 'วิบากของอกุศลทั้งปวงเป็นบาป' ดังนี้

‘‘ททโต’’ติอาทินา ยถา ทานปฏิกฺเขเปน ปริวตฺตนํ ทสฺสิตํ, เอวํ ปหานปฏิกฺเขเปนปิ ปริวตฺตนํ ทสฺเสตพฺพนฺติ วุตฺตํ ‘‘อกุสโล ปน น ชหาตี’’ติ.

คำว่า 'ททโต' เป็นต้น แสดงการผันแปรด้วยการปฏิเสธทานฉันใด พึงแสดงการผันแปรด้วยการปฏิเสธการละฉันนั้นด้วย จึงกล่าวว่า 'แต่อกุศลย่อมไม่ละ'

กมฺมผลํ สทฺทหนฺโต ทานกิริยายํ ปทหนฺโต เยน วิธินา ทานํ ทาตพฺพํ, ตตฺถ สตึ อุปฏฺฐเปนฺโต จิตฺตํ สมาทหนฺโต สมฺมาทิฏฺฐึ ปุรกฺขโรนฺโต ทาเน สมฺมาปฏิปนฺโน โหตีติ อาห ‘‘ทานํ นาม…เป… โหตี’’ติ.

ผู้เชื่อกรรมและผลของกรรม พากเพียรในการให้ทาน ตั้งสติในวิธีที่พึงให้ทาน ตั้งจิตมั่น มีสัมมาทิฏฐิเป็นประธาน ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติชอบในการให้ทาน จึงกล่าวว่า 'ทานชื่อว่า...เป... ย่อมเป็น'

ภาวนาปหานสมาโรปนานิ ปาฬิยํ สรูปโต วิญฺญายนฺตีติ ปทฏฺฐานเววจนสมาโรปนานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ สีลสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยํ. อญฺญญฺจ ยเทตฺถ อตฺถโต น วิภตฺตํ, ตํ วุตฺตนยตฺตา, อุตฺตานตฺถตฺตา จาติ เวทิตพฺพํ.

การเจริญ การละ และการยกขึ้นตั้งไว้ ย่อมรู้ได้โดยสภาวะในพระบาลี เพื่อแสดงการยกขึ้นตั้งไว้ซึ่งบทตั้งและคำไวพจน์ จึงกล่าวว่า 'นั้นเป็นบทตั้งของศีล' เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย ส่วนสิ่งอื่นใดในที่นี้ที่ไม่ได้จำแนกโดยอรรถ พึงทราบว่าเพราะเป็นนัยที่กล่าวมาแล้ว และเพราะเป็นอรรถที่ตื้น

หารสมฺปาตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายหารสัมปาตวาระ จบแล้ว

นยสมุฏฺฐานวารวณฺณนา

คำอธิบายวาระแห่งการเกิดขึ้นของนัย (นยสมุฏฐานวาระ)

๗๙. ‘‘วิสยเภทโต’’ติ [Pg.108] สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต วิวริตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นยโตติ นยคฺคาหโต. น หิ ปฏิเวธญาณํ วิย วิปสฺสนาญาณํ ปจฺจกฺขโต ปวตฺตตีติ. อนุพุชฺฌิยมาโนติ อภิสมยญาณสฺส อนุรูปํ พุชฺฌิยมาโน. ยถา เอกปฏิเวเธเนว มคฺคญาณํ ปวตฺตติ, เอวํ ตทนุจฺฉวิกํ วิปสฺสนาญาเณน คยฺหมาโนติ อตฺโถ. เอวญฺจ กตฺวา นนฺทิยาวฏฺฏาทีนํ ติณฺณํ อตฺถนยภาโว สมตฺถิโต โหตีติ. ตถา หิ อตฺถวิเสสสรูปตาย ตโย นยา ‘‘สุตฺตตฺโถ’’ติ วุตฺตา, ปทตฺถวิจารภาเวปิ ปน หารา ‘‘พฺยญฺชนวิจโย’’ติ. ยทิ เอวํ กถํ ตโยติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปฏิวิชฺฌนฺตานํ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอกเมโก สํกิเลสโวทานานํ วิภาคโต ทฺวิสงฺคโหติ โยชนา. จตุฉอฏฺฐทิโส จาติ น ปจฺเจกํ เต นนฺทิยาวฏฺฏาทโย จตุฉอฏฺฐทิสา, อถ โข ยถากฺกมนฺติ. ‘‘เอว’’นฺติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส นิคมนํ.

๗๙. เพื่อขยายความหมายที่กล่าวโดยย่อว่า "วิสัยเภทโต" ให้พิสดาร จึงกล่าวว่า "ยถา หิ" เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "นยโต" คือด้วยการถือเอาโดยนัย เพราะวิปัสสนาญาณย่อมไม่เป็นไปโดยประจักษ์เหมือนปฏิเวธญาณ คำว่า "อนุพุชฌิยมาโน" คือรู้ตามสมควรแก่อภิสมยญาณ ความว่า เหมือนมรรคญาณย่อมเป็นไปด้วยการแทงตลอดเพียงครั้งเดียวฉันใด วิปัสสนาญาณก็ถูกถือเอาโดยสมควรแก่การแทงตลอดนั้นฉันนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นอรรถนัย ๓ ประการของนันทิยาวัฏฏะเป็นต้น ย่อมสำเร็จ เพราะนัย ๓ ประการนั้น มีลักษณะเป็นอรรถพิเศษ จึงเรียกว่า "สุตตัตถะ" ส่วนหาระทั้งหลาย แม้มีสภาพเป็นการพิจารณาบท ก็เรียกว่า "พยัญชนวิจยะ" หากเป็นเช่นนั้น ไฉนจึงเป็น ๓ ประการเล่า? พึงกล่าวโดยอ้างถึงคำถามว่า "แต่สำหรับผู้แทงตลอด" เป็นต้น ในที่นั้น การประกอบความหมายว่า "แต่ละอย่างย่อมสงเคราะห์เป็น ๒ โดยการจำแนกแห่งกิเลสและโวทาน" คำว่า "จตุฉอัฏฐทิโส จ" (มี ๔, ๖, ๘ ทิศ) นั้น นันทิยาวัฏฏะเป็นต้นเหล่านั้น ไม่ได้มี ๔, ๖, ๘ ทิศโดยแต่ละอย่าง แต่ย่อมเป็นไปตามลำดับ คำว่า "เอวํ" เป็นต้น เป็นการสรุปความหมายที่กล่าวมาแล้ว

ตถา จาติ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส อุปจเยน สมตฺถนา. ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายตีติ เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต ปฏฺฐานกถายํ อาวิ ภวิสฺสติ. ‘‘อนฺธํ ตมํ ตทา โหติ, ยํ โลโภ สหเต นร’’นฺติอาทิ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) วจนโต กามตณฺหาปิ ปฏิจฺฉาทนสภาวา, ยโต กามจฺฉนฺทํ ‘‘นีวรณ’’นฺติ วุตฺตํ. อวิชฺชาย ปน ภเวสุ อาทีนวปฺปฏิจฺฉาทนํ สาติสยนฺติ. ตถา อวิชฺชาปิ สํโยชนสภาวา, ยโต สา พหิทฺธา สํโยชนภาเวน วุตฺตา. เอวํ สนฺเตปิ ตณฺหาย พนฺธนฏฺโฐ สาติสโย อเปกฺขิตภาวโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถาปิ…เป… วุตฺต’’นฺติ อาห.

คำว่า "ตถา จ" คือการสนับสนุนความหมายที่กล่าวมาแล้วด้วยการเพิ่มพูน สิ่งที่พึงกล่าวในคำว่า "ปุพพา โกฏิ น ปัญญายติ" (เบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ) นั้น จักปรากฏในปัฏฐานกถาภายหลัง ตามพระพุทธพจน์ว่า "ความมืดบอดนั้นย่อมมีเมื่อโลภะครอบงำนรชน" เป็นต้น (จูฬนิทเทส ขัคควิสาณสูตรนิทเทส ๑๒๘) กามตัณหาก็มีสภาพปกปิด เพราะกามฉันท์ถูกเรียกว่า "นิวรณ์" แต่อวิชชาย่อมปกปิดโทษในภพทั้งหลายอย่างยิ่ง อวิชชาก็มีสภาพเป็นสังโยชน์ เพราะอวิชชาถูกกล่าวว่าเป็นสังโยชน์ภายนอก แม้เป็นเช่นนั้น ความเป็นเครื่องผูกของตัณหาก็ยิ่งกว่า เพราะเป็นสภาพที่ต้องอาศัย จึงแสดงความหมายนี้ว่า "ถึงกระนั้น...เป...กล่าวแล้ว"

‘‘สํยุตฺตา’’ติ ปทสฺส สมฺปยุตฺตาติ อตฺโถติ อาห ‘‘มิสฺสิตา’’ติ. ‘‘อวิชฺชาภิภูตา…เป… อภินิวิสนฺตา’’ติ เอเตน อวิชฺชาย อยาถาวคหณเหตุตํ ทสฺเสติ, ตโต โส อวินฺทิยํ วินฺทตีติ อวิชฺชาติ วุจฺจติ. กิลิสฺสนํ อุปตาปนนฺติ อาห ‘‘กิลิสฺสนปฺปโยคํ อตฺตปริตาปนปฏิปตฺติ’’นฺติ. อลฺลียนํ เสวนํ.

คำว่า "สํยุตตา" มีความหมายว่า "สัมปยุตตา" จึงกล่าวว่า "มิสสิตา" (ปะปนกัน) ด้วยคำว่า "อวิชชาภิภูตา...เป...อภินิวิสันตา" นี้ ย่อมแสดงความเป็นเหตุแห่งการถือเอาไม่ตรงตามความเป็นจริงของอวิชชา เพราะเหตุนั้น อวิชชาจึงถูกเรียกว่า "อวิชชา" เพราะบุคคลย่อมประสบสิ่งที่ไม่ควรประสบ คำว่า "กิลิสสนํ" คือการเบียดเบียน จึงกล่าวว่า "การประกอบความเศร้าหมอง คือการปฏิบัติเพื่อเบียดเบียนตน" คำว่า "อัลลียะนํ" คือการเสพ

ทุกฺขนฺติ [Pg.109] …เป… ชานนฺตีติ อตฺตนา อนุภูยมานํ ตถา ตถา อุปฏฺฐิตํ กายิกเจตสิกทุกฺขํ, อิตรมฺปิ วา เอกเทสํ ชานนฺติ. ตณฺหายปิ เอเสว นโย. สภาควิสภาคปฏิปชฺชิตพฺพาการโต ตตฺถ เตสํ ญาณํ นตฺเถวาติทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิมาห. ปวตฺติปวตฺติเหตุมตฺตมฺปีติ ‘‘ปวตฺติ ปวตฺติเหตู’’ติ เอตฺตกมฺปิ. กา ปน กถาติ ปจุรชนสาธารเณ โลกิเยปิ นาม อตฺเถ เยสํ ญาณสฺส ปฏิฆาโต, ปรมคมฺภีเร อริยานํ เอว วิสยภูเต โลกุตฺตเร นิวตฺตินิวตฺติเหตุสงฺขาเต อตฺเถ กา นาม กถา, ฉินฺนา กถาติ อตฺโถ. อฏฺฐสมาปตฺติปเภทสฺส เกวลสฺส สมถสฺส ตาทิเส กาเล พาหิรกานญฺจ อิชฺฌนโต ‘‘วิปสฺสนาธิฏฺฐาน’’นฺติ วิเสสิตํ. วูปสโม สมุจฺเฉโท, ปฏิปฺปสฺสทฺธิ จ.

คำว่า "ทุกขํ...เป...ชานันติ" คือย่อมรู้ทุกข์ทางกายและทางใจที่ตนเองประสบและปรากฏขึ้นอย่างนั้นๆ หรือย่อมรู้ส่วนหนึ่งของทุกข์อื่น แม้ในตัณหาก็นัยนี้เหมือนกัน เพื่อแสดงว่าญาณของพวกเขาในที่นั้นไม่มีเลยในลักษณะที่พึงปฏิบัติโดยส่วนที่เหมือนกันและต่างกัน จึงกล่าวว่า "อิทัง ทุกขัง" เป็นต้น คำว่า "ปวัตติปวัตติเหตุ มัตตัมปิ" คือเพียงเท่านี้ว่า "ปวัตติ ปวัตติเหตุ" (ความเกิดขึ้นและเหตุแห่งความเกิดขึ้น) คำว่า "กา ปน กถา" (จะกล่าวอะไรอีก) ความว่า ในอรรถที่เป็นโลกิยะซึ่งเป็นของสาธารณ์แก่คนส่วนมาก แม้ในอรรถนั้น ญาณของพวกเขายังขัดข้องอยู่ จะกล่าวอะไรในอรรถที่เป็นโลกุตตระอันลึกซึ้งยิ่ง ซึ่งเป็นวิสัยของพระอริยะเท่านั้น อันนับว่าความดับและเหตุแห่งความดับเล่า? เป็นอันขาดคำ เพราะสมถะล้วนๆ อันจำแนกเป็นอัฏฐสมาบัติ ย่อมสำเร็จแก่พวกภายนอกในกาลเช่นนั้น จึงจำแนกไว้ว่า "วิปัสสนาธิษฐาน" ความสงบระงับ คือการตัดขาด และการระงับลง

‘‘สํสารสฺส อนุปจฺเฉทนโต’’ติ อิทํ ทิฏฺฐิคตานํ ทิฏฺฐิคติกมตทสฺสนํ. โส หิ ปุตฺตมุขทสฺสเน อสติ สํสาโร อุจฺฉิชฺเชยฺยาติ ภายติ. ยโต วุตฺตํ –

คำว่า "สํสารัสสะ อนุปุจเฉทนโต" นี้เป็นการแสดงความเห็นของพวกทิฏฐิที่ยึดถือทิฏฐิ เพราะเขาเหล่านั้นย่อมกลัวว่า หากไม่มีการเห็นหน้าบุตร สังสารวัฏก็จะขาดไป เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า –

‘‘คณฺฑุปฺปาโท กิกี เจว, กุนฺตี พฺราหฺมณธมฺมิโก;

เอเต อภยํ ภายนฺติ, สมฺมูฬฺหา จตุโร ชนา’’ติ. (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๙๓;

อ. นิ. ฏี. ๓.๕.๑๙๒);

"คน ๔ จำพวกเหล่านี้ คือ ไส้เดือน นกกิกี นกกุนตี และพราหมณ์ผู้ถือธรรม ย่อมกลัวภัยในฐานะที่ไม่มีภัย เพราะเป็นผู้หลงผิด" (สุ. นิ. อรรถ. ๒.๒๙๓; อ. นิ. ฎีกา ๓.๕.๑๙๒)

ตทภิญฺญาติ ตํ ยถาวุตฺตอนฺตทฺวยํ อภิชานนฺติ คุณํ อาโรเปตฺวา ชานนฺตีติ ตทภิญฺญา. อตฺถภญฺชนโต, โรคคณฺฑสลฺลสทิสตาย อตฺตภาวสํกิเลสานญฺจ โรคคณฺฑสลฺลตา.

คำว่า "ตทภิญญา" คือย่อมรู้ที่สุดสองอย่างที่กล่าวมาแล้วนั้น โดยยกคุณขึ้นแล้วรู้ จึงชื่อว่า "ตทภิญญา" เพราะทำลายอรรถ และเพราะความที่กิเลสในอัตภาพเป็นเหมือนโรค ฝี และลูกศร

สกฺกายทสฺสเนติ เอตฺถ ทิฏฺฐิทสฺสนํ, สกฺกาโยว ทสฺสนํ สกฺกายทสฺสนนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตสนฺติ ทิฏฺฐิจริตานํ. อตฺตาภินิเวโส พลวา. ตสฺมา ยถาอุปฏฺฐิตํ รูปํ ‘‘อตฺตา’’อิจฺเจว คณฺหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตถา เวทนาทึ. ตณฺหาจริโต ปน ยถาอุปฏฺฐิตํ รูปํ ตณฺหาวตฺถุํ กตฺวา อตฺตนิยาภินิเวเสน อภินิวิสนฺตา ตทญฺญเมว อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ. เอวํ เวทนาทีสุ. เตนาห ‘‘ตณฺหาจริตา’’ติอาทิ. วิชฺชมาเนติ ปรมตฺถโต อุปลพฺภมาเน. กาเยติ สมูเห. ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิโต อตฺตาทิ เอว ปรมตฺถโต นุปลพฺภติ, ทิฏฺฐิ ปน ลพฺภเตวาติ อาห ‘‘สตี วา วิชฺชมานา’’ติ.

ในคำว่า "สักกายทัสสนะ" นี้ พึงทราบความหมายว่า "ทิฏฐิทัสสนะ" (การเห็นด้วยทิฏฐิ) หรือ "สักกายะนั่นแหละคือการเห็น" จึงเป็น "สักกายทัสสนะ" คำว่า "เตสํ" (ของเหล่านั้น) คือของพวกที่มีทิฏฐิเป็นจริต ความยึดมั่นในอัตตาแรงกล้า เพราะฉะนั้น ความหมายคือย่อมยึดถือรูปที่ปรากฏขึ้นว่า "อัตตา" นั่นเอง แม้เวทนาเป็นต้นก็เช่นกัน แต่พวกที่มีตัณหาเป็นจริต ย่อมยึดมั่นในรูปที่ปรากฏขึ้นโดยทำรูปนั้นให้เป็นวัตถุแห่งตัณหา และย่อมพิจารณาเห็นสิ่งอื่นจากรูปนั้นว่าเป็นอัตตาด้วยความยึดมั่นว่าเป็นของตน แม้ในเวทนาเป็นต้นก็เช่นกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ตัณหาจริต" เป็นต้น คำว่า "วิชชมาเน" คือเมื่อมีอยู่โดยปรมัตถ์ คำว่า "กาเย" คือในหมู่ อัตตาเป็นต้นที่ถูกตรึกด้วยทิฏฐิเท่านั้น ย่อมไม่ปรากฏโดยปรมัตถ์ แต่ทิฏฐิย่อมปรากฏ จึงกล่าวว่า "เมื่อมีอยู่ หรือเมื่อปรากฏอยู่"

สกฺกายทสฺสนมุเขนาติ สกฺกายทิฏฺฐิมุเขน.

คำว่า "สักกายทัสสนมุเขนะ" คือด้วยสักกายทิฏฐิเป็นประธาน

อุจฺเฉทสสฺสตนฺติ [Pg.110] ตํสหจรณโต อุจฺเฉทสสฺสตทิฏฺฐิ วุตฺตา. ‘‘อุจฺเฉทสสฺสตวาทา’’ติปิ ปาโฐ.

คำว่า "อุจเฉทสัสสตํ" คืออุจเฉทสัสสตทิฏฐิถูกกล่าวเพราะเป็นไปพร้อมกับสิ่งนั้น มีบทว่า "อุจเฉทสัสสตวาทา" ก็มี

กสิณายตนานีติ กสิณชฺฌานานิ.

คำว่า "กสิณายตนานิ" คือกสิณฌานทั้งหลาย

เตเชตฺวาติ นิสาเนตฺวา.

คำว่า "เตเชตวา" คือลับให้คม

๘๑. เอตฺตาวตา นนฺทิยาวฏฺฏสฺส ภูมิรจนวเสน สํกิเลสปกฺโข ทสฺสิโตติ อาห ‘‘ตตฺถ ทิฏฺฐิจริโตติอาทินา โวทานปกฺขํ ทสฺเสตี’’ติ. ‘‘ยสฺมา สลฺเลเข ติพฺพคารโว’’ติ อิมินา ตตฺถ ติพฺพคารวตฺตา สํเลขานุสนฺตตวุตฺตินา ภวตีติ ทสฺเสติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. มิจฺฉาธิโมกฺโข สทฺธาปติรูปโก อวตฺถุสฺมึ ปสาโท.

๘๑. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวว่าได้แสดงฝ่ายแห่งกิเลสโดยการจัดภูมิของนันทิยาวัฏแล้ว ว่า "ในที่นั้น ท่านแสดงฝ่ายแห่งความบริสุทธิ์ด้วยบทว่า ผู้มีทิฏฐิจริต เป็นต้น" ด้วยบทว่า "เพราะเป็นผู้มีความเคารพอย่างแรงกล้าในการขัดเกลา" นี้ ท่านแสดงว่า เพราะมีความเคารพอย่างแรงกล้าในที่นั้น จึงเป็นผู้มีปกติประพฤติสืบเนื่องในการขัดเกลา แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แล มิจฉาธิโมกข์ คือความเลื่อมใสในสิ่งที่ไม่เป็นวัตถุ ซึ่งเป็นความเชื่อที่เทียม

ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ธมฺมเมว วิภชตีติ อาห ‘‘สตฺตาปิ…เป… ทสฺเสตี’’ติ.

ท่านกล่าวว่า ย่อมจำแนกธรรมเท่านั้นโดยอธิษฐานบุคคล ว่า "สัตว์ทั้งหลายก็...เป... ย่อมแสดง"

เย หิ เกจีติ เอตฺถ หิ-สทฺโท นิปาตมตฺตํ. ‘‘อิมาหิ เอว จตูหิ ปฏิปทาหี’’ติปิ ปาฬิ. ทุกฺขาปฏิปทาทิวิภาเคน มคฺโค เอว อิธ วุตฺโตติ อาห ‘‘ปฏิปทา หิ มคฺโค’’ติ จตุทฺทิสาสงฺขาตํ มคฺคนฺติ จตุทฺทิสาสงฺขาตํ ปวตฺตนุปายํ. ทฺเว ทิสา เอติสฺสาติ ทฺวิทิสา. นนฺทิยาวฏฺฏสฺสาติ นนฺทิยาวฏฺฏนยสฺส.

ในบทว่า เย หิ เกจิ นี้ คำว่า หิ เป็นเพียงนิบาต แม้บาลีว่า "ด้วยปฏิปทา ๔ อย่างเหล่านี้เท่านั้น" ก็มี ท่านกล่าวว่า ในที่นี้กล่าวถึงมรรคเท่านั้นโดยการจำแนกปฏิปทาอันเป็นทุกข์เป็นต้น ว่า "ปฏิปทาคือมรรค" มรรคที่นับว่ามี ๔ ทิศ คืออุบายแห่งการเป็นไปที่นับว่ามี ๔ ทิศ มี ๒ ทิศแก่ปฏิปทานั้น ชื่อว่า ทวิทิสา (มี ๒ ทิศ) บทว่า นันทิยาวัฏฏัสสะ คือ แห่งนัยนันทิยาวัฏ

๘๒. วิวตฺตติ วฏฺฏํ เอตฺถาติ วิวตฺตํ, วิวตฺตํ เอว วิวฏฺฏํ, อสงฺขตธาตุ, นิพฺพุติ เอว วา. เตน วุตฺตํ ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ.

๘๒. วัฏฏะย่อมหมุนกลับในธรรมชาตินั้น ชื่อว่า วิวัฏฏะ วิวัฏฏะนั่นแหละคือ วิวัฏฏะ คือ อสังขตธาตุ หรือคือความดับนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "นิพพาน"

‘‘กตฺถ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ วา ปาฬิ. อุปจเยติ อุปจยาวตฺถายนฺติ อตฺโถ. ทสนฺนนฺติ โลภาทิกิเลสวตฺถูนํ. วิปลฺลาสเหตุภาวโตติ สุภสญฺญาทิวิปลฺลาสเหตุกภาวโต. วิปริเยสคฺคาหวเสน หิ อาทีนเวสุ เอว สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิตา. น หิ ยถาภูตญาเณ สติ ตถา สมฺภโว. เตน วุตฺตํ ‘‘ทสนฺนํ…เป… ภาวโต’’ติ. ทสวิธการเณติ ทสวิเธ การเณ, ทสวิธสฺส วา การเณ. อโยนิโสมนสิการปริกฺขตา ธมฺมา สุภารมฺมณาทโย.

หรือบาลีว่า "พึงเห็นในที่ไหน" บทว่า อุปจเยติ มีอรรถว่า ในภาวะแห่งความเจริญ บทว่า ทสนฺนํ คือ แห่งวัตถุแห่งกิเลสมีโลภะเป็นต้น ๑๐ อย่าง บทว่า วิปัลลาสเหตุภาวโต คือ เพราะเป็นเหตุแห่งวิปลาสมีสุภสัญญาเป็นต้น เพราะการยึดถือโดยความเป็นของวิปลาส ย่อมมีการตามเห็นอัสสาทะในธรรมทั้งหลายที่เป็นเครื่องผูกพันอันเป็นโทษนั่นเอง เพราะเมื่อมีญาณตามความเป็นจริงแล้ว ความเป็นไปเช่นนั้นย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แห่ง... (ละไว้)... ภาวะ ๑๐ อย่าง" บทว่า ทสวิธการเณติ คือ ในเหตุ ๑๐ อย่าง หรือ แห่งเหตุ ๑๐ อย่าง ธรรมทั้งหลายมีสุภารมณ์เป็นต้น ที่ถูกอโยนิโสมนสิการครอบงำ

ตพฺพิสยา กิเลสาติ อาหารปริญฺญาปริพนฺธภูตา กิเลสา. วิญฺญาณฏฺฐิตีสุปิ เอเสว นโย. กาเย ปวตฺตมาโน ปฐโม วิปลฺลาโส กายสมุทาเย, กาเยกเทเส จ กพฬีกาเร อาหาเร ปวตฺโต เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฐเม อาหาเร วิสยภูเต ปฐโม วิปลฺลาโส [Pg.111] ปวตฺตตี’’ติ. ตถา เวทนายํ ปวตฺตมาโน ทุติยวิปลฺลาโส ตปฺปจฺจเย ผสฺสาหาเร, จิตฺเต ปวตฺตมาโน ตติยวิปลฺลาโส ตปฺปจฺจเย มโนสญฺเจตนาหาเร, ธมฺเมสุ ปวตฺตมาโน จตุตฺถวิปลฺลาโส ตปฺปจฺจเย วิญฺญาณาหาเร ปวตฺโต เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘จตุตฺเถ อาหาเร จตุตฺโถ วิปลฺลาโส’’ติ. เตนาห ‘‘เสสาหาเรสุปิ เอเสว นโย’’ติ. อาหารสีเสน วา อาหารปฏิพทฺโธ ฉนฺทราโค คหิโต. วิญฺญาณฏฺฐิตีสุปิ เอเสว นโย. เตเนวาห ‘‘อาหารสีเสน ตพฺพิสยา กิเลสา อธิปฺเปตา’’ติ. ปฐเม อาหาเร วิสยภูเตติ จ ปฐเม อาหาเร ฉนฺทราคสฺส วิสยภาวํ ปตฺเต, ตพฺภาวํ อนติกฺกนฺเตติ อตฺโถ. อปฺปหีนจฺฉนฺทราคสฺส หิ ตตฺถ วิปลฺลาสา สมฺภวนฺติ, น อิตรสฺส. ตถา ทุติยวิปลฺลาสาทีสุ อปฺปหีเนสุ. อิตเร อุปาทานานิ ปวตฺตนฺเตว อปฺปหีนตฺตาติ อาห ‘‘เสสปเทสุปิ เอเสว นโย’’ติ. ยสฺมา จ อุปาทานาทีสุ อปฺปหีเนสุปิ โยคาทโย ปวตฺตนฺเตว ยถารหํ ตํสภาวตฺตา, ตเทกฏฺฐสภาวโต จ, ตสฺมา วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘ปฐเม อุปาทาเน ปฐโม โยโค’’ติอาทิ. เตนาห ‘‘เสสปเทสุปิ เอเสว นโย’’ติ.

บทว่า ตัพพิสยา กิเลสา คือ กิเลสทั้งหลายที่เป็นเครื่องขัดขวางการกำหนดรู้เรื่องอาหาร แม้ในวิญญาณฐิติทั้งหลาย ก็นัยนี้แล วิปลาสที่ ๑ ที่เป็นไปในกาย ย่อมเป็นไปในกองกายและในส่วนแห่งกาย คือในกวฬิงการาหารนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "วิปลาสที่ ๑ ย่อมเป็นไปในอาหารที่ ๑ ซึ่งเป็นอารมณ์" เช่นนั้นแหละ วิปลาสที่ ๒ ที่เป็นไปในเวทนา ย่อมเป็นไปในผัสสาหารอันเป็นปัจจัยของเวทนานั้น วิปลาสที่ ๓ ที่เป็นไปในจิต ย่อมเป็นไปในมโนสัญเจตนาหารอันเป็นปัจจัยของจิตนั้น วิปลาสที่ ๔ ที่เป็นไปในธรรมทั้งหลาย ย่อมเป็นไปในวิญญาณาหารอันเป็นปัจจัยของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "วิปลาสที่ ๔ ในอาหารที่ ๔" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในอาหารที่เหลือ ก็นัยนี้แล" หรือว่า ฉันทราคะที่ผูกพันกับอาหารถูกถือเอาโดยหัวข้ออาหาร แม้ในวิญญาณฐิติทั้งหลาย ก็นัยนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กิเลสทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของอาหารนั้น พึงประสงค์โดยหัวข้ออาหาร" บทว่า ปฐเม อาหาเร วิสยภูเตติ มีอรรถว่า ในอาหารที่ ๑ ที่ถึงความเป็นอารมณ์ของฉันทราคะ ไม่ล่วงเลยภาวะนั้นไป เพราะวิปลาสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นในที่นั้นแก่ผู้ที่ฉันทราคะยังไม่ละได้ ไม่ใช่แก่ผู้อื่น เช่นนั้นแหละ ในวิปลาสที่ ๒ เป็นต้น ที่ยังไม่ละได้ อุปาทานที่เหลือย่อมเป็นไปนั่นเอง เพราะยังไม่ละได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แล" และเพราะโยคะเป็นต้นย่อมเป็นไปนั่นเองในอุปาทานเป็นต้นที่ยังไม่ละได้ ตามสมควรแก่ภาวะของโยคะนั้น และเพราะมีภาวะเป็นอันเดียวกันกับโยคะนั้น เพราะเหตุนั้น บาลีจึงกล่าวว่า "โยคะที่ ๑ ในอุปาทานที่ ๑" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แล"

๘๓. อปริชานนฺตสฺสาติ ญาตปริญฺญาย, ตีรณปริญฺญาย, ปหานปริญฺญายาติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อชานนฺตสฺส, เตสํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ อนวพุชฺฌนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ติพฺโพ พหโล ฉนฺทราโค โหติ ตณฺหาจริตภาวโตติ อธิปฺปาโย. อิติ อุปกฺกิเลสสฺส ทิฏฺฐาภินิเวสสฺส เหตุภาวโตติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘วุตฺตนเยเนวา’’ติ. สุภสุขสญฺญากามุปาทานกามภวโยคอภิชฺฌากายคนฺถกามภวาสว- กามภโวฆราคสลฺลฉนฺทาคติคมนานิ ตณฺหาปกฺขิกตาย, ตณฺหาสภาวตาย จ ตณฺหาปธานานิ. สีลพฺพตุปาทานพฺยาปาทกายคนฺถโทสสลฺลโทสาคติคมนานิ ปน ตณฺหาภาเว ภาวโต, วิญฺญาณฏฺฐิติโย ตณฺหาวิสยโต, สพฺเพสํ วา ตณฺหาวิสยโต ตณฺหาปธานตา ลพฺภเตว. ปจฺฉิมกานํ ทิฏฺฐิปธานตา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา.

๘๓. บทว่า อปริชานันตัสสะ มีอรรถว่า แก่ผู้ไม่รู้โดยการกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓ คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา ปหานปริญญา แก่ผู้ไม่รู้แจ้งตามความเป็นจริงซึ่งสมุทัย ความดับ อัสสาทะ โทษ และนิสสรณะของสิ่งเหล่านั้น มีฉันทราคะกล้าแข็งมาก เพราะมีตัณหาเป็นปกติประพฤติ ดังนี้เป็นอัธยาศัย เพราะเป็นเหตุแห่งอุปกิเลสคือทิฏฐาภินิเวส ดังนี้ ท่านประสงค์เอาอรรถนี้แล้วจึงกล่าวว่า "ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง" สุภสุขสัญญา กามุปาทาน กามภวโยคะ อภิชฌา กายคันถะ กามภวาสวะ กามภโวฆะ ราคสัลละ ฉันทะ อคติ และคติ มีตัณหาเป็นประธาน เพราะเป็นฝ่ายแห่งตัณหาและเพราะมีตัณหาเป็นสภาพ ส่วนสีลัพพตุปาทาน พยาบาท กายคันถะ โทสสัลละ โทสาคติ และโทสคติ ย่อมได้ความเป็นธรรมที่มีตัณหาเป็นประธาน เพราะมีอยู่ในภาวะแห่งตัณหา และวิญญาณฐิติทั้งหลายก็เป็นอารมณ์ของตัณหา หรือเพราะทั้งหมดเป็นอารมณ์ของตัณหา ความเป็นธรรมที่มีตัณหาเป็นประธานย่อมได้แน่นอน ความเป็นธรรมที่มีทิฏฐิเป็นประธานของธรรมที่กล่าวมาในตอนท้าย พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว

๘๔. กพฬีกาเร อาหาเรติ กพฬีการาหารวิสเย ฉนฺทราเค. ‘‘อปฺปหีเน’’ติอาทิกํ ปริยายกถํ มุญฺจิตฺวา นิปฺปริยายเมว ทสฺเสนฺโต กพฬีการาหารสฺส [Pg.112] ‘‘อสุภสภาวตฺตา, อสุภสมุฏฺฐานตฺตา จา’’ติ วุตฺตํ. ลพฺภมาเน หิ อุชุเก อตฺเถ กึ ปริยายกถายาติ. ฉนฺทราโค วา ตตฺถ อตฺถสิทฺโธติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ วุตฺโต. น หิ ตตฺถ อสติ ฉนฺทราเค วิปลฺลาโส สมฺภวติ. ทุกฺขสภาวตฺตาติ สงฺขารทุกฺขตาย ทุกฺขสภาวตฺตา. ทุกฺขปจฺจยตฺตาติ ติวิธทุกฺขตาลกฺขณสฺส ทุกฺขสฺส การณโต. วิญฺญาเณ นิจฺจสญฺญิโน. ตถา หิ สาติ นาม ภิกฺขุ เกวฏฺฏปุตฺโต ‘‘ตํเยว วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรตี’’ติ ตตฺถ นิจฺจาภินิเวสํ สํเวเทสิ. เยภุยฺเยน สงฺขาเรสุ อตฺตสญฺญิตา ทิฏฺฐิคติกานํ ‘‘เจตนา อตฺตา’’ติอาทิทิฏฺฐิปริทีปเนสุ เวทิตพฺพา. ‘‘ภววิสุทฺธี’’ติ ปทสฺส อตฺถวจนํ ‘‘นิพฺพุติสุข’’นฺติ. ‘‘สีลพฺพเตหิ…เป… สุขนฺติ ทฬฺหํ คณฺหาตี’’ติ อิมินา สีลพฺพตุปาทานํ อิธ ภวุปาทานนฺติ ทสฺเสติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สีลพฺพตุปาทานสงฺขาเตน ภวุปาทาเนนา’’ติ.

๘๔. บทว่า กวฬิงกาเร อาหาเรติ คือ ในฉันทราคะอันเป็นอารมณ์แห่งกวฬิงการาหาร ละคำพูดโดยอ้อมมีบทว่า "ยังไม่ละได้" เป็นต้น แล้วแสดงโดยตรงนั่นเอง จึงกล่าวถึงกวฬิงการาหารว่า "เพราะมีสภาพเป็นอสุภะ และเพราะมีอสุภะเป็นสมุฏฐาน" เพราะเมื่อได้อรรถที่ตรงแล้ว จะมีคำพูดโดยอ้อมไปทำไม หรือว่า ฉันทราคะย่อมสำเร็จอรรถในที่นั้น ดังนี้ อรรถในที่นี้จึงกล่าวไว้เช่นนี้ เพราะเมื่อไม่มีฉันทราคะในที่นั้น วิปลาสย่อมไม่เกิดขึ้น บทว่า ทุกขสภาวัตตา คือ เพราะมีสภาพเป็นทุกข์โดยความเป็นสังขารทุกข์ บทว่า ทุกขปัจจยัตตา คือ เพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์ที่มีลักษณะเป็นทุกข์ ๓ อย่าง ผู้มีสัญญาว่าเที่ยงในวิญญาณ เช่นนั้นแหละ ภิกษุชื่อสาติบุตรชาวประมง ได้แสดงความยึดมั่นว่าเที่ยงในที่นั้นว่า "วิญญาณนั้นนั่นแหละย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป" ความสำคัญว่าเป็นอัตตาในสังขารทั้งหลายโดยมาก พึงทราบในคำอธิบายทิฏฐิมีทิฏฐิว่า "เจตนาเป็นอัตตา" เป็นต้น ของผู้มีทิฏฐิเป็นปกติ คำอธิบายอรรถของบทว่า ภววิสุทธิ คือ "นิพพานสุข" ด้วยบทว่า "ย่อมยึดมั่นสุข... (ละไว้)... ด้วยศีลและวัตร" นี้ ท่านแสดงว่า สีลัพพตุปาทานในที่นี้คือ ภวุปาทาน เช่นนั้นแหละ ท่านจักกล่าวว่า "ด้วยภวุปาทานอันนับว่าเป็นสีลัพพตุปาทาน"

ปจฺจยา โหนฺติ อุปนิสฺสยปจฺจยาทินา. ปฐเม โยเค ฐิโตติ ปฐเม โยเค ปติฏฺฐิโต. อปฺปหีนา หิ กิเลสา กมฺมวฏฺฏาทีนํ การณภูตา ตํสมงฺคิโน สตฺตสฺส ปติฏฺฐาติ วุจฺจนฺติ. ปรสฺส อภิชฺฌายนํ ปราภิชฺฌายนํ. ภวปตฺถนาย ภวทิฏฺฐิภวราควเสน ปิยายิตสฺส วตฺถุโน วิปริณามญฺญถาภาเว โทมนสฺสุปฺปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ภวราค…เป… ปทูเสนฺตี’’ติ.

ย่อมเป็นปัจจัยด้วยอุปนิสสยปัจจัยเป็นต้น. บทว่า ปฐเม โยเค ฐิโต คือ ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๑. เพราะกิเลสทั้งหลายที่ยังไม่ละ เป็นเหตุแห่งกรรมวัฏฏะเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่าเป็นที่ตั้งของสัตว์ผู้ประกอบด้วยกิเลสเหล่านั้น. การเพ่งเล็งของผู้อื่น คือ ปราภิชฌายนะ. ท่านกล่าวโดยประสงค์เอาการเกิดขึ้นแห่งโทมนัสในเมื่อวัตถุอันเป็นที่รักแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป ด้วยอำนาจความปรารถนาภพ ทิฏฐิในภพ และราคะในภพ ว่า "ภวราคะ... (ละไว้)... ย่อมทำให้เศร้าหมอง".

คนฺถิตฺวาติ คนฺถึ กตฺวา. ทฺวิธาภูตํ รชฺชุอาทิเก วิย คนฺถิกรณญฺหิ คนฺถนํ. จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตา อาสวานํ อุปฺปตฺติเหตุ โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปริยุฏฺฐานปฺปตฺตา เอกจฺเจ กิเลสา วิเสสโต อาสวุปฺปตฺติเหตุ โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐกถายํ อุปฺปฏิปาฏิวจนํ. ตปฺปฏิปกฺเข วิสเย ปตฺเถตีติ โยชนา. ตพฺพิสยพหุเล ภเว ปตฺเถตีติ ยถา มานุสเกหิ กาเมหิ นิพฺพินฺนรูปา เทวูปปตฺติ. ตํสภาวตฺตาติ ทิฏฺฐิสภาวตฺตา. อปราปรนฺติ อญฺญมญฺญํ. เอกจฺจา หิ ทิฏฺฐิ เอกจฺจสฺส ทิฏฺฐาภินิเวสสฺส การณํ โหติ, ยถา สกฺกายทิฏฺฐิ อิตราสํ. อภินิวิสนฺตสฺสาติ อภินิเวสนเหตุ. ‘‘อโยนิโสมนสิการโต…เป… อวิชฺชาสโว อุปฺปชฺชตี’’ติ อิทํ สจฺจาภินิเวสสฺส ผลภูตํ อวิชฺชาสวํ ทสฺเสติ เอกนฺตวสฺสิเมฆวุฏฺฐาเนน วิย มโหฆปฺปวตฺติ. อวิชฺชาสโว สิทฺโธ โหติ วุฏฺฐิเหตุกมโหฆสิทฺธิยา อุปริเมฆวุฏฺฐานํ วิย.

คำว่า คันถิตวา คือ กระทำซึ่งคันถะ (เครื่องผูก). การกระทำเครื่องผูกให้เป็นสองส่วน เหมือนเชือกเป็นต้น นั่นแหละคือการผูก. ความสัมพันธ์คือ (กิเลส) ที่ตั้งอยู่ครอบงำจิต ย่อมเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของอาสวะทั้งหลาย. คำที่กล่าวสลับลำดับในอรรถกถา เพื่อแสดงว่า กิเลสบางอย่างที่ถึงความฟุ้งซ่าน ย่อมเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของอาสวะโดยเฉพาะ. พึงประกอบความว่า ย่อมปรารถนาในอารมณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสนั้น. ย่อมปรารถนาในภพที่มีอารมณ์นั้นมาก เหมือนการอุบัติเป็นเทพของบุคคลผู้เบื่อหน่ายในกามของมนุษย์. คำว่า ตังสภาวัตตา คือ เพราะมีสภาพเป็นทิฏฐิ. คำว่า อปราปรัง คือ ซึ่งกันและกัน. ทิฏฐิบางอย่าง ย่อมเป็นเหตุแห่งความยึดมั่นในทิฏฐิบางอย่าง เหมือนสักกายทิฏฐิเป็นเหตุแห่งทิฏฐิอื่น ๆ. คำว่า อภินิวิสันตัสสะ คือ เพราะเป็นเหตุแห่งความยึดมั่น. คำว่า "เพราะอโยนิโสมนสิการ...อาสวะคืออวิชชาจึงเกิดขึ้น" นี้ แสดงอาสวะคืออวิชชาซึ่งเป็นผลแห่งความยึดมั่นในสัจจะ เหมือนการไหลของห้วงน้ำใหญ่ที่เกิดจากการตกของฝนจากเมฆที่ตกโดยส่วนเดียว. อาสวะคืออวิชชา ย่อมสำเร็จได้ เหมือนการตกของเมฆเบื้องบน ด้วยความสำเร็จแห่งห้วงน้ำใหญ่ที่มีฝนเป็นเหตุ.

‘‘นนฺทีราคสหคตา’’ติอาทีสุ [Pg.113] (มหาว. ๑๔) วิย ตพฺภาวตฺโถ สหคตสทฺโทติ อาห ‘‘อนุสย…เป… ภูตา วา’’ติ. จิตฺตสฺส อพฺภนฺตรสงฺขาตํ หทยนฺติ วิปากจิตฺตปฺปวตฺตึ สนฺธาย วทติ. วิปากวฏฺเฏปิ กิเลสวาสนาหิตา อตฺถิ กาจิ วิเสสมตฺตา.

คำว่า สหคตะ ในประโยคว่า "นันทิราคสหคตา" เป็นต้น (มหาวรรค 14) มีความหมายว่า มีภาวะนั้น (เป็นไปพร้อมกัน) เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อนุสัย...เป็นไปแล้ว". คำว่า หทัย ซึ่งได้แก่ภายในของจิต ท่านกล่าวหมายถึงการเป็นไปของวิบากจิต. แม้ในวิบากวัฏฏะ ก็ยังมีส่วนพิเศษบางอย่างที่กิเลสวาสนาประดิษฐานอยู่.

โลภสหคตสฺส วิญฺญาณสฺส. อิตรสฺส โทสสหคตาทิกสฺส. พฺยญฺชเนน วิย โภชนสฺส อารมฺมณสฺส อภิสงฺขรณํ วิเสสาปาทนํ อุปเสจนํ, นนฺที สปฺปีติกตณฺหา อุปเสจนํ เอตสฺสาติ นนฺทูปเสจนํ อุปเสจนภูตายปิ นนฺทิยา ราคสลฺลอุปนิสโต. อุปสิตฺเต ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยา ‘‘ราคสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณนา’’ติ วุตฺตนฺติ ตมตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘เกน ปน ตํ นนฺทูปเสจน’’นฺติ ปุจฺฉติ.

(หมายถึง) วิญญาณที่สหรคตด้วยโลภะ. (ส่วนคำว่า อิตรัสสะ หมายถึง วิญญาณ) อื่นที่สหรคตด้วยโทสะเป็นต้น. การปรุงแต่งอารมณ์ให้วิเศษ เหมือนเครื่องปรุงรสของอาหาร ชื่อว่า อุปเสจนะ (เครื่องปรุง), นันทิคือตัณหาที่ประกอบด้วยปีติ เป็นเครื่องปรุงของวิญญาณนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า นันทูปเสจนะ (มีนันทิเป็นเครื่องปรุง) แม้นันทิจะเป็นเครื่องปรุง แต่ก็เป็นที่อาศัยแห่งราคะดุจลูกศร. แต่เพื่อแสดงว่า เมื่อถูกปรุงแล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องกล่าวอะไรอีก ในบาลีจึงกล่าวว่า "ด้วยวิญญาณที่มีราคะดุจลูกศร มีนันทิเป็นเครื่องปรุง" เพื่อให้เนื้อความนั้นชัดเจน จึงถามว่า "ก็นันทูปเสจนะนั้น (ปรุง) ด้วยอะไร".

ราคสลฺเลนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ราคสลฺเลน เหตุภูเตนา’’ติ อาห. อุปนิสฺสยปจฺจยตฺโถ เจตฺถ เหตฺวตฺโถ. อุปคนฺตพฺพโต วิญฺญาเณนาติ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา โยเชตพฺพํ. ‘‘ปติฏฺฐาภาวโต’’ติ อิมินา วิญฺญาณสฺส นิสฺสยาทิปจฺจยตํ วทติ. เตนาห ‘‘รูปกฺขนฺธํ นิสฺสาย ติฏฺฐตี’’ติ. เอวํ ทุติยาทิวิญฺญาณฏฺฐิตีสุปิ นิสฺสยาทิปจฺจยตา วตฺตพฺพา ปติฏฺฐาวจนโต.

ท่านแสดงว่าคำว่า ราคสัลเลนะ เป็นกรณวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "ด้วยราคะดุจลูกศรอันเป็นเหตุ". และอรรถแห่งเหตุในที่นี้ คืออรรถแห่งอุปนิสสยปัจจัย. พึงเปลี่ยนวิภัตติแล้วประกอบความว่า "ด้วยวิญญาณอันพึงเข้าถึง". ด้วยคำว่า "เพราะเป็นที่ตั้ง" นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นปัจจัยมีนิสสยปัจจัยเป็นต้นของวิญญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่โดยอาศัยรูปขันธ์". แม้ในวิญญาณฐิติที่สองเป็นต้น ก็พึงกล่าวถึงความเป็นปัจจัยมีนิสสยปัจจัยเป็นต้น เพราะคำว่า "ที่ตั้ง".

๘๕. ยทิปิ อกุสลมูลาทิเก ติปุกฺขลสฺส, ตณฺหาทิเก นนฺทิยาวฏฺฏสฺส ทิสาภาเวน วกฺขติ, ตถาปิ อญฺญมญฺญานุปฺปเวสโต เอกสฺมึ นเย สิทฺเธ อิตเรปิ สิทฺธา เอว โหนฺตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อาหาราทโย…เป… ววตฺถเปตุ’’นฺติ วุตฺตํ. วกฺขมาเน วา อกุสลมูลตณฺหาทิเก อาทิสทฺเทน สงฺคเหตฺวา ‘‘อาหาราทโย’’ติ วทนฺโต ‘‘นยาน’’นฺติ พหุวจนมาห. เอกสฺส อตฺถสฺสาติ ราคจริตสฺส อุปกฺกิเลสตาสงฺขาตสฺส เอกสฺส ปโยชนสฺส. พฺยญฺชนตฺโถปิ คหิโต, น พฺยญฺชนเมว คหิตนฺติ สุตฺตปทานิ อญฺญมญฺญปริยายวจนานิ ยถารหํ ตณฺหาวตฺถูนํ ตตฺถ กถิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สวตฺถุกา ตณฺหา วุตฺตา’’ติ. โทสวตฺถูนํ, ทิฏฺฐิวตฺถูนญฺจ ตตฺถ กถิตตฺตา ‘‘สวตฺถุโก โทโส, สวตฺถุกา ทิฏฺฐิ จ วุตฺตา’’ติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘วุตฺตนยานุสาเรนา’’ติ.

๘๕. ถึงแม้ท่านจะกล่าวถึงบุคคล 3 ประเภทในอกุศลมูลเป็นต้น และวัฏฏะแห่งนันทิในตัณหาเป็นต้น โดยความเป็นทิศทาง แต่เพื่อแสดงความพิเศษนี้ว่า เมื่อนัยหนึ่งสำเร็จแล้ว นัยอื่น ๆ ก็สำเร็จด้วย เพราะการเข้าถึงซึ่งกันและกัน จึงกล่าวว่า "พึงกำหนดอาหารเป็นต้น". หรือเมื่อท่านจะกล่าวถึงอกุศลมูลและตัณหาเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป โดยรวบรวมด้วยอาทิศัพท์ แล้วกล่าวว่า "อาหารเป็นต้น" จึงใช้พหูพจน์ว่า "นัยทั้งหลาย". คำว่า เอกัสส อัตถัสสะ คือ เพื่อประโยชน์อย่างหนึ่ง อันได้แก่ความเป็นอุปกิเลสของราคจริต. อรรถแห่งพยัญชนะก็ถูกถือเอา ไม่ใช่ถือเอาเพียงพยัญชนะเท่านั้น บทในพระสูตรเป็นคำไวพจน์ของกันและกัน เพราะมีการกล่าวถึงวัตถุแห่งตัณหาในที่นั้นตามสมควร จึงกล่าวว่า "ตัณหาพร้อมด้วยวัตถุถูกกล่าวแล้ว". เพราะมีการกล่าวถึงวัตถุแห่งโทสะและวัตถุแห่งทิฏฐิในที่นั้นว่า "โทสะพร้อมด้วยวัตถุ, และทิฏฐิพร้อมด้วยวัตถุถูกกล่าวแล้ว" ท่านหมายถึงเนื้อความนี้ จึงกล่าวว่า "ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว".

ทุกฺขากาเรน [Pg.114] สห ทุกฺขาการํ คเหตฺวาติ อตฺโถ. เอวญฺเจตนฺติ ยทิ ตํตํอนุปสฺสนาพหุลสฺส วเสน ปุริมาหารทฺวยาทีสุ วิโมกฺขมุขวิเสสนิทฺธารณํ กตํ, เอตํ เอวเมว เวทิตพฺพํ, น อญฺญถา. ตตฺถ การณํ วทนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา อริยมคฺคานํ โอธิโส กิเลสปฺปชหนโต ปหาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ นิยโม อตฺถิ, น เอวํ วิปสฺสนาย ปริญฺญาปหานานํ อนิจฺจนฺติกตฺตาติ.

ความว่า ถือเอาอาการแห่งทุกข์พร้อมด้วยอาการแห่งทุกข์. คำว่า เอวญฺเจตํ ความว่า ถ้าการกำหนดวิโมกข์พิเศษในอาหารสองอย่างแรกเป็นต้น กระทำไปโดยอาศัยความมากด้วยการพิจารณาเนือง ๆ นั้น ๆ สิ่งนี้ก็พึงทราบอย่างนั้นนั่นแหละ ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น. เมื่อจะกล่าวเหตุในที่นั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "น หิ" เป็นต้น. ความหมายของคำนั้นคือ – เหมือนอย่างที่อริยมรรคทั้งหลายมีการละกิเลสโดยส่วน จึงมีข้อกำหนดในธรรมที่พึงละ แต่การละด้วยปริญญาของวิปัสสนา ไม่ได้เป็นอย่างนั้น เพราะไม่แน่นอน.

อปเร ปนาหุ – ปุริเม อาหารทฺวเย ปริกิเลสภาเวน, ทุกฺขปจฺจยตฺตา จ ทุกฺขลกฺขณํ สุปากฏํ. ตตฺถ ปุริเม วิญฺญาณฏฺฐิติทฺวยวิญฺญาณาหาเร ตติยวิญฺญาณฏฺฐิติยํ อนิจฺจลกฺขณํ, มโนสญฺเจตนาหาเร จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิติยํ อนตฺตลกฺขณํ สุปากฏนฺติ ติสฺสนฺนํ อนุปสฺสนานํ ปวตฺติมุขตาย เตหิ อปฺปณิหิตาทิวิโมกฺขมุเขหิ ปริญฺญํ คจฺฉนฺตีติ. ตถา วิปลฺลาสาทีสุ ปุริมทฺวยํ ทุกฺขานุปสฺสนาย อุชุวิปจฺจนีกํ, อิตรทฺวยํ อนิจฺจานตฺตานุปสฺสนานํ. อิติ ปวตฺติมุขตาย จ อุชุวิปจฺจนีกตาย จ อิเม ธมฺมา ยถารหํ อปฺปณิหิตาทิวิโมกฺขมุเขหิ ปริญฺเญยฺยา, ปหาตพฺพา จ วุตฺตา. ตตฺถ สุภสุขสญฺญากามุปาทานสีลพฺพตุปาทานกามโยคภวโยคอภิชฺฌากาย คนฺถกามาสวกาโมฆ ภโวฆ ราคสลฺลฉนฺทอคติคมนานิ สุขสฺสาทวเสน ปวตฺตนโต ทุกฺขานุปสฺสนาย ปฏิปกฺขภาวโต พฺยาปาทกายคนฺถโทสสลฺลโทสอคติคมนานิ ปวตฺติมุขตาย อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุเขน ปหาตพฺพานิ. ตติยสญฺญาทโย นิจฺจาภินิเวสตนฺนิมิตฺตาหิ อนิจฺจานุปสฺสนาย ปฏิปกฺขภาวโต อนิมิตฺตวิโมกฺขมุเขน ปหาตพฺพา. จตุตฺถสญฺญาทโย อตฺตาภินิเวสตนฺนิตฺตาหิ อนตฺตานุปสฺสนาย ปฏิปกฺขภาวโต สุญฺญตวิโมกฺขมุเขน ปหาตพฺพา. ตตฺถ มานสลฺลภยอคติคมนานํ นิจฺจาภินิเวสนิมิตฺตตา เวทิตพฺพา. น หิ อนิจฺจโต ปสฺสโต มานชปฺปนํ, ภยํ วา สมฺภวติ. อวิชฺชาโยคาทีนํ อตฺตาภินิเวสนิมิตฺตตา ปากฏา เอวาติ.

ส่วนอาจารย์อื่นกล่าวว่า – ในอาหารสองอย่างแรก ลักษณะแห่งทุกข์ปรากฏชัดเจนโดยความเป็นอุปกิเลสและโดยความเป็นปัจจัยแห่งทุกข์ ในที่นั้น ในวิญญาณอาหารอันเป็นวิญญาณฐิติสองอย่างแรก ลักษณะแห่งอนิจจะปรากฏชัดเจนในวิญญาณฐิติที่สาม และลักษณะแห่งอนัตตาปรากฏชัดเจนในวิญญาณฐิติที่สี่ในมโนสัญเจตนาหาร ดังนี้ การอนุพิจารณาทั้งสามย่อมเข้าถึงความรู้แจ้งด้วยวิโมกข์มีอัปปณิหิตะเป็นต้นเหล่านั้น โดยความเป็นปากทางแห่งการเกิดขึ้น เช่นเดียวกัน ในวิปลาสเป็นต้น สองอย่างแรกเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อทุกขานุปัสสนา ส่วนสองอย่างหลังเป็นปฏิปักษ์ต่ออนิจจานุปัสสนาและอนัตตานุปัสสนา ดังนั้น ธรรมเหล่านี้จึงพึงรู้แจ้งและพึงละด้วยวิโมกข์มีอัปปณิหิตะเป็นต้นตามสมควร โดยความเป็นปากทางแห่งการเกิดขึ้นและโดยความเป็นปฏิปักษ์โดยตรง ในที่นั้น สุภสัญญา สุขสัญญา กามุปาทาน สีลัพพตุปาทาน กามโยคะ ภวโยคะ อภิชฌากายคันถะ กามาสวะ กามโอฆะ ภวโอฆะ ราคสัลละ ฉันทาคติ และอคติและการถึงอคติ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยความสุขสบาย จึงเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกขานุปัสสนา ส่วนพยาบาทกายคันถะ โทสสัลละ โทสาคติ และอคติและการถึงอคติ พึงละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์ โดยความเป็นปากทางแห่งการเกิดขึ้น สัญญาที่สามเป็นต้น พึงละด้วยอนิมิตตวิโมกข์ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่ออนิจจานุปัสสนา โดยอาศัยความยึดมั่นในความเที่ยงและนิมิตนั้น สัญญาที่สี่เป็นต้น พึงละด้วยสุญญตวิโมกข์ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่ออนัตตานุปัสสนา โดยอาศัยความยึดมั่นในอัตตาและนิมิตนั้น ในที่นั้น พึงทราบว่า มานะ สัลละ ภัย และอคติและการถึงอคติ เป็นนิมิตแห่งความยึดมั่นในความเที่ยง เพราะว่า เมื่อเห็นโดยความเป็นอนิจจะแล้ว ความพร่ำเพ้อด้วยมานะหรือความกลัวย่อมไม่เกิดขึ้น ความเป็นนิมิตแห่งความยึดมั่นในอัตตาของอวิชชาโยคะเป็นต้น ย่อมปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว

๘๖. อปฺปมญฺญาวชฺชา รูปาวจรสมาปตฺติโย ทิพฺพวิหารา ‘‘เทวูปปตฺติสํวตฺตนิกกุสลสมาปตฺติโย จา’’ติ กตฺวา, สติปิ ตพฺภาเว ปรหิตปฏิปตฺติโต, นิทฺโทสตาย จ เสฏฺฐา วิหาราติ จตสฺโส อปฺปมญฺญา พฺรหฺมวิหารา, จตสฺโส ผลสมาปตฺติโย อริยวิหารา ‘‘อารกา กิเลเสหิ อริยานํ วิหารา’’ติ. จตสฺโส อารุปฺปสมาปตฺติโย อาเนญฺชวิหารา[Pg.115], สติปิ เทวูปปตฺติสํวตฺตนิกกุสลสมาปตฺติภาเว อาเนญฺชสนฺตตาหิ โลกิเยสุ สิขาปฺปตฺติโต.

๘๖. รูปาวจรสมาบัติทั้งหลายยกเว้นอัปปมัญญา เป็นทิพยวิหาร เพราะเป็นกุศลสมาบัติที่ยังการอุบัติเป็นเทพให้เป็นไปได้ และถึงแม้จะมีภาวะเช่นนั้น แต่ก็เป็นวิหารที่ประเสริฐ เพราะเป็นการปฏิบัติเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น และเพราะไม่มีโทษ ดังนี้ อัปปมัญญา 4 ประการ จึงเป็นพรหมวิหาร ผลสมาบัติ 4 ประการ เป็นอริยวิหาร เพราะเป็นวิหารของพระอริยะที่ห่างไกลจากกิเลส อรูปสมาบัติ 4 ประการ เป็นอาเนญชวิหาร เพราะถึงแม้จะเป็นกุศลสมาบัติที่ยังการอุบัติเป็นเทพให้เป็นไปได้ แต่ก็ถึงความเป็นยอดในโลกิยะด้วยความไม่หวั่นไหวอย่างต่อเนื่อง

อธิกรณเภเทนาติ วตฺถุเภเทน.

คำว่า อธิกรณเภทนะ คือ โดยความต่างกันแห่งวัตถุ

ยํ อภิณฺหํ น ปวตฺตติ, ตํ อจฺฉริยนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนฺธสฺส…เป… อุปฺปชฺชนก’’นฺติ วุตฺตํ. อธิติฏฺฐติ สีลาทิ เอเตน สจฺเจน, เอตฺถ วา สจฺเจ นิมิตฺตภูเต, อธิฏฺฐานมตฺตเมว วา ตํ สจฺจนฺติ เอวํ กรณาธิกรณภาวตฺถา ปจฺจยวเสน เวทิตพฺพา สมานาธิกรณสมาสปกฺเข. ตถา อญฺญปทตฺถสมาสปกฺเข. อิตรสฺมึ ปน สมาเส กรณาธิกรณตฺถา เอว, เต จ โข สีลาทิวเสน จ เวทิตพฺพา. สุขนฺติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานสุขํ. โลกิยวิปากสุขมฺปิ ลพฺภเตว. ‘‘นาญฺญตฺร โพชฺฌา…เป… ปาณิน’’นฺติ (สํ. นิ. ๑. ๙๘) หิ อิมาย คาถาย สงฺคหิตา อนตฺตปริหารมุเขน สตฺตานํ อภยา นิพฺพานสมฺปตฺติสุขาวหา จตฺตาโร ธมฺมา อิธ ‘‘สุขภาคิยา’’ติ วุตฺตาติ. อนวเสสปริยาทานโตติ ผรณวเสน อนวเสสคฺคหณโต.

ที่ไม่เป็นไปบ่อยๆ นั้น เพื่อแสดงว่าน่าอัศจรรย์ จึงตรัสว่า “ของคนตาบอด…เป…เกิดขึ้น” ศีลเป็นต้นตั้งมั่นด้วยสัจจะนี้ หรือในสัจจะนี้อันเป็นนิมิต หรือสัจจะนั้นเป็นเพียงอธิษฐานเท่านั้น พึงทราบว่ามีอรรถเป็นกรณะและอธิกรณ์โดยเป็นปัจจัยในฝ่ายสมาสที่มีบทประธานเป็นอันเดียวกัน แม้ในฝ่ายสมาสที่มีบทอื่นเป็นประธานก็เช่นกัน ส่วนในสมาสอื่นมีอรรถเป็นกรณะและอธิกรณ์เท่านั้น และพึงทราบโดยเป็นศีลเป็นต้น สุขคือสุขแห่งฌาน วิปัสสนา มรรค ผล และนิพพาน สุขที่เป็นโลกิยวิบากก็ย่อมได้เหมือนกัน เพราะในคาถานี้ว่า “ไม่ใช่อื่นจากโพชฌงค์…เป…สัตว์” (สํ. ส. 1. 98) ธรรม 4 ประการที่นำมาซึ่งสุขแห่งนิพพานอันเป็นความไม่มีภัยแก่สัตว์ทั้งหลายโดยทางไม่ทอดทิ้งตน สงเคราะห์ไว้ในคาถานี้ จึงตรัสว่า “เป็นส่วนแห่งสุข” โดยไม่เหลือทั้งหมด คือโดยการยึดถือไม่เหลือทั้งหมดโดยการแผ่ไป

ปฐมสฺส สติปฏฺฐานสฺส ปฐมปฏิปทาวเสน ปวตฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. เอวํ เสเสสุปิ. ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตปฏิปทาสติปฏฺฐานานํ นานนฺตริยกตํ อุปมาย วิภาเวติ. สติปิ จ สพฺพาหิ ปฏิปทาหิ สพฺเพสํ สติปฏฺฐานานํ นิยมาภาเว นานนฺตริกภาเวน เทสนากฺกเมเนเวตฺถ เนสํ อยมนุกฺกโม กโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา กายเวทนาสุ สุภสุขสญฺญานํ ทุพฺพินิเวฐิยตาย อสุภทุกฺขานุปสฺสนานํ กิจฺจสิทฺธิโต ปุริเมน ปฏิปทาทฺวเยน ปุริมํ สติปฏฺฐานทฺวยํ โยชิตํ ตทภาวโต. อิตเรน อิตรํ. ตานิ หิ ปุริเมสุ สติปฏฺฐาเนสุ กตกมฺมสฺส อิจฺฉิตพฺพานิ. อถ วา ยถา ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตานํ มนฺทติกฺขปญฺญานํ วเสน จตสฺโส ปฏิปทา โยชิตา, เอวํ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ สมฺภวนฺตีติ ทสฺเสตุํ ปฏิปทาสติปฏฺฐานานํ อยมนุกฺกโม กโต.

ความว่า เป็นไปโดยเป็นปฏิปทาแรกแห่งสติปัฏฐานแรก แม้ในสติปัฏฐานที่เหลือก็เช่นกัน ด้วยบทว่า “เหมือนอย่างที่” เป็นต้น ทรงแสดงความที่ปฏิปทาและสติปัฏฐานที่กล่าวมาแล้วไม่มีลำดับต่อเนื่องกันด้วยอุปมา และพึงทราบว่า แม้ปฏิปทาทั้งหมดจะไม่มีการกำหนดสติปัฏฐานทั้งหมด แต่ลำดับนี้ของสติปัฏฐานเหล่านั้นก็ทำไว้โดยลำดับแห่งการแสดงเท่านั้นโดยความเป็นลำดับต่อเนื่องกัน หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความที่สุภสัญญาและสุขสัญญาในกายและเวทนาเป็นสิ่งที่ถอนออกได้ยาก การงานจึงสำเร็จด้วยอสุภานุปัสสนาและทุกขานุปัสสนา สติปัฏฐานสองแรกจึงประกอบด้วยปฏิปทาสองแรก เพราะไม่มีสติปัฏฐานสองแรกนั้น สติปัฏฐานที่เหลือจึงประกอบด้วยปฏิปทาที่เหลือ เพราะสติปัฏฐานเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาสำหรับผู้ที่ได้ทำงานในสติปัฏฐานก่อนๆ หรืออีกนัยหนึ่ง เพื่อแสดงว่าปฏิปทา 4 ประการประกอบด้วยตัณหาจริต ทิฏฐิจริต และผู้มีปัญญาทรามและปัญญาคมฉันใด สติปัฏฐาน 4 ก็ย่อมเกิดขึ้นฉันนั้น ลำดับของปฏิปทาและสติปัฏฐานนี้จึงทำไว้เช่นนั้น

‘‘ตถา’’ติ อิมินา ยถา สมานปฏิปกฺขตาย ปฐมสฺส สติปฏฺฐานสฺส ภาวนา ปฐมสฺส ฌานสฺส วิเสสาวหา, เอวํ ปีติสหคตาทิสมานตาย ทุติยสติปฏฺฐานาทิภาวนา ทุติยชฺฌานาทีนํ วิเสสาวหาติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. ปีติปฏิสํเวทนาทีติ อาทิสทฺเทน สุขปฏิสํเวทนํ, จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวทนํ, ปสฺสมฺภนญฺจ สงฺคณฺหาติ. จิตฺตสฺส อภิปฺปโมทนคฺคหณญฺเจตฺถ [Pg.116] นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ ปฏิสํเวทนสมาทหนวิโมจนานมฺปิ วเสน ปวตฺติยา อิจฺฉิตพฺพตฺตา. อนิจฺจวิราคาทีติ อาทิสทฺเทน นิโรธปฏินิสฺสคฺคา สงฺคยฺหนฺติ.

ด้วยบทว่า “เช่นกัน” นี้ ทรงสรุปความว่า การเจริญสติปัฏฐานแรกนำมาซึ่งความพิเศษแห่งฌานแรกโดยความเป็นปฏิปักษ์ที่เสมอกันฉันใด การเจริญสติปัฏฐานที่สองเป็นต้นก็ย่อมนำมาซึ่งความพิเศษแห่งฌานที่สองเป็นต้นโดยความเป็นปีติสหคตเป็นต้นที่เสมอกันฉันนั้น ด้วยบทว่า “ปีติปฏิสังเวทนาเป็นต้น” นี้ ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” ย่อมสงเคราะห์สุขปฏิสังเวทนา จิตตสังขารปฏิสังเวทนา และปัสสัทธิไว้ด้วย และการรับรู้ความร่าเริงแห่งจิตในที่นี้พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาโดยความเป็นไปแห่งปฏิสังเวทนา สมาธา และวิโมจนาด้วย ด้วยบทว่า “อนิจจวิราคะเป็นต้น” นี้ ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” ย่อมสงเคราะห์นิโรธและปฏินิสสัคคะไว้ด้วย

รูปาวจรสมาปตฺตีนนฺติ เอตฺถ ปฏิลทฺธมตฺตํ ปฐมชฺฌานํ ปฐมชฺฌานสมาปตฺติยา ปคุณวสีภาวาปาทนสฺส ปจฺจโย โหติ, น อิตราสํ. อิตราสํ ปน อธิฏฺฐานภาเวน ปรมฺปราย ปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพํ. พฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกอรติราคา พฺยาปาทวิตกฺกาทโย. สุเขนาติ อกิจฺเฉน, อกสิเรนาติ อตฺโถ.

ในบทว่า 'รูปาวจรสมาบัติทั้งหลาย' นี้ พึงทราบว่า ปฐมฌานที่สักว่าได้มาแล้วเท่านั้น เป็นปัจจัยแก่การทำปฐมฌานสมาบัติให้ชำนาญและคล่องแคล่ว ไม่ใช่เป็นปัจจัยแก่สมาบัติเหล่าอื่น. แต่เป็นปัจจัยแก่สมาบัติเหล่าอื่นโดยลำดับด้วยความเป็นอธิษฐาน. บทว่า พยาบาทวิหิงสาวิตกะและอารติราคะ ได้แก่ พยาบาทวิตกเป็นต้น. บทว่า โดยสุข คือ โดยไม่ลำบาก โดยไม่ยากลำบาก นี้เป็นอรรถ.

ทิพฺพวิหาราทิเก จตฺตาโร วิหาเร ปทฏฺฐานํ กตฺวา นานาสนฺตาเนสุ อุปฺปนฺนาย วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย ยถากฺกมํ อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาทนาทิวเสน ปวตฺตวิสยํ สนฺธาย ปาฬิยํ ‘‘ปฐโม วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมฺมปฺปธานสทิสญฺเหตฺถ สมฺมปฺปธานํ วุตฺตํ. อริยวิหาเร จ เหฏฺฐิเม นิสฺสาย อุปริมคฺคาธิคมาย วายมนฺตสฺส อยํ นโย ลพฺภติ. มคฺคปริยาปนฺนสฺเสว วา สมฺมปฺปธานสฺส นานาสนฺตานิกสฺส ยถาวุตฺตวิปสฺสนาคมเนน ตํตํกิจฺจาทิกสฺส วเสเนตํ วุตฺตํ. สกฺกา หิ วิปสฺสนาคมเนน สทฺธินฺทฺริยาทิติกฺขตาวิเสโส วิย วีริยสฺส กิจฺจวิเสสวิสโย มคฺโค วิญฺญาตุํ.

ในพระบาลีว่า 'วิหารที่หนึ่งอันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว' เป็นต้น ตรัสหมายถึงวิสัยที่ดำเนินไปโดยอาการมีการไม่ให้อกุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้นเป็นต้นตามลำดับ ด้วยวุฏฐานคามินีวิปัสสนาที่เกิดขึ้นในสันดานต่างๆ โดยกระทำวิหาร ๔ มีทิพยวิหารเป็นต้นให้เป็นปทัฏฐาน. เพราะในที่นี้ ตรัสสัมมัปปธานที่คล้ายกับสัมมัปปธาน. และในอริยวิหารนี้ นัยนี้ย่อมได้แก่บุคคลผู้พยายามเพื่อบรรลุมรรคเบื้องบนโดยอาศัยมรรคเบื้องล่าง. หรือว่า คำนั้นตรัสถึงสัมมัปปธานที่นับเนื่องในมรรคนั่นเอง อันมีในสันดานต่างๆ ด้วยอำนาจแห่งกิจนั้นๆ เป็นต้น โดยการมาถึงแห่งวิปัสสนาตามที่กล่าวแล้ว. เพราะว่า มรรคอันเป็นวิสัยแห่งกิจพิเศษของวิริยะ ย่อมสามารถรู้ได้ด้วยการมาถึงแห่งวิปัสสนา เหมือนความพิเศษแห่งความแก่กล้าของสัทธินทรีย์เป็นต้น.

ตถา สิขาปฺปตฺตอุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิทิพฺพวิหารํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ มานปฺปหานํ อุกฺกํเสติ, พฺรหฺมวิหารสนฺนิสฺสเย อุปฺปนฺนํ ทุติยํ สมฺมปฺปธานํ กามาลยสมุคฺฆาตํ, อริยวิหารสนฺนิสฺสเยน อุปฺปนฺนํ ตติยํ สมฺมปฺปธานํ อวิชฺชาปหานํ, สนฺตวิโมกฺขสนฺนิสฺสเยน อุปฺปนฺนํ จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ ภวูปสมํ อุกฺกํเสตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐมํ สมฺมปฺปธาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

เช่นเดียวกัน เพื่อแสดงว่า สัมมัปปธานที่ ๑ ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยทิพยวิหารคืออุเบกขาสติปาริสุทธิที่ถึงยอด ย่อมเชิดชูการละมานะ, สัมมัปปธานที่ ๒ ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยพรหมวิหาร ย่อมเชิดชูการถอนกามอาลัย, สัมมัปปธานที่ ๓ ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยอริยวิหาร ย่อมเชิดชูการละอวิชชา, สัมมัปปธานที่ ๔ ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยสันตวิโมกข์ ย่อมเชิดชูความสงบภพ จึงตรัสว่า 'สัมมัปปธานที่ ๑' เป็นต้น.

ปหีนมาโน น วิสํวาเทยฺยาติ มานปฺปหานํ สจฺจาธิฏฺฐานํ วฑฺเฒติ วิสํวาทนนิมิตฺตสฺเสว อภาวโต. อปฺปหีนมาโน หิ มานนิสฺสเยน กิญฺจิ วิสํวาเทยฺย. กามาลเย, ทิฏฺฐาลเย จ สมุคฺฆาฏิเต จาคปฏิปกฺขสฺส อวสโร เอว นตฺถีติ อาลยสมุคฺฆาโต จาคาธิฏฺฐานํ วฑฺเฒติ. อวิชฺชาย สมุจฺฉินฺนาย ปญฺญาพุทฺธิยา ปริพนฺโธว นตฺถิ, ภวสงฺขาเรสุ โอสฺสฏฺเฐสุ อภวูปสมสฺส โอกาโสว นตฺถีติ มานปฺปหานาทโย สจฺจาธิฏฺฐานาทิเก สํวฑฺเฒนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘มานปฺปหาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

ผู้มีมานะอันละได้แล้วย่อมไม่พูดปด เพราะเหตุนั้น การละมานะย่อมทำให้สัจจาธิษฐานเจริญขึ้น เพราะไม่มีนิมิตแห่งการพูดปดนั่นเอง. จริงอยู่ ผู้ที่ยังละมานะไม่ได้ ย่อมพูดปดบางอย่างโดยอาศัยมานะ. เมื่อกามอาลัยและทิฏฐิอาลัยถูกถอนขึ้นแล้ว โอกาสแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อจาคะย่อมไม่มีเลย เพราะฉะนั้น การถอนอาลัยย่อมทำให้จาคาธิษฐานเจริญขึ้น. เมื่ออวิชชาถูกตัดขาดแล้ว เครื่องกั้นแห่งปัญญาความรู้ย่อมไม่มี, เมื่อภวสังขารถูกสละแล้ว โอกาสแห่งความไม่สงบภพย่อมไม่มีเลย เพื่อแสดงว่าการละมานะเป็นต้น ย่อมทำให้สัจจาธิษฐานเป็นต้นเจริญขึ้น จึงตรัสว่า 'การละมานะ' เป็นต้น.

อวิสํวาทนสีโล [Pg.117] ธมฺมจฺฉนฺทพหุโล ฉนฺทาธิปเตยฺยํ สมาธึ นิพฺพตฺเตติ. จาคาธิมุตฺโต เนกฺขมฺมชฺฌาสโย อโกสชฺชพหุลตาย วีริยาธิปเตยฺยํ, ญาณุตฺตโร จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺเตนฺโต จิตฺตาธิปเตยฺยํ, วูปสนฺตสภาโว อุปสมเหตุภูตาย วีมํสาย วีมํสยโต วีมํสาธิปเตยฺยํ สมาธึ นิพฺพตฺเตตีติ สจฺจาธิฏฺฐานาทิปาริสุทฺธิฉนฺทสมาธิอาทีนํ ปาริปูริยา สํวตฺตตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สจฺจาธิฏฺฐานํ ภาวิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

ผู้มีปกติไม่พูดปด มีธรรมฉันทะมาก ย่อมยังฉันทาธิปไตยสมาธิให้เกิดขึ้น. ผู้มีอธิมุตติในจาคะ มีเนกขัมมะเป็นอัธยาศัย เพราะความเป็นผู้มีความไม่เกียจคร้านมาก ย่อมยังวิริยาธิปไตยสมาธิให้เกิดขึ้น. ผู้มีญาณเป็นเลิศ ยังจิตให้เป็นไปในอำนาจของตน ย่อมยังจิตตาธิปไตยสมาธิให้เกิดขึ้น. ผู้มีสภาวะสงบ เมื่อพิจารณาด้วยวิมังสาอันเป็นเหตุแห่งความสงบ ย่อมยังวิมังสาธิปไตยสมาธิให้เกิดขึ้น เพื่อแสดงว่าสัจจาธิษฐานเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความบริบูรณ์แห่งฉันทสมาธิเป็นต้น จึงตรัสว่า 'สัจจาธิษฐานอันบุคคลเจริญแล้ว' เป็นต้น.

ธมฺมจฺฉนฺทพหุโล ฉนฺทสมาธิมฺหิ ฐิโต อิฏฺฐานิฏฺฐฉฬารมฺมณาปาเต อนวชฺชเสวี โหติ. อารทฺธวีริโย วีริยสมาธิมฺหิ ฐิโต สํกิเลสปกฺขสฺส สนฺตปนวเสเนว ปุญฺญํ ปริปูเรติ. จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺเตนฺโต จิตฺตสมาธิมฺหิ ฐิโต ปญฺญาย อุปการานุปการเก ธมฺเม ปริคฺคณฺหนฺโต พุทฺธึ ผาตึ คมิสฺสติ. วีมํสาสมาธิมฺหิ ฐิโต ธมฺมวิจยพหุโล อุปธิปฏินิสฺสคฺคาวหเมว ปฏิปตฺตึ พฺรูเหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฉนฺทสมาธิ ภาวิโต’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ผู้มีธรรมฉันทะมาก ตั้งอยู่ในฉันทสมาธิ เมื่ออารมณ์ ๖ ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนามาปรากฏ ย่อมเป็นผู้เสพแต่ธรรมที่ไม่มีโทษ. ผู้ปรารภความเพียร ตั้งอยู่ในวิริยสมาธิ ย่อมบำเพ็ญบุญให้บริบูรณ์ด้วยการแผดเผาธรรมฝ่ายสังกิเลสนั่นเอง. ผู้ยังจิตให้เป็นไปในอำนาจของตน ตั้งอยู่ในจิตตสมาธิ เมื่อกำหนดธรรมที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะด้วยปัญญา ย่อมถึงความเจริญแห่งปัญญา. ผู้ตั้งอยู่ในวิมังคาสมาธิ มีธรรมวิจัยมาก ย่อมพอกพูนปฏิปทาที่นำมาซึ่งการสละอุปธิเท่านั้น เพื่อแสดงเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า 'ฉันทสมาธิอันบุคคลเจริญแล้ว' เป็นต้น.

ทูราทูรปจฺจตฺถิกนิวารเณ พหูปกาโร อินฺทฺริยสํวโร เมตฺตาย วิเสสุปฺปตฺติเหตุโต เมตฺตํ วฑฺเฒติ. ตเปน สํกิเลสธมฺเม วิกฺขมฺเภนฺโต วีริยาธิโก ปรทุกฺขาปนยนกามตํ สาหตฺถิกํ กโรตีติ ตโป กรุณํ สํวฑฺเฒติ. ปญฺญา ปริโยทาปิตา สาวชฺชานวชฺชธมฺเม ปริคฺคณฺหนฺตี ปหาสนิปาตโต มุทิตํ รกฺขนฺตี ปริพฺรูเหติ. อุปธินิสฺสคฺโค ปกฺขนฺโท นินฺนโปณปพฺภาโรว สมฺมเทว สตฺตสงฺขาเรสุ อุทาสิโน โหตีติ โส อุเปกฺขาวิหารํ ปริวฑฺเฒตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อินฺทฺริยสํวโร ภาวิโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘โย ยสฺส วิเสสปจฺจโย, โส ตํ ปริปูเรตีติ วุตฺโต’’ติ.

อินทรียสังวรมีอุปการะมากในการกั้นข้าศึกที่อยู่ไกลและไม่ไกล เพราะเป็นเหตุให้เกิดความพิเศษแห่งเมตตา จึงทำให้เมตตาเจริญขึ้น. ตบะย่อมทำให้กรุณาเจริญขึ้น เพราะบุคคลผู้ยิ่งด้วยวิริยะเมื่อข่มกิเลสธรรมด้วยตบะ ย่อมทำความปรารถนาจะนำทุกข์ของผู้อื่นออกให้สำเร็จด้วยมือของตน. ปัญญาที่ผ่องใสแล้ว เมื่อกำหนดธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ ย่อมรักษาและพอกพูนมุทิตาจากการตกลงไปในความร่าเริง. การสละอุปธิที่แล่นไปแล้ว ย่อมเป็นผู้วางเฉยในสัตว์และสังขารทั้งหลายโดยชอบทีเดียว เหมือนสิ่งที่น้อมไป โน้มไป และโอนไป ฉะนั้น การสละอุปธินั้นย่อมทำให้ upekkhāvihāra เจริญขึ้น เพื่อแสดงเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า 'อินทรียสังวรที่เจริญแล้ว' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ธรรมใดเป็นปัจจัยพิเศษของธรรมใด ธรรมนั้นย่อมทำธรรมนั้นให้บริบูรณ์'.

๘๗. ทิสาภาเวนาติ นยานํ ทิสาภาเวนาติ โยเชตพฺพํ. อตฺโถปิสฺส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เยน จตุกฺเกน ยสฺส ราคจริตาทิปุคฺคลสฺส โวทานํ วิสุทฺธิ. ยถา อปริญฺญาตา, อปฺปหีนา จ ปฐมาหารวิปลฺลาสาทโย ราคจริตาทีนํ ปุคฺคลานํ อุปกฺกิเลสา, เอวํ ปฐมปฏิปทาทโย ภาวิตา พหุลีกตา เนสํ วิสุทฺธิโย โหนฺตีติ วุตฺตนยานุสาเรน สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ อาห ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวา’’ติ.

๘๗. บทว่า โดยความเป็นทิศ พึงประกอบความว่า โดยความเป็นทิศแห่งนัยทั้งหลาย. แม้อรรถของบทนั้น ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเอง. ความผ่องแผ้วคือความบริสุทธิ์ของบุคคลผู้มีราคะจริตเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยจตุกะใด. พึงทราบได้ตามนัยที่กล่าวแล้วว่า อาหารวิปลาสที่ ๑ เป็นต้นที่ยังไม่ได้กำหนดรู้และยังละไม่ได้ เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีราคะจริตเป็นต้น ฉันใด ปฏิปทาที่ ๑ เป็นต้นที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นความบริสุทธิ์ของบุคคลเหล่านั้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง'.

อถ [Pg.118] วา ปุริมาหิ ทฺวีหิ ปฏิปทาหิ สิชฺฌมานา วิปสฺสนา อตฺตโน กิจฺจวุตฺติสงฺขาตํ ปวตฺติทุกฺขมฺปิ สงฺคณฺหนฺตี ทุกฺขานุปสฺสนาพาหุลฺลวิเสสโต ทุกฺขลกฺขณํ ปฏิวิชฺฌนฺตี ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. ตติยาย ปฏิปทาย สิชฺฌมานา สุขปฺปวตฺติกตาย สมฺมเทว สนฺตติฆนํ ภินฺทิตฺวา อนิจฺจลกฺขณํ วิภาเวนฺตี ‘‘อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. จตุตฺถาย ปน ปฏิปทาย สิชฺฌมานา สุขปฺปวตฺติกตาย, วิสทญาณตาย จ สมูหกิจฺจารมฺมณฆนํ ภินฺทิตฺวา สมฺมเทว อนตฺตลกฺขณํ วิภาเวนฺตี ‘‘สุญฺญตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา.

อีกอย่างหนึ่ง วิปัสสนาที่สำเร็จด้วยปฏิปทาสองอย่างแรก ย่อมสงเคราะห์แม้ทุกข์คือความเป็นไปที่นับว่าเป็นการดำเนินกิจของตน และย่อมแทงตลอดลักษณะแห่งทุกข์ด้วยความมากแห่งทุกขานุปัสสนาเป็นพิเศษ จึงเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" วิปัสสนาที่สำเร็จด้วยปฏิปทาที่สาม เพราะความเป็นไปได้โดยง่าย ย่อมทำลายความหนาแน่นแห่งความสืบต่อโดยชอบ และย่อมแสดงลักษณะแห่งอนิจจะ จึงเรียกว่า "อนิมิตตวิโมกขมุข" ส่วนวิปัสสนาที่สำเร็จด้วยปฏิปทาที่สี่ เพราะความเป็นไปได้โดยง่ายและความเป็นญาณอันบริสุทธิ์ ย่อมทำลายความหนาแน่นแห่งหมู่กิจและอารมณ์โดยชอบ และย่อมแสดงลักษณะแห่งอนัตตาโดยชอบ จึงเรียกว่า "สุญญตวิโมกขมุข"

ตถา กายเวทนานุปสฺสนา วิเสสโต ทุกฺขลกฺขณํ วิภาเวนฺตี, จิตฺตานุปสฺสนา อนิจฺจลกฺขณํ, ธมฺมานุปสฺสนา อนตฺตลกฺขณนฺติ ตา ยถากฺกมํ ‘‘อปฺปณิหิตาทิวิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา.

เช่นเดียวกัน กายานุปัสสนาและเวทนานุปัสสนา ย่อมแสดงลักษณะแห่งทุกข์เป็นพิเศษ จิตตานุปัสสนา ย่อมแสดงลักษณะแห่งอนิจจะ ธัมมานุปัสสนา ย่อมแสดงลักษณะแห่งอนัตตา ดังนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุขเป็นต้น" ตามลำดับ

สปฺปีติกตาย อสฺสาทานิ ปฐมทุติยชฺฌานานิ วิรชฺชนวเสน วิเสสโต ทุกฺขโต ปสฺสนฺติยา วิปสฺสนาย วเสน ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตานิ. ตติยํ สนฺตสุขตาย พาหิรกานํ นิจฺจาภินิเวสวตฺถุภูตํ สภาวโต ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ ปสฺสนฺติยา วิปสฺสนาย วเสน ‘‘อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตํ. จตุตฺถํ อุปกฺกิเลสวิคมาทีหิ ปริสุทฺธํ สุสมาหิตํ ยถา ปเรสํ, เอวํ อตฺตโน จ ยถาภูตสภาวาวโพธเหตุตาย สมฺมเทว ‘‘สุญฺญ’’นฺติ ปสฺสนฺติยา วิปสฺสนาย วเสน ‘‘สุญฺญตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตํ.

ปฐมฌานและทุติยฌานอันเป็นที่ตั้งแห่งความยินดีเพราะมีปีติ ย่อมถูกเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" โดยวิปัสสนาที่เห็นเป็นทุกข์เป็นพิเศษด้วยอำนาจแห่งความคลายกำหนัด ตติยฌานอันเป็นสุขสงบ ย่อมถูกเรียกว่า "อนิมิตตวิโมกขมุข" โดยวิปัสสนาที่เห็นโดยสภาพว่า "ไม่เที่ยง" ซึ่งเป็นวัตถุแห่งความยึดมั่นว่าเที่ยงของคนภายนอก จตุตถฌานอันบริสุทธิ์และตั้งมั่นดีแล้วด้วยการปราศจากอุปกิเลสเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า "สุญญตวิโมกขมุข" โดยวิปัสสนาที่เห็นโดยชอบว่า "ว่างเปล่า" เพราะเป็นเหตุแห่งการรู้สภาพตามความเป็นจริงของตนเองและของผู้อื่น

เอวํ วิหารานํ วิปสฺสนาวเสเนว วิโมกฺขมุขตา, ตตฺถ ‘‘ทิพฺพพฺรหฺมวิหารานํ สนฺตสุขตาย อสฺสาทนียตา’’ติอาทินา อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขตา โยเชตพฺพา. อริยวิหารสฺส ปญฺญาธิกตฺตา วิเสสโต อนตฺตานุปสฺสนาสนฺนิสฺสยตาย สุญฺญตวิโมกฺขตา. อาเนญฺชวิหารสฺส สนฺตวิโมกฺขตาย อนิจฺจลกฺขณปฺปฏิเวธสฺส วิเสสปจฺจยสภาวโต อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขตา โยเชตพฺพา.

ความเป็นวิโมกขมุขของวิหารทั้งหลายย่อมมีโดยวิปัสสนาเท่านั้น ในบรรดาวิหารเหล่านั้น พึงประกอบความเป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุขด้วยคำว่า "ความเป็นที่ตั้งแห่งความยินดีด้วยสุขสงบของทิพยพรหมวิหาร" เป็นต้น อริยวิหารย่อมมีความเป็นสุญญตวิโมกข์ เพราะมีความเป็นปัญญามาก และอาศัยอนัตตานุปัสสนาเป็นพิเศษ อเนญชวิหารย่อมมีความเป็นอนิมิตตวิโมกขมุข เพราะมีความเป็นวิโมกข์อันสงบ และเป็นปัจจัยพิเศษแห่งการแทงตลอดลักษณะแห่งอนิจจะ พึงประกอบความดังนี้

ตถา ปุริมานํ ทฺวินฺนํ สมฺมปฺปธานานํ สํกิเลสวิสยตฺตา กิเลสทุกฺขวีติกฺกมสฺส ทุกฺขานุปสฺสนาพาหุลฺลตฺตา อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขตา. ตติยสฺส อนุปฺปนฺนกุสลุปฺปาทเนน ธมฺมานํ อุทยวยวนฺตตาวิภาวนโต อนิจฺจลกฺขณํ ปากฏนฺติ อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขตา. จตุตฺถสฺส อุปฺปนฺนานํ ฐิตตฺตํ พฺยาปาราปชฺชเนน ธมฺมานํ อวสวตฺติตาทีปนโต อนตฺตลกฺขณํ สุปากฏนฺติ สุญฺญตวิโมกฺขมุขตา.

เช่นเดียวกัน สัมมัปปธานสองอย่างแรกย่อมมีความเป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข เพราะเป็นอารมณ์แห่งกิเลส และเพราะความมากแห่งทุกขานุปัสสนาในการก้าวล่วงทุกข์อันเกิดจากกิเลส สัมมัปปธานที่สามย่อมมีความเป็นอนิมิตตวิโมกขมุข เพราะการยังกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ย่อมแสดงความมีขึ้นและเสื่อมไปของธรรมทั้งหลาย ทำให้ลักษณะแห่งอนิจจะปรากฏ สัมมัปปธานที่สี่ย่อมมีความเป็นสุญญตวิโมกขมุข เพราะการแสดงความไม่เป็นไปในอำนาจของธรรมทั้งหลาย โดยการไม่ถึงความขวนขวายเพื่อความตั้งอยู่แห่งธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ทำให้ลักษณะแห่งอนัตตาปรากฏชัดเจน

มานปฺปหานาลยสมุคฺฆาตานํ [Pg.119] สหายตณฺหาปหานตาย ตณฺหาปณิธิวิโสธนโต อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขตา. อวิชฺชาปหานสฺส ปญฺญากิจฺจาธิกตาย สุญฺญตวิโมกฺขมุขตา. ภวูปสมสฺส สงฺขารนิมิตฺตปฏิปกฺขตาย อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขตา.

การละมานะ การถอนอาลัย ย่อมมีความเป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข เพราะการละตัณหาที่ร่วมด้วย และเพราะการชำระตัณหาปณิธิให้บริสุทธิ์ การละอวิชชาย่อมมีความเป็นสุญญตวิโมกขมุข เพราะมีความเป็นกิจแห่งปัญญามาก การสงบภพย่อมมีความเป็นอนิมิตตวิโมกขมุข เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อสังขารนิมิต

ปกติยา ทุกฺขสภาเว สงฺขาเร ญาณสจฺเจน อวิสํวาเทนฺโต ทุกฺขโต เอว ปสฺสติ, จาคาธิวิมุตฺตตาย ตณฺหํ วิทูรีกโรนฺโต ราคปฺปณิธึ วิโสเสตีติ ปุริมํ อธิฏฺฐานทฺวยํ ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตํ. อิตรสฺส ปน อธิฏฺฐานทฺวยสฺส สุญฺญตานิมิตฺตวิโมกฺขมุขตา วุตฺตนยา เอว.

เมื่อไม่คลาดเคลื่อนจากความจริงด้วยญาณในสังขารที่มีสภาพเป็นทุกข์โดยธรรมชาติ ย่อมเห็นเป็นทุกข์นั่นเอง เมื่อทำให้ตัณหาห่างไกลด้วยความน้อมใจไปในการสละ ย่อมทำให้ราคะปณิธิเหือดแห้งไป ดังนั้น อธิษฐานสองอย่างแรกจึงเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" ส่วนอธิษฐานสองอย่างที่เหลือ ย่อมมีความเป็นสุญญตวิโมกขมุขและอนิมิตตวิโมกขมุขโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

ฉนฺทาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา วิเสสโต ธมฺมจฺฉนฺทวโต เนกฺขมฺมวิตกฺกพหุลสฺส โหติ, วีริยาธิปเตยฺยา ปน กามวิตกฺกาทิเก วิโนเทนฺตสฺสาติ ตทุภยํ นิสฺสาย ปวตฺตา วิปสฺสนา วิเสสโต ราคาทิปฺปณิธีนํ วิโสสนโต ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. จิตฺตาธิปเตยฺยํ, วีมํสาธิปเตยฺยญฺจ นิสฺสาย ปวตฺตา ยถากฺกมํ อนิจฺจานตฺตานุปสฺสนาพาหุลฺลโต ‘‘อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ, อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ จ วุตฺตา.

จิตเตกัคคตาที่มีฉันทะเป็นอธิบดี ย่อมมีแก่ผู้มีธรรมฉันทะ และมีเนกขัมมวิตกมากเป็นพิเศษ ส่วนจิตเตกัคคตาที่มีวิริยะเป็นอธิบดี ย่อมมีแก่ผู้ที่กำจัดกามวิตกเป็นต้น วิปัสสนาที่ดำเนินไปอาศัยทั้งสองอย่างนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" เพราะการทำให้ราคะปณิธิเป็นต้นเหือดแห้งไปเป็นพิเศษ วิปัสสนาที่ดำเนินไปอาศัยจิตตาธิปไตยและวิมังสาธิปไตย ย่อมถูกเรียกว่า "อนิมิตตวิโมกขมุข" และ "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" ตามลำดับ เพราะความมากแห่งอนิจจานุปัสสนาและอนัตตานุปัสสนา

อภิชฺฌาวินยโน อินฺทฺริยสํวโร, กามสงฺกปฺปาทิวิโนทโน ตโป จ วุตฺตนเยเนว ปณิธิปฏิปกฺขโต อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, พุทฺธิ อนตฺตานุปสฺสนานิมิตฺตํ, อุปธิปฏินิสฺสคฺโค นิมิตฺตคฺคาหปฏิปกฺโขติ ตทุภยสนฺนิสฺสยา วิปสฺสนา ยถากฺกมํ ‘‘สุญฺญตํ, อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา.

การสำรวมอินทรีย์ที่กำจัดอภิชฌา และตบะที่กำจัดกามวิตกเป็นต้น ย่อมเป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อปณิธิโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ปัญญาเป็นนิมิตแห่งอนัตตานุปัสสนา การสละคืนอุปธิเป็นปฏิปักษ์ต่อการยึดถือนิมิต ดังนั้น วิปัสสนาที่อาศัยทั้งสองอย่างนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "สุญญตวิโมกขมุข" และ "อนิมิตตวิโมกขมุข" ตามลำดับ

อาสนฺนปจฺจตฺถิกราคํ ปฏิพาหนฺตี เมตฺตา ราคปณิธิยา ปฏิปกฺโข, กรุณา ปรทุกฺขาปนยนาการวุตฺติกา ทุกฺขสหคตาย ทุกฺขานุปสฺสนาย วิเสสปจฺจโยติ ตทุภยสนฺนิสฺสยา วิปสฺสนา ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. มุทิตา สตฺตานํ โมทคฺคหณพหุลา ตทนิจฺจตาทสฺสนโต อนิจฺจานุปสฺสนาย วิเสสปจฺจโยติ ตนฺนิสฺสยา วิปสฺสนา อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. อุเปกฺขา ญาณกิจฺจาธิกตาย อนตฺตานุปสฺสนาย วิเสสปจฺจโยติ ตนฺนิสฺสยา วิปสฺสนา ‘‘สุญฺญตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตาติ เอวเมตฺถ ปวตฺติอาการโต วิปสฺสโต นิสฺสยโต, กิจฺจโต จ ภินฺทิตฺวา วิโมกฺขมุขานิ โยชิตานีติ.

เมตตาที่ยับยั้งราคะอันเป็นข้าศึกใกล้ ย่อมเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะปณิธิ กรุณาที่มีอาการเป็นไปเพื่อบรรเทาความทุกข์ของผู้อื่น ย่อมเป็นปัจจัยพิเศษแก่อนุปัสสนาที่ประกอบด้วยทุกข์ ดังนั้น วิปัสสนาที่อาศัยทั้งสองอย่างนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" มุทิตาที่มากด้วยการถือเอาความบันเทิงในสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเป็นปัจจัยพิเศษแก่อนิจจานุปัสสนา เพราะเห็นความไม่เที่ยงของสิ่งนั้น ดังนั้น วิปัสสนาที่อาศัยมุทิตา ย่อมเป็นอนิมิตตวิโมกขมุข อุเบกขาย่อมเป็นปัจจัยพิเศษแก่อนัตตานุปัสสนา เพราะมีความเป็นกิจแห่งญาณมาก ดังนั้น วิปัสสนาที่อาศัยอุเบกขา ย่อมถูกเรียกว่า "สุญญตวิโมกขมุข" ด้วยประการฉะนี้ วิโมกขมุขทั้งหลายในที่นี้จึงถูกประกอบโดยแยกแยะตามอาการเป็นไป ตามผู้เห็นแจ้ง ตามที่อาศัย และตามกิจ

สมติกฺกมนํ [Pg.120] ปริญฺญาปหานญฺจ. สปรสนฺตาเนติ อตฺตโน, ปเรสญฺจ สนฺตาเน, เตน กายิโก, วาจสิโก จ วิหาโร ‘‘วิกฺกีฬิต’’นฺติ วุตฺโตติ ทสฺเสติ ‘‘วิวิโธ หาโร’’ติ กตฺวา. ตสฺส ปน วิภาวนา อิธ อธิปฺเปตา นยสฺส ภูมิภาวโต. เยน ปฏิปกฺขภาเวน. เตสํ ปฏิปกฺขภาโวติ เตสํ อาหาราทีนํ ปฏิปกฺขภาโว ปหาตพฺพภาโว ปฏิปทาทีนํ ปฏิปกฺขภาโว ปหายกภาโวติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปฏิปทาคฺคหเณน วิปสฺสนา กถิตา. วิปสฺสนา จ จตฺตาโร อาหาเร ปริชานนฺตี ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคํ ปชหตีติ อุชุกเมว เตสํ ปฏิปกฺขตา, เอวํ ฌานาทีนมฺปิ อุปาทานาทิปฏิปกฺขตา เวทิตพฺพา ตทุปเทเสน วิปสฺสนาย กถิตตฺตา. วิปลฺลาสสติปฏฺฐานานํ ปฏิปกฺขภาโว ปากโฏ เอว. นฺติ สีหวิกฺกีฬิตํ. วีสติยา จตุกฺเกหิ วิสภาคโต วิตฺถาเรน วิภตฺตนฺติ ตีหิ ปเทหิ สงฺคเหตฺวา กถิกตฺตา วุตฺตํ ‘‘สงฺเขเปน ทสฺเสนฺโต’’ติ.

การก้าวล่วงและการละด้วยปริญญา. คำว่า ‘สปรสันตาเน’ หมายถึงในสันดานของตนและของผู้อื่น ด้วยเหตุนั้น กายิกวิหารและวาจาสิกวิหารจึงถูกเรียกว่า ‘วิกกีฬิตะ’ โดยแสดงว่า ‘วิวิธะหาระ’ (การนำไปต่างๆ นานา). การแสดงความหมายของหาระนั้นในที่นี้มุ่งหมายถึงการเป็นภูมิของนัย. ด้วยความเป็นปฏิปักษ์. ความเป็นปฏิปักษ์ของสิ่งเหล่านั้น หมายถึงความเป็นปฏิปักษ์ของอาหารเป็นต้น คือความเป็นสิ่งที่ควรละ และความเป็นปฏิปักษ์ของปฏิปทาเป็นต้น คือความเป็นสภาวะที่ละ พึงประกอบความดังนี้. ในที่นั้น การถือเอาปฏิปทาได้กล่าวถึงวิปัสสนา. วิปัสสนาเมื่อกำหนดรู้อาหาร ๔ อย่าง ย่อมละฉันทราคะที่ผูกพันอยู่กับอาหารนั้น โดยตรงก็คือความเป็นปฏิปักษ์ของวิปัสสนาต่ออาหารเหล่านั้น. พึงทราบความเป็นปฏิปักษ์ของฌานเป็นต้นต่ออุปาทานเป็นต้นด้วยประการฉะนี้ เพราะวิปัสสนาถูกกล่าวไว้ด้วยการแสดงนั้น. ความเป็นปฏิปักษ์ของวิปัลลาสและสติปัฏฐานนั้นเป็นที่ประจักษ์อยู่แล้ว. คำว่า ‘สีหวิกกีฬิตะ’ นั้น เพราะถูกจำแนกโดยละเอียดด้วยจตุกกะ ๒๐ อย่างที่แตกต่างกัน จึงถูกกล่าวไว้ด้วยการรวบรวมด้วย ๓ บทว่า ‘แสดงโดยย่อ’.

อินฺทฺริยานนฺติ สทฺธาทิอินฺทฺริยานํ. ทสนฺนํ จตุกฺกานํ นิทฺธารณาติ โยชนา.

คำว่า ‘อินทริยานัง’ หมายถึงอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น. พึงประกอบความว่าเป็นการกำหนดจตุกกะ ๑๐ อย่าง.

๘๘. นิคฺคจฺฉตีติ นิกฺขมติ. ตโต นิทฺธาเรตฺวา วุจฺจมาโน หิ นิคฺคจฺฉนฺโต วิย โหตีติ. จตฺตาโร ปุคฺคเลติ ‘‘ตณฺหาจริโต มนฺโท’’ติอาทินา (เนตฺติ. ๖) วุตฺเต จตฺตาโร ปุคฺคเล. ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน เจตฺถ ธมฺโม วุตฺโตติ อาห ‘‘ภูมึ นิทฺทิสิตฺวา’’ติ. ตโต เอวาติ ยถาวุตฺตปุคฺคลจตุกฺกโต เอว. อิตรตฺถาปีติ ‘‘สุขาย…เป… ปุคฺคลา’’ติ เอตฺถาปิ. สาธารณายาติ ปฐมจตุตฺถาหิปิ วิมิสฺสาย. ยถาวุตฺตาสูติ ทุติยตติยาสุ.

๘๘. คำว่า ‘นิกคัจฉติ’ หมายถึงออกไป. เพราะเมื่อถูกกล่าวโดยการกำหนดแล้ว ย่อมเหมือนกับกำลังออกไป. คำว่า ‘จัตตาโร ปุคคเล’ หมายถึงบุคคล ๔ จำพวกที่กล่าวไว้ใน ‘ตัณหาจริโต มันโท’ เป็นต้น (เนตติ. ๖). ในที่นี้ ธรรมถูกกล่าวโดยอธิษฐานบุคคล จึงกล่าวว่า ‘แสดงภูมิ’. คำว่า ‘ตโต เอว’ หมายถึงจากจตุกกะแห่งบุคคลที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง. คำว่า ‘อิตรัตถาปิ’ หมายถึงในบทว่า ‘สุขายะ…เป… ปุคคลา’ นี้ด้วย. คำว่า ‘สาธารณายะ’ หมายถึงที่ปะปนกับปฐมจตุกกะและจตุตถจตุกกะด้วย. คำว่า ‘ยถาวุตตาสุ’ หมายถึงในทุติยจตุกกะและตติยจตุกกะที่กล่าวมาแล้ว.

เหฏฺฐาติ เทสนาหารวิภงฺควิจยหารสมฺปาตวณฺณนาสุ.

คำว่า ‘เหฏฐา’ หมายถึงในคำอธิบายของเทสนาหาระ วิภังควิจยหาระ และสัมปาตหาระ.

เอเสว นโยติ กุสลมูลาทิทฺวาทสติกสงฺคโห อนวชฺชปกฺโข. ‘‘โวทายติ สุชฺฌติ เอเตนาติ โวทาน’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๑๑) วํ เนตพฺพตํ สนฺธายาห.

นัยนั้นเองคือการสงเคราะห์กุศลมูลเป็นต้น ติกะ ๑๒ หมวด ซึ่งเป็นฝ่ายที่ไม่มีโทษ. ท่านกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นสิ่งที่ควรนำไปซึ่งคำว่า ‘โวทาน’ ที่ว่า ‘ย่อมบริสุทธิ์ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าโวทาน’ (เนตติ. อรรถ. ๑๑).

ยถา หารอุทฺเทโส กโต, เอวํ นยานํ อกรเณ การณํ, ปโยชนญฺจ วิภาเวตุกาโม ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. นเยหิ นยนฺตเรหิ. สมฺภวทสฺสนตฺถนฺติ อุปปตฺติทสฺสนตฺถํ. ตตฺถ สมฺภโว อนุทฺเทสกฺกเมน นิทฺทิสเน กรณํ ทสฺสนํ ปโยชนํ. ยทิ หิ อิเม นยา อุปฺปตฺติฏฺฐานวเสน อสํกิณฺณา ภเวยฺยุํ, หารา วิย อุทฺเทสานุกฺกเมเนว นิทฺทิสิตพฺพา [Pg.121] สิยุํ. ตถา หิ วุตฺตํ หารานํ อุทฺเทสาวสาเน ‘‘เอเต โสฬส หารา ปกิตฺติตา อตฺถโต อสํกิณฺณา’’ติ (เนตฺติ. ๑).

ผู้ประสงค์จะแสดงเหตุและประโยชน์ในการไม่แสดงนัยทั้งหลายตามลำดับอุเทศ เหมือนกับการทำอุเทศของหาระ จึงกล่าวคำว่า ‘กัสมา ปนา’ เป็นต้น. คำว่า ‘นเยหิ’ หมายถึงด้วยนัยอื่น ๆ. คำว่า ‘สัมภวทัสสนัตถัง’ หมายถึงเพื่อแสดงการเกิดขึ้น. ในที่นั้น ในคำว่า สัมภวะ นั้น การเกิดขึ้นเป็นเหตุ การแสดงเป็นประโยชน์ ในการระบุโดยลำดับที่มิใช่อุเทศ. หากนัยเหล่านี้ไม่ปะปนกันโดยอาศัยที่เกิด ก็พึงแสดงโดยลำดับอุเทศเหมือนหาระ. ดังที่กล่าวไว้ในตอนท้ายของอุเทศหาระว่า ‘หาระ ๑๖ เหล่านี้ถูกกล่าวไว้ว่าไม่ปะปนกันโดยอรรถ’ (เนตติ. ๑).

ยสฺมา ปเนเต มูลปเทหิ มูลปทนฺตรนิทฺธารเณน อญฺญมญฺญํ เต นิคฺคจฺฉนฺติ, ตสฺมา เอกสฺมึ นิทฺทิฏฺเฐ อิตโรปิ อตฺถโต นิทฺทิฏฺโฐเยว นาม โหตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อุทฺเทสานุกฺกเมน นิทฺเทโส น กโต’’ติ.

เพราะนัยเหล่านี้ย่อมแยกออกจากกันและกันด้วยการกำหนดบทมูลอื่น ๆ จากบทมูลทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้น เมื่อนัยหนึ่งถูกแสดงแล้ว นัยอื่นก็ชื่อว่าถูกแสดงโดยอรรถแล้ว เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า ‘การแสดงโดยลำดับอุเทศไม่ได้กระทำ’.

อิทานิ ตเมว สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐมนยโต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตณฺหาทิฏฺฐิจริตวเสน ทฺวิธา ปุคฺคเล วิภชิตฺวา เตสํ วเสน นนฺทิยาวฏฺฏนยํ นีหริตฺวา ปุน เต เอว ตณฺหาทิฏฺฐิจริเต จตุปฺปฏิปทาวิภาเคน วิภชิตฺวา สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส สมฺภโว ทสฺสิโต, เต เอว จตุปฺปฏิปทาเภทภินฺเน ปุคฺคเล ปุน อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิวิภาเคน ติธา วิภชิตฺวา ติปุกฺขลสฺส นยสฺส สมฺภโว ทสฺสิโต. ตํ สนฺธายาห ‘‘ปฐมนยโต…เป… นิทฺทิฏฺโฐ’’ติ.

บัดนี้ เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวโดยย่อแล้วนั้นโดยละเอียด จึงกล่าวคำว่า ‘ปฐมนยโต หิ’ เป็นต้น. ในที่นั้น ได้แบ่งบุคคลออกเป็น ๒ ประเภทโดยอาศัยตัณหาจริตและทิฏฐิจริต แล้วนำนันทิยาวฏฏนัยออกมาโดยอาศัยบุคคลเหล่านั้น. จากนั้น ได้แบ่งบุคคลที่เป็นตัณหาจริตและทิฏฐิจริตเหล่านั้นออกเป็น ๔ ประเภทตามปฏิปทา แล้วแสดงการเกิดขึ้นของสีหวิกกีฬิตนัย. และได้แบ่งบุคคลที่แตกต่างกันด้วยปฏิปทา ๔ ประเภทเหล่านั้นอีกเป็น ๓ ประเภทโดยอาศัยอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น แล้วแสดงการเกิดขึ้นของติปุคคละนัย. ท่านกล่าวโดยอ้างถึงความนั้นว่า ‘ปฐมนยโต…เป… นิททิฏโฐ’.

ยสฺมา สุภสุขสญฺญาหิ โลโภ, นิจฺจสญฺญาย โทโส ‘‘อิมินา เม อนตฺโถ กโต’’ติ อาฆาตุปฺปตฺติโต, อตฺตสญฺญาย โมโห คหิโต โหติ. ตถา อสุภสญฺญาทีหิ อโลภาทโย, ตสฺมา ธมฺมาธิฏฺฐานวเสน ตติยนยโต ทุติยนยสฺส สมฺภโว. ยสฺมา ปน โลเภ สติ สมฺภวโต โลภคฺคหเณเนว โทโส คยฺหติ. โลโภ จ ตณฺหา, โมโห อวิชฺชา, ตปฺปฏิปกฺขโต อโลภาโทเสหิ สมโถ คยฺหติ, อโมเหน วิปสฺสนา, ตสฺมา ธมฺมาธิฏฺฐานวเสเนว ทุติยนยโต ปฐมนยสฺส สมฺภโวติ อิมํ วิเสสํ ทีเปตุํ อุทฺเทสานุกฺกเมน นิทฺเทโส น กโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมาธิฏฺฐานวเสน ปนา’’ติอาทิมาห.

เพราะโลภะถูกถือเอาด้วยสุภสัญญาและสุขสัญญา, โทสะถูกถือเอาด้วยนิจจสัญญา เพราะการเกิดขึ้นแห่งอาฆาตว่า ‘สิ่งนี้ได้ทำความไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’, โมหะถูกถือเอาด้วยอัตตสัญญา. เช่นเดียวกัน อโลภะเป็นต้นถูกถือเอาด้วยอสุภสัญญาเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น การเกิดขึ้นของทุติยนัยจากตติยนัยจึงเป็นไปโดยอธิษฐานธรรม. เพราะเมื่อมีโลภะอยู่ โทสะย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาโลภะโดยความเป็นไปได้. โลภะคือตัณหา, โมหะคืออวิชชา. สมถะถูกถือเอาด้วยอโลภะและอโทสะซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งเหล่านั้น, วิปัสสนาถูกถือเอาด้วยอโมหะ. ด้วยเหตุนั้น การเกิดขึ้นของปฐมนัยจากทุติยนัยจึงเป็นไปโดยอธิษฐานธรรมเท่านั้น. เพื่อแสดงความพิเศษนี้ จึงกล่าวว่า ‘การแสดงโดยลำดับอุเทศไม่ได้กระทำ’ โดยแสดงคำว่า ‘ธัมมาธิฏฐานวเสเนว ปนา’ เป็นต้น.

เตเนวาติ ตติยนยโต ทุติยนยสฺส วิย ทุติยนยโต ปฐมนยสฺสปิ สมฺภวโต. เอวํ ปาฬิยํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสน อาคตํ นิสฺสาย อฏฺฐกถายํ ธมฺมาธิฏฺฐานวเสเนว นยนิคฺคโม นิทฺธาริโตติ อยเมว วิเสโส. ยทิ เอวนฺติ ปาฬิยํ อาคตปฺปการโต อญฺเญนปิ ปกาเรน นยา นิทฺธาเรตพฺพา, เอวํ สนฺเต ยถา ปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสน ปฐมนยโต ตติยนยสฺส, ตติยนยโต ทุติยนยสฺส [Pg.122] สมฺภโว ทสฺสิโต, เอวํ ธมฺมาธิฏฺฐานวเสเนว ปฐมนยโต ตติยนยทุติยนยานํ, ธมฺมาธิฏฺฐานวเสเนว ทุติยนยโต ตติยนยสฺส สมฺภโว ทีเปตพฺโพติ อิมมตฺถมาห ‘‘ทฺเว หุตฺวา…เป… สิยา’’ติ.

คำว่า ‘เตเนว’ หมายถึงเพราะการเกิดขึ้นของปฐมนัยจากทุติยนัย เหมือนกับการเกิดขึ้นของทุติยนัยจากตติยนัย. ด้วยประการฉะนี้ การแยกออกของนัยในอรรถกถาจึงถูกกำหนดโดยอธิษฐานธรรมเท่านั้น โดยอาศัยสิ่งที่มาในพระบาลีโดยอธิษฐานบุคคล. นี่คือความพิเศษ. หากเป็นเช่นนั้น คือหากนัยทั้งหลายพึงถูกกำหนดด้วยประการอื่นจากประการที่มาในพระบาลี, เมื่อเป็นเช่นนั้น การเกิดขึ้นของตติยนัยจากปฐมนัย และการเกิดขึ้นของทุติยนัยจากตติยนัยถูกแสดงโดยอธิษฐานบุคคลฉันใด, การเกิดขึ้นของตติยนัยและทุติยนัยจากปฐมนัยโดยอธิษฐานธรรมเท่านั้น และการเกิดขึ้นของตติยนัยจากทุติยนัยโดยอธิษฐานธรรมเท่านั้น ก็พึงแสดงฉันนั้น. ท่านกล่าวความหมายนี้ว่า ‘ทเว หุตวา…เป… สิยา’.

ตตฺถ นโยติ ปจฺฉา วุตฺตทุติยนโย. อตฺถโตติ อตฺถาปตฺติโต, อตฺถโต ลพฺภมานตฺตา เอว สรูเปน น กถิโตติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ อตฺถาปตฺตึ เอกนฺติกํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนุปฺปเวโส อิจฺฉิโต ตํตํนยมูลปทานํ นยนฺตรมูลปเทสุ สมวรุชฺฌนโต. ตถา หิ ‘‘ยตฺถ สพฺโพ อกุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉติ, ยตฺถ สพฺโพ กุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉตี’’ติ (เนตฺติ. ๓) จ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถติ ‘‘นยานํ อญฺญมญฺญอนุปฺปเวโส นิคฺคโม’’ติ อยํ ทุวิโธ อตฺโถ. ปิฏกานํ อตฺถกถนํ เปฏกํ, โส เอว อุปเทโสติ เปฏโกปเทโส, อุปเทสภูตา ปริยตฺติสํวณฺณนาติ อตฺโถ.

ในที่นั้น คำว่า นโย หมายถึงทุติยนัยที่กล่าวไว้ภายหลัง. คำว่า อตฺถโต หมายถึงโดยนัยแห่งการได้มาซึ่งอรรถ (atthāpattito), เพราะเป็นสิ่งที่พึงได้โดยอรรถนั่นเอง จึงไม่ได้กล่าวไว้โดยรูป (sarūpena). บัดนี้ เพื่อแสดงการได้มาซึ่งอรรถนั้นให้เป็นที่แน่นอน (ekantikaṃ) จึงกล่าวคำว่า ยสฺมา เป็นต้น. การเข้าถึงกัน (anuppaveso) เป็นที่ปรารถนา เพราะบทมูลของนัยนั้นๆ ย่อมรวมเข้า (samavarujjhanato) ในบทมูลของนัยอื่น. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ที่ใด อกุศลธรรมทั้งปวงย่อมรวมเข้ากัน, ที่ใด กุศลธรรมทั้งปวงย่อมรวมเข้ากัน’ (เนตติ. ๓). และความหมายนี้คือ ‘การเข้าถึงกันและกันและการออกไปของนัยทั้งหลาย’ นี้เป็นความหมาย ๒ อย่าง. การอธิบายพระไตรปิฎก ชื่อว่า เปฏกะ, เปฏกะนั้นนั่นเองเป็นอุปเทศ ชื่อว่า เปฏโกปเทศ, มีอรรถว่า เป็นการพรรณนาพระปริยัติที่เป็นอุปเทศ.

อาทิโต ปฏฺฐายาติ นยานํ อญฺญมญฺญอนุปฺปเวสนิคฺคมมตฺตเมว อวิภาเวตฺวา นยวิจารสฺส ปฐมาวยวโต ปภุติ วิภาวนา ทีปนา ปกาสนา.

คำว่า อาทิโต ปฏฺฐาย หมายถึงการทำให้แจ้ง การชี้แจง และการประกาศตั้งแต่ส่วนแรกของการพิจารณานัย โดยไม่แสดงเพียงแค่การเข้าถึงกันและกันและการออกไปของนัยทั้งหลาย.

โทสทิฏฺฐีติ อปฺปสฺสาทตาทิโทสคาหิกทิฏฺฐี, โทสทสฺสิโนติ อตฺโถ. เต หิ อสมูหตานุสยา, กาเมสุ จ อาทีนวทสฺสิโน. อิทญฺหิ เนสํ องฺคทฺวยํ อตฺตกิลมถานุโยคสฺส การณํ วุตฺตํ. นตฺถิ อตฺโถติ โย ราคาภิภูเตหิ อนฺธพาเลหิ ปริกปฺปิโต ทิฏฺฐธมฺมิโก กาเมหิ อตฺโถ, โส มธุพินฺทุคิทฺธสฺส มธุลิตฺตสตฺถธาราวเลหนสทิโส อปฺปสฺสาโท พหุทุกฺโข พหุปายาโส พหุอาทีนโว สวิฆาโต สปริฬาโห สมฺปรายิโก ตเถวาติ สพฺพทาปิ วิญฺญูชาติกสฺส กาเมหิ ปโยชนํ น วิชฺชติ. อนชฺโฌสิตาติ อนภิภูตา วิหรนฺติ. เตน วุจฺจติ สุขา ปฏิปทาติ เตน มนฺทกิเลสภาเวน เตสํ ปุคฺคลานํ อกิจฺเฉน สิชฺฌมานา วิปสฺสนา ปฏิปทา ‘‘สุขา ปฏิปทา’’ติ วุจฺจติ. อชฺโฌสิตาติ อภินิวิฏฺฐา. อิเม สพฺเพ สตฺตาติ อิเม ตณฺหาทิฏฺฐิจริตภาเวน ทฺวิธา วุตฺตา อปริมาณปฺปเภทา สพฺเพปิ ปฏิปชฺชนฺตา สตฺตา.

คำว่า โทสทิฏฐิ หมายถึง ทิฏฐิที่ยึดถือโทษมีความเป็นของมีรสน้อยเป็นต้น, มีอรรถว่า ผู้เห็นโทษ. เพราะว่าบุคคลเหล่านั้นมีอนุสัยที่ยังไม่ได้ถอนขึ้น และเป็นผู้เห็นโทษในกามทั้งหลาย. เพราะองค์ ๒ ประการนี้ของบุคคลเหล่านั้น ท่านกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งอัตตกิลมถานุโยค. คำว่า นตฺถิ อตฺโถ ความว่า ประโยชน์ในกามทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันที่คนพาลผู้มืดบอดถูกราคะครอบงำกำหนดไว้ ประโยชน์นั้นมีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก มีโทษมาก มีความเบียดเบียน มีความเร่าร้อน และเป็นไปในภพหน้าเช่นเดียวกัน เหมือนกับการเลียคมศัสตราที่ฉาบด้วยน้ำผึ้งของคนผู้โลภในหยาดน้ำผึ้ง เพราะเหตุนั้น ประโยชน์จากกามทั้งหลายย่อมไม่มีแก่เหล่าวิญญูชนในกาลทุกเมื่อ. คำว่า อนชฺโฌสิตา หมายถึง อยู่โดยไม่ถูกครอบงำ. คำว่า เตน วุจฺจติ สุขา ปฏิปทา ความว่า เพราะความเป็นผู้มีกิเลสเบาบางนั้น วิปัสสนาปฏิปทาที่สำเร็จได้โดยไม่ยากแก่บุคคลเหล่านั้น จึงเรียกว่า สุขาปฏิปทา. คำว่า อชฺโฌสิตา หมายถึง ผู้ยึดมั่น. คำว่า อิเม สพฺเพ สตฺตา หมายถึง สัตว์ทั้งปวงแม้ทั้งหมดที่กำลังปฏิบัติอยู่ ซึ่งมีประเภทหาประมาณมิได้ที่ถูกกล่าวไว้เป็น ๒ อย่างโดยความเป็นผู้มีตัณหาจริตและทิฏฐิจริต.

สุเขน [Pg.123] ปฏินิสฺสชฺชนฺตีติ กิเลเส อกิจฺเฉน ปชหนฺติ. ‘‘อิมา จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทิ ปฏิปทานํ เอตฺตาวตายํ, วิสยภาวกิจฺเจสุ จ พฺยภิจาราภาวทสฺสนํ. อยํ ปฏิปทาติ นิคมนํ, อยํ ปฏิปทา ยาย วเสน สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสนตฺถํ จตฺตาโร ปุคฺคลา นิทฺธาริตาติ อธิปฺปาโย. จตุกฺกมคฺเคน กิเลเส นิทฺทิสตีติ อนนฺตรํ วกฺขมาเนน อาหาราทิจตุกฺกมคฺเคน ทสวตฺถุเก กิเลสสมูเห นิทฺทิสติ. จตุกฺกมคฺเคน อริยธมฺเมสุ นิทฺทิสิตพฺพาติ ตปฺปฏิปกฺเขน ปฏิปทาทิจตุกฺกมคฺเคน อริยธมฺเมสุ โพธิปกฺขิเยสุ วิสยภูเตสุ นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพา.

คำว่า สุเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ หมายถึง ย่อมละกิเลสได้โดยไม่ยาก. คำว่า อิมา จตสฺโส ปฏิปทา เป็นต้น นี้เป็นการแสดงกำหนดประมาณของปฏิปทาทั้งหลาย และการไม่มีความคลาดเคลื่อนในกิจและภาวะที่เป็นอารมณ์. คำว่า อยํ ปฏิปทา เป็นบทสรุป มีอธิบายว่า ปฏิปทานี้เป็นปฏิปทาที่บุคคล ๔ จำพวกถูกกำหนดไว้ด้วยอำนาจแห่งปฏิปทาใด เพื่อแสดงภูมิแห่งสีหวิกกีฬิตนัย. คำว่า ย่อมแสดงกิเลสด้วยมรรค ๔ หมายถึง ย่อมแสดงกองกิเลสที่มีวัตถุ ๑๐ ด้วยหมวด ๔ มีอาหารเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป. คำว่า พึงแสดงในอริยธรรมทั้งหลายด้วยมรรค ๔ หมายถึง พึงกำหนดแล้วกล่าวในอริยธรรมทั้งหลายที่เป็นโพธิปักขิยธรรมอันเป็นอารมณ์ ด้วยหมวด ๔ มีปฏิปทาเป็นต้นที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสนั้น.

อิทญฺจ ปมาณํ จตฺตาโร อาหาราติ อิเมสํ วิปลฺลาสานํ ปวตฺติยา ปมาณํ, ยทิทํ จตฺตาโร อาหารา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยาวเทว จตฺตาโร อาหารา ปริญฺญํ น คจฺฉนฺติ, ตาวเทว จตฺตาโร วิปลฺลาเส วิภชนฺติ. ยาวเทว จตฺตาโร วิปลฺลาสา อปฺปหีนา, ตาวเทว จตฺตาริ อุปาทานานิ ปริพฺรูหนฺตีติ. เอวํ สพฺพตฺถ ยถารหํ วตฺตพฺพํ. เตนาห ‘‘เอวํ อิมานิ สพฺพานิ ทส ปทานี’’ติ. ‘‘โยเชตพฺพานี’’ติ จ วจนเสโส.

คำว่า อิทญฺจ ปมาณํ จตฺตาโร อาหารา หมายถึง อาหาร ๔ นี้ เป็นประมาณแห่งการเป็นไปของวิปลาสทั้งหลายเหล่านี้. คำที่กล่าวไว้นี้มีความว่า ตราบใดที่อาหาร ๔ ยังไม่ถึงความกำหนดรู้ (ปริญญา) ตราบนั้นย่อมจำแนกวิปลาส ๔. ตราบใดที่วิปลาส ๔ ยังไม่ถูกละ ตราบนั้นย่อมทำอุปาทาน ๔ ให้เจริญ. พึงกล่าวอย่างนี้ในที่ทั้งปวงตามสมควร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บท ๑๐ เหล่านี้ทั้งหมดอย่างนี้. และมีคำที่เหลือว่า พึงประกอบ.

‘‘อภิชฺฌาย คนฺถตี’’ติ อิมินา อภิชฺฌายนเมว คนฺถนนฺติ ทสฺเสติ. เอส นโย เสเสสุปิ. ปปญฺเจนฺโตติ ทิฏฺฐาภินิเวสํ วิตฺถาเรนฺโต.

คำว่า อภิชฺฌาย คนฺถติ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่าความเพ่งเล็งนั่นเองเป็นการผูก. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. คำว่า ปปญฺเจนฺโต หมายถึง ขยายความยึดมั่นในทิฏฐิ.

วิปฺปฏิสารุปฺปตฺติเหตุภาโว กิเลสานํ อาสวนนฺติ อาห ‘‘อาสวนฺตี’’ติ. กึ วิปฺปฏิสาราติ เตน กิเลสานํ วีติกฺกมวตฺถุํ วทติ. ยสฺมา อปฺปหีนานุสยสฺเสว วิปฺปฏิสารา, น อิตรสฺส, ตสฺมา ‘‘เย วิปฺปฏิสารา, เต อนุสยา’’ติ วุตฺตํ. ปททฺวเยนปิ ผลูปจาเรน การณํ วุตฺตํ.

ความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของความเดือดร้อนใจ (วิปปฏิสาร) เป็นการไหลออกของกิเลส ท่านจึงกล่าวว่า อาสวนฺติ (ย่อมไหลออก). คำว่า กึ วิปฺปฏิสารา ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงวัตถุแห่งการล่วงละเมิดของกิเลสทั้งหลาย. เพราะว่าความเดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้ที่มีอนุสัยยังไม่ถูกละเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ความเดือดร้อนใจเหล่าใด อนุสัยเหล่านั้น. แม้ด้วยบททั้งสอง ท่านก็กล่าวถึงเหตุโดยอุปจาระแห่งผล.

ปฐเมน ปเทนาติ ยถาวุตฺเตสุ ทสสุ สุตฺตปเทสุ ปฐเมน ปเทน. ปฐมาย ทิสายาติ ตทตฺถสงฺขาตาย สีหวิกฺกีฬิตสฺส สํกิเลสปกฺเข ปฐมาย ทิสาย.

คำว่า ปฐเมน ปเทน หมายถึง ด้วยบทแรกในบทแห่งสูตร ๑๐ บทตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ปฐมาย ทิสาย หมายถึง ด้วยทิศแรกในฝ่ายสังกิเลสของสีหวิกกีฬิตนัยที่นับว่าเป็นอรรถนั้น.

อิตีติ เอวํ, วุตฺตนเยนาติ อตฺโถ. กุสลากุสลานนฺติ ยถาวุตฺตอนวชฺชสาวชฺชธมฺมานํ. ปกฺขปฏิปกฺขวเสนาติ โวทานปกฺขตปฺปฏิปกฺขวเสน. โยชนาติ ปฐมทิสาทิภาเวน ยุตฺเต กตฺวา มนสานุเปกฺขนา. ‘‘มนสา โวโลกยเต’’ติ (เนตฺติ. ๔) หิ วุตฺตํ.

คำว่า อิติ หมายถึง อย่างนี้ มีอรรถว่า โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า กุสลากุสลานํ หมายถึง แห่งธรรมที่ไม่มีโทษและมีโทษตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ปกฺขปฏิปกฺขวเสน หมายถึง โดยความเป็นฝ่ายโวทาน (ความบริสุทธิ์) และฝ่ายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโวทานนั้น. คำว่า โยชนา หมายถึง การพิจารณาด้วยใจโดยทำให้ประกอบกันด้วยความเป็นทิศแรกเป็นต้น. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า ย่อมพิจารณาด้วยใจ (เนตติ. ๔).

ตสฺสาติ [Pg.124] ทิสาโลกนสฺส. โสตาปตฺติผลาทีนํ ปริโยสานตา อินฺทฺริยวเสน เวทิตพฺพา. เยสญฺหิ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ วเสน สติปฏฺฐานาทีนิ สิชฺฌนฺติ, เตสํ วเสน โสตาปตฺติผลาทีนํ ปริโยสานตา. ตตฺถ โสตาปตฺติผเล สทฺธินฺทฺริยํ ปาริปูรึ คจฺฉติ. โสตาปนฺโน หิ สทฺธาย ปริปูริการี. สกทาคามิผเล วีริยินฺทฺริยํ ปาริปูรึ คจฺฉติ. สกทาคามี หิ อารทฺธวีริโย อุปริมคฺคาธิคมาย. อนาคามิผเล สมาธินฺทฺริยํ ปาริปูรึ คจฺฉติ. อนาคามี สมาธิสฺมึ ปริปูริการี. อคฺคผเล อรหตฺเต สตินฺทฺริยญฺจ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ ปาริปูรึ คจฺฉติ. อรหา หิ สติเวปุลฺลปฺปตฺโต, ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺโต จาติ.

คำว่า ตสฺส หมายถึง ของการมองดูทิศ. ความเป็นที่สุดแห่งโสดาปัตติผลเป็นต้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งอินทรีย์. เพราะว่าสติปัฏฐานเป็นต้นย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นเหล่าใด ความเป็นที่สุดแห่งโสดาปัตติผลเป็นต้นย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอินทรีย์เหล่านั้น. ในโสดาปัตติผลนั้น สัทธินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์ เพราะว่าพระโสดาบันเป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในศรัทธา. ในสกทาคามิผล วิริยินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์ เพราะว่าพระสกทาคามีเป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อบรรลุมรรคเบื้องสูง. ในอนาคามิผล สมาธินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์ พระอนาคามีเป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในสมาธิ. ในผลอันเลิศคือพระอรหัต สตินทรีย์และปัญญินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์ เพราะว่าพระอรหันต์เป็นผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติและถึงความไพบูลย์แห่งปัญญา.

อปเร ปนาหุ – สทฺธาพเลน สุภสญฺญาย ปหานํ. สทฺทหนฺโต หิ ปฏิกฺกูลมนสิกาเร กมฺมํ กโรติ. วีริยพเลน สุขสญฺญาย ปหานํ. วีริยวา หิ สุขสฺสาทํ อภิภวิตฺวา โยนิโสมนสิการมนุยุญฺชติ. สมาธิพเลน นิจฺจสญฺญาย ปหานํ. สมาหิโต หิ สงฺขารานํ อุทยพฺพยํ ปริคฺคณฺหนฺโต อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภติ. ปญฺญาพเลน อตฺตสญฺญาย ปหานํ. ปญฺญวา หิ สงฺขารานํ อวสวตฺติตํ สลฺลกฺเขนฺโต อตฺตสุญฺญตํ ปฏิวิชฺฌติ. สติ ปน สพฺพตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา. เตนาห ‘‘สตึ จ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, สพฺพตฺถิกํ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔; มิ. ป. ๒.๑.๑๓). เอวํ จตุวิปลฺลาสปฺปหายีนํ จตุนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปาริปูริฏฺฐานํ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ จตุวิปลฺลาสมุขานํ จตุนฺนํ ทิสานํ ปริโยสานานิ วุตฺตานีติ.

แต่บางท่านกล่าวว่า การละสุภสัญญาด้วยกำลังแห่งศรัทธา เพราะว่าผู้มีศรัทธาย่อมกระทำกรรมในการมนสิการสิ่งปฏิกูล การละสุขสัญญาด้วยกำลังแห่งวิริยะ เพราะว่าผู้มีความเพียรย่อมข่มความยินดีในสุขแล้วประกอบการมนสิการโดยแยบคาย การละนิจจสัญญาด้วยกำลังแห่งสมาธิ เพราะว่าผู้มีสมาธิย่อมกำหนดรู้ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งสังขารทั้งหลายแล้วย่อมได้อนิจจสัญญา การละอัตตสัญญาด้วยกำลังแห่งปัญญา เพราะว่าผู้มีปัญญาย่อมพิจารณาเห็นความไม่เป็นไปในอำนาจของสังขารทั้งหลายแล้วย่อมแทงตลอดอัตตสุญญตา แต่สติพึงปรารถนาในที่ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสติว่าเป็นประโยชน์ในที่ทั้งปวง" (สํ. มหา. ๕.๒๓๔; มิ. ป. ๒.๑.๑๓) อย่างนี้ สามัญญผล ๔ อันเป็นที่บริบูรณ์แห่งอินทรีย์ ๔ ของผู้ละวิปลาส ๔ ได้แล้ว จึงถูกกล่าวว่าเป็นความสิ้นสุดแห่งทิศ ๔ อันเป็นปากทางแห่งวิปลาส ๔

‘‘โลโภ อกุสลมูล’’นฺติอาทิ โลภาทีนํ เหตุผลภาเวน สมฺปยุตฺตตาย ทสฺสนํ.

คำว่า "โลภะเป็นอกุศลมูล" เป็นต้น เป็นการแสดงถึงความประกอบกันโดยความเป็นเหตุและผลของโลภะเป็นต้น

ตตฺถ มนาปิเกนาติ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ. อมนาปิเกนาปิ หิ อารมฺมเณน วิปริเยสวเสน โลโภ อุปฺปชฺชติ. มนาปิเกนาติ วา มนาปิกากาเรน. ผสฺสเวทนูปวิจารราควิตกฺกปริฬาหา สหชาตาปิ ลพฺภนฺติ, อสหชาตาปิ. ‘‘อุปฺปาโท’’ติ เอเตน อุปฺปชฺชมานสงฺขารคฺคหณนฺติ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปาทลกฺขณสฺเสว ปน คหเณ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา. น หิ อุปฺปาโท อุปฺปชฺชติ, ราคชปริฬาหเหตุกตา จ เตสํ ราคสฺส ตณฺหาสภาวตฺตา. ตณฺหา หิ ทุกฺขสฺส สมุทโย, ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขนฺติ. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาสหชาตเวทนาย [Pg.125] ปน โลโภ สหชาตาทิปจฺจเยหิ จ ปจฺจโย’’ติ. เอวํ อิฏฺฐารมฺมเณ อุปฺปนฺนโลภสหคตสุขเวทนาย อุทโย อิธ ‘‘อุปฺปาโท สงฺขตลกฺขณ’’นฺติ วุตฺโต, ตสฺสา วิปริณาโม ‘‘วิปริณามทุกฺขตา’’ติ. วิปริณามาวตฺถา จ อุทยาวตฺถํ วินา น โหตีติ สา ตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺตี วิย วุตฺตา ‘‘อุปฺปาทํ…เป… ทุกฺขตา’’ติ.

ในคำนั้น คำว่า "ด้วยอารมณ์ที่น่าพอใจ" ตรัสไว้โดยส่วนมาก เพราะว่าโลภะย่อมเกิดขึ้นแม้ด้วยอารมณ์ที่ไม่น่าพอใจโดยความวิปลาสก็ได้ หรือคำว่า "ด้วยอารมณ์ที่น่าพอใจ" หมายถึง ด้วยอาการที่น่าพอใจ ผัสสะ เวทนา อุปวิจาร ราคะ วิตก และความเร่าร้อน ย่อมมีได้ทั้งที่เกิดพร้อมกันและไม่เกิดพร้อมกัน คำว่า "ความเกิดขึ้น" ด้วยคำนี้ หมายถึงการถือเอาสังขารที่กำลังเกิดขึ้น จึงตรัสว่า "ย่อมเกิดขึ้น" แต่ถ้าถือเอาเฉพาะลักษณะแห่งความเกิดขึ้น ก็ไม่พึงกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้น" เพราะว่าความเกิดขึ้นย่อมไม่เกิดขึ้น และความเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะของสิ่งเหล่านั้น (พึงทราบ) เพราะราคะมีสภาพเป็นตัณหา เพราะว่าตัณหาเป็นสมุทัยแห่งทุกข์ สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นทุกข์ และท่านกล่าวไว้ว่า "แต่โลภะเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่เกิดพร้อมกับตัณหาด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น" อย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสุขเวทนาที่เกิดพร้อมกับโลภะที่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ในที่นี้ตรัสเรียกว่า "ความเกิดขึ้นเป็นสังขตลักษณะ" ความแปรปรวนของสุขเวทนานั้น ตรัสเรียกว่า "วิปริณามทุกขตา" และสภาวะแห่งความแปรปรวนย่อมไม่มีได้หากปราศจากสภาวะแห่งความเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น สภาวะแห่งความแปรปรวนนั้นจึงตรัสไว้ว่า "ความเกิดขึ้น...เป็นทุกข์" เหมือนกับว่าอาศัยความเกิดขึ้นแล้วเกิดขึ้น

โทโส อกุสลมูลนฺติอาทีสุปิ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ นาม ชรา, ตํ นิสฺสาย โทมนสฺสสฺส อุปฺปชฺชนโต วุตฺตํ ‘‘ฐิตสฺส…เป… ทุกฺขทุกฺขตา’’ติ. โทสชปริฬาหเหตุกตา ชราย โทสพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส นจิเรน ชีรณโต เวทิตพฺพา.

พึงทราบอรรถตามนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า โทสะเป็นอกุศลมูล เป็นต้น แต่มีข้อพิเศษดังนี้ คือ ความแปรปรวนของสิ่งที่ตั้งอยู่ชื่อว่าชรา เพราะอาศัยชรานั้น โทมนัสจึงเกิดขึ้น จึงตรัสว่า "ความแปรปรวนของสิ่งที่ตั้งอยู่...เป็นทุกขทุกขตา" ดังนี้ พึงทราบว่าชรามีโทสะเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อน เพราะบุคคลผู้มีโทสะมากย่อมแก่ในไม่ช้า

วโยติ สงฺขารานํ นิโรโธ. อนิจฺจตาวเสน จ สงฺขตธมฺมานํ สงฺขารทุกฺขตาติ วุตฺตํ ‘‘วย…เป… สงฺขารทุกฺขตา’’ติ. เตนาห ภควา ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๑๕, ๔๕, ๗๖; ปฏิ. ม. ๒.๑๐). โมหชปริฬาหเหตุกตา วยลกฺขณสฺส เยภุยฺเยน สมฺโมหนิมิตฺตตฺตา, มรณสฺส อวิชฺชาปจฺจยตฺตา จ สํสารปฺปวตฺติยา เวทิตพฺพา.

ความเสื่อม คือ ความดับไปแห่งสังขารทั้งหลาย และสังขารทุกขตาของสังขตธรรมทั้งหลาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง จึงตรัสว่า "ความเสื่อม...เป็นสังขารทุกขตา" ดังนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์" (สํ. ขนฺธ. ๒๒/๑๕, ๔๕, ๗๖; ปฏิ. ม. ๒.๑๐) พึงทราบว่าลักษณะแห่งความเสื่อมมีโมหะเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อน เพราะโดยส่วนมากเป็นนิมิตแห่งความหลง และเพราะมรณะมีอวิชชาเป็นปัจจัยในการเป็นไปของสังสารวัฏ

อโลภาทีนํ ปญฺญาทิปาริปูริเหตุกตา ยถารหํ อุปนิสฺสยโกฏิสหชาตโกฏิยา จ ปจฺจยภาเวน เวทิตพฺพา. สพฺเพ หิ กุสลา ธมฺมา สพฺเพสํ กุสลานํ ธมฺมานํ ยถาสมฺภวํ ปจฺจยวิเสสา โหนฺติ เอวาติ. อพฺยาปาทวิตกฺกสนฺนิสฺสโย อุปวิจาโร อพฺยาปาทูปวิจาโร. อวิหึสูปจาเรปิ เอเสว นโย.

พึงทราบว่าอโลภะเป็นต้นเป็นเหตุแห่งความบริบูรณ์แห่งปัญญาเป็นต้น โดยความเป็นปัจจัยในส่วนแห่งอุปนิสัยและส่วนแห่งสหชาตตามสมควร เพราะธรรมที่เป็นกุศลทั้งปวงย่อมเป็นปัจจัยพิเศษแก่ธรรมที่เป็นกุศลทั้งปวงตามสมควรนั่นเอง อุปวิจารที่อาศัยอัพยาปาทวิตก ชื่อว่าอัพยาปาทูปวิจาร แม้ในอวิหิงสูปวิจารก็นัยนี้เหมือนกัน

อยํ ติปุกฺขโล นาม ทุติโย นโย สทฺธึ ทิสาโลกนนเยน นิทฺทิฏฺโฐติ วจนเสโส. ‘‘อิเม จตฺตาโร’’ติอาทิ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนเนว นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. อิเม ยถาวุตฺตปฏิปทาจตุกฺกสฺส วเสน จตุพฺพิธา. วิเสเสนาติ ทิฏฺฐิตณฺหาสนฺนิสฺสยตาวิเสเสน. ทิฏฺฐิจริโต หิ ติกฺขปญฺโญ, มนฺทปญฺโญ จ สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยาตีติ ทฺวิธา วุตฺโตติ. ตถา ตณฺหาจริโต ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยาตีติ ทฺวิธา วุตฺโตติ ทสฺสิโต จายมตฺโถ. เตนาห ‘‘ทฺเว โหนฺติ ทิฏฺฐิจริโต จ ตณฺหาจริโต จา’’ติ.

คำที่เหลือคือ นัยที่สองชื่อว่าติปุคคลนี้ ตรัสไว้พร้อมกับนัยทิสาโลกนะ บทว่า "บุคคล ๔ จำพวกนี้" เป็นต้น เริ่มต้นขึ้นเพื่อแสดงภูมิของนันทิยาวฏฏนัย โดยบุคคลาธิษฐานนั่นเอง บุคคลเหล่านี้มี ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งปฏิปทา ๔ ที่กล่าวมาแล้ว บทว่า วิเสเสนาติ (โดยพิเศษ) คือ โดยความพิเศษแห่งการอาศัยทิฏฐิและตัณหา เพราะว่าทิฏฐิจริตผู้มีปัญญาคมและผู้มีปัญญาอ่อน ย่อมออกไป (จากทุกข์) ด้วยสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาและสุขาปฏิปทาทันธาภิญญา จึงตรัสไว้ ๒ อย่าง อนึ่ง อรรถนี้แสดงไว้ว่า ตัณหาจริตย่อมออกไป (จากทุกข์) ด้วยทุกขาปฏิปทาขิปปาภิญญาและทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา จึงตรัสไว้ ๒ อย่าง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มี ๒ อย่าง คือ ทิฏฐิจริตและตัณหาจริต"

จตฺตาโร [Pg.126] หุตฺวาติ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสเน จตฺตาโร หุตฺวา ฐิตา, จตุปฺปฏิปทาวเสน จตฺตาโร กตฺวา วุตฺตาติ อตฺโถ. ตโย โหนฺตีติ ติปุกฺขลสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสเน อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิวเสน ตโย ภวนฺติ. ตโย หุตฺวาติ ตถา ตโย หุตฺวา ฐิตา ตโย กตฺวา กถิตา. ทฺเว โหนฺตีติ อิทานิ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสเน ทฺเว ภวนฺติ. อชฺโฌสานนฺติ ทิฏฺฐิอชฺโฌสานํ. อภินิเวโสติ ตณฺหาภินิเวโส. อหํกาโรติ อหํมาโน ‘‘อห’’นฺติ วา กรณํ อหํกาโร. ทิฏฺฐิมานมญฺญนานํ วเสน ‘‘อหมสฺมี’’ติ สมนุปสฺสนา มมํกาโร, มมายนํ ตณฺหาคฺคาโห.

บทว่า "เป็น ๔ อย่าง" คือ ในการแสดงภูมิของสีหวิกกีฬิตนัย ตั้งอยู่โดยเป็น ๔ อย่าง อรรถว่า ตรัสไว้โดยทำให้เป็น ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งปฏิปทา ๔ บทว่า "เป็น ๓ อย่าง" คือ ในการแสดงภูมิของติปุคคลนัย ย่อมมี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น บทว่า "เป็น ๓ อย่าง" คือ ตั้งอยู่โดยเป็น ๓ อย่างอย่างนั้น ตรัสไว้โดยทำให้เป็น ๓ บทว่า "เป็น ๒ อย่าง" คือ บัดนี้ ในการแสดงภูมิของนันทิยาวฏฏนัย ย่อมมี ๒ อย่าง บทว่า อชฺโฌสานํ (ความยึดมั่น) คือ ทิฏฐิอัชโฌสาน บทว่า อภินิเวโส (ความยึดมั่น) คือ ตัณหาภินิเวส บทว่า อหํกาโร (ความถือตัว) คือ อหังมานะ หรือการกระทำว่า "เรา" ชื่อว่าอหังการ การพิจารณาเห็นโดยอำนาจแห่งทิฏฐิ มานะ และความสำคัญผิดว่า "เราเป็นอยู่" ชื่อว่า มมังการ ความยึดถือว่า "ของเรา" คือ ตัณหาคราหะ

ทสปทานิ ‘‘ปฐมา ทิสา’’ติ กาตพฺพานีติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ‘‘ปฐมา ทิสา’’ติ กรณียานิ, ‘‘ปฐมา ทิสา’’ติ ววตฺถเปตพฺพานีติ อตฺโถ. สํขิตฺเตน…เป… ปกฺขสฺสาติ อเนกปฺปเภทสฺสปิ กณฺหปกฺขสฺส สํกิเลสปกฺขสฺส อตฺถํ สํขิตฺเตน สงฺเขเปน ปฏิปกฺเข วตฺตมาเน โวทานธมฺเม อุทฺทิสฺส ญาเปนฺติ ปกาเสนฺติ, ปฐมา กาตพฺพาติ โยชนา. ทส ปทานิ ทุติยกานีติ ตณฺหาทิกา ทส โกฏฺฐาสา ‘‘ทุติยา ทิสา’’ติ กาตพฺพา. ‘‘สํขิตฺเตน…เป… กณฺหปกฺขสฺสา’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ.

บทว่า ‘‘พึงทำบท ๑๐ บทให้เป็นทิศที่ ๑’’ คือ อรรถว่า พึงกระทำบท ๑๐ บทให้เป็นทิศที่ ๑, พึงกำหนดบท ๑๐ บทให้เป็นทิศที่ ๑ ของนันทิยาวฏฏนัย. บทว่า ‘‘โดยย่อ…แห่งฝ่ายดำ’’ คือ ย่อมให้รู้ ย่อมประกาศอรรถของกิเลสฝ่ายดำที่มีหลายประเภท โดยย่อ โดยสังเขป โดยอ้างถึงธรรมเครื่องบริสุทธิ์ที่อยู่ในฝ่ายตรงข้าม, พึงประกอบความว่า พึงทำทิศที่ ๑. บทว่า ‘‘บท ๑๐ บทเป็นทิศที่ ๒’’ คือ พึงทำส่วน ๑๐ ส่วนมีตัณหาเป็นต้นให้เป็นทิศที่ ๒. พึงนำบทว่า ‘‘โดยย่อ…แห่งฝ่ายดำ’’ มาประกอบ.

โยนิโสติ อุปายโส. โยนิโส มนสิกาโร อนิจฺจาทิวเสน ปฐมมนสิกาโร. ปญฺญาติ สุตจินฺตามยี ปญฺญา, ฌานาภิญฺญา จ. นิพฺพิทาติ นิพฺเพธญาณํ. โสมนสฺสธมฺมูปสญฺหิตํ ปโมทาทิสหคตํ เจตสิกสุขํ.

บทว่า โยนิโส (โดยแยบคาย) คือ โดยอุบาย. โยนิโสมนสิการ คือ การมนสิการเบื้องต้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. บทว่า ปัญญา คือ ปัญญาอันเกิดจากการฟังและการคิด และฌานอภิญญา. บทว่า นิพพิทา (ความหน่าย) คือ นิพเพธญาณ. สุขทางใจที่ประกอบด้วยโสมนัสธรรม อันสหรคตด้วยความปราโมทย์เป็นต้น.

กุสลปกฺเข จาติ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, เตน อุภยปกฺขโต สมุจฺจยวเสน จตสฺโส ทิสา, น ปจฺเจกนฺติ ทสฺเสติ.

บทว่า กุสลปักเข จ (และในฝ่ายกุศล) คำว่า จ (และ) เป็นอรรถว่ารวมกัน ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าทิศ ๔ ทิศนั้นรวมกันจากทั้งสองฝ่าย ไม่ใช่แยกกันแต่ละทิศ.

เตสนฺติ ตณฺหาทีนํ, ตณฺหาย, ตณฺหาปกฺขิกานญฺจาติ อตฺโถ. สติปิ อนวเสสโต ราเค ปหียมาเน อนวเสสโต อวิชฺชาปิ ปหียเตว, ราคสฺส ปน เจโตวิมุตฺติ อุชุปฏิปกฺโขติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ราควิราคา’’ติ วุตฺตํ. อวิชฺชาวิราคาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อยญฺจ อตฺโถ ‘‘อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺติ’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๔๓๘) อาคตปาฬิยา อตฺถวณฺณนาวเสน วุตฺตา, อิธ ปน ‘‘ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ เสกฺขผลํ, อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ อเสกฺขผล’’นฺติอาทินา (เนตฺติ. ๕๑) เววจนสมาโรปเน [Pg.127] อาคตตฺตา ปุริมา อนาคามิผลํ. ตญฺหิ กามราคสฺส อุชุวิปจฺจนีกโต สมาธิปาริปูริยาว วิเสสโต ‘‘ราควิราคา เจโตวิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ, ปจฺฉิมา อรหตฺตผลํ ตณฺหาย, อวิชฺชาย จ อนวเสสปฺปหานโต, ปญฺญาปาริปูริยา จ ‘‘อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ.

บทว่า เตสํ (ของสิ่งเหล่านั้น) คือ อรรถว่า ของตัณหาเป็นต้น ของตัณหา และของธรรมที่อยู่ในฝ่ายตัณหา. แม้เมื่อราคะถูกละได้โดยไม่เหลือ อวิชชาก็ย่อมถูกละได้โดยไม่เหลือเช่นกัน แต่เพื่อแสดงว่าเจโตวิมุตติเป็นปฏิปักษ์โดยตรงของราคะ จึงกล่าวว่า ‘‘ราควิราคะ’’ (ความคลายกำหนัดในราคะ). แม้ในบทว่า อวิชชาวิราคะ (ความคลายกำหนัดในอวิชชา) ก็นัยนี้เหมือนกัน. อรรถนี้กล่าวไว้โดยการพรรณนาอรรถของพระบาลีที่มาในบทว่า ‘‘เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย จึงถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะ’’ เป็นต้น (ม. มู. ๑.๔๓๘). แต่ในที่นี้ เพราะมาในการกำหนดคำไวพจน์ว่า ‘‘ราควิราคะเป็นเจโตวิมุตติอันเป็นผลของพระเสกขะ, อวิชชาวิราคะเป็นปัญญาวิมุตติอันเป็นผลของพระอเสกขะ’’ เป็นต้น (เนตติ. ๕๑) ดังนั้น ข้อแรกจึงเป็นอนาคามิผล. เพราะอนาคามิผลนั้นเป็นปฏิปักษ์โดยตรงของกามราคะ และโดยเฉพาะอย่างยิ่งเพราะความบริบูรณ์แห่งสมาธิ จึงเรียกว่า ‘‘ราควิราคะเป็นเจโตวิมุตติ’’. ข้อหลังเป็นอรหัตตผล เพราะละตัณหาและอวิชชาได้โดยไม่เหลือ และเพราะความบริบูรณ์แห่งปัญญา จึงเรียกว่า ‘‘อวิชชาวิราคะเป็นปัญญาวิมุตติ’’.

ตตฺถาติ นนฺทิยาวฏฺฏนเย. เตสูติ ‘‘จตฺตาริ ปทานี’’ติ วุตฺเตสุ ตณฺหาทีสุ จตูสุ มูลปเทสุ. อิธ สโมสรณนฺติ สงฺคโห วุตฺโต, โส จ สภาวโต, สภาคโต จ โหตีติ ตณฺหาทีนิ จตฺตาริ ทสฺเสตฺวา ‘‘เตสุ อฏฺฐารส มูลปทานิ สโมสรนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สมถํ ภชนฺติ สภาวโต, สภาคโต จาติ อธิปฺปาโย. วิปสฺสนํ ภชนฺตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. นยาธิฏฺฐานานํ นยาธิฏฺฐาเน อนุปฺปเวโส นยานํ นเยสุ อนุปฺปเวโส เอว นาม โหตีติ อาห ‘‘ติปุกฺขโล…เป… อนุปฺปวิสนฺตี’’ติ.

บทว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) คือ ในนันทิยาวฏฏนัย. บทว่า เตสุ (ในบทเหล่านั้น) คือ ในมูลบท ๔ บทมีตัณหาเป็นต้น ที่กล่าวไว้ว่า ‘‘บท ๔ บท’’. ในที่นี้กล่าวถึงการสงเคราะห์ว่า สโมสรณํ (การรวมเข้าด้วยกัน) การสงเคราะห์นั้นย่อมมีโดยสภาวะและโดยส่วนเหมือนกัน จึงแสดงตัณหาเป็นต้น ๔ อย่าง แล้วกล่าวว่า ‘‘มูลบท ๑๘ บท ย่อมรวมเข้าด้วยกันในบทเหล่านั้น’’. อัธยาศัยคือ ย่อมเข้าถึงสมถะโดยสภาวะและโดยส่วนเหมือนกัน. แม้ในบทว่า ย่อมเข้าถึงวิปัสสนา ก็นัยนี้เหมือนกัน. การเข้าถึงนัยทั้งหลายในนัยทั้งหลาย ชื่อว่าการเข้าถึงอธิษฐานแห่งนัยทั้งหลายในอธิษฐานแห่งนัยทั้งหลายนั่นเอง จึงกล่าวว่า ‘‘ติปุคคล…ย่อมเข้าถึง’’.

อโลภาโมหปกฺขํ อภชาเปตฺวา อโทสปกฺขํ ภชาเปตพฺพสฺส นนฺทิยาวฏฺฏสีหวิกฺกีฬิตมูลปทสฺส อภาวโต อโทโส เอกสุตฺตโกฏิยา เอกโกว โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อโทโส อโทโส เอวา’’ติ. โทโส โทโส เอวาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สโมสรนฺติ สภาคโต จ สภาวโต จ สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ.

เพราะไม่มีมูลบทของนันทิยาวฏฏสีหวิกกีฬิตนัยที่พึงให้เข้าถึงอโทสฝ่ายเดียว โดยไม่ให้เข้าถึงอโลภะและอโมหะฝ่ายเดียว อโทสะจึงเป็นหนึ่งเดียวในส่วนแห่งสูตรเดียวเท่านั้น จึงแสดงว่า ‘‘อโทสะก็คืออโทสะนั่นเอง’’ ดังนี้. แม้ในบทว่า โทสะก็คือโทสะนั่นเอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สโมสรนฺติ (ย่อมรวมเข้าด้วยกัน) คือ อรรถว่า ย่อมถึงการสงเคราะห์โดยส่วนเหมือนกันและโดยสภาวะ.

ภูมิ โคจโรติ จ มูลปทานิ เอว สนฺธาย วทติ. เอเกกํ นยํ อนุปฺปวิสติ ตํตํมูลปทานุปฺปเวสโต. กุสเล วา วิญฺญาเต อกุสโล ปฏิปกฺโข, อกุสเล วา กุสโล ปฏิปกฺโข อนฺเวสิตพฺโพ สํวณฺณิยมานสุตฺตปทานุรูปโต อุปปริกฺขิตพฺโพ. อนฺเวสนา อุปปริกฺขา ‘‘ทิสาโลกน’’นฺติ วุจฺจติ. โส นโย นิทฺทิสิตพฺโพติ ตถา อนฺเวสิตฺวา เตหิ ธมฺเมหิ ทิสา ววตฺถเปตฺวา โส โส นโย นิทฺธาเรตฺวา โยเชตพฺโพ. ยถา มูลปเทสุ มูลปทานํ อนุปฺปเวโส สํวณฺณิโต, อิมินาว นเยน มูลปทโต มูลปทานํ นิทฺธารณาติ เวทิตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา เอกมฺหิ…เป… นิทฺทิสิตพฺพานี’’ติ อาห. ‘‘เอเกกสฺมิญฺหี’’ติอาทิ การณวจนํ.

บทว่า ภูมิ โคจร (ภูมิและโคจร) กล่าวโดยอ้างถึงมูลบทเท่านั้น. ย่อมเข้าถึงนัยแต่ละอย่าง เพราะการเข้าถึงมูลบทนั้นๆ. เมื่อกุศลเป็นที่รู้แล้ว อกุศลเป็นปฏิปักษ์ หรือเมื่ออกุศลเป็นที่รู้แล้ว กุศลเป็นปฏิปักษ์ พึงค้นหา พึงพิจารณาตามบทสูตรที่พรรณนา. การค้นหาและการพิจารณาเรียกว่า ‘‘ทิสาโลกนะ’’. นัยนั้นพึงแสดง คือ พึงค้นหาอย่างนั้นแล้วกำหนดทิศด้วยธรรมเหล่านั้น แล้วพึงกำหนดนัยนั้นๆ มาประกอบ. เพื่อแสดงว่า การกำหนดมูลบทจากมูลบท ย่อมพึงทราบด้วยนัยนี้ เหมือนกับการเข้าถึงมูลบทในมูลบทที่พรรณนาไว้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘‘เหมือนในบทหนึ่ง…พึงแสดง’’ ดังนี้. บทว่า ‘‘ในแต่ละอย่าง’’ เป็นต้น เป็นคำแสดงเหตุ.

ตตฺถ ตตฺถาติ เอเกกสฺมึ นเย. เอกสฺมึ ธมฺเม วิญฺญาเตติ ตณฺหาทิเก เอกสฺมึ มูลปทธมฺเม สรูปโต, นิทฺธารณวเสน วา วิญฺญาเต. สพฺเพ [Pg.128] ธมฺมา วิญฺญาตา โหนฺตีติ ตทญฺญมูลปทภูตา สพฺเพ โลภาทโย วิญฺญาตา นยสฺส ภูมิจรณาโยคฺยตาย ปกาสา ปากฏา โหนฺติ. ‘‘อิเมส’’นฺติอาทิ นยตฺตยทิสาภูตธมฺมานํ มตฺถกปาปเนน ติณฺณํ นยานํ กูฏคฺคหณํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

ในแต่ละนัยนั้นๆ เมื่อธรรมอย่างหนึ่งคือธรรมที่เป็นมูลบทอย่างหนึ่งมีตัณหาเป็นต้น อันบุคคลรู้แจ้งแล้วโดยสภาพ หรือรู้แจ้งแล้วโดยการกำหนด ธรรมทั้งหลายทั้งปวงย่อมเป็นอันบุคคลรู้แจ้งแล้ว คือกิเลสมีโลภะเป็นต้นทั้งปวง อันเป็นมูลบทอื่นจากนั้น ย่อมเป็นอันบุคคลรู้แจ้งแล้ว ย่อมปรากฏชัดเจนด้วยความเหมาะสมแก่การดำเนินไปในภูมิของนัยนั้น. บทว่า ‘‘อิเมสํ’’ (ของธรรมเหล่านี้) เป็นต้น เป็นการรวบยอดนัย ๓ อย่าง ด้วยการนำธรรมทั้งหลายอันเป็นทิศทางของนัย ๓ อย่างมาไว้ในเบื้องบน ซึ่งเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง.

ปุน ‘‘อิเมสู’’ติอาทิ กมฺมนยทฺวยสฺส วิภาควิภาวนํ, ตํ วิญฺเญยฺยเมว.

อนึ่ง บทว่า ‘‘อิเมสุ’’ (ในธรรมเหล่านี้) เป็นต้น เป็นการแสดงการจำแนกนัยแห่งกรรม ๒ อย่าง พึงทราบอย่างนั้นแล.

นยสมุฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายวาระว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งนัย จบแล้ว.

สาสนปฏฺฐานวารวณฺณนา

คำอธิบายวาระว่าด้วยปัฏฐานแห่งพระศาสนา

๘๙. สงฺคหวาราทีสูติ สงฺคหวารอุทฺเทสนิทฺเทสวาเรสุ. สรูปโต น ทสฺสิตํ, อตฺถโต ปน ทสฺสิตเมวาติ อธิปฺปาโย. ตเมว หิ อตฺถโต ทสฺสนตฺถํ อุทาหรณภาเวน นิกฺขิปติ, ยถา มูลปเทหิ ปฏฺฐานํ นิทฺธาเรตพฺพนฺติ. ‘‘อญฺญมญฺญสงฺคโห’’ติ อิทํ มูลปทปฏฺฐานานํ อญฺญมญฺญโต นิทฺธาเรตพฺพตาย การณวจนํ ‘‘สติ อนุปฺปเวเส ตโต วินิคฺคาโม สิยา’’ติ. ปฏฺฐานนฺติ เอตฺถ ป-อิติ อุปสคฺคปทํ, ตํ ปน ‘‘วิภตฺเตสุ ธมฺเมสุ ยํ เสฏฺฐํ, ตทุปาคมุ’’นฺติอาทีสุ วิย ปการตฺถโชตกนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปกาเรหิ ฐาน’’นฺติอาทีสุ วิย ปการตฺถโชตกนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปกาเรหิ ฐาน’’นฺติ อาห. อิธาติ อิมสฺมึ เนตฺติปฺปกรเณ. ตสฺสาติ เทสนาสงฺขาตสฺส ปริยตฺติสาสนสฺส. ตถาภาวทีปนนฺติ เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูเปน ปวตฺติตตฺตา สํกิเลสภาคิยตาทิปฺปกาเรหิ ฐิตภาเวน ทีเปตพฺพตฺตา ‘‘ทีปิสฺสตีติ ทีปน’’นฺติ กตฺวา. ปติฏฺฐหนฺติ อธิสีลสิกฺขาทโย สมุทายรูเปน คหิตา. เอเตหิ สํกิเลสธมฺมาทีหิ, สํกิเลสธมฺมาทีนํ อธิสีลสิกฺขาทีนํ ปวตฺตนุปายตา อนุปุพฺพิกถาย สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนาย ทีเปตพฺพา. เตสนฺติ สํกิเลสธมฺมาทีนํ. ปุน เตสนฺติ สุตฺตานิ สนฺธายาห.

๘๙. บทว่า "สงฺคหวาราทีสุ" (ในวาระสังคหะเป็นต้น) คือในวาระสังคหะ วาระอุทเทส และวาระนิทเทส มีอธิบายว่า ไม่ได้แสดงโดยสภาวะ แต่แสดงโดยอรรถนั่นเอง ก็เพื่อแสดงอรรถนั้นนั่นแหละ จึงยกขึ้นเป็นตัวอย่างว่า พึงกำหนดปฏฐานด้วยมูลบททั้งหลายอย่างไร บทว่า "อญฺญมญฺญสงฺคโห" (การสงเคราะห์ซึ่งกันและกัน) นี้ เป็นคำแสดงเหตุที่มูลบทและปฏฐานพึงกำหนดซึ่งกันและกันว่า "เมื่อมีการเข้าไปเกี่ยวข้อง ย่อมมีการแยกออกไปจากนั้น" ในบทว่า "ปฏฐาน" นี้ บทว่า "ป" เป็นอุปสรรค ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอรรถว่า "ประเภท" เหมือนในบทว่า "วิภตฺเตสุ ธมฺเมสุ ยํ เสฏฺฐํ ตทุปาคามุ" (ในธรรมที่จำแนกแล้ว ธรรมใดประเสริฐ ย่อมเข้าถึงธรรมนั้น) เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ฐานะโดยประเภท" บทว่า "อิธ" (ในที่นี้) คือในเนตติปกรณ์นี้ บทว่า "ตสฺส" (ของพระศาสนานั้น) คือของปริยัติศาสนาอันนับว่าเป็นการแสดง บทว่า "ตถาภาวทีปนํ" (การแสดงความเป็นอย่างนั้น) คือการแสดงความเป็นไปโดยประเภทมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่โดยความเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ พึงแสดงโดยความเป็นอย่างนั้น จึงกล่าวว่า "ทีปนํ" (การแสดง) เพราะ "ทีปิสฺสติ" (จะแสดง) บทว่า "ปติฏฺฐหนฺติ" (ย่อมตั้งอยู่) คืออธิสีลสิกขาเป็นต้น อันสงเคราะห์โดยรวม ด้วยธรรมมีสังขิเลสเป็นต้นเหล่านี้ ความเป็นอุบายแห่งการเป็นไปของอธิสีลสิกขาเป็นต้น แห่งธรรมมีสังขิเลสเป็นต้น พึงแสดงด้วยอนุปุพพิกถาและสามุกกังสิกธรรมเทศนา บทว่า "เตสํ" (ของธรรมเหล่านั้น) คือของธรรมมีสังขิเลสเป็นต้น อนึ่ง บทว่า "เตสํ" (ของธรรมเหล่านั้น) กล่าวหมายถึงพระสูตรทั้งหลาย

โคฏฺฐาติ วชา. ปฏฺฐิตคาโวติ คตคาโว. อาคตฏฺฐานสฺมินฺติ สีหนาทสุตฺตํ (ม. นิ. ๑.๑๕๖) วทติ. ปวตฺตคมนตฺตา เอตฺถาติ วจนเสโส. อถ วา คจฺฉติ เอตฺถาติ คมนํ, เทสนาญาณสฺส นิสฺสงฺควเสน ปวตฺตคมนเทสภาวโต ปฏฺฐานํ นามาติ อตฺโถ. โวมิสฺสาติ ‘‘สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจา’’ติอาทินา ทุกติกจตุกฺกภาเวน มิสฺสิตา.

บทว่า "โคฏฺฐา" (คอก) คือคอก บทว่า "ปฏฺฐิตคาโว" (โคที่ไปแล้ว) คือโคที่ไปแล้ว บทว่า "อาคตฏฺฐานสฺมึ" (ในที่ที่มาแล้ว) กล่าวถึงสีหนาทสูตร (ม.มู. ๑/๑๕๖) บทที่เหลือคือ "เพราะมีการไปเป็นไปในที่นี้" อีกนัยหนึ่ง บทว่า "คมนํ" (การไป) คือย่อมไปในที่นี้ มีอธิบายว่า ปฏฐานชื่อว่าปฏฐาน เพราะเป็นที่ที่การไปแห่งเทศนาญาณเป็นไปโดยไม่มีเครื่องเกาะเกี่ยว บทว่า "โวมิสฺสา" (ปะปนกัน) คือปะปนกันโดยความเป็นทุกะ ติกะ และจตุกกะ มี "สังขิเลสภาคิยะและวาสนาภาคิยะ" เป็นต้น

สํกิเลสภาเว [Pg.129] ญาเปตพฺเพ ปวตฺตํ, ตํ วิสยํ กตฺวา เทสิตนฺติ อตฺโถ, อตฺถมตฺตวจนญฺเจตํ, สํกิเลสภาเค ภวนฺติ สทฺทนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘สํกิเลสภาคิก’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺส สํกิเลสภาโค เอตสฺส อตฺถิ, สํกิเลสภาเค วา นิยุตฺตํ, สํกิเลสภาคสฺส วา ปโพธนสีลํ สํกิเลสภาคิกํ, ตเทว สํกิเลสภาคิยนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปทาลนํ สมุจฺฉินฺทนํ, ปทาลนสนฺนิสฺสยตา เจตฺถ ปทาลนคฺคหเณน คหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อเสกฺเขติ อเสกฺขธมฺเม. เตสํ โวมิสฺสกนยวเสนาติ เตสํ สํกิเลสภาคิยาทีนํ จตุนฺนํ ปฏิกฺเขปาปฏิกฺเขปโวมิสฺสกนยวเสน.

มีอธิบายว่า เป็นไปในอันพึงให้รู้สังขิเลสภาวะ คือแสดงโดยมีสังขิเลสภาวะนั้นเป็นอารมณ์ และคำนี้เป็นเพียงการกล่าวอรรถ พึงทราบอรรถโดยนัยแห่งศัพท์ว่า "ย่อมมีในสังขิเลสภาวะ" บทว่า "สงฺขิเลสภาคิกํ" ก็เป็นบทอ่านเหมือนกัน พึงทราบอรรถว่า สังขิเลสภาวะมีอยู่ในธรรมนี้ หรือประกอบอยู่ในสังขิเลสภาวะ หรือมีปกติปลุกสังขิเลสภาวะให้ตื่นขึ้น ชื่อว่าสังขิเลสภาคิกะ นั่นแหละคือสังขิเลสภาคิยะ บทว่า "ปทาลนํ" (การทำลาย) คือการตัดขาด พึงทราบว่าในที่นี้ การถือเอาบทว่า "ปทาลนํ" ย่อมหมายถึงการอาศัยการทำลาย บทว่า "อเสกฺเข" (ในอเสกขะ) คือในอเสกขธรรม บทว่า "เตสํ โวมิสฺสกนยวเสน" (โดยนัยแห่งการปะปนกันของธรรมเหล่านั้น) คือโดยนัยแห่งการปะปนกันของการปฏิเสธและการไม่ปฏิเสธของธรรม ๔ อย่างมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้นเหล่านั้น

‘‘ตานิ ปน ฉ ทุกา’’ติอาทินา ปทานํ คหณปริจฺเฉทโต ววตฺถาปนตํ วตฺวา ปรโต ‘‘สาธารณานิ กตานี’’ติ ปทสฺส อตฺถสํวณฺณนาย สยเมว สรูปโต ทสฺเสสฺสติ. ‘‘อนุทฺธรเณ การณํ นตฺถี’ติ วตฺวา อุทฺธรเณ ปน การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถา หิ วกฺขตี’’ติอาทินา ปาฬิมาหริ. โวทานํ นาม สํกิเลสโต โหติ สํกิลิฏฺฐสฺเสว โวทานสฺส อิจฺฉิตตฺตา. ยสฺมา โวทานํ ตทงฺคาทิวเสน สํกิเลสโต วิสุชฺฌนํ, ตสฺมา ‘‘ตํ ปน อตฺถโต วาสนาภาคิยาทิ เอว โหตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ตทงฺควิกฺขมฺภเนหิ โวทานํ วาสนาภาคิยาทิวเสน โหติ, สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธีหิ โวทานํ นิพฺเพธภาคิยวเสน, อเสกฺขภาคิยวเสน โวทานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา เอว เวทิตพฺพํ. ยายํ เทสนา ราคาทิภาคินี สิยา, สา สํกิเลสภาคิยา. ยายํ เทสนา จาคาทิภาคินี สิยา, สา วาสนาภาคิยา. ยา ปน อาปตฺติวิจฺเฉทนี สาวเสสํ, อนวเสสญฺจ, สา นิพฺเพธภาคิยา, อเสกฺขภาคิยา จ.

ครั้นกล่าวถึงการจัดตั้งบททั้งหลายโดยการกำหนดการถือเอาบทว่า "ทุกะ ๖ เหล่านั้น" เป็นต้น แล้วในภายหลังจะแสดงโดยสภาวะด้วยตนเอง โดยการอธิบายอรรถของบทว่า "ทำให้เป็นสาธารณะ" ครั้นกล่าวว่า "ไม่มีเหตุในการไม่ยกขึ้น" แล้ว เมื่อแสดงเหตุในการยกขึ้น จึงยกบาลีมาว่า "ก็พระองค์จักตรัสอย่างนั้น" เป็นต้น ชื่อว่าโวทาน ย่อมมีจากสังขิเลส เพราะปรารถนาโวทานของธรรมที่เศร้าหมองเท่านั้น เพราะโวทานเป็นการบริสุทธิ์จากสังขิเลสโดยความเป็นตทังคะเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "โวทานนั้นโดยอรรถย่อมเป็นวาสนาภาคิยะเป็นต้นนั่นเอง" ในโวทานนั้น โวทานย่อมเป็นไปโดยวาสนาภาคิยะเป็นต้นด้วยตทังควิกขัมภนะ โวทานย่อมเป็นไปโดยนิพเพธภาคิยะด้วยสมุจเฉทและปฏิปัสสัทธิ โวทานโดยอเสกขภาคิยะพึงทราบด้วยปฏิปัสสัทธินั่นเอง เทศนาใดพึงเป็นส่วนแห่งราคะเป็นต้น เทศนานั้นชื่อว่าสังขิเลสภาคิยะ เทศนาใดพึงเป็นส่วนแห่งจาคะเป็นต้น เทศนานั้นชื่อว่าวาสนาภาคิยะ ส่วนเทศนาใดเป็นการตัดขาดอาบัติทั้งที่มีส่วนเหลือและไม่มีส่วนเหลือ เทศนานั้นชื่อว่านิพเพธภาคิยะและอเสกขภาคิยะ

‘‘ตณฺหาสํกิเลสภาคิยํ สุตฺต’’นฺติอาทินา ปฐมเมว สํกิเลสภาคสฺส ทสฺสิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สํกิเลโส ติวิโธ…เป… วิสยทสฺสนตฺถํ อารทฺธ’’นฺติ. ภวราโค ภวปตฺถนา. อุปฺปชฺชตีติ น วิคจฺฉติ. ตตฺร ตตฺร ภเวติ ยทิ วา กามภเว, ยทิ วา รูปภเว, ยทิ วา อรูปภเว. ปทนฺตรสํโยชนวเสนาติ ทุกนเยเนว ปทนฺตเรน โยชนวเสน. มิสฺสิตานิ กตานีติ สํสฏฺฐานิ กตานิ.

เพราะสังขิเลสภาคได้แสดงไว้ก่อนแล้วด้วยบทว่า "ตณฺหาสงฺขิเลสภาคิยสุตฺตํ" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "สังขิเลสมี ๓ อย่าง... (ละไว้)... เริ่มต้นเพื่อแสดงอารมณ์" ภวราคะ คือความปรารถนาในภพ บทว่า "ย่อมเกิดขึ้น" คือไม่หายไป บทว่า "ในภพนั้นๆ" คือไม่ว่าจะเป็นในกามภพ หรือในรูปภพ หรือในอรูปภพ บทว่า "โดยนัยแห่งการประกอบบทอื่น" คือโดยนัยแห่งทุกะเท่านั้น โดยการประกอบกับบทอื่น บทว่า "ทำให้ปะปนกัน" คือทำให้ผสมกัน

เอกกจตุกฺกวเสน ทสฺสิตพฺพานิ ปทานิ เอว คเหตฺวา อาวุตฺตินยทสฺสนวเสน มิสฺเสตฺวา อวสิฏฺฐทุกวเสน, ติกจตุกฺกวเสน จ อิตเร อฏฺฐ ปฏฺฐานภาคา ทสฺสิตาติ อาห ‘‘ตานิเยว ยถาวุตฺตานิ อฏฺฐ สุตฺตานี’’ติอาทิ[Pg.130]. จตฺตาโร เอกกาเยว ปาฬิยํ อาทิโต ทสฺสิตา. ฉทุกา ปาฬิยํ อาคตา จตฺตาโร, อฏฺฐกถายํ ทฺเวติ. จตฺตาโร ติกา ปาฬิยํ อาคตา ทฺเว, อฏฺฐกถายํ ทฺเวติ. ทฺเว จตุกฺกา ปน อฏฺฐกถายเมว อาคตา. ‘‘ปาฬิยํ อนาคตา’’ติ อิทํ สรูปโต อนาคมนํ สนฺธาย วุตฺตํ, นยโต ปน อาคตภาโว ทสฺสิโต เอว. เย ปเนตฺถ ปาฬิยํ อนาคตา, เตสํ อุทาหรณานิ ปรโต ทสฺสยิสฺสาม.

ครั้นถือเอาบทที่พึงแสดงโดยเอกกะและจตุกกะเท่านั้น แล้วผสมกันโดยนัยแห่งการแสดงที่กล่าวมาแล้ว โดยนัยแห่งทุกะที่เหลือ และโดยนัยแห่งติกะและจตุกกะ จึงกล่าวว่า "ปฏฐานภาค ๘ อย่างที่เหลือได้แสดงไว้แล้ว" คือ "พระสูตร ๘ สูตรที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้นนั่นเอง" เป็นต้น เอกกะ ๔ อย่างเท่านั้น ได้แสดงไว้ในบาลีตั้งแต่ต้น ทุกะ ๖ อย่าง มาในบาลี ๔ อย่าง ในอรรถกถา ๒ อย่าง ติกะ ๔ อย่าง มาในบาลี ๒ อย่าง ในอรรถกถา ๒ อย่าง ส่วนจตุกกะ ๒ อย่าง มาในอรรถกถาเท่านั้น บทว่า "ไม่มาในบาลี" นี้ กล่าวหมายถึงการไม่มาโดยสภาวะ แต่ความเป็นมาโดยนัยได้แสดงไว้แล้ว บทใดในที่นี้ไม่มาในบาลี เราจักแสดงตัวอย่างของบทเหล่านั้นในภายหลัง

โสฬสหีติ โสฬสวิเธหิ. น หิ ตานิ สุตฺตานิ โสฬเสว, อถ โข โสฬสปฺปการานีติ มูลคณนํ ฐเปตฺวา การณสุตฺตลทฺเธน สงฺขารคพฺเภน ตทนุรูโป โย คณนวิตฺถาโร, ตสฺส ปตฺถรณวิธิ ปฏฺฐานนโย. อิมินา…เป… นตฺถีติ ยถาวุตฺตปฏฺฐานวินิมุตฺโต ปริยตฺติสาสนปฺปเทโส น วิชฺชติ ยถารหํ ตํตํปฏฺฐานภาเวน ปวตฺตตฺตาติ ทสฺเสติ. ยทิ สุตฺตเคยฺยาทิ นววิธํ ปริยตฺติสาสนํ ยถาวุตฺตปฏฺฐานวเสเนว ปวตฺตํ, ตตฺถ กถมิธ อนิทสฺสิตานํ คาถาทีนํ สํกิเลสภาคิยาทิภาโว คเหตพฺโพติ ปญฺหํ สนฺธาย ‘‘คาถาย คาถา อนุมินิตพฺพา’’ติอาทิปาฬิ ปวตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘กถํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

บทว่า "โสฬสภิ" (ด้วย ๑๖ อย่าง) คือด้วย ๑๖ ประเภท พระสูตรเหล่านั้นไม่ได้มีเพียง ๑๖ สูตรเท่านั้น แต่มี ๑๖ ประเภท คือการตั้งการนับเดิมไว้ แล้วการขยายการนับที่เหมาะสมกับสูตรที่ได้มาโดยเหตุ ซึ่งมีสังขารเป็นภายใน เป็นวิธีแห่งการแผ่ขยาย เป็นนัยแห่งปัฏฐาน บทว่า "ด้วยสิ่งนี้... (ละไว้)... ไม่มี" แสดงว่า ส่วนแห่งปริยัติศาสนาที่พ้นจากปัฏฐานที่กล่าวมาแล้ว ย่อมไม่มี เพราะเป็นไปโดยความเป็นปัฏฐานนั้นๆ ตามสมควร หากปริยัติศาสนา ๙ อย่าง มีสุตตะและเคยยะเป็นต้น เป็นไปโดยนัยแห่งปัฏฐานที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ในที่นั้น ความเป็นสังกิเลสภาคิยะเป็นต้นของคาถาเป็นต้นที่ไม่ได้แสดงไว้ในที่นี้ พึงถือเอาอย่างไร เพื่อแสดงปัญหาว่า "คาถาพึงอนุมานด้วยคาถา" เป็นต้น จึงกล่าวบทว่า "ก็อย่างไรเล่า" เป็นต้น

ตตฺถ อยํ คาถา วิยาติ ‘‘กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต, ยสฺส เสลูปมํ จิตฺต’’นฺติอาทินา อิธ อุทาหฏคาถา วิย. คาถาติ อญฺญาปิ เตปิฏเก พุทฺธวจเน อาคตา อิธ อนุทาหฏา. สํวณฺณนากาเล สมฺมุขีภาเวน ‘‘อยํ คาถา วิยา’’ติ วุตฺตา ยา กาจิ คาถา ‘‘สํกิเลสภาคิยา’’ติ วา ‘‘สํกิเลสวาสนานิพฺเพธอเสกฺขภาคิยา’’ติ วา อนุมินิตพฺพา นยคฺคาเหน ญาเปตพฺพาติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สํกิเลส…เป… ชานิตพฺพาติ อตฺโถ’’ติ. วา-สทฺโท หิ อิธ อวุตฺตวิกปฺปนตฺโถ. เสสปเทสูติ เวยฺยากรณสุตฺตปเทสุ.

ในที่นั้น บทว่า "เหมือนคาถานี้" คือเหมือนกับคาถาที่ยกมาในที่นี้ มีอาทิว่า "ผู้มืดบอดด้วยกาม ถูกข่ายคลุมไว้, ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า, ผู้หลุดพ้นแล้วในที่ทั้งปวงทั้งเบื้องบนเบื้องล่าง, จิตของบุคคลใดเปรียบด้วยภูเขา" คำว่า "คาถา" หมายถึงคาถาอื่น ๆ ที่มาในพระพุทธพจน์ในพระไตรปิฎก ซึ่งไม่ได้ยกมาในที่นี้ เพื่อแสดงว่า คาถาใด ๆ ที่กล่าวว่า "เหมือนคาถานี้" โดยการปรากฏขึ้นในเวลาอธิบาย คาถานั้นพึงอนุมานหรือพึงให้รู้ด้วยการถือเอาหลักการว่า "เป็นส่วนแห่งสังกิเลส" หรือ "เป็นส่วนแห่งสังกิเลส วาสนา นิพเพธะ และอเสกขะ" ดังที่กล่าวไว้ว่า "สังกิเลส...เป็นต้น...พึงทราบความหมายดังนี้" อนึ่ง วา-ศัพท์ ในที่นี้ มีอรรถว่าเลือกเอาสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ คำว่า "ในบทที่เหลือ" หมายถึงในบทแห่งพระสูตรที่เป็นไวยากรณ์

๙๐. อริยานํ ธมฺมนฺติ จาริตฺตวาริตฺตเภทํ สีลาจารํ. เอกนฺตกรณียสฺส อกรณมฺปิ วีติกฺกโม เอว.

๙๐. คำว่า "ธรรมของพระอริยะ" หมายถึงศีลและอาจาระอันต่างกันด้วยจาริตตศีลและวาริตตศีล การไม่ทำสิ่งที่พึงทำโดยส่วนเดียว ก็เป็นความล่วงละเมิดนั่นเอง

อวิชฺชาทิเก สํกิเลสธมฺเม ตทงฺคาทิวเสน ธุนาตีติ โธนา วุจฺจติ ปญฺญา. ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนปญฺญาติ ปน ปกรเณน อวจฺฉินฺนตฺตา วุตฺตํ. ตํ อติกฺกมิตฺวา จรนฺโตติ ปจฺจยานํ อปจฺจเวกฺขิตฺวา ปจฺจยปริโภเค อาทีนวํ อปสฺสนฺโต อิณปริโภควเสน ปริภุญฺชนฺโต น ปริมุจฺจติ นิรยาทิทุกฺขโต, วฏฺฏทุกฺขโต จ.

ปัญญาที่ชื่อว่า "โธนา" เพราะชำระกิเลสธรรมมีอวิชชาเป็นต้น โดยความเป็นตทังคะเป็นต้น แต่ที่กล่าวว่า "ปัญญาในการพิจารณาแล้วบริโภค" นั้น เพราะถูกจำกัดด้วยปกรณ์ คำว่า "ผู้ประพฤติล่วงปัญญานั้น" หมายถึงผู้ไม่พิจารณาปัจจัย ไม่เห็นโทษในการบริโภคปัจจัย บริโภคโดยความเป็นหนี้ ย่อมไม่พ้นจากทุกข์มีนรกเป็นต้น และจากทุกข์ในวัฏฏะ

กุกฺกุชนกํ [Pg.131] นาม กทลิยา ปุปฺผนาฬิ. ปราภวายาติ วินาสาย. ตถาติ ยถา ผลปากนฺตา กทลี, เอวํ เวฬุนฬาปิ โอสธิชาติกตฺตาติ อุปสํหารตฺโถ ตถา-สทฺโท. เตนาห ‘‘ผลํ เวฬุํ ผลํ นฬ’’นฺติ.

คำว่า "กุกกุชนกะ" คือปลีกล้วย คำว่า "เพื่อความพินาศ" หมายถึงเพื่อความฉิบหาย คำว่า "ตถา" มีอรรถว่าอุปสังหาระ คือ เหมือนกล้วยที่มีผลเป็นที่สุดฉันใด แม้ไม้ไผ่และต้นอ้อก็เป็นพืชประเภทล้มลุก (โอสถิ) ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผลไม้ไผ่ ผลไม้อ้อ"

สุเขตฺเตปีติ ปิ-สทฺเทน โก ปน วาโท อูสราทิโทสทุฏฺเฐสุ เขตฺเตสูติ ทสฺเสติ. ‘‘ฉกณ…เป… อตฺโถ’’ติ เอเตน ยถาวุตฺตอภิสงฺขรณาภาเวน พีชโทสทุฏฺฐนฺติ ทสฺเสติ.

คำว่า "แม้ในนาดี" ด้วย ปิ-ศัพท์ (แม้) นี้ แสดงว่า "จะกล่าวไปไยในนาที่เสียด้วยโทษมีดินเค็มเป็นต้นเล่า" ด้วยบทว่า "มูลโค...เป็นต้น...มีอรรถว่า" นี้ แสดงว่า "เสียด้วยโทษแห่งพืช เพราะไม่มีการปรุงแต่งตามที่กล่าวมาแล้ว"

๙๑. สชฺชิตนฺติ สญฺชิตํ. อปริกฺขเตติ ปฏิปกฺเขหิ ธมฺเมหิ อวิกฺขมฺภิเต อโรเค.

๙๑. คำว่า "สัชชิตัง" คือ "สัญชิตัง" (ที่เตรียมไว้) คำว่า "อปริกขตะ" คือ "ไม่ถูกข่มด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ ไม่เป็นโรค"

ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘กึ สุตํ มยา, กึ วา สุณามี’’ติ กุสลํ คเวสี จรติ, สา ธมฺโมชปญฺญา กิสฺสวา นาม. ทุพฺภาสิตาติ ทุฏฺฐุ ภาสิตา, อิสฺสามจฺฉริยโทสาทีหิ ทุฏฺฐา วา ภาสิตา.

บุคคลผู้ประกอบด้วยปัญญาใด ย่อมแสวงหากุศลประพฤติอยู่ว่า "เราได้ฟังอะไรมาแล้ว, หรือเราจะฟังอะไร" ปัญญานั้นชื่อว่า "ธัมโมชปัญญา" หรือ "กิสสวา" คำว่า "ทุพภาสิตา" คือ "กล่าวไม่ดี" หรือ "กล่าวเสียด้วยโทษมีอิสสาและมัจฉริยะเป็นต้น"

๙๒. วิจินาตีติ วิเสสโต จินาติ ปสวติ.

๙๒. คำว่า "วิจินาติ" คือ "เลือกสรรโดยพิเศษ" หรือ "ให้เกิด"

วิคตภูตาติ วิคตสจฺจ. เตนาห ‘‘อลีกวาที’’ติ.

คำว่า "วิคตภูตา" คือ "ปราศจากความจริง" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อลีกวาที"

อวชาตปุตฺตาติ ลามกปุตฺต. ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา นิหีนวุตฺติตํ สนฺธาย วทติ. เนรยิโกติ นิรเย นิพฺพตฺตนโก. ปาปกมฺมิโน ปปตนฺติ เอตฺถาติ ปปตํ, นรกํ.

คำว่า "อวชาตบุตร" คือ "บุตรเลว" กล่าวหมายถึงผู้มีวัตรปฏิบัติเลวทราม หลังจากบวชในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาค คำว่า "เนรยิโก" คือ "ผู้เกิดในนรก" คำว่า "ปปตัง" คือ "นรก" เพราะผู้ทำกรรมชั่วตกไปในที่นั้น

ตณฺหาทีนํ สภาวเภทโตติ ตณฺหาทิฏฺฐิทุจฺจริตานํ ตณฺหายนวิปรีตทสฺสนทุฏฺฐจริตตาสงฺขาตสภาววิภาคโต. อวตฺถาเภทโตติ ตณฺหาย ฉนฺทเปมโลภราคนนฺทีปิปาสามุจฺฉาทโย, ทิฏฺฐิยา คาหปรามาสมิจฺฉาภินิเวสวิสุกวิปฺผนฺทิตวิปรีตทสฺสนาทโย, ทุจฺจริตสฺส ติรจฺฉานเปตฺติวิสยอสุรโยนิคามิตาทโย อวตฺถาวิเสสา. จ-สทฺเทน เตสํ กามตณฺหาทิรูปตณฺหาทิอตฺตานุทิฏฺฐาทิสสฺสตคาหาทิกายทุจฺจริตาทิ- ปาณาติปาตาทิปฺปการเภโท สงฺคยฺหติ.

คำว่า "โดยความต่างแห่งสภาวะของตัณหาเป็นต้น" หมายถึง โดยความต่างแห่งสภาวะอันนับว่าความอยาก ความเห็นผิด และความประพฤติชั่วของตัณหา ทิฏฐิ และทุจริต คำว่า "โดยความต่างแห่งสถานะ" หมายถึง สถานะพิเศษของตัณหา คือ ฉันทะ เปมะ โลภะ ราคะ นันทิ ปิปาสา มุจฉา เป็นต้น, ของทิฏฐิ คือ คาหะ ปรามาสะ มิจฉาภินิเวส วิสุกวิปผันทิตะ วิปรีตทัสสนะ เป็นต้น, และของทุจริต คือ การไปสู่กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย อสุรกาย เป็นต้น ด้วย จะ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์ความต่างแห่งประเภทของสิ่งเหล่านั้น มีกามตัณหาเป็นต้น รูปตัณหาเป็นต้น อัตตานุทิฏฐิเป็นต้น สัสสตคาหะเป็นต้น กายทุจริตเป็นต้น ปาณาติบาตเป็นต้น

๙๓. วิปุลนฺติ อุฬารํ, เตลาทีหิ เจว ธนธญฺญาทีหิ จ ปหูตสนฺนิจยนฺติ อตฺโถ. สมฺพาธาติ ชนสํมทฺทสงฺฆฏา.

๙๓. คำว่า "วิปุลัง" คือ "โอฬาร" มีอรรถว่า "มีการสะสมมากด้วยน้ำมันเป็นต้น และด้วยข้าวเปลือกข้าวสารเป็นต้น" คำว่า "สัมพาธะ" คือ "ความแออัดยัดเยียดของผู้คน"

ทณฺเฑน น หึสตีติ เอตฺถ วุตฺตํ ยํ ทณฺฑนิธานํ, ตํ วฏฺฏวิวฏฺฏนิสฺสิตํ. ตทุภยสฺสาปิ ผลํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โส ปุคฺคโล’’ติอาทิมาห.

การวางอาชญาที่กล่าวไว้ในบทว่า "ไม่เบียดเบียนด้วยอาชญา" นั้น อาศัยวัฏฏะและวิวัฏฏะ เมื่อแสดงผลของทั้งสองนั้น จึงกล่าวว่า "บุคคลนั้น...เป็นต้น"

๙๔. กิญฺจติ [Pg.132] ตํสมงฺคินํ วิมทฺทตีติ กิญฺจนํ, ราคาทิ, ปลิพุนฺธติ กุสลปฺปวตฺตึ นิวาเรตีติ ปลิโพโธ, ราคาทิเยว, กิญฺจนเมว ปลิโพโธ กิญฺจนปลิโพโธ. อถ วา กิญฺจนญฺจ ปลิโพโธ จ กิญฺจนปลิโพโธ, อามิสกิญฺจิกฺขญฺจ ราคาทิสํกิเลโส จาติ อตฺโถ.

๙๔. คำว่า "กิญจนะ" คือ "สิ่งที่บีบคั้นผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้น" ได้แก่ ราคะเป็นต้น คำว่า "ปริโพธ" คือ "สิ่งที่ผูกมัด ยับยั้งการดำเนินไปของกุศล" ได้แก่ ราคะเป็นต้นนั่นเอง กิญจนะนั่นแหละคือปริโพธ ชื่อว่า "กิญจนปริโพธ" อีกนัยหนึ่ง กิญจนะและปริโพธ ชื่อว่า "กิญจนปริโพธ" มีอรรถว่า "สิ่งเล็กน้อยที่เป็นอามิส และกิเลสมีราคะเป็นต้น"

วิเสสิตนฺติ วิโลมํ, วิสมํ กิริยนฺติ อตฺโถ. ราชภณฺฑนฺติ โอโรเธ สนฺธาย วทนฺติ.

คำว่า "วิเสสิตัง" คือ "วิโลมะ" (ตรงกันข้าม) มีอรรถว่า "การกระทำที่ไม่สม่ำเสมอ" คำว่า "ราชภัณฑ์" กล่าวหมายถึง "นางใน"

ยาจโยโคติ ยาจนโยโค, ยาจกานํ มโนรถปริปูรณโต. เตนาห ‘‘ยาจิตพฺพยุตฺโต’’ติ. ทานยุตฺโตติ สตตํ ทานกิริยาสมงฺคี. ทานสํวิภาครโตติ เอตฺถ ทานํ นาม อตฺถิกานํ ยถาธิปฺปายปฏิยตฺตปริจฺจาโค, สํวิภาโค อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพโต อปฺปมตฺตกโตปิ สํวิภชนํ. อิเมหิ โข…เป… โหตีติ เอตฺถ โหติสทฺเทน ‘‘สมนฺนาคโต’’ติ ปทํ สมฺพนฺธิตพฺพํ, น ‘‘โสตาปนฺโน’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘โสตาปนฺโน…เป… โหตี’’ติ วุตฺตํ. เตหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโม หิ อิธ วิธียติ, น โสตาปนฺนภาโว, เตน โสตาปนฺนลกฺขณเมเต ธมฺมา, น โสตาปนฺนภาวลกฺขณนฺติ ทสฺเสติ. ตถา หิ ‘‘โสตาปนฺเนน…เป… ลพฺภมานตํ ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ.

คำว่า "ยาจโยโค" คือ "ผู้ควรแก่การขอ" เพราะยังความปรารถนาของยาจกให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผู้ประกอบด้วยสิ่งที่ควรขอ" คำว่า "ทานยุตโต" คือ "ผู้ประกอบด้วยการให้ทานเป็นนิตย์" ในบทว่า "ผู้ยินดีในการให้และการแบ่งปัน" นี้ คำว่า "ทาน" คือ "การบริจาคที่จัดเตรียมไว้ตามความประสงค์ของผู้ต้องการ" คำว่า "สัมวิภาค" คือ "การแบ่งปันแม้เพียงเล็กน้อยจากสิ่งที่ตนพึงบริโภค" ในบทว่า "ด้วยธรรมเหล่านี้...เป็นต้น...ย่อมเป็น" นี้ เพื่อแสดงว่า พึงเชื่อมบทว่า "ผู้ประกอบแล้ว" กับคำว่า "โหติ" (ย่อมเป็น) ไม่ใช่กับคำว่า "โสดาบัน" จึงกล่าวว่า "โสดาบัน...เป็นต้น...ย่อมเป็น" อนึ่ง ในที่นี้บัญญัติการประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ไม่ใช่ความเป็นโสดาบัน เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ธรรมเหล่านี้เป็นลักษณะของโสดาบัน ไม่ใช่ลักษณะของความเป็นโสดาบัน ดังที่กล่าวไว้ว่า "อันโสดาบัน...เป็นต้น...ย่อมได้"

๙๕. ลปติ กเถติ เอเตนาติ ลปนํ, โอฏฺฐํ.

๙๕. คำว่า "ลปนะ" คือ "ริมฝีปาก" เพราะพูด กล่าวด้วยสิ่งนี้

๙๗. มุทิโตติ ทิพฺพสมฺปตฺติยา ปมุทิโต.

๙๗. คำว่า "มุทิโต" คือ "ผู้ร่าเริงด้วยสมบัติทิพย์"

๙๙. กิญฺจาปิ อุทตารีติ ตรณกิริยา อตีตภาเวน วุตฺตา, ตรณเมว ปน คเหตฺวา อาห ‘‘โอฆตรณสฺส อริยมคฺคกิจฺจตฺตา’’ติ. เอวํ วิปฺปมุตฺโต, วิมุตฺโตติ จ เอตฺถ มุจฺจนกิริยายปิ วตฺตพฺพํ.

๙๙. แม้ว่าการข้าม (อุทตารี) จะกล่าวด้วยความเป็นอดีตกาล แต่ก็ถือเอาการข้ามนั้นเองแล้วกล่าวว่า "เพราะการข้ามโอฆะเป็นกิจของอริยมรรค" พึงกล่าวถึงการหลุดพ้นในบทว่า "วิปปมุตโต" (ผู้หลุดพ้นแล้ว) และ "วิมุตโต" (ผู้พ้นแล้ว) ด้วยอาการอย่างนี้

๑๐๐. ปาตุ-สทฺทปุพฺพโก ภวนฺติ-สทฺโท สิยา อุปฺปาทปริยาโย สิยา อาวิภาวปริยาโยติ ‘‘ปาตุภวนฺตี’’ติ ปทสฺส ‘‘อุปฺปชฺชนฺติ, ปกาเสนฺติ จา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. ปาตุภูตธมฺมสฺสาติ อุปฺปนฺนโพธิปกฺขิยธมฺมสฺส, วิภูตจตุสจฺจธมฺมสฺส วา. โน กลฺโลติ น ยุตฺโต. สเหตุธมฺมนฺติ เอตฺถ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมาว คหิตา, น ปจฺจยธมฺมาติ? นยิทเมวํ ทฏฺฐพฺพํ ปจฺจยธมฺมานมฺปิ ปจฺจยุปฺปนฺนภาวานติวตฺตนโต. อถ วา สเหตุธมฺมนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม ปธานภาเวน วุตฺโต, ปจฺจยธมฺโม ปน คุณภาเวนาติ เอวเมตฺถ อุภเยสํ วุตฺตภาโว เวทิตพฺโพ.

๑๐๐. คำว่า "ภวันติ" ที่มีคำว่า "ปาตุ" นำหน้า อาจเป็นไวพจน์ของการเกิดขึ้น หรืออาจเป็นไวพจน์ของการปรากฏ จึงกล่าวอรรถของบทว่า "ปาตุภวันติ" ว่า "ย่อมเกิดขึ้น, และย่อมปรากฏ" คำว่า "ปาตุภูตธัมมัสสะ" คือ "ของธรรมอันเป็นโพธิปักขิยธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว" หรือ "ของธรรมอันเป็นจตุราริยสัจที่ปรากฏแล้ว" คำว่า "โน กัลโล" คือ "ไม่สมควร" ในบทว่า "สาเหตุธรรม" นี้ พึงถือเอาเฉพาะธรรมที่เกิดจากปัจจัย ไม่ใช่ธรรมที่เป็นปัจจัยใช่หรือไม่? ไม่พึงเห็นอย่างนั้น เพราะธรรมที่เป็นปัจจัยก็ไม่พ้นจากความเป็นธรรมที่เกิดจากปัจจัย อีกนัยหนึ่ง ในบทว่า "สาเหตุธรรม" นี้ ธรรมที่เกิดจากปัจจัยกล่าวโดยความเป็นประธาน ส่วนธรรมที่เป็นปัจจัยกล่าวโดยความเป็นคุณ พึงทราบความเป็นอันกล่าวถึงทั้งสองอย่างในที่นี้ด้วยอาการอย่างนี้

อารญฺญกนฺติ [Pg.133] อารญฺญกงฺคสมนฺนาคตํ. อญฺญาโตติ ปริจยวเสน น ญาโต, อสํสฏฺโฐติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นิจฺจนโว’’ติ.

คำว่า "อารัญญิกัง" คือ "ผู้ประกอบด้วยองค์แห่งผู้ถืออยู่ป่า" คำว่า "อัญญาโต" คือ "ไม่เป็นที่รู้จักโดยความเป็นผู้คุ้นเคย" มีอรรถว่า "ไม่คลุกคลี" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นผู้ใหม่เสมอ"

พฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกวิรเห เวริปริสงฺกาย อภาเว อกิตฺติปริมุตฺตีติ เอวมาทีหิปิ การเณหิ โกธปฺปหาเนน สุขํ สุปติ. โกธปริฬาหาภาโว ปน ปากฏตโรติ อาห ‘‘โกธ…เป… สยตี’’ติ. วิสมูลสฺสาติ เอตฺถ วิสสริกฺขตาย ‘‘วิส’’นฺติ ทุกฺขํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ทุกฺขวิปากสฺสา’’ติ. สุขนฺติ เจตสิกสุขํ. อกฺกุฏฺฐสฺส ปจฺจกฺโกสิตฺวา จ ปจฺจกฺโกสนเหตุ อุปฺปชฺชตีติ โยชนา.

ด้วยเหตุมีอาทิอย่างนี้ คือ การปราศจากพยาบาทและวิหิงสาวิตก การไม่มีความระแวงในศัตรู การพ้นจากความเสื่อมเสีย ย่อมหลับเป็นสุขด้วยการละความโกรธ แต่การไม่มีความเร่าร้อนเพราะความโกรธนั้น ปรากฏชัดเจนกว่า จึงกล่าวว่า "ความโกรธ...เป็นต้น...ย่อมหลับ" ในบทว่า "วิสมูลัสสะ" นี้ คำว่า "วิสะ" หมายถึง "ทุกข์" เพราะมีความคล้ายกับยาพิษ จึงกล่าวว่า "ของสิ่งที่มีทุกข์เป็นวิบาก" คำว่า "สุขัง" คือ "สุขทางใจ" การเชื่อมความว่า "เมื่อถูกด่าแล้วด่าตอบ และเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งการด่าตอบ"

๑๐๑. สลฺลุพฺพาหนํ สลฺลุทฺธรณํ.

๑๐๑. คำว่า "สัลลุพพาหนัง" คือ "การถอนลูกศร"

วิสยเภเทน, ปวตฺติอาการเภเทน จ อเนกเภทตฺตา กามสญฺญาย วุตฺตํ ‘‘ยาย กายจี’’ติ.

เพราะกามสัญญา มีความต่างกันหลายอย่าง โดยความต่างแห่งอารมณ์ และโดยความต่างแห่งอาการเป็นไป จึงกล่าวว่า "ด้วย (กามสัญญา) ใดๆ"

ทานมุเขนาติ ทาเนน มุขภูเตน, ทานํ ปมุขํ กตฺวาติ อตฺโถ.

คำว่า "ทานมุเขนะ" คือ "ด้วยทานที่เป็นประธาน" มีอรรถว่า "กระทำทานให้เป็นประธาน"

‘‘อริยมคฺคสมฺปาปนวเสนา’’ติ อิมินา อนุกมฺปานุทฺทยานํ เอกนฺตานวชฺชตเมว วิภาเวติ. ‘‘อนุกมฺปา’’ติ ปทสฺสตฺถวิวรณํ ‘‘กรุณายนา’’ติ, อิตรสฺส ‘‘เมตฺตายนา’’ติ.

ด้วยคำว่า "โดยการบรรลุอริยมรรค" นี้ ย่อมแสดงซึ่งความไม่มีโทษโดยส่วนเดียวเท่านั้นของความเอ็นดูและความกรุณา. การอธิบายความแห่งบทว่า "อนุกัมปา" คือ "กรุณายนา" ส่วนอีกคำหนึ่งคือ "เมตตายนา".

๑๐๒. ปกติอาทีติ อาทิสทฺเทน อณุอิสฺสรปชาปติปุริสกาลาธิฏฺฐายการิอาทิเก สงฺคณฺหาติ.

๑๐๒. ด้วยคำว่า "ปรกติเป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์ปรมาณู พระอิศวร พระประชาบดี บุรุษ กาล และผู้บันดาลเป็นต้น ด้วยคำว่า "เป็นต้น".

กาเมสูติ กามคุเณสุ รูปาทิวิสเยสุ.

คำว่า "ในกามทั้งหลาย" คือในกามคุณทั้งหลาย อันเป็นอารมณ์มีรูปเป็นต้น.

พหลกิเลสตายาติ พหุลกิเลสภาเวน. ปุพฺพเหตุมนฺทตายาติ วิวฏฺฏูปนิสฺสยสฺส กุสลสฺส อกตตฺตา.

คำว่า "เพราะมีกิเลสหนาแน่น" คือเพราะความเป็นผู้มีกิเลสมาก. คำว่า "เพราะมีเหตุในปางก่อนอ่อนกำลัง" คือเพราะยังไม่ได้ทำกุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งความพ้น.

จิตฺตวูปสมภาวนายาติ จิตฺตวูปสมกรภาวนาย สมถวิปสฺสนาย.

คำว่า "ด้วยการเจริญความสงบแห่งจิต" คือด้วยการเจริญอันกระทำความสงบแห่งจิต ได้แก่สมถะและวิปัสสนา.

ปริสฺสยา สีลาทิปริปูรณสฺส ปริพนฺธภูตา กิเลสา เอว. อนริยา ปญฺญาสีสํ อุกฺขิปิตฺวา ฐาตุเมว น สกฺโกนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ญาณสิเรน อโธสิรา หุตฺวา’’ติ.

อุปสรรคทั้งหลายคือ กิเลสทั้งหลายนั่นเอง เป็นเครื่องผูกพันแห่งการบำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์. อนารยะทั้งหลายย่อมไม่สามารถยกศีรษะคือปัญญาขึ้นตั้งอยู่ได้เลย จึงกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้มีศีรษะก้มลงด้วยศีรษะคือญาณ".

๑๐๓. ภควโต, ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ วสนโยคฺยภาโว, เตหิ นิวุตฺถภาโว จ ตสฺส สาติสโย วณฺโณติ วุตฺตํ ‘‘ปฐมคาถาย เชตวนสฺส วณฺณํ กเถตฺวา’’ติ. วุตฺตญฺเหตํ –

๑๐๓. ความเป็นที่เหมาะสมแก่การอยู่ของพระผู้มีพระภาคและพระภิกษุสงฆ์ และความเป็นที่อยู่แล้วโดยท่านเหล่านั้น เป็นคุณพิเศษของสถานที่นั้น จึงกล่าวไว้ว่า "กล่าวพรรณนาพระเชตวันด้วยคาถาแรก". และคำนั้นก็กล่าวไว้ว่า –

‘‘คาเม [Pg.134] วา ยทิ วารญฺเญ, นินฺเน วา ยทิ วา ถเล;

ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยก’’นฺติ. (ธ. ป. ๙๘;

เถรคา. ๙๙๑);

"ไม่ว่าในบ้านหรือในป่า ไม่ว่าในที่ลุ่มหรือในที่ดอน ที่ใดพระอรหันต์ทั้งหลายอยู่ ที่นั้นเป็นภูมิประเทศที่น่ารื่นรมย์." (ธรรมบท 98; เถรคาถา 991)

อิธ ธมฺมสทฺโท สมาธิปริยาโย ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๓; ม. นิ. ๓.๑๙๘; สํ. นิ. ๕.๓๗๘) วิยาติ อาห ‘‘ธมฺโมติ สมาธี’’ติ สมาธิปกฺขิกา ธมฺมา สติวายามา.

ในที่นี้ คำว่า "ธรรม" เป็นไวพจน์ของสมาธิ เหมือนอย่างในประโยคเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นมีธรรมอย่างนี้" (ที. นิ. 2.13; ม. นิ. 3.198; สํ. นิ. 5.378) จึงกล่าวว่า "ธรรมคือสมาธิ" อันได้แก่ธรรมที่เป็นฝ่ายแห่งสมาธิ คือสติและพยายาม.

นานุคจฺเฉยฺยาติ นานุตเสยฺย. อนุตสนเมว หิ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อนุคมนํ. ปฏิวิปสฺเสยฺยาติ วิปสฺสนาสมฺมสนมาห. ยมกโต, หิ ขณิกโต, ปฏิปาฏิโต จ สมฺมสนํ วิปสฺสนายปิ สมฺมสนโต ปฏิวิปสฺสนา นาม. สา หิ วิปสฺสนาย ทิฏฺฐิอุคฺฆาฏนมานสมุคฺฆาฏนนิกนฺติปริยาทานเหตุตาย วิเสสโต ปฏิปกฺเขน อสํหีรอสํกุปฺปนเหตุภูตา ปริพฺรูหนา โหติ. ‘‘ปุนปฺปุนํ…เป… อปฺเปนฺโต’’ติ เอเตน นิพฺพานารมฺมณธมฺมานุพฺรูหนํ ยถา ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๖๔) ทสฺเสติ.

คำว่า "ไม่พึงติดตาม" คือไม่พึงเดือดร้อน. เพราะความเดือดร้อนนั่นเองคือการติดตามด้วยตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า "พึงพิจารณาเห็นโดยแยบคาย" กล่าวถึงการพิจารณาด้วยวิปัสสนา. การพิจารณาโดยเป็นคู่ โดยขณะ และโดยลำดับ เพราะพิจารณาด้วยวิปัสสนา ชื่อว่าปฏิวิปัสสนา. เพราะปฏิวิปัสสนานั้นเป็นเหตุแห่งการถอนทิฏฐิ การถอนมานะ และการกำจัดความยินดี โดยเฉพาะอย่างยิ่งโดยปฏิปักษ์ เป็นเหตุแห่งความไม่หวั่นไหวและไม่กำเริบ ย่อมเป็นการเจริญ. ด้วยคำว่า "บ่อยๆ...เป็นต้น...ไม่ประมาท" นี้ ย่อมแสดงการเจริญธรรมอันมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ เหมือนอย่าง "ผู้เจริญเรือนว่างเปล่า" (ม. นิ. 1.64).

ยํ กิญฺจิ อปทิสิตฺวา ปฏิญฺญาทานํ สงฺคโร. โส ปน อตฺตโน กิจฺจวิเสสํ อปทิสิตฺวา มิตฺตสนฺถววเสน วา กาลาคมนํ อปทิสิตฺวา กิญฺจิกฺขานุปฺปทาเนน วา ปฏิพาหกรณํ อปทิสิตฺวา พลคฺคโพธวเสน วา สิยาติ ตสฺส มิตฺตกรณาทิปริยายตํ สนฺธายาห ‘‘สงฺคโรติ…เป… นาม’’นฺติ. เอวํ ปฏิปนฺนตฺตาติ เอวํ อนิจฺจสญฺญามุเขน ติยทฺธเกสุ สงฺขาเรสุ อปฺปมาทปฺปฏิปตฺติยา ปฏิปนฺนตฺตา.

การให้ปฏิญญาโดยอ้างสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่าสังคระ. แต่สังคระนั้นอาจเป็นไปโดยอ้างกิจพิเศษของตน หรือโดยอาศัยความสนิทสนมกับมิตร หรือโดยอ้างการมาถึงของกาลเวลา หรือโดยการให้สิ่งเล็กน้อย หรือโดยอ้างการขัดขวาง หรือโดยอาศัยความรู้กำลัง. มุ่งหมายถึงความเป็นไวพจน์ของการทำมิตรเป็นต้นของสังคระนั้น จึงกล่าวว่า "สังคระคือ...เป็นต้น...ชื่อว่า". คำว่า "เพราะปฏิบัติอย่างนี้" คือเพราะปฏิบัติแล้วอย่างนี้ ด้วยการปฏิบัติด้วยความไม่ประมาท โดยมีอนิจจสัญญาเป็นประธานในสังขารทั้งหลายอันเป็นไปในกาลทั้งสาม.

ทิพฺพจกฺขุ สุวิสุทฺธนฺติ สาวเสสา เทสนาติ อาห ‘‘ยํ สจฺฉิกโรตี’’ติ. รูปายตนญฺเหตฺถ อธิปฺเปตํ.

คำว่า "ทิพยจักษุบริสุทธิ์ดีแล้ว" เป็นการแสดงที่มีส่วนเหลืออยู่ จึงกล่าวว่า "ซึ่งทำให้แจ้ง". ในที่นี้มุ่งหมายถึงรูปายตนะ.

๑๐๔. อนฺตนฺติ สงฺขารานํ ปาริมนฺตภูตํ. เวทานนฺติ มคฺคญาณเวทานเมว. อรหตฺตาธิคเมน อนฺตํ ปริโยสานํ คตตฺตา. กมฺมวิปากวฏฺฏานํ, กิเลสวฏฺฏสฺสาปิ จ อุสฺสเทน อุปจเยน อุสฺสทา, ราคาทโย.

๑๐๔. คำว่า "ที่สุด" คือเป็นที่สุดเบื้องปลายของสังขารทั้งหลาย. คำว่า "เวทนา" คือเวทนาอันเกิดจากมรรคญาณนั่นเอง เพราะถึงที่สุดและอวสานแล้วด้วยการบรรลุอรหัต. ความพอกพูนแห่งวัฏฏะคือกรรมและวิบาก และแห่งวัฏฏะคือกิเลสด้วย เพราะความพอกพูนและสั่งสม จึงเป็นความพอกพูน คือราคะเป็นต้น.

สุกฺโกภาสตาย สุกฺกา, อภิวิสิฏฺฐคฺคหา. สพฺพานิ วา ตารกรูปานิ สุกฺกา. วินฺทตีติ อุปลภติ, ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ.

เพราะความสว่างไสว จึงขาว เป็นการรับรู้ที่ประเสริฐยิ่ง. หรือรูปแห่งดวงดาวทั้งปวงก็ขาว. คำว่า "ย่อมได้" หมายถึงย่อมได้ ย่อมแทงตลอด.

‘‘อชฺฌตฺตํ วิปสฺสนาภินิเวโส โหตี’’ติ อิทํ ‘‘สเกสุ ธมฺเมสู’’ติ ปารคุภาวสฺส วิเสสิตตฺตา วุตฺตํ, ตญฺจ โข อภินิเวเสเนว เทสิตํ. ‘‘สพฺพํ[Pg.135], ภิกฺขเว, อภิญฺเญยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๔๖; ปฏิ. ม. ๑.๓) วุตฺตํ. ปารคุตา จ เตสํ ขนฺธานํ ปริญฺญาภิสมยวเสน โหติ. ตโต จ เนสํ เหตุภูตสมุทเย, ตทปฺปวตฺติลกฺขเณ นิโรเธ, นิโรธคามินิยา ปฏิปทาย จ ปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยปาริปูริวเสน อิตรสจฺเจสุปิ ปารคุภาโว วุตฺโต เอว โหติ. สพฺพโส หิ สกอตฺตภาวโพเธนปิ จตุสจฺจาภิสมโย โหติเยว. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อิมสฺมึเยว พฺยามมตฺเต กเฬวเร สสญฺญิมฺหิ สมนเก โลกญฺจ ปญฺญเปมิ, โลกสมุทยญฺจา’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๑.๑๐๗; อ. นิ. ๔.๔๕). อถ วา สเกสุ ธมฺเมสูติ อตฺตโน ธมฺเมสุ. อตฺตธมฺมา นาม อตฺถกามสฺส กุลปุตฺตสฺส สีลาทิธมฺมา. สีลสมาธิปญฺญาทโย หิ โวทานธมฺมา เอกนฺตหิตสุขสมฺปาทนโต ปุริสสฺส สกธมฺมา นาม, น อนตฺถาวหา สํกิเลสธมฺมา วิย ปรธมฺมา. เตสํ สีลาทีนํ ปาริปูริยา ปารํ ปริยนฺตํ คโตติ ปารคู. ‘‘อกฺกุล ปกฺกุล’’อิติ เอวํ วิหึสนกปโยคํ. อชกลาเปน (อุทา. ๗) หิ ตทา ภควนฺตํ ภีสาเปตุกาเมน กตํ ยกฺขคชฺชิตํ ‘‘อกฺกุล ปกฺกุล’’ อิติ อิมินา อากาเรน สตฺตานํ โสตปถํ อคมาสิ, ตสฺมา ตํ ‘‘อกฺกุลํ ปกฺกุลกรณ’’นฺติ วุตฺตํ.

คำว่า "ความน้อมใจไปในวิปัสสนาภายในย่อมมี" นี้ กล่าวไว้เพราะความเป็นผู้ถึงฝั่งถูกทำให้พิเศษด้วยคำว่า "ในธรรมของตน" และคำนั้นก็แสดงไว้ด้วยความน้อมใจไปนั่นเอง. คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงควรรู้ยิ่ง" (สํ. นิ. 4.46; ปฏิ. ม. 1.3) กล่าวไว้แล้ว. และความเป็นผู้ถึงฝั่งย่อมมีโดยการตรัสรู้การกำหนดรู้ขันธ์เหล่านั้น. และจากนั้น ความเป็นผู้ถึงฝั่งในอริยสัจอื่นก็กล่าวไว้แล้วโดยการตรัสรู้การละ การทำให้แจ้ง การเจริญให้บริบูรณ์ในสมุทัยอันเป็นเหตุของขันธ์เหล่านั้น ในนิโรธอันมีลักษณะแห่งความไม่เป็นไปของขันธ์เหล่านั้น และในปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อนิโรธ. เพราะโดยประการทั้งปวง การตรัสรู้อริยสัจสี่ก็ย่อมมีได้ด้วยการรู้แจ้งอัตภาพของตนเอง. และคำนั้นก็กล่าวไว้ว่า "ในกายอันประมาณวาหนึ่งนี้ ที่ยังเป็นไปกับด้วยสัญญาและใจ เราบัญญัติโลก โลกสมุทัย" เป็นต้น (สํ. นิ. 1.107; อ. นิ. 4.45). อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ในธรรมของตน" คือในธรรมของตน. ธรรมของตน ชื่อว่าศีลเป็นต้นของกุลบุตรผู้ใคร่ประโยชน์. เพราะศีล สมาธิ ปัญญาเป็นต้น เป็นธรรมเครื่องผ่องแผ้ว ย่อมยังประโยชน์และความสุขให้สำเร็จโดยส่วนเดียว จึงชื่อว่าเป็นธรรมของบุรุษ ไม่ใช่ธรรมของผู้อื่นเหมือนธรรมเครื่องเศร้าหมองอันนำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์. เพราะถึงฝั่งคือที่สุดแห่งความบริบูรณ์ของศีลเป็นต้นเหล่านั้น จึงชื่อว่าผู้ถึงฝั่ง. คำว่า "อักกุละ ปักกุละ" เป็นการใช้คำที่เบียดเบียนอย่างนี้. เพราะเสียงคำรามของยักษ์ที่อชกฬะ (อุทาน 7) ซึ่งยักษ์นั้นกระทำขึ้นเพื่อจะขู่พระผู้มีพระภาคในกาลนั้น ได้ถึงโสตปทของสัตว์ทั้งหลายด้วยอาการอย่างนี้ว่า "อักกุละ ปักกุละ" เพราะฉะนั้นจึงกล่าวคำนั้นว่า "การกระทำอักกุละ ปักกุละ".

นาภินนฺทตีติ ‘‘อยํ มํ ทฏฺฐุํ อาคตา’’ติ น ตุสฺสติ. ยสฺมา ปน ‘‘ภควโต ภาสิตํ อภินนฺที’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๘๘) วิย สมฺปฏิจฺฉนตฺโถปิ อภินนฺทสทฺโท โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘จิตฺเตน น สมฺปฏิจฺฉตี’’ติ. น โสจตีติ ‘‘มยา อสมฺโมทิตา คจฺฉตี’’ติ น จิตฺตสนฺตาปํ อาปชฺชติ. ‘‘สงฺคา สงฺคามชึ มุตฺต’’นฺติ อิทํ อภินนฺทโสจนานํ อภาวสฺส การณวจนํ.

คำว่า "ไม่ยินดี" คือย่อมไม่ยินดีว่า "หญิงนี้มาเพื่อจะเห็นเรา". แต่เพราะเหตุที่คำว่า "อภินันท" ย่อมมีในอรรถว่าการรับรองด้วย เหมือนอย่างในประโยคเป็นต้นว่า "ยินดีพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค" (ม. นิ. 1.88) เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่รับรองด้วยใจ". คำว่า "ไม่เศร้าโศก" คือย่อมไม่ถึงความเดือดร้อนใจว่า "หญิงนี้ไปโดยไม่รื่นรมย์กับเรา". คำว่า "ผู้ชนะสงครามหลุดพ้นจากเครื่องผูก" นี้เป็นคำแสดงเหตุแห่งความไม่มีความยินดีและความเศร้าโศก.

เตนาติ อุทเก นฺหาเนน. เตเนวาห ‘‘น อุทเกน สุจี โหตี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – อุทกุมฺมุชฺชนาทินา เนว สตฺตานํ สุจิ ปาปโต สุทฺธิ นาม โหตีติ. อุทกุมฺมุชฺชนาทีนิ หิ อิธ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘อุทก’’นฺติ วุตฺตํ. อุทเกนาติ วา อุมฺมุชฺชนาทิกิริยาสาธนภูเตน อุทเกน สตฺตานํ สุจิ ปาปสุทฺธิ น โหตีติ. อถ วา สุจิเตน ยถาวุตฺเตน อุทเกน ปาปมลโต สุทฺโธ นาม สตฺโต น โหตีติ. ยทิ สิยา, สพฺเพสเมว มจฺฉพนฺธานํ ปาปสุทฺธิ สิยา. เตนาห ‘‘พหฺเวตฺถ นฺหายตี ชโน’’ติ. มาตุฆาตาทิปาปกมฺมการีนํ, อญฺเญสญฺจ โคมหึสาทีนํ อุทกํ โอโรหนฺตานํ อนฺตมโส มจฺฉกจฺฉเป อุปาทาย สพฺเพสมฺปิ ปาปสุทฺธิ สิยา[Pg.136], น ปเนวํ โหติ. กสฺมา? นฺหานียปาปเหตูนํ อปฺปฏิปกฺขภาวโต. ยญฺหิ ยํ วินาเสติ, โส ตสฺส ปฏิปกฺโข. ยถา อาโลโก อนฺธการสฺส, วิชฺชา อวิชฺชาย, น เอวํ นฺหานํ ปาปสฺส, ตสฺมา นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ ‘‘น อุทเกน สุจี โหตี’’ติ. เยน ปน สุจิ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยมฺหิ สจฺจญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สจฺจนฺติ วจีสจฺจญฺจ วิรติสจฺจญฺจ. อถ วา สจฺจนฺติ ญาณสจฺจญฺเจว ปรมตฺถสจฺจญฺจ. ธมฺโมติ เสโส อริยธมฺโม. สจฺจสฺส ปเนตฺถ วิสุํ คหณํ ตสฺส พหุการตาทสฺสนตฺถํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า "ด้วยสิ่งนั้น" คือด้วยการอาบน้ำในน้ำ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่บริสุทธิ์ด้วยน้ำ". ความหมายของคำนั้นคือ การชำระล้างให้บริสุทธิ์จากบาปของสัตว์ทั้งหลายด้วยการดำน้ำเป็นต้น ย่อมไม่มี. เพราะการดำน้ำเป็นต้น ในที่นี้กล่าวว่า "น้ำ" โดยการลบอุตตรบท. หรือคำว่า "ด้วยน้ำ" คือด้วยน้ำอันเป็นเครื่องกระทำซึ่งการดำน้ำเป็นต้น การชำระล้างบาปของสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่มี. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ชื่อว่าบริสุทธิ์จากมลทินคือบาปด้วยน้ำที่บริสุทธิ์ตามที่กล่าวมาแล้ว ย่อมไม่มี. ถ้ามี การชำระล้างบาปของชาวประมงทั้งปวงก็จะมี. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ชนเป็นอันมากย่อมอาบในที่นี้". การชำระล้างบาปของชนผู้กระทำกรรมชั่วมีฆ่ามารดาเป็นต้น และของชนเหล่าอื่นผู้ฆ่าโค ฆ่ากระบือเป็นต้น ผู้ลงไปในน้ำ แม้ที่สุดจนถึงปลาและเต่าทั้งปวงก็จะมี แต่ก็ไม่เป็นอย่างนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเหตุแห่งการอาบน้ำและบาปไม่มีความเป็นปฏิปักษ์กัน. เพราะสิ่งใดทำลายสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น. เหมือนแสงสว่างเป็นปฏิปักษ์ต่อความมืด วิชชาเป็นปฏิปักษ์ต่ออวิชชา การอาบน้ำไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อบาปอย่างนั้น เพราะฉะนั้นพึงถึงที่สุดในเรื่องนี้ว่า "ไม่บริสุทธิ์ด้วยน้ำ". แต่เพื่อแสดงสิ่งที่ทำให้บริสุทธิ์ จึงกล่าวคำว่า "ซึ่งมีสัจจะ" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "สัจจะ" คือวจีสัจจะและวิรติสัจจะ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "สัจจะ" คือญาณสัจจะและปรมัตถสัจจะ. คำว่า "ธรรม" คืออริยธรรมที่เหลือ. การยกสัจจะขึ้นกล่าวต่างหากในที่นี้ เพื่อแสดงว่าสัจจะนั้นมีอุปการะมาก. ที่เหลือก็พึงทราบได้โดยง่าย.

ชาติพลนิเสธกนฺติ ชาติมตฺตพฺราหฺมณานํ โภวาทิกานํ ปฏิเสธกํ. ชาติวาทสฺส วา นิเสธกํ, ‘‘น ชจฺจา พฺราหฺมโณ โหตี’’ติ (สุ. นิ. ๖๕๕) หิ วุตฺตํ. เถโร หิ ตถาวาเทน เต อนิคฺคณฺหนฺโตปิ นิคฺคณฺหนฺโต วิย โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

คำว่า "ชาติพลนิเสธกะ" หมายถึง การห้ามพวกพราหมณ์ผู้ถือชาติเป็นใหญ่ ผู้กล่าวคำว่า "ท่านผู้เจริญ" หรือเป็นการห้ามลัทธิที่ถือชาติเป็นใหญ่ เพราะพระบาลีว่า "บุคคลไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ" (สุ. นิ. 655) ได้กล่าวไว้แล้ว. ที่กล่าวเช่นนั้นเพราะพระเถระแม้ไม่ข่มขี่พวกนั้นด้วยวาทะเช่นนั้น ก็เหมือนข่มขี่.

๑๐๕. วิมุตฺติยนฺติ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยํ.

๑๐๕. คำว่า "วิมุตติ" หมายถึง ในอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ.

สวาสนนฺติ เอตฺถ ขีณาสวสฺสาปิ อขีณาสวสทิสกายวจีปโยคเหตุภูตา สนฺตาเน กิเลสภาวนา วาสนา นาม อายสฺมโต ปิลินฺทวจฺฉสฺส (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑๕; ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรวตฺถุ) วสลโวหาโร วิย, สห วาสนายาติ สวาสนํ, ภาวนปุํสกญฺเจตํ ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย. ยถาวุตฺตวาสนมฺปิ อเสเสตฺวาติ อตฺโถ. กุมฺมคฺคปริหรณวเสน มคฺคสมฺปฏิปตฺตีติ มคฺเค กุสโล อมคฺเคปิ กุสโล เอว โหติ. ภควา ปน สพฺพญฺญุตาย สพฺพตฺเถว กุสโลติ อาห ‘‘มคฺเค จ อมคฺเค จ โกวิโท’’ติ.

คำว่า "สวาสนะ" ในที่นี้ หมายถึง ความสั่งสมแห่งกิเลสในสันดาน ซึ่งเป็นเหตุแห่งการใช้กายและวาจาที่คล้ายกับผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ แม้ในพระขีณาสพ ก็ชื่อว่าวาสนา เหมือนคำพูดว่าคนถ่อยของท่านพระปิลินทวัจฉะ (อ. อ. 1.1.215; ธ. อ. 2.เรื่องพระปิลินทวัจฉเถระ). คำว่า "สวาสนะ" คือ พร้อมด้วยวาสนา. และคำนี้เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในประโยคว่า "พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปไม่สม่ำเสมอ" เป็นต้น (อ. นิ. 4.70). ความว่า ไม่เหลือวาสนาที่กล่าวมาแล้วนั้นเลย. การปฏิบัติชอบในมรรคโดยการละเว้นทางผิดนั้น ผู้ฉลาดในมรรคย่อมฉลาดแม้ในอมรรค. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นสัพพัญญู จึงตรัสว่า "ผู้ฉลาดในมรรคและอมรรค" เพราะทรงฉลาดในทุกสิ่งทุกอย่าง.

๑๐๖. ตเมน ยุตฺโตติ ยถาวุตฺตตโม ตสฺส อตฺถีติ ตโม, ปุคฺคโล. อปฺปกาสภาเวน ฐิตา ขนฺธาว ตโม. อาโลกภูโตติ ชาติคุณาโลโก, ปากฏคุโณติ อตฺโถ.

๑๐๖. คำว่า "ประกอบด้วยความมืด" หมายถึง บุคคลผู้มีความมืดตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ชื่อว่า "ตมะ" (มืด). ขันธ์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ด้วยภาวะที่ไม่สว่างนั่นแหละ ชื่อว่า "ตมะ". คำว่า "เป็นผู้มีแสงสว่าง" หมายถึง เป็นผู้มีแสงสว่างคือคุณชาติ, ความว่า เป็นผู้มีคุณปรากฏ.

กิเลสมยํ พนฺธนํ ‘‘ทฬฺห’’นฺติ วทนฺติ. ยโต สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺตา พุทฺธาว นํ ฉินฺทนฺติ, น อญฺเญ.

กิเลสเครื่องผูกนั้น ย่อมกล่าวว่า "มั่นคง" เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ผู้แทงตลอดสัจจะ ย่อมตัดกิเลสเครื่องผูกนั้นได้, ผู้อื่นตัดไม่ได้.

ทุจฺเฉทนตฺเถน [Pg.137] สติปิ ทฬฺหภาเว สิถิลวุตฺติตํ ตสฺส ทีเปตุํ ‘‘พนฺธนภาวมฺปี’’ติอาทิมาห. เตน ‘‘อโห สุขุมตรํ โข, ภิกฺขเว, มารพนฺธน’’นฺติ วุตฺตํ.

เพื่อแสดงภาวะที่หลวมของกิเลสเครื่องผูกนั้น แม้จะมีความมั่นคงโดยอรรถว่าตัดได้ยาก จึงตรัสคำว่า "แม้ภาวะแห่งเครื่องผูก" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เครื่องผูกของมารละเอียดอ่อนยิ่งนักหนอ".

๑๐๗. ยทิปิ เจตนา กุสลากุสลสาธารณา, อปุญฺญาภิสงฺขาโร อิธาธิปฺเปโตติ ตสฺส วเสน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อกุสลเจตนาวเสน เจเตตี’’ติ อาห. เจตนํ อภิสนฺทหนํ, จิตฺตสฺส พฺยาปาราปตฺติภาเวน ปวตฺตีติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน เจตนา ยทา วิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปติ, ตทา ทิคุณุสฺสาหาทิคุณวายามา วิย หุตฺวา ปากฏํ ปโยคํ นิปฺผาเทติ, ตสฺมา ‘‘ปกปฺเปตี’’ติ วุตฺตา. ปากฏปฺปโยคกปฺปนญฺเหตฺถ ปกปฺปนํ อธิปฺเปตํ. เตนาห ‘‘ตเมว ปกปฺเปตี’’ติ. ปจฺจยฏฺโฐ อิธ อารมฺมณตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘ปวตฺติยา ปจฺจโย โหตี’’ติ.

๑๐๗. แม้เจตนาจะเป็นสาธารณะแก่กุศลและอกุศล แต่อปุญญาภิสังขารเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ จึงแสดงอรรถโดยนัยนั้นว่า "ย่อมคิดด้วยอกุศลเจตนา". เจตนาคือการประมวลมา, ความว่า การเป็นไปโดยภาวะที่จิตเข้าไปประกอบกิจ. แต่เพราะเจตนาเมื่อยังวิญญัติให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นเหมือนความพยายามที่มีกำลังเป็นสองเท่า เป็นต้น แล้วยังการประกอบที่ปรากฏให้สำเร็จได้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปะกัปเปติ" (ดำริ). การดำริการประกอบที่ปรากฏเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ย่อมดำริสิ่งนั้นนั่นแหละ". อรรถว่าปัจจัยในที่นี้คืออารมณ์ จึงตรัสว่า "เป็นปัจจัยแห่งการเป็นไป".

๑๐๘. ยถา ชลสมุทฺทสฺส วีจิสมุฏฺฐานวเสน ลพฺภมาโน เวโค ‘‘วีจิมโย’’ติ วุจฺจติ, เอวํ จกฺขุสมุทฺทสฺสาปิ รูปาวภาสนวเสน ลพฺภมาโน เวโค ‘‘รูปมโย’’ติ วุตฺโต. เอเสว นโย เสเสสุปิ. อาวิญฺฉนโตติ อากฑฺฒนโต, อากฑฺฒนญฺเจตฺถ สนฺตานสฺส ตนฺนินฺนภาวเหตุตาย ทฏฺฐพฺพํ.

๑๐๘. เหมือนคลื่นที่เกิดขึ้นในมหาสมุทร ย่อมได้ชื่อว่า "วิจิมัย" (อันเป็นคลื่น) ฉันใด คลื่นที่เกิดขึ้นในมหาสมุทรคือจักขุ โดยการปรากฏแห่งรูป ย่อมได้ชื่อว่า "รูปมัย" (อันเป็นรูป) ฉันนั้น. นัยนี้พึงทราบในที่เหลือด้วย. คำว่า "เพราะดึงดูด" หมายถึง เพราะฉุดคร่า. การฉุดคร่าในที่นี้ พึงเห็นโดยเป็นเหตุให้สันดานน้อมไปในสิ่งนั้น.

สมุทนํ กิเลสเตมนํ, อวสฺสวเหตุตา, กิเลสานํ อูมิอาทิสทิสตา สมาวฏฺฏเนน สตฺตานํ อนตฺถาวหตาย เวทิตพฺพา. อุปรูปริเวคุปฺปตฺติยา อุปคตสฺส อุฏฺฐาตุํ อปฺปทาเนน, คุณสารวินาสเนน จ โกธุปนาหาทีนํ อูมิอาทิสทิสตา ทฏฺฐพฺพา.

การรวบรวมกิเลสให้ชุ่มชื้น, การเป็นเหตุแห่งการไหลออก. ความคล้ายคลึงของกิเลสกับคลื่นเป็นต้น พึงทราบโดยการหมุนวนนำมาซึ่งความพินาศแก่สัตว์ทั้งหลาย. ความคล้ายคลึงของความโกรธและความผูกโกรธเป็นต้นกับคลื่นเป็นต้น พึงเห็นโดยการไม่ให้ผู้ที่ถูกคลื่นซัดขึ้นไปแล้วลุกขึ้นได้ ด้วยการเกิดขึ้นของคลื่นที่แรงขึ้นเรื่อยๆ และด้วยการทำลายคุณสาร.

อภิมุโข นนฺทตีติ ตทารมฺมณํ สุขํ โสมนสฺสํ สาทิยนฺโต สมฺปฏิจฺฉติ. อภิวทตีติ ตณฺหาภินิเวสวเสน อภินิวิสฺส วทติ. ตญฺหิสฺส อภินิเวสํ ทีเปตุํ ‘‘อโห สุข’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อชฺโฌสานํ อธิมุจฺจนภูตาย ตณฺหาย ตณฺหาวตฺถุกสฺส อนุปวิสิตฺวา อาเวณิกตากรณนฺติ อาห ‘‘อชฺโฌสาย ติฏฺฐตีติ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา’’ติ.

คำว่า "ย่อมเพลิดเพลินเฉพาะหน้า" หมายถึง ย่อมรับสุขและโสมนัสอันเป็นอารมณ์นั้นด้วยความยินดี. คำว่า "ย่อมกล่าว" หมายถึง ย่อมกล่าวด้วยความยึดมั่นโดยนัยแห่งตัณหา. เพื่อแสดงความยึดมั่นของเขา จึงตรัสคำว่า "โอ้ สุขหนอ" เป็นต้น. คำว่า "อัชโฌสานะ" คือ การเข้าไปสู่สิ่งที่ตัณหาเป็นวัตถุ แล้วทำให้เป็นของเฉพาะตน ด้วยตัณหาที่มีภาวะเป็นเครื่องยึดมั่น จึงตรัสว่า "อัชโฌสายะ ติฏฐติ" คือ "กลืนกินแล้วตั้งมั่น".

๑๐๙. ‘‘กสฺมา’’ติอาทินา สนฺตาปทุกฺขานํ อสุปฺปติการตํ อาห ‘‘เยน วา ปกาเรนา’’ติ. เยนาติ เยน วา กามชฺโฌสานทิฏฺฐิชฺโฌสานภูเตน มิจฺฉาภินิเวสปฺปกาเรน. คหฏฺฐปพฺพชิตา ตถารูปํ กตฺวา [Pg.138] อตฺตโน วฑฺฒิญฺจ มญฺญนฺติ. อวฑฺฒิ เอว ปน โหติ ตสฺส ปการสฺส วฑฺฒิยํ อนุปายภาวโต จ อุปายภาวโต จ อวฑฺฒิยํ. ตถาปีติ ตตฺถ ตตฺถ อิจฺฉาวิฆาตํ ปาปุณนฺโตปิ. ยสฺมา อิโต พาหิรกา สพฺเพน สพฺพํ ภวนิสฺสรณํ อปฺปชานนฺโต มนฺทกิเลสํ ทีฆายุกํ สุขพหุลํ เอกจฺจํ ภวํ เตเนว มนฺทกิเลสาทิภาเวน ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ สมนุปสฺสนฺติ, ตสฺมา ภเวน ภววิปฺปโมกฺขํ วทนฺตีติ.

๑๐๙. ด้วยคำว่า "เพราะเหตุไร" เป็นต้น จึงตรัสถึงการแก้ไขทุกข์อันเกิดจากความเร่าร้อนที่ทำได้ยากว่า "ด้วยประการใดประการหนึ่ง". คำว่า "ด้วยประการใด" หมายถึง ด้วยประการแห่งความยึดมั่นผิด ที่มีภาวะเป็นความยึดมั่นในกาม หรือความยึดมั่นในทิฏฐิ. คฤหัสถ์และบรรพชิตทั้งหลาย เมื่อกระทำเช่นนั้น ย่อมสำคัญว่าตนเจริญ. แต่ความไม่เจริญนั่นแหละย่อมมี เพราะประการนั้นเป็นสภาวะที่ไม่ใช่อุบายในความเจริญ และเป็นสภาวะที่เป็นอุบายในความไม่เจริญ. คำว่า "แม้เช่นนั้น" หมายถึง แม้จะประสบความขัดข้องในความปรารถนาในที่นั้นๆ. เพราะพวกที่อยู่นอกพระศาสนานี้ ไม่รู้การออกจากภพโดยสิ้นเชิง ย่อมเห็นภพบางอย่างที่มีกิเลสน้อย มีอายุยืน มีสุขมาก ด้วยภาวะที่มีกิเลสน้อยเป็นต้นนั้นว่าเป็น "นิพพาน" ฉะนั้นจึงกล่าวการพ้นจากภพด้วยภพ.

ภวทิฏฺฐิสหคตา ตณฺหา ปุริมปเท อุตฺตรปทโลเปน ภวตณฺหาติ วุตฺตาติ อาห ‘‘ภวตณฺหาติอาทีสุ วิยา’’ติ.

ตัณหาที่สหรคตด้วยภวทิฏฐิ ถูกกล่าวว่า "ภวตัณหา" โดยการลบอุตตรบทในบทหน้า จึงตรัสว่า "เหมือนในคำว่า ภวตัณหา เป็นต้น".

ยตฺถาติ ยสฺมึ ภเว.

คำว่า "ในที่ใด" หมายถึง ในภพใด.

ตโต เอวาติ ภูตรติยา เอว. อญฺญมญฺญญฺหิ สตฺตานํ ฉนฺทราโค พลวา โหติ. อนวเสสโตติ อนวเสเสน, น กิญฺจิ เสเสตฺวา.

คำว่า "จากสิ่งนั้นนั่นแหละ" หมายถึง จากความยินดีในภพที่เกิดขึ้นนั่นแหละ. เพราะฉันทราคะของสัตว์ทั้งหลายย่อมมีกำลังแก่กันและกัน. คำว่า "โดยไม่เหลือ" หมายถึง โดยไม่เหลือ, ไม่เหลืออะไรเลย.

สํสารโสตสฺส อนุกูลภาเวน คจฺฉตีติ อนุโสตคามี. ตสฺเสว ปฏิกฺกูลวเสน นิพฺพิทานุปสฺสนาทีหิ ปวตฺตตีติ ปฏิโสตคามี, อจลปฺปสาทาทิสมนฺนาคเมน ฐิตสภาโวติ อตฺโถ.

ผู้ที่ไปตามกระแสแห่งสังสารวัฏโดยภาวะที่คล้อยตามกระแส ชื่อว่า "อนุโสตคามี". ผู้ที่ดำเนินไปโดยภาวะที่ทวนกระแสแห่งสังสารวัฏ ด้วยนิพพิทานุปัสสนาเป็นต้น ชื่อว่า "ปฏิโสตคามี", ความว่า ผู้มีภาวะตั้งมั่นด้วยการประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวเป็นต้น.

๑๑๐. ‘‘ปลพฺภติ, นิขชฺชตี’’ติอาทีสุ วิย อุปสคฺโค ปทวฑฺฒนมตฺตนฺติ อาห ‘‘อภิชาติโกติ ชาติโย’’ติ. กณฺหธมฺมสมนฺนาคตตฺตา วา กณฺโห. ปฐมวเยปิ มชฺฌิมวเยปิ ปาปสมงฺคี หุตฺวา ฐิโต กณฺหธมฺเม อภิชายติ, ปจฺฉาปิ ปาปํ ปสวตีติ อตฺโถ. สุกฺโกติ วา เอตฺถ วุตฺตวิปริยาเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๑๐. เหมือนในคำว่า "ปะลัพภติ (ย่อมได้), นิคขัชชติ (ย่อมขุด)" เป็นต้น อุปสรรคเป็นเพียงส่วนที่เพิ่มบทเท่านั้น จึงตรัสว่า "อภิชาติโก" คือ "ชาติทั้งหลาย". หรือ "กัณหะ" เพราะประกอบด้วยกัณหธรรม (ธรรมดำ). ความว่า ผู้ที่ประกอบด้วยบาปในปฐมวัยและมัชฌิมวัย ย่อมเกิดในกัณหธรรม และย่อมก่อบาปในภายหลังด้วย. หรือคำว่า "สุกกะ" (ขาว) ในที่นี้ พึงทราบอรรถโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง.

๑๑๑. ปุริมสฺมินฺติ ปุริมสฺมึ ปเท. วิสเย ภุมฺมํ ตตฺถ เทยฺยธมฺมสฺส ปติฏฺฐาปนโต. ทุติเย อธิกรเณ, ตทธิกรณญฺหิ นิพฺพานนฺติ. คหฏฺฐปพฺพชิตกิจฺเจสุ วา วิสิฏฺฐธมฺมทสฺสนตฺถํ ปจฺจยทานารหตฺตานํ สมธุรตานิทฺเทโส. อถ วา เยน เยน ปน วตฺถุนาติ รูปารูปนิโรธาทินา ตณฺหาวตฺถุนา. อมราวิกฺเขปวตฺถุอาทินาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน สุภสุขาทิมิจฺฉาภินิเวสวตฺถุํ สงฺคณฺหาติ. ยถา วา ตณฺหาทิฏฺฐิทุจฺจริตานํ วเสน สํกิเลสภาคิยสฺส สุตฺตสฺส วิภาโค, เอวํ สมถวิปสฺสนาสุจริตวเสน ตณฺหาโวทานภาคิยาทิสุตฺตวิภาโคติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘ตณฺหา…เป… นิทฺทิสิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ.

๑๑๑. คำว่า "ในบทก่อน" หมายถึง ในบทก่อน. วิสยภูมิ (สัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย) เพราะการตั้งไทยธรรมไว้ในที่นั้น. ในอธิกรณ์ที่สอง, เพราะอธิกรณ์นั้นคือนิพพาน. หรือเป็นการระบุความเป็นผู้มีธุระเสมอกันของผู้ควรแก่การให้ปัจจัย เพื่อแสดงธรรมอันวิเศษในกิจของคฤหัสถ์และบรรพชิต. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ด้วยวัตถุใดๆ" หมายถึง ด้วยวัตถุแห่งตัณหา มีการดับรูปและอรูปเป็นต้น. ในคำว่า "อมราวิกเขปวัตถุเป็นต้น" นี้ พึงสงเคราะห์วัตถุแห่งความยึดมั่นผิด มีการเห็นว่าสวยงามและเป็นสุขเป็นต้น ด้วยคำว่า "เป็นต้น". หรือเพื่อแสดงว่า การจำแนกพระสูตรที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองโดยนัยแห่งตัณหา ทิฏฐิ และทุจริต ฉันใด การจำแนกพระสูตรที่เป็นส่วนแห่งความผ่องแผ้วจากตัณหาเป็นต้น โดยนัยแห่งสมถะ วิปัสสนา และสุจริต ก็ฉันนั้น จึงตรัสในพระบาลีว่า "ตัณหา...เป...พึงแสดง".

อิทํ [Pg.139] เอวํ ปวตฺตนฺติ ยถา ทุจินฺติตาทิวเสน พาโล โหติ ปุคฺคโล, เอวํ ตสฺส ทุจินฺติตจินฺติตาทิภาวนาวเสน ปวตฺตํ อิทํ สํกิเลสภาคิยํ นาม สุตฺตนฺติ ปุพฺเพ สํกิเลสธมฺมวิภาเคน วุตฺตํ อิทานิ สามญฺญโต สงฺคเหตฺวา วทติ. อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตนฺติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

คำว่า "สิ่งนี้เป็นไปอย่างนี้" หมายถึง เหมือนบุคคลเป็นคนพาลโดยนัยแห่งการคิดชั่วเป็นต้น ฉันใด พระสูตรชื่อว่า "สังขิเลสภาคิยะ" นี้ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งภาวะที่มีการคิดชั่วและคิดดีเป็นต้นของบุคคลนั้น ได้กล่าวไว้แล้วด้วยการจำแนกสังขิเลสธรรมในเบื้องต้น บัดนี้จึงรวบรวมโดยทั่วไปแล้วกล่าว. ในคำว่า "พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนา" นี้ พึงทราบอรรถโดยนัยนี้เช่นกัน.

กิเลสฏฺฐาเนหีติ กิเลสานํ ปวตฺติฏฺฐาเนหิ. กิเลสาวตฺถาหีติ กิเลสานํ ปวตฺติอาการวิเสเสหิ. กามราคาทีหิ สํยุชฺชติ กามราคาทิเหตุ กมฺมวิปากาทินา. สติปิ เตสํ กาลนฺตรวุตฺติยํ สํยุตฺโต นาม โหติ, ยโต กามราคาทโย ‘‘สํโยชน’’นฺติ วุจฺจนฺติ. อุปาทิยตีติ ทฬฺหํ คณฺหาติ ปวตฺเตติ. เสสํ วุตฺตนยตฺตา, อุตฺตานตฺตา จ สํวณฺณิตํ.

"กิเลสัฏฐาเนหิ" คือจากที่ตั้งเป็นไปแห่งกิเลสทั้งหลาย. "กิเลสาวัตถาหิ" คือจากความต่างแห่งอาการเป็นไปแห่งกิเลสทั้งหลาย. ย่อมประกอบด้วยกามราคะเป็นต้น เพราะมีกามราคะเป็นต้นเป็นเหตุ ด้วยวิบากแห่งกรรมเป็นต้น. แม้กามราคะเป็นต้นเหล่านั้นจะเกิดขึ้นในกาลอื่น ก็ชื่อว่าประกอบแล้ว เพราะกามราคะเป็นต้นนั้นเรียกว่า "สังโยชน์". "อุปาทิยติ" คือยึดถืออย่างมั่นคง ย่อมให้เป็นไป. ข้อที่เหลือพรรณนาไว้แล้ว เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวมา และเพราะเป็นของตื้น.

๑๑๒. อุทาหรณวเสนาติ นิทสฺสนวเสน, เอกเทสทสฺสนวเสนาติ อตฺโถ. สกลสฺส หิ ปริยตฺติสาสนสฺส โสฬสหิ ปฏฺฐานภาเคหิ คหิตตฺตา. ยถา ตเทกเทสานํ โสฬสนฺนมฺปิ ปฏฺฐานภาคานํ คหณํ อุทาหรณมตฺตํ, เตสํ ปน โสฬสนฺนํ เอกเทสคฺคหณํ อุทาหรณนฺติ กิเมตฺถ วตฺตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกเทสทสฺสนวเสนาติ อตฺโถ’’ติ. กสฺมา ปเนตฺถ ปาฬิยํ ปฏฺฐานสฺส เอกเทโสว อุทาหโฏ, น อวเสโสติ? นยนิทสฺสนตฺถํ. อิมินา นเยน อวเสโสปิ ปฏฺฐานภาโว เวทิตพฺโพติ.

๑๑๒. "โดยยกตัวอย่าง" คือโดยยกเป็นเครื่องแสดง, มีอรรถว่าโดยยกมาแสดงเพียงส่วนเดียว. เพราะพระปริยัติศาสนาทั้งหมดถูกสงเคราะห์ไว้ด้วยส่วนแห่งปัฏฐาน ๑๖. การยกส่วนหนึ่งของส่วนแห่งปัฏฐาน ๑๖ เหล่านั้นมาแสดง ก็เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น, แต่การยกส่วนเดียวของปัฏฐาน ๑๖ ส่วนนั้นมาแสดงเป็นตัวอย่าง จะกล่าวอะไรในที่นี้เล่า. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีอรรถว่าโดยยกมาแสดงเพียงส่วนเดียว". ก็ในพระบาลีนี้ เหตุไฉนจึงยกมาแสดงเพียงส่วนเดียวของปัฏฐาน ไม่ใช่ส่วนที่เหลือเล่า? เพื่อแสดงนัย. พึงทราบว่าส่วนที่เหลือแห่งปัฏฐานก็พึงทราบด้วยนัยนี้.

ตตฺถ ‘‘อปฺปมฺปิ เจ สํหิต ภาสมาโน…เป… ส ภาควา สามญฺญสฺส โหตี’’ติ (ธ. ป. ๒๐) อิทํ วาสนาภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ. เอตฺถ หิ ‘‘อปฺปมฺปิ เจ สํหิต ภาสมาโน’’ติ อิทํ วาสนาภาคิยํ, ‘‘ส ภาควา สามญฺญสฺส โหตี’’ติ อิทํ อเสกฺขภาคิยํ.

ในพระบาลีนั้น บทว่า "แม้กล่าวธรรมอันประกอบด้วยประโยชน์เพียงเล็กน้อย... (ละ)... เขาย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งความเป็นสมณะ" (ขุ.ธ. 20) นี้เป็นทั้งวาสนาภาคิยะและอเสกขภาคิยะ. ในบทนี้ บทว่า "แม้กล่าวธรรมอันประกอบด้วยประโยชน์เพียงเล็กน้อย" นี้เป็นวาสนาภาคิยะ, บทว่า "เขาย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งความเป็นสมณะ" นี้เป็นอเสกขภาคิยะ.

ตถา มฆเทวสุตฺตํ. ตตฺถ หิ ‘‘ภูตปุพฺพํ, อานนฺท, อิมิสฺสาเยว มิถิลายํ มฆเทโว นาม ราชา อโหสิ ธมฺมิโก ธมฺมราชา ธมฺเม ฐิโต มหาธมฺมราชา, ธมฺมํ จรติ พฺราหฺมณคหปติเกสุ เนคเมสุ เจว ชนปเทสุ จ, อุโปสถญฺจ อุปวสติ จาตุทฺทสึ, ปญฺจทสึ, อฏฺฐมิญฺจ ปกฺขสฺสา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๓๐๘), อิทํ วาสนาภาคิยํ. ‘‘อิทํ โข ปนานนฺท, เอตรหิ มยา กลฺยาณํ วตฺตํ นีหริตํ เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย [Pg.140] อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๘๙) อิทํ อเสกฺขภาคิยํ. ‘‘ปมาทํ อปฺปมาเทน, ยทา นุทติ ปณฺฑิโต’’ติ (ธ. ป. ๒๘) อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ. ‘‘ปญฺญาปาสาท…เป… อเวกฺขตี’’ติ (ธ. ป. ๒๘) อิทํ อเสกฺขภาคิยนฺติ อิทํ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ.

อนึ่ง มฆเทวสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า "ดูกรอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว ในเมืองมิถิลานี้แล มีพระราชาพระนามว่ามฆเทวะ เป็นธรรมิกราชา ทรงตั้งอยู่ในธรรม เป็นมหาธรรมราชา ทรงประพฤติธรรมในพราหมณ์ คฤหบดี ชาวนิคมและชาวชนบท ทรงรักษาอุโบสถในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำ แห่งปักษ์" เป็นต้น (ม.ม. 2.308) นี้เป็นวาสนาภาคิยะ. บทว่า "ดูกรอานนท์ บัดนี้ เราได้นำวัตรอันงามนี้ออกแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพาน" (ม.ม. 3.189) นี้เป็นอเสกขภาคิยะ. บทว่า "เมื่อใดบัณฑิตย่อมบรรเทาความประมาทด้วยความไม่ประมาท" (ขุ.ธ. 28) นี้เป็นนิพเพธภาคิยะ. บทว่า "ย่อมมองเห็น... (ละ)... ด้วยปัญญาดุจปราสาท" (ขุ.ธ. 28) นี้เป็นอเสกขภาคิยะ, นี้เป็นทั้งนิพเพธภาคิยะและอเสกขภาคิยะ.

ตถา ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔๙๓) สุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ตีณีติ? อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริย’’นฺติ อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ, ‘‘อญฺญาตาวินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๙๓) อิทํ อเสกฺขภาคิยํ.

อนึ่ง สูตรว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการเหล่านี้" (สํ.ม. 5.493). ในสูตรนั้น บทว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการเหล่านี้. ๓ ประการอะไรบ้าง? อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์" นี้เป็นนิพเพธภาคิยะ, บทว่า "อัญญาตาวินทรีย์" (สํ.ม. 5.493) นี้เป็นอเสกขภาคิยะ.

รฏฺฐปาลสุตฺตํ (ม. นิ. ๒.๒๙๓ อาทโย) สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ. ตตฺถ หิ ‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโส’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๓๐๖) สํกิเลโส วิภตฺโต, ‘‘เอโก วูปกฏฺโฐ’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๒๙๙) อเสกฺขธมฺมา, อิตเรน วาสนาธมฺมาติ.

รัฏฐปาลสูตร (ม.ม. 2.293 เป็นต้น) เป็นทั้งสังเกลสภาคิยะ วาสนาภาคิยะ และอเสกขภาคิยะ. ในสูตรนั้น บทว่า "โลกพร่อง ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสแห่งตัณหา" เป็นต้น (ม.ม. 2.306) แสดงสังเกลสธรรม, บทว่า "ผู้เดียว หลีกเร้น" เป็นต้น (ม.ม. 2.299) แสดงอเสกขธรรม, และบทที่เหลือแสดงวาสนาธรรม.

‘‘ธมฺเม จ เย อริยปเวทิเต รตา, อนุตฺตโร เต วจสา มนสา กมฺมุนา จ;

เต สนฺติโสรจฺจสมาธิสณฺฐิตา, สุตสฺส ปญฺญาย จ สารมชฺฌคู’’ติ. (สุ. นิ. ๓๓๒);

"ชนเหล่าใด ยินดีในธรรมที่พระอริยะประกาศแล้ว, ชนเหล่านั้นเป็นผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าด้วยวาจา ด้วยใจ และด้วยกรรม; ชนเหล่านั้นตั้งมั่นอยู่ในความสงบ ความเสงี่ยม และสมาธิ, ย่อมเข้าถึงสาระแห่งสุตะและปัญญา" (ขุ.สุ. 332);

อิทํ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ. เอตฺถ หิ ‘‘ธมฺเม จ เย อริยปเวทิเต รตา’’ติ อยํ วาสนา, ‘‘อนุตฺตรา…เป… สณฺฐิตา’’ติ อยํ นิพฺเพโธ, ‘‘สุตสฺส ปญฺญาย จ สารมชฺฌคู’’ติ อเสกฺขธมฺมา.

นี้เป็นทั้งวาสนาภาคิยะ นิพเพธภาคิยะ และอเสกขภาคิยะ. ในบทนี้ บทว่า "ชนเหล่าใด ยินดีในธรรมที่พระอริยะประกาศแล้ว" นี้เป็นวาสนา, บทว่า "เป็นผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า... (ละ)... ตั้งมั่นแล้ว" นี้เป็นนิพเพธะ, บทว่า "ย่อมเข้าถึงสาระแห่งสุตะและปัญญา" นี้เป็นอเสกขธรรม.

ตถา ‘‘สทฺโธ สุตวา นิยามทสฺสี’’ติ คาถา (สุ. นิ. ๓๗๓). ตตฺถ หิ ‘‘สทฺโธ สุตวา’’ติ วาสนา, ‘‘นิยามทสฺสี วคฺคคเตสุ น วคฺคสาริ ธีโร, โลภํ โทสํ วิเนยฺย ปฏิฆ’’นฺติ นิพฺเพโธ, ‘‘สมฺมา โส โลเก ปริพฺพเชยฺยา’’ติ อเสกฺขธมฺมา.

อนึ่ง คาถาว่า "ผู้มีศรัทธา มีสุตะ เห็นธรรมเป็นเครื่องกำหนด" (ขุ.สุ. 373). ในคาถานั้น บทว่า "ผู้มีศรัทธา มีสุตะ" นี้เป็นวาสนา, บทว่า "เห็นธรรมเป็นเครื่องกำหนด ไม่คล้อยตามหมู่ในหมู่ชนผู้แบ่งแยกกัน เป็นผู้มีปัญญา กำจัดโลภะ โทสะ และปฏิฆะ" นี้เป็นนิพเพธะ, บทว่า "เขาพึงเว้นรอบโดยชอบในโลก" นี้เป็นอเสกขธรรม.

สพฺพาสวสํวโร ปริสฺสยาทีนํ วเสน สพฺพภาคิยํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ หิ สํกิเลสธมฺมา, โลกิยสุจริตธมฺมา, เสกฺขธมฺมา, อเสกฺขธมฺมา จ วิภตฺตา. อสพฺพภาคิยํ ปน ‘‘ปสฺสํ ปสฺสตี’’ติอาทิกํ (ม. นิ. ๑.๒๐๓) อุทกาทิอนุวาทนวจนํ [Pg.141] เวทิตพฺพํ. เอวเมตสฺมึ โสฬสวิเธ สาสนปฏฺฐาเน เอเต ตณฺหาทิวเสน ตโย สํกิเลสภาคา, โวทานาทิวเสน ตโย วาสนาภาคา, เสกฺขานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ วเสน ตโย นิพฺเพธภาคา, อเสกฺขานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ เอว วเสน ตโย อเสกฺขภาคา, เตสํ วเสน มูลปฏฺฐานานิ เอว ทฺวาทส โหนฺติ. ตานิ ปน วิตฺถารนเยน วิภชิยมานานิ ฉนฺนวุตาธิกานิ จตฺตาริ สหสฺสานิ โหนฺติ. ยถาทสฺสนํ ปเนตานิ อุทฺธริตพฺพานิ. ตานิ ปน ยสฺมา สงฺคหโต กามตณฺหาทิวเสน ตโย ตณฺหาสํกิเลสภาคา, สสฺสตุจฺเฉทวเสน ทฺเว ทิฏฺฐิสํกิเลสภาคา, กายทุจฺจริตาทิวเสน ตโย ทุจฺจริตสํกิเลสภาคาติ อฏฺฐ สํกิเลสภาคา. ธมฺมามิสาภยทานวเสน ติวิธํ ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, กายสุจริตาทิวเสน ติวิธํ สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, สมถวิปสฺสนาวเสน ทุวิธํ ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถูติ อฏฺเฐว วาสนาภาคา.

สัพพาสวสังวรพึงทราบว่าเป็นสัพพภาคิยะโดยเป็นไปตามปริสสยะเป็นต้น. ในสูตรนั้น สังเกลสธรรม โลกิยสุจริตธรรม เสกขธรรม และอเสกขธรรม ได้จำแนกไว้แล้ว. ส่วนอัสสัพพภาคิยะ พึงทราบว่าเป็นถ้อยคำที่กล่าวตามน้ำเป็นต้น เช่น "เห็นอยู่ ย่อมเห็น" เป็นต้น (ม.มู. 1.203). ในปัฏฐานแห่งพระศาสนา ๑๖ อย่างนี้ สังเกลสภาค ๓ โดยเป็นไปตามตัณหาเป็นต้น, วาสนาภาค ๓ โดยเป็นไปตามโวทานเป็นต้น, นิพเพธภาค ๓ โดยเป็นไปตามสีลขันธ์เป็นต้นของเสกขะ, อเสกขภาค ๓ โดยเป็นไปตามสีลขันธ์เป็นต้นของอเสกขะ, โดยเป็นไปตามธรรมเหล่านั้น ปัฏฐานที่เป็นมูลก็มี ๑๒ อย่าง. แต่ปัฏฐานเหล่านั้น เมื่อจำแนกโดยนัยแห่งความพิสดาร ย่อมมี ๔,๐๙๖ อย่าง. แต่ปัฏฐานเหล่านั้น พึงยกมาแสดงตามที่ปรากฏ. ก็เพราะปัฏฐานเหล่านั้น โดยการสงเคราะห์ มีตัณหาสังเกลสภาค ๓ โดยเป็นไปตามกามตัณหาเป็นต้น, ทิฏฐิสังเกลสภาค ๒ โดยเป็นไปตามสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ, ทุจริตสังเกลสภาค ๓ โดยเป็นไปตามกายทุจริตเป็นต้น, รวมเป็นสังเกลสภาค ๘. วัตถุแห่งบุญกิริยาที่เป็นทาน ๓ อย่าง โดยเป็นไปตามการให้ธรรมทาน อามิสทาน และอภัยทาน, วัตถุแห่งบุญกิริยาที่เป็นศีล ๓ อย่าง โดยเป็นไปตามกายสุจริตเป็นต้น, วัตถุแห่งบุญกิริยาที่เป็นภาวนา ๒ อย่าง โดยเป็นไปตามสมถะและวิปัสสนา, รวมเป็นวาสนาภาค ๘ อย่างนี้.

สทฺธานุสารี สทฺธาวิมุตฺโต ธมฺมานุสารี ทิฏฺฐิปฺปตฺโต กายสกฺขีติ (ปุ. ป. มาติกา ๗.๓๒-๓๖; ปุ. ป. ๒๖-๓๐) ปญฺจนฺนํ เสกฺขานํ ปจฺเจกํ ตโย สีลาทิกฺขนฺธาติ ปนฺนรส นิพฺเพธภาคา, สุญฺญตานิมิตฺตาปณิหิตเภทา ปญฺญาวิมุตฺตานํ ตโย อคฺคผลธมฺมา, เตสุ ปจฺเจกํ ตโย ตโย สีลาทิกฺขนฺธา, ตถา อุภโตภาควิมุตฺตานนฺติ อฏฺฐารส, สิกฺขิตพฺพาภาวสามญฺเญน อสงฺขตธาตุํ ปกฺขิปิตฺวา เอกูนวีสติ อเสกฺขภาคา, อิติ ปุริมานิ เอกตึส, อิมานิ เอกูนวีสตีติ สมปญฺญาส สํกิเลสภาคิยาทิธมฺมา โหนฺติ. ตสฺมา อิเมสํ สมปญฺญาสาย สํกิเลสภาคิยาทิธมฺมานํ วเสน สมปญฺญาส สุตฺตานิ โหนฺติ.

สัทธานุสารี สัทธาวิมุต ธัมมานุสารี ทิฏฐิปัตตะ กายสักขี (ปุ.ป.มาติกา 7.32-36; ปุ.ป. 26-30) ของเสกขะ ๕ จำพวก แต่ละจำพวกมีสีลขันธ์เป็นต้น ๓ อย่าง รวมเป็นนิพเพธภาค ๑๕, อัคคผลธรรม ๓ อย่างของท่านผู้ปัญญาวิมุต ซึ่งจำแนกเป็นสุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ, ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างมีสีลขันธ์เป็นต้น ๓ อย่าง, และของท่านผู้อุภโตภาควิมุตก็เช่นกัน รวมเป็น ๑๘, เมื่อรวมอสังขตธาตุเข้าด้วยโดยความเป็นธรรมที่ไม่มีกิจอันจะพึงศึกษาอีก ก็เป็นอเสกขภาค ๑๙, ดังนั้น ๓๑ อย่างแรก และ ๑๙ อย่างหลัง รวมเป็นสังเกลสภาคิยธรรมเป็นต้น ๕๐ อย่าง. เพราะเหตุนั้น โดยเป็นไปตามสังเกลสภาคิยธรรมเป็นต้น ๕๐ อย่างเหล่านี้ จึงมีสูตร ๕๐ สูตร.

ยสฺมา จ เต ปญฺญาวิมุตฺตา อุภโตภาควิมุตฺตวิภาคํ อกตฺวา อสงฺขตาย ธาตุยา อคฺคหเณน นิปฺปริยาเยน อเสกฺขภาคาภาวโต นเวว อเสกฺขภาคาติ สมจตฺตาลีส โหนฺติ, ตสฺมา เปฏเก ‘‘จตฺตารีสาย อากาเรหิ ปริเยสิตพฺพํ, ปญฺญาสาย อากาเรหิ สาสนปฏฺฐานํ นิทฺทิฏฺฐ’’นฺติ (เปฏโก. ๒๑) จ วุตฺตํ. สงฺคหโต เอว ปน ปุพฺเพ วุตฺตวิตฺถารนเยน โสฬส โหนฺติ, ปุน ติวิธสํกิเลสภาคิยาทิวเสน ทฺวาทส โหนฺติ, ปุน ตณฺหาทิฏฺฐิทุจฺจริตสํกิเลสตณฺหาทิฏฺฐิทุจฺจริตโวทานภาเวน ฉ โหนฺติ, ปุน สํกิเลสภาคิยํ วาสนาภาคิยํ ทสฺสนภาคิยํ [Pg.142] วาสนาภาคิยํ อเสกฺขภาคิยนฺติ ปญฺจ โหนฺติ, ปุน มูลปฏฺฐานวเสน จตฺตาริ โหนฺติ, ปุถุชฺชนภาคิยเสกฺขภาคิยอเสกฺขภาคิยภาเวน ตีณิ โหนฺติ, ปุน สํกิเลสภาคิยโวทานภาคิยภาเวน ทฺเว เอว โหนฺติ. ปฏฺฐานภาเวน ปน เอกวิธเมว, อิติ ปฏฺฐานภาเวน เอกวิธมฺปิ สํกิเลสโวทานภาคิยภาเวน ทุวิธนฺติ วิภาคโต ยาว ฉนฺนวุตาธิกํ จตุสหสฺสปฺปเภทํ โหติ, ตาว เนตพฺพํ. เอวเมตํ ปฏฺฐานํ สงฺคหโต, วิภาคโต จ เวทิตพฺพํ.

และเพราะเหตุที่ท่านผู้ปัญญาวิมุตเหล่านั้น ไม่ได้ทำความแตกต่างแห่งท่านผู้ปัญญาวิมุตและท่านผู้อุภโตภาควิมุต ด้วยการไม่ถือเอาอสังขตธาตุ เพราะไม่มีอเสกขภาคโดยนิปปริยาย จึงมีอเสกขภาค ๙ อย่างเท่านั้น รวมเป็น ๔๐ อย่าง เพราะเหตุนั้น ในเปฏกะจึงกล่าวไว้ว่า “พึงแสวงหาด้วยอาการ ๔๐ อย่าง การตั้งอยู่แห่งพระศาสนาแสดงไว้ด้วยอาการ ๕๐ อย่าง” (เปฏก. ๒๑) แต่โดยการสงเคราะห์เท่านั้น มี ๑๖ อย่าง ด้วยนัยแห่งความพิสดารที่กล่าวไว้ก่อนอีกครั้งหนึ่ง มี ๑๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นส่วนแห่งกิเลส ๓ อย่างเป็นต้น อีกครั้งหนึ่ง มี ๖ อย่าง โดยความเป็นส่วนแห่งกิเลสคือตัณหา ทิฏฐิ ทุจริต และส่วนแห่งความบริสุทธิ์คือตัณหา ทิฏฐิ ทุจริต อีกครั้งหนึ่ง มี ๕ อย่าง โดยเป็นส่วนแห่งกิเลส ส่วนแห่งวาสนา ส่วนแห่งทัสสนะ ส่วนแห่งวาสนา ส่วนแห่งอเสกขะ อีกครั้งหนึ่ง มี ๔ อย่าง โดยเป็นมูลปัฏฐาน มี ๓ อย่าง โดยความเป็นส่วนแห่งปุถุชน ส่วนแห่งเสกขะ ส่วนแห่งอเสกขะ อีกครั้งหนึ่ง มี ๒ อย่างเท่านั้น โดยความเป็นส่วนแห่งกิเลสและส่วนแห่งความบริสุทธิ์ แต่โดยความเป็นปัฏฐาน มีอย่างเดียวเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ แม้มีอย่างเดียวโดยความเป็นปัฏฐาน ก็พึงนำไปจนถึง ๔,๐๙๖ ประเภท โดยการจำแนกเป็น ๒ อย่าง โดยความเป็นส่วนแห่งกิเลสและส่วนแห่งความบริสุทธิ์ ปัฏฐานนี้พึงทราบโดยการสงเคราะห์และโดยการจำแนกด้วยประการฉะนี้

อิมสฺสาปิ ปฏฺฐานวิภาคสฺส, น ปุริมสฺเสวาติ อธิปฺปาโย. โลกิกํ อสฺสตฺถีติ, โลกิกสหจรณโต วา โลกิยํ, สุตฺตํ ปเทเสนาติ เอกเทเสน. สพฺพปเทสูติ ตํตํติกานํ ตติยปเทสุ. พุทฺธาทีนนฺติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ. ธมฺโม ปเนตฺถ พุทฺธาทิคฺคหเณน เวทิตพฺโพ, อาทิสทฺเทน วา.

มีความหมายว่า ของการจำแนกปัฏฐานนี้ด้วย ไม่ใช่ของปัฏฐานก่อนเท่านั้น คำว่า โลกิยะ คือมีอยู่แก่โลก หรือเป็นโลกิยะเพราะการอยู่ร่วมกับโลกิยะ คำว่า สุตตะโดยส่วนเดียว คือโดยส่วนหนึ่ง คำว่า ในส่วนทั้งปวง คือในบทที่ ๓ ของติกะเหล่านั้นๆ คำว่า ของพระพุทธเจ้าเป็นต้น คือของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระพุทธเจ้า ในที่นี้พึงทราบธรรมด้วยการถือเอาพระพุทธเจ้าเป็นต้น หรือด้วยคำว่า เป็นต้น

ปริณมตีติ ปริปจฺจติ. ธรนฺตีติ ปพนฺธวเสน ปวตฺตนฺติ. นฺติ ปาปกมฺมํ. เตติ กุสลาภินิพฺพตฺตกฺขนฺธา. รกฺขนฺติ วิปากทานโต วิปจฺจิตุํ โอกาสํ น เทนฺตีติ อตฺโถ. อยญฺจ อตฺโถ อุปปชฺชเวทนีเยสุ ยุชฺชติ, อิตรสฺมิมฺปิ ยถารหํ ลพฺภเตว. เตนาห ‘‘ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว’’ติ.

คำว่า ปริณมติ คือสุกงอม คำว่า ธรันติ คือเป็นไปโดยความเป็นไปอย่างต่อเนื่อง คำว่า น (ในคำว่า นฺติ) คือกรรมชั่ว คำว่า เต คือขันธ์ที่เกิดจากกุศล คำว่า รกฺขนฺติ คือไม่เปิดโอกาสให้วิบากเพื่อจะสุกงอม ความหมายว่าอย่างนั้น และความหมายนี้ย่อมสมควรในอุปปัชชเวทนียกรรม แม้ในกรรมอื่นก็ย่อมได้ตามสมควรนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในภพที่ ๒ หรือที่ ๓”

๑๑๓. อตฺตโน อนวชฺชสุขาวหํ ปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชนฺโต ปรมตฺถโต อตฺตกาโม นามาติ อาห ‘‘อตฺตโน สุขกาโม’’ติ. สุขานุพนฺธญฺหิ สุขํ กาเมนฺโต สุขเมว กาเมตีติ จ สุขกาโมติ.

๑๑๓. บุคคลผู้ปฏิบัติปฏิปทาที่นำมาซึ่งความสุขอันไม่มีโทษแก่ตน ชื่อว่าเป็นผู้รักตนโดยปรมัตถ์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้รักความสุขของตน” และผู้ปรารถนาความสุขที่ต่อเนื่องด้วยความสุข ย่อมปรารถนาแต่ความสุขเท่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้รักความสุข

วิตฺถตฏฺเฐนาติ สุวิปฺผารทิฏฺฐีนํ ปวตฺตนฏฺฐานตาสงฺขาเตน วิตฺถารฏฺเฐน.

คำว่า โดยความเป็นที่กว้างขวาง คือโดยความเป็นที่กว้างขวางอันนับว่าเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของทิฏฐิที่แผ่ไปกว้างขวางดีแล้ว

๑๑๔. ทิฏฺเฐ ทุกฺขาทิธมฺเมติ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมํ, ทุกฺขาทิธมฺเม ทิฏฺเฐ ญาเตติ อตฺโถ.

๑๑๔. คำว่า ในธรรมคือทุกข์เป็นต้นที่เห็นแล้ว เป็นสัตตมีวิภัตติในลักษณะแห่งภาวะที่เห็นแล้ว ความหมายว่า ในธรรมคือทุกข์เป็นต้นที่รู้แล้ว

‘‘อุทฺธ’’นฺติอาทิ กาลเทสานํ อนวเสสปริยาทานนฺติ อาห ‘‘อุทฺธนฺติ อนาคตํ, อุปริ จา’’ติอาทิ. คมเนนาติ จุตูปปาตคมเนน.

คำว่า อุทธัง เป็นต้น เป็นการถือเอาโดยไม่เหลือซึ่งกาลและทิศ จึงกล่าวว่า “อุทธัง คืออนาคต และเบื้องบน” เป็นต้น คำว่า ด้วยการไป คือด้วยการไปแห่งจุติและปฏิสนธิ

๑๑๕. นครทฺวารถิรกรณตฺถนฺติ นครสฺส ทฺวารพาหถิรกรณตฺถํ. คมฺภีรเนมตายาติ ‘‘เนมํ’’วุจฺจติ นิขาตถมฺภาทีนํ ปถวึ อนุปวิสิตฺวา ฐิตปฺปเทโส[Pg.143], คมฺภีรํ เนมํ เอตสฺสาติ คมฺภีรเนโม, ตสฺส ภาโว คมฺภีรเนมตา, ตาย. กมฺปนํ ยถาฐิตสฺส อิโต จิโต จ สญฺโจปนํ, จาลนํ ฐิตฏฺฐานโต จาวนํ. อชฺโฌคาเหตฺวาติ อวิปรีตสภาวาภิสมยวเสน อนุปวิสิตฺวา, อนุปวิฏฺโฐ วิย หุตฺวาติ อตฺโถ.

๑๑๕. คำว่า เพื่อให้ประตูเมืองมั่นคง คือเพื่อทำให้บานประตูเมืองมั่นคง คำว่า ด้วยความเป็นผู้มีรากฐานลึก คำว่า เนมะ หมายถึงส่วนที่เสาหลักเป็นต้นที่ฝังลงไปในแผ่นดินตั้งอยู่ สิ่งที่มีรากฐานลึก ชื่อว่า คัมภีรเนมะ ภาวะของคัมภีรเนมะ คือ คัมภีรเนมตา ด้วยคัมภีรเนมตานั้น คำว่า กัมปนะ คือการเคลื่อนไหวไปมาของสิ่งที่ตั้งอยู่แล้ว คำว่า จาลนะ คือการเคลื่อนจากที่ตั้งอยู่ คำว่า อัชโฌคาเหตวา คือเข้าไปโดยการตรัสรู้สภาวะที่ไม่วิปริต ความหมายว่า เป็นผู้เข้าไปแล้ว

สํโยชนานํ ปชหนวเสนาติ คาถาย วจนเสสํ อาเนตฺวา ทสฺเสติ. อถ วา ปหาตพฺพสฺส ปหาเนน วินา น ภาวนาสิทฺธีติ อตฺถสิทฺธํ ปหาตพฺพปหานํ อชฺฌตฺตํ, พหิทฺธาติ ปททฺวเยน โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธาติ โอรมฺภาคิยอุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานํ วิสํโยคคหิโตติ อิมมตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถตุํ ‘‘เตนาห สพฺพโลเก’’ติ วุตฺตํ.

คำว่า โดยการละสังโยชน์ทั้งหลาย แสดงส่วนที่เหลือของคาถามาประกอบ หรืออีกนัยหนึ่ง หากปราศจากการละสิ่งที่ควรละ การเจริญ (ภาวนา) ย่อมไม่สำเร็จ เพราะเหตุนั้น จึงแสดงการละสิ่งที่ควรละที่สำเร็จโดยอรรถด้วยบทว่า อัชฌัตตะ และ พหิทธา โดยประกอบกับบททั้งสองว่า อัชฌัตตะ พหิทธา เพื่อยืนยันความหมายนี้ในบาลีว่า เป็นผู้ปราศจากสังโยชน์คือโอรัมภาคิยะและอุทธัมภาคิยะ จึงกล่าวว่า “เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ในโลกทั้งปวง”

อโลภสีเสนาติ อโลเภน ปุพฺพงฺคเมน, ยโต โยคาวจโร ‘‘เนกฺขมฺมจฺฉนฺโท’’ติ วุจฺจติ. อสุภสญฺญา ราคปฺปฏิปกฺขตาย ‘‘วิเสสโต อโลภปฺปธานา’’ติ วุตฺตา, ทสาสุภวเสน วา. อธิคตชฺฌานาทีนีติ อาทิสทฺเทน วิปสฺสนาทีนิ สงฺคณฺหาติ. วิหึสารติราคานํ พฺยาปาทเหตุกโต จตฺตาโรปิ พฺรหฺมวิหารา อพฺยาปาทปธานาติ อาห ‘‘จตุ…เป… อพฺยาปาโท ธมฺมปท’’นฺติ. อธิคตานิ ฌานาทีนีติ โยชนา. ทสานุสฺสติ…เป… อธิคตานิ สมฺมาสติ ธมฺมปทํ สติสีเสน เตสํ อธิคนฺตพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย. อานาปานภาวนายํ สมาธิปิ ปธาโน, น สติ เอวาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ทสกสิณ…เป… สมฺมาสมาธิ ธมฺมปท’’นฺติ วุตฺตํ. จตุธาตุววตฺถานวเสน อธิคตานมฺปิ เอตฺเถว สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

คำว่า ด้วยอโลภะเป็นประธาน คือด้วยอโลภะเป็นเบื้องหน้า เพราะเหตุที่โยคาวจรเรียกว่า “ผู้มีฉันทะในเนกขัมมะ” อสุภสัญญาถูกกล่าวว่า “มีอโลภะเป็นประธานโดยเฉพาะ” เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะ หรือโดยอสุภ ๑๐ อย่าง คำว่า ฌานเป็นต้นที่บรรลุแล้ว คำว่า เป็นต้น รวบรวมวิปัสสนาเป็นต้น พรหมวิหารทั้ง ๔ มีอัพยาบาทเป็นประธาน เพราะความเบียดเบียน ความยินดี และราคะ มีพยาบาทเป็นเหตุ จึงกล่าวว่า “พรหมวิหาร ๔…เป็นต้น…อัพยาบาทเป็นธรรมบท” การประกอบว่า ฌานเป็นต้นที่บรรลุแล้ว คำว่า อนุสสติ ๑๐…เป็นต้น…สัมมาสติเป็นธรรมบทที่บรรลุแล้ว มีสติเป็นประธาน เพราะสิ่งเหล่านั้นควรบรรลุด้วยสติ ดังนี้เป็นความหมาย เพื่อแสดงว่า สมาธิก็เป็นประธานในการเจริญอานาปานสติ ไม่ใช่สติเท่านั้น จึงกล่าวว่า “กสิณ ๑๐…เป็นต้น…สัมมาสมาธิเป็นธรรมบท” การสงเคราะห์แม้สิ่งที่บรรลุแล้วโดยการกำหนดธาตุ ๔ ก็พึงเห็นในที่นี้

๑๑๖. อุปลกฺขณการณานีติ สญฺชานนนิมิตฺตานิ.

๑๑๖. คำว่า เหตุแห่งการกำหนดรู้ คือนิมิตแห่งการรู้

ปาปเมว ปาปิโยติ อาห ‘‘ปาปํ โหตี’’ติ, ‘‘ปาปิโย’’ติ จ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตํ. เอกวจเน พหุวจนนฺติ เอกวจเน วตฺตพฺเพ พหุวจนํ วุตฺตํ.

คำว่า บาปเท่านั้นเป็นบาปยิ่ง จึงกล่าวว่า “เป็นบาป” และคำว่า “ปาปิโย” กล่าวโดยการสลับลิงค์ คำว่า เอกวจนะเป็นพหุวจนะ คือกล่าวพหุวจนะในที่ที่ควรกล่าวเอกวจนะ

๑๑๗. โอลียนตณฺหาภินิเวสวเสนาติ ภวตณฺหาภวทิฏฺฐิวเสน. ตา หิ ภเวสุ สตฺเต อลฺลียาเปนฺติ. อติธาวนาภินิเวสวเสนาติ อุจฺเฉททิฏฺฐิวเสน. สา หิ อวฏฺฏุปจฺเฉทเมว วฏฺฏุปจฺเฉทํ กตฺวา อภินิวิสนโต อติธาวนาภินิเวโส นาม. โอลียนฺตีติ สมฺมาปฏิปตฺติโต สงฺโกจํ อาปชฺชนฺติ. อภิธาวนฺตีติ สมฺมาปฏิปตฺตึ อติกฺกมนฺติ.

๑๑๗. คำว่า โดยความยึดมั่นในตัณหาที่จมลง คือโดยภวตัณหาและภวทิฏฐิ เพราะตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้นย่อมทำให้สัตว์จมลงในภพทั้งหลาย คำว่า โดยความยึดมั่นในการวิ่งเลยไป คือโดยอุจเฉททิฏฐิ เพราะอุจเฉททิฏฐินั้นย่อมยึดมั่นโดยการทำความไม่ขาดสูญแห่งวัฏฏะให้เป็นความขาดสูญแห่งวัฏฏะนั่นเอง จึงชื่อว่า อติธาวนาภินิเวส คำว่า โอฬียันติ คือหดตัวจากการปฏิบัติชอบ คำว่า อภิธาวันติ คือก้าวล่วงการปฏิบัติชอบ

เตสญฺจาติ [Pg.144] เตสํ อุภินฺนํ อภินิเวสานํ, ตทญฺเญสญฺจ สพฺพมญฺญิตานํ.

คำว่า ของสิ่งเหล่านั้นด้วย คือของความยึดมั่นทั้งสองนั้น และของความสำคัญผิดทั้งปวงอื่นจากนั้นด้วย

๑๑๘. อิทํ อิฏฺฐวิปากํ อนิฏฺฐวิปากนฺติ อิทํ อิฏฺฐวิปากสงฺขาตํ อนิฏฺฐวิปากสงฺขาตํ ผลํ.

๑๑๘. คำว่า นี้เป็นวิบากที่น่าปรารถนา นี้เป็นวิบากที่ไม่น่าปรารถนา คือผลอันนับว่าวิบากที่น่าปรารถนาและอันนับว่าวิบากที่ไม่น่าปรารถนานี้

‘‘อกงฺขโต น ชาเนยฺยุ’’นฺติ เอเตน ‘‘อากงฺขโต’’ติ อิมินา ปเทน สทฺธึ สมฺพนฺธทสฺสนมุเขน ‘‘น ชญฺญา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ.

ด้วยคำว่า “ไม่พึงรู้แก่ผู้ปรารถนา” นี้ แสดงความหมายของบทว่า “ไม่พึงรู้” โดยแสดงการเชื่อมโยงกับบทว่า “แก่ผู้ปรารถนา”

น อุปลพฺภตีติ นตฺถีติ อตฺโถ.

คำว่า ไม่ปรากฏ คือไม่มี ความหมายว่าอย่างนั้น

๑๒๐. ตานีติ กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตานิ. ปตฺถรณากาโรเยว เหส, ยทิทํ ฉายานํ โวลมฺพนํ. เอวํ โหตีติ ‘‘อกตํ วต เม กลฺยาณ’’นฺติอาทิปฺปกาเรน วิปฺปฏิสาโร โหติ.

๑๒๐. คำว่า สิ่งเหล่านั้น คือกรรม กรรมนิมิต และคตินิมิต การแผ่ไปเท่านั้นคือการห้อยลงของเงา คำว่า เป็นอย่างนั้น คือมีความเดือดร้อนใจด้วยประการที่ว่า “เราไม่ได้ทำกรรมดีหนอ” เป็นต้น

๑๒๒. เอสเกหีติ คเวสเกหิ สปรสนฺตาเน สมฺปาทเกหิ. ทุกฺขุทฺรยนฺติ ทุกฺขผลํ. ตีหิ การเณหีติ กายวาจาจิตฺเตหิ. ตานิ หิ ตํตํสํวรานํ ทฺวารภาเวน การณานีติ วุตฺตานิ. ตีหิ ฐาเนหีติ วา ตีหิ อุปฺปตฺติฏฺฐาเนหิ. ปิหิตนฺติ ปิธายกํ.

๑๒๒. คำว่า โดยผู้แสวงหา คือโดยผู้แสวงหา ผู้ทำให้สำเร็จในสันดานของตนและผู้อื่น คำว่า มีทุกข์เป็นผล คือมีผลเป็นทุกข์ คำว่า ด้วยเหตุ ๓ อย่าง คือด้วยกาย วาจา ใจ เพราะเหตุว่าสิ่งเหล่านั้นถูกกล่าวว่าเป็นเหตุโดยความเป็นประตูแห่งสังวรนั้นๆ หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น ๓ อย่าง คำว่า ปิดกั้น คือเครื่องปิดบัง

‘‘อุฏฺฐานฏฺฐานสงฺขาต’’นฺติ อิทํ ปาสาณภาวสามญฺญํ คเหตฺวา วุตฺตํ.

คำว่า “อันนับว่าที่ตั้งแห่งการลุกขึ้น” นี้กล่าวโดยถือเอาความเป็นหินโดยทั่วไป

๑๒๓. รชมิสฺสกนฺติ ปุปฺผรชมิสฺสกํ. ตสฺสาติ ตสฺส เสกฺขาเสกฺขมุนิโน. มหิจฺฉาทีนํ วิย คาเม จรณปฺปจฺจยา คามวาสีนํ สทฺธาหานิ วา โภคหานิ วา น โหติ, อถ โข อุปรูปริ วุทฺธิเยว โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปากติกเมว โหตี’’ติ อาห. อชฺฌตฺติกกมฺมฏฺฐานนฺติ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ.

๑๒๓. คำว่า ระคนด้วยละออง คือระคนด้วยละอองดอกไม้ คำว่า ของท่านนั้น คือของพระมุนีผู้เป็นเสกขะและอเสกขะนั้น ศรัทธาหรือโภคะของชาวบ้านย่อมไม่เสื่อมเพราะเหตุแห่งการเที่ยวไปในบ้าน เหมือนอย่างพวกผู้มีความปรารถนามากเป็นต้น แต่ย่อมมีความเจริญยิ่งๆ ขึ้นไปเท่านั้น จึงแสดงว่า “เป็นไปตามปกติเท่านั้น” คำว่า อัชฌัตติกกรรมฐาน คือจตุสัจจกรรมฐาน

เตนาติ กุสเลน กายวจีกมฺเมน. ถิรภาโว ถามํ นามาติ ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ถามวาติ ฐิติมา’’ติ อาห.

คำว่า ด้วยกุศลนั้น คือด้วยกายกรรมและวจีกรรมที่เป็นกุศล ความมั่นคงชื่อว่ากำลัง ทรงแสดงอรรถของคำนั้นว่า "ผู้มีกำลัง" คือ "ผู้ตั้งมั่น" ดังนี้

อตฺตสํนิสฺสยํ เปมํ อตฺตาติ คเหตฺวา ‘‘อตฺตสม’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อตฺตเปเมน สมํ เปมํ นตฺถี’’ติ. ภควโต วิปสฺสนาญาโณภาสปฺปวตฺตึ สนฺธายาห ‘‘ปญฺญา ปน…เป… สกฺโกตี’’ติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ปน อภิญฺญาญาณานิ จ อนนฺตาปริมาณํ โลกธาตุํ โอภาเสนฺติ.

ทรงถือเอาความรักที่มีตนเป็นที่อาศัยว่าเป็นตน จึงกล่าวว่า "เสมอด้วยตน" ดังนี้ว่า "ความรักเสมอด้วยตนไม่มี" ทรงหมายถึงความเป็นไปแห่งแสงสว่างคือวิปัสสนาญาณของพระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ปัญญาแล... (ย่อ)... สามารถ" อนึ่ง สัพพัญญุตญาณและอภิญญาญาณทั้งหลาย ย่อมแผ่รัศมีไปทั่วอนันตโลกธาตุอันประมาณมิได้

๑๒๔. กิสฺส ภีตาติ เกน การเณน ภีตา.

๑๒๔. กลัวอะไร คือ กลัวด้วยเหตุอะไร

ฐเปตฺวาติ [Pg.145] ปวตฺเตตฺวา. วจนีโย ยาจกานนฺติ โยชนา, ยาจิตพฺพยุตฺโตติ อตฺโถ. ยญฺญอุปกฺขโรติ ยญฺโญปกรณํ. ‘‘เอเตสุ ธมฺเมสุ ฐิโต จตูสู’’ติ วุตฺตํ จตุกฺกํ ววตฺถเปตุํ ‘‘สทฺโธติ เอกํ องฺค’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

คำว่า ตั้งไว้ คือ ให้เป็นไป คำว่า พึงกล่าวแก่พวกยาจก ดังนี้เป็นการประกอบบท ความหมายว่า ควรขอ คำว่า เครื่องบูชายัญ คือ อุปกรณ์แห่งยัญ เพื่อกำหนดจำแนกธรรม ๔ ประการที่กล่าวว่า "ตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการเหล่านี้" จึงกล่าวว่า "ศรัทธาเป็นองค์หนึ่ง" เป็นต้น

คาถายํ วุตฺตธมฺเม ทฺเว ทฺเว เอกํ กตฺวา องฺคกรณํ ทุกนโย.

ธรรมที่กล่าวไว้ในคาถา สองอย่างรวมเป็นหนึ่ง การทำเป็นองค์เป็นนัยแห่งคู่

ชาติธมฺมนฺติ ปวตฺติธมฺมํ สนฺธาย วทติ.

คำว่า มีชาติเป็นธรรมดา ทรงกล่าวหมายถึงธรรมที่เป็นไป

๑๒๕. สจฺเจกเทสโต สจฺจสมุทาโย อนวเสสปริยาทานโต วิสิฏฺโฐติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปรมตฺถสจฺจํ วา โหตู’’ติ อาห. จตุโร ปทาติ จตฺตาริ ปทานิ, ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, จตฺตาโร ธมฺมโกฏฺฐาสาติ อตฺโถ. เกวลํ สตฺตวิภาคทสฺสนตฺถเมว จตุปทคฺคหณํ, น อธิคตธมฺมานุรูปตาย.

๑๒๕. แสดงว่าสัจจะที่รวมกันประเสริฐกว่าสัจจะเพียงส่วนเดียว เพราะครอบคลุมได้โดยไม่เหลือ จึงกล่าวว่า "เป็นปรมัตถสัจจะ" ดังนี้ คำว่า สี่บท คือ บทสี่บท กล่าวโดยการสลับลิงค์ ความหมายว่า ส่วนแห่งธรรม ๔ ส่วน การถือเอาสี่บทนี้ เพียงเพื่อแสดงการจำแนกสัตว์เท่านั้น ไม่ใช่เพราะความเหมาะสมกับธรรมที่บรรลุแล้ว

นิมฺมทาติ น มทา.

คำว่า นิมมทะ คือ ไม่มีความมัวเมา

‘‘สจฺจวาที ชิโน โรโม’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ โรโมติ ทิฏฺฐิราครตฺตานํ ติตฺถิยานํ, ติตฺถกรานญฺจ อธมฺมวาทีนํ ราควิปรีตธมฺมเทสนโต ภยชนโก, อธมฺมวาทีนํ วา ตตฺถ อาทีนวทสฺสเนน ภายิตพฺโพ, อปฺปหีนาสํวรานํ วา ทุรุปสงฺกมนโต ทุราสโทติ อตฺโถ.

"พระชินเจ้าผู้ตรัสสัจจะ เป็นผู้ยังความขนพองสยองเกล้า" แม้ดังนี้ก็เป็นบทว่า. ในบทนั้น คำว่า "โรโม" (ผู้ยังความขนพองสยองเกล้า) เป็นผู้ยังความกลัวให้เกิดแก่พวกเดียรถีย์และพวกเจ้าลัทธิผู้กล่าวอธรรม ผู้กำหนัดด้วยทิฏฐิและราคะ เพราะการแสดงธรรมที่ตรงกันข้ามกับราคะ, หรือเป็นที่น่ากลัวแก่พวกผู้กล่าวอธรรม เพราะการเห็นโทษในธรรมนั้น, หรือเป็นผู้เข้าถึงได้ยาก เพราะการเข้าใกล้ได้ยากแก่ผู้ที่ยังละกิเลสไม่ได้และยังไม่สำรวม อรรถว่าดังนี้.

สจฺโจ จ โส ธมฺโม จาติ สจฺจธมฺโม. เตนาห ‘‘เอกนฺตนิสฺสรณภาเวนา’’ติอาทิ.

ธรรมนั้นเป็นสัจจะด้วย เป็นธรรมด้วย จึงชื่อว่า สัจจธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นเครื่องนำออกโดยส่วนเดียว" เป็นต้น.

เอกายนภาวนฺติ เอกมคฺคภาวํ, อญฺญมคฺคภาวนฺติ อตฺโถ.

"ความเป็นทางเดียว" คือ ความเป็นทางเดียว, อรรถว่า ความเป็นทางที่ไม่มีทางอื่น.

ทสฺสนภาคิยํ ภาวนาภาคิยนฺติ นิพฺเพธภาคิยเมว ทฺวิธา วิภชิตฺวา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สํกิเลสภาคิยาทีหิ จตูหิ ปเทหี’’ติ. เสสตฺติกานนฺติ สตฺตาธิฏฺฐานตฺติกาทีนํ อฏฺฐนฺนํ ติกานํ. เสสปทานญฺจาติ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจาติอาทิมิสฺสกปทานญฺจ. จ-สทฺเทน สํกิเลสภาคิยาทิปทานิ จ สงฺคณฺหาติ. โลกิยตฺติกสฺเสว หิ ‘‘เสสปทานี’’ติ วุตฺเตหิ มิสฺสกปเทหิ เอวํ สํสนฺทเน นยทสฺสนํ, อิตเรสํ ปน ติกานํ สํกิเลสภาคิยาทิปเทหิ เจว เสสปเทหิ จ สํสนฺทเน อิทํ นยทสฺสนนฺติ ‘‘วุตฺตนยานุสาเรน สุวิญฺเญยฺย’’นฺติ วุตฺตํ. สมติกฺกมนนฺติ ปหานํ. สติปิ วาสนาภาคิยสํกิเลสภาคิยธมฺมานํ โลกิยภาเว [Pg.146] ปุริเมหิ ปน ปจฺฉิมา ปหาตพฺพา ตทงฺควเสน, วิกฺขมฺภนวเสน จ. เอวํ ปชหนสมตฺถตาย ปหานนฺติ วุตฺตํ ‘‘วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ สํกิเลสภาคิยสฺส สมติกฺกมาย โหตี’’ติ. สํกิเลสธมฺมานํ สมติกฺกเมน อธิคนฺตพฺพา โวทานธมฺมา วิยาติ โยชนา. ภาวนา นาม ติวิธา ฌานภาวนา, วิปสฺสนาภาวนา, มคฺคภาวนาติ. ตาสุ มคฺคภาวนาย คหิตาย วิปสฺสนาภาวนา คหิตา เอว โหตีติ ตํ อนามสิตฺวา อิตรา ทฺเว เอว คหิตา. ตถาปิ ‘‘ภาวนาภาคิยสฺส สุตฺตสฺส ปฏินิสฺสคฺคายา’’ติ วุตฺเต กึ สพฺเพน สพฺพํ อเสกฺขสฺส ฌานภาวนาปิ ปฏินิสฺสฏฺฐาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา ปาฬิยํ ‘‘อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถ’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อเสกฺขธมฺเมสุ อุปฺปนฺเนสุ มคฺคภาวนากิจฺจํ นาม นตฺถี’’ติ วตฺวา ‘‘ฌานภาวนาปิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถา เอวา’’ติ อาห.

"ส่วนแห่งทัสสนะและส่วนแห่งภาวนา" กล่าวโดยจำแนกนิพเพธภาคิยะออกเป็นสองอย่าง จึงกล่าวว่า "ด้วยบท ๔ มีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น" ดังนี้. "แห่งติกะที่เหลือ" คือ แห่งติกะ ๘ มีสัตตาธิฏฐานติกะเป็นต้น. "และบทที่เหลือ" คือ บทผสมมีสังขิเลสภาคิยะและวาสนาภาคิยะเป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า "จะ" ย่อมสงเคราะห์บทมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้นด้วย. ก็การแสดงนัยในการเทียบเคียงติกะที่เป็นโลกิยะเท่านั้น ด้วยบทผสมที่กล่าวว่า "บทที่เหลือ" ดังนี้, ส่วนการแสดงนัยนี้ในการเทียบเคียงติกะที่เหลือ ด้วยบทมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้นและด้วยบทที่เหลือ จึงกล่าวว่า "พึงรู้ได้โดยง่ายตามนัยที่กล่าวแล้ว". "การก้าวล่วง" คือ การละ. แม้ธรรมที่เป็นวาสนาภาคิยะและสังขิเลสภาคิยะจะเป็นโลกิยะก็ตาม แต่ธรรมที่อยู่หลังพึงละด้วยธรรมที่อยู่หน้า โดยความเป็นตทังคปหานและวิกขัมภนปหาน. ด้วยความสามารถในการละอย่างนี้ จึงกล่าวว่า "การละ" ดังนี้ว่า "สูตรที่เป็นวาสนาภาคิยะ ย่อมเป็นไปเพื่อการก้าวล่วงสังขิเลสภาคิยะ". เป็นบทเชื่อมว่า ธรรมเครื่องผ่องแผ้วพึงบรรลุได้ด้วยการก้าวล่วงสังขิเลสธรรมทั้งหลาย. ภาวนาชื่อว่ามี ๓ อย่าง คือ ฌานภาวนา, วิปัสสนาภาวนา, มรรคภาวนา. ในภาวนาเหล่านั้น เมื่อมรรคภาวนาถูกถือเอาแล้ว วิปัสสนาภาวนาก็ถูกถือเอาแล้วด้วยเหตุนั้น จึงไม่กล่าวถึงวิปัสสนาภาวนา แต่กล่าวถึงอีกสองอย่างเท่านั้น. ถึงกระนั้น เมื่อกล่าวว่า "เพื่อการสละสูตรที่เป็นภาวนาภาคิยะ" พึงพิจารณาคำถามว่า "ฌานภาวนาของพระอเสกขะก็ถูกสละทั้งหมดหรือ" แล้วแสดงว่า ในบาลีกล่าวว่า "สูตรที่เป็นอเสกขภาคิยะ ย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน" ดังนี้ โดยกล่าวว่า "เมื่ออเสกขธรรมเกิดขึ้นแล้ว กิจแห่งมรรคภาวนาชื่อว่าไม่มี" แล้วกล่าวว่า "ฌานภาวนาก็เป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันเท่านั้น".

เอกํ เอว ภวพีชํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ เอกพีชํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ เอกพีชี. สนฺธาวิตฺวา สมาคนฺตฺวา, นิพฺพตฺตนวเสน อุปคนฺตฺวาติ อตฺโถ. สํสริตฺวาติ ตสฺเสว เววจนํ. กุลํ กุลํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. ปุริมปเท อนุนาสิกโลปํ อกตฺวา นิทฺเทโส.

ปฏิสนธิวิญญาณอันเป็นพืชแห่งภพมีอย่างเดียว ชื่อว่ามีพืชเดียว, ปฏิสนธิวิญญาณนั้นมีแก่สัตว์นั้น ฉะนั้นสัตว์นั้นชื่อว่าเอกพีชี (มีพืชเดียว). "ท่องเที่ยวไป" คือ มาประชุมกัน, อรรถว่า เข้าถึงโดยความเป็นไปแห่งการเกิด. "ท่องเที่ยวไป" เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. "ไปสู่ตระกูลสู่ตระกูล" ชื่อว่า โกลังโกละ. ในบทแรก แสดงโดยไม่ทำอนุนาสิกลบ.

เตสํ โสตาปนฺนานํ. เอตํ ปเภทนฺติ เอกพีชิอาทิวิภาคํ. ปุริมภวสิทฺธํ วิวฏฺฏูปนิสฺสยปุญฺญกมฺมํ อิธ ปุพฺพเหตุ นาม. โย ‘‘กตปุญฺญตา’’ติ วุจฺจติ, โส ปฐมมคฺเค สาธิเต จริตตฺถตาย วิปกฺกวิปากํ วิย กมฺมํ อุปริมมคฺคานํ อุปนิสฺสโย น สิยาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อุปริ…เป… อาปชฺชตี’’ติ. ติณฺณํ มคฺคานํ นิรตฺถกตา อาปชฺชติ ปฐมมคฺเคเนว เตหิ กาตพฺพกิจฺจสฺส สาธิตตฺตา. ปฐมมคฺเค…เป… อาปชฺชตีติ อนุปฺปนฺนสฺส อตฺถกิริยาสมฺภวโต. เอวํ ติณฺณํ วาทานํ ยุตฺติอภาวํ ทสฺเสตฺวา จตุตฺถวาโท เอเวตฺถ ยุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิปสฺสนา…เป… ยุชฺชตี’’ติ. ‘‘สเจ หี’’ติอาทินา ตํ ยุตฺตึ วิภาเวติ. วิมุตฺติปริปาจนียานํ ธมฺมานํ ปริปกฺกตาย อินฺทฺริยานํ ติกฺขตาย ญาณสฺส วิสทตาย วิปสฺสนาย พลวภาโว เวทิตพฺโพ. โส หิ โวมิสฺสกนเยน สํสรณโก อิธาธิปฺเปโต ‘‘เทเว เจว มานุเส จ สนฺธาวิตฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา. อิธ กามภเว ฐิโต อิธฏฺฐโก. มนุสฺสเทวโลกูปปชฺชนโต โอกาเรน โวกิณฺโณ. อริยสาวกสฺส ตํตํสตฺตนิกายุปปตฺติ ตสฺส ตสฺส โสธนสทิสํ กิเลสมลาทิอนตฺถาปนยนโตติ [Pg.147] อาห ‘‘ฉ เทวโลเก โสเธตฺวา’’ติ. ‘‘อกนิฏฺเฐ ฐตฺวา’’ติ เอเตน เหฏฺฐาพฺรหฺมโลกโสธนํ วุตฺตเมวาติ เวทิตพฺพํ.

แห่งพระโสดาบันเหล่านั้น. "การจำแนกนี้" คือ การจำแนกมีเอกพีชีเป็นต้น. บุญกรรมที่เป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะที่สำเร็จแล้วในภพก่อน ชื่อว่าบุพพเหตุในที่นี้. บุญที่ทำแล้วที่เรียกว่า "กตปุญญตา" นั้น เมื่อมรรคแรกสำเร็จแล้ว ย่อมไม่เป็นอุปนิสัยแก่มรรคเบื้องบน เหมือนกรรมที่ให้ผลแล้ว เพราะความเป็นผู้มีกิจอันทำแล้ว ด้วยอัธยาศัยนี้ จึงกล่าวว่า "มรรคเบื้องบน... (ย่อ)... ย่อมถึง". มรรค ๓ ย่อมถึงความเป็นของไม่มีประโยชน์ เพราะกิจที่พึงทำด้วยมรรคเหล่านั้นสำเร็จแล้วด้วยมรรคแรกนั่นเอง. "ในมรรคแรก... (ย่อ)... ย่อมถึง" เพราะความเป็นไปแห่งการทำประโยชน์ของสิ่งที่ยังไม่เกิด. แสดงความไม่สมควรแห่งวาทะ ๓ อย่างแล้ว แสดงว่าวาทะที่ ๔ เท่านั้นสมควรในที่นี้ จึงกล่าวว่า "วิปัสสนา... (ย่อ)... ย่อมสมควร". ด้วยบทว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น ย่อมจำแนกความสมควรนั้น. พึงทราบความเป็นวิปัสสนาที่มีกำลัง เพราะความแก่กล้าแห่งธรรมที่ยังวิมุตติให้สุกงอม เพราะความคมกล้าแห่งอินทรีย์ เพราะความผ่องใสแห่งญาณ. ก็สัตว์ผู้ท่องเที่ยวไปโดยนัยแห่งการผสมผสานนี้ พึงประสงค์ในที่นี้ เพราะกล่าวว่า "ท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์". ผู้ตั้งอยู่ในกามภพในที่นี้ ชื่อว่าผู้ตั้งอยู่ในที่นี้. ปะปนด้วยโอกาส เพราะการเข้าถึงมนุษยโลกและเทวโลก. การเข้าถึงหมู่สัตว์นั้นๆ ของพระอริยสาวก ย่อมเหมือนการชำระล้างสิ่งสกปรกมีกิเลสเป็นต้นอันไม่เป็นประโยชน์ของสัตว์นั้นๆ จึงกล่าวว่า "ชำระล้างเทวโลก ๖ ชั้น". ด้วยบทว่า "ตั้งอยู่ในอกนิฏฐภพ" นี้ พึงทราบว่า การชำระล้างพรหมโลกเบื้องล่างก็กล่าวไว้แล้วนั่นเอง.

สทฺธํ ธุรํ กตฺวาติ สทฺธํ ธุรํ เชฏฺฐกํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา. สทฺธาย อนุสฺสติ ปฏิปตฺติ, สทฺธํ วา ปุพฺพภาคิยํ อนุสฺสติ, สทฺธาย วา อนุสรณสีโลติ สทฺธานุสารี. ธมฺมานุสารีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ธมฺโมติ ปเนตฺถ ปญฺญา เวทิตพฺพา. สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. ยทิปิ สพฺพถา อวิมุตฺโต, สทฺธามตฺเตน ปน วิมุตฺโตติ อตฺโถ. สทฺธาย วา อธิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. วุตฺตนเยนาติ อุปริมคฺควิปสฺสนาย พลวมนฺทมนฺทตรภาเวน. ทิฏฺฐิยา ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, จตุสจฺจทสฺสนสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิโรธปฺปตฺโตติ อตฺโถ. ทิฏฺฐนฺตํ วา ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรปฺปวตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ปฐมผลโต ปฏฺฐาย หิ ยาว อคฺคมคฺคา ทิฏฺฐิปฺปตฺตาติ. อิทนฺติ ยถาวุตฺตโสตาปนฺนานํ สทฺธาวิมุตฺตทิฏฺฐิปฺปตฺตตาวจนํ. อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานนฺติ จตสฺโส รูปาวจรสมาปตฺติโย, จตสฺโส อรูปาวจรสมาปตฺติโยติ อฏฺฐ วิโมกฺขา, เตสํ.

การทำศรัทธาให้เป็นธุระ คือ การทำศรัทธาให้เป็นธุระ เป็นประธาน เป็นเบื้องหน้า. การปฏิบัติระลึกถึงด้วยศรัทธา หรือระลึกถึงศรัทธาที่เป็นส่วนเบื้องต้น หรือมีปกติอนุสรณ์ด้วยศรัทธา ชื่อว่า สัทธานุสารี. แม้ในคำว่า ธัมมานุสารี ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในคำว่า ธรรม นี้ พึงทราบว่าคือปัญญา. ผู้เชื่อแล้วหลุดพ้น ชื่อว่า สัทธาวิมุต. แม้ว่ายังไม่หลุดพ้นโดยประการทั้งปวง แต่หลุดพ้นด้วยศรัทธาเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. หรือผู้ที่น้อมใจเชื่อด้วยศรัทธา ชื่อว่า สัทธาวิมุต. ด้วยนัยที่กล่าวแล้ว คือด้วยความเป็นผู้มีกำลังแก่กล้า อ่อน และอ่อนยิ่งแห่งวิปัสสนาในมรรคเบื้องสูง. ผู้บรรลุด้วยทิฏฐิ ชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ คือผู้บรรลุพระนิพพานด้วยทิฏฐิอันนับว่าเป็นการเห็นอริยสัจ ๔ ดังนี้เป็นอรรถ. หรือผู้บรรลุถึงการเห็น ชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ คือกล่าวว่าผู้ที่เกิดขึ้นต่อเนื่องจากโสดาปัตติมรรคญาณอันนับว่าเป็นการเห็น. เพราะว่าตั้งแต่ปฐมผลจนถึงอัคคมรรค ชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ. คำนี้คือคำกล่าวถึงความเป็นสัทธาวิมุตและทิฏฐิปัตตะของพระโสดาบันที่กล่าวมาแล้ว. วิโมกข์ ๘ คือ รูปาวจรสมาบัติ ๔ อรูปาวจรสมาบัติ ๔ รวมเป็นวิโมกข์ ๘, ของวิโมกข์เหล่านั้น.

ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขี, ผุฏฺฐานํ อนฺโต ผุฏฺฐนฺโต, ผุฏฺฐานํ อรูปชฺฌานานํ อนนฺตโร กาโลติ อธิปฺปาโย. อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ, ผุฏฺฐานนฺตรกาลเมว สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรตีติ วุตฺตํ โหติ, ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย วา ภาวนปุํสกนฺติ เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. โย หิ อรูปชฺฌาเนน รูปกายโต, นามกาเยกเทสโต จ วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน วิมุตฺโต, เตน นิโรธสงฺขาโต วิโมกฺโข อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ, น กาเยน สจฺฉิกโต, นิโรธํ ปน อารมฺมณํ กตฺวา เอกจฺเจสุ อาสเวสุ เขปิเตสุ เตน โส สจฺฉิกโต โหติ. ตสฺมา โส สจฺฉิกาตพฺพํ นิโรธํ ยถาอาโลจิตํ นามกาเยน สจฺฉิกโรตีติ ‘‘กายสกฺขี’’ติ วุจฺจติ, น ตุ วิมุตฺโต เอกจฺจานํ เอว อาสวานํ อปริกฺขีณตฺตา.

ผู้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งการถูกต้อง ชื่อว่า กายสักขี คือความหมายว่า เวลาที่ต่อเนื่องจากการถูกต้องอรูปฌานทั้งหลาย. และคำนี้เป็นคำที่ใช้ในความสัมพันธ์ที่ต่อเนื่องกันอย่างยิ่ง คือกล่าวว่าทำให้แจ้งซึ่งสิ่งที่พึงทำให้แจ้งในเวลาที่ต่อเนื่องจากการถูกต้องนั้นเอง หรือพึงเห็นว่าคำนี้เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในประโยคว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปไม่สม่ำเสมอ เป็นต้น (อ. อํ. 4.70). ผู้ใดแลหลุดพ้นจากรูปกายและนามกายบางส่วนด้วยวิกขัมภนวิโมกข์อันเกิดจากอรูปฌาน, วิโมกข์อันนับว่านิโรธนั้นย่อมเป็นเหมือนถูกเปิดเผย ถูกประกาศแล้วโดยผู้นั้น, ไม่ใช่ถูกทำให้แจ้งด้วยกาย, แต่เมื่อผู้นั้นทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้วขจัดอาสวะบางส่วนได้แล้ว นิโรธนั้นย่อมถูกทำให้แจ้งโดยผู้นั้น. เพราะฉะนั้น ผู้นั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธที่พึงทำให้แจ้งตามที่ถูกเปิดเผยแล้วด้วยนามกาย จึงชื่อว่า กายสักขี แต่ยังไม่หลุดพ้นเพราะอาสวะบางส่วนยังไม่หมดสิ้น.

อเภเทนาติ อนฺตราปรินิพฺพายิอาทิเภเทน วินา. ‘‘อเภเทนา’’ติ จ อิทํ ‘‘สทฺธาวิมุตฺตทิฏฺฐิปฺปตฺตกายสกฺขิโน’’ติ อิธาปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ยเถว หิ อนฺตราปรินิพฺพายิอาทิเภทานามสเนเนว เอโก อนาคามี [Pg.148] โหติ, เอวํ ยถาวุตฺตเภทอามสเนเนว สทฺธาวิมุตฺโต, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, กายสกฺขีติ ตโย อนาคามิโน โหนฺติ. อยญฺจ อนาคามิโน ตาทิสมวตฺถาเภทํ คเหตฺวา คณนา กตาติ เวทิตพฺพํ. ‘‘อวิหาทีสู’’ติอาทิ สุวิญฺเญยฺยเมว.

โดยไม่แตกต่างกัน คือ โดยไม่มีความแตกต่างกัน เช่น อันตราปรินิพพายีเป็นต้น. และคำว่า โดยไม่แตกต่างกัน นี้ พึงนำมาประกอบในคำว่า สัทธาวิมุต ทิฏฐิปัตตะ กายสักขี ในที่นี้ด้วย. เหมือนอย่างที่พระอนาคามีองค์หนึ่งย่อมเป็นไปโดยการไม่กล่าวถึงความแตกต่างกัน เช่น อันตราปรินิพพายีเป็นต้น ฉันใด, พระอนาคามี ๓ จำพวก คือ สัทธาวิมุต ทิฏฐิปัตตะ กายสักขี ย่อมเป็นไปโดยการกล่าวถึงความแตกต่างกันที่กล่าวมาแล้ว ฉันนั้น. และพึงทราบว่าการนับนี้ทำขึ้นโดยถือเอาความแตกต่างแห่งสภาวะเช่นนั้นของพระอนาคามี. คำว่า ในอวิหาเป็นต้น เป็นต้น พึงทราบได้โดยง่าย.

ปญฺญาย เอว วิมุตฺโต, น เจโตวิมุตฺติภูเตน สาติสเยน สมาธินาปีติ ปญฺญาวิมุตฺโต. อุภโตภาควิมุตฺโตติ อุโภหิ ภาเคหิ อุภโตภาคโต วิมุตฺโต. กิเลสานํ วิกฺขมฺภนสมุจฺฉินฺเนหิ รูปกายนามกายโต วิมุตฺโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิกฺขมฺภน…เป… วิมุตฺโต นามา’’ติ อาห. อรูปสมาปตฺติยา รูปกายโต, อคฺคมคฺเคน อรูปกายโต วิมุตฺตํ. ยถาห –

ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยสมาธิอันยิ่งที่จัดเป็นเจโตวิมุตติ ชื่อว่า ปัญญาวิมุต. อุภโตภาควิมุต คือ ผู้หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง. แสดงความหมายนี้ว่า ผู้หลุดพ้นจากรูปกายและนามกายด้วยการข่มและตัดกิเลส จึงกล่าวว่า ชื่อว่าผู้หลุดพ้นด้วยการข่ม...เป็นต้น...ชื่อว่าผู้หลุดพ้น. หลุดพ้นจากรูปกายด้วยอรูปสมาบัติ และหลุดพ้นจากอรูปกายด้วยอัคคมรรค. ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล เย เต สนฺตา วิโมกฺขา อติกฺกมฺม รูเป อารุปฺปา, เต กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๒).

ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในธรรมวินัยนี้ ย่อมเข้าถึงวิโมกข์อันสงบที่ล่วงรูปไปแล้ว คืออรูปวิโมกข์เหล่านั้นด้วยกาย และอาสวะทั้งหลายของเขาก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุต (ม. ม. 2.182).

ยํ ปน มหานิทานสุตฺเต ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิเก (ที. นิ. ๒.๑๒๙) นิโรธสมาปตฺติอนฺเต อฏฺฐ วิโมกฺเข วตฺวา –

ส่วนที่ตรัสวิโมกข์ ๘ มี ผู้มีรูปย่อมเห็นรูป เป็นต้น (ที. ม. 2.129) จนถึงนิโรธสมาบัติ ในมหานิทานสูตรว่า –

‘‘ยโต โข, อานนฺท, ภิกฺขุ อิเม อฏฺฐ วิโมกฺเข อนุโลมมฺปิ สมาปชฺชติ…เป… อยํ วุจฺจตานนฺท, ภิกฺขุ อุภโตภาควิมุตฺโต, อิมาย จ, อานนฺท, อุภโตภาควิมุตฺติยา อญฺญา อุภโตภาควิมุตฺติ อุตฺตริตรา วา ปณีตตรา วา นตฺถี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๓๐) –

ดูกรอานนท์ ภิกษุเมื่อเข้าถึงวิโมกข์ ๘ เหล่านี้โดยอนุโลม...เป็นต้น...ดูกรอานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุต ดูกรอานนท์ อุภโตภาควิมุตติอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่าอุภโตภาควิมุตตินี้ไม่มี (ที. ม. 2.130) –

วุตฺตํ, ตํ อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺฐวเสน วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺมา อารุปฺปสมาปตฺตีสุ เอกายปิ รูปกาโย วิกฺขมฺภิโต เอว นาม โหติ, ตสฺมา จตุนฺนํ อารุปฺปสมาปตฺตีนํ, นิโรธสมาปตฺติยา จ ลาภีนํ วเสน ปญฺจ อุภโตภาควิมุตฺตา เวทิตพฺพา. เอส นโย กายสกฺขิมฺหิปิ. อฏฺฐวิโมกฺเขกเทเสปิ หิ อฏฺฐวิโมกฺขสมญฺญา ยถา ‘‘โลเก สตฺตา’’ติ.

ที่ตรัสไว้นั้น ตรัสโดยความเป็นอุภโตภาควิมุตที่ประเสริฐสุด. ในที่นั้น เพราะว่าแม้ด้วยอรูปสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง รูปกายก็ชื่อว่าถูกข่มไว้แล้ว, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าอุภโตภาควิมุตมี ๕ จำพวก โดยอาศัยผู้ได้อรูปสมาบัติ ๔ และนิโรธสมาบัติ. นัยนี้แม้ในกายสักขีก็เช่นกัน. เพราะว่าแม้ในส่วนหนึ่งของวิโมกข์ ๘ ก็มีชื่อว่าวิโมกข์ ๘ เหมือนอย่างคำว่า สัตว์ทั้งหลายในโลก.

เตรสสุ สีเสสุ ปลิโพธสีสาทีนิ, ปวตฺตสีสญฺจ ปริยาทิยิตพฺพานิ, อธิโมกฺขสีสาทีนิ ปริยาทกานิ, โคจรสีสํ ปริยาทกผลํ. ตญฺหิ [Pg.149] วิสยชฺฌตฺตํ ผลํ, วิโมกฺโข ปริยาทกสฺส มคฺคสฺส, ผลสฺส จ อารมฺมณํ. สงฺขารสีสํ สงฺขารวิเวกภูโต นิโรโธติ ปริยาทิยิตพฺพานํ, ปริยาทกผลานญฺจ สห วิสยสํสิทฺธิทสฺสเนน สมสีสิภาวํ ทสฺเสตุํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๘๗) เตรส สีสานิ วุตฺตานิ. อิธ ปน ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส อปุพฺพํ อจริมํ อาสวปริยาทานญฺจ โหติ ชีวิตปริยาทานญฺจา’’ติ (ปุ. ป. ๑๖) ปุคฺคลปญฺญตฺติยํ อาคตตฺตา เตสุ กิเลสปวตฺตสีสานํ เอว วเสน โยชนํ กโรนฺโต ‘‘กิเลสสีส’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปวตฺตสีสมฺปิ มคฺโค ปวตฺติโต วุฏฺฐหนฺโต จุติโต อุทฺธํ อปฺปวตฺติกรเณน ยทิปิ ปริยาทิยติ, ยาว ปน จุติ, ตาว ปวตฺติสมฺภวโต ‘‘ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ จุติจิตฺตํ ปริยาทิยตี’’ติ อาห.

ในหัวข้อ ๑๓ หัวข้อ มีหัวข้อเครื่องกังวลเป็นต้น และหัวข้อการเป็นไป เป็นสิ่งที่พึงทำให้สิ้นไป, หัวข้ออธิโมกข์เป็นต้น เป็นธรรมที่ทำให้สิ้นไป, หัวข้อโคจรเป็นผลของธรรมที่ทำให้สิ้นไป. เพราะว่าผลนั้นเป็นภายในแห่งอารมณ์, วิโมกข์เป็นอารมณ์ของมรรคที่ทำให้สิ้นไปและของผล. หัวข้อสังขาร คือนิโรธอันเป็นความสงัดจากสังขาร เพื่อแสดงความเป็นหัวข้อเดียวกันของสิ่งที่พึงทำให้สิ้นไปและผลของธรรมที่ทำให้สิ้นไป พร้อมกับการแสดงความสำเร็จแห่งอารมณ์ จึงตรัสหัวข้อ ๑๓ หัวข้อไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. 1.87). แต่ในที่นี้ เพราะมีมาในปุคคลบัญญัติว่า ‘บุคคลใดมีการสิ้นไปแห่งอาสวะและการสิ้นไปแห่งชีวิตไม่ก่อนไม่หลังกัน’ (ปุ. ป. 16) เมื่อจะประกอบความโดยอำนาจแห่งหัวข้อกิเลสและหัวข้อการเป็นไปเหล่านั้นนั่นแล จึงตรัสคำว่า ‘หัวข้อกิเลส’ เป็นต้น. ในที่นั้น แม้หัวข้อการเป็นไป หากมรรคที่ดำเนินไปและออกจาก (กิเลส) ย่อมทำให้สิ้นไปโดยการทำให้ไม่เป็นไปอีกหลังจากจุติก็ตาม, แต่เพราะการเป็นไปย่อมมีได้จนกว่าจะจุติ จึงตรัสว่า ‘หัวข้อการเป็นไปย่อมทำให้ชีวิตินทรีย์และจุติจิตสิ้นไป’.

กิเลสปริยาทาเนน อตฺตโน อนนฺตรํ วิย นิปฺผาเทตพฺพา, ปจฺจเวกฺขณวารา จ กิเลสปริยาทานสฺเสว วาราติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. ‘‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๘; สํ. นิ. ๓.๑๒, ๑๔) หิ วจนโต ปจฺจเวกฺขณปริสมาปเนน กิเลสปริยาทานํ สมาปิตํ นาม โหติ. ตํ ปน ปริสมาปนํ ยทิ จุติจิตฺเตน โหติ, เตเนว ชีวิตปริสมาปนญฺจ โหตีติ อิมาย วารจุติสมตาย กิเลสปริยาทานชีวิตปริยาทานานํ อปุพฺพาจริมตา โหตีติ อาห ‘‘วารสมตายา’’ติ. ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายโตติ เอตฺถ ปรินิพฺพานจิตฺตเมว ภงฺโคตฺตรณภาเวน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

พึงทำให้สำเร็จเหมือนต่อเนื่องจากการสิ้นไปแห่งกิเลส, และวาระแห่งการพิจารณาก็ควรกล่าวว่าเป็นวาระแห่งการสิ้นไปแห่งกิเลส. เพราะมีคำกล่าวว่า ‘เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว’ (ม. ม. 1.78; สํ. ส. 3.12, 14) การสิ้นไปแห่งกิเลสจึงชื่อว่าสำเร็จด้วยการพิจารณาจนจบ. แต่ถ้าการสำเร็จนั้นเกิดขึ้นพร้อมกับจุติจิต, การสำเร็จแห่งชีวิตก็ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันด้วย, ด้วยความเสมอกันแห่งวาระและจุตินี้ ความเป็นผู้ไม่ก่อนไม่หลังกันแห่งการสิ้นไปแห่งกิเลสและการสิ้นไปแห่งชีวิตจึงมีได้ จึงตรัสว่า ‘ด้วยความเสมอกันแห่งวาระ’. ในคำว่า ‘ลงสู่ภวังค์แล้วปรินิพพาน’ นี้ พึงทราบว่าปรินิพพานจิตนั่นเองถูกกล่าวโดยความเป็นสภาวะที่ก้าวล่วงความแตกสลาย.

จริตนฺติ จริตา กายวจีมนปฺปวตฺติ. เอตฺถ จ เยน ราคาธิกภาเวน ปุคฺคโล ‘‘ราคจริโต’’ติ ลกฺขียติ, ตยิทํ ลกฺขณํ. เตนาห ‘‘ราคชฺฌาสโย ราคาธิโกติ อตฺโถ’’ติ, เตน อปฺปหีนภาเวน สนฺตาเน ถามคตสฺส ราคสฺส พลภาโว ลกฺขียตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเสว นโย เสเสสุปิ.

จริต คือ การเป็นไปแห่งกาย วาจา และใจ ที่ประพฤติแล้ว. และในที่นี้ ลักษณะที่บุคคลถูกหมายรู้ว่า ‘เป็นผู้มีราคจริต’ ด้วยความเป็นผู้มีราคะมากนั้น คือลักษณะนี้. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่า มีราคะเป็นอัธยาศัย คือมีราคะมาก’ พึงทราบว่า ด้วยความเป็นราคะที่ยังไม่ถูกละและถึงความมีกำลังในสันดานนั้น ย่อมหมายรู้ถึงความเป็นผู้มีราคะมาก. นัยนี้แม้ในจริตที่เหลือก็เช่นกัน.

สีลวนฺเตหีติ อาทิสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา นิทฺเทโส กโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สีลวนฺตาทีหี’’ติ. อาทิสทฺเทน ทายกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

คำว่า ‘สีลวันเตหิ’ แสดงว่าได้นิเทศไว้โดยทำการลบคำว่า ‘อาทิ’ (เป็นต้น) จึงกล่าวว่า ‘สีลวันตาทีหิ’ (ด้วยผู้มีศีลเป็นต้น) พึงทราบว่าคำว่า ‘อาทิ’ (เป็นต้น) นี้สงเคราะห์เอาทายกเป็นต้นไว้ด้วย.

อารมฺมณภูตา [Pg.150] เญยฺยนฺติ อารมฺมณภูตาว เญยฺยํ.

คำว่า ‘อารัมมณภูตา เญยยัง’ (สิ่งที่พึงรู้เป็นอารมณ์) หมายถึง สิ่งที่พึงรู้เป็นอารมณ์นั่นเอง.

ปุถุชฺชนภูมิอาทีสูติ ปุถุชฺชนเสกฺขาเสกฺขภูมีสุ. ตตฺถ ปุถุชฺชนภูมิวเสน สํวโร, เสกฺขภูมิวเสน ปหานภาวนา, อเสกฺขภูมิวเสน สจฺฉิกิริยา, ปุถุชฺชนภูมิเสกฺขภูมิวเสน วา ยถารหํ สํวรปหานภาวนา. ปุพฺพภาคิยา หิ สํวรปหานภาวนา ปุถุชฺชนสฺส สมฺภวนฺติ, อิตรา เสกฺขสฺส, อเสกฺขภูมิวเสน สจฺฉิกิริยา. นยโต ทสฺสิตนฺติ ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, มยา ‘อิทํ น กปฺปตี’ติ อปฺปฏิกฺขิตฺตํ, ตํ เจ กปฺปิยํ อนุโลเมติ, อกปฺปิยํ ปฏิพาหติ, ตํ โว กปฺปตี’’ติอาทินา (มหาว. ๓๐๕) นยทสฺสนวเสน ปกาสิตํ. สราคาทิสํวตฺตนนฺติ สราคาทิภาวาย สํวตฺตนํ.

คำว่า ‘ปุถุชนภูมิอาทีสุ’ หมายถึง ในภูมิแห่งปุถุชน เสกขะ และอเสกขะ. ในบรรดาภูมินั้น การสำรวมเป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งปุถุชน, การละและการเจริญเป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งเสกขะ, การทำให้แจ้งเป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งอเสกขะ, หรือการสำรวม การละ และการเจริญ เป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งปุถุชนและภูมิแห่งเสกขะตามสมควร. เพราะการสำรวม การละ และการเจริญที่เป็นส่วนเบื้องต้น ย่อมมีแก่ปุถุชน, ส่วนอย่างอื่นย่อมมีแก่เสกขะ, การทำให้แจ้งเป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งอเสกขะ. คำว่า ‘นยโต ทัสสิตัง’ (แสดงไว้โดยนัย) คือประกาศไว้โดยการแสดงนัยมีอาทิว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่เราไม่ได้ห้ามว่า สิ่งนี้ไม่ควร หากสิ่งนั้นอนุโลมเข้ากับสิ่งที่ควร ขัดขวางสิ่งที่มิควร สิ่งนั้นย่อมควรแก่เธอทั้งหลาย’ (มหาวรรค 305). คำว่า ‘สราคาทิสังวัตตนัง’ หมายถึง เป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีราคะเป็นต้น.

อญฺญมญฺญํ สํสคฺคโตติ ‘‘สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจา’’ติอาทินา สํกิเลสภาคิยาทีนํ ปทานํ อญฺญมญฺญสํสคฺคโต. อเนกวิโธติ ทฺวาทสวิโธ ยาว ทฺวานวุตาธิกจตุสหสฺสวิโธปิ อเนกปฺปกาโร. โลกิยสตฺตาธิฏฺฐานาทิสํสคฺคโตติ อาทิสทฺเทน โลกิยํ ญาณํ, โลกุตฺตรํ ญาณํ, โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ ญาณํ, โลกิยํ เญยฺยํ, โลกุตฺตรํ เญยฺยํ, โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ เญยฺยํ, โลกิยํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ, โลกุตฺตรํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ, โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจาติอาทิโก สมฺภวนฺโต ปฏฺฐานเภโท สงฺคหิโต. อุภยตฺถาติ สํกิเลสภาคิยาทิเก, โลกิยาทิเก จ. ยถารหนฺติ โย โย สํสคฺควเสน โยชนํ อรหติ, โส โส ธมฺโม. สมฺภวาวิโรเธเนว หิ โยชนา. น หิ ‘‘โลกิยํ นิพฺเพธภาคิย’’นฺติอาทินา โยชนา สมฺภวติ.

คำว่า ‘อัญญมัญญัง สังสัคคโต’ (เพราะการเกี่ยวข้องกันและกัน) หมายถึง เพราะการเกี่ยวข้องกันและกันแห่งบททั้งหลายมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น มีอาทิว่า ‘ทั้งสังขิเลสภาคิยะและวาสนาภาคิยะ’. คำว่า ‘อเนกวิโธ’ (มีหลายอย่าง) หมายถึง มี ๑๒ อย่าง จนถึง ๔,๐๙๒ อย่าง ก็มีหลายประการ. คำว่า ‘โลกิยสัตตาธิฏฐานาทิสังสัคคโต’ ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ นี้ สงเคราะห์เอาความต่างแห่งปัฏฐานที่พึงมี มีอาทิว่า โลกิยญาณ, โลกุตตรญาณ, ทั้งโลกิยญาณและโลกุตตรญาณ, โลกิยเญยยะ, โลกุตตรเญยยะ, ทั้งโลกิยเญยยะและโลกุตตรเญยยะ, ทั้งโลกิยญาณและเญยยะ, ทั้งโลกุตตรญาณและเญยยะ, ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ ทั้งญาณและเญยยะ. คำว่า ‘อุภยัตถะ’ (ในทั้งสองอย่าง) หมายถึง ในสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น และในโลกิยะเป็นต้น. คำว่า ‘ยถารหัง’ (ตามสมควร) หมายถึง ธรรมใดที่ควรแก่การประกอบโดยอำนาจการเกี่ยวข้องกัน ธรรมนั้นๆ. เพราะการประกอบย่อมมีได้โดยความไม่ขัดแย้งกับความเป็นไปได้เท่านั้น. เพราะการประกอบมีอาทิว่า ‘โลกิยะเป็นนิพเพธภาคิยะ’ ย่อมเป็นไปไม่ได้.

ตีสุ ปิฏเกสุ ลพฺภมานสฺสาติ ติสฺโส สงฺคีติโย อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน อุปลพฺภมานสฺส วิชฺชมานสฺส, เอเตน น เกวลํ สงฺคโห เอว ยถาวุตฺตเภทานํ ปฏฺฐานภาคานํ นิทฺธารณาย การณํ, อถ โข ปาฬิยํ ทสฺสนญฺจาติ วิภาเวติ. เตนาห ‘‘ยํ ทิสฺสติ ตาสุ ตาสุ ภูมีสู’’ติ. ‘‘เตเนว หี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส ปาฐานุคมํ ทสฺเสติ.

คำว่า ‘ตีสุ ปิฏเกสุ ลัพภมานัสสะ’ (ที่พึงได้ในปิฎกทั้งสาม) หมายถึง ที่มีอยู่ คือที่พึงได้ในพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกที่ขึ้นสู่สังคายนาทั้งสามครั้ง. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ไม่ใช่เพียงการสงเคราะห์เท่านั้นที่เป็นเหตุในการกำหนดส่วนแห่งปัฏฐานที่มีประเภทตามที่กล่าวมาแล้ว แต่การเห็นในบาลีก็เป็นเหตุด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สิ่งใดที่เห็นในภูมิเหล่านั้นๆ’. ด้วยคำว่า ‘เตเนวะ หิ’ เป็นต้น แสดงการคล้อยตามพระบาลีแห่งเนื้อความที่กล่าวมาแล้ว.

สาสนปฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายวาระแห่งปัฏฐานในพระศาสนา จบแล้ว.

นิคมนกถาวณฺณนา

คำอธิบายนิคมคาถา.

สทฺธมฺมาวตรฏฺฐาเนติ [Pg.151] เทสนฺตรโต อาคนฺตฺวา สทฺธมฺมสฺส อวตรโณกาสภูเต สทฺธมฺมสฺสวนธารณปริจยปริปุจฺฉามนสิการพหุลานํ นิวาสฏฺฐานตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, อตฺตโน วา สนฺตาเน ปริยตฺติสทฺธมฺมสฺส อนุปฺปเวสนฏฺฐานตาย เอวํ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ.

คำว่า ‘สัทธัมมาวตารัฏฐาเน’ (ในสถานที่ที่เป็นที่หยั่งลงแห่งพระสัทธรรม) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นที่อยู่อาศัยของบุคคลผู้มากด้วยการฟัง การทรงจำ การคุ้นเคย การสอบถาม และการมนสิการพระสัทธรรม ซึ่งเป็นโอกาสแห่งการหยั่งลงแห่งพระสัทธรรมที่มาจากต่างถิ่น, หรือกล่าวอย่างนี้เพราะเป็นที่แห่งการเข้าถึงพระสัทธรรมคือปริยัติในสันดานของตน. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง.

เนตฺติอฏฺฐกถาย ลีนตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายอรรถที่ลี้ลับในเนตติอรรถกถา จบแล้ว.

เนตฺติปฺปกรณ-ฏีกา นิฏฺฐิตา.

ฎีกาเนตติปกรณ์ จบแล้ว.

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ขุทฺทกนิกาเย ในขุททกนิกาย เนตฺติปฺปกรณ-ฏีกา เนตติปกรณ์-ฎีกา คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์ สํวณฺณนารมฺเภ [Pg.1] (ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; ม. นิ. ฏี. ๑.๑ คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑ คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา) รตนตฺตยวนฺทนา สํวณฺเณตพฺพสฺส ธมฺมสฺส ปภวนิสฺสยวิสุทฺธิปฏิเวทนตฺถํ, ตํ ปน ธมฺมสํวณฺณนาสุ วิญฺญูนํ พหุมานุปฺปาทนตฺถํ, ตํ สมฺมเทว เตสํ อุคฺคหณธารณาทิกฺกมลทฺธพฺพาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สพฺพหิตสุขนิปฺผาทนตฺถํ. อถ วา มงฺคลภาวโต, สพฺพกิริยาสุ ปุพฺพกิจฺจภาวโต, ปณฺฑิเตหิ สมฺมาจริตภาวโต, อายตึ ปเรสํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนโต จ สํวณฺณนายํ รตนตฺตยปณามกิริยา. อถ วา รตนตฺตยปณามกรณํ ปูชนียปูชาปุญฺญวิเสสนิพฺพตฺตนตฺถํ, ตํ อตฺตโน ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตสฺส กมฺมสฺส พลานุปฺปทานตฺถํ, อนฺตรา จ ตสฺส อสงฺโกจนตฺถํ, ตทุภยํ อนนฺตราเยน อฏฺฐกถาย ปริสมาปนตฺถํ. อิทเมว จ ปโยชนํ อาจริเยน อิธาธิปฺเปตํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘วนฺทนาชนิตํ…เป… ตสฺส เตชสา’’ติ. วตฺถุตฺตยปูชา หิ นิรติสยปุญฺญกฺเขตฺตสมฺพุทฺธิยา อปริเมยฺยปฺปภาโว ปุญฺญาติสโยติ พหุวิธนฺตราเยปิ โลกสนฺนิวาเส อนฺตรายนิพนฺธนสกลสํกิเลสวิทฺธํสนาย ปโหติ, ภยาทิอุปทฺทวญฺจ นิวาเรติ. ยถาห – ในการเริ่มต้นอธิบาย (ที. นิ. ฎีกา 1. คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์; ม. นิ. ฎีกา 1.1 คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์; สํ. นิ. ฎีกา 1.1.1 คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์) การไหว้พระรัตนตรัยนั้น เพื่อให้รู้ความบริสุทธิ์แห่งที่เกิดและที่อาศัยของธรรมที่พึงอธิบาย และเพื่อยังความเคารพอย่างสูงให้เกิดขึ้นแก่ผู้รู้ทั้งหลายในการอธิบายธรรมนั้น และเพื่อยังประโยชน์สุขทั้งปวงให้สำเร็จแก่ผู้รู้เหล่านั้น ด้วยสัมมาปฏิปัตติที่พึงได้ด้วยการเรียน การทรงจำ เป็นต้น โดยชอบแท้ หรืออีกนัยหนึ่ง การนอบน้อมพระรัตนตรัยในการอธิบายนั้น เพราะเป็นมงคล เพราะเป็นกิจเบื้องต้นในกิจทั้งปวง เพราะบัณฑิตประพฤติโดยชอบแล้ว และเพราะผู้อื่นจะประพฤติตามในภายหน้า หรืออีกนัยหนึ่ง การนอบน้อมพระรัตนตรัยนั้น เพื่อยังบุญพิเศษคือปูชนียบูชาให้เกิดขึ้น เพื่อเพิ่มกำลังแห่งกรรมอันเป็นนิมิตแห่งสมบัติที่ตนได้แล้ว และเพื่อไม่ให้กรรมนั้นหดหายไปในระหว่าง ทั้งสองอย่างนั้นก็เพื่อให้อรรถกถาสำเร็จลงโดยไม่มีอันตราย และประโยชน์นี้แลที่อาจารย์ประสงค์ในที่นี้ เพราะท่านจักกล่าวว่า "บุญที่เกิดจากการไหว้... (ละไว้)... ด้วยเดชแห่งบุญนั้น" เพราะการบูชาวัตถุสามนั้น เป็นบุญอันยิ่งใหญ่มีอานุภาพประมาณมิได้ ด้วยความถึงพร้อมแห่งบุญเขตอันยอดเยี่ยม จึงสามารถทำลายกิเลสเครื่องผูกพันอันเป็นเหตุแห่งอันตรายทั้งปวงในโลกสันนิวาส แม้มีอันตรายหลายอย่าง และย่อมป้องกันอุปัทวะมีภัยเป็นต้นได้ ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘ปูชารเห ปูชยโต, พุทฺเธ ยทิ ว สาวเก’’ติ. (ธ. ป. ๑๙๕; อป. เถร ๑.๑๐.๑) จ, "เมื่อบุคคลบูชาท่านผู้ควรบูชา คือพระพุทธเจ้าหรือพระสาวกทั้งหลาย" (ธ.ป. 195; อป. เถระ 1.10.1) และ ตถา [Pg.2] – อีกอย่างหนึ่ง – ‘‘เย, ภิกฺขเว, พุทฺเธ ปสนฺนา, อคฺเค เต ปสนฺนา, อคฺเค โข ปน ปสนฺนานํ อคฺโค วิปาโก โหตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) จ, "ดูกรภิกษุทั้งหลาย ชนเหล่าใดเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า ชนเหล่านั้นชื่อว่าเลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ และวิบากของชนผู้เลื่อมใสในสิ่งที่เลิศ ย่อมเป็นสิ่งที่เลิศ" (อ. นิ. 4.34; อิติ. 90) และ ตถา – อีกอย่างหนึ่ง – ‘‘‘พุทฺโธ’ติ กิตฺตยนฺตสฺส, กาเย ภวติ ยา ปีติ; วรเมว หิ สา ปีติ, กสิเณนปิ ชมฺพุทีปสฺส; ‘‘‘ธมฺโม’ติ…เป… ‘สงฺโฆ’ติ…เป… ทีปสฺสา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๖; อิติวุ. อฏฺฐ ๙๐; ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; ม. นิ. ฏี. ๑.๑; อ. นิ. ฏี. ๒.๔.๓๔) จ, "ปีติใดเกิดขึ้นในกายของบุคคลผู้สรรเสริญว่า 'พระพุทธเจ้า' ปีตินั้นแลประเสริฐกว่ากสิณแม้ทั่วชมพูทวีป; 'พระธรรม' (ละไว้) 'พระสงฆ์' (ละไว้) ทวีป" (ที. นิ. อรรถ. 1.6; อิติ. อรรถ. 90; ที. นิ. ฎีกา 1. คำอธิบายเรื่องปรารภคัมภีร์; ม. นิ. ฎีกา 1.1; อ. นิ. ฎีกา 2.4.34) และ ตถา – อีกอย่างหนึ่ง – ‘‘ยสฺมึ, มหานาม, สมเย อริยสาวโก ตถาคตํ อนุสฺสรติ, เนวสฺส ตสฺมึ สมเย ราคปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหติ, น โทส…เป… น โมหปริยุฏฺฐิตํ จิตฺตํ โหตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑) จ, "ดูกร มหานามะ สมัยใดอริยสาวกระลึกถึงพระตถาคต สมัยนั้นจิตของเธอไม่ถูกราคะครอบงำ ไม่ถูกโทสะ... (ละไว้)... ไม่ถูกโมหะครอบงำ" (อ. นิ. 6.10; 11.11) และ ตถา – อีกอย่างหนึ่ง – ‘‘อรญฺเญ รุกฺขมูเล วา…เป…; ภยํ วา ฉมฺภิตตฺตํ วา, โลมหํโส น เหสฺสตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๔๙) จ; "ในป่าหรือที่โคนไม้... (ละไว้)... ความกลัว ความหวาดสะดุ้ง หรือขนพองสยองเกล้า จักไม่มี" (สํ. นิ. 1.249) และ ตตฺถ ยสฺส รตนตฺตยสฺส วนฺทนํ กตฺตุกาโม, ตสฺส คุณาติสยโยคสนฺทสฺสนตฺถํ ‘‘มหาการุณิก’’นฺติอาทินา คาถาตฺตยมาห. คุณาติสยโยเคน หิ วนฺทนารหภาโว, วนฺทนารเห จ กตา วนฺทนา ยถาธิปฺเปตปฺปโยชนํ สาเธตีติ. ตตฺถ ยสฺสา สํวณฺณนํ กตฺตุกาโม, สา เนตฺติ วิเสสโต ยถานุโลมสาสนสนฺนิสฺสยา, ตสฺส จ วิจิตฺตาการปฺปวตฺติวิภาวินี. ตถา หิ สุตฺตนฺตเทสนา น วินยเทสนา วิย กรุณาปฺปธานา, นาปิ อภิธมฺมเทสนา วิย ปญฺญาปฺปธานา, อถ โข กรุณาปญฺญาปฺปธานาติ ตทุภยปฺปธานเทสนาวิเสสวิภาวนํ ตาว สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส โถมนํ กาตุํ ตมฺมูลกตฺตา เสสรตนานํ ‘‘มหาการุณิกํ นาถ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ในที่นั้น อาจารย์ผู้ประสงค์จะทำการไหว้พระรัตนตรัยใด จึงกล่าวคาถาสามบทมีคำว่า "พระผู้มีพระมหากรุณา" เป็นต้น เพื่อแสดงถึงการประกอบด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ของพระรัตนตรัยนั้น เพราะการประกอบด้วยคุณอันยิ่งใหญ่ ย่อมเป็นเหตุให้ควรแก่การไหว้ และการไหว้ที่กระทำในท่านผู้ควรไหว้ ย่อมสำเร็จประโยชน์ตามที่ประสงค์ ในที่นั้น อาจารย์ผู้ประสงค์จะอธิบายเนตติปกรณ์ใด เนตติปกรณ์นั้นโดยเฉพาะเป็นที่อาศัยแห่งพระศาสนาที่อนุโลม และเป็นเครื่องแสดงความประพฤติที่มีลักษณะวิจิตรของพระศาสนานั้น เพราะเหตุนั้น การแสดงลักษณะพิเศษแห่งพระธรรมเทศนาที่มีทั้งกรุณาและปัญญาเป็นประธานนั้น เพื่อสรรเสริญพระสัมมาสัมพุทธเจ้าก่อน เพราะพระรัตนอื่นที่เหลือมีพระพุทธเจ้าเป็นรากฐาน จึงกล่าวคำว่า "พระผู้มีพระมหากรุณาผู้เป็นที่พึ่ง" เป็นต้น ตตฺถ กิรตีติ (ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; ม. นิ. ฏี. ๑.๑; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑) กรุณา, ปรทุกฺขํ วิกฺขิปติ อปเนตีติ อตฺโถ. อถ วา กิณาตีติ กรุณา, ปรทุกฺเข สติ การุณิกํ หึสติ วิพาธตีติ อตฺโถ[Pg.3]. กมฺปนํ กโรตีติ วา กรุณา, ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยเขทํ กโรตีติ อตฺโถ. กมิติ วา สุขํ, ตํ รุนฺธตีติ กรุณา. เอสา หิ ปรทุกฺขาปนยนกามตาลกฺขณา, อตฺตสุขนิรเปกฺขตาย การุณิกานํ สุขํ รุนฺธติ วิพนฺธตีติ อตฺโถ. กิริยติ ทุกฺขิเตสุ ปสาริยตีติ วา กรุณา, กรุณาย นิยุตฺโตติ การุณิโก ยถา ‘‘โทวาริโก’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๗). ยถา หิ ทฺวารฏฺฐานโต อญฺญตฺถ วตฺตมาโนปิ ทฺวารปฏิพทฺธชีวิโก ปุริโส ทฺวารานติวตฺตวุตฺติตาย ทฺวาเร นิยุตฺโตติ ‘‘โทวาริโก’’ติ วุจฺจติ, เอวํ ภควา เมตฺตาทิวเสน กรุณาวิหารโต อญฺญตฺถ วตฺตมาโนปิ กรุณานติวตฺตวุตฺติตาย กรุณาย นิยุตฺโตติ ‘‘การุณิโก’’ติ วุจฺจติ. มหาภินีหารโต ปฏฺฐาย หิ ยาว มหาปรินิพฺพานา โลกหิตตฺถเมว โลกนาถา ติฏฺฐนฺตีติ. มหนฺโต การุณิโกติ มหาการุณิโก. สติปิ ภควโต ตทญฺญคุณานมฺปิ วเสน มหนฺตภาเว การุณิกสทฺทสนฺนิธาเนน วุตฺตตฺตา กรุณาวเสเนเวตฺถ มหนฺตภาโว เวทิตพฺโพ ยถา ‘‘มหาเวยฺยากรโณ’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘มหาการุณิโก’’ติ อิมินา ปเทน ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน สตฺถุ มหากรุณา วุตฺตา โหติ. ในที่นั้น คำว่า "กรุณา" หมายถึง "กิรติ" คือย่อมกำจัด ย่อมบรรเทาความทุกข์ของผู้อื่น หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "กรุณา" หมายถึง "กิณาติ" คือเมื่อมีความทุกข์ของผู้อื่น ย่อมเบียดเบียน ย่อมรบกวนผู้มีกรุณา หรืออีกนัยหนึ่ง คำว่า "กรุณา" หมายถึง "ย่อมกระทำความหวั่นไหว" คือเมื่อมีความทุกข์ของผู้อื่น ย่อมกระทำความเศร้าหมองแห่งใจของสัตบุรุษ หรืออีกนัยหนึ่ง "กม" คือความสุข "รุนธติ" คือย่อมขัดขวางความสุขนั้น กรุณานี้มีลักษณะคือความปรารถนาจะบรรเทาความทุกข์ของผู้อื่น ย่อมขัดขวาง ย่อมผูกมัดความสุขของผู้มีกรุณาด้วยการไม่คำนึงถึงความสุขของตนเอง หรืออีกนัยหนึ่ง "กรุณา" หมายถึง "ย่อมแผ่ไปในสัตว์ผู้เป็นทุกข์" ผู้ประกอบด้วยกรุณาจึงชื่อว่า "การุณิกะ" เหมือนคำว่า "โทวาริกะ" (อ. นิ. 7.67) คือ บุรุษผู้มีชีวิตผูกพันอยู่กับประตู แม้จะอยู่ในที่อื่นจากที่ตั้งของประตู ก็ชื่อว่า "โทวาริกะ" เพราะประกอบอยู่ในประตูด้วยการไม่ละเว้นการกระทำหน้าที่ที่ประตู ฉันใด พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ฉันนั้น แม้จะทรงอยู่ในที่อื่นจากการอยู่ด้วยกรุณามีเมตตาเป็นต้น ก็ชื่อว่า "การุณิกะ" เพราะประกอบด้วยกรุณาด้วยการไม่ละเว้นการกระทำหน้าที่ด้วยกรุณา เพราะพระโลกนาถทั้งหลายย่อมดำรงอยู่เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่โลกเท่านั้น ตั้งแต่การบำเพ็ญบารมีอันยิ่งใหญ่จนถึงปรินิพพานอันยิ่งใหญ่ ผู้มีกรุณามากจึงชื่อว่า "มหากรุณิกะ" แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงมีความยิ่งใหญ่ด้วยคุณอื่น ๆ ก็ตาม แต่เพราะกล่าวไว้ด้วยการประกอบกับคำว่า "การุณิกะ" จึงพึงทราบว่าความยิ่งใหญ่ในที่นี้เป็นไปโดยกรุณา เหมือนคำว่า "มหาไวยากรณ์" เมื่อเป็นเช่นนี้ ด้วยบทว่า "มหากรุณิกะ" นี้ จึงกล่าวถึงพระมหากรุณาของพระศาสดาโดยอธิษฐานบุคคล อปโร นโย – อตฺถสาธนโต กรุณํ กรุณายนํ กรุณาสมฺปวตฺตนํ อรหตีติ การุณิโก. ภควโต หิ สพฺพญฺญุตาย อนวเสสโต สตฺตานํ หิตํ, หิตุปายญฺจ ชานโต, ตตฺถ จ อกิลาสุโน หิเตสิตา สตฺถิกา, น ตถา อญฺเญสนฺติ. อถ วา กรุณา กรุณายนํ สีลํ ปกติ สภาโว เอตสฺสาติ การุณิโก. ภควา หิ ปถวีผสฺสาทโย วิย กกฺขฬผุสนาทิสภาวา กรุณาสภาโว สภาวภูตกรุโณติ อตฺโถ. เสสํ ปุริมสทิสเมว. อถ วา มหาวิสยตาย, มหานุภาวตาย, มหปฺผลตาย จ มหตี กรุณาติ มหากรุณา. ภควโต หิ กรุณา นิรวเสเสสุ สตฺเตสุ ปวตฺตติ, ปวตฺตมานา จ อนญฺญสาธารณา ปวตฺตติ, ทิฏฺฐธมฺมิกาทิเภทญฺจ มหนฺตเมว สตฺตานํ หิตสุขํ เอกนฺตโต นิปฺผาเทติ, มหากรุณาย นิยุตฺโตติ มหาการุณิโก, ตํ มหาการุณิกํ. เสสํ สพฺพํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สุมาคธาทิปทานํ วิย เจตฺถ สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. อีกนัยหนึ่ง พระองค์ชื่อว่า 'การุณิกะ' เพราะควรแก่การกระทำกรุณา การแผ่กรุณา และการยังกรุณาให้เป็นไป เพราะทรงสามารถทำประโยชน์ให้สำเร็จ ด้วยว่าพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบประโยชน์ของสัตว์ทั้งหลายและอุบายแห่งประโยชน์นั้นโดยไม่เหลือด้วยพระสัพพัญญุตญาณ และความปรารถนาประโยชน์ของพระองค์ผู้ไม่ทรงเหน็ดเหนื่อยในการแสวงหาประโยชน์นั้นย่อมเป็นจริง ไม่เหมือนของผู้อื่น อีกนัยหนึ่ง พระองค์ชื่อว่า 'การุณิกะ' เพราะมีกรุณาและการแผ่กรุณาเป็นศีล เป็นปกติ เป็นธรรมชาติ อธิบายว่า พระผู้มีพระภาคเจ้ามีกรุณาเป็นธรรมชาติ มีกรุณาเป็นธรรมชาติที่แท้จริง เหมือนธรรมชาติมีการกระทบที่แข็งเป็นต้นของปฐวีธาตุเป็นต้น ส่วนที่เหลือก็เหมือนกับที่กล่าวมาแล้ว อีกนัยหนึ่ง กรุณาที่ยิ่งใหญ่ เพราะมีอารมณ์กว้างขวาง มีอานุภาพมาก และมีผลมาก ชื่อว่า 'มหากรุณา' ด้วยว่ากรุณาของพระผู้มีพระภาคเจ้าแผ่ไปในสัตว์ทั้งหลายโดยไม่เหลือ และเมื่อแผ่ไปก็แผ่ไปโดยไม่สาธารณะแก่ผู้อื่น และย่อมยังประโยชน์สุขของสัตว์ทั้งหลายอันยิ่งใหญ่ มีประเภทคือประโยชน์ในปัจจุบันเป็นต้นให้สำเร็จโดยส่วนเดียว พระองค์ชื่อว่า 'มหากาารุณิกะ' เพราะประกอบด้วยมหากรุณานั้น พึงทราบคำว่า 'มหากาารุณิกะ' นั้น ส่วนที่เหลือทั้งหมดพึงทราบโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว และพึงทราบการสำเร็จรูปศัพท์ในที่นี้ เหมือนคำว่า 'สุมคธา' เป็นต้น นาถตีติ [Pg.4] นาโถ, เวเนยฺยานํ หิตสุขํ อาสีสติ ปตฺเถตีติ อตฺโถ, เมตฺตายนวเสน เจตฺถ หิตสุขาสีสนํ เวทิตพฺพํ, น กรุณายนวเสน ปฐมปเทน วุตฺตตฺตา. อถ วา นาถติ เวเนยฺยคตํ กิเลสพฺยสนํ อุปตาเปตีติ นาโถ, นาถตีติ วา นาโถ, ยาจตีติ อตฺโถ. ภควา หิ ‘‘สาธุ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ กาเลน กาลํ อตฺตสมฺปตฺตึ ปจฺจเวกฺขิตา’’ติอาทินา (อ. นิ. ๘.๗, ๘) สตฺตานํ ตํ ตํ หิตปฺปฏิปตฺตึ ยาจิตฺวาปิ มหากรุณาย สมุสฺสาหิโต เต ตตฺถ นิโยเชติ. ปรเมน วา จิตฺติสฺสริเยน สมนฺนาคโต, สพฺพสตฺเต วา สีลาทิคุเณหิ อีสติ อภิภวตีติ ปรมิสฺสโร ภควา ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจติ, ตํ นาถํ. พระองค์ชื่อว่า 'นาถะ' เพราะอรรถว่าย่อมปรารถนา อธิบายว่า ย่อมปรารถนา ย่อมมุ่งหวังประโยชน์สุขแก่เวไนยสัตว์ทั้งหลาย พึงทราบว่าการมุ่งหวังประโยชน์สุขในที่นี้ พึงทราบโดยความเป็นไปแห่งเมตตา ไม่ใช่โดยความเป็นไปแห่งกรุณา เพราะกล่าวไว้ด้วยบทแรกแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ชื่อว่า 'นาถะ' เพราะอรรถว่าย่อมยังกิเลสอันเป็นความพินาศที่เข้าถึงเวไนยสัตว์ให้เร่าร้อน หรือชื่อว่า 'นาถะ' เพราะอรรถว่าย่อมขอร้อง อธิบายว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงถูกชักชวนด้วยพระมหากรุณา แม้จะทรงขอร้องการปฏิบัติอันเป็นประโยชน์นั้นๆ แก่สัตว์ทั้งหลาย ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เป็นการดีที่ภิกษุพึงพิจารณาความถึงพร้อมแห่งตนเป็นครั้งคราว' (อ. อัฏฐก. 8.7, 8) แล้วทรงชักชวนสัตว์เหล่านั้นให้ประกอบในประโยชน์นั้นๆ หรือพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้ทรงประกอบด้วยความเป็นใหญ่แห่งจิตอันสูงสุด หรือทรงครอบงำสัตว์ทั้งปวงด้วยคุณมีศีลเป็นต้น จึงชื่อว่า 'นาถะ' (ซึ่งหมายถึงพระผู้เป็นใหญ่สูงสุด) พึงทราบคำว่า 'นาถะ' นั้น ญาตพฺพนฺติ เญยฺยํ, อตีตาทิเภทภินฺนํ สพฺพํ สงฺขตํ, อสงฺขตญฺจ. สงฺครณฏฺเฐน สาคโร, ปติตปติตานํ อตฺตโน ปุถุลคมฺภีรภาเวหิ สํสีทนํ นิมฺมุชฺชนํ กโรตีติ อตฺโถ. สํ-สทฺทสฺส เจตฺถ ‘‘สาภาโว, สาราโค’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๘๙, ๓๙๑) วิย นิรุตฺตินเยน ทฏฺฐพฺโพ. สงฺครณฏฺเฐนาติ วา สงฺครกรณฏฺเฐน, ฐิตธมฺมตาย ‘‘อยํ เม มริยาทา, อิมํ เวลํ นาติกฺกมามี’’ติ โลเกน สงฺครํ สงฺเกตํ กโรนฺโต วิย โหตีติ อตฺโถ. สงฺครณํ วา สมนฺตโต คลนํ สนฺทนํ อุทเกน กโรตีติ สาคโร. กปฺปวุฏฺฐานกาเล หิ มหาสมุทฺโท อิโต จิโต จ ปคฺฆริตฺวา สกลํ โลกธาตุํ เอโกฆํ กโรตีติ. โลกิยา ปน วทนฺติ ‘‘สาครสฺส รญฺโญ ปุตฺเตหิ สาคเรหิ นิพฺพตฺติโต ขโตติ สาคโร, ปุรตฺถิโม สมุทฺทปฺปเทโส, ตํสมฺพนฺธตาย รุฬฺหิวเสน สพฺโพปิ สมุทฺโท ตถา โวหรียตี’’ติ. สาครสทิสตฺตา สาคโร, เญยฺยเมว สาคโรติ เญยฺยสาคโร. สทิสตา เจตฺถ ปุถุลทุตฺตรคมฺภีรานาทิกาลิกตาหิ เวทิตพฺพา, นิหีนํ เจตโมปมฺมํ. ตถา หิ เญยฺยสฺเสว สาติสยา ปุถุลตา อปริมาณโลกธาตุพฺยาปนโต, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสว ตรณียตาย ทุตฺตรตา, คมฺภีรตา, อาทิโกฏิรหิตา จ ปวตฺติ, น อิตรสฺส ปริจฺฉินฺนเทสตฺตา พาหิรกวีตราเคหิปิ อิตฺตเรน ขเณน อติกฺกมิตพฺพตฺตา, ปริมิตคมฺภีรตฺตา, ปริมิตกาลตฺตา จ. เญยฺยสาครสฺส ปารํ ปริยนฺตํ คโตติ เญยฺยสาครปารคู, ตํ เญยฺยสาครปารคุํ. สิ่งที่พึงรู้ ชื่อว่า 'เญยยะ' คือ สังขตธรรมและอสังขตธรรมทั้งหมดที่จำแนกโดยความต่างกันมีอดีตเป็นต้น ชื่อว่า 'สาคร' (มหาสมุทร) เพราะอรรถว่าย่อมกลืนกิน อธิบายว่า ย่อมยังสัตว์ที่ตกลงไปให้จมลงด้วยความเป็นของกว้างใหญ่และลึกซึ้งของตน พึงเห็นพยัญชนะ 'สํ' ในที่นี้ โดยนัยแห่งนิรุตติ เหมือนในคำว่า 'สาภาโว, สาราโค' เป็นต้น (ธ. ส. 389, 391) หรือชื่อว่า 'สาคร' เพราะอรรถว่าย่อมทำข้อตกลง อธิบายว่า ย่อมเป็นเหมือนทำข้อตกลงกับโลกด้วยความเป็นธรรมที่ตั้งมั่นว่า 'นี้เป็นขอบเขตของเรา เราจะไม่ล่วงเลยเวลานี้' หรือชื่อว่า 'สาคร' เพราะอรรถว่าย่อมทำให้น้ำไหลซ่านไปโดยรอบด้วยน้ำ เพราะในเวลาที่โลกถูกทำลาย มหาสมุทรย่อมไหลซ่านไปทั่วทุกทิศทำให้โลกธาตุทั้งหมดเป็นกระแสเดียวกัน แต่ชาวโลกกล่าวว่า 'มหาสมุทรชื่อว่า สาคร เพราะถูกขุดขึ้นโดยพระโอรสของพระราชาสาคร ชื่อว่า สาคร เป็นส่วนของมหาสมุทรทางทิศตะวันออก และโดยความสัมพันธ์นั้น มหาสมุทรทั้งหมดก็ถูกเรียกเช่นนั้นโดยรูฬหิ' พระองค์ชื่อว่า 'สาคร' เพราะมีความคล้ายคลึงกับสาคร หรือเญยยะนั่นแหละเป็นสาคร จึงชื่อว่า 'เญยยสาคร' พึงทราบความคล้ายคลึงในที่นี้โดยความเป็นของกว้างใหญ่ ยากที่จะข้ามได้ ลึกซึ้ง และไม่มีเบื้องต้นเบื้องปลาย แต่อุปมานี้เป็นอุปมาที่ต่ำกว่า (ยังไม่ถึงที่สุด) เพราะความกว้างใหญ่ของเญยยะเท่านั้นที่ยิ่งกว่า เพราะแผ่ไปทั่วโลกธาตุอันประมาณมิได้ ความยากที่จะข้ามได้ [ของเญยยสาคร] ก็มีเพียงสัพพัญญุตญาณเท่านั้นที่ข้ามได้ มีความลึกซึ้ง และมีการดำเนินไปที่ไม่มีเบื้องต้นเบื้องปลาย ไม่ใช่ของอื่น (มหาสมุทร) เพราะมหาสมุทรมีขอบเขตจำกัด แม้พวกนักบวชนอกศาสนาก็สามารถข้ามได้ในชั่วขณะหนึ่ง เพราะมีความลึกซึ้งจำกัด และมีเวลาจำกัด พระองค์ชื่อว่า 'เญยยสาครปารคู' เพราะถึงฝั่งคือที่สุดแห่งเญยยสาคร พึงทราบคำว่า 'เญยยสาครปารคู' นั้น คมนญฺเจตฺถ [Pg.5] ญาณคมนเมว, น อิตรํ เญยฺยคฺคหณโต, ตํ ปน ญาณํ ทุวิธํ สมฺมสนปฏิเวธเภทโต, ตถา เหตุผลเภทโต. ตตฺถ ‘‘กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๕๗; สํ. นิ. ๒.๔, ๑๐; เปฏโก. ๒๓) กรุณายนวเสเนว อภินิวิสิตฺวา อเนกาการโวกาเร สงฺขาเร สมฺมสนฺตํ ภควโต สมฺมสนญาณํ ฉตฺตึสโกฏิสตสหสฺสมุเขน เญยฺยสาครํ อชฺโฌคาเหตฺวา ตสฺส ปารํ ปริยนฺตํ อคมาสิ, ยํ ‘‘มหาวชิรญาณ’’นฺติ วุจฺจติ. ปฏิเวธญาณํ ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานํ อาสวกฺขยญาณํ, อาสวกฺขยญาณปทฏฺฐานญฺจ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ยํ ‘‘มหาโพธี’’ติ วุจฺจติ. ปารคมนญฺจ ตสฺส กิจฺจสิทฺธิยา, สมตฺถตาย จ เวทิตพฺพํ. ตถา ยถาวุตฺตํ สมฺมสนญาณํ เหตุ, อิตรํ ผลํ. สห สมฺมสนญาเณน วา อาสวกฺขยญาณํ เหตุ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ผลํ ตทานิสํสภาวโตติ เวทิตพฺพํ. และการไปในที่นี้คือการไปแห่งญาณเท่านั้น ไม่ใช่การไปอย่างอื่น เพราะเป็นการหยั่งรู้เญยยะ ญาณนั้นมี ๒ อย่าง คือ โดยความต่างกันแห่งสมมสนญาณและปฏิเวธญาณ และโดยความต่างกันแห่งเหตุและผล ในบรรดาญาณเหล่านั้น สมมสนญาณของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่ทรงพิจารณาสังขารอันมีอาการต่างๆ มากมาย โดยทรงน้อมพระทัยเข้าสู่กระแสแห่งพระกรุณาด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า 'โอหนอ โลกนี้ถึงความลำบากแล้วหนอ' (ที. มหา. 2.57; สํ. สคาถ. 2.4, 10; เปฏโก. 23) ได้หยั่งลงสู่เญยยสาครด้วยช่องทาง ๓๖ โกฏิแสน แล้วถึงฝั่งคือที่สุดของเญยยสาครนั้น ซึ่งเรียกว่า 'มหาวัชรญาณ' ส่วนปฏิเวธญาณคืออาสวักขยญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ และสัพพัญญุตญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งอาสวักขยญาณ ซึ่งเรียกว่า 'มหาโพธิ' และการถึงฝั่งของญาณนั้น พึงทราบโดยความสำเร็จแห่งกิจและความสามารถ อนึ่ง สมมสนญาณที่กล่าวมาแล้วเป็นเหตุ ส่วนญาณอื่นเป็นผล หรือพึงทราบว่า อาสวักขยญาณพร้อมด้วยสมมสนญาณเป็นเหตุ สัพพัญญุตญาณเป็นผล เพราะมีอานิสงส์นั้น วนฺเทติ นมามิ, อภิตฺถวามิ วา. สณฺหฏฺเฐน นิปุณา, อนุปจิตญาณสมฺภารานํ อคาธฏฺเฐน คมฺภีรา, เอกตฺตาทิเภทโต นนฺทิยาวฏฺฏาทิวิภาคโต จ วิจิตฺรา วิสิฏฺฐา นานาวิธา นยา เอติสฺสาติ นิปุณคมฺภีรวิจิตฺรนยา, นิปุณคมฺภีรวิจิตฺรนยา เทสนา อสฺสาติ นิปุณคมฺภีรวิจิตฺรนยเทสโน, ตํ นิปุณ…เป… เทสนํ. นยตีติ วา นโย, ปาฬิคติ, สา จ วุตฺตนเยน อตฺถโต นิปุณา, อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ คมฺภีรา, สงฺเขปวิตฺถารานุโลมาทิปฺปวตฺติยา นานาวิธตาย วิจิตฺรา. ตถา หิ ปญฺญตฺติอนุปญฺญตฺติอาทิวเสน, สํกิเลสภาคิยาทิโลกิยาทิตทุภยโวมิสฺสตาทิวเสน, กุสลาทิขนฺธาทิสงฺคหาทิสมยวิมุตฺตาทิฐปนาทิกุสลมูลาทิติกปฏฺฐานาทิวเสน จ อเนกวิธา ปาฬิคตีติ. ข้าพเจ้าขอนอบน้อม หรือข้าพเจ้าขอสรรเสริญ พระธรรมเทศนานั้นละเอียดอ่อนเพราะเป็นของละเอียดลออ ลึกซึ้งเพราะเป็นของหยั่งถึงได้ยากสำหรับผู้ที่ยังไม่สั่งสมญาณสัมภาระ มีนัยอันวิจิตร คือมีนัยที่วิเศษและหลากหลาย เพราะความต่างกันโดยความเป็นเอกัตตะเป็นต้น และความจำแนกโดยนันทิยาวฏฏะเป็นต้น พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระธรรมเทศนาอันมีนัยละเอียดอ่อน ลึกซึ้ง และวิจิตรนั้น หรือนัย คือการดำเนินไปแห่งพระบาลี ซึ่งโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว ย่อมละเอียดอ่อนโดยอรรถ ลึกซึ้งโดยอรรถและพยัญชนะ วิจิตรเพราะความหลากหลายในการดำเนินไปโดยย่อ โดยพิสดาร โดยอนุโลมเป็นต้น เพราะการดำเนินไปแห่งพระบาลีมีหลายอย่าง โดยความเป็นบัญญัติและอนุบัญญัติเป็นต้น โดยความเป็นส่วนแห่งสังกิเลส ความเป็นโลกิยะ และความเป็นของระคนกันด้วยทั้งสองอย่างนั้นเป็นต้น โดยความเป็นกุศลขันธ์เป็นต้น โดยความเป็นสังคหะเป็นต้น โดยความเป็นสมัยวิมุตติเป็นต้น โดยความเป็นกุศลมูลเป็นต้น โดยความเป็นติกปัฏฐานเป็นต้น ตตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา) ทฺวีหากาเรหิ ภควโต โถมนา เวทิตพฺพา อตฺตหิตสมฺปตฺติโต, ปรหิตปฺปฏิปตฺติโต จ. เตสุ อตฺตหิตสมฺปตฺติ อนาวรณญาณาธิคมโต, สวาสนานํ สพฺเพสํ กิเลสานํ อจฺจนฺตปฺปหานโต จ เวทิตพฺพา, ปรหิตปฺปฏิปตฺติ ลาภสกฺการาทินิรเปกฺขจิตฺตสฺส สพฺพทุกฺขนิยฺยานิกธมฺมเทสนโต, ปฏิวิรุทฺเธสุปิ นิจฺจํ หิตชฺฌาสยญาณปริปากกาลาคมนโต จ เวทิตพฺพา. สา ปเนตฺถ ปโยคโต, อาสยโต จ ทุวิธา, ปรหิตปฺปฏิปตฺติ, ยถาวุตฺตเภทา ทุวิธา จ อตฺตหิตสมฺปตฺติ ปกาสิตา โหติ. กถํ? ‘‘มหาการุณิก’’นฺติ อิมินา อาสยโต[Pg.6], ‘‘นิปุณ…เป… เทสน’’นฺติ อิมินา ปโยคโต, ‘‘นาถ’’นฺติ อิมินา ปน อุภยถาปิ ภควโต ปรหิตปฺปฏิปตฺติ ปกาสิตา กรุณากิจฺจทีปนโต, ‘‘เญยฺยสาครปารคุ’’นฺติ อิมินา สาติสยํ อตฺตหิตสมฺปตฺติ ปรมุกฺกํสคตญาณกิจฺจทีปนโต. ในที่นั้น (ที. นิ. ฎีกา 1. คันถารัมภกถาวัณณนา) พึงทราบการสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าโดย 2 ประการ คือ โดยความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตน และโดยการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น ในบรรดาประการเหล่านั้น ความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตน พึงทราบโดยการบรรลุอนาวรณญาณ และโดยการละกิเลสทั้งปวงพร้อมด้วยวาสนาได้อย่างเด็ดขาด ส่วนการปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่น พึงทราบโดยการแสดงธรรมที่นำสัตว์ออกจากทุกข์ทั้งปวง ด้วยจิตที่ไม่หวังลาภสักการะเป็นต้น และโดยการถึงกาลแห่งความสุกงอมแห่งญาณอันมีอัธยาศัยเป็นประโยชน์เสมอ แม้แก่ผู้ที่เป็นปฏิปักษ์ การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นนั้น มี 2 อย่าง คือ โดยการประกอบ และโดยอัธยาศัย ส่วนความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตนก็มี 2 อย่างตามที่กล่าวมาแล้ว ได้ถูกประกาศไว้แล้ว อย่างไร? ด้วยบทว่า 'มหากรุณิกะ' นี้ โดยอัธยาศัย ด้วยบทว่า 'นิปุณะ...เป...เทศนา' นี้ โดยการประกอบ ส่วนด้วยบทว่า 'นาถะ' นี้ การปฏิบัติเพื่อประโยชน์ผู้อื่นของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้ถูกประกาศไว้ทั้งสองอย่าง เพราะแสดงกิจแห่งพระกรุณา และด้วยบทว่า 'เญยยสาครปารคู' นี้ ความถึงพร้อมแห่งประโยชน์ตนอันยิ่งยวดได้ถูกประกาศไว้ เพราะแสดงกิจแห่งญาณที่ถึงความสูงสุด อถ วา ตีหากาเรหิ ภควโต โถมนา เวทิตพฺพา เหตุโต, ผลโต, อุปการโต จ. ตตฺถ เหตุ มหากรุณา, สา ปน ปฐมปเทน สรูเปเนว ทสฺสิตา. ผลํ จตุพฺพิธํ ญาณสมฺปทา ปหานสมฺปทา อานุภาวสมฺปทา รูปกายสมฺปทา จาติ. ตาสุ ปธานภูตา ญาณปหานสมฺปทา ‘‘เญยฺยสาครปารคุ’’นฺติ อิมินา ปเทน ปกาสิตา. ปธาเน หิ ทสฺสิเต อวินาภาวโต อิตรมฺปิ ทฺวยํ ทสฺสิตเมว โหติ. น หิ พุทฺธานํ อานุภาวรูปกายสมฺปตฺตีหิ วินา กทาจิปิ ธมฺมกายสิรี วตฺตตีติ. อุปกาโร อนนฺตรํ อพาหิรํ กตฺวา ติวิธยานมุเขน วิมุตฺติธมฺมเทสนา, สา ‘‘นาถํ, นิปุณ…เป… เทสน’’นฺติ ปททฺวเยน ปกาสิตาติ เวทิตพฺพํ. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบการสรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าโดย 3 ประการ คือ โดยเหตุ โดยผล และโดยอุปการะ ในบรรดาประการเหล่านั้น เหตุคือพระมหากรุณา ซึ่งได้แสดงไว้ด้วยบทแรกโดยสภาวะของมันเอง ผลมี 4 อย่าง คือ ญาณสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งญาณ) ปหานสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งการละ) อานุภาวสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งอานุภาพ) และรูปกายสัมปทา (ความถึงพร้อมแห่งรูปกาย) ในบรรดาผลเหล่านั้น ญาณปหานสัมปทาอันเป็นประธาน ได้ถูกประกาศไว้ด้วยบทว่า 'เญยยสาครปารคู' นี้ เพราะเมื่อแสดงประธานแล้ว อีก 2 อย่างที่เหลือก็เป็นอันแสดงแล้วโดยความไม่แยกจากกัน เพราะสิริแห่งธรรมกายของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ย่อมไม่ดำรงอยู่ได้เลยโดยปราศจากอานุภาวสัมปทาและรูปกายสัมปทา อุปการะคือการแสดงธรรมแห่งวิมุตติโดยทางแห่งยาน 3 โดยไม่ทำให้เป็นของภายนอกในระหว่าง ซึ่งพึงทราบว่าได้ถูกประกาศไว้ด้วยบท 2 บทคือ 'นาถะ' และ 'นิปุณะ...เป...เทศนา' นี้ ตตฺถ (ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา) ‘‘มหาการุณิก’’นฺติ เอเตน สมฺมาสมฺโพธิยา มูลํ ทสฺเสติ. มหากรุณาสญฺโจทิตมานโส หิ ภควา สํสารปงฺกโต สตฺตานํ สมุทฺธรณตฺถํ กตาภินีหาโร อนุปุพฺเพน ปารมิโย ปูเรตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อธิคโตติ กรุณา สมฺมาสมฺโพธิยา มูลํ. ‘‘เญยฺยสาครปารคุ’’นฺติ เอเตน ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติยา สทฺธึ สมฺมาสมฺโพธึ ทสฺเสติ. อนาวรณญาณปทฏฺฐานญฺหิ มคฺคญาณํ, มคฺคญาณปทฏฺฐานญฺจ อนาวรณญาณํ ‘‘สมฺมาสมฺโพธี’’ติ วุจฺจติ. วุตฺตปฺปเภทํ ปน สมฺมสนญาณํ สห ปญฺญาปารมิยา ตสฺสา ปุพฺพภาคปฏิปทา. ตสฺสา หิ อานุภาเวน ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขลฺลิกตฺตกิลมถานุโยคสสฺสตุจฺเฉทาทิอนฺตทฺวยวิรหิตา อุกฺกํสปารมิปฺปตฺตา มชฺฌิมา ปฏิปทา ภาวนาปาริปูรึ คตา. ‘‘นาถ’’นฺติ อิมินา สมฺมาสมฺโพธิยา ผลํ ทสฺเสติ โลกตฺตยนายกภาวทีปนโต. ตถา หิ สพฺพานตฺถปริหารปุพฺพงฺคมาย นิรวเสสหิตสุขวิธานตปฺปราย นิรติสยาย ปโยคสมฺปตฺติยา, สเทวมนุสฺสาย ปชาย อจฺจนฺตุปการิตาย อปริมิตนิรุปมภาวคุณวิเสสสมงฺคิตาย จ สพฺพสตฺตุตฺตโม ภควา อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อปริมาณานํ สตฺตานํ อนุตฺตรคารวฏฺฐานภูตตาย จ ‘‘นาโถ’’ติ วุจฺจตีติ. ‘‘นิปุณ…เป… เทสน’’นฺติ อิมินา สมฺมาสมฺโพธิยา ปโยชนํ [Pg.7] ทสฺเสติ. สํสารมโหฆโต สตฺตสนฺตารณตฺถญฺหิ ภควตา สมฺมาสมฺโพธิ อภิปตฺถิตา, ตญฺจ สตฺตสนฺตารณํ ยถาวุตฺตเทสนาสมฺปตฺติยา สมิชฺฌติ ตทวินาภาวโต. อิมินา ภควโต สาติสยา ปรหิตปฺปฏิปตฺติ ทสฺสิตา, อิตเรหิ อตฺตหิตสมฺปตฺตีติ ตทุภเยน อตฺตหิตาย ปฏิปนฺนาทีสุ จตูสุ ปุคฺคเลสุ ภควโต จตุตฺถปุคฺคลภาวํ ทีเปติ, เตน จ อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาวํ, อุตฺตมวนฺทนียภาวํ, อตฺตโน จ วนฺทนกิริยาย เขตฺตงฺคตภาวํ ทีเปติ. ในที่นั้น (ที. นิ. ฎีกา 1. คันถารัมภกถาวัณณนา) คำว่า 'มหากรุณิกะ' นี้ แสดงถึงรากเหง้าแห่งสัมมาสัมโพธิ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระทัยอันมหากรุณาชักนำ ทรงตั้งความปรารถนาเพื่อจะช่วยสัตว์ทั้งหลายให้พ้นจากเปือกตมแห่งสังสารวัฏ ทรงบำเพ็ญบารมีโดยลำดับแล้วได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิอันยอดเยี่ยม ฉะนั้น กรุณาจึงเป็นรากเหง้าแห่งสัมมาสัมโพธิ คำว่า 'เญยยสาครปารคู' นี้ แสดงถึงสัมมาสัมโพธิพร้อมด้วยปฏิปทาในส่วนเบื้องต้น เพราะมรรคญาณมีอนาวรณญาณเป็นที่ตั้ง และอนาวรณญาณมีมรรคญาณเป็นที่ตั้ง ย่อมเรียกว่า 'สัมมาสัมโพธิ' ส่วนสัมมสนญาณที่กล่าวมาแล้วพร้อมด้วยปัญญาบารมี เป็นปฏิปทาในส่วนเบื้องต้นของสัมมาสัมโพธินั้น ด้วยอานุภาพของสัมมาสัมโพธินั้นแล มัชฌิมาปฏิปทาที่ปราศจากที่สุดสองอย่าง คือ การตั้งมั่นในความหดหู่และความฟุ้งซ่าน การประกอบตนให้ลำบากด้วยกามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค และสัสสตทิฏฐิ อุจเฉททิฏฐิ เป็นต้น ซึ่งถึงความสำเร็จแห่งบารมีอันสูงสุด ได้ถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนาแล้ว คำว่า 'นาถะ' นี้ แสดงถึงผลแห่งสัมมาสัมโพธิ เพราะแสดงถึงความเป็นผู้นำแห่งโลกทั้งสาม จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นผู้ประเสริฐที่สุดกว่าสัตว์ทั้งปวง ทรงประกอบด้วยคุณวิเศษอันหาประมาณมิได้และหาที่เปรียบมิได้ ทรงเป็นผู้มีอุปการะอย่างยิ่งแก่หมู่สัตว์พร้อมทั้งเทวดาและมนุษย์ ทรงมีคุณสมบัติแห่งความเพียรพยายามอันยอดเยี่ยม ทรงขวนขวายในการจัดสรรประโยชน์สุขทั้งปวงโดยไม่เหลือ และทรงเป็นผู้ที่สัตว์ทั้งหลายในโลกธาตุอันหาประมาณมิได้จำนวนมากนับไม่ถ้วน ควรแก่การเคารพอย่างสูงสุด ฉะนั้น จึงเรียกว่า 'นาถะ' คำว่า 'นิปุณะ...เป...เทศนา' นี้ แสดงถึงประโยชน์แห่งสัมมาสัมโพธิ เพราะพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารถนาสัมมาสัมโพธิเพื่อจะช่วยสัตว์ทั้งหลายให้ข้ามพ้นจากห้วงน้ำใหญ่แห่งสังสารวัฏ และการช่วยสัตว์ให้ข้ามพ้นนั้นย่อมสำเร็จได้ด้วยความสมบูรณ์แห่งเทศนาที่กล่าวมาแล้ว เพราะเทศนานั้นแยกจากสัมมาสัมโพธิไม่ได้ ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงถึงการบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่นอันยิ่งใหญ่ของพระผู้มีพระภาคเจ้า ส่วนคุณสมบัติอื่น ๆ แสดงถึงความสำเร็จประโยชน์ตน ด้วยเหตุทั้งสองนี้ จึงแสดงถึงความเป็นบุคคลที่สี่ของพระผู้มีพระภาคเจ้าในบรรดาบุคคลสี่จำพวกมีผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนเป็นต้น และด้วยเหตุนั้น จึงแสดงถึงความเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันยอดเยี่ยม ความเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้อันสูงสุด และความเป็นเนื้อนาบุญสำหรับการกราบไหว้ของตน เอตฺถ จ ยถา ‘‘มหาการุณิก’’นฺติ อิมินา ปเทน ภควโต มหากรุณา ทสฺสิตา, เอวํ ‘‘เญยฺยสาครปารคุ’’นฺติ เอเตน มหาปญฺญา ทสฺสิตา. เตสุ กรุณาคฺคหเณน โลกิเยสุ มหคฺคตภาวปฺปตฺตาสาธารณคุณทีปนโต ภควโต สพฺพโลกิยคุณสมฺปตฺติ ทสฺสิตา โหติ, ปญฺญาคฺคหเณน สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานมคฺคญาณทีปนโต สพฺพโลกุตฺตรคุณสมฺปตฺติ. ตทุภยคฺคหณสิทฺโธ เอว จตฺโถ นาถสทฺเทน ปกาสียติ. กรุณาวจเนน อุปคมนํ นิรุปกฺกิเลสํ ทสฺเสติ, ปญฺญาวจเนน อปคมนํ. ตถา กรุณาคฺคหเณน โลกสมญฺญานุรูปํ ภควโต ปวตฺตึ ทสฺเสติ โลกโวหารวิสยตฺตา กรุณาย, ปญฺญาคฺคหเณน สมญฺญาย อนติธาวนํ. สภาวานวโพเธน หิ ธมฺมานํ สมญฺญํ อติธาวิตฺวา สตฺตาทิสมฺมสนํ โหตีติ. ตถา กรุณาคฺคหเณน มหากรุณาสมาปตฺติวิหารํ ทสฺเสติ, ปญฺญาคฺคหเณน ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณํ, จตุสจฺจญาณํ, จตุปฏิสมฺภิทาญาณํ, จตุเวสารชฺชญาณํ. กรุณาคฺคหเณน มหากรุณาสมาปตฺติญาณสฺส คหิตตฺตา เสสาสาธารณญาณานิ, ฉ อภิญฺญา, อฏฺฐสุ ปริสาสุ (ม. นิ. ๑.๑๕๑, ๑๗๘) อกมฺปนญาณานิ, ทส พลานิ, จุทฺทส พุทฺธญาณานิ, โสฬส ญาณจริยา, อฏฺฐารส พุทฺธธมฺมา (มหานิ. ๖๙, ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕; ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๓๐๕; วิภ. มูลฏี. สุตฺตนฺตภาชนียวณฺณนา; ที. นิ. ฏี. ๓.๑๔๑), จตุจตฺตาลีส ญาณวตฺถูนิ สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนีติ (สํ. นิ. ๒.๓๔) เอวมาทีนํ อเนเกสํ ปญฺญาปฺปเภทานํ วเสน ญาณจารํ ทสฺเสติ. ในที่นี้ คำว่า "มหากรุณิกะ" นี้ แสดงถึงมหากรุณาของพระผู้มีพระภาคเจ้าฉันใด คำว่า "เญยยสาครปารคู" นี้ ก็แสดงถึงมหาปัญญาฉันนั้น ในบรรดาคุณเหล่านั้น การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งคุณอันเป็นโลกิยะทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคเจ้า เพราะแสดงถึงคุณอันไม่สาธารณะที่ถึงความเป็นมหาคตะในโลกิยะ ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความสมบูรณ์แห่งคุณอันเป็นโลกุตตระทั้งปวง เพราะแสดงถึงมรรคญาณอันเป็นที่ตั้งแห่งสัพพัญญุตญาณ ความหมายที่สำเร็จด้วยการกล่าวถึงทั้งสองอย่างนั้นแล ย่อมปรากฏด้วยคำว่า "นาถะ" ด้วยคำว่ากรุณา ย่อมแสดงถึงการเข้าถึงที่ปราศจากอุปกิเลส ด้วยคำว่าปัญญา ย่อมแสดงถึงการหลีกออก อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นไปของพระผู้มีพระภาคเจ้าที่สมควรแก่บัญญัติของโลก เพราะกรุณาเป็นอารมณ์แห่งโลกโวหาร ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงการไม่ล่วงเลยบัญญัติ เพราะการไม่รู้แจ้งสภาวะของธรรม ย่อมล่วงเลยบัญญัติแล้วพิจารณาสัตว์เป็นต้น อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงการอยู่ด้วยมหากรุณาสมาบัติ ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงอนาวรณญาณในกาลทั้งสาม, จตุสัจจญาณ, จตุปฏิสัมภิทาญาณ, จตุเวสารัชชญาณ เพราะการกล่าวถึงมหากรุณา ย่อมรวมเอาญาณในมหากรุณาสมาบัติไว้แล้ว จึงแสดงถึงญาณอันไม่สาธารณะที่เหลือ, อภิญญา 6, ญาณที่ไม่หวั่นไหวในบริษัท 8 (ม.นิ. 1.151, 178), ทศพลญาณ, พุทธญาณ 14, ญาณจริยา 16, พุทธธรรม 18 (มหา. 69, 156; จูฬ. โมฆราชมาณวกปุจฉานิเทศ 85; ปฏิ. 3.5; ที.อ. 3.305; วิภ.มูลฎีกา สุตตันตภาชนียวัณณนา; ที.ฎีกา 3.141), ญาณวัตถุ 44, ญาณวัตถุ 77 (สํ.นิ. 2.34) เป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ ย่อมแสดงถึงการดำเนินไปแห่งญาณโดยอาศัยปัญญาประเภทต่าง ๆ อันมากมาย ตถา กรุณาคฺคหเณน จรณสมฺปตฺติ, ปญฺญาคฺคหเณน วิชฺชาสมฺปตฺติ. กรุณาคฺคหเณน สตฺตาธิปติตา, ปญฺญาคฺคหเณน ธมฺมาธิปติตา. กรุณาคฺคหเณน [Pg.8] โลกนาถภาโว, ปญฺญาคฺคหเณน อตฺตนาถภาโว. ตถา กรุณาคฺคหเณน ปุพฺพการิภาโว, ปญฺญาคฺคหเณน กตญฺญุตา. กรุณาคฺคหเณน อปรนฺตปตา, ปญฺญาคฺคหเณน อนตฺตนฺตปตา. กรุณาคฺคหเณน วา พุทฺธกรธมฺมสิทฺธิ, ปญฺญาคฺคหเณน พุทฺธภาวสิทฺธิ. ตถา กรุณาคฺคหเณน ปเรสํ ตารณํ, ปญฺญาคฺคหเณน สยํ ตารณํ. ตถา กรุณาคฺคหเณน สพฺพสตฺเตสุ อนุคฺคหจิตฺตตา, ปญฺญาคฺคหเณน สพฺพธมฺเมสุ วิรตฺตจิตฺตตา ทสฺสิตา โหติ. สพฺเพสญฺจ พุทฺธคุณานํ กรุณา อาทิ ตํนิทานภาวโต, ปญฺญา ปริโยสานํ ตโต อุตฺตริ กรณียาภาวโต, อิติ อาทิปริโยสานทสฺสเนน สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ. ตถา กรุณาวจเนน สีลกฺขนฺธปุพฺพงฺคโม สมาธิกฺขนฺโธ ทสฺสิโต โหติ. กรุณานิทานญฺหิ สีลํ ตโต ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต, สา จ ฌานตฺตยสมฺปโยคินีติ. ปญฺญาวจเนน ปญฺญากฺขนฺโธ. สีลญฺจ สพฺพพุทฺธคุณานํ อาทิ, สมาธิ มชฺเฌ, ปญฺญา ปริโยสานนฺติ เอวมฺปิ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ นยโต ทสฺสิตตฺตา. เอโส เอว หิ นิรวเสสโต พุทฺธคุณานํ ทสฺสนุปาโย, ยทิทํ นยคฺคาหณํ, อญฺญถา โก นาม สมตฺโถ ภควโต คุเณ อนุปทํ นิรวเสสโต ทสฺเสตุํ. เตเนวาห – อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงจรณสมบัติ ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงวิชชาสมบัติ การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีสัตว์เป็นใหญ่ ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีธรรมเป็นใหญ่ การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นที่พึ่งของโลก ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความเป็นที่พึ่งของตน อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้ทำก่อน ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้กตัญญู การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงการไม่เบียดเบียนผู้อื่น ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงการไม่เบียดเบียนตน หรือการกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความสำเร็จแห่งธรรมที่ทำให้เป็นพระพุทธเจ้า ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความสำเร็จแห่งความเป็นพระพุทธเจ้า อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงการช่วยผู้อื่นให้ข้ามพ้น ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงการช่วยตนเองให้ข้ามพ้น อนึ่ง การกล่าวถึงกรุณา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีจิตอนุเคราะห์ในสัตว์ทั้งปวง ส่วนการกล่าวถึงปัญญา ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีจิตคลายกำหนัดในธรรมทั้งปวง และกรุณาเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง เพราะเป็นเหตุเกิดแห่งพุทธคุณเหล่านั้น ส่วนปัญญาเป็นที่สุด เพราะไม่มีกิจอื่นที่จะพึงทำยิ่งไปกว่านั้นอีก ด้วยการแสดงเบื้องต้นและที่สุดนี้ พุทธคุณทั้งปวงจึงเป็นอันแสดงแล้ว อนึ่ง ด้วยคำว่ากรุณา ย่อมแสดงถึงสมาธิขันธ์อันมีศีลขันธ์เป็นเบื้องหน้า เพราะศีลมีกรุณาเป็นเหตุเกิด เพราะมีการงดเว้นจากการฆ่าสัตว์เป็นต้นเกิดขึ้นจากกรุณานั้น และศีลนั้นย่อมประกอบด้วยฌาน 3 ด้วยคำว่าปัญญา ย่อมแสดงถึงปัญญาขันธ์ และศีลเป็นเบื้องต้นแห่งพุทธคุณทั้งปวง สมาธิเป็นท่ามกลาง ปัญญาเป็นที่สุด ด้วยประการฉะนี้ พุทธคุณทั้งปวงที่งามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด จึงเป็นอันแสดงแล้ว เพราะแสดงโดยนัย นี้แลเป็นอุบายในการแสดงพุทธคุณทั้งปวงโดยไม่เหลือ คือการถือเอานัยนี้ ถ้ามิฉะนั้น ใครเล่าจะสามารถแสดงคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้าได้โดยไม่เหลือทุกบท เพราะเหตุนั้น จึงตรัสไว้ว่า – ‘‘พุทฺโธปิ พุทฺธสฺส ภเณยฺย วณฺณํ, กปฺปมฺปิ เจ อญฺญมภาสมาโน; ขีเยถ กปฺโป จิรทีฆมนฺตเร, วณฺโณ น ขีเยถ ตถาคตสฺสา’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๓๐๔; ๓.๑๔๑; ม. นิ. อฏฺฐ. ๓.๔๒๕; อุทา. อฏฺฐ. ๕๓; อป. อฏฺฐ. ๒.๗.๒๐; พุ. วํ. อฏฺฐ. ๔.๔; จริยา. อฏฺฐ. นิทานกถา, ปกิณฺณกกถา; ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา; ม. นิ. ฏี. ๑.๑; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๑; วชิร. ฏี. คนฺถารมฺภกถา; สารตฺถ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา); “แม้พระพุทธเจ้าก็พึงกล่าวพรรณนาคุณของพระพุทธเจ้าตลอดกัปหนึ่ง โดยไม่กล่าวถึงสิ่งอื่นเลย กัปนั้นพึงสิ้นไปในระหว่างอันยาวนาน แต่คุณของพระตถาคตไม่พึงสิ้นไปเลย” (ที.อ. 1.304; 3.141; ม.อ. 3.425; อุ.อ. 53; อป.อ. 2.7.20; พุทธวํ.อ. 4.4; จริยา.อ. นิทานกถา, ปกิณณกถา; ที.ฎีกา 1.คันถารัมภกถาวัณณนา; ม.ฎีกา 1.1; สํ.ฎีกา 1.1.1; อํ.ฎีกา 1.1.1; วชิร.ฎีกา คันถารัมภกถา; สารตฺถ.ฎีกา 1.คันถารัมภกถาวัณณนา) เตเนว จ อายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรนาปิ พุทฺธคุณปริจฺเฉทนํ ปติ อนุยุตฺเตน ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๕) ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘อปิจ เม, ภนฺเต, ธมฺมนฺวโย วิทิโต’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๖) วุตฺตํ. เพราะเหตุนั้นแล แม้พระสารีบุตรเถระผู้มีอายุ เมื่อถูกถามถึงการกำหนดพุทธคุณ ก็ปฏิเสธว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นมิใช่ฐานะ” (ที. 2.145) แล้วกล่าวว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนึ่ง ข้าพระองค์ทราบธรรมนัยแล้ว” (ที. 2.146) เอวํ สงฺเขเปน สกลสพฺพญฺญุคุเณหิ ภควนฺตํ อภิตฺถวิตฺวา อิทานิ สทฺธมฺมํ โถเมตุํ ‘‘วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา หุตฺวาติ วจนเสโส. วินฺทิยํ ธมฺมานํ สลกฺขณํ, สามญฺญลกฺขณญฺจ [Pg.9] วินฺทตีติ วิชฺชา, โลภกฺขนฺธาทีนิ วา วิชฺฌนฏฺเฐน วิชฺชา, จตุนฺนํ วา อริยสจฺจานํ วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชาติ เอวํ ตาเวตฺถ วจนตฺถโต วิชฺชา เวทิตพฺพา. ปเภทโต ปน ติสฺโสปิ วิชฺชา วิชฺชา ภยเภรวสุตฺเต อาคตนิยาเมเนว, อฏฺฐปิ วิชฺชา วิชฺชา อมฺพฏฺฐสุตฺตาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๗๘ อาทโย) อาคตนิยาเมเนว. จรนฺติ เตหีติ จรณานิ, สีลสํวราทโย ปญฺจทส ธมฺมา, อิติ อิมาหิ วิชฺชาหิ, อิเมหิ จ จรเณหิ สมฺปนฺนา สมฺปนฺนาคตาติ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา. หลังจากที่ได้สรรเสริญพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยพระคุณแห่งความเป็นสัพพัญญูทั้งหมดโดยย่อแล้ว บัดนี้ เพื่อจะสรรเสริญพระสัทธรรม จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “วิชชาจรณสัมปันนา” ในบทนั้น มีบทที่เหลือว่า “เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ” ชื่อว่าวิชชา เพราะรู้แจ้งซึ่งลักษณะเฉพาะและลักษณะทั่วไปของธรรมทั้งหลายที่ควรรู้ หรือชื่อว่าวิชชา เพราะแทงทะลุกองแห่งโลภะเป็นต้น หรือชื่อว่าวิชชา เพราะทำให้แจ้งซึ่งอริยสัจ 4 วิชชาพึงทราบโดยอรรถแห่งบทในที่นี้อย่างนี้ ส่วนโดยประเภท วิชชา 3 ก็ชื่อว่าวิชชาตามนัยที่มาในภยเภรวสูตรนั่นเอง วิชชา 8 ก็ชื่อว่าวิชชาตามนัยที่มาในอัมพัฏฐสูตรเป็นต้นนั่นเอง ธรรมทั้งหลาย 15 มีสีลสังวรเป็นต้น ชื่อว่าจรณะ เพราะประพฤติด้วยธรรมเหล่านั้น เพราะถึงพร้อมแล้วด้วยวิชชาเหล่านี้ และด้วยจรณะเหล่านี้ จึงชื่อว่าวิชชาจรณสัมปันนา เยนาติ เยน ธมฺเมน กรณภูเตน, เหตุภูเตน จ. ตตฺถ มคฺคธมฺมสฺส กรณตฺโถ เวทิตพฺโพ นิยฺยานกิริยาสาธกตมภาวโต, นิพฺพานธมฺมสฺส เหตุอตฺโถ อารมฺมณปจฺจยภาวโต. ปจฺจยตฺโถ หิ อยํ เหตฺวตฺโถ. ปริยตฺติธมฺมสฺสปิ เหตุอตฺโถ ยุชฺชเตว ปรมฺปราย เหตุภาวโต. ผลธมฺเม ปน อุภยมฺปิ สมฺภวติ. กถํ? ‘‘ตาย สทฺธาย อวูปสนฺตายา’’ติ วจนโต มคฺเคน สมุจฺฉินฺนานํ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานกิจฺจตาย ผลสฺส นิยฺยานานุคุณตา, นิยฺยานปริโยสานตา จาติ อิมินา ปริยาเยน สิยา กรณตฺโถ นิยฺยานกิริยาย. สกทาคามิมคฺควิปสฺสนาทีนํ ปน อุปนิสฺสยปจฺจยภาวโต สิยา เหตุอตฺโถ. เอวญฺจ กตฺวา อคฺคปฺปสาทสุตฺตาทีสุ (อิติวุ. ๙๐) อคฺคาทิภาเวน อคฺคหิตาปิ ผลปริยตฺติธมฺมา ฉตฺตมาณวกวิมานาทีสุ (วิ. ว. ๘๘๖ อาทโย) สรณียภาเวน คหิตาติ เตสํ มคฺคนิพฺพานานํ วิย มหาอฏฺฐกถายํ สรณภาโว อุทฺธโฏ. วิเสสโต เจตฺถ มคฺคปริยาปนฺนา เอว วิชฺชาจรณธมฺมา เวทิตพฺพา. เต หิ นิปฺปริยาเยน นิยฺยานกิริยาย สาธกตมภูตา, น อิตเร. อิตเรสํ ปน นิยฺยานตฺถตาย นิยฺยานตา. ยทิ เอวํ กสฺมา ‘‘วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา หุตฺวา’’ติ วุตฺตํ, นิยฺยานสมกาลเมว หิ ยถาวุตฺตวิชฺชาจรณสมฺปตฺติสมธิคโมติ? นายํ วิโรโธ สมานกาลตาย เอว อธิปฺเปตตฺตา ยถา ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๒๐๔, ๔๐๐; ๓.๔๒๑, ๔๒๕, ๔๒๖; สํ. นิ. ๒.๔๓-๔๕; ๔.๖๐; กถา. ๔๖๕, ๔๖๗). สมฺปนฺนาติ วา ปทสฺส วตฺตมานกาลตฺถตา เวทิตพฺพา ‘‘อุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑๗) เอตฺถ อุปฺปนฺนสทฺทสฺส วิย. เอวญฺจ กตฺวา วจนเสสมนฺตเรเนว ปทโยชนา สิทฺธา โหติ. ‘‘เยนา’’ติ [Pg.10] จ ปทํ อุภยตฺถ สมฺพนฺธิตพฺพํ ‘‘เยน ธมฺเมน วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน ธมฺเมน นิยฺยนฺตี’’ติ. บทว่า เยนา (ด้วยธรรมใด) คือ ด้วยธรรมที่เป็นเครื่องกระทำและเป็นเหตุ ในบทนั้น อรรถแห่งมรรคธรรมพึงทราบว่าเป็นเครื่องกระทำ เพราะเป็นสภาวะที่ยังกิจคือการนำออกให้สำเร็จได้อย่างยิ่ง อรรถแห่งนิพพานธรรมพึงทราบว่าเป็นเหตุ เพราะเป็นอารัมมณปัจจัย ด้วยว่าอรรถแห่งปัจจัยนี้คืออรรถแห่งเหตุ แม้ปริยัติธรรมก็สมควรเป็นเหตุได้เหมือนกัน เพราะเป็นเหตุโดยลำดับ ส่วนในผลธรรม ย่อมเป็นไปได้ทั้งสองอย่าง อย่างไร? เพราะผลมีกิจคือการระงับและละกิเลสที่มรรคตัดขาดแล้ว ตามพระดำรัสว่า 'ด้วยศรัทธาที่ยังไม่สงบนั้น' จึงมีความคล้อยตามการนำออก และความถึงที่สุดแห่งการนำออก ด้วยปริยายนี้ พึงเป็นอรรถแห่งเครื่องกระทำในการนำออก ส่วนการเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่สกทาคามิมรรควิปัสสนาเป็นต้น พึงเป็นอรรถแห่งเหตุ เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ผลธรรมและปริยัติธรรมที่ถูกถือเอาโดยความเป็นเลิศเป็นต้นในอัคคัปปสาทสูตรเป็นต้น ก็ถูกถือเอาโดยความเป็นที่พึ่งในฉัตตมาณวกวิมานเป็นต้น ฉะนั้น ความเป็นที่พึ่งของธรรมเหล่านั้นจึงถูกยกขึ้นไว้ในมหาอรรถกถา เหมือนมรรคและนิพพาน โดยเฉพาะในที่นี้ วิชชาและจรณะที่สงเคราะห์เข้าในมรรคเท่านั้นที่พึงทราบ เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นตัวยังกิจคือการนำออกให้สำเร็จได้อย่างยิ่งโดยตรง ไม่ใช่ธรรมอื่น ส่วนธรรมอื่นมีความเป็นเครื่องนำออกเพราะมีอรรถคือการนำออก หากถามว่า ถ้าเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ' เพราะการบรรลุความถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะตามที่กล่าวมาแล้ว ย่อมมีในเวลาเดียวกับการนำออกนั่นเอง? ข้อนี้ไม่ขัดแย้งกัน เพราะประสงค์เอาความเป็นไปในเวลาเดียวกันนั่นเอง เหมือนคำว่า 'จักขุวิญญาณย่อมเกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูป' หรือพึงทราบความเป็นอรรถแห่งปัจจุบันกาลของบทว่า สัมปันนา เหมือนบทว่า อุปปันนา ในคำว่า 'ธรรมทั้งหลายที่เกิดขึ้นแล้ว' เมื่อเป็นเช่นนี้ การประกอบบทก็สำเร็จได้โดยไม่ต้องมีบทที่เหลือ และพึงเชื่อมโยงบทว่า เยนะ ในที่ทั้งสองว่า 'ด้วยธรรมใด เป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและจรณะ ด้วยธรรมใด ย่อมนำออกไป' โลกโตติ ขนฺธาทิโลกโต, วฏฺฏโตติ อตฺโถ. นฺติ ตํ มคฺคนิพฺพานผลปริยตฺติเภทํ ธมฺมํ. อุตฺตมนฺติ เสฏฺฐํ. ตถา เหส อตฺตนา อุตฺตริตรสฺส อภาเวน ‘‘อนุตฺตโร’’ติ วุจฺจติ. ตตฺถ มคฺคสฺส นิยฺยานเหตุอาทิอตฺเถน, นิพฺพานสฺส นิสฺสรณวิเวกาทิอตฺเถน, ผลสฺส อริยสนฺตภาวาทิอตฺเถน จ เสฏฺฐตา เวทิตพฺพา. สฺวายมตฺโถ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เตสํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔) อาทิสุตฺตปทานุสาเรน วิภาเวตพฺโพ. บทว่า โลกโต (จากโลก) คือ จากโลกมีขันธ์เป็นต้น อธิบายว่า จากวัฏฏะ บทว่า นํ (ซึ่งธรรมนั้น) คือ ซึ่งธรรมที่มีประเภทเป็นมรรค นิพพาน ผล และปริยัติ บทว่า อุตตมํ (อันสูงสุด) คือ ประเสริฐ แท้จริง ธรรมนั้นชื่อว่า 'อนุตตระ' เพราะไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่าตน ในบทนั้น ความประเสริฐพึงทราบโดยอรรถว่าเป็นเหตุแห่งการนำออกเป็นต้นของมรรค โดยอรรถว่าเป็นเครื่องสลัดออกและเป็นวิเวกเป็นต้นของนิพพาน และโดยอรรถว่าเป็นความสงบแห่งพระอริยะเป็นต้นของผล อรรถนี้พึงแสดงให้ชัดเจนตามแนวแห่งบทพระสูตรเป็นต้นว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะมีประมาณเท่าใด อริยมรรคมีองค์ ๘ อันบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศแห่งธรรมเหล่านั้น' ธมฺมนฺติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปายโต, สํสารโต จ อปตมาเน กตฺวา ธาเรตีติ ธมฺโม. สมฺมา, สามญฺจ สพฺพธมฺมานํ พุทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺโธ, สพฺพญฺญุตาอนาวรณญาโณ สมนฺตจกฺขุ ภควา, เตน ยถา สมฺมาสมฺโพธิสมธิคเมเนว สพฺเพ พุทฺธคุณา สมฺปาปุณียนฺติ, เอวํ สมฺมเทว อาเสวนาย ภาวนาย พหุลีกิริยาย สมฺมาปฏิปตฺติยา สมฺมเทว ปจฺจเวกฺขณาย สกฺกจฺจํ ธมฺมเทสนาย เวเนยฺยสนฺตาเนสุ ปติฏฺฐาปเนน – บทว่า ธัมมัง (ซึ่งธรรม) คือ ชื่อว่าธรรม เพราะทรงไว้ซึ่งผู้ปฏิบัติอยู่ตามที่ทรงสั่งสอนไม่ให้ตกไปในอบายและสังสารวัฏ พระผู้มีพระภาคชื่อว่าสัมมาสัมพุทธะ เพราะตรัสรู้ธรรมทั้งปวงได้เองโดยชอบ ทรงมีพระสัพพัญญุตญาณอันไม่มีอะไรขวางกั้น ทรงเป็นผู้มีพระจักษุรอบ พระพุทธคุณทั้งปวงย่อมถึงพร้อมด้วยการบรรลุสัมมาสัมโพธิญาณนั่นเอง ฉันใด ด้วยการเสพ การเจริญ การทำให้มาก การปฏิบัติชอบ การพิจารณาโดยชอบ การแสดงธรรมโดยเคารพ และการประดิษฐานไว้ในสันดานของเวไนยสัตว์โดยชอบ ฉันนั้น — ‘‘อริยํ, โว ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทเสสฺสามิ (ม. นิ. ๓.๑๓๖; เปฏโก. ๒๔). มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ (ธ. ป. ๒๗๓; เนตฺติ. ๑๗๐; เปฏโก. ๓๐). ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔). เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา (ที. นิ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. ๑.๑๐๖; สํ. นิ. ๕.๓๖๗, ๓๘๔). ธมฺมํ, โว ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๔๒๐; เนตฺติ. ๕) – — ด้วยพระดำรัสมีอาทิว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอริยสัมมาสมาธิแก่พวกเธอ' 'บรรดามรรคทั้งหลาย มรรคมีองค์ ๘ ประเสริฐที่สุด' 'ภิกษุทั้งหลาย ธรรมทั้งหลายที่เป็นสังขตะก็ดี อสังขตะก็ดี มีประมาณเท่าใด วิราคะอันบัณฑิตกล่าวว่าเป็นเลิศแห่งธรรมเหล่านั้น' 'ภิกษุทั้งหลาย ทางนี้เป็นทางสายเดียวเพื่อความบริสุทธิ์ของสัตว์ทั้งหลาย' 'ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้นแก่พวกเธอ' — อาทิวจเนหิ, อภิตฺถวเนน จ ปูชิโต มานิโต อปจิโตติ สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิโต, ตํ สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํ ธมฺมํ วนฺเทติ สมฺพนฺโธ. และด้วยการสรรเสริญ จึงเป็นธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบูชา ทรงนับถือ ทรงเคารพ ชื่อว่าสัมมาสัมพุทธปูชิตะ มีความเชื่อมโยงว่า นอบน้อมซึ่งธรรมที่พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงบูชาแล้วนั้น อยํ ปเนตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺส ธมฺมสฺส อธิคมเน วิชฺชาสมฺปนฺนา เจว โหนฺติ จรณสมฺปนฺนา จ, สพฺพวฏฺฏทุกฺขโต จ นิยฺยนฺติ, ตเมว อริยานํ สกลคุณสมงฺคิภาวนิมิตฺตํ, อนวเสสทุกฺขนิสฺสรณเหตุภูตญฺจ อุตฺตมํ [Pg.11] ปวรํ สทฺธึ ปริยตฺติธมฺเมน นววิธํ โลกุตฺตรธมฺมํ ภควตาปิ สมฺมาปฏิปตฺติอาทิวิธินา ปูชิตํ นมามิ, อภิตฺถวามิ วาติ. อรรถโดยย่อในที่นี้มีว่า ข้าพเจ้าขอนอบน้อม ข้าพเจ้าขอสรรเสริญ ซึ่งโลกุตรธรรม ๙ ประการ พร้อมด้วยปริยัติธรรม อันเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้พรั่งพร้อมด้วยคุณทั้งปวงของพระอริยะ และเป็นเหตุแห่งการสลัดออกจากทุกข์ไม่มีเหลือ อันสูงสุด อันประเสริฐ อันพระผู้มีพระภาคทรงบูชาแล้วด้วยวิธีมีการปฏิบัติชอบเป็นต้น ซึ่งธรรมใดที่เมื่อบรรลุแล้ว ย่อมเป็นผู้สมบูรณ์ด้วยวิชชาและสมบูรณ์ด้วยจรณะ และย่อมนำออกไปจากทุกข์ในวัฏฏะทั้งปวง เอตฺถ จ ‘‘เยน โลกโต นิยฺยนฺติ, วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา จ โหนฺตี’’ติ ปททฺวเยน ยถากฺกมํ ธมฺมสฺส ภาเวตพฺพภาโว, สจฺฉิกาตพฺพภาโว จ วุตฺโต. เตสุ ปฐเมน วิชฺชาสมฺปตฺติยา ธมฺมํ โถเมติ, ทุติเยน วิมุตฺติสมฺปตฺติยา. ตถา ปฐเมน ฌานสมฺปทาย, ทุติเยน วิโมกฺขสมฺปทาย. ปฐเมน วา สมาธิสมฺปทาย, ทุติเยน สมาปตฺติสมฺปทาย. ปฐเมน วา ขยญาณภาเวน, ทุติเยน อนุปฺปาทญาณภาเวน. อถ วา ปุริเมน วิชฺชูปมตาย, ทุติเยน วชิรูปมตาย. ปุริเมน วา วิราคสมฺปตฺติยา, ทุติเยน นิโรธสมฺปตฺติยา. ตถา ปฐเมน นิยฺยานภาเวน, ทุติเยน นิสฺสรณภาเวน. ปฐเมน วา เหตุภาเวน, ทุติเยน อสงฺขตภาเวน. ปฐเมน วา ทสฺสนภาเวน, ทุติเยน วิเวกภาเวน. ปฐเมน วา อธิปติภาเวน, ทุติเยน อมตภาเวน ธมฺมํ โถเมติ. อถ วา ปฐเมน นิยฺยานิกภาวทสฺสนโต สฺวากฺขาตตาย ธมฺมํ โถเมติ, ทุติเยน สจฺฉิกาตพฺพภาวโต สนฺทิฏฺฐิกตาย. ตถา ปุริเมน อกาลิกตาย, ปจฺฉิเมน เอหิปสฺสิกตาย. ปุริเมน วา โอปเนยฺยิกตาย, ปจฺฉิเมน ปจฺจตฺตํ เวทิตพฺพตาย ธมฺมํ โถเมติ. ในที่นี้ ความที่ธรรมอันบุคคลพึงเจริญ และความที่ธรรมอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง ได้ถูกกล่าวไว้แล้วโดยลำดับ ด้วยบท ๒ บทว่า 'โดยธรรมใด (สัตว์ทั้งหลาย) ย่อมออกไปจากโลก' และ 'และ (สัตว์ทั้งหลาย) เป็นผู้ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ' ในบทเหล่านั้น บทแรกย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความถึงพร้อมแห่งวิชชา บทที่สองย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งวิมุตติ. อีกนัยหนึ่ง บทแรกย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งฌาน บทที่สองย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งวิโมกข์. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งสมาธิ ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งสมาบัติ. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นขยญาณ ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นอนุปปาทญาณ. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเปรียบด้วยสายฟ้า ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเปรียบด้วยเพชร. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งวิราคะ ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความถึงพร้อมแห่งนิโรธ. เช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเครื่องนำออก ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเครื่องสลัดออก. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเหตุ ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นอสังขตะ. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเครื่องเห็น ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นวิเวก. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความเป็นอธิปไตย ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นอมตะ. อีกอย่างหนึ่ง ด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความเป็นสวากขาตธรรม เพราะเห็นความเป็นเครื่องนำออก ด้วยบทที่สอง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นสันทิฏฐิกธรรม เพราะความเป็นธรรมอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง. เช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นอกาลิกธรรม ด้วยบทหลัง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นเอหิปัสสิกธรรม. หรือด้วยบทแรก ย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความเป็นโอปนยิกธรรม ด้วยบทหลัง ย่อมสรรเสริญด้วยความเป็นปัจจัตตังเวทิตัพพธรรม. ‘‘อุตฺตม’’นฺติ จ เอเตน อญฺญสฺส วิสิฏฺฐสฺส อภาวทีปเนน ปริปุณฺณตาย ธมฺมํ โถเมติ, ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิต’’นฺติ เอเตน ปริสุทฺธตาย. สพฺพโทสาปคเมน หิสฺส ปูชนียตา. ปริสุทฺธตาย จสฺส ปหานสมฺปทา, ปริปุณฺณตาย ปภวสมฺปทา. ปหานสมฺปตฺติยา จ ภาวนาปาริปูรี อนวเสสโทสสมุคฺฆาฏนโต, ปภวสมฺปตฺติยา สจฺฉิกิริยนิพฺพตฺติ ตตุตฺตริ กรณียาภาวโต. อนญฺญสาธารณตาย หิ อุตฺตโมติ. ตถา ภาเวตพฺพภาเวนสฺส สห ปุพฺพภาคสีลาทีหิ เสกฺขา สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺธา, สจฺฉิกาตพฺพภาเวน สห อสงฺขตาย ธาตุยา อเสกฺขา สีลสมาธิปญฺญากฺขนฺธา ทสฺสิตา โหนฺตีติ. และด้วยบทว่า 'อุตตมะ' นี้ ย่อมสรรเสริญธรรมด้วยความบริบูรณ์ ด้วยการแสดงว่าไม่มีสิ่งอื่นที่ประเสริฐกว่า. ด้วยบทว่า 'สัมมาสัมพุทธปูชิตะ' นี้ ย่อมสรรเสริญด้วยความบริสุทธิ์. เพราะการปราศจากโทษทั้งปวงนั่นแล ความที่ธรรมนั้นเป็นที่บูชา. และด้วยความบริสุทธิ์ของธรรมนั้น ย่อมเป็นความถึงพร้อมแห่งการละ ด้วยความบริบูรณ์ ย่อมเป็นความถึงพร้อมแห่งความอุบัติ. และด้วยความถึงพร้อมแห่งการละ ย่อมเป็นความบริบูรณ์แห่งภาวนา เพราะการถอนโทษทั้งปวงออกได้โดยไม่เหลือ ด้วยความถึงพร้อมแห่งความอุบัติ ย่อมเป็นความสำเร็จแห่งการทำให้แจ้ง เพราะไม่มีกิจอื่นที่พึงทำยิ่งไปกว่านั้น. เพราะความเป็นธรรมไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่นนั่นแล จึงชื่อว่าอุตตมะ. เช่นนั้นเหมือนกัน ด้วยความเป็นธรรมอันบุคคลพึงเจริญของธรรมนั้น ขันธ์คือศีล สมาธิ ปัญญา อันเป็นของพระเสขะ พร้อมด้วยศีลเป็นต้นอันเป็นส่วนเบื้องต้น ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว และด้วยความเป็นธรรมอันบุคคลพึงทำให้แจ้ง ขันธ์คือศีล สมาธิ ปัญญา อันเป็นของพระอเสขะ พร้อมด้วยอสังขตธาตุ ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว. เอวํ สงฺเขเปน สพฺพสทฺธมฺมคุเณหิ สทฺธมฺมํ โถเมตฺวา อิทานิ อริยสงฺฆํ โถเมตุํ ‘‘สีลาทิคุณสมฺปนฺโน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สีลาทิคุณสมฺปนฺโนติ สีลสมาธิปญฺญาวิมุตฺติยาทิคุเณหิ สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต, สมฺปนฺนสีลาทิคุโณ วา. อริยานญฺหิ ตํตํมคฺควชฺฌกิเลสปฺปหาเนน หตปฏิปกฺขา สุวิสุทฺธา สีลาทโย ‘‘สมฺปนฺนา’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ[Pg.12], น ปุถูชฺชนานํ, ยโต ‘‘สุปฺปฏิปนฺโน’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๗๔; อ. นิ. ๖.๑๐; อุทา. ๑๘) อริยสงฺโฆ โถมียติ. อถ วา สีลาทิคุณสมฺปนฺโนติ ปริปุณฺณสีลาทิคุโณ. อริยปุคฺคลานญฺหิ อริยสจฺจปฺปฏิเวเธน สเหว ยถารหํ เสกฺขาเสกฺขา สีลาทิธมฺมกฺขนฺธา ปาริปูรึ คจฺฉนฺตีติ. ฐิโต มคฺคผเลสูติ มคฺเคสุ, ผเลสุ จ ฐิโต, มคฺคฏฺโฐ, ผลฏฺโฐ จาติ อตฺโถ. โยติ อนิยมโต อริยสงฺฆํ นิทฺทิสติ, ตสฺส ‘‘ต’’นฺติ อิมินา นิยมํ เวทิตพฺพํ. โดยย่ออย่างนี้ สรรเสริญสัทธรรมด้วยคุณแห่งสัทธรรมทั้งปวงแล้ว บัดนี้ เพื่อจะสรรเสริญพระอริยสงฆ์ บทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' เป็นต้น ได้ถูกกล่าวไว้แล้ว. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' หมายถึง ผู้ถึงพร้อม ผู้ประกอบด้วยคุณมีศีล สมาธิ ปัญญา วิมุตติ เป็นต้น หรือผู้มีคุณมีศีลเป็นต้นถึงพร้อมแล้ว. ก็ศีลเป็นต้นของพระอริยะนั่นแล อันข้าศึกกำจัดแล้ว บริสุทธิ์ดีแล้ว ด้วยการละกิเลสอันเป็นข้าศึกที่พึงละด้วยมรรคมีนั้นๆ ย่อมควรเพื่ออันกล่าวว่า 'ถึงพร้อมแล้ว' ไม่ใช่ของปุถุชน เพราะพระอริยสงฆ์ย่อมเป็นที่สรรเสริญด้วยบทว่า 'สุปฏิปันโน' เป็นต้น. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' หมายถึง ผู้มีคุณมีศีลเป็นต้นบริบูรณ์แล้ว. ก็ขันธ์คือศีลเป็นต้นอันเป็นของพระเสขะและอเสขะของพระอริยบุคคลนั่นแล ย่อมถึงความบริบูรณ์ พร้อมกับการแทงตลอดอริยสัจตามสมควร. บทว่า 'ฐิโต มัคคผเลสุ' หมายถึง ผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผล คือผู้ตั้งอยู่ในมรรค ผู้ตั้งอยู่ในผล. บทว่า 'โย' (ใด) ย่อมระบุถึงพระอริยสงฆ์โดยไม่เจาะจง พึงทราบการเจาะจงของบทนั้นด้วยบทว่า 'ตัง' (นั้น) นี้. นนุ จ อริยสงฺเฆ น สพฺเพ อริยปุคฺคลา มคฺคฏฺฐา, นาปิ สพฺเพ ผลฏฺฐาติ? สจฺจเมตํ, อวยวธมฺเมน ปน สมุทายํ นิทฺทิสนฺโต เอวมาห ยถา ‘‘สมํ จุณฺณ’’นฺติ. ยถา หิ โยคจุณฺณสฺส อวยเวสุ ลพฺภมาโน สมภาโว สมุทาเย อปทิสียติ ‘‘สมํ จุณฺณ’’นฺติ, เอวํ อริยสงฺฆสฺส อวยวภูเตสุ อริยปุคฺคเลสุ ลพฺภมาโน มคฺคฏฺฐผลฏฺฐภาโว สมุทายภูเต อริยสงฺเฆ ฐิโต ‘‘มคฺคผเลสู’’ติ อปทิฏฺโฐติ เวทิตพฺพํ. ก็ไฉนเล ในพระอริยสงฆ์ พระอริยบุคคลทั้งปวงไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรค ทั้งพระอริยบุคคลทั้งปวงก็ไม่เป็นผู้ตั้งอยู่ในผลเล่า? ข้อนั้นเป็นจริง แต่เมื่อแสดงหมู่ด้วยธรรมขององค์ย่อย ย่อมกล่าวอย่างนี้ เหมือนอย่างว่า 'ผงเสมอกัน' ฉะนั้น. เหมือนอย่างว่า ความเสมอกันอันบุคคลพึงได้ในองค์ย่อยทั้งหลายแห่งผงยา ย่อมถูกกล่าวในหมู่ว่า 'ผงเสมอกัน' ฉันใด ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผล อันบุคคลพึงได้ในพระอริยบุคคลทั้งหลายผู้เป็นองค์ย่อยของพระอริยสงฆ์ ย่อมถูกกล่าวในพระอริยสงฆ์ผู้เป็นหมู่ว่า 'ตั้งอยู่ในมรรคและผล' ฉันนั้น พึงทราบดังนี้. อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย จ อิริยนโต, สเทวเกน จ โลเกน ‘‘สรณ’’นฺติ อรณียโต อริโย, ทิฏฺฐิสีลสามญฺเญน สํหตตฺตา สงฺโฆ, อริโย จ โส สงฺโฆ จาติ อริยสงฺโฆ, ตํ อริยสงฺฆํ. ปุชฺชภวผลนิพฺพตฺตนโต อตฺตโน สนฺตานํ ปุนาตีติ วา ปุญฺญํ, ขิตฺตํ วุตฺตํ พีชํ วิรุหนฏฺฐานตาย ตายติ รกฺขตีติ เขตฺตํ เกทาราทิ, เขตฺตํ วิยาติ เขตฺตํ, สตฺตานํ ปุญฺญสฺส มหปฺผลภาวกรเณน วิรุหนฏฺฐานตาย เขตฺตนฺติ ปุญฺญกฺเขตฺตํ. อนุตฺตรํ วนฺเทติ สมฺพนฺโธ. เพราะเป็นผู้ไกลจากกิเลส เพราะไม่ประพฤติในทางที่เสื่อม และเพราะประพฤติในทางที่เจริญ และเพราะเป็นผู้ที่โลกพร้อมทั้งเทวดาพึงเข้าไปหาในฐานะเป็นที่พึ่ง จึงชื่อว่าพระอริยะ. เพราะเป็นหมู่รวมกันด้วยความเสมอกันแห่งทิฏฐิและศีล จึงชื่อว่าสงฆ์. และสงฆ์นั้นเป็นพระอริยะด้วย จึงชื่อว่าพระอริยสงฆ์ (หมายถึง) พระอริยสงฆ์นั้น. เพราะยังผลคือภาวะที่ควรบูชาให้เกิดขึ้น หรือเพราะชำระสันดานของตนให้บริสุทธิ์ จึงชื่อว่าบุญ. พืชที่หว่านลงไปแล้ว เพราะเป็นที่งอกงาม ย่อมรักษา (คือคุ้มครอง) ไว้ได้ เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่านา เช่นนาข้าวเป็นต้น. ชื่อว่านา เพราะอุปมาเหมือนนา. ชื่อว่านาบุญ เพราะเป็นที่งอกงามโดยการทำให้บุญของสัตว์ทั้งหลายมีผลมาก. บทว่า 'อนุตตรัง' พึงเชื่อมกับบทว่า 'วันเทติ'. เอตฺถ จ ‘‘สีลาทิคุณสมฺปนฺโน’’ติ เอเตน อริยสงฺฆสฺส ภควโต อนุชาตปุตฺตตํ ทสฺเสติ, เตนสฺส ปภวสมฺปทา ทีปิตา โหติ. ‘‘ฐิโต มคฺคผเลสู’’ติ เอเตน ปหานสมฺปทํ, ญาณสมฺปทญฺจ ทสฺเสติ กิเลสานํ สมุจฺเฉทปฺปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานทีปนโต, มคฺคผลญาณาธิคมทีปนโต จ. ‘‘อริยสงฺฆ’’นฺติ เอเตน ปภวสมฺปทํ สพฺพสงฺฆานํ อคฺคภาวทีปนโต, สเทวเกน จ โลเกน อรณียภาวทีปนโต. ‘‘ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตร’’นฺติ เอเตน โลกสฺส พหูปการตํ ทสฺเสติ อคฺคทกฺขิเณยฺยภาวทีปนโต. ในที่นี้ ด้วยบทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' นี้ ย่อมแสดงความเป็นบุตรผู้เกิดตามของพระอริยสงฆ์ต่อพระผู้มีพระภาคเจ้า ด้วยเหตุนั้น ความถึงพร้อมแห่งความอุบัติของพระอริยสงฆ์นั้น ย่อมเป็นอันแสดงแล้ว. ด้วยบทว่า 'ฐิโต มัคคผเลสุ' นี้ ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งการละ และความถึงพร้อมแห่งญาณ เพราะเป็นการแสดงการละกิเลสด้วยการตัดขาดและด้วยการสงบระงับ และเพราะเป็นการแสดงการบรรลุญาณในมรรคและผล. ด้วยบทว่า 'อริยสงฆ์' นี้ ย่อมแสดงความถึงพร้อมแห่งความอุบัติ เพราะเป็นการแสดงความเป็นผู้เลิศกว่าสงฆ์ทั้งปวง และเพราะเป็นการแสดงความเป็นผู้ที่โลกพร้อมทั้งเทวดาพึงเข้าไปหาในฐานะเป็นที่พึ่ง. ด้วยบทว่า 'ปุญญักเขตตัง อนุตตรัง' นี้ ย่อมแสดงความเป็นผู้มีอุปการะมากแก่โลก เพราะเป็นการแสดงความเป็นผู้ควรแก่ทักษิณาอันยอดเยี่ยม. ตถา [Pg.13] ‘‘สีลาทิคุณสมฺปนฺโน’’ติ อิทํ อริยสงฺฆสฺส สมฺมาอุชุญายสามีจิปฺปฏิปนฺนภาวทีปนํ. ‘‘ฐิโต มคฺคผเลสู’’ติ อิทํ สติปิ สนฺตานวิภาเคน อเนกภาเว จตุปุริสยุคอฏฺฐปุริสปุคฺคลภาวทีปนํ. ‘‘อริยสงฺฆ’’นฺติ อิทํ อาหุเนยฺยาทิภาวทีปนํ. ‘‘ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตร’’นฺติ อิทํ โลกสฺส หิตสุขาย ปฏิปนฺนตาทีปนํ. ตถา ‘‘ฐิโต มคฺคผเลสู’’ติ อิทํ อริยสงฺฆสฺส โลกุตฺตรสรณคมนสพฺภาวทีปนํ, เตนสฺส ภควโต โอรสปุตฺตภาโว ทสฺสิโต โหติ. ‘‘สีลาทิคุณสมฺปนฺโน’’ติ อิมินา ปนสฺส วิหตวิธสฺตกิเลสา อนวเสสา เสกฺขาเสกฺขา สีลาทิธมฺมกฺขนฺธา ทสฺสิตา. ‘‘อริยสงฺฆํ ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตร’’นฺติ อิมินา เตสํ เตสญฺเญว ยถาวุตฺตคุณวิเสสานํ สุปริสุทฺธตํ ทีเปติ. เตนสฺส มหานุภาวตํ, อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาวํ, วนฺทนารหภาวํ, อตฺตโน จ วนฺทนากิริยาย เขตฺตงฺคตภาวํ ทีเปติ. สรณคมนญฺจ สาวกานํ สพฺพคุณานํ อาทิ, สปุพฺพภาคปฺปฏิปทา เสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย มชฺเฌ, อเสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย ปริโยสานนฺติ อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา สพฺเพ อริยสงฺฆคุณา อิมาย คาถาย ปกาสิตาติ เวทิตพฺพํ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' นี้ เป็นการแสดงความเป็นผู้ปฏิบัติดี ปฏิบัติชอบ ปฏิบัติเป็นธรรม และปฏิบัติสมควร ของพระอริยสงฆ์. บทว่า 'ฐิโต มัคคผเลสุ' นี้ แม้จะมีหลายสถานด้วยการจำแนกตามกระแสสันดาน ก็เป็นการแสดงความเป็นคู่แห่งบุรุษ ๔ คู่ เป็นบุรุษบุคคล ๘. บทว่า 'อริยสงฆ์' นี้ เป็นการแสดงความเป็นผู้ควรแก่ของคำนับเป็นต้น. บทว่า 'ปุญญักเขตตัง อนุตตรัง' นี้ เป็นการแสดงความเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์และความสุขแก่โลก. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'ฐิโต มัคคผเลสุ' นี้ เป็นการแสดงความมีอยู่แห่งโลกุตตรสรณคมน์ของพระอริยสงฆ์ ด้วยบทนั้น ความเป็นบุตรผู้เกิดแต่พระอุระของพระผู้มีพระภาคเจ้าของพระอริยสงฆ์นั้น เป็นอันแสดงแล้ว. ส่วนด้วยบทว่า 'สีลาทิคุณสัมปันโน' นี้ ทรงแสดงศีลขันธ์เป็นต้นอันเป็นของพระเสขะและพระอเสขะ ผู้มีกิเลสอันกำจัดและทำลายแล้วโดยไม่เหลือ. ด้วยบทว่า 'อริยสงฆ์ ปุญญักเขตตัง อนุตตรัง' นี้ ทรงแสดงความบริสุทธิ์อย่างยิ่งแห่งคุณวิเศษตามที่กล่าวแล้วเหล่านั้นนั่นเอง. ด้วยบทนั้น ทรงแสดงความเป็นผู้มีอานุภาพมาก ความเป็นเนื้อนาบุญชั้นเลิศ ความเป็นผู้ควรแก่การกราบไหว้ และความเป็นนาบุญแห่งกิริยาคือการกราบไหว้ของตน. และพึงทราบว่า คุณของพระอริยสงฆ์ทั้งปวงที่งามในเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุด คือการถึงสรณะเป็นเบื้องต้นแห่งคุณทั้งปวงของพระสาวกทั้งหลาย ศีลขันธ์เป็นต้นของพระเสขะพร้อมด้วยบุพภาคปฏิปทาเป็นท่ามกลาง และศีลขันธ์เป็นต้นของพระอเสขะเป็นที่สุด ทั้งหมดนี้ประกาศไว้แล้วด้วยคาถานี้. เอวํ คาถาตฺตเยน สงฺเขปโต สกลคุณสํกิตฺตนมุเขน รตนตฺตยสฺส ปณามํ กตฺวา อิทานิ ตํ นิปจฺจการํ ยถาธิปฺเปเต ปโยชเน ปริณาเมนฺโต ‘‘วนฺทนาชนิต’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ วนฺทนาชนิตนฺติ วนฺทนากาเรน นิพฺพตฺติตํ, รตนตฺตยคุณาภิตฺถวนวเสน, นิปจฺจการวเสน วา อุปฺปาทิตนฺติ อตฺโถ. อิตีติ เอวํ ‘‘มหาการุณิก’’นฺติอาทิปฺปกาเรน. รติชนนฏฺเฐน รตนํ, พุทฺธธมฺมสงฺฆา, จิตฺตีกตาทิภาโว วา รตนฏฺโฐ. วุตฺตญฺเหตํ – เมื่อกระทำความนอบน้อมต่อพระรัตนตรัยโดยย่อ ด้วยทางแห่งการประกาศคุณทั้งปวงด้วยคาถา ๓ บทอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เมื่อจะน้อมนำการนอบน้อมนั้นไปสู่ประโยชน์ตามที่ประสงค์ จึงกล่าวคาถาว่า 'วันทนาชนิตัง' เป็นต้น. ในคาถานั้น คำว่า 'วันทนาชนิตัง' หมายถึง อันบังเกิดแล้วด้วยอาการแห่งการไหว้ คืออันให้เกิดขึ้นแล้วด้วยอำนาจแห่งการสรรเสริญคุณพระรัตนตรัย หรือด้วยอำนาจแห่งการนอบน้อม. บทว่า 'อิติ' หมายถึง ด้วยประการมีคำว่า 'มหากรุณิกัง' เป็นต้น อย่างนี้. ชื่อว่า รัตนะ เพราะอรรถว่ายังความยินดีให้เกิด ได้แก่ พระพุทธ พระธรรม และพระสงฆ์ หรือรัตนัตถะ ได้แก่ ภาวะที่บุคคลทำความยำเกรงเป็นต้น. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า - ‘‘จิตฺตีกตํ มหคฺฆญฺจ, อตุลํ ทุลฺลภทสฺสนํ; อโนมสตฺตปริโภคํ, รตนํ เตน วุจฺจตี’’ติ. (ขุ. ปา. อฏฺฐ. ๖.๓; ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๓; สํ. นิ. ๕.๒๒๓; สุ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๒๖; มหานิ. อฏฺฐ. ๕๐; ที. นิ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถา; ม. นิ. ฏี. ๑.๔; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๔; อ. นิ. ฏี. ๑.๑.๔; สารตฺถ. ฏี. ๑.คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา); 'สิ่งที่บุคคลทำความยำเกรง มีค่ามาก หาอะไรเปรียบมิได้ เห็นได้ยาก เป็นเครื่องบริโภคของสัตว์ผู้ไม่ต่ำทราม เพราะเหตุนั้น สิ่งนั้นจึงเรียกว่า รัตนะ' ดังนี้. (ขุ. ปา. อรรถ. ๖.๓; ที. นิ. อรรถ. ๒.๓๓; สํ. นิ. ๕.๒๒๓; สุ. นิ. อรรถ. ๑.๒๒๖; มหานิ. อรรถ. ๕๐; ที. นิ. ฎีกา. ๑.คันถารัมภกถา; ม. นิ. ฎีกา. ๑.๔; สํ. นิ. ฎีกา. ๑.๑.๔; อ. นิ. ฎีกา. ๑.๑.๔; สารัตถ. ฎีกา. ๑.คันถารัมภกถาวรรณนา); จิตฺตีกตภาวาทโย จ อนญฺญสาธารณา พุทฺธาทีสุ เอว ลพฺภนฺติ, รตนานํ ตยํ รตนตฺตยํ, ตสฺมึ รตนตฺตเย. หตนฺตราโยติ วิธสฺตอุปทฺทโว หุตฺวาติ สมฺพนฺโธ, เอเตน อตฺตโน ปสาทสมฺปตฺติยา, รตนตฺตยสฺส จ เขตฺตภาวสมฺปตฺติยา ตสฺส ปุญฺญสฺส อตฺถสํวณฺณนาย อุปฆาตกอุปทฺทวานํ [Pg.14] วิหนเน สมตฺถตํ ทสฺเสติ. สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ อนฺโต เจว พหิ จ, อชฺฌตฺติกพาหิรวตฺถูสูติ อตฺโถ. สพฺพตฺถาติ วา สพฺพสฺมึ กาเล, สํวณฺณนาย อาทิมชฺฌปริโยสานกาเลสูติ วุตฺตํ โหติ. หุตฺวาติ ปุพฺพกาลกิริยา, ตสฺส ‘‘กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. ตสฺสาติ ยํ รตนตฺตเย วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, ตสฺส. เตชสาติ อานุภาเวน พเลน. และภาวะที่บุคคลทำความยำเกรงเป็นต้นนั้น ย่อมหาได้ในพระพุทธเจ้าเป็นต้นเท่านั้น ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น. รัตนะ ๓ อย่าง ชื่อว่า รัตนตรัย ในพระรัตนตรัยนั้น. บทว่า 'หตันตรายะ' มีความเชื่อมโยงว่า เป็นผู้มีอุปัทวะอันกำจัดแล้ว ด้วยบทนี้ ทรงแสดงความสามารถในการกำจัดอุปัทวะที่คอยขัดขวางการพรรณนาอรรถแห่งบุญนั้น ด้วยความถึงพร้อมแห่งความเลื่อมใสของตน และด้วยความถึงพร้อมแห่งความเป็นเนื้อนาบุญของพระรัตนตรัย. บทว่า 'สัพพัตถะ' หมายถึง ในที่ทั้งปวง ทั้งภายในและภายนอก คือในวัตถุที่เป็นภายในและภายนอก. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า 'สัพพัตถะ' หมายถึง ในกาลทั้งปวง คือในกาลที่เป็นเบื้องต้น ท่ามกลาง และที่สุดแห่งการพรรณนา. บทว่า 'หุตวา' เป็นกิริยาในอดีตกาล มีความเชื่อมโยงกับบทว่า 'จักกระทำการพรรณนาอรรถ' นี้. บทว่า 'ตัสสะ' หมายถึง ของบุญที่เกิดจากการไหว้ในพระรัตนตรัยนั้น. บทว่า 'เตชสา' หมายถึง ด้วยอานุภาพ ด้วยกำลัง. เอวํ รตนตฺตยวนฺทนาย ปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เนตฺติปฺปกรณสฺส คมฺภีรตฺถตฺตา อตฺถสํวณฺณนาย ทุกฺกรภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฐิติ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ฐิตินฺติ ฐานํ อนนฺตรธานํ อวิจฺเฉทปฺปวตฺตึ. อากงฺขมาเนนาติ อิจฺฉมาเนน ปตฺถยนฺเตน, ‘‘อโหวตายํ สทฺธมฺมเนตฺติ จิรํ ติฏฺเฐยฺยา’’ติ เอวํ ปตฺถยนฺเตนาติ วุตฺตํ โหติ. จิรนฺติ ทีฆกาลํ, ปญฺจวสฺสสหสฺสปริมาณํ กาลนฺติ อตฺโถ. สทฺธมฺมเนตฺติยาติ สทฺธมฺมสงฺขาตาย เนตฺติยา. สทฺธมฺโม หิ เวเนยฺยสนฺตาเนสุ อริยคุณานํ นยนโต เนตฺติ, สทฺธมฺมสฺส วา เนตฺติ สทฺธมฺมเนตฺติ, ตสฺสา สทฺธมฺมเนตฺติยา, สฺวายมตฺโถ อฏฺฐกถายํ วิจาริโต เอว. เถเรนาติ ถิรคุณยุตฺเตน. อภิยาจิโตติ อาทรคารเวน ยาจิโต. อภิมุขํ วา ยาจิโต, อนุตฺตรํ กตฺวา ยาจิโตติ อตฺโถ. อุทฺทิสฺส วา ยาจิโต, ครุตรํ กตฺวา ยาจิโตติ อตฺโถ, ‘‘กโรตุ อายสฺมา เนตฺติปฺปกรณสฺส กญฺจิ อตฺถสํวณฺณน’’นฺติ เอวํ เนตฺติยา อตฺถสํวณฺณนํ ปติ อชฺเฌสิโตติ วุตฺตํ โหติ. เอตฺถ จ สทฺธมฺมสฺส จิรํ ฐิติกาเมน อชฺฌาสยสมฺปนฺเนน สาสเน ถิรคุณยุตฺเตน สพฺรหฺมจารินา อาทรคารเวน, อภิมุขํ วา ยาจิเตน เม น สกฺกา ตสฺส อภิยาจนํ ปฏิกฺขิปิตุนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ฐิตึ อากงฺขมาเนนา’’ติ คาถาย. เมื่อแสดงประโยชน์แห่งการไหว้พระรัตนตรัยอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงความยากในการพรรณนาอรรถ เพราะความที่เนตติปกรณ์มีเนื้อหาลึกซึ้ง จึงกล่าวคำมี 'ฐิติง' เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า 'ฐิติง' หมายถึง ความตั้งอยู่ ความไม่เสื่อมสูญ ความเป็นไปไม่ขาดสาย. บทว่า 'อากังขมาเนนะ' หมายถึง ผู้ปรารถนาอยู่ ผู้หวังอยู่ คือผู้หวังอยู่ว่า 'โอหนอ เนตติแห่งพระสัทธรรมนี้พึงตั้งอยู่ตลอดกาลนาน' อย่างนี้. บทว่า 'จิรัง' หมายถึง ตลอดกาลนาน คือตลอดกาลมีประมาณ ๕,๐๐๐ ปี. บทว่า 'สัทธัมมเนตติยา' หมายถึง แห่งเนตติที่นับว่าพระสัทธรรม. ด้วยว่า พระสัทธรรมชื่อว่าเป็นเนตติ เพราะอรรถว่านำไปซึ่งอริยคุณทั้งหลายในสันดานของเวไนยสัตว์ หรือเนตติแห่งพระสัทธรรม ชื่อว่า สัทธัมมเนตติ แห่งสัทธัมมเนตตินั้น อรรถนี้พิจารณาไว้แล้วในอรรถกถานั่นเอง. บทว่า 'เถเรนะ' หมายถึง ผู้ประกอบด้วยคุณธรรมอันมั่นคง. บทว่า 'อภิยาจิโต' หมายถึง ผู้ถูกอ้อนวอนด้วยความเคารพเอื้อเฟื้อ หรือถูกอ้อนวอนต่อหน้า คือถูกอ้อนวอนโดยกระทำให้เป็นผู้อย่างยิ่ง หรือถูกอ้อนวอนโดยเจาะจง คือถูกอ้อนวอนโดยกระทำให้เป็นผู้หนักยิ่ง คือถูกอาราธนาเพื่อการพรรณนาอรรถแห่งเนตติว่า 'ขอท่านผู้มีอายุจงกระทำการพรรณนาอรรถแห่งเนตติปกรณ์บางอย่างเถิด' อย่างนี้. และในคาถานี้ ทรงแสดงว่า 'การอ้อนวอนของสพรหมจารีผู้ปรารถนาความตั้งอยู่แห่งพระสัทธรรมตลอดกาลนาน ผู้ถึงพร้อมด้วยอัธยาศัย ผู้ประกอบด้วยคุณธรรมอันมั่นคงในพระศาสนา ผู้ถูกอ้อนวอนด้วยความเคารพเอื้อเฟื้อ หรือถูกอ้อนวอนต่อหน้า เราไม่อาจปฏิเสธได้' ด้วยคาถาว่า 'ฐิติง อากังขมาเนนะ' เป็นต้น. ปทุมุตฺตรนาถสฺสาติ ปทุมุตฺตรสฺส สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส. ปสฺสตาติ ปุพฺเพนิวาสจกฺขุนา, สมนฺตจกฺขุนา เอว วา หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ วิย อภินีหารํ ปสฺสนฺเตน. ตาทินาติ ตาทิภาวยุตฺเตน, สพฺพตฺถ วา นิพฺพิกาเรน, ‘‘อมฺหากํ ภควตา’’ติ วจนเสโส. ยสฺสาติ อายสฺมโต มหากจฺจานตฺเถรสฺส. ฐปิโตติ – บทว่า 'ปทุมุตตรนาถัสสะ' หมายถึง ของพระสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าปทุมุตตระ. บทว่า 'ปัสสตา' หมายถึง ผู้เห็นอยู่ซึ่งอภินิหารด้วยบุพเพนิวาสานุสสติญาณ หรือด้วยสัพพัญญุตญาณนั่นเอง เหมือนผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ. บทว่า 'ตาทินา' หมายถึง ผู้ประกอบด้วยตาทิภาวะ หรือผู้ไม่มีความแปรผันในที่ทั้งปวง มีบทที่เหลือว่า 'อันพระผู้มีพระภาคของเรา'. บทว่า 'ยัสสะ' หมายถึง ของพระมหากัจจายนเถระผู้มีอายุ. บทว่า 'ฐปิโต' หมายถึง - ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺถํ วิภชนฺตานํ ยทิทํ มหากจฺจาโน’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๘, ๑๙๗) – “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บรรดาภิกษุสาวกของเรา ผู้จำแนกอรรถแห่งภาษิตที่กล่าวโดยย่อให้พิสดาร คือพระมหากัจจายนะนี้ เป็นเลิศ” ดังนี้. (อ. นิ. ๑.๑๘๘, ๑๙๗) – เอวํ [Pg.15] ฐปิโต. สีลาทิคุณวิเสเสหิ มหนฺตา สาวกาติ มหาสาวกา (เถรคา. อฏฺฐ. ๒.๑๒๘๘; อ. นิ. ฏี. ๒.๓.๕๙), มหากสฺสปาทโย, เตสุ อยมายสฺมา อญฺญตโรติ, มหาสาวโก จ โส คุณวิเสสโยคโต อุตฺตโม จาติ มหาสาวกุตฺตโม. พระเถระนั้นอันพระผู้มีพระภาคทรงตั้งไว้แล้วอย่างนี้. สาวกทั้งหลายผู้ยิ่งใหญ่ด้วยคุณวิเศษมีศีลเป็นต้น ชื่อว่า มหาสาวก (เถรคา. อรรถ. ๒.๑๒๘๘; อ. นิ. ฎีกา. ๒.๓.๕๙) มีพระมหากัสสปะเป็นต้น ในบรรดามหาสาวกเหล่านั้น พระผู้มีอายุนี้เป็นรูปใดรูปหนึ่ง และพระเถระนั้นเป็นทั้งมหาสาวกและเป็นผู้สูงสุดเพราะประกอบด้วยคุณวิเศษ จึงชื่อว่า มหาสาวกุตตมะ (ผู้เป็นยอดแห่งมหาสาวก). ฌานาทีสุ สาติสยานํ อาวชฺชนาทิวสีภาวานํ, อริยิทฺธิวเสน ปรมสฺส จ เจโตวสีภาวสฺส อธิคตตฺตา วสิปฺปตฺโต. อตฺถาทีสุ สวิเสสเภทคตปฏิสมฺภิทาญาณตฺตา ปภินฺนปฏิสมฺภิโท. ‘‘ปณฺฑิโต, ภิกฺขเว, มหากจฺจาโน, มหาปญฺโญ, ภิกฺขเว, มหากจฺจาโน’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๐๕) อเนเกสุ ฐาเนสุ ภควตา ปสํสิตตฺตา สมฺพุทฺเธน ปสํสิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สตฺถุ เจว สํวณฺณิโต สํภาวิโต, วิญฺญูนญฺจ สพฺรหฺมจาริน’’นฺติ. เพราะบรรลุถึงความชำนาญในการพิจารณาเป็นต้นอันยิ่งยวดในฌานเป็นต้น และความชำนาญแห่งใจอันสูงสุดด้วยอำนาจแห่งอริยฤทธิ์ จึงชื่อว่า วสีปัตตะ (ผู้ถึงความชำนาญ) เพราะความเป็นผู้มีปฏิสัมภิทาญาณอันถึงความแตกฉานเป็นพิเศษในอรรถเป็นต้น จึงชื่อว่า ปภินนปฏิสัมภิทา (ผู้มีปฏิสัมภิทาอันแตกฉานแล้ว) เพราะความเป็นผู้ที่พระผู้มีพระภาคทรงสรรเสริญแล้วในหลายแห่ง ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระมหากัจจายนะเป็นบัณฑิต ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระมหากัจจายนะเป็นผู้มีปัญญามาก' (ม. นิ. ๑.๒๐๕) จึงชื่อว่า สัมพุทเธนะ ปสังสิโต (อันพระสัมพุทธเจ้าทรงสรรเสริญแล้ว) เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นผู้ที่พระศาสดาทรงสรรเสริญและทรงยกย่องแล้ว และเป็นผู้ที่เพื่อนสพรหมจารีผู้รู้ทั้งหลายทรงยกย่องแล้ว' อนุโมทิตาติ ‘‘สาธุ สาธุ, กจฺจาน, สาธุ โข, ตฺวํ กจฺจาน, อิมํ ธมฺมสํวณฺณนํ อภาสี’’ติ เอวํ อนุโมทิตา. เอกสฺมึ กิร สมเย อยํ มหาเถโร ชมฺพุวนสณฺเฑ วิหรนฺโต อตฺตโน สนฺติกาวจรานํ ภิกฺขูนํ อิมํ หารนยปฏิมณฺฑิตํ ปกรณํ อภาสิ. ภาสิตฺวา จ ภควโต สนฺติกํ อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสินฺโน ยถาภาสิตํ อิมํ ปกรณํ ภควโต นิเวเทสิ. ตํ สุตฺวา ภควา ‘‘สาธุ สาธู’’ติอาทินา อนุโมทิตฺวา ‘‘ตสฺมาติห, ตฺวํ กจฺจาน, อิมํ ธมฺมสํวณฺณนํ ธมฺมเนตฺติตฺเวว ธาเรหี’’ติ นามคฺคหณํ อกาสีติ วทนฺติ. เทสนาหาราทินนฺทิยาวฏฺฏนยาทิหารนยานุสาเรเนว สพฺพธมฺมสํวณฺณนานํ คติโยติ อาห ‘‘สาสนสฺส สทายตฺตา, นวงฺคสฺสตฺถวณฺณนา’’ติ. คำว่า อนุโมทิตา (อันทรงอนุโมทนาแล้ว) หมายถึง อันทรงอนุโมทนาแล้วอย่างนี้ว่า 'สาธุ สาธุ กัจจายนะ กัจจายนะ เธอได้กล่าวการอธิบายธรรมนี้ดีแล้วหนอ'. ได้ยินว่า ในสมัยหนึ่ง พระมหาเถระนี้เมื่ออาศัยอยู่ในป่าชมพู ได้กล่าวปกรณ์อันประดับด้วยหารถึง ๑๖ อย่างนี้แก่ภิกษุทั้งหลายผู้เป็นศิษย์ใกล้ชิดของตน ครั้นกล่าวแล้ว ได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาค ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ได้กราบทูลปกรณ์นี้ตามที่ตนกล่าวแล้วแก่พระผู้มีพระภาค. พระผู้มีพระภาคทรงสดับปกรณ์นั้นแล้ว ทรงอนุโมทนาด้วยคำเป็นต้นว่า 'สาธุ สาธุ' แล้วทรงขนานนามว่า 'กัจจายนะ เพราะเหตุนั้นแล เธอจงทรงจำการอธิบายธรรมนี้ไว้ว่า เป็นธัมมเนตติเถิด'. ท่านกล่าวว่า 'การอธิบายอรรถแห่งพระสัตถุศาสน์มีองค์ ๙ ย่อมเป็นไปตามแนวทางแห่งหารถึง ๑๖ อย่าง มีเทสนาหารเป็นต้น และนัยมีนันทิยาวัฏฏะเป็นต้นเสมอ' จึงกล่าวว่า 'การอธิบายอรรถแห่งนวังคสัตถุศาสน์ ย่อมขึ้นอยู่กับพระศาสนาเสมอ' คมฺภีรญาเณหีหิ คมฺภีเรหิ ญาเณหิ, น สทฺธามตฺตเกน, คมฺภีรญาเณหิ วา มหาปญฺเญหิ อริเยหิ. ปกรณสฺส คมฺภีรตฺถตํ, อตฺตโน จ ญาณสฺส นาติวิสยตํ วิทิตฺวา สํวณฺณนารมฺเภ สํสีทนฺตมฺปิ มํ สาสนคุณาทิอุปนิสฺสยสมฺปทา อุสฺสาเหสีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘กิญฺจาปี’’ติอาทินา. คำว่า คัมภีรญาเณหิ (ด้วยญาณอันลึกซึ้งทั้งหลาย) หมายถึง ด้วยญาณอันลึกซึ้งทั้งหลาย ไม่ใช่ด้วยเพียงศรัทธาเท่านั้น หรือหมายถึง ด้วยพระอริยบุคคลผู้มีปัญญามากผู้มีญาณอันลึกซึ้งทั้งหลาย. ย่อมแสดงอรรถนี้ว่า 'แม้เราผู้ท้อแท้อยู่ในเบื้องต้นแห่งการอธิบาย เพราะรู้ความที่ปกรณ์มีอรรถลึกซึ้ง และความที่ญาณของตนมีวิสัยไม่กว้างขวางนัก แต่ความถึงพร้อมแห่งอุปนิสัยมีคุณแห่งพระศาสนาเป็นต้น ได้กระตุ้นเตือนเรา' ด้วยคำเป็นต้นว่า กิญจาปิ (ถึงแม้ว่า). ‘‘ปญฺจปิ นิกาเย โอคาเหตฺวา’’ติ อิมินา เนตฺติยา ปญฺจปิ มหานิกาเย อนุปวิสิตฺวา อวฏฺฐานํ, เตสํ สํวณฺณนาภาวญฺจ ทีเปติ. ตตฺถ [Pg.16] ‘‘กตโม อสฺสาโท จ อาทีนโว จา’’ติอาทิเปฏโกปเทสปาฬึ (เปฏโก. ๒๓) อาเนตฺวา อิธ เทสนาหาราทีนํ ปทตฺถวินิจฺฉโย เปฏเกน สํสนฺทนํ นาม. ‘‘ยถาพล’’นฺติ อิมินา สพฺพถา สพฺพภาเคนาปิ เนตฺติยา สํวณฺณนา มยา น สุกรา กาตุํ, อตฺตโน ปน ญาณพลานุรูปํ กริสฺสามีติ นิรติมานตํ ทีเปติ. ด้วยคำว่า โอคาเหตวา ปัญจปิ นิกาเย (หยั่งลงสู่พระนิกายทั้ง ๕ แล้ว) ย่อมแสดงถึงความที่คัมภีร์เนตติเข้าครอบคลุมตั้งอยู่ในพระมหานิกายทั้ง ๕ และความเป็นเครื่องอธิบายพระนิกายเหล่านั้น. ในคำนั้น การนำพระบาลีเปฏโกปเทศมีคำว่า 'อัสสาทะเป็นไฉน และอาทีนวะเป็นไฉน' เป็นต้น (เปฏโก. ๒๓) มาในที่นี้ แล้ววินิจฉัยเนื้อความแห่งบทของเทสนาหารเป็นต้น ชื่อว่า การเทียบเคียงด้วยเปฏกะ (เปฏเกนะ สังสันทนะ). ด้วยคำว่า ยถาพละ (ตามกำลัง) ย่อมแสดงความไม่มีมานะว่า 'การอธิบายคัมภีร์เนตติโดยประการทั้งปวง โดยส่วนทั้งปวง อันเราไม่สามารถจะทำได้โดยง่าย แต่เราจักทำตามกำลังแห่งญาณของตน'. สุวิสุทฺธนฺติ สุฏฺฐุ วิสุทฺธํ, นิกายนฺตรลทฺธิโทเสหิ อนฺตรนฺตรา อนุปฺปเวสิเตหิ อสมฺมิสฺสนฺติ อธิปฺปาโย. อสํกิณฺณนฺติ สนิกาเยปิ ปทตฺถนฺตรปริกปฺปนาทินา อสํกิณฺณํ ตาทิสสงฺกรรหิตํ อนากุลํ สุปริจฺฉินฺนํ. วิวิเธหิ อากาเรหิ นิจฺฉิโนตีติ วินิจฺฉโย. อตฺถานํ วินิจฺฉโย อตฺถวินิจฺฉโย. คณฺฐิฏฺฐานภูเตสุ อตฺเถสุ ขิลมทฺทนากาเรน ปวตฺตา วิมติจฺเฉทกถา, นิปุโณ สุขุโม สณฺโห อตฺถวินิจฺฉโย เอตสฺสาติ นิปุณตฺถวินิจฺฉโย. อถ วา อตฺเถ วินิจฺฉิโนตีติ อตฺถวินิจฺฉโย, ยถาวุตฺตอตฺถวิสยญาณํ, นิปุโณ เฉโก อตฺถวินิจฺฉโย เอตสฺสาติ นิปุณตฺถวินิจฺฉโย, ตํ นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ. สมยนฺติ สิทฺธนฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – มหาวิหารวาสีนํ สิทฺธนฺโต วุตฺตนเยน สุปริสุทฺโธ, อนากุโล, สณฺหสุขุมวินิจฺฉโย จ, สิทฺธนฺตํ ตํ อวิโลเมนฺโต อนุกูลโต ตตฺถ สิทฺธํเยว ธมฺมเนตฺตึ ปกาสยนฺโต เนตฺติปฺปกรณสฺส อตฺถสํวณฺณนํ กริสฺสามีติ. คำว่า สุวิสุทธะ (บริสุทธิ์ดีแล้ว) คือ บริสุทธิ์อย่างยิ่ง มีอธิบายว่า ไม่ระคนด้วยโทษแห่งลัทธิของนิกายอื่นที่แทรกเข้ามาในระหว่างๆ. คำว่า อสังกีรณะ (ไม่ปะปน) คือ แม้ในนิกายของตนเอง ก็ไม่ปะปนด้วยการกำหนดบทและอรรถอื่นเป็นต้น ปราศจากความระคนกันเช่นนั้น ไม่ยุ่งเหยิง กำหนดไว้ดีแล้ว. การวินิจฉัยด้วยอาการต่าง ๆ ชื่อว่า วินิจฉัย. การวินิจฉัยอรรถทั้งหลาย ชื่อว่า อัตถวินิจฉัย. วาจาเป็นเครื่องตัดความสงสัยที่ดำเนินไปในลักษณะของการกำจัดความแข็งกระด้างในอรรถที่เป็นดั่งปมปัญหา, การวินิจฉัยอรรถนั้นละเอียด สุขุม และประณีต เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นิปุณัตถวินิจฉัย. อีกนัยหนึ่ง ญาณที่วินิจฉัยอรรถ ชื่อว่า อัตถวินิจฉัย ได้แก่ ญาณอันมีอรรถตามที่กล่าวแล้วเป็นวิสัย, การวินิจฉัยอรรถนั้นละเอียดและฉลาด เพราะเหตุนั้น จึงชื่อว่า นิปุณัตถวินิจฉัย, (เราจักทำ) ซึ่งนิปุณัตถวินิจฉัยนั้น. คำว่า สมยะ หมายถึง สิทธันตะ (หลักการ). อธิบายว่า สิทธันตะของชาวมหาวิหารบริสุทธิ์อย่างยิ่งตามนัยที่กล่าวแล้ว ไม่ยุ่งเหยิง และมีการวินิจฉัยที่ละเอียดสุขุม, เราจะไม่ทำให้สิทธันตะนั้นผิดเพี้ยนไป แต่จะแสดงธรรมเนตติที่สำเร็จแล้วในสิทธันตะนั้นโดยอนุโลม แล้วจักทำอรรถกถาของเนตติปกรณ์. ปมาทเลขนฺติ อปรภาเค โปตฺถการุฬฺหกาเล ปมชฺชิตฺวา ลิขนวเสน ปวตฺตปฺปมาทปาฐํ. วชฺเชตฺวาติ อปเนตฺวา. ปาฬึ สมฺมา นิโยชยนฺติ ตํ ตํ เนตฺติปาฬึ ตตฺถ ตตฺถ อุทาหรณภาเวน อานีตสุตฺเต สมฺมเทว นิโยเชนฺโต, อตฺถสํวณฺณนาย วา ตํ ตํ อุทาหรณสุตฺตสงฺขาตํ ปาฬึ ตสฺมึ ตสฺมึ ลกฺขณภูเต เนตฺติคนฺเถ สมฺมเทว นิโยเชนฺโต. อุปเทสนฺติ เนตฺติอุปนิสํ เนตฺติหทยํ. ยฺวายํ สปฏฺฐานวิภาคสฺส เตตฺตึสวิธสฺส เนตฺติปทตฺถสฺส สห นิมิตฺตวิภาเคน อสงฺกรโต ววตฺถิโต วิสโย, ตํ. วิภาเวนฺโต ปกาเสนฺโต. ตสฺสา เนตฺติยา กริสฺสามิ อตฺถวณฺณนนฺติ สมฺพนฺโธ. คำว่า ปมาทเลขา (ข้อความที่เขียนผิดด้วยความประมาท) คือ บทที่ผิดพลาดซึ่งเป็นไปด้วยอำนาจการเขียนด้วยความประมาทในภายหลังเมื่อครั้งยกขึ้นสู่คัมภีร์. คำว่า วัชเชตวา (เว้นแล้ว) คือ นำออกไปแล้ว. คำว่า ปาฬิง สัมมา นิโยชยันติ (ประกอบพระบาลีโดยชอบ) คือ ประกอบเนตติบาลีนั้น ๆ เข้ากับพระสูตรที่นำมาเป็นอุทาหรณ์ในที่นั้น ๆ โดยชอบ หรือประกอบพระบาลีที่เรียกว่าพระสูตรอุทาหรณ์นั้น ๆ เข้ากับคัมภีร์เนตติอันเป็นตัวสภาวะในที่นั้น ๆ โดยชอบ เพื่อการอธิบายอรรถ. คำว่า อุปเทส (คำแนะนำ) คือ อุปนิสัยแห่งเนตติ หรือหัวใจแห่งเนตติ. วิสัยที่กำหนดไว้โดยไม่ปะปนกันของบทและอรรถแห่งเนตติ ๓๓ ประการ พร้อมด้วยการจำแนกนิมิตและจำแนกที่ตั้งใด, (เราจะ) จำแนกคือประกาศวิสัยนั้น. ความสัมพันธ์ (ของประโยค) คือ เราจักทำอรรถกถาของเนตตินั้น. เอตฺถ จ ‘‘อภิยาจิโต’’ติ อิมินา อตฺถสํวณฺณนาย นิมิตฺตํ ทสฺเสติ, ‘‘ฐิตึ อากงฺขมาเนน จิรํ สทฺธมฺมเนตฺติยา’’ติ อิมินา ปโยชนํ, ‘‘กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ [Pg.17] อิมินา ปิณฺฑตฺถํ. สํวณฺณิยมานา หิ ปกรณตฺถา สํวณฺณนาย ปิณฺฑตฺโถ. ‘‘ตมุปนิสฺสายา’’ติอาทินา กรณปฺปการํ. ในที่นี้ ด้วยคำว่า อภิยาจิโต (อันผู้อื่นอาราธนาแล้ว) ท่านแสดงถึงเหตุ (นิมิต) แห่งการอธิบายอรรถ, ด้วยคำว่า ฐิติง อากังขมาเนนะ จิรัง สัทธัมมเนตติยา (ด้วยหวังความดำรงอยู่สิ้นกาลนานแห่งแนวทางพระสัทธรรม) ท่านแสดงถึงประโยชน์, ด้วยคำว่า กริสสามัตถวัณณนัง (จักทำอรรถกถา) ท่านแสดงถึงเนื้อความโดยย่อ (ปิณฑัตถะ). เพราะว่าเนื้อความของปกรณ์ที่กำลังจะอธิบายนั้น คือเนื้อความโดยย่อของการอธิบาย. ด้วยคำเป็นต้นว่า ตมุปนิสสายะ (อาศัยปกรณ์นั้น) ท่านแสดงถึงวิธีการกระทำ. อิทานิ สํวณฺณนาย สวเน นิโยเชนฺโต ‘‘อิติ อตฺถ’’นฺติ โอสานคาถมาห. ตตฺถ ‘‘สกฺกจฺจ’’นฺติ ปทํ อุภยตฺถ โยเชตพฺพํ ‘‘สกฺกจฺจํ วิภชนฺตสฺส, สกฺกจฺจํ นิสามยถา’’ติ. บัดนี้ เมื่อจะชักชวนให้ฟังการพรรณนา จึงกล่าวคาถาสุดท้ายว่า "iti attha..." ในคาถานั้น พึงประกอบศัพท์ว่า "sakkaccaṃ" เข้าในทั้งสองแห่งว่า "sakkaccaṃ vibhajantassa" (เมื่อข้าพเจ้าจำแนกอยู่โดยเคารพ) และ "sakkaccaṃ nisāmayatha" (ท่านทั้งหลายจงฟังโดยเคารพ) คนฺถารมฺภกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาคำปรารภคัมภีร์ จบแล้ว นิทานกถาวณฺณนา การพรรณนานิทานกถา วจนตฺถชานเนน วิทิตปฺปกรณตฺถสามญฺญตฺถสฺส ปกรณกถา วุจฺจมานา โสเภยฺยาติ เนตฺติปทตฺถปริชานนเมว อาทิมฺหิ ยุตฺตรูปนฺติ ตทตฺถํ ปุจฺฉติ ‘‘ตตฺถ เกนฏฺเฐน เนตฺตี’’ติ. ตตฺถ ตตฺถาติ ‘‘ตสฺสา เนตฺติยา กริสฺสามตฺถวณฺณน’’นฺติ ยทิทํ วุตฺตํ, ตสฺมึ; ยสฺสา กริสฺสามตฺถวณฺณนนฺติ ปฏิญฺญาตํ, สา เนตฺติ เกนฏฺเฐน เนตฺตีติ อตฺโถ. ตตฺถาติ วา ‘‘เนตฺติปฺปกรณสฺสา’’ติ เอตสฺมึ วจเน ยา เนตฺติ วุตฺตา, สา เกนฏฺเฐน เนตฺตีติ อตฺโถ. ‘‘นยนฏฺเฐนา’’ติ อิทํ กตฺตุกรณาธิกรณสาธนานํ สาธารณวจนนฺติ ‘‘อริยธมฺมํ นยตี’’ติ กตฺตุสาธนวเสน ตาว เนตฺติสทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา อิทานิ กรณาธิกรณสาธนวเสน วตฺตุํ ‘‘นยนฺติ ตายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. การกล่าวปกรณ์กถาจะงดงามแก่ผู้ที่ทราบเนื้อความทั่วไปของอรรถแห่งปกรณ์ที่รู้ได้ด้วยการรู้ความหมายของรูปวิเคราะห์ ดังนั้น การกำหนดรู้ความหมายแห่งบทว่าเนตติในเบื้องต้นนั่นแลจึงสมควรยิ่ง ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงถามถึงความหมายนั้นว่า "ในคำนั้น เนตติ ชื่อว่าเนตติ เพราะอรรถว่าอะไร?" ในคำถามนั้น คำว่า "ในคำนั้น" (tattha) หมายถึง ในคำที่กล่าวไว้ว่า "เราจักทำความพรรณนาเนื้อความแห่งเนตตินั้น" มีอธิบายว่า เนตติใดที่ข้าพเจ้าปฏิญญาไว้ว่าจักทำความพรรณนาเนื้อความ เนตตินั้นชื่อว่าเนตติเพราะอรรถว่าอะไร? หรือว่า คำว่า "ในคำนั้น" หมายถึง ในคำว่า "แห่งเนตติปกรณ์" นี้ เนตติใดที่กล่าวไว้ เนตตินั้นชื่อว่าเนตติเพราะอรรถว่าอะไร? คำว่า "เพราะอรรถว่านำไป" (nayanaṭṭhena) นี้ เป็นคำทั่วไปแก่กัตตุสาธนะ กรรณสาธนะ และอธิกรณสาธนะ ท่านจึงกล่าวความหมายของเนตติศัพท์ตามอำนาจกัตตุสาธนะก่อนว่า "ย่อมนำไปซึ่งอริยธรรม" แล้วจึงกล่าวตามอำนาจกรรณสาธนะและอธิกรณสาธนะเป็นต้นว่า "ย่อมนำไปโดยเนตตินั้น" ตถา หิ วุตฺตนฺติ เนตฺติอุปเทสาธีนตฺตา เอว สุตฺตาวโพธสฺส วุตฺตํ. เปฏเก ‘‘ตสฺมา นิพฺพายิตุกาเมน สุตมเยน อตฺถา ปริเยสิตพฺพา, ตตฺถ ปริเยสนาย อยํ อนุปุพฺพี ภวติ โสฬส หารา ปญฺจ นยา อฏฺฐารส มูลปทานี’’ติอาทิ (เปฏโก. ๓). หารนยวิจารณา วินิมุตฺโต อตฺถสํวณฺณนาวิเสโส นตฺถีติ อาห ‘‘สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนา เนตฺติอุปเทสายตฺตา’’ติ. สฺวายมตฺโถ ปรโต ปกิณฺณกกถายํ อาวิ ภวิสฺสติ. เอวํ มหาวิสยา จายํ เนตฺติ กุโต ปภวาติ อาห ‘‘สุตฺตปฺปภวา’’ติ, เอเตน เนตฺติยา ปมาณภูตตํ ทสฺเสติ. อิทญฺจ สุตฺตสฺส เนตฺติสนฺนิสฺสยตาปริทีปนปรํ, น เถรปฺปภวตาปฏิกฺเขปปรํ. เถโร หิ ปญฺจ มหานิกาเย โอคาเหตฺวา ตํสนฺนิสฺสเยเนว [Pg.18] เตสํ สํวณฺณนาภูตํ อิมํ ปกรณํ อภาสิ, ตสฺมา อยเมว สํวณฺณนาธมฺโม, ยทิทํ สํวณฺเณตพฺพธมฺมสนฺนิสฺสยตา. คำว่า "สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้" (tathā hi vuttaṃ) ท่านกล่าวไว้เพราะความตรัสรู้พระสูตรขึ้นอยู่กับเนตติอุปเทสนั่นเอง. ในคัมภีร์เปฏกะ ท่านกล่าวไว้ว่า "เพราะฉะนั้น ผู้ปรารถนาจะดับทุกข์ พึงแสวงหาเนื้อความทั้งหลายด้วยปัญญาอันสำเร็จจากการฟัง ในการแสวงหานั้น ลำดับนี้ย่อมมี คือ หาระ ๑๖ นัย ๕ บทมูล ๑๘" เป็นต้น. ท่านกล่าวว่า "การพรรณนาเนื้อความแห่งพระสูตรขึ้นอยู่กับเนตติอุปเทส" เพราะไม่มีการพรรณนาเนื้อความพิเศษที่พ้นไปจากการพิจารณาหาระและนัย. เนื้อความนี้จักปรากฏชัดในปกิณณกกถาในภายหลัง. ท่านกล่าวว่า "มีพระสูตรเป็นแดนเกิด" (suttappabhavā) เพื่อตอบคำถามว่า เนตติที่มีขอบเขตใหญ่หลวงอย่างนี้เกิดมาจากไหน? ด้วยคำนี้ ท่านแสดงความเป็นเครื่องตัดสินของเนตติ. และคำนี้มุ่งแสดงความที่พระสูตรเป็นที่อาศัยของเนตติ ไม่ได้มุ่งปฏิเสธความที่พระเถระเป็นแดนเกิด. เพราะพระเถระหยั่งลงสู่มหานิกายทั้ง ๕ แล้วอาศัยมหานิกายนั้นนั่นแล จึงได้กล่าวปกรณ์นี้ซึ่งเป็นเครื่องพรรณนาพระสูตรเหล่านั้น เพราะฉะนั้น ธรรมดาของการพรรณนานี้เอง คือการอาศัยธรรมที่พึงพรรณนา ปกรณปริจฺเฉทโตติ ปกรณสฺส วิภาคโต. หารวิจาราทโย หิ ตโย เนตฺติปฺปกรณสฺส วิภาคา, ปกรณภูตปริจฺเฉทโต วา. ตีณิ หิ เอตานิ ปกรณานิ ตโย อธิการา, ยทิทํ หารวิจาราทโย. ปาฬิววตฺถานโตติ ปาฐสนฺนิเวสโต. คำว่า "โดยส่วนแห่งปกรณ์" (pakaraṇaparicchedato) คือ โดยส่วนแบ่งแห่งปกรณ์. เพราะส่วนแบ่งแห่งเนตติปกรณ์มี ๓ คือ หาระ วิจาระ เป็นต้น หรือโดยส่วนที่กำหนดไว้เป็นปกรณ์. เพราะปกรณ์ ๓ เหล่านี้ คือ หาระ วิจาระ เป็นต้น เป็นตอน ๓ ตอน. คำว่า "โดยการกำหนดพระบาลี" (pāḷivavatthānato) คือ โดยการจัดวางข้อความ ‘‘สพฺโพ หิ ปกรณตฺโถ’’ติอาทินา สงฺคหวารสฺส อนฺวตฺถสญฺญตํ ทสฺเสติ. ‘‘นนุ เจตฺถ ปฏฺฐานํ อสงฺคหิต’’นฺติ โจทโก พฺยภิจารมาห. อิตโร ยทิปิ สรูปโต อสงฺคหิตํ, อตฺถโต ปน สงฺคหิตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นยิทเมว’’ติอาทินา ปริหรติ. ปุน ‘‘ตถา หี’’ติอาทินา ตเมวตฺถํ ปาฬิยา ปากฏตรํ กโรติ. อตฺถนยา นนฺทิยาวฏฺฏาทโย. สงฺขารตฺติกา ปุญฺญาภิสงฺขาราทโย, กายสงฺขาราทโย จ. เตสุ อตฺถนยานํ อญฺญมญฺญสงฺคโห ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. อิตเร ปน กามาวจรา, รูปาวจรา จ กุสลา เจตนา ปุญฺญาภิสงฺขาโร, อกุสลา เจตนา อปุญฺญาภิสงฺขาโร, อรูปาวจรา กุสลา เจตนา อาเนญฺชาภิสงฺขาโร. ปุญฺญาภิสงฺขาโร จ อปุญฺญาภิสงฺขาโร จ กายทฺวารปฺปวตฺโต กายสงฺขาโร, โส เอว วจีทฺวารปฺปวตฺโต วจีสงฺขาโร, มโนทฺวารปฺปวตฺโต ปน ติวิโธปิ จิตฺตสงฺขาโร. อิติ ชาติวเสน ปุริมตฺติเก วุตฺตา เอว ธมฺมา ทฺวารวเสน ทุติยตฺติเก วุตฺตา, เต เอว จ ปุริมตฺติเกติ อญฺญมญฺญสงฺคโห เวทิตพฺโพ. ท่านแสดงความที่ชื่อของสังคหะวาระเป็นชื่อที่มีความหมายตรงตามตัวด้วยคำเป็นต้นว่า "เพราะเนื้อความแห่งปกรณ์ทั้งปวง" (sabbo hi pakaraṇattho). ผู้โต้แย้งกล่าวท้วงถึงความคลาดเคลื่อนว่า "ก็ในสังคหะวาระนี้ ปัฏฐานมิได้ถูกสงเคราะห์เข้ามิใช่หรือ?". อีกฝ่ายหนึ่งเมื่อจะแสดงว่า แม้โดยรูปศัพท์จะมิได้ถูกสงเคราะห์เข้า แต่โดยเนื้อความนั้นถูกสงเคราะห์เข้าแล้ว จึงแก้ด้วยคำเป็นต้นว่า "คำนี้ไม่เป็นอย่างนั้น" (nayidamevaṃ). ต่อจากนั้น ท่านทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยพระบาลีด้วยคำเป็นต้นว่า "สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้" (tathā hi). อัตถนัย คือ นันทิยาวัฏฏะเป็นต้น. สังขารติกะ คือ ปุญญาภิสังขารเป็นต้น และกายสังขารเป็นต้น. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น การสงเคราะห์กันและกันแห่งอัตถนัยจักปรากฏชัดในภายหลัง. ส่วนธรรมที่เหลือ คือ กุศลเจตนาที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร เป็นปุญญาภิสังขาร, อกุศลเจตนา เป็นอปุญญาภิสังขาร, กุศลเจตนาที่เป็นอรูปาวจร เป็นอาเนญชาภิสังขาร. ปุญญาภิสังขารและอปุญญาภิสังขารที่เกิดขึ้นทางกายทวาร เป็นกายสังขาร, ปุญญาภิสังขารและอปุญญาภิสังขารนั้นนั่นแลที่เกิดขึ้นทางวจีทวาร เป็นวจีสังขาร, ส่วนที่เกิดขึ้นทางมโนทวารแม้ทั้ง ๓ อย่าง เป็นจิตตสังขาร. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบการสงเคราะห์กันและกันว่า ธรรมที่กล่าวไว้ในติกะแรกโดยประเภทแห่งชาติ นั่นเอง ท่านกล่าวไว้ในติกะที่สองโดยประเภทแห่งทวาร และธรรมเหล่านั้นนั่นแลก็อยู่ในติกะแรกด้วย ยตฺถาติ ยสฺมึ วาเร. เปฏเกติ เปฏโกปเทเส. สมฺปตมานาติ สํวณฺณนาวเสน สนฺนิปตนฺตา. ‘‘พฺยญฺชนวิธิปุถุตฺตา’’ติ อิทํ เอกสฺมึ สุตฺเต อเนเกสํ หารานํ สนฺนิปตนสฺส การณวจนํ. ตถา หิ ‘‘อเนกสามตฺถิยนิจิตา สทฺทา’’ติ อกฺขรจินฺตกา วทนฺติ. คำว่า "ในที่ใด" (yattha) คือ ในวาระใด. คำว่า "ในเปฏกะ" (peṭake) คือ ในคัมภีร์เปฏโกปเทส. คำว่า "ประจวบกันอยู่" (sampatamānā) คือ มาประชุมกันโดยอำนาจแห่งการพรรณนา. คำว่า "เพราะความต่างกันแห่งวิธีของพยัญชนะ" (byañjanavidhiputhuttā) นี้ เป็นคำบอกเหตุแห่งการประชุมกันของหาระหลายอย่างในพระสูตรเดียว. สมจริงดังที่เหล่านักอักขรวิธีกล่าวไว้ว่า "ศัพท์ทั้งหลายถูกสั่งสมไว้ด้วยศักยภาพหลายอย่าง" ‘‘น สรูปโต’’ติ อิมินา สงฺคหวาเร วิย อุทฺเทสนิทฺเทสวาเรสุปิ ปฏฺฐานสฺส อตฺถโต อุทฺธฏตํ ทสฺเสติ. มูลปทคฺคหเณเนว คหิตตฺตา อุทฺเทสวาเร ตาว เอวํ โหตุ, นิทฺเทสวาเร ปน กถนฺติ? ตตฺถาปิ นยคฺคหเณเนว มูลปทานิปิ คหิตานีติ เวทิตพฺพํ. น หิ มูลปเทหิ วินา กาจิ นยโยชนา สมฺภวติ. อปเร ปน ‘‘หารนยา วิย ปฏฺฐานํ น [Pg.19] สุตฺตสฺส สํวณฺณนาวิเสโส, อถ โข ตสฺมึ ตสฺมึ สุตฺเต สํกิเลสภาคิยตาทิลพฺภมานวิเสสมตฺตนฺติ น ตสฺส ปกรณสฺส ปทตฺถสงฺคโห. เอวญฺจ กตฺวา เตตฺตึสาย เนตฺติปทตฺเถสุ ปฏฺฐานํ อสงฺคหิตํ, อุทฺเทสนิทฺเทสวาเรสุ จ อนุทฺธฏเมวา’’ติ วทนฺติ. ด้วยคำว่า "ไม่โดยรูปศัพท์" (na sarūpato) นี้ ท่านแสดงความที่ปัฏฐานถูกยกขึ้นโดยเนื้อความแม้ในอุทเทสวาระและนิทเทสวาระ เหมือนในสังคหะวาระ. ในอุทเทสวาระพึงเป็นอย่างนั้นก่อน เพราะถูกถือเอาด้วยการถือเอาบทมูลนั่นเอง แต่ในนิทเทสวาระเป็นอย่างไร? พึงทราบว่า แม้ในนิทเทสวาระนั้น บทมูลทั้งหลายก็ถูกถือเอาด้วยการถือเอานัยนั่นเอง. เพราะการประกอบนัยใดๆ ย่อมมีไม่ได้หากปราศจากบทมูล. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า "ปัฏฐานไม่เป็นส่วนพิเศษแห่งการพรรณนาพระสูตรเหมือนหาระและนัย แต่เป็นเพียงความพิเศษที่พึงได้ในพระสูตรนั้นๆ มีความเป็นส่วนแห่งสังกิเลสเป็นต้น ดังนั้น จึงไม่มีการสงเคราะห์บทและเนื้อความแห่งปกรณ์นั้น. และเมื่อเป็นอย่างนี้ ปัฏฐานจึงไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในบทและเนื้อความแห่งเนตติ ๓๓ และไม่ถูกยกขึ้นในอุทเทสวาระและนิทเทสวาระเลย" ดังนี้ ‘‘ปาฬิโต เอว วิญฺญายตี’’ติ วุตฺตมตฺถํ สมตฺเถนฺโต ‘‘ตถา หิ…เป… อาภต’’นฺติ อาห, เตน เถเรน ภาสิตภาโว วิย ภควตา อนุโมทิตภาโวปิ ปาฬิอนุคโต เอวาติ ทสฺเสติ. สาวกภาสิตตฺตา นิทานํ น วุตฺตนฺติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ โจเทนฺโต ‘‘สาวก…เป… ภาสิต’’นฺติ อาห. นยิทํ เอกนฺติกนฺติ จ สาวกภาสิตพุทฺธภาสิตภาโว นิทานาวจนสฺส, นิทานวจนสฺส จ อการณํ อุภยตฺถาปิ อุภยสฺส ทสฺสนโต. ตสฺมา นิทานาวจเนน เนตฺติยา อสาวกภาสิตตา น สิชฺฌตีติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘น จ ตาวตา ตานิ อปฺปมาณํ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. เพื่อยังอรรถที่กล่าวแล้วว่า ‘อันบุคคลพึงรู้ได้จากพระบาลีเท่านั้น’ ให้สำเร็จ จึงกล่าวว่า ‘ก็จริงอย่างนั้น...เป...นำมาแล้ว’ ด้วยคำนั้น แสดงว่า แม้ความเป็นสิ่งที่พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนาแล้ว ก็เป็นไปตามพระบาลีเท่านั้น เหมือนความเป็นสิ่งที่พระเถระนั้นกล่าวแล้ว เมื่อกล่าวค้านว่า ‘เพราะเป็นสิ่งที่สาวกกล่าวแล้ว นิทานจึงไม่ถูกกล่าวไว้’ ไม่ควรกล่าวเช่นนั้น จึงกล่าวว่า ‘สาวก...เป...กล่าวแล้ว’ และสิ่งนี้ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียว เพราะความเป็นสิ่งที่สาวกกล่าวและสิ่งที่พระพุทธเจ้ากล่าว ไม่เป็นเหตุแห่งการไม่กล่าวถึงนิทาน และไม่เป็นเหตุแห่งการกล่าวถึงนิทาน เพราะปรากฏทั้งสองอย่างในที่ทั้งสอง เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ความเป็นสิ่งที่สาวกไม่ได้กล่าวแห่งเนตติ ย่อมไม่สำเร็จด้วยการไม่กล่าวถึงนิทาน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘และสิ่งเหล่านั้นไม่เป็นประมาณด้วยเหตุเพียงเท่านั้น พึงเห็นอย่างนี้แม้ในเนตตินี้’ เยเนว การเณน นิทานาวจนสฺส ปมาณภาวสาธนตา, เตเนว การเณน อิมสฺส ปกรณสฺส ปมาณภาวสิทฺธีติ ทสฺเสติ ‘‘นิทานญฺจ นามา’’ติอาทินา. อิทานิ ‘‘อถ วา’’ติอาทินา เนตฺติยา นิทานาวจเนน อพฺยภิจารเหตุมาห. อยญฺเหตฺถ ปโยโค น เนตฺติยา นิทานํ วตฺตพฺพํ ปาฬิยา อตฺถสํวณฺณนาภาวโต. ยา หิ ปาฬิยา อตฺถสํวณฺณนา น ตสฺสา นิทานวจนํ ทิฏฺฐํ ยถา ปฏิสมฺภิทามคฺคสฺส, นิทฺเทสาทีนญฺจาติ. ด้วยเหตุใดนั่นแล ความเป็นเครื่องยังความเป็นประมาณแห่งการไม่กล่าวถึงนิทานให้สำเร็จ ด้วยเหตุนั้นนั่นแล จึงแสดงความสำเร็จแห่งความเป็นประมาณแห่งปกรณ์นี้ ด้วยคำว่า ‘ชื่อว่านิทาน’ เป็นต้น บัดนี้ ด้วยคำว่า ‘อีกอย่างหนึ่ง’ เป็นต้น จึงกล่าวถึงเหตุที่ไม่คลาดเคลื่อนด้วยการไม่กล่าวถึงนิทานแห่งเนตติ การประกอบความในเนตตินี้ว่า ไม่ควรกล่าวถึงนิทานแห่งเนตติ เพราะไม่มีการพรรณนาอรรถแห่งพระบาลี ก็การพรรณนาอรรถแห่งพระบาลีใด การกล่าวถึงนิทานแห่งการพรรณนานั้นย่อมไม่ปรากฏ เหมือนในปฏิสัมภิทามรรค และในนิทเทสเป็นต้น ‘‘อยํ วิภาโค’’ติอาทินา เอกวิธโต ปฏฺฐาย ยาว จตุราสีติสหสฺสปฺปเภทา, ตาว ยถาทสฺสิตสฺส ปกรณวิภาคสฺส ปุน ‘‘อาทินา นเยน ปกรณวิภาโค เวทิตพฺโพ’’ติ อิทํ นิคมนํ. ตตฺถ อาทินา นเยนาติ อาทิสทฺเทน อภิญฺเญยฺยธมฺมนิทฺเทสโต ปญฺญตฺติปญฺญเปตพฺพธมฺมวิภชนโต ติยทฺธปริยาปนฺนธมฺมวิจารโต จตุโรฆนิตฺถรณตฺถโต ปญฺจาภินนฺทนาทิปฺปหานโต ฉตณฺหากายุปสมนโต สงฺคหวาราทิสตฺตวารสงฺคหโต อฏฺฐมิจฺฉตฺตสมุคฺฆาตทีปนโตติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ด้วยคำว่า ‘นี้คือวิภาค’ เป็นต้น เริ่มตั้งแต่มีอย่างเดียว จนถึงมี ๘๔,๐๐๐ ประเภท แห่งวิภาคแห่งปกรณ์ที่แสดงแล้วอย่างนั้น อีกครั้งหนึ่ง คำว่า ‘พึงทราบวิภาคแห่งปกรณ์ด้วยนัยมีอาทิ’ นี้ เป็นบทสรุป ในคำว่า ‘ด้วยนัยมีอาทิ’ นั้น ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ พึงเห็นการสงเคราะห์ธรรมมีอย่างนี้เป็นต้น คือ จากการแสดงธรรมที่พึงรู้ยิ่ง, จากการจำแนกธรรมที่พึงบัญญัติและธรรมที่พึงให้บัญญัติ, จากการพิจารณาธรรมที่สงเคราะห์เข้าในกาลทั้งสาม, จากอรรถแห่งการข้ามโอฆะ ๔, จากการละความเพลิน ๕ เป็นต้น, จากการสงบระงับหมวดแห่งตัณหา ๖, จากการสงเคราะห์วาระ ๗ มีสังคหะวาระเป็นต้น, จากการแสดงการถอนมิจฉัตตะ ๘ ๑. สงฺคหวารวณฺณนา ๑. การพรรณนาสังคหะวาระ ยนฺติ อนิยมตฺโถ สพฺพนามสทฺโท กมฺมสาธนวเสน วุตฺโต. อตฺถาวโพธนตฺโถ สทฺทปฺปโยโค อตฺถปราธีโน เกวโล อตฺถปทตฺถโก[Pg.20], โส ปทตฺถวิปริเยสการินา อิติ-สทฺเทน ปรภูเตน สทฺทปทตฺถโก ชายตีติ อาห ‘‘ยนฺติ อนิยมโต อุปโยคนิทฺเทโส’’ติ. โลโกติ กตฺตุนิทฺเทโสติอาทีสุปิ เอเสว นโย. คำว่า ‘ยํ’ เป็นสัพพนาม มีอรรถไม่แน่นอน ถูกกล่าวไว้โดยเป็นกัมมสาธนะ การใช้ศัพท์เพื่อให้อรรถปรากฏนั้นขึ้นอยู่กับอรรถ เป็นเพียงบทที่แสดงอรรถเท่านั้น บทนั้นย่อมกลายเป็นบทที่แสดงศัพท์ด้วยคำว่า ‘อิติ’ ซึ่งอยู่ข้างหลัง อันกระทำบทอรรถให้กลับกัน จึงกล่าวว่า ‘ยํ เป็นการแสดงทุติยาวิภัตติโดยไม่เจาะจง’ แม้ในคำว่า ‘โลก’ เป็นต้น ที่เป็นการแสดงกัตตุวิภัตติ ก็นัยนี้แหละ เอวํ ‘‘ย’’นฺติอาทีนํ คาถาปทานํ กมฺมกตฺตุกิริยากตฺตุวิเสสนาทิทสฺสนวเสน อตฺถํ วตฺวา อิทานิ อวยวโชตนวเสน ปทตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘โลกิยนฺติ เอตฺถา’’ติอาทิมาห. โลกสทฺโท อิธ สามตฺถิยโต สตฺตโลกวจโน ทฏฺฐพฺโพ. เตนาห ‘‘ปูชนกิริยาโยคฺยภูตตาวเสนา’’ติ. สาสนนฺตรธานโต ปรํ ปูชนา อญฺญพุทฺธุปฺปาเทน เวทิตพฺพา, ยเถตรหิ วิปสฺสีอาทิสมฺมาสมฺพุทฺธานํ. ‘‘ทีปงฺกโร’’ติอาทินา ยทิปิ พุทฺธวํสเทสนายํ (พุ. วํ. ๒.๗๕) ภควตาว วุตฺตํ, สุเมธปณฺฑิตตฺตภาเวน ปน ปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยถาห ภควา สุเมธภูโต’’ติ. อย่างนี้ เมื่อกล่าวอรรถแห่งบทคาถา มีคำว่า ‘ยํ’ เป็นต้น โดยการแสดงกัมมะ กัตตุ กิริยา และวิเสสนะ เป็นต้นแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถของบทโดยการทำให้ส่วนประกอบปรากฏ จึงกล่าวคำว่า ‘ในคำว่า โลกิยํ นี้’ เป็นต้น คำว่า ‘โลก’ ในที่นี้ โดยความเหมาะสม พึงเห็นว่าเป็นคำกล่าวถึงสัตว์โลก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘โดยความเป็นผู้ควรแก่การบูชา’ ภายหลังการอันตรธานแห่งพระศาสนา การบูชา พึงทราบได้ด้วยการอุบัติขึ้นแห่งพระพุทธเจ้าพระองค์อื่น เหมือนอย่างพระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย มีพระวิปัสสีเป็นต้นในกาลบัดนี้ ด้วยคำว่า ‘พระทีปังกร’ เป็นต้น ถึงแม้จะถูกพระผู้มีพระภาคตรัสไว้เองในพุทธวงศ์เทศนา (พุทฺธวํส ๒.๗๕) แต่ทรงตรัสหมายถึงความเป็นไปในขณะที่เป็นสุเมธบัณฑิต จึงกล่าวว่า ‘เหมือนที่พระผู้มีพระภาคเมื่อเป็นสุเมธบัณฑิต ตรัสไว้’ ปริญฺญากฺกเมนาติ ญาตปริญฺญาทิปฏิปาฏิยา. ลกฺขณาวโพธปฺปฏิปตฺติยาติ วิปสฺสนาย. เตน วุตฺตํ ‘‘สุญฺญตมุขาทีหี’’ติ. ตถา จ วุตฺตนฺติ วิญฺญูหิ เวทนียตาย เอว สาสนวรสฺส วุตฺตํ ภควตา – คำว่า ‘ด้วยลำดับแห่งปริญญา’ คือ ด้วยลำดับมีญาตปริญญาเป็นต้น คำว่า ‘ด้วยข้อปฏิบัติเพื่อรู้แจ้งลักษณะ’ คือ ด้วยวิปัสสนา เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยสุญญตมุขะเป็นต้น’ และที่กล่าวไว้อย่างนั้น ก็เพราะพระศาสนาอันประเสริฐเป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงรู้ได้นั่นเอง พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า – ‘‘เอตุ วิญฺญู ปุริโส อสโฐ อมายาวี อุชุชาติโก, อหมนุสาสามิ, อหํ ธมฺมํ เทเสมิ, ยถานุสิฏฺฐํ ตถา ปฏิปชฺชมาโน น จิรสฺเสว สามญฺเญว อุสฺสติ, สามํ ทกฺขิตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๒๘๑). ‘ขอวิญญูชนผู้ไม่โอ้อวด ไม่มีมายา เป็นคนซื่อตรง จงมาเถิด เราจะสั่งสอน เราจะแสดงธรรม เมื่อปฏิบัติตามที่เราสั่งสอนแล้วอย่างนั้น ไม่นานนัก จักรู้แจ้งด้วยตนเอง จักเห็นด้วยตนเอง’ ดังนี้เป็นต้น (ม.มู. ๑๒/๔๘๕) ยํ-สทฺโท สาสนวิสโย, โลกปาลสทฺโท สตฺถุวิสโยปิ โลกํ ปติ คุณีภูโตติ ‘‘ตสฺสา’’ติ ปฏินิทฺเทสสฺส กถํ สตฺถุวิสยตาติ โจทนํ มนสิกตฺวา อาห ‘‘สโลกปาโลติ เจตฺถา’’ติอาทิ, คุณีภูโตปิ โลกปาลสทฺโท ปธานภูโต วิย ปฏินิทฺเทสํ อรหติ. อญฺโญ หิ สทฺทกฺกโม, อญฺโญ อตฺถกฺกโมติ. คำว่า ‘ยํ’ มีพระศาสนาเป็นอารมณ์ แม้คำว่า ‘โลกปาล’ จะมีพระศาสดาเป็นอารมณ์ แต่ก็เป็นคุณบทต่อโลก เมื่อนึกถึงคำคัดค้านว่า ‘บทที่กล่าวระบุถึงว่า ตสฺสา จะมีพระศาสดาเป็นอารมณ์ได้อย่างไร’ จึงกล่าวว่า ‘ในคำว่า สโลกปาโล นี้’ เป็นต้น แม้คำว่า ‘โลกปาล’ ที่เป็นคุณบท ก็ควรแก่บทที่กล่าวระบุถึง เหมือนเป็นประธาน เพราะลำดับแห่งศัพท์เป็นอย่างหนึ่ง ลำดับแห่งอรรถเป็นอีกอย่างหนึ่ง ธมฺมคารเวน ภควา ธมฺมํ ปูเชนฺโต เวเนยฺยพนฺธเว อจินฺเตตฺวา สมาปตฺติสมาปชฺชนธมฺมปจฺจเวกฺขณาหิ สตฺตสตฺตาหํ วีตินาเมสีติ อาห ‘‘ภควโต…เป… ทีเปตพฺพา’’ติ. ตตฺถ อาทิสทฺเทน สาวเกหิ ธมฺมสฺสวนสฺส, เตสํ ปจฺจุคฺคมนาทีนญฺจ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. ด้วยความเคารพในธรรม พระผู้มีพระภาคเมื่อทรงบูชาธรรม ไม่ทรงคำนึงถึงเหล่าเวไนยพันธุ ทรงยัง ๗ สัปดาห์ให้ล่วงไปด้วยการเข้าสมาบัติและการพิจารณาธรรม จึงกล่าวว่า ‘แห่งพระผู้มีพระภาค...เป...พึงแสดง’ ในคำว่า ‘อาทิ’ นั้น พึงทราบการสงเคราะห์การฟังธรรมของเหล่าสาวก และการต้อนรับเป็นต้นของเหล่าสาวกเหล่านั้น อิจฺจสฺสาติ [Pg.21] อิติ อสฺส, เอวํ ภควโต อวิปรีตอนนฺตรายิกนิยฺยานิกธมฺมเทสนาย สพฺพญฺญุตานาวรณภาวทีปเนนาติ อตฺโถ. เตนาติ จตุเวสารชฺชโยเคน. ตทวินาภาวินา ทสพล…เป… ปกาสิตา โหติ. อาเวณิกพุทฺธธมฺมาทีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณานิ, จตุสจฺจญาณานิ, จตุปฏิสมฺภิทาญาณานิ, ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณานิ, ฉ อภิญฺญาญาณานิ, สตฺต อริยธนานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อฏฺฐ วิชฺชา, อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณานิ, อฏฺฐ วิโมกฺขา, นว สมาธิจริยา, นว อนุปุพฺพวิหารา, ทส นาถกรณา ธมฺมา, ทส อริยวาสา, ทฺวาทส ธมฺมจกฺกาการา, เตรส ธุตธมฺมา, จุทฺทส พุทฺธญาณานิ, ปนฺนรส จรณธมฺมา, โสฬส ญาณจริยา, โสฬส อานาปานสฺสตี, เอกูนวีสติ ปจฺจเวกฺขณญาณานิ, จตุวีสติ ปจฺจยวิภาวนญาณานิ, จตุจตฺตารีส ญาณวตฺถูนิ, สตฺตสตฺตติ ญาณวตฺถูนิ, จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติสญฺจาริมหาวชิรญาณํ, อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานปวิจยเทสนาการปฺปวตฺตญาณานิ จาติ เอวมาทีนํ ภควโต คุณวิเสสานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อิจจัสสาติ คือ อัสสะ เป็นอรรถว่า ด้วยการแสดงความเป็นสัพพัญญูและความไม่มีเครื่องกั้น ด้วยการแสดงธรรมอันไม่วิปริต ไม่มีอันตราย เป็นเครื่องนำออกไปแห่งพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ ด้วยเหตุนั้น คือ ด้วยการประกอบด้วยเวสารัชชะ ๔ อันไม่พรากจากกันนั้น เป็นของถูกประกาศแล้วด้วยทศพล...เป... ในคำว่า ‘อาเวณิกพุทธธรรมเป็นต้น’ นี้ ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ พึงเห็นการสงเคราะห์คุณวิเศษทั้งหลายของพระผู้มีพระภาคมีอย่างนี้เป็นต้น คือ ญาณที่ไม่ขัดข้องในกาลทั้งสาม, ญาณในอริยสัจ ๔, ญาณในปฏิสัมภิทา ๔, ญาณเป็นเครื่องกำหนดคติ ๕, ญาณในอภิญญา ๖, อริยทรัพย์ ๗, โพชฌงค์ ๗, วิชชา ๘, ญาณที่ไม่หวั่นไหวในบริษัท ๘, วิโมกข์ ๘, จริยาแห่งสมาธิ ๙, อนุปุพพวิหาร ๙, ธรรมเป็นเครื่องกระทำที่พึ่ง ๑๐, อริยวาส ๑๐, อาการแห่งธรรมจักร ๑๒, ธุดงคธรรม ๑๓, พุทธญาณ ๑๔, จรณธรรม ๑๕, ญาณจริยา ๑๖, อานาปานัสสติ ๑๖, ญาณเป็นเครื่องพิจารณา ๑๙, ญาณเป็นเครื่องจำแนกปัจจัย ๒๔, ญาณวัตถุ ๔๔, ญาณวัตถุ ๗๗, มหาวัชรญาณอันแล่นไปในสมาบัติ ๒๔ โกฏิแสน, และญาณทั้งหลายอันเป็นไปโดยอาการแห่งการแสดงการพิจารณาปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุดโดยรอบ อปโร นโย – คุณวิสิฏฺฐตํ ทีเปติ, สา จ คุณวิสิฏฺฐตา มหากรุณามหาปญฺญาหิ เวทิตพฺพา ตาหิ สตฺถุสมฺปตฺติสิทฺธิโต. ตตฺถ มหากรุณาย ปวตฺติเภโท ‘‘พหุเกหิ อากาเรหิ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมตี’’ติอาทินา ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๗) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. มหาปญฺญาย ปน ปวตฺติเภโท วุตฺโต เอว. ตตฺถ กรุณาย ภควโต จรณสมฺปตฺติ, ปญฺญาย วิชฺชาสมฺปตฺติ. กรุณาย สตฺตาธิปติตา, ปญฺญาย ธมฺมาธิปติตา. กรุณาย โลกนาถตา, ปญฺญาย อตฺตนาถตา. กรุณาย ปุพฺพการิตา, ปญฺญาย กตญฺญุตา. กรุณาย อปรนฺตปตา, ปญฺญาย อนตฺตนฺตปตา. กรุณาย พุทฺธกรธมฺมสิทฺธิ, ปญฺญาย พุทฺธภาวสิทฺธิ. กรุณาย ปเรสํ ตารณํ, ปญฺญาย สยํ ตารณํ. กรุณาย สพฺพสตฺเตสุ อนุคฺคหจิตฺตตา, ปญฺญาย สพฺพธมฺเมสุ วิรตฺตจิตฺตตา ปกาสิตา โหตีติ อนวเสสโต ปรหิตปฏิปตฺติยา, อตฺตหิตสมฺปตฺติยา จ ปาริปูรี เวทิตพฺพา. ตีสุปิ อวตฺถาสูติ เหตุผลสตฺตูปการาวตฺถาสุ. อีกนัยหนึ่ง แสดงความวิเศษแห่งคุณ และความวิเศษแห่งคุณนั้น พึงทราบด้วยมหากรุณาและมหาปัญญา เพราะความสำเร็จแห่งสมบัติของพระศาสดา ย่อมสำเร็จด้วยคุณทั้งสองนั้น. ในบรรดาคุณทั้งสองนั้น ความต่างแห่งการเป็นไปของมหากรุณา พึงทราบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. 1.117) มีอาทิว่า "มหากรุณาของพระพุทธเจ้าทั้งหลายผู้มีพระภาค ผู้ทรงเห็นด้วยอาการเป็นอันมาก ย่อมหยั่งลงในสัตว์ทั้งหลาย" ส่วนความต่างแห่งการเป็นไปของมหาปัญญา ได้กล่าวไว้แล้ว. ในบรรดาคุณทั้งสองนั้น พระภาคเจ้าทรงมีจรณะสมบัติด้วยกรุณา ทรงมีวิชชาสมบัติด้วยปัญญา. ทรงมีสัตว์เป็นอธิบดีด้วยกรุณา ทรงมีธรรมเป็นอธิบดีด้วยปัญญา. ทรงเป็นที่พึ่งของโลกด้วยกรุณา ทรงเป็นที่พึ่งของพระองค์เองด้วยปัญญา. ทรงเป็นผู้ทำก่อนด้วยกรุณา ทรงเป็นผู้รู้คุณด้วยปัญญา. ทรงไม่ทำผู้อื่นให้เดือดร้อนด้วยกรุณา ทรงไม่ทำตนให้เดือดร้อนด้วยปัญญา. ทรงสำเร็จธรรมที่ทำให้เป็นพระพุทธเจ้าด้วยกรุณา ทรงสำเร็จความเป็นพระพุทธเจ้าด้วยปัญญา. ทรงช่วยผู้อื่นให้ข้ามพ้นด้วยกรุณา ทรงช่วยตนเองให้ข้ามพ้นด้วยปัญญา. ทรงมีพระทัยอนุเคราะห์ในสัตว์ทั้งปวงด้วยกรุณา ทรงมีพระทัยคลายกำหนัดในธรรมทั้งปวงด้วยปัญญา. ดังนี้ ย่อมประกาศความบริบูรณ์แห่งการบำเพ็ญประโยชน์แก่ผู้อื่น และความสำเร็จแห่งประโยชน์ตนโดยไม่เหลือ. คำว่า "ในอวัฏฐาทั้งสาม" คือ ในอวัฏฐาอันเป็นเหตุ เป็นผล และเป็นเครื่องอุปการะแก่สัตว์. อภิสมโย [Pg.22] ปฏิเวธสาสนสฺส, มนสิกรณํ ปฏิปตฺติสาสนสฺส, สวนาทีหิ ปริจยกรณํ ปริยตฺติสาสนสฺสาติ ติณฺณมฺปิ วเสน โยเชตพฺโพ. เตนาห ‘‘ยถารห’’นฺติ. ‘‘สกฺกจฺจํ ธมฺมเทสเนนา’’ติ อิมินา อิธ ‘‘สาสน’’นฺติ วุตฺตสฺส ติวิธสฺสาปิ สทฺธมฺมสฺส อวิเสเสน เทสนาปูชํ วตฺวา โถมนาปูชนสฺส วเสน ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อริยํ, โว ภิกฺขเว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘โถมเนนา’’ติ ปเทนาปิ ‘‘สกฺกจฺจ’’นฺติ ปทํ โยเชตพฺพํ. ปูชนาทฺวยสฺสาปิ วา วเสน อิธาปิ ปทโยชนา เวทิตพฺพา. อริยภาวาทโยติ อริยเสฏฺฐอคฺคภาวาทโย. นิยฺยานาทโยติ นิยฺยานเหตุทสฺสนาทโย. สฺวากฺขาตตาทโยติ สฺวากฺขาตสนฺทิฏฺฐิกตาทโย. การตรัสรู้เป็นของสาสนปฏิเวธ การมนสิการเป็นของสาสนปฏิบัติ การทำความคุ้นเคยด้วยการฟังเป็นต้น เป็นของสาสนปริยัติ พึงประกอบด้วยอำนาจแห่งสาสนะทั้งสามนี้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ตามสมควร". ด้วยบทว่า "ด้วยการแสดงธรรมโดยเคารพ" นี้ เมื่อกล่าวถึงการบูชาด้วยการแสดงธรรมโดยไม่จำแนกแก่สัทธรรม ๓ อย่าง ที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "สาสนะ" แล้ว จึงจำแนกสาสนะนั้นโดยการบูชาด้วยการสรรเสริญและการบูชา แล้วแสดงว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยะของเธอทั้งหลาย" เป็นต้น. ในที่นั้น พึงประกอบบทว่า "โดยเคารพ" เข้ากับบทว่า "ด้วยการสรรเสริญ" ด้วย. หรือพึงทราบการประกอบบทในที่นี้ด้วยอำนาจแห่งการบูชา ๒ อย่าง. คำว่า "อริยภาวะเป็นต้น" คือ ความเป็นอริยะ ความเป็นผู้ประเสริฐ ความเป็นผู้เลิศเป็นต้น. คำว่า "นิยยานะเป็นต้น" คือ การแสดงเหตุแห่งการนำออกเป็นต้น. คำว่า "สวากขาตตาเป็นต้น" คือ ความเป็นธรรมที่ตรัสดีแล้ว ความเป็นธรรมที่เห็นได้ด้วยตนเองเป็นต้น. อิทานิ อริยสงฺฆคุณานมฺปิ อิมาย คาถาย ปกาสิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. พาลฺยาทิสมติกฺกมนโตติ พาลอพฺยตฺตภาวาทิสมติกฺกมนโต. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าคุณของพระอริยสงฆ์ก็ถูกประกาศด้วยคาถานี้ จึงกล่าวคำว่า "ก็เพราะเหตุที่" เป็นต้น. คำว่า "เพราะก้าวล่วงความเป็นคนพาลเป็นต้น" คือ เพราะก้าวล่วงความเป็นคนพาล ความเป็นผู้ไม่ฉลาดเป็นต้น. ญาณวิเสโส สุตจินฺตาภาวนามยญาณานิ. โสตพฺพมนสิกาตพฺพปฏิวิชฺฌิตพฺพาวตฺถา อวตฺถาเภโท. อุภยนฺติ พฺยญฺชนปทํ, อตฺถปทญฺจ. อุภยถาติ กรณกมฺมสาธนวเสน ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตาติ ญาตพฺพตฺตา. ความต่างแห่งญาณ คือ ญาณอันเกิดจากการฟัง การคิด และการภาวนา. อวัฏฐาที่พึงฟัง พึงมนสิการ และพึงแทงตลอด เป็นความต่างแห่งอวัฏฐา. คำว่า "ทั้งสอง" คือ บทพยัญชนะและบทอรรถ. คำว่า "โดยสองอย่าง" พึงประกอบแต่ละอย่างโดยอำนาจแห่งเครื่องมือและกรรม. คำว่า "เพราะพึงปฏิบัติ" คือ เพราะพึงรู้. ‘‘อยญฺจ คาถา’’ติอาทิ เกสญฺจิ วาโท. ตถา หิ อปเร ‘‘เถเรเนวายํ คาถา ภาสิตา’’ติ วทนฺติ. อตฺตูปนายิกาปิ หิ กทาจิ ธมฺมเทสนา โหติ เอว ยถา ‘‘ทสพลสมนฺนาคโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต จตุเวสารชฺชวิสารโท’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๒.๒๑-๒๒). เอวญฺจ กตฺวา ‘‘กตเม โสฬส หารา’’ติอาทิวจนํ สมตฺถิตํ โหติ. คำว่า "และคาถานี้" เป็นต้น เป็นวาทะของบางท่าน. แท้จริง ชนเหล่าอื่นกล่าวว่า "คาถานี้แล อันพระเถระกล่าวแล้ว". อนึ่ง การแสดงธรรมที่นำเข้ามาสู่ตน ก็มีอยู่บางครั้ง เช่น "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระตถาคตผู้ประกอบด้วยทศพล ผู้แกล้วกล้าในเวสารัชชธรรม ๔ ประการ" เป็นต้น (สํ. นิ. 2.21-22). เมื่อเป็นเช่นนี้ คำว่า "หาระ ๑๖ อย่างเป็นไฉน" เป็นต้น ก็ย่อมสมเหตุสมผล. ยถาวุตฺตอตฺถมุเขเนวาติ มูลปทสงฺขาตอตฺถุทฺธาเรเนว. ปรโต อาคมิสฺสตีติ นิทฺเทสวารสฺส ปริโยสาเน อาคมิสฺสติ ‘‘ตีณิ จ นยา อนูนา’’ติอาทินา (เนตฺติ. ๔ ทฺวาทสปท). คำว่า "ด้วยอรรถมุขที่กล่าวแล้วนั่นแล" คือ ด้วยการยกอรรถขึ้น ซึ่งนับว่าเป็นบทมูลนั่นแล. คำว่า "จักมาในภายหลัง" คือ จักมาในตอนท้ายของนิเทศวาระ ด้วยบทว่า "และนัย ๓ อย่างไม่บกพร่อง" เป็นต้น (เนตติ. 4 ทวาทสบท). วุจฺจตีติ กตฺตริ กมฺมนิทฺเทโสติ อาห ‘‘วทตี’’ติ. อถ วา วุจฺจตีติ กมฺมกตฺตุนิทฺเทโสยํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – หารา, นยา จาติ อุภยํ ปริคฺคหิตํ สํวณฺณเกน สพฺพถา คหิตญฺเจ, วุจฺจติ สุตฺตํ, สยเมว สุตฺตํ สํวณฺเณตีติ[Pg.23], เอเตน หารนเยสุ วสีภาเวน สุตฺตสํวณฺณนาย สุกรตํ ทสฺเสติ. คำว่า "ย่อมกล่าว" เป็นการระบุรูปกรรมในความหมายกัตตุ จึงกล่าวว่า "ย่อมพูด". อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ย่อมกล่าว" นี้ เป็นการระบุรูปกัมมกัตตุ. อรรถในที่นี้คือ ถ้าหาระและนัยทั้งสองอย่าง อันผู้พรรณนาถือเอาโดยประการทั้งปวงแล้ว พระสูตรย่อมกล่าวเอง พระสูตรย่อมพรรณนาเอง ดังนี้ ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงความง่ายในการพรรณนาพระสูตรด้วยความเป็นผู้ชำนาญในหาระและนัย. ปการนฺตเรนาติ ปุพฺเพ ‘‘สาสน’’นฺติ วุตฺตมตฺถํ ‘‘เทสนา, เทสิต’’นฺติ ตโต อญฺเญน ปกาเรน. นิยเมตฺวาติ ตสฺส เอกนฺตโต วิญฺเญยฺยตํ อวธาเรตฺวา. วิญฺเญยฺยตา วิสิฏฺเฐสุ เทสนาเทสิเตสุ วิญฺเญยฺยปเท ลพฺภมานา วิชานนกิริยา. คำว่า "ด้วยประการอื่น" คือ ด้วยประการอื่นจากอรรถที่กล่าวไว้ก่อนว่า "สาสนะ" คือ "เทศนา, เทสิตะ". คำว่า "กำหนดแล้ว" คือ กำหนดความที่สิ่งนั้นพึงรู้โดยส่วนเดียว. ความที่พึงรู้ คือ กิริยาที่รู้ซึ่งได้ในบทที่พึงรู้ ในเทศนาและเทสิตะที่วิเศษ. เทสนาเทสิตานิ จ ยาวเทว วิชานนตฺถานีติ วิชานนํ ปธานนฺติ ตเมว นิทฺธาเรนฺโต ‘‘ตตฺราติ ตสฺมึ วิชานเน’’ติ อาห. และเทศนาและเทสิตะทั้งหลาย เป็นไปเพื่อการรู้เท่านั้น เพราะการรู้เป็นประธาน เมื่อกำหนดการรู้นั้นเอง จึงกล่าวว่า "ในที่นั้น" คือ "ในการรู้นั้น". เอตฺถาหาติ นวงฺคสาสนนววิธสุตฺตนฺตาติ เอตสฺมึ อตฺถวจเน อาห โจทโก. ตสฺสายํ อธิปฺปาโย – นวหิ องฺเคหิ ววตฺถิเตหิ อญฺญมญฺญสงฺกรรหิเตหิ ภวิตพฺพํ, ตถา จ สติ อสุตฺตสภาวาเนว เคยฺยงฺคาทีนีติ นววิธสุตฺตนฺตวจนํ วิรุชฺเฌยฺย. อถ สุตฺตสภาวานิ เคยฺยงฺคาทีนิ, เอวํ สติ ‘‘สุตฺต’’นฺติ วิสุํ สุตฺตงฺคํ น สิยา, เอวํ สนฺเต อฏฺฐงฺคสาสนํ อาปชฺชตีติ. เตนาห ‘‘กถํ ปนา’’ติอาทิ. เคยฺยงฺคาทีสุ กติปยานมฺปิ สุตฺตภาเว ยถาวุตฺตโทสานติวตฺติ, ปเคว สพฺเพสนฺติ ทสฺเสติ ‘‘ยญฺจา’’ติอาทินา. สงฺคเหสูติ อฏฺฐกถาสุ. โปราณฏฺฐกถานญฺหิ สงฺเขปภูตา อิทานิ อฏฺฐกถา ‘‘สงฺคหา’’ติ วุตฺตา. สุตฺตํ นาม สคาถกํ วา สิยา, นิคฺคาถกํ วาติ องฺคทฺวเยเนว ตทุภยงฺคํ กตนฺติ วิสุํ สุตฺตงฺคสฺส อสมฺภโว ตทุภยวินิมุตฺตสฺส สุตฺตสฺส อภาวโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สุตฺตงฺคเมว น สิยา’’ติ. อถาปิ กถญฺจิ. สิยาติ วกฺขมานํ สามญฺญวิธึ สนฺธายาห. เอวมฺปิ อยํ โทโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มงฺคลสุตฺตาทีน’’นฺติอาทิมาห. คำว่า "ในที่นี้กล่าวว่า" คือ ผู้โต้แย้งกล่าวในคำอรรถนี้ว่า "สาสนะมีองค์ ๙ สุตตันตะมี ๙ ชนิด". ความประสงค์ของผู้โต้แย้งนั้นคือ องค์ ๙ อย่างพึงตั้งอยู่โดยไม่ปะปนกัน. เมื่อเป็นเช่นนั้น บทว่า "สุตตันตะมี ๙ ชนิด" ก็จะขัดแย้งกัน เพราะเคนยยะเป็นต้นมีสภาพไม่เป็นสูตร. ถ้าเคนยยะเป็นต้นมีสภาพเป็นสูตร เมื่อเป็นเช่นนั้น สุตตังคะก็จะไม่เป็นส่วนหนึ่งต่างหาก เมื่อเป็นเช่นนี้ สาสนะก็จะกลายเป็นมี ๘ องค์. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ก็อย่างไรเล่า" เป็นต้น. เพื่อแสดงว่า แม้เคนยยะเป็นต้นบางอย่างมีสภาพเป็นสูตร ก็ไม่พ้นจากโทษที่กล่าวมาแล้ว จะกล่าวไปไยถึงทั้งหมดเล่า จึงกล่าวว่า "และสิ่งใด" เป็นต้น. คำว่า "ในสังคหะทั้งหลาย" คือ ในอรรถกถา. อรรถกถาในปัจจุบันนี้ ซึ่งเป็นบทสรุปของอรรถกถาโบราณ เรียกว่า "สังคหะ". พระสูตรนั้น อาจมีคาถา หรือไม่มีคาถา ก็ได้ เพราะองค์ทั้งสองนั้นได้ทำองค์ทั้งสองนั้นแล้ว จึงไม่มีสุตตังคะต่างหาก เพราะไม่มีพระสูตรที่พ้นจากทั้งสองนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สุตตังคะก็จะไม่เป็นส่วนหนึ่งต่างหาก". ถึงแม้ว่าจะเป็นไปได้บ้าง ก็กล่าวโดยอ้างถึงสามัญญวิธีที่จะกล่าวต่อไป. เพื่อแสดงว่า โทษนี้ก็มีอยู่เช่นกัน จึงกล่าวว่า "มงคลสูตรเป็นต้น" เป็นต้น. ตพฺภาวนิมิตฺตนฺติ เคยฺยงฺคภาวนิมิตฺตํ. เวยฺยากรณสฺส ตพฺภาวนิมิตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. โจทโก ‘‘คาถาวิรเห’’ติ วจนํ อคฺคณฺหนฺโต ‘‘ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ พฺยากรณ’’นฺติ วจนมตฺตเมว คเหตฺวา ‘‘เอวํ สนฺเต’’ติอาทินา โจเทติ. อิตโร ปน โอกาสวิธิโต อโนกาโส วิธิ พลวาติ ญายํ คาถาวิรหิตํเยว เวยฺยากรณนฺติ, อิธาธิปฺเปตนฺติ จ ทสฺเสนฺโต ‘‘นาปชฺชตี’’ติอาทินา ปริหรติ. ตถา หีติ เตเนว การเณน, สติปิ สญฺญนฺตรนิมิตฺตโยเค อโนกาสสญฺญานํ พลวภาเวเนวาติ อตฺโถ. คำว่า "เครื่องหมายแห่งความเป็นเช่นนั้น" คือ เครื่องหมายแห่งความเป็นเคนยยะ. ความสัมพันธ์คือ "เครื่องหมายแห่งความเป็นเช่นนั้นของเวยยากรณะ". ผู้โต้แย้งไม่รับคำว่า "ในการไม่มีคาถา" แต่รับเพียงคำว่า "การถามและการตอบเป็นเวยยากรณะ" แล้วโต้แย้งด้วยคำว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น" เป็นต้น. ส่วนอีกฝ่ายหนึ่ง แสดงว่า เวยยากรณะคือสิ่งที่ไม่มีคาถาเท่านั้น และเป็นสิ่งที่มุ่งหมายในที่นี้ โดยหลักที่ว่า "วิธีที่ไม่มีโอกาสย่อมมีกำลังกว่าวิธีที่มีโอกาส" แล้วแก้ด้วยคำว่า "ย่อมไม่เกิดขึ้น" เป็นต้น. คำว่า "แท้จริง" คือ ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง แม้จะมีการประกอบด้วยเครื่องหมายแห่งสัญญาอื่น แต่ก็ด้วยความเป็นไปที่มีกำลังของสัญญาที่ไม่มีโอกาสนั่นเอง. สงฺคหวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาสังคหวาระ จบแล้ว. ๒. อุทฺเทสวารวณฺณนา ๒. คำพรรณนาอุเทศวาระ. ๑. วิภาเคนาติ [Pg.24] สรูปวิภาเคน. อทิฏฺฐํ โชตียติ เอตายาติ อทิฏฺฐโชตนา. ทิฏฺฐํ สํสนฺทียติ เอตายาติ ทิฏฺฐสํสนฺทนา, สํสนฺทนํ เจตฺถ สากจฺฉาวเสน วินิจฺฉยกรณํ. วิมติ ฉิชฺชติ เอตายาติ วิมติจฺเฉทนา. อนุมติยา ปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา. ‘‘ตํ กึ มญฺญถา’’ติ หิ กา ตุมฺหากํ อนุมตีติ อนุมติ ปุจฺฉิตา. กเถตุกมฺยตาติ กเถตุกมฺยตาย. ๑. คำว่า "โดยการจำแนก" คือ โดยการจำแนกตามลักษณะ. สิ่งที่ยังไม่เห็น ย่อมสว่างขึ้นด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า อทิฏฐโชตนา. สิ่งที่เห็นแล้ว ย่อมเทียบเคียงกันด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า ทิฏฐสังสนทนา, และการเทียบเคียงในที่นี้คือ การวินิจฉัยด้วยการสนทนา. ความสงสัย ย่อมถูกตัดขาดด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า วิมติเฉทนา. การถามด้วยความเห็นชอบ เรียกว่า อนุมติปุจฉา. แท้จริง การถามความเห็นชอบ คือ "ท่านทั้งหลายจะสำคัญความนั้นอย่างไร" คือ "ความเห็นชอบของท่านทั้งหลายคืออะไร". คำว่า "ด้วยความใคร่จะกล่าว" คือ ด้วยความใคร่จะกล่าว. ‘‘หรียนฺติ เอเตหี’’ติอาทินา กรณาธิกรณกตฺตุภาวกมฺมสาธนานํ วเสน หาร-สทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา สทิสกปฺปนาวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘หารา วิยา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุน คนฺถกรณาทิอตฺเถน คนฺถาทิสทฺทานํ วิย หารกรณาทิอตฺเถน หารสทฺทสิทฺธึ ทสฺเสตุํ ‘‘หารยนฺตี’’ติอาทิมาห. ‘‘หรณโต, รมณโต จา’’ติ อิมินา มโนหรา มโนรมา เจเต สํวณฺณนาวิเสสาติ ทสฺเสติ. ด้วยบทว่า "หะรียันติ เอเตหิ" เป็นต้น ได้กล่าวอรรถของศัพท์ว่า "หาระ" โดยเป็นสาธนะแห่งกรณะ อธิกรณะ กัตตุภาวะ และกรรม แล้วจึงกล่าวบทว่า "เหมือนสร้อยทั้งหลาย" เป็นต้น เพื่อแสดงโดยการเปรียบเทียบกับสิ่งที่คล้ายกัน อีกทั้ง เพื่อแสดงความสำเร็จของศัพท์ "หาระ" โดยอรรถว่า "การนำไป" เหมือนกับศัพท์ "คันถะ" เป็นต้น โดยอรรถว่า "การทำคัมภีร์" เป็นต้น จึงกล่าวบทว่า "หาระยันติ" เป็นต้น ด้วยบทว่า "เพราะนำไป และเพราะรื่นรมย์" นี้ แสดงว่า คำอธิบายพิเศษเหล่านี้เป็นสิ่งที่น่าพึงใจและน่ารื่นรมย์ อุปปตฺติสาธนยุตฺตีติ ลกฺขณเหตุ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘นนุ จ อญฺเญปิ หารา ยุตฺติสหิตา เอวา’’ติอาทินา เทสนาหาเร วุตฺตนยานุสาเรน. บทว่า "อุปปัตติสาธนะยุตติ" เป็นลักษณะเหตุ บทว่า "โดยนัยที่กล่าวแล้ว" คือตามนัยที่กล่าวไว้ในเทสนาหาระ โดยบทว่า "ก็หาระอื่น ๆ ก็ประกอบด้วยเหตุผลมิใช่หรือ" เป็นต้น จตุนฺนํ พฺยูโห เอตฺถาติ ภินฺนาธิกรณานมฺปิ ปทานํ อญฺญปทตฺถสมาโส ลพฺภติ ‘‘อุรสิโลโม’’ติอาทีนํ (ที. นิ. ฏี. ๓.๕๔, ๓๐๓) วิยาติ วุตฺตํ. บทว่า "การรวมกันของสี่อย่างในที่นี้" คือ แม้บทที่มีอธิกรณะต่างกัน ก็พึงได้อัญญบทัตถสมาส ดังที่กล่าวไว้ในบทว่า "อุระสิโลโม" เป็นต้น เสสนฺติ ‘‘วิวจนเมว เววจน’’นฺติ เอวมาทิ. บทว่า "ที่เหลือ" คือ "วิวัจนะนั่นแหละคือเววัจนะ" เป็นต้น อนุปฺปเวสียนฺตีติ อวคาหียนฺติ. สมาธียนฺตีติ ปริหรียนฺติ. วินา วิกปฺเปนาติ ชาติ สามญฺญํ, เภโท สามญฺญํ, สมฺพนฺโธ สามญฺญนฺติอาทินา ปทตฺถนฺตรภาววิกปฺปนมนฺตเรน. บทว่า "อนุปปเวสิยันติ" คือ "ถูกหยั่งลงไป" บทว่า "สมาธิยันติ" คือ "ถูกรักษาไว้" บทว่า "ปราศจากวิกัป" คือโดยปราศจากการวิกัปถึงภาวะแห่งบทอื่น เช่น "ชาติเป็นสามัญ" "ความแตกต่างเป็นสามัญ" "ความสัมพันธ์เป็นสามัญ" เป็นต้น ปทฏฺฐานาทิมุเขนาติ ปทฏฺฐานเววจนภาวนาปหานมุเขน. เกจีติ ปทฏฺฐานปริกฺขารอาวฏฺฏปริวตฺตนปญฺญตฺติโอตรเณ สนฺธาย วทติ. บทว่า "โดยทางแห่งปทัฏฐานเป็นต้น" คือโดยทางแห่งปทัฏฐาน เววัจนะ ภาวนา และปหานะ บทว่า "บางพวก" กล่าวโดยอ้างถึงปทัฏฐาน ปริกขาระ อาวฏฏะ ปริวัตตนะ ปัญญัติ และโอตรณะ ๒. สมฺพนฺโธติ เหตุผลภาวโยโค. ตถาภูตานญฺหิ ธมฺมานํ เอกสนฺตานสิทฺธตา เอกตฺตนโย. วิภาโค สติปิ เนสํ เหตุผลภาเว วิภตฺตสภาวตา. อญฺโญ เอว หิ เหตุ, อญฺญํ ผลนฺติ. พฺยาปารวิรโห นิรีหตา. น หิ เหตุผลานํ เอวํ โหติ ‘‘อหํ อิมํ นิพฺพตฺเตมิ, อิมินาหํ นิพฺพตฺโต’’ติ. อนุรูปผลตา ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจยานุกูลตา. สมูหาทึ [Pg.25] อุปาทาย โลกสงฺเกตสิทฺธา โวหารมตฺตตา สมฺมุติสภาโว. ปถวีผสฺสาทีนํ กกฺขฬผุสนาทิลกฺขณํ ปรมตฺถสภาโว. อยญฺเหตฺถ สงฺเขโป – ยสฺมึ ภินฺเน, อิตราโปเห วา จิตฺเตน กเตน ตถา พุทฺธิ, อิทํ สมฺมุติสจฺจํ ยถา ฆเฏ, สสมฺภารชเล จ, ตพฺพิปริยาเยน ปรมตฺถสจฺจนฺติ. ปรมตฺถสจฺจปฺปฏิเวธายาติ นิพฺพานาธิคมาย. ๒. บทว่า "สัมพันธะ" คือการประกอบกันแห่งภาวะที่เป็นเหตุและผล ภาวะที่ธรรมทั้งหลายซึ่งเป็นเช่นนั้นสำเร็จได้ด้วยสันดานเดียวกัน เป็นเอกัตตนัย วิภาค คือภาวะที่มีสภาวะแยกกัน แม้ว่าธรรมเหล่านั้นจะมีภาวะเป็นเหตุและผลกันก็ตาม เพราะเหตุเป็นอย่างหนึ่ง ผลเป็นอีกอย่างหนึ่ง การปราศจากความพยายาม คือการปราศจากความปรารถนา เพราะเหตุและผลมิได้เป็นไปเช่นนี้ว่า "เรายังสิ่งนี้ให้เกิด, เราเกิดแล้วด้วยสิ่งนี้" อนุกูลผล คือภาวะที่ปัจจัยเหมาะสมกับสิ่งที่เกิดจากปัจจัย ภาวะที่เป็นสมมติ คือเป็นเพียงโวหารที่สำเร็จด้วยโลกสมมติ โดยอาศัยการรวมกันเป็นต้น ภาวะที่เป็นปรมัตถ์ คือลักษณะของการกระทบที่แข็งกระด้างเป็นต้นของปฐวีผัสสะเป็นต้น สรุปในที่นี้คือ สิ่งใดที่เมื่อแยกออก หรือเมื่อจิตทำความปฏิเสธสิ่งอื่นแล้ว มีความรู้เช่นนั้น สิ่งนี้เป็นสมมติสัจจะ เช่นในหม้อและในน้ำที่มีองค์ประกอบ และโดยตรงกันข้าม สิ่งนั้นเป็นปรมัตถสัจจะ บทว่า "เพื่อการแทงตลอดปรมัตถสัจจะ" คือเพื่อการบรรลุนิพพาน อนฺโตติ อพฺภนฺตโร. ปธานาวยเวนาติ มูลภาเวน. ‘‘นนฺที ทุกฺขสฺส มูล’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๑๓) ตณฺหา ‘‘นนฺที’’ติ วุตฺตา. ‘‘สงฺคาเม จ นนฺทึ จรตี’’ติอาทีสุ ปโมโทติ อาห ‘‘ตณฺหาย, ปโมทสฺส วา’’ติ. บทว่า "อันตะ" คือภายใน บทว่า "โดยส่วนที่เป็นประธาน" คือโดยภาวะที่เป็นรากเหง้า ในบทว่า "นันทิเป็นรากเหง้าแห่งทุกข์" เป็นต้น ตัณหาถูกเรียกว่า "นันทิ" ในบทว่า "ย่อมประพฤตินันทิในสงคราม" เป็นต้น คือความร่าเริง จึงกล่าวว่า "แห่งตัณหา หรือแห่งความร่าเริง" ๓. ชาติเภทโตติ กุสลา, อกุสลาติ อิมสฺมา วิเสสา. ยุชฺชนฺตีติ เอตฺถ เหตุอตฺโถ อนฺโตนีโต เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘โยชียนฺตี’’ติ. เกหิ โยชียนฺติ? สํวณฺณนเกหีติ อธิปฺปาโย. ยุชฺชนฺตีติ วา ยุตฺตา โหนฺติ, เตหิ สมานโยคกฺขมา ตคฺคหเณเนว คหิตา โหนฺตีติ อตฺโถ ตเทกฏฺฐภาวโต. อิมสฺมึ อตฺเถ ‘‘นวหิ ปเทหี’’ติ สหโยเค กรณวจนํ, ปุริมสฺมึ กรเณ. ‘‘เอเต โข’’ติ จ ปาโฐ. ตตฺถ โข-สทฺทสฺส ปทปูรณตา, อวธารณตฺถตา วา เวทิตพฺพา. เอเต เอวาติ เอเต ตณฺหาทโย เอว, น อิโต อญฺเญติ อตฺโถ. อฏฺฐารเสว น ตโต อุทฺธํ, อโธ วาติ. ปุริมสฺมึ ปกฺเข มูลปทนฺตราภาโว, ทุติยสฺมึ เตสํ อนูนาธิกตา ทีปิตา โหติ. ๓. บทว่า "โดยความแตกต่างแห่งชาติ" คือความพิเศษจากกุศลและอกุศลนี้ ในบทว่า "ยุตชันติ" พึงทราบว่าอรรถแห่งเหตุถูกรวมไว้ภายใน จึงกล่าวว่า "โยชิยันติ" ถูกประกอบด้วยอะไร? มีความหมายว่า "ด้วยคำอธิบาย" หรือ "ยุตชันติ" คือย่อมประกอบกัน หมายความว่า สิ่งที่เสมอกันในโยคเกษม ย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาสิ่งนั้นนั่นเอง เพราะมีอรรถเป็นอันเดียวกัน ในอรรถนี้ บทว่า "ด้วยบทเก้าบท" เป็นกรณวจนะในความหมายว่า "พร้อมด้วย" ส่วนในอรรถก่อนหน้า เป็นกรณะ และมีบทว่า "เอเต โข" ในที่นั้น พึงทราบว่าศัพท์ "โข" เป็นเพียงบทเติม หรือมีความหมายว่า "แน่นอน" บทว่า "เอเต เอวะ" หมายความว่า สิ่งเหล่านี้คือตัณหาเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่สิ่งอื่นจากนี้ มีสิบแปดเท่านั้น ไม่มากไปกว่านั้น หรือน้อยไปกว่านั้น ในฝ่ายแรก คือการไม่มีบทมูลอื่น ส่วนในฝ่ายหลัง คือการแสดงว่าสิ่งเหล่านั้นไม่ขาดไม่เกิน อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายอุเทศวาระจบลงแล้ว ๓. นิทฺเทสวารวณฺณนา ๓. คำอธิบายนิทเทสวาระ ๔. นิทฺเทสวาเร สามญฺญโตติ สาธารณโต. วิเสเสนาติ อสาธารณโต. ปทตฺโถติ สทฺทตฺโถ. ลกฺขณนฺติ สภาโว. กโมติ อนุปุพฺพี. เอตฺตาวตาติ เอตฺตกปฺปมาณภาโว. เหตฺวาทีติ เหตุผลภูมิอุปนิสาสภาควิสภาคลกฺขณนยา. วิเสสโต ปน ลกฺขณนฺติ สมฺพนฺโธ. ๔. ในนิทเทสวาระ บทว่า "โดยสามัญ" คือโดยทั่วไป บทว่า "โดยพิเศษ" คือโดยไม่ทั่วไป บทว่า "ปทัตถะ" คืออรรถแห่งศัพท์ บทว่า "ลักษณะ" คือสภาวะ บทว่า "กมะ" คือลำดับ บทว่า "เอตตาวะตา" คือภาวะที่มีประมาณเท่านี้ บทว่า "เหตุเป็นต้น" คือโดยนัยแห่งลักษณะของเหตุ ผล ภูมิ อุปนิสัย สภาคะ และวิสภาคะ แต่โดยพิเศษ บทว่า "ลักษณะ" คือความสัมพันธ์ หารสงฺเขปวณฺณนา คำอธิบายหาระสังเขป ๑. ยํ, ภิกฺขเวติ เอตฺถ ยนฺติ ปจฺจตฺตวจนํ, ตญฺจ สุขํ, โสมนสฺสนฺติ ทฺวเยน สมานาธิกรณนฺติ กตฺวา ‘‘อสฺสาทียตีติ อสฺสาโท, สุขํ, โสมนสฺสญฺจา’’ติ [Pg.26] วุตฺตํ. สุขาทิเวทนา วิย มนาปิยรูปาทิปิ อวีตราคสฺส อสฺสาเทตพฺพนฺติ อาห ‘‘เอวํ อิฏฺฐารมฺมณมฺปี’’ติ. ‘‘อสฺสาเทติ เอตายาติ วา อสฺสาโท, ตณฺหา’’ติ เอเตน ‘‘ย’’นฺติ เหตุอตฺเถ นิปาโตติ ทสฺเสติ. ตตฺรายมตฺโถ – เยน เหตุนา ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปฏิจฺจ อสฺสาทนียภาเวน อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ ตณฺหาสงฺขาโต อสฺสาโท อสฺสาทนกิริยาย การณนฺติ. อิติ กตฺวา อยมตฺโถ ทิฏฺฐาภินนฺทนาทิภาวโต วิปลฺลาเสสุปิ สมฺภวตีติ อาห ‘‘เอวํ วิปลฺลาสาปี’’ติ. อนิฏฺฐมฺปีติ ปิ-สทฺเทน อิฏฺฐมฺปีติ โยเชตพฺพํ, อนวเสสา สาสวา ธมฺมา อิธ อารมฺมณคฺคหเณน คหิตาติ อาห ‘‘สพฺเพสํ เตภูมกสงฺขาราน’’นฺติ. ๑. ในบทว่า "ยัง ภิกขเว" บทว่า "ยัง" เป็นปจัตตวจนะ และเมื่อทำบทนั้นให้มีอธิกรณะเสมอกับบทว่า "สุข" และ "โสมนัส" ทั้งสอง จึงกล่าวว่า "สิ่งที่ถูกลิ้มรสคืออัสสาทะ, สุข และโสมนัส" เหมือนกับสุขเวทนาเป็นต้น แม้รูปารมณ์ที่น่าพอใจเป็นต้น ก็พึงลิ้มรสสำหรับผู้ที่ยังไม่ปราศจากราคะ จึงกล่าวว่า "แม้ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาอย่างนี้" หรือ "สิ่งที่ลิ้มรสด้วยสิ่งนี้คืออัสสาทะ, ตัณหา" ด้วยบทนี้ แสดงว่า "ยัง" เป็นนิบาตในอรรถแห่งเหตุ ในที่นั้นมีอรรถดังนี้ คือ ด้วยเหตุใด สุขและโสมนัสย่อมเกิดขึ้นโดยภาวะที่น่าลิ้มรส อาศัยปัญจุปาทานขันธ์ อัสสาทะที่นับว่าเป็นตัณหานี้ เป็นเหตุแห่งการกระทำอันเป็นการลิ้มรส เมื่อเป็นเช่นนี้ อรรถนี้จึงเป็นไปได้แม้ในวิปลาสทั้งหลาย เพราะภาวะแห่งความเพลิดเพลินในทิฏฐิเป็นต้น จึงกล่าวว่า "แม้ในวิปลาสอย่างนี้" บทว่า "แม้สิ่งที่ไม่น่าปรารถนา" พึงประกอบกับศัพท์ "ปิ" ว่า "แม้สิ่งที่น่าปรารถนา" ธรรมทั้งหลายที่เป็นสาสวะทั้งหมดถูกถือเอาด้วยการถือเอาอารมณ์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า "แห่งสังขารทั้งหลายในไตรภูมิทั้งหมด" ทุกฺขาทุกฺขมสุขเวทนานนฺติ เอตฺถ ทุกฺขสภาวา เอว อทุกฺขมสุขา เวทนา คหิตา อนิฏฺฐารมฺมณสฺส อธิปฺเปตตฺตา, น สุขสภาวา. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ยายํ, ภนฺเต, อทุกฺขมสุขา เวทนา, สนฺตสฺมึ เอสา ปณีเต สุเข วุตฺตา ภควตา’’ติ (ม. นิ. ๒.๘๘; สํ. นิ. ๔.๒๖๗). ‘‘สุขปริยายสพฺภาวโต’’ติ อิมินา อิฏฺฐตามตฺตโตปิ เลเสน สตฺตานํ อารมฺมณสฺส อสฺสาทนียตา สมฺภวตีติ ทสฺเสติ. ในบทว่า "แห่งทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา" นี้ อทุกขมสุขเวทนาที่มีสภาวะเป็นทุกข์เท่านั้นถูกถือเอา เพราะมุ่งหมายอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนา ไม่ใช่อทุกขมสุขเวทนาที่มีสภาวะเป็นสุข ซึ่งอ้างถึงสิ่งที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อทุกขมสุขเวทนานี้ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ในสุขที่สงบประณีต" ด้วยบทว่า "เพราะมีภาวะเป็นสุขโดยปริยาย" นี้ แสดงว่า แม้เพียงความน่าปรารถนาเล็กน้อย ก็เป็นไปได้ที่สัตว์ทั้งหลายจะลิ้มรสอารมณ์ อาทีนโว โทสนิสฺสนฺทนตาย โทโส, สฺวายํ ปีฬนวุตฺติยา เวทิตพฺโพติ อาห ‘‘อาทีนโว ทุกฺขา เวทนา, ติสฺโสปิ วา ทุกฺขตา’’ติ. เอวํ โทสตฺถตํ อาทีนวสฺส ทสฺเสตฺวา อิทานิ กปณตฺถตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยโตติ ยสฺมา โทสกปณสภาวตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. บทว่า "อาทีนวะ" คือโทษ เพราะเป็นผลแห่งโทษ และพึงทราบว่าสิ่งนี้เป็นไปโดยการบีบคั้น จึงกล่าวว่า "อาทีนวะคือทุกขเวทนา หรือแม้ความเป็นทุกข์ทั้ง ๓ ประการ" เมื่อแสดงอรรถแห่งโทษของอาทีนวะอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงอรรถแห่งความน่าสงสาร จึงกล่าวบทว่า "หรือว่า" เป็นต้น บทว่า "ยะโต" คือเพราะมีสภาวะเป็นโทษและน่าสงสาร ดังที่กล่าวไว้ นิสฺสรตีติ วิวิตฺติ, สพฺพสงฺขารวิเวโกติ อตฺโถ. สามญฺญนิทฺเทเสนาติ นิสฺสรณสทฺทวจนียตาสามญฺเญน. ปุริมานนฺติ อสฺสาทาทีนวตานํ. อุปาโย จาติอาทีสุ จ-สทฺโท ปทปูรณมตฺตนฺติ กตฺวา อาห ‘‘ปจฺฉิมานญฺจา’’ติ, ผลาทีนนฺติ อตฺโถ. ตทนฺโตคธเภทานนฺติ อริยมคฺคปริยาปนฺนวิเสสานํ. บทว่า "นิสสรติ" คือความสงัด หมายถึงความสงัดจากสังขารทั้งปวง บทว่า "โดยการแสดงสามัญ" คือโดยสามัญแห่งภาวะที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่า "นิสสรณะ" บทว่า "แห่งสิ่งก่อน ๆ" คือแห่งอัสสาทะและอาทีนวะ ในบทว่า "อุปายะจะ" เป็นต้น เมื่อทำศัพท์ "จะ" ให้เป็นเพียงบทเติม จึงกล่าวว่า "และแห่งสิ่งหลัง ๆ" หมายถึงแห่งผลเป็นต้น บทว่า "แห่งความแตกต่างที่รวมอยู่ในสิ่งนั้น" คือแห่งความพิเศษที่รวมอยู่ในอริยมรรค กามภวาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน น รูปารูปภวา เอว คหิตา, อถ โข เต จ สญฺญีภวาทโย จ เอกโวการภวาทโย จ คหิตา. เตนาห ‘‘ติณฺณํ ติณฺณํ ภวาน’’นฺติ. ในบทว่า "แห่งกามภพเป็นต้น" ด้วยศัพท์ "อาทิ" ไม่ได้ถือเอาเฉพาะรูปภพและอรูปภพเท่านั้น แต่ได้ถือเอาภพเหล่านั้น และสัญญีภพเป็นต้น และเอกโวการภพเป็นต้นด้วย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แห่งภพสาม ๆ" ยาวเทว [Pg.27] อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถา ภควโต เทสนาติ อาห ‘‘นนุ จ…เป… นิปฺผาทียตี’’ติ. ‘‘วุตฺตเมวา’’ติ อิมินา ปุนรุตฺติโทสํ โจเทติ. อิตโร ‘‘สจฺจเมต’’นฺติ อนุชานิตฺวา ‘‘ตญฺจ โข’’ติอาทินา ปริหรติ. ‘‘ปรมฺปรายา’’ติ เอเตน อชฺฌตฺตํ โยนิโสมนสิกาโร วิย น ปรโตโฆโส อาสนฺนการณํ ธมฺมาธิคมสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจตฺตํ เวทนียตฺตาติ ทสฺเสติ. ตถา หิ ‘‘อกฺขาตาโร ตถาคตา, ปฏิปนฺนา ปโมกฺขนฺติ, ฌายิโน มารพนฺธนา’’ติ (ธ. ป. ๒๗๖) วุตฺตํ. ตทธิคมการณํ อริยมคฺคาธิคมการณํ สิยา. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘สมฺปตฺติภวเหตู’’ติ, เตน จริมตฺตภาวเหตุภูตํ ปุญฺญสมฺปตฺตึ วทติ. กล่าวว่า พระธรรมเทศนาของพระผู้มีพระภาคเจ้ามีไปเพียงเพื่ออนุปาทาปรินิพพานเท่านั้น (คือ) "ไฉนเล่า... (ละ)... จึงสำเร็จได้" ด้วยคำว่า "กล่าวแล้วนั่นเอง" นี้ ย่อมคัดค้านโทษคือการกล่าวซ้ำ ฝ่ายอื่นยอมรับว่า "เป็นความจริง" แล้วแก้ด้วยคำว่า "ก็แต่ว่า" เป็นต้น ด้วยคำว่า "โดยลำดับ" นี้ ย่อมแสดงว่า โยนิโสมนสิการภายใน ไม่ใช่เสียงจากภายนอก เป็นเหตุใกล้แห่งการบรรลุธรรม เพราะธรรมเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้เฉพาะตน เหมือนอย่างที่ตรัสไว้ว่า "พระตถาคตทั้งหลายเป็นเพียงผู้บอกทาง ผู้ปฏิบัติแล้วย่อมพ้น ผู้เพ่งพินิจย่อมพ้นจากเครื่องผูกของมาร" (ธ.ป. 276) เหตุแห่งการบรรลุนั้น พึงเป็นเหตุแห่งการบรรลุอริยมรรค ก็อะไรเล่าคือเหตุนั้น? ท่านกล่าวว่า "เหตุแห่งภพอันสมบูรณ์" ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงบุญสมบัติอันเป็นเหตุแห่งภพสุดท้าย ‘‘อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยา’’ติ อิทํ อริยมคฺคสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทาย ผลภาวสาธนํ. เยน หิ วิธินา อตฺตานุทิฏฺฐิสมุคฺฆาโต, มจฺจุตรณญฺจ สิยา, โส ‘‘เอว’’นฺติ อิมินา ปกาสิโตติ. อตฺตานุทิฏฺฐิสมุคฺฆาตมจฺจุตรณานํ ผลภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. คำว่า "ถอนอัตตานุทิฏฐิเสีย พึงข้ามพ้นความตายได้ด้วยอาการอย่างนี้" นี้ เป็นเครื่องยังความเป็นผลแห่งปฏิปทาส่วนเบื้องต้นของอริยมรรคให้สำเร็จ เพราะวิธีใด การถอนอัตตานุทิฏฐิและการข้ามพ้นความตายพึงมี วิธีนั้นย่อมปรากฏด้วยคำว่า "อย่างนี้" ในความเป็นผลของการถอนอัตตานุทิฏฐิและการข้ามพ้นความตายนั้น ไม่มีอะไรจะกล่าวอีกแล้ว ‘‘ธมฺโม หเว’’ติ ปน คาถายํ โลกิยสฺส ปุญฺญผลสฺส วุตฺตตฺตา อาห ‘‘อิทํ ผล’’นฺติ. ยํ นิพฺพตฺเตตพฺพํ, ตํ ผลํ. ยํ นิพฺพตฺตกํ, โส อุปาโย. อยเมตฺถ วินิจฺฉโย. เตนาห ‘‘เอเตน นเยนา’’ติอาทิ. อุปธิสมฺปตฺตีติ อตฺตภาวโสภา. ก็เพราะในคาถาว่า "ธรรมแล" มีผลบุญที่เป็นโลกิยะกล่าวไว้ จึงกล่าวว่า "นี้คือผล" สิ่งใดพึงให้เกิด สิ่งนั้นคือผล สิ่งใดเป็นเครื่องให้เกิด สิ่งนั้นคืออุบาย นี้คือการวินิจฉัยในเรื่องนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยนัยนี้" เป็นต้น คำว่า อุปธิสมบัติ คือ ความงามแห่งอัตภาพ วิสุทฺธีติ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ อธิปฺเปตาติ อาห – ‘‘เอตฺถาปิ…เป… วิญฺญาตุ’’นฺติ. ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทินาปิ ตเมวตฺถํ วจนนฺตเร ปากฏตรํ กโรติ. คำว่า วิสุทธิ หมายถึง ญาณทัสสนวิสุทธิ จึงกล่าวว่า "ในข้อนี้ก็... (ละ)... พึงรู้" อนึ่ง ด้วยคำว่า "เพราะเหตุใด" เป็นต้น ท่านก็ทำให้เนื้อความนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยถ้อยคำอื่น สรูปโต อาคตานิ ‘‘ยโต โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๒๖-๒๘). เอกเทเสน อาคตานิ ‘‘สํโยชนิเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน วิหรโต (สํ. นิ. ๒.๕๓), พหุทุกฺขา พหุปายาสา, อาทีนโว เอตฺถ ภิยฺโย (ม. นิ. ๑.๑๑๗), สงฺขารานเมตํ นิสฺสรณํ, ยทิทํ นิพฺพาน’’นฺติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๒๔; ๓.๔๑). น สรูเปน อาคตานิ ยถา สามญฺญผลสุตฺตาทีสุ. อตฺถวเสนาติ อสฺสาเทตพฺพาทิอตฺถวเสน. น ปปญฺจิโตติ น วิตฺถาริโต. ที่มาโดยรูป (โดยตรง) เช่นในพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อใดภิกษุรู้แจ้งความเกิด ความดับ คุณ (รสอร่อย) โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกแห่งอุปาทานขันธ์ ๕ ตามความเป็นจริง" (สํ.นิ. 3.26-28) ที่มาโดยส่วนหนึ่ง เช่นในพระสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เมื่อภิกษุมีปกติพิจารณาเห็นคุณ (รสอร่อย) ในธรรมอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์" (สํ.นิ. 2.53), "มีความทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก โทษในข้อนี้มีมากกว่า" (ม.นิ. 1.117), "การสลัดออกจากสังขารทั้งหลายนี้ คือพระนิพพาน" (ปฏิ.ม. 1.24; 3.41) ที่ไม่ได้มาโดยรูป เช่นในสามัญญผลสูตรเป็นต้น คำว่า โดยอรรถ คือ โดยอำนาจแห่งอรรถมีสิ่งที่พึงเสวยรสอร่อยเป็นต้น คำว่า ไม่ได้ขยายความ คือ ไม่ได้กล่าวโดยพิสดาร ๒. เอเสว [Pg.28] นโยติ อติเทเสน วิจิยมานวจนเสโส อติทิฏฺโฐ. ภาวตฺเถ โตหิ อาห ‘‘วิสฺสชฺชิตนฺติ วิสฺสชฺชนา’’ติ. สุตฺเต อาคตํ น อตฺถสํวณฺณนาวเสน อฏฺฐกถายํ อาคตนฺติ อธิปฺปาโย. ปุจฺฉานุรูปตา อิธ ปุพฺพาปรนฺติ จตุพฺยูหปุพฺพาปรโต อิมํ วิเสเสตฺวา ทสฺเสติ. ปุจฺฉานุสนฺธีติ ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชเนน อนุสนฺธานํ. อฏฺฐกถายํ ปน เหฏฺฐิมเทสนาย ปุจฺฉานิมิตฺตปวตฺตอุปริเทสนาย สมฺพนฺโธ ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธี’’ติ วุตฺตํ. ปุพฺพาเปกฺขนฺติ ปุจฺฉิตวิสฺสชฺชิตปทาเปกฺขํ. ‘‘สุตฺตสฺสา’’ติ วา อิมินา ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาอนุคีติโย ฐเปตฺวา เสโส วิจยหารปทตฺโถ สงฺคหิโตติ ปทสฺสาปิ สงฺคโห เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปกฺเข คาถายํ จ-สทฺโท ปทปูรณมตฺเต ทฏฺฐพฺโพ. ๒. คำว่า "นัยนั้นนั่นเอง" คือ ส่วนที่เหลือของถ้อยคำที่พิจารณาโดยอติเทส (การยกไปใช้) ที่ถูกแสดงไว้แล้ว ด้วยปัจจัย -โต ในความหมายแห่งภาวะ ท่านจึงกล่าวว่า "วิสสชิตะ คือ วิสสัชชนา" มีอธิบายว่า สิ่งที่มาในพระสูตรไม่ได้มาในอรรถกถาโดยอำนาจแห่งการพรรณนาอรรถ คำว่า "ความเหมาะสมกับคำถามในที่นี้คือลำดับก่อนหลัง" ท่านแสดงให้เห็นความต่างจากลำดับก่อนหลังแห่งจตุพยูหะ คำว่า ปุจฉานุสนธิ คือ การสืบต่อด้วยการตอบคำถาม ส่วนในอรรถกถา ความสัมพันธ์ของการแสดงเบื้องบนที่ดำเนินไปโดยมีคำถามในการแสดงเบื้องล่างเป็นนิมิต เรียกว่า "ปุจฉานุสนธิ" คำว่า ปุพพาเปกขะ คือ การมุ่งถึงบทที่ถามและตอบแล้ว หรือด้วยคำว่า "ของพระสูตร" นี้ พึงทราบว่า เนื้อความแห่งบทของวิจยหารที่เหลือ เว้นปุจฉาวิสสัชชนาและอนุคีติ ได้ถูกรวบรวมไว้แล้ว และพึงทราบการรวบรวมบทด้วย ในกรณีนี้ พึงเห็นคำว่า "จะ" ในคาถาเป็นเพียงบทเติมเต็ม ‘‘จกฺขุ อนิจฺจ’’นฺติ ปุฏฺเฐ ‘‘อาม, จกฺขุ อนิจฺจเมวา’’ติ เอกนฺตโต วิสฺสชฺชนํ เอกํสพฺยากรณํ. ‘‘อญฺญินฺทฺริยํ ภาเวตพฺพํ, สจฺฉิกาตพฺพญฺจา’’ติ ปุฏฺเฐ ‘‘มคฺคปริยาปนฺนํ ภาเวตพฺพํ, ผลปริยาปนฺนํ สจฺฉิกาตพฺพ’’นฺติ วิภชิตฺวา วิสฺสชฺชนํ วิภชฺชพฺยากรณํ. ‘‘อญฺญินฺทฺริยํ กุสล’’นฺติ ปุฏฺเฐ ‘‘กึ อนวชฺชฏฺโฐ กุสลฏฺโฐ, อุทาหุ สุขวิปากฏฺโฐ’’ติ ปฏิปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณํ. ‘‘สสฺสโต อตฺตา, อสสฺสโต วา’’ติ วุตฺเต ‘‘อพฺยากตเมต’’นฺติอาทินา อวิสฺสชฺชนํ ฐปนํ. ‘‘กึ ปเนเต กุสลาติ วา ธมฺมาติ วา เอกตฺถา, อุทาหุ นานตฺถา’’ติ อิทํ ปุจฺฉนํ สาวเสสํ. วิสฺสชฺชนสฺส ปน สาวเสสตา เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน เทสนายํ เวทิตพฺพา. อปฺปาฏิหีรกํ สอุตฺตรํ. สปฺปาฏิหีรกํ นิรุตฺตรํ. เสสํ วิจยหารนิทฺเทเส สุวิญฺเญยฺยเมว. เมื่อถูกถามว่า "จักขุไม่เที่ยงหรือ" การตอบโดยส่วนเดียวว่า "ใช่ จักขุไม่เที่ยงนั่นเอง" เป็นเอกังสพยากรณ์ เมื่อถูกถามว่า "อัญญินทรีย์พึงเจริญหรือ พึงทำให้แจ้งหรือ" การจำแนกตอบว่า "สิ่งที่นับเนื่องในมรรคพึงเจริญ สิ่งที่นับเนื่องในผลพึงทำให้แจ้ง" เป็นวิภัชชพยากรณ์ เมื่อถูกถามว่า "อัญญินทรีย์เป็นกุศลหรือ" การย้อนถามแล้วตอบว่า "เป็นกุศลโดยอรรถว่าไม่มีโทษ หรือโดยอรรถว่ามีสุขเป็นวิบาก" เป็นปฏิปุจฉาพยากรณ์ เมื่อกล่าวว่า "อัตตาเที่ยง หรือไม่เที่ยง" การไม่ตอบด้วยคำว่า "ข้อนี้เป็นอัพยากฤต" เป็นต้น เป็นฐปนะ คำถามว่า "ก็ธรรมเหล่านี้ที่เป็นกุศลหรือที่เป็นธรรม มีอรรถอย่างเดียวกัน หรือมีอรรถต่างกัน" นี้ เป็นคำถามที่มีส่วนเหลือ ส่วนความเป็นส่วนเหลือของการตอบ พึงทราบในการแสดงธรรมโดยอาศัยอัธยาศัยของเวไนยบุคคล เทศนาที่ไม่มีปาฏิหาริย์ เป็นสอุตตระ (ยังมีธรรมอื่นยิ่งกว่า) เทศนาที่มีปาฏิหาริย์ เป็นนิรุตตระ (ไม่มีธรรมอื่นยิ่งกว่า) ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่ายในวิจยหารนิทเทสนั่นเอง เอตฺถ จ อสฺสาโท อสฺสาทเหตุ ยาว อาณตฺติเหตูติ เอวํ เหตูนมฺปิ อสฺสาทาทโย เวทิตพฺพา. ตตฺถ สงฺเขปโต สุขสุขปจฺจยลกฺขโณ อสฺสาโท, โส วิเสสโต สคฺคสมฺปตฺติยา ทีเปตพฺโพ. สา หิ ตสฺส อุกฺกํโส, เสสา ปเนตฺถ ภวสมฺปตฺติ ตทนฺวายิกา เวทิตพฺพา. ตสฺส เหตุ ทานมยํ, สีลมยญฺจ ปุญฺญกิริยวตฺถุ. ทุกฺขทุกฺขปจฺจยลกฺขโณ อาทีนโว. วิปริณามสงฺขารทุกฺขตานํ ตทวโรธโต วฏฺฏทุกฺขสฺสาปิ เอตฺถ สงฺคโห. วิเสสโต ปน กามานํ โอกาโรติ ทฏฺฐพฺโพ, สฺวายํ สํกิเลสวตฺถุนา, อิตฺตรปจฺจุปฏฺฐานตาทีหิ จ วิภาเวตพฺโพ, ตสฺส เหตุ ทส อกุสลกมฺมปถา. เนกฺขมฺมํ นิสฺสรณํ, ตสฺส เหตุ ยถารหํ ตทนุจฺฉวิกา ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา. ผลํ เทสนาผลเมว, ตสฺส [Pg.29] เหตุ เทสนา. อุปาโย ยถาวุตฺตอุปาโยว, ตสฺส เหตุ จตฺตาริ จกฺกานิ. อาณตฺติ อุปเทโส, ตสฺส ราคคฺคิอาทีหิ โลกสฺส อาทิตฺตตา, สตฺถุ มหากรุณาโยโค จ เหตุ. ในที่นี้ พึงทราบคุณ (อัสสาทะ) เป็นต้น แม้แก่เหตุทั้งหลายอย่างนี้ คือ คุณ เหตุแห่งคุณ จนถึงเหตุแห่งอาณัติ ในบรรดาเหตุเหล่านั้น คุณมีลักษณะเป็นสุขและเป็นปัจจัยแห่งสุขโดยย่อ พึงแสดงโดยพิเศษด้วยสวรรค์สมบัติ เพราะสวรรค์สมบัตินั้นเป็นความเลิศของอัสสาทะนั้น ส่วนภวสมบัติที่เหลือในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นสิ่งที่ติดตามสวรรค์สมบัตินั้นไป เหตุของอัสสาทะนั้น คือ บุญกิริยาวัตถุอันเป็นทานมัยและสีลมัย โทษ (อาทีนวะ) มีลักษณะเป็นทุกข์และเป็นปัจจัยแห่งทุกข์ เพราะการสงเคราะห์วิปริณามทุกข์และสังขารทุกข์เข้าในอาทีนวะนั้น จึงมีการสงเคราะห์วัฏฏทุกข์เข้าในที่นี้ด้วย แต่โดยพิเศษ พึงเห็นว่ากามเป็นของเลวทราม (โอการะ) และกามนั้นพึงแสดงให้เห็นด้วยวัตถุแห่งความเศร้าหมอง และด้วยความเป็นของปรากฏเพียงชั่วคราวเป็นต้น เหตุของกามนั้นคืออกุศลกรรมบถ ๑๐ เนกขัมมะเป็นนิสสรณะ (อุบายเครื่องสลัดออก) เหตุของเนกขัมมะนั้นคือปฏิปทาส่วนเบื้องต้นที่เหมาะสมกัน ผลคือผลแห่งเทศนานั่นเอง เหตุของผลนั้นคือเทศนา อุบายคืออุบายตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เหตุของอุบายนั้นคือจักร ๔ อาณัติคือคำแนะนำ เหตุของอาณัตินั้นคือความที่โลกถูกเผาไหม้ด้วยไฟมีราคะเป็นต้น และการประกอบด้วยมหากรุณาของพระศาสดา ตถา จตูสุ อริยสจฺเจสุ สมุทเยน อสฺสาโท, ทุกฺเขน อาทีนโว, มคฺคนิโรเธหิ นิสฺสรณํ, มคฺโค วา อุปาโย, ตทุปเทโส อาณตฺติ, อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ ผลํ. อิติ อนุปุพฺพกถาย สทฺธึ พุทฺธานํ สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนาย นิทฺธารณภาเวน วิจโย เวทิตพฺโพ. ปทสฺส ปทตฺถสมฺพนฺโธ เหตุ. โส หิ ตสฺส ปวตฺตินิมิตฺตํ, ปญฺหสฺส ญาตุกามตา, กเถกุกามตา จ. อทิฏฺฐโชตนาทีนญฺหิ จตุนฺนํ ญาตุกามตา, อิตรสฺส อิตรา. วิสฺสชฺชนสฺส ปญฺโห เหตุ. เอวํ เสสานมฺปิ ยถารหํ วตฺตพฺพํ. อนึ่ง ในอริยสัจ ๔ คุณ (อัสสาทะ) คือสมุทัย โทษ (อาทีนวะ) คือทุกข์ อุบายเครื่องสลัดออก (นิสสรณะ) คือมรรคและนิโรธ หรือมรรคคืออุบาย คำแนะนำนั้นคืออาณัติ อนุปาทิเสสนิพพานธาตุคือผล วิจัยพึงทราบโดยความเป็นเครื่องกำหนดในสามุกกังสิกธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงแสดงโดยลำดับพร้อมด้วยอนุปุพพิกถา ด้วยประการฉะนี้ ความสัมพันธ์ของบทกับอรรถแห่งบทเป็นเหตุ เพราะเหตุนั้นเป็นนิมิตแห่งความเป็นไปของบทนั้น ความใคร่จะรู้ของปัญหา และความใคร่จะกล่าว (เป็นเหตุ) ความใคร่จะรู้เป็นเหตุของปัญหา ๔ อย่างมีการทำให้สิ่งที่ยังไม่เห็นปรากฏเป็นต้น ส่วนความใคร่จะกล่าวเป็นเหตุของปัญหาที่เหลือ ปัญหาเป็นเหตุของการตอบ พึงกล่าวถึงส่วนที่เหลืออย่างนี้ตามสมควร ๓. พฺยญฺชนตฺถานํ ยุตฺตายุตฺตปริกฺขาติ พฺยญฺชนคฺคหเณน ปทํ คหิตํ, อตฺถคฺคหเณน ปญฺหาทีหิ สทฺธึ อสฺสาทาทโย คหิตา. วิจยหารปทตฺถา เอว หิ ยุตฺตายุตฺตาทิวิเสสสหิตา ยุตฺติหาราทีนํ ปทตฺถา. ตถา หิ ปทฏฺฐานปทฏฺฐานิกภาววิสิฏฺฐา เตเยว ปทฏฺฐานหารสฺส ปทตฺถา. ลกฺขณลกฺขิตพฺพตาวิสิฏฺฐา, นิทฺธาริตา จ ลกฺขณหารสฺส, นิพฺพจนาทิวิภาวนาวิสิฏฺฐา จตุพฺยูหหารสฺส, สภาคธมฺมวเสน, วิสภาคธมฺมวเสน จ อาวฏฺฏนวิสิฏฺฐา อาวฏฺฏหารสฺส, ภูมิวิภาคาทิวิสิฏฺฐา วิภตฺติหารสฺส, ปฏิปกฺขโต ปริวตฺตนวิสิฏฺฐา ปริวตฺตนหารสฺส, ปริยายเววจนวิสิฏฺฐา เววจนหารสฺส, ปภวาทิปญฺญาปนวิสิฏฺฐา ปญฺญตฺติหารสฺส, ขนฺธาทิมุเขหิ โอตรณวิสิฏฺฐา โอตรณหารสฺส, ปทปทตฺถปญฺหารมฺภโสธนวิสิฏฺฐา โสธนหารสฺส, สามญฺญวิเสสนิทฺธารณวิสิฏฺฐา อธิฏฺฐานหารสฺส, ปจฺจยธมฺเมหิ ปริกฺขรณวิสิฏฺฐา ปริกฺขารหารสฺส, ปหาตพฺพภาเวตพฺพตานิทฺธารณวิสิฏฺฐา สมาโรปนหารสฺส ปทตฺถา. ‘‘พฺยญฺชนสฺส สภาวนิรุตฺติตา, อตฺถสฺส สุตฺตาทีหิ อวิโลมนํ ยุตฺตภาโว’’ติ อิมินา อสภาวนิรุตฺติตา, สุตฺตาทีหิ วิโลมนญฺจ อยุตฺตภาโวติ ทีเปติ, เตน ยุตฺตายุตฺตีนํ เหตุํ ทสฺเสติ. ๓. การพิจารณาความเหมาะสมและไม่เหมาะสมของพยัญชนะและอรรถนั้น ด้วยการถือเอาพยัญชนะ บท (คำ) ย่อมถูกถือเอา ด้วยการถือเอาอรรถ อัสสาทะ (ความเพลิน) เป็นต้น พร้อมด้วยปัญหาเป็นต้น ย่อมถูกถือเอา แท้จริง บทและอรรถของวิจยหารนั่นแล พร้อมด้วยลักษณะพิเศษคือความเหมาะสมและไม่เหมาะสมเป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของยุตติหารเป็นต้น แท้จริง บทและอรรถเหล่านั้นนั่นแล ที่มีภาวะพิเศษคือความเป็นบทตั้งและสิ่งถูกตั้ง ย่อมเป็นบทและอรรถของปทัฏฐานหาร ที่มีภาวะพิเศษคือความเป็นลักษณะและสิ่งถูกลักษณะ และถูกกำหนดแล้ว ย่อมเป็นบทและอรรถของลักขณะหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการแสดงนิรพจน์เป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของจตุพยูหหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการหมุนเวียนไปโดยธรรมที่มีส่วนเหมือนกันและโดยธรรมที่มีส่วนต่างกัน ย่อมเป็นบทและอรรถของอาวัฏฏหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการจำแนกภูมิเป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของวิภัตติหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการผันแปรไปโดยปฏิปักษ์ ย่อมเป็นบทและอรรถของปริวัตตนหาร ที่มีภาวะพิเศษคือคำไวพจน์โดยปริยาย ย่อมเป็นบทและอรรถของเววจนหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการบัญญัติเหตุเกิดเป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของปัญญัติหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการหยั่งลงโดยขันธ์เป็นต้น ย่อมเป็นบทและอรรถของโอตรณหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการชำระบท บทและอรรถ และการตั้งปัญหา ย่อมเป็นบทและอรรถของโสธนหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการกำหนดสามัญญะและวิเสสะ ย่อมเป็นบทและอรรถของอธิฏฐานหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการประกอบด้วยธรรมที่เป็นปัจจัย ย่อมเป็นบทและอรรถของปริกขารหาร ที่มีภาวะพิเศษคือการกำหนดสิ่งที่ควรละและสิ่งที่ควรเจริญ ย่อมเป็นบทและอรรถของสมาโรปณหาร ด้วยคำว่า “ความเป็นสภาวนิรุตติของพยัญชนะ, ความไม่ขัดแย้งกับพระสูตรเป็นต้นของอรรถ เป็นภาวะที่เหมาะสม” นี้ ย่อมแสดงว่า “ความเป็นอสภาวนิรุตติ และความขัดแย้งกับพระสูตรเป็นต้น เป็นภาวะที่ไม่เหมาะสม” ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงเหตุของความเหมาะสมและไม่เหมาะสม ๔. โยนิโสมนสิการาทีติ อาทิสทฺเทน สทฺธมฺมสฺสวนสปฺปุริสูปนิสฺสยาทิสาธารณํ, อสาธารณญฺจ เทยฺยปฏิคฺคาหกาทึ สงฺคณฺหาติ. สมฺภวโตติ ยถารหํ ตสฺส ธมฺมสฺส อนุรูปํ. ยาว สพฺพธมฺมาติ [Pg.30] เอตฺถ สพฺพํ นาม ปเทสสพฺพํ, น สพฺพสพฺพนฺติ. อยญฺหิ สพฺพสทฺโท ยถา ปฐมวิกปฺเป สุตฺเต อาคตธมฺมวเสน ปเทสวิสโย, เอวํ ทุติยวิกปฺเป ปทฏฺฐานปทฏฺฐานิกนิทฺธารเณน ตํตํปกรณปริจฺฉินฺนธมฺมคฺคหณโต ปเทสวิสโย เอว, น อนวเสสธมฺมวิสโยติ. สุตฺตาคตธมฺมานํ ยานิ ปทฏฺฐานานิ, เตสญฺจ ยานีติ เอวํ การณปรมฺปรานิทฺธารณลกฺขโณ ปทฏฺฐานหาโร, ปริกฺขารหาโร ปน สุตฺตาคตธมฺมานํ ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปฏิเหตุปจฺจยตาวิเสสวิภาวนลกฺขโณติ สติปิ การณวิจารณภาเว อยํ ปทฏฺฐานหารปริกฺขารหารานํ วิเสโส. ๔. ด้วยคำว่า “โยนิโสมนสิการเป็นต้น” นี้ คำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์สิ่งที่เป็นสาธารณะ เช่น การฟังพระสัทธรรม การอาศัยสัตบุรุษเป็นต้น และสิ่งที่ไม่เป็นสาธารณะ เช่น ผู้ให้และผู้รับเป็นต้น คำว่า “ย่อมเป็นไปได้” หมายถึง เหมาะสมแก่ธรรมนั้นตามสมควร ในคำว่า “จนถึงธรรมทั้งปวง” นี้ คำว่า “ทั้งปวง” หมายถึง ทั้งปวงโดยส่วน ไม่ใช่ทั้งปวงโดยสิ้นเชิง แท้จริง คำว่า “สัพพะ” (ทั้งปวง) นี้ เหมือนอย่างในวิกัปป์ที่หนึ่ง เป็นขอบเขตโดยส่วน โดยธรรมที่มาในพระสูตร ฉันใด ในวิกัปป์ที่สอง ก็เป็นขอบเขตโดยส่วนนั่นแล โดยการกำหนดบทตั้งและสิ่งถูกตั้ง และโดยการถือเอาธรรมที่ถูกจำกัดในปกรณ์นั้นๆ ฉันนั้น ไม่ใช่ขอบเขตของธรรมที่เหลือทั้งหมด ปทัฏฐานหารมีลักษณะคือการกำหนดลำดับเหตุปัจจัยอย่างนี้ว่า “บทตั้งของธรรมที่มาในพระสูตรมีอะไรบ้าง และของบทตั้งเหล่านั้นมีอะไรบ้าง” ส่วนปริกขารหารมีลักษณะคือการแสดงลักษณะพิเศษของความเป็นปัจจัยและเหตุปัจจัยของธรรมที่มาในพระสูตรที่เกิดขึ้นโดยปัจจัยนั้นๆ แม้จะมีภาวะเป็นการพิจารณาเหตุปัจจัยเหมือนกัน นี่คือความแตกต่างของปทัฏฐานหารและปริกขารหาร ๕. ยถา ‘‘สมานาธิกรณสมานปเท’’ติอาทีสุ เอกสทฺทสฺส อตฺโถ สมานสทฺโท, เอวํ เอกรสฏฺเฐน ภาวนา ‘‘เอกุปฺปาทา’’ติอาทีสุ (กถา. ๔๗๓) วิย เอกลกฺขณาติ เอตฺถ เอกสทฺโท สมานตฺโถติ อาห ‘‘สมานลกฺขณา’’ติ. สํวณฺณนาวเสนาติ เอตฺถ กมฺมตฺเถ อน-สทฺโท, สํวณฺเณตพฺพตาวเสนาติ อตฺโถ. ลกฺขณาติ อุปลกฺขณา. ‘‘นานตฺตกายนานตฺตสญฺญิโน (ที. นิ. ๓.๓๔๑, ๓๕๗, ๓๕๙; อ. นิ. ๙.๒๔), นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา’’ติอาทีสุ สหจาริตา ทฏฺฐพฺพา. สญฺญาสหคตา หิ ธมฺมา ตตฺถ สญฺญาคฺคหเณน คหิตา. ‘‘ททํ มิตฺตานิ คนฺถตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๙) สมานกิจฺจตา. ปิยวจนตฺถจริยา สมานตฺตตาปิ หิ ตตฺถ มิตฺตคนฺถนกิจฺเจน สมานกิจฺจา คยฺหนฺติ สงฺคหวตฺถุภาวโต. ‘‘ผสฺสปจฺจยา เวทนา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑, ๓๙; มหาว. ๑; วิภ. ๒๒๕; อุทา. ๑; เนตฺติ. ๒๔) สมานเหตุตา. ยถา หิ ผสฺโส เวทนาย, เอวํ สญฺญาทีนมฺปิ สหชาตาทินา ปจฺจโย โหติ เอวาติ เตปิ สมานเหตุตาย วุตฺตา เอว โหนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชา เจตนา’’ติ (ธ. ส. ๕), ‘‘ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๔.๙๓). เอวํ ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อุปาทาน’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑, ๓๙; มหาว. ๑; วิภ. ๒๒๕; อุทา. ๑; เนตฺติ. ๒๔) เอวมาทิปิ อุทาหริตพฺพํ. ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑, ๓๙; มหาว. ๑; วิภ. ๒๒๕; อุทา. ๑; เนตฺติ. ๒๔) สมานผลตา ทฏฺฐพฺพา. ยถา หิ สงฺขารา อวิชฺชาย ผลํ, เอวํ ตณฺหุปาทาทีนมฺปีติ เตปิ ตตฺถ คหิตาว โหนฺติ. เตนาห ‘‘ปุริมกมฺมภวสฺมึ โมโห อวิชฺชา อายูหนา สงฺขารา นิกนฺติ ตณฺหา อุปคมนํ อุปาทาน’’นฺติ. ‘‘รูปํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ[Pg.31], ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๔) วุตฺเต ตํสมฺปยุตฺตา เวทนาทโย วุตฺตา เอว โหนฺติ สมานารมฺมณภาวโต. น หิ เตหิ วินา ตสฺส อุปฺปตฺติ อตฺถิ. เอวมาทีหีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน อตฺถปฺปกรณลิงฺคสทฺทนฺตรสนฺนิธานสามตฺถิยาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อตฺถาทิวเสนปิ หิ สุตฺเต อวุตฺตานมฺปิ วุตฺตานํ วิย นิทฺธารณํ สมฺภวตีติ. วุตฺตปฺปกาเรนาติ ‘‘วธกฏฺเฐน เอกลกฺขณานี’’ติอาทินา ปาฬิยํ, ‘‘สหจาริตา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺเตน ปกาเรน. ๕. เหมือนอย่างในคำว่า “ในบทที่มีอธิกรณ์เดียวกันและบทเดียวกัน” เป็นต้น คำว่า “เอกะ” มีความหมายว่า “เสมอกัน” ฉันใด การเจริญโดยความเป็นรสเดียวกัน เหมือนอย่างในคำว่า “มีอุปบาทเดียวกัน” เป็นต้น (กถา. 473) คำว่า “เอกะ” ในคำว่า “มีลักษณะเดียวกัน” นี้ มีความหมายว่า “เสมอกัน” ฉันนั้น จึงกล่าวว่า “มีลักษณะเสมอกัน” ในคำว่า “โดยการพรรณนา” นี้ ศัพท์ว่า “อนะ” อยู่ในอรรถกัมมะ หมายถึง “โดยภาวะที่ควรพรรณนา” คำว่า “ลักษณะ” หมายถึง “เครื่องหมาย” ในคำว่า “มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน” (ที. นิ. 3.341, 357, 359; อ. นิ. 9.24), “การไม่มนสิการสัญญาที่ต่างกัน” เป็นต้น พึงเห็นความเป็นผู้เกิดร่วมกัน แท้จริง ธรรมที่ไปกับสัญญา ย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาสัญญาในที่นั้น ในคำว่า “ผู้ให้ย่อมผูกมิตร” เป็นต้น (สํ. นิ. 1.246; สุ. นิ. 189) พึงเห็นความเป็นกิจเดียวกัน แท้จริง การกล่าววาจาเป็นที่รัก การประพฤติประโยชน์ และความเป็นผู้มีตนเสมอกัน ก็ย่อมถูกถือเอาว่าเป็นกิจเดียวกันกับกิจคือการผูกมิตรในที่นั้น เพราะเป็นสังคหวัตถุ ในคำว่า “เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงเกิดเวทนา” เป็นต้น (ม. นิ. 3.126; สํ. นิ. 2.1, 39; มหาวรรค 1; วิภังค์ 225; อุทาน 1; เนตติ 24) พึงเห็นความเป็นเหตุเดียวกัน แท้จริง ผัสสะย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนา ฉันใด ผัสสะก็ย่อมเป็นปัจจัยแก่สัญญาเป็นต้น โดยสหชาตปัจจัยเป็นต้น ฉันนั้น ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกกล่าวว่าเป็นเหตุเดียวกันนั่นแล แท้จริง มีคำกล่าวไว้ว่า “เจตนาเกิดจากสัมผัสแห่งมโนวิญญาณธาตุที่เกิดจากสิ่งนั้น” (ธ. ส. 5), “เมื่อถูกกระทบ ย่อมจำได้, เมื่อถูกกระทบ ย่อมคิด” เป็นต้น (สํ. นิ. 4.93) อย่างนี้ คำว่า “เพราะตัณหาเป็นปัจจัย จึงเกิดอุปาทาน” เป็นต้น (ม. นิ. 3.126; สํ. นิ. 2.1, 39; มหาวรรค 1; วิภังค์ 225; อุทาน 1; เนตติ 24) ก็พึงยกมาเป็นตัวอย่าง ในคำว่า “เพราะอวิชชาเป็นปัจจัย จึงเกิดสังขาร” เป็นต้น (ม. นิ. 3.126; สํ. นิ. 2.1, 39; มหาวรรค 1; วิภังค์ 225; อุทาน 1; เนตติ 24) พึงเห็นความเป็นผลเดียวกัน แท้จริง สังขารเป็นผลของอวิชชา ฉันใด ตัณหาและอุปาทานเป็นต้นก็เป็นผลของอวิชชา ฉันนั้น ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมถูกถือเอาในที่นั้นนั่นแล ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “โมหะในภพแห่งกรรมก่อน คืออวิชชา, การปรุงแต่ง คือสังขาร, ความยินดี คือตัณหา, การเข้าถึง คืออุปาทาน” เมื่อกล่าวว่า “ย่อมเสวยรูป ย่อมเพลินรูป, ราคะย่อมเกิดขึ้นปรารภรูปนั้น” (ปฏฺฐา. 1.1.424) เวทนาเป็นต้นที่สัมปยุตต์กับราคะนั้น ก็ย่อมถูกกล่าวถึงนั่นแล เพราะมีอารมณ์เดียวกัน แท้จริง การเกิดขึ้นของราคะนั้น ย่อมไม่มีหากปราศจากธรรมเหล่านั้น ในคำว่า “ด้วยเหตุมีอย่างนี้เป็นต้น” นี้ คำว่า “เป็นต้น” พึงเห็นว่าสงเคราะห์อรรถ ปกรณ์ ลิงค์ ศัพท์อื่น ความใกล้เคียง และความสามารถเป็นต้นด้วย แท้จริง แม้ธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระสูตร ก็ย่อมเป็นไปได้ที่จะถูกกำหนดเหมือนธรรมที่กล่าวไว้ โดยอรรถเป็นต้น คำว่า “โดยประการที่กล่าวแล้ว” หมายถึง โดยประการที่กล่าวไว้ในพระบาลีด้วยคำว่า “มีลักษณะเดียวกันโดยความเป็นเครื่องประหาร” เป็นต้น และโดยประการที่กล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยคำว่า “ความเป็นผู้เกิดร่วมกัน” เป็นต้น ๖. ‘‘ผุสนฏฺเฐน ผสฺโส’’ติอาทินา นิทฺธาเรตฺวา วจนํ นิพฺพจนํ, ตํ ปน ปทสฺเสว, น วากฺยสฺสาติ อาห ‘‘ปทนิพฺพจน’’นฺติ. อธิปฺปายนิทานานิเปตฺถ พฺยญฺชนมุเขเนว นิทฺธาเรตพฺพานิ. นิพฺพจนปุพฺพาปรสนฺธีสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อาห ‘‘วิเสสโต พฺยญฺชนทฺวาเรเนว อตฺถปริเยสนา’’ติ. ปวตฺตินิมิตฺตํ อชฺฌาสยาทิ. ๖. การกล่าวโดยกำหนดว่า “ผัสสะโดยความหมายว่าถูกต้อง” เป็นต้น คือ นิพพจนะ (การวิเคราะห์ศัพท์) แต่การวิเคราะห์นั้นเป็นของบทเท่านั้น ไม่ใช่ของประโยค จึงกล่าวว่า “ปทนิพพจนะ” (การวิเคราะห์บท) แม้อัธยาศัยและนิทานในที่นี้ ก็พึงกำหนดด้วยพยัญชนะนั่นเอง ในส่วนการเชื่อมต่อก่อนและหลังของนิพพจนะ ไม่มีสิ่งที่ควรกล่าวเลย จึงกล่าวว่า “โดยเฉพาะอย่างยิ่ง การแสวงหาอรรถย่อมมีได้ด้วยพยัญชนะเท่านั้น” นิมิตแห่งการเป็นไป คือ อัธยาศัยเป็นต้น ๗. ‘‘ปทฏฺฐาเน’’ติ อิทํ สุตฺเต อาคตธมฺมานํ การณภูเตปิ ธมฺเม นิทฺธาเรตฺวา สภาคโต, วิสภาคโต จ อาวฏฺฏนํ กาตพฺพนฺติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ, น ตนฺติวเสน. ตสฺมา ปทฏฺฐานนิทฺธารณาย วินาปิ อาวฏฺฏนํ ยุตฺตเมวาติ สิทฺธํ โหติ. ปทสฺส วา สทฺทปวตฺติฏฺฐานํ ปทฏฺฐานํ ปทตฺโถ. เอตสฺมึ ปกฺเข ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถาติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕; เนตฺติ. ๒๙; เปฏโก. ๓๘; มิ. ป. ๕.๑.๔) วีริยสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ (เนตฺติ. ๒๙) เอตฺถ ยฺวายมารมฺภธาตุอาทิโก อตฺโถ วุตฺโต, ตํ วีริยสทฺทสฺส ปวตฺติฏฺฐานํ วีริยสทฺทาภิเธยฺโย อตฺโถติ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. เสสกํ นามคหิตโต อิตรํ, ตํ ปน ตสฺส ปฏิปกฺขภูตํ วา สิยา, อญฺญํ วาติ อาห ‘‘วิสภาคตาย อคฺคหเณน วา’’ติ. สํวณฺณนาย โยเชนฺโตติ ยถาวุตฺตวิสภาคธมฺมนิทฺธารณภูเตน อตฺถกถเนน ปาฬิยํ โยเชนฺโต. เตนาห ‘‘เทสน’’นฺติ. ‘‘ปฏิปกฺเข’’ติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ สภาคธมฺมวเสนปิ อาวฏฺฏนสฺส อิจฺฉิตตฺตา. ๗. คำว่า "ปทัฏฐาน" นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงว่า พึงกำหนดธรรมที่เป็นเหตุของธรรมที่มาในสูตร แล้วพึงทำการอาวัฏฏนะ (การพิจารณาหมุนเวียน) โดยส่วนที่เหมือนกันและส่วนที่ต่างกัน ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งระเบียบแบบแผน (ตันติ) เพราะฉะนั้น จึงเป็นอันสำเร็จความว่า แม้ไม่มีการอาวัฏฏนะ การกำหนดปทัฏฐานก็ย่อมสมควรทีเดียว หรือว่า ที่ตั้งแห่งการเป็นไปของเสียงแห่งบท ชื่อว่า ปทัฏฐาน คือ อรรถของบท ในฝ่ายนี้ พึงทราบความหมายอย่างนี้ว่า อรรถมีอารัมภธาตุเป็นต้นใดที่กล่าวไว้ในคำว่า "พวกเธอจงปรารภ จงก้าวออกไป" (สํ. ส. 1.185; เนตติ. 29; เปฏโก. 38; มิ. ป. 5.1.4) "เป็นปทัฏฐานของวิริยะ" (เนตติ. 29) นั้น เป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของวิริยศัพท์ เป็นอรรถที่พึงกล่าวด้วยวิริยศัพท์ แม้ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้แล คำว่า "ที่เหลือ" คือสิ่งอื่นจากที่ระบุชื่อไว้ แต่สิ่งนั้นพึงเป็นปฏิปักษ์ของธรรมนั้น หรือเป็นอย่างอื่น ท่านจึงกล่าวว่า "หรือด้วยการไม่ถือเอาโดยความเป็นวิสภาค" คำว่า "ประกอบเข้าด้วยการพรรณนา" คือการประกอบเข้าในบาลีด้วยการอธิบายอรรถอันเป็นการกำหนดธรรมที่เป็นวิสภาคตามที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เทศนา" คำว่า "ในปฏิปักษ์" นี้ พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่าง เพราะแม้การอาวัฏฏนะโดยอำนาจแห่งสภาคธรรมก็เป็นที่ประสงค์ด้วย ๘. นามวเสนาติ สาธารณนามวเสน. ปาฬิยํ ปน ‘‘มิจฺฉตฺตนิยตานํ สตฺตานํ, อนิยตานญฺจ สตฺตานํ ทสฺสนปหาตพฺพา กิเลสา สาธารณา’’ติอาคตตฺตา (เนตฺติ. ๓๔) ‘‘ทสฺสนปหาตพฺพาทินามวเสนา’’ติ วุตฺตํ. วตฺถุวเสนาติ [Pg.32] สตฺตสนฺตานวเสน. โส หิ ธมฺมานํ ปวตฺติฏฺฐานตาย อิธ ‘‘วตฺถู’’ติ อธิปฺเปโต. เตนาห – ‘‘ปุถุชฺชนสฺส, โสตาปนฺนสฺส จ กามราคพฺยาปาทา สาธารณา’’ติอาทิ (เนตฺติ. ๓๔). วุตฺตวิปริยาเยนาติ นามโต, วตฺถุโต จ อาเวณิกตาย. ตํตํมคฺคผลฏฺฐานญฺหิ ตํตํมคฺคผลฏฺฐตา, ภพฺพานํ ภพฺพตา, อภพฺพานํ อภพฺพตา อสาธารณา. ๘. คำว่า "โดยอำนาจแห่งชื่อ" คือโดยอำนาจแห่งชื่อทั่วไป แต่ในบาลีมีมาว่า "กิเลสที่พึงละด้วยทัศนะของสัตว์ทั้งหลายผู้เที่ยงในมิจฉัตตะ และของสัตว์ทั้งหลายผู้ไม่เที่ยง เป็นสาธารณะ" (เนตติ. 34) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งชื่อมีทัสสนปหาตัพพะเป็นต้น" คำว่า "โดยอำนาจแห่งวัตถุ" คือโดยอำนาจแห่งสันดานของสัตว์ เพราะสันดานของสัตว์นั้นเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของธรรมทั้งหลาย ในที่นี้จึงประสงค์เอาว่า "วัตถุ" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กามราคะและพยาบาทของปุถุชนและของพระโสดาบัน เป็นสาธารณะ" เป็นต้น (เนตติ. 34) คำว่า "โดยตรงกันข้ามกับที่กล่าวแล้ว" คือโดยความเป็นอาเวณิกะ (ไม่ทั่วไป) ทั้งโดยชื่อและโดยวัตถุ เพราะความเป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรคและผลนั้นๆ ความเป็นผู้ควรของเหล่าภัพพสัตว์ ความเป็นผู้ไม่ควรของเหล่าอภัพพสัตว์ ย่อมเป็นอสาธารณะ (ไม่ทั่วไป) ๙. ‘‘ภาวิเต’’ติ อิทํ ภาวนากิริยาย อุปลกฺขณํ, น เอตฺถ กาลวจนิจฺฉาติ อาห ‘‘ภาเวตพฺเพติ อตฺโถ’’ติ. ภาวนา เจตฺถ อาเสวนาติ, กุสลสทฺโทปิ อนวชฺชฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ. ปฏิปกฺขโตติ วิปกฺขโต. วิสทิสูทาหรเณน พฺยติเรกโต ยถาธิปฺเปตธมฺมปฺปติฏฺฐานา เหสา. ๙. คำว่า "ภาวิเต" นี้ เป็นเครื่องหมายของการกระทำคือภาวนา ในที่นี้ไม่มีความประสงค์จะกล่าวถึงกาล (อดีตกาล) ท่านจึงกล่าวว่า "อรรถว่า พึงเจริญ" อนึ่ง ภาวนาในที่นี้คือการเสพซ้ำ และพึงทราบว่าคำว่า "กุศล" มีอรรถว่าไม่มีโทษ คำว่า "โดยปฏิปักษ์" คือโดยวิปักษ์ (ฝ่ายตรงข้าม) การตั้งอยู่แห่งธรรมที่ประสงค์นี้ ย่อมมีได้โดยทางปฏิเสธ (พยติเรก) ด้วยตัวอย่างที่ไม่เหมือนกัน ๑๐. ปทตฺถสฺสาติ ปทาภิเธยฺยสฺส อตฺถสฺส, สภาวธมฺมสฺส วา. ๑๐. คำว่า "ปทัตถัสสะ" คืออรรถที่พึงกล่าวด้วยบท หรือสภาวธรรม ๑๑. ๑๑. นิกฺเขโป เทสนา. ปภโว สมุทโย. นิเขปะ คือ เทศนา ปภวะ คือ สมุทัย ๑๒. ‘‘อวุตฺตานมฺปิ สงฺคโห’’ติ อิมินา อวุตฺตสมุจฺจยตฺโถ จ-สทฺโทติ ทสฺเสติ. ๑๒. ด้วยคำว่า "การสงเคราะห์แม้ธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้" นี้ ท่านแสดงว่า "จ" ศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวมสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ ๑๓. ‘‘คาถารุฬฺเห’’ติ อิมินา ปาฬิอาคโตว ปญฺโห เวทิตพฺโพ, น อิตโรติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘พุทฺธาทีหิ พฺยากเต’’ติ. ตสฺส อตฺถสฺสาติ อารทฺธสฺส อตฺถสฺส, เตน อารมฺภโสธนสฺส วิสยมาห. เอตฺถ จ อตฺถทฺวาเรเนว ปทปุจฺฉาโสธนมฺปิ กรียตีติ ปุน ‘‘ตสฺส อตฺถสฺสา’’ติ วุตฺตํ. อถ วา วิสฺสชฺชิตมฺหีติ วิสฺสชฺชเน. วิสฺสชฺชนโสธเนน หิ ปญฺหาโสธนํ. ปญฺเหติ ปุจฺฉายํ. คาถายนฺติ อุปลกฺขณํ, เตน คาถายํ, สุตฺตเคยฺยาทีสุ จาติ วุตฺตํ โหติ. ยมารพฺภาติ ยํ สีลาทิมารพฺภ คาถาทีสุ เทสิตํ, ตสฺมึ อารมฺเภติ อตฺโถ. ปุจฺฉิตาติ ปุจฺฉาการินี, ‘‘กา เอตฺถ ปทสุทฺธิ, กา ปญฺหาสุทฺธิ, กา อารมฺภสุทฺธี’’ติ เอวํ ปุจฺฉาการินี ปุจฺฉํ กตฺวา ปวตฺติตา สุทฺธาสุทฺธปริกฺขาติ โยชนา. ๑๓. ด้วยคำว่า "ที่ขึ้นสู่คาถา" นี้ ท่านแสดงว่า พึงทราบปัญหาที่มาในบาลีเท่านั้น ไม่ใช่ปัญหาอื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ที่พระพุทธเจ้าเป็นต้นทรงพยากรณ์แล้ว" คำว่า "ของอรรถนั้น" คือของอรรถที่ปรารภแล้ว ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงอารมณ์ของการชำระการปรารภ (อารัมภโสธนะ) อนึ่ง ในที่นี้ การชำระบทและปัญหาก็ทำด้วยอรรถทวารนั่นเอง ท่านจึงกล่าวซ้ำว่า "ของอรรถนั้น" อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "วิสสัชชิตัมหิ" คือในการวิสัชนา เพราะการชำระปัญหา ย่อมมีได้ด้วยการชำระวิสัชนา คำว่า "ปัญหา" คือในการถาม คำว่า "ในคาถา" เป็นเครื่องหมาย ด้วยคำนั้น จึงเป็นอันกล่าวว่า ในคาถา ในสุตตะ และในเคยยะเป็นต้น คำว่า "ปรารภสิ่งใด" คืออรรถว่า ปรารภธรรมมีศีลเป็นต้นใดที่แสดงไว้ในคาถาเป็นต้น ในการปรารภนั้น คำว่า "ปุจฉิตา" คือผู้กระทำปัญหา มีการประกอบความ (โยชนา) ว่า การพิจารณาความบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ที่ดำเนินไปโดยการตั้งคำถามว่า "ความบริสุทธิ์แห่งบทในที่นี้เป็นอย่างไร ความบริสุทธิ์แห่งปัญหาเป็นอย่างไร ความบริสุทธิ์แห่งอารัมภะเป็นอย่างไร" ๑๔. น วิกปฺปยิตพฺพาติ ยถา โลเก ‘‘ชาติ สามญฺญํ, เภโท สามญฺญํ, สมฺพนฺโธ สามญฺญ’’นฺติอาทินา สามญฺญํ ชาติอาทึ, ตพฺพิธุรญฺจ วิเสสํ [Pg.33] วิกปฺเปนฺติ ปริกปฺเปนฺติ, เอวํ น วิกปฺปยิตพฺพาติ อตฺโถ. ยทา โย กาลวิเสโส ‘‘สฺเว’’ติ ลทฺธโวหาโร, ตทา โส ตํทิวสาติกฺกเม ‘‘อชฺชา’’ติ, ปุน ตํทิวสาติกฺกเม ‘‘หิยฺโย’’ติ โวหรียตีติ อนวฏฺฐิตสภาวา เอเต กาลวิเสสา. ทิสายปิ ‘‘เอกํ อวธึ อเปกฺขิตฺวา ปุรตฺถิมา ทิสา, ตโต อญฺญํ อเปกฺขิตฺวา ปจฺฉิมา นาม โหตี’’ติอาทินา อนวฏฺฐิตสภาวตา เวทิตพฺพา. ชาติอาทิอเปกฺขายาติ ชาติอาทิทุกฺขวิเสสาเปกฺขาย. สจฺจาเปกฺขายาติ สจฺจสามญฺญาเปกฺขาย. ‘‘ตณฺหา’’ติ วุจฺจมานํ กามตณฺหาทิอเปกฺขาย สามญฺญมฺปิ สมานํ สจฺจาเปกฺขาย วิเสโส โหตีติ เอวมาทึ สนฺธายาห ‘‘เอส นโย สมุทยาทีสุปี’’ติ. ๑๔. คำว่า "ไม่พึงวิกัป" คืออรรถว่า ไม่พึงวิกัป (กำหนดแยกแยะ) อย่างที่ชาวโลกวิกัปคือกำหนดสามัญญะมีชาติเป็นต้น และวิเสสที่ปราศจากสามัญญะนั้น ด้วยคำว่า "ชาติเป็นสามัญญะ ความต่างเป็นสามัญญะ ความสัมพันธ์เป็นสามัญญะ" เป็นต้น เมื่อใด กาลวิเสสใดได้ชื่อว่า "พรุ่งนี้" เมื่อนั้น กาลวิเสสนั้นเมื่อวันนั้นล่วงไป ก็ถูกเรียกว่า "วันนี้" เมื่อวันนั้นล่วงไปอีก ก็ถูกเรียกว่า "เมื่อวานนี้" ดังนี้ กาลวิเสสเหล่านี้มีสภาพไม่คงที่ แม้ในทิศก็พึงทราบความเป็นสภาพไม่คงที่ ด้วยคำว่า "เมื่อเทียบกับขอบเขตหนึ่ง เป็นทิศตะวันออก เมื่อเทียบกับขอบเขตอื่น ก็ชื่อว่าเป็นทิศตะวันตก" เป็นต้น คำว่า "โดยอาศัยชาติเป็นต้น" คือโดยอาศัยทุกขวิเสสมีชาติเป็นต้น คำว่า "โดยอาศัยสัจจะ" คือโดยอาศัยสัจจสามัญญะ คำว่า "ตัณหา" ที่กล่าวอยู่ แม้จะเป็นสามัญญะเมื่อเทียบกับกามตัณหาเป็นต้น แต่เมื่อเทียบกับสัจจะ ก็เป็นวิเสส ท่านจึงกล่าวโดยหมายถึงความนี้เป็นต้นว่า "นัยนี้แม้ในสมุทัยเป็นต้นก็เช่นกัน" ๑๖. เอตฺถาติ เอตสฺมึ พุทฺธวจเน. เตนาห ‘‘สิกฺขตฺตยสงฺขาตสฺสา’’ติอาทิ. ยถารุตํ ยถากถิตํ สทฺทโต อธิคตํ นิทฺธาริตํ, น อตฺถปฺปกรณลิงฺคสทฺทนฺตรสนฺนิธานาทิปฺปมาณนฺตราธิคตํ. ‘‘อตฺถโต ทสฺสิตา’’ติ อิทํ ยสฺมึ สุตฺเต ภาวนาว กถิตา, น ปหานํ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ๑๖. คำว่า "ในที่นี้" คือในพระพุทธพจน์นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของธรรมที่นับว่าไตรสิกขา" เป็นต้น คำว่า "ตามที่ได้ยิน" คือตามที่กล่าวไว้ ที่กำหนดรู้ได้จากเสียง ไม่ใช่ที่กำหนดรู้ได้ด้วยประมาณอื่นมีอรรถ ปกรณ์ ลิงค์ และการอยู่ใกล้ของเสียงอื่นเป็นต้น คำว่า "แสดงโดยอรรถ" นี้ ท่านกล่าวโดยหมายถึงสูตรใดที่กล่าวถึงแต่ภาวนา ไม่ได้กล่าวถึงการละ นยสงฺเขปวณฺณนา คำพรรณนาโดยย่อแห่งนัย ๑๗. ตณฺหาวิชฺชาหิ กรณภูตาหิ. สํกิเลโส ปกฺโข เอตสฺสาติ สํกิเลสปกฺโข, สํกิเลสปกฺขิโก สุตฺตตฺโถ, ตสฺส นยนลกฺขโณติ โยชนา. โวทานปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺสาติ สมฺพนฺโธ. วุฏฺฐานคามินิยา, พลววิปสฺสนาย จ ทุกฺขาทีสุ ปริญฺเญยฺยตาทีนิ มคฺคานุคุโณ คหณากาโร อนุคาหณนโย. ยทิ เอวํ กถํ นโยติ อาห ‘‘ตสฺส ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ‘‘นยโวหาโร’’ติ อิมินา นยาธิฏฺฐานํ นโยติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ๑๗. ด้วยตัณหาและอวิชชาอันเป็นเหตุ. คำว่า "สังขิเลสปักขะ" คือสังขิเลสเป็นฝ่ายของสิ่งนั้น, อรรถแห่งสูตรที่เป็นสังขิเลสปักขะ, เป็นลักษณะแห่งการนำไปของสิ่งนั้น ดังนี้เป็นการโยชนา. เป็นความสัมพันธ์กับอรรถแห่งสูตรที่เป็นโวทานปักขะ. นัยแห่งการอนุเคราะห์ คืออาการแห่งการถือเอาที่อนุรูปแก่มรรค ซึ่งธรรมมีทุกข์เป็นต้นที่พึงกำหนดรู้ด้วยวิปัสสนาอันมีกำลังและนำไปสู่การออก. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงเป็นนัยเล่า ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "แต่ของสิ่งนั้น" เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยคำว่า "นัยโวหาร" นี้ ท่านแสดงว่า ที่ตั้งแห่งนัยเรียกว่านัย. ๑๘. พาธกาทิภาวโตติ พาธกปภวสนฺตินิยฺยานภาวโต. อญฺญถาภาวาภาเวนาติ อพาธกอปฺปภวอสนฺติ อนิยฺยานภาวาภาเวน. สจฺจสภาวตฺตาติ อมุสาสภาวตฺตา. อวิสํวาทนโตติ อริยสภาวาทิภาวสฺส น วิสํวาทนโต เอกนฺติกตฺตาติ อตฺโถ. ๑๘. คำว่า "โดยความเป็นบาธกะเป็นต้น" คือโดยความเป็นบาธกะ (ขัดขวาง), ปภวะ (เกิด), สันติ (สงบ), นิยยานะ (นำออก). คำว่า "โดยไม่มีความเป็นอย่างอื่น" คือโดยไม่มีความเป็นอพาธกะ (ไม่ขัดขวาง), อัปปภวะ (ไม่เกิด), อสันติ (ไม่สงบ), อนิยยานะ (ไม่นำออก). คำว่า "โดยความเป็นสัจจสภาวะ" คือโดยความเป็นสภาพไม่เป็นเท็จ. คำว่า "โดยไม่คลาดเคลื่อน" คืออรรถว่า โดยความเป็นเอกันตะ (แน่นอน) เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากความเป็นอริยสภาวะเป็นต้น. ๑๙. สํกิลิฏฺฐธมฺมาติ สํกิเลสสมนฺนาคตา ธมฺมา สทฺธมฺมนยโกวิทาติ สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิธมฺมนยกุสลา, เอกตฺตาทินยกุสลา วา. ๑๙. คำว่า "สังขิลิฏฐธรรม" คือธรรมที่ประกอบด้วยสังขิเลส. คำว่า "สัทธรรมนัยโกวิท" คือผู้ฉลาดในนัยแห่งธรรมมีสัจจะและปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น, หรือผู้ฉลาดในนัยมีเอกัตตะเป็นต้น. ๒๐. อตฺถวิสฺสชฺชเนสูติ [Pg.34] ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑) สุตฺเต กตปญฺหวิสฺสชฺชเนสุ เจว อฏฺฐกถาย กตอตฺถสํวณฺณนาสุ จ. ‘‘โวทานิยา’’ติ อิมินา อนวชฺชธมฺมา อิธ กุสลาติ อธิปฺเปตา, น สุขวิปากาติ ทสฺเสติ. ตสฺส ตสฺส อตฺถนยสฺส โยชนตฺถํ มนสา โวโลกยเตติ โยชนา. ๒๐. คำว่า "ในอรรถวิสสัชนา" คือในปัญหาที่กระทำไว้ในสูตรมีคำว่า "ธรรมเหล่านี้เป็นกุศล" เป็นต้น (ธ. ส. 1) และในอรรถกถาที่กระทำไว้ในอรรถกถา. ด้วยคำว่า "โวทานิยะ" นี้ ท่านแสดงว่า ธรรมที่ไม่มีโทษในที่นี้ประสงค์เอาว่าเป็นกุศล ไม่ใช่ธรรมที่มีสุขวิบาก. เป็นการโยชนาว่า "พิจารณาด้วยใจเพื่อประโยชน์แก่การประกอบอรรถและนัยนั้นๆ". ๒๑. ยทิ กรณภูตํ, กถํ ตสฺส อตฺถนฺตราภาโวติ อาห ‘‘เยน หี’’ติอาทิ. ทิสาภูตธมฺมานํ โวโลกยนสมานยนภาวโต โวหารภูโต, กมฺมภูโต จ นโย, น นนฺทิยาวฏฺฏาทโย วิย อตฺถภูโตติ ‘‘โวหารนโย, กมฺมนโย’’ติ จ วุจฺจติ. ๒๑. ถ้าเป็นเหตุ, เหตุไฉนจึงไม่มีอรรถอื่นของสิ่งนั้นเล่า ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุใด" เป็นต้น. นัยเป็นโวหารและเป็นกรรม เพราะความเป็นเครื่องพิจารณาและนำมาซึ่งธรรมที่เป็นทิศ, ไม่ใช่นัยที่เป็นอรรถเหมือนนันทิยาวัฏฏะเป็นต้น ดังนี้ จึงเรียกว่า "โวหารนัย, กรรมนัย". ทฺวาทสปทวณฺณนา คำพรรณนาบท 12 ๒๓. อปริโยสิเต ปเทติ อุจฺจารณเวลายํ ปเท อสมตฺเต, วิปฺปกเตติ อตฺโถ. ปริโยสิเต หิ ‘‘ปท’’นฺตฺเว สมญฺญา สิยา, น ‘‘อกฺขร’’นฺติ อธิปฺปาโย. ปทสฺส เววจนตาย อตฺถวเสน ปริยายํ ขรนฺตํ สญฺจรนฺตํ วิย โหติ, น เอวํ วณฺโณ อเววจนตฺตาติ อาห ปริยายวเสน อกฺขรณโต’’ติ. น หิ วณฺณสฺส ปริยาโย วิชฺชตี’’ติ อิทํ อการาทิวณฺณวิเสสํ สนฺธาย วทติ, น วณฺณสามญฺญํ. ตสฺส หิ วณฺโณ อกฺขรนฺติ ปริยาโย วุตฺโต เอวาติ. ๒๓. คำว่า อปริโยสิเต ปเทติ หมายถึง เมื่อยังไม่จบคำ ในเวลาเปล่งเสียง คำยังไม่สมบูรณ์ มีความหมายว่ายังไม่สำเร็จ เพราะเมื่อจบแล้วจึงจะเรียกว่า “บท” ไม่ใช่ “อักขระ” นี่คือความหมายที่ตั้งใจไว้. ด้วยความที่บทมีคำพ้องความหมาย จึงเหมือนกับการเคลื่อนไปตามความหมายที่แตกต่างกัน แต่พยัญชนะไม่เป็นคำพ้องความหมาย จึงกล่าวว่า “เพราะไม่เป็นอักขระโดยปริยาย” คำว่า “ไม่มีปริยายของพยัญชนะ” นี้หมายถึงพยัญชนะพิเศษ เช่น อักษร “อ” เป็นต้น ไม่ใช่พยัญชนะทั่วไป เพราะพยัญชนะนั้นมีปริยายที่เรียกว่า “อักขระ” อยู่แล้ว. อกฺขรสทฺทสฺส อตฺถํ วตฺวา ตปฺปสงฺเคน วณฺณสทฺทสฺสปิ วตฺตุํ ‘‘เกนฏฺเฐน วณฺโณ’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นนุ ปเทน, วากฺเยน วา อตฺโถ สํวณฺณียติ, น อกฺขเรนาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘วณฺโณ เอว หี’’ติอาทิ. ปทาทิภาเวนาติ ปทวากฺยภาเวน. ยถาสมฺพนฺธนฺติ ยถาสงฺเกตํ. อยํ-สทฺโท อิมสฺสตฺถสฺส วาจโก, อยํ อตฺโถ อิมสฺส สทฺทสฺส วจนีโยติ ยถาคหิตสงฺเกตานุรูปํ สทฺทตฺถานํ วาจกวจนียภาโว. อถ วา ยฺวายํ สทฺทตฺถานํ อญฺญมญฺญํ อวินาภาโว, โส สมฺพนฺโธ. ตทนุรูปํ เอกกฺขรํ นามปทํ ‘‘มา เอวํ มญฺญสี’’ติอาทีสุ มา-การาทิ. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. เต หิ อภิธมฺมเทสนํ ‘‘มนสาเทสนา’’ติ วทนฺติ, ยโต ราหุลาจริโย ‘‘วิสุทฺธกรุณานํ มนสาเทสนา วาจาย อกฺขรณโต อกฺขรสญฺญิตา’’ติ อาห. หลังจากกล่าวความหมายของคำว่า “อักขระ” แล้ว เพื่อจะกล่าวถึงคำว่า “พยัญชนะ” ด้วย จึงกล่าวว่า “พยัญชนะคืออะไร” เป็นต้น. ในที่นั้น เมื่อนึกถึงคำถามว่า “ความหมายย่อมถูกอธิบายด้วยบทหรือด้วยประโยค ไม่ใช่อักขระมิใช่หรือ” จึงกล่าวว่า “พยัญชนะนั่นแหละ” เป็นต้น. คำว่า “ด้วยความเป็นบทเป็นต้น” หมายถึง ด้วยความเป็นบทและประโยค. คำว่า “ตามความสัมพันธ์” หมายถึง ตามข้อตกลง. คำว่า “อยัง” นี้ เป็นคำที่แสดงความหมายนี้, ความหมายนี้เป็นสิ่งที่คำนี้ควรกล่าว, คือความเป็นผู้กล่าวและสิ่งที่ควรกล่าวของคำและอรรถตามข้อตกลงที่รับไว้. อีกนัยหนึ่ง ความไม่แยกจากกันของคำและอรรถนั้นคือความสัมพันธ์. ตามนั้น บทนามที่มีอักขระเดียว เช่น “มา” ใน “มาเอวังมัญญสิ” เป็นต้น. คำว่า “บางพวก” หมายถึง ชาวอภัยคีรี. พวกเขากล่าวว่าการแสดงอภิธรรมเป็นการแสดงด้วยใจ เพราะพระอาจารย์ราหุลกล่าวว่า “การแสดงด้วยใจของท่านผู้มีกรุณาบริสุทธิ์ ย่อมชื่อว่าอักขระ เพราะไม่ถูกเปล่งออกด้วยวาจา”. สตฺวปฺปธานนฺติ [Pg.35] ทฺรพฺยปฺปธานํ. นามปเท หิ ทฺรพฺยมาวิภูตรูปํ, กิริยา อนาวิภูตรูปา ยถา ‘‘ผสฺโส’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; สํ. นิ. ๒.๑, ๓๙; มหาว. ๑; วิภ. ๒๒๕; อุทา. ๑; เนตฺติ. ๒๔). อาขฺยาตปเท ปน กิริยา อาวิภูตรูปา, ทฺรพฺยมนาวิภูตรูปํ ยถา ‘‘ผุสตี’’ติ. เตน เนสํ สตฺวกิริยาปฺปธานตา วุตฺตา. กิริยาวิเสสคฺคหณนิมิตฺตนฺติ กิริยาวิเสสาวโพธเหตุ กิริยาวิเสสทีปนโต, ยถา ‘‘จิรปฺปวาสิ’’นฺติ (ธ. ป. ๒๑๙) เอตฺถ ป-สทฺโท วสนกิริยาย วิโยควิสิฏฺฐตํ ทีเปติ. ‘‘เอวํ มนสิ กโรถ, มา เอวํ มนสากตฺถา’’ติอาทีสุ กิริยาวิเสสสฺส โชตโก เอวํ-สทฺโท. ‘‘เอวํสีลา (ที. นิ. ๓.๑๔๒) เอวํธมฺมา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๓; ม. นิ. ๓. ๑๙๘; สํ. นิ. ๕.๓๗๘) สตฺววิเสสสฺส. เอวํ เสสนิปาตปทานมฺปีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘กิริยาย…เป… นิปาตปท’’นฺติ. คำว่า สัตตัปปธานัง หมายถึง ทรัพยัปปธาน. ในบทนาม ทรัพย์เป็นรูปที่ปรากฏ กิริยาเป็นรูปที่ไม่ปรากฏ เช่น “ผัสโส” เป็นต้น. แต่ในบทอาขยาต กิริยาเป็นรูปที่ปรากฏ ทรัพย์เป็นรูปที่ไม่ปรากฏ เช่น “ผุสติ” เป็นต้น. ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวถึงความเป็นประธานของสัตตะและกิริยาของคำเหล่านั้น. คำว่า กิริยาวิเสสัคคหณนิมิตตัง หมายถึง เหตุแห่งการรู้กิริยาพิเศษ เพราะแสดงกิริยาพิเศษ เช่น ในคำว่า “จิรัปปวาสี” นี้ อักษร “ปะ” แสดงความพิเศษของการพลัดพรากจากกิริยาการอยู่. ในคำว่า “เอวัง มนสิ กโรถ, มา เอวัง มนสา กัตถา” เป็นต้น คำว่า “เอวัง” เป็นเครื่องส่องกิริยาพิเศษ. ในคำว่า “เอวังสีลา เอวังธัมมา” เป็นต้น เป็นเครื่องส่องสัตตะพิเศษ. นี่คือความหมายของบทนิบาตที่เหลือด้วย. ด้วยเหตุนี้ จึงกล่าวว่า “กิริยา...เป็นต้น...บทนิบาต”. สงฺเขปโต วุตฺตํ, กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘ปทาภิหิต’’นฺติ. อถ วา สงฺเขปโต วุตฺตํ, โย อกฺขเรหิ สงฺกาสิโตติ วุจฺจติ. ปทาภิหิตํ ปเทหิ กถิตํ, โย ปเทหิ ปกาสิโตติ วุจฺจติ. ตทุภยํ, ยทิ ปทสมุทาโย วากฺยํ, ตสฺส โก ปริจฺเฉโท. ยาวตา อธิปฺเปตตฺถปริโยสานํ, ตาวตา เอกวากฺยนฺติปิ วทนฺติ, พหูเปตฺถ ปกาเร วณฺเณนฺติ. กึ เตหิ, สาขฺยาตํ สาพฺยยํ สการกํ สวิเสสนํ ‘‘วากฺย’’นฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นนุ จ ปเทนปิ อตฺโถ พฺยญฺชียตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ปทมตฺตสวเนปิ หี’’ติอาทิ. อากาเรสุ วากฺยวิภาเคสุ อภิหิตํ กถิตํ นิพฺพจนํ อาการาภิหิตํ นิพฺพจนํ. ‘‘อภิหิตนฺติ จ ปาฬิอาคต’’นฺติ วทนฺติ. กล่าวโดยย่อว่า “อะไรเล่า” จึงกล่าวว่า “ปทาภิหิตัง”. อีกนัยหนึ่ง กล่าวโดยย่อว่า สิ่งที่ถูกแสดงด้วยอักขระ ย่อมถูกเรียกว่า “สังกาษิตะ”. คำว่า “ปทาภิหิตัง” คือสิ่งที่ถูกกล่าวด้วยบท, สิ่งที่ถูกประกาศด้วยบท. ทั้งสองอย่างนั้น ถ้าหมู่บทเป็นประโยค การกำหนดขอบเขตของประโยคนั้นคืออะไร. พวกเขากล่าวว่า “ประโยคเดียว” คือเท่าที่ความหมายที่ตั้งใจไว้จบลง, และอธิบายลักษณะหลายอย่างในที่นี้. จะมีประโยชน์อะไรด้วยสิ่งเหล่านั้น, พึงเห็นว่า “ประโยค” คือสิ่งที่มีอาขยาต มีอัพยยะ มีการก มีวิเสสนะ. เมื่อนึกถึงคำถามว่า “ความหมายย่อมถูกแสดงด้วยบทมิใช่หรือ” จึงกล่าวว่า “แม้เมื่อได้ยินเพียงบท” เป็นต้น. นิพพจนะที่ถูกกล่าวในส่วนแบ่งของประโยคในอาการทั้งหลาย ย่อมเป็นนิพพจนะที่ถูกกล่าวในอาการ. พวกเขากล่าวว่า “คำว่า อภิหิตัง ก็มาในบาลี”. ‘‘นิพฺพานํ มคฺคติ, นิพฺพานตฺถิเกหิ วา มคฺคียติ, กิเลเส วา มาเรนฺโต คจฺฉตีติ มคฺโค’’ติอาทินา (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๖) นิพฺพจนานํ วิตฺถาโร. ตํนิทฺเทสกถนตฺตา นิทฺเทโสติ อิมมตฺถมาห ‘‘นิพฺพจนวิตฺถาโร นิรวเสสเทสนตฺตา นิทฺเทโส’’ติ. ปเทหีติ วากฺยาวยวภูเตหิ, วากฺยโต วิภชฺชมาเนหิ วา อาขฺยาตาทิปเทหิ. เตนาห ‘‘วากฺยสฺส วิภาโค’’ติ, ตถา จาห ‘‘อปริโยสิเต’’ติอาทิ. อปเร ปน ‘‘ปกติปจฺจยโลปาเทสาทิวเสน อกฺขรวิภาโค อากาโร, นิรุตฺตินเยน ปทวิภาโค นิพฺพจนํ, วากฺยวิภาโค นิทฺเทโส. วณฺณปทวากฺยานิ หิ อวิภตฺตานิ, วิภตฺตานิ จ ฉ พฺยญฺชนปทานี’’ติ วทนฺติ. ฉฏฺฐํ วจนนฺติ ฉฏฺฐํ ปทํ. กาตพฺพนฺติ ‘‘อกฺขรํ [Pg.36] ปทํ พฺยญฺชนํ อากาโร ตเถว นิรุตฺติ นิทฺเทโส ฉฏฺฐวจน’’นฺติ คาถายํ เอวํ กตฺตพฺพํ, สํวณฺณนาวเสน วา อาการปทํ จตุตฺถํ กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. สพฺโพ สทฺทโวหาโร วิภตฺเตหิ, อวิภตฺเตหิ จ อกฺขรปทวากฺเยเหว, ตทญฺญปฺปกาโร นตฺถีติ อาห ‘‘ยานิมานี’’ติอาทิ. การขยายความแห่งนิพพจนะทั้งหลาย มีอาทิว่า 'ชื่อว่า มรรค เพราะอรรถว่า ย่อมแสวงหานิพพาน หรืออันผู้ต้องการนิพพานย่อมแสวงหา หรือย่อมไปพลางฆ่ากิเลสไปพลาง' (ธ.ส.อ. 16). เพราะความเป็นผู้กล่าวถึงคำแสดงนิเทศนั้น ท่านจึงกล่าวอรรถนี้ว่า 'นิพพจนะที่ขยายความ เพราะความเป็นธรรมที่แสดงโดยไม่เหลือ ชื่อว่า นิเทศ'. คำว่า 'ด้วยบททั้งหลาย' คือ ด้วยบทมีอาขยาตเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนประกอบของประโยค หรือที่แยกออกจากประโยค. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การจำแนกประโยค' และกล่าวว่า 'ในเมื่อยังไม่จบ' เป็นต้น. ส่วนอาจารย์เหล่าอื่นกล่าวว่า 'การจำแนกอักขระด้วยอำนาจแห่งปกติ ปัจจัย ลบ และอาเทศเป็นต้น ชื่อว่า อาการ, การจำแนกบทโดยนัยแห่งนิรุตติ ชื่อว่า นิพพจนะ, การจำแนกประโยค ชื่อว่า นิเทศ. จริงอยู่ อักขระ บท และประโยค ที่ยังไม่จำแนก และที่จำแนกแล้ว รวมเป็นบทพยัญชนะ 6'. คำว่า 'วจนะที่ 6' คือ บทที่ 6. คำว่า 'พึงทำ' คือ ในคาถาว่า 'อักขระ บท พยัญชนะ อาการ นิรุตติ และนิเทศ เป็นวจนะที่ 6' พึงทำอย่างนี้ หรือมีอรรถว่า พึงทำบทว่า อาการ ให้เป็นที่ 4 ด้วยอำนาจการพรรณนา. โวหารทางเสียงทั้งหมด ย่อมมีด้วยอักขระ บท และประโยค ที่จำแนกแล้วและยังไม่จำแนกเหล่านี้นั่นเอง ประเภทอื่นนอกจากนั้นไม่มี ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งเหล่านี้ใด' เป็นต้น. ๒๔. กาสนาสทฺโท กมฺมตฺโถติ ทสฺเสตุํ ‘‘กาสียตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปเทหิ ตาว อตฺถสฺส สงฺกาสนา, ปกาสนา จ โหตุ, ปทาวธิกาปิ สํวณฺณนา อิจฺฉิตาติ อกฺขเรหิ ปน กถนฺติ อาห ‘‘อกฺขเรหิ สุยฺยมาเนหี’’ติอาทิ. ปทตฺถสมฺปฏิปตฺตีติ ปทาภิเธยฺยอตฺถาวโพโธ. ‘‘อกฺขเรหิ สงฺกาเสตี’’ติอาทินา อกฺขรกรณํ สงฺกาสนภูตํ อุคฺฆฏนกิริยํ วทนฺเตน ยถาวุตฺโต อตฺโถ สาธิโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ๒๔. ท่านกล่าวคำว่า 'กาสียติ' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าศัพท์ว่า กาสนา มีอรรถเป็นกรรม. การแสดงอรรถและการประกาศอรรถด้วยบททั้งหลายจงมีก่อนเถิด แม้การพรรณนาที่มีบทเป็นขอบเขตก็เป็นที่ต้องการ แต่การแสดงด้วยอักขระเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยอักขระทั้งหลายที่ได้ยินอยู่' เป็นต้น. คำว่า 'การปฏิบัติอรรถแห่งบท' คือ การตรัสรู้อรรถที่บทพึงกล่าว. ท่านกล่าวคำว่า 'จริงอย่างนั้น' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าอรรถตามที่กล่าวแล้วสำเร็จแล้ว ด้วยคำมีอาทิว่า 'ย่อมแสดงด้วยอักขระทั้งหลาย' ซึ่งกล่าวถึงกิริยาคือการเปิดเผยอันเป็นตัวการแสดงที่ทำด้วยอักขระ. วิภชนุตฺตานีกมฺมปญฺญตฺตีติ เอกตฺตนิทฺเทโส สมาหาโรติ อยํ ทฺวนฺทสมาโส. อุภเยนาติ ‘‘วิวรณา, วิภชนา’’ติ อิมินา ทฺวเยน. เอเตหีติ เอตฺถ เอว-กาโร ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ อาห ‘‘เอเตหิ เอวา’’ติ. ‘‘สงฺกาสนา…เป… อภาวโต’’ติ อิมินา ยถาธิปฺเปตอนูนาวธารณผลํ ทสฺเสติ. อุคฺฆฏนาทีติ อาทิสทฺเทน วิปญฺจนนยานิ สงฺคณฺหาติ. คำว่า 'วิภชนุตตานีกัมมปัญญัตติ' นี้ เป็นทวันทวสมาสที่เป็นสมาหาระเพราะแสดงความเป็นอันเดียวกัน. คำว่า 'ด้วยทั้งสอง' คือ ด้วยหมวดสองนี้คือ 'วิวัรณา และ วิภชนา'. ในคำว่า 'เอเตหิ' นี้ ท่านกล่าวว่า 'เอเตหิ เอวะ' เพราะอรรถว่า เอว-อักษร ถูกลบไป. ด้วยคำว่า 'การแสดง...ล...เพราะความไม่มี' นี้ ท่านแสดงผลของการกำหนดความไม่บกพร่องตามที่ประสงค์ไว้. คำว่า 'การเปิดเผยเป็นต้น' ท่านสงเคราะห์เอานัยแห่งวิปัญจนาด้วย อาทิ-ศัพท์. ๒๕. สมฺมา ยุตฺโตติ สมฺมา อวิปรีตํ, อนวเสสโต จ ยุตฺโต สหิโต. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อนูนา’’ติ. สพฺโพ หิ ปาฬิอตฺโถ อตฺถปทอตฺถนเยหิ อนวเสสโต สงฺคหิโต. เตนาห ‘‘สพฺพสฺส หี’’ติอาทิ. ๒๕. คำว่า 'สัมมา ยุตโต' คือ ประกอบด้วยดี ไม่วิปริต และประกอบด้วยไม่เหลือ. จริงอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่บกพร่อง'. เพราะว่าอรรถแห่งพระบาลีทั้งหมด ถูกสงเคราะห์ไว้โดยไม่เหลือด้วยอรรถบทและอรรถนัย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะว่าของทั้งหมด' เป็นต้น. ๒๖. กสฺมา ปเนตฺถ มูลปทปทฏฺฐานานิ อสงฺคหิตานีติ? ปทตฺถนฺตราภาวโต. มูลปทานิ หิ นยานํ สมุฏฺฐานมตฺตตฺตา ปทฏฺฐานานีติ ทสฺสิโตยํ นโย. เตน วุตฺตํ ‘‘อิโต วินิมุตฺโต โกจิ เนตฺติปทตฺโถ นตฺถี’’ติ. ๒๖. ถามว่า ก็เพราะเหตุใด ในที่นี้ มูลบทและปทัฏฐานจึงไม่ถูกสงเคราะห์? ตอบว่า เพราะความไม่มีอรรถแห่งบทอื่น. เพราะนัยนี้ท่านแสดงไว้ว่า มูลบททั้งหลายเป็นปทัฏฐาน เพราะเป็นเพียงเหตุตั้งขึ้นแห่งนัยทั้งหลาย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อรรถแห่งบทเนตติอย่างใดอย่างหนึ่งที่พ้นไปจากนี้ ไม่มี'. เนตฺติยา การณภูตาย. หารา สํวณฺเณตพฺพาติ สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนาวเสน หารา วิตฺถาเรตพฺพา. สฺวายนฺติ โส อยํ สํวณฺณนากฺกโม. เยน อนุกฺกเมน เนตฺติยํ เทสิตา, เตเนว สุตฺเต อตฺถสํวณฺณนาวเสน โยเชตพฺพาติ. เอวํ สิทฺเธติ เทสนากฺกเมเนว สิทฺเธ. อยํ อารมฺโภติ ‘‘โสฬส หารา ปฐม’’นฺติ เอวํ ปวตฺโต อารมฺโภ. อิมมตฺถนฺติ อิมํ วุจฺจมานนิยมสงฺขาตํ อตฺถํ. ด้วยปกรณ์เนตติอันเป็นเหตุ. คำว่า 'หาระทั้งหลายอันท่านพึงพรรณนา' คือ หาระทั้งหลายอันท่านพึงขยายความด้วยอำนาจการพรรณนาอรรถแห่งสูตร. คำว่า 'สวายัง' คือ ลำดับแห่งการพรรณนานี้. ลำดับใดที่ท่านแสดงไว้ในปกรณ์เนตติ พึงประกอบด้วยลำดับนั้นนั่นแหละด้วยอำนาจการพรรณนาอรรถในสูตร. คำว่า 'เมื่อสำเร็จอย่างนี้' คือ เมื่อสำเร็จด้วยลำดับแห่งการแสดงนั่นเอง. คำว่า 'การเริ่มต้นนี้' คือ การเริ่มต้นที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'หาระ 16 เป็นลำดับแรก'. คำว่า 'อรรถนี้' คือ อรรถที่นับว่าเป็นกฎเกณฑ์ที่กำลังจะกล่าวนี้. ยทิ [Pg.37] เทสิตกฺกเมเนว หารนยา สุตฺเต โยเชตพฺพา สิยุํ, กึ โส กโม การณนิรเปกฺโข, อุทาหุ การณสาเปกฺโขติ? กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว การณนิรเปกฺโข หารนยานํ อนุกฺกโม, อเนเก อตฺถา วุจฺจมานา อวสฺสํ เอเกน กเมน วุจฺจนฺตีติ. เอวํ สนฺเต เยน เกนจิ กเมน สุตฺเต โยเชตพฺพา สิยุํ, ตถา สติ นิยโม นิรตฺถโก สิยา. อถ การณสาเปกฺโข, กึ ตํ การณนฺติ? อิตโร การณคเวสนํ อกตฺวา อตฺโถ เอเวตฺถ คเวสิตพฺโพติ อธิปฺปาเยน ‘‘นายมนุโยโค น กตฺถจิ อนุกฺกเม นิวิสตี’’ติ วตฺวา ‘‘น ปน มยํ เทวานํปิยสฺส มโนรถวิฆาตาย เจเตมา’’ติ กมการณํ วิจาเรนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทินา เทสนาหารสฺส ตาว อาทิโต เทสนาย การณํ ปติฏฺฐเปติ. ตตฺถ ธมฺมเทสนาย นิสฺสโย อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณานิ, สรีรํ อาณตฺติ. ปกติยา สภาเวน. นิทฺธารเณน วินาปิ ปติฏฺฐาภาวโต นิสฺสยภาวโต. หากว่าพึงประกอบหาระและนัยในสูตรตามลำดับที่แสดงไว้เท่านั้น ลำดับนั้นไม่เพ่งเล็งเหตุ หรือว่าเพ่งเล็งเหตุ? และในเรื่องนี้ มีประเด็นว่า หากลำดับแห่งหาระและนัยไม่เพ่งเล็งเหตุ อรรถทั้งหลายมากมายเมื่อจะกล่าว ก็จำเป็นต้องกล่าวด้วยลำดับอย่างใดอย่างหนึ่ง. เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็พึงประกอบในสูตรด้วยลำดับใดก็ได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น ข้อกำหนดก็ไร้ประโยชน์. หากว่าเพ่งเล็งเหตุ เหตุนั้นคืออะไร? อาจารย์อีกท่านหนึ่งไม่แสวงหาเหตุ แต่ประสงค์ว่าในที่นี้พึงแสวงหาอรรถเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'การสอบสวนนี้ไม่ตั้งอยู่ในลำดับในที่ไหนๆ' แล้วกล่าวว่า 'แต่เรามิได้คิดเพื่อจะทำลายความปรารถนาของท่านผู้เป็นที่รักของเทวดา' เมื่อจะพิจารณาเหตุแห่งลำดับ จึงตั้งเหตุแห่งการแสดงของเทสนาหาระไว้เป็นอันดับแรกด้วยคำว่า 'อนึ่ง' เป็นต้น. ในการแสดงธรรมนั้น ที่พึ่งคืออัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะ ส่วนตัวบทคืออาณัติ. คำว่า 'โดยปกติ' คือ โดยสภาวะ. เพราะความเป็นที่ตั้งและเป็นที่พึ่ง แม้จะไม่มีการคัดเลือกออกมา. ‘‘ตถา หิ วกฺขตี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตํ อตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. เอส นโย อิตเรสุปิ. ท่านทำอรรถตามที่กล่าวแล้วให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า 'จริงอย่างนั้น ท่านจักกล่าว' เป็นต้น. นัยนี้แม้ในหาระที่เหลือก็เช่นกัน. วิจยานนฺตรนฺติ วิจยหารานนฺตรํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตถา หีติ ลกฺขณหารวิภงฺเค ยุตฺตายุตฺตานํ การณปรมฺปราย ปริคฺคหิตสภาวานํ อวุตฺตานมฺปิ เอกลกฺขณตาย คหณํ วุตฺตํ. คำว่า 'วิจยานันตรัง' คือ ในลำดับแห่งวิจยหาระ. แม้ในหาระที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า 'จริงอย่างนั้น' คือ ในลักขณหารวิภังค์ ท่านกล่าวถึงการถือเอาธรรมที่ประกอบและไม่ประกอบ ซึ่งมีสภาวะที่กำหนดไว้ด้วยลำดับแห่งเหตุ แม้ที่ไม่ได้กล่าวไว้ โดยความเป็นลักษณะเดียวกัน. อตฺถโต นิทฺธาริตานนฺติ อตฺถุทฺธารปุพฺพาปรานุสนฺธิอาทิอตฺถโต สุตฺตนฺตรโต อุทฺธฏานํ สํวณฺณิยมานสุตฺเต อานีตานํ ปาฬิธมฺมานํ. สทฺทโต, ปมาณนฺตรโต จ ลทฺธานํ อิธ วิจาเรตพฺพตฺตา อาห ‘‘นิรวเสสโต’’ติ. อตฺถสฺสาติ อภิเธยฺยตฺถสฺส. ธมฺมสฺสาติ สภาวธมฺมสฺส. ตตฺถ ตตฺถ ตํ อภินิโรเปตีติ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ, ธมฺเม จ ตํ นามํ อภินิโรเปติ, ‘‘อยเมวํนาโม’’ติ โวหรติ. ‘‘อตฺถสฺส, ธมฺมสฺสา’’ติ ปททฺวเยน สามญฺญโต อตฺโถ, ธมฺโม จ อนวเสเสตฺวา คหิโตติ อาห ‘‘อนวเสสปริยาทาน’’นฺติ, ยโต วุตฺตํ ‘‘ตตฺถ ตตฺถา’’ติ. ตถาติ ยถา อนวเสสตฺถาวโพธทีปกํ อนวเสสปริยาทานํ กตํ จตุพฺยูหปาฬิยํ, เอวํ ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปตีติ เอตฺถ อสทฺทวตี อตฺถา ปวตฺติวเสน ลพฺภมานา สมฺมาปฏิปตฺติ อุทฺธฏาติ อุปสํหารตฺโถ ตถา-สทฺโท. คำว่า "อรรถโต นิทธาริตานัง" หมายถึง พระบาลีธรรมทั้งหลายที่ถูกยกขึ้นมาจากพระสูตรอื่น และถูกนำมาในพระสูตรที่กำลังอธิบายอยู่ โดยอรรถมีการอ้างอิงอรรถเบื้องต้นและเบื้องปลาย เป็นต้น. เพราะธรรมที่ได้มาโดยสัททะ (เสียง) และโดยประมาณอื่น พึงพิจารณาในที่นี้ จึงกล่าวว่า "โดยไม่เหลือเศษ". คำว่า "อรรถัสสะ" หมายถึง อรรถที่พึงกล่าว. คำว่า "ธัมมัสสะ" หมายถึง สภาวธรรม. คำว่า "ตัตถะ ตัตถะ ตัง อภินิโรเปติ" หมายถึง ย่อมกำหนดชื่อนั้นลงในอรรถนั้นๆ และในธรรมนั้นๆ ย่อมเรียกขานว่า "นี้ชื่ออย่างนี้". ด้วยบทสองบทว่า "อรรถัสสะ, ธัมมัสสะ" อรรถและธรรมถูกถือเอาโดยทั่วไปโดยไม่เหลือเศษ จึงกล่าวว่า "อนวเสสปริยาทานัง" (การรวบรวมโดยไม่เหลือเศษ) เพราะกล่าวไว้ว่า "ในที่นั้นๆ". คำว่า "ตถา" หมายถึง เหมือนอย่างที่การรวบรวมโดยไม่เหลือเศษ ซึ่งเป็นเครื่องส่องให้รู้ถึงอรรถโดยไม่เหลือเศษ ได้กระทำไว้ในจตุพยูหบาลี ฉันใด, ในประโยคว่า "ย่อมเข้าถึงครรภ์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า" นี้ สัมมาปฏิปัตติที่ได้มาโดยความเป็นไปแห่งอรรถที่ไม่มีเสียง ถูกยกขึ้นมา ฉันนั้น, คำว่า "ตถา" จึงมีความหมายเป็นการสรุป. เตเนวาติ [Pg.38] สุตฺตนฺตรสํสนฺทนสฺส สภาควิสภาคธมฺมนฺตราวฏฺฏนูปายภาวโต เอว. ยโตติ สภาควิสภาคธมฺมาวฏฺฏนสฺส สาธารณาทิธมฺมวิภชนูปายตฺตา. ปฏิวิภตฺตสภาเวติ ปฏิภาคภาเวน วิภตฺตสภาเว. คำว่า "เตเนวะ" หมายถึง เพราะการเชื่อมโยงพระสูตรอื่น เป็นอุบายในการนำธรรมที่เหมือนกันและต่างกันมาพิจารณา. คำว่า "ยะโต" หมายถึง เพราะการนำธรรมที่เหมือนกันและต่างกันมาพิจารณา เป็นอุบายในการจำแนกธรรมมีสาธารณะเป็นต้น. คำว่า "ปฏิวิภัตตสภาเว" หมายถึง ในสภาวะที่จำแนกแล้วโดยความเป็นส่วนๆ. เต ธมฺมาติ ปฏิปกฺขโต ปริวตฺติตธมฺมา. น ปริยายวิภาวนา ปญฺญตฺติวิภาคปริคฺคาหิกาติ อาห ‘‘ปริยา…เป… สุโพธนญฺจา’’ติ. คำว่า "เต ธัมมา" หมายถึง ธรรมทั้งหลายที่กลับกันจากฝ่ายปฏิปักษ์. เพราะการแสดงโดยปริยายไม่เป็นการรวบรวมการจำแนกบัญญัติ จึงกล่าวว่า "ปริยา...เป็นต้น...และการรู้แจ้งได้ง่าย". ปุจฺฉาวิโสธนํ วิสฺสชฺชนํ. อารมฺภวิโสธนํ เทสนาย อตฺถกถนํ. ตทุภยวิจาโร ธาตาทีสุ อสมฺมุยฺหนฺตสฺเสว สมฺภวตีติ อาห ‘‘ธาตายตนา…เป… สมฺปาเทตุ’’นฺติ. สุทฺโธ อารมฺโภติอาทิปาฬินิทสฺสเนนปิ อยเมวตฺโถ อุทาหโฏติ เวทิตพฺพํ. การชำระคำถามคือการตอบ. การชำระอารัมภะคือการอธิบายการแสดงธรรม. การพิจารณาทั้งสองอย่างนั้นย่อมมีได้แก่ผู้ที่ไม่หลงในธาตุเป็นต้นเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ธาตุอายตนะ...เป็นต้น...พึงให้สำเร็จ". พึงทราบว่า อรรถนี้แหละถูกยกขึ้นมาด้วยการแสดงพระบาลีว่า "อารัมภะบริสุทธิ์" เป็นต้น. ‘‘การณากาโร’’ติ ปทฏฺฐานํ สนฺธาย วทติ. ปเภทโต เทสนากาโรติ เววจนํ. นิทฺธาเรตฺวา วุจฺจมานานีติ อุทฺธริตฺวา สมาโรปิยมานานีติ อธิปฺปาโย. สุตฺตสฺส อตฺถํ ตถตฺตาวโพธายาติ สุตฺตสฺส ปทตฺถาวคมมุเขน จตุสจฺจาภิสมยาย. คำว่า "การณากาโร" กล่าวโดยอ้างถึงบทตั้ง. คำว่า "เทสนาการะ" โดยจำแนกประเภท เป็นคำไวพจน์. คำว่า "นิทธาเรตวา วุจจมานานิ" มีความหมายว่า ธรรมที่ถูกยกขึ้นมาแล้วนำมาประกอบ. คำว่า "สุตตัสสะ อัตถัง ตถัตตาวโพธาย" หมายถึง เพื่อการตรัสรู้สัจจะ ๔ โดยอาศัยความเข้าใจอรรถบทแห่งพระสูตร. เวเนยฺยตฺตยยุตฺโต อตฺถนยตฺตยูปเทโส ‘‘เวเนยฺยตฺตยปฺปโยชิโต’’ติ วุตฺโต. เวเนยฺยตฺตยญฺหิ ปจฺจยสมวาเย ตทุปเทสผลํ อธิคจฺฉนฺตํ อตฺถํ ปโยเชติ นามาติ. ตทนุกฺกเมเนวาติ เตสํ อุคฺฆฏิตญฺญุอาทีนํ เทสนานุกฺกเมเนว. เตติ ตโย อตฺถนยา. เตสนฺติ อุคฺฆฏิตญฺญุอาทีนํ. ยถา อุทฺเทสาทีนํ สงฺเขปมชฺฌิมวิตฺถารวุตฺติยา ติณฺณํ ปุคฺคลานํ อุปการตา, เอวํ เตสํ อตฺถนยานํ. ตสฺสาติ อตฺถนยตฺถสฺส. ตตฺถาติ ตสฺสํ ตสฺสํ ภูมิยํ. การแสดงอรรถนัย ๓ ที่ประกอบด้วยเวไนยบุคคล ๓ ประเภท ถูกเรียกว่า "เวไนยัตตยัปปโยชิโต" (อันเวไนยบุคคล ๓ ประเภทพึงใช้). เพราะเวไนยบุคคล ๓ ประเภท เมื่อปัจจัยประชุมกัน ย่อมบรรลุผลแห่งการแสดงนั้น ย่อมใช้ประโยชน์จากอรรถนั้น. คำว่า "ตทนุกกเมเนวะ" หมายถึง ด้วยลำดับการแสดงของอุคฆฏิตัญญูเป็นต้นเหล่านั้นเท่านั้น. คำว่า "เต" หมายถึง อรรถนัย ๓. คำว่า "เตสัง" หมายถึง ของอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น. เหมือนอย่างที่การแสดงโดยย่อ โดยปานกลาง และโดยพิสดารของอุทเทสเป็นต้น เป็นประโยชน์แก่บุคคล ๓ ประเภท ฉันใด, อรรถนัยเหล่านั้นก็เป็นประโยชน์ฉันนั้น. คำว่า "ตัสสะ" หมายถึง ของอรรถนัย. คำว่า "ตัตถะ" หมายถึง ในภูมิภาคนั้นๆ. สมุฏฺฐานํ นิทานํ. อเนกธา สทฺทนยโต, นิรุตฺตินยโต จาติ อเนกปฺปการํ. ปทตฺโถ สทฺทตฺโถ. วิธิ อนุวาโทติ อิทเมตฺถ วิธิวจนํ, อยมนุวาโทติ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ. สมาธาตพฺโพติ ปริหริตพฺโพ. อนุสนฺธียา อนุรูปํ นิคเมตพฺพนฺติ ยาย อนุสนฺธิยา สุตฺเต อุปริ เทสนา ปวตฺตา, ตทนุรูปํ สํวณฺณนา นิคเมตพฺพา. ปโยชนนฺติ ผลํ. ปิณฺฑตฺโถติ สงฺเขปตฺโถ. อนุสนฺธีติ ปุจฺฉานุสนฺธิอาทิอนุสนฺธิ. อุโปคฺฆาโฏติ นิทสฺสนํ. จาลนาติ โจทนา. ปจฺจุปฏฺฐานํ ปริหาโร. สมุฏฐานคือเหตุ. คำว่า "อเนกธา" หมายถึง มีหลายประเภท โดยสัททนัย (นัยแห่งเสียง) และโดยนิรุตตินัย (นัยแห่งภาษา). ปทัตถะคือสัททัตถะ (อรรถแห่งบท). คำว่า "วิธิ อนุวาทะ" หมายถึง ในที่นี้พึงทราบการจำแนกนี้ว่า "นี้เป็นวิธิวัจนะ (คำแสดงวิธี), นี้เป็นอนุวาทะ (คำกล่าวซ้ำ)". คำว่า "สมาธาตัพโพ" หมายถึง พึงแก้ไข. คำว่า "อนุสนธิยา อนุรูปัง นิคเมตัพพัง" หมายถึง การอธิบายพึงจบลงให้เหมาะสมกับอนุสนธิที่การแสดงธรรมดำเนินไปในพระสูตรนั้น. คำว่า "ปโยชนัง" คือผล. คำว่า "ปิณฑัตโถ" คืออรรถโดยย่อ. คำว่า "อนุสนธิ" คืออนุสนธิมีการสืบเนื่องคำถามเป็นต้น. คำว่า "อุโปคฆาฏะ" คือตัวอย่าง. คำว่า "จาลนา" คือการคัดค้าน. ปัจจุปัฏฐานคือการแก้. ปกติอาทิปทาวยวํ [Pg.39] ภินฺทิตฺวา กถนํ เภทกถา ยถา ‘‘ทิพฺพนฺตีติ เทวา’’ติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๕๓). ปทสฺส อตฺถกถนํ ตตฺวกถา ยถา ‘‘พุทฺโธติ โย โส ภควา สยมฺภู อนาจริยโก’’ติ (มหานิ. ๑๙๒; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๙๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๖๑). ปริยายวจนํ เววจนคฺคหณํ ยถา ‘‘ปญฺญา ปชานนา’’ติ (ธ. ส. ๑๖). วิจยยุตฺติจตุพฺยูหปริวตฺตนหาเรกเทสสงฺคหิตา, เววจนหารสงฺคหิตา จาติ อาห ‘‘เต อิธ กติปยหารสงฺคหิตา’’ติ. การกล่าวโดยแยกส่วนประกอบของบทมีปกติเป็นต้น เรียกว่า "เภทกถา" เช่น "ผู้เล่นสนุกสนานจึงชื่อว่าเทวดา" (ม.นิ.อรรถ. 1.153). การอธิบายบท เรียกว่า "ตัตถกถา" เช่น "พระพุทธเจ้าคือพระผู้มีพระภาคพระองค์ใด ทรงเป็นสยัมภู ไม่ทรงมีอาจารย์" (มหา. 192; จูฬ. ปารายนัตถุติคาถานิทเทส 97; ปฏิ. ม. 1.161). การกล่าวโดยปริยายคือการถือเอาคำไวพจน์ เช่น "ปัญญาคือความรู้แจ้ง" (ธ.ส. 16). เพราะถูกรวบรวมไว้ในส่วนหนึ่งของวิจยหาระ ยุตติหาระ จตุพยูหหาระ และปริวัตตนหาระ และถูกรวบรวมไว้ในเววจนหาระ จึงกล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นในที่นี้ถูกรวบรวมไว้ในหาระบางส่วน". อตฺตโน ผลํ ธาเรตีติ ธมฺโมติ เหตุโน ธมฺมภาโว เวทิตพฺโพ. ญาปกเหตูปิ ญาณกรณฏฺเฐน การเก ปกฺขิปิตฺวา อาห ‘‘การโก สมฺปาปโกติ ทุวิโธ’’ติ. ปุน จกฺขุพีชาทินิพฺพตฺตกเมว การณํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุน…เป… ติวิโธ’’ติอาทิมาห. ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๕๙-๑๐๖๐) อาคตา อโลภาทโย, โลภาทโย จ เหตุเหตุ นาม. ‘‘จตฺตาโร โข, ภิกฺขเว, มหาภูตา เหตุ, จตฺตาโร มหาภูตา ปจฺจโย รูปกฺขนฺธสฺส ปญฺญาปนายา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๘๖) อาคโต ปจฺจยเหตุ นาม. กุสลากุสลํ กมฺมํ อตฺตโน วิปากํ ปติ อุตฺตมเหตุ นาม. จกฺขาทิพีชาทิ จกฺขุวิญฺญาณองฺกุราทีนํ อสาธารณเหตุ นาม. กุสลากุสลานํ สติปิ ปจฺจยธมฺมภาเว อิฏฺฐานิฏฺฐผลวิเสสเหตุภาวทสฺสนตฺถํ วิสุํ คหณํ, สทฺทมคฺคานํ ปน ญาปกสมฺปาปกเหตุภาวทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. องฺกุราทิกสฺส อสาธารณเหตุ พีชาทิสมานชาติยเหตุตาย สภาคเหตุ. สาธารณเหตุ ภุสสลิลาทิอสมานชาติยตาย อสภาคเหตุ. อินฺทฺริยพทฺธสนฺตานิโก อชฺฌตฺติกเหตุ, อิตโร พาหิรเหตุ. เกจิ ปน ‘‘สสนฺตานิโก อชฺฌตฺติกเหตุ, อิตโร พาหิรเหตู’’ติ วทนฺติ. ปริคฺคาหโก อุปตฺถมฺภโก. ปรมฺปรเหตุ อุปนิสฺสยปจฺจโย. พึงทราบความเป็นธรรมของเหตุว่า ชื่อว่าธรรม เพราะทรงไว้ซึ่งผลของตน แม้ญาปกเหตุ (เหตุที่ทำให้รู้) ก็รวมเข้าในกากะ (ผู้กระทำ) โดยความเป็นเครื่องทำให้รู้ แล้วกล่าวว่า "กากะมี ๒ อย่าง คือ กากะ (ผู้กระทำ) และสัมปาปกะ (ผู้ให้สำเร็จ)" อีกอย่างหนึ่ง เมื่อแสดงโดยทำเหตุที่ยังจักขุพืชเป็นต้นให้เกิดนั่นแหละให้เป็นเหตุ ก็กล่าวว่า "อีก...ฯลฯ...มี ๓ อย่าง" เป็นต้น อโลภะเป็นต้น และโลภะเป็นต้น ที่มาใน "กุศลเหตุ ๓" เป็นต้น (ธ.ส. ๑๐๕๙-๑๐๖๐) ชื่อว่า เหตุเหตุ "มหาภูตรูป ๔ เป็นเหตุ มหาภูตรูป ๔ เป็นปัจจัย เพื่อการบัญญัติรูปขันธ์" เป็นต้น (ม.นิ. ๓.๘๖) ที่มานั้น ชื่อว่า ปัจจัยเหตุ กุศลกรรมและอกุศลกรรม ชื่อว่า อุตตมเหตุ (เหตุอันยอดเยี่ยม) ต่อวิบากของตน พืชตาเป็นต้น ชื่อว่า อสาธารณเหตุ (เหตุที่ไม่ทั่วไป) ของจักขุวิญญาณอันเป็นหน่อเป็นต้น แม้กุศลและอกุศลจะมีความเป็นปัจจัยธรรมอยู่แล้ว แต่การแยกกล่าวต่างหากนั้น เพื่อแสดงความเป็นเหตุแห่งผลพิเศษที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา ส่วนของสัททมรรค (ทางแห่งเสียง) พึงทราบว่า เพื่อแสดงความเป็นญาปกเหตุและสัมปาปกเหตุ อสาธารณเหตุของหน่อเป็นต้น เป็นสภาคเหตุ (เหตุที่มีส่วนเหมือนกัน) เพราะเป็นเหตุที่มีชาติเสมอกับพืชเป็นต้น สาธารณเหตุ (เหตุทั่วไป) เป็นอสภาคเหตุ (เหตุที่ไม่มีส่วนเหมือนกัน) เพราะเป็นเหตุที่มีชาติไม่เสมอกับแกลบและน้ำเป็นต้น เหตุที่เนื่องด้วยอินทรีย์ในสันดาน ชื่อว่า อัชฌัตติกเหตุ (เหตุภายใน) เหตุอื่น ชื่อว่า พาหิรเหตุ (เหตุภายนอก) แต่บางพวกกล่าวว่า "เหตุที่อยู่ในสันดานของตน ชื่อว่า อัชฌัตติกเหตุ เหตุอื่น ชื่อว่า พาหิรเหตุ" ปริคคาหกะ (ผู้ยึดถือ) คือ อุปัตถัมภกะ (ผู้ค้ำจุน) ปรัมปรเหตุ (เหตุสืบต่อกันไป) คือ อุปนิสสยปัจจัย (ปัจจัยที่เป็นที่อาศัยอันมั่นคง) นิพฺพานสฺส อนิพฺพตฺตนิเยปิ สมุทยปฺปหานสมุทยนิโรธานํ อธิคมาธิคนฺตพฺพภาวโต นิพฺพานํ ปติ มคฺคสฺส เหตุภาโว วิย มคฺคํ ปติ นิพฺพานสฺส ผลภาโว อุปจารสิทฺโธติ อาห ‘‘ผลปริยาโย ลพฺภตี’’ติ. แม้นิพพานจะไม่เป็นสิ่งที่พึงให้เกิด แต่เพราะความเป็นสภาวะที่พึงบรรลุและการบรรลุซึ่งการละสมุทัยและการดับสมุทัยนั้น ความเป็นผลของนิพพานต่อมรรค ย่อมสำเร็จได้โดยอ้อม (อุปจาระ) เหมือนความเป็นเหตุของมรรคต่อนิพพาน จึงกล่าวว่า "ย่อมได้ซึ่งปริยายแห่งผล" ปฏิปชฺชมานภูมิ มคฺคธมฺมา. ปฏิปนฺนภูมิ ผลธมฺมา. ภูมิที่กำลังปฏิบัติ คือ มรรคธรรม ภูมิที่ปฏิบัติแล้ว คือ ผลธรรม กิจฺจโตติ [Pg.40] สรสโต. ลกฺขณโตติ อุปลกฺขณโต. สามญฺญโตติ สมานภาวโต. เตน สมานเหตุตา, สมานผลตา, สมานารมฺมณตา จ คหิตา โหตีติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา ลกฺขณหารนิทฺเทสวณฺณนายํ วุตฺตเมว. "โดยกิจ" คือ โดยสภาพของตน "โดยลักษณะ" คือ โดยการกำหนดรู้ "โดยสามัญ" คือ โดยความเป็นของเสมอกัน ด้วยเหตุนั้น ความเป็นเหตุเสมอกัน ความเป็นผลเสมอกัน และความเป็นอารมณ์เสมอกัน ย่อมถูกถือเอา สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาแห่งลักขณหารนิทเทสข้างล่างนั่นเอง อปิเจตฺถ สมฺปโยควิปฺปโยควิโรธปกรณลิงฺคสทฺทนฺตรสนฺนิธานสามตฺถิยาทีนมฺปิ วเสน นยวิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สมฺปโยคโต ตาวนยวิภาโค – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ ลหุปริวตฺตํ, ยถยิทํ จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๘) จิตฺตสฺส ลหุปริวตฺติตา คหิตา, ตํสมฺปโยคโต เจตสิกานมฺปิ คหิตาว โหติ อญฺญตฺถ เนสํ จิตฺเตน สมฺปโยคทีปนโต. อถ วา ‘‘สญฺญิโน’’ติ. สญฺญาสหิตตาวจเนน หิ เนสํ เวทนาเจตนาทิวนฺตตาปิ สมฺปโยคโต ทีปิตา โหติ. อนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบการจำแนกนัยโดยอาศัยสัมปโยคะ (การประกอบกัน) วิปปโยคะ (การไม่ประกอบกัน) วิโรธะ (การขัดแย้งกัน) ปกรณะ (เรื่องราว) ลิงคะ (เครื่องหมาย) สัททันตรสันนิธานะ (การอยู่ใกล้คำอื่น) และสามัตถิยะ (ความสามารถ) เป็นต้น ในบรรดาเหล่านั้น การจำแนกนัยโดยสัมปโยคะก่อน คือ "ดูกรภิกษุทั้งหลาย เราไม่เห็นธรรมอื่นแม้สักอย่างหนึ่ง ที่เปลี่ยนแปลงรวดเร็วอย่างนี้ เหมือนจิตนี้" (องฺ. เอก. ๑.๔๘) ความที่จิตเปลี่ยนแปลงรวดเร็วถูกถือเอาแล้ว ด้วยสัมปโยคะนั้น ความที่เจตสิกทั้งหลายเปลี่ยนแปลงรวดเร็วก็เป็นอันถูกถือเอาด้วย เพราะมีการแสดงสัมปโยคะของเจตสิกเหล่านั้นกับจิตในที่อื่น อีกอย่างหนึ่ง โดยคำว่า "ผู้มีสัญญา" ด้วยคำว่า "มีความพร้อมด้วยสัญญา" นั้น ความที่เจตสิกเหล่านั้นมีเวทนาและเจตนาเป็นต้น ก็ถูกแสดงด้วยสัมปโยคะ วิปฺปโยคโต – ‘‘อเหตุกา’’ติ. เหตุสมฺปยุตฺตา หิ ธมฺมา ‘‘สเหตุกา’’ติ วุตฺตาติ ตพฺพิธุรา ธมฺมา วิปฺปโยคโต ‘‘อเหตุกา’’ติ วุตฺตาติ วิญฺญายติ. อถ วา ‘‘อสญฺญิโน’’ติ. สญฺญาวิปฺปยุตฺตา หิ ธมฺมปวตฺติ อิธาธิปฺเปตา, น สญฺญาย อภาวมตฺตนฺติ วิญฺญายติ. โดยวิปปโยคะ (การไม่ประกอบกัน) – "อเหตุกะ" (ไม่มีเหตุ) เพราะธรรมที่ประกอบด้วยเหตุถูกเรียกว่า "สเหตุกะ" (มีเหตุ) ธรรมที่ปราศจากเหตุเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า "อเหตุกะ" โดยวิปปโยคะ พึงทราบอย่างนี้ อีกอย่างหนึ่ง โดยคำว่า "อสัญญา" (ไม่มีสัญญา) พึงทราบว่า ในที่นี้มุ่งหมายถึงการเป็นไปของธรรมที่ปราศจากสัญญา ไม่ใช่เพียงความไม่มีสัญญาเท่านั้น วิโรธโต – ‘‘อฏฺฐมโก (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมกปาฬิ.๔๓๙), สทฺธานุสารี’’ติ (ปุ. ป. มาติกา ๗.๓๖) จ วุตฺเต ตํ สนฺตติยํ สํโยชนตฺตยปฺปหานํ วิญฺญายติ, ตถา ‘‘สติ วา อุปาทิเสเส อนาคามิตา’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐๔; ม. นิ. ๑.๑๓๗) วุตฺเต ปญฺโจรมฺภาคิยสํโยชนปฺปหานํ, ‘‘ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญา’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐๔; ม. นิ. ๑.๑๓๗) วุตฺเต อนวเสสสํโยชนปฺปหานํ วิญฺญายติ. โดยวิโรธะ (การขัดแย้งกัน) – เมื่อกล่าวว่า "อัฏฐมกะ" (ยมก. ๓.อินทริยยมกปาฬิ.๔๓๙) และ "สัทธานุสารี" (ปุ.ป. มาติกา ๗.๓๖) พึงทราบว่าเป็นการละสังโยชน์ ๓ ในสันดานนั้น เช่นเดียวกัน เมื่อกล่าวว่า "อนาคามิตาเมื่อยังมีอุปาทิเสส" (ที.นิ. ๒.๔๐๔; ม.นิ. ๑.๑๓๗) พึงทราบว่าเป็นการละโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ และเมื่อกล่าวว่า "อัญญาในปัจจุบันธรรม" (ที.นิ. ๒.๔๐๔; ม.นิ. ๑.๑๓๗) พึงทราบว่าเป็นการละสังโยชน์ที่เหลือทั้งหมด ปกรณโต – ‘‘อพฺยากตา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. มาติกา). อธิการโต หิ กุสลากุสลภาเวน น กถิตาติ ญายติ. ‘‘อุปธี หิ นรสฺส โสจนา’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๒, ๑๔๔) จ. พาหิรา หิ ธมฺมา อิธ ‘‘อุปธี’’ติ อธิปฺเปตาติ วิญฺญายติ. โดยปกรณะ (เรื่องราว) – "อัพยากตธรรม" (ธ.ส. มาติกา) พึงทราบว่า โดยอธิการ (การอ้างอิง) ธรรมเหล่านั้นไม่ได้กล่าวถึงโดยความเป็นกุศลหรืออกุศล และ "อุปธิเป็นเครื่องเศร้าโศกของนรชน" (สํ.นิ. ๑.๑๒, ๑๔๔) พึงทราบว่า ในที่นี้ ธรรมภายนอกถูกมุ่งหมายว่าเป็น "อุปธิ" ลิงฺคโต – ‘‘สีเตนปิ รุปฺปติ, อุณฺเหนปิ รุปฺปตี’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๓.๗๙). สีตาทิคฺคหเณน หิ ลิงฺเคน ภูตุปาทายปฺปการสฺเสว ธมฺมสฺส รูปภาโว, น อิตรสฺส. โดยลิงคะ (เครื่องหมาย) – "ย่อมแตกสลายด้วยความเย็น ย่อมแตกสลายด้วยความร้อน" เป็นต้น (สํ.นิ. ๓.๗๙) ด้วยลิงคะคือการถือเอาความเย็นเป็นต้นนั้น ความเป็นรูปของธรรมย่อมเป็นไปเฉพาะแก่ธรรมที่มีประเภทเป็นมหาภูตรูปและอุปาทายรูปเท่านั้น ไม่ใช่ของธรรมอื่น สทฺทนฺตรสนฺนิธานโต – ‘‘กายปสฺสทฺธิ, กายายตน’’นฺติ. ‘‘ยา เวทนากฺขนฺธสฺสา’’ติอาทิวจนโต หิ ปุริโม กายสทฺโท สมูหวาจี, อิตโร อายตนสทฺทสนฺนิธานโต ปสาทวาจี. โดยสัททันตรสันนิธานะ (การอยู่ใกล้คำอื่น) – "กายปัสสัทธิ, กายายตนะ" เพราะคำว่า "กาย" ตัวแรก โดยคำว่า "ซึ่งเวทนาขันธ์ใด" เป็นต้น เป็นคำที่แสดงถึงหมู่ (กลุ่ม) ส่วนคำว่า "กาย" ตัวหลัง โดยการอยู่ใกล้คำว่า "อายตนะ" เป็นคำที่แสดงถึงปสาทะ (ความใส) สามตฺถิยโต [Pg.41] – ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อาทิตฺตํ (สํ. นิ. ๔.๒๘; มหาว. ๕๔), สพฺเพ ตสนฺติ ทณฺฑสฺสา’’ติ (ธ. ป. ๑๒๙) จ, ตถา ‘‘สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา…เป… ผริตฺวา วิหรตี’’ติอาทิ (ที. นิ. ๑.๕๕๖; ๓.๓๐๘; ม. นิ. ๑.๗๗, ๒๓๒, ๔๕๙, ๕๐๙; ๒.๓๐๙; ๓.๒๓๐; วิภ. ๖๔๒). เอตฺถ หิ สติปิ สพฺพสทฺทสฺส อนวเสสสตฺตวาจกตฺเต อาทิตฺตตา สาเปกฺขสฺเสว อตฺถสฺส วาจกตฺตา ปเทสวาจี สพฺพสทฺโท, โลกสทฺโทปิ สตฺตวาจี. สตฺตารมฺมณา หิ อปฺปมญฺญาติ. ตถา ‘‘มาตรํ ปิตรํ หนฺตฺวา’’ติ (ธ. ป. ๒๙๔-๒๙๕) สพฺเพน สพฺพํ หิ สปฏิกฺเขปโต, มาตุปิตุฆาตกมฺมสฺส จ มหาสาวชฺชตาปเวทนโต, อิธ จ ตทนุญฺญาย กตาย มาตุปิตุฏฺฐานิยา ตาทิสา เกจิ ปาปธมฺมา เวเนยฺยวเสน คหิตา วิญฺญายติ. เก ปน เตติ? ตณฺหามานา. ตณฺหา หิ ชนนี สตฺตานํ. ‘‘ตณฺหา ชเนติ ปุริส’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๕๕-๕๗) หิ วุตฺตํ. ปิตุฏฺฐานิโย มาโน ตํ นิสฺสาย อตฺตสมฺปคฺคณฺหโต ‘‘อหํ อสุกสฺส รุญฺโญ, ราชมหามตฺตสฺส วา ปุตฺโต’’ติ ยถา. สามตฺถิยาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน เทสปกติอาทโย สงฺคยฺหนฺติ. โดยสามัตถิยะ (ความสามารถ) – 'ดูกรภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงกำลังลุกเป็นไฟ' (สํ.นิ. ๔.๒๘; มหาวรรค ๕๔) และ 'สัตว์ทั้งปวงย่อมสะดุ้งต่ออาชญา' (ธ.ป. ๑๒๙) เช่นเดียวกัน 'แผ่เมตตาจิตไปตลอดโลกทั้งปวง...ฯลฯ...อยู่' เป็นต้น (ที.นิ. ๑.๕๕๖; ๓.๓๐๘; ม.นิ. ๑.๗๗, ๒๓๒, ๔๕๙, ๕๐๙; ๒.๓๐๙; ๓.๒๓๐; วิภังค์ ๖๔๒) ในที่นี้ แม้คำว่า 'สัพพะ' (ทั้งปวง) จะเป็นคำที่แสดงถึงสัตว์ทั้งหมดโดยไม่เหลือ แต่เพราะความเป็นของร้อนนั้นเป็นคำที่แสดงถึงอรรถที่ยังต้องอ้างอิง (สิ่งอื่น) คำว่า 'สัพพะ' จึงเป็นคำที่แสดงเพียงบางส่วน และคำว่า 'โลกะ' ก็เป็นคำที่แสดงถึงสัตว์ เพราะอัปปมัญญามีสัตว์เป็นอารมณ์ เช่นเดียวกัน 'ฆ่ามารดาและบิดาแล้ว' (ธ.ป. ๒๙๔-๒๙๕) พึงทราบว่า โดยการห้ามโดยประการทั้งปวง และโดยการประกาศความเป็นกรรมที่มีโทษมากของการฆ่ามารดาบิดา ในที่นี้จึงหมายถึงบาปธรรมบางอย่างเช่นนั้นซึ่งตั้งอยู่ในฐานะเป็นมารดาและบิดา อันท่านถือเอาด้วยอำนาจแห่งเวไนยสัตว์ เพราะการอนุญาตคำนั้นไว้ในที่นี้ บาปธรรมเหล่านั้นคืออะไร? คือ ตัณหาและมานะ เพราะตัณหาเป็นมารดาของสัตว์ทั้งหลาย ดังที่กล่าวไว้ว่า 'ตัณหาย่อมให้บุรุษเกิด' (สํ.นิ. ๑.๕๕-๕๗) มานะเป็นฐานะของบิดา เพราะอาศัยตัณหานั้นแล้วยึดถือตนว่า 'เราเป็นบุตรของพระราชาหรือมหาอำมาตย์ชื่อโน้น' เป็นต้น ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ในคำว่า 'สามัตถิยะเป็นต้น' ย่อมรวบรวมเอาเทศะ (ถิ่น) และปรกติ (ปกติ) เป็นต้น ลพฺภมานปทตฺถนิทฺธารณมุเขนาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สุตฺเต ลพฺภมานอสฺสาทาทิหารปทตฺถนิทฺธารณทฺวาเรน. ยถาลกฺขณนฺติ ยํ ยํ ลกฺขณํ, ลกฺขณานุรูปํ วา ยถาลกฺขณํ. เหตุผลาทีนิ อุปธาเรตฺวา โยเชตพฺพานิ เตสํ วเสนาติ อธิปฺปาโย. อิทานิ เหตุผลาทโย เย ยสฺมึ หาเร สวิเสสํ อิจฺฉิตพฺพา, เต ทสฺเสตุํ ‘‘วิเสสโต ปนา’’ติอาทิมาห. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. โดยทางแห่งการกำหนดอรรถบทที่พึงได้ คือ โดยทางแห่งการกำหนดอรรถบทของอัสสาทะเป็นต้นที่พึงได้ในพระสูตรนั้นๆ ตามลักษณะ คือ ลักษณะใดๆ หรือตามลักษณะที่เหมาะสมกับลักษณะนั้นๆ ความหมายคือ พึงพิจารณาเหตุและผลเป็นต้น แล้วประกอบเข้าตามอำนาจของสิ่งเหล่านั้น บัดนี้ เพื่อแสดงเหตุและผลเป็นต้นที่พึงประสงค์เป็นพิเศษในหาระใดๆ จึงกล่าวว่า 'ส่วนโดยพิเศษ' เป็นต้น ข้อนั้นเป็นสิ่งที่พึงรู้ได้โดยง่าย นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนานิทเทสวาระ จบแล้ว ๔. ปฏินิทฺเทสวารวณฺณนา ๔. การพรรณนาปฏินิทเทสวาระ ๑. เทสนาหารวิภงฺควณฺณนา ๑. การพรรณนาเทสนาหารวิภังค์ ๕. อนฺวตฺถสญฺญตนฺติ อตฺถานุคตสญฺญภาวํ, ‘‘เทสนาหาโร’’ติ อยํ สญฺญา อนฺวตฺถา อตฺถานุคตาติ อตฺโถ. ๕. คำว่า 'อนฺวตฺถสญฺญตํ' คือ ความเป็นสัญญาที่คล้อยตามอรรถ ความหมายคือ สัญญานี้ว่า 'เทสนาหาร' เป็นอันวัตถะ (คล้อยตามอรรถ) คือคล้อยตามอรรถ อวุตฺตเมวาติ [Pg.42] ปุพฺเพ อสํวณฺณิตปทเมว. ‘‘ธมฺมํ โว’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๔๒๐) วจนสฺส สมฺพนฺธํ ทสฺเสตุํ ‘‘กตฺถ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตปิฏกสฺส หิ พุทฺธวจนสฺส สํวณฺณนาลกฺขณํ เนตฺติปฺปกรณํ, ตญฺจ ปริยตฺติธมฺมสงฺคาหเก สุตฺตปเท สํวณฺเณตพฺพภาเวน คหิเต คหิตเมว โหติ. เตนาห ‘‘เทสนาหาเรน…เป… ทสฺเสตี’’ติ. คำว่า ‘อวุตฺตเมวาติ’ คือบทที่ยังไม่ได้อธิบายไว้ก่อน. เพื่อแสดงความสัมพันธ์ของคำว่า ‘ธมฺมํ โว’ เป็นต้น (ม. นิ. 3.420) จึงกล่าวคำว่า ‘กตฺถ ปนา’ เป็นต้น. เพราะว่าเนตติปกรณ์มีลักษณะเป็นการอธิบายพระพุทธพจน์อันเป็นพระไตรปิฎก และเมื่อบทสูตรที่รวบรวมปริยัติธรรมไว้ถูกถือเอาโดยความเป็นสิ่งที่พึงอธิบาย (เนตติปกรณ์) นั้นก็เป็นอันถือเอาแล้ว. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ด้วยเทศนาหาร…เป็นต้น…ย่อมแสดง’. เยสํ อสฺสาทาทีนํ วิภชนลกฺขโณ เทสนาหาโร, เต คาถาย, อิธาปิ จ อาคเต ‘‘อสฺสาทํ อาทีนว’’นฺติอาทินา อุทาหรณวเสน วิภชิตุํ ‘‘ตตฺถ กตโม อสฺสาโท’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺสํ ‘‘อสฺสาทาทีนวตา’’ติ คาถายํ วุตฺโต กตโม อสฺสาโท. อถ วา ‘‘อสฺสาทํ อาทีนว’’นฺติอาทินา โย อิธ อสฺสาทาทีนํ อุทฺเทโส, ตตฺถ กตโม อสฺสาโทติ เจติ อตฺโถ. เอส นโย เสเสสุปิ. กมฺมกรณตฺถภินฺนสฺส วิสยวิสยิตาลกฺขณสฺส อสฺสาททฺวยสฺส นิทสฺสนตฺถํ คาถาทฺวยุทาหรณํ, ตถา กามวิปริณามลกฺขณสฺส, วฏฺฏทุกฺขลกฺขณสฺส จาติ ทุวิธสฺสาปิ อาทีนวสฺส นิทสฺสนตฺถํ ‘‘อริยมคฺโค นิพฺพาน’’นฺติ ทุวิธสฺสาปิ นิสฺสรณสฺส นิทสฺสนนิทสฺสนตฺถญฺจ ทฺเว ทฺเว คาถา อุทาหฏา. เทศนาหารที่มีลักษณะเป็นการจำแนกอัสสาทะเป็นต้นเหล่านั้น ท่านเริ่มคำว่า ‘ตตฺถ กตโม อสฺสาโท’ เป็นต้น เพื่อจำแนกโดยยกตัวอย่างในคาถานี้ และในคำที่มาในที่นี้ว่า ‘อสฺสาทํ อาทีนวํ’ เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ‘ตตฺถ ตตฺถาติ’ คืออัสสาทะอะไรที่กล่าวไว้ในคาถาว่า ‘อสฺสาทาทีนวตา’ นั้น. อีกนัยหนึ่ง ความว่า การแสดงอัสสาทะเป็นต้นใดในที่นี้ด้วยคำว่า ‘อสฺสาทํ อาทีนวํ’ เป็นต้น อัสสาทะอะไรมีอยู่ในที่นั้น. นัยนี้พึงทราบในที่เหลือด้วย. ท่านยกคาถาสองบทเป็นตัวอย่าง เพื่อแสดงอัสสาทะสองอย่างที่มีลักษณะเป็นวิสัยและวิสัยยี ซึ่งต่างกันโดยอรรถแห่งกรรมและกรณะ, เช่นเดียวกัน ท่านยกคาถาสองบทมาเป็นตัวอย่าง เพื่อแสดงอาทีนวะสองอย่าง คือที่มีลักษณะเป็นความแปรปรวนของกาม และที่มีลักษณะเป็นทุกข์ในวัฏฏะ, และเพื่อแสดงนิสสรณะสองอย่าง คือ ‘อริยมรรคและนิพพาน’. ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารินฺติ (ชา. ๑.๑๐.๑๐๒-๑๐๓; เนตฺติ. ๕, ๒๖, ๓๑; เปฏโก. ๒๒) เอตฺถ ธมฺมจาริโน มคฺคผลนิพฺพาเนหิ สาติสยารกฺขา สมฺภวติ, สมฺปตฺติภวสฺสาปิ วิปริณามสงฺขารทุกฺขตาหิ ทุคฺคติภาโว อิจฺฉิโตวาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘นิสฺสรณํ อนามสิตฺวา’’ติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘นิพฺพานํ วา อุปนิธาย สพฺพา อุปปตฺติโย ทุคฺคตี’’ติ. ในคำว่า ‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารึ’ (ชา. 1.10.102-103; เนตติ. 5, 26, 31; เปฏโก. 22) นี้ การรักษาอันยิ่งด้วยมรรค ผล และนิพพาน ย่อมมีแก่ผู้ประพฤติธรรม, แม้ภพอันเป็นสมบัติก็เป็นอันประสงค์เอาแล้วโดยความเป็นทุคติด้วยความแปรปรวนทุกข์และสังขารทุกข์ ด้วยอัธยาศัยดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘นิสสรณํ อนามสิตฺวา’ (โดยไม่กล่าวถึงนิสสรณะ). เพราะท่านจักกล่าวอย่างนั้นว่า ‘เมื่อเทียบกับนิพพานแล้ว การอุบัติทั้งปวงเป็นทุคติ’. อเวกฺขสฺสูติ วิธานํ. ตสฺสา ปน อเวกฺขาย ปวตฺติอากาโร, วิสโย, กตฺตา จ ‘‘สุญฺญโต, โลกํ, โมฆราชา’’ติ ปทตฺตเยน วุตฺตาติ อาห – ‘‘สุญฺญโต…เป… อาณตฺตี’’ติ. ตตฺถ สงฺขารานํ สุญฺญตา อนตฺตสภาวตาย, อตฺตสุญฺญตาย จ สิยา. ยโต เต น วสวตฺติโน, อตฺตสารวิรหิตา จ, ยโต เต อนตฺตา, ริตฺตา, ตุจฺฉา จ อตฺตนา, ตทุภยํ ทสฺเสติ ‘‘อวสวตฺติตา’’ติอาทินา. เอวํ มจฺจุตโร สิยาติ เอวํ ปฏิปตฺติยา มจฺจุตโร ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ปริกปฺเปตฺวา วิธิยมานสฺส มจฺจุตรณสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทา เทสนาย ปจฺจกฺขโต สิชฺฌมานํ สาติสยํ ผลนฺติ อาห ‘‘ตสฺส ยํ…เป… ผล’’นฺติ. คำว่า ‘อเวกฺขสฺสูติ’ เป็นคำสั่ง. แต่ลักษณะการเป็นไป วิสัย และผู้กระทำของการพิจารณานั้น ท่านกล่าวไว้ด้วยบทสามบทคือ ‘สุญฺญโต, โลกํ, โมฆราช’ จึงกล่าวว่า ‘สุญฺญโต…เป็นต้น…อาณัตติ’. ในที่นั้น ความว่างเปล่าของสังขารย่อมมีได้ด้วยความเป็นอนัตตา และด้วยความว่างเปล่าจากอัตตา. เพราะสังขารเหล่านั้นไม่อยู่ในอำนาจ และปราศจากสาระแห่งอัตตา, เพราะสังขารเหล่านั้นเป็นอนัตตา ว่างเปล่า และเป็นของเปล่าจากอัตตา, ท่านจึงแสดงทั้งสองอย่างนั้นด้วยคำว่า ‘อวสวัตติตา’ เป็นต้น. คำว่า ‘เอวํ มจฺจุตโร สิยา’ คือความว่า พึงเป็นผู้ข้ามพ้นความตายได้ด้วยการปฏิบัติอย่างนี้. ผลอันยิ่งที่สำเร็จได้โดยตรงจากการแสดงซึ่งปฏิปทาเบื้องต้นของการข้ามพ้นความตายที่ถูกกำหนดไว้ จึงกล่าวว่า ‘ผลของสิ่งนั้น…เป็นต้น…ผล’. ๖. อุทาหรณวเสนาติ [Pg.43] นิทสฺสนวเสน. ตตฺถ ‘‘ปุคฺคลวิภาเคนา’’ติ อิมินา อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลปโยชิโต อสฺสาทาทีสุ ภควโต เทสนาวิเสโสติ ทสฺเสติ. ๖. คำว่า ‘อุทาหรณวเสนาติ’ คือโดยยกตัวอย่าง. ในที่นั้น คำว่า ‘ปุคฺคลวิภาเคน’ นี้แสดงว่า การแสดงธรรมพิเศษของพระผู้มีพระภาคเจ้าในอัสสาทะเป็นต้นนั้น มุ่งหมายถึงบุคคลผู้เป็นอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น. ฆฏิตมตฺตนฺติ โสตทฺวารานุสาเรน มโนทฺวาริกวิญฺญาณสนฺตาเนน อาลมฺพิตมตฺตํ. สสฺสตาทิอาการสฺสาติ สสฺสตุจฺเฉทาการสฺส. อิทญฺหิ ทฺวยํ ธมฺมเทสนาย จาเลตพฺพํ, น อนุโลมิกขนฺติ, ยถาภูตญาณํ วา. เอตสฺมิญฺหิ จตุกฺเก อาสยสามญฺญตา. วุตฺตญฺเหตํ – คำว่า ‘ฆฏิตมตฺตํ’ คือเพียงแค่ถูกอารมณ์ของกระแสวิญญาณทางมโนทวารที่ดำเนินไปตามโสตทวาร. คำว่า ‘สสฺสตาเทียาการสฺส’ คือลักษณะแห่งสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ. สองอย่างนี้พึงให้เคลื่อนด้วยการแสดงธรรม, ไม่ใช่อนุโลมิกขันติ หรือยถาภูตญาณ. ในจตุกะนี้มีความเสมอกันแห่งอัธยาศัย. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวไว้ว่า – ‘‘สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐี จ, ขนฺติ เจวานุโลมิกา; ยถาภูตญฺจ ยํ ญาณํ, เอตํ อาสยสญฺญิต’’นฺติ. (วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๓๖; ที. นิ. ฏี. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถาวณฺณนา; สารตฺถ. ฏี. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถาวณฺณนา, เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา; วิ. วิ. ฏี. ๑.เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา); ‘สัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ, ทั้งอนุโลมิกขันติ; และญาณใดที่เป็นยถาภูตญาณ, สิ่งนี้เรียกว่าอาสยะ’ ดังนี้. (วิสุทธิ. มหาฏี. 1.136; ที. นิ. ฏี. 1.ปฐมมหาสังคีติกถาวัณณนา; สารัตถ. ṭī. 1.ปฐมมหาสังคีติกถาวัณณนา, เวรัญชกัณฑวัณณนา; วิ. วิ. ṭī. 1.เวรัญชกัณฑวัณณนา); จลนายาติ วิกฺขมฺภนาย. ปรานุวตฺติยาติ สมุจฺเฉทนาย. อุคฺฆฏิเต ชานาตีติ อุคฺฆฏิตญฺญูติ มูลวิภุชาทิปกฺเขเปน สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. วิปญฺจิตนฺติ ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย ภาวนปุํสกนิทฺเทโสติ อาห ‘‘มนฺทํ สณิก’’นฺติ. นิสฺสรณอาทีนวนิสฺสรณอสฺสาทาทีนวนิสฺสรณานํ วิภาวนา เวเนยฺยตฺตยวินยนสมตฺถา. คำว่า ‘จลนายาติ’ คือเพื่อข่มไว้. คำว่า ‘ปรานุวัตติยาติ’ คือเพื่อตัดขาด. คำว่า ‘อุคฺฆฏิตํ ชานาตีติ อุคฺฆฏิตญฺญู’ พึงทราบการสำเร็จรูปศัพท์ด้วยการลงปัจจัยมี มูละ และ วิภุชะ เป็นต้น. คำว่า ‘วิปญฺจิตนฺติ’ เป็นการแสดงเป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในคำว่า ‘พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปอย่างไม่สม่ำเสมอ’ เป็นต้น (อ. นิ. 4.70) จึงกล่าวว่า ‘ค่อยๆ ช้าๆ’. การจำแนกนิสสรณะ, อาทีนวะและนิสสรณะ, อัสสาทะ อาทีนวะ และนิสสรณะ ย่อมสามารถฝึกฝนเวไนยบุคคล ๓ ประเภทได้. จตฺตาโรติ อสฺสาโท จ อาทีนโว จ อสฺสาโท อาทีนโว จ อสฺสาโท นิสฺสรณญฺจาติ เอเต จตฺตาโร. ยทิ นิสฺสรณวิภาวนา เวเนยฺยวินยนสมตฺถา, กสฺมา ปญฺจโม น คหิโตติ อาห ‘‘อาทีนวาวจนโต’’ติ. ยทิ หิ อุคฺฆฏิตญฺญุํ สนฺธาย อยํ นโย วุจฺจติ, นิสฺสรณมตฺเตน สิทฺธํ สิยา. อถ วิปญฺจิตญฺญุํ, เนยฺยํ วา, อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจ อสฺสาโท จ อาทีนโว นิสฺสรณญฺจ วตฺตพฺโพ สิยา? ตถา อปฺปวตฺตตฺตา น คหิโต. เตนาห ‘‘อาทีนวาวจนโต’’ติอาทิ. เทสนนฺติ สามญฺญโต คหิตํ ‘‘สุตฺเตกเทสํ คาถํ วา’’ติ วิเสเสติ. ปทปรมอคฺคหณญฺเจตฺถ สอุปายสฺส นิสฺสรณสฺส อนามฏฺฐตฺตา. คำว่า ‘จตฺตาโรติ’ คือ อัสสาทะ ๑, อาทีนวะ ๑, อัสสาทะและอาทีนวะ ๑, อัสสาทะและนิสสรณะ ๑ เหล่านี้คือ ๔ อย่าง. หากการจำแนกนิสสรณะสามารถฝึกฝนเวไนยบุคคลได้ เหตุไฉนจึงไม่กล่าวถึงอย่างที่ ๕ เล่า? จึงกล่าวว่า ‘เพราะการกล่าวถึงอาทีนวะ’. หากนัยนี้กล่าวโดยอ้างถึงอุคฆฏิตัญญู ก็พึงสำเร็จได้ด้วยนิสสรณะเท่านั้น. ถ้ากล่าวถึงวิปัญจิตัญญู หรือเนยยะ ก็พึงกล่าวถึงอาทีนวะและนิสสรณะ, อัสสาทะและอาทีนวะและนิสสรณะด้วยมิใช่หรือ? เพราะเหตุนั้นจึงไม่กล่าวถึงเนื่องจากไม่มีการเป็นไปเช่นนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘อาทีนวาวัจนโต’ เป็นต้น. คำว่า ‘เทสนนฺติ’ คือการแสดงธรรมที่ถือเอาโดยทั่วไปนั้น ย่อมจำแนกโดยคำว่า ‘ส่วนหนึ่งของสูตรหรือคาถา’. และในที่นี้ การไม่ถือเอาปทปรมบุคคล เพราะนิสสรณะที่มีอุบายยังไม่ถูกกล่าวถึง. ‘‘กลฺยาณ’’นฺติ อิมินา อิฏฺฐวิปาโก, ‘‘ปาปก’’นฺติ อนิฏฺฐวิปาโก อธิปฺเปโตติ อาห ‘‘อยํ อสฺสาโท, อยํ อาทีนโว’’ติ. ลาภาทีนํ ปุญฺญผลตฺตา ตทนุโรธํ วา สนฺธาย ‘‘อยํ อสฺสาโท’’ติ วุตฺตํ. ตพฺพิปริยาเยน อลาภาทีนํ อาทีนวตา เวทิตพฺพา. คำว่า ‘กัลยาณํ’ นี้หมายถึงวิบากที่น่าปรารถนา, คำว่า ‘ปาปกํ’ หมายถึงวิบากที่ไม่น่าปรารถนา จึงกล่าวว่า ‘นี่คืออัสสาทะ, นี่คืออาทีนวะ’. หรือกล่าวว่า ‘นี่คืออัสสาทะ’ โดยอ้างถึงการที่ลาภเป็นต้นเป็นผลของบุญ. พึงทราบว่าการที่อลาภะเป็นต้นเป็นอาทีนวะโดยตรงกันข้ามกับสิ่งนั้น. กามาติ [Pg.44] กิเลสกามสหิตา วตฺถุกามา. วิรูปรูเปนาติ อปฺปติรูปากาเรน. มเถนฺตีติ มทฺทนฺติ. ปพฺพชิโตมฺหีติ ปพฺพชฺชํ อุปคโต อมฺหิ. อปณฺณกนฺติ อวิรชฺฌนกํ. สามญฺญนฺติ สมณภาโว. สมิตปาปภาโวเยว เสยฺโย สุนฺทรตโร. คำว่า ‘กามาติ’ คือวัตถุกามที่ประกอบด้วยกิเลสกาม. คำว่า ‘วิรูปรูเปนาติ’ คือด้วยลักษณะที่ไม่เหมาะสม. คำว่า ‘มเถนฺตีติ’ คือย่อมบดขยี้. คำว่า ‘ปพฺพชิโตมฺหีติ’ คือเราได้เข้าถึงการบวชแล้ว. คำว่า ‘อปณฺณกนฺติ’ คือข้อปฏิบัติที่ไม่ผิดพลาด. คำว่า ‘สามญฺญนฺติ’ คือความเป็นสมณะ. ความเป็นผู้สงบจากบาปนั่นแหละประเสริฐกว่า งดงามกว่า. ตตฺถ ‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา’’ติ อยํ อสฺสาโท, ‘‘วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺต’’นฺติ อยํ อาทีนโว, ‘‘อปณฺณกํ สามญฺญ’’นฺติ อิทํ นิสฺสรณนฺติ อาห ‘‘อยํ…เป… นิสฺสรณญฺจา’’ติ. ในที่นั้น คำว่า ‘กามทั้งหลายแลวิจิตร หอมหวาน น่ารื่นรมย์’ นี้คืออัสสาทะ, คำว่า ‘ย่อมบดขยี้จิตด้วยรูปที่น่าเกลียด’ นี้คืออาทีนวะ, คำว่า ‘ความเป็นสมณะที่ไม่ผิดพลาด’ นี้คือนิสสรณะ จึงกล่าวว่า ‘นี่คือ…เป…และนิสสรณะ’. ผลาทีนํ เอกกวเสน จ ติกวเสน จ ปาฬิยํ อุทาหฏตฺตา วุตฺตํ ‘‘ทุกวเสนปี’’ติ. เพราะผลเป็นต้นถูกยกตัวอย่างไว้ในพระบาลีทั้งโดยเอกะและโดยติกะ จึงกล่าวว่า ‘แม้โดยทุคะ’. สุขา ปฏิปทา, ทุกฺขา ปฏิปทาติ ยา ทฺเว ปฏิปทา, ตาสุ เอเกกา ทนฺธขิปฺปาภิญฺญตาย ทฺเว ทฺเว โหนฺตีติ อาห ‘‘ปฏิปทาภิญฺญากโต วิภาโค ปฏิปทากโต โหตี’’ติ. กตปุพฺพกิจฺจสฺส ปถวีกสิณาทีสุ สพฺพปฐมํ ‘‘ปถวี’’ติอาทินา ปวตฺตมนสิกาโร ปฐมสมนฺนาหาโร. อุปจารนฺติ อุปจารชฺฌานํ. ปฏิปชฺชิตพฺพตาย ฌานมฺปิ ‘‘ปฏิปทา’’ติ วุจฺจติ. ตทญฺญา เหฏฺฐิมปญฺญโต อธิกา ปญฺญาติ กตฺวา ‘‘อภิญฺญา’’ติ วุจฺจติ. ปฏิปทาสองอย่างคือสุขาปฏิปทาและทุกขาปฏิปทา ในปฏิปทาเหล่านั้นแต่ละอย่างย่อมเป็นสองอย่างด้วยความรู้ยิ่งที่ช้าและเร็ว จึงกล่าวว่า ‘การจำแนกที่เกิดจากปฏิปทาและอภิญญา ย่อมเกิดจากปฏิปทา’. การมนสิการที่ดำเนินไปเป็นครั้งแรกด้วยคำว่า ‘ปฐวี’ เป็นต้น ในปฐวีกสิณเป็นต้นของผู้ที่ได้ทำกิจเบื้องต้นแล้ว คือปฐมสมันนาหาร. คำว่า ‘อุปจารํ’ คืออุปจารฌาน. ฌานก็เรียกว่า ‘ปฏิปทา’ เพราะเป็นสิ่งที่พึงปฏิบัติ. ปัญญาอื่นจากนั้น (คือมรรคปัญญา) ที่ยิ่งกว่าปัญญาเบื้องต่ำ จึงเรียกว่า ‘อภิญญา’. กิเลเสติ นีวรณปฺปกาเร, ตํสหคตกิเลเส จ. องฺคปาตุภาวนฺติ วิตกฺกาทิฌานงฺคปฏิลาภํ. คำว่า ‘กิเลเสติ’ คือกิเลสประเภทนิวรณ์ และกิเลสที่เกิดร่วมกับนิวรณ์นั้น. คำว่า ‘องฺคปาตุภาวํ’ คือการได้มาซึ่งองค์ฌานมีวิตกเป็นต้น. อภินิวิสนฺโตติ ปฏฺฐเปนฺโต. รูปารูปํ ปริคฺคณฺหนฺโตติ รูปารูปธมฺเม ลกฺขณาทีหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา คณฺหนฺโต. ปริคฺคหิตรูปารูปสฺส มคฺคปาตุภาวทนฺธตา จ นามรูปววตฺถานาทีนํ กิจฺฉสิทฺธิยา สิยาติ น รูปารูปปริคฺคหกิจฺฉตาย เอว ทุกฺขาปฏิปทตา วตฺตพฺพาติ เจ? น, นามรูปววตฺถาปนาทีนํ ปจฺจนีกกิเลสมนฺทตาย สุขสิทฺธิยมฺปิ ตถาสิทฺธวิปสฺสนาสหคตานํ อินฺทฺริยานํ มนฺทตาย มคฺคปาตุภาวโต. รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวาติ อกิจฺเฉนปิ ปริคฺคเหตฺวา, กิจฺเฉน ปริคฺคหิเต วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เอวํ เสเสสุปิ. นามรูปํ ววตฺถาเปนฺโตติ ‘‘นามรูปมตฺตเมตํ, น อญฺโญ โกจิ สตฺตาทิโก’’ติ ววตฺถาปนํ กโรนฺโต. กตโร ปเนตฺถ วาโร ยุตฺตรูโปติ? โย โกจิ สกึ, ทฺวิกฺขตฺตุํ, อเนกสตกฺขตฺตุนฺติ เอวมาทีสุ หิ วิกฺขมฺภนวาเรสุ สกึ, ทฺวิกฺขตฺตุญฺจ วิกฺขมฺภนวาโร สุขา ปฏิปทา เอว, น ตโต อุทฺธํ สุขา ปฏิปทา โหติ, ตสฺมา ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวารโต [Pg.45] ปฏฺฐาย ทุกฺขา ปฏิปทา เวทิตพฺพา. อปิจ กลาปสมฺมสนาวสาเน อุทยพฺพยานุปสฺสนาย อุปฺปนฺนสฺส วิปสฺสนุปกฺกิเลสสฺส ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภเนน กิจฺฉตาวาโร ทุกฺขา ปฏิปทา เวทิตพฺพา. เอตฺถ ทนฺธตฺตา ปฏิปทาย เอตสฺส อกิจฺฉตฺเตปิ ปุริมานํ กิจฺฉตฺเต ทุกฺขาปฏิปทตา วุตฺตนยาว. ยสฺส ปน สพฺพตฺถ อกิจฺฉตา, ตสฺส ปรมุกฺกํสคตา สุขา ปฏิปทา เวทิตพฺพา. คำว่า อภินิวิสนฺโต คือ เริ่มตั้งต้น. คำว่า รูปารูปํ ปริคฺคณฺหนฺโต คือ กำหนดรูปและอรูปธรรมโดยการกำหนดด้วยลักษณะเป็นต้นแล้วถือเอา. การที่มรรคปรากฏช้าสำหรับผู้กำหนดรูปและอรูปได้แล้ว และการที่นามรูปววัตถานะเป็นต้นสำเร็จได้ยาก ดังนี้ จึงไม่ควรกล่าวว่า ทุกขาปฏิปทา เพราะความยากในการกำหนดรูปและอรูปเท่านั้นหรือ? ไม่ใช่ เพราะมรรคปรากฏได้เพราะอินทรีย์อ่อนกำลังที่สำเร็จพร้อมด้วยวิปัสสนาที่สำเร็จแล้วอย่างนั้น แม้ในการสำเร็จได้โดยง่ายเพราะกิเลสที่เป็นข้าศึกของนามรูปววัตถานะเป็นต้นอ่อนกำลัง. คำว่า รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา คือ แม้กำหนดรูปและอรูปได้โดยไม่ลำบาก, เมื่อกำหนดได้โดยลำบากก็ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวถึงอีกเลย. ในข้อที่เหลือก็เช่นกัน. คำว่า นามรูปํ ววตฺถาเปนฺโต คือ กระทำซึ่งการกำหนดว่า ‘นี้เป็นเพียงนามรูปเท่านั้น ไม่ใช่สัตว์เป็นต้นอื่นใด’. ในบรรดาวาระเหล่านี้ วาระไหนเหมาะสม? ในวาระแห่งการข่มกิเลสมี ครั้งเดียว สองครั้ง ร้อยครั้ง เป็นต้นนั้น วาระแห่งการข่มกิเลสครั้งเดียวและสองครั้งเป็นสุขาปฏิปทาเท่านั้น ไม่เป็นสุขาปฏิปทาหลังจากนั้น เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าทุกขาปฏิปทาเริ่มตั้งแต่การข่มกิเลสสามครั้งเป็นต้นไป. อนึ่ง พึงทราบว่าวาระแห่งความยากในการข่มกิเลสสามครั้งของวิปัสสนูปกิเลสที่เกิดขึ้นด้วยอุทยัพพยานุปัสสนาเมื่อสิ้นสุดการพิจารณากลาปะ เป็นทุกขาปฏิปทา. ในที่นี้ แม้การที่ปฏิปทานี้ไม่ยากเพราะเป็นปฏิปทาที่ช้า แต่การที่ปฏิปทาก่อนๆ ยากนั้นเป็นทุกขาปฏิปทาตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. ส่วนผู้ใดไม่มีความลำบากในทุกกรณี พึงทราบว่าผู้นั้นเป็นสุขาปฏิปทาที่ถึงความยอดเยี่ยมที่สุด. ยถา นามรูปปริคฺคหกิจฺฉตาย มคฺคปาตุภาวทนฺธตาย ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา วุตฺตา, ตถา ตพฺพิปริยาเยน จตุตฺถี, ตทุภยโวมิสฺสตาวเสน ทุติยา, ตติยา จ ญาตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อิมินา…เป… เวทิตพฺพา’’ติ. วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยานสฺส อธิปฺเปตตฺตา ‘‘วิปสฺสนาปกฺขิกา เอวา’’ติ วุตฺตํ. ทุกขาปฏิปทา ทันธาภิญญา ท่านกล่าวไว้แล้วว่า เพราะความยากในการกำหนดนามรูป และเพราะมรรคปรากฏช้า ฉันใด พึงทราบว่าปฏิปทาที่ ๔ (สุขาปฏิปทา ขิปปาภิญญา) เป็นไปในทางตรงกันข้ามฉันนั้น และปฏิปทาที่ ๒ และ ๓ เป็นไปโดยการผสมผสานกันทั้งสองอย่าง ดังนี้ ท่านจึงแสดงว่า ‘ด้วยประการฉะนี้...พึงทราบ’. เพราะการออกจากทุกข์ในวัฏฏะเป็นสิ่งที่มุ่งหมาย จึงกล่าวว่า ‘เป็นฝ่ายวิปัสสนาเท่านั้น’. เหตุปายผเลหีติ เอตฺถ ตณฺหาจริตตา, มนฺทปญฺญตา จ ปฐมาย ปฏิปทาย เหตุ, ตณฺหาจริตตา, อุทตฺถปญฺญตา จ ทุติยาย, ทิฏฺฐิจริตตา, มนฺทปญฺญตา จ ตติยาย, ทิฏฺฐิจริตตา, อุทตฺถปญฺญตา จ จตุตฺถิยา. อุปาโย ปน ยถากฺกมํ สติสมาธิวีริยปญฺญินฺทฺริยานิ, สติปฏฺฐานฌานสมฺมปฺปธานสจฺจานิ จ อุปนิสฺสยภูตานิ. ผลํ วฏฺฏทุกฺขโต นิยฺยานํ. ในคำว่า ด้วยเหตุ ด้วยอุบาย และด้วยผล นี้ ตัณหาจริตและความมีปัญญาทราม เป็นเหตุของปฏิปทาที่ ๑ ตัณหาจริตและความมีปัญญาแก่กล้า เป็นเหตุของปฏิปทาที่ ๒ ทิฏฐิจริตและความมีปัญญาทราม เป็นเหตุของปฏิปทาที่ ๓ ทิฏฐิจริตและความมีปัญญาแก่กล้า เป็นเหตุของปฏิปทาที่ ๔ ส่วนอุบายคือ สติ สมาธิ วิริยะ และปัญญินทรีย์ ตามลำดับ และสติปัฏฐาน ฌาน สัมมัปปธาน และสัจจะ เป็นอุปนิสัย ผลคือการออกจากทุกข์ในวัฏฏะ สมาธิมุเขนาติ สมาธิมุเขน ภาวนานุโยเคน. เตเนวาห ‘‘สมถปุพฺพงฺคมาย วิปสฺสนายา’’ติ. อิธาติ อิมสฺมึ เนตฺติปฺปกรเณ. วกฺขติ ‘‘ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ เสกฺขผล’’นฺติ, ‘‘ราควิราคา เจโตวิมุตฺติกามธาตุสมติกฺกม’’นฺติ จ. โสติ อนาคามี. สมาธิมุเขนาติ คือด้วยการประกอบความเพียรในการเจริญภาวนาโดยมีสมาธิเป็นประธาน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ด้วยวิปัสสนาที่มีสมถะเป็นเบื้องหน้า อิธาติ คือในเนตติปกรณ์นี้ ท่านจักกล่าวว่า เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะเป็นเสกขผล และ เจโตวิมุตติเพราะคลายราคะเป็นการก้าวล่วงกามธาตุ โสติ คือพระอนาคามี เตนาติ ปฏิปกฺเขน. ตโตติ ปฏิปกฺขโต. สมานาธิกรณวเสน จ เจโตวิมุตฺติสทฺทานํ สมาสํ กตฺวา ภินฺนาธิกรณวเสน วตฺตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุน ‘‘เจตโส วา’’ติอาทินา อญฺญปทตฺถวเสน เจโตวิมุตฺติปทานํ สมาสํ ทสฺเสติ. วิญฺญาณปริยาเยน เจโต-สทฺเทน วุตฺตโยชนา น สมฺภวตีติ อาห ‘‘ยถาสมฺภว’’นฺติ. เตนาติ คือด้วยปฏิปักษ์ ตโตติ คือจากปฏิปักษ์ และเพื่อจะกล่าวโดยวิภัตตินามต่างกัน หลังจากทำสมาสของศัพท์ เจโตวิมุตติ โดยวิภัตตินามเดียวกัน จึงกล่าวว่า อถวา เป็นต้น อีกครั้งหนึ่ง ท่านแสดงสมาสของบท เจโตวิมุตติ โดยมีอรรถของบทอื่น (อัญญบทัตถะ) ด้วยคำว่า เจตโส วา เป็นต้น การประกอบความหมายที่กล่าวด้วยศัพท์ เจโต ซึ่งเป็นไวพจน์ของวิญญาณนั้นเป็นไปไม่ได้ ท่านจึงกล่าวว่า ตามที่สมควร หา-สทฺโท คติอตฺโถ, คติ เจตฺถ ญาณคติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘หาตพฺพาติ คเมตพฺพา’’ติ. เนตพฺพาติ ญาเปตพฺพา. ศัพท์ หา มีความหมายว่า ไป และในที่นี้หมายถึงการไปแห่งญาณ ท่านจึงกล่าวว่า หาตัพพาติ คเมตัพพา คือพึงไป (พึงดำเนินไป) เนตัพพาติ ญาเปตัพพา คือพึงให้รู้ ๗. ตนฺติ [Pg.46] ปุคฺคลวิภาคํ. ญาณวิภาเคนาติ สุตมยาทิญาณปฺปเภเทน. นิพฺพตฺตนนฺติ อุปฺปาทนํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ อุคฺฆฏิตญฺญุตาติอาทิปุคฺคลวิภาคภูเต เทสนาภาชเน. เทสนายนฺติ สุตฺเต. ตํ ทสฺเสตุนฺติ ตํ ปุคฺคลวิภาคํ ทสฺเสตุํ. ‘‘สฺวายํ หาโร กถํ สมฺภวตี’’ติ เกจิ ปฐนฺติ. ๗. ตันติ คือการจำแนกบุคคลนั้น ญาณวิภาเคนติ คือด้วยประเภทแห่งญาณมีสุตมยญาณเป็นต้น นิพพัตตันติ คือการยังให้เกิด ตัตถาติ คือในภาชนะแห่งเทศนาอันเป็นที่จำแนกบุคคลมีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้นนั้น เทสนาเยติ คือในพระสูตร ตัง ทัสเสตุงติ คือเพื่อแสดงการจำแนกบุคคลนั้น บางท่านอ่านว่า สฺวายํ หาโร กถํ สัมภวตีติ (หานี้จะสำเร็จได้อย่างไร) สาติ วุตฺตปฺปการธมฺมตฺถานํ วีมํสนปญฺญา. อธิการโตติ ‘‘สตฺถา วา ธมฺมํ เทสยตี’’ติอาทิอธิการโต. สามตฺถิยโต อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิเวเนยฺยวินยนสมตฺถภาวโต. ปริยตฺติธมฺมสฺส อุปธารณนฺติ เอตฺถาปิ ‘‘อธิการโต สามตฺถิยโต วา’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. สาติ คือปัญญาที่พิจารณาธรรมและอรรถตามที่กล่าวมาแล้ว อธิการโตติ คือโดยอธิการมีคำว่า 'พระศาสดาแสดงธรรม' เป็นต้น สามัตถิยโต คือโดยความสามารถในการแนะนำเวไนยบุคคลมีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น ในคำว่า ปริยัตติธัมมัสสะ อุปธารณัง นี้ แม้ในคำนี้ก็พึงนำคำว่า 'อธิการโต วา สามัตถิยโต วา' มาประกอบเข้าด้วย ‘‘วีมํสาทิปริยายวตี ปฐมวิกปฺปวเสน, วีมํสาทิวิภาควตี ทุติยวิกปฺปวเสน, จินฺตาย เหตุภูตาย นิพฺพตฺตา จินฺตามยี’’ติ เอวมาทิวุตฺตนยานุสาเรน สกฺกา โยเชตุนฺติ อาห ‘‘เสสํ วุตฺตนยเมวา’’ติ. พึงประกอบได้ตามนัยที่กล่าวมาแล้วว่า 'วิมังสาธิปรายายวตี โดยเป็นวิกัปที่ ๑, วิมังสาธิวิภาคาวตี โดยเป็นวิกัปที่ ๒, จินตามัยที่เกิดขึ้นโดยมีจินตาเป็นเหตุ' เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ที่เหลือเป็นไปตามนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง' สุตจินฺตามยญาเณสูติ สุตมยญาเณ จ จินฺตามยญาเณ จ สุตจินฺตามยญาเณสุ จ สุตจินฺตามยญาเณสูติ เอกเทสสรูเปกเสโส เวทิตพฺโพ. จินฺตามยญาเณเยว หิ ปติฏฺฐิตา มหาโพธิสตฺตา จริมภเว วิปสฺสนํ อารภนฺติ, อิตเร สุตจินฺตามยญาเณสูติ. เตหีติ ตถา ปฐนฺเตหิ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘อุปาทารูปํ ปริคฺคณฺหาติ, อรูปํ ปริคฺคณฺหาตี’’ติอาทินา ปฏิปทากถายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๕) วุตฺตนเยน. สุตจินตามยญาเณสูติ พึงทราบว่าเป็นเอกเทศสารูปเอกเสสในสุตมยญาณ จินตามยญาณ และสุตจินตามยญาณทั้งหลาย มหาโพธิสัตว์ทั้งหลายผู้ตั้งมั่นอยู่ในจินตามยญาณเท่านั้น ย่อมเริ่มวิปัสสนาในภพสุดท้าย ส่วนผู้อื่นย่อมเริ่มในสุตจินตามยญาณทั้งหลาย เตหีติ คือโดยผู้ที่อ่านอย่างนั้น วุตตนเยนาติ คือโดยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิปทากถา (เนตติ. อรรถกถา ๕) ว่า 'ย่อมกำหนดอุปาทารูป ย่อมกำหนดอรูป' เป็นต้น ๘. ปรโต โฆโส ปจฺจยภูโต เอติสฺสาติ อธิปฺปาโย. ‘‘ปจฺจตฺตสมุฏฺฐิเตน จ โยนิโสมนสิกาเรนา’’ติ อิทํ อาวุตฺตินเยน ทุติยํ อาวฏฺฏตีติ เวทิตพฺพํ. เตน สาวกานํ ภาวนามยญาณุปฺปตฺติ สงฺคหิตา โหติ. สาวกานเมว วา ญาณุปฺปตฺติ อิธาธิปฺเปตา อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิวิภาคกถนโต. เอตสฺมึ ปกฺเข ปุพฺเพ วุตฺตเอกเสสนโยปิ ปฏิกฺขิตฺโต ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อาสยปโยคปโพธสฺส นิปฺผาทิตตฺตา’’ติ เอเตน ปจฺฉิมจกฺกทฺวยปริยาปนฺนานิ ปุพฺพเหตุสงฺคหานิ สุตจินฺตามยญาณานิ สนฺธาย ‘‘อิมา ทฺเว ปญฺญา อตฺถี’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อตฺถิภาโว เจตาสํ ปฏิปกฺเขน อนุปทฺทุตตา เวทิตพฺพา. อปริกฺขตตฺตา อนภิสงฺขตตฺตา. สุตมยญาณสฺสาปิ ปุริมสิทฺธสฺส. ๘. ความหมายคือ เสียงจากผู้อื่นเป็นปัจจัยของปัญญานี้ พึงทราบว่าคำว่า 'และด้วยโยนิโสมนสิการที่เกิดขึ้นเฉพาะตน' นี้ ย่อมหมุนกลับมาเป็นครั้งที่สองโดยนัยแห่งการกล่าวซ้ำ ด้วยเหตุนั้น การเกิดขึ้นแห่งภาวนามยญาณของพระสาวกจึงถูกสงเคราะห์เข้าไว้ หรือว่าการเกิดขึ้นแห่งญาณของพระสาวกเท่านั้นเป็นสิ่งที่มุ่งหมายในที่นี้ เพราะมีการกล่าวจำแนกบุคคลมีอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น ในฝ่ายนี้ พึงเห็นว่านัยแห่งเอกเสสที่กล่าวไว้ก่อนหน้านี้ก็ถูกปฏิเสธแล้ว ด้วยคำว่า 'เพราะความที่อาศัย ประโยค และความตรัสรู้สำเร็จแล้ว' นี้ ท่านแสดงว่า 'ปัญญาสองอย่างนี้มีอยู่' โดยหมายถึงสุตจินตามยญาณอันเป็นเหตุเบื้องต้นที่สงเคราะห์เข้าในจักรสองหมวดหลัง พึงทราบว่าการมีอยู่ของปัญญาเหล่านั้นคือการไม่ถูกรบกวนด้วยปฏิปักษ์ เพราะไม่ถูกพิจารณา เพราะไม่ถูกปรุงแต่ง แม้สุตมยญาณที่สำเร็จแล้วก่อนหน้านี้ก็เช่นกัน ๙. เทสนาปฏิปทาญาณวิภาเคหีติ [Pg.47] นิสฺสรณเทสนาทิเทสนาวิภาเคหิ, ทุกฺขาปฏิปทาทิปฏิปทาวิภาเคหิ, สุตมยญาณาทิญาณวิภาเคหิ. ๙. เทสนาปฏิปทาญาณวิภาเคหีติ คือด้วยการจำแนกเทศนามีนิสสรณเทศนาเป็นต้น ด้วยการจำแนกปฏิปทามีทุกขาปฏิปทาเป็นต้น และด้วยการจำแนกญาณมีสุตมยญาณเป็นต้น อวสิฏฺฐปาริสชฺเชนาติ ขตฺติยคหปติปริสปริยาปนฺเนน. อฏฺฐนฺนนฺติ ขตฺติยปริสา พฺราหฺมณคหปติสมณจาตุมหาราชิกตาวตึสมารพฺรหฺมปริสาติ อิมาสํ อฏฺฐนฺนํ. อวสิฏฐปาริสัชเชนาติ คือด้วยบริษัทที่เหลือที่รวมอยู่ในบริษัทกษัตริย์และคฤหบดี อัฏฐันนันติ คือของบริษัททั้งแปดเหล่านี้ ได้แก่ บริษัทกษัตริย์ บริษัทพราหมณ์ บริษัทคฤหบดี บริษัทสมณะ บริษัทจาตุมหาราชิกา บริษัทดาวดึงส์ บริษัทมาร และบริษัทพรหม สมตฺเถตีติ สมตฺถํ สมฺพนฺธตฺถํ กโรติ. สมัตเถตีติ คือทำให้มีความหมายที่สมควรแก่การเชื่อมโยง ตเมว ทฺวาทสปทภาวํ ทีเปตฺวาติ สมฺพนฺโธ. ตทตฺถสฺสาติ ฉฉกฺกปริยายตฺถสฺส (ม. นิ. ๓.๔๒๐ อาทโย). สพฺพปริยตฺติธมฺมสงฺคาหกตฺตา ฉฉกฺกปริยายสฺส, ตทตฺถสฺส จ ธมฺมจกฺกปฺปวตฺเตน สุตฺเตน (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) สงฺคหิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สพฺพสฺสาปิ…เป… วิภาเวนฺโต’’ติ. วิสยิภาเวน พฺยญฺชนปทานํ, วิสยภาเวน อตฺถปทานํ สมฺพนฺธํ สนฺธายาห ‘‘เตสํ…เป… สมฺพนฺธภาว’’นฺติ. ความสัมพันธ์คือแสดงความเป็น ๑๒ บทนั้นนั่นเอง คำว่า 'ตทัตถัสสะ' คือ อรรถแห่งฉฉักกปริยาย (ม. อุ. ๓.๔๒๐ เป็นต้น) เพราะฉฉักกปริยายนั้นสงเคราะห์ธรรมที่เป็นปริยัติทั้งหมด และเพราะอรรถของปริยายนั้นถูกสงเคราะห์ด้วยธัมมจักกัปปวัตตนสูตร (สํ. ม. ๕.๑๐๘๑; มหาวรรค ๑๓; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) จึงกล่าวว่า 'แม้ทั้งหมด...เป...แสดงให้แจ่มแจ้ง' ท่านกล่าวว่า 'ความสัมพันธ์ของบทเหล่านั้น...เป...' โดยหมายถึงความสัมพันธ์ของบทพยัญชนะโดยความเป็นวิสัยยี และของบทอรรถโดยความเป็นวิสัย ปทาวยโว อกฺขรานิ. ปทตฺโถติ ปทตฺถาวยโว. ปทตฺถคฺคหณสฺสาติ ปทตฺถาวโพธสฺส. วิเสสาธานํ วิเสสุปฺปตฺติ. วากฺยเภเทติ วากฺยวิเสเส. จิตฺตปริโตสนํ จิตฺตาราธนํ. พุทฺธินิสานํ ปญฺญาย เตชนํ ติกฺขภาวกรณํ. นานาวากฺยวิสยตาปิ สิทฺธา โหติ ปทาทีหิปิ สงฺกาสนสฺส สิทฺธตฺตา. เอกวากฺยวิสยตาย หิ อตฺถปทานํ สงฺกาสนาทโย ยถากฺกมํ อกฺขราทิวิสยา เอวาติ นิยโม สิยา. เอเตนาติ อตฺถปทานํ นานาวากฺยวิสยตฺเถน. อักขระทั้งหลายเป็นส่วนประกอบของบท คำว่า 'ปทัตถะ' คือ ส่วนประกอบของอรรถแห่งบท คำว่า 'ปทัตถัคคหณัสสะ' คือ การรู้แจ้งอรรถแห่งบท การเพิ่มความพิเศษ คือ การเกิดขึ้นแห่งความพิเศษ คำว่า 'วากยเภท' คือ ในประโยคพิเศษ การยังจิตให้ยินดี คือ การยังจิตให้เลื่อมใส การลับปัญญา คือ การลับปัญญาให้คม ความเป็นวิสัยของประโยคต่างๆ ก็สำเร็จได้ เพราะการแสดงให้เห็นด้วยบทเป็นต้นก็สำเร็จแล้ว เพราะหากเป็นวิสัยของประโยคเดียว การแสดงให้เห็นเป็นต้นของบทอรรถ ก็พึงเป็นกฎเกณฑ์ว่า เป็นวิสัยของอักขระเป็นต้นโดยลำดับเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ คือ ด้วยความเป็นวิสัยของบทอรรถในประโยคต่างๆ อุคฺฆฏนาทิอตฺถานีติ อุคฺฆฏนวิปญฺจนนยนปฺปโยชนานิ. คำว่า 'อุกฆาฏนาทิอรรถ' คือ ประโยชน์แห่งนัยคือการเปิดเผยและการแจกแจง ๑๐. อุปติฏฺฐติ เอตฺถาติ อุปฏฺฐิตนฺติ อุปฏฺฐิตสทฺทสฺส อธิกรณตฺถตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุปติฏฺฐนฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ ยถา ‘‘ปทกฺกนฺต’’นฺติ. เตนาห ‘‘อิทํ เนส’’นฺติอาทิ. ปฏิปตฺติเทสนาคมเนหีติ ปฏิปตฺติคมนเทสนาคมเนหิ. ‘‘กิจฺฉํ วตายํ โลโก อาปนฺโน ชายติ จ…เป… ชรามรณสฺสา’’ติอาทินา ชรามรณโต ปฏฺฐาย ปฏิจฺจสมุปฺปาทมุเขน วิปสฺสนํ อภินิวิสิตฺวา มหาคหนํ ฉินฺทิตุํ นิสานสิลายํ ผรสุํ นิเสนฺโต วิย กิเลสคหนํ ฉินฺทิตุํ โลกนาโถ ญาณผรสุํ เตเชนฺโต พุทฺธภาวาย เหตุสมฺปตฺติยา ปริปากคตตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณาธิคมาย วิปสฺสนาคพฺภํ [Pg.48] คณฺหาเปนฺโต อนฺตรนฺตรา นานาสมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา อนุปทธมฺมวิปสฺสนาวเสน อเนกาการโวการสงฺขาเร สมฺมสนฺโต ฉตฺตึสโกฏิสตสหสฺสมุเขน ยํ ญาณํ ปวตฺเตสิ, ตํ ‘‘มหาวชิรญาณ’’นฺติ วทนฺติ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติสญฺจาริมหาวชิรญาณ’’นฺติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๓.๑๔๑) อาคตํ, ตํ เทวสิกํ วฬญฺชนกสมาปตฺตีนํ ปุเรจรานุจรญาณํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยํ ปน วกฺขติ ‘‘ญาณวชิรโมหชาลปทาลน’’นฺติ, ตํ สห วิปสฺสนาย มคฺคญาณํ เวทิตพฺพํ. เอตํ พฺรหฺมจริยนฺติ สาสนพฺรหฺมจริยํ อธิปฺเปตนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘พฺรหฺมุโน’’ติอาทิมาห. ๑๐. คำว่า 'อุปัฏฐิตัง' คือ 'อุปัฏฐิตะ' เพราะตั้งอยู่ ณ ที่นี้ เพื่อแสดงความเป็นอธิกรณัตถะของศัพท์ว่า 'อุปัฏฐิตะ' จึงกล่าวว่า 'อุปัฏฐานัฏฐานะ' เหมือนคำว่า 'ปทักกันตะ' เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'นี้ของชนเหล่านั้น' เป็นต้น คำว่า 'ปฏิปัตติเทสนาคมเนหิ' คือ ด้วยการไปแห่งปฏิปัตติและการไปแห่งการแสดง ด้วยบทว่า 'โลกนี้หนอถึงความลำบากแล้ว ย่อมเกิด...เป็นต้น...แก่ชราและมรณะ' เป็นต้น พระโลกนาถทรงลับขวานคือญาณ เพื่อตัดป่าคือกิเลส เหมือนลับขวานบนหินลับ เพื่อตัดป่าใหญ่ โดยทรงเข้าถึงวิปัสสนาทางปฏิจจสมุปบาท ตั้งต้นแต่ชราและมรณะ เพราะเหตุสมบัติเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้าถึงความแก่กล้าแล้ว ทรงยังวิปัสสนาให้เกิดเพื่อการบรรลุสัพพัญญุตญาณ ทรงเข้าสมาบัติหลายอย่างเป็นครั้งคราว ทรงพิจารณาสังขารอันเป็นวโรกาสหลายประการโดยวิปัสสนาธรรมทีละบท ญาณใดที่ทรงให้เป็นไปโดยมี ๓๖ โกฏิแสนเป็นปากทาง ญาณนั้นท่านเรียกว่า 'มหาวัชรญาณ' แต่ในอรรถกถามาว่า 'มหาวัชรญาณที่แล่นไปในสมาบัติ ๒๔ โกฏิแสน' (ที. สี. อ. ๓.๑๔๑) คำนั้นกล่าวหมายถึงญาณที่เป็นบุรพจารีและอนุจารีของสมาบัติที่ใช้สอยเป็นประจำวัน ส่วนที่จักกล่าวว่า 'ญาณวัชระทำลายข่ายคือโมหะ' นั้น พึงทราบว่าเป็นมรรคญาณพร้อมด้วยวิปัสสนา คำว่า 'เอตัง พรหมจริยัง' คือ มุ่งหมายพรหมจรรย์ในพระศาสนา เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า 'ของพรหม' เป็นต้น เทสนายาติ กรณตฺเถ อิทํ กรณวจนํ. นิยุตฺโตติ เอตฺถ เหตุอตฺโถ อนฺโตนีโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิทฺธาเรตฺวา โยชิโต’’ติ อาห. คำว่า 'เทสนา' นี้เป็นกรณวจนะในอรรถแห่งกรณะ คำว่า 'นิยุตตะ' ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าอรรถแห่งเหตุถูกนำเข้ามาไว้ภายใน จึงกล่าวว่า 'กำหนดแล้วประกอบ' เทสนาหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยเทสนาหารวิภังค์ จบแล้ว ๒. วิจยหารวิภงฺควณฺณนา ๒. อรรถกถาว่าด้วยวิจยหารวิภังค์ ๑๑. ชาติลิงฺคกาลสาธนวิภตฺติสงฺขฺยาวิเสสาทิโต สทฺทโต ปทวิจโย กาตพฺโพ. ตตฺถ กริยมาโน จ ยถาสภาวนิรุตฺติยา เอว กโต สุกโต โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ นามปทํ …เป… อยํ สทฺทโต ปทวิจโย’’ติ วตฺวา ‘‘โส ปนาย’’นฺติอาทิมาห. วตฺตพฺพอตฺถสํวณฺณนาติ ตํตํปทวจนียสฺส อตฺถสฺส เภทํ วตฺวา ปริยาเยหิ วิวริตฺวา กถนํ. ๑๑. พึงทำบทวิเคราะห์จากศัพท์ โดยจำแนกตามชาติ ลิงค์ กาล สาธนะ วิภัตติ สังขยา และความพิเศษเป็นต้น และเพื่อแสดงว่า การวิเคราะห์ที่ทำในที่นั้น ย่อมเป็นอันทำดีแล้วด้วยนิรุตติที่เป็นไปตามสภาวะเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'นี้เป็นนามบท...เป็นต้น...นี้เป็นบทวิเคราะห์จากศัพท์' แล้วกล่าวว่า 'ส่วนบทนั้น...เป็นต้น' คำว่า 'วัตตัพพัตถสังวัณณนา' คือ การกล่าวจำแนกอรรถที่พึงกล่าวของบทนั้นๆ แล้วอธิบายด้วยปริยายต่างๆ วิจิยมานสฺส สุตฺตปทสฺสาติ ปุจฺฉาวเสน ปวตฺตสุตฺตปทสฺส. ‘‘สุตฺตนฺตรปทานิปิ ปุจฺฉาวเสเนว ปวตฺตานี’’ติ วทนฺติ ‘‘น สพฺพมฺปิ สุตฺตปท’’นฺติ. เอกสฺเสว ปทสฺส สมฺภวนฺตานํ อเนเกสํ อตฺถานํ อุทฺธาโร อตฺถุทฺธาโร. เอกสฺเสว ปน อตฺถสฺส สมฺภวนฺตานํ อเนเกสํ ปทานํ อุทฺธาโร ปทุทฺธาโร. สพฺเพ หิ สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต ลพฺภมาเน สพฺเพ ปทตฺเถ. นว สุตฺตนฺเตติ สุตฺตเคยฺยาทิวเสน นวปฺปกาเร สุตฺตสฺมึ อาเนตฺวา วิจินตีติ [Pg.49] โยชนา. อถ วา ‘‘สพฺเพ นว สุตฺตนฺเต’’ติ อิมินา ปวิจยลกฺขเณน หาเรน สุตฺตเคยฺยาทีนิ สพฺพานิปิ นวปฺปการานิ สุตฺตานิ วิจินตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘สุตฺตเคยฺยาทิเก’’ติอาทิ. คำว่า 'วิจิยมานัสสะ สุตตปทัสสะ' คือ บทสูตรที่ดำเนินไปโดยอาศัยการถาม ท่านกล่าวว่า 'แม้บทในพระสูตรอื่นๆ ก็ดำเนินไปโดยอาศัยการถามเท่านั้น' (แต่) 'ไม่ใช่บทสูตรทั้งหมด' การยกขึ้นซึ่งอรรถหลายอย่างที่พึงมีในบทเดียวเท่านั้น ชื่อว่า อัตถุทธาระ ส่วนการยกขึ้นซึ่งบทหลายอย่างที่พึงมีในอรรถเดียวเท่านั้น ชื่อว่า ปทุทธาระ เพราะอรรถแห่งบททั้งหมด ย่อมได้ในพระสูตรที่กำลังอธิบายทั้งหมด คำว่า 'นว สุตตันเต' คือ การนำมาแล้วพิจารณาในพระสูตร ๙ ประเภท โดยมีสุตตะและเคยยะเป็นต้น อีกนัยหนึ่ง ด้วยบทว่า 'สัพเพ นว สุตตันเต' นี้ หมายความว่า ด้วยหารที่มีลักษณะเป็นการพิจารณา ย่อมพิจารณาพระสูตร ๙ ประเภททั้งหมด มีสุตตะและเคยยะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในสุตตะและเคยยะเป็นต้น' เป็นต้น ‘‘โกสลานํ ปุรา รมฺมา’’ติอาทิกา (สุ. นิ. ๙๘๒) ฉปญฺญาส คาถา วตฺถุคาถา. ‘‘ปารายนมนุคายิสฺส’’นฺติ (สุ. นิ. ๑๑๓๗ อาทโย) ปน อาทิกา เอกูนวีสติ คาถา อนุคีติคาถา. อิทํ นามํ กตนฺติ อิทํ ‘‘ปารายน’’นฺติ นามํ กตํ. เตนาห ‘‘ปารํ คมนียา อิเม ธมฺมา, ตสฺมา อิมสฺส ธมฺมปริยายสฺส ‘ปารายนนฺตฺเวว อธิวจน’’’นฺติ (สุ. นิ. ปารายนตฺถุติคาถา; จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถา ๑๔๙ อาทโย). พุทฺธิยํ วิปริวตฺตมานนฺติ อิมสฺส วิจยหารวิภงฺคสฺส เทสนากาเล อายสฺมา มหากจฺจาโน อตฺตโน พุทฺธิยํ วตฺตมานํ กตฺวา เอวมาหาติ โยชนา. คาถา ๕๖ คาถา มีบทว่า 'เมืองของชาวโกศลน่ารื่นรมย์' เป็นต้น (สุ. ขุ. ๙๘๒) เป็นวัตถุคาถา ส่วนคาถา ๑๙ คาถา มีบทว่า 'จักขับร้องปารายนสูตร' เป็นต้น (สุ. ขุ. ๑๑๓๗ เป็นต้น) เป็นอนุคีติคาถา คำว่า 'อิทัง นามัง กะตัง' คือ ชื่อนี้ถูกตั้งว่า 'ปารายนะ' เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ธรรมเหล่านี้ควรไปสู่ฝั่ง เพราะฉะนั้น คำว่า 'ปารายนะ' นี้จึงเป็นชื่อของธัมมปริยายนี้' (สุ. ขุ. ปารายนัตถุติคาถา; จูฬนิ. ปารายนัตถุติคาถา ๑๔๙ เป็นต้น) คำว่า 'พุทธิยัง วิปริวัตตะมานัง' คือ การประกอบความว่า ในเวลาแสดงวิจยหารวิภังค์นี้ ท่านพระมหากัจจายนะได้กระทำให้อยู่ในปัญญาของตนแล้วจึงกล่าวอย่างนี้ เอกํสพฺยากรณสฺส อยนฺติ เอกํสพฺยากรณียา, เอกํเสน วา พฺยากาตพฺพตฺตา เอกํสพฺยากรณียา, เอกํสพฺยากรณโยคฺคาติ อตฺโถ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ฐปนียาติ ฐเปตพฺพตฺตา อพฺยากรณียาติ อตฺโถ. สมยนฺตรปริจเยน นิวารณธมฺมํ ปติ สํสยปกฺขนฺโท ปุจฺฉตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วิมติจฺเฉทน’’นฺติ. ปกติยา ปน นิวารณธมฺมํ อชานนฺโต ญาตุกามตาย ปุจฺฉตีติ อทิฏฺฐโชตนาย ปุจฺฉาปิ สิยา. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘โลกสฺส นิวารณาทีนิ อชานนฺเตนา’’ติ. คำว่า 'เอกังสัพยากรณัสสะ อะยัง' คือ เป็นสิ่งที่ควรพยากรณ์โดยส่วนเดียว หรือเพราะควรพยากรณ์โดยส่วนเดียว จึงเป็นสิ่งที่ควรพยากรณ์โดยส่วนเดียว หมายถึง เหมาะสมแก่การพยากรณ์โดยส่วนเดียว แม้ในบทที่เหลืออีกสองบทก็นัยนี้แหละ คำว่า 'ฐปนียา' คือ เพราะควรตั้งไว้ จึงเป็นสิ่งที่พึงงดเว้นการพยากรณ์ หมายถึง ไม่ควรพยากรณ์ ด้วยความหมายว่า ผู้ที่เคยคุ้นกับลัทธิอื่นแล้วเกิดความสงสัยในธรรมที่พึงห้าม จึงถาม ท่านจึงกล่าวว่า 'วิมติเฉทนะ' ส่วนผู้ที่ไม่รู้ธรรมที่พึงห้ามโดยปกติ แล้วอยากรู้จึงถาม ก็พึงเป็นการถามเพื่อแสดงสิ่งที่ยังไม่เห็น ดังที่จักกล่าวว่า 'เพราะไม่รู้ธรรมที่พึงห้ามเป็นต้นของโลก' เอกวตฺถุปริคฺคหาติ เอกสฺส อภิเธยฺยตฺถสฺส คหณโต. คำว่า 'เอกวัตถุปริคคหา' คือ เพราะการยึดถืออรรถที่พึงแสดงอย่างเดียว วิมุตฺติปริปาจกอินฺทฺริยานิ วิวฏฺฏปกฺเข ฐิตสฺส สทฺธาทโย ธมฺมา, กึ ปเนตฺถ อริยานมฺปิ อินฺทฺริยโลเกน สงฺคโห โหตีติ อาห ‘‘ปริยาปนฺนธมฺมวเสนา’’ติอาทิ. อินทรีย์ที่ยังวิมุตติให้แก่กล้า คือ ธรรมมีศรัทธาเป็นต้นที่ตั้งอยู่ในฝ่ายวิวัฏฏะ ในที่นี้ แม้อริยบุคคลก็สงเคราะห์ด้วยอินทรียโลกหรือ ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยอาศัยธรรมที่สงเคราะห์เข้า' เป็นต้น กาฬปกฺขจาตุทฺทสีฆนวนสณฺฑเมฆปฏลจฺฉาทนอฑฺฒรตฺตีนํ วเสน จตุรงฺคสมนฺนาคเตน. วิวิจฺฉาติ วิจิกิจฺฉาย. เตนาห ‘‘วิจิกิจฺฉาเหตู’’ติ. ทุกฺขมสฺส มหพฺภยนฺติ เอตฺถ วุตฺตํ ‘‘อสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘ชปฺปาภิเลปนํ อสฺส พฺรูมี’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ชปฺปา ตณฺหา อสฺส โลกสฺสา’’ติ อาห. ‘‘สพฺพสตฺตาน’’นฺติอาทินา, ‘‘สพฺพโสวา’’ติอาทินา จ อนฺวยโต, พฺยติเรกโต จ สาติสยํ อวิชฺชาย นีวรณภาวํ [Pg.50] ทสฺเสติ. ‘‘ทูเร สนฺโต ปกาสนฺติ (ธ. ป. ๓๐๔; เนตฺติ. ๑๑), รตฺโต อตฺถํ น ชานาตี’’ติ (เนตฺติ. ๑๑, ๒๗) คาถาทฺวเยนาปิ อนุคีติวิจยํ ทสฺเสตีติ โยเชตพฺพํ. ประกอบด้วยองค์ ๔ โดยอำนาจแห่งกึ่งราตรีที่ถูกปกคลุมด้วยหมู่เมฆและแนวป่าทึบในวันจาตุททสีข้างแรม. คำว่า วิวิจฉา คือ ด้วยวิจิกิจฉา. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'วิจิกิจฉาเหตุ'. ในบทว่า 'ทุกขัง อัสสะ มหัพภยัง' นี้ เพื่อแสดงว่าบทว่า 'อัสสะ' พึงนำมาสัมพันธ์โดยนำมาจากบทว่า 'ชัปปาภิเลปะนัง อัสสะ พรูมิ' จึงกล่าวว่า 'ชัปปา คือตัณหา (มี) แก่โลกนี้'. ด้วยบทว่า 'ของสัตว์ทั้งปวง' เป็นต้น และด้วยบทว่า 'โดยประการทั้งปวง' เป็นต้น ย่อมแสดงความเป็นนิวรณ์ของอวิชชาอย่างยิ่ง ทั้งโดยอนุโลมและโดยปฏิโลม. พึงประกอบความว่า แม้ด้วยคาถาทั้งสองบทว่า 'สัตบุรุษทั้งหลายแม้ในที่ไกลก็ย่อมปรากฏ (ธ. ป. ๓๐๔; เนตติ. ๑๑), ผู้กำหนัดย่อมไม่รู้อรรถ' (เนตติ. ๑๑, ๒๗) ก็ย่อมแสดงอนุคีติวิจยะ. รูปาวจราติ รูปาวจรสตฺตา. วิปริณามทุกฺขตาย มุจฺจนสฺส การณวจนนฺติ สมฺพนฺโธ. ยโต วฏฺฏทุกฺขโต มุจฺจนํ. ตํ วฏฺฏทุกฺขํ อนวเสสปริยาทานวเสน สงฺขารทุกฺขตาคหเณน. คำว่า รูปาวจรา คือ สัตว์ในรูปาวจรภูมิ. มีความสัมพันธ์ว่า เป็นคำกล่าวถึงเหตุแห่งการพ้นจากวิปริณามทุกข์. เพราะการพ้นจากทุกข์ในวัฏฏะใด. ทุกข์ในวัฏฏะนั้น (ย่อมพ้นได้) ด้วยการถือเอาสังขารทุกข์ โดยอำนาจการทำให้สิ้นไปโดยไม่เหลือ. เอกาธารนฺติ เอกวตฺถุ อธิฏฺฐานํ. นิวารณํ วิกฺขมฺภนํ ปิธานํ สมุจฺเฉโทติ อตฺถทฺวยสฺส ปุจฺฉิตตฺตา ‘‘อเนกาธารํ ทสฺเสตุ’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘นิวารณสงฺขาตํ สํวรํ…เป… ปิธิยฺยนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺตี’’ติ (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๐๔๑; จูฬนิ. อฏฺฐ. ๓). ตสฺสตฺโถ ‘‘นิวารณสงฺขาตํ วิกฺขมฺภนํ, สํวรํ, ปิธานญฺจ กเถหี’’ติ. คำว่า เอกาธาระ คือ วัตถุอันเป็นที่ตั้งอันเดียว. เพราะมีการถามถึงอรรถ ๒ คู่ คือ การกั้น (นิวรณ์) การข่มไว้ (วิกขัมภนะ) และการปิด (ปิธานะ) การตัดขาด (สมุจเฉทะ) จึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงอรรถที่มีที่ตั้งหลายอย่าง'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การสำรวมที่เรียกว่าการกั้น...เป... ย่อมปิด ย่อมขาดไป' (สุ. นิ. อรรถกถา ๒.๑๐๔๑; จูฬนิ. อรรถกถา ๓). อรรถของคำนั้นคือ 'จงกล่าวถึงการข่มไว้ที่เรียกว่าการกั้น การสำรวม และการปิด'. ‘‘โวทาน’’นฺติ อิมินา โสตานํ วิกฺขมฺภนวิสุทฺธิ, ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ อิมินา สมุจฺเฉทวิสุทฺธิ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ปุจฺฉาย ทุวิธตฺถวิสยตํ วิวริตุํ ‘เอว’นฺติอาทิ วุตฺต’’นฺติ. ตถา จาห ‘‘โวทายติ…เป… อริยมคฺโค’’ติ. ด้วยคำว่า 'โวทาน' นี้ หมายถึงความบริสุทธิ์ด้วยการข่มกระแสทั้งหลายไว้, ด้วยคำว่า 'วุฏฐานะ' นี้ หมายถึงความบริสุทธิ์ด้วยการตัดขาด ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อเปิดเผยความเป็นวิสัยแห่งอรรถ ๒ อย่างของคำถาม จึงกล่าวคำว่า เอวํ เป็นต้น'. และท่านกล่าวไว้เช่นนั้นว่า 'ย่อมผ่องแผ้ว...เป... อริยมรรค'. ทิฏฺฐิมานาวิชฺชาโสตาปิ ตณฺหาโสตานุคาติ อาห ‘‘เยภุยฺเยน อนุโรธวเสนา’’ติ. อุปจารวเสนาติ นิสฺสิตุปจารวเสน. สพฺพสฺมาติ จกฺขุโต ยาว มนโตติ สพฺพสฺมา ทฺวารโต. สพฺพปฺปกาเรนาตฺติ ตณฺหายนมิจฺฉาภินิเวสนอุนฺนมนาทิปฺปกาเรน. กระแสแห่งทิฏฐิ มานะ และอวิชชา ก็เป็นไปตามกระแสแห่งตัณหา ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยส่วนมากโดยอำนาจความคล้อยตาม'. คำว่า โดยอำนาจแห่งอุปจาระ คือ โดยอำนาจแห่งอุปจาระที่อาศัย. คำว่า จากทั้งหมด คือ จากจักษุจนถึงมนะ คือ จากทวารทั้งหมด. คำว่า โดยประการทั้งปวง คือ โดยประการมีความทะยานอยาก ความยึดมั่นผิด และความยกตน เป็นต้น. ตเมว สตินฺติ ยายํ สติ ปุพฺพภาเค โสตานํ วิกฺขมฺภนวเสน วุตฺตา, ตเมว สตึ. มคฺคกฺขเณ โสตานํ สํวรํ ปิธานํ พฺรูมิ. ยสฺมา ปน ปิธายิกาปิ สติ มคฺคกฺขเณ ปญฺญานุคา, ปญฺญากิจฺจเมเวตฺถ อธิกํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. คำว่า สตินั้นแล คือ สติใดที่กล่าวไว้ในส่วนเบื้องต้นโดยอำนาจการข่มกระแสทั้งหลายไว้ (ข้าพเจ้ากล่าวถึง) สตินั้นแล. ในขณะแห่งมรรค ข้าพเจ้ากล่าวถึงการสำรวมและการปิดกระแสทั้งหลาย. แต่เพราะสติแม้ที่เป็นตัวปิดกั้นก็คล้อยตามปัญญาในขณะแห่งมรรค กิจของปัญญาในที่นี้จึงยิ่งกว่า เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กระแสเหล่านั้นย่อมถูกปิดกั้นด้วยปัญญา'. สํวรปิธานานนฺติ เอตฺถ สํวรสทฺเทน นิวารณํ วุตฺตํ. ในคำว่า 'การสำรวมและการปิดกั้น' นี้ ท่านกล่าวถึงการกั้น (นิวรณ์) ด้วยคำว่า 'สำรวม'. ยสฺมึ ยสฺมึ อริยมคฺเค อนธิคเต ยํ ยํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชนารหํ, ตสฺมึ ตสฺมึ อธิคเต ตํ ตํ วิญฺญาณํ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุชฺฌติ สทฺธึ อตฺตนา สมฺปยุตฺตนามรูเปนาติ อาห ‘‘ตสฺส ตสฺส วิญฺญาณสฺส นิโรเธน สเหวา’’ติ. อนุปฺปาทนิโรโธ หิ เอตฺถ ‘‘นิโรโธ’’ติ อธิปฺเปโต อนุปาทิเสสนิพฺพานสฺส อธิปฺเปตตฺตาติ. อนุสนฺธียติ เอเตนาติ อนุสนฺธิ, อิธ ปุจฺฉิยมาโน อตฺโถ. อภิสังขารวิญญาณใดๆ ที่ควรจะเกิดขึ้นในอริยมรรคใดๆ ที่ยังไม่บรรลุ เมื่อบรรลุอริยมรรคนั้นๆ แล้ว วิญญาณนั้นๆ ย่อมดับไปด้วยอนุปปาทนิโรธ พร้อมกับนามรูปที่สัมปยุตกับตน ท่านจึงกล่าวว่า 'พร้อมด้วยความดับแห่งวิญญาณนั้นๆ นั่นเทียว'. เพราะในที่นี้ประสงค์เอาอนุปปาทนิโรธว่า 'นิโรธ' เพราะประสงค์เอาอนุปาทิเสสนิพพาน. อรรถที่สืบต่อด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า อนุสนธิ ในที่นี้คืออรรถที่ถูกถาม. สห [Pg.51] วิสเยน ทสฺเสตุนฺติ เอตฺถ สจฺจานิ เอว วิสโย. ปหาตพฺพสภาวํ สมุทยสจฺจํ, ตสฺส วิสโย ทุกฺขสจฺจํ. ‘‘สํโยชนิเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน วิหรโต ตณฺหา ปวฑฺฒตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๕๓, ๕๗) หิ วุตฺตํ. ปหายกสภาวํ มคฺคสจฺจํ, ตสฺส วิสโย นิโรธสจฺจนฺติ อาห ‘‘สห วิสเยน…เป… สจฺเจสู’’ติ. กามญฺเจตฺถ ‘‘สมุทโย ทฺวีสุ ภูมีสุ ปหียตี’’ติ อารทฺธํ, ‘‘ทสฺสเนน ตีณิ สํโยชนานิ ปหียนฺติ, ภาวนาย สตฺต สํโยชนานิ ปหียนฺตี’’ติ ปน วิภาควจนเมว วตฺตนฺติ อาห ‘‘ปหายกวิภาคมุเขน ปหาตพฺพวิภาคํ ทสฺเสตุ’’นฺติ. เพื่อแสดงพร้อมกับอารมณ์ ในที่นี้สัจจะทั้งหลายนั่นแหละเป็นอารมณ์. สมุทยสัจจะมีสภาพที่พึงละ อารมณ์ของสมุทยสัจจะนั้นคือทุกขสัจจะ. จริงอยู่ พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย เมื่อบุคคลพิจารณาเห็นความยินดีในธรรมทั้งหลายอันเป็นที่ตั้งแห่งสังโยชน์อยู่ ตัณหาย่อมเจริญ' (สํ. นิ. ๒.๕๓, ๕๗). มรรคสัจจะมีสภาพเป็นผู้ละ อารมณ์ของมรรคสัจจะนั้นคือนิโรธสัจจะ ท่านจึงกล่าวว่า 'พร้อมกับอารมณ์...เป... ในสัจจะทั้งหลาย'. และแม้ในที่นี้จะเริ่มว่า 'สมุทัยย่อมละได้ในภูมิ ๒' แต่เพราะประสงค์จะกล่าวคำจำแนกนั่นเองว่า 'สังโยชน์ ๓ ย่อมละได้ด้วยทัสสนะ สังโยชน์ ๗ ย่อมละได้ด้วยภาวนา' ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อแสดงการจำแนกธรรมที่พึงละ โดยมุขคือการจำแนกธรรมที่เป็นผู้ละ'. นิรวเสสกามราคพฺยาปาทา ตติยมคฺเคน ปหียนฺติ, อิตเร จตุตฺถมคฺเคนาติ วุตฺตํ ‘‘อิตเรหิ ปน นิรวเสส’’นฺติ. ตตฺถาติ กมฺมวิปากวฏฺฏปฺปเภเทน เตธาตุเก ภวตฺตเย. สํโยชนวเสนาติ สพฺพทา โยชนวเสน พนฺธนวเสน. กามราคะและพยาบาทโดยไม่เหลือ ย่อมละได้ด้วยมรรคที่ ๓ ส่วนธรรมที่เหลือย่อมละได้ด้วยมรรคที่ ๔ ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่ส่วนที่เหลือโดยไม่เหลือ'. ในคำว่า ในที่นั้น คือ ในภพ ๓ อันเป็นไปในธาตุ ๓ โดยประเภทแห่งกรรมวัฏและวิปากวัฏ. คำว่า โดยอำนาจแห่งสังโยชน์ คือ โดยอำนาจแห่งการประกอบและการผูกพันไว้ตลอดเวลา. ๑๒. อคฺคผลญาณตาย เอกมฺปิ สมานํ ตนฺนิมิตฺตสฺส ขยานุปฺปาทารมฺมณสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณสฺส วเสน ผลโวหาเรน ทฺเว นามานิ ลภติ. ๑๒. แม้จะเป็นอย่างเดียวโดยความเป็นอัคคผลญาณ แต่ก็ย่อมได้ชื่อ ๒ อย่างโดยโวหารว่าผล ด้วยอำนาจแห่งปัจจเวกขณญาณที่มีความสิ้นไปและความไม่เกิดขึ้นแห่งนิมิตของผลนั้นเป็นอารมณ์. โสมนสฺสนามลาโภ อิมินา อารมฺมณสงฺเกเตนาติ ตทตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ขเย…เป… สมญฺญายา’’ติ อาห. การได้ชื่อว่าโสมนัสด้วยเครื่องหมายแห่งอารมณ์นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'ในการสิ้นไป...เป... ด้วยสมัญญา' เพื่อเปิดเผยอรรถนั้น. ๑๓. ตคฺคหเณเนวาติ ผสฺสปญฺจมกปญฺจรูปินฺทฺริยคฺคหเณเนว. สหจรณาทินาติ สหชาตาทิอนนฺตราทิปจฺจยภาเวน เจว นิสฺสยารมฺมณาทินา จ. ‘‘สมฺปยุตฺต’’นฺติ อิมินา สหิตตา อวิสิฏฺฐตา อิธาธิปฺเปตาติ อาห ‘‘อวิภาเคน คหณียภาวํ สนฺธายา’’ติ. ๑๓. ด้วยการถือเอาสิ่งนั้นนั่นเอง คือ ด้วยการถือเอาธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ และรูปินทรีย์ ๕. ด้วยความเป็นไปตามกันเป็นต้น คือ ด้วยความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น และอนันตรปัจจัยเป็นต้น และด้วยปัจจัยมีนิสสยปัจจัยและอารัมมณปัจจัยเป็นต้น. ด้วยคำว่า 'สัมปยุต' นี้ หมายถึงความเป็นไปร่วมกันและความไม่แยกกันในที่นี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'หมายถึงความเป็นสภาวะที่พึงถือเอาโดยไม่แยกจากกัน'. กถํ สมาธินฺทฺริยํ อุปฺปาเทตีติ อาห ‘‘สติคฺคหเณน เจตฺถ ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ อิธาธิปฺเปต’’นฺติ. น หิ สมาธินา ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ สมฺภวติ. สมาธินทรีย์ย่อมยังให้เกิดขึ้นได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้ประสงค์เอาการละปริยุฏฐานะด้วยการถือเอาสติ'. เพราะการละปริยุฏฐานะย่อมไม่สำเร็จได้ด้วยสมาธิ. ปทหติ เอเตนาติ ปธานํ, วีริยํ. เตติ วีริยสงฺขารา. เอกรเสนาติ ยถา อินฺทฺริยานิ เอกรสานิ โหนฺติ, เอวํ เอกรสภาเวน สรณโต ปวตฺตนโต. ตถา ปวตฺติยา เอว สุฏฺฐุ วต วีริยํ วาเหสีติ โยคินา สงฺกปฺเปตพฺพโต ตทุปควีริยวาหนฏฺเฐน ‘‘สมฺปหํสนา’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เอวํ เม…เป… เหตุภาวโต’’ติ. บุคคลย่อมพยายามด้วยสิ่งนี้ เหตุนั้นสิ่งนี้จึงชื่อว่า ปธานะ คือ วิริยะ. คำว่า เต คือ วิริยสังขารทั้งหลาย. คำว่า โดยรสเดียว คือ โดยความเป็นรสเดียวเหมือนอินทรีย์ทั้งหลายมีรสเดียว เพราะความแล่นไปและเป็นไป. และเพราะการเป็นไปเช่นนั้นนั่นเอง โยคีพึงดำริว่า 'วิริยะย่อมนำไปได้ดีหนอ' ท่านจึงกล่าวว่า 'สัมปหังสนา' โดยอรรถว่าเป็นการนำไปซึ่งวิริยะที่เข้าถึงสภาวะนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อย่างนี้ของข้าพเจ้า...เป... เพราะความเป็นเหตุ'. อิทฺธิสทฺทสฺส [Pg.52] ปฐโม กตฺตุอตฺโถ, ทุติโย กรณตฺโถ วุตฺโต, ปาทสทฺทสฺส เอโก กรณตฺโถ เอว. ปชฺชิตพฺพา จ อิทฺธี วุตฺตา, น จ อิชฺฌนฺติ. ปชฺชิตพฺพา จ อิทฺธี ปชฺชนกรเณน ปาเทน สมานาธิกรณา น โหนฺตีติ ‘‘ปฐเมน อตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโท’’ติ กถํ สกฺกา วตฺตุํ, ตถา อิทฺธิกิริยากรเณน สาเธตพฺพา พุทฺธิสงฺขาตา อิทฺธิ ปชฺชนกิริยากรเณน ปชฺชิตพฺพาติ ทฺวินฺนํ กรณานํ น สมานาธิกรณตา สมฺภวตีติ ‘‘ทุติเยน อตฺเถน อิทฺธิยา ปาโท’’ติ กถํ สกฺกา วตฺตุนฺติ เจ? สกฺกา, ปาทสฺส อิชฺฌมานโกฏฺฐาส อิชฺฌนกรณูปายภาวโต. อถ วา ‘‘ปฐเมน อตฺเถน อิทฺธิยา ปาโท, ทุติเยน อตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโท อิทฺธิปาโท’’ติ เอวํ โยชนโต. กถํ? อนนฺตรตฺโถ ปจฺจาสตฺติญาเยน อิธ ปฐโมติ อธิปฺเปโต, ตโต ปุริโม ทุติโยติ. อรรถแรกของคำว่า "อิทธิ" กล่าวว่าเป็นกัตตุอรรถ, อรรถที่สองเป็นกรณอรรถ, ส่วนคำว่า "บาท" มีกรณอรรถเพียงอย่างเดียว. และอิทธิที่ควรให้สำเร็จก็กล่าวไว้แล้ว แต่ (อิทธิเหล่านั้น) ย่อมไม่สำเร็จ (ด้วยตนเอง). และอิทธิที่ควรให้สำเร็จย่อมไม่เป็นสมานาธิกรณ์กับบาทอันเป็นเครื่องให้สำเร็จ, ดังนี้แล้วจะกล่าวได้อย่างไรว่า "ด้วยอรรถแรก อิทธิเป็นบาทนั่นเอง", อีกทั้งอิทธิอันชื่อว่าปัญญาที่ควรให้สำเร็จด้วยเครื่องกระทำอิทธิกิจ ย่อมควรให้สำเร็จด้วยเครื่องกระทำปัชชนกิจ, ดังนี้แล้วความเป็นสมานาธิกรณ์ของกรณะทั้งสองย่อมไม่เป็นไปได้, ดังนี้แล้วจะกล่าวได้อย่างไรว่า "ด้วยอรรถที่สอง บาทของอิทธิ"? กล่าวได้, เพราะส่วนที่กำลังสำเร็จของบาทเป็นอุบายเครื่องให้สำเร็จ. หรืออีกนัยหนึ่ง โดยการประกอบความอย่างนี้ว่า "ด้วยอรรถแรก บาทของอิทธิ, ด้วยอรรถที่สอง อิทธิเป็นบาทนั่นเอง คือ อิทธิบาท". อย่างไร? อรรถที่อยู่ถัดไปในที่นี้หมายถึงอรรถแรกโดยนัยแห่งความใกล้ชิด, ส่วนอรรถที่อยู่ก่อนหน้านั้นหมายถึงอรรถที่สอง. ‘‘ฉนฺทํ เจ ภิกฺขุ อธิปตึ กริตฺวา ลภติ สมาธิ’’นฺติอาทิ (วิภ. ๔๓๒) วจนโต ฉนฺทสมาธิปฺปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวตีติ เอตฺถาปิ ฉนฺทาธิปติ สมาธิ ฉนฺทสมาธีติ อธิปติสทฺทโลปํ กตฺวา สมาโส วุตฺโตติ วิญฺญายติ. อธิปติสทฺทตฺถทสฺสนวเสเนว ปน ‘‘ฉนฺทเหตุโก, ฉนฺทาธิโก วา สมาธี’’ติ สมฺโมหวิโนทนิยํ (วิภ. อฏฺฐ. ๔๓๑) วุตฺตํ, ตสฺมา อิธาปิ ฉนฺทาธิปติ สมาธิ ฉนฺทสมาธีติ เวทิตพฺโพ. ตํ ปน ฉนฺทํ วุตฺตนเยน สทฺธาสีเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺธาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อิทํ ปธาน’’นฺติ วา วีริยํ วุตฺตํ. วีริยสทฺทาเปกฺขาสหิตํ เอกวจเนน วตฺวา จตุพฺพิธสฺสปิ วีริยสฺส อธิปฺเปตตฺตา นิพฺพตฺเตตพฺพธมฺมวิภาเคน จ ‘‘อิเม สงฺขารา’’ติ วุตฺตํ. เตน ปธานภูตา สงฺขาราติ เอวํ สมาโส เวทิตพฺโพ. สงฺขตสงฺขาราทินิวตฺตนตฺถญฺเจตฺถ ปธานคฺคหณํ. อถ วา ตํ ตํ วิเสสํ สงฺขโรตีติ สงฺขาโร, สพฺพมฺปิ วีริยํ. ตตฺถ จตุกิจฺจสาธกโต อญฺญสฺส นิวตฺตนตฺถํ ปธานคฺคหณนฺติ ปธานภูตา เสฏฺฐภูตาติ อตฺโถ. ตามนัยแห่งพระบาลีว่า ‘ภิกษุเมื่อทำฉันทะให้เป็นอธิบดี ย่อมได้สมาธิ’ เป็นต้น (วิภังค์ ๔๓๒) ว่า ‘ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร’ ในที่นี้ก็พึงทราบว่า บทว่า ‘ฉันทสมาธิ’ นั้น เป็นการกล่าวสมาสโดยการลบคำว่า ‘อธิปติ’ ออกจาก ‘ฉันทาธิปติสมาธิ’ อนึ่ง ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี (อรรถกถาพระวิภังค์ ๔๓๑) ได้กล่าวไว้โดยนัยแห่งการแสดงอรรถของคำว่า ‘อธิปติ’ ว่า ‘สมาธิมีฉันทะเป็นเหตุ หรือมีฉันทะเป็นใหญ่’ เพราะฉะนั้น ในที่นี้ก็พึงทราบว่า ‘ฉันทาธิปติสมาธิ’ นั่นแหละคือ ‘ฉันทสมาธิ’ แต่เมื่อแสดงฉันทะนั้นโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว โดยมีศรัทธาเป็นประธาน จึงกล่าวว่า ‘จิตเตกัคคตาอันมีศรัทธาเป็นอธิปไตย’ หรือกล่าววิริยะว่า ‘นี้คือปธาน’ เมื่อกล่าวด้วยเอกวจนะอันประกอบด้วยความมุ่งหมายในคำว่า ‘วิริยะ’ และเมื่อวิริยะทั้ง ๔ ชนิดเป็นที่ประสงค์ และโดยการจำแนกธรรมที่พึงให้เกิด จึงกล่าวว่า ‘สังขารเหล่านี้’ เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าบทสมาสคือ ‘ปธานสังขาร’ นั้น หมายถึง ‘สังขารที่เป็นประธาน’ และการรับเอาคำว่า ‘ปธาน’ ในที่นี้ ก็เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดว่าเป็นสังขารที่ปรุงแต่ง เป็นต้น อีกนัยหนึ่ง คำว่า ‘สังขาร’ หมายถึงวิริยะทั้งหมด เพราะปรุงแต่งคุณวิเศษนั้นๆ การรับเอาคำว่า ‘ปธาน’ ในที่นี้ ก็เพื่อป้องกันความเข้าใจผิดว่าเป็นอย่างอื่นจากวิริยะที่ยังกิจ ๔ อย่างให้สำเร็จ หมายถึง ‘เป็นประธาน เป็นเลิศ’ วีริยิทฺธิปาทนิทฺเทเส ‘‘วีริยสมาธิปฺปธานสงฺขารสมนฺนาคต’’นฺติ (วิภ. ๔๓๕) ทฺวิกฺขตฺตุํ วีริยํ อาคตํ. ตตฺถ ปุริมํ สมาธิวิเสสนํ ‘‘วีริยาธิปติ สมาธิ วีริยสมาธี’’ติ, ทุติยํ สมนฺนาคมงฺคทสฺสนตฺถํ. ทฺเว เอว หิ สพฺพตฺถ สมนฺนาคมงฺคานิ สมาธิ, ปธานสงฺขาโร จ. ฉนฺทาทโย สมาธิวิเสสนานิ. ปธานสงฺขาโร ปน ปธานวจเนเนว วิเสสิโต, น ฉนฺทาทีหีติ น อิธ วีริยาธิปติตา ปธานสงฺขารสฺส วุตฺตา โหติ. วีริยญฺจ สมาธึ วิเสเสตฺวา ฐิตเมว สมนฺนาคมงฺควเสน [Pg.53] ปธานสงฺขารวจเนน วุตฺตนฺติ นาปิ ทฺวีหิ วีริเยหิ สมนฺนาคโม วุตฺโต โหติ. ยสฺมา ปน ฉนฺทาทีหิ วิสิฏฺโฐ สมาธิ ตถา วิสิฏฺเฐเนว เตน สมฺปยุตฺโต ปธานสงฺขาโร, เสสธมฺมา จ, ตสฺมา สมาธิวิเสสนานํ วเสน ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา’’ติ วุตฺตา. วิเสสนภาโว จ ฉนฺทาทีนํ ตํตํอปสฺสยนวเสน โหตีติ ฉนฺทสมาธิ…เป… อิทฺธิปาทนฺติ เอตฺถ นิสฺสยตฺเถปิ ปาทสทฺเทน อุปายตฺเถน ฉนฺทาทีนํ อิทฺธิปาทตา วุตฺตา โหติ. ตถา หิ อภิธมฺเม อุตฺตรจูฬภาชนีเย ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ฉนฺทิทฺธิปาโท’’ติอาทินา (วิภ. ๔๕๗) ฉนฺทาทีนเมว อิทฺธิปาทตา วุตฺตา. ปญฺหาปุจฺฉเก จ ‘‘จตฺตาโร อิทฺธิปาทา – อิธ ภิกฺขุ ฉนฺทสมาธี’’ติ (วิภ. ๔๖๒) อารภิตฺวาปิ ปุน ฉนฺทาทีนํเยว กุสลาทิภาโว วิภตฺโต. อุปายิทฺธิปาททสฺสนตฺถเมว หิ นิสฺสยิทฺธิปาททสฺสนํ กตํ. อญฺญถา จตุพฺพิธตาว น โหตีติ. อยเมตฺถ ปาฬิวเสน อตฺถวินิจฺฉโย เวทิตพฺโพ. ในนิเทศวิริยิทธิบาท คำว่า ‘ประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร’ (วิภังค์ ๔๓๕) มีคำว่า ‘วิริยะ’ มาสองครั้ง ในที่นั้น คำแรกเป็นวิเสสนะของสมาธิ คือ ‘วิริยาธิปติสมาธิ’ นั่นแหละคือ ‘วิริยสมาธิ’ ส่วนคำที่สองนั้น เพื่อแสดงองค์ประกอบแห่งการประกอบพร้อม เพราะองค์ประกอบแห่งการประกอบพร้อมมีเพียงสองอย่างในทุกที่ คือ สมาธิ และปธานสังขาร ฉันทะเป็นต้นเป็นวิเสสนะของสมาธิ แต่ปธานสังขารนั้นถูกวิเศษด้วยคำว่า ‘ปธาน’ เท่านั้น ไม่ได้ถูกวิเศษด้วยฉันทะเป็นต้น เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงไม่ได้กล่าวถึงความเป็นวิริยาธิปไตยของปธานสังขาร และวิริยะที่ตั้งอยู่โดยวิเศษสมาธิแล้วนั่นแหละ ถูกกล่าวด้วยคำว่า ‘ปธานสังขาร’ โดยเป็นองค์ประกอบแห่งการประกอบพร้อม เพราะฉะนั้น จึงไม่ได้กล่าวถึงการประกอบพร้อมด้วยวิริยะสองอย่าง แต่เพราะสมาธิที่วิเศษด้วยฉันทะเป็นต้น และปธานสังขารที่ประกอบด้วยสมาธิที่วิเศษนั้น รวมถึงธรรมที่เหลือด้วย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘อิทธิบาท ๔’ โดยนัยแห่งวิเสสนะของสมาธิ และความเป็นวิเสสนะของฉันทะเป็นต้นนั้น ย่อมมีโดยนัยแห่งการอาศัยซึ่งกันและกัน เพราะฉะนั้น ในคำว่า ‘ฉันทสมาธิ...เป... อิทธิบาท’ นี้ คำว่า ‘บาท’ ย่อมกล่าวถึงความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้น แม้โดยอรรถว่า ‘นิสสัย’ และโดยอรรถว่า ‘อุบาย’ ดังนั้น ในอภิธรรม จูฬภาชนีย์ตอนท้าย (วิภังค์ ๔๕๗) ก็ได้กล่าวถึงความเป็นอิทธิบาทของฉันทะเป็นต้นว่า ‘อิทธิบาท ๔ คือ ฉันทิทธิบาท’ เป็นต้น และในปัญหาปุจฉกะก็ได้เริ่มต้นด้วยคำว่า ‘อิทธิบาท ๔ คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้มีฉันทสมาธิ’ (วิภังค์ ๔๖๒) แล้วจำแนกความเป็นกุศลเป็นต้นของฉันทะเป็นต้นอีก แท้จริง การแสดงนิสสยิทธิบาทนั้น ก็เพื่อแสดงอุบายิทธิบาทนั่นเอง ถ้ามิฉะนั้นแล้ว ความเป็น ๔ อย่างก็จักไม่มี ในที่นี้ พึงทราบการวินิจฉัยอรรถโดยนัยแห่งพระบาลีดังนี้ ตทงฺคสมุจฺเฉทนิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตตฺตํ วตฺวา ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวกนิสฺสิตสฺส อวจนํ ‘‘ฉนฺทสมาธิ…เป… อิทฺธิปาทํ ภาเวตี’’ติ (วิภ. ๔๓๒) ภาเวตพฺพานํ อิทฺธิปาทานํ วุตฺตตฺตา. ภาวิติทฺธิปาทสฺส หิ สจฺฉิกาตพฺพา ผลปริยาปนฺนา อิทฺธิปาทาติ. เมื่อกล่าวถึงความเป็นผู้ที่อาศัยวิเวกคือตทังคะ สมุจเฉท และนิสสรณะแล้ว การไม่กล่าวถึงการอาศัยปฏิปัสสัทธิวิเวกนั้น เป็นเพราะได้กล่าวถึงอิทธิบาทที่พึงเจริญไว้แล้วในคำว่า ‘ย่อมเจริญฉันทสมาธิ...เป... อิทธิบาท’ (วิภังค์ ๔๓๒) เพราะอิทธิบาทที่เจริญแล้วนั้น เป็นอิทธิบาทที่พึงทำให้แจ้งอันจัดเข้าในผล โวสฺสคฺคสทฺโท ปริจฺจาคตฺโถ, ปกฺขนฺทนตฺโถ จาติ โวสฺสคฺคสฺส ทุวิธตา วุตฺตา. ยถาวุตฺเตน ปกาเรนาติ ตทงฺคสมุจฺเฉทปฺปกาเรน, ตนฺนินฺนภาวารมฺมณปฺปกาเรน จ. ปริณมนฺตํ วิปสฺสนกฺขเณ. โวสสัคคศัพท์ มีอรรถว่า ‘การสละ’ และมีอรรถว่า ‘การก้าวเข้าไป’ จึงกล่าวถึงความเป็นสองอย่างของโวสสัคคะ คำว่า ‘โดยประการที่กล่าวมาแล้ว’ หมายถึง โดยประการแห่งตทังคสมุจเฉท และโดยประการแห่งอารมณ์ที่มีความน้อมไปในสิ่งนั้น ที่แปรผันไปในขณะแห่งวิปัสสนา ๑๔. ปุพฺพภาคปญฺญายาติ เอกาวชฺชนนานาวชฺชนวีถีสุ ปวตฺตอุปจารปญฺญาย. อธิคมปญฺญายาติ อปฺปนาปญฺญาย. ปุน ปุพฺพภาคปญฺญายาติ นานาวชฺชนุปจารปญฺญาย, ปฏิสนฺธิปญฺญาย วา. อุปจารปญฺญายาติ เอกาวชฺชเน, สพฺพตฺถ วา ปวตฺตอุปจารปญฺญาย. ๑๔. คำว่า ‘ด้วยปุพพภาคปัญญา’ หมายถึง ด้วยอุปจารปัญญาที่เกิดขึ้นในวิถีแห่งการนึกถึงครั้งเดียวและหลายครั้ง คำว่า ‘ด้วยอธิคมปัญญา’ หมายถึง ด้วยอัปปนาปัญญา คำว่า ‘อีกด้วยปุพพภาคปัญญา’ หมายถึง ด้วยอุปจารปัญญาในการนึกถึงหลายครั้ง หรือด้วยปฏิสนธิปัญญา คำว่า ‘ด้วยอุปจารปัญญา’ หมายถึง ด้วยอุปจารปัญญาที่เกิดขึ้นในการนึกถึงครั้งเดียว หรือในทุกที่ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวิจโยปีติ ยถาวุตฺตาย ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนวิจโยปิ. วุตฺตนยานุสาเรนาติ อทิฏฺฐโชตนา, วิมติจฺเฉทนา จาติ เหฏฺฐา วุตฺตนยานุคมเนน. คำว่า ‘แม้การวิจัยคำถามและคำตอบ’ หมายถึง แม้การวิจัยคำตอบของคำถามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘โดยอนุโลมตามนัยที่กล่าวมาแล้ว’ หมายถึง โดยการดำเนินตามนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างว่า ‘การทำให้ปรากฏสิ่งที่ยังไม่เห็น และการตัดความสงสัย’ ๑๕. เสเข [Pg.54] อเสเขติ เสกฺเข อริยปุคฺคเล, อเสกฺเข อริยปุคฺคเล. วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมปฺปหาเนติ วิปสฺสนํ ปุเรจาริกํ กตฺวา ปวตฺตกิเลสปฺปหาเน, ปหานาภิสมเยติ อตฺโถ. ๑๕. คำว่า ‘ในเสกขะและอเสกขะ’ หมายถึง ในอริยบุคคลผู้เป็นเสกขะ และในอริยบุคคลผู้เป็นอเสกขะ คำว่า ‘ด้วยการละที่มีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า’ หมายถึง ด้วยการละกิเลสที่เกิดขึ้นโดยมีวิปัสสนาเป็นเบื้องหน้า มีอรรถว่า ‘ด้วยการตรัสรู้ด้วยการละ’ ‘‘ยํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา’’ติ ปาฬึ ทสฺเสตฺวา ปุน ‘‘ยํ อนิจฺเจ ทุกฺเข อนตฺตนี’’ติ วจนํ เอวมฺเปตฺถ ปฐนฺตีติ ทสฺเสตุํ. การแสดงพระบาลีว่า ‘สิ่งใดไม่เที่ยง เป็นทุกข์ เป็นอนัตตา’ แล้วกล่าวอีกว่า ‘สิ่งใดในสิ่งไม่เที่ยง ในสิ่งเป็นทุกข์ ในสิ่งเป็นอนัตตา’ นั้น ก็เพื่อแสดงว่า ในที่นี้มีการอ่านอย่างนี้ เสสสํกิเลสโวทานธมฺมาติ เคธโต อวสิฏฺฐสํกิเลสธมฺมา จ สพฺพโวทานธมฺมา จ. อภาเวนาติ อภาวเนน อภาวกรเณน. คำว่า ‘ธรรมอันเป็นเครื่องเศร้าหมองที่เหลือและธรรมอันเป็นโวทาน’ หมายถึง ธรรมอันเป็นเครื่องเศร้าหมองที่เหลือจากความโลภ และธรรมอันบริสุทธิ์ทั้งหมด คำว่า ‘ด้วยความไม่มี’ หมายถึง ด้วยการไม่ให้มี ด้วยการทำให้ไม่มี ปโยคปรกฺกมนฺติ ภุสํ โยโค ปโยโค, ปโยโคว ปรกฺกโม ปโยคปรกฺกโม, จิตฺตํ. อุกฺขิปตีติ โกสชฺชปกฺเข ปติตุํ อเทนฺโต กุสลปกฺเข อุทฺธํ ขิเปนฺโต วิย ปวตฺตติ. ปธานวีริยนฺติ อกุสลานํ อนุปฺปาทนฏฺเฐน อุตฺตมวีริยํ. โยเชตพฺพานีติ ‘‘อาเสวมาโน วายมตี’’ติอาทินา โยเชตพฺพานิ. อนุปฺปนฺนาติ อวตฺตพฺพตํ อาปนฺนานนฺติ ภูมิลทฺธารมฺมณาธิคฺคหิตาวิกฺขมฺภิตาสมุคฺฆาฏิตุปฺปนฺนานํ. คำว่า ‘ความเพียรพยายาม’ หมายถึง ความเพียรอย่างแรงกล้า นั่นคือความเพียรนั่นเอง คือจิต คำว่า ‘ยกขึ้น’ หมายถึง ย่อมเป็นไปเหมือนยกขึ้นสู่ฝ่ายกุศล ไม่ให้ตกไปในฝ่ายแห่งความเกียจคร้าน คำว่า ‘ปธานวิริยะ’ หมายถึง วิริยะอันสูงสุดโดยอรรถว่าไม่ให้อกุศลเกิดขึ้น คำว่า ‘พึงประกอบ’ หมายถึง พึงประกอบโดยนัยแห่ง ‘เมื่อเสพย่อมพยายาม’ เป็นต้น คำว่า ‘ยังไม่เกิด’ หมายถึง ธรรมที่ถึงซึ่งความไม่พึงกล่าวถึง คือ ธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่ได้ในภูมิ ที่ยังไม่ถูกยึดถือ ที่ยังไม่ถูกข่มไว้ ที่ยังไม่ถูกถอนขึ้น ๑๖. ‘‘อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยานี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ปฐมมคฺเค สทฺธาทโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. อินฺทฺริยคฺคหณญฺจ ปาฬิยํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ๑๖. เพราะได้กล่าวไว้ว่า ‘อินทรีย์ของบุคคลที่ ๘’ จึงกล่าวว่า ‘ศรัทธาเป็นต้นในมรรคแรก’ เป็นต้น และการรับเอาคำว่า ‘อินทรีย์’ ในพระบาลีนั้น พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น อสุภานุปสฺสนา กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘สติปฏฺฐานภาวนาย สุนิคฺคหิโต กามวิตกฺโก’’ติ. สมาธิ อุปฺปชฺชมาโน กามวิตกฺกมฺปิ นิคฺคเหตฺวา เอว อุปฺปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนวชฺชสุขปทฏฺฐาเนนา’’ติอาทิมาห. ‘‘กุสเลสุ ธมฺเมสุ อารทฺธวีริโย’’ติอาทินา ธมฺมจฺฉนฺทโต อุปฺปชฺชมาโน วีริยจฺฉนฺโท ขนฺตึ ปริพฺรูเหตีติ ทสฺเสติ. อนวชฺชธมฺมานํ อุปการกธมฺมาเสวนํ วิย อนุปการกธมฺมปริวชฺชนมฺปิ ปญฺญานิเสวเนเนว โหตีติ อาห ‘‘สมาธิอาทีน’’นฺติอาทิ. คำว่า ‘อสุภานุปัสสนาคือกายานุปัสสนาสติปัฏฐาน’ จึงกล่าวว่า ‘กามวิตกถูกข่มไว้ดีแล้วด้วยการเจริญสติปัฏฐาน’ เมื่อแสดงว่าสมาธิเมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นโดยข่มกามวิตกไว้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘ด้วยสุขที่ไม่มีโทษเป็นที่ตั้ง’ เป็นต้น ด้วยคำว่า ‘ปรารภความเพียรในกุศลธรรมทั้งหลาย’ เป็นต้น ย่อมแสดงว่าวิริยฉันทะที่เกิดขึ้นจากธรรมฉันทะ ย่อมบำรุงขันติให้บริบูรณ์ และการเว้นธรรมที่ไม่เป็นประโยชน์ ก็ย่อมมีด้วยการเสพปัญญาเท่านั้น เหมือนกับการเสพธรรมที่เป็นประโยชน์แก่ธรรมที่ไม่มีโทษ จึงกล่าวว่า ‘ของสมาธิเป็นต้น’ เป็นต้น ๑๗. สพฺพธมฺมาธิฏฺฐานํ เทสนํ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน วิภชิตุํ ‘‘โลโก นามา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺพธมฺมานนฺติ…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ อาห. มหคฺคตธมฺเมสุ ฐานํ ตํสมฺปาทนาว. ตถา เสเสสุ. วฑฺฒิยมาเนสูติ ยถา วิมุตฺตึ ปริปาจยนฺติ, เอวํ พฺรูหิยมาเนสุ. ๑๗. เมื่อแสดงว่า การแสดงที่ตั้งแห่งธรรมทั้งปวงนั้น ได้กล่าวคำว่า ‘โลกชื่อว่า’ เป็นต้น เพื่อจำแนกด้วยการแสดงที่ตั้งแห่งบุคคล จึงกล่าวว่า ‘ของธรรมทั้งปวง...เป็นต้น...เพื่อแสดง’ การตั้งอยู่ในมหาคตธรรมนั้น คือการยังมหาคตธรรมนั้นให้สำเร็จนั่นเอง ในธรรมที่เหลือก็เช่นกัน คำว่า ‘เมื่อเจริญ’ หมายถึง เมื่อเจริญอย่างที่ทำให้วิมุตติสุกงอม ทสฺสนปริญฺญาติ รูปารูปธมฺมานํ สลกฺขณโต, ปจฺจยโต จ ปริชานนา. เตนาห ‘‘ญาตปริญฺญา’’ติ. ปฏิปกฺขวิธมเนน สทฺธึ ลกฺขณตฺตยวิภาวนา อิธ ‘‘ภาวนาปริญฺญา’’ติ อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ภาวนา…เป… ปริญฺญา จา’’ติ[Pg.55]. ทสฺสนตฺถา ปริญฺญา ทสฺสนปริญฺญา, ภาวนตฺถา ปริญฺญา ภาวนาปริญฺญาติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ทัสสนปริญญา คือการกำหนดรู้รูปธรรมและอรูปธรรมโดยลักษณะเฉพาะและโดยปัจจัย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ญาตปริญญา" การแสดงลักษณะ ๓ อย่างพร้อมกับการขจัดฝ่ายปฏิปักษ์ในที่นี้ประสงค์เอาว่า "ภาวนาปริญญา" จึงกล่าวว่า "ภาวนา...และปริญญา" ปริญญาเพื่อการเห็น คือ ทัสสนปริญญา, ปริญญาเพื่อการเจริญ คือ ภาวนาปริญญา พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้ กกฺขฬผุสนาทีติ กกฺขฬาทิผุสนาทิ. อภิชานิตฺวาติ อภิญฺญาย ปญฺญาย ชานิตฺวา, ฐิตสฺส อภิชานนเหตุ วาติ อตฺโถ. อตฺโถติ ผลํ. นโยติ วุตฺตนโย. คำว่า กักขฬผุสนาทิ (การถูกต้องสัมผัสอันหยาบเป็นต้น) คือ การถูกต้องสัมผัสอันหยาบเป็นต้น คำว่า อภิชานิตวา (รู้ยิ่งแล้ว) คือ รู้ด้วยปัญญาอันยิ่ง, อรรถว่า เป็นเหตุให้รู้ยิ่งซึ่งสิ่งที่ตั้งอยู่ คำว่า อัตถะ (อรรถ) คือ ผล คำว่า นยะ (นัย) คือ นัยที่กล่าวแล้ว ‘‘ยํ อสงฺขต’’นฺติปิ ปฐนฺติ. จตุนยโกวิโทติ เอกตฺตนานตฺตาทินยจตุกฺเก นิปุโณ. เทสนายุตฺติกุสโลติ ธมฺมานํ เทสนาวิธิมฺหิ กุสโล. บางแห่งก็อ่านว่า "ยัง อสังขตัง" (สิ่งที่ไม่ปรุงแต่ง) คำว่า จตุนยโกวิโท (ผู้ฉลาดในนัย ๔) คือ ผู้ชำนาญในนัย ๔ มีเอกัตตะ (ความเป็นอันเดียวกัน) และนานัตตะ (ความเป็นต่างกัน) เป็นต้น คำว่า เทสนายุตติกุสโล (ผู้ฉลาดในความเหมาะสมแห่งการแสดง) คือ ผู้ฉลาดในวิธีแสดงธรรมทั้งหลาย สทิสี กาตพฺพา สํสนฺทนวเสนาติ อธิปฺปาโย. อาเนตพฺพา ‘‘อยํ เทสนา อิมาย เทสนาย เอวํ สํสนฺทตี’’ติ. อตฺถโต อเปตนฺติ อยุตฺตตฺถํ. อสมฺพนฺธตฺถนฺติ อญฺญมญฺญํ อสมฺพนฺธปทตฺถํ. นนุ ปฏฺฐานวิจาโร นยวิจาโร วิย หาเรหิ อสมฺมิสฺโส วิจารณนฺตโรติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. อิธ นิกฺขิตฺโตติ อิธ สุตฺตวิจเย สุตฺตตฺถวิจารภาวโต นิกฺขิตฺโต, เอเตน วา ปฏฺฐานสฺส หารนฺโตคธภาวทสฺสเนเนว มูลปทานํ วิย ปฏฺฐานสฺส ปทตฺถนฺตราภาโว ทสฺสิโตติ เวทิตพฺพํ. พึงทำให้เหมือนกันโดยการเทียบเคียง ดังนี้เป็นอัธยาศัย พึงนำมาว่า "พระสูตรนี้ย่อมเข้ากันได้กับพระสูตรนี้อย่างนี้" คำว่า อัตถโต อเปตัง (คลาดเคลื่อนจากอรรถ) คือ อรรถที่ไม่สมควร คำว่า อสัมพันธัตถัง (อรรถที่ไม่เกี่ยวข้องกัน) คือ บทและอรรถที่ไม่เกี่ยวข้องกัน อนึ่ง การพิจารณาปัฏฐานนั้น ไม่ใช่การพิจารณาที่ปะปนกับหาระทั้งหลาย เหมือนการพิจารณานัยหรือ? เมื่อนึกถึงคำถามนี้ จึงกล่าวว่า "ยสฺมา ปนา" (ก็เพราะเหตุใด) เป็นต้น คำว่า อิทะ นิกขิตโต (ถูกยกไว้ในที่นี้) คือ ถูกยกไว้ในที่นี้ ในการพิจารณาสูตร เพราะเป็นความพิจารณาอรรถแห่งสูตร, หรือพึงทราบว่า ด้วยการแสดงว่าปัฏฐานเป็นส่วนหนึ่งของหาระนี้เอง ย่อมแสดงว่าปัฏฐานไม่มีบทและอรรถอื่น เหมือนบทมูลทั้งหลาย อิมสฺส สุตฺตสฺสาติ สํวณฺณิยมานสุตฺตํ สนฺธายาห. กสฺมึ วา ปเทติ สํวณฺณิยมานํ คาถํ สนฺธายาห. ตพฺพิจเยนาติ ปุจฺฉาทิวิจเยน, อสฺสาทาทิวิจเยน จ. คำว่า อิมัสสะ สุตตัสสะ (แห่งพระสูตรนี้) กล่าวหมายถึงพระสูตรที่กำลังอธิบาย คำว่า กัสสมิง วา ปเท (หรือในบทไหน) กล่าวหมายถึงคาถาที่กำลังอธิบาย คำว่า ตัพพิจะเยนะ (ด้วยการพิจารณานั้น) คือ ด้วยการพิจารณาคำถามเป็นต้น และด้วยการพิจารณาอัสสาทะ (ความพอใจ) เป็นต้น วิจยหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. วิจยหารวิภังควัณณนา จบแล้ว ๓. ยุตฺติหารวิภงฺควณฺณนา ๓. ยุตติหารวิภังควัณณนา ๑๘. เอวเมตสฺส สุตฺตสฺส อตฺโถ น คเหตพฺโพ, เอวํ ปน คเหตพฺโพติ อคฺคเหตพฺพคเหตพฺพานํ อตฺถานํ วิชหนคฺคหณตฺถาย ยุตฺตายุตฺติวิจารณายํ วชฺเชตพฺเพสุ ตาว ปฐมํ ปฏิปตฺตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตถากาเรน คยฺหมานา สุตฺตตฺถา วิสโย’’ติ ยถา ‘‘วามํ มุญฺจ, ทกฺขิณํ คณฺหา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘; วิสุทฺธิ. มหาฏี. ๑.๑๔; สํ. นิ. ฏี. ๑.๑.๒๑๓). วชฺเชตพฺพภาวโต หิ สุตฺตปเทหิ สุตฺตตฺเถ [Pg.56] วิเวจิเต คเหตพฺพภาโว จ อวสิฏฺโฐ โหติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘เมตฺตาวิหารสฺส สโต พฺยาปาโท จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตี’ติ น ยุชฺชติ เทสนา, ‘พฺยาปาโท ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตี’ติ ยุชฺชติ เทสนา’’ติ (เนตฺติ. ๒๑). ๑๘. อรรถแห่งพระสูตรนี้ไม่พึงถือเอาอย่างนี้ แต่พึงถือเอาอย่างนี้ เพื่อละและถือเอาอรรถที่พึงถือและไม่พึงถือ ในการพิจารณาความสมควรและไม่สมควร จึงแสดงว่า "การปฏิบัติเบื้องต้นในบรรดาสิ่งที่พึงเว้น คือ อรรถแห่งพระสูตรที่ถูกถือเอาโดยไม่เป็นจริง เป็นวิสัย" ดังคำว่า "จงทิ้งซ้าย จงถือขวา" (ธ.ส.อ. 498; วิสุทธิ.มหาฏี. 1.14; สํ.นิ.ฏี. 1.1.213) เพราะความเป็นสิ่งที่พึงเว้น เมื่ออรรถแห่งพระสูตรถูกแยกแยะด้วยบทแห่งพระสูตรแล้ว ความเป็นสิ่งที่พึงถือก็ยังคงเหลืออยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "การแสดงว่า 'เมื่อมีเมตตาอยู่ พยาบาทจะครอบงำจิตอยู่' ย่อมไม่สมควร, การแสดงว่า 'พยาบาทจะถึงซึ่งการละ' ย่อมสมควร" (เนตติ. 21) ยุตฺตินิทฺธารเณน อยถาสภาวโต วิเวจิตฺวา ยถาสภาวโต ธมฺมสฺส คหณการณานิ กเถนฺโต ‘‘มหนฺตา อปทิสิตพฺพา เอเตสนฺติ มหาปเทสา’’ติ อิมมตฺถมาห ‘‘พุทฺธาทโย’’ติอาทินา. ปติฏฺฐานานีติ ปติฏฺฐานสาธนานิ. เสเสสูติ สงฺฆาปเทสาทีสุ. ปฐมตฺโถ เอว หิ อิธ ปาฬิ อาคโต, วินิจฺฉยเน การณํ มหาปเทโสติ อธิปฺปาโย. สุตฺโตตรณาทีติ อาทิสทฺเทน สุตฺตาโนตรณาทิปิ สงฺคยฺหติ. สุตฺโตตรณวินยสนฺทสฺสนานิ หิ เกนจิ ยถาภตสฺส คนฺถสฺส ‘‘ธมฺโม’’ติ วินิจฺฉยเน การณํ. สุตฺตาโนตรณวินยาสนฺทสฺสนานิ ‘‘อธมฺโม’’ติ. ยทิ เอวนฺติ ยทิ ยถาภตสฺส คนฺถสฺส สุตฺตวินเยหิ สํสนฺทนํ ‘‘ธมฺโม’’ติ, อสํสนฺทนํ ‘‘อธมฺโม’’ติ วินิจฺฉยการณํ, เอวํ สนฺเตติ อตฺโถ. สมฺปทียติ ญาปียติ ธมฺโม เอเตหีติ สมฺปทายา, อกฺขาตาโร. เมื่อกล่าวถึงเหตุแห่งการถือเอาธรรมตามสภาพจริง โดยแยกแยะจากสภาพที่ไม่จริงด้วยการกำหนดความสมควร จึงกล่าวอรรถนี้ว่า "มหันตา อปทิสิตัพพา เอเตสันติ มหาปเทสา" (สิ่งที่ยิ่งใหญ่ที่พึงอ้างอิงถึงเหล่านี้ คือ มหาปเทส) ด้วยคำว่า "พุทธาทโย" (พระพุทธเจ้าเป็นต้น) คำว่า ปติฏฐานานิ (ที่ตั้ง) คือ สิ่งที่ทำให้เป็นที่ตั้ง คำว่า เสเสสุ (ในที่เหลือ) คือ ในสังฆาปเทสเป็นต้น อรรถแรกนั่นแหละมาในบาลีนี้, มหาปเทสเป็นเหตุในการวินิจฉัย ดังนี้เป็นอัธยาศัย คำว่า สุตโตตรณาทิ (การลงสู่พระสูตรเป็นต้น) ด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์เอาการไม่ลงสู่พระสูตรเป็นต้นด้วย การลงสู่พระสูตรและการแสดงวินัย ย่อมเป็นเหตุในการวินิจฉัยคัมภีร์ที่ใครนำมาว่า "เป็นธรรม" การไม่ลงสู่พระสูตรและการไม่แสดงวินัย ย่อมเป็นเหตุในการวินิจฉัยว่า "เป็นอธรรม" คำว่า ยทิ เอวัง (ถ้าเป็นอย่างนั้น) คือ ถ้าการเทียบเคียงคัมภีร์ที่นำมากับพระสูตรและวินัยเป็นเหตุวินิจฉัยว่า "เป็นธรรม", และการไม่เทียบเคียงเป็นเหตุวินิจฉัยว่า "เป็นอธรรม", อรรถว่า "เมื่อเป็นอย่างนั้น" ธรรมย่อมสำเร็จ ย่อมถูกรู้แจ้งด้วยสิ่งเหล่านี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า สัมปทายา (ผู้บอกกล่าว), คือ ผู้บอกกล่าว วินียนฺติ ราคาทโย เอเตนาติ วินโย, การณํ. เตนาห ‘‘ราคาทิวูปสมนิมิตฺต’’นฺติ. กึ ปน ตํ? สาธิฏฺฐานสมถวิปสฺสนาทิธมฺมา. เย ปรโต ‘‘เตจตฺตาลีสํ โพธงฺคมา ธมฺมา’’ติ (เนตฺติ. ๒๔) วกฺขติ. ราคะเป็นต้นย่อมถูกนำออกไปได้ด้วยสิ่งนี้ เพราะเหตุนั้นจึงชื่อว่า วินัย, คือ เหตุ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เป็นเครื่องหมายแห่งความสงบระงับราคะเป็นต้น" ก็สิ่งนั้นคืออะไร? คือ ธรรมทั้งหลายมีสมถะและวิปัสสนาพร้อมด้วยอธิษฐานเป็นต้น ซึ่งท่านจะกล่าวในภายหลังว่า "ธรรมทั้งหลายที่เป็นองค์แห่งโพธิ ๔๓ อย่าง" (เนตติ. 24) วินยมหาปเทสา กปฺปิยานุโลมโต อนุโลมกปฺปิยํ นาม, ตํสทิสตาย สุตฺตนฺตมหาปเทสาปิ อนุโลมกปฺปิยนฺติ อฏฺฐกถาโวหาโร. เตน วุตฺตํ ‘‘ยํ อนุโลมกปฺปิยนฺติ วุจฺจตี’’ติ. วินัยมหาปเทสชื่อว่า อนุโลมกัปปิยะ (สิ่งที่ควรแก่การอนุโลม) โดยการอนุโลมตามสิ่งที่ควร, แม้สุตตันตมหาปเทสก็ชื่อว่า อนุโลมกัปปิยะ เพราะมีความคล้ายคลึงกัน ดังนี้เป็นโวหารของอรรถกถา เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สิ่งที่เรียกว่า อนุโลมกัปปิยะ" ยทิปิ ตตฺถ ตตฺถ ปวตฺตา ภควโต ปกิณฺณกเทสนา อฏฺฐกถา, สา ปน ธมฺมสงฺคาหเกหิ เตปิฏกํ พุทฺธวจนํ สงฺคายิตฺวา ตสฺส อตฺถสํวณฺณนานุรูเปน วาจนามคฺคํ อาโรปิตตฺตา อาจริยวาโท นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘อาจริยวาโท นาม อฏฺฐกถา’’ติ. ติสฺโสปิ สงฺคีติโย อารุฬฺโห เอว หิ พุทฺธวจนสฺส อตฺถสํวณฺณนาภูโต กถามคฺโค ปจฺฉา ตมฺพปณฺณิเยหิ มหาเถเรหิ สีหฬภาสาย ฐปิโต. อตฺตโนมติ เถรวาโท. สเมนฺตเมว คเหตพฺพนฺติ ยถา ปาฬิยา สํสนฺทติ[Pg.57], เอวํ มหาปเทสโต อตฺถา อุทฺธริตพฺพาติ ทสฺเสติ. ปมาทปาฐวเสน อาจริยวาทสฺส กทาจิ ปาฬิยา อสํสนฺทนาปิ สิยา, โส น คเหตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สุตฺเตน สเมนฺโต เอว คเหตพฺโพ’’ติ. แม้ว่าอรรถกถาคือพระธรรมเทศนาเบ็ดเตล็ดของพระผู้มีพระภาคที่ทรงแสดงในที่นั้นๆ แต่เพราะพระธรรมสังคาหกะทั้งหลายได้สังคายนาพระพุทธพจน์อันเป็นไตรปิฎกแล้ว ได้นำขึ้นสู่แนวทางแห่งการสาธยายให้เหมาะสมกับการอธิบายอรรถของพระพุทธพจน์นั้น จึงชื่อว่า อาจริยวาท (คำสอนของอาจารย์) เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อรรถกถาชื่อว่า อาจริยวาท" อนึ่ง แนวทางแห่งการอธิบายอรรถของพระพุทธพจน์ที่ขึ้นสู่สังคายนาทั้งสามครั้งนั้น ภายหลังพระมหาเถระชาวลังกาได้ประดิษฐานไว้ด้วยภาษาสีหฬ ความเห็นของตน คือ เถรวาท คำว่า สเมนฺตเมว คเหตัพพัง (พึงถือเอาแต่ที่เข้ากันได้) แสดงว่า อรรถทั้งหลายพึงยกขึ้นจากมหาปเทสอย่างนี้ คือ อย่างที่เข้ากันได้กับบาลี บางครั้งอาจริยวาทอาจไม่เข้ากันกับบาลีโดยความผิดพลาดในการอ่าน, จึงแสดงว่าไม่พึงถือเอาสิ่งนั้น โดยกล่าวว่า "พึงถือเอาแต่ที่เข้ากันได้กับพระสูตรเท่านั้น" จตูหิ มหาปเทเสหิ ยุชฺชตีติ จตูหิ มหาปเทเสหิ น วิรุชฺฌติ. อิทานิ ตํ อวิรุชฺฌนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เยน เยนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สุตฺโตตรณาทิ เอว เหตฺถ การณํ. ตสฺส จ อเนกาการตาย ‘‘ปกาเรนา’’ติ วุตฺโต. สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต สํวณฺณนาวเสน คเหตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. อาภเตนาติ อานีเตน. สุตฺตโตติ สุตฺตนฺตรโต. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – เกนจิ ปสงฺเคน สุตฺตนฺตรโต อุทฺธริตฺวา อานีเตน สุตฺตปเทน สุตฺโตตรณาทินา, การณปฺปกาเรน จ จตุมหาปเทสาวิโรเธน สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต สํวณฺณนาวเสน อตฺถชาตํ คเหตพฺพนฺติ. เตนาห ‘‘เตน…เป… กาตพฺพา’’ติ. ตตฺถ ยุตฺติหารโยชนา กาตพฺพาติ ยุตฺตินิทฺธารณวเสน อยํ ยุตฺติหาโร โยเชตพฺโพ. อถ วา ยุตฺติหารโยชนา กาตพฺพาติ อิมินา หาเรน วกฺขมานนเยน ยุตฺติคเวสนํ กตฺวา ตาย ยุตฺติยา สพฺพหารโยชนา กาตพฺพาติ อตฺโถ. ลกฺขณญฺเหตํ ยุตฺติคเวสนาย, ยทิทํ ยุตฺติหาโร. เตนาห ‘‘สพฺเพสํ หารานํ, ยา ภูมี, โย จ โคจโร เตสํ. ‘‘ยุตฺตายุตฺตปริกฺขา’’ติ (เนตฺติ. ๔), ‘‘อิมาย ยุตฺติยา อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ คเวสิตพฺพ’’นฺติ (เนตฺติ. ๒๐) จ. คำว่า จตูหิ มหาปเทเสหิ ยุชฺชติ (ย่อมประกอบด้วยมหาปเทส ๔) คือ ย่อมไม่ขัดแย้งกับมหาปเทส ๔ บัดนี้ เมื่อแสดงอาการที่ไม่ขัดแย้งนั้น จึงกล่าวคำว่า "เยน เยนา" (ด้วยเหตุใดๆ) เป็นต้น การลงสู่พระสูตรเป็นต้นนั่นแหละเป็นเหตุในที่นี้ และเพราะความเป็นหลายอาการของสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า "ปกาเรนะ" (ด้วยประการ) ความสัมพันธ์คือ พึงถือเอาอรรถในพระสูตรที่กำลังอธิบายโดยการอธิบาย คำว่า อาภเตนะ (ที่นำมา) คือ ที่นำมาแล้ว คำว่า สุตฺตโต (จากพระสูตร) คือ จากพระสูตรอื่น อรรถในที่นี้คือ – พึงถือเอาหมู่แห่งอรรถในพระสูตรที่กำลังอธิบายโดยการอธิบาย ด้วยบทแห่งพระสูตรที่ยกมาจากพระสูตรอื่นโดยบางโอกาส ด้วยการลงสู่พระสูตรเป็นต้น และด้วยประการแห่งเหตุที่ไม่ขัดแย้งกับมหาปเทส ๔ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เตน...เป...กาตัพพา" (ด้วยเหตุนั้น...พึงกระทำ) ในที่นั้น คำว่า ยุตฺติหารโยชนา กาตัพพา (พึงประกอบยุตติหาระ) คือ ยุตติหาระนี้พึงประกอบโดยการกำหนดความสมควร อีกนัยหนึ่ง คำว่า ยุตฺติหารโยชนา กาตัพพา (พึงประกอบยุตติหาระ) คือ อรรถว่า พึงแสวงหาความสมควรด้วยหาระนี้ตามนัยที่จะกล่าวต่อไป แล้วพึงประกอบหาระทั้งหมดด้วยความสมควรนั้น ยุตติหาระนี้เป็นลักษณะของการแสวงหาความสมควร เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ภูมิใด โคจรใดของหาระทั้งปวง, การพิจารณาความสมควรและไม่สมควร" (เนตติ. 4), และ "พึงแสวงหาด้วยความสมควรนี้ ด้วยเหตุผลอื่นๆ" (เนตติ. 20) ๑๙. ยทิ วา สพฺพานิ ปทานิ เอกํ อตฺถํ อภิวทนฺตีติ โยชนา. ๑๙. หรืออีกนัยหนึ่ง การประกอบความคือ บททั้งปวงย่อมกล่าวถึงอรรถเดียวกัน ๒๐. ชรายํ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตนฺติ ฐิตสฺส ยํ อญฺญถตฺตํ อญฺญถาภาโว, อยํ ชรา นาม. ขณิกมรณํ ขณิกนิโรโธ. สมุจฺเฉทมรณํ ขีณาสวานํ ขนฺธปรินิพฺพานํ. ๒๐. คำว่า ชรายํ ฐิตสฺส อญฺญตฺตํ (ความแปลกไปของสิ่งที่ตั้งอยู่เพราะชรา) คือ ความแปลกไป ความเป็นอย่างอื่นของสิ่งที่ตั้งอยู่, นี้ชื่อว่า ชรา ขณิกมรณะ (ความตายชั่วขณะ) คือ ขณิกนิโรธ (ความดับชั่วขณะ) สมุจเฉทมรณะ (ความตายโดยสิ้นเชิง) คือ ขันธปรินิพพานของพระขีณาสพ เกวลสฺสาติ ชราย อมิสฺสสฺส. อญฺญาว ชรา, อญฺญํ มรณนฺติ ‘‘ปฏิญฺญาตสฺส เกวลสฺส มรณสฺส ทิฏฺฐตฺตา’’ติ เหตุ. ยถา ตํ เทวานนฺติ สทิสูทาหรณํ, วิสทิสูทาหรณํ ปน อิทฺธิปาทาทโย, อนฺวยพฺยติเรกา คเหตฺวา โยเชตพฺพา. บทว่า เกวลสฺสาติ (แห่งความสิ้นเชิง) คือ ไม่ปะปนด้วยชรา. ชราอย่างหนึ่ง มรณะอย่างหนึ่ง ดังนี้ เป็นเหตุว่า ‘เพราะเห็นมรณะที่ปฏิญญาแล้วโดยสิ้นเชิง’. บทว่า ยถา ตํ เทวานํ (เหมือนอย่างเทพทั้งหลาย) เป็นตัวอย่างที่เหมือนกัน ส่วนตัวอย่างที่ไม่เหมือนกัน คือ อิทธิบาทเป็นต้น พึงถือเอาอรรถที่เนื่องกันและอรรถที่แย้งกันมาประกอบ. เตหีติ [Pg.58] ชรามรเณหิ. บทว่า เตหิ (ด้วยสิ่งเหล่านั้น) คือ ด้วยชราและมรณะ. ‘‘ชีรณภิชฺชนสภาวา’’ติ อิมินา เลเสน ตณฺหาชรามรณานํ อนญฺญตฺตํ โยเชติ. ยทิปิ ‘‘อญฺญา ตณฺหา, อญฺญา ชรา, อญฺญํ มรณ’’นฺติ สิทฺโธวายมตฺโถ, ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘น อิท’’นฺติอาทิ, ตถาปิ สกฺกุเณยฺยปริหารายํ โจทนาติ อชฺฌารุฬฺหํ ตตฺถ โทสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยทิ จ ยถา ชรามรณ’’นฺติ ปาฬิปวตฺตานิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ…เป… ทสฺเสตี’’ติ อาห. ภาโวติ อธิปฺปาโย. เอเตสนฺติ ตณฺหาชรามรณานํ. ด้วยบทว่า ‘มีสภาพอันคร่ำคร่าและแตกสลาย’ นี้ ท่านย่อมประกอบความเป็นอันเดียวกันแห่งตัณหา ชรา และมรณะ. ถึงแม้ว่าอรรถนี้สำเร็จแล้วว่า ‘ตัณหาอย่างหนึ่ง ชราอย่างหนึ่ง มรณะอย่างหนึ่ง’ ซึ่งเป็นอรรถที่พระบาลีมีบทว่า ‘น อิทํ’ เป็นต้น ตรัสไว้ แต่ก็เป็นคำถามที่พึงแก้ได้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ยทิ...เป...ทสฺเสติ’ โดยแสดงพระบาลีที่ดำเนินไปว่า ‘ยทิ จ ยถา ชรามรณํ’ เพื่อแสดงโทษที่พึงกล่าวหาในคำถามนั้น. บทว่า ภาโว (ความมี) คือ อัธยาศัย. บทว่า เอเตสํ (แห่งสิ่งเหล่านี้) คือ แห่งตัณหา ชรา และมรณะ. ‘‘อิมาย ยุตฺติยา อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ คเวสิตพฺพ’’นฺติ จ เกจิ ปฐนฺติ, พฺยญฺชนโตปิ คเวสิตพฺพํ, อญฺญตฺถ อตฺถโต อญฺญตฺถมฺปีติ อธิปฺปาโย. ตเมว พฺยญฺชนโต อญฺญตฺถํ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘สลฺโลติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิเมสนฺติ สลฺลธูปายนานํ. อิจฺฉาวิปริยาเยติ อิจฺฉิตาลาเภ, อปฺปจฺจยสมวาเย วา. อิทมฺปิ สมตฺถนํ โหติ ยถาธิปฺเปตสฺส อญฺญตฺถสฺส พฺยติเรกทสฺสนภาวโต. ชรามรณวิปริยาเยติ ชรามรเณ อสติ. น หิ ยถาธิปฺเปตชรามรณาภาเว ตณฺหา น โหตีติ. บางท่านก็อ่านว่า ‘พึงแสวงหาด้วยเหตุทั้งหลายอันต่างกันด้วยยุติข้อนี้’ พึงแสวงหาแม้โดยพยัญชนะด้วย อธิบายว่า แม้ในที่อื่นโดยอรรถ และแม้ในอรรถอื่น. เพื่อแสดงอรรถอื่นนั้นโดยพยัญชนะนั่นเอง พระบาลีจึงตรัสว่า ‘สลฺโลติ วา’ เป็นต้น. บทว่า อิเมสํ (แห่งสิ่งเหล่านี้) คือ แห่งศัลละและธูปายนะ. บทว่า อิจฺฉาวิปริยาเย (ในความผันแปรแห่งความอยาก) คือ ในเมื่อไม่ได้สิ่งที่อยากได้ หรือในเมื่อปัจจัยไม่ประจวบกัน. แม้อรรถนี้ก็เป็นการสนับสนุน เพราะมีความเป็นแห่งการแสดงความแย้งกันแห่งอรรถอื่นตามที่มุ่งหมาย. บทว่า ชรามรณวิปริยาเย (ในความผันแปรแห่งชราและมรณะ) คือ ในเมื่อไม่มีชราและมรณะ. เพราะว่า เมื่อไม่มีชราและมรณะตามที่มุ่งหมาย ตัณหาจะไม่มีก็หาไม่. ทฺวิธา วุตฺตาติ ทฺวิปฺปกาเรน วุตฺตา, ทฺวิกฺขตฺตุํ วา วุตฺตา. ยํ อิทํ…เป… อารมฺมณกรณวเสน วา อภิลปนนฺติ เอวํ กิริยาปรามสนํ โยเชตพฺพนฺติ เวทิตพฺพํ. วิเสโสติ อยํ เอตาสํ อิจฺฉาตณฺหานํ ปกติสงฺขาโต วิเสโส. ‘‘ทฺวีหิ นาเมหี’’ติปิ ปาฬิ. ยทิปิ เอวนฺติ กามํ วิสยวิเสเสสุ เอวํ ยถาวุตฺตอวตฺถาวิเสเสน อิจฺฉาตณฺหานํ อตฺถิ กาจิ เภทมตฺตาติ อตฺโถ. สภาวโต ปน เภโท นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถาปี’’ติ อาห. บทว่า ทวิธา วุตฺตา (ตรัสไว้ ๒ อย่าง) คือ ตรัสไว้ ๒ ประเภท หรือตรัสไว้ ๒ ครั้ง. พึงทราบว่า พึงประกอบการพิจารณาการกระทำอย่างนี้ว่า ‘ยํ อิทํ…เป… หรือการกล่าวถึงโดยความเป็นอารมณ์’. บทว่า วิเสโส (ความพิเศษ) คือ ความพิเศษนี้เป็นความพิเศษที่นับว่าเป็นปกติของอิจฉาและตัณหาเหล่านั้น. แม้บทว่า ‘ทฺวีหิ นาเมหิ’ ก็เป็นพระบาลี. ถึงแม้ว่าอย่างนี้ คือ ในวิสัยพิเศษทั้งหลาย อิจฉาและตัณหาเหล่านั้นมีความแตกต่างกันบ้างโดยความต่างแห่งสภาวะที่กล่าวมาแล้วอย่างนี้ก็ตาม. แต่เพื่อแสดงว่าโดยสภาวะแล้วไม่มีความแตกต่างกัน ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตถาปิ’. อิจฺฉนฺตีติ กาเมนฺติ. ตณฺหายนา ปาตุกามตา. สนฺตาปนฏฺเฐนาติ ปริทหนภาเวน. อากฑฺฒนฏฺเฐนาติ อวหรณฏฺเฐน. สริตานีติ ราควเสน อลฺลานิ. ตํสมฺปยุตฺตปีติวเสน สินิทฺธานิ สิเนหิตานิ. วิสตฺติกาติ วิตฺถตา รูปาทีสุ เตภูมกธมฺเมสุ พฺยาปนวเสน. วิสฏาติ ปุริมเววจนเมว ต-การสฺส ฏ-การํ กตฺวา วุตฺตํ. วิสาลาติ วิปุลา. วิสกฺกตีติ ปริสกฺกติ สหติ. รตฺโต หิ ราควตฺถุนา ปาเทน ตาฬิยมาโนปิ สหติ. ‘‘โอสกฺกนํ, วิปฺผนฺทนํ วา วิสกฺกน’’นฺติ วทนฺติ. อนิจฺจาทิกํ นิจฺจาทิโต [Pg.59] คณฺหนฺตี วิสํวาทิกา โหติ. วิสํหรตีติ ตถา ตถา กาเมสุ อานิสํสํ ทสฺเสนฺตี วิวิเธหิ อากาเรหิ เนกฺขมฺมาภิมุขปฺปวตฺติโต จิตฺตํ สํหรติ สํขิปติ. วิสํ วา ทุกฺขํ, ตํ หรติ, วหตีติ อตฺโถ. ทุกฺขนิพฺพตฺตกสฺส กมฺมสฺส เหตุภาวโต วิสมูลา, วิสํ วา ทุกฺขาทิเภทา เวทนา มูลํ เอตายาติ วิสมูลา, ทุกฺขสมุทยตฺตา วิสํ ผลํ เอติสฺสาติ วิสผลา. รูปาทิทุกฺขสฺเสว ปริโภโค เอตาย, น อมตสฺสาติ วิสปริโภคา. สพฺพตฺถ นิรุตฺติวเสน ปทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. โย ปเนตฺถ ปธาโน อตฺโถ, ตํ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘วิสตา วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. บทว่า อิจฺฉนฺติ (ย่อมอยาก) คือ ย่อมใคร่. ตัณหายนา คือ ความอยากปรากฏ. บทว่า สนฺตาปนตฺเถน (โดยอรรถว่ายังให้เดือดร้อน) คือ โดยความเป็นเครื่องแผดเผา. บทว่า อากฑฺฒนตฺเถน (โดยอรรถว่ายังให้ดึงดูด) คือ โดยอรรถว่ายังให้พรากไป. บทว่า สริตานิ (อันไหลไปแล้ว) คือ อันเปียกชุ่มด้วยอำนาจแห่งราคะ. อันชุ่มชื่น อันรักใคร่ ด้วยอำนาจแห่งปีติที่สัมปยุตด้วยราคะนั้น. บทว่า วิสตฺติกา (ความข้องอยู่) คือ ความแผ่ไปในรูปเป็นต้น ในธรรมที่เป็นไตรภูมิโดยความเป็นเครื่องแผ่ซ่านไป. บทว่า วิสฏา (อันแผ่ไปแล้ว) เป็นคำไวพจน์ของคำก่อนนั่นเอง โดยทำ ต-อักษร ให้เป็น ฏ-อักษร. บทว่า วิสาลา (อันกว้างขวาง) คือ อันไพบูลย์. บทว่า วิสกฺกติ (ย่อมซ่านไป) คือ ย่อมซ่านไป ย่อมทนได้. เพราะว่าผู้กำหนัดแล้วถูกวัตถุแห่งราคะเตะด้วยเท้าก็ย่อมทนได้. พวกนักปราชญ์กล่าวว่า ‘การถอยไป หรือการดิ้นรน ชื่อว่า วิสักกนะ’. ตัณหาเมื่อยึดถือสิ่งไม่เที่ยงเป็นต้นว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น ย่อมเป็นเครื่องลวง. บทว่า วิสํหรติ (ย่อมรวบรวม) คือ ย่อมแสดงอานิสงส์ในกามทั้งหลายอย่างนั้นๆ โดยอาการต่างๆ ย่อมรวบรวม ย่อจิตจากการดำเนินไปที่มุ่งหน้าสู่นิพพาน. หรือว่า วิสะ คือ ทุกข์ ย่อมนำไป ย่อมนำมา ซึ่งทุกข์นั้น ดังนี้เป็นอรรถ. ตัณหาชื่อว่า วิสมูลา (มีพิษเป็นราก) เพราะเป็นเหตุแห่งกรรมที่ยังทุกข์ให้เกิดขึ้น หรือว่า วิสะ คือ เวทนาที่จำแนกเป็นทุกข์เป็นต้น เป็นรากเหง้าของตัณหานี้ ดังนี้ ตัณหาชื่อว่า วิสมูลา. ตัณหาชื่อว่า วิสผลา (มีพิษเป็นผล) เพราะเป็นสมุทัยแห่งทุกข์. ตัณหาชื่อว่า วิสปริโภคา (มีการบริโภคพิษ) เพราะมีการบริโภคแต่ทุกข์มีรูปเป็นต้นด้วยตัณหานี้ ไม่ใช่การบริโภอมตะ. พึงทราบความสำเร็จแห่งบทโดยนิรุตติในที่ทั้งปวง. เพื่อแสดงอรรถที่เป็นประธานในคำนี้อีก ท่านจึงกล่าวว่า ‘วิสตา วา ปนา’ เป็นต้น. สิเนหนํ เปมกรณํ. พนฺธนฏฺเฐนาติ สํโยชนฏฺเฐน. อาสีสนฏฺเฐนาติ อิจฺฉนฏฺเฐน. อภินนฺทนฏฺเฐนาติ อสฺสาทนฏฺเฐน, สมฺปฏิจฺฉนฏฺเฐน วา. สิเนหนะ คือ การทำความรัก. บทว่า พนฺธนตฺเถน (โดยอรรถว่าผูกพัน) คือ โดยอรรถว่าสังโยชน์. บทว่า อาสีสนตฺเถน (โดยอรรถว่าปรารถนา) คือ โดยอรรถว่าอยากได้. บทว่า อภินนฺทนตฺเถน (โดยอรรถว่าเพลิดเพลิน) คือ โดยอรรถว่าลิ้มรส หรือโดยอรรถว่ายินดีรับ. ๒๑. อนภิรตีติ อุกฺกณฺฐา. ญาณนิพฺพิทาติ นิพฺพิทานุปสฺสนา. ยถา จ ทุกฺขู…เป… จาเรสุ ยุตฺติ วุตฺตาติ โยชนา. ๒๑. บทว่า อนภิรตี (ความไม่ยินดี) คือ ความกระสัน. บทว่า ญาณนิพฺพิทา (ความหน่ายด้วยญาณ) คือ นิพพิทานุปัสสนา. และพึงประกอบความว่า ‘ยุติที่กล่าวไว้ในทุกขู…เป… จาระ’. สุขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญา สุขาปฏิปทาขิปฺปาภิญฺญา สุขาปฏิปทาทโย. โย ทุกฺขาย ปฏิปทาย วิเสสํ อธิคนฺตุํ ภพฺโพ, ตสฺส สุขาปฏิปทาโยคฺยสฺส วิย กริยมานา ธมฺมเทสนา วิเสสาวหา น โหติ, ตสฺมา สา น ยุตฺตาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ราคจริโต’’ติอาทินา. ราคจริตสฺส ตถา ตถา กามานํ อาทีนวํ, โอการํ, สํกิเลสํ, เนกฺขมฺเม อานิสํสญฺจ อวิภาเวตฺวา อาทิโต วิปสฺสนากถาว กริยมานา น วิเสสาวหา โหติ อาสยสฺส อโสธิตตฺตาติ เอตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ปาฬิยํ ‘‘วิปสฺสนา…เป… เทสนา’’ติ อาหาติ เวทิตพฺพํ. เสสปเทสุปีติ ยถา ‘‘ราคจริตสฺสา’’ติอาทินา ราคจริตโกฏฺฐาสวเสน ปาฬิยํ เทสนาย อยุตฺติ วุตฺตา, อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ โทสจริตโกฏฺฐาสาทีสุปิ ‘‘โทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อสุภํ เทเสยฺยา’’ติอาทินา ปาฬิยํ อวุตฺโตปิ ยถาสมฺภวมตฺโถ นิทฺธาเรตฺวา วตฺตพฺโพ. กสฺมา ปน ยุตฺติหาเร อยุตฺตินิทฺธารณา กตาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ. เสเสสุปิ เอเสว นโยติ เสเสสุปิ โทสจริตาทิวเสน นิทฺธาริเตสุ อยุตฺติคเวสเนสุ อยเมว อุปาโย. อนุโลมปฺปหาน’’นฺติปิ ปาฬิ, โส เอวตฺโถ. สุขาปฏิปทาทันธาภิญญา สุขาปฏิปทากิปปาภิญญา และสุขาปฏิปทาเป็นต้น. ผู้ใดควรเพื่อบรรลุคุณวิเศษด้วยทุกขาปฏิปทา การแสดงธรรมที่กระทำแก่ผู้นั้นเหมือนแก่ผู้สมควรแก่สุขาปฏิปทา ย่อมไม่นำมาซึ่งคุณวิเศษ เพราะฉะนั้น การแสดงธรรมนั้นจึงไม่สมควร ดังนี้ ท่านย่อมแสดงอรรถนี้ด้วยบทว่า ‘ราคจริโต’ เป็นต้น. พึงทราบว่า เพื่อแสดงอรรถนี้ว่า การแสดงวิปัสสนากถาที่กระทำแก่ผู้มีราคจริต โดยไม่แสดงโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลายอย่างนั้นๆ และอานิสงส์ในการออกจากกามตั้งแต่ต้น ย่อมไม่นำมาซึ่งคุณวิเศษ เพราะอาสยะยังไม่บริสุทธิ์ ดังนี้ พระบาลีจึงตรัสว่า ‘วิปสฺสนา…เป… เทสนา’. แม้ในบทที่เหลือก็เช่นกัน คือ เหมือนอย่างที่พระบาลีกล่าวถึงความไม่สมควรแห่งการแสดงธรรมโดยส่วนแห่งราคจริตด้วยบทว่า ‘ราคจริตสฺสา’ เป็นต้น ด้วยนัยนี้ แม้ในบทที่เหลือคือในส่วนแห่งโทสจริตเป็นต้น ก็พึงกำหนดอรรถที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลีด้วยบทว่า ‘โทสจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อสุภํ เทเสยฺยา’ เป็นต้น แล้วกล่าวไปตามสมควร. ก็เพราะเหตุไรจึงมีการกำหนดความไม่สมควรในยุติหาร ดังนี้ ท่านจึงรำพึงถึงคำถามแล้วกล่าวว่า ‘เอตฺถ จา’ เป็นต้น. แม้ในบทที่เหลือก็เป็นนัยเดียวกัน คือ แม้ในการแสวงหาความไม่สมควรที่กำหนดไว้โดยส่วนแห่งโทสจริตเป็นต้นนี้ ก็เป็นอุบายเดียวกัน. แม้บทว่า ‘อนุลอมปฺปหานํ’ ก็เป็นพระบาลี อรรถนั้นก็เป็นอย่างเดียวกัน. ‘‘ยาวติกา [Pg.60] ญาณสฺส ภูมี’’ติ เอเตน ยุตฺติหารสฺส มหาวิสยตํ ทสฺเสติ. กสฺมา ปนายํ มหาวิสโยติ? ยุตฺติวิจารภาวโต, สํวณฺเณตพฺพสฺส จ ธมฺมสฺส นานานยนิปุณาทิคุณวิเสสโยคโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตํ กิสฺส เหตู’’ติ อาห. ด้วยบทว่า ‘ยาวติกา ญาณสฺส ภูมิ’ นี้ ท่านย่อมแสดงความเป็นวิสัยกว้างขวางของยุติหาร. ก็เพราะเหตุไรยุติหารนี้จึงมีวิสัยกว้างขวาง? เพื่อแสดงว่า เพราะมีความเป็นแห่งการพิจารณายุติ และเพราะมีความประกอบด้วยคุณวิเศษมีนัยอันวิจิตรเป็นต้นแห่งธรรมที่พึงพรรณนา ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตํ กิสฺส เหตุ’. อปรภาเคติ ปจฺฉาภาเค. เมตฺตาวิหาริภาคสฺส อปริหีนตาวจนโต อโยโค วุตฺโต. เตนาห ‘‘สโต’’ติ. ยถาวุตฺตการณโต เอวาติ ปฏิปกฺขตฺตา เอว. บทว่า อปรภาเค (ในส่วนอื่น) คือ ในส่วนภายหลัง. ความไม่สมควรกล่าวไว้แล้วด้วยคำว่า ‘ความไม่เสื่อมแห่งส่วนแห่งเมตตาพรหมวิหาร’. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สโต’. บทว่า ยถาวุตฺตการณโต เอว (เพราะเหตุที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง) คือ เพราะความเป็นปฏิปักษ์กันนั่นเอง. ปหาเนกฏฺฐภาวโต ทิฏฺฐิมญฺญิตสฺส. อาทีนวทสฺสเนน วิตกฺกํ ชิคุจฺฉนฺตา ทุติยชฺฌานสฺส อาสนฺนอุปจารชฺฌานธมฺมาปิ วิตกฺการมฺมณา น โหนฺติ, ปเคว ทุติยชฺฌานธมฺมาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อารมฺมณกรณตฺโถ เหตฺถ สหคตสทฺโท’’ติ. เพราะมีความเป็นอันเดียวกันแห่งการละของความสำคัญด้วยทิฏฐิ. โดยอธิบายว่า เมื่อรังเกียจวิตกด้วยการเห็นโทษ แม้ธรรมที่เป็นอุปจารฌานอันใกล้ต่อทุติยฌานก็ไม่มีวิตกเป็นอารมณ์ จะกล่าวไปไยถึงธรรมที่เป็นทุติยฌานเล่า ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในที่นี้ สหคตศัพท์มีความหมายว่าทำเป็นอารมณ์’. เอวํ ยุตฺติหารลกฺขณํ อาคมโต ยุตฺตายุตฺตวิจารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อาคมานุคตาย ยุตฺติยาปิ ตํ ทสฺเสตุํ คุณมุเขน โทสวิภชนํ วิภชนฺโต ‘‘อปิเจตฺถา’’ติอาทิมาห. ตํ อุตฺตานตฺถเมว. เมื่อแสดงลักษณะแห่งยุติหาร คือ การพิจารณาความสมควรและไม่สมควรโดยอาคมอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงยุติหารนั้นด้วยยุติที่อนุโลมตามอาคม ท่านจึงจำแนกการจำแนกโทษโดยทางแห่งคุณ แล้วกล่าวคำว่า ‘อปิเจตฺถา’ เป็นต้น. อรรถนั้นตื้นอยู่แล้ว. ยุตฺติหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาการจำแนกยุติหาร จบแล้ว. ๔. ปทฏฺฐานหารวิภงฺควณฺณนา ๔. การพรรณนาการจำแนกปทัฏฐานหาร ๒๒. เตสํ เตสนฺติ อนวเสสปริยาทานํ, เตน เย สุตฺเต วุตฺตา จ ธมฺมา, เย จ เตสํ การณภูตํ, เตสํ สพฺเพสมฺปีติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพธมฺมยาถาวอสมฺปฏิเวโธติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กตฺถ ปน โส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ๒๒. บทว่า เตสํ เตสํ (แห่งสิ่งเหล่านั้นๆ) คือการถือเอาโดยไม่เหลือทั้งหมด ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นอันกล่าวถึงธรรมทั้งหลายที่ตรัสไว้ในพระสูตร และธรรมที่เป็นเหตุของธรรมเหล่านั้นทั้งหมด เพื่อแสดงเนื้อความนี้ว่า 'การไม่แทงตลอดตามความเป็นจริงแห่งธรรมทั้งปวง' ท่านจึงกล่าวคำว่า 'กตฺถ ปน โส' เป็นต้น ปิยายิตพฺพชาติยนฺติ เปมนียสภาวํ. มิจฺฉาปฏิปทาติ ปมาทาปตฺติ, มิจฺฉาภินิเวโส วา. เอกวารํ อุปฺปนฺนาปิ ปาณาติปาตเจตนา เวรปฺปสวนโต โทสสฺส, เอกวารํ อุปฺปนฺนาปิ ปมาทาปตฺติ, มิจฺฉาภินิเวโส วา โมหสฺส อุปฺปตฺติการณนฺติ ปาฬิยํ อวุตฺตมฺปิ นยโต นิทฺธาเรตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โทสสฺส…เป… อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. นิมิตฺตตฺถคฺคหณลกฺขณํ วณฺณสณฺฐานํ, อนุพฺยญฺชนตฺถคฺคหณลกฺขณํ อนุพฺยญฺชนนฺติ ‘‘นิมิตฺตานุพฺยญฺชนคฺคหณลกฺขณา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถ นิมิตฺตํ อิตฺถิปุริสนิมิตฺตํ. อนุพฺยญฺชนํ หตฺถปาทหสิตกถิตาทิ. ผสฺโส ปจฺจโย เอติสฺสาติ [Pg.61] ผสฺสปจฺจยา, ตํภาโว ผสฺสปจฺจยตา. อสฺสาเทติ เอตายาติ อสฺสาโท, ตณฺหา. คำว่า ปิยายิตัพพชาติยันติ คือสภาวะที่น่ารักใคร่ คำว่า มิจฉาปฏิปทา คืออาบัติที่เกิดจากความประมาท หรือความยึดมั่นผิด แม้เจตนาฆ่าสัตว์ที่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว ก็เป็นเหตุเกิดแห่งโทสะเพราะเป็นการก่อเวร แม้อาบัติที่เกิดจากความประมาท หรือความยึดมั่นผิดที่เกิดขึ้นเพียงครั้งเดียว ก็เป็นเหตุเกิดแห่งโมหะ ท่านแสดงว่าแม้ในบาลีจะไม่ได้กล่าวไว้ ก็พึงกำหนดโดยนัยนี้ จึงกล่าวว่า 'ของโทสะ...เป... พึงทราบเนื้อความโดยนัยนี้แล' รูปร่างสัณฐานมีลักษณะคือการยึดถือเอาโดยความเป็นนิมิต อนุพยัญชนะมีลักษณะคือการยึดถือเอาโดยความเป็นอนุพยัญชนะ ท่านจึงกล่าวว่า 'มีลักษณะคือการยึดถือนิมิตและอนุพยัญชนะ' ในที่นั้นๆ นิมิตคือ นิมิตแห่งหญิงและชาย อนุพยัญชนะคือ มือ เท้า การหัวเราะ การพูด เป็นต้น ผัสสะเป็นปัจจัยของความเสวยอารมณ์นี้ ชื่อว่า ผัสสปัจจัย ภาวะแห่งผัสสะที่เป็นปัจจัยนั้น ชื่อว่า ผัสสปัจจยตา สัตว์ย่อมยินดีด้วยธรรมชาติใด ธรรมชาตินั้นชื่อว่า อัสสาทะ ได้แก่ ตัณหา วตฺถูนิ เญยฺยธมฺโมติ อาห ‘‘วตฺถุอวิปฺปฏิปตฺติ วิสยสภาวปฏิเวโธ’’ติ. อิธาธิปฺเปตํ สมฺมาปฏิปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สีลสมาธิสมฺปทาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอกเทสุปลกฺขณวเสน, วณฺณคนฺธราคิสปฺปายวเสน วา ปาฬิยํ ‘‘วินีลกวิปุพฺพกคฺคหณลกฺขณา อสุภสญฺญา’’ติ วตฺวา ‘‘ตสฺสา นิพฺพิทาปทฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ นิพฺพิทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิพฺพิทา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปริตสฺสนโต วิเสเสตุํ ‘‘ญาเณนา’’ติ วิเสสิตํ. ตถา ปวตฺตนฺติ นิพฺพิทนากาเรน ปวตฺตนํ. ท่านกล่าวว่า วัตถุทั้งหลายคือเญยยธรรม (ธรรมที่ควรรู้) ว่า 'ความไม่ปฏิบัติผิดในวัตถุ คือการแทงตลอดสภาวะแห่งอารมณ์' เพื่อแสดงสัมมาปฏิบัติที่ประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า 'ความถึงพร้อมแห่งศีลและสมาธิ' ในพระบาลีกล่าวว่า 'อสุภสัญญา มีลักษณะคือการถือเอาซากศพที่เขียวคล้ำและมีน้ำเหลืองไหล' โดยอาศัยการกำหนดเพียงส่วนเดียว หรือโดยอาศัยสี กลิ่น ราคะ และความสัปปายะ แล้วกล่าวว่า 'ความหน่ายเป็นปทัฏฐานของอสุภสัญญานั้น' เมื่อจะแสดงความหน่าย จึงกล่าวคำว่า 'ความหน่าย' เป็นต้น ในคำว่าความหน่ายนั้น ท่านระบุไว้ว่า 'ด้วยญาณ' เพื่อให้ต่างจากความสะดุ้งกลัว (ปริตัสสนา) คำว่า เป็นไปอย่างนั้น คือการเป็นไปโดยอาการแห่งความหน่าย โยนิโส อุมฺมุชฺชนฺติยา วิเทหรญฺโญ ธีตาย รุจาย ชาติสฺสรญาณํ กมฺมสฺสกตญฺญาณสฺส การณํ อโหสิ, น ปน อสปฺปุริสูปนิสฺสยโต, อโยนิโส อุมฺมุชฺชนฺตสฺส ตสฺเสว รญฺโญ เสนาปติโน อลาตสฺส พีชกสฺส ทาสสฺสาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิมสฺส จ…เป… อุทาหริตพฺโพ’’ติ อาห. โสติ ปสาโท. อวตฺถาวิเสโสติ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อนาวิลภาวลกฺขิโต อวตฺถาเภโท. อายตนคโตติ ฐานคโต, รตนตฺตยวิสโยติ อตฺโถ. ‘‘กาโย’’ติอาทินา อวตฺถาวิเสเสน วินา สภาวสิทฺธเมว ปทฏฺฐานํ ทสฺเสติ. ญาณระลึกชาติของพระนางรุจาพระราชธิดาของพระเจ้าวิเทหะผู้ผุดขึ้นโดยแยบคาย เป็นเหตุแห่งกัมมัสสกตาญาณ มิใช่เพราะอาศัยอสัตบุรุษ แต่ (กัมมัสสกตาญาณมิได้มี) แก่อลาตเสนาบดีและพีชกทาสของพระราชาองค์นั้นเองผู้ผุดขึ้นโดยไม่แยบคาย เพื่อแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงยกตัวอย่าง...เป... ของผู้นี้' คำว่า โส คือความเลื่อมใส คำว่า อวัฏฐาพิเศษ คือความต่างแห่งภาวะที่กำหนดด้วยความไม่ขุ่นมัวแห่งสัมปยุตตธรรม คำว่า อายตนคโต คือถึงฐานะ อธิบายว่า มีพระรัตนตรัยเป็นอารมณ์ ท่านแสดงปทัฏฐานที่สำเร็จด้วยสภาวะนั่นเอง โดยเว้นอวัฏฐาพิเศษ ด้วยคำว่า 'กาย' เป็นต้น อิมสฺมึ จ ฐาเน ปาฬิยํ ปุพฺเพ เยสํ ธมฺมานํ ปทฏฺฐานํ นิทฺธาริตํ, เต ธมฺมา เยสํ ธมฺมานํ ปทฏฺฐานานิ โหนฺติ, เต ทสฺเสตุํ ‘‘อปโร นโย’’ติอาทิ อารทฺธนฺติ เวทิตพฺพํ. อสฺสาทมนสิกาโร อโยนิโสมนสิการลกฺขโณ วุตฺโต นิทสฺสนมตฺตอตฺโถติ เวทิตพฺโพ, เยภุยฺเยน สตฺตานํ โลภวเสน อโยนิโสมนสิการา สํวตฺตนฺตีตฺติ ทสฺสนตฺถํ วา เอวํ วุตฺตํ. อุปปตฺติ เอว โอปปจฺจยํ, ตสฺส ภาโว โอปปจฺจยิกนฺติ อาห ‘‘อุปปตฺติภวภาเวนา’’ติ. ววตฺถิตภาโวติ ววตฺถิตภาโว รูปสฺส ทสฺสนาทิปฏินิยตารมฺมณกิจฺจตา. ภวสฺส องฺคานีติ ภวสฺส การณานิ. ทุติเย องฺคานีติ อวยวา, กมฺมวฏฺฏมฺปิ วา การณงฺคภาเวน โยเชตพฺพํ. และในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านเริ่มคำว่า 'อีกนัยหนึ่ง' เป็นต้น เพื่อแสดงว่าธรรมเหล่าใดที่ถูกกำหนดปทัฏฐานไว้ก่อนแล้วในพระบาลี ธรรมเหล่านั้นเป็นปทัฏฐานของธรรมเหล่าไหน พึงทราบว่า อัสสาทมนสิการที่กล่าวว่ามีลักษณะเป็นอโยนิโสมนสิการนั้น มีอรรถเพียงเพื่อเป็นตัวอย่าง หรือว่ากล่าวอย่างนั้นเพื่อแสดงว่า โดยส่วนมากอโยนิโสมนสิการของสัตว์ทั้งหลายย่อมเป็นไปด้วยอำนาจแห่งโลภะ อุปบัติ (ความบังเกิด) นั่นแหละคือโอปปัจจยะ ภาวะแห่งโอปปัจจยะนั้นชื่อว่า โอปปัจจยิกะ ดังที่ท่านกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นภาวะแห่งอุปบัติภพ' คำว่า ววัตถิตภาวะ คือภาวะที่กำหนดไว้ คือความเป็นผู้มีกิจในอารมณ์ที่แน่นอนมีการเห็นเป็นต้นของรูป คำว่า องค์แห่งภพ คือเหตุแห่งภพ ในบทที่สอง คำว่า องค์ คือส่วนประกอบ หรือพึงประกอบแม้กรรมวัฏด้วยความเป็นองค์ที่เป็นเหตุ กมฺมฏฺฐานสฺสาติ ภาวนาย พฺรูหนา วฑฺฒนา. เตสูติ ติตฺถญฺญุตาทีสุ. กลฺยาณมิตฺตสฺส สมฺมเทว ปยิรุปาสนายปีติ ตํ นิสฺสาย ลทฺเธน สพฺพาย ธมฺมสฺสวเนน ธมฺมุปสํหิตํ ปาโมชฺชํ โหตีติ ติตฺถญฺญุตา ปีตญฺญุตาย ปทฏฺฐานํ. เอวํ ยาย วิมุตฺติยา สติ วิมุตฺติญาณทสฺสนํ โหตีติ [Pg.62] สา ตสฺส ปทฏฺฐานนฺติ อยมตฺโถ ปากโฏติ อาห ‘‘ปุริมานํ…เป… สุวิญฺเญยฺโย เอวา’’ติ. สห อธิฏฺฐาเนนาติ ญาตปริญฺญาย สทฺธึ. ญาตปริญฺญา หิ ตีรณปริญฺญาย อธิฏฺฐานํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. คำว่า กัมมัฏฐานัสสะ คือการพอกพูนและการทำให้เจริญแห่งภาวนา คำว่า ในธรรมเหล่านั้น คือในติตถัญญุตา (ความเป็นผู้รู้ทาง) เป็นต้น คำว่า แม้ด้วยการเข้าไปนั่งใกล้กัลยาณมิตรโดยชอบ คือเพราะอาศัยกัลยาณมิตรนั้นแล้วได้ฟังธรรมทั้งหมด จึงเกิดปราโมทย์ที่ประกอบด้วยธรรม ดังนั้น ติตถัญญุตาจึงเป็นปทัฏฐานของปีตัญญุตา (ความเป็นผู้รู้ความอิ่มใจ) อนึ่ง วิมุตติใดมีอยู่ วิมุตติญาณทัสสนะย่อมมี เพราะวิมุตตินั้น วิมุตตินั้นจึงเป็นปทัฏฐานของวิมุตติญาณทัสสนะนั้น เนื้อความนี้ชัดเจนอยู่แล้ว ท่านจึงกล่าวว่า 'ของธรรมในเบื้องต้น...เป... เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่ายนั่นเอง' คำว่า พร้อมด้วยอธิษฐาน คือพร้อมด้วยญาตปริญญา เพราะญาตปริญญาเป็นอธิษฐาน (ที่ตั้ง) ของตีรณปริญญา ส่วนที่เหลือเข้าใจได้ง่ายอยู่แล้ว ปทฏฺฐานหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายการจำแนกปทัฏฐานหาระ จบแล้ว ๕. ลกฺขณหารวิภงฺควณฺณนา ๕. คำอธิบายการจำแนกลักขณหาระ ๒๓. ‘‘ลกฺขณหารสฺส วิสยํ ปุจฺฉตี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘โก ปน ตสฺส วิสโย’’ติ วุตฺเต สมานลกฺขณา อวุตฺตธมฺมา. กายานุปสฺสนาย สมารทฺธาย เวทนานุปสฺสนาทโย สุเขเนว สิชฺฌนฺตีติ ตพฺพจเนน เวทนาคตาสติอาทีนํ วุตฺตภาโว ทสฺสิโต สติปฏฺฐานภาเวน เอกลกฺขณตฺตาติ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานสฺส สทฺธานุคฺคหิตานิ วีริยสติสมาธิปญฺญินฺทฺริยานิ สาธนํ, เอวํ อิตเรสมฺปีติ กตฺวา วุตฺตํ. อยํ อตฺโถ อฏฺฐกถายเมว (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๕๑) ปรโต อาคมิสฺสติ. อิมินา นเยน เสเสสุปิ เอกลกฺขณตานิทฺเทเสสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปรโตติ จตุพฺยูหหารวณฺณนายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒๐). ๒๓. ท่านกล่าวว่า 'ย่อมถามถึงวิสัยของลักขณหาระ' เมื่อมีคำถามว่า 'ก็วิสัยของลักขณหาระนั้นคืออะไร?' ตอบว่า คือธรรมที่ไม่ได้กล่าวไว้แต่มีลักษณะเสมอกัน เมื่อเริ่มกายานุปัสสนาแล้ว เวทนานุปัสสนาเป็นต้นย่อมสำเร็จได้โดยง่าย ด้วยคำกล่าวนั้น ท่านจึงแสดงภาวะที่ธรรมมีเวทนาคตสติเป็นต้นถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะความเป็นธรรมมีลักษณะเดียวกันโดยความเป็นสติปัฏฐาน ท่านจึงกล่าวโดยทำนองว่า อินทรีย์คือวิริยะ สติ สมาธิ และปัญญา ที่มีศรัทธาประคับประคอง เป็นเครื่องยังกายานุปัสสนาสติปัฏฐานให้สำเร็จ แม้ในสติปัฏฐานที่เหลือก็เช่นเดียวกัน เนื้อความนี้จะมาในอรรถกถานี้เอง (เนตติ. อฏฺฐ. 51) ในภายหลัง พึงทราบเนื้อความในบทแสดงความเป็นผู้มีลักษณะเดียวกันที่เหลือแม้บทอื่นๆ โดยนัยนี้ คำว่า ในภายหลัง คือในคำอธิบายจตุพยูหหาระ (เนตติ. อฏฺฐ. 20) อสมฺมิสฺสโตติ เวทนาทโยปิ เอตฺถ สิตา เอตฺถ ปฏิสนฺธาติ กาเย เวทนาทิอนุปสฺสนาปสงฺเคปิ อาปนฺเน ตทสมฺมิสฺสโตติ อตฺโถ. คำว่า อสัมมิสสโต (โดยไม่ปะปนกัน) มีเนื้อความว่า แม้เมื่อมีความเกี่ยวข้องว่า เวทนาเป็นต้นก็อาศัยอยู่ในกายนี้ เชื่อมต่ออยู่ในกายนี้ จึงมีการพิจารณาเห็นเวทนาเป็นต้นในกาย แต่ก็ไม่ปะปนกับกายนั้น อวยวิคาหสมญฺญาติธาวนสาราทานาภินิเวสนิเสธนตฺถํ กายํ องฺคปจฺจงฺเคหิ, ตานิ จ เกสาทีหิ, เกสาทิเก จ ภูตุปาทายรูเปหิ วินิพฺภุชิตุํ ‘‘ตถา น กาเย’’ติอาทิมาห. ปาสาทาทินคราวยวสมูเห อวยวิวาทิโนปิ อวยวิคาหณํ กโรนฺติ. นครํ นาม โกจิ อตฺโถ อตฺถีติ ปน เกสญฺจิ สมญฺญาติธาวนํ สิยาติ อิตฺถิปุริสาทิสมญฺญาติธาวเน นครนิทสฺสนํ วุตฺตํ. อญฺโญ โกจิ สตฺตาทิโก. ยํ ปสฺสติ อิตฺถึ, ปุริสํ วา. นนุ จกฺขุนา อิตฺถิปุริสทสฺสนํ นตฺถีติ? สจฺจํ นตฺถิ, ‘‘อิตฺถึ ปสฺสามิ, ปุริสํ ปสฺสามี’’ติ ปน ปวตฺตสมญฺญาวเสน ‘‘ยํ ปสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. มิจฺฉาทสฺสเนน วา ทิฏฺฐิยา ยํ ปสฺสติ, น ตํ ทิฏฺฐํ รูปายตนํ โหติ, รูปายตนํ วา ตํ น โหตีติ อตฺโถ. อถ วา ตํ โกสาทิภูตุปาทายสมูหสงฺขาตํ [Pg.63] ทิฏฺฐํ น โหติ, ทิฏฺฐํ วา ยถาวุตฺตํ น โหตีติ อตฺโถ. ยํ ทิฏฺฐํ ตํ น ปสฺสตีติ ยํ รูปายตนํ, เกสาทิภูตุปาทายสมูหสงฺขาตํ วา ทิฏฺฐํ, ตํ ปญฺญาจกฺขุนา ภูตโต น ปสฺสตีติ อตฺโถ. เพื่อห้ามการยึดถือส่วนรวม (อวยวี) การก้าวล่วงสมัญญา การถือเอาสาระ และการยึดมั่น ท่านจึงกล่าวคำมีว่า "ไม่พึงยึดถือในกาย" เป็นต้น เพื่อแยกกายออกเป็นอวัยวะน้อยใหญ่, แยกอวัยวะเหล่านั้นออกเป็นผมเป็นต้น, และแยกผมเป็นต้นออกเป็นรูปที่อาศัยมหาภูตรูป. แม้ผู้ที่กล่าวถึงส่วนรวม (อวยวี) ในหมู่ส่วนประกอบของปราสาทเป็นต้น ก็ย่อมทำการยึดถือส่วนรวม. แต่การที่บางคนอาจก้าวล่วงสมัญญาว่า เมืองชื่อว่ามีอรรถ (สภาวะ) อย่างใดอย่างหนึ่ง จึงกล่าวอุปมาด้วยเมืองในการก้าวล่วงสมัญญาว่า หญิงหรือชายเป็นต้น. คำว่า สัตว์เป็นต้นอย่างอื่น. คำว่า ย่อมเห็นหญิงหรือชาย. ถามว่า ก็การเห็นหญิงชายด้วยตาไม่มีมิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่มีจริง, แต่กล่าวว่า "ย่อมเห็น" โดยอาศัยสมัญญาที่ใช้กันว่า "เราเห็นหญิง, เราเห็นชาย". หรืออธิบายว่า สิ่งที่เห็นด้วยมิจฉาทิฏฐิ สิ่งที่เห็นนั้นไม่ใช่รูปายตนะ หรือรูปายตนะนั้นไม่ใช่สิ่งนั้น. อีกนัยหนึ่ง สิ่งที่เห็นอันนับว่าเป็นหมู่ของผมเป็นต้นที่อาศัยมหาภูตรูปนั้น ไม่ใช่สิ่งที่เห็น หรือสิ่งที่เห็นไม่เป็นไปตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ย่อมไม่เห็นสิ่งที่เห็น คือ สิ่งที่เป็นรูปายตนะ หรือสิ่งที่เห็นอันนับว่าเป็นหมู่ของผมเป็นต้นที่อาศัยมหาภูตรูปนั้น ย่อมไม่เห็นโดยความเป็นจริงด้วยปัญญาจักษุ. น อญฺญธมฺมานุปสฺสีติ น อญฺญสภาวานุปสฺสี, อสุภาทิโต อญฺญาการานุปสฺสี น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. คำว่า ไม่ตามเห็นธรรมอื่น คือ ไม่ตามเห็นสภาวะอื่น, อธิบายว่า ไม่เป็นผู้ตามเห็นอาการอื่นจากอสุภะเป็นต้น. ปถวีกายนฺติ เกสาทึ ปถวีธมฺมสมูหตฺตา ‘‘กาโย’’ติ วทติ, ลกฺขณปถวิเมว วา อเนกเภทภินฺนํ สกลสรีรคตํ ปุพฺพาปริยภาเวน ปวตฺตมานํ สมูหวเสน คเหตฺวา ‘‘กาโย’’ติ วทติ. เอวํ อญฺญตฺถาปิ. คำว่า ปฐวีกาย คือ กล่าวว่า "กาย" เพราะผมเป็นต้นเป็นหมู่แห่งปฐวีธรรม, หรือกล่าวว่า "กาย" โดยรวมเอาปฐวีธาตุที่เป็นลักษณะเท่านั้น ซึ่งจำแนกออกเป็นหลายอย่าง ไปในร่างกายทั้งหมด เป็นไปโดยลำดับก่อนหลัง โดยความเป็นหมวดหมู่. แม้ในที่อื่นก็เช่นเดียวกัน. อาการสมูหสงฺขาตสฺสาติ อนิจฺจตาทิอาการสมุทายปริยายสฺส. คำว่า อันนับว่าเป็นหมู่แห่งอาการ คือ เป็นไวพจน์ของหมู่แห่งอาการมีอนิจจตาเป็นต้น. ตีสุ ภเวสุ กิเลเสติ ภวตฺตยวิสยกิเลเส. สพฺพตฺถิกนฺติ สพฺพตฺถ ลีเน, อุทฺธเต จ จิตฺเต อิจฺฉิตพฺพตฺถา, สพฺเพ วา ลีเน, อุทฺธเต จ ภาเวตพฺพา โพชฺฌงฺคา อตฺถิกา เอตายาติ สพฺพตฺถิกา. อนฺโต สงฺโกโจติ อนฺโต โอลียนา, โกสชฺชนฺติ อตฺโถ. คำว่า กิเลสในภพทั้งสาม คือ กิเลสที่มีภพทั้งสามเป็นอารมณ์. คำว่า สัพพัตถิกะ คือ สิ่งที่พึงปรารถนาในที่ทั้งปวง ทั้งในจิตที่หดหู่และฟุ้งซ่าน, หรือโพชฌงค์ทั้งหลายที่พึงเจริญในที่ทั้งปวง ทั้งในจิตที่หดหู่และฟุ้งซ่าน เป็นสิ่งที่ต้องการของสติ (สัพพัตถิกา) นี้ จึงเรียกว่า สัพพัตถิกะ. คำว่า การหดหู่ภายใน คือ การท้อถอยภายใน, อธิบายว่า ความเกียจคร้าน. ๒๔. คหิเตสูติ ภาวนาคฺคหเณน คหิเตสุ, ภาวิเตสูติ อตฺโถ, วจเนน วา คหิเตสุ. ภาวนาคฺคหณทีปนตฺถตฺตา ปน วจเนน คหณสฺส ภาวนาคฺคหณเมตฺถ ปธานํ. ยสฺส สติปฏฺฐานา ภาวิตา, ตสฺส สมฺมปฺปธานาทโย โพธิปกฺขิยธมฺมา น ภาวิตาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ จ สมานลกฺขณตาปเทเสน อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ๒๔. คำว่า คหิเตสุ (ในธรรมที่ถือเอาแล้ว) หมายถึง ที่ถือเอาด้วยการถือเอาคือภาวนา อธิบายว่า ที่อบรมแล้ว หรือที่ถือเอาด้วยคำพูด. แต่เพราะการถือเอาด้วยคำพูดมีไว้เพื่อแสดงการถือเอาคือภาวนา การถือเอาคือภาวนาจึงเป็นประธานในที่นี้. และเพื่อแสดงอรรถนี้ด้วยการอ้างลักษณะที่เสมอกันว่า "การที่สติปัฏฐานของบุคคลใดอบรมแล้ว แต่สัมมัปปธานเป็นต้นอันเป็นโพธิปักขิยธรรมของบุคคลนั้นยังไม่อบรม ย่อมไม่ใช่ฐานะที่จะมีได้" พระบาลีจึงกล่าวไว้ว่า "เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลอบรมอยู่ สัมมัปปธาน ๔ ย่อมถึงความบริบูรณ์แห่งภาวนา" เป็นต้น. วิปลฺลาสา ปหียนฺติ อุชุวิปจฺจนีกภาวโต. ‘‘อาหารสมุทยา กายสฺส สมุทโย, ผสฺสสมุทยา เวทนานํ สมุทโย (สํ. นิ. ๕.๔๐๘), สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูป’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑, ๓๙; ม. นิ. ๓.๑๒๖; มหาว. ๑; อุทา. ๑; วิภ. ๒๒๕) วจนโต กายาทีนํ สมุทยภูตา กพฬีการาหารผสฺสมโนสญฺเจตนาวิญฺญาณาหารากายาทีนํ ปริชานเนน ปริญฺญาตา โหนฺติ ตปฺปฏิปกฺขปฺปหานโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตฺตาโร [Pg.64] อาหารา’’ติอาทิมาห. สพฺพตฺถาติ ‘‘อุปาทาเนหิ อนุปาทาโน ภวตี’’ติ เอวมาทีสุ. วิปลาสทั้งหลายย่อมละไป เพราะความเป็นปฏิปักษ์โดยตรง. พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงว่า อาหารทั้งหลายมีกวฬิงการาหาร ผัสสะ มโนสัญเจตนา และวิญญาณอาหาร อันเป็นสมุทัยแห่งกายเป็นต้น ย่อมเป็นอันกำหนดรู้แล้วด้วยการกำหนดรู้กายเป็นต้น เพราะการละปฏิปักษ์นั้น ตามพระดำรัสว่า "เพราะความเกิดขึ้นแห่งอาหาร กายจึงเกิดขึ้น, เพราะความเกิดขึ้นแห่งผัสสะ เวทนาจึงเกิดขึ้น, เพราะสังขารเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี" ดังนี้ จึงตรัสคำมีว่า "อาหาร ๔" เป็นต้น. คำว่า ในที่ทั้งปวง หมายถึง ในประโยคมีว่า "ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานเพราะอุปาทานทั้งหลาย" เป็นต้น. ตตฺถ ยสฺมา ปญฺจ กามคุณา สวิเสสา กาเย ลพฺภนฺตีติ วิเสเสน กาโย กามุปาทานสฺส วตฺถุ, สุขเวทนสฺสาทวเสน ปรโลกนิรเปกฺโข ‘‘นตฺถิ ทินฺน’’นฺติอาทิ (ที. นิ. ๑.๑๗๑; ม. นิ. ๑.๔๔๕; ๒.๙๔-๙๕, ๒๒๕; ๓.๙๑, ๑๑๖; สํ. นิ. ๓.๒๑๐; ธ. ส. ๑๒๒๑; วิภ. ๙๓๘) ปรามาสํ อุปฺปาเทตีติ ทิฏฺฐุปาทานสฺส เวทนา, จิตฺเต นิจฺจคฺคหณวเสน สสฺสตสฺส ‘‘อตฺตโน สีลาทิวเสน ปริสุทฺธปรามสนํ โหตี’’ติ สีลพฺพตุปาทานสฺส จิตฺตํ, นามรูปปริจฺเฉเทน ภูตํ ภูตโต อปสฺสนฺตสฺส ‘‘อตฺตาภินิเวโส โหตี’’ติ อตฺตวาทุปาทานสฺส ธมฺมา วตฺถุ, ตสฺมา ‘‘จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ อุปาทาเนหิ อนุปาทาโน ภวตี’’ติ วุตฺตํ. ในบรรดาอุปาทานเหล่านั้น เพราะกามคุณ ๕ ย่อมได้ในกายโดยมีลักษณะพิเศษ ฉะนั้น กายจึงเป็นวัตถุแห่งกามุปาทานโดยเฉพาะ. เวทนาเป็นวัตถุแห่งทิฏฐุปาทาน เพราะอาศัยรสแห่งสุขเวทนา ย่อมไม่คำนึงถึงโลกหน้า ย่อมยังความยึดมั่น (ปรามาส) มีว่า "ทานที่ให้แล้วไม่มีผล" เป็นต้น ให้เกิดขึ้น. จิตเป็นวัตถุแห่งสีลัพพตุปาทาน เพราะอาศัยการยึดถือว่าเที่ยงในจิต ย่อมมีการยึดมั่นว่า "ความบริสุทธิ์ของตนมีได้ด้วยศีลเป็นต้น". ธรรมทั้งหลายเป็นวัตถุแห่งอัตตวาทุปาทาน เพราะเมื่อไม่เห็นสภาวะที่มีอยู่จริงโดยความเป็นจริงด้วยการกำหนดนามรูป ย่อมมีการยึดมั่นในอัตตา. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อสติปัฏฐาน ๔ อันบุคคลอบรมอยู่ ย่อมเป็นผู้ไม่มีอุปาทานเพราะอุปาทานทั้งหลาย". ยสฺมา ปน วุตฺตนเยเนว กาโย กามโยคสฺส วตฺถุ, ภเวสุ สุขคฺคหณวเสน ภวสฺสาโท โหตีติ ภวโยคสฺส เวทนา, สนฺตติฆนคฺคหณวเสน จิตฺเต อตฺตาภินิเวโส โหตีติ ทิฏฺฐิโยคสฺสจิตฺตํ, ธมฺมวินิพฺโภคสฺส ทุกฺกรตฺตา, ธมฺมานํ ธมฺมมตฺตตาย จ ทุปฺปฏิวิชฺฌตฺตา สมฺโมโห โหตีติ อวิชฺชาโยคสฺส ธมฺมา, วตฺถุ, ตสฺมา จตุสติปฏฺฐานภาวนาย เตสุ เตสํ ปหานสิทฺธิโต โยเคหิ วิสํยุตฺตตา วุตฺตา. เอเตเนว อาสเวหิ อนาสวตา, โอเฆหิ นิตฺติณฺณตา จ สํวณฺณิตา โหติ กามราคาทีนํ เอว กามโยคกามาสวกาโมฆาทิภาวโต. ก็เพราะกายเป็นวัตถุแห่งกามโยคะโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. เวทนาเป็นวัตถุแห่งภวโยคะ เพราะอาศัยการยึดถือความสุขในภพทั้งหลาย ย่อมมีความเพลิดเพลินในภพ. จิตเป็นวัตถุแห่งทิฏฐิโยคะ เพราะอาศัยการยึดถือความสืบต่อและความเป็นก้อนหนาในจิต ย่อมมีการยึดมั่นในอัตตา. ธรรมทั้งหลายเป็นวัตถุแห่งอวิชชาโยคะ เพราะการแยกแยะธรรมเป็นสิ่งที่ทำได้ยาก และเพราะธรรมทั้งหลายเป็นเพียงธรรมเท่านั้นจึงยากที่จะแทงตลอดได้ ย่อมเกิดความหลง. เพราะเหตุนั้น การที่บุคคลพรากจากโยคะทั้งหลาย จึงกล่าวไว้ว่าสำเร็จได้ด้วยการละโยคะเหล่านั้นในวัตถุนั้นๆ ด้วยการเจริญสติปัฏฐาน ๔. ด้วยเหตุนี้เอง ความเป็นผู้ไม่มีอาสวะเพราะอาสวะทั้งหลาย และความเป็นผู้ข้ามโอฆะได้แล้วเพราะโอฆะทั้งหลาย ก็เป็นอันพรรณนาไว้แล้ว เพราะกามราคะเป็นต้นนั่นเอง เป็นกามโยคะ กามาสวะ และกามโอฆะ เป็นต้น. วุตฺตนเยเนว กาโย อภิชฺฌากายคนฺถสฺส วตฺถุ, ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย ปฏิฆานุสโย อนุเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕) ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขสงฺขารทุกฺขภูตา เวทนา วิเสเสน พฺยาปาทกายคนฺถสฺส วตฺถุ, จิตฺเต นิจฺจาภินิเวสวเสน สสฺสตสฺส ‘‘อตฺตโน สีเลน สุทฺธี’’ติอาทิปรามสนํ โหตีติ สีลพฺพตปรามาสสฺส จิตฺตํ วตฺถุ, สปฺปจฺจยนามรูปทสฺสนาภาวโต ภววิภวทิฏฺฐิสงฺขาโต อิทํสจฺจาภินิเวโส โหตีติ ตสฺส ธมฺมา วตฺถูติ จตุสติปฏฺฐานาติ โยเชตพฺพํ. กายเป็นที่ตั้งแห่งอภิชฌากายคันถะ โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เวทนาอันเป็นทุกข์ คือ ทุกขทุกข์ วิปริณามทุกข์ และสังขารทุกข์ เป็นที่ตั้งแห่งพยาบาทกายคันถะโดยเฉพาะ เพราะพระบาลีว่า 'ปฏิฆานุสัยย่อมนอนเนื่องในทุกขเวทนา' (ม.นี. ๑.๔๖๕) จิตเป็นที่ตั้งแห่งสีลัพพตปรามาส เพราะมีการยึดมั่นว่าเที่ยงในจิต จึงมีการลูบคลำว่า 'ความบริสุทธิ์ของตนมีได้ด้วยศีล' เป็นต้น ธรรมทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งอิทังสัจจาภินิเวส อันนับว่าเป็นภวทิฏฐิและวิภวทิฏฐิ เพราะไม่มีการเห็นนามรูปพร้อมด้วยปัจจัย พึงประกอบเข้ากับสติปัฏฐาน ๔ ดังนี้ วุตฺตนเยเนว [Pg.65] วิเสสโต กาโย ราคสลฺลสฺส วตฺถุ, เวทนา โทสสลฺลสฺส, ‘‘จิตฺตํ นิจฺจคฺคหณวเสน อตฺตาภินิเวสํ อตฺตานํ เสยฺยาทิโต ทหตี’’ติ จิตฺตํ มานสลฺลสฺส, วุตฺตนเยเนว ธมฺมา โมหสลฺลสฺส วตฺถูติ จตุสติปฏฺฐานาติ โยเชตพฺพํ. โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง กายเป็นที่ตั้งแห่งราคสัลละโดยเฉพาะ เวทนาเป็นที่ตั้งแห่งโทสสัลละ จิตเป็นที่ตั้งแห่งมานสัลละ เพราะมีการยึดถือว่าเที่ยงในจิต จึงมีการยึดมั่นในอัตตาว่า 'ย่อมสำคัญตนว่าเลิศกว่าเป็นต้น' ธรรมทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งโมหสัลละโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง พึงประกอบเข้ากับสติปัฏฐาน ๔ ดังนี้ ยสฺมา ปน กายานุปสฺสนาทีหิ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ ปริญฺญาเตสุ รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารกฺขนฺธา ปริญฺญาตา โหนฺติ, จิตฺเต หิ ปริญฺญาเต สญฺญาปิ ปริญฺญาตาว โหติ, ตสฺมา ‘‘วิญฺญาณฏฺฐิติโย จสฺส ปริญฺญํ คจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ก็เพราะเมื่อกาย เวทนา จิต และธรรม อันบุคคลกำหนดรู้แล้วด้วยกายานุปัสสนาเป็นต้น ขันธ์ทั้งหลายคือ รูป เวทนา สัญญา และสังขาร ย่อมเป็นอันกำหนดรู้แล้ว เพราะเมื่อจิตถูกกำหนดรู้แล้ว แม้สัญญาก็เป็นอันกำหนดรู้แล้วด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และวิญญาณฐิติทั้งหลายของเขาย่อมถึงการกำหนดรู้' ตถา วิเสสโต กาเย สาเปกฺขา ฉนฺทาคตึ คจฺฉตีติ กาโย ฉนฺทาคติยา วตฺถุ, วุตฺตนเยเนว เวทนา พฺยาปาทสฺส นิมิตฺตนฺติ สา โทสาคติยา วตฺถุ, สนฺตติฆนคฺคหณวเสน สราคาทิจิตฺเต สมฺโมโห โหตีติ โมหาคติยา จิตฺตํ, ธมฺมสภาวานวโพเธน ภยํ โหตีติ ภยาคติยา ธมฺมา วตฺถูติ จตุสติปฏฺฐานภาวนาย อคติคมนปฺปหานํ โหตีติ อาห ‘‘อคติคมเนหิ จ น อคตึ คจฺฉตี’’ติ. อนึ่ง กายเป็นที่ตั้งแห่งฉันทาคติ เพราะบุคคลผู้มีความอาลัยในกายย่อมถึงฉันทาคติโดยเฉพาะ เวทนาเป็นที่ตั้งแห่งโทสาคติโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง เพราะเวทนาเป็นนิมิตแห่งพยาบาท จิตเป็นที่ตั้งแห่งโมหาคติ เพราะความหลงย่อมมีในจิตที่มีราคะเป็นต้น ด้วยอำนาจการยึดถือโดยความเป็นสันตติฆนะ ธรรมทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งภยาคติ เพราะความกลัวย่อมมีเพราะความไม่รู้แจ้งในสภาวธรรม เพราะเหตุนั้น การละการถึงอคติย่อมมีได้ด้วยการเจริญสติปัฏฐาน ๔ ท่านจึงกล่าวว่า 'และย่อมไม่ถึงอคติด้วยการถึงอคติทั้งหลาย' ‘‘อกุสลสฺส โสมนสฺสสฺส วเสนา’’ติ อิทํ ‘‘อยมฺปิ อตฺโถ สมฺภวตี’’ติ กตฺวา วุตฺตํ. ‘‘สุขาย เวทนาย ราคานุสโย อนุเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕) ปน วจนโต สุขเวทนาคฺคหเณน ตตฺถานุสยเนน สมุทยสจฺจํ เทสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. เทสิตํ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ ทุกฺขทุกฺขคฺคหเณน สาติสยํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ ปกาสิตํ โหตีติ ปาฬิยํ ‘‘ทุกฺขํ อริยสจฺจํ เทสิต’’นฺติ วุตฺตํ. สหจรณาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา นิทฺเทสวารวณฺณนายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๕ อาทโย) วุตฺตํ. คำว่า 'ด้วยอำนาจแห่งอกุศลโสมนัส' นี้ ท่านกล่าวโดยหมายความว่า 'แม้เนื้อความนี้ก็เป็นไปได้' แต่เพราะมีพระบาลีว่า 'ราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในสุขเวทนา' (ม.นี. ๑.๔๖๕) ฉะนั้น พึงทราบว่า สมุทยสัจจะท่านแสดงแล้วด้วยการถือเอาสุขเวทนาและการนอนเนื่องในสุขเวทนานั้น ที่ว่า 'ทุกขอริยสัจท่านแสดงแล้ว' นั้น คือ ทุกขอริยสัจโดยส่วนยิ่ง เป็นอันประกาศแล้วด้วยการถือเอาทุกขทุกข์ ในพระบาลีจึงกล่าวว่า 'ทุกขอริยสัจท่านแสดงแล้ว' ส่วนคำที่ควรกล่าวในเรื่องสหจรณะเป็นต้นนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในคำพรรณนานิทเทสวารข้างต้น (เนตติ. อรรถกถา ๕ เป็นต้น) ลกฺขณหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาลักขณหารวิภังค์ จบแล้ว ๖. จตุพฺยูหหารวิภงฺควณฺณนา ๖. การพรรณนาจตุพยูหหารวิภังค์ ๒๕. หารานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. หาเรสุ อิมสฺส จตุพฺยูหหารสฺส วิเสสโต สุตฺตสฺส พฺยญฺชนวิจยภาวโตติ โยชนา. เตน วุตฺตํ ‘‘พฺยญฺชน…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ยายาติ นิรุตฺติยา. ๒๕. คำว่า 'หารานํ' เป็นสามีวิภัตติในอรรถนิทธารณะ (ถอนออก) มีการประกอบความว่า 'ในบรรดาหารทั้งหลาย จตุพยูหหารนี้มีความเป็นเครื่องวิจัยพยัญชนะของสูตรโดยเฉพาะ' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมแสดงพยัญชนะ...ฯลฯ...' คำว่า 'ยาย' หมายถึง ด้วยนิรุตติใด ยถารหนฺติ [Pg.66] สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต ยํ ยํ อรหติ นิพฺพจนํ วตฺตุํ, ตํตํโลกสมญฺญานุโรเธเนว. ปุพฺพภาคปฏิปทา สมฺปาเทตฺวา ปจฺฉา สจฺจาภิสมยํ ปาปุณาตีติ อาห ‘‘สมฺมุติ…เป… โหตี’’ติ, ตํตํปญฺญตฺติคฺคหณมุเขน ปรมตฺถคฺคหณํ โหตีติ เอวํ วา อิมินา สมฺพนฺโธ. คำว่า 'ตามสมควร' (ยถารหํ) ความว่า ในสูตรที่กำลังพรรณนาอยู่ ควรกล่าวคำวิพจน์ (นิพพจนะ) ใดๆ ก็กล่าวคำนั้นๆ ตามความเหมาะสมแก่สมมติของโลกนั่นเอง ท่านกล่าวว่า 'สมมติ...ฯลฯ...ย่อมมี' เพราะบุคคลบำเพ็ญปุพพภาคปฏิปทาให้บริบูรณ์แล้ว ย่อมบรรลุสัจจาภิสมัยในภายหลัง หรือมีการเชื่อมโยงกับคำนี้อย่างนี้ว่า 'การถือเอาปรมัตถ์ย่อมมีได้ด้วยอำนาจการถือเอาบัญญัตินั้นๆ' ยมิทํ อนินฺทฺริยพทฺธรูปสนฺตานํ สนฺธาย ‘‘อุภยมนฺตเรนา’’ติ อิธ วุตฺตํ. โอตรณหาเร (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๔๒ อาทโย) ปนสฺส ทฺวารปฺปวตฺตผสฺสาทิธมฺเม สนฺธาย วุตฺตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุภยมนฺตเรนาติ ผสฺสสมุทิเตสุ ธมฺเมสู’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. อฏฺฐกถาจริยา ปนาหุ ‘‘อนฺตเรนาติ วจนํ ปน วิกปฺปนฺตรทีปน’’นฺติ. ตสฺมา อยเมตฺถ อตฺโถ – น อิมํ โลกํ, น หุรํ โลกํ, อถ โข อุภยมนฺตเรนาติ. อปโร วิกปฺโป – อุภยมนฺตเรนาติ วา วจนํ วิกปฺปนฺตราภาวทีปนํ. ตสฺสตฺโถ – น อิมํ โลกํ, น หุรํ โลกํ นิสฺสาย ฌายติ ฌายี, อุภยมนฺตเรน ปน อญฺญํ ฐานํ อตฺถีติ. คำว่า 'ในระหว่างทั้งสอง' (อุภยมนฺตเรน) ในที่นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอนินทริยพัทธรูปสันดานนี้ แต่ในโอตรณหาร (เนตติ. อรรถกถา ๔๒ เป็นต้น) เพื่อจะแสดงความเป็นคำที่ท่านกล่าวหมายถึงธรรมมีผัสสะเป็นต้นที่เกิดขึ้นในทวาร จึงกล่าวอรรถว่า 'ในระหว่างทั้งสอง คือ ในธรรมทั้งหลายที่เกิดพร้อมกับผัสสะ' แต่อรรถกถาจารย์ทั้งหลายกล่าวว่า 'คำว่า อนฺตเรน เป็นเครื่องแสดงวิกัป (ทางเลือก) อื่น' เพราะเหตุนั้น อรรถในข้อนี้คือ ไม่ใช่โลกนี้ ไม่ใช่โลกหน้า แต่คือในระหว่างทั้งสอง อีกนัยหนึ่ง คำว่า อุภยมนฺตเรน เป็นเครื่องแสดงความไม่มีวิกัปอื่น อรรถของคำนั้นคือ ผู้เพ่งย่อมไม่เพ่งอาศัยโลกนี้ ไม่เพ่งอาศัยโลกหน้า แต่ว่าฐานะอื่นในระหว่างทั้งสองมีอยู่ เยปิ จ ‘‘อนฺตราปรินิพฺพายี, สมฺภเวสี’’ติ จ อิเมสํ สุตฺตปทานํ อตฺถํ มิจฺฉา คเหตฺวา อตฺถิ เอว อนฺตราภโวติ วทนฺติ, เตปิ ยสฺมา อวิหาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตรา อคฺคมคฺคาธิคเมน อนวเสสกิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนฺตีติ อนฺตราปรินิพฺพายี, น อนฺตราภวภูโตติ ปุริมสฺส สุตฺตปทสฺส อตฺโถ. ปจฺฉิมสฺส จ เย ภูตา เอว, น ปุน ภวิสฺสนฺติ, เต หิ (กถา. อนุฏี. ๕๐๗) ขีณาสวา, ปุริมปเทหิ ‘‘ภูตา’’ติ วุตฺตา. ตพฺพิปรีตตาย สมฺภวํ เอสนฺตีติ สมฺภเวสิโน. อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา เสกฺขา, ปุถุชฺชนา จ. จตูสุ วา โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชสตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ, วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม. อณฺฑโกสโต, วตฺถิโกสโต จ พหิ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม. สํเสทชโอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม, ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี, ตโต ปรํ ภูตาติ อตฺโถ, ตสฺมา นตฺถีติ ปฏิกฺขิปิตพฺพํ. สติ หิ อุชุเก ปาฬิอนุคเต อตฺเถ กึ อนิทฺธาริตสามตฺถิเยน อนฺตราภเวน อตฺตภาวปริกปฺปิเตน ปโยชนนฺติ. อนึ่ง แม้ชนเหล่าใดถือเอาเนื้อความแห่งบทพระสูตรเหล่านี้ว่า 'อันตราปรินิพพายี' และ 'สัมภเวสี' ผิดไป แล้วกล่าวว่า 'อันตรภพมีอยู่จริง' ชนเหล่านั้นก็พึงถูกคัดค้านว่า 'ไม่มี' เพราะเนื้อความแห่งบทพระสูตรแรกว่า 'อันตราปรินิพพายี' คือ ผู้ปรินิพพานด้วยการบรรลุอัคคมรรคในระหว่าง ด้วยการปรินิพพานจากกิเลสไม่มีส่วนเหลือ โดยไม่ล่วงเลยกึ่งอายุในชั้นอวิหาเป็นต้นในภพนั้นๆ ไม่ใช่เป็นผู้เกิดในอันตรภพ และเนื้อความแห่งบทพระสูตรหลังคือ สัตว์เหล่าใดเกิดแล้ว (ภูตะ) จะไม่เกิดอีก สัตว์เหล่านั้นคือพระขีณาสพ (กถา. อนุฏีกา ๕๐๗) ท่านเรียกว่า 'ภูตะ' ด้วยบทก่อน ส่วนสัตว์ที่แสวงหาภพเพราะความเป็นผู้ตรงกันข้ามกับพระขีณาสพเหล่านั้น ชื่อว่า 'สัมภเวสี' ได้แก่ พระเสกขะและปุถุชนทั้งหลาย เพราะยังละภวสังโยชน์ไม่ได้ หรือในบรรดากำเนิด ๔ สัตว์ที่เกิดในไข่และเกิดในครรภ์ ตราบเท่าที่ยังไม่ทำลายเปลือกไข่และถุงรก ตราบนั้นชื่อว่า 'สัมภเวสี' เมื่อออกจากเปลือกไข่และถุงรกแล้ว ชื่อว่า 'ภูตะ' ส่วนสัตว์ที่เกิดในเถ้าไคลและสัตว์ที่เกิดผุดขึ้น ในขณะจิตแรก ชื่อว่า 'สัมภเวสี' ตั้งแต่ขณะจิตที่สองเป็นต้นไป ชื่อว่า 'ภูตะ' หรือสัตว์เกิดด้วยอิริยาบถใด ตราบเท่าที่ยังไม่บรรลุถึงอิริยาบถอื่นจากนั้น ตราบนั้นชื่อว่า 'สัมภเวสี' ต่อจากนั้นชื่อว่า 'ภูตะ' นี้คือเนื้อความ เพราะฉะนั้น จึงพึงคัดค้านว่า 'ไม่มี' เพราะเมื่อมีเนื้อความที่ตรงตามพระบาลีอยู่แล้ว จะมีประโยชน์อะไรด้วยอันตรภพที่กำหนดอัตภาพขึ้นมาเองโดยที่ไม่มีหลักฐานยืนยันเล่า ยํ [Pg.67] ปน เย ‘‘สนฺตานวเสน ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเรสุ ปาตุภาโว ทิฏฺโฐ. ยถา ตํ วีหิอาทิอวิญฺญาณกสนฺตาเน, เอวํ สวิญฺญาณกสนฺตาเนปิ อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเรสุ ปาตุภาเวน ภวิตพฺพํ. อยญฺจ นโย สติ อนฺตราภเว ยุชฺชติ, นาญฺญถา’’ติ ยุตฺตึ วทนฺติ. เตหิ อิทฺธิมโต เจโตวสิปฺปตฺตสฺส จิตฺตานุคติกํ กายํ อธิฏฺฐหนฺตสฺส ขเณน พฺรหฺมโลกโต อิธูปสงฺกมเน, อิโต วา พฺรหฺมโลกคมเน ยุตฺติ วตฺตพฺพา. ยทิ สพฺพตฺเถว วิจฺฉินฺนเทเส ธมฺมานํ ปวตฺติ น อิจฺฉิตา, ยทิปิ สิยา ‘‘อิทฺธิวิสโย อจินฺเตยฺโย’’ติ, ตํ อิธาปิ สมานํ ‘‘กมฺมวิปาโก อจินฺเตยฺโย’’ติ วจนโต, ตสฺมา ตํ เตสํ มติมตฺตเมว. อจินฺเตยฺยสภาวา หิ สภาวธมฺมา, เต กตฺถจิ ปจฺจยวิเสเสน วิจฺฉินฺนเทเส ปาตุภวนฺติ, กตฺถจิ อวิจฺฉินฺนเทเส จ. ตถา หิ มุขโฆสาทีหิ อญฺญสฺมึ เทเส อาทาสปพฺพตปฺปเทสาทิเก ปฏิพิมฺพปฏิโฆสาทิกํ ปจฺจยุปฺปนฺนํ นิพฺพตฺตมานํ ทิสฺสติ, ตสฺมา น สพฺพํ สพฺพตฺถ อุปเนตพฺพนฺติ อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถารโต ปน ปฏิพิมฺพสฺส อุทาหรณภาวสาธนาทิโก อนฺตราภววิจาโร กถาวตฺถุปฺปกรณสฺสฏีกายํ (กถา. อนุฏี. ๕๐๗) คเหตพฺโพ. ส่วนชนเหล่าใดกล่าวอ้างเหตุผลว่า “การปรากฏขึ้นของธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยกระแสอย่างไม่ขาดสายในที่อื่น ย่อมปรากฏแล้ว. เหมือนอย่างในกระแสของสิ่งไม่มีวิญญาณมีข้าวเปลือกเป็นต้น ฉันใด แม้ในกระแสของสิ่งมีวิญญาณก็พึงมีการปรากฏขึ้นอย่างไม่ขาดสายในที่อื่น ฉันนั้น. และนัยนี้ย่อมสมเหตุสมผลเมื่อมีอันตรภพเท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น” ชนเหล่านั้นพึงกล่าวเหตุผลในการที่ผู้มีฤทธิ์ผู้ได้เจโตวสี ผู้อธิษฐานกายให้เป็นไปตามใจ ย่อมมาสู่โลกนี้จากพรหมโลกโดยขณะเดียว หรือไปสู่พรหมโลกจากโลกนี้. หากไม่ปรารถนาการเป็นไปของธรรมทั้งหลายในที่ที่ขาดตอนไปในที่ทั้งปวง แม้หากจะพึงกล่าวว่า “วิสัยแห่งฤทธิ์เป็นอจินไตย” ข้อนั้นก็เสมอเหมือนกันในที่นี้ด้วยบทว่า “วิบากแห่งกรรมเป็นอจินไตย” เพราะฉะนั้น ข้อนั้นเป็นเพียงความเห็นของชนเหล่านั้นเท่านั้น. เพราะสภาวธรรมทั้งหลายมีสภาพเป็นอจินไตย ย่อมปรากฏขึ้นในที่ที่ขาดตอนไปในบางแห่งด้วยปัจจัยพิเศษ และในที่ที่ไม่ขาดตอนไปในบางแห่ง. เหมือนอย่างเงาและเสียงสะท้อนเป็นต้นที่เกิดจากปัจจัย ย่อมปรากฏเกิดขึ้นในที่อื่น เช่น ในกระจกและบริเวณภูเขาเป็นต้น ด้วยเสียงจากปากเป็นต้น ฉันใด เพราะฉะนั้น ไม่พึงนำไปเปรียบเทียบทุกสิ่งในทุกที่ ดังนี้เป็นความย่อในเรื่องนี้. ส่วนการพิจารณาอันตรภพมีเรื่องการอ้างอิงเงาเป็นตัวอย่างเป็นต้น โดยพิสดาร พึงถือเอาในอนุฎีกาแห่งคัมภีร์กถาวัตถุ (กถา. อนุฏีกา 507). อปเร ปน ‘‘อิธาติ กามภโว, หุรนฺติ อรูปภโว, อุภยมนฺตเรนาติ รูปภโว วุตฺโต’’ติ วทนฺติ, ‘‘อิธาติ ปจฺจยธมฺมา, หุรนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมา, อุภยมนฺตเรนาติ ปณฺณตฺติธมฺมา วุตฺตา’’ติ จ วทนฺติ, ตํ สพฺพอฏฺฐกถาสุ นตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อวสิฏฺฐํ รูปนฺติ อาโปธาตุอากาสธาตูหิ สทฺธึ ลกฺขณรูปานิ, โอชญฺจ สนฺธายาห อนินฺทฺริยพทฺธรูปสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตสฺส ขีณาสวสฺส ตํ นิพฺพานารมฺมณํ จิตฺตํ น ชานนฺติ น ญายนฺติ ‘‘ฌายมานา’’ติ วุตฺตตฺตา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ส่วนชนเหล่าอื่นกล่าวว่า “คำว่า ‘ในโลกนี้’ หมายถึงกามภพ, คำว่า ‘ในโลกหน้า’ หมายถึงอรูปภพ, คำว่า ‘ในระหว่างทั้งสอง’ หมายถึงรูปภพ” และกล่าวว่า “คำว่า ‘ในโลกนี้’ หมายถึงปัจจัยธรรม, คำว่า ‘ในโลกหน้า’ หมายถึงปัจจยุปบันธรรม, คำว่า ‘ในระหว่างทั้งสอง’ หมายถึงบัญญัติธรรม” ข้อนั้นไม่มีในอรรถกถาทั้งปวง เพราะฉะนั้น พึงทราบความหมายด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น. คำว่า “รูปที่เหลือ” หมายถึงลักขณรูปพร้อมด้วยอาโปธาตุและอากาสธาตุ และโอชะ เพราะประสงค์ถึงรูปที่ไม่ได้ผูกพันด้วยอินทรีย์. ชนเหล่านั้นไม่รู้ไม่เข้าใจจิตที่มีนิพพานเป็นอารมณ์ของพระขีณาสพนั้น เพราะกล่าวไว้ว่า “กำลังเพ่งพินิจอยู่”. ส่วนที่เหลือก็เป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. จตุพฺยูหหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายการจำแนกนัยแห่งจตุพยูหะ จบแล้ว. ๗. อาวฏฺฏหารวิภงฺควณฺณนา ๗. อธิบายการจำแนกนัยแห่งอาวัฏฏะ ๒๙. อกุสลานํ ธมฺมานํ วิทฺธํสนสภาวตฺตา, อกุสลานํ วา ปชหเน กุสลานํ สมฺปาทเน ปฏฺฐปนสภาวตฺตา อารมฺภธาตุ. ตถาภูตาติ สีลาทีหิ [Pg.68] สมงฺคีภูตา. กามธาตุอาทิกา ติธาตุโยว เตธาตุ. ตสฺส อภิภวนโต เตธาตุอิสฺสโร มจฺจุราชา. อนาทิมติสํสาเร จิรกาลํ ลทฺธปติฏฺฐาปิ อจิรกาลํ ภาวิเตหิ กุสเลหิ ธมฺเมหิ สมุจฺฉินฺทนียตฺตา อพลา กิเลสาติ วุตฺตํ ‘‘อพลํ ทุพฺพล’’นฺติ. เตนาห ‘‘อพลา นํ พลียนฺตี’’ติ. ๒๙. อารัมภธาตุ คือสภาพที่ทำลายอกุศลธรรม หรือสภาพที่ตั้งมั่นในการละอกุศลและในการบำเพ็ญกุศล. คำว่า “ผู้เป็นเช่นนั้น” คือผู้ประกอบด้วยศีลเป็นต้น. ไตรธาตุ คือธาตุ 3 มีกามธาตุเป็นต้น. มัจจุราช คือผู้เป็นใหญ่ในไตรธาตุ เพราะครอบงำไตรธาตุนั้น. กิเลสทั้งหลายชื่อว่า “อ่อนกำลัง” เพราะเป็นสิ่งที่พึงตัดขาดได้ด้วยกุศลธรรมที่อบรมมาไม่นาน แม้จะตั้งมั่นมานานในสังสารวัฏที่ไม่มีเบื้องต้น. จึงกล่าวว่า “อ่อนกำลัง” และ “ทุรพล”. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “กิเลสที่ไม่มีกำลังย่อมครอบงำเขา”. อิทํ วจนํ อยํ คาถาปาโท. สมาธิสฺส ปทฏฺฐานนฺติ เอตฺถ สมาธิสฺส การณํ สมตานุโยเค นิโยชนโตติ โยเชตพฺพํ. เอส นโย เสเสสุปิ. ปปญฺจาติ ราคาทโยว. ตถา เจว สํวณฺณิตนฺติ เทสนาย ปทฏฺฐานภาเวเนว อตฺถสํวณฺณนา กตาติ อตฺโถ. คำนี้คือบาทแห่งคาถานี้. ในบทว่า “เหตุใกล้แห่งสมาธิ” พึงประกอบความว่า “การประกอบความเพียรที่สม่ำเสมอเป็นเหตุแห่งสมาธิ”. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. คำว่า “ปปัญจะ” คือราคะเป็นต้นนั่นเอง. คำว่า “อธิบายไว้เช่นนั้น” หมายความว่า “การอธิบายความได้กระทำไปโดยความเป็นเหตุใกล้แห่งเทศนา”. นฺติ ตํ เทสนํ. ตสฺสาติ สภาคาทิวเสน อาวฏฺฏนสฺส. ปริปกฺกญาณานํ วิเสสาธิคมาย. ลาภวินิจฺฉยปริคฺคหมจฺฉริยานีติอาทีสุ ลาโภติ รูปาทิอารมฺมณปฺปฏิลาโภ. โส ปริเยสนาย สติ โหตีติ ปริเยสนาคฺคหเณน คหิโต. วินิจฺฉโยติ ‘‘เอตฺตกํ เม รูปารมฺมณตฺถาย ภวิสฺสติ, เอตฺตกํ สทฺทาทิอารมฺมณตฺถาย, เอตฺตกํ มยฺหํ, เอตฺตกํ ปรสฺส, เอตฺตกํ ปริภุญฺชิสฺสามิ, เอตฺตกํ นิทหิสฺสามี’’ติ เอวํ ปวตฺโต วิตกฺโก วินิจฺฉโย. โส ลาปิตเหตุกตฺตา ปริเยสนมูลกตาย ปริเยสนาคฺคหเณเนว คหิโต, ตถา ปริคฺคหมจฺฉริยานิ. ตตฺถ ปริคฺคโห ‘‘มม อิท’’นฺติ ปริคฺคณฺหนํ. มจฺฉริยํ ‘‘มยฺเหว โหตู’’ติ ปเรหิ สาธารณภาวาสหนํ. เตเนวสฺส โปราณา เอวํ วจนตฺถํ วทนฺติ ‘‘มยฺเหวิทมจฺฉริยํ โหตุ, มา อญฺเญสํ อจฺฉริยํ โหตูติ ปวตฺตตฺตา มจฺฉริยนฺติ วุจฺจตี’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๐๓; อ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๙.๒๓). ปริโภคตฺถานํ ปน วินิจฺฉยาทีนํ ปริโภคนฺโตคธตา เวทิตพฺพา. ฉนฺทราโค ทุพฺพลราโค. อชฺโฌสานํ ‘‘มม อิท’’นฺติ ตณฺหาวเสน พลวสนฺนิฏฺฐานนฺติ อาห ‘‘ฉนฺทราคอชฺโฌสานา ตณฺหา เอวา’’ติ. อารกฺขนิมิตฺตํ ทฺวารปิทหนมญฺชูสาโคปนาทินา สุฏฺฐุ รกฺขณนิมิตฺตํ. ปาปานิ กโรนฺโต ปริโภคนิมิตฺตํ รตฺโต คิทฺโธ คธิโต มุจฺฉิโต หุตฺวา มิโคว ปริภุญฺชนนิมิตฺตํ ปมาทํ อาปชฺชตีติ เอวํ ปริเยนารกฺขา ปริโภคนิมิตฺตํ. ปมาโท ติวิโธ ตณฺหาย วเสน กถิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ติวิโธ ตณฺหายาติ วุตฺต’’นฺติ อาห. คำว่า “นั้น” หมายถึงเทศนานั้น. คำว่า “ของสิ่งนั้น” หมายถึงการหมุนเวียนไปโดยส่วนที่เหมือนกันเป็นต้น. เพื่อการบรรลุคุณวิเศษของบุคคลผู้มีญาณแก่กล้า. ในบทว่า “ลาภะ วินิจฉัย ปริคคหะ มัจฉริยะ เป็นต้น” คำว่า “ลาภะ” คือการได้อารมณ์มีรูปเป็นต้น. ข้อนั้นย่อมมีเมื่อมีการแสวงหา จึงถูกรวบรวมด้วยการกล่าวถึงการแสวงหา. คำว่า “วินิจฉัย” คือวิตกที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า “เท่านี้จักมีเพื่อประโยชน์แก่อารมณ์คือรูป, เท่านี้จักมีเพื่อประโยชน์แก่อารมณ์คือเสียงเป็นต้น, เท่านี้เป็นของฉัน, เท่านี้เป็นของผู้อื่น, เท่านี้ฉันจักบริโภค, เท่านี้ฉันจักเก็บไว้”. ข้อนั้นถูกรวบรวมด้วยการกล่าวถึงการแสวงหา เพราะมีเหตุที่กล่าวถึงและมีมูลมาจากการแสวงหา. เช่นเดียวกันกับปริคคหะและมัจฉริยะ. ในบรรดาบทเหล่านั้น “ปริคคหะ” คือการยึดถือว่า “สิ่งนี้เป็นของฉัน”. “มัจฉริยะ” คือการไม่อดทนต่อการเป็นของสาธารณะกับผู้อื่นว่า “ขอให้เป็นของฉันเท่านั้น”. ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตในกาลก่อนจึงกล่าวความหมายของคำนี้ว่า “เพราะเป็นไปว่า ‘ขอสิ่งนี้น่าอัศจรรย์แก่เราเท่านั้น อย่าได้น่าอัศจรรย์แก่คนอื่นเลย’ จึงเรียกว่า มัจฉริยะ” (ที. สี. อ. 2.103; อ. อ. 3.9.23). ส่วนวินิจฉัยเป็นต้นที่เกี่ยวกับการบริโภค พึงทราบว่ารวมอยู่ในการบริโภค. ฉันทราคะ คือราคะที่อ่อนกำลัง. อัชโฌสานะ คือการตัดสินใจอย่างแรงกล้าด้วยอำนาจแห่งตัณหาว่า “สิ่งนี้เป็นของฉัน” จึงกล่าวว่า “ฉันทราคะและอัชโฌสานะเป็นตัณหาเท่านั้น”. อารักขานิมิต คือเครื่องหมายของการรักษาอย่างดีด้วยการปิดประตู การเก็บหีบเป็นต้น. เมื่อกระทำบาปด้วยความยินดี ติดข้อง ยึดมั่น ลุ่มหลงในนิมิตแห่งการบริโภค ย่อมประมาทในนิมิตแห่งการบริโภคเหมือนเนื้อ ฉันใด การแสวงหาและการรักษาจึงเป็นนิมิตแห่งการบริโภค ฉันนั้น. เพื่อแสดงว่า “ปมาทะ 3 อย่าง กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหา” จึงกล่าวว่า “กล่าวไว้ว่า ปมาทะ 3 อย่างด้วยอำนาจแห่งตัณหา”. อวิเสเสน วุตฺตนฺติ ‘‘กตเมน อุปาทาเนน สอุปาทานา’’ติ วิภาเคน ปุจฺฉิตฺวาปิ ‘‘อวิชฺชาย จ ตณฺหาย จา’’ติ อวินิพฺภุชิตฺวา วุตฺตํ. ตณฺหญฺจ อวิชฺชญฺจ จตุรุปาทานํ [Pg.69] วเสนาติ กามุปาทานาทีนํ จตุนฺนํ อุปาทานานํ วเสน วิภชิตฺวา ขนฺธานํ ทุกฺขภาเวน ทุกฺขสจฺจภาเวน สห ปริญฺเญยฺยภาวํ, อุปาทานานํ สมุทยภาเวน สมุทยสจฺจภาเวน สห ปหาตพฺพภาวํ ทสฺเสตีติ โยชนา. “กล่าวโดยไม่จำแนก” หมายถึง แม้ถามโดยจำแนกว่า “มีอุปาทานด้วยอุปาทานอะไร?” ก็กล่าวโดยไม่แยกแยะว่า “ด้วยอวิชชาและตัณหา” การเชื่อมความคือ: จำแนกตัณหาและอวิชชาโดยอุปาทาน ๔ คือโดยอุปาทาน ๔ มีกามุปาทานเป็นต้น แล้วแสดงความเป็นทุกข์ของขันธ์ ความเป็นทุกขสัจจะ และความเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้ พร้อมทั้งความเป็นสมุทัยของอุปาทาน ความเป็นสมุทัยสัจจะ และความเป็นสิ่งที่ควรละ. ๓๐. ‘‘โย’’ติอาทินา วุตฺโต ติวิโธ ปมาโท ปริเยสติ, อารกฺขณญฺจ กโรติ, ปริโภคนิมิตฺตญฺจาติ สมฺพนฺโธ. ปมาโท หิ ปมชฺชนฺตสฺส ปุคฺคลสฺส โภคานํ ปริเยสนาย, อารกฺขณาย จ เหตุภูโต กตฺตุภาเวน อุปจริโต, ปริโภคสฺส ปน นิมิตฺตํ. ‘‘ตปฺปฏิปกฺเขนา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรติ ‘‘อปฺปมาทานุโยเคนา’’ติ, เตน สมถภาวํ ทสฺเสติ. เขปนาติ ขยปาปนา. โวทานปกฺขวิสภาคธมฺมวเสนาติ โวทานปกฺโข จ โส ปมาทสฺส วิสภาคธมฺโม จาติ โวทาน…เป… ธมฺโม, สมโถ, ตสฺส วเสน. ๓๐. ความประมาท ๓ อย่างที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า 'โย' เป็นต้น ย่อมแสวงหา ย่อมรักษา และเป็นนิมิตแห่งการบริโภค นี่คือการเชื่อมความ แท้จริง ความประมาทเป็นเหตุในการแสวงหาและรักษาโภคะของบุคคลผู้ประมาท จึงถูกกล่าวโดยอุปจารว่าเป็นผู้กระทำ แต่เป็นนิมิตแห่งการบริโภค ย่อมไขความแห่งบทว่า 'โดยปฏิปักษ์ต่อความประมาทนั้น' ว่า 'ด้วยการประกอบความไม่ประมาท' ด้วยบทนั้น ย่อมแสดงความเป็นสมถะ บทว่า เขปนา คือ การทำให้ถึงความสิ้นไป บทว่า โดยธรรมที่เป็นวิสภาคกับความประมาทและเป็นฝ่ายผ่องแผ้ว คือ ธรรมนั้นเป็นฝ่ายผ่องแผ้วด้วย เป็นวิสภาคธรรมกับความประมาทด้วย จึงชื่อว่าธรรม...เป...ฝ่ายผ่องแผ้ว คือ สมถะ โดยสมถะนั้น. สมเถ สตีติ อธิฏฺฐานภูเต ฌาเน สติ, ตํ ปาทกํ กตฺวาติ อตฺโถ. ยา ปญฺญาติ นามรูปปริจฺเฉทาทิวเสน ปวตฺตปญฺญา. เตนาห ‘‘อยํ วิปสฺสนา’’ติ. ปหีเนสูติ ปหียมาเนสุ. บทว่า เมื่อมีสมถะ คือ เมื่อมีฌานอันเป็นที่ตั้ง หมายความว่า กระทำฌานนั้นให้เป็นบาท บทว่า ปัญญาใด คือ ปัญญาที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งการกำหนดนามรูปเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'นี่คือวิปัสสนา' บทว่า ในธรรมที่ละแล้ว คือ ในธรรมที่กำลังถูกละ. โวทานปกฺขนฺติ อารมฺภธาตุอาทิโวทานปกฺขํ นิกฺขิปิตฺวา. วิสภาคธมฺมวเสนาติ ปมาทวเสเนว. สภาคธมฺมวเสนาติ ปุพฺเพ นิกฺขิตฺตสฺส อารมฺภธาตุอาทิโวทานธมฺมสฺส สมถาทิสภาคธมฺมวเสน. บทว่า ฝ่ายผ่องแผ้ว คือ ยกฝ่ายผ่องแผ้วมีอารัมภธาตุเป็นต้นไว้ บทว่า โดยธรรมที่เป็นวิสภาค คือ โดยความประมาทนั่นเอง บทว่า โดยธรรมที่เป็นสภาค คือ โดยธรรมที่เป็นสภาคมีสมถะเป็นต้น ของธรรมที่เป็นฝ่ายผ่องแผ้วมีอารัมภธาตุเป็นต้นที่ยกไว้ก่อนแล้ว. ปุน อปริโยทาปนิยํ สิขาปฺปตฺตปริโยทาปนํ อิธาธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ตํ ปน อรหตฺเตน โหตี’’ติ. การชำระให้บริสุทธิ์ที่ไม่อาจชำระให้บริสุทธิ์ได้อีก ซึ่งเป็นการชำระให้บริสุทธิ์ที่ถึงยอด เป็นสิ่งที่มุ่งหมายในที่นี้ จึงกล่าวว่า 'แต่การชำระนั้นย่อมมีด้วยอรหัต'. โมหสมุฏฺฐานตา วุตฺตา ‘‘โมโห เอว สมุฏฺฐาน’’นฺติ กตฺวา. อญฺญถา ปิสุณาวาจาย โทสสมุฏฺฐานตา มุสาวาทสฺส วิย โมหสมุฏฺฐานภาวา วตฺตพฺพา สิยา. ความที่โมหะเป็นสมุฏฐานถูกกล่าวไว้โดยกระทำว่า 'โมหะนั่นแหละเป็นสมุฏฐาน' มิฉะนั้น ความที่ปิสุณาวาจามีโทสะเป็นสมุฏฐาน ก็พึงต้องกล่าวว่าเป็นความมีโมหะเป็นสมุฏฐาน เหมือนมุสาวาท. กมฺมปถภาวํ ปตฺตานํ, อปฺปตฺตานญฺจ อกุสลธมฺมานํ ‘‘สพฺพปาป’’นฺติ ปเทน ปริคฺคหิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘กมฺมปถกมฺมวิภาเคนา’’ติ. เพราะอกุศลธรรมทั้งที่ถึงความเป็นกรรมบถและยังไม่ถึงความเป็นกรรมบถ ถูกสงเคราะห์ด้วยบทว่า 'บาปทั้งปวง' จึงกล่าวว่า 'โดยการจำแนกกรรมบถและกรรม'. ๓๑. เสสปทานนฺติ ‘‘กุสลสฺส อุปสมฺปทา’’ติอาทีนํ (ที. นิ. ๒.๙๐; ธ. ป. ๑๘๓; เนตฺติ. ๓๐, ๕๐, ๑๑๖, ๑๒๔; เปฏโก. ๒๙) คาถาย อวสิฏฺฐปทานํ. ยถาธิคตนฺติ อตฺตนา อธิคตปฺปการํ, ปจฺฉา ภูมิทิสา. ๓๑. บทว่า แห่งบทที่เหลือ คือ แห่งบทที่เหลือในคาถาว่า 'การยังกุศลให้ถึงพร้อม' เป็นต้น (ที. นิ. 2.90; ธ. ป. 183; เนตติ. 30, 50, 116, 124; เปฏโก. 29) บทว่า ตามที่ได้บรรลุแล้ว คือ ตามประเภทที่ตนบรรลุแล้ว, ภายหลัง คือ ทิศทางแห่งภูมิ. อุปริ [Pg.70] ยาเปนฺตีติ มนุสฺสโลกโต อุปริฏฺฐิมํ เทวโลกํ คเมนฺติ. บทว่า ย่อมให้เป็นไปในเบื้องบน คือ ย่อมให้ถึงเทวโลกที่อยู่เบื้องบนจากมนุษยโลก. ๓๒. ยถาวุตฺตสฺส ธมฺมสฺสาติ สีลสฺส จ มคฺคสฺส จ. ตณฺหาวิชฺชาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน ตเทกฏฺฐกิเลสา คยฺหนฺติ, เตสํ ปทฏฺฐานธมฺมา จ. สมถวิปสฺสนาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน สามญฺญผลานํ สงฺคโห. ยทคฺเคน เจตฺถ ‘‘นิโรโธ รกฺขตี’’ติ วุตฺโต, ตทคฺเคน มคฺโค รกฺขณกิริยาย กรณํ วุตฺตํ ‘‘เยน รกฺขตี’’ติ. วิสภาคธมฺมวเสน ปุริมานิ สภาคธมฺมาวฏฺฏนวเสน ปจฺฉิมานิ สจฺจานิ นิทฺธาริตานีติ โยเชตพฺพํ. ๓๒. บทว่า แห่งธรรมที่กล่าวแล้ว คือ แห่งศีลและแห่งมรรค บทว่า ตัณหาและอวิชชาเป็นต้น คือ ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์กิเลสที่ตั้งอยู่ร่วมกันกับตัณหาและอวิชชานั้น และธรรมที่เป็นเหตุใกล้ของกิเลสเหล่านั้น บทว่า สมถะและวิปัสสนาเป็นต้น คือ ด้วยอาทิศัพท์ เป็นการสงเคราะห์สามัญญผลทั้งหลาย ด้วยส่วนใดที่ในที่นี้กล่าวว่า 'นิโรธย่อมรักษา' ด้วยส่วนนั้น มรรคจึงถูกกล่าวว่าเป็นเครื่องมือในกิริยาคือการรักษาว่า 'ด้วยมรรคใด ย่อมรักษา' พึงเชื่อมความว่า สัจจะเบื้องต้นถูกกำหนดโดยธรรมที่เป็นวิสภาค และสัจจะเบื้องปลายถูกกำหนดโดยการหมุนไปของธรรมที่เป็นสภาค. อาวฏฺฏหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายการจำแนกอาวัฏฏหาระ จบแล้ว. ๘. วิภตฺติหารวิภงฺควณฺณนา ๘. การอธิบายการจำแนกวิภัตติหาระ. ๓๓. ธมฺเมสูติ ปุญฺญาทิทานาทิเภทภินฺเนสุ สภาวธมฺเมสุ. ตตฺถ ลพฺภมาโนติ เตสุ ยถาวุตฺเตสุ ธมฺเมสุ ลพฺภมาโน. ภูมิวิภาโคติ กามาวจราทิทสฺสนาทิภูมิปฺปเภโท. ปทฏฺฐานวิภาโคติ เต ปุญฺญาทิธมฺมา เยสํ ปทฏฺฐานํ, เตสํ วา เย ธมฺมา ปทฏฺฐานํ, ตพฺพิภาโค. เยสํ สุตฺตานนฺติ มูลปทฏฺฐานภูตานํ สํกิเลสภาคิยาทีนํ จตุนฺนํ สุตฺตานํ วเสน. อสงฺกรววตฺถาเนน หิ เอเตสุ สุตฺเตสุ สาติสยํ ธมฺมา วิภตฺตา นาม โหนฺติ. เตนาห ‘‘วิเสสโต’’ติ. ยทิ เอวํ กสฺมา วาสนาภาคิยนิพฺเพธภาคิยสุตฺตานิ เอเวตฺถ คหิตานีติ? นยิทเมวํ นิกฺขมนปริโยสานภาเวน อิตเรสมฺปิ คหิตตฺตา. ยโต หิ นิสฺสฏา วาสนาภาคิยา ธมฺมา, เต สํกิเลสภาคิยา. ยํปริโยสานา นิพฺเพธภาคิยา ธมฺมา, เต อเสกฺขภาคิยาติ ทฺวยคฺคหเณเนว อิตรมฺปิ ทฺวยํ คหิตเมว โหติ. เตนาห ‘‘อิเมสํ จตุนฺนํ สุตฺตานํ เทสนายา’’ติ. อิมานิ จตฺตาริ สุตฺตานีติ ปาฬิยา, วกฺขมานาย เทสนาย วา อิตรทฺวยสงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ, น ปฏิกฺเขโป. ๓๓. บทว่า ในธรรมทั้งหลาย คือ ในสภาวธรรมที่จำแนกเป็นทานเป็นต้น มีบุญเป็นต้น บทว่า ที่พึงได้ในธรรมเหล่านั้น คือ ที่พึงได้ในธรรมที่กล่าวแล้วเหล่านั้น การจำแนกภูมิ คือ การจำแนกภูมิมีกามวจรและทัสสนะเป็นต้น การจำแนกเหตุใกล้ คือ การจำแนกธรรมมีบุญเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งเป็นเหตุใกล้ของธรรมเหล่าใด หรือธรรมเหล่าใดเป็นเหตุใกล้ของธรรมเหล่านั้น บทว่า แห่งพระสูตรเหล่าใด คือ โดยอำนาจแห่งพระสูตร ๔ มีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุใกล้ที่เป็นมูลฐาน แท้จริง ธรรมทั้งหลายย่อมถูกจำแนกอย่างยิ่งในพระสูตรเหล่านี้โดยการกำหนดที่ไม่ปะปนกัน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'โดยพิเศษ' ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดพระสูตรว่าด้วยวาสนาภาคิยะและนิพเพธภาคิยะเท่านั้นจึงถูกถือเอาในที่นี้? ข้อนี้ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะพระสูตรอื่นก็ถูกสงเคราะห์ไว้ด้วยความเป็นส่วนเบื้องต้น (การออก) และส่วนที่สุด เพราะธรรมที่เป็นวาสนาภาคิยะออกไปจากธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นเป็นสังขิเลสภาคิยะ ธรรมที่เป็นนิพเพธภาคิยะมีธรรมเหล่าใดเป็นที่สุด ธรรมเหล่านั้นเป็นอเสกขภาคิยะ ด้วยการถือเอาคู่เดียวเท่านั้น อีกคู่หนึ่งก็เป็นอันถูกถือเอาแล้วนั่นเอง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ด้วยการแสดงพระสูตร ๔ เหล่านี้' พึงเห็นการสงเคราะห์อีกคู่หนึ่งโดยบาลีว่า 'พระสูตร ๔ เหล่านี้' หรือโดยการแสดงที่จะกล่าวต่อไป ไม่ใช่การปฏิเสธ. เตเนวาติ นิยมสฺส อกตตฺตา, ตโต จ เตน ตนฺนิสฺสิเตน จ พฺรหฺมจารี ภวตีติ สิทฺธํ โหติ. เอว-สทฺโท วา สมุจฺจยตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สิยา ตสฺส ปฏิกฺเขโปติ ตสฺส อฏฺฐสมาปตฺติพฺรหฺมจริยสฺส สิยา ปฏิกฺเขโป. เอวํ สติ สาวเสสา เทสนา สิยา. บทว่า ด้วยเหตุนั้นเอง คือ เพราะไม่ได้กำหนดกฎเกณฑ์ไว้ และเพราะเหตุนั้น ความเป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์ย่อมสำเร็จด้วยพรหมจรรย์นั้นและพรหมจรรย์ที่อาศัยพรหมจรรย์นั้น หรือพึงเห็นว่า เอวศัพท์ มีอรรถว่ารวบรวม บทว่า พึงมีการปฏิเสธสิ่งนั้น คือ พึงมีการปฏิเสธพรหมจรรย์คือสมาบัติ ๘ นั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ การแสดงก็จะมีส่วนเหลือ. ตทงฺคาทิปฺปหานทฺวยํ [Pg.71] ปทฏฺฐานภูตํ อิธ คณนูปคํ น โหตีติ ‘‘สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานานํ วเสนา’’ติ วุตฺตํ. ตถา เหตฺถ เกจิ ‘‘เตเนวา’’ติ ปฐนฺติ. ‘‘เตเนว พฺรหฺมจริเยนาติ ปฐนฺตี’’ติ อิทํ ‘‘สํวรสีเล ฐิโต’’ติ (เนตฺติ. ๓๓) เอตฺถ วุตฺตํ ปาฬิวิกปฺปํ สนฺธาย วทติ. ‘‘ยสฺมา…เป… วกฺขตี’’ติ อิทํ ปจฺฉิมปาฐสฺเสว ยุตฺตตาย การณวจนํ. การละ ๒ อย่างมีตทังคปหานเป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุใกล้ ไม่ถูกนับเข้าในที่นี้ จึงกล่าวว่า 'โดยอำนาจแห่งสมุจเฉทปหานและปฏิปัสสัทธิปหาน' อนึ่ง ในที่นี้บางพวกอ่านว่า 'เตเนวะ' บทว่า 'เตเนวะ พรหมจริเยนะ' ที่อ่านกันนั้น กล่าวหมายถึงบาลีที่ต่างกันที่กล่าวไว้ในบทว่า 'ตั้งอยู่ในสังวรศีล' (เนตติ. 33) บทว่า 'ยสฺมา...เป... วกฺขติ' นี้ เป็นคำกล่าวเหตุผลเพื่อความเหมาะสมของบทอ่านสุดท้ายนั่นเอง. กถํ มนฺตาติ? อนิพฺเพธสภาวตฺตา มหคฺคตปุญฺญานํ น นิพฺเพธภาคิยสุตฺเตน สงฺคโห, วาสนาภาคิยตฺตา ปน วาสนาภาคิยสุตฺเตเนว สงฺคโหติ. ตทุปสงฺคา หิ ปจฺฉิโม เอว ปาโฐ ยุตฺตตโร. อิตรถา สาวเสสา เทสนา ภเวยฺย. เตนาห ‘‘น หิ…เป… เทเสตี’’ติ. จะพึงพิจารณาอย่างไร? เพราะบุญอันเป็นมหัคคตะมีสภาวะที่ไม่แทงตลอด จึงไม่สงเคราะห์ด้วยนิพเพธภาคิยสูตร แต่เพราะเป็นวาสนาภาคิยะ จึงสงเคราะห์ด้วยวาสนาภาคิยสูตรนั่นเอง เพราะการสงเคราะห์บุญนั้น บทอ่านสุดท้ายเท่านั้นจึงเหมาะสมกว่า มิฉะนั้น การแสดงก็จะมีส่วนเหลือ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'เพราะพระองค์มิได้...เป...แสดง'. สํกิเลสภาคิยอเสกฺขภาคิยานํ ปรโต วกฺขมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘วกฺขมานานํ…เป… วเสนา’’ติ. ‘‘สพฺพโต’’ติ อิทํ ปุพฺพปราเปกฺขํ. ตสฺส ปราเปกฺขตาย ‘‘สพฺพโตภาเคน เอกาทสสุ ฐาเนสุ ปกฺขิปิตฺวา’’ติ อฏฺฐกถายํ โยชิตํ. ตตฺถ ปทาทิเก วิจยหารปทตฺเถ สนฺธาย ‘‘เอกาทสสุ ฐาเนสู’’ติ วุตฺตํ. ปุพฺพเปกฺขตาย ปน ‘‘สพฺพโตภาเคน เทสนาย ผเลนา’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. เพราะธรรมที่เป็นส่วนแห่งสังกิเลสและธรรมที่เป็นส่วนแห่งอเสขะจะถูกกล่าวต่อไป จึงกล่าวว่า “โดย...เป...ที่จะกล่าวต่อไป”. บทว่า “สัพพโต” นี้เป็นการอ้างอิงถึงเบื้องต้นและเบื้องปลาย. เพราะการอ้างอิงถึงเบื้องปลายนั้น จึงมีการเชื่อมความในอรรถกถาว่า “โดยส่วนทั้งปวง โดยการใส่ไว้ใน ๑๑ ฐาน”. ในที่นั้น กล่าวว่า “ใน ๑๑ ฐาน” โดยอ้างถึงบทบาทของวิจยหาระมีบทเป็นต้น. แต่เพราะการอ้างอิงถึงเบื้องต้น พึงเชื่อมความว่า “โดยส่วนทั้งปวง ด้วยผลแห่งการแสดง” เป็นต้น. สํกิเลสภาคิยานํ ตณฺหาสํกิเลสาทินา เทสนานโย เวทิตพฺโพ. ผลํ อปายทุกฺเขน มนุสฺเสสุ โทภคฺคิเยน. อเสกฺขภาคิยานํ อเสกฺเขหิ สีลกฺขนฺธาทีหิ เทสนานโย. ผลํ อคฺคผเลน จ อนุปาทิเสสาย จ นิพฺพานธาตุยา เวทิตพฺพํ. อิตเรสํ ปาฬิยํ วุตฺตเมว. กามราคพฺยาปาทอุทฺธมฺภาคิยสํโยชนคฺคหเณน สํกิเลสภาคิยานํ, วิราคคฺคหเณน อเสกฺขคฺคหเณเนว จ อเสกฺขภาคิยานํ วกฺขมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘วกฺขมานานํ…เป… วเสนา’’ติ. ปทปทตฺถวิจารยุตฺตินิทฺธารณมุเขน ธมฺมวิภตฺติอาทิวิจาโร กาตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘วิจเยน…เป… ตพฺพานี’’ติ วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ ‘‘วิจเยน…เป… ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ. พึงทราบวิธีแสดงธรรมที่เป็นส่วนแห่งสังกิเลสด้วยตัณหาสังกิเลสเป็นต้น ผลคือทุกข์ในอบายและความเป็นผู้มีโชคไม่ดีในหมู่มนุษย์. พึงทราบวิธีแสดงธรรมที่เป็นส่วนแห่งอเสขะด้วยอเสขธรรมมีศีลขันธ์เป็นต้น ผลพึงทราบด้วยอัคคผลและอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. สำหรับธรรมที่เหลือ พึงทราบตามที่กล่าวไว้ในพระบาลีนั่นเอง. เพราะจะกล่าวถึงธรรมที่เป็นส่วนแห่งสังกิเลสด้วยการถือเอาสังโยชน์เบื้องบนมีกามราคะและพยาบาทเป็นต้น และจะกล่าวถึงธรรมที่เป็นส่วนแห่งอเสขะด้วยการถือเอาวิราคะและการถือเอาอเสขบุคคลนั่นเอง จึงกล่าวว่า "ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่จักกล่าวต่อไป...เป็นต้น". เพื่อแสดงว่าพึงทำการพิจารณาธรรมวิภัตติเป็นต้นด้วยหัวข้อคือการพิจารณาบทและอรรถของบทและการกำหนดเหตุผล จึงกล่าวไว้ในพระบาลีว่า "ด้วยการพิจารณา...เป็นต้น" และในอรรถกถาว่า "ด้วยการพิจารณา...เป็นต้น ย่อมแสดง" ๓๔. เอวนฺติ อิติ. ธมฺเมติ วุตฺตสภาคธมฺเม. สาธารณาสาธารณภาเวหีติ สามญฺญวิเสเสน วิสิฏฺเฐหิ. ทฺเว ธมฺมา สาธารณาติ ทฺเว อิเม ธมฺมา เยหิ สภาคธมฺมา สาธารณา นาม โหนฺติ. กตเม ทฺเว? นามํ, วตฺถุ จ. ตตฺถ นามํ นามปญฺญตฺติ, ตํมุเขเนว สทฺทโต ตทตฺถาวคโม. สทฺเทน จ สามญฺญรูเปเนว ตถารูปสฺส อตฺถสฺส [Pg.72] คหณํ, น วิเสสรูเปน, ตสฺมา สทฺทวจนียา อตฺถา สาธารณรูปนามายตฺตคหณียตาย นามสาธารณา วุตฺตา. วตฺถูติ ปวตฺติฏฺฐานํ. ยตฺถ หิ เย ธมฺมา ปวตฺตนฺติ, เตสํ สพฺเพสํ เต ธมฺมา สาธารณาติ ปวตฺติฏฺฐานสงฺขาตานํ วตฺถูนํ สาธารณา. ยสฺมา ปนิทํ ทฺวยํ เตสํ ธมฺมานํ สาธารณภาเว ปกติภูตํ สภาวภูตํ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทฺเว ธมฺมาติ ทุเว ปกติโย’’ติ. เอกสนฺตติปติตตายาติ สมานสนฺตติปวตฺติยา. เตนาห ‘‘สมานวตฺถุกา’’ติ. ทสฺสนปหาตพฺพานญฺหิ ยถา มิจฺฉตฺตนิยตสตฺตา ปวตฺติฏฺฐานํ, เอวํ อนิยตาปีติ อุภเย หิ เต สมานวตฺถุกา. เอส นโย อิตเรสุปิ. สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสา หิ ภินฺนสภาวาเปเต ธมฺมา ทสฺสเนน ปหาตพฺพตํ นาติวตฺตนฺตีติ เต นามสามญฺญตํ ปตฺตา, รูปราคาทโย จ ภาวนาย ปหาตพฺพตนฺติ อาห ‘‘ปหาเนกฏฺฐา นามสาธารณา’’ติ. ยถา ปน ‘‘วตฺถูนํ สาธารณา วตฺถุสาธารณา’’ติ อยมตฺโถ ลพฺภติ, เอวํ ‘‘วตฺถุนา สาธารณา วตฺถุสาธารณา’’ติ อยมฺปิ อตฺโถ ลพฺภตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สหเชกฏฺฐา วตฺถุสาธารณา’’ติ อาห. เต หิ อญฺญมญฺญํ ผุสนาทิสภาวโต ภินฺนาปิ ยสฺมึ ปวตฺตนฺติ, เตน วตฺถุนา สาธารณา นาม โหนฺติ. เอตฺถ จ ลพฺภมานมฺปิ กุสลาทินามสาธารณํ อนามสิตฺวา วตฺถุสาธารณา ตาว โยชิตาติ เวทิตพฺพา. ปฏิปกฺขาทีหีติ อาทิสทฺเทน สมานผลตาสหพฺยตาทิเก สงฺคณฺหาติ. เสสปเทสูติ ‘‘ปุถุชฺชนสฺสา’’ติอาทิวากฺเยสุ. กถํ? ตตฺถ หิ ปุถุชฺชนสฺส, โสตาปนฺนสฺส จ สมฺภวโต อนาคามิโน, อรหโต จ อสมฺภวโตติอาทินา โยเชตพฺพํ. ๓๔. คำว่า "เอวัง" คือ ดังนี้. คำว่า "ธัมเม" คือ ในธรรมที่มีส่วนเหมือนกันที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "ด้วยความเป็นสาธารณะและอสาธารณะ" คือ ด้วยลักษณะที่เป็นสามัญและวิเศษอันวิเศษแล้ว. คำว่า "ธรรมสองอย่างเป็นสาธารณะ" คือ ธรรมสองอย่างเหล่านี้ที่ทำให้ธรรมที่มีส่วนเหมือนกันชื่อว่าเป็นสาธารณะ. สองอย่างอะไรบ้าง? คือ นาม และ วัตถุ. ในบรรดาสองอย่างนั้น นามคือบัญญัติชื่อ การเข้าใจอรรถนั้นย่อมมีได้ด้วยเสียงโดยอาศัยนามนั้นเอง. และการรับรู้อรรถเช่นนั้นด้วยเสียงย่อมมีได้โดยรูปสามัญเท่านั้น ไม่ใช่โดยรูปวิเศษ เพราะฉะนั้น อรรถที่พึงกล่าวด้วยเสียงจึงชื่อว่านามสาธารณะ เพราะอาศัยการรับรู้ที่ขึ้นอยู่กับนามอันมีรูปสามัญ. คำว่า "วัตถุ" คือ ที่ตั้งแห่งการเป็นไป. ด้วยว่าธรรมเหล่าใดเป็นไปในที่ใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสาธารณะแก่ธรรมเหล่านั้นทั้งหมด เพราะฉะนั้น วัตถุทั้งหลายอันนับว่าเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปจึงเป็นสาธารณะ. ก็เพราะสองอย่างนี้เป็นสภาวะปกติ เป็นสภาวะที่เป็นไปเองในการที่ธรรมเหล่านั้นเป็นสาธารณะ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ธรรมสองอย่าง" คือ "สภาวะปกติสองอย่าง". คำว่า "ด้วยการตกไปในสันดานเดียวกัน" คือ ด้วยการเป็นไปในสันดานเดียวกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีวัตถุเสมอกัน". ด้วยว่าที่ตั้งแห่งการเป็นไปของธรรมที่พึงละด้วยการเห็นของสัตว์ผู้ถูกกำหนดไว้ในมิจฉัตตะเป็นอย่างไร แม้ของสัตว์ผู้ไม่ถูกกำหนดก็เป็นอย่างนั้น เพราะทั้งสองอย่างนั้นมีวัตถุเสมอกัน. นัยนี้พึงทราบในธรรมที่เหลือด้วย. ด้วยว่าสักกายทิฏฐิ วิจิกิจฉา และสีลัพพตปรามาส แม้เป็นธรรมที่มีสภาวะต่างกัน ก็ไม่ล่วงเลยความเป็นธรรมที่พึงละด้วยการเห็นไปได้ เพราะฉะนั้น ธรรมเหล่านั้นจึงถึงความเป็นนามสามัญ และรูปราคะเป็นต้นเป็นธรรมที่พึงละด้วยภาวนา เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "นามสาธารณะมีที่ละเป็นอันเดียวกัน". อนึ่ง อรรถว่า "เป็นสาธารณะแห่งวัตถุทั้งหลาย ชื่อว่าวัตถุสาธารณะ" ย่อมได้ฉันใด อรรถว่า "เป็นสาธารณะด้วยวัตถุ ชื่อว่าวัตถุสาธารณะ" นี้ก็ย่อมได้ฉันนั้น เพื่อแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "วัตถุสาธารณะมีที่เกิดพร้อมเป็นอันเดียวกัน". ด้วยว่าธรรมเหล่านั้น แม้มีสภาวะต่างกันโดยการถูกต้องเป็นต้นซึ่งกันและกัน แต่ก็ชื่อว่าเป็นสาธารณะด้วยวัตถุนั้นที่ธรรมเหล่านั้นเป็นไป. ในที่นี้ พึงทราบว่า ท่านประกอบวัตถุสาธารณะไว้ก่อน โดยไม่กล่าวถึงนามสาธารณะมีกุศลเป็นต้นที่พึงได้ในที่นี้. คำว่า "ด้วยปฏิปักษ์เป็นต้น" คือ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์เอาความเป็นผู้มีผลเสมอกันและความเป็นผู้เกิดร่วมกันเป็นต้น. คำว่า "ในบทที่เหลือ" คือ ในประโยคมีคำว่า "ของปุถุชน" เป็นต้น. อย่างไร? ในที่นั้น พึงประกอบว่า "เพราะมีได้แก่ปุถุชนและพระโสดาบัน และไม่มีแก่พระอนาคามีและพระอรหันต์" เป็นต้น. กถํ เต โอธิโส คหิตาติ เกนากาเรน เต ‘‘สาธารณา’’ติ วุตฺตธมฺมา ภาคโส คหิตา. ‘‘อมุกสฺส, อมุกสฺส จา’’ติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถ. สามญฺญภูตา ธมฺมา สาธารณา นาม, เอวํ สนฺเต กถํ เตสํ มิจฺฉตฺตนิยตานิยตาทิวเสน วิภาเคน ปวตฺติฏฺฐานตา วุจฺจติ, น วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อถ วิภาเคน ตํ วตฺตพฺพํ, นนุ เต สาธารณาติ น วตฺตพฺพเมวาติ? เอวํ สาธารณาติ มิจฺฉตฺตนิยตานํ, อนิยตานนฺติ อิเมสํ อุภเยสํเยว เต ธมฺมา สาธารณา. เตนาห – ‘‘น สพฺพสตฺตานํ สาธารณตาย สาธารณา’’ติ. ‘‘ยสฺมา’’ติอาทินา ตตฺถ การณมาห, เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘เกจิ ธมฺมา เกสญฺจิเทว ธมฺมานํ สาธารณา [Pg.73] โหนฺติ, อญฺเญสํ อสาธารณา’’ติ. เตนาห ‘‘ปฏินิยตญฺหิ เตสํ ปวตฺติฏฺฐาน’’นฺติ. คำว่า "ธรรมเหล่านั้นถูกถือเอาโดยส่วนอย่างไร" คือ ธรรมเหล่านั้นที่ชื่อว่า "สาธารณะ" ถูกถือเอาเป็นส่วนๆ ด้วยอาการอย่างไร. อรรถในที่นี้คือ "ของผู้นั้น และของผู้นั้น". ธรรมที่มีสภาพเป็นสามัญชื่อว่าสาธารณะ เมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุไฉนจึงกล่าวถึงความเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของธรรมเหล่านั้นโดยการจำแนกด้วยอำนาจแห่งมิจฉัตตนิยตะและอนิยตะเป็นต้น ไม่ควรกล่าวหรือ? ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ถ้าพึงกล่าวโดยการจำแนกนั้น มิใช่ว่าไม่ควรกล่าวว่าธรรมเหล่านั้นเป็นสาธารณะหรอกหรือ? คำว่า "เป็นสาธารณะ" อย่างนี้ คือ ธรรมเหล่านั้นเป็นสาธารณะแก่ทั้งสองอย่างนี้เท่านั้น คือแก่พวกมิจฉัตตนิยตะและอนิยตะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่เป็นสาธารณะเพราะความเป็นสาธารณะแก่สัตว์ทั้งปวง". ด้วยคำว่า "เพราะเหตุที่" เป็นต้น ท่านกล่าวเหตุในที่นั้น ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า "ธรรมบางอย่างย่อมเป็นสาธารณะแก่ธรรมบางอย่างเท่านั้น ไม่เป็นสาธารณะแก่ธรรมอื่น". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะที่ตั้งแห่งการเป็นไปของธรรมเหล่านั้นถูกกำหนดไว้แน่นอน". อิตรถาติ อนิยตปวตฺติฏฺฐานตาย สพฺเพสํ สาธารณา, อสาธารณา วา สิยุํ, ตถา สติ. ตถา โวหาโรติ ‘‘สาธารณา, อสาธารณา’’ติ จ อยํ โวหาโร สามญฺญา เอว น ภเวยฺย. เอเต เอว ธมฺมาติ ‘‘สาธารณา’’ติ วุตฺตธมฺมา เอว. เอวนฺติ ‘‘มิจฺฉตฺตนิยตาน’’นฺติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน. นิยตวิสยา ปริจฺฉินฺนปฺปวตฺติฏฺฐานา. ‘‘โยปี’’ติอาทิ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏกรณํ. ‘‘น หี’’ติอาทินา อนฺวยโต, พฺยติเรกโต จ ตเมวตฺถํ วิภาเวติ. เสเสปีติ ‘‘ภาวนาปหาตพฺพา’’ติ เอวมาทิมฺหิปิ. คำว่า "โดยประการอื่น" คือ ถ้าเป็นเช่นนั้น ธรรมเหล่านั้นพึงเป็นสาธารณะแก่สัตว์ทั้งปวง หรือไม่เป็นสาธารณะ เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปที่ไม่แน่นอน. คำว่า "โวหารเช่นนั้น" คือ โวหารว่า "สาธารณะ" และ "อสาธารณะ" นี้ก็จะไม่เป็นสามัญเลย. คำว่า "ธรรมเหล่านั้นนั่นเอง" คือ ธรรมเหล่านั้นนั่นเองที่ชื่อว่า "สาธารณะ". คำว่า "อย่างนี้" คือ ด้วยประการที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "แก่พวกมิจฉัตตนิยตะ" เป็นต้น. มีอารมณ์ที่แน่นอน มีที่ตั้งแห่งการเป็นไปที่ถูกกำหนดไว้. คำว่า "แม้ใด" เป็นต้น เป็นการทำให้เนื้อความที่กล่าวไว้โดยอธิษฐานบุคคลนั้นเองปรากฏชัด. ด้วยคำว่า "ก็หามิได้" เป็นต้น ท่านจำแนกเนื้อความนั้นเองโดยอนุโลมและปฏิโลม. คำว่า "ในที่เหลือด้วย" คือ แม้ในบทมีคำว่า "พึงละด้วยภาวนา" เป็นต้น. ปจฺจตฺตนิยโตติ ปาฏิปุคฺคลิโก. อิตรสฺสาติ อปจฺจตฺตนิยตสฺส. ตถาติ อสาธารณภาเวน. โกจิ ธมฺโม กญฺจิ ธมฺมํ อุปาทาย สาธารโณปิ สมาโน ตทญฺญํ อุปาทาย อสาธารโณปิ โหตีติ อาห ‘‘สาธารณาวิธุรตายา’’ติ. เตนาห ‘‘ตํ ตํ อุปาทายา’’ติอาทิ. ตถา หิ ‘‘ธมฺมตา’’ติ วุตฺตปฐมมคฺคฏฺฐตา ทีปิตา, ตาทิสานํ เอว อเนเกสํ อริยานํ วเสน สาธารณาติ. ปฐมสฺสาติ อฏฺฐมกสฺส. ทุติยสฺสาติ โสตาปนฺนสฺส. ปุน อฏฺฐมกสฺสาติ ‘‘อฏฺฐมกสฺส, อนาคามิสฺส จา’’ติ เอตฺถ วุตฺตอฏฺฐมกสฺส. เตนาห ‘‘อนาคามิมคฺคฏฺฐสฺสา’’ติ. อคฺคผลฏฺฐโต ปฏฺฐาย ปฏิโลมโต คณิยมาโน ปฐมมคฺคฏฺโฐ อฏฺฐมโก, มคฺคฏฺฐตาย, ปหียมานกิเลสตาย จ สพฺเพปิ มคฺคฏฺฐา อฏฺฐมกา วิยาติ อฏฺฐมกา, ‘‘เอกจิตฺตกฺขณโต อุทฺธํ น ติฏฺฐตีติ อฏฺฐมโก’’ติ อปเร นิรุตฺตินเยน. ‘‘เสกฺขา’’ติ นามํ สาธารณนฺติ สมฺพนฺโธ. อิตเรสูติ ‘‘ภพฺพาภพฺพา’’ติ วุตฺเตสุ อนริเยสุ. เตนาห ปาฬิยํ ‘‘หีนุกฺกฏฺฐมชฺฌิมํ อุปาทายา’’ติ. คำว่า "ปัจจัตตนิยตะ" คือเป็นของเฉพาะบุคคล คำว่า "ของผู้อื่น" คือของที่ไม่ใช่ปัจจัตตนิยตะ คำว่า "เช่นนั้น" คือด้วยความเป็นอสาธารณะ (ความไม่ทั่วไป) ธรรมบางอย่าง แม้เป็นสาธารณะโดยอาศัยธรรมบางอย่าง ก็ย่อมเป็นอสาธารณะโดยอาศัยธรรมอื่น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยความไม่พรากจากความเป็นสาธารณะ" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "โดยอาศัยสิ่งนั้นๆ" เป็นต้น ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรคที่กล่าวว่า "ธัมมตา" นั้นถูกแสดงแล้ว และเป็นสาธารณะโดยอำนาจแห่งพระอริยะหลายท่านเช่นนั้นนั่นเอง คำว่า "ของปฐม" คือของบุคคลที่ 8 (ผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรค) คำว่า "ของทุติยะ" คือของพระโสดาบัน คำว่า "ของอัฏฐมกะอีก" คือของอัฏฐมกะที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ของอัฏฐมกะและพระอนาคามี" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของพระอนาคามิมรรค" ผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรคที่นับย้อนกลับจากผู้ตั้งอยู่ในอัคคผล ชื่อว่าอัฏฐมกะ และผู้ตั้งอยู่ในมรรคทั้งหมดก็เหมือนอัฏฐมกะ เพราะความเป็นผู้ตั้งอยู่ในมรรคและเพราะกิเลสที่กำลังถูกละ จึงชื่อว่าอัฏฐมกะ อีกพวกหนึ่งกล่าวโดยนัยนิรุตติว่า "ชื่อว่าอัฏฐมกะ เพราะไม่ตั้งอยู่เกินกว่าจิตขณะเดียว" ความสัมพันธ์คือ "ชื่อว่าเสกขะเป็นสาธารณะ" คำว่า "ในพวกที่เหลือ" คือในพวกอนารยะที่กล่าวว่า "ภัพพะและอภัพพะ" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในพระบาลีว่า "โดยอาศัยบุคคลผู้เลว ผู้ประเสริฐ และผู้ปานกลาง" นิยามาวกฺกนฺติยาติ อวกฺกนฺตนิยามตาย. ญาณุตฺถรสฺสาติ ญาณาธิกสฺส. ตถาวิธปจฺจยสมาโยเคติ ญาณวิเสสปจฺจยสมวาเย. ยถา หิ ญาณพเลน ทนฺธาภิญฺญตา น โหติ, เอวํ ปฏิปทาปฏิปนฺโนปิ สุเขน วิโสสียตีติ. สา หิ สุขาปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ตํสมงฺคิโน ญาณุตฺตรตฺตา วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานนฺติ วุตฺตา. คำว่า "ด้วยการหยั่งลงสู่ความแน่นอน" คือด้วยความเป็นสัมมัตตนิยามที่หยั่งลงแล้ว คำว่า "ของผู้มีญาณยิ่ง" คือของผู้มีญาณมาก คำว่า "ด้วยการประกอบพร้อมด้วยปัจจัยเช่นนั้น" คือด้วยการประชุมพร้อมแห่งปัจจัยพิเศษคือญาณ เพราะว่าความตรัสรู้ช้า ย่อมไม่มีด้วยกำลังแห่งญาณฉันใด แม้บุคคลผู้ปฏิบัติปฏิปทาก็ย่อมเหือดแห้ง (จากกิเลส) ได้โดยง่ายฉันนั้น เพราะสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญานั้น ถูกกล่าวว่าเป็นเหตุใกล้แห่งวิปัสสนา เพราะผู้ประกอบด้วยปฏิปทานั้นมีญาณยิ่ง ธมฺมโต [Pg.74] อนเปตา จินฺตา ธมฺมจินฺตา, โยนิโสมนสิกาเรน ปวตฺติตตฺตา ธมฺเมสุ จินฺตา, ธมฺโม วา ญาณํ, ตสฺมา ธมฺมาวหา จินฺตา ธมฺมจินฺตา, จินฺตามยญาณสฺส เหตุภูตา จินฺตาติ อตฺโถ. ความคิดที่ไม่ห่างจากธรรม ชื่อว่าธรรมจินตา, ความคิดในธรรมทั้งหลาย เพราะเป็นไปโดยโยนิโสมนสิการ ชื่อว่าธรรมจินตา, หรือธรรมคือญาณ เพราะฉะนั้น ความคิดที่นำมาซึ่งธรรม ชื่อว่าธรรมจินตา, อธิบายว่า ความคิดที่เป็นเหตุแห่งจินตามยญาณ ปาฬิยํ สุตมยปญฺญาคฺคหเณน ‘‘เย เต ธมฺมา อาทิกลฺยาณา…เป… ตถารูปาสฺส ธมฺมา พหุสฺสุตา โหนฺตี’’ติอาทิ (อ. นิ. ๘.๒) สุตฺตปทสงฺคโห อตฺโถ ปริคฺคหิโต, ตถา โยนิโสมนสิการคฺคหเณน ‘‘โส ‘อนิจฺจ’นฺติ โยนิโส มนสิ กโรตี’’ติอาทินา วุตฺโต อุปายมนสิกาโร ปริคฺคหิโต. สมฺมาทิฏฺฐิคฺคหเณน ‘‘สมฺมาทิฏฺฐึ ภาเวติ วิเวกนิสฺสิต’’นฺติอาทินา วุตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิ ปริคฺคหิตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อถ โข…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ. เสสนฺติ ‘‘ธมฺมสฺวากฺขาตตา’’ติ เอวมาทิ. ในพระบาลี โดยการระบุถึงสุตมยปัญญา ความหมายที่รวบรวมไว้ในบทพระสูตรว่า "ธรรมเหล่านั้นงามในเบื้องต้น...เป้าหมาย...ธรรมทั้งหลายเช่นนั้นของเขาย่อมเป็นพหูสูต" เป็นต้น (องฺ. อฏฺฐก. 8.2) ได้ถูกถือเอาแล้ว อีกทั้ง โดยการระบุถึงโยนิโสมนสิการ อุบายแห่งการมนสิการที่กล่าวไว้ว่า "เขย่อมมนสิการโดยแยบคายว่า 'ไม่เที่ยง'" เป็นต้น ได้ถูกถือเอาแล้ว โดยการระบุถึงสัมมาทิฏฐิ แสดงว่าสัมมาทิฏฐิที่กล่าวไว้ว่า "ย่อมเจริญสัมมาทิฏฐิอันอาศัยวิเวก" เป็นต้น ได้ถูกถือเอาแล้ว เพื่อแสดงความหมายนั้นจึงกล่าวว่า "ก็แล...เป้าหมาย...เพื่อแสดง" ส่วนที่เหลือคือ "ธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว" เป็นต้น ยสฺส จ ปุพฺเพ อตฺโถ น สํวณฺณิโต, ตตฺถ กลฺยาณมิตฺตตาย อายตนคโต ปสาโท, จิตฺตวูปสโม จ ผลนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สปฺปุริส…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ อาห. อตฺตสมฺมาปณิหิตตฺตา ปาปเชคุจฺฉินิพฺพิทาทิพหุโลว โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺถ…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ. ธมฺโม สฺวากฺขาโต อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว ปริโยสานา สพฺพสมฺปตฺติปาริปูริเหตูติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมสฺวากฺขาตตา…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ อาห. กุสลมูลโรปนา หิ สมาปตฺติปริโยสานาติ. สงฺฆสุฏฺฐุตาย สงฺฆสฺส สุฏฺฐุภาวาย สงฺฆสฺส สปฺปติสฺสตาย ‘‘สุฏฺฐุ, ภนฺเต’’ติ วจนสมฺปฏิจฺฉนภาวาย. อิตรํ สุวิญฺเญยฺยเมว. และความหมายใดที่ยังไม่ได้อธิบายไว้ก่อน ในที่นั้น แสดงว่าความเลื่อมใสในอายตนะ (ที่ตั้งแห่งความเลื่อมใส) เพราะความเป็นกัลยาณมิตร และความสงบแห่งจิตย่อมเป็นผล จึงกล่าวว่า "สัปบุรุษ...เป้าหมาย...เป็นเหตุใกล้" แสดงว่าเพราะการตั้งตนไว้ชอบ ย่อมเป็นผู้มากด้วยความรังเกียจบาปและความหน่ายเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ประโยชน์...เป้าหมาย...เป็นเหตุใกล้" แสดงว่าธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว เป็นเหตุแห่งความบริบูรณ์แห่งสมบัติทั้งปวง ตั้งแต่เบื้องต้นจนถึงที่สุด จึงกล่าวว่า "ธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสดีแล้ว...เป้าหมาย...เป็นเหตุใกล้" เพราะการปลูกฝังรากแห่งกุศล ย่อมมีความถึงพร้อมเป็นที่สุด เพื่อความดีงามของสงฆ์ เพื่อความเป็นผู้ดีของสงฆ์ เพื่อความเคารพของสงฆ์ เพื่อความเป็นผู้รับคำว่า "ดีแล้ว พระคุณเจ้า" ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่าย วิภตฺติหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายวิภัตติหารวิภังค์ จบแล้ว ๙. ปริวตฺตนหารวิภงฺควณฺณนา ๙. การอธิบายปริวัตตนหารวิภังค์ ๓๕. สมฺมาทิฏฺฐิสฺส…เป… นิชฺชิณฺณา ภวตีติ เอตฺถ ยถา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิวเสนตฺโถ วุตฺโต, เอวํ กมฺมสฺสกตากมฺมปถสมฺมาทิฏฺฐีนมฺปิ วเสน อตฺโถ ลพฺภเตว. กมฺมปถกถา เหสา. ยถาวุตฺเตนากาเรนาติ ‘‘อวิมุตฺตาว สมานา’’ติ, ‘‘อวิมุตฺติย’’นฺติ จ วุตฺตปฺปกาเรน. มิจฺฉาภินิเวสวเสนาติ อสมฺมาสมฺพุทฺธํ เอว สมฺมาสมฺพุทฺโธติ, อนิยฺยานิกํ เอว นิยฺยานิโกติ, อสนฺตํ เอว ปน สนฺตนฺติ, อนริยํ เอว อริโยติ วิปรีตาภินิเวสวเสน[Pg.75]. มิจฺฉาธิโมกฺโขติ อยาถาวปสาโท, อยาถาวสนฺนิฏฺฐานํ วา. อุปฺปนฺนโมโห มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนนฺติ สมฺพนฺโธ. ๓๕. ในบทว่า "สัมมาทิฏฐิ...เป้าหมาย...ย่อมเป็นอันกำจัดสิ้นไป" นี้ ความหมายที่กล่าวไว้โดยอาศัยมรรคสัมมาทิฏฐิฉันใด ความหมายย่อมได้โดยอาศัยกัมมัสสกตาสัมมาทิฏฐิและกัมมปถสัมมาทิฏฐิทั้งหลายฉันนั้น เพราะนี่เป็นเรื่องของกัมมปถะ คำว่า "โดยอาการที่กล่าวไว้แล้ว" คือโดยประการที่กล่าวไว้ว่า "ทั้งที่ยังไม่พ้นอยู่" และ "ในความไม่พ้น" คำว่า "โดยอาศัยความยึดมั่นผิด" คือโดยอาศัยความยึดมั่นที่กลับกันว่า "พระสัมมาสัมพุทธเจ้าที่ไม่ใช่พระสัมมาสัมพุทธเจ้า" "สิ่งที่ไม่ออกไปจากทุกข์ได้ว่าเป็นสิ่งที่ออกไปได้" "สิ่งที่ไม่ใช่สัตบุรุษว่าเป็นสัตบุรุษ" "สิ่งที่ไม่ใช่อริยะว่าเป็นอริยะ" มิจฉาธิโมกข์ คือความเลื่อมใสที่ไม่ตรงตามความเป็นจริง หรือการตัดสินใจที่ไม่ตรงตามความเป็นจริง ความหลงที่เกิดขึ้น ย่อมเป็นมิจฉาวิมุตติญาณทัสสนะ ดังนี้เป็นความสัมพันธ์กัน ๓๖. วาทานํ วา อนุวาทา วาทานุวาทา, เตสํ วาทานํ อุปาทาติ อตฺโถ. วาทานุปวตฺติโยติ วาทานํ โทสานํ อนุปวตฺติโย. ๓๖. หรืออนุวาทะของวาทะทั้งหลาย ชื่อว่าวาทานุวาทะ ความหมายคือการถือตามวาทะเหล่านั้น วาทานุปวัตติ คือการไม่เป็นไปตามวาทะทั้งหลาย คือโทษทั้งหลาย อนฺตทฺวยปริวตฺตนนฺติ กามสุขอตฺตกิลมถานุโยคสงฺขาตสฺส อนฺตทฺวยสฺส ปฏิปกฺขวเสน ปริวตฺตนํ. อันตทวยปริวัตตนะ คือการหมุนกลับโดยความเป็นปฏิปักษ์ต่อที่สุดสองอย่างที่นับว่ากามสุขัลลิกานุโยคและอัตตกิลมถานุโยค เอเตสุปิ วาเรสูติ ‘‘นิยฺยานิโก ธมฺโม เตสํ อธมฺโม, สุโข เตสํ อธมฺโม’’ติ จ อิเมสุ วาเรสุ. วุตฺตนเยนาติ ยทิ อตฺตปริตาปนํ อตฺตโน ทุกฺขาปนํ ธมฺโม, ธมฺมสฺส ปฏิวิรุทฺโธ อธมฺโม สิยา, ทุกฺขสฺส จ สุขปฏิวิรุทฺธนฺติ ฌานมคฺคผลสุขสฺส, อนวชฺชปจฺจยปริโภคสุขสฺส จ เตสํ อธมฺมภาโว อาปชฺชตีติ เอวํ วตฺตพฺพา. ‘‘ยํ ยํ วา ปนาติอาทินา’’ติ อิทํ อวเสสปาฐามสนํ. เอตฺถ ยํ ยํ วา ปน ธมฺมนฺติ ยํ วา ตํ วา ธมฺมํ, กุสลํ วา อกุสลํ วา อิฏฺฐํ วา อนิฏฺฐํ วาติ วุตฺตํ โหติ. โรจยติ วา อุปคจฺฉติ วาติ จิตฺเตน โรจติ, ทิฏฺฐิยา อุปคจฺฉตีติ. ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส โย ปฏิปกฺโขติ ตสฺส ตสฺส รุจิตสฺส, อุปคตสฺส วา ธมฺมสฺส โย ปฏิปกฺโข นาม. สฺวสฺส อนิฏฺฐโต อชฺฌาปนฺโน ภวตีติ โย ธมฺโม อสฺส รุจิตสฺส, อุปคตสฺส วา ธมฺมสฺส อนิฏฺฐโต ปจฺจนีกโต อพฺภุปคโต โหติ, เตน ปฏิปกฺเขน เทสนาย ปริวตฺตนํ ปริวตฺตโน หาโรติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปฏิปกฺขสฺส ลกฺขณํ วิภาเวตี’’ติ. แม้ในวาระเหล่านี้ คือในวาระเหล่านี้ว่า 'นิยยานิกธรรมเป็นอธรรมของเขาเหล่านั้น, สุขเป็นอธรรมของเขาเหล่านั้น' โดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว คือถ้าการทำตนให้เดือดร้อน การทำตนให้ลำบากเป็นธรรม อธรรมก็พึงเป็นปฏิปักษ์ต่อธรรม และทุกข์ก็พึงเป็นปฏิปักษ์ต่อสุข (คือสุขในฌาน มรรค และผล) ดังนี้ พึงกล่าวว่าความเป็นอธรรมของสุขในฌาน มรรค และผล และสุขจากการบริโภคปัจจัยที่ไม่มีโทษ ย่อมถึงแก่เขาเหล่านั้น บทว่า 'หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่ง' เป็นต้น นี้เป็นการรวบรวมบทที่เหลือ ในที่นี้ บทว่า 'หรือสิ่งใดสิ่งหนึ่ง' หมายถึงธรรมสิ่งใดสิ่งหนึ่ง จะเป็นกุศลหรืออกุศล จะเป็นที่น่าปรารถนาหรือไม่น่าปรารถนาก็ตาม 'ย่อมชอบใจหรือย่อมเข้าถึง' หมายถึงย่อมชอบใจด้วยจิต ย่อมเข้าถึงด้วยทิฏฐิ 'ปฏิปักษ์ของธรรมนั้นๆ' หมายถึงปฏิปักษ์ของธรรมที่ชอบใจหรือเข้าถึงนั้นๆ 'สิ่งนั้นย่อมถึงความเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนาแก่เขา' หมายถึงธรรมใดที่เขาชอบใจหรือเข้าถึงแล้ว ย่อมถึงความเป็นสิ่งที่ไม่น่าปรารถนา เป็นปฏิปักษ์ ความหมายคือการผันแปรแห่งการแสดงด้วยปฏิปักษ์นั้น ชื่อว่าปริวัตตนหาร เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมแสดงลักษณะของปฏิปักษ์' ปริวตฺตนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาปริวัตตนหารวิภังค์ จบแล้ว ๑๐. เววจนหารวิภงฺควณฺณนา ๑๐. การพรรณนาเววจนหารวิภังค์ ๓๗. อญฺญมญฺเญหีติ อญฺเญหิ อญฺเญหิ. อายตินฺติ ปจฺจเวกฺขณกาเล. กถญฺจีติ เยน เกนจิ ปกาเรน, ปฐมํ วุตฺเตน ปริยาเยน อปฺปฏิวิชฺฌนฺโต อปเรน ปริยาเยน ปฏิวิชฺเฌยฺยาติ อธิปฺปาโย. ปริยายวจนํ นิทฺทิสตีติ สมฺพนฺโธ. เอวํ สพฺพตฺถ. ตสฺมึ ขเณติ ปริยายวจนสฺส วุตฺตกฺขเณ. วิกฺขิตฺตจิตฺตานนฺติ อารมฺมณนฺตเรหิ วิวิธขิตฺตจิตฺตานํ[Pg.76]. อญฺญวิหิตานนฺติ อญฺญํ จินฺเตนฺตานํ. กสฺมา ปน อญฺเญน ปริยาเยน ตทตฺถาวโพธนํ, นนุ เตน วุตฺเต ทฬฺหีกรณํ โหตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘เตเนวา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตทญฺเญสนฺติ เตหิ วิกฺขิตฺตจิตฺตาทีหิ อญฺเญสํ, เยหิ ปฐมํ วจนํ สมฺมเทว คหิตํ. ตตฺถาติ วุตฺตวจเนเนว ปุนปฺปุนํ วจเน. อธิคตอนฺวตฺถตาย ปุนรุตฺติ ปริวชฺชนตฺถํ วิเสสนภาเวน ตาหิ ตาหิ สญฺญาหิปิ อยมฺปิ สทฺโท อิมสฺสตฺถสฺส วาจโก, อยมฺปิ สทฺโท อิมสฺสตฺถสฺส วาจโกติ ปญฺญาปเนหิ. เทเสตพฺพสฺส ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส อตฺตโน จิตฺเต อุปนิพนฺธนํ ฐปนํ. ตตฺถาติ ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทายํ. พีชาวาปนํ เหตุสมฺปาทนํ. ๓๗. บทว่า 'ด้วยบทอื่นๆ' คือด้วยบทต่างๆ บทว่า 'ย่อมมาถึง' คือในเวลาพิจารณา บทว่า 'อย่างไร' คือด้วยประการใดประการหนึ่ง มีอธิบายว่า 'เมื่อไม่แทงตลอดด้วยปริยายที่กล่าวไว้ก่อน ก็พึงแทงตลอดด้วยปริยายอื่น' ความสัมพันธ์คือ 'ย่อมแสดงปริยายวจนะ' พึงทราบอย่างนี้ในที่ทั้งปวง บทว่า 'ในขณะนั้น' คือในขณะที่กล่าวปริยายวจนะ บทว่า 'ของผู้มีจิตฟุ้งซ่าน' คือของผู้มีจิตฟุ้งซ่านไปในอารมณ์ต่างๆ บทว่า 'ของผู้มีจิตไปในอารมณ์อื่น' คือของผู้ที่กำลังคิดเรื่องอื่น 'ก็เพราะเหตุไรจึงให้รู้ความหมายนั้นด้วยปริยายอื่น มิใช่ว่าเมื่อกล่าวด้วยปริยายนั้น ย่อมเป็นการทำให้มั่นคงหรือ' พระผู้มีพระภาคทรงหมายถึงคำถามนี้ จึงตรัสว่า 'ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง' เป็นต้น ในที่นั้น บทว่า 'แก่ชนเหล่าอื่นจากชนเหล่านั้น' คือแก่ชนเหล่าอื่นจากผู้มีจิตฟุ้งซ่านเป็นต้นเหล่านั้น ผู้ที่รับคำกล่าวไว้ดีแล้วตั้งแต่แรก บทว่า 'ในที่นั้น' คือในการกล่าวซ้ำด้วยคำที่กล่าวไว้แล้วนั่นเอง เพื่อหลีกเลี่ยงการกล่าวซ้ำเพราะความที่เนื้อความตามที่บรรลุแล้ว โดยความเป็นบทวิเสสนะ ด้วยการทำให้รู้ว่า 'แม้ศัพท์นี้ก็เป็นเครื่องแสดงความหมายนี้ แม้ศัพท์นี้ก็เป็นเครื่องแสดงความหมายนี้' ด้วยสัญญาเหล่านั้นๆ การตั้งไว้ซึ่งความหมายนั้นๆ ที่พึงแสดงไว้ในจิตของตน บทว่า 'ในที่นั้น' คือในธัมมนิรุตติปฏิสัมภิทา บทว่า 'การหว่านพืช' คือการทำให้เหตุสำเร็จ เอวํ ภควโต ปริยายเทสนายํ อเนกานิ ปโยชนานิ วตฺวา อิทานิ อตฺตโน สมฺมาสมฺพุทฺธตาย เอวํ ตถาคตา พุทฺธลีลาย อเนเกหิ ปริยาเยหิ ธมฺมํ เทเสนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กึ พหุนา’’ติอาทิมาห. เมื่อกล่าวประโยชน์หลายประการในการแสดงธรรมโดยปริยายของพระผู้มีพระภาคอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงว่าพระตถาคตทั้งหลายย่อมแสดงธรรมด้วยปริยายหลายประการโดยพุทธลีลา เพราะความเป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้าของพระองค์เอง จึงตรัสว่า 'จะกล่าวอะไรมาก' เป็นต้น ปาฬิยํ ‘‘ปิหา นาม ยา วตฺตมานสฺส อตฺถสฺส ปตฺถนา’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนวิสยตํ ทสฺเสตฺวา ปุน อนาคตวิสยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เสยฺยตรํ วา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ‘‘อนาคตปจฺจุปฺปนฺนตฺถวิสยา ตณฺหา ปิหา’’ติ อาห. ในพระบาลี เมื่อแสดงความเป็นปัจจุบันวิสัยว่า 'ปิหา คือความปรารถนาในประโยชน์ที่เป็นปัจจุบัน' แล้ว เพื่อแสดงความเป็นอนาคตวิสัยอีก จึงกล่าวว่า 'หรือยิ่งกว่านั้น' เป็นต้น ดังนั้นจึงกล่าวว่า 'ตัณหาคือปิหา มีอนาคตและปัจจุบันเป็นอารมณ์' อตฺถนิปฺผตฺติปฏิปาลนาติ อิมสฺมึ วา ปเท ปิหาย เอวตฺถวเสน อนาคตปจฺจุปฺปนฺนตฺถวิสยภาวทีปนโต. บทว่า 'อัตถนิปผัตติปฏิปาลนา' คือในบทนี้ เพราะการแสดงความเป็นอนาคตและปัจจุบันวิสัยของปิหาโดยความหมายนั่นเอง ธมฺมารมฺมเณเนว สงฺคหิตา ‘‘ธมฺมารมฺมณ’’นฺตฺเวว คหณํ คตา. จตุวีสติ ปทานีติ เอตฺถ เคหสิตโทมนสฺสูปวิจาราทีนํ จตุนฺนํ ฉกฺกานํ วเสน จตุวีส โกฏฺฐาสา. ถูกสงเคราะห์ด้วยธรรมารมณ์นั่นเอง จึงถึงการนับว่าเป็น 'ธรรมารมณ์' ในบทว่า 'บท 24' นี้ มี 24 ส่วน โดยอาศัยฉักกะ 4 อย่าง คือ โทมนัสอุปวิจารที่อาศัยเรือนเป็นต้น ๓๘. สาเยว ปตฺถนากาเรน ธมฺมนนฺทีติอาทิมาหาติ เอตฺถ อยมตฺโถ – สา เอว ปตฺถนากาเรน ปวตฺติยา อาสาทิปริยาเยน วุตฺตา ตณฺหา รูปาทิธมฺเมสุ นนฺทนฏฺเฐน ธมฺมนนฺที. เตสํ เอว ปิยายนฏฺเฐน ธมฺมเปมํ. คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ฐานโต ธมฺมชฺโฌสานนฺติ. ๓๘. ในบทว่า 'ความยินดีในธรรมโดยอาการแห่งความปรารถนานั่นเอง' เป็นต้น นี้ มีความหมายดังนี้ ตัณหาที่กล่าวไว้โดยปริยายแห่งความหวัง โดยความเป็นไปในอาการแห่งความปรารถนานั่นเอง ชื่อว่าธัมมนันทิ เพราะความยินดีในธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้น ชื่อว่าธัมมเปมะ เพราะความรักในธรรมเหล่านั้นนั่นเอง ชื่อว่าธัมมัชโฌสานะ เพราะการกลืนกินและตั้งมั่นไว้ (ความสยบในธรรม) อิมินาปีติ น เกวลํ ‘‘ปญฺญา ปชานนา’’ติอาทิอาเวณิกปริยาเยเนว เววจนํ วตฺตพฺพํ, อถ โข อิมินา อาธิปเตยฺยาทิสาธารณปริยาเยนปิ เววจนํ วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิมินาว นเยนาติ เอเตน ปริยายวจเนน[Pg.77]. น หิ เทสนตฺถสาธนํ ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทิปาฬินยทสฺสนนฺติ ทสฺเสติ. พลนิปฺผตฺติคโตติอาทีสุ ทสสุ ตถาคตพเลสุ นิปฺผตฺตึ ปาริปูรึ คโต. สมฺโพธิปหานนฺตรายเทสนา วิเสสโจทนาสุ วิสารทภาวสงฺขาตานิ จตฺตาริ ญาณานิ ปตฺโต อธิคโตติ เวสารชฺชปฺปตฺโต. บทว่า 'แม้ด้วยนัยนี้' มีอรรถว่า ไม่ใช่เพียงพึงกล่าวคำไวพจน์ด้วยอาเวณิกปริยาย (ปริยายเฉพาะ) มีคำว่า 'ปัญญาคือความรู้' เป็นต้นเท่านั้น แต่พึงกล่าวคำไวพจน์ด้วยสาธารณปริยาย (ปริยายทั่วไป) มีคำว่า 'อธิปไตย' เป็นต้นด้วย บทว่า 'ด้วยนัยนี้แล' คือด้วยคำไวพจน์นี้ แสดงว่าการแสดงนัยแห่งบาลีมีคำว่า 'อิติปิ โส ภควา' เป็นต้น ไม่ใช่การยังเนื้อความแห่งเทศนาให้สำเร็จเลย ในบทว่า 'ถึงความสำเร็จแห่งพลญาณ' เป็นต้น คือถึงความสำเร็จ ความบริบูรณ์ในทศพลญาณ บทว่า 'ผู้บรรลุความแกล้วกล้า' คือบรรลุถึงญาณ 4 ประการอันนับว่าความแกล้วกล้า ในการแสดงธรรมที่เป็นอันตราย การละ การตรัสรู้ และในการโต้ตอบเป็นพิเศษ โลภชฺฌาสยาทิอชฺฌาสยํ วิเสเสน อติวตฺโตติ อชฺฌาสยวีติวตฺโต. อตีตเหตุสงฺเขปาทิสงฺเขปวิรหิตตาย อสงฺเขปสงฺขาตํ นิพฺพานํ, อกุปฺปธมฺมตาย คุเณหิ วา อสงฺเขปํ อสงฺขฺเยยฺยํ คโต อุปคโตติ อสงฺเขปคโต. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อุทฺเธยฺยนฺติ อุทฺธริตพฺพํ. บทว่า 'ผู้ก้าวล่วงอัธยาศัย' คือก้าวล่วงอัธยาศัยมีโลภะเป็นต้นโดยพิเศษ บทว่า 'ผู้ถึงอสังเขปะ' คือถึงพระนิพพานอันนับว่าอสังเขปะ เพราะความปราศจากความย่อมีเหตุในอดีตเป็นต้น หรือถึงอสังเขปะ (นับไม่ได้) ด้วยคุณทั้งหลาย เพราะความเป็นธรรมไม่กำเริบ ที่เหลือพึงทราบได้ง่ายนั่นแล บทว่า 'พึงยกขึ้น' คือพึงถอนขึ้น ธมฺมานุสฺสติยํ เอวํ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ สมฺพนฺโธ. สํสารทุกฺขโต ปาติ, สนฺเตน สุเขน รเมติ จาติ วา ปารํ. บทเชื่อมว่า 'ในธัมมานุสสติ' พึงเห็นอรรถอย่างนี้ บทว่า 'ฝั่ง' คือย่อมคุ้มครองจากทุกข์ในสังสารวัฏ หรือย่อมยังสัตว์ให้ยินดีด้วยสุขอันสงบ อภูตปุพฺพตฺตาติ อนุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา, เตนสฺส นิจฺจตํว วิภาเวติ เกนจิ เทวโตปสคฺคาทินา อนุปสชฺชนียตฺตา อนุปสฏฺฐตฺตา. บทว่า 'เพราะไม่เคยมีมาแล้ว' คือเพราะไม่เคยเกิดขึ้นมาก่อน ด้วยเหตุนั้น ย่อมแสดงความเป็นของเที่ยงของพระนิพพานนั้นนั่นแล เพราะความเป็นของอันอุปสรรคมีเทวตาอุปสรรคเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่งไม่พึงเข้าไปเบียดเบียนได้ เพราะไม่ถูกเบียดเบียน ‘‘ทุปฺปสฺส’’นฺติปิ ปาฬิ, ทุรธิคมนฺติ อตฺโถ. คุณโสภาสุรภิภาเวนาติ คุเณหิ โสภาย, สุคนฺธิภาเวน จ. บาลีว่า 'ทุปปัสสะ' ก็มี มีอรรถว่า เห็นได้ยาก บทว่า 'ด้วยความเป็นของหอมฟุ้งด้วยความงามแห่งคุณ' คือด้วยความงามด้วยคุณ และด้วยความเป็นของหอม ยถา อกฺขณเวธี ปุคฺคโล สิปฺปนิปฺผตฺติยา รตฺตนฺธการติมิสาย อจิรกฺขณาโลเกน อติสุขุมมฺปิ ทูรคตํ ลกฺขํ วิชฺฌติ, เอวํ อริยสาวโก สีลสมฺปตฺติยา อติสุขุมํ นิพฺพานํ จตุสจฺจธมฺมํ เอกปฏิเวเธเนว ปฏิวิชฺฌตีติ อาห ‘‘สิปฺปญฺจ สีลํ อกฺขณเวธิตายา’’ติ. โลกิกนฺติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ โลกุตฺตรธมฺมโอโลกนสฺสาปิ อธิฏฺฐานภาวโต. บุคคลผู้ยิงได้ในชั่วขณะ (มือธนูผู้ยิงเร็ว) ย่อมยิงเป้าหมายที่ละเอียดอ่อนยิ่งและอยู่ไกลได้ ด้วยแสงสว่างเพียงชั่วพริบตาในความมืดมิดแห่งราตรี เพราะความสำเร็จแห่งศิลปะ ฉันใด พระอริยสาวกย่อมแทงตลอดพระนิพพานอันละเอียดอ่อนยิ่งและธรรมคืออริยสัจ ๔ ด้วยการแทงตลอดเพียงครั้งเดียวเท่านั้น ด้วยความถึงพร้อมแห่งศีล ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ศีลเป็นศิลปะ เพราะความเป็นผู้ยิงได้ในชั่วขณะ' บทว่า โลกิกํ (เป็นโลกิยะ) พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่าง เพราะเป็นที่ตั้งแห่งการเห็นธรรมอันเป็นโลกุตตระด้วย เววจนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยไวพจน์หารวิภังค์ จบแล้ว. ๑๑. ปญฺญตฺติหารวิภงฺควณฺณนา ๑๑. อรรถกถาว่าด้วยปัญญัติหารวิภังค์ ๓๙. ภควโต สาภาวิกธมฺมกถายาติ อตฺตโน ภาโว สภาโว, สภาเวน นิพฺพตฺตา, ตโต วา อาคตาติ สาภาวิกา, สา เอว ธมฺมกถาติ สาภาวิกธมฺมกถา, พุทฺธานํ สามุกฺกํสิกธมฺมกถาติ อตฺโถ[Pg.78], ตาย กรณภูตาย ธมฺมเทสนาย อนญฺญตฺเตปิ กถาเทสนานํ อุปจารสิทฺเธน เภเทเนวํ วุตฺตํ, อวยวสมุทายวิภาเคน วา. เตนาห ‘‘กา จ ปกติกถาย เทสนา? จตฺตาริ สจฺจานี’’ติ. อิทญฺหิ อตฺถสฺส เทสนาย อเภโทปจารํ กตฺวา วุตฺตํ. ตสฺสา เทสนาย ปญฺญาปนา. อยํ ปญฺญตฺติหาโรติ สงฺเขเปเนว ปญฺญตฺติหารสฺส สรูปมาห. สาติ ยถาวุตฺตเทสนา. ตถา ตถาติ ยถา ยถา สจฺจานิ เทเสตพฺพานิ, ตถา ตถา. กถญฺเจตานิ เทเสตพฺพานิ? ปริญฺเญยฺยาทิปฺปกาเรน. ยถาธิปฺเปตนฺติ อธิปฺเปตานุรูปํ, โพธเนยฺยพนฺธวานํ โพธนาธิปฺปายานุกูลนฺติ อตฺโถ. อตฺถนฺติ เทเสตพฺพตฺถํ, ทุกฺขาทิอตฺถเมว วา. นิกฺขิปตีติ ปติฏฺฐาเปติ. ยโต ‘‘จตฺตาโร สุตฺตนิกฺเขปา’’ติอาทิ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.มูลปริยายสุตฺตวณฺณนา) อฏฺฐกถาสุ วุจฺจติ. ๓๙. บทว่า ภควโต สาภาวิกธมฺมกถาย (ด้วยพระธรรมเทศนาอันเป็นสภาวะของพระผู้มีพระภาค) ความว่า ภาวะของตน ชื่อว่า สภาวะ, (ธรรมกถาใด) เกิดขึ้นโดยสภาวะ หรือมาแต่สภาวะนั้น ชื่อว่า สาภาวิกา, ธรรมกถานั้นนั่นแล ชื่อว่า สาภาวิกธมฺมกถา มีอรรถว่า พระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงเอง. แม้คำว่า กถา และ เทศนา จะไม่ต่างกัน แต่ท่านก็กล่าวไว้อย่างนี้ด้วยความต่างที่สำเร็จด้วยอุปจาระ หรือด้วยการจำแนกส่วนและส่วนรวม. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก็การแสดงธรรมกถาโดยปกติคืออะไร? คือ อริยสัจ ๔' คำนี้ท่านกล่าวโดยทำอุปจาระว่าอรรถกับการแสดงไม่ต่างกัน. การบัญญัติแห่งเทศนานั้น. บทว่า อยํ ปญฺญตฺติหาโร (นี้คือปัญญัติหาร) ท่านกล่าวถึงลักษณะของปัญญัติหารโดยย่อเท่านั้น. บทว่า สา (นั้น) คือเทศนาที่กล่าวมาแล้ว. บทว่า ตถา ตถา (อย่างนั้นๆ) คืออริยสัจทั้งหลายพึงแสดงอย่างไรๆ ก็อย่างนั้นๆ. ก็อริยสัจเหล่านี้พึงแสดงอย่างไร? คือด้วยประการมีปริญเญยยะเป็นต้น. บทว่า ยถาธิปฺเปตํ (ตามที่ประสงค์) คือตามที่ประสงค์ มีอรรถว่า เหมาะสมกับความประสงค์ในการให้เวไนยสัตว์ผู้ควรตรัสรู้ได้ตรัสรู้. บทว่า อตฺถํ (อรรถ) คืออรรถที่พึงแสดง หรืออรรถคือทุกข์เป็นต้นนั่นเอง. บทว่า นิกฺขิปติ (ย่อมวางลง) คือย่อมตั้งไว้. เพราะเหตุที่ในอรรถกถาทั้งหลาย (เช่น อรรถกถา ม. มู. ๑. มูลปริยายสูตร) กล่าวว่า 'การวางสูตร ๔ อย่าง' เป็นต้น ตตฺถาติ นิกฺเขปเทสนายนฺติ อตฺโถ. มคฺคปกฺขิยาติ ทุกฺขสจฺจโต พหิกตาติ อธิปฺปาโย. บทว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) มีอรรถว่า ในเทศนาที่วางลง. บทว่า มคฺคปกฺขิยา (เป็นฝ่ายแห่งมรรค) มีอธิปรายว่า พ้นจากทุกขสัจ. ยสฺมึ ฐาเนติ ยสฺมึ ภวาทิสงฺขาเต ฐาเน. ยถาวุตฺตา เทสนาติ จตุราหารปฏิพทฺธราคาทิมุเขน วฏฺฏทีปนี วุตฺตปฺปการา เทสนา. บทว่า ยสฺมึ ฐาเน (ในที่ใด) คือในที่อันนับว่าภพเป็นต้นใด. บทว่า ยถาวุตฺตา เทสนา (เทศนาที่กล่าวมาแล้ว) คือเทศนาที่กล่าวมาแล้วอันแสดงวัฏฏะโดยมีราคะอันผูกพันในอาหาร ๔ เป็นต้นเป็นประธาน. ๔๑. เตปริวฏฺฏวเสนาติ เอตฺถาปิ ‘‘สจฺเจสู’’ติ โยเชตพฺพํ. ปริญฺญาปญฺญตฺตีติ อาหาติ สมฺพนฺโธ. อชฺฌตฺตรโต, สมาหิโตติ ปททฺวเยน สมาธานวิสิฏฺฐํ อชฺฌตฺตรตตาภาวนํ ทีเปติ โคจรชฺฌตฺตตาทีปนโต. เกวโล หิ อชฺฌตฺตสทฺโท อชฺฌตฺตชฺฌตฺตโคจรชฺฌตฺเตสุปิ วตฺตติ. อชฺฌตฺตรตตาวิสิฏฺฐญฺจ สมาธานํ สาติสยํ จิตฺตฏฺฐิตึ ทีเปตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘สมาธานวิสิฏฺฐสฺสา’’ติอาทินา. ๔๑. บทว่า เตปริวฏฺฏวเสน (โดยอาการวนรอบ ๓) ในบทนี้ พึงประกอบคำว่า 'ในอริยสัจทั้งหลาย' เข้าด้วย. บทเชื่อมว่า ตรัสคำว่า ปริญฺญาปญฺญตฺติ (การบัญญัติเรื่องปริญญา). ด้วยบททั้งสองว่า อชฺฌตฺตรโต (ผู้ยินดีในภายใน), สมาหิโต (ผู้มีจิตตั้งมั่น) ย่อมแสดงการเจริญความยินดีในภายในอันวิเศษด้วยสมาธิ เพราะแสดงความเป็นภายในโดยโคจร. เพราะคำว่า อชฺฌตฺต โดยลำพัง ย่อมใช้ในอรรถว่า อัชฌัตตัชฌัตตะ (ภายในแท้) และโคจรัชฌัตตะ (ภายในโดยโคจร) ได้ด้วย. และสมาธิอันวิเศษด้วยความยินดีในภายใน ย่อมแสดงความตั้งมั่นแห่งจิตอย่างยิ่ง ท่านย่อมแสดงอรรถนี้ด้วยคำว่า 'สมาธานวิสิฏฺฐสฺส' เป็นต้น อาสชฺชนฏฺเฐนาติ อาสงฺคนฏฺเฐน. ตถา ทสฺสนนฺติ อตถาภูตสฺสาปิ ภพฺพรูปสฺส วิย อตฺตโน วิทํสนํ. อลกฺขิโกติ วิลกฺขิโก. บทว่า อาสชฺชนฏฺเฐน (โดยอรรถว่ากระทบ) คือโดยอรรถว่าข้องแวะ. บทว่า ตถา ทสฺสนํ (การเห็นอย่างนั้น) คือการแสดงตนเหมือนรูปที่ควรเป็น แม้ไม่เป็นอย่างนั้น. บทว่า อลกฺขิโก (ไม่มีลักษณะ) คือมีลักษณะวิปริต. กามานนฺติ กามาวจรธมฺมานํ. รูปานนฺติ รูปาวจรธมฺมานํ. นิสฺสรณนฺติ กามานํ รูปาวจรธมฺมา นิสฺสรณํ, เตสํ อรูปาวจรธมฺมา นิสฺสรณํ. เอวํ ตํสภาวานนฺติ สอุตฺตรสภาวานํ. ตถาติ ยถา สงฺขตธมฺมานํ นิสฺสรณภาวโต, กิเลสสมุจฺเฉทกสฺส อริยมคฺคสฺส อารมฺมณภาวโต จ [Pg.79] อตฺเถว อสงฺขตา ธาตุ, ตถา วุจฺจมาเนนาปิ การเณน อตฺเถว อสงฺขตา ธาตูติ ทสฺเสติ. กตฺถจิ วิสเยติ อสงฺขตธาตุํ สนฺธาย วทติ. อวิปรีตตฺโถติ ภูตตฺโถ. ‘‘ยโต โข โภ อยํ อตฺตา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ, เอตฺตาวตา โข โภ อยํ อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต โหติ (ที. นิ. ๑.๙๔), สปกฏฺฐนิพฺพานภาวิโน’’ติ จ เอวมาทีสุ อุปจารวุตฺติสพฺภาวโต. ยถา ตํ สีหสทฺโทติ ยถา ‘‘สีโห มาณวโก’’ติอาทินา มาณวกาทีสุ อุปจารวุตฺตินา วตฺตมาโน มิคราเช ภูตตฺถวิสเย ทิฏฺโฐ, เอวํ นิพฺพานสทฺโทปิ กามคุณรูปชฺฌานสมงฺคิตาสุ อุปจารวุตฺติยา วตฺตมาโน กตฺถจิ วิสเย อวิปรีตตฺโถ. ยตฺถ จ วิสเย อวิปรีตตฺโถ, สา อสงฺขตา ธาตุ. หตฺถตเล สอามลกํ วิย เญยฺยํ ปจฺจกฺขโต ปสฺสนฺตสฺส เอกปฺปมาณสฺส สตฺถุวจนเมเวตฺถ ปมาณนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กึ วา เอตาย ยุตฺติจินฺตายา’’ติอาทิมาห. ‘‘ปฏิญฺญาตสฺส อตฺถสฺส สิทฺธิยา ปกาสนาปญฺญตฺตี’’ติ นิคมํ สนฺธายาหาติ. บทว่า กามานํ (แห่งกามทั้งหลาย) คือแห่งธรรมอันเป็นกามาวจร. บทว่า รูปานํ (แห่งรูปทั้งหลาย) คือแห่งธรรมอันเป็นรูปาวจร. บทว่า นิสฺสรณํ (เครื่องสลัดออก) คือธรรมอันเป็นรูปาวจรเป็นเครื่องสลัดออกแห่งกามทั้งหลาย, ธรรมอันเป็นอรูปาวจรเป็นเครื่องสลัดออกแห่งธรรมเหล่านั้น. บทว่า เอวํ ตํสภาวานํ (แห่งธรรมมีสภาวะนั้นๆ อย่างนี้) คือแห่งธรรมที่มีสภาวะยิ่งขึ้นไป. บทว่า ตถา (อย่างนั้น) คือเพราะความเป็นเครื่องสลัดออกแห่งสังขตธรรมทั้งหลาย และเพราะความเป็นอารมณ์แห่งอริยมรรคอันตัดกิเลสได้ อสังขตธาตุจึงมีอยู่จริงนั่นแล ท่านย่อมแสดงว่า อสังขตธาตุมีอยู่จริงนั่นแล แม้ด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้วอย่างนั้น. บทว่า กตฺถจิ วิสเย (ในอารมณ์บางอย่าง) ตรัสหมายถึงอสังขตธาตุ. บทว่า อวิปรีตตฺโถ (มีอรรถไม่วิปริต) คืออรรถที่เป็นจริง. เพราะในคำเป็นต้นว่า 'ดูก่อนท่านผู้เจริญ เพราะเหตุที่อัตตานี้ประกอบพร้อมด้วยกามคุณ ๕ มีความพร้อมเพรียงกัน ย่อมบำเรออยู่ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล ดูก่อนท่านผู้เจริญ อัตตานี้ชื่อว่าบรรลุพระนิพพานในปัจจุบันอันยอดเยี่ยม (ที. สี. ๑.๙๔) และ (คำว่า) ของผู้มีสภาวะแห่งนิพพานอันประเสริฐ' มีอุปจารวุติอยู่. บทว่า ยถา ตํ สีหสทฺโท (เหมือนคำว่าสีหะนั้น) คือคำว่า สีหะ ย่อมใช้ในมาณพเป็นต้นด้วยอุปจารวุติ เช่นคำว่า 'มาณพคือสีหะ' เป็นต้น แต่ย่อมเห็นในอารมณ์ที่เป็นจริงคือพญาสัตว์ ฉันใด คำว่า นิพพาน แม้จะใช้ในความพร้อมเพรียงด้วยกามคุณและรูปฌานด้วยอุปจารวุติ แต่ก็มีอรรถไม่วิปริตในอารมณ์บางอย่าง ฉันนั้น. และในอารมณ์ใดมีอรรถไม่วิปริต อารมณ์นั้นคืออสังขตธาตุ. ท่านแสดงว่าพระดำรัสของพระศาสดาผู้เป็นเอกประมาณ ของผู้เห็นสิ่งที่ควรทราบด้วยประจักษ์เหมือนผลมะขามป้อมในฝ่ามือเท่านั้นเป็นประมาณในที่นี้ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'จะประโยชน์อะไรด้วยการคิดหาเหตุผลนี้'. คำว่า 'การบัญญัติเพื่อประกาศความสำเร็จแห่งอรรถที่ปฏิญญาไว้' ท่านกล่าวหมายถึงบทสรุป (นิคม) ปญฺญตฺติหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยปัญญัติหารวิภังค์ จบแล้ว. ๑๒. โอตรณหารวิภงฺควณฺณนา ๑๒. อรรถกถาว่าด้วยโอตรณหารวิภังค์ ๔๒. อินฺทฺริเยหีติ กรเณ กรณวจนํ ‘‘มคฺเคน คจฺฉตี’’ติอาทีสุ วิย, ‘‘ผรสุนา ฉินฺทตี’’ติ เอวมาทีสุ วิย จ. โอตรณาติ อนุปฺปเวสนา. ๔๒. บทว่า อินฺทฺริเยหิ (ด้วยอินทรีย์ทั้งหลาย) เป็นคำที่ใช้ในอรรถกรรณะ เหมือนในประโยคมีคำว่า 'ย่อมไปด้วยมรรค' เป็นต้น และเหมือนในประโยคมีคำว่า 'ย่อมตัดด้วยขวาน' เป็นต้น. บทว่า โอตรณา (การหยั่งลง) คือการเข้าไป. ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคณฺหนวเสน สมฺมาสงฺกปฺโป วิยาติ โยชนา. อธิจิตฺตอนุยุตฺตานํ สทฺทหนุสฺสหนุปฏฺฐานสมาทหเนหิ สทฺธาทีสุ อุปกโรนฺเตสุ เอว ปญฺญา ทสฺสนกิจฺจํ สาเธตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สทฺธา..เป… วุตฺตานี’’ติ อาห. โน จ ภวงฺคาติ เตสํ สงฺขารานํ ปวตฺติการณตาภาวํ ทสฺเสติ. บทเชื่อมว่า เหมือนสัมมาสังกัปปะ โดยการสงเคราะห์เข้าในปัญญาขันธ์. ท่านแสดงว่าปัญญาย่อมยังกิจคือการเห็นให้สำเร็จ เมื่อศรัทธาเป็นต้นช่วยอุปการะอยู่เท่านั้น ด้วยการเชื่อ การพยายาม การปรากฏ และการตั้งจิตมั่น ของผู้ประกอบในอธิจิต จึงตรัสว่า 'ศรัทธา...เป...กล่าวแล้ว'. บทว่า โน จ ภวงฺคํ (และไม่ใช่ภวังค์) ย่อมแสดงความที่ภวังค์นั้นไม่ใช่เหตุแห่งการเป็นไปของสังขารเหล่านั้น ๔๓. ตถา วุตฺโตติ ‘‘นิสฺสโย’’ติ วุตฺโต. เจตนาสีเสน ตณฺหํ เอว วทติ เจตนาสหจรณโต. ๔๓. บทว่า ตถา วุตฺโต (กล่าวแล้วอย่างนั้น) คือกล่าวว่า 'เป็นที่อาศัย'. ด้วยหัวข้อคือเจตนา ย่อมกล่าวถึงตัณหานั่นเอง เพราะเป็นธรรมที่เกิดร่วมกับเจตนา. รตฺตสฺสาติ [Pg.80] มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนราคสฺส. เยน ปุคฺคโล ‘‘รตฺโต’’ติ วุจฺจติ, ตสฺส ราคสฺส สมฺพนฺธินี สุขา เวทนา วุตฺตา ตตฺถ ตสฺส อนุสยนโต. เตนาห ‘‘สุขาย…เป… วุตฺต’’นฺติ. เอส นโย เสเสสุปิ. เตนาห ‘‘ตถา’’ติอาทิ. บทว่า รัตตัสสะ (ของผู้กำหนัดแล้ว) คือ ผู้มีราคะยังไม่ถูกถอนขึ้นด้วยมรรค. บุคคลใดชื่อว่า 'ผู้กำหนัดแล้ว' สุขเวทนาที่เนื่องด้วยราคะของบุคคลนั้น ท่านกล่าวไว้แล้ว เพราะราคะของบุคคลนั้นนอนเนื่องอยู่ในสุขเวทนานั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สุข...เป...กล่าวไว้แล้ว'. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เช่นนั้น' เป็นต้น. ตานิ เอว อินฺทฺริยานีติ สุขโสมนสฺสุเปกฺขินฺทฺริยานิ. ‘‘สงฺขารปริยาปนฺนานี’’ติ วจนํ สนฺธายาห ‘‘อิธ เวทนาสีเสน เจตนา วุตฺตา’’ติ. น หิ เวทนา สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา โหติ. ตณฺหาย, ทิฏฺฐิยาติ จ อุปโยเค กรณวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตณฺหายา’’ติอาทิมาห. อิทานิ อุปโยควเสเนว ‘‘ตณฺหายา’’ติอาทีนํ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เสสธมฺมานนฺติ ตณฺหาวชฺชิตอวิสิฏฺฐธมฺมานํ. ตณฺหาย นิสฺสยภาเวติ ยทา ตณฺหา เตสํ นิสฺสโย โหติ. บทว่า อินทรีย์เหล่านั้นนั่นแล คือ สุขินทรีย์ โสมนัสสินทรีย์ อุเบกขินทรีย์. ท่านกล่าวคำว่า 'ในที่นี้ เจตนาท่านกล่าวไว้ด้วยหัวข้อคือเวทนา' โดยหมายถึงคำว่า 'สงเคราะห์เข้าในสังขาร'. เพราะเวทนาไม่สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์. เมื่อจะแสดงว่า บทว่า 'ด้วยตัณหา ด้วยทิฏฐิ' เป็นตติยาวิภัตติในอรรถอุปโยควิภัตติ จึงกล่าวว่า 'ด้วยตัณหา' เป็นต้น. บัดนี้ เพื่อจะแสดงเนื้อความแห่งบทว่า 'ด้วยตัณหา' เป็นต้น โดยความเป็นอุปโยควิภัตตินั่นเอง จึงกล่าวว่า 'หรือว่า' เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า 'แห่งธรรมที่เหลือ' คือ แห่งธรรมที่ไม่วิเศษซึ่งเว้นจากตัณหา. บทว่า 'ในความเป็นที่อาศัยของตัณหา' คือ ในเวลาที่ตัณหาเป็นที่อาศัยของธรรมเหล่านั้น. ตณฺหาย เสสธมฺมานํ ปจฺจยภาเวติ ยทา เสสธมฺมา ตณฺหาปจฺจยา โหนฺติ. ‘‘กรชกายสนฺนิสฺสิตา’’ติ อิมินา เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยนิสฺสิตาปิ คหิตา กายปฺปสฺสทฺธิภาวโต. การณภาวนฺติ ปรมฺปรเหตุภาวํ. ตณฺหาทิฏฺฐิอุปเยนาติ ทิฏฺฐิอุปเยน จ ทิฏฺฐิสหคตตณฺหาอุปเยน จ. บทว่า 'ในความเป็นปัจจัยแห่งธรรมที่เหลือของตัณหา' คือ ในเวลาที่ธรรมที่เหลือมีตัณหาเป็นปัจจัย. ด้วยบทว่า 'อาศัยกายที่เกิดจากกรรม' นี้ ย่อมสงเคราะห์เอาแม้ธรรมที่อาศัยขันธ์ ๓ มีเวทนาเป็นต้น เพราะความเป็นกายปัสสัทธิ. บทว่า 'ความเป็นเหตุ' คือ ความเป็นเหตุสืบต่อกันไป. บทว่า 'ด้วยอุปายะคือตัณหาและทิฏฐิ' คือ ด้วยอุปายะคือทิฏฐิ และด้วยอุปายะคือตัณหาที่เกิดร่วมกับทิฏฐิ. ‘‘อาคตีติ อิธาคติ, คตีติ เปจฺจภโว’’ติ ปททฺวเยน วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ปาฬิยํ ‘‘อาคติคตีปิ น ภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อิธ หุรนฺติ ทฺวารารมฺมณธมฺมา ทสฺสิตา อาสนฺนทูรภาเวหิ ทฺวารารมฺมเณหิ วินิวตฺเตตฺวา คหิตตฺตา. อิธ ทฺวารปฺปวตฺตธมฺมา ‘‘อุภยมนฺตเรนา’’ติ ปทสฺส อตฺถภาเวน วุตฺตา. จตุพฺยูหหาเร ปน อนินฺทฺริยพทฺธรูปธมฺมา ตถา วุตฺตา. การณภูเตน อนนฺตรปจฺจยภูเตน, อุปนิสฺสยปจฺจยภูเตน จ. เย ธมฺมา อุปาทาย ‘‘อตฺตา’’ติ สมญฺญา, เตสํ วิญฺญาณาทิธมฺมานํ อภาเวน อนุปฺปาทธมฺมตํ อาปาทิตตฺตาติ อตฺโถ. ‘‘อนิสฺสิตสฺส จลิตํ นตฺถี’’ติอาทินา ปฏิโลมโต ปจฺจยภาโว ทสฺสิโตติ ทสฺเสนฺโต ปาฬิยํ ‘‘เอเสวนฺโต ทุกฺขสฺสาติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท’’ติ วตฺวา นนุ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทิโก ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ โจทนํ สนฺธาย ยถาวุตฺตสฺส ปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส ทุวิโธ’’ติอาทินา โลกิยโลกุตฺตรวเสน ปฏิจฺจสมุปฺปาโท วิภตฺโต. ตทตฺถตายาติ วีตราควิมุตฺติอตฺถตาย. ตพฺภาวนฺติ โลกุตฺตรปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวํ. เพื่อทำเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยบททั้งสองว่า 'อาคติ คือการมาในโลกนี้, คติ คือการไปในภพหน้า' ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น จึงตรัสไว้ในพระบาลีว่า 'แม้การมาและการไปก็ย่อมไม่มี'. ในที่นี้ บทว่า 'หุรัง' (ในโลกอื่น) ได้แก่ธรรมที่เป็นทวารและอารมณ์ที่แสดงไว้ เพราะถูกถือเอาโดยการจำแนกออกจากความเป็นทวารและอารมณ์ที่ใกล้และไกล. ในที่นี้ ธรรมที่ดำเนินไปในทวาร ท่านกล่าวไว้ด้วยความเป็นอรรถแห่งบทว่า 'ในระหว่างธรรมทั้งสอง'. ส่วนในจตุพยูหหาร ท่านกล่าวถึงรูปธรรมที่ไม่ได้เนื่องด้วยอินทรีย์ไว้อย่างนั้น ด้วยความเป็นเหตุ เป็นอนันตรปัจจัย และเป็นอุปนิสสยปัจจัย. อธิบายว่า เพราะความไม่มีแห่งธรรมมีวิญญาณเป็นต้นเหล่านั้น ซึ่งเป็นธรรมที่อาศัยกันแล้วจึงสมมติว่า 'อัตตา' จึงถึงความเป็นธรรมที่ไม่เกิดขึ้น. เมื่อจะแสดงว่า 'ความเป็นปัจจัยท่านแสดงไว้โดยปฏิโลมด้วยบทว่า 'ความหวั่นไหวของผู้ไม่อาศัยย่อมไม่มี' เป็นต้น' จึงตรัสในพระบาลีว่า 'นี้แลเป็นที่สุดแห่งทุกข์ คือปฏิจจสมุปบาท' ดังนี้แล้ว เพื่อจะแสดงความเป็นปฏิจจสมุปบาทตามที่กล่าวมา โดยหมายถึงคำโต้แย้งว่า 'ปฏิจจสมุปบาทมีอวิชชาเป็นปัจจัยให้เกิดสังขารเป็นต้นมิใช่หรือ' จึงจำแนกปฏิจจสมุปบาทออกเป็น ๒ อย่าง โดยประเภทแห่งโลกิยะและโลกุตตระด้วยบทว่า 'ปฏิจจสมุปบาทนั้นมี ๒ อย่าง' เป็นต้น. บทว่า 'เพื่อประโยชน์แก่สิ่งนั้น' คือ เพื่อประโยชน์แก่ความหลุดพ้นของผู้ปราศจากราคะ. บทว่า 'ความเป็นอย่างนั้น' คือ ความเป็นโลกุตตรปฏิจจสมุปบาท. โอตรณหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาโอตรณหารวิภังค์ จบแล้ว ๑๓. โสธนหารวิภงฺควณฺณนา ๑๓. อรรถกถาโสธนหารวิภังค์ ๔๕. โสเธติ [Pg.81] นามาติ ปุจฺฉิตมตฺถํ หตฺถตเล ฐปิตอามลกํ วิย ปจฺจกฺขโต ทสฺเสนฺโต นิคฺคุมฺพํ นิชฺชฏํ กตฺวา วิวรนฺโต ตพฺพิสยอญฺญาณสํสยาทิมลาปนยเนน โสเธติ, เอวํ โสเธนฺโต จ ปทสฺส อตฺเถน อเภโทปจารํ กตฺวา ‘‘ปทํ โสเธติ’’จฺเจว วุจฺจติ. เตนาห ‘‘ปทํ โสเธติ นามา’’ติ. ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนเมเวตฺถ โสธนนฺติ อาห ‘‘ตทตฺถสฺส วิสฺสชฺชนโต’’ติ. อารภียตีติ อารมฺโภ, เทสนาย ปกาสิยมาโน อตฺโถ. เตนาห ‘‘น ตาว…เป… ปโพธิตตฺตา’’ติ. อิธ โสธนํ นาม ปฏิจฺฉนฺนรูปสฺส อตฺถสฺส เทสนานุภาเวน วิวฏภาวกรณนฺติ ตมตฺถํ อุปมาย วิภาเวตุํ ‘‘อญฺญาณปกฺขนฺทาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ๔๕. บทว่า ชื่อว่าชำระ ความว่า ย่อมชำระด้วยการกำจัดมลทินมีความไม่รู้และความสงสัยเป็นต้นในอารมณ์นั้น โดยแสดงอรรถที่ถามแล้วให้ปรากฏชัด เหมือนผลมะขามป้อมที่วางไว้บนฝ่ามือ ทำให้ไม่มีกอไม่มีความยุ่งเหยิงแล้วเปิดเผย. เมื่อชำระอยู่อย่างนี้ ย่อมถูกเรียกว่า "ชำระบท" โดยทำอุปจาระว่าไม่ต่างกันด้วยอรรถแห่งบท. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าชำระบท". ท่านกล่าวว่า "การวิสัชนาปัญหานั่นเองคือการชำระในที่นี้" เพราะการวิสัชนาอรรถนั้น. อรรถที่ถูกประกาศด้วยเทศนา ชื่อว่า อารัมภะ เพราะอรรถว่า อันท่านเริ่มแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยังไม่... ถึง ... เพราะความเป็นผู้ถูกปลุกให้ตื่นแล้ว". ในที่นี้ การชำระ ชื่อว่าการทำอรรถที่มีรูปอันปกปิดให้เป็นสภาพที่เปิดเผยด้วยอานุภาพแห่งเทศนา เพื่อแสดงอรรถนั้นด้วยอุปมา จึงกล่าวคำว่า "แห่งผู้ตกไปในความไม่รู้" เป็นต้น. โสธนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาโสธนหารวิภังค์ จบแล้ว. ๑๔. อธิฏฺฐานหารวิภงฺควณฺณนา ๑๔. อรรถกถาอธิฏฐานหารวิภังค์ ๔๖. ธารยิตพฺพาติ อุปธาเรตพฺพา, อุปลกฺขิตพฺพาติ อตฺโถ. วุตฺตเมว ‘‘สามญฺญวิเสสกปฺปนาย โวหารภาเวน อนวฏฺฐานโต’’ติอาทินา (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๑๔). ๔๖. บทว่า พึงทรงไว้ ความว่า พึงเข้าไปทรงไว้ (พิจารณา), พึงกำหนดหมาย, นี้เป็นอรรถ. ท่านกล่าวไว้แล้วนั่นเองด้วยคำว่า "เพราะความไม่ตั้งมั่นอยู่ด้วยความเป็นโวหารในการกำหนดสามัญลักษณะและวิเสสลักษณะ" เป็นต้น (เนตติ. อรรถ. ๑๔). ตํ ตํ ผลนฺติ นิรยาทึ ตํ ตํ ผลํ. อญฺจิตาติ คตา. โยนีติ เอกชาติ. สมานวเสน มิสฺสีภวติ เอตายาติ หิ โยนิ, อุปปตฺติ. เปจฺจาติ มริตฺวา. อุสฺสนฺนตายาติ วิตกฺกพหุลตาย. ‘‘อุสฺสนฺนตฺตา’’ติปิ วทนฺติ. สสฺสตาทีหิ วา อุสฺสนฺนตฺตา. อสุรชาติยา นิพฺพตฺตาปนโก อสุรชาตินิพฺพตฺตนโก. บทว่า 'ผลนั้นๆ' คือ ผลนั้นๆ มีนรกเป็นต้น. บทว่า 'อัญจิตา' คือ ไปแล้ว. บทว่า 'โยนิ' คือ ชาติเดียว. เพราะสัตว์ทั้งหลายย่อมปะปนกันโดยภาวะเสมอกันด้วยโยนิ (กำเนิด) นั้นแล โยนิ คือ อุปบัติ. บทว่า 'เปจจะ' คือ ตายแล้ว. บทว่า 'อุสสันนตายะ' คือ ด้วยความเป็นผู้มีวิตกมาก. บางพวกก็กล่าวว่า 'อุสสันนัตตา' (เพราะความเป็นผู้มาก). หรือเพราะความเป็นผู้มากด้วยสัสสตทิฏฐิเป็นต้น. บทว่า 'อสุรชาตินิพพัตตนโก' คือ ผู้ยังอสุรชาติให้เกิด. สงฺขาติ ปญฺญา. ปญฺญาปธานา จ ภาวนาติ อาห ‘‘ปฏิสงฺขาย ปฏิปกฺขภาวนายา’’ติ. บทว่า 'สังขา' คือ ปัญญา. และภาวนาที่มีปัญญาเป็นประธาน จึงกล่าวว่า 'ด้วยการพิจารณาภาวนาที่เป็นปฏิปักษ์'. ๔๗. ปตฺถฏภาเวน ปถวี. สภาวธารณฏฺเฐน, นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน จ ธาตุ. อาปียติ, อปฺปายตีติ วา อาโป. เตชนวเสน ติกฺขตาวเสน, ทหนวเสน วา เตโช. วายนวเสน เวคคมนวเสน, สมุทีรณวเสน [Pg.82] วา วาโย. วีสติ อาการาติ เกสาทโย วีสติ โกฏฺฐาสา, ปการา วา. กกฺขฬลกฺขณาธิกตาย เกสาที กกฺขฬลกฺขณา วุตฺตา. ๔๗. บทว่า 'ปฐวี' คือ ด้วยความเป็นของแผ่ไป. บทว่า 'ธาตุ' คือ ด้วยอรรถว่าทรงไว้ซึ่งสภาวะ และด้วยอรรถว่าไม่มีสัตว์ ไม่มีชีวะ. บทว่า 'อาโป' คือ ย่อมถูกดื่ม หรือย่อมแผ่ไป. บทว่า 'เตโช' คือ โดยความเป็นของร้อน โดยความเป็นของคม หรือโดยความเป็นของเผา. บทว่า 'วาโย' คือ โดยความเป็นของพัดไป โดยความเป็นของไปเร็ว หรือโดยความเป็นของพัดขึ้น. บทว่า 'อาการ ๒๐' คือ ส่วน ๒๐ มีผมเป็นต้น หรือประเภท ๒๐. ผมเป็นต้น ท่านเรียกว่ามีลักษณะกระด้าง เพราะความเป็นของมีลักษณะกระด้างมาก. ปาฏิเยกฺโก ปถวีธาตุโกฏฺฐาโสติ ปถวีโกฏฺฐาสมตฺโต, อตฺตสุญฺญธมฺมมตฺโตติ อตฺโถ. สนฺตปฺปตีติ เอตฺถ สรีรปกติมติกฺกมิตฺวา อุณฺหภาโว สนฺตาโป, สรีรทหนวเสน ปวตฺโต มหาทาโห, อยเมเตสํ วิเสโส. เยน จ ชีรียตีติ เอกาหิกาทิชราโรเคน ชรียตีติ จ อตฺโถ ยุชฺชติ. ‘‘สตวารํ ตาเปตฺวา ตาเปตฺวา อุทเก ปกฺขิปิตฺวา อุทฺธฏสปฺปิ สตโธตสปฺปี’’ติ วทนฺติ. รสรุธิรมํสเมทนฺหารุอฏฺฐิอฏฺฐิมิญฺชา รสาทโย. เกจิ นฺหารุํ อปเนตฺวา สุกฺกํ สตฺตมํ ธาตุํ วทนฺติ. วิเวกนฺติ วิสุํภาวํ, วิสทิสภาวนฺติ อตฺโถ. วตฺถุสงฺขาโต หิ อาหาโร ปริณามํ คจฺฉนฺโต ปาณภกฺขคหณิปทนิย มุตฺตกรีสภาเวหิ วิย อตฺตนาปิ วิสทิสรสสงฺขาตํ วิสุํภาวํ นิพฺพตฺเตนฺโต ตพฺภาวํ คจฺฉตีติ วุจฺจติ, ตถา รสาทโยปิ รุธิราทิโกฏฺฐาสํ. เตนาห ‘‘รสาทิภาเวน วิเวกํ คจฺฉตี’’ติ. บทว่า 'ส่วนแห่งปฐวีธาตุโดยเฉพาะ' คือ เป็นเพียงส่วนแห่งปฐวีธาตุ, เป็นเพียงธรรมที่ว่างเปล่าจากอัตตา, นี้เป็นอรรถ. ในบทว่า 'ย่อมแผดเผา' นี้ ความร้อนที่เกินปกติของร่างกายคือความเร่าร้อน, ความร้อนแรงที่เกิดขึ้นโดยการเผาผลาญร่างกาย, นี้เป็นความต่างกันของสิ่งเหล่านี้. และอรรถว่า 'ย่อมทรุดโทรมด้วยโรคชรามีไข้วันเดียวเป็นต้น' ย่อมสมควรด้วยบทว่า 'ซึ่งย่อมทรุดโทรม'. บางพวกกล่าวว่า 'เนยใสที่ถูกทำให้ร้อนแล้วๆ ๑๐๐ ครั้ง แล้วใส่ลงในน้ำแล้วยกขึ้น คือ เนยใสที่ล้างแล้ว ๑๐๐ ครั้ง'. รส โลหิต เนื้อ มันเอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก เป็นต้น. บางพวกกล่าวว่า เว้นเอ็นแล้ว อสุจิเป็นธาตุที่ ๗. บทว่า 'วิเวก' คือ ความเป็นของต่างหาก, ความเป็นของไม่เหมือนกัน, นี้เป็นอรรถ. เพราะอาหารที่นับว่าเป็นวัตถุ เมื่อแปรสภาพไป ย่อมชื่อว่าถึงความเป็นเช่นนั้น โดยยังความเป็นของต่างหากที่นับว่าเป็นรสที่ไม่เหมือนกันให้เกิดขึ้นด้วยตนเอง เหมือนความเป็นของที่สัตว์กินแล้วถูกย่อยไปเป็นปัสสาวะและอุจจาระ, แม้รสเป็นต้นก็เช่นกัน ย่อมถึงส่วนมีโลหิตเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ย่อมถึงวิเวกด้วยความเป็นรสเป็นต้น'. สภาวลกฺขณโตติ อสุจิภาเวน ลกฺขิตพฺพโต. บทว่า 'ด้วยลักษณะแห่งสภาวะ' คือ เพราะพึงกำหนดรู้ด้วยความเป็นของไม่สะอาด. ๔๘. ยาถาวสรสลกฺขณนฺติ รสิตพฺโพติ รโส, ปฏิวิชฺฌิตพฺโพ สภาโว, อตฺตโน รโส สรโส, ยาถาโว สรโส, ยาถาวสรโส ยาถาวสรโส เอว ลกฺขิตพฺพตฺตา ลกฺขณนฺติ ยาถาวสรสลกฺขณํ. อถ วา ยาถาวสรสลกฺขณนฺติ อวิปรีตํ อตฺตโน ปวตฺติสงฺขาตํ กิจฺจญฺเจว ปีฬนสงฺขาตํ ลกฺขณญฺจ. ‘‘อิทํ กิจฺจํ, อิทํ ลกฺขณ’’นฺติ อวิชฺชาเหตุ ญาตุํ น สกฺโกติ, ตพฺพิสยญาณุปฺปตฺตึ นิวาเรนฺตี ฉาเทตฺวา ปริโยนนฺธิตฺวา ติฏฺฐตีติ วุตฺตา. เตน วุตฺตํ ‘‘ชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทตี’’ติ. ตยิทมสฺสา กิจฺจนฺติ กิจฺจโต กถิตา. กถิตาติ จ วุตฺตา, ยโต จ อวิชฺชา อสมฺปฏิเวธรสาติ วุจฺจติ. ชายติ เอตฺถาติ ชาติ, อุปฺปตฺติฏฺฐานํ. ยทิปิ นิโรธมคฺเค อวิชฺชา อารมฺมณํ น กโรติ, เต ปน ชานิตุกามสฺส ตปฺปฏิจฺฉาทนวเสน อนิโรธมคฺเคสุ นิโรธมคฺคคฺคหณสฺส การณภาเวน ปวตฺตมานา ตตฺถ อุปฺปชฺชตีติ วุจฺจติ, เตสมฺปิ อวิชฺชาย อุปฺปตฺติฏฺฐานตา โหติ, อิตเรสํ อารมฺมณภาเวน จาติ. ๔๘. คำว่า 'ยถาวัสสรสะลักขณะ' นั้น รสที่พึงเสวย ชื่อว่ารส, สภาวะที่พึงแทงตลอด ชื่อว่ารส, รสของตนเอง ชื่อว่าสรสะ, สรสะที่เป็นจริง ชื่อว่ายถาวัสสรสะ, ยถาวัสสรสะนั่นเอง เพราะเป็นสิ่งที่พึงกำหนดรู้ได้ จึงชื่อว่าลักษณะ รวมเป็นยถาวัสสรสะลักขณะ. อีกนัยหนึ่ง ยถาวัสสรสะลักขณะ หมายถึง กิจอันได้แก่ความเป็นไปของตนที่ไม่ผิดเพี้ยน และลักษณะอันได้แก่ความบีบคั้น. เพราะอวิชชาเป็นเหตุ จึงไม่สามารถรู้ได้ว่า 'นี่คือกิจ, นี่คือลักษณะ' อวิชชานั้นยับยั้งการเกิดขึ้นของญาณในอารมณ์นั้น บดบังและห่อหุ้มไว้ จึงกล่าวว่า 'ไม่ให้รู้ ไม่ให้แทงตลอด'. อวิชชานั้นถูกกล่าวว่าเป็นกิจโดยความเป็นกิจ. และที่กล่าวว่า 'มีรสคือการไม่แทงตลอด' ก็คือกล่าวโดยความเป็นกิจนั่นเอง. คำว่า 'ชาติ' คือสิ่งที่เกิดในที่นี้ หมายถึงที่เกิด. แม้อวิชชาจะไม่ได้ทำนิโรธมรรคให้เป็นอารมณ์ แต่เมื่ออวิชชานั้นดำเนินไปโดยความเป็นเหตุแห่งการยึดถือนิโรธมรรคในธรรมที่ไม่ใช่นิโรธมรรค เพราะการบดบังผู้ที่ต้องการจะรู้ จึงถูกเรียกว่าเกิดขึ้นในนิโรธมรรคนั้น อวิชชาจึงเป็นที่เกิดของธรรมเหล่านั้นด้วย และเป็นอารมณ์ของธรรมอื่นด้วย. อตฺถานตฺถนฺติ [Pg.83] หิตาหิตํ. สมฺโมหวิโนทนิยํ ปน ‘‘อตฺถตฺถ’’นฺติ (วิภ. อฏฺฐ. ๒๒๖) วุตฺตํ, ตตฺถ อตฺโถ เอว อตฺถตฺโถติ อตฺถสฺส อวิปรีตตาทสฺสนตฺถํ ทุติเยน อตฺถสทฺเทน วิเสสนํ. น หิ ญาณํ อนตฺเถ ‘‘อตฺโถ’’ติ คณฺหาตีติ. การณาการณนฺติ เอตฺถาปิ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺถตฺถนฺติ วา อาเมฑิตวจนํ สพฺเพสํ อตฺถานํ ปากฏกรณภาวปฺปกาสนตฺถํ, ผลํ ผลนฺติ อตฺโถ, หิตปริยาเยปิ เอเสว นโย. นฺติ อตฺถานตฺถาทิกํ. อาการนฺติ อตฺถาทิการณเมว. คำว่า 'อัตถานัตถะ' หมายถึง สิ่งที่เป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์. แต่ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนีกล่าวว่า 'อัตถัตถะ' ในที่นั้น อัตถะนั่นแหละคืออัตถัตถะ เป็นการขยายความด้วยคำว่าอัตถะตัวที่สอง เพื่อแสดงความไม่ผิดเพี้ยนของอัตถะ. เพราะญาณย่อมไม่ยึดถือสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ว่าเป็นประโยชน์. ในคำว่า 'การณากาเรณะ' ก็พึงทราบอย่างนี้เช่นกัน. หรือ 'อัตถัตถะ' เป็นคำซ้ำ เพื่อแสดงความเป็นเหตุให้ปรากฏซึ่งประโยชน์ทั้งปวง, คำว่า 'ผลผล' ก็มีอรรถว่าผลนั่นเอง, แม้ในคำว่า 'หิตปริยาย' ก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า 'น' (ในคำว่า อัตถานัตถาทิกัง) หมายถึง อัตถะและอนัตถะเป็นต้น. คำว่า 'อาการ' หมายถึง เหตุแห่งอัตถะเป็นต้นนั่นเอง. ปฏิวิทฺธสฺส ปุน อเวกฺขนา ปจฺจเวกฺขณา. ทุจินฺติตจินฺติตาทิลกฺขณสฺส พาลสฺส ภาโว พาลฺยํ. สมฺปชานาตีติ สมํ ปกาเรหิ ชานาติ. พลวโมโห ปโมโห. สมนฺตโต โมหนํ สมฺโมโห. ทุคฺคติคามิกมฺมสฺส วิเสสปจฺจยตฺตา อวินฺทิยํ. วินฺทตีติ ลภติ. อนวชฺชธมฺมานํ วิชฺชา วิย วิเสสปจฺจโย น โหตีติ วินฺทิยํ น วินฺทติ. อยํ อวิชฺชาย เวมตฺตตาติ อยํ ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติอาทินา กิจฺจชาติลกฺขเณหิ วุตฺโต อวิชฺชาย อวิเสโส. วิชฺชาติอาทีนํ วุตฺตนยานสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. การพิจารณาซ้ำอีกครั้งถึงสิ่งที่แทงตลอดแล้ว ชื่อว่า ปัจจเวกขณา. ภาวะของคนพาลที่มีลักษณะคิดชั่วเป็นต้น ชื่อว่า ความเป็นพาล. บทว่า 'สัมปชานาติ' หมายถึง รู้โดยอาการทั้งหลายอย่างสม่ำเสมอ. ความหลงที่กำลังครอบงำ ชื่อว่า ปโมหะ. ความหลงโดยรอบ ชื่อว่า สัมโมหะ. เพราะเป็นปัจจัยพิเศษของกรรมที่นำไปสู่ทุคติ จึงชื่อว่า 'อวินทิยะ'. บทว่า 'วินทติ' หมายถึง ได้. อวิชชาไม่เป็นปัจจัยพิเศษเหมือนวิชชาแห่งอนวัชชธรรมทั้งหลาย จึงชื่อว่า 'อวินทิยะ' คือไม่ได้ (สิ่งที่เป็นประโยชน์). ความแตกต่างของอวิชชานี้ คือความไม่แตกต่างของอวิชชาที่กล่าวไว้ด้วยกิจ ชาติ และลักษณะเป็นต้นว่า 'ความไม่รู้ในทุกข์'. พึงทราบอรรถของคำว่า 'วิชชา' เป็นต้น โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. ปาสาณสกฺขรวาลิกาวิรหิตา ภูมิ สณฺหาติ ‘‘สณฺหฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. แผ่นดินที่ปราศจากหิน กรวด และทราย ย่อมละเอียด จึงกล่าวว่า 'โดยความเป็นของละเอียด'. ตตฺตกเมว กาลนฺติ ปญฺจกปฺปสตานิ. วิภูตํ สมตฺติกฺกนฺตํ รูปสญฺญาสงฺขาตํ รูปํ เอตายาติ วิภูตรูปํ, สมาปตฺตินฺติ ปทตฺโถ. น หิ กาจิ อรูปสมาปตฺติ รูปสญฺญาสหคตา ปวตฺตีติ. นิโรธสมาปตฺติยํ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตตฺถ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา วิสุํ คหิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘เสสารุปฺปสมาปตฺติโย’’ติ. คำว่า 'ตัตตกเมวะ กาลัง' หมายถึง ห้าร้อยกัป. อรูปสมาบัติใดที่รูปอันนับว่ารูปสัญญาถูกทำให้พินาศก้าวล่วงไปแล้ว ชื่อว่า วิภูตรูปสมาบัติ, คำว่า 'สมาบัติ' เป็นเนื้อความของบท. เพราะอรูปสมาบัติใดๆ ย่อมไม่เป็นไปพร้อมด้วยรูปสัญญา. ในนิโรธสมาบัติไม่มีอะไรจะต้องกล่าวถึงเลย, เพราะในที่นั้น เนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติถูกถือเอาไว้ต่างหากแล้ว จึงกล่าวว่า 'อรูปสมาบัติที่เหลือ'. ทมถํ อนุปคจฺฉนฺโต ทุฏฺฐสฺโส ขลุงฺกสฺโส. อุตฺตริทมถายาติ อริยมคฺคทมถาย. ม้าพยศที่ไม่เข้าถึงการฝึกฝน คือ ม้าที่ดื้อรั้น. คำว่า 'อุตตริทมถายะ' หมายถึง เพื่อการฝึกฝนด้วยอริยมรรค. อิตโรติ ทุกฺขาปฏิปโท ขิปฺปาภิญฺโญ, สุขาปฏิปโท จ ขิปฺปาภิญฺโญ. อุภยโตภาเคหีติ รูปกายนามกายภาเคหิ. อุภยโตติ วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทวิมุตฺติวเสน. คำว่า 'อิตโร' หมายถึง ผู้ปฏิบัติลำบากแต่รู้เร็ว และผู้ปฏิบัติสุขแต่รู้เร็ว. คำว่า 'อุภยโตภาเคหิ' หมายถึง ด้วยส่วนแห่งรูปกายและนามกาย. คำว่า 'อุภยโต' หมายถึง โดยความเป็นวิมุตติด้วยวิกขัมภนะและสมุจเฉท. อเนโกปีติ [Pg.84] สภาเวน อเนโกปิ. เอกสทฺทาภิเธยฺยตายาติ สามญฺญสทฺทาภิเธยฺยตาย. คำว่า 'อเนโกปิ' หมายถึง แม้มีหลายอย่างโดยสภาวะ. คำว่า 'เอกสัททาภิเธยยตายะ' หมายถึง โดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำสามัญ. อธิฏฺฐานหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิฏฐานหารวิภังควัณณนา จบแล้ว. ๑๕. ปริกฺขารหารวิภงฺควณฺณนา ๑๕. ปริกขารหารวิภังควัณณนา ๔๙. ‘‘หิโนตี’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘การณภาวํ คจฺฉตี’’ติ อาห อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ. เอตีติ อาคจฺฉติ, อุปฺปชฺชตีติ อตฺโถ. ๔๙. เมื่อแสดงความหมายของคำว่า 'หิโนติ' จึงกล่าวว่า 'ถึงความเป็นเหตุ' เพราะธาตุมีหลายความหมาย. คำว่า 'เอติ' หมายถึง มาถึง, เกิดขึ้น. อวิชฺชายปิ เหตุภาเวติ เอตฺถ อวิชฺชา อนนฺตราย อวิชฺชาย อนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยนตฺถิวิคตาเสวนปจฺจเยหิ, อนนฺตราย ปน สหชาตาย สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตเหตุปจฺจเยหิ, อสหชาตาย อุปนิสฺสยโกฏิยา เอว ปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพํ. อตฺตโน ผลํ กโรตีติ การณนฺติ อาห ‘‘การณภาโว จ ผลาเปกฺขายา’’ติ. ในคำว่า 'อวิชชายปิ เหตุภาเว' นี้ พึงทราบว่า อวิชชาเป็นปัจจัยแก่อวิชชาที่เกิดในลำดับ ด้วยอนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอาเสวนปัจจัย. แต่เป็นปัจจัยแก่อวิชชาที่เกิดพร้อมกัน ด้วยสหชาตปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย นิสสยปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย อัตถิปัจจัย อวิคตปัจจัย และเหตุปัจจัย. ส่วนอวิชชาที่ไม่เกิดพร้อมกัน เป็นปัจจัยโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัยเท่านั้น. สิ่งที่ทำผลของตนเอง ชื่อว่า เหตุ จึงกล่าวว่า 'ความเป็นเหตุนั้น ย่อมมุ่งผล'. นิพฺพตฺติอตฺโถ ผลตฺโถ ผลสงฺขาโต อตฺโถ. คำว่า 'นิพพัตติอัตถะ' คือ 'ผลัตถะ' หมายถึง อัตถะที่ชื่อว่าผล. โย สภาโวติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารานํ โย อภิสงฺขรณสภาโว, โส เหตุ. เสสปเทสูติ วิญฺญาณาทิปเทสุ. ยถาวุตฺตปฺปเภโทติ ‘‘อสาธารณลกฺขโณ เหตู’’ติอาทินา วุตฺตปฺปเภโท. โย โกจิ ปจฺจโยติ ชนกาทิเภทํ ยํ กิญฺจิ การณํ. อภิสงฺขรณโตติ ปจฺจกฺขโต, ปรมฺปราย จ นิพฺพตฺตนโต. คำว่า “โย สภาโว” หมายถึง สภาวะแห่งการปรุงแต่งใดของบุญญาทิอภิสังขารทั้งหลาย สภาวะนั้นคือเหตุ คำว่า “เสสปเทสุ” หมายถึง ในบททั้งหลายที่เหลือ เช่น วิญญาณเป็นต้น คำว่า “ยถาวุตตัปปเภท” หมายถึง ประเภทที่กล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า “เหตุมีลักษณะไม่สาธารณะ” เป็นต้น คำว่า “โย โกจิ ปัจจโย” หมายถึง ปัจจัยใดๆ ที่เป็นเหตุอย่างใดอย่างหนึ่ง มีประเภทเป็นชนกะเป็นต้น คำว่า “อภิสังขรณโต” หมายถึง โดยการปรุงแต่งโดยตรง และโดยการเกิดขึ้นสืบต่อกันมา ปริกฺขารหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. ปริกขารหารวิภังควัณณนา จบแล้ว ๑๖. สมาโรปนหารวิภงฺควณฺณนา ๑๖. สมาโรปณหารวิภังควัณณนา ๕๐. สุตฺเตน คหิเตติ สุตฺเต วุตฺเต. ปทฏฺฐานคฺคหณํ อธิฏฺฐานวิสยทสฺสนตฺถํ, เววจนคฺคหณํ อธิวจนวิภาคทสฺสนตฺถนฺติ โยชนา. วิสยาธิฏฺฐานภาวโตติ วิสยสงฺขาตปวตฺติฏฺฐานภาวโต. วนียตีติ ภชียติ. วนตีติ ภชติ เสวติ. วนุเตติ ยาจติ, ปตฺเถตีติ อตฺโถ[Pg.85]. ปญฺจ กามคุณา กามตณฺหาย การณํ โหติ อารมฺมณปจฺจยตาย. นิมิตฺตคฺคาโห อนุพฺยญฺชนคฺคาหสฺส การณํ โหติ อุปนิสฺสยตายาติ เอวํ เสเสสุปิ ยถารหํ การณตา วตฺตพฺพา. ๕๐. คำว่า “สุตเตนะ คหิเต” หมายถึง ที่กล่าวไว้ในพระสูตร การยึดถือบทบาท (ปทัฏฐาน) เพื่อแสดงอธิษฐานวิสัย, การยึดถือไวพจน์ เพื่อแสดงการจำแนกอธิวจนะ เป็นการเชื่อมโยงความหมาย คำว่า “วิสยาทิฏฐานภาวะโต” หมายถึง โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการดำเนินไปที่ชื่อว่าวิสัย คำว่า “วนียติ” หมายถึง ถูกเสพ คำว่า “วนติ” หมายถึง เสพ, คบหา คำว่า “วนุเต” หมายถึง ขอ, ปรารถนา กามคุณห้าเป็นเหตุแห่งกามตัณหาโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย การยึดถือนิมิตเป็นเหตุแห่งการยึดถืออนุพยัญชนะโดยความเป็นอุปนิสสยปัจจัย พึงกล่าวความเป็นเหตุในที่เหลืออย่างเหมาะสมเช่นนี้ ๕๑. ‘‘กาเย กายานุปสฺสี วิหราหี’’ติอาทีสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา ลกฺขณหารวิภงฺควณฺณนายํ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๒๓) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อยํ ปน วิเสโส – รูปธมฺมปริญฺญายาติ รูปูปิกวิญฺญาณฏฺฐิติปริญฺญาย. ๕๑. สิ่งที่พึงกล่าวในบทว่า “พึงอยู่พิจารณากายในกาย” เป็นต้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในลักขณหารวิภังควัณณนา (เนตติ. อ. 23) ข้างล่างนี้ แต่มีความพิเศษดังนี้ คือ “รูปธัมมปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ความตั้งอยู่ของวิญญาณที่อาศัยรูป ‘‘ทุกฺข’’นฺติ ปสฺสนฺตี สา เวทนานุปสฺสนาติ โยเชตพฺพํ. เวทนาเหตุปริญฺญายาติ ผสฺสปริญฺญาย. ‘‘เวทนาวเสนา’’ติ ปเทน อตฺตนา อุปฺปาทิตทุกฺขวเสน. เวทนาปริญฺญายาติ เวทนูปิกวิญฺญาณฏฺฐิติปริญฺญาย. นิจฺจาภินิเวสปฏิปกฺขโต อนิจฺจานุปสฺสนายาติ อธิปฺปาโย. นิจฺจสญฺญานิมิตฺตสฺสาติ นิจฺจสญฺญาเหตุกสฺส. สญฺญาปริญฺญายาติ สญฺญูปิกวิญฺญาณฏฺฐิติปริญฺญาย. ปฐมมคฺควชฺฌตฺตา อคติคมนสฺส วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐาภินิเวสสฺส…เป… อคติคมนสฺส จา’’ติ. พึงเชื่อมความว่า การเห็น “ทุกข์” นั้น คือ เวทนานุปัสสนา “เวทนาเหตุปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ผัสสะ ด้วยบทว่า “เวทนาวเสนะ” หมายถึง โดยอาศัยทุกข์ที่ตนเองทำให้เกิดขึ้น “เวทนาปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ความตั้งอยู่ของวิญญาณที่อาศัยเวทนา มีความหมายว่า เป็นอนิจจานุปัสสนา เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อการยึดมั่นในความเที่ยง “นิจจสัญญา นิมิตตัสสะ” หมายถึง สิ่งที่มีนิจจสัญญาเป็นเหตุ “สัญญาปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ความตั้งอยู่ของวิญญาณที่อาศัยสัญญา เพราะเป็นสิ่งที่พึงละด้วยปฐมมรรค จึงกล่าวถึงการถึงอคติว่า “การยึดมั่นในทิฏฐิ...และ...การถึงอคติ” สงฺขารปริญฺญายาติ สงฺขารูปิกวิญฺญาณฏฺฐิติปริญฺญาย. “สังขารปริญญา” หมายถึง การกำหนดรู้ความตั้งอยู่ของวิญญาณที่อาศัยสังขาร สมาโรปนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. สมาโรปณหารวิภังควัณณนา จบแล้ว นิฏฺฐิตา จ หารวิภงฺควณฺณนา. และหารวิภังควัณณนา จบแล้ว ๑. เทสนาหารสมฺปาตวณฺณนา ๑. เทสนาหารสัมปาตวัณณนา ‘‘เอว’’นฺติอาทิ หารสมฺปาตเทสนาย สมฺพนฺธทสฺสนํ. ตตฺถ ปุริเมน อุปมาทฺวเยน สุปริกมฺมกตมณิโกฏฺฏิมสทิสี, สุวิรจิตชมฺพุนทาภรณสทิสี จ ปาฬิ. ตตฺถ กตนานาวณฺณปุปฺผูปหารสทิสี, วิวิธรํสิชาลาสมุชฺชลพทฺธนานารตนาวลิสทิสี จ หารวิภงฺคเทสนาติ ทสฺเสติ. ปจฺฉิเมน ตสฺส ปณีตมหารเห ชฏาหิ สทฺธึ ทุกฺกรตรตํ ทีเปติ. ยายํ คาถา วุตฺตาติ โยชนา. คำว่า "เอวัง" เป็นต้น เป็นการแสดงความสัมพันธ์ของการแสดงเทศนาเรื่องหารสัมปาตะ ในบรรดาเทศนานั้น พระบาลีเปรียบเหมือนพื้นมณีที่ตกแต่งดีแล้ว และเหมือนเครื่องประดับทองชมพูนุทที่ประดิษฐ์ดีแล้ว ด้วยอุปมา ๒ อย่างในเบื้องต้น ในบรรดาเทศนานั้น การแสดงหารวิภังค์เปรียบเหมือนการบูชาด้วยดอกไม้นานาพรรณที่จัดทำไว้ และเหมือนสร้อยรัตนะนานาชนิดที่ร้อยไว้ส่องแสงรุ่งเรืองด้วยเปลวรัศมีอันหลากหลาย ดังนี้แสดงไว้ ในเบื้องปลาย แสดงความยากยิ่งกว่านั้นพร้อมด้วยชฎาอันประณีตและมีค่ามากของพระบาลีนั้น การประกอบความว่า "คาถาใดที่กล่าวแล้ว" ๕๒. ยสฺมายํ หารวิภงฺควาโร นปฺปโยเชติ ยถาวุตฺเตน การเณน, ตสฺมา สา หารวิภงฺควารสฺส อาทิมฺหิ น ปจฺจามฏฺฐาติ อธิปฺปาโย[Pg.86]. หารสมฺปาตวาโร ปน ตํ ปโยเชตีติ ยสฺมา ปน หารสมฺปาตวาโร ตํ คาถํ ปโยเชติ ยถาวุตฺเตเนว การเณน, ตสฺมา ‘‘โสฬส…เป… อาหา’’ติ อาห. โยชนานยทสฺสนนฺติ โยชนาย นยทสฺสนํ. ๕๒. เพราะว่าหมวดหารวิภังค์นี้ไม่ใช้ (คาถานั้น) ด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้ว ฉะนั้น คาถานั้นจึงไม่ถูกกล่าวถึงในตอนต้นของหมวดหารวิภังค์ ดังนี้เป็นอัธยาศัย แต่หมวดหารสัมปาตะย่อมใช้ (คาถานั้น) เพราะว่าหมวดหารสัมปาตะย่อมใช้คาถานั้นด้วยเหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "โสฬส...เป...อาหา" ดังนี้ คำว่า "โยชนานยทัสสนัง" คือ การแสดงนัยแห่งการประกอบความ เตนาติ ‘‘ตํ มจฺจุโน ปท’’นฺติ วจเนน. สพฺพํ วิปลฺลาสนฺติ ทฺวาทสวิธมฺปิ วิปลฺลาสํ. สามญฺญสฺส…เป… โวหรียติ ยตฺถ ปติฏฺฐิตํ สามญฺญํ, โส วิเสโส. อตฺถโต ปน สญฺญาทโย เอว รูปาทิวิสยํ วิปรีตากาเรน คณฺหนฺเต วิปลฺลาโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สญฺญาวิปลฺลาโส’’ติอาทิมาห. คำว่า "เตนะ" คือ ด้วยคำว่า "นั่นเป็นทางแห่งมัจจุ" คำว่า "สัพพัง วิปัลลาสัง" คือ วิปลาสทั้ง ๑๒ อย่าง ความเป็นสามัญ...เป...ที่สามัญตั้งอยู่ได้นั้น เรียกว่า วิเศษ แต่โดยอรรถแล้ว สัญญาเป็นต้นนั่นแหละ เมื่อยึดถืออารมณ์มีรูปเป็นต้นโดยอาการที่วิปลาส ย่อมเป็นวิปลาส ดังนี้แสดงไว้ จึงกล่าวคำว่า "สัญญา วิปลาส" เป็นต้น อินฺทชาลาทิวเสน มณิอาทิอากาเรน อุปฏฺฐหนฺเต อุปาทานกฺขนฺธปญฺจเก อหํมมาทิการณตาย นิรุตฺตินเยน ‘‘อตฺตา’’ติ วุจฺจมาโน ตํพุทฺธิโวหารปฺปวตฺตินิมิตฺตตาย อตฺตภาโว สุขาทีนํ วตฺถุตาย ‘‘อตฺตภาววตฺถู’’ติ ปวุจฺจตีติ อาห ‘‘เตหี’’ติอาทิ. เตสนฺติ อุปาทานกฺขนฺธานํ. วิปลฺลาสานํ ปวตฺติอากาโร ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติอาทิ. วิสโย กายเวทนาจิตฺตธมฺมา. อวิชฺชา จ…เป… เอว สมฺโมหปุพฺพกตฺตา สพฺพวิปลฺลาสานํ. จ-สทฺโท สุภสุขสญฺญานนฺติ เอตฺถาปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ. ขันธ์ ๕ อันเป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน เมื่อปรากฏโดยอาการมีแก้วมณีเป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งมายากลเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า "อัตตา" โดยนัยแห่งนิรุตติ เพราะเป็นเหตุแห่งความสำคัญว่า "เรา" "ของเรา" เป็นต้น อัตภาพย่อมถูกเรียกว่า "อัตภาพวัตถุ" เพราะเป็นวัตถุแห่งสุขเป็นต้น ด้วยเหตุเป็นนิมิตแห่งการเกิดขึ้นของความรู้และโวหารนั้น ดังนี้จึงกล่าวคำว่า "เตหิ" เป็นต้น คำว่า "เตสัง" คือ แห่งอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย อาการเป็นไปของวิปลาสคือ "งามในสิ่งไม่งาม" เป็นต้น อารมณ์คือ กาย เวทนา จิต ธรรม อวิชชา...เป...เป็นเหตุให้เกิดความหลงผิดก่อนของวิปลาสทั้งปวง ศัพท์ว่า "จะ" พึงนำมาประกอบในคำว่า "สุภสุขสัญญาณัง" นี้ด้วย ตตฺถายํ โยชนา – ‘‘อวิชฺชา จ สุภสุขสญฺญานํ ปจฺจโย เอว, น ตณฺหา เอว, อวิชฺชา สุภสุขสญฺญานญฺจ ปจฺจโย, น นิจฺจอตฺตสญฺญานํ เอวา’’ติ. เอวํ สนฺเตปิ ปุริมานํ ทฺวินฺนํ วิปรีตสญฺญานํ ตณฺหา, ปจฺฉิมานํ อวิชฺชา วิเสสปจฺจโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตถาปี’’ติอาทิ. อวิชฺชาสีเสน เจตฺถ ทิฏฺฐิยา คหณํ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐินิวุตํ จิตฺต’’นฺติ, ‘‘โย ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส’’ติ จ อาทิ, ยถา จ อวิชฺชาสีเสน ทิฏฺฐิยา คหณํ, เอวํ ทิฏฺฐิสีเสน อวิชฺชายปิ คหณํ สิยาติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิสีเสน อวิชฺชา วุตฺตา’’ติ. ตณฺหาวิชฺชาสุ สุภสุขสญฺญานํ ยถา ตณฺหา วิเสสปจฺจโย, น เอวํ อวิชฺชา. นิจฺจอตฺตสญฺญานํ ปน ยถา อวิชฺชา วิเสสปจฺจโย, น ตถา ตณฺหาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โมโห วิเสสปจฺจโย’’ติ อาห. ในข้อนั้นมีการประกอบความดังนี้ว่า "อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสุภสุขสัญญาเท่านั้น ไม่ใช่ตัณหาเท่านั้น อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสุภสุขสัญญาด้วย ไม่ใช่ปัจจัยแห่งนิจจัตตสัญญาเท่านั้น" ดังนี้ แม้เป็นอย่างนี้ ตัณหาเป็นปัจจัยพิเศษแห่งวิปลาสสัญญา ๒ อย่างแรก และอวิชชาเป็นปัจจัยพิเศษแห่งวิปลาสสัญญา ๒ อย่างหลัง ดังนี้แสดงไว้ จึงกล่าวคำว่า "ตถาปิ" เป็นต้น ในที่นี้ พึงทราบว่าการถือเอาทิฏฐิด้วยหัวข้ออวิชชา ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "จิตที่ถูกทิฏฐิหุ้มห่อ" และ "วิปลาสคือทิฏฐิใด" เป็นต้น และการถือเอาทิฏฐิด้วยหัวข้ออวิชชาเป็นอย่างไร การถือเอาอวิชชาด้วยหัวข้อทิฏฐิก็พึงมีอย่างนั้น ดังนี้จึงกล่าวว่า "อวิชชาถูกกล่าวด้วยหัวข้อทิฏฐิ" ในตัณหาและอวิชชา ตัณหาเป็นปัจจัยพิเศษแห่งสุภสุขสัญญาฉันใด อวิชชาก็ไม่เป็นฉันนั้น แต่ในนิจจัตตสัญญา อวิชชาเป็นปัจจัยพิเศษฉันใด ตัณหาก็ไม่เป็นฉันนั้น ดังนี้แสดงไว้ จึงกล่าวว่า "โมหะเป็นปัจจัยพิเศษ" ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ…เป… โหตีติ อตีตํเส ตณฺหาภินิเวสสฺส พลวภาวาภาวโต. เตเนว หิ ‘‘โส อตีตํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ’’จฺเจว [Pg.87] วุตฺตํ, น ‘‘อภินนฺทตี’’ติ. ตณฺหาวิปลฺลาโสติ ตณฺหํ อุปนิสฺสาย ปวตฺโต วิปลฺลาโส, น หิ ตณฺหา สยํ วิปลฺลาโส. เตนาห ‘‘ตณฺหามูลโก วิปลฺลาโส’’ติ. ทิฏฺฐาภินนฺทนวเสนาติ ตณฺหุปนิสฺสยทิฏฺฐาภินนฺทนวเสน, ยโต โส ‘‘ตณฺหาวิปลฺลาโส’’ติ วุตฺโต. เอเตนาติ ‘‘โย ตณฺหาวิปลฺลาโส’’ติอาทิปาเฐน. โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, ปญฺจ ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา จ, ยถา อตฺตโน คตาย, นิพฺพานปฺปตฺติยา จ ปริกปฺปวเสน สุภสุขาการคฺคาหิโน, น เอวํ สตฺต อุจฺเฉทวาทาติ อาห ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ. ปฏิปกฺขวเสนปีติ วิสุทฺธิวเสนปิ. ยาว หิ อุปกฺกิเลสา, ตาว จิตฺตํ น วิสุชฺฌเตว. ยทา จ เต ปหีนา, ตทา วิสุทฺธเมว. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ ปาฬึ นิกฺขิปิตฺวา วิปลฺลาสมุเขเนว เทสนาย นิทฺธาริยมานตฺตา วุตฺตํ ‘‘ยถานุสนฺธินาว คาถํ นิฏฺฐเปตุ’’นฺติ. สองอย่างหลัง...เป...ย่อมมี เพราะความที่ความยึดมั่นด้วยตัณหาในส่วนอดีตไม่มีกำลัง ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า "เขาย่อมตามเห็นรูปในอดีตโดยความเป็นอัตตา" เท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า "ย่อมเพลิดเพลิน" คำว่า "ตัณหาวิปลาส" คือ วิปลาสที่เกิดขึ้นอาศัยตัณหา เพราะตัณหาไม่ใช่ตัววิปลาสเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "วิปลาสมีตัณหาเป็นมูล" คำว่า "ทิฏฐาภินันทนวเสนะ" คือ ด้วยอำนาจแห่งความเพลิดเพลินในทิฏฐิที่อาศัยตัณหา เพราะเหตุที่วิปลาสนั้นถูกเรียกว่า "ตัณหาวิปลาส" คำว่า "เอเตนะ" คือ ด้วยบทว่า "ตัณหาวิปลาสใด" เป็นต้น สัญญีวาทะ ๑๖ อสัญญีวาทะ ๘ เนวสัญญีนานาสัญญีวาทะ ๘ และปรมทิฏฐธรรมนิพพานวาทะ ๕ ย่อมยึดถืออาการว่า "งาม" และ "สุข" โดยการกำหนดเอาตามความเห็นของตนและการบรรลุนิพพาน ไม่เหมือนอุจเฉทวาทะ ๗ ดังนี้จึงกล่าวว่า "โดยมาก" คำว่า "ปฏิปักขวเสนะปิ" คือ โดยอำนาจแห่งความบริสุทธิ์ด้วย ตราบใดที่ยังมีอุปกิเลส ตราบนั้นจิตย่อมไม่บริสุทธิ์เลย และเมื่ออุปกิเลสเหล่านั้นถูกละได้แล้ว เมื่อนั้นจิตย่อมบริสุทธิ์นั่นเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "นะ หิ" เป็นต้น เพราะการแสดงธรรมถูกกำหนดด้วยวิปลาสเป็นหลัก โดยละพระบาลีว่า "ด้วยจิตที่ไม่มีการรักษา" จึงกล่าวว่า "พึงจบคาถาด้วยการเชื่อมโยงตามลำดับเท่านั้น" มารสฺสาติ กิเลสมารสฺส. ตสฺส หิ วเส ฐิโต เสสมารานํ หตฺถคโต เอวาติ. เตนาห ‘‘กิเลสมารคฺคหเณเนวา’’ติอาทิ. คำว่า "มารัสสะ" คือ แห่งกิเลสมาร เพราะว่าผู้ที่ตั้งอยู่ในอำนาจของกิเลสมารนั้น ย่อมตกอยู่ในมือของมารที่เหลือทั้งหลายนั่นเอง ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยการยึดถือกิเลสมารนั่นเอง" เป็นต้น มารพนฺธนนฺติ สตฺตมารปกฺเข มารสฺส พนฺธนนฺติ มารพนฺธนํ. โส หิ กิเลสพนฺธนภูเต อตฺตโน สมารกปริเส มญฺญติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อนฺตลิ…เป… โมกฺขสี’’ติ (มหาว. ๓๓). อิตรมารปกฺเข มาโรว พนฺธนนฺติ มารพนฺธนํ. วิสงฺขาโร นิพฺพานํ. คำว่า "มารพันธนัง" คือ เครื่องผูกของมาร ในฝ่ายสัตตมาร (มารคือสัตว์) หมายถึง เครื่องผูกของมาร เพราะว่ามารนั้นย่อมสำคัญหมู่บริวารของตนพร้อมด้วยมารทั้งหลายว่าเป็นเครื่องผูกคือกิเลส ฉะนั้น จึงกล่าวว่า "อันตรลิ...เป...จักพ้น" (มหาวัคค์ ๓๓) ในฝ่ายมารอื่น มารนั่นแหละเป็นเครื่องผูก คือ มารพันธนะ วิสังขาร คือ นิพพาน โมหสมฺปโยคโต จิตฺตํ ‘‘มูฬฺห’’นฺติ วุตฺตนฺติ รตฺตทุฏฺฐานมฺปิ มูฬฺหตาย สพฺภาเว ‘‘มูฬฺห’’นฺติ วิสุํ วจนํ อาเวณิกโมหวเสน วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺวินฺนํ โมมูหจิตฺตุปฺปาทานํ วเสนา’’ติ อาห. เอวนฺติ เอวํ ราคาทิอกุสลปฺปตฺติยา กุสลภณฺฑจฺเฉทนโต อรกฺขิตํ จิตฺตํ โหติ, สพฺโพปิ มิจฺฉาภินิเวโส เอตฺเถว สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉตีติ อาห ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ …เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ. สพฺเพปีติ ‘‘อรกฺขิตํ, มิจฺฉาทิฏฺฐิหตํ, ถินมิทฺธาภิภูต’’นฺติ ตีหิปิ ปเทหิ วุตฺตธมฺมา. จิตที่ถูกกล่าวว่า "หลง" เพราะประกอบด้วยโมหะ เมื่อความหลงมีอยู่แม้ในผู้ที่กำหนัดและโกรธ จึงกล่าวว่า "หลง" เป็นคำเฉพาะที่กล่าวโดยอำนาจแห่งโมหะที่ไม่ทั่วไป ดังนี้แสดงไว้ จึงกล่าวว่า "ด้วยอำนาจแห่งโมหะจิตตุปบาท ๒ อย่าง" คำว่า "เอวัง" คือ ด้วยประการฉะนี้ จิตย่อมไม่มีการรักษา เพราะการตัดขาดจากกองกุศลด้วยการถึงอกุศลมีราคะเป็นต้น และมิจฉาอภินิเวสทั้งหมดก็ย่อมรวมเข้าอยู่ในที่นี้ ดังนี้จึงกล่าวว่า "มิจฉาทิฏฐิ...เป...พึงทราบ" คำว่า "สัพเพปิ" คือ ธรรมที่กล่าวด้วยบททั้งสามว่า "ไม่มีการรักษา, ถูกมิจฉาทิฏฐิทำลาย, ถูกถีนมิทธะครอบงำ" จกฺขุนาติ ทฺวาเรน. รูปนฺติ วิสภาควตฺถุสนฺนิสฺสิตํ รูปายตนํ. นิมิตฺตคฺคาหีติ ‘‘อิตฺถี’’ติ วา ปุริโส’’ติ วา ‘‘สุภ’’นฺติ วา ‘‘อสุภ’’นฺติ วา ปริกปฺปิตนิมิตฺตํ [Pg.88] คณฺหาติ, ตสฺส วา คหณสีโล. อนุพฺยญฺชนคฺคาหีติ หตฺถปาทหสิตกถิตาทิปฺปเภเท กิเลสานํ อนุ อนุ พฺยญฺชนโต อนุพฺยญฺชนสญฺญิเต อากาเร คณฺหาติ, เตสํ วา คหณสีโล. ยตฺวาธิกรณนฺติ ยํ นิมิตฺตํ, นิมิตฺตานุพฺยญฺชนคฺคหณนิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. เอวํ ‘‘จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺต’’นฺติ, โย ‘‘นิมิตฺตคฺคาหี, อนุพฺยญฺชนคฺคาหี’’ติ จ วุตฺโต ปุคฺคโล, ตเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ จกฺขุทฺวารํ อสํวุตํ สติกวาเฏน อปิหิตํ กตฺวา วตฺตนฺตํ, ตสฺส จ รูปสฺส อิฏฺฐาการคฺคหเณ อภิชฺฌา, อนิฏฺฐาการคฺคหเณ โทมนสฺสํ, อสมเปกฺขเน โมโห มิจฺฉาภินิเวเส มิจฺฉาทิฏฺฐีติ เอวํ อภิชฺฌาพฺยาปาทา, อญฺเญ จ ลามกฏฺเฐน ปาปกา อโกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ อนุ อนุ ปวตฺเตยฺยุํ. คำว่า "จักขุนา" คือ ด้วยทวาร คำว่า "รูปัง" คือ รูปายตนะที่อาศัยวัตถุต่างชนิดกัน คำว่า "นิมิตตัคคาหี" คือ ย่อมยึดถือนิมิตที่กำหนดไว้ว่า "หญิง" หรือ "ชาย" หรือ "งาม" หรือ "ไม่งาม" หรือมีปกติยึดถือนิมิตนั้น คำว่า "อนุพยัญชนัคคาหี" คือ ย่อมยึดถืออาการที่เรียกว่าอนุพยัญชนะ เพราะกิเลสย่อมปรากฏตามลำดับในประเภทมีมือ เท้า การหัวเราะ การพูดเป็นต้น หรือมีปกติยึดถืออาการเหล่านั้น คำว่า "ยตวาธิกรณัง" คือ นิมิตใด เป็นนิมิตแห่งการยึดถือนิมิตและอนุพยัญชนะ ดังนี้เป็นอรรถ ด้วยประการฉะนี้ บุคคลใดถูกกล่าวว่า "เป็นผู้ยึดถือนิมิต, เป็นผู้ยึดถืออนุพยัญชนะ" เมื่อจักขุนทรีย์คือจักขุทวารของบุคคลนั้นเป็นไปโดยไม่ปิดกั้นด้วยบานประตูคือสติ อภิชฌาย่อมไหลตามไปในการยึดถือรูปโดยอาการที่น่าปรารถนา โทมนัสย่อมไหลตามไปในการยึดถือรูปโดยอาการที่ไม่น่าปรารถนา โมหะย่อมไหลตามไปในการไม่พิจารณา มิจฉาทิฏฐิย่อมไหลตามไปในมิจฉาอภินิเวส ดังนี้ อภิชฌาและพยาบาท และธรรมอื่น ๆ ที่เป็นบาปเพราะเป็นของเลวทราม และเป็นอกุศลเพราะเกิดขึ้นจากความไม่ฉลาด ย่อมไหลตามไป คือ ย่อมเป็นไปตามลำดับ ตสฺส สํวราย น ปฏิปชฺชตีติ ตสฺส จกฺขุทฺวารสฺส สํวราย สติกวาเฏน ปิทหนตฺถํ น ปฏิปชฺชติ. สา ปน อปฺปฏิปตฺติ จกฺขุนฺทฺริยสฺส อนารกฺขาสํวรสฺส อนุปฺปาโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น รกฺขติ…เป… อาปชฺชตี’’ติ อาห. ชวเน อุปฺปชฺชมาโนปิ หิ อสํวโร เตน ทฺวาเรน ปวตฺตนโต ‘‘จกฺขุนฺทฺริยาสํวโร’’ตฺเวว วุจฺจตีติ. เสสทฺวาเรสุปิ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ปุพฺพนฺตกปฺปนวเสน จา’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘สงฺเขปโต จ วิตฺถาโร อญฺโญ’’ติ กตฺวา ตํ สมุจฺจินนฺโต ‘‘ยา จ โข อิมา’’ติอาทิมาห. ไม่ปฏิบัติเพื่อสำรวมนั้น คือไม่ปฏิบัติเพื่อปิดกั้นทวารตาด้วยบานประตูคือสติ เพื่อสำรวมทวารตานั้น อนึ่ง การไม่ปฏิบัตินั้น ท่านแสดงว่าเป็นการไม่เกิดขึ้นแห่งสังวรคือการรักษาอินทรีย์ตา จึงกล่าวว่า ‘ไม่รักษา...เป...ย่อมถึง’ ก็ความไม่สำรวมแม้เกิดขึ้นในชวนะ ก็ยังเรียกว่า ‘ความไม่สำรวมในอินทรีย์ตา’ นั่นเอง เพราะเป็นไปทางทวารนั้น แม้ในทวารที่เหลือ พึงทราบเนื้อความโดยนัยที่กล่าวแล้วนั่นแล ท่านแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยบทมีอาทิว่า ‘โดยการกำหนดส่วนเบื้องต้น’ ให้พิสดาร โดยทำความว่า ‘โดยย่อก็อย่างหนึ่ง โดยพิสดารก็อีกอย่างหนึ่ง’ เมื่อจะรวบรวมเนื้อความนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็ธรรมเหล่านี้ใด’ ยถาวุตฺตา อกุสลา ธมฺมาติ ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทธมฺมา, เตสํ วตฺถูนิ วา. เต หิ สมุทยวชฺชา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. ‘‘เอว’’นฺติ อิมินา เนตฺติปาฬิยํ, อฏฺฐกถายญฺจ นิทฺธาริตปฺปกาเรน. อิธาติ อิมิสฺสํ ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ คาถายํ. บทว่า ‘อกุศลธรรมที่กล่าวแล้ว’ ได้แก่ อกุศลจิตตุปบาท ๑๒ หรือวัตถุของอกุศลจิตตุปบาทเหล่านั้น ก็อกุศลธรรมเหล่านั้นแล เป็นอุปาทานขันธ์ ๕ อันเว้นจากสมุทัย บทว่า ‘อย่างนี้’ ได้แก่ โดยประการที่กำหนดไว้ในเนตติปกรณ์และอรรถกถา บทว่า ‘ในที่นี้’ ได้แก่ ในคาถาว่า ‘ด้วยจิตที่ไม่ได้รักษา’ นี้ ยทิปิ เทสนาหารสมฺปาตปาฬิยํ ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ คาถา สรูปโต น คหิตา, อตฺถโต ปน ‘‘เตสํ ภควา ปริญฺญายา’’ติอาทินา คหิตา เอวาติ ตสฺสา คหิตภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘กถํ เทเสตี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ คาถํ อุทฺธริ. แม้คาถาว่า ‘เพราะเหตุนั้น จิตของผู้ที่รักษาแล้ว’ นี้ จะไม่ถูกถือเอาโดยรูปศัพท์ในบาลีเทสนาหารสัมปาตะ แต่โดยอรรถแล้ว ก็ถูกถือเอาด้วยบทมีอาทิว่า ‘พระผู้มีพระภาคเพื่อทรงกำหนดรู้ธรรมเหล่านั้น’ นั่นแล เพื่อแสดงความเป็นคาถาที่ถูกถือเอาของคาถานั้น จึงถามว่า ‘ทรงแสดงอย่างไร’ แล้วยกคาถาว่า ‘เพราะเหตุนั้น จิตของผู้ที่รักษาแล้ว’ ขึ้นมา โยนิโสมนสิกาเรน กมฺมํ กโรนฺโตติ ‘‘โส ‘อิทํ ทุกฺข’นฺติ โยนิโส มนสิ กโรตี’’ติอาทินา นเยน วิปสฺสนาสงฺขาเตน โยนิโสมนสิกาเรน ภาวนากมฺมํ กโรนฺโต, ภาเวนฺโตติ อตฺโถ[Pg.89]. ยถาภูตญาณนฺติ ญาตปริญฺญาย ปุพฺพภาควิปสฺสนาย ‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย, อวิชฺชานิโรธา รูปนิโรโธ’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) สมปญฺญาสาย อากาเรหิ. นิรยคติยํ ทุกฺขทุกฺขตา, สุคติวิเสเส พฺรหฺมโลเกกเทเส สงฺขารทุกฺขตา, อิตรตฺถ ทฺเว ติสฺโสปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถาสมฺภวํ ติวิธทุกฺขตาโยเคนา’’ติ. บทว่า ‘กระทำกรรมด้วยโยนิโสมนสิการ’ ได้แก่ กระทำกรรมคือภาวนาด้วยโยนิโสมนสิการอันนับว่าวิปัสสนา โดยนัยมีอาทิว่า ‘เขาทำในใจโดยแยบคายว่า นี้ทุกข์’ ความว่า ย่อมเจริญ บทว่า ‘ญาณตามความเป็นจริง’ ได้แก่ ด้วยอาการ ๕๐ โดยญาตปริญญาและวิปัสสนาอันเป็นส่วนเบื้องต้น มีอาทิว่า ‘เพราะอวิชชาเกิด รูปจึงเกิด เพราะอวิชชาดับ รูปจึงดับ’ (ปฏิ. ม. ๑.๕๐) พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ด้วยการประกอบด้วยความเป็นทุกข์ ๓ อย่างตามสมควร’ ดังนี้ เพื่อแสดงว่า ในนิรยคติมีทุกขทุกขตา ในสุคติพิเศษคือบางส่วนในพรหมโลกมีสังขารทุกขตา ในที่อื่นมีทั้ง ๒ หรือแม้ทั้ง ๓ อย่าง เทสนาหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาเดสนะหารสัมปาตะ จบแล้ว ๒. วิจยหารสมฺปาตวณฺณนา ๒. อรรถกถาวิจยะหารสัมปาตะ ๕๓. กุสลธมฺมารมฺมณาติ กุสลธมฺเม อุทฺทิสฺส ปวตฺติมตฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น เตสํ อารมฺมณปจฺจยตํ อิธ ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติ โลกุตฺตรธมฺมานํ อธิปฺเปตตฺตา. น หิ กทาจิ อนุปาทานิยา ธมฺมา อุปาทานารมฺมณา โหนฺติ. ผลธมฺเม อุทฺทิสฺส ปวตฺตาย ตณฺหาย คหิตตฺตา ‘‘กุสล…เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. เทสนาหาเรติ เทสนาหารสมฺปาเต. กถํ ปน กุสลภาโวติ ‘‘กุสลา’’ติ วจนมตฺตํ คเหตฺวา โจเทติ, ตญฺจ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ, ปหานเหตุภาโวปิสฺสา สิยา โจทเกน สมฺปฏิจฺฉิโตว. ‘‘มาโนปิ ทุวิโธ’’ติอาทินา มานสฺส จ ตสฺสา ตณฺหาย จ เสวิตพฺพภาโว อกุสลานํ ปหานาย, กุสลานํ อุปฺปตฺติยา จ ปจฺจยภาวโต. ๕๓. บทว่า ‘มีกุศลธรรมเป็นอารมณ์’ นี้ ตรัสหมายถึงเพียงความเป็นไปโดยมีกุศลธรรมเป็นอารมณ์ ไม่ใช่ความเป็นอารัมมณปัจจัยของกุศลธรรมเหล่านั้น เพราะในที่นี้คำว่า ‘กุศลธรรม’ มุ่งหมายถึงโลกุตรธรรมทั้งหลาย เพราะว่าธรรมที่ไม่เป็นที่ตั้งแห่งอุปาทาน ย่อมไม่เป็นอารมณ์แห่งอุปาทานในกาลไหนๆ เพราะตัณหาที่เกิดขึ้นโดยมีผลธรรมเป็นอารมณ์ถูกถือเอาแล้ว จึงตรัสว่า ‘กุศล...เป็นต้น...พึงเห็น’ บทว่า ‘ในเดสนะหาร’ ได้แก่ ในเดสนะหารสัมปาตะ ก็คำว่า ‘ความเป็นกุศล’ นี้ ผู้ถามยกขึ้นถามโดยถือเอาเพียงคำว่า ‘กุศล’ และพึงเห็นว่าคำนั้นเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น แม้ความเป็นเหตุแห่งการละกิเลสของกุศลนั้นก็พึงเป็นที่ยอมรับของผู้ถามนั่นเอง ด้วยบทมีอาทิว่า ‘มานะก็มี ๒ อย่าง’ นี้ แสดงความเป็นสิ่งที่พึงเสพของมานะและตัณหานั้น เพราะเป็นปัจจัยเพื่อการละอกุศลและเพื่อการเกิดขึ้นแห่งกุศล เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสํ นาม ‘‘อริยภูมึ ปาปุณิตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ อนุโสจโต อุปฺปนฺนํ โทมนสฺสนฺติ สมฺพนฺโธ. เอวนฺติ อิมินา ปาฬิยํ วุตฺตปฺปกาเรน, ปิหํ อุปฏฺฐเปตฺวา ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวาติ โยชนา. อิฏฺฐารมฺมณญฺเจตฺถ ยถาวุตฺตอนุโสจนโทมนสฺสุปฺปตฺตีนํ ยถาภินิวิฏฺฐสฺส อารมฺมณสฺส อนิฏฺฐตายาติ ทสฺสนตฺถํ. ‘‘กถํ เนกฺขมฺมวเสนา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วิวริตุํ ‘‘วิปสฺสนาวเสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิปสฺสนาทิวินิมุตฺตา วา ปฐมชฺฌานาทิวเสน วุตฺตา กุสลา ธมฺมา อิธ เนกฺขมฺมํ. อนุสฺสติคฺคหเณน อุปจารชฺฌานเมว คหิตนฺติ ‘‘ปฐมชฺฌานาทิวเสนา’’ติ วุตฺตํ. อาทิสทฺเทน ทุติยชฺฌานโต ปฏฺฐาย ยาว อคฺคผลา อุปริวิเสสา สงฺคหิตา. ยาย ปญฺญาวิมุตฺติยา. ความโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ ได้แก่ ความโทมนัสที่เกิดขึ้นแก่ผู้ที่รำพึงว่า ‘เราไม่สามารถบรรลุอริยภูมิได้’ ดังนี้ บทว่า ‘อย่างนี้’ ได้แก่ โดยประการที่กล่าวไว้ในบาลี พึงประกอบความว่า ‘ตั้งความปรารถนาไว้แล้ว เมื่ออารมณ์ที่น่าปรารถนามาปรากฏในคลองในทวารทั้ง ๖ พึงตั้งวิปัสสนาโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น’ ในที่นี้ คำว่า ‘อารมณ์ที่น่าปรารถนา’ นี้ เพื่อแสดงว่า เพราะความเป็นอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาแห่งอารมณ์ที่ยึดมั่นไว้ ความโทมนัสที่รำพึงถึงตามที่กล่าวแล้วจึงเกิดขึ้น เพื่ออธิบายความหมายของบทว่า ‘โดยเนกขัมมะ’ จึงตรัสบทมีอาทิว่า ‘โดยวิปัสสนา’ หรือกุศลธรรมที่กล่าวโดยปฐมฌานเป็นต้น อันพ้นจากวิปัสสนาเป็นต้น ในที่นี้เรียกว่า เนกขัมมะ ด้วยการระบุถึงอนุสสติ ถือเอาอุปจารฌานนั่นเอง จึงตรัสว่า ‘โดยปฐมฌานเป็นต้น’ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ สงเคราะห์คุณวิเศษเบื้องบนตั้งแต่ทุติยฌานจนถึงพระอรหัตผล ด้วยปัญญาที่หลุดพ้นใด อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิภาเวนาติ [Pg.90] อุเปกฺขาชนิตสติปาริสุทฺธิสพฺภาเวน. กมฺมโยคฺคนฺติ วิปสฺสนาภาวนาทิกมฺมสฺส โยคฺคํ อนุรูปํ อนุจฺฉวิกํ. อสฺสทฺธิเยติ อสฺสทฺธิยเหตุ, ‘‘อสฺสทฺธิเยนา’’ติปิ ปฐนฺติ, โส เอวตฺโถ. โอภาสคตนฺติ ญาโณภาสคตํ. กามํ ปุพฺเพปิ ปญฺญา วุตฺตา, อสฺสทฺธิยาทีหิ ปน อญฺเญสํ กิเลสานํ วิธมนมฺปิ ปญฺญาย เอว โหติ, สา จ เอวํภูตาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘โอภาสคตํ กิเลสนฺธกาเร น อิญฺชตี’’ติ วุตฺตํ. บทว่า ‘ด้วยความเป็นอุเบกขาสติปาริสุทธิ’ ได้แก่ ด้วยความมีอยู่แห่งความบริสุทธิ์ของสติที่เกิดจากอุเบกขา บทว่า ‘ควรแก่การงาน’ ได้แก่ เหมาะสม ที่คู่ควรแก่กรรมมีวิปัสสนาภาวนาเป็นต้น บทว่า ‘เพราะความไม่เชื่อ’ ได้แก่ เพราะเป็นเหตุแห่งความไม่เชื่อ บางพวกก็อ่านว่า ‘อัสสัทธิเยนะ’ ความหมายก็อย่างเดียวกันนั่นเอง บทว่า ‘ถึงซึ่งแสงสว่าง’ ได้แก่ ถึงซึ่งแสงสว่างคือญาณ แม้ปัญญาจะกล่าวไว้ก่อนแล้วก็ตาม แต่การกำจัดกิเลสเหล่าอื่นมีอัสสัทธิยะเป็นต้น ก็ย่อมเป็นไปด้วยปัญญานั่นเอง และปัญญานั้นก็เป็นเช่นนั้น เพื่อแสดงความข้อนี้ จึงตรัสว่า ‘ถึงซึ่งแสงสว่าง ไม่หวั่นไหวในความมืดคือกิเลส’ โกโป โกโธ. อปฺปจฺจโย โทมนสฺสํ. อิทฺธิวิธญาณาทิกา ฉ อภิญฺญา ปากฏา เอวาติ ‘‘ทฺเว จ วิเสเส’’ติ วุตฺตธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘มโนมยิทฺธิ, วิปสฺสนาญาณญฺจา’’ติ อาห. องฺคณานิ ราคาทโย. อุปกฺกิเลสา อภิชฺฌาวิสมโลภาทโย. อนุโลมนํ ตเทกฏฺฐตา. ผนฺทนา ทุพฺพลา วิกฺเขปปฺปวตฺติ. พลวตี อนวฏฺฐานํ. สพฺโพ มิจฺฉาภินิเวโส อโยนิโสมนสิกาเรน โหติ, มิจฺฉาวิตกฺเกน จ. ตตฺถ อโยนิโสมนสิกาโร อกุสลจิตฺตุปฺปาโท ตปฺปริยาปนฺโน มิจฺฉาวิตกฺโก วิกฺเขปสหิโต เอวาติ วุตฺตํ ‘‘มิจฺฉาภินิเวสเหตุตาย ทิฏฺฐิปกฺโข’’ติ วุตฺตญฺเหตํ ‘‘วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, อโยนิโส มนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔). บทว่า ‘โกโป’ ได้แก่ ความโกรธ บทว่า ‘อัปปัจจะโย’ ได้แก่ ความโทมนัส อภิญญา ๖ มีอิทธิวิธญาณเป็นต้น เป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว เพื่อแสดงธรรมที่ตรัสว่า ‘และวิเศษ ๒ อย่าง’ จึงตรัสว่า ‘มโนมยิทธิ และวิปัสสนาญาณ’ บทว่า ‘อังคณา’ ได้แก่ ราคะเป็นต้น บทว่า ‘อุปกิเลส’ ได้แก่ อภิชฌาวิสมโลภะเป็นต้น บทว่า ‘อนุโลมนะ’ ได้แก่ ความเป็นอันเดียวกัน บทว่า ‘ผันทะนา’ ได้แก่ ความฟุ้งซ่านที่เป็นไปอย่างอ่อน บทว่า ‘บาลวตี’ ได้แก่ ความไม่ตั้งมั่นที่เป็นไปอย่างแรง ความยึดมั่นผิดทั้งหมด ย่อมมีด้วยอโยนิโสมนสิการ และด้วยมิจฉาวิตก ในบรรดาธรรมเหล่านั้น อโยนิโสมนสิการเป็นอกุศลจิตตุปบาท มิจฉาวิตกที่นับเนื่องในอโยนิโสมนสิการนั้น ย่อมเป็นไปพร้อมกับความฟุ้งซ่านนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘เป็นฝ่ายทิฏฐิเพราะเป็นเหตุแห่งมิจฉาภินิเวส’ และคำนี้ก็ตรัสไว้ว่า ‘วิตกก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ อโยนิโสมนสิการก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ’ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔) อถ วา อิญฺชนาติ ผนฺทนา, ทิฏฺฐปริตฺตาโส. ยถาห ‘‘ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมวา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๐๕ อาทโย). อฏฺฐิตีติ อนวฏฺฐานํ, ทิฏฺฐิวิตกฺโก. เตน หิ ปุถุชฺชโน กาเล สสฺสตํ, กาเล อุจฺเฉทนฺติ ตํ ตํ ทิฏฺฐิคฺคหณํ ปกฺขนฺทนฺโต สตฺตโต ปริพฺภฏฺฐอนฺโธ วิย, สมุทฺเท วิสฺสฏฺฐวาหนิกา วิย, ยนฺเต ยุตฺตโคโณ วิย จ ตถา ตถา ปริพฺภมติ. เตนาห ‘‘ทิฏฺฐิโยปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานํ, วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐาน’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔) จ. เอตสฺมิญฺจ ปกฺเข มิจฺฉาภินิเวสตาย, มิจฺฉาภินิเวสเหตุตาย จ ตสฺสา ทฺเว ปกฺขาติ เอกเทสสรูเปกเสโส กโตติ เวทิตพฺพํ. อีกอย่างหนึ่ง บทว่า ‘อิญชนา’ ได้แก่ ความหวั่นไหว คือความสะดุ้งเพราะทิฏฐิ ดังที่ตรัสไว้ว่า ‘แม้การเสวยอารมณ์ของสมณพราหมณ์ผู้เจริญเหล่านั้น ผู้ไม่รู้ ไม่เห็น ผู้ถึงตัณหา ก็เป็นความดิ้นรนกระวนกระวายไปนั่นเอง’ (ที. สี. ๑.๑๐๕ เป็นต้น) บทว่า ‘อัฏฐิติ’ ได้แก่ ความไม่ตั้งมั่น คือวิตกอันเป็นทิฏฐิ เพราะเหตุนั้น ปุถุชนเมื่อแล่นไปสู่การยึดถือทิฏฐินั้นๆ ว่า ‘บางคราวเที่ยง บางคราวขาดสูญ’ ย่อมท่องเที่ยวไปอย่างนั้นๆ เหมือนคนตาบอดที่พลัดจากพวก เหมือนเรือที่ถูกปล่อยไปในทะเล และเหมือนโคที่เทียมแอกในเครื่องยนต์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ‘แม้ทิฏฐิทั้งหลายก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ วิตกก็เป็นที่ตั้งแห่งทิฏฐิ’ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๔) และในฝ่ายนี้ พึงทราบว่า เพราะความเป็นมิจฉาภินิเวส และเพราะความเป็นเหตุแห่งมิจฉาภินิเวส ทิฏฐินั้นจึงมี ๒ ฝ่าย ท่านทำเป็นเอกเสสที่มีรูปเหมือนกันเพียงบางส่วน ‘‘เอว’’นฺติอาทินา ‘‘โส อุปริม’’นฺติอาทิปาฬิยํ สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ. ปฏิฆสญฺญาติ ภุมฺมตฺเถ ปจฺจตฺตวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิฆ…เป… สญฺญาสู’’ติ อาห. รูปาวจรสญฺญาติ สญฺญาสีเสน รูปาวจรชฺฌานานิ วทติ. นานตฺตสญฺญาติ [Pg.91] นานาสภาวา, นานาสภาเว วา อารมฺมเณ สญฺญา. ฐเปตฺวา ปฏิฆสญฺญา อวสิฏฺฐกามาวจรสญฺญา เหตา. ตา สมติกฺกมตีติ ตา รูปสญฺญานานตฺตสญฺญาโย อารมฺมเณหิ สทฺธึ สมฺมเทว อติกฺกมติ. ด้วยบทมีอาทิว่า ‘อย่างนี้’ แสดงความสัมพันธ์ในบาลีมีอาทิว่า ‘เขาเบื้องบน’ บทว่า ‘ปฏิฆสัญญา’ นี้ เพื่อแสดงว่าเป็นปฐมาวิภัตติในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติ จึงตรัสว่า ‘ในปฏิฆะ...เป็นต้น...ในสัญญา’ บทว่า ‘รูปาวจรสัญญา’ นี้ ตรัสเรียกรูปาวจรฌานทั้งหลายด้วยหัวข้อคือสัญญา บทว่า ‘นานัตตสัญญา’ ได้แก่ สัญญาที่มีสภาวะต่างๆ กัน หรือสัญญาในอารมณ์ที่มีสภาวะต่างๆ กัน เพราะสัญญาเหล่านี้เป็นกามวจรสัญญาที่เหลือ เว้นปฏิฆสัญญา บทว่า ‘ย่อมก้าวล่วงสัญญาเหล่านั้น’ ได้แก่ ย่อมก้าวล่วงรูปสัญญาและนานัตตสัญญาเหล่านั้นพร้อมด้วยอารมณ์ทั้งหลายโดยชอบทีเดียว รูปาวจรชฺฌาโนภาโสปิ กสิณารมฺมณา. กสิณนิสฺสนฺโท หิ อารุปฺปชฺฌานุปฺปตฺติ. ทสฺสนนฺติ กสิณรูปานํ ทสฺสนํ. อภิชฺฌาพฺยาปาทปฺปหาเนน สทฺธึ วีริยารมฺโภ อุปการโก สมโถ สติปสฺสทฺธิโย ปริกฺขารงฺคตา วุตฺตา เอว. สติรหิตํ สมฺมสนํ นาม นตฺถีติ ‘‘ยา อุปฏฺฐิตา สติ อสมฺมุฏฺฐา, อยํ วิปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ. เตน สติสีเสน วิปสฺสนา คหิตาติ ทสฺเสติ. สมฺโมสานํ ปหานมาหาติ สมฺพนฺโธ. แม้แสงสว่างแห่งรูปาวจรฌานก็มีกสิณเป็นอารมณ์ เพราะการไหลออกแห่งกสิณเป็นเหตุเกิดแห่งอรูปฌาน คำว่า ทัสสนะ คือการเห็นรูปกสิณทั้งหลาย การปรารภความเพียรพร้อมด้วยการละอภิชฌาและพยาบาทเป็นธรรมอุปการะ สมถะและสติปัสสัทธิทั้งหลายถูกกล่าวว่าเป็นองค์แห่งบริขารนั่นเอง ชื่อว่าการพิจารณาที่ปราศจากสตินั้นไม่มี เพราะมีคำกล่าวว่า 'สติใดตั้งมั่นไม่หลงลืม สตินี้คือวิปัสสนา' ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าวิปัสสนาถูกถือเอาด้วยสติเป็นประธาน มีความสัมพันธ์ว่า กล่าวถึงการละความหลงลืม ๕๔. ปจฺจุปฺปนฺนสุขอายติสุขวิปากกิริยนิรามิสอกาปุริสเสวิตภาเวหิ เอว เสสา ปาฬิยํ เอตสฺส สมาธิสฺส สนฺตปณีตตาทิวิเสสา วุตฺตา, เตปิ อิธ สงฺคหิตาติ เตสํ ปทานํ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘องฺคสนฺตตายา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ องฺคสนฺตตายาติ ผลฌานงฺคานํ อุปสนฺตตาย. กิเลสทรถสนฺตตายาติ กิเลสทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิยา. ปณีโตติ อุฬาโร. เอโกทิภาเวนาติ มคฺคสมาธิสงฺขาเตน เอโกทิภาเวน. เอโกทิภาวนฺติ สมาธานํ. โลกิยสมาธิสฺส ปจฺจนีกนีวรณปฐมชฺฌานนิกนฺติอาทีนิ นิคฺคเหตพฺพานิ, อญฺเญ จ กิเลสา วาเรตพฺพา. อิมสฺส ปน อรหตฺตสมาธิสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธกิเลสตฺตา น นิคฺคเหตพฺพํ, วาเรตพฺพญฺจ อตฺถีติ โส มคฺคานนฺตรํ สมาปตฺติกฺขเณว อปฺปโยเคเนว อธิคตตฺตา, ฐิตตฺตา จ อปริหานิวเสน วา อธิคตตฺตา นสสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโต. ๕๔. ความพิเศษอื่นๆ มีความสงบและประณีตเป็นต้นของสมาธินี้ ที่กล่าวไว้ในพระบาลีด้วยความเป็นสุขในปัจจุบัน ความเป็นสุขในอนาคต ความเป็นวิบาก ความเป็นกิริยา ความเป็นนิรามิส และความเป็นสิ่งที่บุรุษผู้ไม่ใช่คนเลวเสพแล้ว แม้เหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าไว้ในที่นี้ เมื่อจะแสดงอรรถแห่งบทเหล่านั้น จึงกล่าวว่า อังคสันตตายา เป็นต้น ในบทเหล่านั้น คำว่า อังคสันตตายา คือ เพราะความสงบแห่งองค์ผลฌาน คำว่า กิเลสทรถสันตตายา คือ เพราะความสงบระงับแห่งความเร่าร้อนคือกิเลส คำว่า ปณีโต คือ ประเสริฐ คำว่า เอโกทิภาเวนะ คือ ด้วยความเป็นเอกัคคตาที่นับว่าเป็นมรรคสมาธิ คำว่า เอโกทิภาวัง คือ ความตั้งมั่น นิวรณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโลกิยสมาธิและความยินดีในปฐมฌานเป็นต้น พึงข่มไว้ และกิเลสอื่นๆ พึงห้ามไว้ ส่วนอรหัตตสมาธินี้ เพราะเป็นผู้มีกิเลสสงบระงับแล้ว จึงไม่มีสิ่งที่พึงข่มและพึงห้าม เพราะสมาธินั้นบรรลุได้ในขณะแห่งสมาบัติในลำดับแห่งมรรคนั่นเอง โดยไม่ต้องใช้ความพยายาม และเพราะตั้งมั่นอยู่ด้วยความไม่เสื่อม จึงไม่ถึงการถูกข่มและห้ามด้วยความพยายาม (สสังขาร) ‘‘สติเวปุลฺลปฺปตฺโต’’ติ เอเตน อปฺปวตฺตมานายปิ สติยา สติพหุลตาย สโต เอว นามาติ ทสฺเสติ. ‘‘ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสนา’’ติ เอเตน ปริจฺฉินฺนสติยา สโตติ ทสฺเสติ. ด้วยบทว่า สติเวปุลลัปปัตโต นี้ แสดงว่า แม้สติที่ยังไม่เป็นไป (ในขณะนั้น) ก็ชื่อว่าเป็นผู้มีสติอยู่นั่นเอง เพราะความที่สติมีมาก ด้วยบทว่า ยถาปริจฉินนกาลวเสนา นี้ แสดงว่าเป็นผู้มีสติด้วยอำนาจแห่งสติที่กำหนดไว้แล้ว วกฺขมาเนนาติ ‘‘ปีติผรณา’’ติอาทินา อนนฺตรํ วกฺขมาเนน. ‘‘ปีติผรณตา’’ติ ปน ปาฬิ อาคตา. ตํ ‘‘ปญฺจงฺคิโก สมฺมาสมาธี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๕) สมาธิองฺคภาเวน ปญฺญา อุทฺทิฏฺฐาติ กตฺวา วุตฺตํ. ตโต เอว อฏฺฐกถายํ ‘‘ปีติผรณตา’’ติอาทีนญฺจ อตฺถสํวณฺณนา กตา. ตตฺถ ‘‘โส อิมเมว กายํ [Pg.92] วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๒๒๖) นเยน ปีติยา, สุขสฺส จ ผรณํ เวทิตพฺพํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. คำว่า วักขมาเนนะ คือ ด้วยบทที่จะกล่าวต่อไปในลำดับว่า ปีติผรณา เป็นต้น ส่วนในพระบาลีมาว่า ปีติผรณตา คำนั้นกล่าวไว้โดยหมายความว่า ปัญญาถูกระบุไว้โดยความเป็นองค์แห่งสมาธิว่า สัมมาสมาธิมีองค์ ๕ (ที. นิ. 3.355) เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในอรรถกถาจึงมีการพรรณนาอรรถแห่งบทว่า ปีติผรณตา เป็นต้น ในบทเหล่านั้น พึงทราบการแผ่ไปแห่งปีติและสุขโดยนัยเป็นต้นว่า เขาทำกายนี้แหละให้เอิบอาบด้วยปีติและสุขที่เกิดจากวิเวก (ที. นิ. 1.226) ส่วนที่เหลือพึงทราบได้ง่ายทีเดียว สมาธิวเสน สมโถ อุทฺธโฏติ สภาววเสน สมโถ อุทฺธโฏ, น อุปการกธมฺมวเสนาติ อธิปฺปาโย. คำว่า สมถะถูกยกขึ้นด้วยอำนาจสมาธิ มีอธิบายว่า สมถะถูกยกขึ้นด้วยอำนาจสภาวะ ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่เป็นอุปการะ ๕๕. ราคปฏิปกฺขตฺตา สมาธิสฺส ‘‘อธิจิตฺตสิกฺขาย สิกฺขนฺโต’’ติ วุตฺตํ. วุตฺตนยานุสาเรนาติ ‘‘สุขปณิธิอาทิสมุคฺฆาฏเนน อปฺปณิหิโต’’ติอาทินา. เอตฺถ จ สงฺขารานํ ขณภงฺคุรตํ สมฺมเทว ปสฺสนฺตสฺส น ราโค ปติฏฺฐํ ลภตีติ อนิจฺจานุปสฺสนา ราคจริตสฺส สปฺปายา วุตฺตา, ตถา สงฺขารานํ สภาวทุกฺขตํ สมฺมเทว ปสฺสนฺตสฺส ปกติยาปิ ทุกฺขิเตสุ ทุกฺขุปฺปาทนํ วเณ ขาโรทกเสกสทิสนฺติ น โทโส ปติฏฺฐํ ลภตีติ ทุกฺขานุปสฺสนา โทสจริตสฺส สปฺปายา วุตฺตา, ตถา สงฺขาเรสุ สมฺมเทว ฆนวินิพฺโภเค กเต อตฺตสุญฺญตาย อุปฏฺฐหมานาย น โมโห ปติฏฺฐํ ลภตีติ อนตฺตานุปสฺสนา โมหจริตสฺส สปฺปายา วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. ราคปฏิปกฺขตฺตา สมาธิสฺส ‘‘อธิจิตฺตสิกฺขาย สิกฺขนฺโต’’ติ วุตฺตํ. เอส นโย อิตเรสุ. เสสเมตฺถ สุวิญฺเญยฺยํ. ๕๕. เพราะสมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะ จึงกล่าวว่า ศึกษาอยู่ในอธิจิตตสิกขา คำว่า โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือ ด้วยบทว่า เป็นอัปปณิหิตะเพราะถอนสุขปณิธิเป็นต้น ในที่นี้ พึงทราบว่า เมื่อบุคคลเห็นความแตกสลายในชั่วขณะของสังขารทั้งหลายโดยชอบ ราคะย่อมไม่ได้ที่ตั้ง ฉะนั้น อนิจจานุปัสสนาจึงถูกกล่าวว่าเป็นสัปปายะแก่ผู้มีราคะจริต ในทำนองเดียวกัน เมื่อบุคคลเห็นความเป็นทุกข์โดยสภาวะของสังขารทั้งหลายโดยชอบ การทำให้เกิดทุกข์ในสังขารที่ทุกข์อยู่แล้วโดยปกติ ย่อมเป็นเหมือนการรดน้ำด่างลงในแผล โทสะย่อมไม่ได้ที่ตั้ง ฉะนั้น ทุกขานุปัสสนาจึงถูกกล่าวว่าเป็นสัปปายะแก่ผู้มีโทสะจริต ในทำนองเดียวกัน เมื่อบุคคลแยกแยะความหนาทึบ (ฆนวินิพโภค) ในสังขารทั้งหลายโดยชอบแล้ว เมื่อความเป็นอนัตตาปรากฏขึ้น โมหะย่อมไม่ได้ที่ตั้ง ฉะนั้น อนัตตานุปัสสนาจึงถูกกล่าวว่าเป็นสัปปายะแก่ผู้มีโมหะจริต เพราะสมาธิเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะ จึงกล่าวว่า ศึกษาอยู่ในอธิจิตตสิกขา นัยนี้พึงทราบในธรรมที่เหลือด้วย ส่วนที่เหลือในที่นี้พึงทราบได้ง่าย ขนฺติพหุโล อุปฺปนฺนํ อรตึ อนภิรตึ อภิภุยฺย วิหรนฺโต สุเขน สมาธึ อธิคจฺฉตีติ ขนฺติปฺปธานตาปิ สมถปกฺขภชนสฺส การณํ วุตฺตา. อุฏฺฐานํ สมฺปชฺชตีติ สมฺปนฺนกายิกวีริยํ. สมฺมากมฺมนฺตวายามานํ โย กายิกาทิวิกปฺโป วุตฺโต ปาฬิยํ, โส เนสํ กายิกสฺส ปโยคสฺส สมุฏฺฐานวเสน เวทิตพฺโพ. ผู้มีขันติมาก เมื่อครอบงำความไม่ยินดีและความไม่เพลิดเพลินที่เกิดขึ้นแล้วอยู่ ย่อมบรรลุสมาธิได้โดยง่าย ฉะนั้น ความเป็นผู้มีขันติเป็นประธานจึงถูกกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งการเข้าหาฝ่ายสมถะ คำว่า อุตฐานัง สัมปัชชติ คือ ความเพียรทางกายที่สมบูรณ์ การจำแนกความเพียรทางกายเป็นต้นที่กล่าวไว้ในพระบาลีแห่งสัมมากัมมันตะและสัมมาวายามะ พึงทราบโดยความเป็นเหตุเกิดแห่งความพยายามทางกายของธรรมเหล่านั้น ‘‘ขิปฺปาธิคโม’’ติ อิมินา มคฺคาเสวนภาวํ ทสฺเสติ. ‘‘วิปสฺสนาย วิมุตฺตาธิคโม’’ติ อิมินา วิปสฺสนานุภาเวน สมุจฺเฉทวิมุตฺติ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติ วิย สมถานุภาเวนาติ ทสฺเสติ. โลกิเยหีติ นิสฺสกฺกวจนํ. มหนฺตานนฺติ อุฬารานํ, ปณีตานนฺติ อตฺโถ. ด้วยบทว่า ขิปปาธิคโม นี้ แสดงถึงความเป็นผู้เสพมรรค ด้วยบทว่า วิปัสสนายะ วิมุตตาธิคโม นี้ แสดงว่าการบรรลุวิมุตติด้วยอานุภาพแห่งวิปัสสนาคือสมุจเฉทวิมุตติ เหมือนการบรรลุวิมุตติด้วยอานุภาพแห่งสมถะคือวิกขัมภนวิมุตติ คำว่า โลกิเยหิ เป็นนิสสัคควิภัตติ (แสดงการออก) คำว่า มหันตานัง คือ ของสิ่งที่ยิ่งใหญ่ มีอรรถว่า ของสิ่งที่ประณีต ๕๖. ตนฺติ วิจยหารํ. วิสํวาทนเหตูนํ โลภาทีนํ ปาปธมฺมานํ. โสเธนฺโตติ ยถา สรณาทิวิสยา อญฺญาณาทิสํกิเลสา น ปวตฺตนฺติ, เอวํ โสเธนฺโต. ปริปูเรนฺตาติ ยถา สีลํ อขณฺฑาทิภาเวน ปริปุณฺณํ โหติ อนูนํ, เอวํ ปริปูเรนฺตา. ๕๖. คำว่า ตัง คือ วิจยหาระ (แห่งบาปธรรมทั้งหลายมีโลภะเป็นต้นอันเป็นเหตุแห่งการกล่าวเท็จ) คำว่า โสเธนโต คือ ชำระอยู่ โดยประการที่กิเลสมีอัญญานะ (ความไม่รู้) เป็นต้นอันเป็นเครื่องเศร้าหมองในวิสัยมีสรณะเป็นต้นไม่เป็นไป คำว่า ปริปูเรนตา คือ บำเพ็ญให้บริบูรณ์อยู่ โดยประการที่ศีลย่อมเป็นสิ่งที่บริบูรณ์ไม่บกพร่องด้วยความเป็นศีลไม่ขาดเป็นต้น ‘‘ตถา [Pg.93] ปฏิปชฺชนฺโต’’ติ อิมินา สตฺถุ มหาปติการภาโว ปริปุณฺโณ ทสฺสิโตติ ปฐมวาเท ‘‘ทสฺสนาภูมิญฺจ ภาวนาภูมิญฺจา’’ติ วุตฺตํ. ด้วยบทว่า ตถา ปฏิปัชชันโต นี้ แสดงว่าความเป็นผู้กระทำตอบแทนอย่างยิ่งแก่พระศาสดาถึงความบริบูรณ์แล้ว ฉะนั้น ในวาทะแรกจึงกล่าวว่า ทั้งทัสสนภูมิและภาวนาภูมิ ยสฺส อตฺถายาติ ยสฺส ยสฺส ปหานตฺถาย. ตถา ปฏิปนฺนสฺสาติ ยถา อสุภชฺฌานาทึ ปาทกํ กตฺวา อนาคามิมคฺคาทิอธิคโม โหติ, ตถา ปฏิปนฺนสฺส. คำว่า ยัสสะ อัตถายะ คือ เพื่อประโยชน์แก่การละธรรมนั้นๆ คำว่า ตถา ปฏิปันนัสสะ คือ ของผู้ปฏิบัติอย่างนั้น คือ ของผู้ที่มีการบรรลุอนาคามิมรรคเป็นต้น โดยทำอสุภฌานเป็นต้นให้เป็นบาท วธิตนฺติ ฆาติตํ. คำว่า วธิตัง คือ ถูกฆ่าแล้ว ‘‘มนุสฺสภูโต’’ติ อิทํ ปุพฺพาปราเปกฺขํ กตฺวา ‘‘ปิตา มนุสฺสภูโต ขีณาสโว’’ติ จ ตถา ‘‘มาตา มนุสฺสภูตา’’ติ โยเชตพฺพํ. เภทานุรูปสฺส สาวนํ อนุสฺสาวนํ, เภทานุรูเปน วา วจเนน วิญฺญาปนํ. บทว่า มนุสสภูโต นี้ พึงพิจารณาบทหน้าและบทหลังแล้วประกอบว่า บิดาเป็นมนุษย์ผู้สิ้นอาสวะแล้ว และ มารดาเป็นมนุษย์ ดังนี้ การให้ได้ยินตามสมควรแก่ประเภท ชื่อว่า อนุสสาวนะ หรือการให้รู้แจ้งด้วยคำพูดที่สมควรแก่ประเภท ๕๗. มนุสฺสตฺตนฺติ มนุสฺสชาติตา. ลิงฺคสมฺปตฺตีติ ปุริสภาโว. เหตูติ มโนวจีปณิธานสิทฺธิยา สทฺธึ ปุพฺพเหตุสมฺปทา. สตฺถารทสฺสนนฺติ สตฺถุ สมฺมุขีภาโว. คุณสมฺปตฺตีติ อภิญฺญาสมาปตฺติลาโภ. อธิกาโรติ อตฺตโน สรีรนิรเปกฺขํ สตฺถุ อุปการกรณํ. ฉนฺทตาติ พุทฺธภาวาย ทฬฺหจฺฉนฺทตา อนิวตฺติธมฺมตา. ๕๗. คำว่า "มนุสสัตตัง" คือ ความเป็นมนุษย์ คำว่า "ลิงคสัมปัตติ" คือ ความเป็นบุรุษ คำว่า "เหตุ" คือ ความสมบูรณ์แห่งบุพพเหตุพร้อมด้วยความสำเร็จแห่งมโนปณิธานและวจีปณิธาน คำว่า "สัตถารทัสสนัง" คือ การได้เห็นพระศาสดาต่อหน้า คำว่า "คุณสัมปัตติ" คือ การได้อภิญญาและสมาบัติ คำว่า "อธิกาโร" คือ การทำอุปการะแก่พระศาสดาโดยไม่คำนึงถึงร่างกายของตน คำว่า "ฉันทตา" คือ ความมีฉันทะอันแรงกล้าเพื่อความเป็นพระพุทธเจ้า คือ ความเป็นธรรมดาที่ไม่กลับ น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถีติ ‘‘น เม อาจริโย อตฺถิ, สทิโส เม น วิชฺชตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๒๘๕; ๒.๓๔๑; กถา. ๔๐๕; มหาว. ๑๑; มิ. ป. ๔.๕.๑๑) อิมิสฺสา โลกธาตุยา ฐตฺวา วทนฺเตน ภควตา ‘‘กึ ปนาวุโส สาริปุตฺต, อตฺเถตรหิ อญฺโญ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ภควโต สมสโม สมฺโพธิยนฺติ เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, ‘โน’ติ วเทยฺย’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๑๖๑) วตฺวา ตสฺส การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส, ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว อรหนฺโต สมฺมาสมฺพุทฺธา’’ติ (ที. นิ. ๓.๑๖๑; อ. นิ. ๑.๒๗๗) อิมํ สุตฺตํ ทสฺเสนฺเตน ธมฺมเสนาปตินาว พุทฺธเขตฺตภูตํ อิมํ โลกธาตุํ ฐเปตฺวา อญฺญตฺถ อนุปฺปตฺติ วุตฺตา โหตีติ อธิปฺปาโย. แต่ที่มีว่า "ไม่เกิดขึ้น" นั้น คือพระผู้มีพระภาคเจ้าเมื่อประทับอยู่ในโลกธาตุนี้ ตรัสว่า "อาจารย์ของเราไม่มี ผู้เสมอเหมือนเราไม่มี" เป็นต้น (ม. นิ. 1.285; 2.341; กถา. 405; มหาวรรค 11; มิ. ป. 4.5.11) และเมื่อพระธรรมเสนาบดีถูกถามว่า "ดูก่อนท่านสารีบุตร บัดนี้มีสมณะหรือพราหมณ์อื่นใดเสมอด้วยพระผู้มีพระภาคเจ้าในสัมโพธิญาณบ้างหรือไม่" แล้วกราบทูลว่า "ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าข้าพระองค์ถูกถามอย่างนี้ ข้าพระองค์จะพึงกราบทูลว่า 'ไม่มี'" (ที. นิ. 3.161) ดังนี้แล้ว เพื่อแสดงเหตุผลนั้น จึงแสดงพระสูตรนี้ว่า "ข้อนี้เป็นฐานะที่ไม่ควรมี ไม่เป็นโอกาส ที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าสองพระองค์จะเกิดขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน" (ที. นิ. 3.161; อ. นิ. 1.277) มีอธิบายว่า การไม่เกิดขึ้นในที่อื่นนอกจากโลกธาตุนี้ซึ่งเป็นพุทธเขต ได้กล่าวไว้แล้ว เขตฺตปริคฺคโห กโต นาม โหติ ‘‘อิทํ พุทฺธเขตฺตํ นามา’’ติ. ชื่อว่าการกำหนดเขตได้ทำแล้วว่า "นี้ชื่อว่าพุทธเขต" เอวํ ฐานาฏฺฐานภาวํ คตาติ วุตฺตปฺปกาเรน ฐานภูตา, วุตฺตนเยน วา อญฺเญปิ ยถารหํ ฐานาฏฺฐานภาเวน ปวตฺตา. สตฺตปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตาติ อินฺทฺริยพทฺเธ ขนฺเธ สนฺธาย วทติ. อย่างนี้คือถึงความเป็นฐานะและอฐานะ คือเป็นฐานะโดยประการที่กล่าวแล้ว หรือแม้สิ่งอื่น ๆ ที่เป็นไปโดยความเป็นฐานะและอฐานะตามสมควรโดยนัยที่กล่าวแล้ว. คำว่า "เป็นอุปาทานของสัตตบัญญัติ" คือกล่าวหมายถึงขันธ์ที่ผูกพันด้วยอินทรีย์ ๕๘. ผลสฺส [Pg.94] ปจฺจกฺขการิตาติ ‘‘อิมสฺส กมฺมสฺส อิทํ ผล’’นฺติ ตํตํกมฺมผลาวโพโธ. อปฺปทานาภาโวติ ปจฺจยสมวาเย กมฺมสฺส เอกนฺตโต ผลุปฺปาทนํ. เตนาห ‘‘กตูปจิตาน’’นฺติ. ๕๘. การทำให้ผลประจักษ์แจ้ง คือการรู้แจ้งผลของกรรมนั้น ๆ ว่า "นี้เป็นผลของกรรมนี้". คำว่า "ความไม่มีการไม่ให้ผล" (อัปปทานาภาโว) คือการที่กรรมให้ผลโดยส่วนเดียวเมื่อปัจจัยประชุมพร้อมกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ของกรรมที่ทำและสั่งสมไว้แล้ว" ๕๙. อชฺโฌสิตวตฺถุนาติ ตณฺหาภินิเวสวเสน อภินิวิฏฺฐวตฺถุนา. รูปภวอรูปภวาทินาติ ภวตณฺหา วิย สยํ ทสฺเสติ. ๕๙. โดยวัตถุที่พึงยึดมั่น คือโดยวัตถุที่ยึดมั่นแล้วด้วยอำนาจแห่งตัณหาและอภินิเวส. โดยรูปภพ อรูปภพเป็นต้น แสดงเองเหมือนภวตัณหา ขนฺธตฺตยวเสนาติ สีลาทิกฺขนฺธตฺตยวเสน. ปฏิปทาวิภาเคนาติ ‘‘สพฺพตฺถคามินี’’ติ อาทิปฏิปทาย เภเทน. โดยอำนาจแห่งขันธ์ ๓ คือโดยอำนาจแห่งขันธ์ ๓ มีศีลเป็นต้น. โดยการจำแนกปฏิปทา คือโดยความต่างแห่งปฏิปทามีคำว่า "สัพพัตถคามินี" เป็นต้น ตตฺถตตฺถคามินีติ นิรยาทินิพฺพานนฺติ ทฺวีสุ คนฺธพฺพฏฺฐาเนสุ ตตฺถ ตตฺเถว คมนสีลา. สพฺพตฺถคามินีติ ยถาวุตฺเตสุ สพฺพฏฺฐาเนสุ จ คมนสีลา. ตัตถัตถคามินี คือมีปกติไปในที่นั้น ๆ นั่นเอง ในที่ที่ควรไป ๒ อย่าง คือนรกเป็นต้นและนิพพาน. สัพพัตถคามินี คือมีปกติไปในที่ทั้งปวงตามที่กล่าวมาแล้ว สญฺชีโว กาฬสุตฺตํ สงฺฆาโต โรรุโว มหาโรรุโว ตาปโน มหาตาปโน อวีจีติ เอเต อฏฺฐ มหานิรยา. เอเกกสฺส จตฺตาริ จตฺตาริ ทฺวารานิ, เอเกกสฺมึ ทฺวาเร จตฺตาโร จตฺตาโร คูถนิรยาทโยติ เอวํ โสฬส อุสฺสทนิรเย วณฺเณนฺติ. สัญชีวะ กาฬสุตตะ สังฆาตะ โรรุวะ มหาโรรุวะ ตาปนะ มหาตาปนะ อเวจี เหล่านี้เป็นมหานรก ๘ ขุม. แต่ละขุมมีประตู ๔ ประตู ในแต่ละประตูมีนรกอุสสทะ ๔ ขุม มีกูถนรกเป็นต้น จึงพรรณนานรกอุสสทะ ๑๖ ขุมอย่างนี้ สกฺกสุยามาทิโก เชฏฺฐกเทวราชา. ปชาปติวรุณอีสานาทโย วิย ทุติยาทิฏฺฐานนฺตรการโก ปริจารโก. ท้าวสักกะ ท้าวสุยามะเป็นต้น เป็นเทวราชผู้เป็นใหญ่. เป็นบริจาริกผู้ทำหน้าที่รองลงมาเป็นต้น เหมือนท้าวปชาบดี ท้าววรุณ ท้าวอีสานเป็นต้น กิเลสกามปกฺเขติ ‘‘สงฺกปฺโป กาโม, ราโค กาโม, สงฺกปฺปราโค กาโมติ (มหานิ. ๑) เอตฺถ วุตฺตสงฺกปฺปวเสน วุตฺตํ. โสปิ หิ วิพาธติ, อุปตาเปติ จาติ กิเลสตฺตสมฺภวโต กิเลสกาโม วุตฺโต, น กิเลสวตฺถุภาวโต. กามปฏิสํยุตฺโตติ กามราคสงฺขาเตน กาเมน สมฺปยุตฺโต, กามปฏิพทฺโธ วา. อญฺเญสุ จ กามปฏิสํยุตฺเตสุ ธมฺเมสุ วิชฺชมาเนสุ วิตกฺเก เอว กามสทฺโท ธาตุสทฺโท นิรุฬฺโหติ เวทิตพฺโพ วิตกฺกสฺส กามสงฺกปฺปวุตฺติยา สาติสยตฺตา. เอส นโย พฺยาปาทธาตุอาทีสุ. ปรสฺส, อตฺตโน จ ทุกฺขาปนํ วิหึสา. ตํ ตุ มิจฺฉาหิ วิหึสา. ในฝ่ายกิเลสกาม ตรัสไว้โดยอำนาจแห่งความดำริที่กล่าวไว้ในที่นี้ว่า "ความดำริเป็นกาม ราคะเป็นกาม ความดำริและราคะเป็นกาม" (มหา. นิ. ๑). เพราะความดำรินั้นย่อมเบียดเบียน ย่อมทำให้เดือดร้อน จึงชื่อว่ากิเลสกามเพราะความเป็นกิเลส มิใช่เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งกิเลส. คำว่า "ประกอบด้วยกาม" (กามปฏิสังยุตโต) คือประกอบด้วยกามที่นับว่ากามราคะ หรือผูกพันด้วยกาม. เมื่อธรรมที่ประกอบด้วยกามเหล่าอื่นมีอยู่ พึงทราบว่า คำว่า "กาม" และคำว่า "ธาตุ" ย่อมหยั่งลงในวิตกนั่นเอง เพราะวิตกมีความเป็นไปแห่งกามสังกัปปะอย่างยิ่ง. นัยนี้มีในพยาบาทธาตุเป็นต้น. การทำให้ผู้อื่นและตนเองเป็นทุกข์ ชื่อว่าวิหิงสา (การเบียดเบียน). แต่การเบียดเบียนนั้นเป็นมิจฉา พีชาทิธาตุนานตฺตวเสน ขนฺธาทินานตฺตํ เวทิตพฺพํ. ขนฺโธติ ทฺวิธาภูตคฺโค. โดยความต่างแห่งธาตุมีพืชเป็นต้น พึงทราบความต่างแห่งขันธ์เป็นต้น. ขันธ์ คือส่วนที่แยกออกเป็นสอง ๖๐. อชฺฌาสยธาตูติ [Pg.95] อชฺฌาสยสภาโว. ยถา คูถาทีนํ สภาโว เอโส ยํ คูถาทีเหว สํสนฺทติ, เอวํ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยสฺเสเวส สภาโว, ยํ ทุสฺสีลาทโย ทุสฺสีลาทิเกเหว สํสนฺทนฺติ. ๖๐. อัชฌาสยธาตุ คือสภาพแห่งอัชฌาสัย. เหมือนสภาพของสิ่งมีคูถเป็นต้นนี้ คือย่อมเข้ากันได้กับสิ่งมีคูถเป็นต้นนั่นเอง ฉันใด สภาพของอัชฌาสัยของบุคคลทั้งหลายก็เป็นอย่างนั้นนั่นเอง คือคนทุศีลเป็นต้นย่อมเข้ากันได้กับคนทุศีลเป็นต้นนั่นเอง สทฺธามูลกตฺตา กุสลกิริยาย วุตฺตํ ‘‘ยํ สทฺธาวเสนา’’ติอาทิ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สทฺธา พีช’’นฺติ (สุ. นิ. ๗๗). ยํ โลภวเสน, สทฺธาวเสน จ โทสวเสน, สทฺธาวเสน จ โมหวเสน, สทฺธาวเสน จาติ โยเชตพฺพํ. วีริยวเสนาติ สมฺมปฺปธานวีริยวเสน. ปญฺญาวเสนาติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิวเสน. เพราะกุศลกรรมมีศรัทธาเป็นมูล จึงกล่าวว่า "ที่ (เป็นไป) ด้วยอำนาจแห่งศรัทธา" เป็นต้น. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า "ศรัทธาเป็นพืช" (สุ. นิ. ๗๗). พึงประกอบความว่า ที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งโลภะและด้วยอำนาจแห่งศรัทธา ที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งโทสะและด้วยอำนาจแห่งศรัทธา ที่เป็นไปด้วยอำนาจแห่งโมหะและด้วยอำนาจแห่งศรัทธา. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งวิริยะ" คือด้วยอำนาจแห่งสัมมัปปธานวิริยะ. คำว่า "ด้วยอำนาจแห่งปัญญา" คือด้วยอำนาจแห่งมรรคสัมมาทิฏฐิ อกุสลสฺส กมฺมสฺส กโตกาสตาย ปาฬิยํ วุตฺตตฺตา ‘‘วิปากาวรเณน นิวุต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ กมฺมาวรณาทีหิปิ นิวุตตาย อิจฺฉิตตฺตา. ตถา หิ ยถา เทวทตฺตํ โกกาลิกํ สุนกฺขตฺตํ ลิจฺฉวิปุตฺตนฺติ อุทาหฏํ, ยทิปิ ภควา ปฏิเวธสฺส อฏฺฐานตํ ทิสฺวา นิพฺเพธภาคิยเทสนํ น เทเสติ, วาสนาภาคิยํ ปน ตถารูปสฺส เทเสติ เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺจปฺปฏิเวธ’’นฺติอาทิมาห. อชาตสตฺตุอาทีนนฺติ อาทิสทฺเทน สจฺจกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺสาปิ ภควา อนาคเต วาสนตฺถาย ธมฺมํ เทเสสิ. สตฺถา หิ ‘‘อนาคเต ตมฺพปณฺณิทีเป สาสนํ ปติฏฺฐหิสฺสตี’’ติ ตตฺถายํ กุลฆเร นิพฺพตฺโต ปพฺพชิตฺวา กาฬพุทฺธรกฺขิตตฺเถโร นาม ปภินฺนปฏิสมฺภิโท มหาขีณาสโว ภวิสฺสตีติ อิทํ ทิสฺวา ธมฺมํ เทเสสิ, โส จ ตถา อโหสีติ. เพราะอกุศลกรรมได้โอกาสแล้ว จึงกล่าวไว้ในบาลีว่า "ถูกวิบากาวรณ์ปิดกั้นไว้". แต่คำนั้นพึงทราบว่าเป็นเพียงการยกตัวอย่าง เพราะประสงค์เอาการที่ถูกกัมมาวรณ์เป็นต้นปิดกั้นไว้ด้วย. สมจริงดังที่ยกตัวอย่างเช่น พระเทวทัต โกกาลิกะ สุนักขัตตะลิจฉวีบุตร แม้พระผู้มีพระภาคเจ้าจะทรงเห็นความเป็นอฐานะแห่งการตรัสรู้ แล้วไม่ทรงแสดงนิพเพธภาคิยเทศนา แต่ก็ทรงแสดงวาสนาภาคิยเทศนาแก่บุคคลเห็นปานนั้นแน่นอน เพื่อแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "การแทงตลอดสัจจะ" เป็นต้น. ในคำว่า "พระเจ้าอชาตศัตรูเป็นต้น" พึงทราบว่ารวมเอาสัจจกนิครนถ์เป็นต้นเข้าด้วย. แม้แก่พระเจ้าอชาตศัตรูนั้น พระผู้มีพระภาคเจ้าก็ได้ทรงแสดงธรรมเพื่อเป็นวาสนาในอนาคต. ด้วยว่าพระศาสดาทรงเห็นว่า "ในอนาคต พระศาสนาจะประดิษฐานในตัมพปัณณิทวีป ในทวีปนั้น ผู้นี้จะเกิดในตระกูลหนึ่งแล้วบวช เป็นพระเถระชื่อว่ากาฬพุทธรักขิต ผู้บรรลุปฏิสัมภิทา เป็นพระมหาขีณาสพ" ดังนี้แล้ว จึงทรงแสดงธรรม และเขาก็ได้เป็นอย่างนั้น อสมฺปุณฺเณติ เอกนฺตโต วิปากทานสมตฺถตาวเสน ปาริปูรึ อนุปคเต. ทิฏฺฐุปนิสฺสยทิฏฺฐิสหคตสฺส กมฺมํ สนฺธาย ‘‘กมฺเม อสมฺปุณฺเณ’’ติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘กิเลสนฺตราย มิสฺสกํ กมฺมนฺตรายํ ทสฺเสตฺวา’’ติ. ไม่บริบูรณ์ คือไม่ถึงความบริบูรณ์โดยอำนาจแห่งความสามารถในการให้ผลโดยส่วนเดียว. ตรัสคำว่า 'เมื่อกรรมไม่บริบูรณ์' โดยหมายถึงกรรมของผู้มีทิฏฐิเป็นอุปนิสัยและกรรมที่สัมปยุตด้วยทิฏฐิ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แสดงอันตรายคือกรรมที่ระคนด้วยอันตรายคือกิเลส'. ๖๑. ทิฏฺฐิ ปเนตฺถ ปธานภาเวน ปาฬิยํ คหิตา สีลพฺพตปรามาสสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ยถา ปุณฺณญฺจ โควติกํ, อเจลญฺจ กุกฺกุรวติก’’นฺติ. อสมฺปุณฺณตฺตา เอว หิ ตสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานสฺส เตสํ ภควา ‘‘จตฺตาริมานิ, ปุณฺณ, กมฺมานี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๘๑) ธมฺมํ เทเสสิ. ตาย จ เทสนาย เต ตํ ทิฏฺฐึ ปฏินิสฺสชฺชิตฺวา สมฺมตฺเต ปติฏฺฐหึสุ. ๖๑. ในที่นี้ ทิฏฐิถูกยกขึ้นกล่าวโดยความเป็นประธานในบาลี เพราะประสงค์ถึงสีลัพพตปรามาส. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า 'เหมือนอย่างปุณณะผู้ประพฤติโควัตร และอเจลกะผู้ประพฤติสุนัขวัตร'. เพราะความที่การสมาทานกรรมที่เป็นมิจฉาทิฏฐินั้นไม่บริบูรณ์นั่นเอง พระผู้มีพระภาคจึงทรงแสดงธรรมแก่เขาเหล่านั้นด้วยคำเป็นต้นว่า 'ปุณณะ กรรม ๔ ประการเหล่านี้' (ม.นิ. ๒.๘๑). และเพราะพระเทศนานั้น เขาเหล่านั้นจึงละทิฏฐินั้นแล้วตั้งอยู่ในความถูกต้อง. ๖๒. ปคุณตาย [Pg.96] โวทานํ ปคุณโวทานํ. ตเทว ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐหิตฺวา ทุติยชฺฌานาทิอธิคมสฺส ปจฺจยตฺตา วุฏฺฐานํ นาม โหตีติ อาห ‘‘วุฏฺฐานํ ปคุณโวทาน’’นฺติ. ภวงฺควุฏฺฐานํ ภวงฺคุปฺปตฺติ. ภวงฺคจิตฺเต หิ อุปฺปนฺเน ตํสมงฺคิสมาปตฺติโต วุฏฺฐิโต นาม โหติ. สญฺญาเวทยิตอปคโม เอว อปคมวิโมกฺโข. ๖๒. ความผ่องแผ้วเพราะความชำนาญ ชื่อว่า ปคุณโวทาน. ปคุณโวทานนั้นนั่นเอง เมื่อออกจากปฐมฌานเป็นต้นแล้ว เป็นปัจจัยแห่งการบรรลุทุติยฌานเป็นต้น จึงชื่อว่าวุฏฐานะ ท่านจึงกล่าวว่า 'วุฏฐานะ คือปคุณโวทาน'. การออกจากภวังค์ คือการเกิดขึ้นแห่งภวังค์. เพราะเมื่อภวังคจิตเกิดขึ้น บุคคลผู้ประกอบด้วยภวังคจิตนั้น ชื่อว่าออกจากสมาบัติ. การปราศจากสัญญาและเวทนานั่นเอง ชื่อว่า อปคตวิโมกข์. อิทํ วุฏฺฐานนฺติ อิทํ ยถาวุตฺตํ โกสลฺลํ วุฏฺฐานเหตุภาวโต วุฏฺฐานํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘โวทานมฺปิ ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐาน’’นฺติ (วิภ. ๘๒๘). อิมาย ปน วุฏฺฐานปาฬิยา อสงฺคหิตตฺตา ‘‘นิโรธสมาปตฺติยา วุฏฺฐานํ ปาฬิมุตฺตกวุฏฺฐานํ นามา’’ติ สมฺโมหวิโนทนิยํ (วิภ. อฏฺฐ. ๘๒๘) วุตฺตํ. เย ปน ‘‘นิโรธโต ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐาน’’นฺติ ปาฬิยํ นตฺถีติ วเทยฺยุํ, เต ‘‘นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ผลสมาปตฺติยา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๗) อิมาย ปาฬิยา ปฏิเสเธตพฺพา. คำว่า 'วุฏฐานะนี้' คือความฉลาดตามที่กล่าวมาแล้วนี้ ชื่อว่าวุฏฐานะ เพราะเป็นเหตุแห่งการออกจากสมาบัติ. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า 'แม้โวทานะ ก็คือการออกจากสมาธินั้นๆ' (วิภังค์ ๘๒๘). แต่เพราะการออกจากนิโรธสมาบัติไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในวุฏฐานบาลีนี้ ในคัมภีร์สัมโมหวิโนทนี (อรรถกถาวิภังค์ ๘๒๘) จึงกล่าวว่า 'การออกจากนิโรธสมาบัติ ชื่อว่า ปาฬิมุตตกวุฏฐานะ'. ส่วนชนเหล่าใดพึงกล่าวว่า 'การออกจากนิโรธแล้วเข้าสู่ผลสมาบัติไม่มีในบาลี' ชนเหล่านั้นพึงถูกคัดค้านด้วยบาลีนี้ว่า 'เนวสัญญานาสัญญาตนะ เป็นปัจจัยแก่ผลสมาบัติโดยอนันตรปัจจัย แก่ผู้ที่ออกจากนิโรธ' (ปัฏฐาน ๑.๑.๔๑๗). ๖๓. อยํ จสฺส อาสโยติ เอตฺถ อาสยชานนาทินา เยหิ อินฺทฺริเยหิ เยหิ ปโรปเรหิ สตฺตา กลฺยาณปาปาสยาทิกา โหนฺติ, เตสํ ปชานนํ วิภาเวตีติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยปโรปริยตฺตอาสยานุสยญาณานํ วิสุํ อสาธารณตา, อินฺทฺริยปโรปริยตฺตนานาธิมุตฺติกตาญาณานํ วิสุํ พลตา จ สิทฺธา โหติ. ๖๓. คำว่า 'และอัธยาศัยของสัตว์นั้น' ในที่นี้ พึงทราบว่า ย่อมแสดงการรู้แจ้งอินทรีย์เหล่านั้นที่ยิ่งและหย่อน ซึ่งเป็นเหตุให้สัตว์ทั้งหลายมีอัธยาศัยดีและชั่วเป็นต้น ด้วยการรู้แจ้งอัธยาศัยเป็นต้น. และเมื่อทำอย่างนี้ ความเป็นอสาธารณญาณแยกกันแห่งอินทริยปโรปริยัตตญาณและอาสยานุสยญาณ และความเป็นกำลังแยกกันแห่งอินทริยปโรปริยัตตญาณและนานาธิมุตติกญาณ ย่อมสำเร็จ. ถามคโตติ เอตฺถ ถามคมนํ นาม อญฺเญสํ อสาธารโณ กามราคาทีนํ เอว อาเวณิโก สภาโว เวทิตพฺโพ, ยโต ‘‘ถามคโต อนุสยํ ปชหตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๒๑) วุตฺตํ. คำว่า 'ถึงกำลัง' ในที่นี้ พึงทราบว่า การถึงกำลัง คือสภาวะเฉพาะตัวของกามราคะเป็นต้นนั่นเอง ที่ไม่ทั่วไปแก่กิเลสเหล่าอื่น เพราะเหตุที่กล่าวไว้ว่า 'เมื่อถึงกำลัง ย่อมละอนุสัยได้' (ปฏิ.ม. ๓.๒๑). อาวชฺชนมตฺเตเนว สรติ อากงฺขายตฺตวุตฺติกตฺตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘อากงฺขปฏิพทฺธํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณํ, มนสิการปฏิพทฺธํ พุทฺธสฺส ภควโต ญาณ’’นฺติอาทิ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕). สพฺพญฺญุตญฺญาณํ วิย หิ สพฺพํ ภควโต ญาณํ ปริกมฺมนิรเปกฺขนฺติ. เพียงแค่การนึกถึงก็ระลึกได้ เพราะมีปกติเป็นไปตามความปรารถนา. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า 'พระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเนื่องด้วยความปรารถนา, พระญาณของพระผู้มีพระภาคพุทธเจ้าเนื่องด้วยการมนสิการ' เป็นต้น. เพราะพระญาณทั้งปวงของพระผู้มีพระภาคไม่ต้องอาศัยการบริกรรม เหมือนอย่างสัพพัญญุตญาณ. ๖๔. อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตฺตาติ เอตฺถ จิตฺตาทิ เอว อุปกฺกิเลสา, นิพฺพตฺตกสฺส วา กมฺมสฺส ปาริพนฺธกิเลสา. กสิณกมฺมปริกมฺมฌานนิพฺพตฺตนกสิณภาโว จุทฺทสวิเธน จิตฺตปริทมนํ อภิญฺญาภินีหาโรติ สพฺพตฺถาปิ [Pg.97] วีริยพลสฺส พหูปการตฺตา วุตฺตํ ‘‘วีริยภาวนาพลนิพฺพตฺต’’นฺติ. ทิพฺพสทิสตฺตาติ ทิพฺเพ ภวนฺติ ทิพฺพํ, ยถาวุตฺตํ ปสาทจกฺขุ, ทิพฺพํ วิยาติ ทิพฺพํ, อคฺคตํ อภิญฺญาณํ. ทิพฺพวิหาโร จตฺตาริ รูปาวจรชฺฌานานิ. เตสํ วเสน นิพฺพตฺติตฺวา ปฏิลทฺธพฺพตฺตา ทิพฺพํ, เตน ทิพฺพเหตุกตฺตา ทิพฺพนฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตาติ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌาเนน นิสฺสยปจฺจเยน นิพฺพตฺตตฺตา, เตน ทิพฺพนิสฺสิตํ ทิพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ทิวุสทฺทํ อกฺขรจินฺตกา กีฬาทีสุ ปฐนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ตํ สพฺพํ สทฺทสตฺถานุสาเรน เวทิตพฺพ’’นฺติ. ปุริมา หิ ตโย อตฺถา กีฬตฺถสฺส วเสน, อิตเร ชุติคติอตฺถวเสเนว ทสฺสิตาติ. ๖๔. ในคำว่า 'เพราะหลุดพ้นจากอุปกิเลส' นี้ อุปกิเลสทั้งหลายมีจิตเป็นต้น หรือกิเลสที่เป็นเครื่องขัดขวางกรรมที่ยังให้เกิด. ความเป็นกสิณที่เกิดจากการบริกรรมกสิณกรรมและฌาน การฝึกจิตโดยวิธี ๑๔ ประการ และการน้อมไปเพื่ออภิญญา เพราะกำลังแห่งความเพียรมีอุปการะมากในที่ทั้งปวง ท่านจึงกล่าวว่า 'เกิดจากกำลังแห่งการเจริญวิริยะ'. ในคำว่า 'เพราะคล้ายกับทิพย์' นี้ สิ่งที่เกิดในทิพย์ชื่อว่าทิพย์ คือปสาทจักขุที่กล่าวมาแล้ว, สิ่งที่เหมือนทิพย์ชื่อว่าทิพย์ คืออภิญญาอันเลิศ. ทิพยวิหารคือรูปาวจรฌาน ๔. ทรงแสดงว่า เพราะเกิดและพึงได้มาด้วยอำนาจแห่งฌานเหล่านั้น จึงชื่อว่าทิพย์, เพราะมีทิพย์นั้นเป็นเหตุ จึงชื่อว่าทิพย์. เพราะอาศัยทิพยวิหาร คือเพราะเกิดโดยมีรูปาวจรจตุตถฌานเป็นนิสสยปัจจัย ทรงแสดงว่า เพราะอาศัยทิพย์นั้น จึงชื่อว่าทิพย์. นักอักษรศาสตร์อ่านธาตุ 'ทิวุ' ในความหมายว่า เล่น เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ทั้งหมดนั้นพึงทราบตามหลักไวยากรณ์'. เพราะอรรถ ๓ ประการแรก ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งอรรถว่า เล่น, ส่วนอรรถที่เหลือ ทรงแสดงด้วยอำนาจแห่งอรรถว่า รุ่งเรือง และ ไป. มนุสฺสูปจารนฺติ มนุสฺสโคจรํ. ทฏฺฐุํ น สกฺกา อิตฺตรขณตฺตา ขณปจฺจุปฺปนฺนสฺส. ‘‘อาสนฺนจุติกา’’ติอาทินา สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนวเสน ‘‘จวมาเน อุปปชฺชมาเน’’ติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘โมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา’’ติอาทินา สตฺตานํ หีนปณีตตฺตาทิภาวสฺส โมหาทิกมฺมนิทานเหตุกตํ, นิสฺสนฺทผลตญฺจ ทสฺเสติ. ทิพฺพจกฺขุสฺส ปาทกํ เอเตสนฺติ ทิพฺพจกฺขุปาทกานิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทิพฺพจกฺขุนา สเหว อิชฺฌนฺตี’’ติ. ตานิ หิสฺส ปริภณฺฑญาณานิ. คำว่า 'มนสิสูปจาร' คือ อารมณ์ของมนุษย์. ไม่สามารถเห็นปัจจุบันขณะได้ เพราะเป็นขณะที่สั้นมาก. ทรงแสดงว่า ตรัสคำว่า 'เมื่อจุติอยู่ เมื่ออุบัติอยู่' โดยอำนาจแห่งสันตติปัจจุบัน ด้วยคำเป็นต้นว่า 'ผู้ใกล้จะจุติ'. ทรงแสดงความเป็นเหตุมีโมหะเป็นต้นเป็นมูลแห่งกรรม และความเป็นผลที่ไหลออกมา แห่งภาวะมีความเลวและประณีตเป็นต้นของสัตว์ทั้งหลาย ด้วยคำเป็นต้นว่า 'เพราะประกอบด้วยผลที่ไหลออกมาจากโมหะ'. สิ่งเหล่านี้เป็นบาทแห่งทิพยจักษุ จึงชื่อว่า ทิพยจักษุบาท. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมสำเร็จพร้อมกับทิพยจักษุ'. เพราะญาณเหล่านั้นเป็นญาณเครื่องประดับของทิพยจักษุนั้น. สมาทียนฺตีติ สมาทานานิ, กมฺมานิ สมาทานานิ เอเตสนฺติ กมฺมสมาทานา. สมาทาตพฺพนานาวิธกมฺมาติ อตฺโถ ปุริเม อตฺเถ, ทุติเย ปน กมฺมานิ สมาทาเปนฺตีติ กมฺมสมาทานา, มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กมฺมสมาทานา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เหตุอตฺเถ เจตํ กรณวจนํ. สิ่งที่บุคคลสมาทาน ชื่อว่า สมาทาน, กรรมทั้งหลายเป็นสมาทานของสัตว์เหล่านี้ จึงชื่อว่า กรรมสมาทาน. ในอรรถแรก มีความหมายว่า กรรมต่าง ๆ ที่พึงสมาทาน, ส่วนในอรรถที่สอง หมายถึงสิ่งที่ยังกรรมทั้งหลายให้สมาทาน จึงชื่อว่า กรรมสมาทาน, การสมาทานกรรมด้วยมิจฉาทิฏฐิ ชื่อว่า มิจฉาทิฏฐิกรรมสมาทาน, และคำนี้เป็นตติยาวิภัตติในอรรถว่าเหตุ. ตํ วาจนฺติ ตํ อริยานํ อุปวทนวาจํ. ตํ จิตฺตนฺติ สมุฏฺฐาปกจิตฺตํ. ตํ ทิฏฺฐินฺติ เยน มิจฺฉาคาเหน อริเย อนุทฺธํเสติ, มิจฺฉาภินิเวสํ. อยมฺเปตฺถ อตฺโถ – ยถา นาม เหตุสมฺปนฺนสฺส ภิกฺขุโน วิสุทฺธํ สีลํ, สมาธิญฺจ สมฺปาเทตฺวา ฐิตสฺส ทนฺโธ สตุปฺปาโท ขิปฺปาภิญฺญาย ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญา, สติ วา อุปาทิเสเส อนาคามิตา. เอวเมวํ โย อริยูปวาที ยถาวุตฺตจิตฺตทิฏฺฐีหิ อปกฺกมิตฺวา อปฺปติรูปํ สภาวํ ‘‘มยา, ภนฺเต, ตุมฺหากํ อุปริ วุตฺต’นฺติ อจฺจยเทสนาย เต น ขมาเปติ, โส กายสฺส เภทา นิรเย เอวาติ. เตสุ ปสนฺนจิตฺตสฺส ขมาปนญฺเหตฺถ เตสํ วาจาทีนํ ปหานํ ปฏินิสฺสคฺโคว. อิโต สาวชฺชตรํ นาม อญฺญํ นตฺถิ สพฺพานตฺถวิธานโต, สพฺพหิตสุขปริธํสนโต จ. คำว่า "วาจานั้น" คือ วาจาที่กล่าวติเตียนพระอริยะ. คำว่า "จิตนั้น" คือ จิตที่ยังวาจานั้นให้เกิดขึ้น. คำว่า "ทิฏฐินั้น" คือ ความยึดมั่นผิดที่ทำให้ดูหมิ่นพระอริยะ คือมิจฉาอภินิเวส. อรรถในที่นี้คือ – เหมือนอย่างภิกษุผู้สมบูรณ์ด้วยเหตุ มีศีลบริสุทธิ์ และตั้งมั่นอยู่ในสมาธิ แม้มีการเกิดขึ้นแห่งสติช้า แต่ด้วยอภิญญาเร็ว ย่อมบรรลุพระอรหัตตผลในปัจจุบัน หรือหากยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็เป็นพระอนาคามี. ฉันใดก็ฉันนั้น ผู้ที่กล่าวติเตียนพระอริยะ ไม่หลีกไปจากสภาวะที่ไม่สมควรด้วยจิตและทิฏฐิตามที่กล่าวมาแล้ว และไม่ขอขมาพระอริยะเหล่านั้นด้วยการแสดงโทษว่า "ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าได้กล่าวล่วงเกินท่าน" ผู้นั้นเมื่อตายไปย่อมเข้าสู่นรกแน่นอน. การขอขมาด้วยจิตที่เลื่อมใสในพระอริยะเหล่านั้นในที่นี้ คือการละทิ้งและสละวาจาเป็นต้นเหล่านั้นนั่นเอง. ไม่มีสิ่งอื่นใดที่มีโทษยิ่งกว่านี้ เพราะเป็นเหตุแห่งความพินาศทั้งปวง และเป็นการทำลายประโยชน์สุขทั้งปวง. กายสฺส [Pg.98] เภทาติ อิธ กายสทฺโท อตฺตภาวปริยาโยติ อาห ‘‘อุปาทินฺนกฺขนฺธปริจฺจาคา’’ติ. ตทนนฺตรนฺติ ตสฺส มรณสงฺขาตสฺส ขนฺธปริจฺจาคสฺส อนนฺตรํ. อภินิพฺพตฺตกฺขนฺธตฺโถ ปรสทฺโท, อโนริมภูตวตฺถุวิสโย วา สิยา, อวธิวิเสสนมตฺตํ วา. เตสุ ปุริมํ สนฺธายาห ‘‘อภินิพฺพตฺตกฺขนฺธคฺคหเณ’’ติ, ปจฺฉิมสฺส ปน วเสน ‘‘จุติโต อุทฺธ’’นฺติ. ในคำว่า "เมื่อกายแตก" นี้ คำว่า "กาย" เป็นไวพจน์ของอัตภาพ จึงกล่าวว่า "เพราะการสละขันธ์ที่ถูกยึดมั่น". คำว่า "หลังจากนั้น" คือ ในลำดับแห่งการสละขันธ์ที่เรียกว่าความตายนั้น. คำว่า "ปร" (อื่น) มีอรรถว่าขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่ หรืออาจหมายถึงอารมณ์ที่เป็นวัตถุอันมิใช่ฝั่งนี้ (ฝั่งโน้น) หรือเป็นเพียงคำวิเศษณ์บอกกำหนด. ในบรรดาอรรถเหล่านั้น ท่านกล่าวหมายถึงอรรถแรกว่า "ในการยึดถือขันธ์ที่เกิดขึ้นใหม่" ส่วนตามนัยแห่งอรรถสุดท้ายว่า "เบื้องหน้าแต่จุติ". วุตฺตวิปริยาเยนาติ ‘‘สุฏฺฐุ จริตํ, โสภนํ วา จริต’’นฺติอาทินา. หนนนฺติ ฆาตนํ. คำว่า "โดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมา" คือ โดยนัยเป็นต้นว่า "ประพฤติดี หรือประพฤติงาม". คำว่า "หนนะ" คือ การฆ่า. การณาการณนฺติ ฐานาฏฺฐานํ. เจตนาเจตนาสมฺปยุตฺตธมฺเม นิรยาทินิพฺพานคามิปฏิปทาภูเต กมฺมนฺติ คเหตฺวา อาห ‘‘กมฺมปริจฺเฉทเมวา’’ติ. กมฺมวิปากนฺตรํ กมฺมวิปากวิเสโส กมฺมวิปากสฺส วิภาโค. อปฺเปตุํ น สกฺโกติ อฏฺฐมนวมพลานิ วิย, ตํสทิสํ อิทฺธิวิธญาณํ วิย วิกุพฺพิตุํ, เอเตนสฺส พลสทิสตญฺจ นิวาเรติ. ฌานาทิญาณํ วิย วา อปฺเปตุํ, วิกุพฺพิตุญฺจ. ยทิปิ หิ ฌานาทิปจฺจเวกฺขณาญาณํ อิธ ฉฏฺฐํ พลนฺติ ตสฺส สวิตกฺกสวิจารตา วุตฺตา, ตถาปิ ฌานาทีหิ วินา ปจฺจเวกฺขณา นตฺถีติ ฌานาทิสหคตํ ญาณํ ตทนฺโตคธํ กตฺวา เอวํ วุตฺตํ. อถ วา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ฌานาทิกิจฺจํ วิย น สพฺพํ พลกิจฺจํ กาตุํ สกฺโกตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ, อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุญฺจ น สกฺโกตี’’ติ (วิภ. มูลฏี. ๘๓๑) วุตฺตํ, น ปน กสฺสจิ พลสฺส ฌานอิทฺธิภาโวติ ทฏฺฐพฺพํ. คำว่า "เหตุและมิใช่เหตุ" คือ ฐานะและอฐานะ. ท่านถือเอาเจตนาและธรรมที่สัมปยุตด้วยเจตนาอันเป็นกรรมที่เป็นปฏิปทาไปสู่นรกเป็นต้นจนถึงนิพพานว่าเป็นกรรม จึงกล่าวว่า "การกำหนดกรรมเท่านั้น". คำว่า "กรรมวิปากันตระ" คือ ความพิเศษของวิบากกรรม หรือการจำแนกวิบากกรรม. (สัพพัญญุตญาณ) ไม่สามารถเข้าถึงอัปปนาได้เหมือนกำลังที่ 8 และ 9 และไม่สามารถแสดงฤทธิ์ได้เหมือนอิทธิวิธญาณที่คล้ายคลึงกับกำลังนั้น ด้วยคำนี้ท่านห้ามความเป็นผู้คล้ายกับกำลัง. หรือไม่สามารถเข้าถึงอัปปนาและแสดงฤทธิ์ได้เหมือนญาณมีฌานเป็นต้น. เพราะถึงแม้ว่าญาณที่พิจารณาฌานเป็นต้นในที่นี้จะเป็นกำลังที่ 6 และท่านกล่าวถึงความเป็นสวิตักกะสวิจาระของญาณนั้นไว้ก็จริง แต่ถึงอย่างนั้น เมื่อไม่มีฌานเป็นต้น การพิจารณาก็ย่อมไม่มี ท่านจึงรวมเอาญาณที่เกิดร่วมกับฌานเป็นต้นเข้าไว้ด้วยแล้วกล่าวอย่างนี้. อีกนัยหนึ่ง เพื่อแสดงว่าสัพพัญญุตญาณไม่สามารถทำกิจของกำลังได้ทั้งหมดเหมือนกิจมีฌานเป็นต้น จึงกล่าวว่า "ไม่สามารถเป็นฌานแล้วเข้าถึงอัปปนา และไม่สามารถเป็นฤทธิ์แล้วแสดงฤทธิ์ได้" (วิภังค. มูลฎีกา 831) แต่พึงทราบว่า ความเป็นฌานหรือเป็นฤทธิ์มิได้มีแก่กำลังใดๆ เลย. วิจยหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาการประมวลวิจยหาระ จบแล้ว. ๓. ยุตฺติหารสมฺปาตวณฺณนา ๓. การพรรณนาการประมวลยุตติหาระ. ๖๕. ปฏิปกฺขปฏิพาฬฺหา กุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺชิตุเมว น สกฺโกนฺติ, อุปฺปนฺนาปิ สมฺมเทว อตฺตโน กิจฺจํ กาตุํ อสมตฺถตาย อนุปฺปนฺนสทิสาติ ปฏิปกฺขนิวารเณน กุสลานํ ธมฺมานํ กิจฺจกรณภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘มนจฺฉฏฺฐานิ…เป… ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. วิหรนฺตสฺสาติ วิหรณเหตุ. วิหรนฺโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย, เตน รกฺขิตจิตฺตตา วุตฺตนเยน เอกนฺตโต สมฺมาสงฺกปฺปโคจรตาย จ สํวตฺตตีติ ทสฺเสติ. วุตฺตนเยนาติ [Pg.99] มิจฺฉาสงฺกปฺปานํ อวสรํ อทตฺวา วิโสธิตเนกฺขมฺมาทิวิตกฺกตาย. อวิปรีตเมวาติ กายาทิอสุภาทิโต อาทานํ. วินิปาตภยนฺติ ทุคฺคติภยํ. สพฺโพปิ จายมตฺโถติ ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร สมฺมาทิฏฺฐิ ภวิสฺสตี’’ติอาทีสุ อตฺโถ ยุตฺติยา ยุตฺโต เอว อนรูปการณภาวโต. ๖๕. กุศลธรรมที่ถูกอกุศลธรรมฝ่ายตรงข้ามขัดขวางไว้ ย่อมไม่สามารถเกิดขึ้นได้เลย แม้เกิดขึ้นแล้วก็ไม่สามารถทำกิจของตนให้สำเร็จได้โดยชอบ จึงเป็นเหมือนยังไม่เกิดขึ้น เพื่อแสดงความเป็นผู้ทำกิจของกุศลธรรมด้วยการขจัดฝ่ายตรงข้าม ท่านจึงกล่าวว่า "มโนเป็นที่ 6... (ละ)... จักมี". คำว่า "ของผู้ที่อยู่" คือ เพราะเป็นเหตุแห่งการอยู่. แม้ในคำว่า "เมื่ออยู่" นี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน แสดงว่าด้วยเหตุนั้น ความที่จิตถูกรักษาไว้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเป็นอารมณ์ของสัมมาสังกัปปะโดยส่วนเดียวตามนัยที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว" คือ โดยการไม่ให้โอกาสแก่มิจฉาสังกัปปะทั้งหลาย และโดยความเป็นผู้มีวิตกมีเนกขัมมวิตกเป็นต้นที่ชำระสะอาดแล้ว. คำว่า "ไม่ผิดเพี้ยนเลย" คือ การถือเอาโดยความเป็นอสุภะเป็นต้นจากกายเป็นต้น. คำว่า "ภัยในวินิบาต" คือ ภัยในทุคติ. และอรรถทั้งหมดนี้ คืออรรถในคำว่า "สัมมาทิฏฐิมีสัมมาสังกัปปะเป็นอารมณ์จักมี" เป็นต้น ย่อมประกอบด้วยเหตุผลนั่นเอง เพราะความเป็นเหตุที่ไม่ขัดแย้งกัน. ยุตฺติหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาการประมวลยุตติหาระ จบแล้ว. ๔. ปทฏฺฐานหารสมฺปาตาทิวณฺณนา ๔. การพรรณนาการประมวลปทัฏฐานหาระเป็นต้น. ๖๖. ยสฺมา วา สํกิเลสโต รกฺขิตจิตฺตสฺส ตีณิ สุจริตานิ ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ เอตฺถ ยายํ รกฺขิตจิตฺตตา, สา กายสุจริตาทีนํ ติณฺณํ สุจริตานํ ปทฏฺฐานนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อตฺตาธีนนฺติ อตฺตปราธีนํ. ๖๖. หรือเพราะว่าสุจริต 3 ย่อมถึงความบริบูรณ์แก่ผู้ที่มีจิตที่ถูกรักษาไว้จากกิเลส ฉะนั้น ในคำว่า "ของจิตที่ถูกรักษาไว้" นี้ พึงทราบอรรถว่า ความที่จิตถูกรักษาไว้นี้ เป็นปทัฏฐานของสุจริต 3 มีกายสุจริตเป็นต้น. คำว่า "อัตตาธีนะ" คือ ขึ้นอยู่กับตนเอง (ไม่ขึ้นกับผู้อื่น). ตโต เอวาติ การณคฺคหเณน ผลสฺส คหิตตฺตา เอว. คำว่า "เพราะเหตุนั้นนั่นเอง" คือ เพราะผลถูกถือเอาด้วยการถือเอาเหตุแล้วนั่นเอง. ๖๘. ตตฺถ อิติสทฺโทติ ‘‘ปริปาลียตี’’ติ อิติสทฺโท. ๖๘. ในคำว่า "อิติสัททะในที่นั้น" คือ อิติสัททะในคำว่า "ย่อมรักษา". ๗๓-๔. ปาฬิยํ ปญฺจินฺทฺริยานิ ตีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิตานีติ เอตฺถ สทฺธาวีริยสตินฺทฺริเยหิ ปาติโมกฺขาทิ ติวิธํ สีลํ คหิตํ โสเธตพฺพตฺตา. เตสนฺติ เตหิ สีลกฺขนฺโธ สงฺคหิโต. สมาธิปญฺญินฺทฺริเยหิ สมาธิปญฺญากฺขนฺธา คหิตาติ ปากโฏยมตฺโถ, ตถา เสสมฺปีติ อาห ‘‘อิโต ปเรสุ…เป… วุตฺตนยเมวา’’ติ. ๗๓-๔. ในบาลีว่า "อินทรีย์ 5 สงเคราะห์ด้วยขันธ์ 3" ในคำนี้ ศีล 3 อย่างมีปาติโมกข์เป็นต้น อันบุคคลพึงชำระ ถูกถือเอาด้วยสัทธินทรีย์ วิริยินทรีย์ และสตินทรีย์. คำว่า "แห่งอินทรีย์เหล่านั้น" คือ ศีลขันธ์ถูกสงเคราะห์ด้วยอินทรีย์เหล่านั้น. ส่วนการที่สมาธิขันธ์และปัญญาขันธ์ถูกถือเอาด้วยสมาธินทรีย์และปัญญินทรีย์นั้น เป็นอรรถที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว แม้ในส่วนที่เหลือก็เช่นกัน ท่านจึงกล่าวว่า "ในบทต่อจากนี้ไป... (ละ)... ก็เป็นนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง". ๗๖. เหตุเหตุสมุปฺปนฺนปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนสงฺขาตสฺสาติ เอตฺถ เหตุปจฺจยวิภาโค เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ๗๖. ในคำว่า "อันนับว่าเหตุ เหตุที่เกิดร่วมกัน ปัจจัย และปัจจัยที่เกิดร่วมกัน" นี้ การจำแนกเหตุและปัจจัยได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้วนั่นเอง. ปทฏฺฐานหารสมฺปาตาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาการประมวลปทัฏฐานหาระเป็นต้น จบแล้ว. มิสฺสกหารสมฺปาตวณฺณนา การพรรณนาการประมวลมิสสกหาระ. อิทานิ ยสฺมา สุตฺเตสุ หารานํ โยชนานยทสฺสนตฺตา หารสมฺปาตเทสนา หารวิภงฺคเทสนา วิย น หารสรูปมตฺตทสฺสนตฺตา, ตสฺมา เปฏโกปเทเส [Pg.100] อาคตนยานุสาเรน อปเรหิ วิปริยาเยหิ หารสมฺปาตโยชนาวิธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘อปิจา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิชฺชาวิชฺชาย กุสลากุสลจิตฺตปฺปวตฺติยา อโลภาโทสโลภโทสาปิ ปรมฺปรภาเวน ปวตฺตนฺติ นิทานภาวโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฉ ธมฺมา…เป… มูลานี’’ติ อาห. ยถา จ นิทานภาเวน ปุพฺพงฺคมตา, เอวํ อตฺตโน วเสวตฺตเนนาปิ ปุพฺพงฺคมตา ลพฺภเตวาติ วุตฺตํ ‘‘สาธิปติกานํ อธิปติ, สพฺพจิตฺตุปฺปาทานํ อินฺทฺริยานี’’ติ. อโลภสฺสาติ อโลภยุตฺตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส. เนกฺขมฺมจฺฉนฺเทนาติ กุสลจฺฉนฺเทน. เนกฺขมฺมสทฺโท ปพฺพชฺชาทีสุ นิรุฬฺโห. วุตฺตญฺหิ – บัดนี้ เพราะการแสดงการประมวลหาระเป็นการแสดงนัยแห่งการประกอบหาระในพระสูตรทั้งหลาย ไม่ใช่เป็นการแสดงเพียงรูปของหาระเหมือนการแสดงการจำแนกหาระ, เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวคำมี “อนึ่ง” เป็นต้น เพื่อแสดงวิธีประกอบการประมวลหาระด้วยนัยอื่น ๆ ตามนัยที่มาในเปฏโกปเทศ. ในคำนั้น ท่านกล่าวว่า “ธรรม ๖ ประการ... (ละ)... เป็นรากเหง้า” เพื่อแสดงว่า อโลภะ อโทสะ โลภะ โทสะ ก็ย่อมเป็นไปโดยความเป็นลำดับ ด้วยความเป็นเหตุ ด้วยการเป็นไปแห่งจิตที่เป็นกุศลและอกุศล อันมีวิชชาและอวิชชาเป็นปัจจัย. และความเป็นผู้มีในเบื้องหน้าโดยความเป็นเหตุอย่างไร, ความเป็นผู้มีในเบื้องหน้าโดยการเป็นไปในอำนาจของตนก็ย่อมได้เช่นนั้นเหมือนกัน จึงกล่าวว่า “เป็นอธิบดีของธรรมที่มีอธิบดี เป็นอินทรีย์ของจิตตุปบาททั้งปวง.” คำว่า “ของอโลภะ” คือ ของจิตตุปบาทที่ประกอบด้วยอโลภะ. คำว่า “ด้วยเนกขัมมฉันทะ” คือ ด้วยกุศลฉันทะ. คำว่า “เนกขัมมะ” เป็นที่รู้จักกันดีในความหมายว่าบรรพชาเป็นต้น. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า – ‘‘ปพฺพชฺชา ปฐมํ ฌานํ, นิพฺพานญฺจ วิปสฺสนา; สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา, ‘เนกฺขมฺม’นฺติ ปวุจฺจเร’’ติ. (อิติวุ. อฏฺฐ. ๑๐๙; ที. นิ. ฏี. ๒.๓๕๙; อ. นิ. ฏี. ๒.๒.๖๖) – “บรรพชา ปฐมฌาน นิพพาน และวิปัสสนา ธรรมที่เป็นกุศลทั้งปวง ย่อมถูกเรียกว่า ‘เนกขัมมะ’.” (อิติวุตตกอรรถกถา 109; ทีฆนิกาย ฎีกา 2.359; อังคุตตรนิกาย ฎีกา 2.2.66) – เตสุ อิธ กุสลา ธมฺมา อธิปฺเปตา. เตน วุตฺตํ ‘‘กุสลจฺฉนฺเทนา’’ติ. เนกฺขมฺมจฺฉนฺเทน อุปนิสฺสยภูเตน, น อธิปติภูเตน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อโลภปฺปธาโน เจ จิตฺตุปฺปาโท โหติ, เนกฺขมฺมจฺฉนฺเทน อุปนิสฺสยภูเตน มโน ตสฺส ปุพฺพงฺคโม โหติ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ในบรรดาธรรมเหล่านั้น ในที่นี้มุ่งหมายถึงกุศลธรรม. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยกุศลฉันทะ.” ด้วยเนกขัมมฉันทะที่เป็นอุปนิสัย ไม่ใช่ที่เป็นอธิบดี. ความข้อนี้กล่าวคือ ถ้าจิตตุปบาทมีอโลภะเป็นประธาน, ใจย่อมเป็นผู้มีในเบื้องหน้าของจิตตุปบาทนั้น ด้วยเนกขัมมฉันทะที่เป็นอุปนิสัย. แม้ในบทสองบทที่เหลือ ก็นัยนี้เหมือนกัน. ยทคฺเคน เตสํ ธมฺมานํ มโน ปุพฺพงฺคมํ, ตทคฺเคน เตสํ เชฏฺฐํ, ปธานญฺจาติ วุตฺตํ ‘‘มโนเสฏฺฐาติ มโน เตสํ ธมฺมาน’’นฺติอาทิ. มโนมยตา มเนน กตาทิภาโว, โส จ มนสฺส เตสํ สหชาตาทินา ปจฺจยภาโว เอวาติ วุตฺตํ ‘‘มโนมยาติ…เป… ปจฺจโย’’ติ. เต ปนาติ เอตฺถ ปน-สทฺโท วิเสสตฺถทีปโก, เตเนตํ ทสฺเสติ – ยทิปิ เตสํ ธมฺมานํ ฉนฺทาทโยปิ ปจฺจยา เอว, อินฺทฺริยาทิปจฺจเยน ปน สวิเสสํ ปจฺจยภูตสฺส มนสฺเสว วเสเนว วุตฺตํ ‘‘มโนมยา’’ติ. ตตฺถ ฉนฺทสมุทานีตาติ ยถาวุตฺตเนกฺขมฺมาทิฉนฺเทน สมฺมา อุทฺธมุทฺธํ นีตา, ตโต สมุทาคตาติ อตฺโถ. ตโต เอว เนกฺขมฺมวิตกฺกาทิโต สมุปฺปนฺนตฺตา อนาวิลสงฺกปฺปสมุฏฺฐานา. ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺเสน สหาธิฏฺฐานโต ผสฺสสโมธานา. ‘‘ผุฏฺโฐ, ภิกฺขเว, เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) หิ วุตฺตํ. อิทํ มโนกมฺมนฺติ กายงฺควาจงฺคโจปนํ อกตฺวา สทฺธาสมนฺนาคเตน ปสนฺเนน มนสา ปวตฺตํ อิทํ กุสลํ มโนกมฺมํ. ตํ ปน [Pg.101] อนภิชฺฌาสหคตํ, อพฺยาปาทสหคตํ, สมฺมาทิฏฺฐิสหคตนฺติ ติวิธํ โหติ. ด้วยเหตุที่ใจเป็นผู้มีในเบื้องหน้าของธรรมเหล่านั้น, ด้วยเหตุนั้น ใจจึงเป็นผู้ประเสริฐ เป็นประธานของธรรมเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “ใจเป็นยอด คือใจของธรรมเหล่านั้น” เป็นต้น. ความเป็นของสำเร็จด้วยใจ คือความเป็นของที่ใจทำเป็นต้น, และความเป็นปัจจัยของใจต่อธรรมเหล่านั้นโดยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า “สำเร็จด้วยใจ... (ละ)... เป็นปัจจัย.” ในคำว่า “ธรรมเหล่านั้นแล” นี้ คำว่า “ปนะ” เป็นเครื่องแสดงความพิเศษ, ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า – ถึงแม้ฉันทะเป็นต้นก็เป็นปัจจัยของธรรมเหล่านั้นเหมือนกัน, แต่คำว่า “สำเร็จด้วยใจ” นี้กล่าวโดยอำนาจของใจที่เป็นปัจจัยโดยมีลักษณะพิเศษด้วยอินทรียปัจจัยเป็นต้นนั่นเอง. ในคำนั้น คำว่า “อันฉันทะนำมาแล้ว” คือ อันฉันทะมีเนกขัมมะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนำไปโดยชอบยิ่งขึ้นไป, มีความหมายว่า เกิดขึ้นแล้วจากฉันทะนั้น. เพราะเกิดขึ้นจากเนกขัมมวิตกเป็นต้นนั้นเอง จึงมีดำริอันไม่ขุ่นมัวเป็นสมุฏฐาน. เพราะมีผัสสะที่เกิดจากมโนวิญญาณธาตุนั้นเป็นที่ตั้งร่วมกัน จึงมีการรวมกันของผัสสะ. เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย เมื่อถูกผัสสะถูกต้องแล้ว ย่อมเสวยอารมณ์, เมื่อถูกผัสสะถูกต้องแล้ว ย่อมจำอารมณ์ได้, เมื่อถูกผัสสะถูกต้องแล้ว ย่อมดำริ.” (สังยุตตนิกาย 4.93) คำว่า “นี้เป็นมโนกรรม” คือ มโนกรรมที่เป็นกุศลนี้ อันเป็นไปด้วยใจที่เลื่อมใส ประกอบด้วยศรัทธา โดยไม่กระทำการไหวแห่งองค์คือกายและองค์คือวาจา. มโนกรรมนั้นแล ย่อมมี ๓ อย่าง คือ ประกอบด้วยอนภิชฌา, ประกอบด้วยอพยาบาท, ประกอบด้วยสัมมาทิฏฐิ. ภาสตีติ อวิสํวาทนาทินา วาจงฺคโจปนาวเสน ปวตฺเตนฺติยา วจีวิญฺญตฺติยา สาเธตพฺพํ สาเธตีติ อตฺโถ, เตน กายทฺวารโต ปวตฺตกุสลวจีกมฺมมฺปิ สงฺคหิตํ โหติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘วจีวิญฺญตฺติวิปฺผารโต, ตถา สาทิยนโต จ ภาสตี’’ติ. สพฺพมฺปิ วจีกมฺมํ สจฺจาทิวเสน จตุพฺพิธํ. กโรตีติ อตฺตโน, ปเรสญฺจ หิตาหิตานิ การณาการเณหิ กายงฺคโจปนาวเสน ปวตฺเตนฺติยา กายวิญฺญตฺติยา สาเธตพฺพํ สาเธตีติ อตฺโถ, เตน วจีทฺวารโต ปวตฺตกุสลกายกมฺมมฺปิ สงฺคหิตํ โหติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘กายวิญฺญตฺติวิปฺผารโต, ตถา สาทิยนโต จ กโรตี’’ติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๗๖ มิสฺสกหารสมฺปาตวณฺณนา). กมฺมปถวเสน คยฺหมาเน ปาณาติปาตาทิวเสน ตํ ติวิธํ โหติ. เตนาห ‘‘อิติ ทสกุสลกมฺมปถาทสฺสิตา’’ติ. ทสปุญฺญกิริยวตฺถุวเสนาปิ คาถาย อตฺโถ ยุชฺชติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘โส ปสนฺนจิตฺโต’’ติอาทิ. ภาสติ วา กโรติ วา เกวลํ มนสา ปวตฺตตีติ อนิยมตฺโถ วา-สทฺโท. ตถา เจว สํวณฺณิตํ. คำว่า “ย่อมกล่าว” คือ มีความหมายว่า ย่อมยังสิ่งที่ควรสำเร็จให้สำเร็จด้วยวจีวิญญัติที่ยังเป็นไปโดยอำนาจแห่งการไหวแห่งองค์คือวาจา มีการไม่พูดเท็จเป็นต้น, ด้วยเหตุนั้น แม้วจีกรรมที่เป็นกุศลที่เกิดจากกายทวารก็ถูกสงเคราะห์แล้ว. เพราะท่านจักกล่าวไว้ว่า “ย่อมกล่าวด้วยการแผ่ไปแห่งวจีวิญญัติ และด้วยการยินดี.” วจีกรรมทั้งปวงมี ๔ อย่าง โดยความเป็นสัจจะ เป็นต้น. คำว่า “ย่อมกระทำ” คือ มีความหมายว่า ย่อมยังสิ่งที่ควรสำเร็จให้สำเร็จด้วยกายวิญญัติที่ยังเป็นไปโดยอำนาจแห่งการไหวแห่งองค์คือกาย ด้วยเหตุและมิใช่เหตุ อันเป็นประโยชน์และไม่เป็นประโยชน์แก่ตนและผู้อื่น, ด้วยเหตุนั้น แม้กายกรรมที่เป็นกุศลที่เกิดจากวจีทวารก็ถูกสงเคราะห์แล้ว. และท่านจักกล่าวไว้ว่า “ย่อมกระทำด้วยการแผ่ไปแห่งกายวิญญัติ และด้วยการยินดี.” (เนตติอรรถกถา 76 การพรรณนาการประมวลหาระแบบผสม) เมื่อถือเอาโดยนัยแห่งกรรมบถ กรรมนั้นย่อมมี ๓ อย่าง โดยความเป็นปาณาติบาตเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ดังนี้ กรรมบถที่เป็นกุศล ๑๐ ประการจึงถูกแสดงแล้ว.” แม้โดยนัยแห่งบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ ประการ ความหมายของคาถาก็ย่อมเข้ากันได้. เพราะท่านจักกล่าวไว้ว่า “บุคคลนั้นมีใจเลื่อมใส” เป็นต้น. คำว่า “วา” (หรือ) เป็นคำที่มีความหมายไม่แน่นอนว่า “ย่อมกล่าว หรือ ย่อมกระทำ หรือ ย่อมเป็นไปด้วยใจเท่านั้น.” และท่านก็ได้อธิบายไว้เช่นนั้น. ทสวิธสฺส กุสลกมฺมสฺสาติ ทสวิธสฺส กุสลกมฺมปถกมฺมสฺส, วกฺขมานนเยน วา ทสปุญฺญกิริยวตฺถุสงฺขาตสฺส กุสลกมฺมสฺส. นนุ ตตฺถ ทานาทิมยํ ติวิธเมว ปุญฺญกิริยวตฺถุ วุตฺตนฺติ? สจฺจํ, ตํ ปน อิตเรสํ ตทนฺโตคธตฺตา. คำว่า “ของกุศลกรรม ๑๐ อย่าง” คือ ของกรรมที่เป็นกุศลกรรมบถ ๑๐ อย่าง, หรือของกุศลกรรมอันนับว่าเป็นบุญกิริยาวัตถุ ๑๐ อย่าง โดยนัยที่จะกล่าวต่อไป. ก็บุญกิริยาวัตถุที่ประกอบด้วยทานเป็นต้น ๓ อย่างเท่านั้นมิใช่หรือที่กล่าวไว้ในที่นั้น? จริงอยู่, แต่บุญกิริยาวัตถุนั้นสงเคราะห์บุญกิริยาวัตถุอื่น ๆ เข้าไว้ในนั้นแล้ว. ‘‘สุขมนฺเวตี’’ติ สงฺเขเปน วุตฺตํ สุขานุคมํ วิตฺถาเรน ทสฺเสนฺโต ‘‘อิธสฺสุ ปุริโส’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอวํ สนฺตนฺติ เอวํ ภูตํ, อปฺปหีนานุสโย หุตฺวา สุขเวทนียผสฺสสมฺภูตนฺติ อตฺโถ. ท่านกล่าวคำมี “ในกาลนี้ บุรุษพึงมี” เป็นต้น เพื่อแสดงการติดตามซึ่งสุขที่กล่าวไว้โดยย่อว่า “ย่อมติดตามซึ่งสุข” โดยพิสดาร. ในคำนั้น คำว่า “เมื่อเป็นอย่างนี้” คือ เป็นอย่างนี้, มีความหมายว่า เป็นสิ่งที่เกิดจากผัสสะอันเป็นสุขเวทนา โดยที่อนุสัยยังไม่ถูกละ. ตตฺถ ‘‘ยํ มโน’’ติอาทินา คาถาตฺถวเสน จตุสจฺจํ นิทฺธาเรติ. อาทิโต ววตฺถาปิเตสุ ขนฺธาทีสุ ขนฺธมุเขน สจฺจานํ กถิตตฺตา สตฺตานํ ภินฺนรุจิภาวโต นานานเยหิ วิปสฺสนาภูมิโกสลฺลตฺถํ, ปุพฺพาปรสมฺพนฺธทสฺสนตฺถญฺจ เอวํ วุตฺตํ ‘‘เอวํ…เป… นิทฺธาเรตพฺพานี’’ติ. สจฺจมุเขน อสฺสาทาทิเก นิทฺธาเรตฺวา เทสนาหารสมฺปาตํ โยเชตุํ ‘‘ตตฺถ สมุทเยนา’’ติอาทิมาห, ตํ วุตฺตนยเมว. ยญฺเหตฺถ อญฺญมฺปิ อตฺถโต น วิภตฺตํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยตฺตา, อุตฺตานตฺถตฺตา จาติ เวทิตพฺพํ. ในคำนั้น ท่านย่อมกำหนดสัจจะ ๔ โดยนัยแห่งความหมายของคาถา มีคำว่า “ใจใด” เป็นต้น. เพราะสัจจะทั้งหลายถูกกล่าวโดยทางขันธ์ ในขันธ์เป็นต้นที่ถูกกำหนดไว้แต่แรก, และเพราะสัตว์ทั้งหลายมีความชอบต่างกัน, เพื่อประโยชน์แก่ความเชี่ยวชาญในภูมิแห่งวิปัสสนาด้วยนัยต่าง ๆ, และเพื่อแสดงความสัมพันธ์ก่อนหลัง จึงกล่าวไว้เช่นนี้ว่า “อย่างนี้... (ละ)... พึงกำหนด.” เมื่อกำหนดอัสสาทะเป็นต้นโดยทางสัจจะแล้ว เพื่อประกอบการประมวลหาระแห่งเทศนา ท่านจึงกล่าวคำมี “ในคำนั้น ด้วยสมุทัย” เป็นต้น, ซึ่งเป็นนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. อนึ่ง สิ่งอื่นใดในที่นี้ที่ไม่ได้จำแนกความหมายไว้, พึงทราบว่าเพราะเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว และเพราะมีความหมายตื้น. มนนลกฺขเณติ [Pg.102] มนนลกฺขณเหตุ. ‘‘มนนลกฺขเณนา’’ติ วา ปาโฐ. อีหาภาวโต พฺยาปาราภาวโต. เยน ปสาเทน สมนฺนาคตตฺตา มโน ‘‘ปสนฺโน’’ติ วุตฺโต, ตสฺส ปสาทสฺส กิจฺจํ มเน อาโรเปตฺวา อาห ‘‘อกาลุสิยโต, อารมฺมณสฺส โอกปฺปนโต จ ปสนฺเนนา’’ติ. ตถา สาทิยนโตติ วาจาย วตฺตพฺพํ อวตฺวาว ผสฺสสาทิยนโต อนุชานโต. ทุติเย ตถา สาทิยนโตติ กาเยน กาตพฺพํ ยถา กตํ โหติ, ตถา วาจาย สํวิธานโต. ตถา ปสุตตฺตาติ ยถา สุขมนฺเวติ, ตถา อุปจิตตฺตา เอวาติ อตฺโถ. ตโตติ ตโต การณา, มนสา ปสนฺเนน, ภาสเนน, กรเณน จ เหตุนาติ วุตฺตํ โหติ. อนญฺญตฺถาติ เอตสฺมึ ปน อตฺเถ. ตโตติ ตโต เอว. โย หิ ปสนฺนมโน เตน ยํ ภาสนํ, กรณญฺจ, ตโต เอว นํ สุขมนฺเวตีติ วุตฺตํ โหติ. สาตภาวโตติ สาตเวทนาภาวโต. อิฏฺฐภาวโตติ มนาปภาวโต. กมฺมโต วิปากุปฺปตฺติผลทานสมตฺถภาเวน กมฺมสฺส นิพฺพตฺตตฺตา วิปากสฺเสว อนิพฺพตฺตตฺตาติ อาห ‘‘กตู…เป… อนฺเวตีติ วุตฺต’’นฺติ การณายตฺต วุตฺติโตติ กตภาวเหตุกตฺตา กมฺมสฺสาติ อธิปฺปาโย. อสงฺกนฺติโตติ ยสฺมึ สนฺตาเน กมฺมํ นิพฺพตฺตํ, ตทญฺญสนฺตานา สงฺกมนโต. ชื่อว่ามีลักษณะคือการนึกคิด เพราะเป็นเหตุแห่งลักษณะคือการนึกคิด หรืออีกนัยหนึ่งว่า “ด้วยลักษณะคือการนึกคิด” เพราะไม่มีความพยายาม เพราะไม่มีการกระทำ เพราะเหตุที่ใจประกอบด้วยความผ่องใสใด จึงชื่อว่า “ใจผ่องใส” ท่านยกหน้าที่ของความผ่องใสนั้นขึ้นไว้ในใจแล้วจึงกล่าวว่า “ด้วยใจที่ผ่องใส เพราะไม่มีความขุ่นมัว และเพราะการน้อมไปสู่อารมณ์” บทว่า “ย่อมยินดีอย่างนั้น” คือ ไม่กล่าวสิ่งที่ควรกล่าวด้วยวาจา แต่ยินดีด้วยผัสสะ คือ ยินยอม ในบทที่สองว่า “ย่อมยินดีอย่างนั้น” คือ การจัดแจงด้วยวาจาอย่างที่พึงกระทำด้วยกาย บทว่า “เพราะสั่งสมไว้อย่างนั้น” คือ มีความหมายว่า เพราะสั่งสมไว้อย่างนั้นนั่นเอง อย่างที่ความสุขย่อมติดตามไป บทว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง หมายความว่า เพราะใจที่ผ่องใส เพราะการกล่าว และเพราะการกระทำเป็นเหตุ บทว่า “ไม่เป็นอย่างอื่น” คือ ในอรรถนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะเหตุนั้นนั่นเอง บุคคลใดมีใจผ่องใส การกล่าวและการกระทำใดของบุคคลนั้น ความสุขย่อมติดตามบุคคลนั้นไปเพราะเหตุนั้นนั่นเอง ดังนี้ บทว่า “เพราะความเป็นสุข” คือ เพราะความเป็นสุขเวทนา บทว่า “เพราะความเป็นที่น่าปรารถนา” คือ เพราะความเป็นที่น่าพอใจ บทว่า “เพราะกรรม” คือ เพราะกรรมเกิดขึ้นแล้วด้วยความเป็นผู้สามารถในการให้ผลคือวิบากเกิดขึ้น แต่ยังไม่เกิดวิบาก จึงกล่าวว่า “เพราะกรรมที่ทำแล้ว...ความสุขย่อมติดตามไป” ดังนี้ หมายความว่า เพราะกรรมมีเหตุคือความเป็นกรรมที่ทำแล้ว บทว่า “ไม่ถ่ายเทไป” คือ ไม่ถ่ายเทไปจากสันดานอื่นจากสันดานที่กรรมเกิดขึ้นแล้ว อาธิปจฺจโยคโตติ สหชาตาธิปติวเสน อาธิปจฺจยุตฺตตฺตา. สหชาตธมฺมานญฺหิ ตํสมฺปยุตฺตสฺส มนสฺส วเสน ปุพฺพงฺคมตา อิธาธิปฺเปตา. ตโต เอวาติ อาธิปจฺจโยคโต เอว. มนสฺสาติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. เตสํ ธมฺมานนฺติ สมฺพนฺโธ. กุสลภาโว ยุชฺชติ ปสาทสฺส โยนิโสมนสิการเหตุกตฺตา. นนุ วิภชฺชพฺยากรเณสุ เตสํ สาวกานํ สทฺธา อุปฺปชฺชตีติ? นายํ สทฺธา, ตทาการา ปน อกุสลา ธมฺมา ตถา วุจฺจนฺตีติ เวทิตพฺพํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘นายํ ปสาโท’’ติอาทิ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๗๖ มิสฺสกหารสมฺปาตวณฺณนา). สุขํ อนฺเวตีติ ยุชฺชติ กมฺมสฺส ผลทาเน สมตฺถภาวโต. ยถา หิ กตํ กมฺมํ ผลทานสมตฺถํ โหติ, ตถา กตํ อุปจิตนฺติ วุจฺจตีติ. บทว่า “เพราะประกอบด้วยความเป็นอธิบดี” คือ เพราะประกอบด้วยความเป็นอธิบดีโดยความเป็นอธิบดีที่เกิดพร้อมกัน เพราะความเป็นผู้มีใจที่สัมปยุตด้วยธรรมเหล่านั้นเป็นประธานของธรรมที่เกิดพร้อมกัน พึงประสงค์ในอรรถนี้ บทว่า “เพราะเหตุนั้นนั่นเอง” คือ เพราะประกอบด้วยความเป็นอธิบดีนั่นเอง บทว่า “ของใจ” เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งอุปโยคะ มีความสัมพันธ์กับบทว่า “ของธรรมเหล่านั้น” ความเป็นกุศลย่อมสมควร เพราะความผ่องใสมีโยนิโสมนสิการเป็นเหตุ ก็ในวิภังคพยากรณ์ ความศรัทธาย่อมเกิดขึ้นแก่สาวกเหล่านั้นมิใช่หรือ? นั่นไม่ใช่ศรัทธา แต่พึงทราบว่า อกุศลธรรมที่มีอาการอย่างนั้นแล ย่อมถูกกล่าวอย่างนั้น ดังที่ท่านจะกล่าวต่อไปว่า “นั่นไม่ใช่ความผ่องใส” เป็นต้น (เนตติ. อรรถกถา 76 มิสสกหารสัมปาตวรรณนา) บทว่า “ความสุขย่อมติดตามไป” ย่อมสมควร เพราะกรรมมีความสามารถในการให้ผล กรรมที่ทำแล้วย่อมมีความสามารถในการให้ผลอย่างไร กรรมที่ทำแล้วย่อมชื่อว่าสั่งสมไว้อย่างนั้น มโนปวิจารา อิธ เนกฺขมฺมสิตา โสมนสฺสูปวิจารา, อุเปกฺขูปวิจารา จ เวทิตพฺพา กุสลาธิการตฺตา. เต ปน ยสฺมา จิตฺตํ นิสฺสาเยว ปวตฺตนฺติ, นานิสฺสาย, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มโน มโนปวิจารานํ ปทฏฺฐาน’’นฺติ. กุสลปกฺขสฺส ปทฏฺฐานนฺติ เอตฺถ กุสโล ตาว ผสฺโส กุสลสฺส เวทนากฺขนฺธสฺส [Pg.103] สญฺญากฺขนฺธสฺส สงฺขารกฺขนฺธสฺส สหชาตาทินา ปจฺจโย โหติ. ‘‘ผุฏฺโฐ, ภิกฺขเว, เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) วุตฺตํ. เอวํ เวทนาทีนมฺปิ เวทิตพฺพํ. สทฺธาทีนมฺปิ ปจฺจยภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สพฺพสฺสาติ จตุภูมกสฺส. กามาวจรา หิ กุสลา ธมฺมา ยถารหํ จตุภูมกสฺสาปิ กุสลสฺส ปจฺจยา โหนฺติ, เอวํ อิตรภูมกาปิ. มโนปวิจารในที่นี้ พึงทราบว่าเป็นโสมนัสสุปวิจารและอุเบกขูปวิจารที่อาศัยเนกขัมมะ เพราะเป็นอธิการแห่งกุศล ก็เพราะมโนปวิจารเหล่านั้นย่อมเป็นไปอาศัยจิตเท่านั้น ไม่ได้เป็นไปโดยไม่อาศัยจิต เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ใจเป็นที่ตั้งแห่งมโนปวิจาร” ในบทว่า “เป็นที่ตั้งแห่งกุศลธรรม” นี้ ผัสสะที่เป็นกุศลย่อมเป็นปัจจัยแก่เวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ สังขารขันธ์ที่เป็นกุศล โดยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น ดังที่ตรัสไว้ว่า “ภิกษุทั้งหลาย บุคคลถูกผัสสะถูกต้องแล้วย่อมเสวยอารมณ์ ถูกผัสสะถูกต้องแล้วย่อมจำได้ ถูกผัสสะถูกต้องแล้วย่อมคิด” (สํ. นิ. 4.93) พึงทราบแม้แก่เวทนาเป็นต้นอย่างนี้ ส่วนความเป็นปัจจัยของศรัทธาเป็นต้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย บทว่า “แก่ทั้งหมด” คือ แก่ธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ เพราะกุศลธรรมที่เป็นกามาวจร ย่อมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๔ ได้ตามสมควร แม้กุศลธรรมที่เป็นไปในภูมิอื่นก็เช่นกัน ‘‘ปสนฺเนน มนสา ภาสตี’’ติ วุตฺตตฺตา วิเสสโต สมฺมาวาจาปจฺจยํ ภาสนํ อิธาธิปฺเปตนฺติ วุตฺตํ ‘‘ภาสตีติ สมฺมาวาจา’’ติ. ตตฺถายมธิปฺปาโย ‘‘ภาสตีติ ยมิทํ ปทํ, อิมินา สมฺมาวาจา คหิตา โหตี’’ติ. กโรตีติ สมฺมากมฺมนฺโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สุปริสุทฺเธ กายวจีกมฺเม ฐิตสฺส อาชีวปาริสุทฺธิ, น อิตรสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘เต สมฺมาอาชีวสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ. ตตฺถ เตติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตา. ยสฺมา ปน อาชีวฏฺฐมเก สีเล ปติฏฺฐิตสฺส อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนานํ อกุสลธมฺมานํ ปหานานุปฺปาทนานิ, อนุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ กุสลธมฺมานํ อุปฺปาทนปาริปูริยา จ สมฺภวนฺติ, ตถา สมฺมาวายาเม ฐิตสฺเสว กายาทีสุ สุภสญฺญาทิวิทฺธํสินี สมฺมาสติ สมฺภวติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สมฺมาอาชีโว…เป…ปทฏฺฐาน’’นฺติ. เชฏฺฐกสีลํ ปาติโมกฺขสํวโร, สทฺธาสาธโน จ โสติ อาห ‘‘ตํ สีลสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ. เพราะเหตุที่กล่าวว่า “ย่อมกล่าวด้วยใจที่ผ่องใส” การกล่าวที่มีสัมมาวาจาเป็นปัจจัยโดยเฉพาะ พึงประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า “บทว่า ย่อมกล่าว คือ สัมมาวาจา” ในบทนั้นมีอธิปรายะดังนี้ว่า “บทว่า ย่อมกล่าว นี้ สัมมาวาจาถูกถือเอาด้วยบทนี้” ในบทว่า “ย่อมกระทำ คือ สัมมากัมมันตะ” นี้ก็มีนัยอย่างนี้เหมือนกัน ความบริสุทธิ์แห่งอาชีวะย่อมมีแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในกายกรรมและวจีกรรมที่บริสุทธิ์ดีแล้ว ไม่ใช่แก่บุคคลอื่น จึงกล่าวว่า “ธรรมเหล่านั้นเป็นที่ตั้งแห่งสัมมาอาชีวะ” ในบทนั้น บทว่า “ธรรมเหล่านั้น” คือ สัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ ก็เพราะการละอกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้วและยังไม่เกิดขึ้น และการยังกุศลธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้นให้เกิดขึ้นและให้บริบูรณ์ ย่อมมีแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในศีลมีอาชีวะเป็นที่ ๘ และสัมมาสติที่ทำลายสุภสัญญาเป็นต้นในกายเป็นต้น ย่อมมีแก่บุคคลผู้ตั้งอยู่ในสัมมาวายามะเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “สัมมาอาชีวะ...เป็นที่ตั้ง” ศีลอันเป็นประธานคือปาติโมกขสังวร และศีลที่สำเร็จด้วยศรัทธา จึงกล่าวว่า “ศีลนั้นเป็นที่ตั้งแห่งศีล” เตสนฺติ กายวจีกมฺมานํ. กมฺมปจฺจยตายาติ กุสลกมฺมเหตุกตาย. บทว่า “ของธรรมเหล่านั้น” คือ ของกายกรรมและวจีกรรม บทว่า “เพราะความเป็นปัจจัยแห่งกรรม” คือ เพราะความเป็นเหตุแห่งกุศลกรรม ปทตฺโถ จ วุตฺตนเยนาติ ‘‘มนนโต อารมฺมณวิชานนโต’’ติอาทินา. และอรรถบทก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว คือ โดยนัยว่า “เพราะการนึกคิด เพราะการรู้อารมณ์” เป็นต้น อยํ อาวฏฺโฏติ อยํ สภาควิสภาคธมฺมาวฏฺฏนวเสน อาวฏฺโฏ. เอตฺถ หิ กุสลมูลสมฺมตฺตมคฺคาทินิทฺธารณา สภาคธมฺมาวฏฺฏนา. อวิชฺชาภวตณฺหานํ นิทฺธารณา วิสภาคธมฺมาวฏฺฏนา. บทว่า “การหมุนเวียนนี้” คือ การหมุนเวียนนี้โดยการหมุนเวียนแห่งธรรมที่เป็นส่วนเหมือนและส่วนต่างกัน ในที่นี้ การกำหนดกุศลมูล สัมมัตตมรรคเป็นต้น เป็นการหมุนเวียนแห่งธรรมที่เป็นส่วนเหมือนกัน การกำหนดอวิชชา ภพ ตัณหา เป็นการหมุนเวียนแห่งธรรมที่เป็นส่วนต่างกัน วิภตฺติหาเร ปทฏฺฐานภูมิวิภาคา วุตฺตนยา, สุวิญฺเญยฺยา จาติ ธมฺมวิภาคเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘นยิท’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘นยิทํ ยถารุตวเสน คเหตพฺพ’’นฺติ สุตฺตสฺส เนยฺยตฺถตํ วตฺวา ‘‘โยหี’’ติอาทินา ตํ วิวรติ. ‘‘ทุกฺขเมว อนฺเวตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ยตฺถ กตฺถจิ หิเตสิตา กุสลเมวาติ? นยิทมีทิสํ สนฺธาย วุตฺตํ, อธมฺมํ ปน ธมฺโมติ, ธมฺมญฺจ ปน [Pg.104] อธมฺโมติ ทีปเนน โลกสฺส สพฺพานตฺถพีชภูเตสุ สกลหิตสุขุปายปฏิกฺเขปเกสุ ติตฺถกเรสุ อสนฺตคุณสมฺภาวนวเสน ปวตฺตมิจฺฉาธิโมกฺขํ สนฺธาย วุตฺตํ. โย หิ โลเก อปฺปมตฺตกมฺปิ ปุญฺญํ กาตุกามํ ปาปิกํ ทิฏฺฐึ นิสฺสาย ปฏิพาหติ, โสปิ คารยฺโห, กิมงฺคํ ปน อริยวินเย สมฺมาปฏิปตฺตึ ปฏิพาหนฺเตสูติ ทุกฺขผลาว ตตฺถ สมฺภาวนาปสํสา ปยิรุปาสนา. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘น โข อหํ, โมฆปุริส, อรหตฺตสฺส มจฺฉรายามิ, อปิจ ตุยฺเหเวตํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ…เป… ทีฆรตฺตํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๗), ‘‘โย นินฺทิยํ ปสํสติ (สุ. นิ. ๖๖๓; สํ. นิ. ๑.๑๘๐, ๑๘๑; อ. นิ. ๔.๓; เนตฺติ. ๙๒), สพฺพสฺสาปิ อนตฺถสฺส มูลํ พาลูปเสวนา’’ติ จ. ในวิภัตติหาร การจำแนกภูมิที่เป็นที่ตั้งแห่งบทเป็นไปตามนัยที่กล่าวแล้ว และเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย จึงแสดงการจำแนกธรรมเท่านั้นแล้วกล่าวว่า “นั่นไม่ใช่” เป็นต้น ในบทนั้น ท่านกล่าวความเป็นสูตรที่มีเนื้อความต้องไขความว่า “นั่นไม่พึงถือเอาตามเสียงที่เปล่งออกมา” แล้วจึงอธิบายด้วยบทว่า “บุคคลใด” เป็นต้น เหตุใดจึงกล่าวว่า “ความทุกข์เท่านั้นย่อมติดตามไป” ก็ความปรารถนาดีในที่ใดที่หนึ่ง ย่อมเป็นกุศลมิใช่หรือ? ไม่ได้กล่าวหมายถึงสิ่งเช่นนี้ แต่กล่าวหมายถึงความน้อมใจเชื่อผิดที่เกิดขึ้นโดยการสำคัญคุณที่ไม่มีอยู่ในพวกเดียรถีย์ ผู้เป็นที่ตั้งแห่งเมล็ดพันธุ์แห่งความไม่เป็นประโยชน์ทั้งปวงของโลก ผู้ปฏิเสธซึ่งอุบายแห่งประโยชน์และความสุขทั้งปวง โดยการแสดงว่า อธรรมเป็นธรรม และธรรมเป็นอธรรม บุคคลใดในโลกปรารถนาจะทำบุญแม้เพียงเล็กน้อย แต่กลับขัดขวางโดยอาศัยทิฏฐิอันชั่วร้าย บุคคลนั้นก็ควรถูกตำหนิ จะกล่าวอะไรถึงผู้ที่ขัดขวางสัมมาปฏิปทาในอริยวินัยเล่า? เพราะฉะนั้น การสำคัญ การสรรเสริญ การเข้าไปคบหาในที่นั้น ย่อมมีผลเป็นทุกข์เท่านั้น ดังที่ตรัสไว้ว่า “ดูก่อนโมฆบุรุษ เราไม่ได้ตระหนี่ในพระอรหัต แต่ทิฏฐิอันชั่วร้ายของท่านนี้...ย่อมเป็นไปเพื่อความไม่เป็นประโยชน์ เพื่อความทุกข์ตลอดกาลนาน” (ที. นิ. 3.7) และ “ผู้ใดสรรเสริญสิ่งที่ควรติ (สุ. นิ. 663; สํ. นิ. 1.180, 181; อ. นิ. 4.3; เนตติ. 92) การคบหาคนพาลเป็นรากเหง้าแห่งความไม่เป็นประโยชน์ทั้งปวง” อิทญฺหิ สุตฺตนฺติ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา…เป…ปท’’นฺติ (ธ. ป. ๑, ๒) ปฐมํ คาถํ สนฺธาย วทติ. เอตสฺสาติ สํวณฺณิยมานสุตฺตสฺส. บทว่า “สูตรนี้” คือ กล่าวหมายถึงคาถาแรกว่า “มโนปุพพังคมา...เป็นต้น” (ธ.ป. 1, 2) บทว่า “ของสูตรนั้น” คือ ของสูตรที่กำลังอธิบาย กิจฺจปญฺญตฺตีติ อธิปติปจฺจยสงฺขาตสฺส กิจฺจสฺส ปญฺญาปนํ. ปธานปญฺญตฺตีติ ปธานภาวสฺส ปญฺญาปนา. สหชาตปญฺญตฺตีติ เตสํ ธมฺมานํ มนสา สหภาวปญฺญาปนา. บทว่า “การบัญญัติหน้าที่” คือ การบัญญัติหน้าที่อันนับว่าเป็นอธิปติปัจจัย บทว่า “การบัญญัติความเป็นประธาน” คือ การบัญญัติความเป็นประธาน บทว่า “การบัญญัติความเป็นสหชาติ” คือ การบัญญัติความเป็นสหชาติของธรรมเหล่านั้นกับใจ มหาภูตาตีติ อิติสทฺโท อาทิอตฺโถ, เตน มหาภูตาวินาภาวี สพฺโพ รูปธมฺโม สงฺคยฺหติ. บทว่า “มหาภูต” นี้ อิติสัทท์มีความหมายว่า “เป็นต้น” ด้วยบทนั้น รูปธรรมทั้งปวงที่แยกจากมหาภูตไม่ได้ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าไว้ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา’’ติ สมาสปเท ‘‘มโน’’ติ ปทํ ตทวยวมตฺตนฺติ อาห ‘‘เนว ปทสุทฺธี’’ติ. เตเนวาห ‘‘มโนปุพฺพงฺคมาติ ปทสุทฺธี’’ติ. ‘‘ฉายาว อนปายินี’’ติ อิทํ สุขานุคมสฺส อุทาหรณมตฺตํ, น ยถาธิปฺเปตตฺถปริสมาปนํ. ‘‘สุขมนฺเวตี’’ติ ปน ยถาธิปฺเปตตฺถปริสมาปนนฺติ วุตฺตํ ‘‘ปทสุทฺธิ เจว อารมฺภสุทฺธิ จา’’ติ. ในบทสมาสว่า "มโนปุพฺพงฺคมา" บทว่า "มโน" เป็นเพียงส่วนหนึ่งของบทนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่บริสุทธิ์ในบท" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มโนปุพฺพงฺคมา" เป็นบทที่บริสุทธิ์ คำว่า "เงาไม่จากไป" นี้เป็นเพียงตัวอย่างของการติดตามมาซึ่งความสุข ไม่ใช่การทำให้ความหมายที่มุ่งหมายสำเร็จบริบูรณ์ ส่วนคำว่า "ความสุขย่อมติดตามไป" นั้น เป็นการทำให้ความหมายที่มุ่งหมายสำเร็จบริบูรณ์ จึงกล่าวว่า "เป็นความบริสุทธิ์แห่งบทและเป็นความบริสุทธิ์แห่งการเริ่มต้น" เอกตฺตตาติ มโนปุพฺพงฺคมาทิสามญฺญํ สนฺธาย วทติ. เอวํ เสเสสุปิ. เวมตฺตตา ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา’’ติอาทินา สามญฺญโต วุตฺตธมฺเม ปสาโท ธารณาย นิวตฺเตตฺวา ปสนฺนสงฺขาเต วิเสเส อวฏฺฐาปนโต. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ปสาโท สิเนหสภาโว, อสฺสทฺธิยํ วิย ลูขสภาวํ โทสํ วิโนเทตีติ อาห ‘‘พฺยาปาทวิกฺขมฺภนโต’’ติ. พหิทฺธาติ สทฺเธยฺยวตฺถุํ สนฺธายาห. โอกปฺปนโตติ อารมฺมณํ อนุปวิสิตฺวา อนุปกฺขนฺทิตฺวา สทฺทหนโต. คำว่า "เอกัตตตา" (ความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน) หมายถึงความทั่วไปของ "มโนปุพฺพงฺคมา" เป็นต้น ในบทที่เหลือก็เช่นกัน คำว่า "เวมัตตตา" (ความเป็นต่างกัน) คือการที่ความเลื่อมใสในธรรมที่กล่าวโดยทั่วไปว่า "มโนปุพฺพงฺคมา" เป็นต้น ถูกยับยั้งด้วยการทรงจำ และไม่ตั้งมั่นอยู่ในลักษณะพิเศษที่เรียกว่า "ผู้เลื่อมใส" ในบทที่เหลือก็มีนัยนี้เช่นกัน ความเลื่อมใสมีสภาพเป็นความรัก ย่อมกำจัดโทษที่มีสภาพหยาบกระด้างเหมือนความไม่เชื่อ จึงกล่าวว่า "เพราะข่มพยาบาทได้" คำว่า "ภายนอก" หมายถึงวัตถุที่ควรเชื่อ คำว่า "โอกัปปนโต" (เพราะน้อมเข้าไป) คือเพราะเชื่อโดยการน้อมเข้าไป โดยการแล่นเข้าไปในอารมณ์ เทยฺยธมฺมาทโยติ [Pg.105] เอตฺถ อาทิสทฺเทน สํเวคหิโรตฺตปฺปกสิณมณฺฑลาทโย สงฺคยฺหนฺติ. อิฏฺฐารมฺมณาทโยติ อาทิสทฺเทน อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมณา, ทฺวารธมฺมา, มนสิกาโรติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตถา ผสฺโสติ ยถา เวทนาทีนํ อิฏฺฐารมฺมณาทโย ปจฺจโย, เอวํ ผสฺโสปีติ ปจฺจยตาสามญฺญเมว อุปสํหรติ ตถา-สทฺโท. เวทนาทีนนฺติ หิ เวทนาทโย ตโย ขนฺธา คหิตา. วิญฺญาณสฺส เวทนาทโยติ นามรูปํ สนฺธาย วทติ. ในคำว่า "เทยฺยธมฺมาทโย" (ทานวัตถุเป็นต้น) ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์สังเวคะ หิริ โอตตัปปะ กสิณมณฑล เป็นต้น ในคำว่า "อิฏฺฐารมฺมณาทยโย" (อารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น) ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นี้ พึงทราบว่าสงเคราะห์อารมณ์ที่น่าปรารถนาและเป็นกลาง ธรรมที่เป็นทวาร มนสิการ เป็นต้น คำว่า "ผัสสะก็เช่นกัน" (Tathā phasso) คำว่า "เช่นกัน" (tathā) ย่อมประมวลมาซึ่งความเป็นปัจจัยโดยทั่วไปเท่านั้น เหมือนอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้นเป็นปัจจัยของเวทนาเป็นต้น ฉันใด ผัสสะก็ฉันนั้น ในคำว่า "เวทนาเป็นต้น" นั้น ย่อมถือเอาขันธ์สามคือเวทนาเป็นต้น คำว่า "เวทนาเป็นต้นของวิญญาณ" หมายถึงนามรูป ‘‘สีลมยสฺส อโทโส ปทฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ ขนฺติปธานตฺตา สีลสฺส. อธิฏฺฐาตีติ อนุยุญฺชติ อุปฺปาเทติ. โสติ เอวํ กุสลจิตฺตํ ภาเวนฺโต. ‘‘อนุปฺปนฺนาน’’นฺติอาทินา ภาวนาปหานสมาโรปนานิ ทสฺเสนฺโต นิพฺเพธภาคิยวเสน คาถาย อตฺถํ วิจินิตฺวา สมาโรเปติ, เอวมฺปิ สกฺกา โยเชตุนฺติ วาสนาภาคิยวเสน ปทฏฺฐานนิทฺเทเส อุทาหรียติ. ที่กล่าวว่า "อโทสะเป็นปทัฏฐานของบุญกิริยาวัตถุอันสำเร็จด้วยศีล" นั้น เพราะศีลมีขันติเป็นประธาน คำว่า "อธิฏฺฐาติ" (ตั้งมั่น) คือประกอบเนืองๆ ให้เกิดขึ้น คำว่า "โส" (เขา) คือผู้เจริญกุศลจิตอย่างนี้ ด้วยคำว่า "อนุปฺปนฺนานํ" (ธรรมที่ยังไม่เกิด) เป็นต้น แสดงการยกขึ้นแสดงซึ่งภาวนาและการละเสีย แล้วพิจารณาความหมายของคาถาโดยส่วนแห่งนิพเพธภาคิยะ แล้วยกขึ้นแสดง หรือกล่าวว่า "พึงประกอบอย่างนี้ก็ได้" โดยส่วนแห่งวาสนาภาคิยะ ในการแสดงปทัฏฐาน เอวํ ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ คาถาย วเสน หารสมฺปาตโยชนาวิธึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ คาถานฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา ททโต ปุญฺญ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ภาวนามยนฺติ ปญฺญาภาวนามยํ. เมื่อแสดงวิธีประกอบหารสัมปาตะโดยอาศัยคาถาว่า "มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา" อย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อจะแสดงด้วยคาถาอื่น จึงกล่าวคำว่า "ตถา ททโต ปุญฺญํ" (บุญของผู้ให้ก็เช่นกัน) เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "ภาวนามัย" คือปัญญาอันสำเร็จด้วยภาวนา ‘‘อโลโภ กุสลมูล’’นฺติอาทิ ทานาทีนํ อโลภาทิปธานตฺตา วุตฺตํ, สพฺพตฺถ จ ‘‘วุตฺต’’นฺติ ปทํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. เตสนฺติ ราคาทีนํ. นิสฺสรณนฺติ จ ปรินิพฺพานเมว สนฺธาย วทติ. ที่กล่าวว่า "อโลภะเป็นกุศลมูล" เป็นต้นนั้น เพราะทานเป็นต้นมีอโลภะเป็นต้นเป็นประธาน และพึงนำบทว่า "กล่าวแล้ว" มาประกอบในที่ทั้งปวง คำว่า "ของเหล่านั้น" คือของราคะเป็นต้น คำว่า "นิสสรณะ" (เครื่องสลัดออก) นั้น หมายถึงพระปรินิพพานเท่านั้น ปริจฺจาคสีโล อโลภชฺฌาสโย กาเมสุ อาทีนวทสฺสาวี สมฺมเทว สีลํ ปริปูเรตีติ อาห ‘‘ททโต…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ. อิธ โอฬาริกา นาม กิเลสา วีติกฺกมาวตฺถานํ, ตปฺปหานํ ตทงฺคปฺปหาเนน เวทิตพฺพํ. มชฺฌิมานนฺติ ปริยุฏฺฐานาวตฺถานํ. สุขุมานนฺติ อนุสยาวตฺถานํ. กตาวีภูมิ นฺติ ขีณาสวภูมึ. ผู้มีปกติสละ มีอัธยาศัยในอโลภะ เห็นโทษในกาม ย่อมบำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์โดยชอบ จึงกล่าวว่า "ของบุคคลผู้ให้...เป็นต้น...เป็นปทัฏฐาน" ในที่นี้ กิเลสที่ชื่อว่าโอฬาริกะ (หยาบ) คือกิเลสในขั้นล่วงละเมิด พึงทราบว่าการละกิเลสเหล่านั้นเป็นการละด้วยตทังคปหาน คำว่า "มัชฌิมะ" (ปานกลาง) คือกิเลสในขั้นปริยุฏฐาน (กลุ้มรุม) คำว่า "สุขุมะ" (ละเอียด) คือกิเลสในขั้นอนุสัย (นอนเนื่อง) คำว่า "กตาวีภูมิ" (ภูมิที่ทำกิจเสร็จแล้ว) คือภูมิของพระขีณาสพ ททโตติ มคฺคสหคเตน อโลเภน สเทวกสฺส โลกสฺส อภยทานํ ททโต. ปุญฺญนฺติ โลกุตฺตรกุสลํ. สํยมโตติ มคฺคปริยาปนฺเนหิ สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีเวหิ ทิฏฺเฐกฏฺฐาทิสํกิเลสโต มคฺคสํยเมน สํยมนฺตสฺส. เวรนฺติ ปาณาติปาตาทิปาปํ. กุสโลติ มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา กุสโล วิจกฺขโณ. ชหาติ ปาปกนฺติ เตหิ เตหิ มคฺเคหิ ตํ ตํ ปหาตพฺพํ ปาปธมฺมํ โอธิโส ชหาติ สมุจฺฉินฺทติ. เตนาห ‘‘มคฺโค วุตฺโต’’ติ. คำว่า "ททโต" (ผู้ให้) คือผู้ให้อภัยทานแก่โลกพร้อมทั้งเทวดาด้วยอโลภะที่สหรคตด้วยมรรค คำว่า "บุญ" คือโลกุตรกุศล คำว่า "สํยมาโต" (เพราะสำรวม) คือเพราะสำรวมด้วยมรรคสังวรจากกิเลสมีทิฏฐิเอกัฏฐะเป็นต้น ด้วยสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ ที่สงเคราะห์เข้าในมรรค คำว่า "เวร" คือบาปมีปาณาติบาตเป็นต้น คำว่า "กุสโล" (ผู้ฉลาด) คือผู้ฉลาด ผู้เฉลียวฉลาดด้วยสัมมาทิฏฐิอันเป็นมรรค คำว่า "ย่อมละบาป" คือย่อมละ ย่อมถอนบาปธรรมที่พึงละนั้นๆ เป็นส่วนๆ ด้วยมรรคเหล่านั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มรรคกล่าวแล้ว" ‘‘ททโต’’ติอาทินา [Pg.106] ปุพฺเพ อวิภาเคน กุสลมูลานิ อุทฺธฏานีติ อิทานิ วิภาเคน ตานิ อุทฺธรนฺโต ‘‘โลกิยกุสลมูล’’นฺติอาทิมาห. เมื่อกุศลมูลทั้งหลายถูกยกขึ้นโดยไม่จำแนกไว้ก่อนด้วยคำว่า 'ททโต' เป็นต้น บัดนี้ เมื่อจะยกกุศลมูลเหล่านั้นขึ้นโดยจำแนก จึงกล่าวคำว่า 'โลกิยกุศลมูล' เป็นต้น ปุถุชฺชนภูมิ เสกฺขภูมิ ทสฺสิตา ปหานสฺส วิปฺปกตภาวทีปนโต. อเสกฺขภูมิ ทสฺสิตา อนุปาทาปรินิพฺพานทีปนโต. ภูมิของปุถุชนและภูมิของพระเสกขะถูกแสดงแล้ว เพราะแสดงความเป็นไปของการละ (ปหานะ) ที่ยังไม่เสร็จสิ้น ภูมิของพระอเสกขะถูกแสดงแล้ว เพราะแสดงอนุปาทาปรินิพพาน สคฺคคามินี ปฏิปทา ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติ. ปฏิปทาที่นำไปสู่สวรรค์ คือบุพภาคปฏิปทา ปุญฺเญ กถิเต ปุญฺญผลมฺปิ กถิตเมว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ททโต…เป… เทสนมาหา’’ติ. สจฺจกมฺมฏฺฐาเนน วินา สํกิเลสปฺปหานํ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กุสโล…เป… เทสนมาหา’’ติ. เมื่อบุญถูกกล่าวแล้ว แม้ผลของบุญก็ชื่อว่าถูกกล่าวแล้วด้วย จึงกล่าวว่า 'ททโต...เป... เทสนมาห' (ทรงแสดงเทศนาว่า ของบุคคลผู้ให้... เป็นต้น) เมื่อแสดงว่าการละกิเลสย่อมไม่มีหากปราศจากสัจจกัมมัฏฐาน จึงกล่าวว่า 'กุสโล...เป... เทสนมาห' (ทรงแสดงเทศนาว่า ผู้ฉลาด... เป็นต้น) เวรสทฺโท อทินฺนาทานาทิปาปธมฺเมสุปิ นิรุฬฺโหติ วุตฺตํ ‘‘เอวํ สพฺพานิปิ สิกฺขาปทานิ วิตฺถาเรตพฺพานี’’ติ. ทฺเวปิ วิมุตฺติโย เสกฺขาเสกฺขวิมุตฺติโย, สอุปาทิเสสอนุปาทิเสสวิมุตฺติโย จ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘นิพฺพุโตติ ทฺเว นิพฺพานธาตุโย’’ติอาทิ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๗๖). คำว่า เวร ย่อมใช้ได้แม้ในบาปธรรมมีอทินนาทานเป็นต้น จึงกล่าวว่า 'พึงขยายสิกขาบททั้งปวงอย่างนี้' วิมุตติทั้งสองอย่าง คือ เสกขวิมุตติและอเสกขวิมุตติ และสอุปาทิเสสวิมุตติและอนุปาทิเสสวิมุตติ เพราะพระองค์จักตรัสอย่างนั้นว่า 'นิพฺพุโตติ เทฺว นิพฺพานธาตุโย' (คำว่า นิพพุตะ คือนิพพานธาตุ ๒ อย่าง) เป็นต้น (เนตติ. อรรถ. 76) การณูปจาเรน, การณคฺคหเณน วา ผลํ คหิตนฺติ อาห ‘‘ทฺเว สุคติโย’’ติอาทิ. วฏฺฏวิวฏฺฏสมฺปตฺติโย อิมิสฺสา เทสนาย ผลํ, ตสฺส ทานํ สีลํ ภาวนา อุปาโย, ‘‘สมฺปตฺติทฺวยํ อิจฺฉนฺเตน ทานาทีสุ อปฺปมตฺเตน ภวิตพฺพ’’นฺติ อยเมตฺถ ภควโต อาณตฺตีติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘ผลาทีนิ ยถารหํ เวทิตพฺพานี’’ติ. ด้วยการอุปจาระโดยเหตุ หรือด้วยการถือเอาเหตุ ย่อมถือเอาผล จึงกล่าวว่า 'สุคติ ๒ อย่าง' เป็นต้น ความสมบัติในวัฏฏะและวิวัฏฏะเป็นผลของเทศนานี้ ทาน ศีล ภาวนา เป็นอุบายของผลนั้น พระพุทธองค์ทรงมีพระบัญชาในที่นี้ว่า 'ผู้ปรารถนาสมบัติ ๒ อย่าง พึงเป็นผู้ไม่ประมาทในทานเป็นต้น' จึงกล่าวหมายถึงความหมายนี้ว่า 'พึงทราบผลเป็นต้นตามสมควร' วิจโยติ วิจยหารสมฺปาโต, โส วุจฺจตีติ อตฺโถ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ. ‘‘ติวิธมฺปิ ทานมย’’นฺติอาทินา ปทตฺถวิจยํ ทสฺเสติ, เตน อสฺสาทาทโย, อิตเร จ วิจยหารปทตฺถา อตฺถโต วิจิตา เอว โหนฺตีติ. รูปาทิอารมฺมณสฺส ปริจฺจาโค วุตฺโตติ สมฺพนฺโธ. สพฺโพติ สกโล อนวเสสโต กิจฺจสฺส วุตฺตตฺตา. คำว่า วิจยะ คือวิจยหารสัมปาตะ ความว่า วิจยหารนั้นถูกกล่าวแล้ว นัยนี้มีในบทอื่นต่อจากนี้ไปเช่นกัน ด้วยคำว่า 'ทานมัยทั้ง ๓ อย่าง' เป็นต้น ย่อมแสดงการพิจารณาเนื้อความแห่งบท (ปทัตถวิจยะ) ด้วยเหตุนั้น อัสสาทะเป็นต้น และเนื้อความแห่งบทของวิจยหารอื่นๆ ย่อมเป็นอันถูกพิจารณาโดยอรรถนั่นเอง การสละอารมณ์มีรูปเป็นต้นถูกกล่าวแล้ว นี้เป็นความสัมพันธ์กัน คำว่า ทั้งหมด คือทั้งหมดโดยไม่เหลือ เพราะกล่าวถึงกิจโดยไม่เหลือ ทานาภิรตสฺส จาคาธิฏฺฐานํ ปาริปูรึ คจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘ททโต…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ. วิรติสจฺเจ, วจีสจฺเจ จ ติฏฺฐโต สจฺจาธิฏฺฐานํ ปาริปูรึ คจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘สํยม…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ. โกสลฺลโยคโต จ ปาปปฺปหานโต จ ปญฺญาปาริปูรึ คจฺฉตีติ วุตฺตํ ‘‘กุสโล…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ. อนวเสสราคาทีสุ ปหีเนสุ อุปสโม อุปฏฺฐิโต นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ราค…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ. จาคาธิษฐานของผู้ยินดีในการให้ ย่อมถึงความบริบูรณ์ จึงกล่าวว่า 'ททโต...เป... ปทฏฺฐานํ' (ของบุคคลผู้ให้... เป็นต้น เป็นปทัฏฐาน) สัจจาธิษฐานของผู้ตั้งอยู่ในวิรติสัจจะและวจีสัจจะ ย่อมถึงความบริบูรณ์ จึงกล่าวว่า 'สํยมา...เป... ปทฏฺฐานํ' (ของบุคคลผู้สำรวม... เป็นต้น เป็นปทัฏฐาน) ปัญญาธิษฐาน ย่อมถึงความบริบูรณ์เพราะประกอบด้วยความฉลาดและเพราะละบาปได้ จึงกล่าวว่า 'กุสโล...เป... ปทฏฺฐานํ' (ของบุคคลผู้ฉลาด... เป็นต้น เป็นปทัฏฐาน) เมื่อราคะเป็นต้นถูกละได้โดยไม่เหลือ ความสงบ (อุปสมะ) ย่อมชื่อว่าปรากฏขึ้น จึงกล่าวว่า 'ราค...เป... ปทฏฺฐานํ' (ของราคะ... เป็นต้น เป็นปทัฏฐาน) กุสโลติ [Pg.107] ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน โกสลฺลสมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตาติ อาห ‘‘กุสโล…เป… มคฺคงฺคาทิภาเวน เอกลกฺขณตฺตา’’ติ. อาทิสทฺเทน โพธิปกฺขิยภาวาทึ สงฺคณฺหาติ. เขเปตพฺพภาเวนาติ ปหาตพฺพภาเวน. คำว่า กุสโล (ผู้ฉลาด) คือสัมมาทิฏฐิอันเป็นความฉลาดถูกกล่าวโดยบุคคลลาธิษฐาน จึงกล่าวว่า 'กุสโล...เป... มคฺคงฺคาทิภาเวน เอกลกฺขณตฺตา' (ผู้ฉลาด... เป็นต้น เพราะมีลักษณะเป็นอันเดียวกันโดยความเป็นองค์แห่งมรรคเป็นต้น) ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์ความเป็นโพธิปักขิยธรรมเป็นต้น คำว่า ด้วยความเป็นสิ่งที่พึงให้สิ้นไป คือด้วยความเป็นสิ่งที่พึงละ อเวรตนฺติ อสปตฺตตํ. กุสลธมฺเมหีติ อนวชฺชธมฺเมหิ, ผลนิพฺพาเนหีติ อธิปฺปาโย. ทานสฺส มหปฺผลตา, สีลาทิคุเณหิ สตฺถุ อนุตฺตรทกฺขิเณยฺยภาโว, อนุปาทาปรินิพฺพานนฺติ อิเมสํ ปจฺจเวกฺขณา อิมสฺส ทานสฺส นิทานนฺติ อยมตฺโถ ปาฬิยํ นิรุฬฺโหว. นิพฺพจนนิทานสนฺธโย สุวิญฺเญยฺยาวาติ อาห ‘‘นิพฺพจนนิทานสนฺธโย วตฺตพฺพา’’ติ. คำว่า อเวรตา (ความไม่มีเวร) คือความเป็นผู้ไม่มีศัตรู คำว่า ด้วยกุศลธรรมทั้งหลาย คือด้วยธรรมที่ไม่มีโทษ อธิบายว่า ด้วยผลและนิพพาน ความเป็นทานที่มีผลมาก ความที่พระศาสดาทรงเป็นทักขิไณยบุคคลอันยอดเยี่ยมด้วยคุณมีศีลเป็นต้น และอนุปาทาปรินิพพาน การพิจารณาธรรมเหล่านี้เป็นเหตุ (นิทาน) ของทานนี้ ความหมายนี้ย่อมปรากฏชัดในพระบาลี นิพพจนะ นิทาน และสนธิทั้งหลายเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย จึงกล่าวว่า 'พึงกล่าวถึงนิพพจนะ นิทาน และสนธิทั้งหลาย' ปฏิปกฺขนิทฺเทเสน สมุทโยติ เทสนตฺถํ ปฏิปกฺขนิทฺเทสเนน นิทฺธาริโต อยํ มจฺฉริยาทิสํกิเลสปกฺขิโก สมุทโย. อโลเภน…เป… ทานาทีหีติ เยหิ อโลภาทีหิ ทานาทโย ธมฺมา สมฺภวนฺติ, ตานิ ทานาทิคฺคหเณเนว คหิตานีติ กุสลมูลานิ นิทฺธาเรติ ‘‘อิมานิ ตีณิ กุสลานี’’ติ. เตสนฺติ กุสลมูลานํ. เพื่อแสดงเทศนาว่า สมุทัยนี้เป็นฝ่ายกิเลสมีมัจฉริยะเป็นต้น ซึ่งถูกกำหนดด้วยการแสดงฝ่ายตรงข้าม ด้วยคำว่า อโลเภน...เป... ทานาทีหิ (ด้วยอโลภะ... เป็นต้น... ด้วยทานเป็นต้น) คือธรรมมีทานเป็นต้นเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้นด้วยอโลภะเป็นต้นเหล่านั้น กุศลมูลเหล่านั้นถูกกำหนดด้วยการถือเอาทานเป็นต้นนั่นเองว่า 'กุศล ๓ ประการเหล่านี้' คำว่า เตสํ (ของเหล่านั้น) คือของกุศลมูลทั้งหลาย ภยเหตุ เทติ ปณฺณาการาทิวเสน. ราคเหตุ เทติ สภาควตฺถุสฺส. อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ เทติ ลญฺชาทิวเสน. อนุกมฺปนฺโต วา กรุณาเขตฺเต. อปจยมาโน คุณเขตฺเต, อุปการเขตฺเต วา. ภยูปรโตติ ภเยน โอรโต. เตน ตถารูเปน สํยเมน เวรํ น จิยเตว. เอวํ สพฺพสฺส อกุสลสฺส ปาปโก วิปาโกติ โยชนา. ให้เพราะเหตุแห่งความกลัว โดยเป็นเครื่องบรรณาการเป็นต้น ให้เพราะเหตุแห่งความกำหนัด ในวัตถุที่เสมอกัน ให้เพราะเหตุแห่งอามิสเล็กน้อย โดยเป็นสินบนเป็นต้น หรือให้โดยอนุเคราะห์ ในเขตแห่งความกรุณา หรือให้โดยเคารพ ในเขตแห่งคุณ หรือในเขตแห่งอุปการะ คำว่า ภยูปราโต คือผู้เว้นเพราะความกลัว ด้วยความสำรวมเช่นนั้น เวรย่อมไม่สั่งสมเลย การประกอบความว่า 'วิบากของอกุศลทั้งปวงเป็นบาป' ดังนี้ ‘‘ททโต’’ติอาทินา ยถา ทานปฏิกฺเขเปน ปริวตฺตนํ ทสฺสิตํ, เอวํ ปหานปฏิกฺเขเปนปิ ปริวตฺตนํ ทสฺเสตพฺพนฺติ วุตฺตํ ‘‘อกุสโล ปน น ชหาตี’’ติ. คำว่า 'ททโต' เป็นต้น แสดงการผันแปรด้วยการปฏิเสธทานฉันใด พึงแสดงการผันแปรด้วยการปฏิเสธการละฉันนั้นด้วย จึงกล่าวว่า 'แต่อกุศลย่อมไม่ละ' กมฺมผลํ สทฺทหนฺโต ทานกิริยายํ ปทหนฺโต เยน วิธินา ทานํ ทาตพฺพํ, ตตฺถ สตึ อุปฏฺฐเปนฺโต จิตฺตํ สมาทหนฺโต สมฺมาทิฏฺฐึ ปุรกฺขโรนฺโต ทาเน สมฺมาปฏิปนฺโน โหตีติ อาห ‘‘ทานํ นาม…เป… โหตี’’ติ. ผู้เชื่อกรรมและผลของกรรม พากเพียรในการให้ทาน ตั้งสติในวิธีที่พึงให้ทาน ตั้งจิตมั่น มีสัมมาทิฏฐิเป็นประธาน ย่อมเป็นผู้ปฏิบัติชอบในการให้ทาน จึงกล่าวว่า 'ทานชื่อว่า...เป... ย่อมเป็น' ภาวนาปหานสมาโรปนานิ ปาฬิยํ สรูปโต วิญฺญายนฺตีติ ปทฏฺฐานเววจนสมาโรปนานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ สีลสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยํ. อญฺญญฺจ ยเทตฺถ อตฺถโต น วิภตฺตํ, ตํ วุตฺตนยตฺตา, อุตฺตานตฺถตฺตา จาติ เวทิตพฺพํ. การเจริญ การละ และการยกขึ้นตั้งไว้ ย่อมรู้ได้โดยสภาวะในพระบาลี เพื่อแสดงการยกขึ้นตั้งไว้ซึ่งบทตั้งและคำไวพจน์ จึงกล่าวว่า 'นั้นเป็นบทตั้งของศีล' เป็นต้น ซึ่งเป็นสิ่งที่รู้ได้ง่าย ส่วนสิ่งอื่นใดในที่นี้ที่ไม่ได้จำแนกโดยอรรถ พึงทราบว่าเพราะเป็นนัยที่กล่าวมาแล้ว และเพราะเป็นอรรถที่ตื้น หารสมฺปาตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายหารสัมปาตวาระ จบแล้ว นยสมุฏฺฐานวารวณฺณนา คำอธิบายวาระแห่งการเกิดขึ้นของนัย (นยสมุฏฐานวาระ) ๗๙. ‘‘วิสยเภทโต’’ติ [Pg.108] สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต วิวริตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ นยโตติ นยคฺคาหโต. น หิ ปฏิเวธญาณํ วิย วิปสฺสนาญาณํ ปจฺจกฺขโต ปวตฺตตีติ. อนุพุชฺฌิยมาโนติ อภิสมยญาณสฺส อนุรูปํ พุชฺฌิยมาโน. ยถา เอกปฏิเวเธเนว มคฺคญาณํ ปวตฺตติ, เอวํ ตทนุจฺฉวิกํ วิปสฺสนาญาเณน คยฺหมาโนติ อตฺโถ. เอวญฺจ กตฺวา นนฺทิยาวฏฺฏาทีนํ ติณฺณํ อตฺถนยภาโว สมตฺถิโต โหตีติ. ตถา หิ อตฺถวิเสสสรูปตาย ตโย นยา ‘‘สุตฺตตฺโถ’’ติ วุตฺตา, ปทตฺถวิจารภาเวปิ ปน หารา ‘‘พฺยญฺชนวิจโย’’ติ. ยทิ เอวํ กถํ ตโยติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปฏิวิชฺฌนฺตานํ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ เอกเมโก สํกิเลสโวทานานํ วิภาคโต ทฺวิสงฺคโหติ โยชนา. จตุฉอฏฺฐทิโส จาติ น ปจฺเจกํ เต นนฺทิยาวฏฺฏาทโย จตุฉอฏฺฐทิสา, อถ โข ยถากฺกมนฺติ. ‘‘เอว’’นฺติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส นิคมนํ. ๗๙. เพื่อขยายความหมายที่กล่าวโดยย่อว่า "วิสัยเภทโต" ให้พิสดาร จึงกล่าวว่า "ยถา หิ" เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "นยโต" คือด้วยการถือเอาโดยนัย เพราะวิปัสสนาญาณย่อมไม่เป็นไปโดยประจักษ์เหมือนปฏิเวธญาณ คำว่า "อนุพุชฌิยมาโน" คือรู้ตามสมควรแก่อภิสมยญาณ ความว่า เหมือนมรรคญาณย่อมเป็นไปด้วยการแทงตลอดเพียงครั้งเดียวฉันใด วิปัสสนาญาณก็ถูกถือเอาโดยสมควรแก่การแทงตลอดนั้นฉันนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ ความเป็นอรรถนัย ๓ ประการของนันทิยาวัฏฏะเป็นต้น ย่อมสำเร็จ เพราะนัย ๓ ประการนั้น มีลักษณะเป็นอรรถพิเศษ จึงเรียกว่า "สุตตัตถะ" ส่วนหาระทั้งหลาย แม้มีสภาพเป็นการพิจารณาบท ก็เรียกว่า "พยัญชนวิจยะ" หากเป็นเช่นนั้น ไฉนจึงเป็น ๓ ประการเล่า? พึงกล่าวโดยอ้างถึงคำถามว่า "แต่สำหรับผู้แทงตลอด" เป็นต้น ในที่นั้น การประกอบความหมายว่า "แต่ละอย่างย่อมสงเคราะห์เป็น ๒ โดยการจำแนกแห่งกิเลสและโวทาน" คำว่า "จตุฉอัฏฐทิโส จ" (มี ๔, ๖, ๘ ทิศ) นั้น นันทิยาวัฏฏะเป็นต้นเหล่านั้น ไม่ได้มี ๔, ๖, ๘ ทิศโดยแต่ละอย่าง แต่ย่อมเป็นไปตามลำดับ คำว่า "เอวํ" เป็นต้น เป็นการสรุปความหมายที่กล่าวมาแล้ว ตถา จาติ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส อุปจเยน สมตฺถนา. ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายตีติ เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปรโต ปฏฺฐานกถายํ อาวิ ภวิสฺสติ. ‘‘อนฺธํ ตมํ ตทา โหติ, ยํ โลโภ สหเต นร’’นฺติอาทิ (จูฬนิ. ขคฺควิสาณสุตฺตนิทฺเทส ๑๒๘) วจนโต กามตณฺหาปิ ปฏิจฺฉาทนสภาวา, ยโต กามจฺฉนฺทํ ‘‘นีวรณ’’นฺติ วุตฺตํ. อวิชฺชาย ปน ภเวสุ อาทีนวปฺปฏิจฺฉาทนํ สาติสยนฺติ. ตถา อวิชฺชาปิ สํโยชนสภาวา, ยโต สา พหิทฺธา สํโยชนภาเวน วุตฺตา. เอวํ สนฺเตปิ ตณฺหาย พนฺธนฏฺโฐ สาติสโย อเปกฺขิตภาวโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถาปิ…เป… วุตฺต’’นฺติ อาห. คำว่า "ตถา จ" คือการสนับสนุนความหมายที่กล่าวมาแล้วด้วยการเพิ่มพูน สิ่งที่พึงกล่าวในคำว่า "ปุพพา โกฏิ น ปัญญายติ" (เบื้องต้นย่อมไม่ปรากฏ) นั้น จักปรากฏในปัฏฐานกถาภายหลัง ตามพระพุทธพจน์ว่า "ความมืดบอดนั้นย่อมมีเมื่อโลภะครอบงำนรชน" เป็นต้น (จูฬนิทเทส ขัคควิสาณสูตรนิทเทส ๑๒๘) กามตัณหาก็มีสภาพปกปิด เพราะกามฉันท์ถูกเรียกว่า "นิวรณ์" แต่อวิชชาย่อมปกปิดโทษในภพทั้งหลายอย่างยิ่ง อวิชชาก็มีสภาพเป็นสังโยชน์ เพราะอวิชชาถูกกล่าวว่าเป็นสังโยชน์ภายนอก แม้เป็นเช่นนั้น ความเป็นเครื่องผูกของตัณหาก็ยิ่งกว่า เพราะเป็นสภาพที่ต้องอาศัย จึงแสดงความหมายนี้ว่า "ถึงกระนั้น...เป...กล่าวแล้ว" ‘‘สํยุตฺตา’’ติ ปทสฺส สมฺปยุตฺตาติ อตฺโถติ อาห ‘‘มิสฺสิตา’’ติ. ‘‘อวิชฺชาภิภูตา…เป… อภินิวิสนฺตา’’ติ เอเตน อวิชฺชาย อยาถาวคหณเหตุตํ ทสฺเสติ, ตโต โส อวินฺทิยํ วินฺทตีติ อวิชฺชาติ วุจฺจติ. กิลิสฺสนํ อุปตาปนนฺติ อาห ‘‘กิลิสฺสนปฺปโยคํ อตฺตปริตาปนปฏิปตฺติ’’นฺติ. อลฺลียนํ เสวนํ. คำว่า "สํยุตตา" มีความหมายว่า "สัมปยุตตา" จึงกล่าวว่า "มิสสิตา" (ปะปนกัน) ด้วยคำว่า "อวิชชาภิภูตา...เป...อภินิวิสันตา" นี้ ย่อมแสดงความเป็นเหตุแห่งการถือเอาไม่ตรงตามความเป็นจริงของอวิชชา เพราะเหตุนั้น อวิชชาจึงถูกเรียกว่า "อวิชชา" เพราะบุคคลย่อมประสบสิ่งที่ไม่ควรประสบ คำว่า "กิลิสสนํ" คือการเบียดเบียน จึงกล่าวว่า "การประกอบความเศร้าหมอง คือการปฏิบัติเพื่อเบียดเบียนตน" คำว่า "อัลลียะนํ" คือการเสพ ทุกฺขนฺติ [Pg.109] …เป… ชานนฺตีติ อตฺตนา อนุภูยมานํ ตถา ตถา อุปฏฺฐิตํ กายิกเจตสิกทุกฺขํ, อิตรมฺปิ วา เอกเทสํ ชานนฺติ. ตณฺหายปิ เอเสว นโย. สภาควิสภาคปฏิปชฺชิตพฺพาการโต ตตฺถ เตสํ ญาณํ นตฺเถวาติทสฺเสนฺโต ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิมาห. ปวตฺติปวตฺติเหตุมตฺตมฺปีติ ‘‘ปวตฺติ ปวตฺติเหตู’’ติ เอตฺตกมฺปิ. กา ปน กถาติ ปจุรชนสาธารเณ โลกิเยปิ นาม อตฺเถ เยสํ ญาณสฺส ปฏิฆาโต, ปรมคมฺภีเร อริยานํ เอว วิสยภูเต โลกุตฺตเร นิวตฺตินิวตฺติเหตุสงฺขาเต อตฺเถ กา นาม กถา, ฉินฺนา กถาติ อตฺโถ. อฏฺฐสมาปตฺติปเภทสฺส เกวลสฺส สมถสฺส ตาทิเส กาเล พาหิรกานญฺจ อิชฺฌนโต ‘‘วิปสฺสนาธิฏฺฐาน’’นฺติ วิเสสิตํ. วูปสโม สมุจฺเฉโท, ปฏิปฺปสฺสทฺธิ จ. คำว่า "ทุกขํ...เป...ชานันติ" คือย่อมรู้ทุกข์ทางกายและทางใจที่ตนเองประสบและปรากฏขึ้นอย่างนั้นๆ หรือย่อมรู้ส่วนหนึ่งของทุกข์อื่น แม้ในตัณหาก็นัยนี้เหมือนกัน เพื่อแสดงว่าญาณของพวกเขาในที่นั้นไม่มีเลยในลักษณะที่พึงปฏิบัติโดยส่วนที่เหมือนกันและต่างกัน จึงกล่าวว่า "อิทัง ทุกขัง" เป็นต้น คำว่า "ปวัตติปวัตติเหตุ มัตตัมปิ" คือเพียงเท่านี้ว่า "ปวัตติ ปวัตติเหตุ" (ความเกิดขึ้นและเหตุแห่งความเกิดขึ้น) คำว่า "กา ปน กถา" (จะกล่าวอะไรอีก) ความว่า ในอรรถที่เป็นโลกิยะซึ่งเป็นของสาธารณ์แก่คนส่วนมาก แม้ในอรรถนั้น ญาณของพวกเขายังขัดข้องอยู่ จะกล่าวอะไรในอรรถที่เป็นโลกุตตระอันลึกซึ้งยิ่ง ซึ่งเป็นวิสัยของพระอริยะเท่านั้น อันนับว่าความดับและเหตุแห่งความดับเล่า? เป็นอันขาดคำ เพราะสมถะล้วนๆ อันจำแนกเป็นอัฏฐสมาบัติ ย่อมสำเร็จแก่พวกภายนอกในกาลเช่นนั้น จึงจำแนกไว้ว่า "วิปัสสนาธิษฐาน" ความสงบระงับ คือการตัดขาด และการระงับลง ‘‘สํสารสฺส อนุปจฺเฉทนโต’’ติ อิทํ ทิฏฺฐิคตานํ ทิฏฺฐิคติกมตทสฺสนํ. โส หิ ปุตฺตมุขทสฺสเน อสติ สํสาโร อุจฺฉิชฺเชยฺยาติ ภายติ. ยโต วุตฺตํ – คำว่า "สํสารัสสะ อนุปุจเฉทนโต" นี้เป็นการแสดงความเห็นของพวกทิฏฐิที่ยึดถือทิฏฐิ เพราะเขาเหล่านั้นย่อมกลัวว่า หากไม่มีการเห็นหน้าบุตร สังสารวัฏก็จะขาดไป เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ว่า – ‘‘คณฺฑุปฺปาโท กิกี เจว, กุนฺตี พฺราหฺมณธมฺมิโก; เอเต อภยํ ภายนฺติ, สมฺมูฬฺหา จตุโร ชนา’’ติ. (สุ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒๙๓; อ. นิ. ฏี. ๓.๕.๑๙๒); "คน ๔ จำพวกเหล่านี้ คือ ไส้เดือน นกกิกี นกกุนตี และพราหมณ์ผู้ถือธรรม ย่อมกลัวภัยในฐานะที่ไม่มีภัย เพราะเป็นผู้หลงผิด" (สุ. นิ. อรรถ. ๒.๒๙๓; อ. นิ. ฎีกา ๓.๕.๑๙๒) ตทภิญฺญาติ ตํ ยถาวุตฺตอนฺตทฺวยํ อภิชานนฺติ คุณํ อาโรเปตฺวา ชานนฺตีติ ตทภิญฺญา. อตฺถภญฺชนโต, โรคคณฺฑสลฺลสทิสตาย อตฺตภาวสํกิเลสานญฺจ โรคคณฺฑสลฺลตา. คำว่า "ตทภิญญา" คือย่อมรู้ที่สุดสองอย่างที่กล่าวมาแล้วนั้น โดยยกคุณขึ้นแล้วรู้ จึงชื่อว่า "ตทภิญญา" เพราะทำลายอรรถ และเพราะความที่กิเลสในอัตภาพเป็นเหมือนโรค ฝี และลูกศร สกฺกายทสฺสเนติ เอตฺถ ทิฏฺฐิทสฺสนํ, สกฺกาโยว ทสฺสนํ สกฺกายทสฺสนนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตสนฺติ ทิฏฺฐิจริตานํ. อตฺตาภินิเวโส พลวา. ตสฺมา ยถาอุปฏฺฐิตํ รูปํ ‘‘อตฺตา’’อิจฺเจว คณฺหนฺตีติ อธิปฺปาโย. ตถา เวทนาทึ. ตณฺหาจริโต ปน ยถาอุปฏฺฐิตํ รูปํ ตณฺหาวตฺถุํ กตฺวา อตฺตนิยาภินิเวเสน อภินิวิสนฺตา ตทญฺญเมว อตฺตโต สมนุปสฺสนฺติ. เอวํ เวทนาทีสุ. เตนาห ‘‘ตณฺหาจริตา’’ติอาทิ. วิชฺชมาเนติ ปรมตฺถโต อุปลพฺภมาเน. กาเยติ สมูเห. ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิโต อตฺตาทิ เอว ปรมตฺถโต นุปลพฺภติ, ทิฏฺฐิ ปน ลพฺภเตวาติ อาห ‘‘สตี วา วิชฺชมานา’’ติ. ในคำว่า "สักกายทัสสนะ" นี้ พึงทราบความหมายว่า "ทิฏฐิทัสสนะ" (การเห็นด้วยทิฏฐิ) หรือ "สักกายะนั่นแหละคือการเห็น" จึงเป็น "สักกายทัสสนะ" คำว่า "เตสํ" (ของเหล่านั้น) คือของพวกที่มีทิฏฐิเป็นจริต ความยึดมั่นในอัตตาแรงกล้า เพราะฉะนั้น ความหมายคือย่อมยึดถือรูปที่ปรากฏขึ้นว่า "อัตตา" นั่นเอง แม้เวทนาเป็นต้นก็เช่นกัน แต่พวกที่มีตัณหาเป็นจริต ย่อมยึดมั่นในรูปที่ปรากฏขึ้นโดยทำรูปนั้นให้เป็นวัตถุแห่งตัณหา และย่อมพิจารณาเห็นสิ่งอื่นจากรูปนั้นว่าเป็นอัตตาด้วยความยึดมั่นว่าเป็นของตน แม้ในเวทนาเป็นต้นก็เช่นกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ตัณหาจริต" เป็นต้น คำว่า "วิชชมาเน" คือเมื่อมีอยู่โดยปรมัตถ์ คำว่า "กาเย" คือในหมู่ อัตตาเป็นต้นที่ถูกตรึกด้วยทิฏฐิเท่านั้น ย่อมไม่ปรากฏโดยปรมัตถ์ แต่ทิฏฐิย่อมปรากฏ จึงกล่าวว่า "เมื่อมีอยู่ หรือเมื่อปรากฏอยู่" สกฺกายทสฺสนมุเขนาติ สกฺกายทิฏฺฐิมุเขน. คำว่า "สักกายทัสสนมุเขนะ" คือด้วยสักกายทิฏฐิเป็นประธาน อุจฺเฉทสสฺสตนฺติ [Pg.110] ตํสหจรณโต อุจฺเฉทสสฺสตทิฏฺฐิ วุตฺตา. ‘‘อุจฺเฉทสสฺสตวาทา’’ติปิ ปาโฐ. คำว่า "อุจเฉทสัสสตํ" คืออุจเฉทสัสสตทิฏฐิถูกกล่าวเพราะเป็นไปพร้อมกับสิ่งนั้น มีบทว่า "อุจเฉทสัสสตวาทา" ก็มี กสิณายตนานีติ กสิณชฺฌานานิ. คำว่า "กสิณายตนานิ" คือกสิณฌานทั้งหลาย เตเชตฺวาติ นิสาเนตฺวา. คำว่า "เตเชตวา" คือลับให้คม ๘๑. เอตฺตาวตา นนฺทิยาวฏฺฏสฺส ภูมิรจนวเสน สํกิเลสปกฺโข ทสฺสิโตติ อาห ‘‘ตตฺถ ทิฏฺฐิจริโตติอาทินา โวทานปกฺขํ ทสฺเสตี’’ติ. ‘‘ยสฺมา สลฺเลเข ติพฺพคารโว’’ติ อิมินา ตตฺถ ติพฺพคารวตฺตา สํเลขานุสนฺตตวุตฺตินา ภวตีติ ทสฺเสติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. มิจฺฉาธิโมกฺโข สทฺธาปติรูปโก อวตฺถุสฺมึ ปสาโท. ๘๑. ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ท่านกล่าวว่าได้แสดงฝ่ายแห่งกิเลสโดยการจัดภูมิของนันทิยาวัฏแล้ว ว่า "ในที่นั้น ท่านแสดงฝ่ายแห่งความบริสุทธิ์ด้วยบทว่า ผู้มีทิฏฐิจริต เป็นต้น" ด้วยบทว่า "เพราะเป็นผู้มีความเคารพอย่างแรงกล้าในการขัดเกลา" นี้ ท่านแสดงว่า เพราะมีความเคารพอย่างแรงกล้าในที่นั้น จึงเป็นผู้มีปกติประพฤติสืบเนื่องในการขัดเกลา แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แล มิจฉาธิโมกข์ คือความเลื่อมใสในสิ่งที่ไม่เป็นวัตถุ ซึ่งเป็นความเชื่อที่เทียม ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ธมฺมเมว วิภชตีติ อาห ‘‘สตฺตาปิ…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ท่านกล่าวว่า ย่อมจำแนกธรรมเท่านั้นโดยอธิษฐานบุคคล ว่า "สัตว์ทั้งหลายก็...เป... ย่อมแสดง" เย หิ เกจีติ เอตฺถ หิ-สทฺโท นิปาตมตฺตํ. ‘‘อิมาหิ เอว จตูหิ ปฏิปทาหี’’ติปิ ปาฬิ. ทุกฺขาปฏิปทาทิวิภาเคน มคฺโค เอว อิธ วุตฺโตติ อาห ‘‘ปฏิปทา หิ มคฺโค’’ติ จตุทฺทิสาสงฺขาตํ มคฺคนฺติ จตุทฺทิสาสงฺขาตํ ปวตฺตนุปายํ. ทฺเว ทิสา เอติสฺสาติ ทฺวิทิสา. นนฺทิยาวฏฺฏสฺสาติ นนฺทิยาวฏฺฏนยสฺส. ในบทว่า เย หิ เกจิ นี้ คำว่า หิ เป็นเพียงนิบาต แม้บาลีว่า "ด้วยปฏิปทา ๔ อย่างเหล่านี้เท่านั้น" ก็มี ท่านกล่าวว่า ในที่นี้กล่าวถึงมรรคเท่านั้นโดยการจำแนกปฏิปทาอันเป็นทุกข์เป็นต้น ว่า "ปฏิปทาคือมรรค" มรรคที่นับว่ามี ๔ ทิศ คืออุบายแห่งการเป็นไปที่นับว่ามี ๔ ทิศ มี ๒ ทิศแก่ปฏิปทานั้น ชื่อว่า ทวิทิสา (มี ๒ ทิศ) บทว่า นันทิยาวัฏฏัสสะ คือ แห่งนัยนันทิยาวัฏ ๘๒. วิวตฺตติ วฏฺฏํ เอตฺถาติ วิวตฺตํ, วิวตฺตํ เอว วิวฏฺฏํ, อสงฺขตธาตุ, นิพฺพุติ เอว วา. เตน วุตฺตํ ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ. ๘๒. วัฏฏะย่อมหมุนกลับในธรรมชาตินั้น ชื่อว่า วิวัฏฏะ วิวัฏฏะนั่นแหละคือ วิวัฏฏะ คือ อสังขตธาตุ หรือคือความดับนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "นิพพาน" ‘‘กตฺถ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ วา ปาฬิ. อุปจเยติ อุปจยาวตฺถายนฺติ อตฺโถ. ทสนฺนนฺติ โลภาทิกิเลสวตฺถูนํ. วิปลฺลาสเหตุภาวโตติ สุภสญฺญาทิวิปลฺลาสเหตุกภาวโต. วิปริเยสคฺคาหวเสน หิ อาทีนเวสุ เอว สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิตา. น หิ ยถาภูตญาเณ สติ ตถา สมฺภโว. เตน วุตฺตํ ‘‘ทสนฺนํ…เป… ภาวโต’’ติ. ทสวิธการเณติ ทสวิเธ การเณ, ทสวิธสฺส วา การเณ. อโยนิโสมนสิการปริกฺขตา ธมฺมา สุภารมฺมณาทโย. หรือบาลีว่า "พึงเห็นในที่ไหน" บทว่า อุปจเยติ มีอรรถว่า ในภาวะแห่งความเจริญ บทว่า ทสนฺนํ คือ แห่งวัตถุแห่งกิเลสมีโลภะเป็นต้น ๑๐ อย่าง บทว่า วิปัลลาสเหตุภาวโต คือ เพราะเป็นเหตุแห่งวิปลาสมีสุภสัญญาเป็นต้น เพราะการยึดถือโดยความเป็นของวิปลาส ย่อมมีการตามเห็นอัสสาทะในธรรมทั้งหลายที่เป็นเครื่องผูกพันอันเป็นโทษนั่นเอง เพราะเมื่อมีญาณตามความเป็นจริงแล้ว ความเป็นไปเช่นนั้นย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แห่ง... (ละไว้)... ภาวะ ๑๐ อย่าง" บทว่า ทสวิธการเณติ คือ ในเหตุ ๑๐ อย่าง หรือ แห่งเหตุ ๑๐ อย่าง ธรรมทั้งหลายมีสุภารมณ์เป็นต้น ที่ถูกอโยนิโสมนสิการครอบงำ ตพฺพิสยา กิเลสาติ อาหารปริญฺญาปริพนฺธภูตา กิเลสา. วิญฺญาณฏฺฐิตีสุปิ เอเสว นโย. กาเย ปวตฺตมาโน ปฐโม วิปลฺลาโส กายสมุทาเย, กาเยกเทเส จ กพฬีกาเร อาหาเร ปวตฺโต เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฐเม อาหาเร วิสยภูเต ปฐโม วิปลฺลาโส [Pg.111] ปวตฺตตี’’ติ. ตถา เวทนายํ ปวตฺตมาโน ทุติยวิปลฺลาโส ตปฺปจฺจเย ผสฺสาหาเร, จิตฺเต ปวตฺตมาโน ตติยวิปลฺลาโส ตปฺปจฺจเย มโนสญฺเจตนาหาเร, ธมฺเมสุ ปวตฺตมาโน จตุตฺถวิปลฺลาโส ตปฺปจฺจเย วิญฺญาณาหาเร ปวตฺโต เอว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘จตุตฺเถ อาหาเร จตุตฺโถ วิปลฺลาโส’’ติ. เตนาห ‘‘เสสาหาเรสุปิ เอเสว นโย’’ติ. อาหารสีเสน วา อาหารปฏิพทฺโธ ฉนฺทราโค คหิโต. วิญฺญาณฏฺฐิตีสุปิ เอเสว นโย. เตเนวาห ‘‘อาหารสีเสน ตพฺพิสยา กิเลสา อธิปฺเปตา’’ติ. ปฐเม อาหาเร วิสยภูเตติ จ ปฐเม อาหาเร ฉนฺทราคสฺส วิสยภาวํ ปตฺเต, ตพฺภาวํ อนติกฺกนฺเตติ อตฺโถ. อปฺปหีนจฺฉนฺทราคสฺส หิ ตตฺถ วิปลฺลาสา สมฺภวนฺติ, น อิตรสฺส. ตถา ทุติยวิปลฺลาสาทีสุ อปฺปหีเนสุ. อิตเร อุปาทานานิ ปวตฺตนฺเตว อปฺปหีนตฺตาติ อาห ‘‘เสสปเทสุปิ เอเสว นโย’’ติ. ยสฺมา จ อุปาทานาทีสุ อปฺปหีเนสุปิ โยคาทโย ปวตฺตนฺเตว ยถารหํ ตํสภาวตฺตา, ตเทกฏฺฐสภาวโต จ, ตสฺมา วุตฺตํ ปาฬิยํ ‘‘ปฐเม อุปาทาเน ปฐโม โยโค’’ติอาทิ. เตนาห ‘‘เสสปเทสุปิ เอเสว นโย’’ติ. บทว่า ตัพพิสยา กิเลสา คือ กิเลสทั้งหลายที่เป็นเครื่องขัดขวางการกำหนดรู้เรื่องอาหาร แม้ในวิญญาณฐิติทั้งหลาย ก็นัยนี้แล วิปลาสที่ ๑ ที่เป็นไปในกาย ย่อมเป็นไปในกองกายและในส่วนแห่งกาย คือในกวฬิงการาหารนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "วิปลาสที่ ๑ ย่อมเป็นไปในอาหารที่ ๑ ซึ่งเป็นอารมณ์" เช่นนั้นแหละ วิปลาสที่ ๒ ที่เป็นไปในเวทนา ย่อมเป็นไปในผัสสาหารอันเป็นปัจจัยของเวทนานั้น วิปลาสที่ ๓ ที่เป็นไปในจิต ย่อมเป็นไปในมโนสัญเจตนาหารอันเป็นปัจจัยของจิตนั้น วิปลาสที่ ๔ ที่เป็นไปในธรรมทั้งหลาย ย่อมเป็นไปในวิญญาณาหารอันเป็นปัจจัยของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "วิปลาสที่ ๔ ในอาหารที่ ๔" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในอาหารที่เหลือ ก็นัยนี้แล" หรือว่า ฉันทราคะที่ผูกพันกับอาหารถูกถือเอาโดยหัวข้ออาหาร แม้ในวิญญาณฐิติทั้งหลาย ก็นัยนี้แล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กิเลสทั้งหลายที่เป็นอารมณ์ของอาหารนั้น พึงประสงค์โดยหัวข้ออาหาร" บทว่า ปฐเม อาหาเร วิสยภูเตติ มีอรรถว่า ในอาหารที่ ๑ ที่ถึงความเป็นอารมณ์ของฉันทราคะ ไม่ล่วงเลยภาวะนั้นไป เพราะวิปลาสทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นในที่นั้นแก่ผู้ที่ฉันทราคะยังไม่ละได้ ไม่ใช่แก่ผู้อื่น เช่นนั้นแหละ ในวิปลาสที่ ๒ เป็นต้น ที่ยังไม่ละได้ อุปาทานที่เหลือย่อมเป็นไปนั่นเอง เพราะยังไม่ละได้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แล" และเพราะโยคะเป็นต้นย่อมเป็นไปนั่นเองในอุปาทานเป็นต้นที่ยังไม่ละได้ ตามสมควรแก่ภาวะของโยคะนั้น และเพราะมีภาวะเป็นอันเดียวกันกับโยคะนั้น เพราะเหตุนั้น บาลีจึงกล่าวว่า "โยคะที่ ๑ ในอุปาทานที่ ๑" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ในบทที่เหลือ ก็นัยนี้แล" ๘๓. อปริชานนฺตสฺสาติ ญาตปริญฺญาย, ตีรณปริญฺญาย, ปหานปริญฺญายาติ ตีหิ ปริญฺญาหิ ปริจฺฉินฺทิตฺวา อชานนฺตสฺส, เตสํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ อนวพุชฺฌนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ติพฺโพ พหโล ฉนฺทราโค โหติ ตณฺหาจริตภาวโตติ อธิปฺปาโย. อิติ อุปกฺกิเลสสฺส ทิฏฺฐาภินิเวสสฺส เหตุภาวโตติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘วุตฺตนเยเนวา’’ติ. สุภสุขสญฺญากามุปาทานกามภวโยคอภิชฺฌากายคนฺถกามภวาสว- กามภโวฆราคสลฺลฉนฺทาคติคมนานิ ตณฺหาปกฺขิกตาย, ตณฺหาสภาวตาย จ ตณฺหาปธานานิ. สีลพฺพตุปาทานพฺยาปาทกายคนฺถโทสสลฺลโทสาคติคมนานิ ปน ตณฺหาภาเว ภาวโต, วิญฺญาณฏฺฐิติโย ตณฺหาวิสยโต, สพฺเพสํ วา ตณฺหาวิสยโต ตณฺหาปธานตา ลพฺภเตว. ปจฺฉิมกานํ ทิฏฺฐิปธานตา วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา. ๘๓. บทว่า อปริชานันตัสสะ มีอรรถว่า แก่ผู้ไม่รู้โดยการกำหนดรู้ด้วยปริญญา ๓ คือ ญาตปริญญา ตีรณปริญญา ปหานปริญญา แก่ผู้ไม่รู้แจ้งตามความเป็นจริงซึ่งสมุทัย ความดับ อัสสาทะ โทษ และนิสสรณะของสิ่งเหล่านั้น มีฉันทราคะกล้าแข็งมาก เพราะมีตัณหาเป็นปกติประพฤติ ดังนี้เป็นอัธยาศัย เพราะเป็นเหตุแห่งอุปกิเลสคือทิฏฐาภินิเวส ดังนี้ ท่านประสงค์เอาอรรถนี้แล้วจึงกล่าวว่า "ด้วยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง" สุภสุขสัญญา กามุปาทาน กามภวโยคะ อภิชฌา กายคันถะ กามภวาสวะ กามภโวฆะ ราคสัลละ ฉันทะ อคติ และคติ มีตัณหาเป็นประธาน เพราะเป็นฝ่ายแห่งตัณหาและเพราะมีตัณหาเป็นสภาพ ส่วนสีลัพพตุปาทาน พยาบาท กายคันถะ โทสสัลละ โทสาคติ และโทสคติ ย่อมได้ความเป็นธรรมที่มีตัณหาเป็นประธาน เพราะมีอยู่ในภาวะแห่งตัณหา และวิญญาณฐิติทั้งหลายก็เป็นอารมณ์ของตัณหา หรือเพราะทั้งหมดเป็นอารมณ์ของตัณหา ความเป็นธรรมที่มีตัณหาเป็นประธานย่อมได้แน่นอน ความเป็นธรรมที่มีทิฏฐิเป็นประธานของธรรมที่กล่าวมาในตอนท้าย พึงทราบตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ๘๔. กพฬีกาเร อาหาเรติ กพฬีการาหารวิสเย ฉนฺทราเค. ‘‘อปฺปหีเน’’ติอาทิกํ ปริยายกถํ มุญฺจิตฺวา นิปฺปริยายเมว ทสฺเสนฺโต กพฬีการาหารสฺส [Pg.112] ‘‘อสุภสภาวตฺตา, อสุภสมุฏฺฐานตฺตา จา’’ติ วุตฺตํ. ลพฺภมาเน หิ อุชุเก อตฺเถ กึ ปริยายกถายาติ. ฉนฺทราโค วา ตตฺถ อตฺถสิทฺโธติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ วุตฺโต. น หิ ตตฺถ อสติ ฉนฺทราเค วิปลฺลาโส สมฺภวติ. ทุกฺขสภาวตฺตาติ สงฺขารทุกฺขตาย ทุกฺขสภาวตฺตา. ทุกฺขปจฺจยตฺตาติ ติวิธทุกฺขตาลกฺขณสฺส ทุกฺขสฺส การณโต. วิญฺญาเณ นิจฺจสญฺญิโน. ตถา หิ สาติ นาม ภิกฺขุ เกวฏฺฏปุตฺโต ‘‘ตํเยว วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรตี’’ติ ตตฺถ นิจฺจาภินิเวสํ สํเวเทสิ. เยภุยฺเยน สงฺขาเรสุ อตฺตสญฺญิตา ทิฏฺฐิคติกานํ ‘‘เจตนา อตฺตา’’ติอาทิทิฏฺฐิปริทีปเนสุ เวทิตพฺพา. ‘‘ภววิสุทฺธี’’ติ ปทสฺส อตฺถวจนํ ‘‘นิพฺพุติสุข’’นฺติ. ‘‘สีลพฺพเตหิ…เป… สุขนฺติ ทฬฺหํ คณฺหาตี’’ติ อิมินา สีลพฺพตุปาทานํ อิธ ภวุปาทานนฺติ ทสฺเสติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สีลพฺพตุปาทานสงฺขาเตน ภวุปาทาเนนา’’ติ. ๘๔. บทว่า กวฬิงกาเร อาหาเรติ คือ ในฉันทราคะอันเป็นอารมณ์แห่งกวฬิงการาหาร ละคำพูดโดยอ้อมมีบทว่า "ยังไม่ละได้" เป็นต้น แล้วแสดงโดยตรงนั่นเอง จึงกล่าวถึงกวฬิงการาหารว่า "เพราะมีสภาพเป็นอสุภะ และเพราะมีอสุภะเป็นสมุฏฐาน" เพราะเมื่อได้อรรถที่ตรงแล้ว จะมีคำพูดโดยอ้อมไปทำไม หรือว่า ฉันทราคะย่อมสำเร็จอรรถในที่นั้น ดังนี้ อรรถในที่นี้จึงกล่าวไว้เช่นนี้ เพราะเมื่อไม่มีฉันทราคะในที่นั้น วิปลาสย่อมไม่เกิดขึ้น บทว่า ทุกขสภาวัตตา คือ เพราะมีสภาพเป็นทุกข์โดยความเป็นสังขารทุกข์ บทว่า ทุกขปัจจยัตตา คือ เพราะเป็นเหตุแห่งทุกข์ที่มีลักษณะเป็นทุกข์ ๓ อย่าง ผู้มีสัญญาว่าเที่ยงในวิญญาณ เช่นนั้นแหละ ภิกษุชื่อสาติบุตรชาวประมง ได้แสดงความยึดมั่นว่าเที่ยงในที่นั้นว่า "วิญญาณนั้นนั่นแหละย่อมแล่นไป ย่อมท่องเที่ยวไป" ความสำคัญว่าเป็นอัตตาในสังขารทั้งหลายโดยมาก พึงทราบในคำอธิบายทิฏฐิมีทิฏฐิว่า "เจตนาเป็นอัตตา" เป็นต้น ของผู้มีทิฏฐิเป็นปกติ คำอธิบายอรรถของบทว่า ภววิสุทธิ คือ "นิพพานสุข" ด้วยบทว่า "ย่อมยึดมั่นสุข... (ละไว้)... ด้วยศีลและวัตร" นี้ ท่านแสดงว่า สีลัพพตุปาทานในที่นี้คือ ภวุปาทาน เช่นนั้นแหละ ท่านจักกล่าวว่า "ด้วยภวุปาทานอันนับว่าเป็นสีลัพพตุปาทาน" ปจฺจยา โหนฺติ อุปนิสฺสยปจฺจยาทินา. ปฐเม โยเค ฐิโตติ ปฐเม โยเค ปติฏฺฐิโต. อปฺปหีนา หิ กิเลสา กมฺมวฏฺฏาทีนํ การณภูตา ตํสมงฺคิโน สตฺตสฺส ปติฏฺฐาติ วุจฺจนฺติ. ปรสฺส อภิชฺฌายนํ ปราภิชฺฌายนํ. ภวปตฺถนาย ภวทิฏฺฐิภวราควเสน ปิยายิตสฺส วตฺถุโน วิปริณามญฺญถาภาเว โทมนสฺสุปฺปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ภวราค…เป… ปทูเสนฺตี’’ติ. ย่อมเป็นปัจจัยด้วยอุปนิสสยปัจจัยเป็นต้น. บทว่า ปฐเม โยเค ฐิโต คือ ตั้งอยู่ในโยคะที่ ๑. เพราะกิเลสทั้งหลายที่ยังไม่ละ เป็นเหตุแห่งกรรมวัฏฏะเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่าเป็นที่ตั้งของสัตว์ผู้ประกอบด้วยกิเลสเหล่านั้น. การเพ่งเล็งของผู้อื่น คือ ปราภิชฌายนะ. ท่านกล่าวโดยประสงค์เอาการเกิดขึ้นแห่งโทมนัสในเมื่อวัตถุอันเป็นที่รักแปรปรวนเป็นอย่างอื่นไป ด้วยอำนาจความปรารถนาภพ ทิฏฐิในภพ และราคะในภพ ว่า "ภวราคะ... (ละไว้)... ย่อมทำให้เศร้าหมอง". คนฺถิตฺวาติ คนฺถึ กตฺวา. ทฺวิธาภูตํ รชฺชุอาทิเก วิย คนฺถิกรณญฺหิ คนฺถนํ. จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตา อาสวานํ อุปฺปตฺติเหตุ โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ปริยุฏฺฐานปฺปตฺตา เอกจฺเจ กิเลสา วิเสสโต อาสวุปฺปตฺติเหตุ โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐกถายํ อุปฺปฏิปาฏิวจนํ. ตปฺปฏิปกฺเข วิสเย ปตฺเถตีติ โยชนา. ตพฺพิสยพหุเล ภเว ปตฺเถตีติ ยถา มานุสเกหิ กาเมหิ นิพฺพินฺนรูปา เทวูปปตฺติ. ตํสภาวตฺตาติ ทิฏฺฐิสภาวตฺตา. อปราปรนฺติ อญฺญมญฺญํ. เอกจฺจา หิ ทิฏฺฐิ เอกจฺจสฺส ทิฏฺฐาภินิเวสสฺส การณํ โหติ, ยถา สกฺกายทิฏฺฐิ อิตราสํ. อภินิวิสนฺตสฺสาติ อภินิเวสนเหตุ. ‘‘อโยนิโสมนสิการโต…เป… อวิชฺชาสโว อุปฺปชฺชตี’’ติ อิทํ สจฺจาภินิเวสสฺส ผลภูตํ อวิชฺชาสวํ ทสฺเสติ เอกนฺตวสฺสิเมฆวุฏฺฐาเนน วิย มโหฆปฺปวตฺติ. อวิชฺชาสโว สิทฺโธ โหติ วุฏฺฐิเหตุกมโหฆสิทฺธิยา อุปริเมฆวุฏฺฐานํ วิย. คำว่า คันถิตวา คือ กระทำซึ่งคันถะ (เครื่องผูก). การกระทำเครื่องผูกให้เป็นสองส่วน เหมือนเชือกเป็นต้น นั่นแหละคือการผูก. ความสัมพันธ์คือ (กิเลส) ที่ตั้งอยู่ครอบงำจิต ย่อมเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของอาสวะทั้งหลาย. คำที่กล่าวสลับลำดับในอรรถกถา เพื่อแสดงว่า กิเลสบางอย่างที่ถึงความฟุ้งซ่าน ย่อมเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของอาสวะโดยเฉพาะ. พึงประกอบความว่า ย่อมปรารถนาในอารมณ์ที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสนั้น. ย่อมปรารถนาในภพที่มีอารมณ์นั้นมาก เหมือนการอุบัติเป็นเทพของบุคคลผู้เบื่อหน่ายในกามของมนุษย์. คำว่า ตังสภาวัตตา คือ เพราะมีสภาพเป็นทิฏฐิ. คำว่า อปราปรัง คือ ซึ่งกันและกัน. ทิฏฐิบางอย่าง ย่อมเป็นเหตุแห่งความยึดมั่นในทิฏฐิบางอย่าง เหมือนสักกายทิฏฐิเป็นเหตุแห่งทิฏฐิอื่น ๆ. คำว่า อภินิวิสันตัสสะ คือ เพราะเป็นเหตุแห่งความยึดมั่น. คำว่า "เพราะอโยนิโสมนสิการ...อาสวะคืออวิชชาจึงเกิดขึ้น" นี้ แสดงอาสวะคืออวิชชาซึ่งเป็นผลแห่งความยึดมั่นในสัจจะ เหมือนการไหลของห้วงน้ำใหญ่ที่เกิดจากการตกของฝนจากเมฆที่ตกโดยส่วนเดียว. อาสวะคืออวิชชา ย่อมสำเร็จได้ เหมือนการตกของเมฆเบื้องบน ด้วยความสำเร็จแห่งห้วงน้ำใหญ่ที่มีฝนเป็นเหตุ. ‘‘นนฺทีราคสหคตา’’ติอาทีสุ [Pg.113] (มหาว. ๑๔) วิย ตพฺภาวตฺโถ สหคตสทฺโทติ อาห ‘‘อนุสย…เป… ภูตา วา’’ติ. จิตฺตสฺส อพฺภนฺตรสงฺขาตํ หทยนฺติ วิปากจิตฺตปฺปวตฺตึ สนฺธาย วทติ. วิปากวฏฺเฏปิ กิเลสวาสนาหิตา อตฺถิ กาจิ วิเสสมตฺตา. คำว่า สหคตะ ในประโยคว่า "นันทิราคสหคตา" เป็นต้น (มหาวรรค 14) มีความหมายว่า มีภาวะนั้น (เป็นไปพร้อมกัน) เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อนุสัย...เป็นไปแล้ว". คำว่า หทัย ซึ่งได้แก่ภายในของจิต ท่านกล่าวหมายถึงการเป็นไปของวิบากจิต. แม้ในวิบากวัฏฏะ ก็ยังมีส่วนพิเศษบางอย่างที่กิเลสวาสนาประดิษฐานอยู่. โลภสหคตสฺส วิญฺญาณสฺส. อิตรสฺส โทสสหคตาทิกสฺส. พฺยญฺชเนน วิย โภชนสฺส อารมฺมณสฺส อภิสงฺขรณํ วิเสสาปาทนํ อุปเสจนํ, นนฺที สปฺปีติกตณฺหา อุปเสจนํ เอตสฺสาติ นนฺทูปเสจนํ อุปเสจนภูตายปิ นนฺทิยา ราคสลฺลอุปนิสโต. อุปสิตฺเต ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยา ‘‘ราคสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณนา’’ติ วุตฺตนฺติ ตมตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘เกน ปน ตํ นนฺทูปเสจน’’นฺติ ปุจฺฉติ. (หมายถึง) วิญญาณที่สหรคตด้วยโลภะ. (ส่วนคำว่า อิตรัสสะ หมายถึง วิญญาณ) อื่นที่สหรคตด้วยโทสะเป็นต้น. การปรุงแต่งอารมณ์ให้วิเศษ เหมือนเครื่องปรุงรสของอาหาร ชื่อว่า อุปเสจนะ (เครื่องปรุง), นันทิคือตัณหาที่ประกอบด้วยปีติ เป็นเครื่องปรุงของวิญญาณนั้น เหตุนั้นจึงชื่อว่า นันทูปเสจนะ (มีนันทิเป็นเครื่องปรุง) แม้นันทิจะเป็นเครื่องปรุง แต่ก็เป็นที่อาศัยแห่งราคะดุจลูกศร. แต่เพื่อแสดงว่า เมื่อถูกปรุงแล้ว ก็ไม่จำเป็นต้องกล่าวอะไรอีก ในบาลีจึงกล่าวว่า "ด้วยวิญญาณที่มีราคะดุจลูกศร มีนันทิเป็นเครื่องปรุง" เพื่อให้เนื้อความนั้นชัดเจน จึงถามว่า "ก็นันทูปเสจนะนั้น (ปรุง) ด้วยอะไร". ราคสลฺเลนาติ เหตุมฺหิ กรณวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ราคสลฺเลน เหตุภูเตนา’’ติ อาห. อุปนิสฺสยปจฺจยตฺโถ เจตฺถ เหตฺวตฺโถ. อุปคนฺตพฺพโต วิญฺญาเณนาติ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา โยเชตพฺพํ. ‘‘ปติฏฺฐาภาวโต’’ติ อิมินา วิญฺญาณสฺส นิสฺสยาทิปจฺจยตํ วทติ. เตนาห ‘‘รูปกฺขนฺธํ นิสฺสาย ติฏฺฐตี’’ติ. เอวํ ทุติยาทิวิญฺญาณฏฺฐิตีสุปิ นิสฺสยาทิปจฺจยตา วตฺตพฺพา ปติฏฺฐาวจนโต. ท่านแสดงว่าคำว่า ราคสัลเลนะ เป็นกรณวิภัตติในอรรถแห่งเหตุ จึงกล่าวว่า "ด้วยราคะดุจลูกศรอันเป็นเหตุ". และอรรถแห่งเหตุในที่นี้ คืออรรถแห่งอุปนิสสยปัจจัย. พึงเปลี่ยนวิภัตติแล้วประกอบความว่า "ด้วยวิญญาณอันพึงเข้าถึง". ด้วยคำว่า "เพราะเป็นที่ตั้ง" นี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นปัจจัยมีนิสสยปัจจัยเป็นต้นของวิญญาณ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตั้งอยู่โดยอาศัยรูปขันธ์". แม้ในวิญญาณฐิติที่สองเป็นต้น ก็พึงกล่าวถึงความเป็นปัจจัยมีนิสสยปัจจัยเป็นต้น เพราะคำว่า "ที่ตั้ง". ๘๕. ยทิปิ อกุสลมูลาทิเก ติปุกฺขลสฺส, ตณฺหาทิเก นนฺทิยาวฏฺฏสฺส ทิสาภาเวน วกฺขติ, ตถาปิ อญฺญมญฺญานุปฺปเวสโต เอกสฺมึ นเย สิทฺเธ อิตเรปิ สิทฺธา เอว โหนฺตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อาหาราทโย…เป… ววตฺถเปตุ’’นฺติ วุตฺตํ. วกฺขมาเน วา อกุสลมูลตณฺหาทิเก อาทิสทฺเทน สงฺคเหตฺวา ‘‘อาหาราทโย’’ติ วทนฺโต ‘‘นยาน’’นฺติ พหุวจนมาห. เอกสฺส อตฺถสฺสาติ ราคจริตสฺส อุปกฺกิเลสตาสงฺขาตสฺส เอกสฺส ปโยชนสฺส. พฺยญฺชนตฺโถปิ คหิโต, น พฺยญฺชนเมว คหิตนฺติ สุตฺตปทานิ อญฺญมญฺญปริยายวจนานิ ยถารหํ ตณฺหาวตฺถูนํ ตตฺถ กถิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สวตฺถุกา ตณฺหา วุตฺตา’’ติ. โทสวตฺถูนํ, ทิฏฺฐิวตฺถูนญฺจ ตตฺถ กถิตตฺตา ‘‘สวตฺถุโก โทโส, สวตฺถุกา ทิฏฺฐิ จ วุตฺตา’’ติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘วุตฺตนยานุสาเรนา’’ติ. ๘๕. ถึงแม้ท่านจะกล่าวถึงบุคคล 3 ประเภทในอกุศลมูลเป็นต้น และวัฏฏะแห่งนันทิในตัณหาเป็นต้น โดยความเป็นทิศทาง แต่เพื่อแสดงความพิเศษนี้ว่า เมื่อนัยหนึ่งสำเร็จแล้ว นัยอื่น ๆ ก็สำเร็จด้วย เพราะการเข้าถึงซึ่งกันและกัน จึงกล่าวว่า "พึงกำหนดอาหารเป็นต้น". หรือเมื่อท่านจะกล่าวถึงอกุศลมูลและตัณหาเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป โดยรวบรวมด้วยอาทิศัพท์ แล้วกล่าวว่า "อาหารเป็นต้น" จึงใช้พหูพจน์ว่า "นัยทั้งหลาย". คำว่า เอกัสส อัตถัสสะ คือ เพื่อประโยชน์อย่างหนึ่ง อันได้แก่ความเป็นอุปกิเลสของราคจริต. อรรถแห่งพยัญชนะก็ถูกถือเอา ไม่ใช่ถือเอาเพียงพยัญชนะเท่านั้น บทในพระสูตรเป็นคำไวพจน์ของกันและกัน เพราะมีการกล่าวถึงวัตถุแห่งตัณหาในที่นั้นตามสมควร จึงกล่าวว่า "ตัณหาพร้อมด้วยวัตถุถูกกล่าวแล้ว". เพราะมีการกล่าวถึงวัตถุแห่งโทสะและวัตถุแห่งทิฏฐิในที่นั้นว่า "โทสะพร้อมด้วยวัตถุ, และทิฏฐิพร้อมด้วยวัตถุถูกกล่าวแล้ว" ท่านหมายถึงเนื้อความนี้ จึงกล่าวว่า "ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว". ทุกฺขากาเรน [Pg.114] สห ทุกฺขาการํ คเหตฺวาติ อตฺโถ. เอวญฺเจตนฺติ ยทิ ตํตํอนุปสฺสนาพหุลสฺส วเสน ปุริมาหารทฺวยาทีสุ วิโมกฺขมุขวิเสสนิทฺธารณํ กตํ, เอตํ เอวเมว เวทิตพฺพํ, น อญฺญถา. ตตฺถ การณํ วทนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา อริยมคฺคานํ โอธิโส กิเลสปฺปชหนโต ปหาตพฺเพสุ ธมฺเมสุ นิยโม อตฺถิ, น เอวํ วิปสฺสนาย ปริญฺญาปหานานํ อนิจฺจนฺติกตฺตาติ. ความว่า ถือเอาอาการแห่งทุกข์พร้อมด้วยอาการแห่งทุกข์. คำว่า เอวญฺเจตํ ความว่า ถ้าการกำหนดวิโมกข์พิเศษในอาหารสองอย่างแรกเป็นต้น กระทำไปโดยอาศัยความมากด้วยการพิจารณาเนือง ๆ นั้น ๆ สิ่งนี้ก็พึงทราบอย่างนั้นนั่นแหละ ไม่ใช่เป็นอย่างอื่น. เมื่อจะกล่าวเหตุในที่นั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "น หิ" เป็นต้น. ความหมายของคำนั้นคือ – เหมือนอย่างที่อริยมรรคทั้งหลายมีการละกิเลสโดยส่วน จึงมีข้อกำหนดในธรรมที่พึงละ แต่การละด้วยปริญญาของวิปัสสนา ไม่ได้เป็นอย่างนั้น เพราะไม่แน่นอน. อปเร ปนาหุ – ปุริเม อาหารทฺวเย ปริกิเลสภาเวน, ทุกฺขปจฺจยตฺตา จ ทุกฺขลกฺขณํ สุปากฏํ. ตตฺถ ปุริเม วิญฺญาณฏฺฐิติทฺวยวิญฺญาณาหาเร ตติยวิญฺญาณฏฺฐิติยํ อนิจฺจลกฺขณํ, มโนสญฺเจตนาหาเร จตุตฺถวิญฺญาณฏฺฐิติยํ อนตฺตลกฺขณํ สุปากฏนฺติ ติสฺสนฺนํ อนุปสฺสนานํ ปวตฺติมุขตาย เตหิ อปฺปณิหิตาทิวิโมกฺขมุเขหิ ปริญฺญํ คจฺฉนฺตีติ. ตถา วิปลฺลาสาทีสุ ปุริมทฺวยํ ทุกฺขานุปสฺสนาย อุชุวิปจฺจนีกํ, อิตรทฺวยํ อนิจฺจานตฺตานุปสฺสนานํ. อิติ ปวตฺติมุขตาย จ อุชุวิปจฺจนีกตาย จ อิเม ธมฺมา ยถารหํ อปฺปณิหิตาทิวิโมกฺขมุเขหิ ปริญฺเญยฺยา, ปหาตพฺพา จ วุตฺตา. ตตฺถ สุภสุขสญฺญากามุปาทานสีลพฺพตุปาทานกามโยคภวโยคอภิชฺฌากาย คนฺถกามาสวกาโมฆ ภโวฆ ราคสลฺลฉนฺทอคติคมนานิ สุขสฺสาทวเสน ปวตฺตนโต ทุกฺขานุปสฺสนาย ปฏิปกฺขภาวโต พฺยาปาทกายคนฺถโทสสลฺลโทสอคติคมนานิ ปวตฺติมุขตาย อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุเขน ปหาตพฺพานิ. ตติยสญฺญาทโย นิจฺจาภินิเวสตนฺนิมิตฺตาหิ อนิจฺจานุปสฺสนาย ปฏิปกฺขภาวโต อนิมิตฺตวิโมกฺขมุเขน ปหาตพฺพา. จตุตฺถสญฺญาทโย อตฺตาภินิเวสตนฺนิตฺตาหิ อนตฺตานุปสฺสนาย ปฏิปกฺขภาวโต สุญฺญตวิโมกฺขมุเขน ปหาตพฺพา. ตตฺถ มานสลฺลภยอคติคมนานํ นิจฺจาภินิเวสนิมิตฺตตา เวทิตพฺพา. น หิ อนิจฺจโต ปสฺสโต มานชปฺปนํ, ภยํ วา สมฺภวติ. อวิชฺชาโยคาทีนํ อตฺตาภินิเวสนิมิตฺตตา ปากฏา เอวาติ. ส่วนอาจารย์อื่นกล่าวว่า – ในอาหารสองอย่างแรก ลักษณะแห่งทุกข์ปรากฏชัดเจนโดยความเป็นอุปกิเลสและโดยความเป็นปัจจัยแห่งทุกข์ ในที่นั้น ในวิญญาณอาหารอันเป็นวิญญาณฐิติสองอย่างแรก ลักษณะแห่งอนิจจะปรากฏชัดเจนในวิญญาณฐิติที่สาม และลักษณะแห่งอนัตตาปรากฏชัดเจนในวิญญาณฐิติที่สี่ในมโนสัญเจตนาหาร ดังนี้ การอนุพิจารณาทั้งสามย่อมเข้าถึงความรู้แจ้งด้วยวิโมกข์มีอัปปณิหิตะเป็นต้นเหล่านั้น โดยความเป็นปากทางแห่งการเกิดขึ้น เช่นเดียวกัน ในวิปลาสเป็นต้น สองอย่างแรกเป็นปฏิปักษ์โดยตรงต่อทุกขานุปัสสนา ส่วนสองอย่างหลังเป็นปฏิปักษ์ต่ออนิจจานุปัสสนาและอนัตตานุปัสสนา ดังนั้น ธรรมเหล่านี้จึงพึงรู้แจ้งและพึงละด้วยวิโมกข์มีอัปปณิหิตะเป็นต้นตามสมควร โดยความเป็นปากทางแห่งการเกิดขึ้นและโดยความเป็นปฏิปักษ์โดยตรง ในที่นั้น สุภสัญญา สุขสัญญา กามุปาทาน สีลัพพตุปาทาน กามโยคะ ภวโยคะ อภิชฌากายคันถะ กามาสวะ กามโอฆะ ภวโอฆะ ราคสัลละ ฉันทาคติ และอคติและการถึงอคติ ย่อมเป็นไปโดยอาศัยความสุขสบาย จึงเป็นปฏิปักษ์ต่อทุกขานุปัสสนา ส่วนพยาบาทกายคันถะ โทสสัลละ โทสาคติ และอคติและการถึงอคติ พึงละด้วยอัปปณิหิตวิโมกข์ โดยความเป็นปากทางแห่งการเกิดขึ้น สัญญาที่สามเป็นต้น พึงละด้วยอนิมิตตวิโมกข์ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่ออนิจจานุปัสสนา โดยอาศัยความยึดมั่นในความเที่ยงและนิมิตนั้น สัญญาที่สี่เป็นต้น พึงละด้วยสุญญตวิโมกข์ เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่ออนัตตานุปัสสนา โดยอาศัยความยึดมั่นในอัตตาและนิมิตนั้น ในที่นั้น พึงทราบว่า มานะ สัลละ ภัย และอคติและการถึงอคติ เป็นนิมิตแห่งความยึดมั่นในความเที่ยง เพราะว่า เมื่อเห็นโดยความเป็นอนิจจะแล้ว ความพร่ำเพ้อด้วยมานะหรือความกลัวย่อมไม่เกิดขึ้น ความเป็นนิมิตแห่งความยึดมั่นในอัตตาของอวิชชาโยคะเป็นต้น ย่อมปรากฏชัดเจนอยู่แล้ว ๘๖. อปฺปมญฺญาวชฺชา รูปาวจรสมาปตฺติโย ทิพฺพวิหารา ‘‘เทวูปปตฺติสํวตฺตนิกกุสลสมาปตฺติโย จา’’ติ กตฺวา, สติปิ ตพฺภาเว ปรหิตปฏิปตฺติโต, นิทฺโทสตาย จ เสฏฺฐา วิหาราติ จตสฺโส อปฺปมญฺญา พฺรหฺมวิหารา, จตสฺโส ผลสมาปตฺติโย อริยวิหารา ‘‘อารกา กิเลเสหิ อริยานํ วิหารา’’ติ. จตสฺโส อารุปฺปสมาปตฺติโย อาเนญฺชวิหารา[Pg.115], สติปิ เทวูปปตฺติสํวตฺตนิกกุสลสมาปตฺติภาเว อาเนญฺชสนฺตตาหิ โลกิเยสุ สิขาปฺปตฺติโต. ๘๖. รูปาวจรสมาบัติทั้งหลายยกเว้นอัปปมัญญา เป็นทิพยวิหาร เพราะเป็นกุศลสมาบัติที่ยังการอุบัติเป็นเทพให้เป็นไปได้ และถึงแม้จะมีภาวะเช่นนั้น แต่ก็เป็นวิหารที่ประเสริฐ เพราะเป็นการปฏิบัติเพื่อประโยชน์แก่ผู้อื่น และเพราะไม่มีโทษ ดังนี้ อัปปมัญญา 4 ประการ จึงเป็นพรหมวิหาร ผลสมาบัติ 4 ประการ เป็นอริยวิหาร เพราะเป็นวิหารของพระอริยะที่ห่างไกลจากกิเลส อรูปสมาบัติ 4 ประการ เป็นอาเนญชวิหาร เพราะถึงแม้จะเป็นกุศลสมาบัติที่ยังการอุบัติเป็นเทพให้เป็นไปได้ แต่ก็ถึงความเป็นยอดในโลกิยะด้วยความไม่หวั่นไหวอย่างต่อเนื่อง อธิกรณเภเทนาติ วตฺถุเภเทน. คำว่า อธิกรณเภทนะ คือ โดยความต่างกันแห่งวัตถุ ยํ อภิณฺหํ น ปวตฺตติ, ตํ อจฺฉริยนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อนฺธสฺส…เป… อุปฺปชฺชนก’’นฺติ วุตฺตํ. อธิติฏฺฐติ สีลาทิ เอเตน สจฺเจน, เอตฺถ วา สจฺเจ นิมิตฺตภูเต, อธิฏฺฐานมตฺตเมว วา ตํ สจฺจนฺติ เอวํ กรณาธิกรณภาวตฺถา ปจฺจยวเสน เวทิตพฺพา สมานาธิกรณสมาสปกฺเข. ตถา อญฺญปทตฺถสมาสปกฺเข. อิตรสฺมึ ปน สมาเส กรณาธิกรณตฺถา เอว, เต จ โข สีลาทิวเสน จ เวทิตพฺพา. สุขนฺติ ฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานสุขํ. โลกิยวิปากสุขมฺปิ ลพฺภเตว. ‘‘นาญฺญตฺร โพชฺฌา…เป… ปาณิน’’นฺติ (สํ. นิ. ๑. ๙๘) หิ อิมาย คาถาย สงฺคหิตา อนตฺตปริหารมุเขน สตฺตานํ อภยา นิพฺพานสมฺปตฺติสุขาวหา จตฺตาโร ธมฺมา อิธ ‘‘สุขภาคิยา’’ติ วุตฺตาติ. อนวเสสปริยาทานโตติ ผรณวเสน อนวเสสคฺคหณโต. ที่ไม่เป็นไปบ่อยๆ นั้น เพื่อแสดงว่าน่าอัศจรรย์ จึงตรัสว่า “ของคนตาบอด…เป…เกิดขึ้น” ศีลเป็นต้นตั้งมั่นด้วยสัจจะนี้ หรือในสัจจะนี้อันเป็นนิมิต หรือสัจจะนั้นเป็นเพียงอธิษฐานเท่านั้น พึงทราบว่ามีอรรถเป็นกรณะและอธิกรณ์โดยเป็นปัจจัยในฝ่ายสมาสที่มีบทประธานเป็นอันเดียวกัน แม้ในฝ่ายสมาสที่มีบทอื่นเป็นประธานก็เช่นกัน ส่วนในสมาสอื่นมีอรรถเป็นกรณะและอธิกรณ์เท่านั้น และพึงทราบโดยเป็นศีลเป็นต้น สุขคือสุขแห่งฌาน วิปัสสนา มรรค ผล และนิพพาน สุขที่เป็นโลกิยวิบากก็ย่อมได้เหมือนกัน เพราะในคาถานี้ว่า “ไม่ใช่อื่นจากโพชฌงค์…เป…สัตว์” (สํ. ส. 1. 98) ธรรม 4 ประการที่นำมาซึ่งสุขแห่งนิพพานอันเป็นความไม่มีภัยแก่สัตว์ทั้งหลายโดยทางไม่ทอดทิ้งตน สงเคราะห์ไว้ในคาถานี้ จึงตรัสว่า “เป็นส่วนแห่งสุข” โดยไม่เหลือทั้งหมด คือโดยการยึดถือไม่เหลือทั้งหมดโดยการแผ่ไป ปฐมสฺส สติปฏฺฐานสฺส ปฐมปฏิปทาวเสน ปวตฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. เอวํ เสเสสุปิ. ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตปฏิปทาสติปฏฺฐานานํ นานนฺตริยกตํ อุปมาย วิภาเวติ. สติปิ จ สพฺพาหิ ปฏิปทาหิ สพฺเพสํ สติปฏฺฐานานํ นิยมาภาเว นานนฺตริกภาเวน เทสนากฺกเมเนเวตฺถ เนสํ อยมนุกฺกโม กโตติ เวทิตพฺโพ. อถ วา กายเวทนาสุ สุภสุขสญฺญานํ ทุพฺพินิเวฐิยตาย อสุภทุกฺขานุปสฺสนานํ กิจฺจสิทฺธิโต ปุริเมน ปฏิปทาทฺวเยน ปุริมํ สติปฏฺฐานทฺวยํ โยชิตํ ตทภาวโต. อิตเรน อิตรํ. ตานิ หิ ปุริเมสุ สติปฏฺฐาเนสุ กตกมฺมสฺส อิจฺฉิตพฺพานิ. อถ วา ยถา ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตานํ มนฺทติกฺขปญฺญานํ วเสน จตสฺโส ปฏิปทา โยชิตา, เอวํ จตฺตาริ สติปฏฺฐานานิ สมฺภวนฺตีติ ทสฺเสตุํ ปฏิปทาสติปฏฺฐานานํ อยมนุกฺกโม กโต. ความว่า เป็นไปโดยเป็นปฏิปทาแรกแห่งสติปัฏฐานแรก แม้ในสติปัฏฐานที่เหลือก็เช่นกัน ด้วยบทว่า “เหมือนอย่างที่” เป็นต้น ทรงแสดงความที่ปฏิปทาและสติปัฏฐานที่กล่าวมาแล้วไม่มีลำดับต่อเนื่องกันด้วยอุปมา และพึงทราบว่า แม้ปฏิปทาทั้งหมดจะไม่มีการกำหนดสติปัฏฐานทั้งหมด แต่ลำดับนี้ของสติปัฏฐานเหล่านั้นก็ทำไว้โดยลำดับแห่งการแสดงเท่านั้นโดยความเป็นลำดับต่อเนื่องกัน หรืออีกนัยหนึ่ง เพราะความที่สุภสัญญาและสุขสัญญาในกายและเวทนาเป็นสิ่งที่ถอนออกได้ยาก การงานจึงสำเร็จด้วยอสุภานุปัสสนาและทุกขานุปัสสนา สติปัฏฐานสองแรกจึงประกอบด้วยปฏิปทาสองแรก เพราะไม่มีสติปัฏฐานสองแรกนั้น สติปัฏฐานที่เหลือจึงประกอบด้วยปฏิปทาที่เหลือ เพราะสติปัฏฐานเหล่านั้นเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาสำหรับผู้ที่ได้ทำงานในสติปัฏฐานก่อนๆ หรืออีกนัยหนึ่ง เพื่อแสดงว่าปฏิปทา 4 ประการประกอบด้วยตัณหาจริต ทิฏฐิจริต และผู้มีปัญญาทรามและปัญญาคมฉันใด สติปัฏฐาน 4 ก็ย่อมเกิดขึ้นฉันนั้น ลำดับของปฏิปทาและสติปัฏฐานนี้จึงทำไว้เช่นนั้น ‘‘ตถา’’ติ อิมินา ยถา สมานปฏิปกฺขตาย ปฐมสฺส สติปฏฺฐานสฺส ภาวนา ปฐมสฺส ฌานสฺส วิเสสาวหา, เอวํ ปีติสหคตาทิสมานตาย ทุติยสติปฏฺฐานาทิภาวนา ทุติยชฺฌานาทีนํ วิเสสาวหาติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. ปีติปฏิสํเวทนาทีติ อาทิสทฺเทน สุขปฏิสํเวทนํ, จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวทนํ, ปสฺสมฺภนญฺจ สงฺคณฺหาติ. จิตฺตสฺส อภิปฺปโมทนคฺคหณญฺเจตฺถ [Pg.116] นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ ปฏิสํเวทนสมาทหนวิโมจนานมฺปิ วเสน ปวตฺติยา อิจฺฉิตพฺพตฺตา. อนิจฺจวิราคาทีติ อาทิสทฺเทน นิโรธปฏินิสฺสคฺคา สงฺคยฺหนฺติ. ด้วยบทว่า “เช่นกัน” นี้ ทรงสรุปความว่า การเจริญสติปัฏฐานแรกนำมาซึ่งความพิเศษแห่งฌานแรกโดยความเป็นปฏิปักษ์ที่เสมอกันฉันใด การเจริญสติปัฏฐานที่สองเป็นต้นก็ย่อมนำมาซึ่งความพิเศษแห่งฌานที่สองเป็นต้นโดยความเป็นปีติสหคตเป็นต้นที่เสมอกันฉันนั้น ด้วยบทว่า “ปีติปฏิสังเวทนาเป็นต้น” นี้ ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” ย่อมสงเคราะห์สุขปฏิสังเวทนา จิตตสังขารปฏิสังเวทนา และปัสสัทธิไว้ด้วย และการรับรู้ความร่าเริงแห่งจิตในที่นี้พึงเห็นว่าเป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงปรารถนาโดยความเป็นไปแห่งปฏิสังเวทนา สมาธา และวิโมจนาด้วย ด้วยบทว่า “อนิจจวิราคะเป็นต้น” นี้ ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” ย่อมสงเคราะห์นิโรธและปฏินิสสัคคะไว้ด้วย รูปาวจรสมาปตฺตีนนฺติ เอตฺถ ปฏิลทฺธมตฺตํ ปฐมชฺฌานํ ปฐมชฺฌานสมาปตฺติยา ปคุณวสีภาวาปาทนสฺส ปจฺจโย โหติ, น อิตราสํ. อิตราสํ ปน อธิฏฺฐานภาเวน ปรมฺปราย ปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพํ. พฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกอรติราคา พฺยาปาทวิตกฺกาทโย. สุเขนาติ อกิจฺเฉน, อกสิเรนาติ อตฺโถ. ในบทว่า 'รูปาวจรสมาบัติทั้งหลาย' นี้ พึงทราบว่า ปฐมฌานที่สักว่าได้มาแล้วเท่านั้น เป็นปัจจัยแก่การทำปฐมฌานสมาบัติให้ชำนาญและคล่องแคล่ว ไม่ใช่เป็นปัจจัยแก่สมาบัติเหล่าอื่น. แต่เป็นปัจจัยแก่สมาบัติเหล่าอื่นโดยลำดับด้วยความเป็นอธิษฐาน. บทว่า พยาบาทวิหิงสาวิตกะและอารติราคะ ได้แก่ พยาบาทวิตกเป็นต้น. บทว่า โดยสุข คือ โดยไม่ลำบาก โดยไม่ยากลำบาก นี้เป็นอรรถ. ทิพฺพวิหาราทิเก จตฺตาโร วิหาเร ปทฏฺฐานํ กตฺวา นานาสนฺตาเนสุ อุปฺปนฺนาย วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย ยถากฺกมํ อนุปฺปนฺนากุสลานุปฺปาทนาทิวเสน ปวตฺตวิสยํ สนฺธาย ปาฬิยํ ‘‘ปฐโม วิหาโร ภาวิโต พหุลีกโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมฺมปฺปธานสทิสญฺเหตฺถ สมฺมปฺปธานํ วุตฺตํ. อริยวิหาเร จ เหฏฺฐิเม นิสฺสาย อุปริมคฺคาธิคมาย วายมนฺตสฺส อยํ นโย ลพฺภติ. มคฺคปริยาปนฺนสฺเสว วา สมฺมปฺปธานสฺส นานาสนฺตานิกสฺส ยถาวุตฺตวิปสฺสนาคมเนน ตํตํกิจฺจาทิกสฺส วเสเนตํ วุตฺตํ. สกฺกา หิ วิปสฺสนาคมเนน สทฺธินฺทฺริยาทิติกฺขตาวิเสโส วิย วีริยสฺส กิจฺจวิเสสวิสโย มคฺโค วิญฺญาตุํ. ในพระบาลีว่า 'วิหารที่หนึ่งอันบุคคลเจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว' เป็นต้น ตรัสหมายถึงวิสัยที่ดำเนินไปโดยอาการมีการไม่ให้อกุศลที่ยังไม่เกิดเกิดขึ้นเป็นต้นตามลำดับ ด้วยวุฏฐานคามินีวิปัสสนาที่เกิดขึ้นในสันดานต่างๆ โดยกระทำวิหาร ๔ มีทิพยวิหารเป็นต้นให้เป็นปทัฏฐาน. เพราะในที่นี้ ตรัสสัมมัปปธานที่คล้ายกับสัมมัปปธาน. และในอริยวิหารนี้ นัยนี้ย่อมได้แก่บุคคลผู้พยายามเพื่อบรรลุมรรคเบื้องบนโดยอาศัยมรรคเบื้องล่าง. หรือว่า คำนั้นตรัสถึงสัมมัปปธานที่นับเนื่องในมรรคนั่นเอง อันมีในสันดานต่างๆ ด้วยอำนาจแห่งกิจนั้นๆ เป็นต้น โดยการมาถึงแห่งวิปัสสนาตามที่กล่าวแล้ว. เพราะว่า มรรคอันเป็นวิสัยแห่งกิจพิเศษของวิริยะ ย่อมสามารถรู้ได้ด้วยการมาถึงแห่งวิปัสสนา เหมือนความพิเศษแห่งความแก่กล้าของสัทธินทรีย์เป็นต้น. ตถา สิขาปฺปตฺตอุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิทิพฺพวิหารํ นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ มานปฺปหานํ อุกฺกํเสติ, พฺรหฺมวิหารสนฺนิสฺสเย อุปฺปนฺนํ ทุติยํ สมฺมปฺปธานํ กามาลยสมุคฺฆาตํ, อริยวิหารสนฺนิสฺสเยน อุปฺปนฺนํ ตติยํ สมฺมปฺปธานํ อวิชฺชาปหานํ, สนฺตวิโมกฺขสนฺนิสฺสเยน อุปฺปนฺนํ จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ ภวูปสมํ อุกฺกํเสตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐมํ สมฺมปฺปธาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เช่นเดียวกัน เพื่อแสดงว่า สัมมัปปธานที่ ๑ ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยทิพยวิหารคืออุเบกขาสติปาริสุทธิที่ถึงยอด ย่อมเชิดชูการละมานะ, สัมมัปปธานที่ ๒ ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยพรหมวิหาร ย่อมเชิดชูการถอนกามอาลัย, สัมมัปปธานที่ ๓ ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยอริยวิหาร ย่อมเชิดชูการละอวิชชา, สัมมัปปธานที่ ๔ ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยสันตวิโมกข์ ย่อมเชิดชูความสงบภพ จึงตรัสว่า 'สัมมัปปธานที่ ๑' เป็นต้น. ปหีนมาโน น วิสํวาเทยฺยาติ มานปฺปหานํ สจฺจาธิฏฺฐานํ วฑฺเฒติ วิสํวาทนนิมิตฺตสฺเสว อภาวโต. อปฺปหีนมาโน หิ มานนิสฺสเยน กิญฺจิ วิสํวาเทยฺย. กามาลเย, ทิฏฺฐาลเย จ สมุคฺฆาฏิเต จาคปฏิปกฺขสฺส อวสโร เอว นตฺถีติ อาลยสมุคฺฆาโต จาคาธิฏฺฐานํ วฑฺเฒติ. อวิชฺชาย สมุจฺฉินฺนาย ปญฺญาพุทฺธิยา ปริพนฺโธว นตฺถิ, ภวสงฺขาเรสุ โอสฺสฏฺเฐสุ อภวูปสมสฺส โอกาโสว นตฺถีติ มานปฺปหานาทโย สจฺจาธิฏฺฐานาทิเก สํวฑฺเฒนฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘มานปฺปหาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ผู้มีมานะอันละได้แล้วย่อมไม่พูดปด เพราะเหตุนั้น การละมานะย่อมทำให้สัจจาธิษฐานเจริญขึ้น เพราะไม่มีนิมิตแห่งการพูดปดนั่นเอง. จริงอยู่ ผู้ที่ยังละมานะไม่ได้ ย่อมพูดปดบางอย่างโดยอาศัยมานะ. เมื่อกามอาลัยและทิฏฐิอาลัยถูกถอนขึ้นแล้ว โอกาสแห่งธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ต่อจาคะย่อมไม่มีเลย เพราะฉะนั้น การถอนอาลัยย่อมทำให้จาคาธิษฐานเจริญขึ้น. เมื่ออวิชชาถูกตัดขาดแล้ว เครื่องกั้นแห่งปัญญาความรู้ย่อมไม่มี, เมื่อภวสังขารถูกสละแล้ว โอกาสแห่งความไม่สงบภพย่อมไม่มีเลย เพื่อแสดงว่าการละมานะเป็นต้น ย่อมทำให้สัจจาธิษฐานเป็นต้นเจริญขึ้น จึงตรัสว่า 'การละมานะ' เป็นต้น. อวิสํวาทนสีโล [Pg.117] ธมฺมจฺฉนฺทพหุโล ฉนฺทาธิปเตยฺยํ สมาธึ นิพฺพตฺเตติ. จาคาธิมุตฺโต เนกฺขมฺมชฺฌาสโย อโกสชฺชพหุลตาย วีริยาธิปเตยฺยํ, ญาณุตฺตโร จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺเตนฺโต จิตฺตาธิปเตยฺยํ, วูปสนฺตสภาโว อุปสมเหตุภูตาย วีมํสาย วีมํสยโต วีมํสาธิปเตยฺยํ สมาธึ นิพฺพตฺเตตีติ สจฺจาธิฏฺฐานาทิปาริสุทฺธิฉนฺทสมาธิอาทีนํ ปาริปูริยา สํวตฺตตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สจฺจาธิฏฺฐานํ ภาวิต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ผู้มีปกติไม่พูดปด มีธรรมฉันทะมาก ย่อมยังฉันทาธิปไตยสมาธิให้เกิดขึ้น. ผู้มีอธิมุตติในจาคะ มีเนกขัมมะเป็นอัธยาศัย เพราะความเป็นผู้มีความไม่เกียจคร้านมาก ย่อมยังวิริยาธิปไตยสมาธิให้เกิดขึ้น. ผู้มีญาณเป็นเลิศ ยังจิตให้เป็นไปในอำนาจของตน ย่อมยังจิตตาธิปไตยสมาธิให้เกิดขึ้น. ผู้มีสภาวะสงบ เมื่อพิจารณาด้วยวิมังสาอันเป็นเหตุแห่งความสงบ ย่อมยังวิมังสาธิปไตยสมาธิให้เกิดขึ้น เพื่อแสดงว่าสัจจาธิษฐานเป็นต้น ย่อมเป็นไปเพื่อความบริบูรณ์แห่งฉันทสมาธิเป็นต้น จึงตรัสว่า 'สัจจาธิษฐานอันบุคคลเจริญแล้ว' เป็นต้น. ธมฺมจฺฉนฺทพหุโล ฉนฺทสมาธิมฺหิ ฐิโต อิฏฺฐานิฏฺฐฉฬารมฺมณาปาเต อนวชฺชเสวี โหติ. อารทฺธวีริโย วีริยสมาธิมฺหิ ฐิโต สํกิเลสปกฺขสฺส สนฺตปนวเสเนว ปุญฺญํ ปริปูเรติ. จิตฺตํ อตฺตโน วเส วตฺเตนฺโต จิตฺตสมาธิมฺหิ ฐิโต ปญฺญาย อุปการานุปการเก ธมฺเม ปริคฺคณฺหนฺโต พุทฺธึ ผาตึ คมิสฺสติ. วีมํสาสมาธิมฺหิ ฐิโต ธมฺมวิจยพหุโล อุปธิปฏินิสฺสคฺคาวหเมว ปฏิปตฺตึ พฺรูเหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฉนฺทสมาธิ ภาวิโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ผู้มีธรรมฉันทะมาก ตั้งอยู่ในฉันทสมาธิ เมื่ออารมณ์ ๖ ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนามาปรากฏ ย่อมเป็นผู้เสพแต่ธรรมที่ไม่มีโทษ. ผู้ปรารภความเพียร ตั้งอยู่ในวิริยสมาธิ ย่อมบำเพ็ญบุญให้บริบูรณ์ด้วยการแผดเผาธรรมฝ่ายสังกิเลสนั่นเอง. ผู้ยังจิตให้เป็นไปในอำนาจของตน ตั้งอยู่ในจิตตสมาธิ เมื่อกำหนดธรรมที่เป็นอุปการะและไม่เป็นอุปการะด้วยปัญญา ย่อมถึงความเจริญแห่งปัญญา. ผู้ตั้งอยู่ในวิมังคาสมาธิ มีธรรมวิจัยมาก ย่อมพอกพูนปฏิปทาที่นำมาซึ่งการสละอุปธิเท่านั้น เพื่อแสดงเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า 'ฉันทสมาธิอันบุคคลเจริญแล้ว' เป็นต้น. ทูราทูรปจฺจตฺถิกนิวารเณ พหูปกาโร อินฺทฺริยสํวโร เมตฺตาย วิเสสุปฺปตฺติเหตุโต เมตฺตํ วฑฺเฒติ. ตเปน สํกิเลสธมฺเม วิกฺขมฺเภนฺโต วีริยาธิโก ปรทุกฺขาปนยนกามตํ สาหตฺถิกํ กโรตีติ ตโป กรุณํ สํวฑฺเฒติ. ปญฺญา ปริโยทาปิตา สาวชฺชานวชฺชธมฺเม ปริคฺคณฺหนฺตี ปหาสนิปาตโต มุทิตํ รกฺขนฺตี ปริพฺรูเหติ. อุปธินิสฺสคฺโค ปกฺขนฺโท นินฺนโปณปพฺภาโรว สมฺมเทว สตฺตสงฺขาเรสุ อุทาสิโน โหตีติ โส อุเปกฺขาวิหารํ ปริวฑฺเฒตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อินฺทฺริยสํวโร ภาวิโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘โย ยสฺส วิเสสปจฺจโย, โส ตํ ปริปูเรตีติ วุตฺโต’’ติ. อินทรียสังวรมีอุปการะมากในการกั้นข้าศึกที่อยู่ไกลและไม่ไกล เพราะเป็นเหตุให้เกิดความพิเศษแห่งเมตตา จึงทำให้เมตตาเจริญขึ้น. ตบะย่อมทำให้กรุณาเจริญขึ้น เพราะบุคคลผู้ยิ่งด้วยวิริยะเมื่อข่มกิเลสธรรมด้วยตบะ ย่อมทำความปรารถนาจะนำทุกข์ของผู้อื่นออกให้สำเร็จด้วยมือของตน. ปัญญาที่ผ่องใสแล้ว เมื่อกำหนดธรรมที่มีโทษและไม่มีโทษ ย่อมรักษาและพอกพูนมุทิตาจากการตกลงไปในความร่าเริง. การสละอุปธิที่แล่นไปแล้ว ย่อมเป็นผู้วางเฉยในสัตว์และสังขารทั้งหลายโดยชอบทีเดียว เหมือนสิ่งที่น้อมไป โน้มไป และโอนไป ฉะนั้น การสละอุปธินั้นย่อมทำให้ upekkhāvihāra เจริญขึ้น เพื่อแสดงเนื้อความนี้ จึงตรัสว่า 'อินทรียสังวรที่เจริญแล้ว' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ธรรมใดเป็นปัจจัยพิเศษของธรรมใด ธรรมนั้นย่อมทำธรรมนั้นให้บริบูรณ์'. ๘๗. ทิสาภาเวนาติ นยานํ ทิสาภาเวนาติ โยเชตพฺพํ. อตฺโถปิสฺส ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. เยน จตุกฺเกน ยสฺส ราคจริตาทิปุคฺคลสฺส โวทานํ วิสุทฺธิ. ยถา อปริญฺญาตา, อปฺปหีนา จ ปฐมาหารวิปลฺลาสาทโย ราคจริตาทีนํ ปุคฺคลานํ อุปกฺกิเลสา, เอวํ ปฐมปฏิปทาทโย ภาวิตา พหุลีกตา เนสํ วิสุทฺธิโย โหนฺตีติ วุตฺตนยานุสาเรน สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ อาห ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนยเมวา’’ติ. ๘๗. บทว่า โดยความเป็นทิศ พึงประกอบความว่า โดยความเป็นทิศแห่งนัยทั้งหลาย. แม้อรรถของบทนั้น ก็พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วในก่อนนั่นเอง. ความผ่องแผ้วคือความบริสุทธิ์ของบุคคลผู้มีราคะจริตเป็นต้น ย่อมมีได้ด้วยจตุกะใด. พึงทราบได้ตามนัยที่กล่าวแล้วว่า อาหารวิปลาสที่ ๑ เป็นต้นที่ยังไม่ได้กำหนดรู้และยังละไม่ได้ เป็นอุปกิเลสของบุคคลผู้มีราคะจริตเป็นต้น ฉันใด ปฏิปทาที่ ๑ เป็นต้นที่เจริญแล้ว กระทำให้มากแล้ว ย่อมเป็นความบริสุทธิ์ของบุคคลเหล่านั้น ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยนัยที่กล่าวไว้แล้วข้างต้นนั่นเอง'. อถ [Pg.118] วา ปุริมาหิ ทฺวีหิ ปฏิปทาหิ สิชฺฌมานา วิปสฺสนา อตฺตโน กิจฺจวุตฺติสงฺขาตํ ปวตฺติทุกฺขมฺปิ สงฺคณฺหนฺตี ทุกฺขานุปสฺสนาพาหุลฺลวิเสสโต ทุกฺขลกฺขณํ ปฏิวิชฺฌนฺตี ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. ตติยาย ปฏิปทาย สิชฺฌมานา สุขปฺปวตฺติกตาย สมฺมเทว สนฺตติฆนํ ภินฺทิตฺวา อนิจฺจลกฺขณํ วิภาเวนฺตี ‘‘อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. จตุตฺถาย ปน ปฏิปทาย สิชฺฌมานา สุขปฺปวตฺติกตาย, วิสทญาณตาย จ สมูหกิจฺจารมฺมณฆนํ ภินฺทิตฺวา สมฺมเทว อนตฺตลกฺขณํ วิภาเวนฺตี ‘‘สุญฺญตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. อีกอย่างหนึ่ง วิปัสสนาที่สำเร็จด้วยปฏิปทาสองอย่างแรก ย่อมสงเคราะห์แม้ทุกข์คือความเป็นไปที่นับว่าเป็นการดำเนินกิจของตน และย่อมแทงตลอดลักษณะแห่งทุกข์ด้วยความมากแห่งทุกขานุปัสสนาเป็นพิเศษ จึงเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" วิปัสสนาที่สำเร็จด้วยปฏิปทาที่สาม เพราะความเป็นไปได้โดยง่าย ย่อมทำลายความหนาแน่นแห่งความสืบต่อโดยชอบ และย่อมแสดงลักษณะแห่งอนิจจะ จึงเรียกว่า "อนิมิตตวิโมกขมุข" ส่วนวิปัสสนาที่สำเร็จด้วยปฏิปทาที่สี่ เพราะความเป็นไปได้โดยง่ายและความเป็นญาณอันบริสุทธิ์ ย่อมทำลายความหนาแน่นแห่งหมู่กิจและอารมณ์โดยชอบ และย่อมแสดงลักษณะแห่งอนัตตาโดยชอบ จึงเรียกว่า "สุญญตวิโมกขมุข" ตถา กายเวทนานุปสฺสนา วิเสสโต ทุกฺขลกฺขณํ วิภาเวนฺตี, จิตฺตานุปสฺสนา อนิจฺจลกฺขณํ, ธมฺมานุปสฺสนา อนตฺตลกฺขณนฺติ ตา ยถากฺกมํ ‘‘อปฺปณิหิตาทิวิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. เช่นเดียวกัน กายานุปัสสนาและเวทนานุปัสสนา ย่อมแสดงลักษณะแห่งทุกข์เป็นพิเศษ จิตตานุปัสสนา ย่อมแสดงลักษณะแห่งอนิจจะ ธัมมานุปัสสนา ย่อมแสดงลักษณะแห่งอนัตตา ดังนั้น สิ่งเหล่านั้นจึงเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุขเป็นต้น" ตามลำดับ สปฺปีติกตาย อสฺสาทานิ ปฐมทุติยชฺฌานานิ วิรชฺชนวเสน วิเสสโต ทุกฺขโต ปสฺสนฺติยา วิปสฺสนาย วเสน ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตานิ. ตติยํ สนฺตสุขตาย พาหิรกานํ นิจฺจาภินิเวสวตฺถุภูตํ สภาวโต ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ ปสฺสนฺติยา วิปสฺสนาย วเสน ‘‘อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตํ. จตุตฺถํ อุปกฺกิเลสวิคมาทีหิ ปริสุทฺธํ สุสมาหิตํ ยถา ปเรสํ, เอวํ อตฺตโน จ ยถาภูตสภาวาวโพธเหตุตาย สมฺมเทว ‘‘สุญฺญ’’นฺติ ปสฺสนฺติยา วิปสฺสนาย วเสน ‘‘สุญฺญตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตํ. ปฐมฌานและทุติยฌานอันเป็นที่ตั้งแห่งความยินดีเพราะมีปีติ ย่อมถูกเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" โดยวิปัสสนาที่เห็นเป็นทุกข์เป็นพิเศษด้วยอำนาจแห่งความคลายกำหนัด ตติยฌานอันเป็นสุขสงบ ย่อมถูกเรียกว่า "อนิมิตตวิโมกขมุข" โดยวิปัสสนาที่เห็นโดยสภาพว่า "ไม่เที่ยง" ซึ่งเป็นวัตถุแห่งความยึดมั่นว่าเที่ยงของคนภายนอก จตุตถฌานอันบริสุทธิ์และตั้งมั่นดีแล้วด้วยการปราศจากอุปกิเลสเป็นต้น ย่อมถูกเรียกว่า "สุญญตวิโมกขมุข" โดยวิปัสสนาที่เห็นโดยชอบว่า "ว่างเปล่า" เพราะเป็นเหตุแห่งการรู้สภาพตามความเป็นจริงของตนเองและของผู้อื่น เอวํ วิหารานํ วิปสฺสนาวเสเนว วิโมกฺขมุขตา, ตตฺถ ‘‘ทิพฺพพฺรหฺมวิหารานํ สนฺตสุขตาย อสฺสาทนียตา’’ติอาทินา อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขตา โยเชตพฺพา. อริยวิหารสฺส ปญฺญาธิกตฺตา วิเสสโต อนตฺตานุปสฺสนาสนฺนิสฺสยตาย สุญฺญตวิโมกฺขตา. อาเนญฺชวิหารสฺส สนฺตวิโมกฺขตาย อนิจฺจลกฺขณปฺปฏิเวธสฺส วิเสสปจฺจยสภาวโต อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขตา โยเชตพฺพา. ความเป็นวิโมกขมุขของวิหารทั้งหลายย่อมมีโดยวิปัสสนาเท่านั้น ในบรรดาวิหารเหล่านั้น พึงประกอบความเป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุขด้วยคำว่า "ความเป็นที่ตั้งแห่งความยินดีด้วยสุขสงบของทิพยพรหมวิหาร" เป็นต้น อริยวิหารย่อมมีความเป็นสุญญตวิโมกข์ เพราะมีความเป็นปัญญามาก และอาศัยอนัตตานุปัสสนาเป็นพิเศษ อเนญชวิหารย่อมมีความเป็นอนิมิตตวิโมกขมุข เพราะมีความเป็นวิโมกข์อันสงบ และเป็นปัจจัยพิเศษแห่งการแทงตลอดลักษณะแห่งอนิจจะ พึงประกอบความดังนี้ ตถา ปุริมานํ ทฺวินฺนํ สมฺมปฺปธานานํ สํกิเลสวิสยตฺตา กิเลสทุกฺขวีติกฺกมสฺส ทุกฺขานุปสฺสนาพาหุลฺลตฺตา อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขตา. ตติยสฺส อนุปฺปนฺนกุสลุปฺปาทเนน ธมฺมานํ อุทยวยวนฺตตาวิภาวนโต อนิจฺจลกฺขณํ ปากฏนฺติ อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขตา. จตุตฺถสฺส อุปฺปนฺนานํ ฐิตตฺตํ พฺยาปาราปชฺชเนน ธมฺมานํ อวสวตฺติตาทีปนโต อนตฺตลกฺขณํ สุปากฏนฺติ สุญฺญตวิโมกฺขมุขตา. เช่นเดียวกัน สัมมัปปธานสองอย่างแรกย่อมมีความเป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข เพราะเป็นอารมณ์แห่งกิเลส และเพราะความมากแห่งทุกขานุปัสสนาในการก้าวล่วงทุกข์อันเกิดจากกิเลส สัมมัปปธานที่สามย่อมมีความเป็นอนิมิตตวิโมกขมุข เพราะการยังกุศลที่ยังไม่เกิดให้เกิดขึ้น ย่อมแสดงความมีขึ้นและเสื่อมไปของธรรมทั้งหลาย ทำให้ลักษณะแห่งอนิจจะปรากฏ สัมมัปปธานที่สี่ย่อมมีความเป็นสุญญตวิโมกขมุข เพราะการแสดงความไม่เป็นไปในอำนาจของธรรมทั้งหลาย โดยการไม่ถึงความขวนขวายเพื่อความตั้งอยู่แห่งธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ทำให้ลักษณะแห่งอนัตตาปรากฏชัดเจน มานปฺปหานาลยสมุคฺฆาตานํ [Pg.119] สหายตณฺหาปหานตาย ตณฺหาปณิธิวิโสธนโต อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขตา. อวิชฺชาปหานสฺส ปญฺญากิจฺจาธิกตาย สุญฺญตวิโมกฺขมุขตา. ภวูปสมสฺส สงฺขารนิมิตฺตปฏิปกฺขตาย อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขตา. การละมานะ การถอนอาลัย ย่อมมีความเป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข เพราะการละตัณหาที่ร่วมด้วย และเพราะการชำระตัณหาปณิธิให้บริสุทธิ์ การละอวิชชาย่อมมีความเป็นสุญญตวิโมกขมุข เพราะมีความเป็นกิจแห่งปัญญามาก การสงบภพย่อมมีความเป็นอนิมิตตวิโมกขมุข เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อสังขารนิมิต ปกติยา ทุกฺขสภาเว สงฺขาเร ญาณสจฺเจน อวิสํวาเทนฺโต ทุกฺขโต เอว ปสฺสติ, จาคาธิวิมุตฺตตาย ตณฺหํ วิทูรีกโรนฺโต ราคปฺปณิธึ วิโสเสตีติ ปุริมํ อธิฏฺฐานทฺวยํ ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตํ. อิตรสฺส ปน อธิฏฺฐานทฺวยสฺส สุญฺญตานิมิตฺตวิโมกฺขมุขตา วุตฺตนยา เอว. เมื่อไม่คลาดเคลื่อนจากความจริงด้วยญาณในสังขารที่มีสภาพเป็นทุกข์โดยธรรมชาติ ย่อมเห็นเป็นทุกข์นั่นเอง เมื่อทำให้ตัณหาห่างไกลด้วยความน้อมใจไปในการสละ ย่อมทำให้ราคะปณิธิเหือดแห้งไป ดังนั้น อธิษฐานสองอย่างแรกจึงเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" ส่วนอธิษฐานสองอย่างที่เหลือ ย่อมมีความเป็นสุญญตวิโมกขมุขและอนิมิตตวิโมกขมุขโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ฉนฺทาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา วิเสสโต ธมฺมจฺฉนฺทวโต เนกฺขมฺมวิตกฺกพหุลสฺส โหติ, วีริยาธิปเตยฺยา ปน กามวิตกฺกาทิเก วิโนเทนฺตสฺสาติ ตทุภยํ นิสฺสาย ปวตฺตา วิปสฺสนา วิเสสโต ราคาทิปฺปณิธีนํ วิโสสนโต ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. จิตฺตาธิปเตยฺยํ, วีมํสาธิปเตยฺยญฺจ นิสฺสาย ปวตฺตา ยถากฺกมํ อนิจฺจานตฺตานุปสฺสนาพาหุลฺลโต ‘‘อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ, อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ จ วุตฺตา. จิตเตกัคคตาที่มีฉันทะเป็นอธิบดี ย่อมมีแก่ผู้มีธรรมฉันทะ และมีเนกขัมมวิตกมากเป็นพิเศษ ส่วนจิตเตกัคคตาที่มีวิริยะเป็นอธิบดี ย่อมมีแก่ผู้ที่กำจัดกามวิตกเป็นต้น วิปัสสนาที่ดำเนินไปอาศัยทั้งสองอย่างนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" เพราะการทำให้ราคะปณิธิเป็นต้นเหือดแห้งไปเป็นพิเศษ วิปัสสนาที่ดำเนินไปอาศัยจิตตาธิปไตยและวิมังสาธิปไตย ย่อมถูกเรียกว่า "อนิมิตตวิโมกขมุข" และ "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" ตามลำดับ เพราะความมากแห่งอนิจจานุปัสสนาและอนัตตานุปัสสนา อภิชฺฌาวินยโน อินฺทฺริยสํวโร, กามสงฺกปฺปาทิวิโนทโน ตโป จ วุตฺตนเยเนว ปณิธิปฏิปกฺขโต อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุขํ, พุทฺธิ อนตฺตานุปสฺสนานิมิตฺตํ, อุปธิปฏินิสฺสคฺโค นิมิตฺตคฺคาหปฏิปกฺโขติ ตทุภยสนฺนิสฺสยา วิปสฺสนา ยถากฺกมํ ‘‘สุญฺญตํ, อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. การสำรวมอินทรีย์ที่กำจัดอภิชฌา และตบะที่กำจัดกามวิตกเป็นต้น ย่อมเป็นอัปปณิหิตวิโมกขมุข เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อปณิธิโดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ปัญญาเป็นนิมิตแห่งอนัตตานุปัสสนา การสละคืนอุปธิเป็นปฏิปักษ์ต่อการยึดถือนิมิต ดังนั้น วิปัสสนาที่อาศัยทั้งสองอย่างนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "สุญญตวิโมกขมุข" และ "อนิมิตตวิโมกขมุข" ตามลำดับ อาสนฺนปจฺจตฺถิกราคํ ปฏิพาหนฺตี เมตฺตา ราคปณิธิยา ปฏิปกฺโข, กรุณา ปรทุกฺขาปนยนาการวุตฺติกา ทุกฺขสหคตาย ทุกฺขานุปสฺสนาย วิเสสปจฺจโยติ ตทุภยสนฺนิสฺสยา วิปสฺสนา ‘‘อปฺปณิหิตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตา. มุทิตา สตฺตานํ โมทคฺคหณพหุลา ตทนิจฺจตาทสฺสนโต อนิจฺจานุปสฺสนาย วิเสสปจฺจโยติ ตนฺนิสฺสยา วิปสฺสนา อนิมิตฺตํ วิโมกฺขมุขํ. อุเปกฺขา ญาณกิจฺจาธิกตาย อนตฺตานุปสฺสนาย วิเสสปจฺจโยติ ตนฺนิสฺสยา วิปสฺสนา ‘‘สุญฺญตํ วิโมกฺขมุข’’นฺติ วุตฺตาติ เอวเมตฺถ ปวตฺติอาการโต วิปสฺสโต นิสฺสยโต, กิจฺจโต จ ภินฺทิตฺวา วิโมกฺขมุขานิ โยชิตานีติ. เมตตาที่ยับยั้งราคะอันเป็นข้าศึกใกล้ ย่อมเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะปณิธิ กรุณาที่มีอาการเป็นไปเพื่อบรรเทาความทุกข์ของผู้อื่น ย่อมเป็นปัจจัยพิเศษแก่อนุปัสสนาที่ประกอบด้วยทุกข์ ดังนั้น วิปัสสนาที่อาศัยทั้งสองอย่างนั้น ย่อมถูกเรียกว่า "อัปปณิหิตวิโมกขมุข" มุทิตาที่มากด้วยการถือเอาความบันเทิงในสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเป็นปัจจัยพิเศษแก่อนิจจานุปัสสนา เพราะเห็นความไม่เที่ยงของสิ่งนั้น ดังนั้น วิปัสสนาที่อาศัยมุทิตา ย่อมเป็นอนิมิตตวิโมกขมุข อุเบกขาย่อมเป็นปัจจัยพิเศษแก่อนัตตานุปัสสนา เพราะมีความเป็นกิจแห่งญาณมาก ดังนั้น วิปัสสนาที่อาศัยอุเบกขา ย่อมถูกเรียกว่า "สุญญตวิโมกขมุข" ด้วยประการฉะนี้ วิโมกขมุขทั้งหลายในที่นี้จึงถูกประกอบโดยแยกแยะตามอาการเป็นไป ตามผู้เห็นแจ้ง ตามที่อาศัย และตามกิจ สมติกฺกมนํ [Pg.120] ปริญฺญาปหานญฺจ. สปรสนฺตาเนติ อตฺตโน, ปเรสญฺจ สนฺตาเน, เตน กายิโก, วาจสิโก จ วิหาโร ‘‘วิกฺกีฬิต’’นฺติ วุตฺโตติ ทสฺเสติ ‘‘วิวิโธ หาโร’’ติ กตฺวา. ตสฺส ปน วิภาวนา อิธ อธิปฺเปตา นยสฺส ภูมิภาวโต. เยน ปฏิปกฺขภาเวน. เตสํ ปฏิปกฺขภาโวติ เตสํ อาหาราทีนํ ปฏิปกฺขภาโว ปหาตพฺพภาโว ปฏิปทาทีนํ ปฏิปกฺขภาโว ปหายกภาโวติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปฏิปทาคฺคหเณน วิปสฺสนา กถิตา. วิปสฺสนา จ จตฺตาโร อาหาเร ปริชานนฺตี ตปฺปฏิพทฺธฉนฺทราคํ ปชหตีติ อุชุกเมว เตสํ ปฏิปกฺขตา, เอวํ ฌานาทีนมฺปิ อุปาทานาทิปฏิปกฺขตา เวทิตพฺพา ตทุปเทเสน วิปสฺสนาย กถิตตฺตา. วิปลฺลาสสติปฏฺฐานานํ ปฏิปกฺขภาโว ปากโฏ เอว. นฺติ สีหวิกฺกีฬิตํ. วีสติยา จตุกฺเกหิ วิสภาคโต วิตฺถาเรน วิภตฺตนฺติ ตีหิ ปเทหิ สงฺคเหตฺวา กถิกตฺตา วุตฺตํ ‘‘สงฺเขเปน ทสฺเสนฺโต’’ติ. การก้าวล่วงและการละด้วยปริญญา. คำว่า ‘สปรสันตาเน’ หมายถึงในสันดานของตนและของผู้อื่น ด้วยเหตุนั้น กายิกวิหารและวาจาสิกวิหารจึงถูกเรียกว่า ‘วิกกีฬิตะ’ โดยแสดงว่า ‘วิวิธะหาระ’ (การนำไปต่างๆ นานา). การแสดงความหมายของหาระนั้นในที่นี้มุ่งหมายถึงการเป็นภูมิของนัย. ด้วยความเป็นปฏิปักษ์. ความเป็นปฏิปักษ์ของสิ่งเหล่านั้น หมายถึงความเป็นปฏิปักษ์ของอาหารเป็นต้น คือความเป็นสิ่งที่ควรละ และความเป็นปฏิปักษ์ของปฏิปทาเป็นต้น คือความเป็นสภาวะที่ละ พึงประกอบความดังนี้. ในที่นั้น การถือเอาปฏิปทาได้กล่าวถึงวิปัสสนา. วิปัสสนาเมื่อกำหนดรู้อาหาร ๔ อย่าง ย่อมละฉันทราคะที่ผูกพันอยู่กับอาหารนั้น โดยตรงก็คือความเป็นปฏิปักษ์ของวิปัสสนาต่ออาหารเหล่านั้น. พึงทราบความเป็นปฏิปักษ์ของฌานเป็นต้นต่ออุปาทานเป็นต้นด้วยประการฉะนี้ เพราะวิปัสสนาถูกกล่าวไว้ด้วยการแสดงนั้น. ความเป็นปฏิปักษ์ของวิปัลลาสและสติปัฏฐานนั้นเป็นที่ประจักษ์อยู่แล้ว. คำว่า ‘สีหวิกกีฬิตะ’ นั้น เพราะถูกจำแนกโดยละเอียดด้วยจตุกกะ ๒๐ อย่างที่แตกต่างกัน จึงถูกกล่าวไว้ด้วยการรวบรวมด้วย ๓ บทว่า ‘แสดงโดยย่อ’. อินฺทฺริยานนฺติ สทฺธาทิอินฺทฺริยานํ. ทสนฺนํ จตุกฺกานํ นิทฺธารณาติ โยชนา. คำว่า ‘อินทริยานัง’ หมายถึงอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้น. พึงประกอบความว่าเป็นการกำหนดจตุกกะ ๑๐ อย่าง. ๘๘. นิคฺคจฺฉตีติ นิกฺขมติ. ตโต นิทฺธาเรตฺวา วุจฺจมาโน หิ นิคฺคจฺฉนฺโต วิย โหตีติ. จตฺตาโร ปุคฺคเลติ ‘‘ตณฺหาจริโต มนฺโท’’ติอาทินา (เนตฺติ. ๖) วุตฺเต จตฺตาโร ปุคฺคเล. ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน เจตฺถ ธมฺโม วุตฺโตติ อาห ‘‘ภูมึ นิทฺทิสิตฺวา’’ติ. ตโต เอวาติ ยถาวุตฺตปุคฺคลจตุกฺกโต เอว. อิตรตฺถาปีติ ‘‘สุขาย…เป… ปุคฺคลา’’ติ เอตฺถาปิ. สาธารณายาติ ปฐมจตุตฺถาหิปิ วิมิสฺสาย. ยถาวุตฺตาสูติ ทุติยตติยาสุ. ๘๘. คำว่า ‘นิกคัจฉติ’ หมายถึงออกไป. เพราะเมื่อถูกกล่าวโดยการกำหนดแล้ว ย่อมเหมือนกับกำลังออกไป. คำว่า ‘จัตตาโร ปุคคเล’ หมายถึงบุคคล ๔ จำพวกที่กล่าวไว้ใน ‘ตัณหาจริโต มันโท’ เป็นต้น (เนตติ. ๖). ในที่นี้ ธรรมถูกกล่าวโดยอธิษฐานบุคคล จึงกล่าวว่า ‘แสดงภูมิ’. คำว่า ‘ตโต เอว’ หมายถึงจากจตุกกะแห่งบุคคลที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง. คำว่า ‘อิตรัตถาปิ’ หมายถึงในบทว่า ‘สุขายะ…เป… ปุคคลา’ นี้ด้วย. คำว่า ‘สาธารณายะ’ หมายถึงที่ปะปนกับปฐมจตุกกะและจตุตถจตุกกะด้วย. คำว่า ‘ยถาวุตตาสุ’ หมายถึงในทุติยจตุกกะและตติยจตุกกะที่กล่าวมาแล้ว. เหฏฺฐาติ เทสนาหารวิภงฺควิจยหารสมฺปาตวณฺณนาสุ. คำว่า ‘เหฏฐา’ หมายถึงในคำอธิบายของเทสนาหาระ วิภังควิจยหาระ และสัมปาตหาระ. เอเสว นโยติ กุสลมูลาทิทฺวาทสติกสงฺคโห อนวชฺชปกฺโข. ‘‘โวทายติ สุชฺฌติ เอเตนาติ โวทาน’’นฺติ (เนตฺติ. อฏฺฐ. ๑๑) วํ เนตพฺพตํ สนฺธายาห. นัยนั้นเองคือการสงเคราะห์กุศลมูลเป็นต้น ติกะ ๑๒ หมวด ซึ่งเป็นฝ่ายที่ไม่มีโทษ. ท่านกล่าวโดยอ้างถึงความเป็นสิ่งที่ควรนำไปซึ่งคำว่า ‘โวทาน’ ที่ว่า ‘ย่อมบริสุทธิ์ด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าโวทาน’ (เนตติ. อรรถ. ๑๑). ยถา หารอุทฺเทโส กโต, เอวํ นยานํ อกรเณ การณํ, ปโยชนญฺจ วิภาเวตุกาโม ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. นเยหิ นยนฺตเรหิ. สมฺภวทสฺสนตฺถนฺติ อุปปตฺติทสฺสนตฺถํ. ตตฺถ สมฺภโว อนุทฺเทสกฺกเมน นิทฺทิสเน กรณํ ทสฺสนํ ปโยชนํ. ยทิ หิ อิเม นยา อุปฺปตฺติฏฺฐานวเสน อสํกิณฺณา ภเวยฺยุํ, หารา วิย อุทฺเทสานุกฺกเมเนว นิทฺทิสิตพฺพา [Pg.121] สิยุํ. ตถา หิ วุตฺตํ หารานํ อุทฺเทสาวสาเน ‘‘เอเต โสฬส หารา ปกิตฺติตา อตฺถโต อสํกิณฺณา’’ติ (เนตฺติ. ๑). ผู้ประสงค์จะแสดงเหตุและประโยชน์ในการไม่แสดงนัยทั้งหลายตามลำดับอุเทศ เหมือนกับการทำอุเทศของหาระ จึงกล่าวคำว่า ‘กัสมา ปนา’ เป็นต้น. คำว่า ‘นเยหิ’ หมายถึงด้วยนัยอื่น ๆ. คำว่า ‘สัมภวทัสสนัตถัง’ หมายถึงเพื่อแสดงการเกิดขึ้น. ในที่นั้น ในคำว่า สัมภวะ นั้น การเกิดขึ้นเป็นเหตุ การแสดงเป็นประโยชน์ ในการระบุโดยลำดับที่มิใช่อุเทศ. หากนัยเหล่านี้ไม่ปะปนกันโดยอาศัยที่เกิด ก็พึงแสดงโดยลำดับอุเทศเหมือนหาระ. ดังที่กล่าวไว้ในตอนท้ายของอุเทศหาระว่า ‘หาระ ๑๖ เหล่านี้ถูกกล่าวไว้ว่าไม่ปะปนกันโดยอรรถ’ (เนตติ. ๑). ยสฺมา ปเนเต มูลปเทหิ มูลปทนฺตรนิทฺธารเณน อญฺญมญฺญํ เต นิคฺคจฺฉนฺติ, ตสฺมา เอกสฺมึ นิทฺทิฏฺเฐ อิตโรปิ อตฺถโต นิทฺทิฏฺโฐเยว นาม โหตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อุทฺเทสานุกฺกเมน นิทฺเทโส น กโต’’ติ. เพราะนัยเหล่านี้ย่อมแยกออกจากกันและกันด้วยการกำหนดบทมูลอื่น ๆ จากบทมูลทั้งหลาย ด้วยเหตุนั้น เมื่อนัยหนึ่งถูกแสดงแล้ว นัยอื่นก็ชื่อว่าถูกแสดงโดยอรรถแล้ว เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า ‘การแสดงโดยลำดับอุเทศไม่ได้กระทำ’. อิทานิ ตเมว สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘ปฐมนยโต หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตณฺหาทิฏฺฐิจริตวเสน ทฺวิธา ปุคฺคเล วิภชิตฺวา เตสํ วเสน นนฺทิยาวฏฺฏนยํ นีหริตฺวา ปุน เต เอว ตณฺหาทิฏฺฐิจริเต จตุปฺปฏิปทาวิภาเคน วิภชิตฺวา สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส สมฺภโว ทสฺสิโต, เต เอว จตุปฺปฏิปทาเภทภินฺเน ปุคฺคเล ปุน อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิวิภาเคน ติธา วิภชิตฺวา ติปุกฺขลสฺส นยสฺส สมฺภโว ทสฺสิโต. ตํ สนฺธายาห ‘‘ปฐมนยโต…เป… นิทฺทิฏฺโฐ’’ติ. บัดนี้ เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวโดยย่อแล้วนั้นโดยละเอียด จึงกล่าวคำว่า ‘ปฐมนยโต หิ’ เป็นต้น. ในที่นั้น ได้แบ่งบุคคลออกเป็น ๒ ประเภทโดยอาศัยตัณหาจริตและทิฏฐิจริต แล้วนำนันทิยาวฏฏนัยออกมาโดยอาศัยบุคคลเหล่านั้น. จากนั้น ได้แบ่งบุคคลที่เป็นตัณหาจริตและทิฏฐิจริตเหล่านั้นออกเป็น ๔ ประเภทตามปฏิปทา แล้วแสดงการเกิดขึ้นของสีหวิกกีฬิตนัย. และได้แบ่งบุคคลที่แตกต่างกันด้วยปฏิปทา ๔ ประเภทเหล่านั้นอีกเป็น ๓ ประเภทโดยอาศัยอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น แล้วแสดงการเกิดขึ้นของติปุคคละนัย. ท่านกล่าวโดยอ้างถึงความนั้นว่า ‘ปฐมนยโต…เป… นิททิฏโฐ’. ยสฺมา สุภสุขสญฺญาหิ โลโภ, นิจฺจสญฺญาย โทโส ‘‘อิมินา เม อนตฺโถ กโต’’ติ อาฆาตุปฺปตฺติโต, อตฺตสญฺญาย โมโห คหิโต โหติ. ตถา อสุภสญฺญาทีหิ อโลภาทโย, ตสฺมา ธมฺมาธิฏฺฐานวเสน ตติยนยโต ทุติยนยสฺส สมฺภโว. ยสฺมา ปน โลเภ สติ สมฺภวโต โลภคฺคหเณเนว โทโส คยฺหติ. โลโภ จ ตณฺหา, โมโห อวิชฺชา, ตปฺปฏิปกฺขโต อโลภาโทเสหิ สมโถ คยฺหติ, อโมเหน วิปสฺสนา, ตสฺมา ธมฺมาธิฏฺฐานวเสเนว ทุติยนยโต ปฐมนยสฺส สมฺภโวติ อิมํ วิเสสํ ทีเปตุํ อุทฺเทสานุกฺกเมน นิทฺเทโส น กโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมาธิฏฺฐานวเสน ปนา’’ติอาทิมาห. เพราะโลภะถูกถือเอาด้วยสุภสัญญาและสุขสัญญา, โทสะถูกถือเอาด้วยนิจจสัญญา เพราะการเกิดขึ้นแห่งอาฆาตว่า ‘สิ่งนี้ได้ทำความไม่เป็นประโยชน์แก่เรา’, โมหะถูกถือเอาด้วยอัตตสัญญา. เช่นเดียวกัน อโลภะเป็นต้นถูกถือเอาด้วยอสุภสัญญาเป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น การเกิดขึ้นของทุติยนัยจากตติยนัยจึงเป็นไปโดยอธิษฐานธรรม. เพราะเมื่อมีโลภะอยู่ โทสะย่อมถูกถือเอาด้วยการถือเอาโลภะโดยความเป็นไปได้. โลภะคือตัณหา, โมหะคืออวิชชา. สมถะถูกถือเอาด้วยอโลภะและอโทสะซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งเหล่านั้น, วิปัสสนาถูกถือเอาด้วยอโมหะ. ด้วยเหตุนั้น การเกิดขึ้นของปฐมนัยจากทุติยนัยจึงเป็นไปโดยอธิษฐานธรรมเท่านั้น. เพื่อแสดงความพิเศษนี้ จึงกล่าวว่า ‘การแสดงโดยลำดับอุเทศไม่ได้กระทำ’ โดยแสดงคำว่า ‘ธัมมาธิฏฐานวเสเนว ปนา’ เป็นต้น. เตเนวาติ ตติยนยโต ทุติยนยสฺส วิย ทุติยนยโต ปฐมนยสฺสปิ สมฺภวโต. เอวํ ปาฬิยํ ปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสน อาคตํ นิสฺสาย อฏฺฐกถายํ ธมฺมาธิฏฺฐานวเสเนว นยนิคฺคโม นิทฺธาริโตติ อยเมว วิเสโส. ยทิ เอวนฺติ ปาฬิยํ อาคตปฺปการโต อญฺเญนปิ ปกาเรน นยา นิทฺธาเรตพฺพา, เอวํ สนฺเต ยถา ปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสน ปฐมนยโต ตติยนยสฺส, ตติยนยโต ทุติยนยสฺส [Pg.122] สมฺภโว ทสฺสิโต, เอวํ ธมฺมาธิฏฺฐานวเสเนว ปฐมนยโต ตติยนยทุติยนยานํ, ธมฺมาธิฏฺฐานวเสเนว ทุติยนยโต ตติยนยสฺส สมฺภโว ทีเปตพฺโพติ อิมมตฺถมาห ‘‘ทฺเว หุตฺวา…เป… สิยา’’ติ. คำว่า ‘เตเนว’ หมายถึงเพราะการเกิดขึ้นของปฐมนัยจากทุติยนัย เหมือนกับการเกิดขึ้นของทุติยนัยจากตติยนัย. ด้วยประการฉะนี้ การแยกออกของนัยในอรรถกถาจึงถูกกำหนดโดยอธิษฐานธรรมเท่านั้น โดยอาศัยสิ่งที่มาในพระบาลีโดยอธิษฐานบุคคล. นี่คือความพิเศษ. หากเป็นเช่นนั้น คือหากนัยทั้งหลายพึงถูกกำหนดด้วยประการอื่นจากประการที่มาในพระบาลี, เมื่อเป็นเช่นนั้น การเกิดขึ้นของตติยนัยจากปฐมนัย และการเกิดขึ้นของทุติยนัยจากตติยนัยถูกแสดงโดยอธิษฐานบุคคลฉันใด, การเกิดขึ้นของตติยนัยและทุติยนัยจากปฐมนัยโดยอธิษฐานธรรมเท่านั้น และการเกิดขึ้นของตติยนัยจากทุติยนัยโดยอธิษฐานธรรมเท่านั้น ก็พึงแสดงฉันนั้น. ท่านกล่าวความหมายนี้ว่า ‘ทเว หุตวา…เป… สิยา’. ตตฺถ นโยติ ปจฺฉา วุตฺตทุติยนโย. อตฺถโตติ อตฺถาปตฺติโต, อตฺถโต ลพฺภมานตฺตา เอว สรูเปน น กถิโตติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ อตฺถาปตฺตึ เอกนฺติกํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนุปฺปเวโส อิจฺฉิโต ตํตํนยมูลปทานํ นยนฺตรมูลปเทสุ สมวรุชฺฌนโต. ตถา หิ ‘‘ยตฺถ สพฺโพ อกุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉติ, ยตฺถ สพฺโพ กุสลปกฺโข สงฺคหํ สโมสรณํ คจฺฉตี’’ติ (เนตฺติ. ๓) จ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถติ ‘‘นยานํ อญฺญมญฺญอนุปฺปเวโส นิคฺคโม’’ติ อยํ ทุวิโธ อตฺโถ. ปิฏกานํ อตฺถกถนํ เปฏกํ, โส เอว อุปเทโสติ เปฏโกปเทโส, อุปเทสภูตา ปริยตฺติสํวณฺณนาติ อตฺโถ. ในที่นั้น คำว่า นโย หมายถึงทุติยนัยที่กล่าวไว้ภายหลัง. คำว่า อตฺถโต หมายถึงโดยนัยแห่งการได้มาซึ่งอรรถ (atthāpattito), เพราะเป็นสิ่งที่พึงได้โดยอรรถนั่นเอง จึงไม่ได้กล่าวไว้โดยรูป (sarūpena). บัดนี้ เพื่อแสดงการได้มาซึ่งอรรถนั้นให้เป็นที่แน่นอน (ekantikaṃ) จึงกล่าวคำว่า ยสฺมา เป็นต้น. การเข้าถึงกัน (anuppaveso) เป็นที่ปรารถนา เพราะบทมูลของนัยนั้นๆ ย่อมรวมเข้า (samavarujjhanato) ในบทมูลของนัยอื่น. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ที่ใด อกุศลธรรมทั้งปวงย่อมรวมเข้ากัน, ที่ใด กุศลธรรมทั้งปวงย่อมรวมเข้ากัน’ (เนตติ. ๓). และความหมายนี้คือ ‘การเข้าถึงกันและกันและการออกไปของนัยทั้งหลาย’ นี้เป็นความหมาย ๒ อย่าง. การอธิบายพระไตรปิฎก ชื่อว่า เปฏกะ, เปฏกะนั้นนั่นเองเป็นอุปเทศ ชื่อว่า เปฏโกปเทศ, มีอรรถว่า เป็นการพรรณนาพระปริยัติที่เป็นอุปเทศ. อาทิโต ปฏฺฐายาติ นยานํ อญฺญมญฺญอนุปฺปเวสนิคฺคมมตฺตเมว อวิภาเวตฺวา นยวิจารสฺส ปฐมาวยวโต ปภุติ วิภาวนา ทีปนา ปกาสนา. คำว่า อาทิโต ปฏฺฐาย หมายถึงการทำให้แจ้ง การชี้แจง และการประกาศตั้งแต่ส่วนแรกของการพิจารณานัย โดยไม่แสดงเพียงแค่การเข้าถึงกันและกันและการออกไปของนัยทั้งหลาย. โทสทิฏฺฐีติ อปฺปสฺสาทตาทิโทสคาหิกทิฏฺฐี, โทสทสฺสิโนติ อตฺโถ. เต หิ อสมูหตานุสยา, กาเมสุ จ อาทีนวทสฺสิโน. อิทญฺหิ เนสํ องฺคทฺวยํ อตฺตกิลมถานุโยคสฺส การณํ วุตฺตํ. นตฺถิ อตฺโถติ โย ราคาภิภูเตหิ อนฺธพาเลหิ ปริกปฺปิโต ทิฏฺฐธมฺมิโก กาเมหิ อตฺโถ, โส มธุพินฺทุคิทฺธสฺส มธุลิตฺตสตฺถธาราวเลหนสทิโส อปฺปสฺสาโท พหุทุกฺโข พหุปายาโส พหุอาทีนโว สวิฆาโต สปริฬาโห สมฺปรายิโก ตเถวาติ สพฺพทาปิ วิญฺญูชาติกสฺส กาเมหิ ปโยชนํ น วิชฺชติ. อนชฺโฌสิตาติ อนภิภูตา วิหรนฺติ. เตน วุจฺจติ สุขา ปฏิปทาติ เตน มนฺทกิเลสภาเวน เตสํ ปุคฺคลานํ อกิจฺเฉน สิชฺฌมานา วิปสฺสนา ปฏิปทา ‘‘สุขา ปฏิปทา’’ติ วุจฺจติ. อชฺโฌสิตาติ อภินิวิฏฺฐา. อิเม สพฺเพ สตฺตาติ อิเม ตณฺหาทิฏฺฐิจริตภาเวน ทฺวิธา วุตฺตา อปริมาณปฺปเภทา สพฺเพปิ ปฏิปชฺชนฺตา สตฺตา. คำว่า โทสทิฏฐิ หมายถึง ทิฏฐิที่ยึดถือโทษมีความเป็นของมีรสน้อยเป็นต้น, มีอรรถว่า ผู้เห็นโทษ. เพราะว่าบุคคลเหล่านั้นมีอนุสัยที่ยังไม่ได้ถอนขึ้น และเป็นผู้เห็นโทษในกามทั้งหลาย. เพราะองค์ ๒ ประการนี้ของบุคคลเหล่านั้น ท่านกล่าวว่าเป็นเหตุแห่งอัตตกิลมถานุโยค. คำว่า นตฺถิ อตฺโถ ความว่า ประโยชน์ในกามทั้งหลายที่เป็นไปในปัจจุบันที่คนพาลผู้มืดบอดถูกราคะครอบงำกำหนดไว้ ประโยชน์นั้นมีความยินดีน้อย มีทุกข์มาก มีความคับแค้นมาก มีโทษมาก มีความเบียดเบียน มีความเร่าร้อน และเป็นไปในภพหน้าเช่นเดียวกัน เหมือนกับการเลียคมศัสตราที่ฉาบด้วยน้ำผึ้งของคนผู้โลภในหยาดน้ำผึ้ง เพราะเหตุนั้น ประโยชน์จากกามทั้งหลายย่อมไม่มีแก่เหล่าวิญญูชนในกาลทุกเมื่อ. คำว่า อนชฺโฌสิตา หมายถึง อยู่โดยไม่ถูกครอบงำ. คำว่า เตน วุจฺจติ สุขา ปฏิปทา ความว่า เพราะความเป็นผู้มีกิเลสเบาบางนั้น วิปัสสนาปฏิปทาที่สำเร็จได้โดยไม่ยากแก่บุคคลเหล่านั้น จึงเรียกว่า สุขาปฏิปทา. คำว่า อชฺโฌสิตา หมายถึง ผู้ยึดมั่น. คำว่า อิเม สพฺเพ สตฺตา หมายถึง สัตว์ทั้งปวงแม้ทั้งหมดที่กำลังปฏิบัติอยู่ ซึ่งมีประเภทหาประมาณมิได้ที่ถูกกล่าวไว้เป็น ๒ อย่างโดยความเป็นผู้มีตัณหาจริตและทิฏฐิจริต. สุเขน [Pg.123] ปฏินิสฺสชฺชนฺตีติ กิเลเส อกิจฺเฉน ปชหนฺติ. ‘‘อิมา จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทิ ปฏิปทานํ เอตฺตาวตายํ, วิสยภาวกิจฺเจสุ จ พฺยภิจาราภาวทสฺสนํ. อยํ ปฏิปทาติ นิคมนํ, อยํ ปฏิปทา ยาย วเสน สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสนตฺถํ จตฺตาโร ปุคฺคลา นิทฺธาริตาติ อธิปฺปาโย. จตุกฺกมคฺเคน กิเลเส นิทฺทิสตีติ อนนฺตรํ วกฺขมาเนน อาหาราทิจตุกฺกมคฺเคน ทสวตฺถุเก กิเลสสมูเห นิทฺทิสติ. จตุกฺกมคฺเคน อริยธมฺเมสุ นิทฺทิสิตพฺพาติ ตปฺปฏิปกฺเขน ปฏิปทาทิจตุกฺกมคฺเคน อริยธมฺเมสุ โพธิปกฺขิเยสุ วิสยภูเตสุ นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพา. คำว่า สุเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ หมายถึง ย่อมละกิเลสได้โดยไม่ยาก. คำว่า อิมา จตสฺโส ปฏิปทา เป็นต้น นี้เป็นการแสดงกำหนดประมาณของปฏิปทาทั้งหลาย และการไม่มีความคลาดเคลื่อนในกิจและภาวะที่เป็นอารมณ์. คำว่า อยํ ปฏิปทา เป็นบทสรุป มีอธิบายว่า ปฏิปทานี้เป็นปฏิปทาที่บุคคล ๔ จำพวกถูกกำหนดไว้ด้วยอำนาจแห่งปฏิปทาใด เพื่อแสดงภูมิแห่งสีหวิกกีฬิตนัย. คำว่า ย่อมแสดงกิเลสด้วยมรรค ๔ หมายถึง ย่อมแสดงกองกิเลสที่มีวัตถุ ๑๐ ด้วยหมวด ๔ มีอาหารเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป. คำว่า พึงแสดงในอริยธรรมทั้งหลายด้วยมรรค ๔ หมายถึง พึงกำหนดแล้วกล่าวในอริยธรรมทั้งหลายที่เป็นโพธิปักขิยธรรมอันเป็นอารมณ์ ด้วยหมวด ๔ มีปฏิปทาเป็นต้นที่เป็นปฏิปักษ์ต่อกิเลสนั้น. อิทญฺจ ปมาณํ จตฺตาโร อาหาราติ อิเมสํ วิปลฺลาสานํ ปวตฺติยา ปมาณํ, ยทิทํ จตฺตาโร อาหารา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยาวเทว จตฺตาโร อาหารา ปริญฺญํ น คจฺฉนฺติ, ตาวเทว จตฺตาโร วิปลฺลาเส วิภชนฺติ. ยาวเทว จตฺตาโร วิปลฺลาสา อปฺปหีนา, ตาวเทว จตฺตาริ อุปาทานานิ ปริพฺรูหนฺตีติ. เอวํ สพฺพตฺถ ยถารหํ วตฺตพฺพํ. เตนาห ‘‘เอวํ อิมานิ สพฺพานิ ทส ปทานี’’ติ. ‘‘โยเชตพฺพานี’’ติ จ วจนเสโส. คำว่า อิทญฺจ ปมาณํ จตฺตาโร อาหารา หมายถึง อาหาร ๔ นี้ เป็นประมาณแห่งการเป็นไปของวิปลาสทั้งหลายเหล่านี้. คำที่กล่าวไว้นี้มีความว่า ตราบใดที่อาหาร ๔ ยังไม่ถึงความกำหนดรู้ (ปริญญา) ตราบนั้นย่อมจำแนกวิปลาส ๔. ตราบใดที่วิปลาส ๔ ยังไม่ถูกละ ตราบนั้นย่อมทำอุปาทาน ๔ ให้เจริญ. พึงกล่าวอย่างนี้ในที่ทั้งปวงตามสมควร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า บท ๑๐ เหล่านี้ทั้งหมดอย่างนี้. และมีคำที่เหลือว่า พึงประกอบ. ‘‘อภิชฺฌาย คนฺถตี’’ติ อิมินา อภิชฺฌายนเมว คนฺถนนฺติ ทสฺเสติ. เอส นโย เสเสสุปิ. ปปญฺเจนฺโตติ ทิฏฺฐาภินิเวสํ วิตฺถาเรนฺโต. คำว่า อภิชฺฌาย คนฺถติ ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่าความเพ่งเล็งนั่นเองเป็นการผูก. นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย. คำว่า ปปญฺเจนฺโต หมายถึง ขยายความยึดมั่นในทิฏฐิ. วิปฺปฏิสารุปฺปตฺติเหตุภาโว กิเลสานํ อาสวนนฺติ อาห ‘‘อาสวนฺตี’’ติ. กึ วิปฺปฏิสาราติ เตน กิเลสานํ วีติกฺกมวตฺถุํ วทติ. ยสฺมา อปฺปหีนานุสยสฺเสว วิปฺปฏิสารา, น อิตรสฺส, ตสฺมา ‘‘เย วิปฺปฏิสารา, เต อนุสยา’’ติ วุตฺตํ. ปททฺวเยนปิ ผลูปจาเรน การณํ วุตฺตํ. ความเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของความเดือดร้อนใจ (วิปปฏิสาร) เป็นการไหลออกของกิเลส ท่านจึงกล่าวว่า อาสวนฺติ (ย่อมไหลออก). คำว่า กึ วิปฺปฏิสารา ด้วยคำนั้น ท่านกล่าวถึงวัตถุแห่งการล่วงละเมิดของกิเลสทั้งหลาย. เพราะว่าความเดือดร้อนใจย่อมมีแก่ผู้ที่มีอนุสัยยังไม่ถูกละเท่านั้น ไม่ใช่แก่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ความเดือดร้อนใจเหล่าใด อนุสัยเหล่านั้น. แม้ด้วยบททั้งสอง ท่านก็กล่าวถึงเหตุโดยอุปจาระแห่งผล. ปฐเมน ปเทนาติ ยถาวุตฺเตสุ ทสสุ สุตฺตปเทสุ ปฐเมน ปเทน. ปฐมาย ทิสายาติ ตทตฺถสงฺขาตาย สีหวิกฺกีฬิตสฺส สํกิเลสปกฺเข ปฐมาย ทิสาย. คำว่า ปฐเมน ปเทน หมายถึง ด้วยบทแรกในบทแห่งสูตร ๑๐ บทตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ปฐมาย ทิสาย หมายถึง ด้วยทิศแรกในฝ่ายสังกิเลสของสีหวิกกีฬิตนัยที่นับว่าเป็นอรรถนั้น. อิตีติ เอวํ, วุตฺตนเยนาติ อตฺโถ. กุสลากุสลานนฺติ ยถาวุตฺตอนวชฺชสาวชฺชธมฺมานํ. ปกฺขปฏิปกฺขวเสนาติ โวทานปกฺขตปฺปฏิปกฺขวเสน. โยชนาติ ปฐมทิสาทิภาเวน ยุตฺเต กตฺวา มนสานุเปกฺขนา. ‘‘มนสา โวโลกยเต’’ติ (เนตฺติ. ๔) หิ วุตฺตํ. คำว่า อิติ หมายถึง อย่างนี้ มีอรรถว่า โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า กุสลากุสลานํ หมายถึง แห่งธรรมที่ไม่มีโทษและมีโทษตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ปกฺขปฏิปกฺขวเสน หมายถึง โดยความเป็นฝ่ายโวทาน (ความบริสุทธิ์) และฝ่ายที่เป็นปฏิปักษ์ต่อโวทานนั้น. คำว่า โยชนา หมายถึง การพิจารณาด้วยใจโดยทำให้ประกอบกันด้วยความเป็นทิศแรกเป็นต้น. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า ย่อมพิจารณาด้วยใจ (เนตติ. ๔). ตสฺสาติ [Pg.124] ทิสาโลกนสฺส. โสตาปตฺติผลาทีนํ ปริโยสานตา อินฺทฺริยวเสน เวทิตพฺพา. เยสญฺหิ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ วเสน สติปฏฺฐานาทีนิ สิชฺฌนฺติ, เตสํ วเสน โสตาปตฺติผลาทีนํ ปริโยสานตา. ตตฺถ โสตาปตฺติผเล สทฺธินฺทฺริยํ ปาริปูรึ คจฺฉติ. โสตาปนฺโน หิ สทฺธาย ปริปูริการี. สกทาคามิผเล วีริยินฺทฺริยํ ปาริปูรึ คจฺฉติ. สกทาคามี หิ อารทฺธวีริโย อุปริมคฺคาธิคมาย. อนาคามิผเล สมาธินฺทฺริยํ ปาริปูรึ คจฺฉติ. อนาคามี สมาธิสฺมึ ปริปูริการี. อคฺคผเล อรหตฺเต สตินฺทฺริยญฺจ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ ปาริปูรึ คจฺฉติ. อรหา หิ สติเวปุลฺลปฺปตฺโต, ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺโต จาติ. คำว่า ตสฺส หมายถึง ของการมองดูทิศ. ความเป็นที่สุดแห่งโสดาปัตติผลเป็นต้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งอินทรีย์. เพราะว่าสติปัฏฐานเป็นต้นย่อมสำเร็จได้ด้วยอำนาจแห่งอินทรีย์มีศรัทธาเป็นต้นเหล่าใด ความเป็นที่สุดแห่งโสดาปัตติผลเป็นต้นย่อมมีด้วยอำนาจแห่งอินทรีย์เหล่านั้น. ในโสดาปัตติผลนั้น สัทธินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์ เพราะว่าพระโสดาบันเป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในศรัทธา. ในสกทาคามิผล วิริยินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์ เพราะว่าพระสกทาคามีเป็นผู้ปรารภความเพียรเพื่อบรรลุมรรคเบื้องสูง. ในอนาคามิผล สมาธินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์ พระอนาคามีเป็นผู้ทำให้บริบูรณ์ในสมาธิ. ในผลอันเลิศคือพระอรหัต สตินทรีย์และปัญญินทรีย์ย่อมถึงความบริบูรณ์ เพราะว่าพระอรหันต์เป็นผู้ถึงความไพบูลย์แห่งสติและถึงความไพบูลย์แห่งปัญญา. อปเร ปนาหุ – สทฺธาพเลน สุภสญฺญาย ปหานํ. สทฺทหนฺโต หิ ปฏิกฺกูลมนสิกาเร กมฺมํ กโรติ. วีริยพเลน สุขสญฺญาย ปหานํ. วีริยวา หิ สุขสฺสาทํ อภิภวิตฺวา โยนิโสมนสิการมนุยุญฺชติ. สมาธิพเลน นิจฺจสญฺญาย ปหานํ. สมาหิโต หิ สงฺขารานํ อุทยพฺพยํ ปริคฺคณฺหนฺโต อนิจฺจสญฺญํ ปฏิลภติ. ปญฺญาพเลน อตฺตสญฺญาย ปหานํ. ปญฺญวา หิ สงฺขารานํ อวสวตฺติตํ สลฺลกฺเขนฺโต อตฺตสุญฺญตํ ปฏิวิชฺฌติ. สติ ปน สพฺพตฺถาปิ อิจฺฉิตพฺพา. เตนาห ‘‘สตึ จ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, สพฺพตฺถิกํ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔; มิ. ป. ๒.๑.๑๓). เอวํ จตุวิปลฺลาสปฺปหายีนํ จตุนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปาริปูริฏฺฐานํ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ จตุวิปลฺลาสมุขานํ จตุนฺนํ ทิสานํ ปริโยสานานิ วุตฺตานีติ. แต่บางท่านกล่าวว่า การละสุภสัญญาด้วยกำลังแห่งศรัทธา เพราะว่าผู้มีศรัทธาย่อมกระทำกรรมในการมนสิการสิ่งปฏิกูล การละสุขสัญญาด้วยกำลังแห่งวิริยะ เพราะว่าผู้มีความเพียรย่อมข่มความยินดีในสุขแล้วประกอบการมนสิการโดยแยบคาย การละนิจจสัญญาด้วยกำลังแห่งสมาธิ เพราะว่าผู้มีสมาธิย่อมกำหนดรู้ความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปแห่งสังขารทั้งหลายแล้วย่อมได้อนิจจสัญญา การละอัตตสัญญาด้วยกำลังแห่งปัญญา เพราะว่าผู้มีปัญญาย่อมพิจารณาเห็นความไม่เป็นไปในอำนาจของสังขารทั้งหลายแล้วย่อมแทงตลอดอัตตสุญญตา แต่สติพึงปรารถนาในที่ทั้งปวง เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เรากล่าวสติว่าเป็นประโยชน์ในที่ทั้งปวง" (สํ. มหา. ๕.๒๓๔; มิ. ป. ๒.๑.๑๓) อย่างนี้ สามัญญผล ๔ อันเป็นที่บริบูรณ์แห่งอินทรีย์ ๔ ของผู้ละวิปลาส ๔ ได้แล้ว จึงถูกกล่าวว่าเป็นความสิ้นสุดแห่งทิศ ๔ อันเป็นปากทางแห่งวิปลาส ๔ ‘‘โลโภ อกุสลมูล’’นฺติอาทิ โลภาทีนํ เหตุผลภาเวน สมฺปยุตฺตตาย ทสฺสนํ. คำว่า "โลภะเป็นอกุศลมูล" เป็นต้น เป็นการแสดงถึงความประกอบกันโดยความเป็นเหตุและผลของโลภะเป็นต้น ตตฺถ มนาปิเกนาติ เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ. อมนาปิเกนาปิ หิ อารมฺมเณน วิปริเยสวเสน โลโภ อุปฺปชฺชติ. มนาปิเกนาติ วา มนาปิกากาเรน. ผสฺสเวทนูปวิจารราควิตกฺกปริฬาหา สหชาตาปิ ลพฺภนฺติ, อสหชาตาปิ. ‘‘อุปฺปาโท’’ติ เอเตน อุปฺปชฺชมานสงฺขารคฺคหณนฺติ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปาทลกฺขณสฺเสว ปน คหเณ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ น วตฺตพฺพํ สิยา. น หิ อุปฺปาโท อุปฺปชฺชติ, ราคชปริฬาหเหตุกตา จ เตสํ ราคสฺส ตณฺหาสภาวตฺตา. ตณฺหา หิ ทุกฺขสฺส สมุทโย, ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ ทุกฺขนฺติ. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาสหชาตเวทนาย [Pg.125] ปน โลโภ สหชาตาทิปจฺจเยหิ จ ปจฺจโย’’ติ. เอวํ อิฏฺฐารมฺมเณ อุปฺปนฺนโลภสหคตสุขเวทนาย อุทโย อิธ ‘‘อุปฺปาโท สงฺขตลกฺขณ’’นฺติ วุตฺโต, ตสฺสา วิปริณาโม ‘‘วิปริณามทุกฺขตา’’ติ. วิปริณามาวตฺถา จ อุทยาวตฺถํ วินา น โหตีติ สา ตํ นิสฺสาย อุปฺปชฺชนฺตี วิย วุตฺตา ‘‘อุปฺปาทํ…เป… ทุกฺขตา’’ติ. ในคำนั้น คำว่า "ด้วยอารมณ์ที่น่าพอใจ" ตรัสไว้โดยส่วนมาก เพราะว่าโลภะย่อมเกิดขึ้นแม้ด้วยอารมณ์ที่ไม่น่าพอใจโดยความวิปลาสก็ได้ หรือคำว่า "ด้วยอารมณ์ที่น่าพอใจ" หมายถึง ด้วยอาการที่น่าพอใจ ผัสสะ เวทนา อุปวิจาร ราคะ วิตก และความเร่าร้อน ย่อมมีได้ทั้งที่เกิดพร้อมกันและไม่เกิดพร้อมกัน คำว่า "ความเกิดขึ้น" ด้วยคำนี้ หมายถึงการถือเอาสังขารที่กำลังเกิดขึ้น จึงตรัสว่า "ย่อมเกิดขึ้น" แต่ถ้าถือเอาเฉพาะลักษณะแห่งความเกิดขึ้น ก็ไม่พึงกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้น" เพราะว่าความเกิดขึ้นย่อมไม่เกิดขึ้น และความเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อนที่เกิดจากราคะของสิ่งเหล่านั้น (พึงทราบ) เพราะราคะมีสภาพเป็นตัณหา เพราะว่าตัณหาเป็นสมุทัยแห่งทุกข์ สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งหมดเป็นทุกข์ และท่านกล่าวไว้ว่า "แต่โลภะเป็นปัจจัยแก่เวทนาที่เกิดพร้อมกับตัณหาด้วยปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น" อย่างนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสุขเวทนาที่เกิดพร้อมกับโลภะที่เกิดขึ้นในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ในที่นี้ตรัสเรียกว่า "ความเกิดขึ้นเป็นสังขตลักษณะ" ความแปรปรวนของสุขเวทนานั้น ตรัสเรียกว่า "วิปริณามทุกขตา" และสภาวะแห่งความแปรปรวนย่อมไม่มีได้หากปราศจากสภาวะแห่งความเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น สภาวะแห่งความแปรปรวนนั้นจึงตรัสไว้ว่า "ความเกิดขึ้น...เป็นทุกข์" เหมือนกับว่าอาศัยความเกิดขึ้นแล้วเกิดขึ้น โทโส อกุสลมูลนฺติอาทีสุปิ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ นาม ชรา, ตํ นิสฺสาย โทมนสฺสสฺส อุปฺปชฺชนโต วุตฺตํ ‘‘ฐิตสฺส…เป… ทุกฺขทุกฺขตา’’ติ. โทสชปริฬาหเหตุกตา ชราย โทสพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส นจิเรน ชีรณโต เวทิตพฺพา. พึงทราบอรรถตามนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า โทสะเป็นอกุศลมูล เป็นต้น แต่มีข้อพิเศษดังนี้ คือ ความแปรปรวนของสิ่งที่ตั้งอยู่ชื่อว่าชรา เพราะอาศัยชรานั้น โทมนัสจึงเกิดขึ้น จึงตรัสว่า "ความแปรปรวนของสิ่งที่ตั้งอยู่...เป็นทุกขทุกขตา" ดังนี้ พึงทราบว่าชรามีโทสะเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อน เพราะบุคคลผู้มีโทสะมากย่อมแก่ในไม่ช้า วโยติ สงฺขารานํ นิโรโธ. อนิจฺจตาวเสน จ สงฺขตธมฺมานํ สงฺขารทุกฺขตาติ วุตฺตํ ‘‘วย…เป… สงฺขารทุกฺขตา’’ติ. เตนาห ภควา ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๑๕, ๔๕, ๗๖; ปฏิ. ม. ๒.๑๐). โมหชปริฬาหเหตุกตา วยลกฺขณสฺส เยภุยฺเยน สมฺโมหนิมิตฺตตฺตา, มรณสฺส อวิชฺชาปจฺจยตฺตา จ สํสารปฺปวตฺติยา เวทิตพฺพา. ความเสื่อม คือ ความดับไปแห่งสังขารทั้งหลาย และสังขารทุกขตาของสังขตธรรมทั้งหลาย โดยความเป็นของไม่เที่ยง จึงตรัสว่า "ความเสื่อม...เป็นสังขารทุกขตา" ดังนี้ เพราะเหตุนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์" (สํ. ขนฺธ. ๒๒/๑๕, ๔๕, ๗๖; ปฏิ. ม. ๒.๑๐) พึงทราบว่าลักษณะแห่งความเสื่อมมีโมหะเป็นเหตุแห่งความเร่าร้อน เพราะโดยส่วนมากเป็นนิมิตแห่งความหลง และเพราะมรณะมีอวิชชาเป็นปัจจัยในการเป็นไปของสังสารวัฏ อโลภาทีนํ ปญฺญาทิปาริปูริเหตุกตา ยถารหํ อุปนิสฺสยโกฏิสหชาตโกฏิยา จ ปจฺจยภาเวน เวทิตพฺพา. สพฺเพ หิ กุสลา ธมฺมา สพฺเพสํ กุสลานํ ธมฺมานํ ยถาสมฺภวํ ปจฺจยวิเสสา โหนฺติ เอวาติ. อพฺยาปาทวิตกฺกสนฺนิสฺสโย อุปวิจาโร อพฺยาปาทูปวิจาโร. อวิหึสูปจาเรปิ เอเสว นโย. พึงทราบว่าอโลภะเป็นต้นเป็นเหตุแห่งความบริบูรณ์แห่งปัญญาเป็นต้น โดยความเป็นปัจจัยในส่วนแห่งอุปนิสัยและส่วนแห่งสหชาตตามสมควร เพราะธรรมที่เป็นกุศลทั้งปวงย่อมเป็นปัจจัยพิเศษแก่ธรรมที่เป็นกุศลทั้งปวงตามสมควรนั่นเอง อุปวิจารที่อาศัยอัพยาปาทวิตก ชื่อว่าอัพยาปาทูปวิจาร แม้ในอวิหิงสูปวิจารก็นัยนี้เหมือนกัน อยํ ติปุกฺขโล นาม ทุติโย นโย สทฺธึ ทิสาโลกนนเยน นิทฺทิฏฺโฐติ วจนเสโส. ‘‘อิเม จตฺตาโร’’ติอาทิ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนเนว นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. อิเม ยถาวุตฺตปฏิปทาจตุกฺกสฺส วเสน จตุพฺพิธา. วิเสเสนาติ ทิฏฺฐิตณฺหาสนฺนิสฺสยตาวิเสเสน. ทิฏฺฐิจริโต หิ ติกฺขปญฺโญ, มนฺทปญฺโญ จ สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยาตีติ ทฺวิธา วุตฺโตติ. ตถา ตณฺหาจริโต ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย จ ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยาตีติ ทฺวิธา วุตฺโตติ ทสฺสิโต จายมตฺโถ. เตนาห ‘‘ทฺเว โหนฺติ ทิฏฺฐิจริโต จ ตณฺหาจริโต จา’’ติ. คำที่เหลือคือ นัยที่สองชื่อว่าติปุคคลนี้ ตรัสไว้พร้อมกับนัยทิสาโลกนะ บทว่า "บุคคล ๔ จำพวกนี้" เป็นต้น เริ่มต้นขึ้นเพื่อแสดงภูมิของนันทิยาวฏฏนัย โดยบุคคลาธิษฐานนั่นเอง บุคคลเหล่านี้มี ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งปฏิปทา ๔ ที่กล่าวมาแล้ว บทว่า วิเสเสนาติ (โดยพิเศษ) คือ โดยความพิเศษแห่งการอาศัยทิฏฐิและตัณหา เพราะว่าทิฏฐิจริตผู้มีปัญญาคมและผู้มีปัญญาอ่อน ย่อมออกไป (จากทุกข์) ด้วยสุขาปฏิปทาขิปปาภิญญาและสุขาปฏิปทาทันธาภิญญา จึงตรัสไว้ ๒ อย่าง อนึ่ง อรรถนี้แสดงไว้ว่า ตัณหาจริตย่อมออกไป (จากทุกข์) ด้วยทุกขาปฏิปทาขิปปาภิญญาและทุกขาปฏิปทาทันธาภิญญา จึงตรัสไว้ ๒ อย่าง เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "มี ๒ อย่าง คือ ทิฏฐิจริตและตัณหาจริต" จตฺตาโร [Pg.126] หุตฺวาติ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสเน จตฺตาโร หุตฺวา ฐิตา, จตุปฺปฏิปทาวเสน จตฺตาโร กตฺวา วุตฺตาติ อตฺโถ. ตโย โหนฺตีติ ติปุกฺขลสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสเน อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิวเสน ตโย ภวนฺติ. ตโย หุตฺวาติ ตถา ตโย หุตฺวา ฐิตา ตโย กตฺวา กถิตา. ทฺเว โหนฺตีติ อิทานิ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสเน ทฺเว ภวนฺติ. อชฺโฌสานนฺติ ทิฏฺฐิอชฺโฌสานํ. อภินิเวโสติ ตณฺหาภินิเวโส. อหํกาโรติ อหํมาโน ‘‘อห’’นฺติ วา กรณํ อหํกาโร. ทิฏฺฐิมานมญฺญนานํ วเสน ‘‘อหมสฺมี’’ติ สมนุปสฺสนา มมํกาโร, มมายนํ ตณฺหาคฺคาโห. บทว่า "เป็น ๔ อย่าง" คือ ในการแสดงภูมิของสีหวิกกีฬิตนัย ตั้งอยู่โดยเป็น ๔ อย่าง อรรถว่า ตรัสไว้โดยทำให้เป็น ๔ อย่าง โดยอำนาจแห่งปฏิปทา ๔ บทว่า "เป็น ๓ อย่าง" คือ ในการแสดงภูมิของติปุคคลนัย ย่อมมี ๓ อย่าง โดยอำนาจแห่งอุคฆฏิตัญญูเป็นต้น บทว่า "เป็น ๓ อย่าง" คือ ตั้งอยู่โดยเป็น ๓ อย่างอย่างนั้น ตรัสไว้โดยทำให้เป็น ๓ บทว่า "เป็น ๒ อย่าง" คือ บัดนี้ ในการแสดงภูมิของนันทิยาวฏฏนัย ย่อมมี ๒ อย่าง บทว่า อชฺโฌสานํ (ความยึดมั่น) คือ ทิฏฐิอัชโฌสาน บทว่า อภินิเวโส (ความยึดมั่น) คือ ตัณหาภินิเวส บทว่า อหํกาโร (ความถือตัว) คือ อหังมานะ หรือการกระทำว่า "เรา" ชื่อว่าอหังการ การพิจารณาเห็นโดยอำนาจแห่งทิฏฐิ มานะ และความสำคัญผิดว่า "เราเป็นอยู่" ชื่อว่า มมังการ ความยึดถือว่า "ของเรา" คือ ตัณหาคราหะ ทสปทานิ ‘‘ปฐมา ทิสา’’ติ กาตพฺพานีติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ‘‘ปฐมา ทิสา’’ติ กรณียานิ, ‘‘ปฐมา ทิสา’’ติ ววตฺถเปตพฺพานีติ อตฺโถ. สํขิตฺเตน…เป… ปกฺขสฺสาติ อเนกปฺปเภทสฺสปิ กณฺหปกฺขสฺส สํกิเลสปกฺขสฺส อตฺถํ สํขิตฺเตน สงฺเขเปน ปฏิปกฺเข วตฺตมาเน โวทานธมฺเม อุทฺทิสฺส ญาเปนฺติ ปกาเสนฺติ, ปฐมา กาตพฺพาติ โยชนา. ทส ปทานิ ทุติยกานีติ ตณฺหาทิกา ทส โกฏฺฐาสา ‘‘ทุติยา ทิสา’’ติ กาตพฺพา. ‘‘สํขิตฺเตน…เป… กณฺหปกฺขสฺสา’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. บทว่า ‘‘พึงทำบท ๑๐ บทให้เป็นทิศที่ ๑’’ คือ อรรถว่า พึงกระทำบท ๑๐ บทให้เป็นทิศที่ ๑, พึงกำหนดบท ๑๐ บทให้เป็นทิศที่ ๑ ของนันทิยาวฏฏนัย. บทว่า ‘‘โดยย่อ…แห่งฝ่ายดำ’’ คือ ย่อมให้รู้ ย่อมประกาศอรรถของกิเลสฝ่ายดำที่มีหลายประเภท โดยย่อ โดยสังเขป โดยอ้างถึงธรรมเครื่องบริสุทธิ์ที่อยู่ในฝ่ายตรงข้าม, พึงประกอบความว่า พึงทำทิศที่ ๑. บทว่า ‘‘บท ๑๐ บทเป็นทิศที่ ๒’’ คือ พึงทำส่วน ๑๐ ส่วนมีตัณหาเป็นต้นให้เป็นทิศที่ ๒. พึงนำบทว่า ‘‘โดยย่อ…แห่งฝ่ายดำ’’ มาประกอบ. โยนิโสติ อุปายโส. โยนิโส มนสิกาโร อนิจฺจาทิวเสน ปฐมมนสิกาโร. ปญฺญาติ สุตจินฺตามยี ปญฺญา, ฌานาภิญฺญา จ. นิพฺพิทาติ นิพฺเพธญาณํ. โสมนสฺสธมฺมูปสญฺหิตํ ปโมทาทิสหคตํ เจตสิกสุขํ. บทว่า โยนิโส (โดยแยบคาย) คือ โดยอุบาย. โยนิโสมนสิการ คือ การมนสิการเบื้องต้นโดยความเป็นของไม่เที่ยงเป็นต้น. บทว่า ปัญญา คือ ปัญญาอันเกิดจากการฟังและการคิด และฌานอภิญญา. บทว่า นิพพิทา (ความหน่าย) คือ นิพเพธญาณ. สุขทางใจที่ประกอบด้วยโสมนัสธรรม อันสหรคตด้วยความปราโมทย์เป็นต้น. กุสลปกฺเข จาติ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, เตน อุภยปกฺขโต สมุจฺจยวเสน จตสฺโส ทิสา, น ปจฺเจกนฺติ ทสฺเสติ. บทว่า กุสลปักเข จ (และในฝ่ายกุศล) คำว่า จ (และ) เป็นอรรถว่ารวมกัน ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าทิศ ๔ ทิศนั้นรวมกันจากทั้งสองฝ่าย ไม่ใช่แยกกันแต่ละทิศ. เตสนฺติ ตณฺหาทีนํ, ตณฺหาย, ตณฺหาปกฺขิกานญฺจาติ อตฺโถ. สติปิ อนวเสสโต ราเค ปหียมาเน อนวเสสโต อวิชฺชาปิ ปหียเตว, ราคสฺส ปน เจโตวิมุตฺติ อุชุปฏิปกฺโขติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ราควิราคา’’ติ วุตฺตํ. อวิชฺชาวิราคาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อยญฺจ อตฺโถ ‘‘อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺติ’’นฺติอาทินา (ม. นิ. ๑.๔๓๘) อาคตปาฬิยา อตฺถวณฺณนาวเสน วุตฺตา, อิธ ปน ‘‘ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ เสกฺขผลํ, อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ อเสกฺขผล’’นฺติอาทินา (เนตฺติ. ๕๑) เววจนสมาโรปเน [Pg.127] อาคตตฺตา ปุริมา อนาคามิผลํ. ตญฺหิ กามราคสฺส อุชุวิปจฺจนีกโต สมาธิปาริปูริยาว วิเสสโต ‘‘ราควิราคา เจโตวิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ, ปจฺฉิมา อรหตฺตผลํ ตณฺหาย, อวิชฺชาย จ อนวเสสปฺปหานโต, ปญฺญาปาริปูริยา จ ‘‘อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ. บทว่า เตสํ (ของสิ่งเหล่านั้น) คือ อรรถว่า ของตัณหาเป็นต้น ของตัณหา และของธรรมที่อยู่ในฝ่ายตัณหา. แม้เมื่อราคะถูกละได้โดยไม่เหลือ อวิชชาก็ย่อมถูกละได้โดยไม่เหลือเช่นกัน แต่เพื่อแสดงว่าเจโตวิมุตติเป็นปฏิปักษ์โดยตรงของราคะ จึงกล่าวว่า ‘‘ราควิราคะ’’ (ความคลายกำหนัดในราคะ). แม้ในบทว่า อวิชชาวิราคะ (ความคลายกำหนัดในอวิชชา) ก็นัยนี้เหมือนกัน. อรรถนี้กล่าวไว้โดยการพรรณนาอรรถของพระบาลีที่มาในบทว่า ‘‘เพราะความสิ้นไปแห่งอาสวะทั้งหลาย จึงถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติอันไม่มีอาสวะ’’ เป็นต้น (ม. มู. ๑.๔๓๘). แต่ในที่นี้ เพราะมาในการกำหนดคำไวพจน์ว่า ‘‘ราควิราคะเป็นเจโตวิมุตติอันเป็นผลของพระเสกขะ, อวิชชาวิราคะเป็นปัญญาวิมุตติอันเป็นผลของพระอเสกขะ’’ เป็นต้น (เนตติ. ๕๑) ดังนั้น ข้อแรกจึงเป็นอนาคามิผล. เพราะอนาคามิผลนั้นเป็นปฏิปักษ์โดยตรงของกามราคะ และโดยเฉพาะอย่างยิ่งเพราะความบริบูรณ์แห่งสมาธิ จึงเรียกว่า ‘‘ราควิราคะเป็นเจโตวิมุตติ’’. ข้อหลังเป็นอรหัตตผล เพราะละตัณหาและอวิชชาได้โดยไม่เหลือ และเพราะความบริบูรณ์แห่งปัญญา จึงเรียกว่า ‘‘อวิชชาวิราคะเป็นปัญญาวิมุตติ’’. ตตฺถาติ นนฺทิยาวฏฺฏนเย. เตสูติ ‘‘จตฺตาริ ปทานี’’ติ วุตฺเตสุ ตณฺหาทีสุ จตูสุ มูลปเทสุ. อิธ สโมสรณนฺติ สงฺคโห วุตฺโต, โส จ สภาวโต, สภาคโต จ โหตีติ ตณฺหาทีนิ จตฺตาริ ทสฺเสตฺวา ‘‘เตสุ อฏฺฐารส มูลปทานิ สโมสรนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สมถํ ภชนฺติ สภาวโต, สภาคโต จาติ อธิปฺปาโย. วิปสฺสนํ ภชนฺตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. นยาธิฏฺฐานานํ นยาธิฏฺฐาเน อนุปฺปเวโส นยานํ นเยสุ อนุปฺปเวโส เอว นาม โหตีติ อาห ‘‘ติปุกฺขโล…เป… อนุปฺปวิสนฺตี’’ติ. บทว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) คือ ในนันทิยาวฏฏนัย. บทว่า เตสุ (ในบทเหล่านั้น) คือ ในมูลบท ๔ บทมีตัณหาเป็นต้น ที่กล่าวไว้ว่า ‘‘บท ๔ บท’’. ในที่นี้กล่าวถึงการสงเคราะห์ว่า สโมสรณํ (การรวมเข้าด้วยกัน) การสงเคราะห์นั้นย่อมมีโดยสภาวะและโดยส่วนเหมือนกัน จึงแสดงตัณหาเป็นต้น ๔ อย่าง แล้วกล่าวว่า ‘‘มูลบท ๑๘ บท ย่อมรวมเข้าด้วยกันในบทเหล่านั้น’’. อัธยาศัยคือ ย่อมเข้าถึงสมถะโดยสภาวะและโดยส่วนเหมือนกัน. แม้ในบทว่า ย่อมเข้าถึงวิปัสสนา ก็นัยนี้เหมือนกัน. การเข้าถึงนัยทั้งหลายในนัยทั้งหลาย ชื่อว่าการเข้าถึงอธิษฐานแห่งนัยทั้งหลายในอธิษฐานแห่งนัยทั้งหลายนั่นเอง จึงกล่าวว่า ‘‘ติปุคคล…ย่อมเข้าถึง’’. อโลภาโมหปกฺขํ อภชาเปตฺวา อโทสปกฺขํ ภชาเปตพฺพสฺส นนฺทิยาวฏฺฏสีหวิกฺกีฬิตมูลปทสฺส อภาวโต อโทโส เอกสุตฺตโกฏิยา เอกโกว โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อโทโส อโทโส เอวา’’ติ. โทโส โทโส เอวาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สโมสรนฺติ สภาคโต จ สภาวโต จ สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. เพราะไม่มีมูลบทของนันทิยาวฏฏสีหวิกกีฬิตนัยที่พึงให้เข้าถึงอโทสฝ่ายเดียว โดยไม่ให้เข้าถึงอโลภะและอโมหะฝ่ายเดียว อโทสะจึงเป็นหนึ่งเดียวในส่วนแห่งสูตรเดียวเท่านั้น จึงแสดงว่า ‘‘อโทสะก็คืออโทสะนั่นเอง’’ ดังนี้. แม้ในบทว่า โทสะก็คือโทสะนั่นเอง ก็นัยนี้เหมือนกัน. บทว่า สโมสรนฺติ (ย่อมรวมเข้าด้วยกัน) คือ อรรถว่า ย่อมถึงการสงเคราะห์โดยส่วนเหมือนกันและโดยสภาวะ. ภูมิ โคจโรติ จ มูลปทานิ เอว สนฺธาย วทติ. เอเกกํ นยํ อนุปฺปวิสติ ตํตํมูลปทานุปฺปเวสโต. กุสเล วา วิญฺญาเต อกุสโล ปฏิปกฺโข, อกุสเล วา กุสโล ปฏิปกฺโข อนฺเวสิตพฺโพ สํวณฺณิยมานสุตฺตปทานุรูปโต อุปปริกฺขิตพฺโพ. อนฺเวสนา อุปปริกฺขา ‘‘ทิสาโลกน’’นฺติ วุจฺจติ. โส นโย นิทฺทิสิตพฺโพติ ตถา อนฺเวสิตฺวา เตหิ ธมฺเมหิ ทิสา ววตฺถเปตฺวา โส โส นโย นิทฺธาเรตฺวา โยเชตพฺโพ. ยถา มูลปเทสุ มูลปทานํ อนุปฺปเวโส สํวณฺณิโต, อิมินาว นเยน มูลปทโต มูลปทานํ นิทฺธารณาติ เวทิตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา เอกมฺหิ…เป… นิทฺทิสิตพฺพานี’’ติ อาห. ‘‘เอเกกสฺมิญฺหี’’ติอาทิ การณวจนํ. บทว่า ภูมิ โคจร (ภูมิและโคจร) กล่าวโดยอ้างถึงมูลบทเท่านั้น. ย่อมเข้าถึงนัยแต่ละอย่าง เพราะการเข้าถึงมูลบทนั้นๆ. เมื่อกุศลเป็นที่รู้แล้ว อกุศลเป็นปฏิปักษ์ หรือเมื่ออกุศลเป็นที่รู้แล้ว กุศลเป็นปฏิปักษ์ พึงค้นหา พึงพิจารณาตามบทสูตรที่พรรณนา. การค้นหาและการพิจารณาเรียกว่า ‘‘ทิสาโลกนะ’’. นัยนั้นพึงแสดง คือ พึงค้นหาอย่างนั้นแล้วกำหนดทิศด้วยธรรมเหล่านั้น แล้วพึงกำหนดนัยนั้นๆ มาประกอบ. เพื่อแสดงว่า การกำหนดมูลบทจากมูลบท ย่อมพึงทราบด้วยนัยนี้ เหมือนกับการเข้าถึงมูลบทในมูลบทที่พรรณนาไว้แล้ว จึงกล่าวว่า ‘‘เหมือนในบทหนึ่ง…พึงแสดง’’ ดังนี้. บทว่า ‘‘ในแต่ละอย่าง’’ เป็นต้น เป็นคำแสดงเหตุ. ตตฺถ ตตฺถาติ เอเกกสฺมึ นเย. เอกสฺมึ ธมฺเม วิญฺญาเตติ ตณฺหาทิเก เอกสฺมึ มูลปทธมฺเม สรูปโต, นิทฺธารณวเสน วา วิญฺญาเต. สพฺเพ [Pg.128] ธมฺมา วิญฺญาตา โหนฺตีติ ตทญฺญมูลปทภูตา สพฺเพ โลภาทโย วิญฺญาตา นยสฺส ภูมิจรณาโยคฺยตาย ปกาสา ปากฏา โหนฺติ. ‘‘อิเมส’’นฺติอาทิ นยตฺตยทิสาภูตธมฺมานํ มตฺถกปาปเนน ติณฺณํ นยานํ กูฏคฺคหณํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ในแต่ละนัยนั้นๆ เมื่อธรรมอย่างหนึ่งคือธรรมที่เป็นมูลบทอย่างหนึ่งมีตัณหาเป็นต้น อันบุคคลรู้แจ้งแล้วโดยสภาพ หรือรู้แจ้งแล้วโดยการกำหนด ธรรมทั้งหลายทั้งปวงย่อมเป็นอันบุคคลรู้แจ้งแล้ว คือกิเลสมีโลภะเป็นต้นทั้งปวง อันเป็นมูลบทอื่นจากนั้น ย่อมเป็นอันบุคคลรู้แจ้งแล้ว ย่อมปรากฏชัดเจนด้วยความเหมาะสมแก่การดำเนินไปในภูมิของนัยนั้น. บทว่า ‘‘อิเมสํ’’ (ของธรรมเหล่านี้) เป็นต้น เป็นการรวบยอดนัย ๓ อย่าง ด้วยการนำธรรมทั้งหลายอันเป็นทิศทางของนัย ๓ อย่างมาไว้ในเบื้องบน ซึ่งเป็นนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง. ปุน ‘‘อิเมสู’’ติอาทิ กมฺมนยทฺวยสฺส วิภาควิภาวนํ, ตํ วิญฺเญยฺยเมว. อนึ่ง บทว่า ‘‘อิเมสุ’’ (ในธรรมเหล่านี้) เป็นต้น เป็นการแสดงการจำแนกนัยแห่งกรรม ๒ อย่าง พึงทราบอย่างนั้นแล. นยสมุฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายวาระว่าด้วยการเกิดขึ้นแห่งนัย จบแล้ว. สาสนปฏฺฐานวารวณฺณนา คำอธิบายวาระว่าด้วยปัฏฐานแห่งพระศาสนา ๘๙. สงฺคหวาราทีสูติ สงฺคหวารอุทฺเทสนิทฺเทสวาเรสุ. สรูปโต น ทสฺสิตํ, อตฺถโต ปน ทสฺสิตเมวาติ อธิปฺปาโย. ตเมว หิ อตฺถโต ทสฺสนตฺถํ อุทาหรณภาเวน นิกฺขิปติ, ยถา มูลปเทหิ ปฏฺฐานํ นิทฺธาเรตพฺพนฺติ. ‘‘อญฺญมญฺญสงฺคโห’’ติ อิทํ มูลปทปฏฺฐานานํ อญฺญมญฺญโต นิทฺธาเรตพฺพตาย การณวจนํ ‘‘สติ อนุปฺปเวเส ตโต วินิคฺคาโม สิยา’’ติ. ปฏฺฐานนฺติ เอตฺถ ป-อิติ อุปสคฺคปทํ, ตํ ปน ‘‘วิภตฺเตสุ ธมฺเมสุ ยํ เสฏฺฐํ, ตทุปาคมุ’’นฺติอาทีสุ วิย ปการตฺถโชตกนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปกาเรหิ ฐาน’’นฺติอาทีสุ วิย ปการตฺถโชตกนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปกาเรหิ ฐาน’’นฺติ อาห. อิธาติ อิมสฺมึ เนตฺติปฺปกรเณ. ตสฺสาติ เทสนาสงฺขาตสฺส ปริยตฺติสาสนสฺส. ตถาภาวทีปนนฺติ เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูเปน ปวตฺติตตฺตา สํกิเลสภาคิยตาทิปฺปกาเรหิ ฐิตภาเวน ทีเปตพฺพตฺตา ‘‘ทีปิสฺสตีติ ทีปน’’นฺติ กตฺวา. ปติฏฺฐหนฺติ อธิสีลสิกฺขาทโย สมุทายรูเปน คหิตา. เอเตหิ สํกิเลสธมฺมาทีหิ, สํกิเลสธมฺมาทีนํ อธิสีลสิกฺขาทีนํ ปวตฺตนุปายตา อนุปุพฺพิกถาย สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนาย ทีเปตพฺพา. เตสนฺติ สํกิเลสธมฺมาทีนํ. ปุน เตสนฺติ สุตฺตานิ สนฺธายาห. ๘๙. บทว่า "สงฺคหวาราทีสุ" (ในวาระสังคหะเป็นต้น) คือในวาระสังคหะ วาระอุทเทส และวาระนิทเทส มีอธิบายว่า ไม่ได้แสดงโดยสภาวะ แต่แสดงโดยอรรถนั่นเอง ก็เพื่อแสดงอรรถนั้นนั่นแหละ จึงยกขึ้นเป็นตัวอย่างว่า พึงกำหนดปฏฐานด้วยมูลบททั้งหลายอย่างไร บทว่า "อญฺญมญฺญสงฺคโห" (การสงเคราะห์ซึ่งกันและกัน) นี้ เป็นคำแสดงเหตุที่มูลบทและปฏฐานพึงกำหนดซึ่งกันและกันว่า "เมื่อมีการเข้าไปเกี่ยวข้อง ย่อมมีการแยกออกไปจากนั้น" ในบทว่า "ปฏฐาน" นี้ บทว่า "ป" เป็นอุปสรรค ซึ่งเป็นเครื่องแสดงอรรถว่า "ประเภท" เหมือนในบทว่า "วิภตฺเตสุ ธมฺเมสุ ยํ เสฏฺฐํ ตทุปาคามุ" (ในธรรมที่จำแนกแล้ว ธรรมใดประเสริฐ ย่อมเข้าถึงธรรมนั้น) เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ฐานะโดยประเภท" บทว่า "อิธ" (ในที่นี้) คือในเนตติปกรณ์นี้ บทว่า "ตสฺส" (ของพระศาสนานั้น) คือของปริยัติศาสนาอันนับว่าเป็นการแสดง บทว่า "ตถาภาวทีปนํ" (การแสดงความเป็นอย่างนั้น) คือการแสดงความเป็นไปโดยประเภทมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น ซึ่งตั้งอยู่โดยความเป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยสัตว์ พึงแสดงโดยความเป็นอย่างนั้น จึงกล่าวว่า "ทีปนํ" (การแสดง) เพราะ "ทีปิสฺสติ" (จะแสดง) บทว่า "ปติฏฺฐหนฺติ" (ย่อมตั้งอยู่) คืออธิสีลสิกขาเป็นต้น อันสงเคราะห์โดยรวม ด้วยธรรมมีสังขิเลสเป็นต้นเหล่านี้ ความเป็นอุบายแห่งการเป็นไปของอธิสีลสิกขาเป็นต้น แห่งธรรมมีสังขิเลสเป็นต้น พึงแสดงด้วยอนุปุพพิกถาและสามุกกังสิกธรรมเทศนา บทว่า "เตสํ" (ของธรรมเหล่านั้น) คือของธรรมมีสังขิเลสเป็นต้น อนึ่ง บทว่า "เตสํ" (ของธรรมเหล่านั้น) กล่าวหมายถึงพระสูตรทั้งหลาย โคฏฺฐาติ วชา. ปฏฺฐิตคาโวติ คตคาโว. อาคตฏฺฐานสฺมินฺติ สีหนาทสุตฺตํ (ม. นิ. ๑.๑๕๖) วทติ. ปวตฺตคมนตฺตา เอตฺถาติ วจนเสโส. อถ วา คจฺฉติ เอตฺถาติ คมนํ, เทสนาญาณสฺส นิสฺสงฺควเสน ปวตฺตคมนเทสภาวโต ปฏฺฐานํ นามาติ อตฺโถ. โวมิสฺสาติ ‘‘สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจา’’ติอาทินา ทุกติกจตุกฺกภาเวน มิสฺสิตา. บทว่า "โคฏฺฐา" (คอก) คือคอก บทว่า "ปฏฺฐิตคาโว" (โคที่ไปแล้ว) คือโคที่ไปแล้ว บทว่า "อาคตฏฺฐานสฺมึ" (ในที่ที่มาแล้ว) กล่าวถึงสีหนาทสูตร (ม.มู. ๑/๑๕๖) บทที่เหลือคือ "เพราะมีการไปเป็นไปในที่นี้" อีกนัยหนึ่ง บทว่า "คมนํ" (การไป) คือย่อมไปในที่นี้ มีอธิบายว่า ปฏฐานชื่อว่าปฏฐาน เพราะเป็นที่ที่การไปแห่งเทศนาญาณเป็นไปโดยไม่มีเครื่องเกาะเกี่ยว บทว่า "โวมิสฺสา" (ปะปนกัน) คือปะปนกันโดยความเป็นทุกะ ติกะ และจตุกกะ มี "สังขิเลสภาคิยะและวาสนาภาคิยะ" เป็นต้น สํกิเลสภาเว [Pg.129] ญาเปตพฺเพ ปวตฺตํ, ตํ วิสยํ กตฺวา เทสิตนฺติ อตฺโถ, อตฺถมตฺตวจนญฺเจตํ, สํกิเลสภาเค ภวนฺติ สทฺทนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘สํกิเลสภาคิก’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺส สํกิเลสภาโค เอตสฺส อตฺถิ, สํกิเลสภาเค วา นิยุตฺตํ, สํกิเลสภาคสฺส วา ปโพธนสีลํ สํกิเลสภาคิกํ, ตเทว สํกิเลสภาคิยนฺติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปทาลนํ สมุจฺฉินฺทนํ, ปทาลนสนฺนิสฺสยตา เจตฺถ ปทาลนคฺคหเณน คหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อเสกฺเขติ อเสกฺขธมฺเม. เตสํ โวมิสฺสกนยวเสนาติ เตสํ สํกิเลสภาคิยาทีนํ จตุนฺนํ ปฏิกฺเขปาปฏิกฺเขปโวมิสฺสกนยวเสน. มีอธิบายว่า เป็นไปในอันพึงให้รู้สังขิเลสภาวะ คือแสดงโดยมีสังขิเลสภาวะนั้นเป็นอารมณ์ และคำนี้เป็นเพียงการกล่าวอรรถ พึงทราบอรรถโดยนัยแห่งศัพท์ว่า "ย่อมมีในสังขิเลสภาวะ" บทว่า "สงฺขิเลสภาคิกํ" ก็เป็นบทอ่านเหมือนกัน พึงทราบอรรถว่า สังขิเลสภาวะมีอยู่ในธรรมนี้ หรือประกอบอยู่ในสังขิเลสภาวะ หรือมีปกติปลุกสังขิเลสภาวะให้ตื่นขึ้น ชื่อว่าสังขิเลสภาคิกะ นั่นแหละคือสังขิเลสภาคิยะ บทว่า "ปทาลนํ" (การทำลาย) คือการตัดขาด พึงทราบว่าในที่นี้ การถือเอาบทว่า "ปทาลนํ" ย่อมหมายถึงการอาศัยการทำลาย บทว่า "อเสกฺเข" (ในอเสกขะ) คือในอเสกขธรรม บทว่า "เตสํ โวมิสฺสกนยวเสน" (โดยนัยแห่งการปะปนกันของธรรมเหล่านั้น) คือโดยนัยแห่งการปะปนกันของการปฏิเสธและการไม่ปฏิเสธของธรรม ๔ อย่างมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้นเหล่านั้น ‘‘ตานิ ปน ฉ ทุกา’’ติอาทินา ปทานํ คหณปริจฺเฉทโต ววตฺถาปนตํ วตฺวา ปรโต ‘‘สาธารณานิ กตานี’’ติ ปทสฺส อตฺถสํวณฺณนาย สยเมว สรูปโต ทสฺเสสฺสติ. ‘‘อนุทฺธรเณ การณํ นตฺถี’ติ วตฺวา อุทฺธรเณ ปน การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถา หิ วกฺขตี’’ติอาทินา ปาฬิมาหริ. โวทานํ นาม สํกิเลสโต โหติ สํกิลิฏฺฐสฺเสว โวทานสฺส อิจฺฉิตตฺตา. ยสฺมา โวทานํ ตทงฺคาทิวเสน สํกิเลสโต วิสุชฺฌนํ, ตสฺมา ‘‘ตํ ปน อตฺถโต วาสนาภาคิยาทิ เอว โหตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ตทงฺควิกฺขมฺภเนหิ โวทานํ วาสนาภาคิยาทิวเสน โหติ, สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธีหิ โวทานํ นิพฺเพธภาคิยวเสน, อเสกฺขภาคิยวเสน โวทานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา เอว เวทิตพฺพํ. ยายํ เทสนา ราคาทิภาคินี สิยา, สา สํกิเลสภาคิยา. ยายํ เทสนา จาคาทิภาคินี สิยา, สา วาสนาภาคิยา. ยา ปน อาปตฺติวิจฺเฉทนี สาวเสสํ, อนวเสสญฺจ, สา นิพฺเพธภาคิยา, อเสกฺขภาคิยา จ. ครั้นกล่าวถึงการจัดตั้งบททั้งหลายโดยการกำหนดการถือเอาบทว่า "ทุกะ ๖ เหล่านั้น" เป็นต้น แล้วในภายหลังจะแสดงโดยสภาวะด้วยตนเอง โดยการอธิบายอรรถของบทว่า "ทำให้เป็นสาธารณะ" ครั้นกล่าวว่า "ไม่มีเหตุในการไม่ยกขึ้น" แล้ว เมื่อแสดงเหตุในการยกขึ้น จึงยกบาลีมาว่า "ก็พระองค์จักตรัสอย่างนั้น" เป็นต้น ชื่อว่าโวทาน ย่อมมีจากสังขิเลส เพราะปรารถนาโวทานของธรรมที่เศร้าหมองเท่านั้น เพราะโวทานเป็นการบริสุทธิ์จากสังขิเลสโดยความเป็นตทังคะเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "โวทานนั้นโดยอรรถย่อมเป็นวาสนาภาคิยะเป็นต้นนั่นเอง" ในโวทานนั้น โวทานย่อมเป็นไปโดยวาสนาภาคิยะเป็นต้นด้วยตทังควิกขัมภนะ โวทานย่อมเป็นไปโดยนิพเพธภาคิยะด้วยสมุจเฉทและปฏิปัสสัทธิ โวทานโดยอเสกขภาคิยะพึงทราบด้วยปฏิปัสสัทธินั่นเอง เทศนาใดพึงเป็นส่วนแห่งราคะเป็นต้น เทศนานั้นชื่อว่าสังขิเลสภาคิยะ เทศนาใดพึงเป็นส่วนแห่งจาคะเป็นต้น เทศนานั้นชื่อว่าวาสนาภาคิยะ ส่วนเทศนาใดเป็นการตัดขาดอาบัติทั้งที่มีส่วนเหลือและไม่มีส่วนเหลือ เทศนานั้นชื่อว่านิพเพธภาคิยะและอเสกขภาคิยะ ‘‘ตณฺหาสํกิเลสภาคิยํ สุตฺต’’นฺติอาทินา ปฐมเมว สํกิเลสภาคสฺส ทสฺสิตตฺตา วุตฺตํ ‘‘สํกิเลโส ติวิโธ…เป… วิสยทสฺสนตฺถํ อารทฺธ’’นฺติ. ภวราโค ภวปตฺถนา. อุปฺปชฺชตีติ น วิคจฺฉติ. ตตฺร ตตฺร ภเวติ ยทิ วา กามภเว, ยทิ วา รูปภเว, ยทิ วา อรูปภเว. ปทนฺตรสํโยชนวเสนาติ ทุกนเยเนว ปทนฺตเรน โยชนวเสน. มิสฺสิตานิ กตานีติ สํสฏฺฐานิ กตานิ. เพราะสังขิเลสภาคได้แสดงไว้ก่อนแล้วด้วยบทว่า "ตณฺหาสงฺขิเลสภาคิยสุตฺตํ" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "สังขิเลสมี ๓ อย่าง... (ละไว้)... เริ่มต้นเพื่อแสดงอารมณ์" ภวราคะ คือความปรารถนาในภพ บทว่า "ย่อมเกิดขึ้น" คือไม่หายไป บทว่า "ในภพนั้นๆ" คือไม่ว่าจะเป็นในกามภพ หรือในรูปภพ หรือในอรูปภพ บทว่า "โดยนัยแห่งการประกอบบทอื่น" คือโดยนัยแห่งทุกะเท่านั้น โดยการประกอบกับบทอื่น บทว่า "ทำให้ปะปนกัน" คือทำให้ผสมกัน เอกกจตุกฺกวเสน ทสฺสิตพฺพานิ ปทานิ เอว คเหตฺวา อาวุตฺตินยทสฺสนวเสน มิสฺเสตฺวา อวสิฏฺฐทุกวเสน, ติกจตุกฺกวเสน จ อิตเร อฏฺฐ ปฏฺฐานภาคา ทสฺสิตาติ อาห ‘‘ตานิเยว ยถาวุตฺตานิ อฏฺฐ สุตฺตานี’’ติอาทิ[Pg.130]. จตฺตาโร เอกกาเยว ปาฬิยํ อาทิโต ทสฺสิตา. ฉทุกา ปาฬิยํ อาคตา จตฺตาโร, อฏฺฐกถายํ ทฺเวติ. จตฺตาโร ติกา ปาฬิยํ อาคตา ทฺเว, อฏฺฐกถายํ ทฺเวติ. ทฺเว จตุกฺกา ปน อฏฺฐกถายเมว อาคตา. ‘‘ปาฬิยํ อนาคตา’’ติ อิทํ สรูปโต อนาคมนํ สนฺธาย วุตฺตํ, นยโต ปน อาคตภาโว ทสฺสิโต เอว. เย ปเนตฺถ ปาฬิยํ อนาคตา, เตสํ อุทาหรณานิ ปรโต ทสฺสยิสฺสาม. ครั้นถือเอาบทที่พึงแสดงโดยเอกกะและจตุกกะเท่านั้น แล้วผสมกันโดยนัยแห่งการแสดงที่กล่าวมาแล้ว โดยนัยแห่งทุกะที่เหลือ และโดยนัยแห่งติกะและจตุกกะ จึงกล่าวว่า "ปฏฐานภาค ๘ อย่างที่เหลือได้แสดงไว้แล้ว" คือ "พระสูตร ๘ สูตรที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้นนั่นเอง" เป็นต้น เอกกะ ๔ อย่างเท่านั้น ได้แสดงไว้ในบาลีตั้งแต่ต้น ทุกะ ๖ อย่าง มาในบาลี ๔ อย่าง ในอรรถกถา ๒ อย่าง ติกะ ๔ อย่าง มาในบาลี ๒ อย่าง ในอรรถกถา ๒ อย่าง ส่วนจตุกกะ ๒ อย่าง มาในอรรถกถาเท่านั้น บทว่า "ไม่มาในบาลี" นี้ กล่าวหมายถึงการไม่มาโดยสภาวะ แต่ความเป็นมาโดยนัยได้แสดงไว้แล้ว บทใดในที่นี้ไม่มาในบาลี เราจักแสดงตัวอย่างของบทเหล่านั้นในภายหลัง โสฬสหีติ โสฬสวิเธหิ. น หิ ตานิ สุตฺตานิ โสฬเสว, อถ โข โสฬสปฺปการานีติ มูลคณนํ ฐเปตฺวา การณสุตฺตลทฺเธน สงฺขารคพฺเภน ตทนุรูโป โย คณนวิตฺถาโร, ตสฺส ปตฺถรณวิธิ ปฏฺฐานนโย. อิมินา…เป… นตฺถีติ ยถาวุตฺตปฏฺฐานวินิมุตฺโต ปริยตฺติสาสนปฺปเทโส น วิชฺชติ ยถารหํ ตํตํปฏฺฐานภาเวน ปวตฺตตฺตาติ ทสฺเสติ. ยทิ สุตฺตเคยฺยาทิ นววิธํ ปริยตฺติสาสนํ ยถาวุตฺตปฏฺฐานวเสเนว ปวตฺตํ, ตตฺถ กถมิธ อนิทสฺสิตานํ คาถาทีนํ สํกิเลสภาคิยาทิภาโว คเหตพฺโพติ ปญฺหํ สนฺธาย ‘‘คาถาย คาถา อนุมินิตพฺพา’’ติอาทิปาฬิ ปวตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘กถํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. บทว่า "โสฬสภิ" (ด้วย ๑๖ อย่าง) คือด้วย ๑๖ ประเภท พระสูตรเหล่านั้นไม่ได้มีเพียง ๑๖ สูตรเท่านั้น แต่มี ๑๖ ประเภท คือการตั้งการนับเดิมไว้ แล้วการขยายการนับที่เหมาะสมกับสูตรที่ได้มาโดยเหตุ ซึ่งมีสังขารเป็นภายใน เป็นวิธีแห่งการแผ่ขยาย เป็นนัยแห่งปัฏฐาน บทว่า "ด้วยสิ่งนี้... (ละไว้)... ไม่มี" แสดงว่า ส่วนแห่งปริยัติศาสนาที่พ้นจากปัฏฐานที่กล่าวมาแล้ว ย่อมไม่มี เพราะเป็นไปโดยความเป็นปัฏฐานนั้นๆ ตามสมควร หากปริยัติศาสนา ๙ อย่าง มีสุตตะและเคยยะเป็นต้น เป็นไปโดยนัยแห่งปัฏฐานที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ในที่นั้น ความเป็นสังกิเลสภาคิยะเป็นต้นของคาถาเป็นต้นที่ไม่ได้แสดงไว้ในที่นี้ พึงถือเอาอย่างไร เพื่อแสดงปัญหาว่า "คาถาพึงอนุมานด้วยคาถา" เป็นต้น จึงกล่าวบทว่า "ก็อย่างไรเล่า" เป็นต้น ตตฺถ อยํ คาถา วิยาติ ‘‘กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา, มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, อุทฺธํ อโธ สพฺพธิ วิปฺปมุตฺโต, ยสฺส เสลูปมํ จิตฺต’’นฺติอาทินา อิธ อุทาหฏคาถา วิย. คาถาติ อญฺญาปิ เตปิฏเก พุทฺธวจเน อาคตา อิธ อนุทาหฏา. สํวณฺณนากาเล สมฺมุขีภาเวน ‘‘อยํ คาถา วิยา’’ติ วุตฺตา ยา กาจิ คาถา ‘‘สํกิเลสภาคิยา’’ติ วา ‘‘สํกิเลสวาสนานิพฺเพธอเสกฺขภาคิยา’’ติ วา อนุมินิตพฺพา นยคฺคาเหน ญาเปตพฺพาติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘สํกิเลส…เป… ชานิตพฺพาติ อตฺโถ’’ติ. วา-สทฺโท หิ อิธ อวุตฺตวิกปฺปนตฺโถ. เสสปเทสูติ เวยฺยากรณสุตฺตปเทสุ. ในที่นั้น บทว่า "เหมือนคาถานี้" คือเหมือนกับคาถาที่ยกมาในที่นี้ มีอาทิว่า "ผู้มืดบอดด้วยกาม ถูกข่ายคลุมไว้, ธรรมทั้งหลายมีใจเป็นหัวหน้า, ผู้หลุดพ้นแล้วในที่ทั้งปวงทั้งเบื้องบนเบื้องล่าง, จิตของบุคคลใดเปรียบด้วยภูเขา" คำว่า "คาถา" หมายถึงคาถาอื่น ๆ ที่มาในพระพุทธพจน์ในพระไตรปิฎก ซึ่งไม่ได้ยกมาในที่นี้ เพื่อแสดงว่า คาถาใด ๆ ที่กล่าวว่า "เหมือนคาถานี้" โดยการปรากฏขึ้นในเวลาอธิบาย คาถานั้นพึงอนุมานหรือพึงให้รู้ด้วยการถือเอาหลักการว่า "เป็นส่วนแห่งสังกิเลส" หรือ "เป็นส่วนแห่งสังกิเลส วาสนา นิพเพธะ และอเสกขะ" ดังที่กล่าวไว้ว่า "สังกิเลส...เป็นต้น...พึงทราบความหมายดังนี้" อนึ่ง วา-ศัพท์ ในที่นี้ มีอรรถว่าเลือกเอาสิ่งที่ไม่ได้กล่าวไว้ คำว่า "ในบทที่เหลือ" หมายถึงในบทแห่งพระสูตรที่เป็นไวยากรณ์ ๙๐. อริยานํ ธมฺมนฺติ จาริตฺตวาริตฺตเภทํ สีลาจารํ. เอกนฺตกรณียสฺส อกรณมฺปิ วีติกฺกโม เอว. ๙๐. คำว่า "ธรรมของพระอริยะ" หมายถึงศีลและอาจาระอันต่างกันด้วยจาริตตศีลและวาริตตศีล การไม่ทำสิ่งที่พึงทำโดยส่วนเดียว ก็เป็นความล่วงละเมิดนั่นเอง อวิชฺชาทิเก สํกิเลสธมฺเม ตทงฺคาทิวเสน ธุนาตีติ โธนา วุจฺจติ ปญฺญา. ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนปญฺญาติ ปน ปกรเณน อวจฺฉินฺนตฺตา วุตฺตํ. ตํ อติกฺกมิตฺวา จรนฺโตติ ปจฺจยานํ อปจฺจเวกฺขิตฺวา ปจฺจยปริโภเค อาทีนวํ อปสฺสนฺโต อิณปริโภควเสน ปริภุญฺชนฺโต น ปริมุจฺจติ นิรยาทิทุกฺขโต, วฏฺฏทุกฺขโต จ. ปัญญาที่ชื่อว่า "โธนา" เพราะชำระกิเลสธรรมมีอวิชชาเป็นต้น โดยความเป็นตทังคะเป็นต้น แต่ที่กล่าวว่า "ปัญญาในการพิจารณาแล้วบริโภค" นั้น เพราะถูกจำกัดด้วยปกรณ์ คำว่า "ผู้ประพฤติล่วงปัญญานั้น" หมายถึงผู้ไม่พิจารณาปัจจัย ไม่เห็นโทษในการบริโภคปัจจัย บริโภคโดยความเป็นหนี้ ย่อมไม่พ้นจากทุกข์มีนรกเป็นต้น และจากทุกข์ในวัฏฏะ กุกฺกุชนกํ [Pg.131] นาม กทลิยา ปุปฺผนาฬิ. ปราภวายาติ วินาสาย. ตถาติ ยถา ผลปากนฺตา กทลี, เอวํ เวฬุนฬาปิ โอสธิชาติกตฺตาติ อุปสํหารตฺโถ ตถา-สทฺโท. เตนาห ‘‘ผลํ เวฬุํ ผลํ นฬ’’นฺติ. คำว่า "กุกกุชนกะ" คือปลีกล้วย คำว่า "เพื่อความพินาศ" หมายถึงเพื่อความฉิบหาย คำว่า "ตถา" มีอรรถว่าอุปสังหาระ คือ เหมือนกล้วยที่มีผลเป็นที่สุดฉันใด แม้ไม้ไผ่และต้นอ้อก็เป็นพืชประเภทล้มลุก (โอสถิ) ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผลไม้ไผ่ ผลไม้อ้อ" สุเขตฺเตปีติ ปิ-สทฺเทน โก ปน วาโท อูสราทิโทสทุฏฺเฐสุ เขตฺเตสูติ ทสฺเสติ. ‘‘ฉกณ…เป… อตฺโถ’’ติ เอเตน ยถาวุตฺตอภิสงฺขรณาภาเวน พีชโทสทุฏฺฐนฺติ ทสฺเสติ. คำว่า "แม้ในนาดี" ด้วย ปิ-ศัพท์ (แม้) นี้ แสดงว่า "จะกล่าวไปไยในนาที่เสียด้วยโทษมีดินเค็มเป็นต้นเล่า" ด้วยบทว่า "มูลโค...เป็นต้น...มีอรรถว่า" นี้ แสดงว่า "เสียด้วยโทษแห่งพืช เพราะไม่มีการปรุงแต่งตามที่กล่าวมาแล้ว" ๙๑. สชฺชิตนฺติ สญฺชิตํ. อปริกฺขเตติ ปฏิปกฺเขหิ ธมฺเมหิ อวิกฺขมฺภิเต อโรเค. ๙๑. คำว่า "สัชชิตัง" คือ "สัญชิตัง" (ที่เตรียมไว้) คำว่า "อปริกขตะ" คือ "ไม่ถูกข่มด้วยธรรมที่เป็นปฏิปักษ์ ไม่เป็นโรค" ยาย สมนฺนาคโต ปุคฺคโล ‘‘กึ สุตํ มยา, กึ วา สุณามี’’ติ กุสลํ คเวสี จรติ, สา ธมฺโมชปญฺญา กิสฺสวา นาม. ทุพฺภาสิตาติ ทุฏฺฐุ ภาสิตา, อิสฺสามจฺฉริยโทสาทีหิ ทุฏฺฐา วา ภาสิตา. บุคคลผู้ประกอบด้วยปัญญาใด ย่อมแสวงหากุศลประพฤติอยู่ว่า "เราได้ฟังอะไรมาแล้ว, หรือเราจะฟังอะไร" ปัญญานั้นชื่อว่า "ธัมโมชปัญญา" หรือ "กิสสวา" คำว่า "ทุพภาสิตา" คือ "กล่าวไม่ดี" หรือ "กล่าวเสียด้วยโทษมีอิสสาและมัจฉริยะเป็นต้น" ๙๒. วิจินาตีติ วิเสสโต จินาติ ปสวติ. ๙๒. คำว่า "วิจินาติ" คือ "เลือกสรรโดยพิเศษ" หรือ "ให้เกิด" วิคตภูตาติ วิคตสจฺจ. เตนาห ‘‘อลีกวาที’’ติ. คำว่า "วิคตภูตา" คือ "ปราศจากความจริง" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "อลีกวาที" อวชาตปุตฺตาติ ลามกปุตฺต. ภควโต สาสเน ปพฺพชิตฺวา นิหีนวุตฺติตํ สนฺธาย วทติ. เนรยิโกติ นิรเย นิพฺพตฺตนโก. ปาปกมฺมิโน ปปตนฺติ เอตฺถาติ ปปตํ, นรกํ. คำว่า "อวชาตบุตร" คือ "บุตรเลว" กล่าวหมายถึงผู้มีวัตรปฏิบัติเลวทราม หลังจากบวชในพระศาสนาของพระผู้มีพระภาค คำว่า "เนรยิโก" คือ "ผู้เกิดในนรก" คำว่า "ปปตัง" คือ "นรก" เพราะผู้ทำกรรมชั่วตกไปในที่นั้น ตณฺหาทีนํ สภาวเภทโตติ ตณฺหาทิฏฺฐิทุจฺจริตานํ ตณฺหายนวิปรีตทสฺสนทุฏฺฐจริตตาสงฺขาตสภาววิภาคโต. อวตฺถาเภทโตติ ตณฺหาย ฉนฺทเปมโลภราคนนฺทีปิปาสามุจฺฉาทโย, ทิฏฺฐิยา คาหปรามาสมิจฺฉาภินิเวสวิสุกวิปฺผนฺทิตวิปรีตทสฺสนาทโย, ทุจฺจริตสฺส ติรจฺฉานเปตฺติวิสยอสุรโยนิคามิตาทโย อวตฺถาวิเสสา. จ-สทฺเทน เตสํ กามตณฺหาทิรูปตณฺหาทิอตฺตานุทิฏฺฐาทิสสฺสตคาหาทิกายทุจฺจริตาทิ- ปาณาติปาตาทิปฺปการเภโท สงฺคยฺหติ. คำว่า "โดยความต่างแห่งสภาวะของตัณหาเป็นต้น" หมายถึง โดยความต่างแห่งสภาวะอันนับว่าความอยาก ความเห็นผิด และความประพฤติชั่วของตัณหา ทิฏฐิ และทุจริต คำว่า "โดยความต่างแห่งสถานะ" หมายถึง สถานะพิเศษของตัณหา คือ ฉันทะ เปมะ โลภะ ราคะ นันทิ ปิปาสา มุจฉา เป็นต้น, ของทิฏฐิ คือ คาหะ ปรามาสะ มิจฉาภินิเวส วิสุกวิปผันทิตะ วิปรีตทัสสนะ เป็นต้น, และของทุจริต คือ การไปสู่กำเนิดเดรัจฉาน เปรตวิสัย อสุรกาย เป็นต้น ด้วย จะ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์ความต่างแห่งประเภทของสิ่งเหล่านั้น มีกามตัณหาเป็นต้น รูปตัณหาเป็นต้น อัตตานุทิฏฐิเป็นต้น สัสสตคาหะเป็นต้น กายทุจริตเป็นต้น ปาณาติบาตเป็นต้น ๙๓. วิปุลนฺติ อุฬารํ, เตลาทีหิ เจว ธนธญฺญาทีหิ จ ปหูตสนฺนิจยนฺติ อตฺโถ. สมฺพาธาติ ชนสํมทฺทสงฺฆฏา. ๙๓. คำว่า "วิปุลัง" คือ "โอฬาร" มีอรรถว่า "มีการสะสมมากด้วยน้ำมันเป็นต้น และด้วยข้าวเปลือกข้าวสารเป็นต้น" คำว่า "สัมพาธะ" คือ "ความแออัดยัดเยียดของผู้คน" ทณฺเฑน น หึสตีติ เอตฺถ วุตฺตํ ยํ ทณฺฑนิธานํ, ตํ วฏฺฏวิวฏฺฏนิสฺสิตํ. ตทุภยสฺสาปิ ผลํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โส ปุคฺคโล’’ติอาทิมาห. การวางอาชญาที่กล่าวไว้ในบทว่า "ไม่เบียดเบียนด้วยอาชญา" นั้น อาศัยวัฏฏะและวิวัฏฏะ เมื่อแสดงผลของทั้งสองนั้น จึงกล่าวว่า "บุคคลนั้น...เป็นต้น" ๙๔. กิญฺจติ [Pg.132] ตํสมงฺคินํ วิมทฺทตีติ กิญฺจนํ, ราคาทิ, ปลิพุนฺธติ กุสลปฺปวตฺตึ นิวาเรตีติ ปลิโพโธ, ราคาทิเยว, กิญฺจนเมว ปลิโพโธ กิญฺจนปลิโพโธ. อถ วา กิญฺจนญฺจ ปลิโพโธ จ กิญฺจนปลิโพโธ, อามิสกิญฺจิกฺขญฺจ ราคาทิสํกิเลโส จาติ อตฺโถ. ๙๔. คำว่า "กิญจนะ" คือ "สิ่งที่บีบคั้นผู้ประกอบด้วยสิ่งนั้น" ได้แก่ ราคะเป็นต้น คำว่า "ปริโพธ" คือ "สิ่งที่ผูกมัด ยับยั้งการดำเนินไปของกุศล" ได้แก่ ราคะเป็นต้นนั่นเอง กิญจนะนั่นแหละคือปริโพธ ชื่อว่า "กิญจนปริโพธ" อีกนัยหนึ่ง กิญจนะและปริโพธ ชื่อว่า "กิญจนปริโพธ" มีอรรถว่า "สิ่งเล็กน้อยที่เป็นอามิส และกิเลสมีราคะเป็นต้น" วิเสสิตนฺติ วิโลมํ, วิสมํ กิริยนฺติ อตฺโถ. ราชภณฺฑนฺติ โอโรเธ สนฺธาย วทนฺติ. คำว่า "วิเสสิตัง" คือ "วิโลมะ" (ตรงกันข้าม) มีอรรถว่า "การกระทำที่ไม่สม่ำเสมอ" คำว่า "ราชภัณฑ์" กล่าวหมายถึง "นางใน" ยาจโยโคติ ยาจนโยโค, ยาจกานํ มโนรถปริปูรณโต. เตนาห ‘‘ยาจิตพฺพยุตฺโต’’ติ. ทานยุตฺโตติ สตตํ ทานกิริยาสมงฺคี. ทานสํวิภาครโตติ เอตฺถ ทานํ นาม อตฺถิกานํ ยถาธิปฺปายปฏิยตฺตปริจฺจาโค, สํวิภาโค อตฺตนา ปริภุญฺชิตพฺพโต อปฺปมตฺตกโตปิ สํวิภชนํ. อิเมหิ โข…เป… โหตีติ เอตฺถ โหติสทฺเทน ‘‘สมนฺนาคโต’’ติ ปทํ สมฺพนฺธิตพฺพํ, น ‘‘โสตาปนฺโน’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘โสตาปนฺโน…เป… โหตี’’ติ วุตฺตํ. เตหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโม หิ อิธ วิธียติ, น โสตาปนฺนภาโว, เตน โสตาปนฺนลกฺขณเมเต ธมฺมา, น โสตาปนฺนภาวลกฺขณนฺติ ทสฺเสติ. ตถา หิ ‘‘โสตาปนฺเนน…เป… ลพฺภมานตํ ทสฺเสตี’’ติ วุตฺตํ. คำว่า "ยาจโยโค" คือ "ผู้ควรแก่การขอ" เพราะยังความปรารถนาของยาจกให้บริบูรณ์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ผู้ประกอบด้วยสิ่งที่ควรขอ" คำว่า "ทานยุตโต" คือ "ผู้ประกอบด้วยการให้ทานเป็นนิตย์" ในบทว่า "ผู้ยินดีในการให้และการแบ่งปัน" นี้ คำว่า "ทาน" คือ "การบริจาคที่จัดเตรียมไว้ตามความประสงค์ของผู้ต้องการ" คำว่า "สัมวิภาค" คือ "การแบ่งปันแม้เพียงเล็กน้อยจากสิ่งที่ตนพึงบริโภค" ในบทว่า "ด้วยธรรมเหล่านี้...เป็นต้น...ย่อมเป็น" นี้ เพื่อแสดงว่า พึงเชื่อมบทว่า "ผู้ประกอบแล้ว" กับคำว่า "โหติ" (ย่อมเป็น) ไม่ใช่กับคำว่า "โสดาบัน" จึงกล่าวว่า "โสดาบัน...เป็นต้น...ย่อมเป็น" อนึ่ง ในที่นี้บัญญัติการประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ไม่ใช่ความเป็นโสดาบัน เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ธรรมเหล่านี้เป็นลักษณะของโสดาบัน ไม่ใช่ลักษณะของความเป็นโสดาบัน ดังที่กล่าวไว้ว่า "อันโสดาบัน...เป็นต้น...ย่อมได้" ๙๕. ลปติ กเถติ เอเตนาติ ลปนํ, โอฏฺฐํ. ๙๕. คำว่า "ลปนะ" คือ "ริมฝีปาก" เพราะพูด กล่าวด้วยสิ่งนี้ ๙๗. มุทิโตติ ทิพฺพสมฺปตฺติยา ปมุทิโต. ๙๗. คำว่า "มุทิโต" คือ "ผู้ร่าเริงด้วยสมบัติทิพย์" ๙๙. กิญฺจาปิ อุทตารีติ ตรณกิริยา อตีตภาเวน วุตฺตา, ตรณเมว ปน คเหตฺวา อาห ‘‘โอฆตรณสฺส อริยมคฺคกิจฺจตฺตา’’ติ. เอวํ วิปฺปมุตฺโต, วิมุตฺโตติ จ เอตฺถ มุจฺจนกิริยายปิ วตฺตพฺพํ. ๙๙. แม้ว่าการข้าม (อุทตารี) จะกล่าวด้วยความเป็นอดีตกาล แต่ก็ถือเอาการข้ามนั้นเองแล้วกล่าวว่า "เพราะการข้ามโอฆะเป็นกิจของอริยมรรค" พึงกล่าวถึงการหลุดพ้นในบทว่า "วิปปมุตโต" (ผู้หลุดพ้นแล้ว) และ "วิมุตโต" (ผู้พ้นแล้ว) ด้วยอาการอย่างนี้ ๑๐๐. ปาตุ-สทฺทปุพฺพโก ภวนฺติ-สทฺโท สิยา อุปฺปาทปริยาโย สิยา อาวิภาวปริยาโยติ ‘‘ปาตุภวนฺตี’’ติ ปทสฺส ‘‘อุปฺปชฺชนฺติ, ปกาเสนฺติ จา’’ติ อตฺโถ วุตฺโต. ปาตุภูตธมฺมสฺสาติ อุปฺปนฺนโพธิปกฺขิยธมฺมสฺส, วิภูตจตุสจฺจธมฺมสฺส วา. โน กลฺโลติ น ยุตฺโต. สเหตุธมฺมนฺติ เอตฺถ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมาว คหิตา, น ปจฺจยธมฺมาติ? นยิทเมวํ ทฏฺฐพฺพํ ปจฺจยธมฺมานมฺปิ ปจฺจยุปฺปนฺนภาวานติวตฺตนโต. อถ วา สเหตุธมฺมนฺติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม ปธานภาเวน วุตฺโต, ปจฺจยธมฺโม ปน คุณภาเวนาติ เอวเมตฺถ อุภเยสํ วุตฺตภาโว เวทิตพฺโพ. ๑๐๐. คำว่า "ภวันติ" ที่มีคำว่า "ปาตุ" นำหน้า อาจเป็นไวพจน์ของการเกิดขึ้น หรืออาจเป็นไวพจน์ของการปรากฏ จึงกล่าวอรรถของบทว่า "ปาตุภวันติ" ว่า "ย่อมเกิดขึ้น, และย่อมปรากฏ" คำว่า "ปาตุภูตธัมมัสสะ" คือ "ของธรรมอันเป็นโพธิปักขิยธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว" หรือ "ของธรรมอันเป็นจตุราริยสัจที่ปรากฏแล้ว" คำว่า "โน กัลโล" คือ "ไม่สมควร" ในบทว่า "สาเหตุธรรม" นี้ พึงถือเอาเฉพาะธรรมที่เกิดจากปัจจัย ไม่ใช่ธรรมที่เป็นปัจจัยใช่หรือไม่? ไม่พึงเห็นอย่างนั้น เพราะธรรมที่เป็นปัจจัยก็ไม่พ้นจากความเป็นธรรมที่เกิดจากปัจจัย อีกนัยหนึ่ง ในบทว่า "สาเหตุธรรม" นี้ ธรรมที่เกิดจากปัจจัยกล่าวโดยความเป็นประธาน ส่วนธรรมที่เป็นปัจจัยกล่าวโดยความเป็นคุณ พึงทราบความเป็นอันกล่าวถึงทั้งสองอย่างในที่นี้ด้วยอาการอย่างนี้ อารญฺญกนฺติ [Pg.133] อารญฺญกงฺคสมนฺนาคตํ. อญฺญาโตติ ปริจยวเสน น ญาโต, อสํสฏฺโฐติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘นิจฺจนโว’’ติ. คำว่า "อารัญญิกัง" คือ "ผู้ประกอบด้วยองค์แห่งผู้ถืออยู่ป่า" คำว่า "อัญญาโต" คือ "ไม่เป็นที่รู้จักโดยความเป็นผู้คุ้นเคย" มีอรรถว่า "ไม่คลุกคลี" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นผู้ใหม่เสมอ" พฺยาปาทวิหึสาวิตกฺกวิรเห เวริปริสงฺกาย อภาเว อกิตฺติปริมุตฺตีติ เอวมาทีหิปิ การเณหิ โกธปฺปหาเนน สุขํ สุปติ. โกธปริฬาหาภาโว ปน ปากฏตโรติ อาห ‘‘โกธ…เป… สยตี’’ติ. วิสมูลสฺสาติ เอตฺถ วิสสริกฺขตาย ‘‘วิส’’นฺติ ทุกฺขํ อธิปฺเปตนฺติ อาห ‘‘ทุกฺขวิปากสฺสา’’ติ. สุขนฺติ เจตสิกสุขํ. อกฺกุฏฺฐสฺส ปจฺจกฺโกสิตฺวา จ ปจฺจกฺโกสนเหตุ อุปฺปชฺชตีติ โยชนา. ด้วยเหตุมีอาทิอย่างนี้ คือ การปราศจากพยาบาทและวิหิงสาวิตก การไม่มีความระแวงในศัตรู การพ้นจากความเสื่อมเสีย ย่อมหลับเป็นสุขด้วยการละความโกรธ แต่การไม่มีความเร่าร้อนเพราะความโกรธนั้น ปรากฏชัดเจนกว่า จึงกล่าวว่า "ความโกรธ...เป็นต้น...ย่อมหลับ" ในบทว่า "วิสมูลัสสะ" นี้ คำว่า "วิสะ" หมายถึง "ทุกข์" เพราะมีความคล้ายกับยาพิษ จึงกล่าวว่า "ของสิ่งที่มีทุกข์เป็นวิบาก" คำว่า "สุขัง" คือ "สุขทางใจ" การเชื่อมความว่า "เมื่อถูกด่าแล้วด่าตอบ และเกิดขึ้นเพราะเหตุแห่งการด่าตอบ" ๑๐๑. สลฺลุพฺพาหนํ สลฺลุทฺธรณํ. ๑๐๑. คำว่า "สัลลุพพาหนัง" คือ "การถอนลูกศร" วิสยเภเทน, ปวตฺติอาการเภเทน จ อเนกเภทตฺตา กามสญฺญาย วุตฺตํ ‘‘ยาย กายจี’’ติ. เพราะกามสัญญา มีความต่างกันหลายอย่าง โดยความต่างแห่งอารมณ์ และโดยความต่างแห่งอาการเป็นไป จึงกล่าวว่า "ด้วย (กามสัญญา) ใดๆ" ทานมุเขนาติ ทาเนน มุขภูเตน, ทานํ ปมุขํ กตฺวาติ อตฺโถ. คำว่า "ทานมุเขนะ" คือ "ด้วยทานที่เป็นประธาน" มีอรรถว่า "กระทำทานให้เป็นประธาน" ‘‘อริยมคฺคสมฺปาปนวเสนา’’ติ อิมินา อนุกมฺปานุทฺทยานํ เอกนฺตานวชฺชตเมว วิภาเวติ. ‘‘อนุกมฺปา’’ติ ปทสฺสตฺถวิวรณํ ‘‘กรุณายนา’’ติ, อิตรสฺส ‘‘เมตฺตายนา’’ติ. ด้วยคำว่า "โดยการบรรลุอริยมรรค" นี้ ย่อมแสดงซึ่งความไม่มีโทษโดยส่วนเดียวเท่านั้นของความเอ็นดูและความกรุณา. การอธิบายความแห่งบทว่า "อนุกัมปา" คือ "กรุณายนา" ส่วนอีกคำหนึ่งคือ "เมตตายนา". ๑๐๒. ปกติอาทีติ อาทิสทฺเทน อณุอิสฺสรปชาปติปุริสกาลาธิฏฺฐายการิอาทิเก สงฺคณฺหาติ. ๑๐๒. ด้วยคำว่า "ปรกติเป็นต้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์ปรมาณู พระอิศวร พระประชาบดี บุรุษ กาล และผู้บันดาลเป็นต้น ด้วยคำว่า "เป็นต้น". กาเมสูติ กามคุเณสุ รูปาทิวิสเยสุ. คำว่า "ในกามทั้งหลาย" คือในกามคุณทั้งหลาย อันเป็นอารมณ์มีรูปเป็นต้น. พหลกิเลสตายาติ พหุลกิเลสภาเวน. ปุพฺพเหตุมนฺทตายาติ วิวฏฺฏูปนิสฺสยสฺส กุสลสฺส อกตตฺตา. คำว่า "เพราะมีกิเลสหนาแน่น" คือเพราะความเป็นผู้มีกิเลสมาก. คำว่า "เพราะมีเหตุในปางก่อนอ่อนกำลัง" คือเพราะยังไม่ได้ทำกุศลอันเป็นอุปนิสัยแห่งความพ้น. จิตฺตวูปสมภาวนายาติ จิตฺตวูปสมกรภาวนาย สมถวิปสฺสนาย. คำว่า "ด้วยการเจริญความสงบแห่งจิต" คือด้วยการเจริญอันกระทำความสงบแห่งจิต ได้แก่สมถะและวิปัสสนา. ปริสฺสยา สีลาทิปริปูรณสฺส ปริพนฺธภูตา กิเลสา เอว. อนริยา ปญฺญาสีสํ อุกฺขิปิตฺวา ฐาตุเมว น สกฺโกนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ญาณสิเรน อโธสิรา หุตฺวา’’ติ. อุปสรรคทั้งหลายคือ กิเลสทั้งหลายนั่นเอง เป็นเครื่องผูกพันแห่งการบำเพ็ญศีลเป็นต้นให้บริบูรณ์. อนารยะทั้งหลายย่อมไม่สามารถยกศีรษะคือปัญญาขึ้นตั้งอยู่ได้เลย จึงกล่าวไว้ว่า "เป็นผู้มีศีรษะก้มลงด้วยศีรษะคือญาณ". ๑๐๓. ภควโต, ภิกฺขุสงฺฆสฺส จ วสนโยคฺยภาโว, เตหิ นิวุตฺถภาโว จ ตสฺส สาติสโย วณฺโณติ วุตฺตํ ‘‘ปฐมคาถาย เชตวนสฺส วณฺณํ กเถตฺวา’’ติ. วุตฺตญฺเหตํ – ๑๐๓. ความเป็นที่เหมาะสมแก่การอยู่ของพระผู้มีพระภาคและพระภิกษุสงฆ์ และความเป็นที่อยู่แล้วโดยท่านเหล่านั้น เป็นคุณพิเศษของสถานที่นั้น จึงกล่าวไว้ว่า "กล่าวพรรณนาพระเชตวันด้วยคาถาแรก". และคำนั้นก็กล่าวไว้ว่า – ‘‘คาเม [Pg.134] วา ยทิ วารญฺเญ, นินฺเน วา ยทิ วา ถเล; ยตฺถ อรหนฺโต วิหรนฺติ, ตํ ภูมิรามเณยฺยก’’นฺติ. (ธ. ป. ๙๘; เถรคา. ๙๙๑); "ไม่ว่าในบ้านหรือในป่า ไม่ว่าในที่ลุ่มหรือในที่ดอน ที่ใดพระอรหันต์ทั้งหลายอยู่ ที่นั้นเป็นภูมิประเทศที่น่ารื่นรมย์." (ธรรมบท 98; เถรคาถา 991) อิธ ธมฺมสทฺโท สมาธิปริยาโย ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๓; ม. นิ. ๓.๑๙๘; สํ. นิ. ๕.๓๗๘) วิยาติ อาห ‘‘ธมฺโมติ สมาธี’’ติ สมาธิปกฺขิกา ธมฺมา สติวายามา. ในที่นี้ คำว่า "ธรรม" เป็นไวพจน์ของสมาธิ เหมือนอย่างในประโยคเป็นต้นว่า "พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นมีธรรมอย่างนี้" (ที. นิ. 2.13; ม. นิ. 3.198; สํ. นิ. 5.378) จึงกล่าวว่า "ธรรมคือสมาธิ" อันได้แก่ธรรมที่เป็นฝ่ายแห่งสมาธิ คือสติและพยายาม. นานุคจฺเฉยฺยาติ นานุตเสยฺย. อนุตสนเมว หิ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อนุคมนํ. ปฏิวิปสฺเสยฺยาติ วิปสฺสนาสมฺมสนมาห. ยมกโต, หิ ขณิกโต, ปฏิปาฏิโต จ สมฺมสนํ วิปสฺสนายปิ สมฺมสนโต ปฏิวิปสฺสนา นาม. สา หิ วิปสฺสนาย ทิฏฺฐิอุคฺฆาฏนมานสมุคฺฆาฏนนิกนฺติปริยาทานเหตุตาย วิเสสโต ปฏิปกฺเขน อสํหีรอสํกุปฺปนเหตุภูตา ปริพฺรูหนา โหติ. ‘‘ปุนปฺปุนํ…เป… อปฺเปนฺโต’’ติ เอเตน นิพฺพานารมฺมณธมฺมานุพฺรูหนํ ยถา ‘‘พฺรูเหตา สุญฺญาคาราน’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๖๔) ทสฺเสติ. คำว่า "ไม่พึงติดตาม" คือไม่พึงเดือดร้อน. เพราะความเดือดร้อนนั่นเองคือการติดตามด้วยตัณหาและทิฏฐิ. คำว่า "พึงพิจารณาเห็นโดยแยบคาย" กล่าวถึงการพิจารณาด้วยวิปัสสนา. การพิจารณาโดยเป็นคู่ โดยขณะ และโดยลำดับ เพราะพิจารณาด้วยวิปัสสนา ชื่อว่าปฏิวิปัสสนา. เพราะปฏิวิปัสสนานั้นเป็นเหตุแห่งการถอนทิฏฐิ การถอนมานะ และการกำจัดความยินดี โดยเฉพาะอย่างยิ่งโดยปฏิปักษ์ เป็นเหตุแห่งความไม่หวั่นไหวและไม่กำเริบ ย่อมเป็นการเจริญ. ด้วยคำว่า "บ่อยๆ...เป็นต้น...ไม่ประมาท" นี้ ย่อมแสดงการเจริญธรรมอันมีพระนิพพานเป็นอารมณ์ เหมือนอย่าง "ผู้เจริญเรือนว่างเปล่า" (ม. นิ. 1.64). ยํ กิญฺจิ อปทิสิตฺวา ปฏิญฺญาทานํ สงฺคโร. โส ปน อตฺตโน กิจฺจวิเสสํ อปทิสิตฺวา มิตฺตสนฺถววเสน วา กาลาคมนํ อปทิสิตฺวา กิญฺจิกฺขานุปฺปทาเนน วา ปฏิพาหกรณํ อปทิสิตฺวา พลคฺคโพธวเสน วา สิยาติ ตสฺส มิตฺตกรณาทิปริยายตํ สนฺธายาห ‘‘สงฺคโรติ…เป… นาม’’นฺติ. เอวํ ปฏิปนฺนตฺตาติ เอวํ อนิจฺจสญฺญามุเขน ติยทฺธเกสุ สงฺขาเรสุ อปฺปมาทปฺปฏิปตฺติยา ปฏิปนฺนตฺตา. การให้ปฏิญญาโดยอ้างสิ่งใดสิ่งหนึ่ง ชื่อว่าสังคระ. แต่สังคระนั้นอาจเป็นไปโดยอ้างกิจพิเศษของตน หรือโดยอาศัยความสนิทสนมกับมิตร หรือโดยอ้างการมาถึงของกาลเวลา หรือโดยการให้สิ่งเล็กน้อย หรือโดยอ้างการขัดขวาง หรือโดยอาศัยความรู้กำลัง. มุ่งหมายถึงความเป็นไวพจน์ของการทำมิตรเป็นต้นของสังคระนั้น จึงกล่าวว่า "สังคระคือ...เป็นต้น...ชื่อว่า". คำว่า "เพราะปฏิบัติอย่างนี้" คือเพราะปฏิบัติแล้วอย่างนี้ ด้วยการปฏิบัติด้วยความไม่ประมาท โดยมีอนิจจสัญญาเป็นประธานในสังขารทั้งหลายอันเป็นไปในกาลทั้งสาม. ทิพฺพจกฺขุ สุวิสุทฺธนฺติ สาวเสสา เทสนาติ อาห ‘‘ยํ สจฺฉิกโรตี’’ติ. รูปายตนญฺเหตฺถ อธิปฺเปตํ. คำว่า "ทิพยจักษุบริสุทธิ์ดีแล้ว" เป็นการแสดงที่มีส่วนเหลืออยู่ จึงกล่าวว่า "ซึ่งทำให้แจ้ง". ในที่นี้มุ่งหมายถึงรูปายตนะ. ๑๐๔. อนฺตนฺติ สงฺขารานํ ปาริมนฺตภูตํ. เวทานนฺติ มคฺคญาณเวทานเมว. อรหตฺตาธิคเมน อนฺตํ ปริโยสานํ คตตฺตา. กมฺมวิปากวฏฺฏานํ, กิเลสวฏฺฏสฺสาปิ จ อุสฺสเทน อุปจเยน อุสฺสทา, ราคาทโย. ๑๐๔. คำว่า "ที่สุด" คือเป็นที่สุดเบื้องปลายของสังขารทั้งหลาย. คำว่า "เวทนา" คือเวทนาอันเกิดจากมรรคญาณนั่นเอง เพราะถึงที่สุดและอวสานแล้วด้วยการบรรลุอรหัต. ความพอกพูนแห่งวัฏฏะคือกรรมและวิบาก และแห่งวัฏฏะคือกิเลสด้วย เพราะความพอกพูนและสั่งสม จึงเป็นความพอกพูน คือราคะเป็นต้น. สุกฺโกภาสตาย สุกฺกา, อภิวิสิฏฺฐคฺคหา. สพฺพานิ วา ตารกรูปานิ สุกฺกา. วินฺทตีติ อุปลภติ, ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ. เพราะความสว่างไสว จึงขาว เป็นการรับรู้ที่ประเสริฐยิ่ง. หรือรูปแห่งดวงดาวทั้งปวงก็ขาว. คำว่า "ย่อมได้" หมายถึงย่อมได้ ย่อมแทงตลอด. ‘‘อชฺฌตฺตํ วิปสฺสนาภินิเวโส โหตี’’ติ อิทํ ‘‘สเกสุ ธมฺเมสู’’ติ ปารคุภาวสฺส วิเสสิตตฺตา วุตฺตํ, ตญฺจ โข อภินิเวเสเนว เทสิตํ. ‘‘สพฺพํ[Pg.135], ภิกฺขเว, อภิญฺเญยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๔.๔๖; ปฏิ. ม. ๑.๓) วุตฺตํ. ปารคุตา จ เตสํ ขนฺธานํ ปริญฺญาภิสมยวเสน โหติ. ตโต จ เนสํ เหตุภูตสมุทเย, ตทปฺปวตฺติลกฺขเณ นิโรเธ, นิโรธคามินิยา ปฏิปทาย จ ปหานสจฺฉิกิริยาภาวนาภิสมยปาริปูริวเสน อิตรสจฺเจสุปิ ปารคุภาโว วุตฺโต เอว โหติ. สพฺพโส หิ สกอตฺตภาวโพเธนปิ จตุสจฺจาภิสมโย โหติเยว. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘อิมสฺมึเยว พฺยามมตฺเต กเฬวเร สสญฺญิมฺหิ สมนเก โลกญฺจ ปญฺญเปมิ, โลกสมุทยญฺจา’’ติอาทิ (สํ. นิ. ๑.๑๐๗; อ. นิ. ๔.๔๕). อถ วา สเกสุ ธมฺเมสูติ อตฺตโน ธมฺเมสุ. อตฺตธมฺมา นาม อตฺถกามสฺส กุลปุตฺตสฺส สีลาทิธมฺมา. สีลสมาธิปญฺญาทโย หิ โวทานธมฺมา เอกนฺตหิตสุขสมฺปาทนโต ปุริสสฺส สกธมฺมา นาม, น อนตฺถาวหา สํกิเลสธมฺมา วิย ปรธมฺมา. เตสํ สีลาทีนํ ปาริปูริยา ปารํ ปริยนฺตํ คโตติ ปารคู. ‘‘อกฺกุล ปกฺกุล’’อิติ เอวํ วิหึสนกปโยคํ. อชกลาเปน (อุทา. ๗) หิ ตทา ภควนฺตํ ภีสาเปตุกาเมน กตํ ยกฺขคชฺชิตํ ‘‘อกฺกุล ปกฺกุล’’ อิติ อิมินา อากาเรน สตฺตานํ โสตปถํ อคมาสิ, ตสฺมา ตํ ‘‘อกฺกุลํ ปกฺกุลกรณ’’นฺติ วุตฺตํ. คำว่า "ความน้อมใจไปในวิปัสสนาภายในย่อมมี" นี้ กล่าวไว้เพราะความเป็นผู้ถึงฝั่งถูกทำให้พิเศษด้วยคำว่า "ในธรรมของตน" และคำนั้นก็แสดงไว้ด้วยความน้อมใจไปนั่นเอง. คำว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งทั้งปวงควรรู้ยิ่ง" (สํ. นิ. 4.46; ปฏิ. ม. 1.3) กล่าวไว้แล้ว. และความเป็นผู้ถึงฝั่งย่อมมีโดยการตรัสรู้การกำหนดรู้ขันธ์เหล่านั้น. และจากนั้น ความเป็นผู้ถึงฝั่งในอริยสัจอื่นก็กล่าวไว้แล้วโดยการตรัสรู้การละ การทำให้แจ้ง การเจริญให้บริบูรณ์ในสมุทัยอันเป็นเหตุของขันธ์เหล่านั้น ในนิโรธอันมีลักษณะแห่งความไม่เป็นไปของขันธ์เหล่านั้น และในปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อนิโรธ. เพราะโดยประการทั้งปวง การตรัสรู้อริยสัจสี่ก็ย่อมมีได้ด้วยการรู้แจ้งอัตภาพของตนเอง. และคำนั้นก็กล่าวไว้ว่า "ในกายอันประมาณวาหนึ่งนี้ ที่ยังเป็นไปกับด้วยสัญญาและใจ เราบัญญัติโลก โลกสมุทัย" เป็นต้น (สํ. นิ. 1.107; อ. นิ. 4.45). อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ในธรรมของตน" คือในธรรมของตน. ธรรมของตน ชื่อว่าศีลเป็นต้นของกุลบุตรผู้ใคร่ประโยชน์. เพราะศีล สมาธิ ปัญญาเป็นต้น เป็นธรรมเครื่องผ่องแผ้ว ย่อมยังประโยชน์และความสุขให้สำเร็จโดยส่วนเดียว จึงชื่อว่าเป็นธรรมของบุรุษ ไม่ใช่ธรรมของผู้อื่นเหมือนธรรมเครื่องเศร้าหมองอันนำมาซึ่งความไม่เป็นประโยชน์. เพราะถึงฝั่งคือที่สุดแห่งความบริบูรณ์ของศีลเป็นต้นเหล่านั้น จึงชื่อว่าผู้ถึงฝั่ง. คำว่า "อักกุละ ปักกุละ" เป็นการใช้คำที่เบียดเบียนอย่างนี้. เพราะเสียงคำรามของยักษ์ที่อชกฬะ (อุทาน 7) ซึ่งยักษ์นั้นกระทำขึ้นเพื่อจะขู่พระผู้มีพระภาคในกาลนั้น ได้ถึงโสตปทของสัตว์ทั้งหลายด้วยอาการอย่างนี้ว่า "อักกุละ ปักกุละ" เพราะฉะนั้นจึงกล่าวคำนั้นว่า "การกระทำอักกุละ ปักกุละ". นาภินนฺทตีติ ‘‘อยํ มํ ทฏฺฐุํ อาคตา’’ติ น ตุสฺสติ. ยสฺมา ปน ‘‘ภควโต ภาสิตํ อภินนฺที’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๘๘) วิย สมฺปฏิจฺฉนตฺโถปิ อภินนฺทสทฺโท โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘จิตฺเตน น สมฺปฏิจฺฉตี’’ติ. น โสจตีติ ‘‘มยา อสมฺโมทิตา คจฺฉตี’’ติ น จิตฺตสนฺตาปํ อาปชฺชติ. ‘‘สงฺคา สงฺคามชึ มุตฺต’’นฺติ อิทํ อภินนฺทโสจนานํ อภาวสฺส การณวจนํ. คำว่า "ไม่ยินดี" คือย่อมไม่ยินดีว่า "หญิงนี้มาเพื่อจะเห็นเรา". แต่เพราะเหตุที่คำว่า "อภินันท" ย่อมมีในอรรถว่าการรับรองด้วย เหมือนอย่างในประโยคเป็นต้นว่า "ยินดีพระดำรัสของพระผู้มีพระภาค" (ม. นิ. 1.88) เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่รับรองด้วยใจ". คำว่า "ไม่เศร้าโศก" คือย่อมไม่ถึงความเดือดร้อนใจว่า "หญิงนี้ไปโดยไม่รื่นรมย์กับเรา". คำว่า "ผู้ชนะสงครามหลุดพ้นจากเครื่องผูก" นี้เป็นคำแสดงเหตุแห่งความไม่มีความยินดีและความเศร้าโศก. เตนาติ อุทเก นฺหาเนน. เตเนวาห ‘‘น อุทเกน สุจี โหตี’’ติ. ตสฺสตฺโถ – อุทกุมฺมุชฺชนาทินา เนว สตฺตานํ สุจิ ปาปโต สุทฺธิ นาม โหตีติ. อุทกุมฺมุชฺชนาทีนิ หิ อิธ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘อุทก’’นฺติ วุตฺตํ. อุทเกนาติ วา อุมฺมุชฺชนาทิกิริยาสาธนภูเตน อุทเกน สตฺตานํ สุจิ ปาปสุทฺธิ น โหตีติ. อถ วา สุจิเตน ยถาวุตฺเตน อุทเกน ปาปมลโต สุทฺโธ นาม สตฺโต น โหตีติ. ยทิ สิยา, สพฺเพสเมว มจฺฉพนฺธานํ ปาปสุทฺธิ สิยา. เตนาห ‘‘พหฺเวตฺถ นฺหายตี ชโน’’ติ. มาตุฆาตาทิปาปกมฺมการีนํ, อญฺเญสญฺจ โคมหึสาทีนํ อุทกํ โอโรหนฺตานํ อนฺตมโส มจฺฉกจฺฉเป อุปาทาย สพฺเพสมฺปิ ปาปสุทฺธิ สิยา[Pg.136], น ปเนวํ โหติ. กสฺมา? นฺหานียปาปเหตูนํ อปฺปฏิปกฺขภาวโต. ยญฺหิ ยํ วินาเสติ, โส ตสฺส ปฏิปกฺโข. ยถา อาโลโก อนฺธการสฺส, วิชฺชา อวิชฺชาย, น เอวํ นฺหานํ ปาปสฺส, ตสฺมา นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ ‘‘น อุทเกน สุจี โหตี’’ติ. เยน ปน สุจิ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยมฺหิ สจฺจญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สจฺจนฺติ วจีสจฺจญฺจ วิรติสจฺจญฺจ. อถ วา สจฺจนฺติ ญาณสจฺจญฺเจว ปรมตฺถสจฺจญฺจ. ธมฺโมติ เสโส อริยธมฺโม. สจฺจสฺส ปเนตฺถ วิสุํ คหณํ ตสฺส พหุการตาทสฺสนตฺถํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว. คำว่า "ด้วยสิ่งนั้น" คือด้วยการอาบน้ำในน้ำ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่บริสุทธิ์ด้วยน้ำ". ความหมายของคำนั้นคือ การชำระล้างให้บริสุทธิ์จากบาปของสัตว์ทั้งหลายด้วยการดำน้ำเป็นต้น ย่อมไม่มี. เพราะการดำน้ำเป็นต้น ในที่นี้กล่าวว่า "น้ำ" โดยการลบอุตตรบท. หรือคำว่า "ด้วยน้ำ" คือด้วยน้ำอันเป็นเครื่องกระทำซึ่งการดำน้ำเป็นต้น การชำระล้างบาปของสัตว์ทั้งหลายย่อมไม่มี. อีกอย่างหนึ่ง สัตว์ชื่อว่าบริสุทธิ์จากมลทินคือบาปด้วยน้ำที่บริสุทธิ์ตามที่กล่าวมาแล้ว ย่อมไม่มี. ถ้ามี การชำระล้างบาปของชาวประมงทั้งปวงก็จะมี. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ชนเป็นอันมากย่อมอาบในที่นี้". การชำระล้างบาปของชนผู้กระทำกรรมชั่วมีฆ่ามารดาเป็นต้น และของชนเหล่าอื่นผู้ฆ่าโค ฆ่ากระบือเป็นต้น ผู้ลงไปในน้ำ แม้ที่สุดจนถึงปลาและเต่าทั้งปวงก็จะมี แต่ก็ไม่เป็นอย่างนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะเหตุแห่งการอาบน้ำและบาปไม่มีความเป็นปฏิปักษ์กัน. เพราะสิ่งใดทำลายสิ่งใด สิ่งนั้นเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น. เหมือนแสงสว่างเป็นปฏิปักษ์ต่อความมืด วิชชาเป็นปฏิปักษ์ต่ออวิชชา การอาบน้ำไม่เป็นปฏิปักษ์ต่อบาปอย่างนั้น เพราะฉะนั้นพึงถึงที่สุดในเรื่องนี้ว่า "ไม่บริสุทธิ์ด้วยน้ำ". แต่เพื่อแสดงสิ่งที่ทำให้บริสุทธิ์ จึงกล่าวคำว่า "ซึ่งมีสัจจะ" เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "สัจจะ" คือวจีสัจจะและวิรติสัจจะ. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "สัจจะ" คือญาณสัจจะและปรมัตถสัจจะ. คำว่า "ธรรม" คืออริยธรรมที่เหลือ. การยกสัจจะขึ้นกล่าวต่างหากในที่นี้ เพื่อแสดงว่าสัจจะนั้นมีอุปการะมาก. ที่เหลือก็พึงทราบได้โดยง่าย. ชาติพลนิเสธกนฺติ ชาติมตฺตพฺราหฺมณานํ โภวาทิกานํ ปฏิเสธกํ. ชาติวาทสฺส วา นิเสธกํ, ‘‘น ชจฺจา พฺราหฺมโณ โหตี’’ติ (สุ. นิ. ๖๕๕) หิ วุตฺตํ. เถโร หิ ตถาวาเทน เต อนิคฺคณฺหนฺโตปิ นิคฺคณฺหนฺโต วิย โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. คำว่า "ชาติพลนิเสธกะ" หมายถึง การห้ามพวกพราหมณ์ผู้ถือชาติเป็นใหญ่ ผู้กล่าวคำว่า "ท่านผู้เจริญ" หรือเป็นการห้ามลัทธิที่ถือชาติเป็นใหญ่ เพราะพระบาลีว่า "บุคคลไม่เป็นพราหมณ์เพราะชาติ" (สุ. นิ. 655) ได้กล่าวไว้แล้ว. ที่กล่าวเช่นนั้นเพราะพระเถระแม้ไม่ข่มขี่พวกนั้นด้วยวาทะเช่นนั้น ก็เหมือนข่มขี่. ๑๐๕. วิมุตฺติยนฺติ อนุปาทิเสสนิพฺพานธาตุยํ. ๑๐๕. คำว่า "วิมุตติ" หมายถึง ในอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ. สวาสนนฺติ เอตฺถ ขีณาสวสฺสาปิ อขีณาสวสทิสกายวจีปโยคเหตุภูตา สนฺตาเน กิเลสภาวนา วาสนา นาม อายสฺมโต ปิลินฺทวจฺฉสฺส (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๑๕; ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.ปิลินฺทวจฺฉตฺเถรวตฺถุ) วสลโวหาโร วิย, สห วาสนายาติ สวาสนํ, ภาวนปุํสกญฺเจตํ ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย. ยถาวุตฺตวาสนมฺปิ อเสเสตฺวาติ อตฺโถ. กุมฺมคฺคปริหรณวเสน มคฺคสมฺปฏิปตฺตีติ มคฺเค กุสโล อมคฺเคปิ กุสโล เอว โหติ. ภควา ปน สพฺพญฺญุตาย สพฺพตฺเถว กุสโลติ อาห ‘‘มคฺเค จ อมคฺเค จ โกวิโท’’ติ. คำว่า "สวาสนะ" ในที่นี้ หมายถึง ความสั่งสมแห่งกิเลสในสันดาน ซึ่งเป็นเหตุแห่งการใช้กายและวาจาที่คล้ายกับผู้ที่ยังไม่สิ้นอาสวะ แม้ในพระขีณาสพ ก็ชื่อว่าวาสนา เหมือนคำพูดว่าคนถ่อยของท่านพระปิลินทวัจฉะ (อ. อ. 1.1.215; ธ. อ. 2.เรื่องพระปิลินทวัจฉเถระ). คำว่า "สวาสนะ" คือ พร้อมด้วยวาสนา. และคำนี้เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในประโยคว่า "พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปไม่สม่ำเสมอ" เป็นต้น (อ. นิ. 4.70). ความว่า ไม่เหลือวาสนาที่กล่าวมาแล้วนั้นเลย. การปฏิบัติชอบในมรรคโดยการละเว้นทางผิดนั้น ผู้ฉลาดในมรรคย่อมฉลาดแม้ในอมรรค. แต่พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงเป็นสัพพัญญู จึงตรัสว่า "ผู้ฉลาดในมรรคและอมรรค" เพราะทรงฉลาดในทุกสิ่งทุกอย่าง. ๑๐๖. ตเมน ยุตฺโตติ ยถาวุตฺตตโม ตสฺส อตฺถีติ ตโม, ปุคฺคโล. อปฺปกาสภาเวน ฐิตา ขนฺธาว ตโม. อาโลกภูโตติ ชาติคุณาโลโก, ปากฏคุโณติ อตฺโถ. ๑๐๖. คำว่า "ประกอบด้วยความมืด" หมายถึง บุคคลผู้มีความมืดตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ชื่อว่า "ตมะ" (มืด). ขันธ์ทั้งหลายที่ตั้งอยู่ด้วยภาวะที่ไม่สว่างนั่นแหละ ชื่อว่า "ตมะ". คำว่า "เป็นผู้มีแสงสว่าง" หมายถึง เป็นผู้มีแสงสว่างคือคุณชาติ, ความว่า เป็นผู้มีคุณปรากฏ. กิเลสมยํ พนฺธนํ ‘‘ทฬฺห’’นฺติ วทนฺติ. ยโต สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺตา พุทฺธาว นํ ฉินฺทนฺติ, น อญฺเญ. กิเลสเครื่องผูกนั้น ย่อมกล่าวว่า "มั่นคง" เพราะพระพุทธเจ้าทั้งหลายเท่านั้น ผู้แทงตลอดสัจจะ ย่อมตัดกิเลสเครื่องผูกนั้นได้, ผู้อื่นตัดไม่ได้. ทุจฺเฉทนตฺเถน [Pg.137] สติปิ ทฬฺหภาเว สิถิลวุตฺติตํ ตสฺส ทีเปตุํ ‘‘พนฺธนภาวมฺปี’’ติอาทิมาห. เตน ‘‘อโห สุขุมตรํ โข, ภิกฺขเว, มารพนฺธน’’นฺติ วุตฺตํ. เพื่อแสดงภาวะที่หลวมของกิเลสเครื่องผูกนั้น แม้จะมีความมั่นคงโดยอรรถว่าตัดได้ยาก จึงตรัสคำว่า "แม้ภาวะแห่งเครื่องผูก" เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เครื่องผูกของมารละเอียดอ่อนยิ่งนักหนอ". ๑๐๗. ยทิปิ เจตนา กุสลากุสลสาธารณา, อปุญฺญาภิสงฺขาโร อิธาธิปฺเปโตติ ตสฺส วเสน อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อกุสลเจตนาวเสน เจเตตี’’ติ อาห. เจตนํ อภิสนฺทหนํ, จิตฺตสฺส พฺยาปาราปตฺติภาเวน ปวตฺตีติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน เจตนา ยทา วิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปติ, ตทา ทิคุณุสฺสาหาทิคุณวายามา วิย หุตฺวา ปากฏํ ปโยคํ นิปฺผาเทติ, ตสฺมา ‘‘ปกปฺเปตี’’ติ วุตฺตา. ปากฏปฺปโยคกปฺปนญฺเหตฺถ ปกปฺปนํ อธิปฺเปตํ. เตนาห ‘‘ตเมว ปกปฺเปตี’’ติ. ปจฺจยฏฺโฐ อิธ อารมฺมณตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘ปวตฺติยา ปจฺจโย โหตี’’ติ. ๑๐๗. แม้เจตนาจะเป็นสาธารณะแก่กุศลและอกุศล แต่อปุญญาภิสังขารเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้ จึงแสดงอรรถโดยนัยนั้นว่า "ย่อมคิดด้วยอกุศลเจตนา". เจตนาคือการประมวลมา, ความว่า การเป็นไปโดยภาวะที่จิตเข้าไปประกอบกิจ. แต่เพราะเจตนาเมื่อยังวิญญัติให้เกิดขึ้น ย่อมเป็นเหมือนความพยายามที่มีกำลังเป็นสองเท่า เป็นต้น แล้วยังการประกอบที่ปรากฏให้สำเร็จได้ ฉะนั้นจึงเรียกว่า "ปะกัปเปติ" (ดำริ). การดำริการประกอบที่ปรากฏเป็นสิ่งที่ประสงค์ในที่นี้. ด้วยเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ย่อมดำริสิ่งนั้นนั่นแหละ". อรรถว่าปัจจัยในที่นี้คืออารมณ์ จึงตรัสว่า "เป็นปัจจัยแห่งการเป็นไป". ๑๐๘. ยถา ชลสมุทฺทสฺส วีจิสมุฏฺฐานวเสน ลพฺภมาโน เวโค ‘‘วีจิมโย’’ติ วุจฺจติ, เอวํ จกฺขุสมุทฺทสฺสาปิ รูปาวภาสนวเสน ลพฺภมาโน เวโค ‘‘รูปมโย’’ติ วุตฺโต. เอเสว นโย เสเสสุปิ. อาวิญฺฉนโตติ อากฑฺฒนโต, อากฑฺฒนญฺเจตฺถ สนฺตานสฺส ตนฺนินฺนภาวเหตุตาย ทฏฺฐพฺพํ. ๑๐๘. เหมือนคลื่นที่เกิดขึ้นในมหาสมุทร ย่อมได้ชื่อว่า "วิจิมัย" (อันเป็นคลื่น) ฉันใด คลื่นที่เกิดขึ้นในมหาสมุทรคือจักขุ โดยการปรากฏแห่งรูป ย่อมได้ชื่อว่า "รูปมัย" (อันเป็นรูป) ฉันนั้น. นัยนี้พึงทราบในที่เหลือด้วย. คำว่า "เพราะดึงดูด" หมายถึง เพราะฉุดคร่า. การฉุดคร่าในที่นี้ พึงเห็นโดยเป็นเหตุให้สันดานน้อมไปในสิ่งนั้น. สมุทนํ กิเลสเตมนํ, อวสฺสวเหตุตา, กิเลสานํ อูมิอาทิสทิสตา สมาวฏฺฏเนน สตฺตานํ อนตฺถาวหตาย เวทิตพฺพา. อุปรูปริเวคุปฺปตฺติยา อุปคตสฺส อุฏฺฐาตุํ อปฺปทาเนน, คุณสารวินาสเนน จ โกธุปนาหาทีนํ อูมิอาทิสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. การรวบรวมกิเลสให้ชุ่มชื้น, การเป็นเหตุแห่งการไหลออก. ความคล้ายคลึงของกิเลสกับคลื่นเป็นต้น พึงทราบโดยการหมุนวนนำมาซึ่งความพินาศแก่สัตว์ทั้งหลาย. ความคล้ายคลึงของความโกรธและความผูกโกรธเป็นต้นกับคลื่นเป็นต้น พึงเห็นโดยการไม่ให้ผู้ที่ถูกคลื่นซัดขึ้นไปแล้วลุกขึ้นได้ ด้วยการเกิดขึ้นของคลื่นที่แรงขึ้นเรื่อยๆ และด้วยการทำลายคุณสาร. อภิมุโข นนฺทตีติ ตทารมฺมณํ สุขํ โสมนสฺสํ สาทิยนฺโต สมฺปฏิจฺฉติ. อภิวทตีติ ตณฺหาภินิเวสวเสน อภินิวิสฺส วทติ. ตญฺหิสฺส อภินิเวสํ ทีเปตุํ ‘‘อโห สุข’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อชฺโฌสานํ อธิมุจฺจนภูตาย ตณฺหาย ตณฺหาวตฺถุกสฺส อนุปวิสิตฺวา อาเวณิกตากรณนฺติ อาห ‘‘อชฺโฌสาย ติฏฺฐตีติ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา’’ติ. คำว่า "ย่อมเพลิดเพลินเฉพาะหน้า" หมายถึง ย่อมรับสุขและโสมนัสอันเป็นอารมณ์นั้นด้วยความยินดี. คำว่า "ย่อมกล่าว" หมายถึง ย่อมกล่าวด้วยความยึดมั่นโดยนัยแห่งตัณหา. เพื่อแสดงความยึดมั่นของเขา จึงตรัสคำว่า "โอ้ สุขหนอ" เป็นต้น. คำว่า "อัชโฌสานะ" คือ การเข้าไปสู่สิ่งที่ตัณหาเป็นวัตถุ แล้วทำให้เป็นของเฉพาะตน ด้วยตัณหาที่มีภาวะเป็นเครื่องยึดมั่น จึงตรัสว่า "อัชโฌสายะ ติฏฐติ" คือ "กลืนกินแล้วตั้งมั่น". ๑๐๙. ‘‘กสฺมา’’ติอาทินา สนฺตาปทุกฺขานํ อสุปฺปติการตํ อาห ‘‘เยน วา ปกาเรนา’’ติ. เยนาติ เยน วา กามชฺโฌสานทิฏฺฐิชฺโฌสานภูเตน มิจฺฉาภินิเวสปฺปกาเรน. คหฏฺฐปพฺพชิตา ตถารูปํ กตฺวา [Pg.138] อตฺตโน วฑฺฒิญฺจ มญฺญนฺติ. อวฑฺฒิ เอว ปน โหติ ตสฺส ปการสฺส วฑฺฒิยํ อนุปายภาวโต จ อุปายภาวโต จ อวฑฺฒิยํ. ตถาปีติ ตตฺถ ตตฺถ อิจฺฉาวิฆาตํ ปาปุณนฺโตปิ. ยสฺมา อิโต พาหิรกา สพฺเพน สพฺพํ ภวนิสฺสรณํ อปฺปชานนฺโต มนฺทกิเลสํ ทีฆายุกํ สุขพหุลํ เอกจฺจํ ภวํ เตเนว มนฺทกิเลสาทิภาเวน ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ สมนุปสฺสนฺติ, ตสฺมา ภเวน ภววิปฺปโมกฺขํ วทนฺตีติ. ๑๐๙. ด้วยคำว่า "เพราะเหตุไร" เป็นต้น จึงตรัสถึงการแก้ไขทุกข์อันเกิดจากความเร่าร้อนที่ทำได้ยากว่า "ด้วยประการใดประการหนึ่ง". คำว่า "ด้วยประการใด" หมายถึง ด้วยประการแห่งความยึดมั่นผิด ที่มีภาวะเป็นความยึดมั่นในกาม หรือความยึดมั่นในทิฏฐิ. คฤหัสถ์และบรรพชิตทั้งหลาย เมื่อกระทำเช่นนั้น ย่อมสำคัญว่าตนเจริญ. แต่ความไม่เจริญนั่นแหละย่อมมี เพราะประการนั้นเป็นสภาวะที่ไม่ใช่อุบายในความเจริญ และเป็นสภาวะที่เป็นอุบายในความไม่เจริญ. คำว่า "แม้เช่นนั้น" หมายถึง แม้จะประสบความขัดข้องในความปรารถนาในที่นั้นๆ. เพราะพวกที่อยู่นอกพระศาสนานี้ ไม่รู้การออกจากภพโดยสิ้นเชิง ย่อมเห็นภพบางอย่างที่มีกิเลสน้อย มีอายุยืน มีสุขมาก ด้วยภาวะที่มีกิเลสน้อยเป็นต้นนั้นว่าเป็น "นิพพาน" ฉะนั้นจึงกล่าวการพ้นจากภพด้วยภพ. ภวทิฏฺฐิสหคตา ตณฺหา ปุริมปเท อุตฺตรปทโลเปน ภวตณฺหาติ วุตฺตาติ อาห ‘‘ภวตณฺหาติอาทีสุ วิยา’’ติ. ตัณหาที่สหรคตด้วยภวทิฏฐิ ถูกกล่าวว่า "ภวตัณหา" โดยการลบอุตตรบทในบทหน้า จึงตรัสว่า "เหมือนในคำว่า ภวตัณหา เป็นต้น". ยตฺถาติ ยสฺมึ ภเว. คำว่า "ในที่ใด" หมายถึง ในภพใด. ตโต เอวาติ ภูตรติยา เอว. อญฺญมญฺญญฺหิ สตฺตานํ ฉนฺทราโค พลวา โหติ. อนวเสสโตติ อนวเสเสน, น กิญฺจิ เสเสตฺวา. คำว่า "จากสิ่งนั้นนั่นแหละ" หมายถึง จากความยินดีในภพที่เกิดขึ้นนั่นแหละ. เพราะฉันทราคะของสัตว์ทั้งหลายย่อมมีกำลังแก่กันและกัน. คำว่า "โดยไม่เหลือ" หมายถึง โดยไม่เหลือ, ไม่เหลืออะไรเลย. สํสารโสตสฺส อนุกูลภาเวน คจฺฉตีติ อนุโสตคามี. ตสฺเสว ปฏิกฺกูลวเสน นิพฺพิทานุปสฺสนาทีหิ ปวตฺตตีติ ปฏิโสตคามี, อจลปฺปสาทาทิสมนฺนาคเมน ฐิตสภาโวติ อตฺโถ. ผู้ที่ไปตามกระแสแห่งสังสารวัฏโดยภาวะที่คล้อยตามกระแส ชื่อว่า "อนุโสตคามี". ผู้ที่ดำเนินไปโดยภาวะที่ทวนกระแสแห่งสังสารวัฏ ด้วยนิพพิทานุปัสสนาเป็นต้น ชื่อว่า "ปฏิโสตคามี", ความว่า ผู้มีภาวะตั้งมั่นด้วยการประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวเป็นต้น. ๑๑๐. ‘‘ปลพฺภติ, นิขชฺชตี’’ติอาทีสุ วิย อุปสคฺโค ปทวฑฺฒนมตฺตนฺติ อาห ‘‘อภิชาติโกติ ชาติโย’’ติ. กณฺหธมฺมสมนฺนาคตตฺตา วา กณฺโห. ปฐมวเยปิ มชฺฌิมวเยปิ ปาปสมงฺคี หุตฺวา ฐิโต กณฺหธมฺเม อภิชายติ, ปจฺฉาปิ ปาปํ ปสวตีติ อตฺโถ. สุกฺโกติ วา เอตฺถ วุตฺตวิปริยาเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๑๑๐. เหมือนในคำว่า "ปะลัพภติ (ย่อมได้), นิคขัชชติ (ย่อมขุด)" เป็นต้น อุปสรรคเป็นเพียงส่วนที่เพิ่มบทเท่านั้น จึงตรัสว่า "อภิชาติโก" คือ "ชาติทั้งหลาย". หรือ "กัณหะ" เพราะประกอบด้วยกัณหธรรม (ธรรมดำ). ความว่า ผู้ที่ประกอบด้วยบาปในปฐมวัยและมัชฌิมวัย ย่อมเกิดในกัณหธรรม และย่อมก่อบาปในภายหลังด้วย. หรือคำว่า "สุกกะ" (ขาว) ในที่นี้ พึงทราบอรรถโดยนัยตรงกันข้ามกับที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ๑๑๑. ปุริมสฺมินฺติ ปุริมสฺมึ ปเท. วิสเย ภุมฺมํ ตตฺถ เทยฺยธมฺมสฺส ปติฏฺฐาปนโต. ทุติเย อธิกรเณ, ตทธิกรณญฺหิ นิพฺพานนฺติ. คหฏฺฐปพฺพชิตกิจฺเจสุ วา วิสิฏฺฐธมฺมทสฺสนตฺถํ ปจฺจยทานารหตฺตานํ สมธุรตานิทฺเทโส. อถ วา เยน เยน ปน วตฺถุนาติ รูปารูปนิโรธาทินา ตณฺหาวตฺถุนา. อมราวิกฺเขปวตฺถุอาทินาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน สุภสุขาทิมิจฺฉาภินิเวสวตฺถุํ สงฺคณฺหาติ. ยถา วา ตณฺหาทิฏฺฐิทุจฺจริตานํ วเสน สํกิเลสภาคิยสฺส สุตฺตสฺส วิภาโค, เอวํ สมถวิปสฺสนาสุจริตวเสน ตณฺหาโวทานภาคิยาทิสุตฺตวิภาโคติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘ตณฺหา…เป… นิทฺทิสิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ๑๑๑. คำว่า "ในบทก่อน" หมายถึง ในบทก่อน. วิสยภูมิ (สัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย) เพราะการตั้งไทยธรรมไว้ในที่นั้น. ในอธิกรณ์ที่สอง, เพราะอธิกรณ์นั้นคือนิพพาน. หรือเป็นการระบุความเป็นผู้มีธุระเสมอกันของผู้ควรแก่การให้ปัจจัย เพื่อแสดงธรรมอันวิเศษในกิจของคฤหัสถ์และบรรพชิต. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "ด้วยวัตถุใดๆ" หมายถึง ด้วยวัตถุแห่งตัณหา มีการดับรูปและอรูปเป็นต้น. ในคำว่า "อมราวิกเขปวัตถุเป็นต้น" นี้ พึงสงเคราะห์วัตถุแห่งความยึดมั่นผิด มีการเห็นว่าสวยงามและเป็นสุขเป็นต้น ด้วยคำว่า "เป็นต้น". หรือเพื่อแสดงว่า การจำแนกพระสูตรที่เป็นส่วนแห่งความเศร้าหมองโดยนัยแห่งตัณหา ทิฏฐิ และทุจริต ฉันใด การจำแนกพระสูตรที่เป็นส่วนแห่งความผ่องแผ้วจากตัณหาเป็นต้น โดยนัยแห่งสมถะ วิปัสสนา และสุจริต ก็ฉันนั้น จึงตรัสในพระบาลีว่า "ตัณหา...เป...พึงแสดง". อิทํ [Pg.139] เอวํ ปวตฺตนฺติ ยถา ทุจินฺติตาทิวเสน พาโล โหติ ปุคฺคโล, เอวํ ตสฺส ทุจินฺติตจินฺติตาทิภาวนาวเสน ปวตฺตํ อิทํ สํกิเลสภาคิยํ นาม สุตฺตนฺติ ปุพฺเพ สํกิเลสธมฺมวิภาเคน วุตฺตํ อิทานิ สามญฺญโต สงฺคเหตฺวา วทติ. อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตนฺติ เอตฺถาปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. คำว่า "สิ่งนี้เป็นไปอย่างนี้" หมายถึง เหมือนบุคคลเป็นคนพาลโดยนัยแห่งการคิดชั่วเป็นต้น ฉันใด พระสูตรชื่อว่า "สังขิเลสภาคิยะ" นี้ ที่เป็นไปโดยอำนาจแห่งภาวะที่มีการคิดชั่วและคิดดีเป็นต้นของบุคคลนั้น ได้กล่าวไว้แล้วด้วยการจำแนกสังขิเลสธรรมในเบื้องต้น บัดนี้จึงรวบรวมโดยทั่วไปแล้วกล่าว. ในคำว่า "พระสูตรที่เป็นส่วนแห่งวาสนา" นี้ พึงทราบอรรถโดยนัยนี้เช่นกัน. กิเลสฏฺฐาเนหีติ กิเลสานํ ปวตฺติฏฺฐาเนหิ. กิเลสาวตฺถาหีติ กิเลสานํ ปวตฺติอาการวิเสเสหิ. กามราคาทีหิ สํยุชฺชติ กามราคาทิเหตุ กมฺมวิปากาทินา. สติปิ เตสํ กาลนฺตรวุตฺติยํ สํยุตฺโต นาม โหติ, ยโต กามราคาทโย ‘‘สํโยชน’’นฺติ วุจฺจนฺติ. อุปาทิยตีติ ทฬฺหํ คณฺหาติ ปวตฺเตติ. เสสํ วุตฺตนยตฺตา, อุตฺตานตฺตา จ สํวณฺณิตํ. "กิเลสัฏฐาเนหิ" คือจากที่ตั้งเป็นไปแห่งกิเลสทั้งหลาย. "กิเลสาวัตถาหิ" คือจากความต่างแห่งอาการเป็นไปแห่งกิเลสทั้งหลาย. ย่อมประกอบด้วยกามราคะเป็นต้น เพราะมีกามราคะเป็นต้นเป็นเหตุ ด้วยวิบากแห่งกรรมเป็นต้น. แม้กามราคะเป็นต้นเหล่านั้นจะเกิดขึ้นในกาลอื่น ก็ชื่อว่าประกอบแล้ว เพราะกามราคะเป็นต้นนั้นเรียกว่า "สังโยชน์". "อุปาทิยติ" คือยึดถืออย่างมั่นคง ย่อมให้เป็นไป. ข้อที่เหลือพรรณนาไว้แล้ว เพราะเป็นไปตามนัยที่กล่าวมา และเพราะเป็นของตื้น. ๑๑๒. อุทาหรณวเสนาติ นิทสฺสนวเสน, เอกเทสทสฺสนวเสนาติ อตฺโถ. สกลสฺส หิ ปริยตฺติสาสนสฺส โสฬสหิ ปฏฺฐานภาเคหิ คหิตตฺตา. ยถา ตเทกเทสานํ โสฬสนฺนมฺปิ ปฏฺฐานภาคานํ คหณํ อุทาหรณมตฺตํ, เตสํ ปน โสฬสนฺนํ เอกเทสคฺคหณํ อุทาหรณนฺติ กิเมตฺถ วตฺตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกเทสทสฺสนวเสนาติ อตฺโถ’’ติ. กสฺมา ปเนตฺถ ปาฬิยํ ปฏฺฐานสฺส เอกเทโสว อุทาหโฏ, น อวเสโสติ? นยนิทสฺสนตฺถํ. อิมินา นเยน อวเสโสปิ ปฏฺฐานภาโว เวทิตพฺโพติ. ๑๑๒. "โดยยกตัวอย่าง" คือโดยยกเป็นเครื่องแสดง, มีอรรถว่าโดยยกมาแสดงเพียงส่วนเดียว. เพราะพระปริยัติศาสนาทั้งหมดถูกสงเคราะห์ไว้ด้วยส่วนแห่งปัฏฐาน ๑๖. การยกส่วนหนึ่งของส่วนแห่งปัฏฐาน ๑๖ เหล่านั้นมาแสดง ก็เป็นเพียงตัวอย่างเท่านั้น, แต่การยกส่วนเดียวของปัฏฐาน ๑๖ ส่วนนั้นมาแสดงเป็นตัวอย่าง จะกล่าวอะไรในที่นี้เล่า. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีอรรถว่าโดยยกมาแสดงเพียงส่วนเดียว". ก็ในพระบาลีนี้ เหตุไฉนจึงยกมาแสดงเพียงส่วนเดียวของปัฏฐาน ไม่ใช่ส่วนที่เหลือเล่า? เพื่อแสดงนัย. พึงทราบว่าส่วนที่เหลือแห่งปัฏฐานก็พึงทราบด้วยนัยนี้. ตตฺถ ‘‘อปฺปมฺปิ เจ สํหิต ภาสมาโน…เป… ส ภาควา สามญฺญสฺส โหตี’’ติ (ธ. ป. ๒๐) อิทํ วาสนาภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ. เอตฺถ หิ ‘‘อปฺปมฺปิ เจ สํหิต ภาสมาโน’’ติ อิทํ วาสนาภาคิยํ, ‘‘ส ภาควา สามญฺญสฺส โหตี’’ติ อิทํ อเสกฺขภาคิยํ. ในพระบาลีนั้น บทว่า "แม้กล่าวธรรมอันประกอบด้วยประโยชน์เพียงเล็กน้อย... (ละ)... เขาย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งความเป็นสมณะ" (ขุ.ธ. 20) นี้เป็นทั้งวาสนาภาคิยะและอเสกขภาคิยะ. ในบทนี้ บทว่า "แม้กล่าวธรรมอันประกอบด้วยประโยชน์เพียงเล็กน้อย" นี้เป็นวาสนาภาคิยะ, บทว่า "เขาย่อมเป็นผู้มีส่วนแห่งความเป็นสมณะ" นี้เป็นอเสกขภาคิยะ. ตถา มฆเทวสุตฺตํ. ตตฺถ หิ ‘‘ภูตปุพฺพํ, อานนฺท, อิมิสฺสาเยว มิถิลายํ มฆเทโว นาม ราชา อโหสิ ธมฺมิโก ธมฺมราชา ธมฺเม ฐิโต มหาธมฺมราชา, ธมฺมํ จรติ พฺราหฺมณคหปติเกสุ เนคเมสุ เจว ชนปเทสุ จ, อุโปสถญฺจ อุปวสติ จาตุทฺทสึ, ปญฺจทสึ, อฏฺฐมิญฺจ ปกฺขสฺสา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๓๐๘), อิทํ วาสนาภาคิยํ. ‘‘อิทํ โข ปนานนฺท, เอตรหิ มยา กลฺยาณํ วตฺตํ นีหริตํ เอกนฺตนิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย [Pg.140] อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๘๙) อิทํ อเสกฺขภาคิยํ. ‘‘ปมาทํ อปฺปมาเทน, ยทา นุทติ ปณฺฑิโต’’ติ (ธ. ป. ๒๘) อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ. ‘‘ปญฺญาปาสาท…เป… อเวกฺขตี’’ติ (ธ. ป. ๒๘) อิทํ อเสกฺขภาคิยนฺติ อิทํ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ. อนึ่ง มฆเทวสูตร. ในสูตรนั้น บทว่า "ดูกรอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว ในเมืองมิถิลานี้แล มีพระราชาพระนามว่ามฆเทวะ เป็นธรรมิกราชา ทรงตั้งอยู่ในธรรม เป็นมหาธรรมราชา ทรงประพฤติธรรมในพราหมณ์ คฤหบดี ชาวนิคมและชาวชนบท ทรงรักษาอุโบสถในวัน ๑๔ ค่ำ ๑๕ ค่ำ และ ๘ ค่ำ แห่งปักษ์" เป็นต้น (ม.ม. 2.308) นี้เป็นวาสนาภาคิยะ. บทว่า "ดูกรอานนท์ บัดนี้ เราได้นำวัตรอันงามนี้ออกแล้ว ย่อมเป็นไปเพื่อความหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อพระนิพพาน" (ม.ม. 3.189) นี้เป็นอเสกขภาคิยะ. บทว่า "เมื่อใดบัณฑิตย่อมบรรเทาความประมาทด้วยความไม่ประมาท" (ขุ.ธ. 28) นี้เป็นนิพเพธภาคิยะ. บทว่า "ย่อมมองเห็น... (ละ)... ด้วยปัญญาดุจปราสาท" (ขุ.ธ. 28) นี้เป็นอเสกขภาคิยะ, นี้เป็นทั้งนิพเพธภาคิยะและอเสกขภาคิยะ. ตถา ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๔๙๓) สุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานิ. กตมานิ ตีณีติ? อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อญฺญินฺทฺริย’’นฺติ อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ, ‘‘อญฺญาตาวินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๙๓) อิทํ อเสกฺขภาคิยํ. อนึ่ง สูตรว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการเหล่านี้" (สํ.ม. 5.493). ในสูตรนั้น บทว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย อินทรีย์ ๓ ประการเหล่านี้. ๓ ประการอะไรบ้าง? อนัญญาตัญญัสสามีตินทรีย์ อัญญินทรีย์" นี้เป็นนิพเพธภาคิยะ, บทว่า "อัญญาตาวินทรีย์" (สํ.ม. 5.493) นี้เป็นอเสกขภาคิยะ. รฏฺฐปาลสุตฺตํ (ม. นิ. ๒.๒๙๓ อาทโย) สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ. ตตฺถ หิ ‘‘อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโส’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๓๐๖) สํกิเลโส วิภตฺโต, ‘‘เอโก วูปกฏฺโฐ’’ติอาทินา (ม. นิ. ๒.๒๙๙) อเสกฺขธมฺมา, อิตเรน วาสนาธมฺมาติ. รัฏฐปาลสูตร (ม.ม. 2.293 เป็นต้น) เป็นทั้งสังเกลสภาคิยะ วาสนาภาคิยะ และอเสกขภาคิยะ. ในสูตรนั้น บทว่า "โลกพร่อง ไม่รู้จักอิ่ม เป็นทาสแห่งตัณหา" เป็นต้น (ม.ม. 2.306) แสดงสังเกลสธรรม, บทว่า "ผู้เดียว หลีกเร้น" เป็นต้น (ม.ม. 2.299) แสดงอเสกขธรรม, และบทที่เหลือแสดงวาสนาธรรม. ‘‘ธมฺเม จ เย อริยปเวทิเต รตา, อนุตฺตโร เต วจสา มนสา กมฺมุนา จ; เต สนฺติโสรจฺจสมาธิสณฺฐิตา, สุตสฺส ปญฺญาย จ สารมชฺฌคู’’ติ. (สุ. นิ. ๓๓๒); "ชนเหล่าใด ยินดีในธรรมที่พระอริยะประกาศแล้ว, ชนเหล่านั้นเป็นผู้ไม่มีใครยิ่งกว่าด้วยวาจา ด้วยใจ และด้วยกรรม; ชนเหล่านั้นตั้งมั่นอยู่ในความสงบ ความเสงี่ยม และสมาธิ, ย่อมเข้าถึงสาระแห่งสุตะและปัญญา" (ขุ.สุ. 332); อิทํ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ. เอตฺถ หิ ‘‘ธมฺเม จ เย อริยปเวทิเต รตา’’ติ อยํ วาสนา, ‘‘อนุตฺตรา…เป… สณฺฐิตา’’ติ อยํ นิพฺเพโธ, ‘‘สุตสฺส ปญฺญาย จ สารมชฺฌคู’’ติ อเสกฺขธมฺมา. นี้เป็นทั้งวาสนาภาคิยะ นิพเพธภาคิยะ และอเสกขภาคิยะ. ในบทนี้ บทว่า "ชนเหล่าใด ยินดีในธรรมที่พระอริยะประกาศแล้ว" นี้เป็นวาสนา, บทว่า "เป็นผู้ไม่มีใครยิ่งกว่า... (ละ)... ตั้งมั่นแล้ว" นี้เป็นนิพเพธะ, บทว่า "ย่อมเข้าถึงสาระแห่งสุตะและปัญญา" นี้เป็นอเสกขธรรม. ตถา ‘‘สทฺโธ สุตวา นิยามทสฺสี’’ติ คาถา (สุ. นิ. ๓๗๓). ตตฺถ หิ ‘‘สทฺโธ สุตวา’’ติ วาสนา, ‘‘นิยามทสฺสี วคฺคคเตสุ น วคฺคสาริ ธีโร, โลภํ โทสํ วิเนยฺย ปฏิฆ’’นฺติ นิพฺเพโธ, ‘‘สมฺมา โส โลเก ปริพฺพเชยฺยา’’ติ อเสกฺขธมฺมา. อนึ่ง คาถาว่า "ผู้มีศรัทธา มีสุตะ เห็นธรรมเป็นเครื่องกำหนด" (ขุ.สุ. 373). ในคาถานั้น บทว่า "ผู้มีศรัทธา มีสุตะ" นี้เป็นวาสนา, บทว่า "เห็นธรรมเป็นเครื่องกำหนด ไม่คล้อยตามหมู่ในหมู่ชนผู้แบ่งแยกกัน เป็นผู้มีปัญญา กำจัดโลภะ โทสะ และปฏิฆะ" นี้เป็นนิพเพธะ, บทว่า "เขาพึงเว้นรอบโดยชอบในโลก" นี้เป็นอเสกขธรรม. สพฺพาสวสํวโร ปริสฺสยาทีนํ วเสน สพฺพภาคิยํ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ หิ สํกิเลสธมฺมา, โลกิยสุจริตธมฺมา, เสกฺขธมฺมา, อเสกฺขธมฺมา จ วิภตฺตา. อสพฺพภาคิยํ ปน ‘‘ปสฺสํ ปสฺสตี’’ติอาทิกํ (ม. นิ. ๑.๒๐๓) อุทกาทิอนุวาทนวจนํ [Pg.141] เวทิตพฺพํ. เอวเมตสฺมึ โสฬสวิเธ สาสนปฏฺฐาเน เอเต ตณฺหาทิวเสน ตโย สํกิเลสภาคา, โวทานาทิวเสน ตโย วาสนาภาคา, เสกฺขานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ วเสน ตโย นิพฺเพธภาคา, อเสกฺขานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ เอว วเสน ตโย อเสกฺขภาคา, เตสํ วเสน มูลปฏฺฐานานิ เอว ทฺวาทส โหนฺติ. ตานิ ปน วิตฺถารนเยน วิภชิยมานานิ ฉนฺนวุตาธิกานิ จตฺตาริ สหสฺสานิ โหนฺติ. ยถาทสฺสนํ ปเนตานิ อุทฺธริตพฺพานิ. ตานิ ปน ยสฺมา สงฺคหโต กามตณฺหาทิวเสน ตโย ตณฺหาสํกิเลสภาคา, สสฺสตุจฺเฉทวเสน ทฺเว ทิฏฺฐิสํกิเลสภาคา, กายทุจฺจริตาทิวเสน ตโย ทุจฺจริตสํกิเลสภาคาติ อฏฺฐ สํกิเลสภาคา. ธมฺมามิสาภยทานวเสน ติวิธํ ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, กายสุจริตาทิวเสน ติวิธํ สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, สมถวิปสฺสนาวเสน ทุวิธํ ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถูติ อฏฺเฐว วาสนาภาคา. สัพพาสวสังวรพึงทราบว่าเป็นสัพพภาคิยะโดยเป็นไปตามปริสสยะเป็นต้น. ในสูตรนั้น สังเกลสธรรม โลกิยสุจริตธรรม เสกขธรรม และอเสกขธรรม ได้จำแนกไว้แล้ว. ส่วนอัสสัพพภาคิยะ พึงทราบว่าเป็นถ้อยคำที่กล่าวตามน้ำเป็นต้น เช่น "เห็นอยู่ ย่อมเห็น" เป็นต้น (ม.มู. 1.203). ในปัฏฐานแห่งพระศาสนา ๑๖ อย่างนี้ สังเกลสภาค ๓ โดยเป็นไปตามตัณหาเป็นต้น, วาสนาภาค ๓ โดยเป็นไปตามโวทานเป็นต้น, นิพเพธภาค ๓ โดยเป็นไปตามสีลขันธ์เป็นต้นของเสกขะ, อเสกขภาค ๓ โดยเป็นไปตามสีลขันธ์เป็นต้นของอเสกขะ, โดยเป็นไปตามธรรมเหล่านั้น ปัฏฐานที่เป็นมูลก็มี ๑๒ อย่าง. แต่ปัฏฐานเหล่านั้น เมื่อจำแนกโดยนัยแห่งความพิสดาร ย่อมมี ๔,๐๙๖ อย่าง. แต่ปัฏฐานเหล่านั้น พึงยกมาแสดงตามที่ปรากฏ. ก็เพราะปัฏฐานเหล่านั้น โดยการสงเคราะห์ มีตัณหาสังเกลสภาค ๓ โดยเป็นไปตามกามตัณหาเป็นต้น, ทิฏฐิสังเกลสภาค ๒ โดยเป็นไปตามสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ, ทุจริตสังเกลสภาค ๓ โดยเป็นไปตามกายทุจริตเป็นต้น, รวมเป็นสังเกลสภาค ๘. วัตถุแห่งบุญกิริยาที่เป็นทาน ๓ อย่าง โดยเป็นไปตามการให้ธรรมทาน อามิสทาน และอภัยทาน, วัตถุแห่งบุญกิริยาที่เป็นศีล ๓ อย่าง โดยเป็นไปตามกายสุจริตเป็นต้น, วัตถุแห่งบุญกิริยาที่เป็นภาวนา ๒ อย่าง โดยเป็นไปตามสมถะและวิปัสสนา, รวมเป็นวาสนาภาค ๘ อย่างนี้. สทฺธานุสารี สทฺธาวิมุตฺโต ธมฺมานุสารี ทิฏฺฐิปฺปตฺโต กายสกฺขีติ (ปุ. ป. มาติกา ๗.๓๒-๓๖; ปุ. ป. ๒๖-๓๐) ปญฺจนฺนํ เสกฺขานํ ปจฺเจกํ ตโย สีลาทิกฺขนฺธาติ ปนฺนรส นิพฺเพธภาคา, สุญฺญตานิมิตฺตาปณิหิตเภทา ปญฺญาวิมุตฺตานํ ตโย อคฺคผลธมฺมา, เตสุ ปจฺเจกํ ตโย ตโย สีลาทิกฺขนฺธา, ตถา อุภโตภาควิมุตฺตานนฺติ อฏฺฐารส, สิกฺขิตพฺพาภาวสามญฺเญน อสงฺขตธาตุํ ปกฺขิปิตฺวา เอกูนวีสติ อเสกฺขภาคา, อิติ ปุริมานิ เอกตึส, อิมานิ เอกูนวีสตีติ สมปญฺญาส สํกิเลสภาคิยาทิธมฺมา โหนฺติ. ตสฺมา อิเมสํ สมปญฺญาสาย สํกิเลสภาคิยาทิธมฺมานํ วเสน สมปญฺญาส สุตฺตานิ โหนฺติ. สัทธานุสารี สัทธาวิมุต ธัมมานุสารี ทิฏฐิปัตตะ กายสักขี (ปุ.ป.มาติกา 7.32-36; ปุ.ป. 26-30) ของเสกขะ ๕ จำพวก แต่ละจำพวกมีสีลขันธ์เป็นต้น ๓ อย่าง รวมเป็นนิพเพธภาค ๑๕, อัคคผลธรรม ๓ อย่างของท่านผู้ปัญญาวิมุต ซึ่งจำแนกเป็นสุญญตะ อนิมิตตะ และอัปปณิหิตะ, ในธรรมเหล่านั้น แต่ละอย่างมีสีลขันธ์เป็นต้น ๓ อย่าง, และของท่านผู้อุภโตภาควิมุตก็เช่นกัน รวมเป็น ๑๘, เมื่อรวมอสังขตธาตุเข้าด้วยโดยความเป็นธรรมที่ไม่มีกิจอันจะพึงศึกษาอีก ก็เป็นอเสกขภาค ๑๙, ดังนั้น ๓๑ อย่างแรก และ ๑๙ อย่างหลัง รวมเป็นสังเกลสภาคิยธรรมเป็นต้น ๕๐ อย่าง. เพราะเหตุนั้น โดยเป็นไปตามสังเกลสภาคิยธรรมเป็นต้น ๕๐ อย่างเหล่านี้ จึงมีสูตร ๕๐ สูตร. ยสฺมา จ เต ปญฺญาวิมุตฺตา อุภโตภาควิมุตฺตวิภาคํ อกตฺวา อสงฺขตาย ธาตุยา อคฺคหเณน นิปฺปริยาเยน อเสกฺขภาคาภาวโต นเวว อเสกฺขภาคาติ สมจตฺตาลีส โหนฺติ, ตสฺมา เปฏเก ‘‘จตฺตารีสาย อากาเรหิ ปริเยสิตพฺพํ, ปญฺญาสาย อากาเรหิ สาสนปฏฺฐานํ นิทฺทิฏฺฐ’’นฺติ (เปฏโก. ๒๑) จ วุตฺตํ. สงฺคหโต เอว ปน ปุพฺเพ วุตฺตวิตฺถารนเยน โสฬส โหนฺติ, ปุน ติวิธสํกิเลสภาคิยาทิวเสน ทฺวาทส โหนฺติ, ปุน ตณฺหาทิฏฺฐิทุจฺจริตสํกิเลสตณฺหาทิฏฺฐิทุจฺจริตโวทานภาเวน ฉ โหนฺติ, ปุน สํกิเลสภาคิยํ วาสนาภาคิยํ ทสฺสนภาคิยํ [Pg.142] วาสนาภาคิยํ อเสกฺขภาคิยนฺติ ปญฺจ โหนฺติ, ปุน มูลปฏฺฐานวเสน จตฺตาริ โหนฺติ, ปุถุชฺชนภาคิยเสกฺขภาคิยอเสกฺขภาคิยภาเวน ตีณิ โหนฺติ, ปุน สํกิเลสภาคิยโวทานภาคิยภาเวน ทฺเว เอว โหนฺติ. ปฏฺฐานภาเวน ปน เอกวิธเมว, อิติ ปฏฺฐานภาเวน เอกวิธมฺปิ สํกิเลสโวทานภาคิยภาเวน ทุวิธนฺติ วิภาคโต ยาว ฉนฺนวุตาธิกํ จตุสหสฺสปฺปเภทํ โหติ, ตาว เนตพฺพํ. เอวเมตํ ปฏฺฐานํ สงฺคหโต, วิภาคโต จ เวทิตพฺพํ. และเพราะเหตุที่ท่านผู้ปัญญาวิมุตเหล่านั้น ไม่ได้ทำความแตกต่างแห่งท่านผู้ปัญญาวิมุตและท่านผู้อุภโตภาควิมุต ด้วยการไม่ถือเอาอสังขตธาตุ เพราะไม่มีอเสกขภาคโดยนิปปริยาย จึงมีอเสกขภาค ๙ อย่างเท่านั้น รวมเป็น ๔๐ อย่าง เพราะเหตุนั้น ในเปฏกะจึงกล่าวไว้ว่า “พึงแสวงหาด้วยอาการ ๔๐ อย่าง การตั้งอยู่แห่งพระศาสนาแสดงไว้ด้วยอาการ ๕๐ อย่าง” (เปฏก. ๒๑) แต่โดยการสงเคราะห์เท่านั้น มี ๑๖ อย่าง ด้วยนัยแห่งความพิสดารที่กล่าวไว้ก่อนอีกครั้งหนึ่ง มี ๑๒ อย่าง โดยจำแนกเป็นส่วนแห่งกิเลส ๓ อย่างเป็นต้น อีกครั้งหนึ่ง มี ๖ อย่าง โดยความเป็นส่วนแห่งกิเลสคือตัณหา ทิฏฐิ ทุจริต และส่วนแห่งความบริสุทธิ์คือตัณหา ทิฏฐิ ทุจริต อีกครั้งหนึ่ง มี ๕ อย่าง โดยเป็นส่วนแห่งกิเลส ส่วนแห่งวาสนา ส่วนแห่งทัสสนะ ส่วนแห่งวาสนา ส่วนแห่งอเสกขะ อีกครั้งหนึ่ง มี ๔ อย่าง โดยเป็นมูลปัฏฐาน มี ๓ อย่าง โดยความเป็นส่วนแห่งปุถุชน ส่วนแห่งเสกขะ ส่วนแห่งอเสกขะ อีกครั้งหนึ่ง มี ๒ อย่างเท่านั้น โดยความเป็นส่วนแห่งกิเลสและส่วนแห่งความบริสุทธิ์ แต่โดยความเป็นปัฏฐาน มีอย่างเดียวเท่านั้น ด้วยประการฉะนี้ แม้มีอย่างเดียวโดยความเป็นปัฏฐาน ก็พึงนำไปจนถึง ๔,๐๙๖ ประเภท โดยการจำแนกเป็น ๒ อย่าง โดยความเป็นส่วนแห่งกิเลสและส่วนแห่งความบริสุทธิ์ ปัฏฐานนี้พึงทราบโดยการสงเคราะห์และโดยการจำแนกด้วยประการฉะนี้ อิมสฺสาปิ ปฏฺฐานวิภาคสฺส, น ปุริมสฺเสวาติ อธิปฺปาโย. โลกิกํ อสฺสตฺถีติ, โลกิกสหจรณโต วา โลกิยํ, สุตฺตํ ปเทเสนาติ เอกเทเสน. สพฺพปเทสูติ ตํตํติกานํ ตติยปเทสุ. พุทฺธาทีนนฺติ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ. ธมฺโม ปเนตฺถ พุทฺธาทิคฺคหเณน เวทิตพฺโพ, อาทิสทฺเทน วา. มีความหมายว่า ของการจำแนกปัฏฐานนี้ด้วย ไม่ใช่ของปัฏฐานก่อนเท่านั้น คำว่า โลกิยะ คือมีอยู่แก่โลก หรือเป็นโลกิยะเพราะการอยู่ร่วมกับโลกิยะ คำว่า สุตตะโดยส่วนเดียว คือโดยส่วนหนึ่ง คำว่า ในส่วนทั้งปวง คือในบทที่ ๓ ของติกะเหล่านั้นๆ คำว่า ของพระพุทธเจ้าเป็นต้น คือของพระพุทธเจ้า พระปัจเจกพุทธเจ้า และพระสาวกของพระพุทธเจ้า ในที่นี้พึงทราบธรรมด้วยการถือเอาพระพุทธเจ้าเป็นต้น หรือด้วยคำว่า เป็นต้น ปริณมตีติ ปริปจฺจติ. ธรนฺตีติ ปพนฺธวเสน ปวตฺตนฺติ. นฺติ ปาปกมฺมํ. เตติ กุสลาภินิพฺพตฺตกฺขนฺธา. รกฺขนฺติ วิปากทานโต วิปจฺจิตุํ โอกาสํ น เทนฺตีติ อตฺโถ. อยญฺจ อตฺโถ อุปปชฺชเวทนีเยสุ ยุชฺชติ, อิตรสฺมิมฺปิ ยถารหํ ลพฺภเตว. เตนาห ‘‘ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว’’ติ. คำว่า ปริณมติ คือสุกงอม คำว่า ธรันติ คือเป็นไปโดยความเป็นไปอย่างต่อเนื่อง คำว่า น (ในคำว่า นฺติ) คือกรรมชั่ว คำว่า เต คือขันธ์ที่เกิดจากกุศล คำว่า รกฺขนฺติ คือไม่เปิดโอกาสให้วิบากเพื่อจะสุกงอม ความหมายว่าอย่างนั้น และความหมายนี้ย่อมสมควรในอุปปัชชเวทนียกรรม แม้ในกรรมอื่นก็ย่อมได้ตามสมควรนั่นแหละ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ในภพที่ ๒ หรือที่ ๓” ๑๑๓. อตฺตโน อนวชฺชสุขาวหํ ปฏิปตฺตึ ปฏิปชฺชนฺโต ปรมตฺถโต อตฺตกาโม นามาติ อาห ‘‘อตฺตโน สุขกาโม’’ติ. สุขานุพนฺธญฺหิ สุขํ กาเมนฺโต สุขเมว กาเมตีติ จ สุขกาโมติ. ๑๑๓. บุคคลผู้ปฏิบัติปฏิปทาที่นำมาซึ่งความสุขอันไม่มีโทษแก่ตน ชื่อว่าเป็นผู้รักตนโดยปรมัตถ์ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ผู้รักความสุขของตน” และผู้ปรารถนาความสุขที่ต่อเนื่องด้วยความสุข ย่อมปรารถนาแต่ความสุขเท่านั้น ชื่อว่าเป็นผู้รักความสุข วิตฺถตฏฺเฐนาติ สุวิปฺผารทิฏฺฐีนํ ปวตฺตนฏฺฐานตาสงฺขาเตน วิตฺถารฏฺเฐน. คำว่า โดยความเป็นที่กว้างขวาง คือโดยความเป็นที่กว้างขวางอันนับว่าเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของทิฏฐิที่แผ่ไปกว้างขวางดีแล้ว ๑๑๔. ทิฏฺเฐ ทุกฺขาทิธมฺเมติ ภาเวนภาวลกฺขเณ ภุมฺมํ, ทุกฺขาทิธมฺเม ทิฏฺเฐ ญาเตติ อตฺโถ. ๑๑๔. คำว่า ในธรรมคือทุกข์เป็นต้นที่เห็นแล้ว เป็นสัตตมีวิภัตติในลักษณะแห่งภาวะที่เห็นแล้ว ความหมายว่า ในธรรมคือทุกข์เป็นต้นที่รู้แล้ว ‘‘อุทฺธ’’นฺติอาทิ กาลเทสานํ อนวเสสปริยาทานนฺติ อาห ‘‘อุทฺธนฺติ อนาคตํ, อุปริ จา’’ติอาทิ. คมเนนาติ จุตูปปาตคมเนน. คำว่า อุทธัง เป็นต้น เป็นการถือเอาโดยไม่เหลือซึ่งกาลและทิศ จึงกล่าวว่า “อุทธัง คืออนาคต และเบื้องบน” เป็นต้น คำว่า ด้วยการไป คือด้วยการไปแห่งจุติและปฏิสนธิ ๑๑๕. นครทฺวารถิรกรณตฺถนฺติ นครสฺส ทฺวารพาหถิรกรณตฺถํ. คมฺภีรเนมตายาติ ‘‘เนมํ’’วุจฺจติ นิขาตถมฺภาทีนํ ปถวึ อนุปวิสิตฺวา ฐิตปฺปเทโส[Pg.143], คมฺภีรํ เนมํ เอตสฺสาติ คมฺภีรเนโม, ตสฺส ภาโว คมฺภีรเนมตา, ตาย. กมฺปนํ ยถาฐิตสฺส อิโต จิโต จ สญฺโจปนํ, จาลนํ ฐิตฏฺฐานโต จาวนํ. อชฺโฌคาเหตฺวาติ อวิปรีตสภาวาภิสมยวเสน อนุปวิสิตฺวา, อนุปวิฏฺโฐ วิย หุตฺวาติ อตฺโถ. ๑๑๕. คำว่า เพื่อให้ประตูเมืองมั่นคง คือเพื่อทำให้บานประตูเมืองมั่นคง คำว่า ด้วยความเป็นผู้มีรากฐานลึก คำว่า เนมะ หมายถึงส่วนที่เสาหลักเป็นต้นที่ฝังลงไปในแผ่นดินตั้งอยู่ สิ่งที่มีรากฐานลึก ชื่อว่า คัมภีรเนมะ ภาวะของคัมภีรเนมะ คือ คัมภีรเนมตา ด้วยคัมภีรเนมตานั้น คำว่า กัมปนะ คือการเคลื่อนไหวไปมาของสิ่งที่ตั้งอยู่แล้ว คำว่า จาลนะ คือการเคลื่อนจากที่ตั้งอยู่ คำว่า อัชโฌคาเหตวา คือเข้าไปโดยการตรัสรู้สภาวะที่ไม่วิปริต ความหมายว่า เป็นผู้เข้าไปแล้ว สํโยชนานํ ปชหนวเสนาติ คาถาย วจนเสสํ อาเนตฺวา ทสฺเสติ. อถ วา ปหาตพฺพสฺส ปหาเนน วินา น ภาวนาสิทฺธีติ อตฺถสิทฺธํ ปหาตพฺพปหานํ อชฺฌตฺตํ, พหิทฺธาติ ปททฺวเยน โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธาติ โอรมฺภาคิยอุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานํ วิสํโยคคหิโตติ อิมมตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถตุํ ‘‘เตนาห สพฺพโลเก’’ติ วุตฺตํ. คำว่า โดยการละสังโยชน์ทั้งหลาย แสดงส่วนที่เหลือของคาถามาประกอบ หรืออีกนัยหนึ่ง หากปราศจากการละสิ่งที่ควรละ การเจริญ (ภาวนา) ย่อมไม่สำเร็จ เพราะเหตุนั้น จึงแสดงการละสิ่งที่ควรละที่สำเร็จโดยอรรถด้วยบทว่า อัชฌัตตะ และ พหิทธา โดยประกอบกับบททั้งสองว่า อัชฌัตตะ พหิทธา เพื่อยืนยันความหมายนี้ในบาลีว่า เป็นผู้ปราศจากสังโยชน์คือโอรัมภาคิยะและอุทธัมภาคิยะ จึงกล่าวว่า “เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า ในโลกทั้งปวง” อโลภสีเสนาติ อโลเภน ปุพฺพงฺคเมน, ยโต โยคาวจโร ‘‘เนกฺขมฺมจฺฉนฺโท’’ติ วุจฺจติ. อสุภสญฺญา ราคปฺปฏิปกฺขตาย ‘‘วิเสสโต อโลภปฺปธานา’’ติ วุตฺตา, ทสาสุภวเสน วา. อธิคตชฺฌานาทีนีติ อาทิสทฺเทน วิปสฺสนาทีนิ สงฺคณฺหาติ. วิหึสารติราคานํ พฺยาปาทเหตุกโต จตฺตาโรปิ พฺรหฺมวิหารา อพฺยาปาทปธานาติ อาห ‘‘จตุ…เป… อพฺยาปาโท ธมฺมปท’’นฺติ. อธิคตานิ ฌานาทีนีติ โยชนา. ทสานุสฺสติ…เป… อธิคตานิ สมฺมาสติ ธมฺมปทํ สติสีเสน เตสํ อธิคนฺตพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย. อานาปานภาวนายํ สมาธิปิ ปธาโน, น สติ เอวาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ทสกสิณ…เป… สมฺมาสมาธิ ธมฺมปท’’นฺติ วุตฺตํ. จตุธาตุววตฺถานวเสน อธิคตานมฺปิ เอตฺเถว สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. คำว่า ด้วยอโลภะเป็นประธาน คือด้วยอโลภะเป็นเบื้องหน้า เพราะเหตุที่โยคาวจรเรียกว่า “ผู้มีฉันทะในเนกขัมมะ” อสุภสัญญาถูกกล่าวว่า “มีอโลภะเป็นประธานโดยเฉพาะ” เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อราคะ หรือโดยอสุภ ๑๐ อย่าง คำว่า ฌานเป็นต้นที่บรรลุแล้ว คำว่า เป็นต้น รวบรวมวิปัสสนาเป็นต้น พรหมวิหารทั้ง ๔ มีอัพยาบาทเป็นประธาน เพราะความเบียดเบียน ความยินดี และราคะ มีพยาบาทเป็นเหตุ จึงกล่าวว่า “พรหมวิหาร ๔…เป็นต้น…อัพยาบาทเป็นธรรมบท” การประกอบว่า ฌานเป็นต้นที่บรรลุแล้ว คำว่า อนุสสติ ๑๐…เป็นต้น…สัมมาสติเป็นธรรมบทที่บรรลุแล้ว มีสติเป็นประธาน เพราะสิ่งเหล่านั้นควรบรรลุด้วยสติ ดังนี้เป็นความหมาย เพื่อแสดงว่า สมาธิก็เป็นประธานในการเจริญอานาปานสติ ไม่ใช่สติเท่านั้น จึงกล่าวว่า “กสิณ ๑๐…เป็นต้น…สัมมาสมาธิเป็นธรรมบท” การสงเคราะห์แม้สิ่งที่บรรลุแล้วโดยการกำหนดธาตุ ๔ ก็พึงเห็นในที่นี้ ๑๑๖. อุปลกฺขณการณานีติ สญฺชานนนิมิตฺตานิ. ๑๑๖. คำว่า เหตุแห่งการกำหนดรู้ คือนิมิตแห่งการรู้ ปาปเมว ปาปิโยติ อาห ‘‘ปาปํ โหตี’’ติ, ‘‘ปาปิโย’’ติ จ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน วุตฺตํ. เอกวจเน พหุวจนนฺติ เอกวจเน วตฺตพฺเพ พหุวจนํ วุตฺตํ. คำว่า บาปเท่านั้นเป็นบาปยิ่ง จึงกล่าวว่า “เป็นบาป” และคำว่า “ปาปิโย” กล่าวโดยการสลับลิงค์ คำว่า เอกวจนะเป็นพหุวจนะ คือกล่าวพหุวจนะในที่ที่ควรกล่าวเอกวจนะ ๑๑๗. โอลียนตณฺหาภินิเวสวเสนาติ ภวตณฺหาภวทิฏฺฐิวเสน. ตา หิ ภเวสุ สตฺเต อลฺลียาเปนฺติ. อติธาวนาภินิเวสวเสนาติ อุจฺเฉททิฏฺฐิวเสน. สา หิ อวฏฺฏุปจฺเฉทเมว วฏฺฏุปจฺเฉทํ กตฺวา อภินิวิสนโต อติธาวนาภินิเวโส นาม. โอลียนฺตีติ สมฺมาปฏิปตฺติโต สงฺโกจํ อาปชฺชนฺติ. อภิธาวนฺตีติ สมฺมาปฏิปตฺตึ อติกฺกมนฺติ. ๑๑๗. คำว่า โดยความยึดมั่นในตัณหาที่จมลง คือโดยภวตัณหาและภวทิฏฐิ เพราะตัณหาและทิฏฐิเหล่านั้นย่อมทำให้สัตว์จมลงในภพทั้งหลาย คำว่า โดยความยึดมั่นในการวิ่งเลยไป คือโดยอุจเฉททิฏฐิ เพราะอุจเฉททิฏฐินั้นย่อมยึดมั่นโดยการทำความไม่ขาดสูญแห่งวัฏฏะให้เป็นความขาดสูญแห่งวัฏฏะนั่นเอง จึงชื่อว่า อติธาวนาภินิเวส คำว่า โอฬียันติ คือหดตัวจากการปฏิบัติชอบ คำว่า อภิธาวันติ คือก้าวล่วงการปฏิบัติชอบ เตสญฺจาติ [Pg.144] เตสํ อุภินฺนํ อภินิเวสานํ, ตทญฺเญสญฺจ สพฺพมญฺญิตานํ. คำว่า ของสิ่งเหล่านั้นด้วย คือของความยึดมั่นทั้งสองนั้น และของความสำคัญผิดทั้งปวงอื่นจากนั้นด้วย ๑๑๘. อิทํ อิฏฺฐวิปากํ อนิฏฺฐวิปากนฺติ อิทํ อิฏฺฐวิปากสงฺขาตํ อนิฏฺฐวิปากสงฺขาตํ ผลํ. ๑๑๘. คำว่า นี้เป็นวิบากที่น่าปรารถนา นี้เป็นวิบากที่ไม่น่าปรารถนา คือผลอันนับว่าวิบากที่น่าปรารถนาและอันนับว่าวิบากที่ไม่น่าปรารถนานี้ ‘‘อกงฺขโต น ชาเนยฺยุ’’นฺติ เอเตน ‘‘อากงฺขโต’’ติ อิมินา ปเทน สทฺธึ สมฺพนฺธทสฺสนมุเขน ‘‘น ชญฺญา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. ด้วยคำว่า “ไม่พึงรู้แก่ผู้ปรารถนา” นี้ แสดงความหมายของบทว่า “ไม่พึงรู้” โดยแสดงการเชื่อมโยงกับบทว่า “แก่ผู้ปรารถนา” น อุปลพฺภตีติ นตฺถีติ อตฺโถ. คำว่า ไม่ปรากฏ คือไม่มี ความหมายว่าอย่างนั้น ๑๒๐. ตานีติ กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺตานิ. ปตฺถรณากาโรเยว เหส, ยทิทํ ฉายานํ โวลมฺพนํ. เอวํ โหตีติ ‘‘อกตํ วต เม กลฺยาณ’’นฺติอาทิปฺปกาเรน วิปฺปฏิสาโร โหติ. ๑๒๐. คำว่า สิ่งเหล่านั้น คือกรรม กรรมนิมิต และคตินิมิต การแผ่ไปเท่านั้นคือการห้อยลงของเงา คำว่า เป็นอย่างนั้น คือมีความเดือดร้อนใจด้วยประการที่ว่า “เราไม่ได้ทำกรรมดีหนอ” เป็นต้น ๑๒๒. เอสเกหีติ คเวสเกหิ สปรสนฺตาเน สมฺปาทเกหิ. ทุกฺขุทฺรยนฺติ ทุกฺขผลํ. ตีหิ การเณหีติ กายวาจาจิตฺเตหิ. ตานิ หิ ตํตํสํวรานํ ทฺวารภาเวน การณานีติ วุตฺตานิ. ตีหิ ฐาเนหีติ วา ตีหิ อุปฺปตฺติฏฺฐาเนหิ. ปิหิตนฺติ ปิธายกํ. ๑๒๒. คำว่า โดยผู้แสวงหา คือโดยผู้แสวงหา ผู้ทำให้สำเร็จในสันดานของตนและผู้อื่น คำว่า มีทุกข์เป็นผล คือมีผลเป็นทุกข์ คำว่า ด้วยเหตุ ๓ อย่าง คือด้วยกาย วาจา ใจ เพราะเหตุว่าสิ่งเหล่านั้นถูกกล่าวว่าเป็นเหตุโดยความเป็นประตูแห่งสังวรนั้นๆ หรืออีกนัยหนึ่ง ด้วยที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น ๓ อย่าง คำว่า ปิดกั้น คือเครื่องปิดบัง ‘‘อุฏฺฐานฏฺฐานสงฺขาต’’นฺติ อิทํ ปาสาณภาวสามญฺญํ คเหตฺวา วุตฺตํ. คำว่า “อันนับว่าที่ตั้งแห่งการลุกขึ้น” นี้กล่าวโดยถือเอาความเป็นหินโดยทั่วไป ๑๒๓. รชมิสฺสกนฺติ ปุปฺผรชมิสฺสกํ. ตสฺสาติ ตสฺส เสกฺขาเสกฺขมุนิโน. มหิจฺฉาทีนํ วิย คาเม จรณปฺปจฺจยา คามวาสีนํ สทฺธาหานิ วา โภคหานิ วา น โหติ, อถ โข อุปรูปริ วุทฺธิเยว โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปากติกเมว โหตี’’ติ อาห. อชฺฌตฺติกกมฺมฏฺฐานนฺติ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานํ. ๑๒๓. คำว่า ระคนด้วยละออง คือระคนด้วยละอองดอกไม้ คำว่า ของท่านนั้น คือของพระมุนีผู้เป็นเสกขะและอเสกขะนั้น ศรัทธาหรือโภคะของชาวบ้านย่อมไม่เสื่อมเพราะเหตุแห่งการเที่ยวไปในบ้าน เหมือนอย่างพวกผู้มีความปรารถนามากเป็นต้น แต่ย่อมมีความเจริญยิ่งๆ ขึ้นไปเท่านั้น จึงแสดงว่า “เป็นไปตามปกติเท่านั้น” คำว่า อัชฌัตติกกรรมฐาน คือจตุสัจจกรรมฐาน เตนาติ กุสเลน กายวจีกมฺเมน. ถิรภาโว ถามํ นามาติ ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ถามวาติ ฐิติมา’’ติ อาห. คำว่า ด้วยกุศลนั้น คือด้วยกายกรรมและวจีกรรมที่เป็นกุศล ความมั่นคงชื่อว่ากำลัง ทรงแสดงอรรถของคำนั้นว่า "ผู้มีกำลัง" คือ "ผู้ตั้งมั่น" ดังนี้ อตฺตสํนิสฺสยํ เปมํ อตฺตาติ คเหตฺวา ‘‘อตฺตสม’’นฺติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อตฺตเปเมน สมํ เปมํ นตฺถี’’ติ. ภควโต วิปสฺสนาญาโณภาสปฺปวตฺตึ สนฺธายาห ‘‘ปญฺญา ปน…เป… สกฺโกตี’’ติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, ปน อภิญฺญาญาณานิ จ อนนฺตาปริมาณํ โลกธาตุํ โอภาเสนฺติ. ทรงถือเอาความรักที่มีตนเป็นที่อาศัยว่าเป็นตน จึงกล่าวว่า "เสมอด้วยตน" ดังนี้ว่า "ความรักเสมอด้วยตนไม่มี" ทรงหมายถึงความเป็นไปแห่งแสงสว่างคือวิปัสสนาญาณของพระผู้มีพระภาคจึงตรัสว่า "ปัญญาแล... (ย่อ)... สามารถ" อนึ่ง สัพพัญญุตญาณและอภิญญาญาณทั้งหลาย ย่อมแผ่รัศมีไปทั่วอนันตโลกธาตุอันประมาณมิได้ ๑๒๔. กิสฺส ภีตาติ เกน การเณน ภีตา. ๑๒๔. กลัวอะไร คือ กลัวด้วยเหตุอะไร ฐเปตฺวาติ [Pg.145] ปวตฺเตตฺวา. วจนีโย ยาจกานนฺติ โยชนา, ยาจิตพฺพยุตฺโตติ อตฺโถ. ยญฺญอุปกฺขโรติ ยญฺโญปกรณํ. ‘‘เอเตสุ ธมฺเมสุ ฐิโต จตูสู’’ติ วุตฺตํ จตุกฺกํ ววตฺถเปตุํ ‘‘สทฺโธติ เอกํ องฺค’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. คำว่า ตั้งไว้ คือ ให้เป็นไป คำว่า พึงกล่าวแก่พวกยาจก ดังนี้เป็นการประกอบบท ความหมายว่า ควรขอ คำว่า เครื่องบูชายัญ คือ อุปกรณ์แห่งยัญ เพื่อกำหนดจำแนกธรรม ๔ ประการที่กล่าวว่า "ตั้งอยู่ในธรรม ๔ ประการเหล่านี้" จึงกล่าวว่า "ศรัทธาเป็นองค์หนึ่ง" เป็นต้น คาถายํ วุตฺตธมฺเม ทฺเว ทฺเว เอกํ กตฺวา องฺคกรณํ ทุกนโย. ธรรมที่กล่าวไว้ในคาถา สองอย่างรวมเป็นหนึ่ง การทำเป็นองค์เป็นนัยแห่งคู่ ชาติธมฺมนฺติ ปวตฺติธมฺมํ สนฺธาย วทติ. คำว่า มีชาติเป็นธรรมดา ทรงกล่าวหมายถึงธรรมที่เป็นไป ๑๒๕. สจฺเจกเทสโต สจฺจสมุทาโย อนวเสสปริยาทานโต วิสิฏฺโฐติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปรมตฺถสจฺจํ วา โหตู’’ติ อาห. จตุโร ปทาติ จตฺตาริ ปทานิ, ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, จตฺตาโร ธมฺมโกฏฺฐาสาติ อตฺโถ. เกวลํ สตฺตวิภาคทสฺสนตฺถเมว จตุปทคฺคหณํ, น อธิคตธมฺมานุรูปตาย. ๑๒๕. แสดงว่าสัจจะที่รวมกันประเสริฐกว่าสัจจะเพียงส่วนเดียว เพราะครอบคลุมได้โดยไม่เหลือ จึงกล่าวว่า "เป็นปรมัตถสัจจะ" ดังนี้ คำว่า สี่บท คือ บทสี่บท กล่าวโดยการสลับลิงค์ ความหมายว่า ส่วนแห่งธรรม ๔ ส่วน การถือเอาสี่บทนี้ เพียงเพื่อแสดงการจำแนกสัตว์เท่านั้น ไม่ใช่เพราะความเหมาะสมกับธรรมที่บรรลุแล้ว นิมฺมทาติ น มทา. คำว่า นิมมทะ คือ ไม่มีความมัวเมา ‘‘สจฺจวาที ชิโน โรโม’’ติปิ ปาโฐ. ตตฺถ โรโมติ ทิฏฺฐิราครตฺตานํ ติตฺถิยานํ, ติตฺถกรานญฺจ อธมฺมวาทีนํ ราควิปรีตธมฺมเทสนโต ภยชนโก, อธมฺมวาทีนํ วา ตตฺถ อาทีนวทสฺสเนน ภายิตพฺโพ, อปฺปหีนาสํวรานํ วา ทุรุปสงฺกมนโต ทุราสโทติ อตฺโถ. "พระชินเจ้าผู้ตรัสสัจจะ เป็นผู้ยังความขนพองสยองเกล้า" แม้ดังนี้ก็เป็นบทว่า. ในบทนั้น คำว่า "โรโม" (ผู้ยังความขนพองสยองเกล้า) เป็นผู้ยังความกลัวให้เกิดแก่พวกเดียรถีย์และพวกเจ้าลัทธิผู้กล่าวอธรรม ผู้กำหนัดด้วยทิฏฐิและราคะ เพราะการแสดงธรรมที่ตรงกันข้ามกับราคะ, หรือเป็นที่น่ากลัวแก่พวกผู้กล่าวอธรรม เพราะการเห็นโทษในธรรมนั้น, หรือเป็นผู้เข้าถึงได้ยาก เพราะการเข้าใกล้ได้ยากแก่ผู้ที่ยังละกิเลสไม่ได้และยังไม่สำรวม อรรถว่าดังนี้. สจฺโจ จ โส ธมฺโม จาติ สจฺจธมฺโม. เตนาห ‘‘เอกนฺตนิสฺสรณภาเวนา’’ติอาทิ. ธรรมนั้นเป็นสัจจะด้วย เป็นธรรมด้วย จึงชื่อว่า สัจจธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นเครื่องนำออกโดยส่วนเดียว" เป็นต้น. เอกายนภาวนฺติ เอกมคฺคภาวํ, อญฺญมคฺคภาวนฺติ อตฺโถ. "ความเป็นทางเดียว" คือ ความเป็นทางเดียว, อรรถว่า ความเป็นทางที่ไม่มีทางอื่น. ทสฺสนภาคิยํ ภาวนาภาคิยนฺติ นิพฺเพธภาคิยเมว ทฺวิธา วิภชิตฺวา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สํกิเลสภาคิยาทีหิ จตูหิ ปเทหี’’ติ. เสสตฺติกานนฺติ สตฺตาธิฏฺฐานตฺติกาทีนํ อฏฺฐนฺนํ ติกานํ. เสสปทานญฺจาติ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจาติอาทิมิสฺสกปทานญฺจ. จ-สทฺเทน สํกิเลสภาคิยาทิปทานิ จ สงฺคณฺหาติ. โลกิยตฺติกสฺเสว หิ ‘‘เสสปทานี’’ติ วุตฺเตหิ มิสฺสกปเทหิ เอวํ สํสนฺทเน นยทสฺสนํ, อิตเรสํ ปน ติกานํ สํกิเลสภาคิยาทิปเทหิ เจว เสสปเทหิ จ สํสนฺทเน อิทํ นยทสฺสนนฺติ ‘‘วุตฺตนยานุสาเรน สุวิญฺเญยฺย’’นฺติ วุตฺตํ. สมติกฺกมนนฺติ ปหานํ. สติปิ วาสนาภาคิยสํกิเลสภาคิยธมฺมานํ โลกิยภาเว [Pg.146] ปุริเมหิ ปน ปจฺฉิมา ปหาตพฺพา ตทงฺควเสน, วิกฺขมฺภนวเสน จ. เอวํ ปชหนสมตฺถตาย ปหานนฺติ วุตฺตํ ‘‘วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ สํกิเลสภาคิยสฺส สมติกฺกมาย โหตี’’ติ. สํกิเลสธมฺมานํ สมติกฺกเมน อธิคนฺตพฺพา โวทานธมฺมา วิยาติ โยชนา. ภาวนา นาม ติวิธา ฌานภาวนา, วิปสฺสนาภาวนา, มคฺคภาวนาติ. ตาสุ มคฺคภาวนาย คหิตาย วิปสฺสนาภาวนา คหิตา เอว โหตีติ ตํ อนามสิตฺวา อิตรา ทฺเว เอว คหิตา. ตถาปิ ‘‘ภาวนาภาคิยสฺส สุตฺตสฺส ปฏินิสฺสคฺคายา’’ติ วุตฺเต กึ สพฺเพน สพฺพํ อเสกฺขสฺส ฌานภาวนาปิ ปฏินิสฺสฏฺฐาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา ปาฬิยํ ‘‘อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถ’’นฺติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อเสกฺขธมฺเมสุ อุปฺปนฺเนสุ มคฺคภาวนากิจฺจํ นาม นตฺถี’’ติ วตฺวา ‘‘ฌานภาวนาปิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถา เอวา’’ติ อาห. "ส่วนแห่งทัสสนะและส่วนแห่งภาวนา" กล่าวโดยจำแนกนิพเพธภาคิยะออกเป็นสองอย่าง จึงกล่าวว่า "ด้วยบท ๔ มีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น" ดังนี้. "แห่งติกะที่เหลือ" คือ แห่งติกะ ๘ มีสัตตาธิฏฐานติกะเป็นต้น. "และบทที่เหลือ" คือ บทผสมมีสังขิเลสภาคิยะและวาสนาภาคิยะเป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า "จะ" ย่อมสงเคราะห์บทมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้นด้วย. ก็การแสดงนัยในการเทียบเคียงติกะที่เป็นโลกิยะเท่านั้น ด้วยบทผสมที่กล่าวว่า "บทที่เหลือ" ดังนี้, ส่วนการแสดงนัยนี้ในการเทียบเคียงติกะที่เหลือ ด้วยบทมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้นและด้วยบทที่เหลือ จึงกล่าวว่า "พึงรู้ได้โดยง่ายตามนัยที่กล่าวแล้ว". "การก้าวล่วง" คือ การละ. แม้ธรรมที่เป็นวาสนาภาคิยะและสังขิเลสภาคิยะจะเป็นโลกิยะก็ตาม แต่ธรรมที่อยู่หลังพึงละด้วยธรรมที่อยู่หน้า โดยความเป็นตทังคปหานและวิกขัมภนปหาน. ด้วยความสามารถในการละอย่างนี้ จึงกล่าวว่า "การละ" ดังนี้ว่า "สูตรที่เป็นวาสนาภาคิยะ ย่อมเป็นไปเพื่อการก้าวล่วงสังขิเลสภาคิยะ". เป็นบทเชื่อมว่า ธรรมเครื่องผ่องแผ้วพึงบรรลุได้ด้วยการก้าวล่วงสังขิเลสธรรมทั้งหลาย. ภาวนาชื่อว่ามี ๓ อย่าง คือ ฌานภาวนา, วิปัสสนาภาวนา, มรรคภาวนา. ในภาวนาเหล่านั้น เมื่อมรรคภาวนาถูกถือเอาแล้ว วิปัสสนาภาวนาก็ถูกถือเอาแล้วด้วยเหตุนั้น จึงไม่กล่าวถึงวิปัสสนาภาวนา แต่กล่าวถึงอีกสองอย่างเท่านั้น. ถึงกระนั้น เมื่อกล่าวว่า "เพื่อการสละสูตรที่เป็นภาวนาภาคิยะ" พึงพิจารณาคำถามว่า "ฌานภาวนาของพระอเสกขะก็ถูกสละทั้งหมดหรือ" แล้วแสดงว่า ในบาลีกล่าวว่า "สูตรที่เป็นอเสกขภาคิยะ ย่อมเป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบัน" ดังนี้ โดยกล่าวว่า "เมื่ออเสกขธรรมเกิดขึ้นแล้ว กิจแห่งมรรคภาวนาชื่อว่าไม่มี" แล้วกล่าวว่า "ฌานภาวนาก็เป็นไปเพื่อความอยู่เป็นสุขในปัจจุบันเท่านั้น". เอกํ เอว ภวพีชํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ เอกพีชํ, ตํ อสฺส อตฺถีติ เอกพีชี. สนฺธาวิตฺวา สมาคนฺตฺวา, นิพฺพตฺตนวเสน อุปคนฺตฺวาติ อตฺโถ. สํสริตฺวาติ ตสฺเสว เววจนํ. กุลํ กุลํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. ปุริมปเท อนุนาสิกโลปํ อกตฺวา นิทฺเทโส. ปฏิสนธิวิญญาณอันเป็นพืชแห่งภพมีอย่างเดียว ชื่อว่ามีพืชเดียว, ปฏิสนธิวิญญาณนั้นมีแก่สัตว์นั้น ฉะนั้นสัตว์นั้นชื่อว่าเอกพีชี (มีพืชเดียว). "ท่องเที่ยวไป" คือ มาประชุมกัน, อรรถว่า เข้าถึงโดยความเป็นไปแห่งการเกิด. "ท่องเที่ยวไป" เป็นไวพจน์ของคำนั้นนั่นเอง. "ไปสู่ตระกูลสู่ตระกูล" ชื่อว่า โกลังโกละ. ในบทแรก แสดงโดยไม่ทำอนุนาสิกลบ. เตสํ โสตาปนฺนานํ. เอตํ ปเภทนฺติ เอกพีชิอาทิวิภาคํ. ปุริมภวสิทฺธํ วิวฏฺฏูปนิสฺสยปุญฺญกมฺมํ อิธ ปุพฺพเหตุ นาม. โย ‘‘กตปุญฺญตา’’ติ วุจฺจติ, โส ปฐมมคฺเค สาธิเต จริตตฺถตาย วิปกฺกวิปากํ วิย กมฺมํ อุปริมมคฺคานํ อุปนิสฺสโย น สิยาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อุปริ…เป… อาปชฺชตี’’ติ. ติณฺณํ มคฺคานํ นิรตฺถกตา อาปชฺชติ ปฐมมคฺเคเนว เตหิ กาตพฺพกิจฺจสฺส สาธิตตฺตา. ปฐมมคฺเค…เป… อาปชฺชตีติ อนุปฺปนฺนสฺส อตฺถกิริยาสมฺภวโต. เอวํ ติณฺณํ วาทานํ ยุตฺติอภาวํ ทสฺเสตฺวา จตุตฺถวาโท เอเวตฺถ ยุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘วิปสฺสนา…เป… ยุชฺชตี’’ติ. ‘‘สเจ หี’’ติอาทินา ตํ ยุตฺตึ วิภาเวติ. วิมุตฺติปริปาจนียานํ ธมฺมานํ ปริปกฺกตาย อินฺทฺริยานํ ติกฺขตาย ญาณสฺส วิสทตาย วิปสฺสนาย พลวภาโว เวทิตพฺโพ. โส หิ โวมิสฺสกนเยน สํสรณโก อิธาธิปฺเปโต ‘‘เทเว เจว มานุเส จ สนฺธาวิตฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา. อิธ กามภเว ฐิโต อิธฏฺฐโก. มนุสฺสเทวโลกูปปชฺชนโต โอกาเรน โวกิณฺโณ. อริยสาวกสฺส ตํตํสตฺตนิกายุปปตฺติ ตสฺส ตสฺส โสธนสทิสํ กิเลสมลาทิอนตฺถาปนยนโตติ [Pg.147] อาห ‘‘ฉ เทวโลเก โสเธตฺวา’’ติ. ‘‘อกนิฏฺเฐ ฐตฺวา’’ติ เอเตน เหฏฺฐาพฺรหฺมโลกโสธนํ วุตฺตเมวาติ เวทิตพฺพํ. แห่งพระโสดาบันเหล่านั้น. "การจำแนกนี้" คือ การจำแนกมีเอกพีชีเป็นต้น. บุญกรรมที่เป็นอุปนิสัยแห่งวิวัฏฏะที่สำเร็จแล้วในภพก่อน ชื่อว่าบุพพเหตุในที่นี้. บุญที่ทำแล้วที่เรียกว่า "กตปุญญตา" นั้น เมื่อมรรคแรกสำเร็จแล้ว ย่อมไม่เป็นอุปนิสัยแก่มรรคเบื้องบน เหมือนกรรมที่ให้ผลแล้ว เพราะความเป็นผู้มีกิจอันทำแล้ว ด้วยอัธยาศัยนี้ จึงกล่าวว่า "มรรคเบื้องบน... (ย่อ)... ย่อมถึง". มรรค ๓ ย่อมถึงความเป็นของไม่มีประโยชน์ เพราะกิจที่พึงทำด้วยมรรคเหล่านั้นสำเร็จแล้วด้วยมรรคแรกนั่นเอง. "ในมรรคแรก... (ย่อ)... ย่อมถึง" เพราะความเป็นไปแห่งการทำประโยชน์ของสิ่งที่ยังไม่เกิด. แสดงความไม่สมควรแห่งวาทะ ๓ อย่างแล้ว แสดงว่าวาทะที่ ๔ เท่านั้นสมควรในที่นี้ จึงกล่าวว่า "วิปัสสนา... (ย่อ)... ย่อมสมควร". ด้วยบทว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น ย่อมจำแนกความสมควรนั้น. พึงทราบความเป็นวิปัสสนาที่มีกำลัง เพราะความแก่กล้าแห่งธรรมที่ยังวิมุตติให้สุกงอม เพราะความคมกล้าแห่งอินทรีย์ เพราะความผ่องใสแห่งญาณ. ก็สัตว์ผู้ท่องเที่ยวไปโดยนัยแห่งการผสมผสานนี้ พึงประสงค์ในที่นี้ เพราะกล่าวว่า "ท่องเที่ยวไปในเทวดาและมนุษย์". ผู้ตั้งอยู่ในกามภพในที่นี้ ชื่อว่าผู้ตั้งอยู่ในที่นี้. ปะปนด้วยโอกาส เพราะการเข้าถึงมนุษยโลกและเทวโลก. การเข้าถึงหมู่สัตว์นั้นๆ ของพระอริยสาวก ย่อมเหมือนการชำระล้างสิ่งสกปรกมีกิเลสเป็นต้นอันไม่เป็นประโยชน์ของสัตว์นั้นๆ จึงกล่าวว่า "ชำระล้างเทวโลก ๖ ชั้น". ด้วยบทว่า "ตั้งอยู่ในอกนิฏฐภพ" นี้ พึงทราบว่า การชำระล้างพรหมโลกเบื้องล่างก็กล่าวไว้แล้วนั่นเอง. สทฺธํ ธุรํ กตฺวาติ สทฺธํ ธุรํ เชฏฺฐกํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา. สทฺธาย อนุสฺสติ ปฏิปตฺติ, สทฺธํ วา ปุพฺพภาคิยํ อนุสฺสติ, สทฺธาย วา อนุสรณสีโลติ สทฺธานุสารี. ธมฺมานุสารีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ธมฺโมติ ปเนตฺถ ปญฺญา เวทิตพฺพา. สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. ยทิปิ สพฺพถา อวิมุตฺโต, สทฺธามตฺเตน ปน วิมุตฺโตติ อตฺโถ. สทฺธาย วา อธิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโต. วุตฺตนเยนาติ อุปริมคฺควิปสฺสนาย พลวมนฺทมนฺทตรภาเวน. ทิฏฺฐิยา ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, จตุสจฺจทสฺสนสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิโรธปฺปตฺโตติ อตฺโถ. ทิฏฺฐนฺตํ วา ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, ทสฺสนสงฺขาตสฺส โสตาปตฺติมคฺคญาณสฺส อนนฺตรปฺปวตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. ปฐมผลโต ปฏฺฐาย หิ ยาว อคฺคมคฺคา ทิฏฺฐิปฺปตฺตาติ. อิทนฺติ ยถาวุตฺตโสตาปนฺนานํ สทฺธาวิมุตฺตทิฏฺฐิปฺปตฺตตาวจนํ. อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานนฺติ จตสฺโส รูปาวจรสมาปตฺติโย, จตสฺโส อรูปาวจรสมาปตฺติโยติ อฏฺฐ วิโมกฺขา, เตสํ. การทำศรัทธาให้เป็นธุระ คือ การทำศรัทธาให้เป็นธุระ เป็นประธาน เป็นเบื้องหน้า. การปฏิบัติระลึกถึงด้วยศรัทธา หรือระลึกถึงศรัทธาที่เป็นส่วนเบื้องต้น หรือมีปกติอนุสรณ์ด้วยศรัทธา ชื่อว่า สัทธานุสารี. แม้ในคำว่า ธัมมานุสารี ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในคำว่า ธรรม นี้ พึงทราบว่าคือปัญญา. ผู้เชื่อแล้วหลุดพ้น ชื่อว่า สัทธาวิมุต. แม้ว่ายังไม่หลุดพ้นโดยประการทั้งปวง แต่หลุดพ้นด้วยศรัทธาเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. หรือผู้ที่น้อมใจเชื่อด้วยศรัทธา ชื่อว่า สัทธาวิมุต. ด้วยนัยที่กล่าวแล้ว คือด้วยความเป็นผู้มีกำลังแก่กล้า อ่อน และอ่อนยิ่งแห่งวิปัสสนาในมรรคเบื้องสูง. ผู้บรรลุด้วยทิฏฐิ ชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ คือผู้บรรลุพระนิพพานด้วยทิฏฐิอันนับว่าเป็นการเห็นอริยสัจ ๔ ดังนี้เป็นอรรถ. หรือผู้บรรลุถึงการเห็น ชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ คือกล่าวว่าผู้ที่เกิดขึ้นต่อเนื่องจากโสดาปัตติมรรคญาณอันนับว่าเป็นการเห็น. เพราะว่าตั้งแต่ปฐมผลจนถึงอัคคมรรค ชื่อว่า ทิฏฐิปัตตะ. คำนี้คือคำกล่าวถึงความเป็นสัทธาวิมุตและทิฏฐิปัตตะของพระโสดาบันที่กล่าวมาแล้ว. วิโมกข์ ๘ คือ รูปาวจรสมาบัติ ๔ อรูปาวจรสมาบัติ ๔ รวมเป็นวิโมกข์ ๘, ของวิโมกข์เหล่านั้น. ผุฏฺฐนฺตํ สจฺฉิกโรตีติ กายสกฺขี, ผุฏฺฐานํ อนฺโต ผุฏฺฐนฺโต, ผุฏฺฐานํ อรูปชฺฌานานํ อนนฺตโร กาโลติ อธิปฺปาโย. อจฺจนฺตสํโยเค เจตํ อุปโยควจนํ, ผุฏฺฐานนฺตรกาลเมว สจฺฉิกาตพฺพํ สจฺฉิกโรตีติ วุตฺตํ โหติ, ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริวตฺตนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย วา ภาวนปุํสกนฺติ เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. โย หิ อรูปชฺฌาเนน รูปกายโต, นามกาเยกเทสโต จ วิกฺขมฺภนวิโมกฺเขน วิมุตฺโต, เตน นิโรธสงฺขาโต วิโมกฺโข อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ, น กาเยน สจฺฉิกโต, นิโรธํ ปน อารมฺมณํ กตฺวา เอกจฺเจสุ อาสเวสุ เขปิเตสุ เตน โส สจฺฉิกโต โหติ. ตสฺมา โส สจฺฉิกาตพฺพํ นิโรธํ ยถาอาโลจิตํ นามกาเยน สจฺฉิกโรตีติ ‘‘กายสกฺขี’’ติ วุจฺจติ, น ตุ วิมุตฺโต เอกจฺจานํ เอว อาสวานํ อปริกฺขีณตฺตา. ผู้ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งการถูกต้อง ชื่อว่า กายสักขี คือความหมายว่า เวลาที่ต่อเนื่องจากการถูกต้องอรูปฌานทั้งหลาย. และคำนี้เป็นคำที่ใช้ในความสัมพันธ์ที่ต่อเนื่องกันอย่างยิ่ง คือกล่าวว่าทำให้แจ้งซึ่งสิ่งที่พึงทำให้แจ้งในเวลาที่ต่อเนื่องจากการถูกต้องนั้นเอง หรือพึงเห็นว่าคำนี้เป็นภาวนปุงสกลิงค์ เหมือนในประโยคว่า พระจันทร์และพระอาทิตย์ย่อมโคจรไปไม่สม่ำเสมอ เป็นต้น (อ. อํ. 4.70). ผู้ใดแลหลุดพ้นจากรูปกายและนามกายบางส่วนด้วยวิกขัมภนวิโมกข์อันเกิดจากอรูปฌาน, วิโมกข์อันนับว่านิโรธนั้นย่อมเป็นเหมือนถูกเปิดเผย ถูกประกาศแล้วโดยผู้นั้น, ไม่ใช่ถูกทำให้แจ้งด้วยกาย, แต่เมื่อผู้นั้นทำนิโรธให้เป็นอารมณ์แล้วขจัดอาสวะบางส่วนได้แล้ว นิโรธนั้นย่อมถูกทำให้แจ้งโดยผู้นั้น. เพราะฉะนั้น ผู้นั้นย่อมทำให้แจ้งซึ่งนิโรธที่พึงทำให้แจ้งตามที่ถูกเปิดเผยแล้วด้วยนามกาย จึงชื่อว่า กายสักขี แต่ยังไม่หลุดพ้นเพราะอาสวะบางส่วนยังไม่หมดสิ้น. อเภเทนาติ อนฺตราปรินิพฺพายิอาทิเภเทน วินา. ‘‘อเภเทนา’’ติ จ อิทํ ‘‘สทฺธาวิมุตฺตทิฏฺฐิปฺปตฺตกายสกฺขิโน’’ติ อิธาปิ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ยเถว หิ อนฺตราปรินิพฺพายิอาทิเภทานามสเนเนว เอโก อนาคามี [Pg.148] โหติ, เอวํ ยถาวุตฺตเภทอามสเนเนว สทฺธาวิมุตฺโต, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, กายสกฺขีติ ตโย อนาคามิโน โหนฺติ. อยญฺจ อนาคามิโน ตาทิสมวตฺถาเภทํ คเหตฺวา คณนา กตาติ เวทิตพฺพํ. ‘‘อวิหาทีสู’’ติอาทิ สุวิญฺเญยฺยเมว. โดยไม่แตกต่างกัน คือ โดยไม่มีความแตกต่างกัน เช่น อันตราปรินิพพายีเป็นต้น. และคำว่า โดยไม่แตกต่างกัน นี้ พึงนำมาประกอบในคำว่า สัทธาวิมุต ทิฏฐิปัตตะ กายสักขี ในที่นี้ด้วย. เหมือนอย่างที่พระอนาคามีองค์หนึ่งย่อมเป็นไปโดยการไม่กล่าวถึงความแตกต่างกัน เช่น อันตราปรินิพพายีเป็นต้น ฉันใด, พระอนาคามี ๓ จำพวก คือ สัทธาวิมุต ทิฏฐิปัตตะ กายสักขี ย่อมเป็นไปโดยการกล่าวถึงความแตกต่างกันที่กล่าวมาแล้ว ฉันนั้น. และพึงทราบว่าการนับนี้ทำขึ้นโดยถือเอาความแตกต่างแห่งสภาวะเช่นนั้นของพระอนาคามี. คำว่า ในอวิหาเป็นต้น เป็นต้น พึงทราบได้โดยง่าย. ปญฺญาย เอว วิมุตฺโต, น เจโตวิมุตฺติภูเตน สาติสเยน สมาธินาปีติ ปญฺญาวิมุตฺโต. อุภโตภาควิมุตฺโตติ อุโภหิ ภาเคหิ อุภโตภาคโต วิมุตฺโต. กิเลสานํ วิกฺขมฺภนสมุจฺฉินฺเนหิ รูปกายนามกายโต วิมุตฺโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิกฺขมฺภน…เป… วิมุตฺโต นามา’’ติ อาห. อรูปสมาปตฺติยา รูปกายโต, อคฺคมคฺเคน อรูปกายโต วิมุตฺตํ. ยถาห – ผู้หลุดพ้นด้วยปัญญาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยสมาธิอันยิ่งที่จัดเป็นเจโตวิมุตติ ชื่อว่า ปัญญาวิมุต. อุภโตภาควิมุต คือ ผู้หลุดพ้นจากส่วนทั้งสอง. แสดงความหมายนี้ว่า ผู้หลุดพ้นจากรูปกายและนามกายด้วยการข่มและตัดกิเลส จึงกล่าวว่า ชื่อว่าผู้หลุดพ้นด้วยการข่ม...เป็นต้น...ชื่อว่าผู้หลุดพ้น. หลุดพ้นจากรูปกายด้วยอรูปสมาบัติ และหลุดพ้นจากอรูปกายด้วยอัคคมรรค. ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ ปุคฺคโล เย เต สนฺตา วิโมกฺขา อติกฺกมฺม รูเป อารุปฺปา, เต กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ, อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ปุคฺคโล อุภโตภาควิมุตฺโต’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๒). ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลบางคนในธรรมวินัยนี้ ย่อมเข้าถึงวิโมกข์อันสงบที่ล่วงรูปไปแล้ว คืออรูปวิโมกข์เหล่านั้นด้วยกาย และอาสวะทั้งหลายของเขาก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา ดูกรภิกษุทั้งหลาย บุคคลนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุต (ม. ม. 2.182). ยํ ปน มหานิทานสุตฺเต ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิเก (ที. นิ. ๒.๑๒๙) นิโรธสมาปตฺติอนฺเต อฏฺฐ วิโมกฺเข วตฺวา – ส่วนที่ตรัสวิโมกข์ ๘ มี ผู้มีรูปย่อมเห็นรูป เป็นต้น (ที. ม. 2.129) จนถึงนิโรธสมาบัติ ในมหานิทานสูตรว่า – ‘‘ยโต โข, อานนฺท, ภิกฺขุ อิเม อฏฺฐ วิโมกฺเข อนุโลมมฺปิ สมาปชฺชติ…เป… อยํ วุจฺจตานนฺท, ภิกฺขุ อุภโตภาควิมุตฺโต, อิมาย จ, อานนฺท, อุภโตภาควิมุตฺติยา อญฺญา อุภโตภาควิมุตฺติ อุตฺตริตรา วา ปณีตตรา วา นตฺถี’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๓๐) – ดูกรอานนท์ ภิกษุเมื่อเข้าถึงวิโมกข์ ๘ เหล่านี้โดยอนุโลม...เป็นต้น...ดูกรอานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุต ดูกรอานนท์ อุภโตภาควิมุตติอื่นที่ยิ่งกว่าหรือประณีตกว่าอุภโตภาควิมุตตินี้ไม่มี (ที. ม. 2.130) – วุตฺตํ, ตํ อุภโตภาควิมุตฺตเสฏฺฐวเสน วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺมา อารุปฺปสมาปตฺตีสุ เอกายปิ รูปกาโย วิกฺขมฺภิโต เอว นาม โหติ, ตสฺมา จตุนฺนํ อารุปฺปสมาปตฺตีนํ, นิโรธสมาปตฺติยา จ ลาภีนํ วเสน ปญฺจ อุภโตภาควิมุตฺตา เวทิตพฺพา. เอส นโย กายสกฺขิมฺหิปิ. อฏฺฐวิโมกฺเขกเทเสปิ หิ อฏฺฐวิโมกฺขสมญฺญา ยถา ‘‘โลเก สตฺตา’’ติ. ที่ตรัสไว้นั้น ตรัสโดยความเป็นอุภโตภาควิมุตที่ประเสริฐสุด. ในที่นั้น เพราะว่าแม้ด้วยอรูปสมาบัติอย่างใดอย่างหนึ่ง รูปกายก็ชื่อว่าถูกข่มไว้แล้ว, เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าอุภโตภาควิมุตมี ๕ จำพวก โดยอาศัยผู้ได้อรูปสมาบัติ ๔ และนิโรธสมาบัติ. นัยนี้แม้ในกายสักขีก็เช่นกัน. เพราะว่าแม้ในส่วนหนึ่งของวิโมกข์ ๘ ก็มีชื่อว่าวิโมกข์ ๘ เหมือนอย่างคำว่า สัตว์ทั้งหลายในโลก. เตรสสุ สีเสสุ ปลิโพธสีสาทีนิ, ปวตฺตสีสญฺจ ปริยาทิยิตพฺพานิ, อธิโมกฺขสีสาทีนิ ปริยาทกานิ, โคจรสีสํ ปริยาทกผลํ. ตญฺหิ [Pg.149] วิสยชฺฌตฺตํ ผลํ, วิโมกฺโข ปริยาทกสฺส มคฺคสฺส, ผลสฺส จ อารมฺมณํ. สงฺขารสีสํ สงฺขารวิเวกภูโต นิโรโธติ ปริยาทิยิตพฺพานํ, ปริยาทกผลานญฺจ สห วิสยสํสิทฺธิทสฺสเนน สมสีสิภาวํ ทสฺเสตุํ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๑.๘๗) เตรส สีสานิ วุตฺตานิ. อิธ ปน ‘‘ยสฺส ปุคฺคลสฺส อปุพฺพํ อจริมํ อาสวปริยาทานญฺจ โหติ ชีวิตปริยาทานญฺจา’’ติ (ปุ. ป. ๑๖) ปุคฺคลปญฺญตฺติยํ อาคตตฺตา เตสุ กิเลสปวตฺตสีสานํ เอว วเสน โยชนํ กโรนฺโต ‘‘กิเลสสีส’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปวตฺตสีสมฺปิ มคฺโค ปวตฺติโต วุฏฺฐหนฺโต จุติโต อุทฺธํ อปฺปวตฺติกรเณน ยทิปิ ปริยาทิยติ, ยาว ปน จุติ, ตาว ปวตฺติสมฺภวโต ‘‘ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ จุติจิตฺตํ ปริยาทิยตี’’ติ อาห. ในหัวข้อ ๑๓ หัวข้อ มีหัวข้อเครื่องกังวลเป็นต้น และหัวข้อการเป็นไป เป็นสิ่งที่พึงทำให้สิ้นไป, หัวข้ออธิโมกข์เป็นต้น เป็นธรรมที่ทำให้สิ้นไป, หัวข้อโคจรเป็นผลของธรรมที่ทำให้สิ้นไป. เพราะว่าผลนั้นเป็นภายในแห่งอารมณ์, วิโมกข์เป็นอารมณ์ของมรรคที่ทำให้สิ้นไปและของผล. หัวข้อสังขาร คือนิโรธอันเป็นความสงัดจากสังขาร เพื่อแสดงความเป็นหัวข้อเดียวกันของสิ่งที่พึงทำให้สิ้นไปและผลของธรรมที่ทำให้สิ้นไป พร้อมกับการแสดงความสำเร็จแห่งอารมณ์ จึงตรัสหัวข้อ ๑๓ หัวข้อไว้ในปฏิสัมภิทามรรค (ปฏิ. ม. 1.87). แต่ในที่นี้ เพราะมีมาในปุคคลบัญญัติว่า ‘บุคคลใดมีการสิ้นไปแห่งอาสวะและการสิ้นไปแห่งชีวิตไม่ก่อนไม่หลังกัน’ (ปุ. ป. 16) เมื่อจะประกอบความโดยอำนาจแห่งหัวข้อกิเลสและหัวข้อการเป็นไปเหล่านั้นนั่นแล จึงตรัสคำว่า ‘หัวข้อกิเลส’ เป็นต้น. ในที่นั้น แม้หัวข้อการเป็นไป หากมรรคที่ดำเนินไปและออกจาก (กิเลส) ย่อมทำให้สิ้นไปโดยการทำให้ไม่เป็นไปอีกหลังจากจุติก็ตาม, แต่เพราะการเป็นไปย่อมมีได้จนกว่าจะจุติ จึงตรัสว่า ‘หัวข้อการเป็นไปย่อมทำให้ชีวิตินทรีย์และจุติจิตสิ้นไป’. กิเลสปริยาทาเนน อตฺตโน อนนฺตรํ วิย นิปฺผาเทตพฺพา, ปจฺจเวกฺขณวารา จ กิเลสปริยาทานสฺเสว วาราติ วตฺตพฺพตํ อรหนฺติ. ‘‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๗๘; สํ. นิ. ๓.๑๒, ๑๔) หิ วจนโต ปจฺจเวกฺขณปริสมาปเนน กิเลสปริยาทานํ สมาปิตํ นาม โหติ. ตํ ปน ปริสมาปนํ ยทิ จุติจิตฺเตน โหติ, เตเนว ชีวิตปริสมาปนญฺจ โหตีติ อิมาย วารจุติสมตาย กิเลสปริยาทานชีวิตปริยาทานานํ อปุพฺพาจริมตา โหตีติ อาห ‘‘วารสมตายา’’ติ. ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายโตติ เอตฺถ ปรินิพฺพานจิตฺตเมว ภงฺโคตฺตรณภาเวน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. พึงทำให้สำเร็จเหมือนต่อเนื่องจากการสิ้นไปแห่งกิเลส, และวาระแห่งการพิจารณาก็ควรกล่าวว่าเป็นวาระแห่งการสิ้นไปแห่งกิเลส. เพราะมีคำกล่าวว่า ‘เมื่อหลุดพ้นแล้ว ย่อมมีญาณว่าหลุดพ้นแล้ว’ (ม. ม. 1.78; สํ. ส. 3.12, 14) การสิ้นไปแห่งกิเลสจึงชื่อว่าสำเร็จด้วยการพิจารณาจนจบ. แต่ถ้าการสำเร็จนั้นเกิดขึ้นพร้อมกับจุติจิต, การสำเร็จแห่งชีวิตก็ย่อมเกิดขึ้นพร้อมกันด้วย, ด้วยความเสมอกันแห่งวาระและจุตินี้ ความเป็นผู้ไม่ก่อนไม่หลังกันแห่งการสิ้นไปแห่งกิเลสและการสิ้นไปแห่งชีวิตจึงมีได้ จึงตรัสว่า ‘ด้วยความเสมอกันแห่งวาระ’. ในคำว่า ‘ลงสู่ภวังค์แล้วปรินิพพาน’ นี้ พึงทราบว่าปรินิพพานจิตนั่นเองถูกกล่าวโดยความเป็นสภาวะที่ก้าวล่วงความแตกสลาย. จริตนฺติ จริตา กายวจีมนปฺปวตฺติ. เอตฺถ จ เยน ราคาธิกภาเวน ปุคฺคโล ‘‘ราคจริโต’’ติ ลกฺขียติ, ตยิทํ ลกฺขณํ. เตนาห ‘‘ราคชฺฌาสโย ราคาธิโกติ อตฺโถ’’ติ, เตน อปฺปหีนภาเวน สนฺตาเน ถามคตสฺส ราคสฺส พลภาโว ลกฺขียตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเสว นโย เสเสสุปิ. จริต คือ การเป็นไปแห่งกาย วาจา และใจ ที่ประพฤติแล้ว. และในที่นี้ ลักษณะที่บุคคลถูกหมายรู้ว่า ‘เป็นผู้มีราคจริต’ ด้วยความเป็นผู้มีราคะมากนั้น คือลักษณะนี้. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘มีความหมายว่า มีราคะเป็นอัธยาศัย คือมีราคะมาก’ พึงทราบว่า ด้วยความเป็นราคะที่ยังไม่ถูกละและถึงความมีกำลังในสันดานนั้น ย่อมหมายรู้ถึงความเป็นผู้มีราคะมาก. นัยนี้แม้ในจริตที่เหลือก็เช่นกัน. สีลวนฺเตหีติ อาทิสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา นิทฺเทโส กโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สีลวนฺตาทีหี’’ติ. อาทิสทฺเทน ทายกาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. คำว่า ‘สีลวันเตหิ’ แสดงว่าได้นิเทศไว้โดยทำการลบคำว่า ‘อาทิ’ (เป็นต้น) จึงกล่าวว่า ‘สีลวันตาทีหิ’ (ด้วยผู้มีศีลเป็นต้น) พึงทราบว่าคำว่า ‘อาทิ’ (เป็นต้น) นี้สงเคราะห์เอาทายกเป็นต้นไว้ด้วย. อารมฺมณภูตา [Pg.150] เญยฺยนฺติ อารมฺมณภูตาว เญยฺยํ. คำว่า ‘อารัมมณภูตา เญยยัง’ (สิ่งที่พึงรู้เป็นอารมณ์) หมายถึง สิ่งที่พึงรู้เป็นอารมณ์นั่นเอง. ปุถุชฺชนภูมิอาทีสูติ ปุถุชฺชนเสกฺขาเสกฺขภูมีสุ. ตตฺถ ปุถุชฺชนภูมิวเสน สํวโร, เสกฺขภูมิวเสน ปหานภาวนา, อเสกฺขภูมิวเสน สจฺฉิกิริยา, ปุถุชฺชนภูมิเสกฺขภูมิวเสน วา ยถารหํ สํวรปหานภาวนา. ปุพฺพภาคิยา หิ สํวรปหานภาวนา ปุถุชฺชนสฺส สมฺภวนฺติ, อิตรา เสกฺขสฺส, อเสกฺขภูมิวเสน สจฺฉิกิริยา. นยโต ทสฺสิตนฺติ ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, มยา ‘อิทํ น กปฺปตี’ติ อปฺปฏิกฺขิตฺตํ, ตํ เจ กปฺปิยํ อนุโลเมติ, อกปฺปิยํ ปฏิพาหติ, ตํ โว กปฺปตี’’ติอาทินา (มหาว. ๓๐๕) นยทสฺสนวเสน ปกาสิตํ. สราคาทิสํวตฺตนนฺติ สราคาทิภาวาย สํวตฺตนํ. คำว่า ‘ปุถุชนภูมิอาทีสุ’ หมายถึง ในภูมิแห่งปุถุชน เสกขะ และอเสกขะ. ในบรรดาภูมินั้น การสำรวมเป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งปุถุชน, การละและการเจริญเป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งเสกขะ, การทำให้แจ้งเป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งอเสกขะ, หรือการสำรวม การละ และการเจริญ เป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งปุถุชนและภูมิแห่งเสกขะตามสมควร. เพราะการสำรวม การละ และการเจริญที่เป็นส่วนเบื้องต้น ย่อมมีแก่ปุถุชน, ส่วนอย่างอื่นย่อมมีแก่เสกขะ, การทำให้แจ้งเป็นไปโดยอำนาจภูมิแห่งอเสกขะ. คำว่า ‘นยโต ทัสสิตัง’ (แสดงไว้โดยนัย) คือประกาศไว้โดยการแสดงนัยมีอาทิว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สิ่งใดที่เราไม่ได้ห้ามว่า สิ่งนี้ไม่ควร หากสิ่งนั้นอนุโลมเข้ากับสิ่งที่ควร ขัดขวางสิ่งที่มิควร สิ่งนั้นย่อมควรแก่เธอทั้งหลาย’ (มหาวรรค 305). คำว่า ‘สราคาทิสังวัตตนัง’ หมายถึง เป็นไปเพื่อความเป็นผู้มีราคะเป็นต้น. อญฺญมญฺญํ สํสคฺคโตติ ‘‘สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจา’’ติอาทินา สํกิเลสภาคิยาทีนํ ปทานํ อญฺญมญฺญสํสคฺคโต. อเนกวิโธติ ทฺวาทสวิโธ ยาว ทฺวานวุตาธิกจตุสหสฺสวิโธปิ อเนกปฺปกาโร. โลกิยสตฺตาธิฏฺฐานาทิสํสคฺคโตติ อาทิสทฺเทน โลกิยํ ญาณํ, โลกุตฺตรํ ญาณํ, โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ ญาณํ, โลกิยํ เญยฺยํ, โลกุตฺตรํ เญยฺยํ, โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ เญยฺยํ, โลกิยํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ, โลกุตฺตรํ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจ, โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ ญาณญฺจ เญยฺยญฺจาติอาทิโก สมฺภวนฺโต ปฏฺฐานเภโท สงฺคหิโต. อุภยตฺถาติ สํกิเลสภาคิยาทิเก, โลกิยาทิเก จ. ยถารหนฺติ โย โย สํสคฺควเสน โยชนํ อรหติ, โส โส ธมฺโม. สมฺภวาวิโรเธเนว หิ โยชนา. น หิ ‘‘โลกิยํ นิพฺเพธภาคิย’’นฺติอาทินา โยชนา สมฺภวติ. คำว่า ‘อัญญมัญญัง สังสัคคโต’ (เพราะการเกี่ยวข้องกันและกัน) หมายถึง เพราะการเกี่ยวข้องกันและกันแห่งบททั้งหลายมีสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น มีอาทิว่า ‘ทั้งสังขิเลสภาคิยะและวาสนาภาคิยะ’. คำว่า ‘อเนกวิโธ’ (มีหลายอย่าง) หมายถึง มี ๑๒ อย่าง จนถึง ๔,๐๙๒ อย่าง ก็มีหลายประการ. คำว่า ‘โลกิยสัตตาธิฏฐานาทิสังสัคคโต’ ด้วยคำว่า ‘อาทิ’ นี้ สงเคราะห์เอาความต่างแห่งปัฏฐานที่พึงมี มีอาทิว่า โลกิยญาณ, โลกุตตรญาณ, ทั้งโลกิยญาณและโลกุตตรญาณ, โลกิยเญยยะ, โลกุตตรเญยยะ, ทั้งโลกิยเญยยะและโลกุตตรเญยยะ, ทั้งโลกิยญาณและเญยยะ, ทั้งโลกุตตรญาณและเญยยะ, ทั้งโลกิยะและโลกุตตระ ทั้งญาณและเญยยะ. คำว่า ‘อุภยัตถะ’ (ในทั้งสองอย่าง) หมายถึง ในสังขิเลสภาคิยะเป็นต้น และในโลกิยะเป็นต้น. คำว่า ‘ยถารหัง’ (ตามสมควร) หมายถึง ธรรมใดที่ควรแก่การประกอบโดยอำนาจการเกี่ยวข้องกัน ธรรมนั้นๆ. เพราะการประกอบย่อมมีได้โดยความไม่ขัดแย้งกับความเป็นไปได้เท่านั้น. เพราะการประกอบมีอาทิว่า ‘โลกิยะเป็นนิพเพธภาคิยะ’ ย่อมเป็นไปไม่ได้. ตีสุ ปิฏเกสุ ลพฺภมานสฺสาติ ติสฺโส สงฺคีติโย อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน อุปลพฺภมานสฺส วิชฺชมานสฺส, เอเตน น เกวลํ สงฺคโห เอว ยถาวุตฺตเภทานํ ปฏฺฐานภาคานํ นิทฺธารณาย การณํ, อถ โข ปาฬิยํ ทสฺสนญฺจาติ วิภาเวติ. เตนาห ‘‘ยํ ทิสฺสติ ตาสุ ตาสุ ภูมีสู’’ติ. ‘‘เตเนว หี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส ปาฐานุคมํ ทสฺเสติ. คำว่า ‘ตีสุ ปิฏเกสุ ลัพภมานัสสะ’ (ที่พึงได้ในปิฎกทั้งสาม) หมายถึง ที่มีอยู่ คือที่พึงได้ในพระพุทธพจน์คือพระไตรปิฎกที่ขึ้นสู่สังคายนาทั้งสามครั้ง. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ไม่ใช่เพียงการสงเคราะห์เท่านั้นที่เป็นเหตุในการกำหนดส่วนแห่งปัฏฐานที่มีประเภทตามที่กล่าวมาแล้ว แต่การเห็นในบาลีก็เป็นเหตุด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สิ่งใดที่เห็นในภูมิเหล่านั้นๆ’. ด้วยคำว่า ‘เตเนวะ หิ’ เป็นต้น แสดงการคล้อยตามพระบาลีแห่งเนื้อความที่กล่าวมาแล้ว. สาสนปฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายวาระแห่งปัฏฐานในพระศาสนา จบแล้ว. นิคมนกถาวณฺณนา คำอธิบายนิคมคาถา. สทฺธมฺมาวตรฏฺฐาเนติ [Pg.151] เทสนฺตรโต อาคนฺตฺวา สทฺธมฺมสฺส อวตรโณกาสภูเต สทฺธมฺมสฺสวนธารณปริจยปริปุจฺฉามนสิการพหุลานํ นิวาสฏฺฐานตํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ, อตฺตโน วา สนฺตาเน ปริยตฺติสทฺธมฺมสฺส อนุปฺปเวสนฏฺฐานตาย เอวํ วุตฺตํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมวาติ. คำว่า ‘สัทธัมมาวตารัฏฐาเน’ (ในสถานที่ที่เป็นที่หยั่งลงแห่งพระสัทธรรม) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นที่อยู่อาศัยของบุคคลผู้มากด้วยการฟัง การทรงจำ การคุ้นเคย การสอบถาม และการมนสิการพระสัทธรรม ซึ่งเป็นโอกาสแห่งการหยั่งลงแห่งพระสัทธรรมที่มาจากต่างถิ่น, หรือกล่าวอย่างนี้เพราะเป็นที่แห่งการเข้าถึงพระสัทธรรมคือปริยัติในสันดานของตน. ส่วนที่เหลือพึงทราบได้โดยง่ายนั่นเอง. เนตฺติอฏฺฐกถาย ลีนตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายอรรถที่ลี้ลับในเนตติอรรถกถา จบแล้ว. เนตฺติปฺปกรณ-ฏีกา นิฏฺฐิตา. ฎีกาเนตติปกรณ์ จบแล้ว.
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi