නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

ඛුද්දකනිකායෙ

खुद्दकनिकाय

නෙත්තිප්පකරණ-ටීකා

नेत्तिप्पकरण-टीका

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා

ग्रंथारंभकथावर्णन

සංවණ්ණනාරම්භෙ [Pg.1] (දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; ම. නි. ටී. 1.1 ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; සං. නි. ටී. 1.1.1 ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා) රතනත්තයවන්දනා සංවණ්ණෙතබ්බස්ස ධම්මස්ස පභවනිස්සයවිසුද්ධිපටිවෙදනත්ථං, තං පන ධම්මසංවණ්ණනාසු විඤ්ඤූනං බහුමානුප්පාදනත්ථං, තං සම්මදෙව තෙසං උග්ගහණධාරණාදික්කමලද්ධබ්බාය සම්මාපටිපත්තියා සබ්බහිතසුඛනිප්ඵාදනත්ථං. අථ වා මඞ්ගලභාවතො, සබ්බකිරියාසු පුබ්බකිච්චභාවතො, පණ්ඩිතෙහි සම්මාචරිතභාවතො, ආයතිං පරෙසං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනතො ච සංවණ්ණනායං රතනත්තයපණාමකිරියා. අථ වා රතනත්තයපණාමකරණං පූජනීයපූජාපුඤ්ඤවිසෙසනිබ්බත්තනත්ථං, තං අත්තනො යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තස්ස කම්මස්ස බලානුප්පදානත්ථං, අන්තරා ච තස්ස අසඞ්කොචනත්ථං, තදුභයං අනන්තරායෙන අට්ඨකථාය පරිසමාපනත්ථං. ඉදමෙව ච පයොජනං ආචරියෙන ඉධාධිප්පෙතං. තථා හි වක්ඛති ‘‘වන්දනාජනිතං…පෙ… තස්ස තෙජසා’’ති. වත්ථුත්තයපූජා හි නිරතිසයපුඤ්ඤක්ඛෙත්තසම්බුද්ධියා අපරිමෙය්‍යප්පභාවො පුඤ්ඤාතිසයොති බහුවිධන්තරායෙපි ලොකසන්නිවාසෙ අන්තරායනිබන්ධනසකලසංකිලෙසවිද්ධංසනාය පහොති, භයාදිඋපද්දවඤ්ච නිවාරෙති. යථාහ –

वर्णनाच्या आरंभी (दी. नि. टी. १. ग्रंथारंभकथावर्णन; म. नि. टी. १.१ ग्रंथारंभकथावर्णन; सं. नि. टी. १.१.१ ग्रंथारंभकथावर्णन) त्रिरत्नवंदना ही ज्या धर्माचे वर्णन करायचे आहे, त्याच्या उत्पत्तीचा आधार, विशुद्धता आणि साक्षात्कार दर्शवण्यासाठी आहे, आणि त्या धर्मवर्णनामध्ये विद्वानांच्या मनात आदर निर्माण करण्यासाठी आहे, तसेच त्यांच्याद्वारे त्याचे योग्य प्रकारे ग्रहण, धारण इत्यादी क्रमाने प्राप्त होणाऱ्या सम्यक् प्रतिपत्तीने (योग्य आचरणाने) सर्वांचे हित आणि सुख साध्य करण्यासाठी आहे. किंवा, मंगलकारक असल्यामुळे, सर्व क्रियांमध्ये पूर्वकृत्य (आरंभीचे कर्तव्य) असल्यामुळे, पंडितांनी योग्य प्रकारे आचरणात आणल्यामुळे आणि भविष्यात इतरांनी त्याचे अनुकरण करावे म्हणून वर्णनाच्या आरंभी त्रिरत्नाला नमन करण्याची क्रिया केली जाते. किंवा, त्रिरत्नाला नमन करणे हे पूजनीय व्यक्तींच्या पूजेने मिळणाऱ्या विशेष पुण्याची प्राप्ती करण्यासाठी आहे, आणि ते स्वतःला मिळालेल्या संपत्तीचे कारण असलेल्या कर्माला बळ देण्यासाठी आहे, तसेच त्या कर्मामध्ये कोणताही संकोच (अडथळा) न येण्यासाठी आहे; आणि या दोन्ही गोष्टी अट्ठकथा (टीका) विनाअडथळा पूर्ण करण्यासाठी आहेत. आचार्यांना येथे हेच प्रयोजन अभिप्रेत आहे. म्हणूनच ते पुढे म्हणतील, “वंदनेने उत्पन्न झालेल्या... पे... त्याच्या तेजाने.” कारण त्रिरत्नाची पूजा ही सर्वोत्तम पुण्यक्षेत्राच्या ज्ञानामुळे अपरिमित प्रभाव असणारा अतिशय मोठा पुण्यसंचय आहे, जो अनेक प्रकारच्या अडथळ्यांनी युक्त असलेल्या या जगात अडथळ्यांचे कारण बनणाऱ्या सर्व संक्लेशांचा (मळ, क्लेश) नाश करण्यास समर्थ ठरतो आणि भय इत्यादी उपद्रवांचे निवारण करतो. जसे म्हटले आहे –

‘‘පූජාරහෙ පූජයතො, බුද්ධෙ යදි ව සාවකෙ’’ති. (ධ. ප. 195;

අප. ථෙර 1.10.1) ච,

“पूजेस योग्य असणाऱ्या बुद्धांची किंवा त्यांच्या श्रावकांची पूजा करणाऱ्या...” (धम्मपद १९५; अपदान थेर १.१०.१) आणि,

තථා [Pg.2] –

तसेच –

‘‘යෙ, භික්ඛවෙ, බුද්ධෙ පසන්නා, අග්ගෙ තෙ පසන්නා, අග්ගෙ ඛො පන පසන්නානං අග්ගො විපාකො හොතී’’ති (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) ච,

“भिक्खूहो, जे बुद्धांवर प्रसन्न (श्रद्धावान) आहेत, ते सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर प्रसन्न आहेत; आणि सर्वश्रेष्ठ गोष्टीवर प्रसन्न असणाऱ्यांना सर्वश्रेष्ठच विपाक (फळ) प्राप्त होतो.” (अं. नि. ४.३४; इतिवृत्तक ९०) आणि,

තථා –

तसेच –

‘‘‘බුද්ධො’ති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති;

වරමෙව හි සා පීති, කසිණෙනපි ජම්බුදීපස්ස;

‘‘‘ධම්මො’ති…පෙ… ‘සඞ්ඝො’ති…පෙ… දීපස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.6;

ඉතිවු. අට්ඨ 90;

දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා;

ම. නි. ටී. 1.1;

අ. නි. ටී. 2.4.34) ච,

“‘बुद्ध’ असे कीर्तन करणाऱ्याच्या (गुणगान करणाऱ्याच्या) शरीरात जी प्रीती (आनंद) उत्पन्न होते; ती प्रीती संपूर्ण जंबुद्वीपाच्या राज्यापेक्षाही श्रेष्ठ आहे; ‘धम्म’... पे... ‘संघ’... पे... द्वीपाच्या...” (दी. नि. अट्ठ. १.६; इतिवृ. अट्ठ. ९०; दी. नि. टी. १. ग्रंथारंभकथावर्णन; म. नि. टी. १.१; अं. नि. टी. २.४.३४) आणि,

තථා –

तसेच –

‘‘යස්මිං, මහානාම, සමයෙ අරියසාවකො තථාගතං අනුස්සරති, නෙවස්ස තස්මිං සමයෙ රාගපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොති, න දොස…පෙ… න මොහපරියුට්ඨිතං චිත්තං හොතී’’ති (අ. නි. 6.10; 11.11) ච,

“महानाम, ज्या वेळी आर्यश्रावक तथागतांचे अनुस्मरण करतो, त्या वेळी त्याचे चित्त रागाने वेढलेले नसते, द्वेषाने... पे... मोहाने वेढलेले नसते.” (अं. नि. ६.१०; ११.११) आणि,

තථා –

तसेच –

‘‘අරඤ්ඤෙ රුක්ඛමූලෙ වා…පෙ…;

භයං වා ඡම්භිතත්තං වා, ලොමහංසො න හෙස්සතී’’ති. (සං. නි. 1.249) ච;

“अरण्यात किंवा वृक्षाच्या मुळाशी... पे...; भय, थरकाप किंवा अंगावर काटा (रोमहर्ष) होणार नाही.” (सं. नि. १.२४९) आणि;

තත්ථ යස්ස රතනත්තයස්ස වන්දනං කත්තුකාමො, තස්ස ගුණාතිසයයොගසන්දස්සනත්ථං ‘‘මහාකාරුණික’’න්තිආදිනා ගාථාත්තයමාහ. ගුණාතිසයයොගෙන හි වන්දනාරහභාවො, වන්දනාරහෙ ච කතා වන්දනා යථාධිප්පෙතප්පයොජනං සාධෙතීති. තත්ථ යස්සා සංවණ්ණනං කත්තුකාමො, සා නෙත්ති විසෙසතො යථානුලොමසාසනසන්නිස්සයා, තස්ස ච විචිත්තාකාරප්පවත්තිවිභාවිනී. තථා හි සුත්තන්තදෙසනා න විනයදෙසනා විය කරුණාප්පධානා, නාපි අභිධම්මදෙසනා විය පඤ්ඤාප්පධානා, අථ ඛො කරුණාපඤ්ඤාප්පධානාති තදුභයප්පධානදෙසනාවිසෙසවිභාවනං තාව සම්මාසම්බුද්ධස්ස ථොමනං කාතුං තම්මූලකත්තා සෙසරතනානං ‘‘මහාකාරුණිකං නාථ’’න්තිආදි වුත්තං.

तेथे ज्या त्रिरत्नाची वंदना करण्याची इच्छा आहे, त्याचे गुणाधिक्य दर्शवण्यासाठी “महाकारुणिक” इत्यादी तीन गाथा म्हटल्या आहेत. गुणाधिक्यामुळेच वंदनीयत्व प्राप्त होते, आणि वंदनीय व्यक्तीला केलेली वंदना इच्छित प्रयोजन साध्य करते. तेथे ज्याचे वर्णन करण्याची इच्छा आहे, ते ‘नेत्ति’ विशेषतः अनुलोम शासनाचा (बुद्धांच्या शिकवणुकीचा) आश्रय घेणारे आहे आणि त्याच्या विविध प्रकारच्या प्रवृत्ती स्पष्ट करणारे आहे. कारण सुत्तंत देशना ही विनय देशनेप्रमाणे केवळ करुणाप्रधान नाही, आणि अभिधम्म देशनेप्रमाणे केवळ प्रज्ञाप्रधान नाही, तर ती करुणा आणि प्रज्ञा या दोन्ही गोष्टींनी प्रधान आहे. म्हणून या दोन्ही प्रधान देशनांचे विशेष स्पष्टीकरण करण्यासाठी, प्रथम सम्यक्संबुद्धांची स्तुती करण्यासाठी आणि इतर रत्नांचे मूळ तेच असल्यामुळे “महाकारुणिकं नाथं” (महाकारुणिक नाथ) इत्यादी म्हटले आहे.

තත්ථ කිරතීති (දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා; ම. නි. ටී. 1.1; සං. නි. ටී. 1.1.1; අ. නි. ටී. 1.1.1) කරුණා, පරදුක්ඛං වික්ඛිපති අපනෙතීති අත්ථො. අථ වා කිණාතීති කරුණා, පරදුක්ඛෙ සති කාරුණිකං හිංසති විබාධතීති අත්ථො[Pg.3]. කම්පනං කරොතීති වා කරුණා, පරදුක්ඛෙ සති සාධූනං හදයඛෙදං කරොතීති අත්ථො. කමිති වා සුඛං, තං රුන්ධතීති කරුණා. එසා හි පරදුක්ඛාපනයනකාමතාලක්ඛණා, අත්තසුඛනිරපෙක්ඛතාය කාරුණිකානං සුඛං රුන්ධති විබන්ධතීති අත්ථො. කිරියති දුක්ඛිතෙසු පසාරියතීති වා කරුණා, කරුණාය නියුත්තොති කාරුණිකො යථා ‘‘දොවාරිකො’’ති (අ. නි. 7.67). යථා හි ද්වාරට්ඨානතො අඤ්ඤත්ථ වත්තමානොපි ද්වාරපටිබද්ධජීවිකො පුරිසො ද්වාරානතිවත්තවුත්තිතාය ද්වාරෙ නියුත්තොති ‘‘දොවාරිකො’’ති වුච්චති, එවං භගවා මෙත්තාදිවසෙන කරුණාවිහාරතො අඤ්ඤත්ථ වත්තමානොපි කරුණානතිවත්තවුත්තිතාය කරුණාය නියුත්තොති ‘‘කාරුණිකො’’ති වුච්චති. මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය හි යාව මහාපරිනිබ්බානා ලොකහිතත්ථමෙව ලොකනාථා තිට්ඨන්තීති. මහන්තො කාරුණිකොති මහාකාරුණිකො. සතිපි භගවතො තදඤ්ඤගුණානම්පි වසෙන මහන්තභාවෙ කාරුණිකසද්දසන්නිධානෙන වුත්තත්තා කරුණාවසෙනෙවෙත්ථ මහන්තභාවො වෙදිතබ්බො යථා ‘‘මහාවෙය්‍යාකරණො’’ති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘මහාකාරුණිකො’’ති ඉමිනා පදෙන පුග්ගලාධිට්ඨානෙන සත්ථු මහාකරුණා වුත්තා හොති.

तेथे ‘किरती’ (विखुरणे/दूर करणे) म्हणजे करुणा (दी. नि. टी. १. ग्रंथारंभकथावर्णन; म. नि. टी. १.१; सं. नि. टी. १.१.१; अं. नि. टी. १.१.१), जी दुसऱ्यांचे दुःख दूर करते, असा अर्थ आहे. किंवा ‘किणाती’ (दुःख देणे) म्हणजे करुणा, कारण दुसऱ्यांचे दुःख पाहून ती कारुणिक व्यक्तीला व्याकुळ करते, असा अर्थ आहे. किंवा जी कंपन निर्माण करते ती करुणा, कारण दुसऱ्यांचे दुःख पाहून ती सज्जनांच्या हृदयात खेद निर्माण करते, असा अर्थ आहे. किंवा ‘कम्’ म्हणजे सुख, त्याला जी रोखते ती करुणा. कारण ही करुणा दुसऱ्यांचे दुःख दूर करण्याच्या इच्छेचे लक्षण असलेली असून, स्वतःच्या सुखाची पर्वा न करता कारुणिक व्यक्तींच्या वैयक्तिक सुखाला रोखते (बाधित करते), असा अर्थ आहे. किंवा जी दुःखी लोकांवर पसरवली जाते ती करुणा. करुणेमध्ये नियुक्त असलेला तो ‘कारुणिक’, जसे ‘दोवारिक’ (द्वारपाल) (अं. नि. ७.६७). कारण ज्याप्रमाणे दाराच्या जागेव्यतिरिक्त इतर ठिकाणी राहत असला तरी, दाराशी संबंधित उपजीविका असणारा माणूस दाराचे उल्लंघन न करता काम करत असल्यामुळे दारावर नियुक्त असलेला ‘दोवारिक’ (द्वारपाल) म्हटला जातो; त्याचप्रमाणे भगवान मैत्री इत्यादींच्या प्रभावाने करुणाविहाराव्यतिरिक्त इतर विहारात राहत असले तरी, करुणेचे उल्लंघन न करता वागत असल्यामुळे करुणेमध्ये नियुक्त असलेले ‘कारुणिक’ म्हटले जातात. कारण महाअभिनिहारापासून (महान संकल्पापासून) सुरू करून महापरिनिर्वाणापर्यंत लोककल्याणासाठीच लोकनाथ (भगवान) कार्यरत राहतात. महान कारुणिक तो ‘महाकारुणिक’. भगवंतांचे इतर गुणांमुळेही मोठेपण असले, तरी येथे ‘कारुणिक’ शब्दाच्या सान्निध्यामुळे करुणेच्या संदर्भातच त्यांचे मोठेपण समजले पाहिजे, जसे ‘महावेय्याकरण’ (महान व्याकरणकार). आणि अशा प्रकारे ‘महाकारुणिक’ या पदाने पुद्गलाधिष्ठानाने (व्यक्तीच्या माध्यमातून) शास्त्यांची (बुद्धांची) महाकरुणा सांगितली आहे.

අපරො නයො – අත්ථසාධනතො කරුණං කරුණායනං කරුණාසම්පවත්තනං අරහතීති කාරුණිකො. භගවතො හි සබ්බඤ්ඤුතාය අනවසෙසතො සත්තානං හිතං, හිතුපායඤ්ච ජානතො, තත්ථ ච අකිලාසුනො හිතෙසිතා සත්ථිකා, න තථා අඤ්ඤෙසන්ති. අථ වා කරුණා කරුණායනං සීලං පකති සභාවො එතස්සාති කාරුණිකො. භගවා හි පථවීඵස්සාදයො විය කක්ඛළඵුසනාදිසභාවා කරුණාසභාවො සභාවභූතකරුණොති අත්ථො. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. අථ වා මහාවිසයතාය, මහානුභාවතාය, මහප්ඵලතාය ච මහතී කරුණාති මහාකරුණා. භගවතො හි කරුණා නිරවසෙසෙසු සත්තෙසු පවත්තති, පවත්තමානා ච අනඤ්ඤසාධාරණා පවත්තති, දිට්ඨධම්මිකාදිභෙදඤ්ච මහන්තමෙව සත්තානං හිතසුඛං එකන්තතො නිප්ඵාදෙති, මහාකරුණාය නියුත්තොති මහාකාරුණිකො, තං මහාකාරුණිකං. සෙසං සබ්බං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සුමාගධාදිපදානං විය චෙත්ථ සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

दुसरा प्रकार – अर्थसाधनामुळे (कल्याणाच्या साधनेमुळे) करुणा, कारुण्य आणि करुणेचे प्रवर्तन करण्यास जे योग्य आहेत, ते 'कारुणिक' होत. कारण, भगवंतांच्या सर्वज्ञतेमुळे त्यांना प्राण्यांचे हित आणि हिताचा उपाय पूर्णपणे ज्ञात आहे, आणि त्याविषयी आळस न करता त्यांचे हित इच्छिणे हे सार्थ आहे, इतरांचे तसे नाही. अथवा, करुणा किंवा कारुण्य हा ज्यांचा स्वभाव, प्रकृती किंवा शील आहे, ते 'कारुणिक' होत. कारण, ज्याप्रमाणे पृथ्वीचा स्पर्श हा कठीण स्पर्शादी स्वभावाचा असतो, त्याचप्रमाणे भगवंत हे करुणास्वभावी आहेत, म्हणजेच ते स्वभावतःच करुणामय आहेत, असा अर्थ आहे. उर्वरित भाग पूर्वीप्रमाणेच समजावा. अथवा, महाविषयत्वामुळे (विस्तृत क्षेत्रामुळे), महानुभावत्वामुळे (महान प्रभावामुळे) आणि महाफलत्वामुळे जी महान करुणा आहे, ती 'महाकरुणा' होय. कारण, भगवंतांची करुणा सर्व प्राण्यांवर निरपवादपणे प्रवर्तित होते, आणि प्रवर्तित होताना ती असाधारण (अनन्यसाधारण) असते, तसेच ती प्राण्यांचे ऐहिक (दृष्टधार्मिक) इत्यादी भेदांनी युक्त असे मोठे हित व सुख निश्चितपणे निष्पन्न करते. अशा महाकरुणेने युक्त असल्यामुळे ते 'महाकारुणिक' होत, त्या महाकारुणिकाला (मी वंदन करतो). उर्वरित सर्व पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. आणि येथे 'सुमागधा' इत्यादी पदांप्रमाणे शब्दसिद्धी जाणावी.

නාථතීති [Pg.4] නාථො, වෙනෙය්‍යානං හිතසුඛං ආසීසති පත්ථෙතීති අත්ථො, මෙත්තායනවසෙන චෙත්ථ හිතසුඛාසීසනං වෙදිතබ්බං, න කරුණායනවසෙන පඨමපදෙන වුත්තත්තා. අථ වා නාථති වෙනෙය්‍යගතං කිලෙසබ්‍යසනං උපතාපෙතීති නාථො, නාථතීති වා නාථො, යාචතීති අත්ථො. භගවා හි ‘‘සාධු, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කාලෙන කාලං අත්තසම්පත්තිං පච්චවෙක්ඛිතා’’තිආදිනා (අ. නි. 8.7, 8) සත්තානං තං තං හිතප්පටිපත්තිං යාචිත්වාපි මහාකරුණාය සමුස්සාහිතො තෙ තත්ථ නියොජෙති. පරමෙන වා චිත්තිස්සරියෙන සමන්නාගතො, සබ්බසත්තෙ වා සීලාදිගුණෙහි ඊසති අභිභවතීති පරමිස්සරො භගවා ‘‘නාථො’’ති වුච්චති, තං නාථං.

जो कल्याण इच्छितो तो 'नाथ' होय, म्हणजेच विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांच्या हित आणि सुखाची आकांक्षा करतो, प्रार्थना करतो असा अर्थ आहे. येथे हित आणि सुखाची आकांक्षा करणे हे मैत्रीभावाच्या (मेत्ता) दृष्टीने जाणावे, करुणेच्या दृष्टीने नाही, कारण पहिल्या पदात (कारुणिक या पदात) करुणेचा उल्लेख आधीच झाला आहे. अथवा, जो विनेय लोकांच्या क्लेशरूपी संकटाचे निवारण करतो, तो 'नाथ' होय. किंवा 'नाथति' म्हणजे 'नाथ' होय, ज्याचा अर्थ 'याचना करतो' असा आहे. कारण, भगवंत 'हे भिक्खूहो, भिक्खूने वेळोवेळी स्वतःच्या गुणांचे (आत्मसंपत्तीचे) प्रत्यवेक्षण करणे चांगले आहे' इत्यादी उपदेशांद्वारे प्राण्यांना त्या त्या हितकारक आचरणाची याचना करूनही, महाकरुणेने प्रेरित होऊन त्यांना त्यामध्ये नियोजित करतात. अथवा, जे परम चित्त-ऐश्वर्याने (चित्ताच्या प्रभुत्वाने) युक्त आहेत, किंवा जे शील इत्यादी गुणांनी सर्व प्राण्यांवर शासन करतात (त्यांना प्रभावित करतात), अशा परमेश्वर (परम प्रभू) असलेल्या भगवंतांना 'नाथ' म्हटले जाते, त्या नाथाला (मी वंदन करतो).

ඤාතබ්බන්ති ඤෙය්‍යං, අතීතාදිභෙදභින්නං සබ්බං සඞ්ඛතං, අසඞ්ඛතඤ්ච. සඞ්ගරණට්ඨෙන සාගරො, පතිතපතිතානං අත්තනො පුථුලගම්භීරභාවෙහි සංසීදනං නිම්මුජ්ජනං කරොතීති අත්ථො. සං-සද්දස්ස චෙත්ථ ‘‘සාභාවො, සාරාගො’’තිආදීසු (ධ. ස. 389, 391) විය නිරුත්තිනයෙන දට්ඨබ්බො. සඞ්ගරණට්ඨෙනාති වා සඞ්ගරකරණට්ඨෙන, ඨිතධම්මතාය ‘‘අයං මෙ මරියාදා, ඉමං වෙලං නාතික්කමාමී’’ති ලොකෙන සඞ්ගරං සඞ්කෙතං කරොන්තො විය හොතීති අත්ථො. සඞ්ගරණං වා සමන්තතො ගලනං සන්දනං උදකෙන කරොතීති සාගරො. කප්පවුට්ඨානකාලෙ හි මහාසමුද්දො ඉතො චිතො ච පග්ඝරිත්වා සකලං ලොකධාතුං එකොඝං කරොතීති. ලොකියා පන වදන්ති ‘‘සාගරස්ස රඤ්ඤො පුත්තෙහි සාගරෙහි නිබ්බත්තිතො ඛතොති සාගරො, පුරත්ථිමො සමුද්දප්පදෙසො, තංසම්බන්ධතාය රුළ්හිවසෙන සබ්බොපි සමුද්දො තථා වොහරීයතී’’ති. සාගරසදිසත්තා සාගරො, ඤෙය්‍යමෙව සාගරොති ඤෙය්‍යසාගරො. සදිසතා චෙත්ථ පුථුලදුත්තරගම්භීරානාදිකාලිකතාහි වෙදිතබ්බා, නිහීනං චෙතමොපම්මං. තථා හි ඤෙය්‍යස්සෙව සාතිසයා පුථුලතා අපරිමාණලොකධාතුබ්‍යාපනතො, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්සෙව තරණීයතාය දුත්තරතා, ගම්භීරතා, ආදිකොටිරහිතා ච පවත්ති, න ඉතරස්ස පරිච්ඡින්නදෙසත්තා බාහිරකවීතරාගෙහිපි ඉත්තරෙන ඛණෙන අතික්කමිතබ්බත්තා, පරිමිතගම්භීරත්තා, පරිමිතකාලත්තා ච. ඤෙය්‍යසාගරස්ස පාරං පරියන්තං ගතොති ඤෙය්‍යසාගරපාරගූ, තං ඤෙය්‍යසාගරපාරගුං.

जे जाणण्यायोग्य आहे ते 'ज्ञेय' (ञेय्य) होय, जे भूतकाळ इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेले सर्व संखत (संस्कृत) आणि असंखत (असंस्कृत) आहे. 'संगरण' (एकत्र करणे किंवा गिळंकृत करणे) या अर्थाने 'सागर' होय, जो आपल्या विशाल व गंभीर स्वरूपामुळे त्यात पडणाऱ्यांना बुडवून टाकतो (निमज्जन करतो), असा अर्थ आहे. येथे 'सं' या शब्दाचा अर्थ 'साभावो' (स्वभाव), 'सारागो' (सराग) इत्यादींप्रमाणे निरुक्तीच्या नियमाने पाहावा. अथवा, 'संगरण' म्हणजे प्रतिज्ञा (करार) करणे या अर्थाने, स्थिर स्वभावामुळे 'ही माझी मर्यादा आहे, मी या मर्यादेचे उल्लंघन करणार नाही' असा जगाशी जणू काही संकेत (करार) करत असल्यासारखा तो असतो, असा अर्थ आहे. किंवा पाण्याने चहूबाजूने पाझरणे किंवा वाहणे (संगरण) करतो म्हणून तो 'सागर' होय. कारण, कल्पविनाश (कल्पवुत्थान) काळात महासमुद्र इकडेतिकडे पसरून संपूर्ण लोकधातूचा एकच महापूर करतो. परंतु लौकिक लोक म्हणतात की, 'सागर राजाच्या पुत्रांनी (सगरांनी) खणून निर्माण केला म्हणून तो सागर होय, जो पूर्वेकडील समुद्राचा प्रदेश आहे; त्याच्या संबंधामुळे रूढीने संपूर्ण समुद्रालाच तसे म्हटले जाते.' सागरासारखा असल्यामुळे तो सागर होय, आणि ज्ञेय (जाणण्यायोग्य विषय) हाच सागर असल्यामुळे तो 'ज्ञेयसागर' (ञेय्यसागर) होय. येथील सादृश्यता ही विशालता, दुस्तरता (पार करण्यास कठीण असणे), गंभीरपणा आणि अनादिकालीनता यांमुळे जाणावी; परंतु ही उपमा (सागराची) ज्ञेयाच्या तुलनेत अपुरीच (हीन) आहे. कारण, अपरिमित लोकधातूमध्ये व्यापून राहिल्यामुळे ज्ञेयाचीच विशालता अत्यंत श्रेष्ठ आहे, आणि सर्वज्ञता-ज्ञानानेच तो पार केला जाऊ शकत असल्यामुळे तो दुस्तर, गंभीर आणि आदि-कोटीरहित (सुरुवात नसलेला) असा आहे; इतर (भौतिक) सागर तसा नाही, कारण तो मर्यादित क्षेत्राचा असल्यामुळे बाह्य वीतरागी (ऋषीं) द्वारेही क्षणभरात पार केला जाऊ शकतो, आणि तो मर्यादित खोलीचा व मर्यादित काळाचा असतो. अशा ज्ञेयसागराच्या पार म्हणजे मर्यादेपर्यंत जे गेले आहेत, ते 'ज्ञेयसागरपारगू' (ञेय्यसागरपारगू) होत, त्या ज्ञेयसागरपारगूला (मी वंदन करतो).

ගමනඤ්චෙත්ථ [Pg.5] ඤාණගමනමෙව, න ඉතරං ඤෙය්‍යග්ගහණතො, තං පන ඤාණං දුවිධං සම්මසනපටිවෙධභෙදතො, තථා හෙතුඵලභෙදතො. තත්ථ ‘‘කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො’’තිආදිනා (දී. නි. 2.57; සං. නි. 2.4, 10; පෙටකො. 23) කරුණායනවසෙනෙව අභිනිවිසිත්වා අනෙකාකාරවොකාරෙ සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තං භගවතො සම්මසනඤාණං ඡත්තිංසකොටිසතසහස්සමුඛෙන ඤෙය්‍යසාගරං අජ්ඣොගාහෙත්වා තස්ස පාරං පරියන්තං අගමාසි, යං ‘‘මහාවජිරඤාණ’’න්ති වුච්චති. පටිවෙධඤාණං පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානං ආසවක්ඛයඤාණං, ආසවක්ඛයඤාණපදට්ඨානඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, යං ‘‘මහාබොධී’’ති වුච්චති. පාරගමනඤ්ච තස්ස කිච්චසිද්ධියා, සමත්ථතාය ච වෙදිතබ්බං. තථා යථාවුත්තං සම්මසනඤාණං හෙතු, ඉතරං ඵලං. සහ සම්මසනඤාණෙන වා ආසවක්ඛයඤාණං හෙතු, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඵලං තදානිසංසභාවතොති වෙදිතබ්බං.

आणि येथे 'गमन' म्हणजे ज्ञान-गमनच (ज्ञानाने जाणे) होय, ज्ञेयाचे ग्रहण केल्यामुळे दुसरे काही नाही. ते ज्ञान संमर्शन (समसन) आणि प्रतिवेध (पाटीवेध) या भेदाने, तसेच हेतू आणि फल या भेदाने दोन प्रकारचे आहे. त्यामध्ये, 'हा लोक खरोखरच संकटात सापडला आहे' इत्यादी सूत्रांनुसार करुणेच्या भावनेनेच प्रवृत्त होऊन, अनेक प्रकारच्या विकारांनी युक्त असलेल्या संस्कारांचे संमर्शन करणाऱ्या भगवंतांचे 'संमर्शन-ज्ञान' (समसनञाण) छत्तीस कोटी शंभर हजार (३६,००,००,००,०००) मुखांनी ज्ञेयसागरात प्रवेश करून त्याच्या पार म्हणजे मर्यादेपर्यंत गेले, ज्याला 'महावज्रज्ञान' (महावजिरञाण) असे म्हटले जाते. आणि प्रतिवेध-ज्ञान म्हणजे सर्वज्ञता-ज्ञानाचे पदस्थान (कारण) असलेले 'आसवक्षय-ज्ञान' (आसवांचा क्षय करणारे ज्ञान) होय, आणि आसवक्षय-ज्ञानाचे पदस्थान असलेले 'सर्वज्ञता-ज्ञान' होय, ज्याला 'महाबोधी' असे म्हटले जाते. आणि त्याचे पार जाणे हे कार्यसिद्धीने आणि सामर्थ्याने जाणावे. तसेच, वर सांगितल्याप्रमाणे संमर्शन-ज्ञान हा हेतू आहे आणि दुसरे (प्रतिवेध-ज्ञान) हे त्याचे फल आहे. अथवा, संमर्शन-ज्ञानासह आसवक्षय-ज्ञान हा हेतू आहे आणि सर्वज्ञता-ज्ञान हे त्याचे फल आहे, कारण ते त्याच्या आनृशंसाच्या (फायद्याच्या) स्वभावाचे आहे, असे जाणावे.

වන්දෙති නමාමි, අභිත්ථවාමි වා. සණ්හට්ඨෙන නිපුණා, අනුපචිතඤාණසම්භාරානං අගාධට්ඨෙන ගම්භීරා, එකත්තාදිභෙදතො නන්දියාවට්ටාදිවිභාගතො ච විචිත්‍රා විසිට්ඨා නානාවිධා නයා එතිස්සාති නිපුණගම්භීරවිචිත්‍රනයා, නිපුණගම්භීරවිචිත්‍රනයා දෙසනා අස්සාති නිපුණගම්භීරවිචිත්‍රනයදෙසනො, තං නිපුණ…පෙ… දෙසනං. නයතීති වා නයො, පාළිගති, සා ච වුත්තනයෙන අත්ථතො නිපුණා, අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච ගම්භීරා, සඞ්ඛෙපවිත්ථාරානුලොමාදිප්පවත්තියා නානාවිධතාය විචිත්‍රා. තථා හි පඤ්ඤත්තිඅනුපඤ්ඤත්තිආදිවසෙන, සංකිලෙසභාගියාදිලොකියාදිතදුභයවොමිස්සතාදිවසෙන, කුසලාදිඛන්ධාදිසඞ්ගහාදිසමයවිමුත්තාදිඨපනාදිකුසලමූලාදිතිකපට්ඨානාදිවසෙන ච අනෙකවිධා පාළිගතීති.

'वंदे' म्हणजे मी नमस्कार करतो किंवा मी स्तुती करतो. सूक्ष्म अर्थाने जी 'निपुण' (कुशल) आहे, ज्यांनी ज्ञानसंभाराचा संचय केला नाही त्यांच्यासाठी अगाध अर्थाने जी 'गंभीर' आहे, आणि एकत्व इत्यादी भेदांमुळे तसेच नंद्यावर्त इत्यादी विभागांमुळे जी 'विचित्र' (विविध प्रकारची), विशिष्ट आणि नानाविध नयांनी (पद्धतींनी) युक्त आहे, ती 'निपुण-गंभीर-विचित्र-नया' होय. अशी निपुण, गंभीर आणि विचित्र नयांनी युक्त जिची देशना (उपदेश) आहे, ती 'निपुण-गंभीर-विचित्र-नय-देशना' होय, त्या निपुण... पे... देशनेला (मी वंदन करतो). अथवा, जो नेतो (मार्गदर्शन करतो) तो 'नय' होय, म्हणजेच पाळीची गती (पाळी-परंपरा); आणि ती सांगितलेल्या पद्धतीने अर्थाच्या दृष्टीने निपुण आहे, अर्थ व व्यंजनाच्या (शब्दांच्या) दृष्टीने गंभीर आहे, आणि संक्षेप, विस्तार, अनुलोम इत्यादी प्रवृत्तींच्या नानाविधतेमुळे विचित्र (विविध) आहे. कारण, प्रज्ञप्ती (पण्णत्ती) व अनुप्रज्ञप्ती इत्यादींच्या द्वारे, संक्लेशभागीय (संकिलेसभागिय) व लौकिक इत्यादी आणि त्या दोन्हीच्या मिश्रतेच्या द्वारे, तसेच कुशल इत्यादी स्कंधांचा संग्रह इत्यादी, समयविमुक्त इत्यादींची स्थापना इत्यादी, आणि कुशलमूल इत्यादी त्रिक-प्रस्थान (तिकपट्ठान) इत्यादींच्या द्वारे पाळीची गती अनेक प्रकारची आहे.

තත්ථ (දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා) ද්වීහාකාරෙහි භගවතො ථොමනා වෙදිතබ්බා අත්තහිතසම්පත්තිතො, පරහිතප්පටිපත්තිතො ච. තෙසු අත්තහිතසම්පත්ති අනාවරණඤාණාධිගමතො, සවාසනානං සබ්බෙසං කිලෙසානං අච්චන්තප්පහානතො ච වෙදිතබ්බා, පරහිතප්පටිපත්ති ලාභසක්කාරාදිනිරපෙක්ඛචිත්තස්ස සබ්බදුක්ඛනිය්‍යානිකධම්මදෙසනතො, පටිවිරුද්ධෙසුපි නිච්චං හිතජ්ඣාසයඤාණපරිපාකකාලාගමනතො ච වෙදිතබ්බා. සා පනෙත්ථ පයොගතො, ආසයතො ච දුවිධා, පරහිතප්පටිපත්ති, යථාවුත්තභෙදා දුවිධා ච අත්තහිතසම්පත්ති පකාසිතා හොති. කථං? ‘‘මහාකාරුණික’’න්ති ඉමිනා ආසයතො[Pg.6], ‘‘නිපුණ…පෙ… දෙසන’’න්ති ඉමිනා පයොගතො, ‘‘නාථ’’න්ති ඉමිනා පන උභයථාපි භගවතො පරහිතප්පටිපත්ති පකාසිතා කරුණාකිච්චදීපනතො, ‘‘ඤෙය්‍යසාගරපාරගු’’න්ති ඉමිනා සාතිසයං අත්තහිතසම්පත්ති පරමුක්කංසගතඤාණකිච්චදීපනතො.

त्यामध्ये (दीघनिकाय-टीका, ग्रंथारंभकथा-वर्णन) भगवंतांची स्तुती दोन प्रकारे समजली पाहिजे: आत्महित-संपत्तीमुळे आणि परहित-प्रतिपत्तीमुळे. त्यापैकी, आत्महित-संपत्ती ही अनावरण-ज्ञानाच्या (अनावृत ज्ञानाच्या) प्राप्तीमुळे आणि वासनांसह सर्व क्लेशांच्या अत्यंत प्रहाणामुळे (पूर्ण नाशामुळे) समजली पाहिजे. परहित-प्रतिपत्ती ही लाभ, सत्कार इत्यादींविषयी निरपेक्ष चित्त ठेवून, सर्व दुःखांतून मुक्त करणाऱ्या धम्माचा उपदेश केल्यामुळे आणि विरोधकांवरही नेहमी हितकारक आशय ठेवून, त्यांच्या ज्ञानपरिपाकाची (ज्ञानाच्या परिपक्वतेची) वेळ येण्याची वाट पाहिल्यामुळे समजली पाहिजे. ती परहित-प्रतिपत्ती येथे प्रयोगावरून (कृतीवरून) आणि आशयावरून (हेतूवरून) दोन प्रकारची आहे, आणि वर सांगितलेल्या भेदांनुसार दोन प्रकारची आत्महित-संपत्ती देखील प्रकाशित होते. कसे? "महाकारुणिक" या शब्दाने आशयावरून, "निपुण...पे... देसनं" (निपुण... उपदेश) या शब्दाने प्रयोगावरून, आणि "नाथ" या शब्दाने तर दोन्ही प्रकारे भगवंतांची परहित-प्रतिपत्ती प्रकाशित होते, कारण तो करुणेच्या कार्याला दर्शवितो. "ज्ञेयसागरपारगू" या शब्दाने भगवंतांची अतिशय श्रेष्ठ अशी आत्महित-संपत्ती, त्यांच्या परम उत्कर्षाला पोहोचलेल्या ज्ञानकार्याला दर्शवून प्रकाशित केली आहे।

අථ වා තීහාකාරෙහි භගවතො ථොමනා වෙදිතබ්බා හෙතුතො, ඵලතො, උපකාරතො ච. තත්ථ හෙතු මහාකරුණා, සා පන පඨමපදෙන සරූපෙනෙව දස්සිතා. ඵලං චතුබ්බිධං ඤාණසම්පදා පහානසම්පදා ආනුභාවසම්පදා රූපකායසම්පදා චාති. තාසු පධානභූතා ඤාණපහානසම්පදා ‘‘ඤෙය්‍යසාගරපාරගු’’න්ති ඉමිනා පදෙන පකාසිතා. පධානෙ හි දස්සිතෙ අවිනාභාවතො ඉතරම්පි ද්වයං දස්සිතමෙව හොති. න හි බුද්ධානං ආනුභාවරූපකායසම්පත්තීහි විනා කදාචිපි ධම්මකායසිරී වත්තතීති. උපකාරො අනන්තරං අබාහිරං කත්වා තිවිධයානමුඛෙන විමුත්තිධම්මදෙසනා, සා ‘‘නාථං, නිපුණ…පෙ… දෙසන’’න්ති පදද්වයෙන පකාසිතාති වෙදිතබ්බං.

अथवा, भगवंतांची स्तुती तीन प्रकारे समजली पाहिजे: हेतूमुळे, फलामुळे आणि उपकारामुळे. त्यामध्ये हेतू म्हणजे 'महाकरुणा' होय, आणि ती पहिल्या पदाने स्वतःच्या स्वरूपातच दर्शविली आहे. फल चार प्रकारचे आहे: ज्ञानसंपदा, प्रहाणसंपदा, अनुभावसंपदा आणि रूपकायसंपदा. त्यापैकी, प्रधान असलेली ज्ञान-प्रहाणसंपदा "ज्ञेयसागरपारगू" या पदाने प्रकाशित केली आहे. कारण प्रधान दर्शविले असता, अविनाभाव संबंधामुळे इतर दोन्ही (अनुभावसंपदा आणि रूपकायसंपदा) देखील दर्शविलेच जातात. कारण बुद्धांची धम्मकाय-श्री कधीही अनुभावसंपदा आणि रूपकायसंपदा यांच्याशिवाय असू शकत नाही. उपकार म्हणजे कोणताही भेद न करता (अनंतर आणि अबाहीर करून) त्रिविध यानांच्या माध्यमातून विमुक्तीच्या धम्माचा उपदेश करणे होय; आणि तो "नाथं, निपुण...पे... देसनं" या दोन पदांद्वारे प्रकाशित केला आहे, असे समजले पाहिजे।

තත්ථ (දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා) ‘‘මහාකාරුණික’’න්ති එතෙන සම්මාසම්බොධියා මූලං දස්සෙති. මහාකරුණාසඤ්චොදිතමානසො හි භගවා සංසාරපඞ්කතො සත්තානං සමුද්ධරණත්ථං කතාභිනීහාරො අනුපුබ්බෙන පාරමියො පූරෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අධිගතොති කරුණා සම්මාසම්බොධියා මූලං. ‘‘ඤෙය්‍යසාගරපාරගු’’න්ති එතෙන පුබ්බභාගප්පටිපත්තියා සද්ධිං සම්මාසම්බොධිං දස්සෙති. අනාවරණඤාණපදට්ඨානඤ්හි මග්ගඤාණං, මග්ගඤාණපදට්ඨානඤ්ච අනාවරණඤාණං ‘‘සම්මාසම්බොධී’’ති වුච්චති. වුත්තප්පභෙදං පන සම්මසනඤාණං සහ පඤ්ඤාපාරමියා තස්සා පුබ්බභාගපටිපදා. තස්සා හි ආනුභාවෙන ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛල්ලිකත්තකිලමථානුයොගසස්සතුච්ඡෙදාදිඅන්තද්වයවිරහිතා උක්කංසපාරමිප්පත්තා මජ්ඣිමා පටිපදා භාවනාපාරිපූරිං ගතා. ‘‘නාථ’’න්ති ඉමිනා සම්මාසම්බොධියා ඵලං දස්සෙති ලොකත්තයනායකභාවදීපනතො. තථා හි සබ්බානත්ථපරිහාරපුබ්බඞ්ගමාය නිරවසෙසහිතසුඛවිධානතප්පරාය නිරතිසයාය පයොගසම්පත්තියා, සදෙවමනුස්සාය පජාය අච්චන්තුපකාරිතාය අපරිමිතනිරුපමභාවගුණවිසෙසසමඞ්ගිතාය ච සබ්බසත්තුත්තමො භගවා අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං සත්තානං අනුත්තරගාරවට්ඨානභූතතාය ච ‘‘නාථො’’ති වුච්චතීති. ‘‘නිපුණ…පෙ… දෙසන’’න්ති ඉමිනා සම්මාසම්බොධියා පයොජනං [Pg.7] දස්සෙති. සංසාරමහොඝතො සත්තසන්තාරණත්ථඤ්හි භගවතා සම්මාසම්බොධි අභිපත්ථිතා, තඤ්ච සත්තසන්තාරණං යථාවුත්තදෙසනාසම්පත්තියා සමිජ්ඣති තදවිනාභාවතො. ඉමිනා භගවතො සාතිසයා පරහිතප්පටිපත්ති දස්සිතා, ඉතරෙහි අත්තහිතසම්පත්තීති තදුභයෙන අත්තහිතාය පටිපන්නාදීසු චතූසු පුග්ගලෙසු භගවතො චතුත්ථපුග්ගලභාවං දීපෙති, තෙන ච අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවං, උත්තමවන්දනීයභාවං, අත්තනො ච වන්දනකිරියාය ඛෙත්තඞ්ගතභාවං දීපෙති.

त्यामध्ये (दीघनिकाय-टीका, ग्रंथारंभकथा-वर्णन) "महाकारुणिक" या शब्दाने सम्यक्संबोधीचे मूळ दर्शविले आहे. कारण महाकरुणेने प्रेरित चित्त असलेल्या भगवंतांनी संसाराच्या चिखलातून प्राण्यांचा उद्धार करण्यासाठी महासंकल्प (अभिनिहार) करून, अनुक्रमाने पारमिता पूर्ण केल्या आणि अनुत्तर सम्यक्संबोधी प्राप्त केली; म्हणून करुणा हे सम्यक्संबोधीचे मूळ आहे. "ज्ञेयसागरपारगू" या शब्दाने पूर्वभागाच्या प्रतिपदेसह (पूर्व तयारीच्या आचरणासह) सम्यक्संबोधी दर्शविली आहे. कारण अनावरण-ज्ञानाचे (अनावृत ज्ञानाचे) निकटचे कारण मार्गज्ञान आहे, आणि मार्गज्ञानाचे निकटचे कारण असलेले अनावरण-ज्ञान "सम्यक्संबोधी" म्हटले जाते. आणि वर सांगितलेल्या प्रकारांचे संमसन-ज्ञान (चिंतन-ज्ञान) प्रज्ञापारमितेसह तिची पूर्वभागाची प्रतिपदा आहे. कारण तिच्याच प्रभावाने लीनता (आळस), उद्धच्च (चंचलता), प्रतिष्ठा (आसक्ती), आयूहन (कर्मसंचय), तसेच कामसुखल्लिकानुयोग आणि अत्तकिलमथानुयोग (कामोपभोग आणि आत्मक्लेश) आणि शाश्वतवाद-उच्छेदवाद इत्यादी दोन्ही टोकांपासून विरहित असलेली, उत्कृष्ट पारमितेला प्राप्त झालेली 'मज्झिमा पटिपदा' (मध्यम मार्ग) भावना-परिपूरतेला प्राप्त झाली. "नाथ" या शब्दाने सम्यक्संबोधीचे फल दर्शविले आहे, कारण तो तिन्ही लोकांचे नायकत्व दर्शवितो. कारण सर्व अनर्थांचे निवारण करण्यात अग्रेसर असलेल्या, संपूर्ण हित आणि सुखाच्या विधानात तत्पर असलेल्या, निरतिशय प्रयोगसंपदेने युक्त, देव आणि मनुष्यांसह सर्व प्रजेसाठी अत्यंत उपकारक, अपरिमित व निरुपम अशा सद्गुणांच्या विशेषांनी संपन्न आणि सर्व प्राण्यांमध्ये उत्तम असलेले भगवान, अपरिमित लोकधातूंमध्ये अपरिमित प्राण्यांच्या अनुत्तर आदर-स्थानाचे केंद्र बनल्यामुळे "नाथ" म्हटले जातात. "निपुण...पे... देसनं" या शब्दाने सम्यक्संबोधीचे प्रयोजन दर्शविले आहे. कारण संसाराच्या महापुरातून प्राण्यांना तारण्यासाठी भगवंतांनी सम्यक्संबोधीची आकांक्षा केली होती, आणि ते प्राण्यांचे तारण वर सांगितलेल्या उपदेश-संपत्तीनेच सिद्ध होते, कारण ते तिच्याशी अविनाभावाने जोडलेले आहे. याने भगवंतांची अतिशय श्रेष्ठ अशी परहित-प्रतिपत्ती दर्शविली आहे, आणि इतर पदांनी आत्महित-संपत्ती दर्शविली आहे. या दोन्हीद्वारे, आत्महितासाठी प्रवृत्त होणाऱ्या इत्यादी चार प्रकारच्या पुद्गलांमध्ये (व्यक्तींमध्ये) भगवंतांचे 'चौथे पुद्गल' असणे (जे स्वतःचेही हित करतात आणि इतरांचेही हित करतात) स्पष्ट होते; आणि त्याद्वारे त्यांचे अनुत्तर दक्षिणय्यत्व (दान देण्यास अत्यंत योग्य असणे), उत्तम वंदनीयत्व आणि स्वतःच्या वंदन-क्रियेसाठी ते 'उत्तम क्षेत्र' (पुण्यक्षेत्र) बनल्याचे स्पष्ट होते।

එත්ථ ච යථා ‘‘මහාකාරුණික’’න්ති ඉමිනා පදෙන භගවතො මහාකරුණා දස්සිතා, එවං ‘‘ඤෙය්‍යසාගරපාරගු’’න්ති එතෙන මහාපඤ්ඤා දස්සිතා. තෙසු කරුණාග්ගහණෙන ලොකියෙසු මහග්ගතභාවප්පත්තාසාධාරණගුණදීපනතො භගවතො සබ්බලොකියගුණසම්පත්ති දස්සිතා හොති, පඤ්ඤාග්ගහණෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපදට්ඨානමග්ගඤාණදීපනතො සබ්බලොකුත්තරගුණසම්පත්ති. තදුභයග්ගහණසිද්ධො එව චත්ථො නාථසද්දෙන පකාසීයති. කරුණාවචනෙන උපගමනං නිරුපක්කිලෙසං දස්සෙති, පඤ්ඤාවචනෙන අපගමනං. තථා කරුණාග්ගහණෙන ලොකසමඤ්ඤානුරූපං භගවතො පවත්තිං දස්සෙති ලොකවොහාරවිසයත්තා කරුණාය, පඤ්ඤාග්ගහණෙන සමඤ්ඤාය අනතිධාවනං. සභාවානවබොධෙන හි ධම්මානං සමඤ්ඤං අතිධාවිත්වා සත්තාදිසම්මසනං හොතීති. තථා කරුණාග්ගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිවිහාරං දස්සෙති, පඤ්ඤාග්ගහණෙන තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණං, චතුසච්චඤාණං, චතුපටිසම්භිදාඤාණං, චතුවෙසාරජ්ජඤාණං. කරුණාග්ගහණෙන මහාකරුණාසමාපත්තිඤාණස්ස ගහිතත්තා සෙසාසාධාරණඤාණානි, ඡ අභිඤ්ඤා, අට්ඨසු පරිසාසු (ම. නි. 1.151, 178) අකම්පනඤාණානි, දස බලානි, චුද්දස බුද්ධඤාණානි, සොළස ඤාණචරියා, අට්ඨාරස බුද්ධධම්මා (මහානි. 69, 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5; දී. නි. අට්ඨ. 3.305; විභ. මූලටී. සුත්තන්තභාජනීයවණ්ණනා; දී. නි. ටී. 3.141), චතුචත්තාලීස ඤාණවත්ථූනි සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනීති (සං. නි. 2.34) එවමාදීනං අනෙකෙසං පඤ්ඤාප්පභෙදානං වසෙන ඤාණචාරං දස්සෙති.

आणि येथे ज्याप्रमाणे "महाकारुणिक" या पदाने भगवंतांची महाकरुणा दर्शविली आहे, त्याचप्रमाणे "ज्ञेयसागरपारगू" या पदाने त्यांची महाप्रज्ञा दर्शविली आहे. त्यापैकी, करुणेच्या ग्रहणाने लौकिक गोष्टींमध्ये महद्गतभावाला (महानतेला) प्राप्त झालेल्या असाधारण गुणांचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे भगवंतांची सर्व लौकिक गुणसंपत्ती दर्शविली जाते; आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने सर्वज्ञता-ज्ञानाचे निकटचे कारण असलेल्या मार्गज्ञानाचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे सर्व लोकोत्तर गुणसंपत्ती दर्शविली जाते. त्या दोन्हीच्या ग्रहणाने सिद्ध होणारा अर्थच "नाथ" या शब्दाने प्रकाशित केला जातो. करुणेच्या वचनाने प्राण्यांच्या जवळ जाणे हे निष्क्लेश (क्लेशरहित) असल्याचे दर्शविले जाते, आणि प्रज्ञेच्या वचनाने संसारापासून अलिप्त होणे दर्शविले जाते. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने लोकसंज्ञेच्या (लोकव्यवहाराच्या) अनुरूप भगवंतांची प्रवृत्ती दर्शविली जाते, कारण करुणा ही लोकव्यवहाराचा विषय आहे; आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने लोकसंज्ञेच्या पलीकडे न जाणे दर्शविले जाते. कारण स्वभावाचा बोध न झाल्यामुळेच धर्मांच्या संज्ञेच्या पलीकडे जाऊन 'प्राणी' इत्यादींचे चिंतन होते. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने महाकरुणा-समापत्तीचा विहार दर्शविला जातो; आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने तिन्ही काळांतील अप्रतिहत ज्ञान, चतुःसत्य ज्ञान, चतुःप्रतिसंविदा ज्ञान आणि चतुर्वैशारद्य ज्ञान दर्शविले जाते. करुणेच्या ग्रहणाने महाकरुणा-समापत्तीचे ज्ञान ग्रहण केले गेल्यामुळे, उर्वरित असाधारण ज्ञाने, सहा अभिज्ञा, आठ परिषदांमध्ये अकंप राहण्याचे ज्ञान, दहा बले, चौदा बुद्धज्ञाने, सोळा ज्ञानचर्या, अठरा बुद्धधम्म, चव्वेचाळीस ज्ञानवस्तू, सत्याहत्तर ज्ञानवस्तू इत्यादी अनेक प्रज्ञाभेदांच्या आधारे ज्ञानाचा संचार दर्शविला जातो।

තථා කරුණාග්ගහණෙන චරණසම්පත්ති, පඤ්ඤාග්ගහණෙන විජ්ජාසම්පත්ති. කරුණාග්ගහණෙන සත්තාධිපතිතා, පඤ්ඤාග්ගහණෙන ධම්මාධිපතිතා. කරුණාග්ගහණෙන [Pg.8] ලොකනාථභාවො, පඤ්ඤාග්ගහණෙන අත්තනාථභාවො. තථා කරුණාග්ගහණෙන පුබ්බකාරිභාවො, පඤ්ඤාග්ගහණෙන කතඤ්ඤුතා. කරුණාග්ගහණෙන අපරන්තපතා, පඤ්ඤාග්ගහණෙන අනත්තන්තපතා. කරුණාග්ගහණෙන වා බුද්ධකරධම්මසිද්ධි, පඤ්ඤාග්ගහණෙන බුද්ධභාවසිද්ධි. තථා කරුණාග්ගහණෙන පරෙසං තාරණං, පඤ්ඤාග්ගහණෙන සයං තාරණං. තථා කරුණාග්ගහණෙන සබ්බසත්තෙසු අනුග්ගහචිත්තතා, පඤ්ඤාග්ගහණෙන සබ්බධම්මෙසු විරත්තචිත්තතා දස්සිතා හොති. සබ්බෙසඤ්ච බුද්ධගුණානං කරුණා ආදි තංනිදානභාවතො, පඤ්ඤා පරියොසානං තතො උත්තරි කරණීයාභාවතො, ඉති ආදිපරියොසානදස්සනෙන සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති. තථා කරුණාවචනෙන සීලක්ඛන්ධපුබ්බඞ්ගමො සමාධික්ඛන්ධො දස්සිතො හොති. කරුණානිදානඤ්හි සීලං තතො පාණාතිපාතාදිවිරතිප්පවත්තිතො, සා ච ඣානත්තයසම්පයොගිනීති. පඤ්ඤාවචනෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධො. සීලඤ්ච සබ්බබුද්ධගුණානං ආදි, සමාධි මජ්ඣෙ, පඤ්ඤා පරියොසානන්ති එවම්පි ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණා සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති නයතො දස්සිතත්තා. එසො එව හි නිරවසෙසතො බුද්ධගුණානං දස්සනුපායො, යදිදං නයග්ගාහණං, අඤ්ඤථා කො නාම සමත්ථො භගවතො ගුණෙ අනුපදං නිරවසෙසතො දස්සෙතුං. තෙනෙවාහ –

तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने चरणसंपत्ती (आचरणसंपत्ती) आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने विद्यासंपत्ती दर्शविली जाते. करुणेच्या ग्रहणाने सत्त्वाधिपतिता (प्राण्यांवर अधिपतिभाव) आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने धम्माधिपतिता दर्शविली जाते. करुणेच्या ग्रहणाने लोकनाथभाव (जगाचे रक्षक असणे) आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने आत्मनाथभाव (स्वतःचे रक्षक असणे) दर्शविला जातो. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने पूर्वकारीभाव (आधी उपकार करण्याचा भाव) आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने कृतज्ञता दर्शविली जाते. करुणेच्या ग्रहणाने अपरंतपता (इतरांना संताप न देणे) आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने अनत्तंतपता (स्वतःला संताप न देणे) दर्शविली जाते. किंवा करुणेच्या ग्रहणाने बुद्धकारकधम्मांची सिद्धी आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने बुद्धभावाची सिद्धी होते. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने इतरांचे तारण आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने स्वतःचे तारण दर्शविले जाते. तसेच, करुणेच्या ग्रहणाने सर्व प्राण्यांविषयी अनुग्रहचित्तता आणि प्रज्ञेच्या ग्रहणाने सर्व धम्मांविषयी विरक्तचित्तता दर्शविली जाते. आणि सर्व बुद्धगुणांचे मूळ करुणा आहे, कारण ती त्यांचे कारण आहे; आणि प्रज्ञा हा त्यांचा शेवट (पर्यवसान) आहे, कारण त्यानंतर अधिक काही करणे उरत नाही. अशा प्रकारे, आदि आणि पर्यवसान दर्शवून सर्व बुद्धगुण दर्शविले जातात. तसेच, 'करुणा' या शब्दाने शीलस्कंधाला अग्रभागी ठेवणारा समाधिस्कंध दर्शविला जातो. कारण करुणा हेच शीलाचे कारण आहे, ज्यातून प्राणातिपातादींपासून (हिंसेपासून) विरती प्रवृत्त होते, आणि ती (करुणा) तीन ध्यानांशी (झान) संपयुक्त असते. 'प्रज्ञा' या शब्दाने प्रज्ञास्कंध दर्शविला जातो. शील हे सर्व बुद्धगुणांचे आदि (सुरुवात) आहे, समाधी हा मध्य आहे आणि प्रज्ञा हे पर्यवसान (शेवट) आहे; अशा प्रकारे आदि, मध्य आणि पर्यवसान कल्याणकारी असणारे सर्व बुद्धगुण नय (पद्धती) द्वारे दर्शविले गेल्यामुळे दर्शविले जातात. बुद्धगुणांचे पूर्णपणे दर्शन घडविण्याचा हाच एकमेव उपाय आहे, ज्याला 'नयग्रहण' (पद्धतीचे ग्रहण) म्हणतात. अन्यथा, भगवंतांच्या गुणांचे एकामागून एक पूर्णपणे वर्णन करण्यास कोण समर्थ असू शकेल? म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං, කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ, වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති. (දී. නි. අට්ඨ. 1.304;

3.141;

ම. නි. අට්ඨ. 3.425;

උදා. අට්ඨ. 53;

අප. අට්ඨ. 2.7.20;

බු. වං. අට්ඨ. 4.4;

චරියා. අට්ඨ. නිදානකථා, පකිණ්ණකකථා;

දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා;

ම. නි. ටී. 1.1;

සං. නි. ටී. 1.1.1;

අ. නි. ටී. 1.1.1;

වජිර. ටී. ගන්ථාරම්භකථා;

සාරත්ථ. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා);

"जरी एका बुद्धाने दुसऱ्या बुद्धाचे गुणगान केले, आणि कल्पभर इतर काहीही न बोलता केवळ तेच गुणगान चालू ठेवले, तरीही तो दीर्घ काळ चालणारा कल्प संपून जाईल, परंतु तथागतांचे गुणगान संपणार नाही." (दी. नि. अट्ठ. १.३०४; ३.१४१; म. नि. अट्ठ. ३.४२५; उदा. अट्ठ. ५३; अप. अट्ठ. २.७.२०; बु. वं. अट्ठ. ४.४; चरिया. अट्ठ. निदानकथा, पकिण्णककथा; दी. नि. टी. १. गंथारंभकथावण्णना; म. नि. टी. १.१; सं. नि. टी. १.१.१; अ. नि. टी. १.१.१; वजिर. टी. गंथारंभकथा; सारत्थ. टी. १. गंथारंभकथावण्णना);

තෙනෙව ච ආයස්මතා සාරිපුත්තත්ථෙරෙනාපි බුද්ධගුණපරිච්ඡෙදනං පති අනුයුත්තෙන ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’ති (දී. නි. 2.145) පටික්ඛිපිත්වා ‘‘අපිච මෙ, භන්තෙ, ධම්මන්වයො විදිතො’’ති (දී. නි. 2.146) වුත්තං.

त्याच कारणाने, आयुष्यमान सारिपुत्त थेरांनी सुद्धा बुद्धगुणांच्या मोजमापाविषयी विचारले असता, "भंते, असे नाही" असे म्हणून नकार दिला आणि "परंतु भंते, मला धम्मान्वय (धम्माचा मार्ग) ज्ञात आहे" असे म्हटले.

එවං සඞ්ඛෙපෙන සකලසබ්බඤ්ඤුගුණෙහි භගවන්තං අභිත්ථවිත්වා ඉදානි සද්ධම්මං ථොමෙතුං ‘‘විජ්ජාචරණසම්පන්නා’’තිආදිමාහ. තත්ථ විජ්ජාචරණසම්පන්නා හුත්වාති වචනසෙසො. වින්දියං ධම්මානං සලක්ඛණං, සාමඤ්ඤලක්ඛණඤ්ච [Pg.9] වින්දතීති විජ්ජා, ලොභක්ඛන්ධාදීනි වා විජ්ඣනට්ඨෙන විජ්ජා, චතුන්නං වා අරියසච්චානං විදිතකරණට්ඨෙන විජ්ජාති එවං තාවෙත්ථ වචනත්ථතො විජ්ජා වෙදිතබ්බා. පභෙදතො පන තිස්සොපි විජ්ජා විජ්ජා භයභෙරවසුත්තෙ ආගතනියාමෙනෙව, අට්ඨපි විජ්ජා විජ්ජා අම්බට්ඨසුත්තාදීසු (දී. නි. 1.278 ආදයො) ආගතනියාමෙනෙව. චරන්ති තෙහීති චරණානි, සීලසංවරාදයො පඤ්චදස ධම්මා, ඉති ඉමාහි විජ්ජාහි, ඉමෙහි ච චරණෙහි සම්පන්නා සම්පන්නාගතාති විජ්ජාචරණසම්පන්නා.

अशा प्रकारे संक्षेपाने सर्व सर्वज्ञगुणांनी भगवंतांची स्तुती करून, आता सद्धम्माची प्रशंसा करण्यासाठी "विद्याचरणसंपन्न" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे "विद्याचरणसंपन्न होऊन" असा वाक्याचा उर्वरित भाग (वचनशेष) समजावा. धम्मांचे स्वलक्षण आणि सामान्यलक्षण जाणते (विन्दति) म्हणून ती 'विद्या' (विज्जा) होय; किंवा लोभस्कंध इत्यादींचा वेध घेण्याच्या (नाश करण्याच्या) अर्थाने ती 'विद्या' होय; किंवा चार आर्यसत्यांना ज्ञात करण्याच्या अर्थाने ती 'विद्या' होय; अशा प्रकारे येथे शब्दाच्या अर्थावरून 'विद्या' समजली पाहिजे. प्रकारांच्या दृष्टीने, 'भयभैरव सुत्ता'मध्ये आलेल्या नियमानुसार तीन विद्या या 'विद्या' आहेत, आणि 'अम्बट्ठ सुत्ता'मध्ये (दी. नि. १.२७८ इत्यादी) आलेल्या नियमानुसार आठ विद्या या 'विद्या' आहेत. ज्यांच्याद्वारे आचरण केले जाते ते 'चरण' (चरणानि) होय, जसे की शीलसंवर इत्यादी पंधरा धम्म. अशा प्रकारे, या विद्यांनी आणि या चरणांनी युक्त (संपन्न) असणे म्हणजेच 'विद्याचरणसंपन्न' होय.

යෙනාති යෙන ධම්මෙන කරණභූතෙන, හෙතුභූතෙන ච. තත්ථ මග්ගධම්මස්ස කරණත්ථො වෙදිතබ්බො නිය්‍යානකිරියාසාධකතමභාවතො, නිබ්බානධම්මස්ස හෙතුඅත්ථො ආරම්මණපච්චයභාවතො. පච්චයත්ථො හි අයං හෙත්වත්ථො. පරියත්තිධම්මස්සපි හෙතුඅත්ථො යුජ්ජතෙව පරම්පරාය හෙතුභාවතො. ඵලධම්මෙ පන උභයම්පි සම්භවති. කථං? ‘‘තාය සද්ධාය අවූපසන්තායා’’ති වචනතො මග්ගෙන සමුච්ඡින්නානං කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානකිච්චතාය ඵලස්ස නිය්‍යානානුගුණතා, නිය්‍යානපරියොසානතා චාති ඉමිනා පරියායෙන සියා කරණත්ථො නිය්‍යානකිරියාය. සකදාගාමිමග්ගවිපස්සනාදීනං පන උපනිස්සයපච්චයභාවතො සියා හෙතුඅත්ථො. එවඤ්ච කත්වා අග්ගප්පසාදසුත්තාදීසු (ඉතිවු. 90) අග්ගාදිභාවෙන අග්ගහිතාපි ඵලපරියත්තිධම්මා ඡත්තමාණවකවිමානාදීසු (වි. ව. 886 ආදයො) සරණීයභාවෙන ගහිතාති තෙසං මග්ගනිබ්බානානං විය මහාඅට්ඨකථායං සරණභාවො උද්ධටො. විසෙසතො චෙත්ථ මග්ගපරියාපන්නා එව විජ්ජාචරණධම්මා වෙදිතබ්බා. තෙ හි නිප්පරියායෙන නිය්‍යානකිරියාය සාධකතමභූතා, න ඉතරෙ. ඉතරෙසං පන නිය්‍යානත්ථතාය නිය්‍යානතා. යදි එවං කස්මා ‘‘විජ්ජාචරණසම්පන්නා හුත්වා’’ති වුත්තං, නිය්‍යානසමකාලමෙව හි යථාවුත්තවිජ්ජාචරණසම්පත්තිසමධිගමොති? නායං විරොධො සමානකාලතාය එව අධිප්පෙතත්තා යථා ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති (ම. නි. 1.204, 400; 3.421, 425, 426; සං. නි. 2.43-45; 4.60; කථා. 465, 467). සම්පන්නාති වා පදස්ස වත්තමානකාලත්ථතා වෙදිතබ්බා ‘‘උප්පන්නා ධම්මා’’ති (ධ. ස. තිකමාතිකා 17) එත්ථ උප්පන්නසද්දස්ස විය. එවඤ්ච කත්වා වචනසෙසමන්තරෙනෙව පදයොජනා සිද්ධා හොති. ‘‘යෙනා’’ති [Pg.10] ච පදං උභයත්ථ සම්බන්ධිතබ්බං ‘‘යෙන ධම්මෙන විජ්ජාචරණසම්පන්නා, යෙන ධම්මෙන නිය්‍යන්තී’’ති.

"येन" (ज्याद्वारे) म्हणजे ज्या करणभूत आणि हेतुभूत धम्माद्वारे. तेथे मार्गधम्माचा 'करण' अर्थ समजला पाहिजे, कारण तो निर्याण (मुक्ती) क्रियेचा सर्वोत्तम साधक आहे; आणि निर्वाणधम्माचा 'हेतू' अर्थ समजला पाहिजे, कारण तो आलंबनप्रत्यय (आलम्बनपच्चय) स्वरूपात असतो. कारण प्रत्ययाचा अर्थ हाच हेतूचा अर्थ आहे. परंपरेने हेतुभाव असल्यामुळे परियत्तिधम्माचा (प्रवचन/अभ्यास) देखील हेतू अर्थ योग्यच ठरतो. फलधम्मामध्ये मात्र दोन्ही संभवतात. ते कसे? "त्या श्रद्धेने शांत न झालेल्या..." या वचनानुसार, मार्गाने समूळ नष्ट केलेल्या क्लेशांच्या प्रतिप्रश्रब्धी-प्रहाण (शांत करणे व नष्ट करणे) कार्यात फलाची निर्याणानुकूलता आणि निर्याणपर्यवसानता असते; या पर्यायाने निर्याणक्रियेमध्ये 'करण' अर्थ असू शकतो. परंतु सकदागामी-मार्ग-विपश्यना इत्यादींच्या उपनिषयप्रत्ययभावामुळे (उपनिसयपच्चयभाव) 'हेतू' अर्थ असू शकतो. आणि असे असल्यामुळेच, 'अग्गप्रसाद सुत्ता'मध्ये (इतिवु. ९०) अग्रभावाने ग्रहण न केलेले देखील फल आणि परियत्तिधम्म 'छत्तमाणवकविमान' इत्यादींमध्ये (वि. व. ८८६ इत्यादी) शरणीयभावाने ग्रहण केले गेले आहेत, म्हणून महाअट्ठकथेमध्ये मार्ग आणि निर्वाणाप्रमाणेच त्यांचाही शरणभाव उद्धृत केला आहे. विशेषतः येथे मार्ग-पर्यापन्न (मार्गात समाविष्ट असलेले) विद्याचरणधम्मच समजले पाहिजेत. कारण तेच मुख्यत्वे निर्याणक्रियेचे सर्वोत्तम साधक आहेत, इतर नाहीत. इतरांचे निर्याणत्व हे निर्याणार्थानेच आहे. जर असे असेल, तर "विद्याचरणसंपन्न होऊन" असे का म्हटले आहे, कारण निर्याणाच्या समकाळातच पूर्वोक्त विद्याचरणसंपत्तीची प्राप्ती होते? हा काही विरोध नाही, कारण समकालीनता हाच येथे अभिप्रेत अर्थ आहे, जसे की "चक्षू आणि रूपाचा आश्रय घेऊन चक्षूविज्ञान उत्पन्न होते" (म. नि. १.२०४, ४००; ३.४२१, ४२५, ४२६; सं. नि. २.४३-४५; ४.६०; कथा. ४६५, ४६७). किंवा 'संपन्न' या शब्दाचा वर्तमानकाळ अर्थ समजला पाहिजे, जसे की "उत्पन्न धम्म" (ध. सं. तिकमातिका १७) यातील 'उत्पन्न' शब्दाचा आहे. आणि असे केल्याने वचनशेषाशिवायच पदयोजना सिद्ध होते. आणि "येन" (ज्याद्वारे) हे पद दोन्ही ठिकाणी जोडले पाहिजे – "ज्या धम्माद्वारे विद्याचरणसंपन्न (झाले), आणि ज्या धम्माद्वारे निर्याण (मुक्ती) प्राप्त करतात."

ලොකතොති ඛන්ධාදිලොකතො, වට්ටතොති අත්ථො. න්ති තං මග්ගනිබ්බානඵලපරියත්තිභෙදං ධම්මං. උත්තමන්ති සෙට්ඨං. තථා හෙස අත්තනා උත්තරිතරස්ස අභාවෙන ‘‘අනුත්තරො’’ති වුච්චති. තත්ථ මග්ගස්ස නිය්‍යානහෙතුආදිඅත්ථෙන, නිබ්බානස්ස නිස්සරණවිවෙකාදිඅත්ථෙන, ඵලස්ස අරියසන්තභාවාදිඅත්ථෙන ච සෙට්ඨතා වෙදිතබ්බා. ස්වායමත්ථො ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34) ආදිසුත්තපදානුසාරෙන විභාවෙතබ්බො.

"लोकतः" म्हणजे स्कंधादी लोकांपासून, संसारचक्रापासून असा अर्थ आहे. "तं" (त्या) म्हणजे मार्ग, निर्वाण, फल आणि परियत्ति (अध्ययन) अशा भेदांनी युक्त असलेल्या धम्माला. "उत्तम" म्हणजे श्रेष्ठ. कारण तो स्वतःपेक्षा अधिक श्रेष्ठ काही नसल्यामुळे "अनुत्तर" (सर्वश्रेष्ठ) म्हटला जातो. त्यामध्ये मार्गाची श्रेष्ठता संसारातून बाहेर पडण्याचे कारण इत्यादी अर्थाने, निर्वाणाची श्रेष्ठता सुटका आणि विवेक (अलिप्तता) इत्यादी अर्थाने, आणि फलाची श्रेष्ठता आर्य व शांत भाव इत्यादी अर्थाने समजली पाहिजे. हाच अर्थ "भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत (संस्कारित) धम्म आहेत, त्यांमध्ये आर्य अष्टांगिक मार्ग हा सर्वश्रेष्ठ सांगितला आहे" इत्यादी सुत्तपदांच्या अनुषंगाने स्पष्ट केला पाहिजे.

ධම්මන්ති යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායතො, සංසාරතො ච අපතමානෙ කත්වා ධාරෙතීති ධම්මො. සම්මා, සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධො, සබ්බඤ්ඤුතාඅනාවරණඤාණො සමන්තචක්ඛු භගවා, තෙන යථා සම්මාසම්බොධිසමධිගමෙනෙව සබ්බෙ බුද්ධගුණා සම්පාපුණීයන්ති, එවං සම්මදෙව ආසෙවනාය භාවනාය බහුලීකිරියාය සම්මාපටිපත්තියා සම්මදෙව පච්චවෙක්ඛණාය සක්කච්චං ධම්මදෙසනාය වෙනෙය්‍යසන්තානෙසු පතිට්ඨාපනෙන –

"धम्म" म्हणजे उपदेशिल्याप्रमाणे आचरण करणाऱ्यांना अपाय (दुर्गती) आणि संसारातून खाली पडण्यापासून वाचवून धारण करतो तो धम्म होय. सम्यक (योग्य प्रकारे) आणि स्वतःच सर्व धम्मांचे आकलन केल्यामुळे जे "सम्यक्संबुद्ध" आहेत, सर्वज्ञता आणि अनावरण ज्ञान असणारे जे समंतचक्षू (सर्वद्रष्टे) भगवान आहेत, त्यांनी ज्याप्रमाणे सम्यक्संबोधीच्या प्राप्तीनेच सर्व बुद्धगुणां ची प्राप्ती केली, त्याचप्रमाणे योग्य प्रकारेच आसेवन (सेवन), भावना (विकास), बहुलीकरण (पुनःपुन्हा सराव), सम्यक प्रतिपत्ती (योग्य आचरण), योग्य प्रकारेच प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) आणि आदरपूर्वक धम्मदेशनेद्वारे विनेय (उपदेश देण्यास योग्य अशा) व्यक्तींच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) प्रस्थापित केल्याने –

‘‘අරියං, වො භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධිං දෙසෙස්සාමි (ම. නි. 3.136; පෙටකො. 24). මග්ගානට්ඨඞ්ගිකො සෙට්ඨො (ධ. ප. 273; නෙත්ති. 170; පෙටකො. 30). යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං අග්ගමක්ඛායති (ඉතිවු. 90; අ. නි. 4.34). එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා (දී. නි. 2.373; ම. නි. 1.106; සං. නි. 5.367, 384). ධම්මං, වො භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි ආදිකල්‍යාණ’’න්ති (ම. නි. 3.420; නෙත්ති. 5) –

“भिक्खूहो, मी तुम्हांला आर्य सम्यक समाधीची देशना करीन. मार्गांमध्ये अष्टांगिक मार्ग श्रेष्ठ आहे. भिक्खूहो, जितके काही संस्कृत (संस्कारित) किंवा असंस्कृत धम्म आहेत, त्यांमध्ये विराग (वैराग्य/निर्वाण) हा सर्वश्रेष्ठ सांगितला आहे. भिक्खूहो, प्राण्यांच्या विशुद्धीसाठी हा एकच मार्ग (एकयान मार्ग) आहे. भिक्खूहो, मी तुम्हांला आदि-कल्याणकारी धम्माची देशना करीन” –

ආදිවචනෙහි, අභිත්ථවනෙන ච පූජිතො මානිතො අපචිතොති සම්මාසම්බුද්ධපූජිතො, තං සම්මාසම්බුද්ධපූජිතං ධම්මං වන්දෙති සම්බන්ධො.

इत्यादी वचनांद्वारे आणि स्तुतीद्वारे पूजलेला, मानलेला आणि आदरलेला म्हणजेच "सम्यक्संबुद्धपूजित" होय; अशा त्या सम्यक्संबुद्धपूजित धम्माला वंदन करतो, असा संबंध आहे.

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යස්ස ධම්මස්ස අධිගමනෙ විජ්ජාසම්පන්නා චෙව හොන්ති චරණසම්පන්නා ච, සබ්බවට්ටදුක්ඛතො ච නිය්‍යන්ති, තමෙව අරියානං සකලගුණසමඞ්ගිභාවනිමිත්තං, අනවසෙසදුක්ඛනිස්සරණහෙතුභූතඤ්ච උත්තමං [Pg.11] පවරං සද්ධිං පරියත්තිධම්මෙන නවවිධං ලොකුත්තරධම්මං භගවතාපි සම්මාපටිපත්තිආදිවිධිනා පූජිතං නමාමි, අභිත්ථවාමි වාති.

येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे – ज्या धम्माच्या प्राप्तीने (साधक) विद्यासंपन्न आणि चरणसंपन्न होतात, आणि सर्व संसारचक्राच्या दुःखातून मुक्त होतात, त्याच आर्यांच्या सर्व गुणांनी युक्त होण्याचे निमित्त असलेल्या, संपूर्ण दुःखातून सुटकेचे कारण असलेल्या, उत्तम व श्रेष्ठ अशा परियत्तिधम्मासह नऊ प्रकारच्या लोकोत्तर धम्माला, जो भगवंतांद्वारे देखील सम्यक प्रतिपत्ती इत्यादी विधीने पूजला गेला आहे, मी नमस्कार करतो आणि त्याची स्तुती करतो.

එත්ථ ච ‘‘යෙන ලොකතො නිය්‍යන්ති, විජ්ජාචරණසම්පන්නා ච හොන්තී’’ති පදද්වයෙන යථාක්කමං ධම්මස්ස භාවෙතබ්බභාවො, සච්ඡිකාතබ්බභාවො ච වුත්තො. තෙසු පඨමෙන විජ්ජාසම්පත්තියා ධම්මං ථොමෙති, දුතියෙන විමුත්තිසම්පත්තියා. තථා පඨමෙන ඣානසම්පදාය, දුතියෙන විමොක්ඛසම්පදාය. පඨමෙන වා සමාධිසම්පදාය, දුතියෙන සමාපත්තිසම්පදාය. පඨමෙන වා ඛයඤාණභාවෙන, දුතියෙන අනුප්පාදඤාණභාවෙන. අථ වා පුරිමෙන විජ්ජූපමතාය, දුතියෙන වජිරූපමතාය. පුරිමෙන වා විරාගසම්පත්තියා, දුතියෙන නිරොධසම්පත්තියා. තථා පඨමෙන නිය්‍යානභාවෙන, දුතියෙන නිස්සරණභාවෙන. පඨමෙන වා හෙතුභාවෙන, දුතියෙන අසඞ්ඛතභාවෙන. පඨමෙන වා දස්සනභාවෙන, දුතියෙන විවෙකභාවෙන. පඨමෙන වා අධිපතිභාවෙන, දුතියෙන අමතභාවෙන ධම්මං ථොමෙති. අථ වා පඨමෙන නිය්‍යානිකභාවදස්සනතො ස්වාක්ඛාතතාය ධම්මං ථොමෙති, දුතියෙන සච්ඡිකාතබ්බභාවතො සන්දිට්ඨිකතාය. තථා පුරිමෙන අකාලිකතාය, පච්ඡිමෙන එහිපස්සිකතාය. පුරිමෙන වා ඔපනෙය්‍යිකතාය, පච්ඡිමෙන පච්චත්තං වෙදිතබ්බතාය ධම්මං ථොමෙති.

आणि येथे "ज्याद्वारे संसारातून बाहेर पडतात आणि विद्याचरणसंपन्न होतात" या दोन पदांद्वारे अनुक्रमे धम्माचा 'भावितव्य भाव' (भावना करण्यास योग्य भाव) आणि 'साक्षात्करणीय भाव' (साक्षात्कार करण्यास योग्य भाव) सांगितला आहे. त्यांपैकी पहिल्याने विद्यासंपत्तीद्वारे धम्माची स्तुती केली जाते, आणि दुसऱ्याने विमुक्तीसंपत्तीद्वारे. तसेच पहिल्याने ध्यानसंपदेद्वारे, आणि दुसऱ्याने विमोक्षसंपदेद्वारे. किंवा पहिल्याने समाधीसंपदेद्वारे, आणि दुसऱ्याने समापत्तीसंपदेद्वारे. किंवा पहिल्याने क्षयज्ञानभावाने, आणि दुसऱ्याने अनुत्पादज्ञानभावाने. अथवा पहिल्याने विद्युत्-उपमेने, आणि दुसऱ्याने वज्र-उपमेने. किंवा पहिल्याने विरागसंपत्तीद्वारे, आणि दुसऱ्याने निरोधसंपत्तीद्वारे. तसेच पहिल्याने निर्याणभावाने, आणि दुसऱ्याने निसरणभावाने. किंवा पहिल्याने हेतुभावाने, आणि दुसऱ्याने असंस्कृतभावाने. किंवा पहिल्याने दर्शनभावाने, आणि दुसऱ्याने विवेकभावाने. किंवा पहिल्याने अधिपतीभावाने, आणि दुसऱ्याने अमृतभावाने धम्माची स्तुती केली जाते. अथवा पहिल्याने निर्याणिकभाव दर्शविल्यामुळे 'स्वाख्यात' गुणाने धम्माची स्तुती केली जाते, आणि दुसऱ्याने साक्षात्करणीय भावामुळे 'संदिट्ठिक' गुणाने. तसेच पहिल्याने 'अकालिक' गुणाने, आणि दुसऱ्याने 'एहिपस्सिक' गुणाने. किंवा पहिल्याने 'ओपनेय्यिक' गुणाने, आणि दुसऱ्याने 'पच्चत्तं वेदितब्ब' गुणाने धम्माची स्तुती केली जाते.

‘‘උත්තම’’න්ති ච එතෙන අඤ්ඤස්ස විසිට්ඨස්ස අභාවදීපනෙන පරිපුණ්ණතාය ධම්මං ථොමෙති, ‘‘සම්මාසම්බුද්ධපූජිත’’න්ති එතෙන පරිසුද්ධතාය. සබ්බදොසාපගමෙන හිස්ස පූජනීයතා. පරිසුද්ධතාය චස්ස පහානසම්පදා, පරිපුණ්ණතාය පභවසම්පදා. පහානසම්පත්තියා ච භාවනාපාරිපූරී අනවසෙසදොසසමුග්ඝාටනතො, පභවසම්පත්තියා සච්ඡිකිරියනිබ්බත්ති තතුත්තරි කරණීයාභාවතො. අනඤ්ඤසාධාරණතාය හි උත්තමොති. තථා භාවෙතබ්බභාවෙනස්ස සහ පුබ්බභාගසීලාදීහි සෙක්ඛා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා, සච්ඡිකාතබ්බභාවෙන සහ අසඞ්ඛතාය ධාතුයා අසෙක්ඛා සීලසමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා දස්සිතා හොන්තීති.

आणि "उत्तम" या शब्दाने, इतर कोणत्याही विशिष्ट गोष्टीचा अभाव दर्शवून धम्माच्या परिपूर्णतेची स्तुती केली जाते, "सम्यक्संबुद्धपूजित" या शब्दाने त्याच्या परिशुद्धतेची. कारण सर्व दोषांचा नाश झाल्यामुळेच त्याची पूजनीयता आहे. परिशुद्धतेमुळे त्याची प्रहाणसंपदा आणि परिपूर्णतेमुळे त्याची प्रभवसंपदा सिद्ध होते. प्रहाणसंपत्तीमुळे भावनेची परिपूर्णता होते कारण सर्व दोषांचे समूळ उच्चाटन होते, आणि प्रभवसंपत्तीमुळे साक्षात्काराची निष्पत्ती होते कारण त्यानंतर अधिक काही करणे उरत नाही. कारण इतरांमध्ये साधारण नसलेल्या वैशिष्ट्यामुळे तो "उत्तम" आहे. तसेच, भावितव्य भावामुळे पूर्वभागातील शील इत्यादींसह शैक्ष शील-समाधी-प्रज्ञा स्कंध दर्शविले जातात, आणि साक्षात्करणीय भावामुळे असंस्कृत धातूसह अशैक्ष शील-समाधी-प्रज्ञा स्कंध दर्शविले जातात.

එවං සඞ්ඛෙපෙන සබ්බසද්ධම්මගුණෙහි සද්ධම්මං ථොමෙත්වා ඉදානි අරියසඞ්ඝං ථොමෙතුං ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නො’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සීලාදිගුණසම්පන්නොති සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තියාදිගුණෙහි සම්පන්නො සමන්නාගතො, සම්පන්නසීලාදිගුණො වා. අරියානඤ්හි තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසප්පහානෙන හතපටිපක්ඛා සුවිසුද්ධා සීලාදයො ‘‘සම්පන්නා’’ති වත්තබ්බතං අරහන්ති[Pg.12], න පුථූජ්ජනානං, යතො ‘‘සුප්පටිපන්නො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.74; අ. නි. 6.10; උදා. 18) අරියසඞ්ඝො ථොමීයති. අථ වා සීලාදිගුණසම්පන්නොති පරිපුණ්ණසීලාදිගුණො. අරියපුග්ගලානඤ්හි අරියසච්චප්පටිවෙධෙන සහෙව යථාරහං සෙක්ඛාසෙක්ඛා සීලාදිධම්මක්ඛන්ධා පාරිපූරිං ගච්ඡන්තීති. ඨිතො මග්ගඵලෙසූති මග්ගෙසු, ඵලෙසු ච ඨිතො, මග්ගට්ඨො, ඵලට්ඨො චාති අත්ථො. යොති අනියමතො අරියසඞ්ඝං නිද්දිසති, තස්ස ‘‘ත’’න්ති ඉමිනා නියමං වෙදිතබ්බං.

अशा प्रकारे संक्षेपाने सर्व सद्धम्मगुणांनी सद्धम्माची स्तुती करून, आता आर्यसंघाची स्तुती करण्यासाठी "शीलादी गुणसंपन्न" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'शीलादी गुणसंपन्न' म्हणजे शील, समाधी, प्रज्ञा, विमुक्ती इत्यादी गुणांनी संपन्न असलेला, किंवा संपन्न आहेत शीलादी गुण ज्याचे असा. कारण आर्यांचेच, त्या त्या मार्गाने नष्ट होणाऱ्या क्लेशांच्या प्रहाणामुळे विरोधी घटकांचा नाश झालेले अत्यंत विशुद्ध शील इत्यादी गुण 'संपन्न' म्हणण्यास पात्र ठरतात, पृथग्जनांचे नाही; म्हणूनच "सुप्रतिपन्न" इत्यादी शब्दांनी आर्यसंघाची स्तुती केली जाते. अथवा 'शीलादी गुणसंपन्न' म्हणजे परिपूर्ण शीलादी गुणांनी युक्त असलेला. कारण आर्य पुद्गलांचे आर्यसत्यांच्या साक्षात्कारासोबतच योग्यतेनुसार शैक्ष आणि अशैक्ष शील इत्यादी धम्मस्कंध परिपूर्णतेला प्राप्त होतात. 'मार्गफलांमध्ये स्थित' म्हणजे मार्गांमध्ये आणि फलांमध्ये स्थित असलेला, म्हणजेच मार्गस्थ आणि फलस्थ असा अर्थ आहे. 'जो' या अनिश्चित शब्दाने आर्यसंघाचा निर्देश केला आहे, त्याचा 'तो' या शब्दाने निश्चित अर्थ समजला पाहिजे.

නනු ච අරියසඞ්ඝෙ න සබ්බෙ අරියපුග්ගලා මග්ගට්ඨා, නාපි සබ්බෙ ඵලට්ඨාති? සච්චමෙතං, අවයවධම්මෙන පන සමුදායං නිද්දිසන්තො එවමාහ යථා ‘‘සමං චුණ්ණ’’න්ති. යථා හි යොගචුණ්ණස්ස අවයවෙසු ලබ්භමානො සමභාවො සමුදායෙ අපදිසීයති ‘‘සමං චුණ්ණ’’න්ති, එවං අරියසඞ්ඝස්ස අවයවභූතෙසු අරියපුග්ගලෙසු ලබ්භමානො මග්ගට්ඨඵලට්ඨභාවො සමුදායභූතෙ අරියසඞ්ඝෙ ඨිතො ‘‘මග්ගඵලෙසූ’’ති අපදිට්ඨොති වෙදිතබ්බං.

पण आर्यसंघात सर्वच आर्यपुद्गल मार्गस्थ नसतात आणि सर्वच फलस्थ नसतात, असे नाही का? हे सत्य आहे, परंतु अवयवांच्या धर्माने समुदायाचा निर्देश करताना असे म्हटले आहे, जसे की 'सम चूर्ण' (समान चूर्ण). ज्याप्रमाणे औषधी चूर्णाच्या अवयवांमध्ये आढळणारा समभाव संपूर्ण समुदायाला 'सम चूर्ण' असे संबोधून दर्शविला जातो, त्याचप्रमाणे आर्यसंघाचे अवयव असलेल्या आर्यपुद्गलांमध्ये आढळणारी मार्गस्थ आणि फलस्थ अवस्था, समुदाय स्वरूप असलेल्या आर्यसंघाच्या बाबतीत 'मार्ग आणि फलांमध्ये प्रतिष्ठित' (मग्गफलेसु ठितो) अशी दर्शविली आहे, असे समजावे.

ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන ‘‘සරණ’’න්ති අරණීයතො අරියො, දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤෙන සංහතත්තා සඞ්ඝො, අරියො ච සො සඞ්ඝො චාති අරියසඞ්ඝො, තං අරියසඞ්ඝං. පුජ්ජභවඵලනිබ්බත්තනතො අත්තනො සන්තානං පුනාතීති වා පුඤ්ඤං, ඛිත්තං වුත්තං බීජං විරුහනට්ඨානතාය තායති රක්ඛතීති ඛෙත්තං කෙදාරාදි, ඛෙත්තං වියාති ඛෙත්තං, සත්තානං පුඤ්ඤස්ස මහප්ඵලභාවකරණෙන විරුහනට්ඨානතාය ඛෙත්තන්ති පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං. අනුත්තරං වන්දෙති සම්බන්ධො.

क्लेशांपासून दूर असल्यामुळे, अहितकारक मार्गाने न चालल्यामुळे आणि हितकारक मार्गाने चालल्यामुळे, तसेच देवलोकासह संपूर्ण जगाद्वारे 'शरण' म्हणून प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे 'आर्य' म्हटले जाते. दृष्टी आणि शील यांच्या समानतेने संघटित असल्यामुळे 'संघ' म्हटले जाते. तो आर्यही आहे आणि संघही आहे, म्हणून 'आर्यसंघ'; त्या आर्यसंघाला. पूजनीय अवस्था आणि फळ उत्पन्न करून स्वतःच्या प्रवाहाला पवित्र करतो म्हणून 'पुण्य', किंवा पेरलेले बीज उगवण्याचे स्थान असल्यामुळे जे रक्षण करते, ते शेत (शेती इत्यादी) म्हणजेच 'क्षेत्र' होय. क्षेत्राप्रमाणे असल्यामुळे 'क्षेत्र' होय. प्राण्यांच्या पुण्याचे महाफलदायी रूपात वाढ करण्याचे स्थान असल्यामुळे ते क्षेत्र म्हणजेच 'पुण्यक्षेत्र' होय. 'अनुत्तर' (सर्वश्रेष्ठ) आणि 'वंदन करतो' असा संबंध आहे.

එත්ථ ච ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නො’’ති එතෙන අරියසඞ්ඝස්ස භගවතො අනුජාතපුත්තතං දස්සෙති, තෙනස්ස පභවසම්පදා දීපිතා හොති. ‘‘ඨිතො මග්ගඵලෙසූ’’ති එතෙන පහානසම්පදං, ඤාණසම්පදඤ්ච දස්සෙති කිලෙසානං සමුච්ඡෙදප්පටිප්පස්සද්ධිප්පහානදීපනතො, මග්ගඵලඤාණාධිගමදීපනතො ච. ‘‘අරියසඞ්ඝ’’න්ති එතෙන පභවසම්පදං සබ්බසඞ්ඝානං අග්ගභාවදීපනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන අරණීයභාවදීපනතො. ‘‘පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තර’’න්ති එතෙන ලොකස්ස බහූපකාරතං දස්සෙති අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යභාවදීපනතො.

येथे 'शील आदी गुणांनी संपन्न' याने आर्यसंघाचे भगवंतांचे अनुजात पुत्रत्व (योग्य वारसदार असणे) दर्शविले आहे, त्याद्वारे त्याची प्रभव-संपदा (उत्पत्तीची समृद्धी) प्रकाशित होते. 'मार्ग आणि फलांमध्ये प्रतिष्ठित' याने प्रहाण-संपदा (त्याग-समृद्धी) आणि ज्ञान-संपदा दर्शविली आहे; कारण याद्वारे क्लेशांचे समूळ उच्छेदन व उपशमन करून केलेला त्याग आणि मार्ग-फल ज्ञानाची प्राप्ती प्रकाशित होते. 'आर्यसंघ' याने सर्व संघांमध्ये त्याचे श्रेष्ठत्व प्रकाशित करून आणि देवलोकासह संपूर्ण जगाद्वारे तो शरण जाण्यास योग्य असल्याचे दर्शवून प्रभव-संपदा दर्शविली आहे. 'अनुत्तर पुण्यक्षेत्र' याने तो सर्वश्रेष्ठ दक्षिणेय (दान स्वीकारण्यास योग्य) असल्याचे दर्शवून जगासाठी त्याची अत्यंत उपकारकता दर्शविली आहे.

තථා [Pg.13] ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නො’’ති ඉදං අරියසඞ්ඝස්ස සම්මාඋජුඤායසාමීචිප්පටිපන්නභාවදීපනං. ‘‘ඨිතො මග්ගඵලෙසූ’’ති ඉදං සතිපි සන්තානවිභාගෙන අනෙකභාවෙ චතුපුරිසයුගඅට්ඨපුරිසපුග්ගලභාවදීපනං. ‘‘අරියසඞ්ඝ’’න්ති ඉදං ආහුනෙය්‍යාදිභාවදීපනං. ‘‘පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තර’’න්ති ඉදං ලොකස්ස හිතසුඛාය පටිපන්නතාදීපනං. තථා ‘‘ඨිතො මග්ගඵලෙසූ’’ති ඉදං අරියසඞ්ඝස්ස ලොකුත්තරසරණගමනසබ්භාවදීපනං, තෙනස්ස භගවතො ඔරසපුත්තභාවො දස්සිතො හොති. ‘‘සීලාදිගුණසම්පන්නො’’ති ඉමිනා පනස්ස විහතවිධස්තකිලෙසා අනවසෙසා සෙක්ඛාසෙක්ඛා සීලාදිධම්මක්ඛන්ධා දස්සිතා. ‘‘අරියසඞ්ඝං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං අනුත්තර’’න්ති ඉමිනා තෙසං තෙසඤ්ඤෙව යථාවුත්තගුණවිසෙසානං සුපරිසුද්ධතං දීපෙති. තෙනස්ස මහානුභාවතං, අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවං, වන්දනාරහභාවං, අත්තනො ච වන්දනාකිරියාය ඛෙත්තඞ්ගතභාවං දීපෙති. සරණගමනඤ්ච සාවකානං සබ්බගුණානං ආදි, සපුබ්බභාගප්පටිපදා සෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො මජ්ඣෙ, අසෙක්ඛා සීලක්ඛන්ධාදයො පරියොසානන්ති ආදිමජ්ඣපරියොසානකල්‍යාණා සබ්බෙ අරියසඞ්ඝගුණා ඉමාය ගාථාය පකාසිතාති වෙදිතබ්බං.

त्याचप्रमाणे, 'शील आदी गुणांनी संपन्न' हे आर्यसंघाच्या सुप्रतिपन्न, ऋजुप्रतिपन्न, न्यायप्रतिपन्न आणि सामीचीप्रतिपन्न असण्याचे प्रकाशन आहे. 'मार्ग आणि फलांमध्ये प्रतिष्ठित' हे वैयक्तिक प्रवाहांच्या विभागाने अनेकत्व असूनही, 'चार पुरुषयुग आणि आठ पुरुषपुद्गल' असण्याचे प्रकाशन आहे. 'आर्यसंघ' हे आहुनेय इत्यादी असण्याचे प्रकाशन आहे. 'अनुत्तर पुण्यक्षेत्र' हे जगाच्या हित आणि सुखासाठी प्रवृत्त असण्याचे प्रकाशन आहे. त्याचप्रमाणे, 'मार्ग आणि फलांमध्ये प्रतिष्ठित' हे आर्यसंघाच्या लोकोत्तर शरणगमनाच्या अस्तित्वाचे प्रकाशन आहे, त्याद्वारे त्याचे भगवंतांचे औरस पुत्रत्व दर्शविले गेले आहे. तर 'शील आदी गुणांनी संपन्न' याने त्याचे नष्ट आणि विध्वस्त झालेल्या क्लेशांचे, संपूर्ण शैक्ष आणि अशैक्ष शील आदी धर्मस्कंध दर्शविले आहेत. 'आर्यसंघ, अनुत्तर पुण्यक्षेत्र' याने त्या त्या वर सांगितलेल्या विशिष्ट गुणांची अत्यंत शुद्धता प्रकाशित होते. त्याद्वारे त्याचे महानुभावत्व, अनुत्तर दक्षिणेयत्व, वंदनीयत्व आणि स्वतःच्या वंदन क्रियेसाठी क्षेत्रत्व प्राप्त झाल्याचे प्रकाशित होते. आणि शरणगमन हे श्रावकांच्या सर्व गुणांचा प्रारंभ आहे, पूर्वभागाची प्रतिपदा आणि शैक्ष शीलस्कंध इत्यादी मध्यभागी आहेत, आणि अशैक्ष शीलस्कंध इत्यादी शेवटी आहेत; अशा प्रकारे आदी, मध्य आणि समाप्ती कल्याणकारी असलेले आर्यसंघाचे सर्व गुण या गाथेमध्ये प्रकाशित केले आहेत, असे समजावे.

එවං ගාථාත්තයෙන සඞ්ඛෙපතො සකලගුණසංකිත්තනමුඛෙන රතනත්තයස්ස පණාමං කත්වා ඉදානි තං නිපච්චකාරං යථාධිප්පෙතෙ පයොජනෙ පරිණාමෙන්තො ‘‘වන්දනාජනිත’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ වන්දනාජනිතන්ති වන්දනාකාරෙන නිබ්බත්තිතං, රතනත්තයගුණාභිත්ථවනවසෙන, නිපච්චකාරවසෙන වා උප්පාදිතන්ති අත්ථො. ඉතීති එවං ‘‘මහාකාරුණික’’න්තිආදිප්පකාරෙන. රතිජනනට්ඨෙන රතනං, බුද්ධධම්මසඞ්ඝා, චිත්තීකතාදිභාවො වා රතනට්ඨො. වුත්තඤ්හෙතං –

अशा प्रकारे तीन गाथांद्वारे संक्षेपाने सर्व गुणांचे संकीर्तन करण्याच्या माध्यमातून त्रिरत्नाला प्रणाम करून, आता त्या नम्रतेला इच्छित प्रयोजनात परिणत करत 'वंदनाजनित' ही गाथा म्हणतात. तेथे 'वंदनाजनित' म्हणजे वंदनेच्या रूपाने उत्पन्न झालेले, त्रिरत्नाच्या गुणांच्या स्तुतीमुळे किंवा नम्रतेमुळे उत्पन्न झालेले, असा अर्थ आहे. 'इति' म्हणजे अशा प्रकारे 'महाकारुणिक' इत्यादी प्रकारे. आनंद उत्पन्न करण्याच्या अर्थाने 'रत्न' म्हणजे बुद्ध, धम्म आणि संघ; किंवा आदरणीय असणे इत्यादी रत्नाचा अर्थ आहे. कारण असे म्हटले आहे की -

‘‘චිත්තීකතං මහග්ඝඤ්ච, අතුලං දුල්ලභදස්සනං;

අනොමසත්තපරිභොගං, රතනං තෙන වුච්චතී’’ති. (ඛු. පා. අට්ඨ. 6.3;

දී. නි. අට්ඨ. 2.33;

සං. නි. 5.223;

සු. නි. අට්ඨ. 1.226;

මහානි. අට්ඨ. 50;

දී. නි. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථා;

ම. නි. ටී. 1.4;

සං. නි. ටී. 1.1.4;

අ. නි. ටී. 1.1.4;

සාරත්ථ. ටී. 1.ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා);

“जे आदरणीय आणि बहुमूल्य आहे, अतुलनीय आणि ज्याचे दर्शन दुर्लभ आहे, जे श्रेष्ठ सत्त्वांद्वारे उपभोगले जाते, त्यामुळे त्याला 'रत्न' म्हटले जाते।”

චිත්තීකතභාවාදයො ච අනඤ්ඤසාධාරණා බුද්ධාදීසු එව ලබ්භන්ති, රතනානං තයං රතනත්තයං, තස්මිං රතනත්තයෙ. හතන්තරායොති විධස්තඋපද්දවො හුත්වාති සම්බන්ධො, එතෙන අත්තනො පසාදසම්පත්තියා, රතනත්තයස්ස ච ඛෙත්තභාවසම්පත්තියා තස්ස පුඤ්ඤස්ස අත්ථසංවණ්ණනාය උපඝාතකඋපද්දවානං [Pg.14] විහනනෙ සමත්ථතං දස්සෙති. සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං අන්තො චෙව බහි ච, අජ්ඣත්තිකබාහිරවත්ථූසූති අත්ථො. සබ්බත්ථාති වා සබ්බස්මිං කාලෙ, සංවණ්ණනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානකාලෙසූති වුත්තං හොති. හුත්වාති පුබ්බකාලකිරියා, තස්ස ‘‘කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. තස්සාති යං රතනත්තයෙ වන්දනාජනිතං පුඤ්ඤං, තස්ස. තෙජසාති ආනුභාවෙන බලෙන.

आणि आदरणीय असणे इत्यादी भाव जे इतरांमध्ये साधारण नसून केवळ बुद्ध इत्यादींमध्येच आढळतात, रत्नांचे त्रय म्हणजे 'त्रिरत्न', त्या त्रिरत्नामध्ये. 'हतांतराय' म्हणजे उपद्रव नष्ट झालेला होऊन, असा संबंध आहे. याद्वारे स्वतःच्या प्रसन्नतेच्या समृद्धीने आणि त्रिरत्नाच्या क्षेत्रभावाच्या समृद्धीने, त्या पुण्याच्या अर्थ-वर्णनामध्ये येणाऱ्या बाधक उपद्रवांचा नाश करण्याचे सामर्थ्य दर्शविले आहे. 'सर्वत्र' म्हणजे सर्व ठिकाणी, आत आणि बाहेर, म्हणजेच आध्यात्मिक आणि बाह्य वस्तूंमध्ये, असा अर्थ आहे. किंवा 'सर्वत्र' म्हणजे सर्व काळी, वर्णनाच्या प्रारंभ, मध्य आणि समाप्तीच्या काळात, असे म्हटले आहे. 'होऊन' ही पूर्वकालवाचक क्रिया आहे, तिचा 'अर्थवर्णन करीन' याच्याशी संबंध आहे. 'त्याच्या' म्हणजे जे त्रिरत्नाच्या वंदनेने उत्पन्न झालेले पुण्य आहे, त्याचे. 'तेजाने' म्हणजे प्रभावाने, बलाने.

එවං රතනත්තයවන්දනාය පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි නෙත්තිප්පකරණස්ස ගම්භීරත්ථත්තා අත්ථසංවණ්ණනාය දුක්කරභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඨිති’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ඨිතින්ති ඨානං අනන්තරධානං අවිච්ඡෙදප්පවත්තිං. ආකඞ්ඛමානෙනාති ඉච්ඡමානෙන පත්ථයන්තෙන, ‘‘අහොවතායං සද්ධම්මනෙත්ති චිරං තිට්ඨෙය්‍යා’’ති එවං පත්ථයන්තෙනාති වුත්තං හොති. චිරන්ති දීඝකාලං, පඤ්චවස්සසහස්සපරිමාණං කාලන්ති අත්ථො. සද්ධම්මනෙත්තියාති සද්ධම්මසඞ්ඛාතාය නෙත්තියා. සද්ධම්මො හි වෙනෙය්‍යසන්තානෙසු අරියගුණානං නයනතො නෙත්ති, සද්ධම්මස්ස වා නෙත්ති සද්ධම්මනෙත්ති, තස්සා සද්ධම්මනෙත්තියා, ස්වායමත්ථො අට්ඨකථායං විචාරිතො එව. ථෙරෙනාති ථිරගුණයුත්තෙන. අභියාචිතොති ආදරගාරවෙන යාචිතො. අභිමුඛං වා යාචිතො, අනුත්තරං කත්වා යාචිතොති අත්ථො. උද්දිස්ස වා යාචිතො, ගරුතරං කත්වා යාචිතොති අත්ථො, ‘‘කරොතු ආයස්මා නෙත්තිප්පකරණස්ස කඤ්චි අත්ථසංවණ්ණන’’න්ති එවං නෙත්තියා අත්ථසංවණ්ණනං පති අජ්ඣෙසිතොති වුත්තං හොති. එත්ථ ච සද්ධම්මස්ස චිරං ඨිතිකාමෙන අජ්ඣාසයසම්පන්නෙන සාසනෙ ථිරගුණයුත්තෙන සබ්‍රහ්මචාරිනා ආදරගාරවෙන, අභිමුඛං වා යාචිතෙන මෙ න සක්කා තස්ස අභියාචනං පටික්ඛිපිතුන්ති දස්සෙති ‘‘ඨිතිං ආකඞ්ඛමානෙනා’’ති ගාථාය.

अशा प्रकारे त्रिरत्नवंदनेचे प्रयोजन दाखवून, आता 'नेत्तिप्पकरण' ग्रंथाच्या गंभीर अर्थामुळे त्याच्या अर्थ-विवरणाची (अत्थसंवण्णना) कठीणता दर्शवण्यासाठी 'ठितिं' (स्थिती) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'ठितिं' म्हणजे स्थान, अंतर्धान न पावणे, अखंड प्रवृत्ती. 'आकङ्खमानेन' म्हणजे इच्छा करणाऱ्याने, प्रार्थना करणाऱ्याने; 'अहो! ही सद्धम्मनेत्ति दीर्घकाळ टिकावी' अशी प्रार्थना करणाऱ्याने, असा याचा अर्थ आहे. 'चिरं' म्हणजे दीर्घकाळ, पाच हजार वर्षांच्या कालावधीपर्यंत, असा अर्थ आहे. 'सद्धम्मनेत्तिया' म्हणजे सद्धम्म नावाच्या नेत्तीची (मार्गदर्शिकेची). कारण सद्धम्म हा विनेय (शिष्य) जनांच्या संतानामध्ये (चित्तपरंपरेत) आर्यगुणांचे नयन (मार्गदर्शन) करत असल्यामुळे 'नेत्ति' आहे, किंवा सद्धम्माची नेत्ति ती 'सद्धम्मनेत्ति', त्या सद्धम्मनेत्तीची; हाच अर्थ अट्ठकथेमध्ये चर्चिला गेला आहे. 'थेरेन' म्हणजे स्थिर गुणांनी युक्त असलेल्या (स्थविराने). 'अभियाचितो' म्हणजे आदर-गौरवाने याचना (विनंती) केलेला. किंवा सन्मुख येऊन याचना केलेला, सर्वश्रेष्ठ मानून याचना केलेला, असा अर्थ आहे. किंवा उद्देशून याचना केलेला, अत्यंत आदरपूर्वक याचना केलेला, असा अर्थ आहे; 'आयुष्यमानांनी नेत्तिप्पकरणाचे काही अर्थ-विवरण करावे' अशा प्रकारे नेत्तीच्या अर्थ-विवरणासाठी विनंती केली गेली आहे, असे म्हटले आहे. आणि येथे, सद्धम्माच्या दीर्घकालीन स्थितीची इच्छा करणाऱ्या, उत्तम आशय असलेल्या, शासनात स्थिर गुणांनी युक्त असलेल्या सब्रह्मचाऱ्याने आदर-गौरवाने किंवा सन्मुख येऊन केलेल्या याचनेचा माझ्याकडून अव्हेर करणे शक्य नाही, हे 'ठितिं आकङ्खमानेन' या गाथेने दर्शवले आहे.

පදුමුත්තරනාථස්සාති පදුමුත්තරස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස. පස්සතාති පුබ්බෙනිවාසචක්ඛුනා, සමන්තචක්ඛුනා එව වා හත්ථතලෙ ඨපිතආමලකං විය අභිනීහාරං පස්සන්තෙන. තාදිනාති තාදිභාවයුත්තෙන, සබ්බත්ථ වා නිබ්බිකාරෙන, ‘‘අම්හාකං භගවතා’’ති වචනසෙසො. යස්සාති ආයස්මතො මහාකච්චානත්ථෙරස්ස. ඨපිතොති –

'पदुमुत्तरनाथस्स' म्हणजे पदुमुत्तर सम्यक्संबुद्धांचे. 'पस्सता' म्हणजे पूर्वनिवासज्ञानाच्या चक्षूने (पुब्बेनिवासचक्खुना) किंवा समंतचक्षूने (समन्तचक्खुना) हातावर ठेवलेल्या आवळ्याप्रमाणे अभिनिहाराला (प्रणिधानाला) पाहणाऱ्याने. 'तादिना' म्हणजे तादि-भावाने (समतेने) युक्त असलेल्याने, किंवा सर्वत्र निर्विकार असलेल्याने; 'आमच्या भगवंतांनी' हा शब्द येथे अध्याहृत आहे. 'यस्स' म्हणजे आयुष्यमान महाकच्चायन स्थविरांचे. 'ठपितो' म्हणजे स्थापित केले गेले –

‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං සංඛිත්තෙන භාසිතස්ස විත්ථාරෙන අත්ථං විභජන්තානං යදිදං මහාකච්චානො’’ති (අ. නි. 1.188, 197) –

'भिक्खूहो, संक्षेपाने सांगितलेल्या भाषणाचा विस्ताराने अर्थ विभागून सांगणाऱ्या माझ्या श्रावक भिक्खूंमध्ये महाकच्चायन हा अग्र (सर्वश्रेष्ठ) आहे.' (अं. नि. १.१८८, १९७) –

එවං [Pg.15] ඨපිතො. සීලාදිගුණවිසෙසෙහි මහන්තා සාවකාති මහාසාවකා (ථෙරගා. අට්ඨ. 2.1288; අ. නි. ටී. 2.3.59), මහාකස්සපාදයො, තෙසු අයමායස්මා අඤ්ඤතරොති, මහාසාවකො ච සො ගුණවිසෙසයොගතො උත්තමො චාති මහාසාවකුත්තමො.

अशा प्रकारे स्थापित केले गेले. शीलादी विशेष गुणांमुळे जे महान आहेत ते श्रावक म्हणजे 'महाश्रावक' (थेरगाथा अट्ठकथा २.१२८८; अंगुत्तरनिकाय टीका २.३.५९), जसे की महाकस्सप इत्यादी; त्यांच्यामध्ये हे आयुष्यमान एक आहेत, आणि ते महाश्रावक असून विशेष गुणांच्या योगाने उत्तम आहेत, म्हणून 'महाश्रावकोत्तम' आहेत.

ඣානාදීසු සාතිසයානං ආවජ්ජනාදිවසීභාවානං, අරියිද්ධිවසෙන පරමස්ස ච චෙතොවසීභාවස්ස අධිගතත්තා වසිප්පත්තො. අත්ථාදීසු සවිසෙසභෙදගතපටිසම්භිදාඤාණත්තා පභින්නපටිසම්භිදො. ‘‘පණ්ඩිතො, භික්ඛවෙ, මහාකච්චානො, මහාපඤ්ඤො, භික්ඛවෙ, මහාකච්චානො’’තිආදිනා (ම. නි. 1.205) අනෙකෙසු ඨානෙසු භගවතා පසංසිතත්තා සම්බුද්ධෙන පසංසිතො. තෙන වුත්තං ‘‘සත්ථු චෙව සංවණ්ණිතො සංභාවිතො, විඤ්ඤූනඤ්ච සබ්‍රහ්මචාරින’’න්ති.

ध्यानादींमध्ये अतिशय श्रेष्ठ अशा आवर्जन (चित्त एकाग्र करणे) इत्यादी वशीभावांना प्राप्त केल्यामुळे, आणि आर्य ऋद्धीच्या प्रभावाने परम चेतोवशीभावाला प्राप्त केल्यामुळे ते 'वशीप्राप्त' (वसिप्पत्तो) आहेत. अर्थ इत्यादींमध्ये विशेष भेद असलेल्या प्रतिसंभिदा ज्ञानाने युक्त असल्यामुळे ते 'प्रभिन्नप्रतिसंभिद' (पभिन्नपटिसंभिदो) आहेत. 'भिक्खूहो, महाकच्चायन पंडित आहेत; भिक्खूहो, महाकच्चायन महाप्रज्ञावान आहेत' (म. नि. १.२०५) इत्यादी अनेक ठिकाणी भगवंतांनी त्यांची प्रशंसा केल्यामुळे ते सम्यक्संबुद्धांद्वारे प्रशंसित आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे – 'शास्त्यांद्वारे (बुद्धांद्वारे) प्रशंसित आणि सन्मानित, तसेच सुज्ञ सब्रह्मचाऱ्यांद्वारेही.'

අනුමොදිතාති ‘‘සාධු සාධු, කච්චාන, සාධු ඛො, ත්වං කච්චාන, ඉමං ධම්මසංවණ්ණනං අභාසී’’ති එවං අනුමොදිතා. එකස්මිං කිර සමයෙ අයං මහාථෙරො ජම්බුවනසණ්ඩෙ විහරන්තො අත්තනො සන්තිකාවචරානං භික්ඛූනං ඉමං හාරනයපටිමණ්ඩිතං පකරණං අභාසි. භාසිත්වා ච භගවතො සන්තිකං උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසින්නො යථාභාසිතං ඉමං පකරණං භගවතො නිවෙදෙසි. තං සුත්වා භගවා ‘‘සාධු සාධූ’’තිආදිනා අනුමොදිත්වා ‘‘තස්මාතිහ, ත්වං කච්චාන, ඉමං ධම්මසංවණ්ණනං ධම්මනෙත්තිත්වෙව ධාරෙහී’’ති නාමග්ගහණං අකාසීති වදන්ති. දෙසනාහාරාදිනන්දියාවට්ටනයාදිහාරනයානුසාරෙනෙව සබ්බධම්මසංවණ්ණනානං ගතියොති ආහ ‘‘සාසනස්ස සදායත්තා, නවඞ්ගස්සත්ථවණ්ණනා’’ති.

'अनुमोदिता' म्हणजे 'साधू, साधू, कच्चायन! हे कच्चायन, तू हे धम्म-विवरण उत्तम प्रकारे सांगितले आहेस' अशा प्रकारे अनुमोदित केलेले. असे ऐकिवात आहे की, एका समयाला हे महास्थवीर जंबूवन खंडात विहार करत असताना त्यांनी आपल्या जवळ राहणाऱ्या भिक्खूंना हार-नयाने (पद्धतीने) सुशोभित असलेला हा ग्रंथ सांगितला. तो सांगितल्यानंतर ते भगवंतांच्या सन्मुख गेले आणि भगवंतांना अभिवादन करून एका बाजूला बसले, आणि त्यांनी जसा सांगितला होता तसा हा ग्रंथ भगवंतांना निवेदित केला. ते ऐकून भगवंतांनी 'साधू, साधू' इत्यादी शब्दांनी अनुमोदन देऊन, 'त्यामुळे, हे कच्चायन! तू या धम्म-विवरणाला धम्मनेत्ति म्हणूनच धारण कर' असे त्याचे नामकरण केले, असे म्हणतात. देशना-हार इत्यादी आणि नंदियावट्ट-नय इत्यादी हार-नयांच्या अनुसरणानेच सर्व धम्म-विवरणांची गती (प्रवृत्ती) होते, म्हणूनच म्हटले आहे – 'शासनाच्या (बुद्धशासनाच्या) सदा अधीन असलेली, नवअंग (नवांग) बुद्धवचनाची अर्थ-विवरणी आहे.'

ගම්භීරඤාණෙහීහි ගම්භීරෙහි ඤාණෙහි, න සද්ධාමත්තකෙන, ගම්භීරඤාණෙහි වා මහාපඤ්ඤෙහි අරියෙහි. පකරණස්ස ගම්භීරත්ථතං, අත්තනො ච ඤාණස්ස නාතිවිසයතං විදිත්වා සංවණ්ණනාරම්භෙ සංසීදන්තම්පි මං සාසනගුණාදිඋපනිස්සයසම්පදා උස්සාහෙසීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘කිඤ්චාපී’’තිආදිනා.

'गंभीरज्ञानेहि' म्हणजे गंभीर ज्ञानाने, केवळ श्रद्धेने नव्हे; किंवा गंभीर ज्ञान असलेल्या महाप्रज्ञावान आर्य जनांद्वारे. ग्रंथाची गंभीर अर्थता आणि स्वतःच्या ज्ञानाची मर्यादितता जाणून, विवरणाच्या आरंभी खचून जाणाऱ्या मला शासन-गुणादी उपनिषय-संपदेने (सहाय्यक कारणांनी) प्रोत्साहित केले, हा अर्थ 'किञ्चापि' (जरी) इत्यादींनी दर्शवला आहे.

‘‘පඤ්චපි නිකායෙ ඔගාහෙත්වා’’ති ඉමිනා නෙත්තියා පඤ්චපි මහානිකායෙ අනුපවිසිත්වා අවට්ඨානං, තෙසං සංවණ්ණනාභාවඤ්ච දීපෙති. තත්ථ [Pg.16] ‘‘කතමො අස්සාදො ච ආදීනවො චා’’තිආදිපෙටකොපදෙසපාළිං (පෙටකො. 23) ආනෙත්වා ඉධ දෙසනාහාරාදීනං පදත්ථවිනිච්ඡයො පෙටකෙන සංසන්දනං නාම. ‘‘යථාබල’’න්ති ඉමිනා සබ්බථා සබ්බභාගෙනාපි නෙත්තියා සංවණ්ණනා මයා න සුකරා කාතුං, අත්තනො පන ඤාණබලානුරූපං කරිස්සාමීති නිරතිමානතං දීපෙති.

'पाचही निकायांमध्ये अवगाहन करून' (पञ्चपि निकाये ओगाहेत्वा) याद्वारे नेत्तीने पाचही महानिकायांमध्ये प्रवेश करून राहणे आणि त्यांचे विवरण करणे स्पष्ट होते. तेथे 'आस्वाद कोणता आणि आदीनव (दोष) कोणता' इत्यादी पेटकोपदेश पाळी (पेटको. २३) आणून, येथे देशना-हार इत्यादींच्या पदार्थ-विनिश्चयाची पेटकाशी तुलना करणे म्हणजे 'संसंदन' (मेळ घालणे) होय. 'यथाबलं' (यथाबल) याद्वारे सर्व प्रकारे आणि सर्व भागांनी नेत्तीचे विवरण करणे माझ्यासाठी सोपे नाही, परंतु मी माझ्या ज्ञानबलानुसार ते करेन, अशी निरभिमानता दर्शवली आहे.

සුවිසුද්ධන්ති සුට්ඨු විසුද්ධං, නිකායන්තරලද්ධිදොසෙහි අන්තරන්තරා අනුප්පවෙසිතෙහි අසම්මිස්සන්ති අධිප්පායො. අසංකිණ්ණන්ති සනිකායෙපි පදත්ථන්තරපරිකප්පනාදිනා අසංකිණ්ණං තාදිසසඞ්කරරහිතං අනාකුලං සුපරිච්ඡින්නං. විවිධෙහි ආකාරෙහි නිච්ඡිනොතීති විනිච්ඡයො. අත්ථානං විනිච්ඡයො අත්ථවිනිච්ඡයො. ගණ්ඨිට්ඨානභූතෙසු අත්ථෙසු ඛිලමද්දනාකාරෙන පවත්තා විමතිච්ඡෙදකථා, නිපුණො සුඛුමො සණ්හො අත්ථවිනිච්ඡයො එතස්සාති නිපුණත්ථවිනිච්ඡයො. අථ වා අත්ථෙ විනිච්ඡිනොතීති අත්ථවිනිච්ඡයො, යථාවුත්තඅත්ථවිසයඤාණං, නිපුණො ඡෙකො අත්ථවිනිච්ඡයො එතස්සාති නිපුණත්ථවිනිච්ඡයො, තං නිපුණත්ථවිනිච්ඡයං. සමයන්ති සිද්ධන්තං. ඉදං වුත්තං හොති – මහාවිහාරවාසීනං සිද්ධන්තො වුත්තනයෙන සුපරිසුද්ධො, අනාකුලො, සණ්හසුඛුමවිනිච්ඡයො ච, සිද්ධන්තං තං අවිලොමෙන්තො අනුකූලතො තත්ථ සිද්ධංයෙව ධම්මනෙත්තිං පකාසයන්තො නෙත්තිප්පකරණස්ස අත්ථසංවණ්ණනං කරිස්සාමීති.

'सुविशुद्धं' म्हणजे अत्यंत विशुद्ध, इतर निकायांच्या (मतांच्या) सिद्धांतांमधील दोषांच्या वेळोवेळी होणाऱ्या प्रवेशापासून अमिश्रित, असा अभिप्राय आहे. 'असंकिण्णं' म्हणजे स्वतःच्या निकायातही इतर पदार्थांच्या कल्पनेने अमिश्रित, अशा संकरापासून रहित, अनाकुल (गोंधळ नसलेले) आणि सुस्पष्टपणे परिच्छिन्न (मर्यादित). विविध प्रकारांनी निश्चय करतो तो 'विनिश्चय'. अर्थांचा निश्चय तो 'अर्थविनिश्चय'. कठीण (गाठ असलेल्या) स्थानांसारख्या अर्थांमध्ये संशयाचे मर्दन करणाऱ्या स्वरूपात चाललेली संशयच्छेदक चर्चा, ज्याचा अर्थविनिश्चय निपुण, सूक्ष्म आणि स्पष्ट आहे तो 'निपुणार्थविनिश्चय'. अथवा, अर्थांचा निश्चय करतो तो 'अर्थविनिश्चय' म्हणजे पूर्वोक्त अर्थविषयक ज्ञान; ज्याचा अर्थविनिश्चय निपुण आणि चतुर आहे तो 'निपुणार्थविनिश्चय', त्या निपुणार्थविनिश्चयाला. 'समयं' म्हणजे सिद्धांत. येथे हे सांगितले आहे – महाविहारवासीयांचा सिद्धांत सांगितलेल्या पद्धतीने अत्यंत शुद्ध, अनाकुल आणि सूक्ष्म-स्पष्ट विनिश्चयाने युक्त आहे; त्या सिद्धांताचा विरोध न करता, अनुकूलतेने तेथे सिद्ध झालेल्या धम्मनेत्तीलाच प्रकाशित करत मी 'नेत्तिप्पकरण' ग्रंथाचे अर्थ-विवरण करेन.

පමාදලෙඛන්ති අපරභාගෙ පොත්ථකාරුළ්හකාලෙ පමජ්ජිත්වා ලිඛනවසෙන පවත්තප්පමාදපාඨං. වජ්ජෙත්වාති අපනෙත්වා. පාළිං සම්මා නියොජයන්ති තං තං නෙත්තිපාළිං තත්ථ තත්ථ උදාහරණභාවෙන ආනීතසුත්තෙ සම්මදෙව නියොජෙන්තො, අත්ථසංවණ්ණනාය වා තං තං උදාහරණසුත්තසඞ්ඛාතං පාළිං තස්මිං තස්මිං ලක්ඛණභූතෙ නෙත්තිගන්ථෙ සම්මදෙව නියොජෙන්තො. උපදෙසන්ති නෙත්තිඋපනිසං නෙත්තිහදයං. ය්වායං සපට්ඨානවිභාගස්ස තෙත්තිංසවිධස්ස නෙත්තිපදත්ථස්ස සහ නිමිත්තවිභාගෙන අසඞ්කරතො වවත්ථිතො විසයො, තං. විභාවෙන්තො පකාසෙන්තො. තස්සා නෙත්තියා කරිස්සාමි අත්ථවණ්ණනන්ති සම්බන්ධො.

‘प्रमादलेख’ म्हणजे नंतरच्या काळात ग्रंथ पुस्तकारूढ करताना प्रमादामुळे (दुर्लक्षामुळे) लिहिलेला चुकीचा पाठ. ‘वज्जेत्वा’ (वर्ज्य करून) म्हणजे दूर करून. ‘पाळि सम्यक रीतीने योजित करतो’ म्हणजे त्या त्या नेत्तिपाळीला तिथे तिथे उदाहरणादाखल आणलेल्या सूत्तांमध्ये चांगल्या प्रकारे योजित करत, किंवा अर्थवर्णनेमध्ये त्या त्या उदाहरण-सूत्तसंज्ञक पाळीला त्या त्या लक्षणभूत नेत्तिग्रंथात चांगल्या प्रकारे योजित करत. ‘उपदेश’ म्हणजे नेत्ति-उपनिषद (रहस्य) किंवा नेत्ति-हृदय. जो हा सपट्ठानविभागासह तेहेतीस प्रकारच्या नेत्तिपदार्थाचा निमित्तविभागासह असंकीर्ण रूपाने निश्चित केलेला विषय आहे, त्याला. ‘विभावन्तो’ म्हणजे प्रकाशित करत (स्पष्ट करत). ‘त्या नेत्तीची मी अर्थवर्णना करीन’ असा (येथे) संबंध आहे.

එත්ථ ච ‘‘අභියාචිතො’’ති ඉමිනා අත්ථසංවණ්ණනාය නිමිත්තං දස්සෙති, ‘‘ඨිතිං ආකඞ්ඛමානෙන චිරං සද්ධම්මනෙත්තියා’’ති ඉමිනා පයොජනං, ‘‘කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති [Pg.17] ඉමිනා පිණ්ඩත්ථං. සංවණ්ණියමානා හි පකරණත්ථා සංවණ්ණනාය පිණ්ඩත්ථො. ‘‘තමුපනිස්සායා’’තිආදිනා කරණප්පකාරං.

आणि येथे ‘अभियाचितो’ (याचना केल्यामुळे) या शब्दाने अर्थवर्णनेचे निमित्त (कारण) दर्शविले आहे, ‘सद्धम्मनेत्तीची दीर्घकाळ स्थिती इच्छिणाऱ्याने’ (ठितिं आकङ्खमानेन चिरं सद्धम्मनेत्तिया) याने प्रयोजन दर्शविले आहे, ‘अर्थवर्णना करीन’ (करिस्सामत्थवण्णनं) याने पिण्डार्थ (सार) दर्शविला आहे. कारण वर्णिल्या जाणाऱ्या प्रकरणाचे अर्थ हेच वर्णनेचा पिण्डार्थ असतात. ‘त्याचा आश्रय घेऊन’ (तमुपनिस्साय) इत्यादीने करण्याची पद्धत (करणप्रकार) दर्शविली आहे.

ඉදානි සංවණ්ණනාය සවනෙ නියොජෙන්තො ‘‘ඉති අත්ථ’’න්ති ඔසානගාථමාහ. තත්ථ ‘‘සක්කච්ච’’න්ති පදං උභයත්ථ යොජෙතබ්බං ‘‘සක්කච්චං විභජන්තස්ස, සක්කච්චං නිසාමයථා’’ති.

आता वर्णनेच्या श्रवणामध्ये प्रवृत्त करत ‘इति अत्थं’ अशी समाप्तीची गाथा (ओसानगाथा) म्हणतात. तिथे ‘सक्कच्चं’ (आदरपूर्वक) हा शब्द दोन्ही ठिकाणी जोडला पाहिजे - ‘आदरपूर्वक विभागणी करणाऱ्याचे’ (सक्कच्चं विभजन्तस्स) आणि ‘आदरपूर्वक ऐका’ (सक्कच्चं निसामयथ) असे.

ගන්ථාරම්භකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ग्रंथारंभकथावर्णना समाप्त झाली.

නිදානකථාවණ්ණනා

निदानकथावर्णना

වචනත්ථජානනෙන විදිතප්පකරණත්ථසාමඤ්ඤත්ථස්ස පකරණකථා වුච්චමානා සොභෙය්‍යාති නෙත්තිපදත්ථපරිජානනමෙව ආදිම්හි යුත්තරූපන්ති තදත්ථං පුච්ඡති ‘‘තත්ථ කෙනට්ඨෙන නෙත්තී’’ති. තත්ථ තත්ථාති ‘‘තස්සා නෙත්තියා කරිස්සාමත්ථවණ්ණන’’න්ති යදිදං වුත්තං, තස්මිං; යස්සා කරිස්සාමත්ථවණ්ණනන්ති පටිඤ්ඤාතං, සා නෙත්ති කෙනට්ඨෙන නෙත්තීති අත්ථො. තත්ථාති වා ‘‘නෙත්තිප්පකරණස්සා’’ති එතස්මිං වචනෙ යා නෙත්ති වුත්තා, සා කෙනට්ඨෙන නෙත්තීති අත්ථො. ‘‘නයනට්ඨෙනා’’ති ඉදං කත්තුකරණාධිකරණසාධනානං සාධාරණවචනන්ති ‘‘අරියධම්මං නයතී’’ති කත්තුසාධනවසෙන තාව නෙත්තිසද්දස්ස අත්ථං වත්වා ඉදානි කරණාධිකරණසාධනවසෙන වත්තුං ‘‘නයන්ති තායා’’තිආදි වුත්තං.

शब्दाचा अर्थ जाणल्याने प्रकरणाचा सामान्य अर्थ समजलेल्या व्यक्तीला सांगितलेली प्रकरणकथा शोभून दिसेल, म्हणून सुरुवातीला नेत्तिपदार्थाचे परिज्ञान करून घेणेच योग्य आहे, यासाठी त्याचा अर्थ विचारतात— ‘तिथे कोणत्या अर्थाने नेत्ति?’ ‘तिथे’ म्हणजे ‘त्या नेत्तीची मी अर्थवर्णना करीन’ असे जे म्हटले आहे, त्यामध्ये; जिची अर्थवर्णना करण्याची प्रतिज्ञा केली आहे, ती ‘नेत्ति’ कोणत्या अर्थाने ‘नेत्ति’ आहे, असा अर्थ आहे. किंवा ‘तिथे’ म्हणजे ‘नेत्तिप्पकरणस्स’ (नेत्तिप्रकरणाचे) या वचनात जी ‘नेत्ति’ सांगितली आहे, ती कोणत्या अर्थाने ‘नेत्ति’ आहे, असा अर्थ आहे. ‘नयन अर्थाने’ (नेण्याच्या अर्थाने) हे कर्तृ, करण आणि अधिकरण साधनांचे साधारण वचन आहे, म्हणून ‘आर्यधर्माकडे नेते’ (अरियधम्मं नयति) अशा कर्तृसाधनाच्या दृष्टीने आधी ‘नेत्ति’ शब्दाचा अर्थ सांगून, आता करण आणि अधिकरण साधनाच्या दृष्टीने सांगण्यासाठी ‘तिच्याद्वारे नेतात’ (नयन्ति ताय) इत्यादी म्हटले आहे.

තථා හි වුත්තන්ති නෙත්තිඋපදෙසාධීනත්තා එව සුත්තාවබොධස්ස වුත්තං. පෙටකෙ ‘‘තස්මා නිබ්බායිතුකාමෙන සුතමයෙන අත්ථා පරියෙසිතබ්බා, තත්ථ පරියෙසනාය අයං අනුපුබ්බී භවති සොළස හාරා පඤ්ච නයා අට්ඨාරස මූලපදානී’’තිආදි (පෙටකො. 3). හාරනයවිචාරණා විනිමුත්තො අත්ථසංවණ්ණනාවිසෙසො නත්ථීති ආහ ‘‘සුත්තස්ස අත්ථසංවණ්ණනා නෙත්තිඋපදෙසායත්තා’’ති. ස්වායමත්ථො පරතො පකිණ්ණකකථායං ආවි භවිස්සති. එවං මහාවිසයා චායං නෙත්ති කුතො පභවාති ආහ ‘‘සුත්තප්පභවා’’ති, එතෙන නෙත්තියා පමාණභූතතං දස්සෙති. ඉදඤ්ච සුත්තස්ස නෙත්තිසන්නිස්සයතාපරිදීපනපරං, න ථෙරප්පභවතාපටික්ඛෙපපරං. ථෙරො හි පඤ්ච මහානිකායෙ ඔගාහෙත්වා තංසන්නිස්සයෙනෙව [Pg.18] තෙසං සංවණ්ණනාභූතං ඉමං පකරණං අභාසි, තස්මා අයමෙව සංවණ්ණනාධම්මො, යදිදං සංවණ්ණෙතබ්බධම්මසන්නිස්සයතා.

तसेच म्हटले आहे, कारण सूत्ताचे आकलन हे नेत्ति-उपदेशाच्या अधीन असल्यामुळेच असे म्हटले आहे. पेटकोपदेशात (म्हटले आहे)— ‘म्हणून निर्वाण प्राप्त करू इच्छिणाऱ्याने श्रुतमय ज्ञानाने अर्थाचा शोध घेतला पाहिजे, तिथे शोधाचा हा अनुक्रम असतो— सोळा हार, पाच नय आणि अठरा मूळपदे’ इत्यादी. हार आणि नयांच्या विचारापासून मुक्त असा कोणताही विशेष अर्थवर्णनेचा प्रकार नाही, म्हणून म्हटले आहे— ‘सूत्ताची अर्थवर्णना नेत्ति-उपदेशाच्या अधीन आहे.’ हाच अर्थ पुढे प्रकीर्णक कथेमध्ये स्पष्ट होईल. अशा प्रकारे विशाल विषय असलेली ही ‘नेत्ति’ कुठून उत्पन्न होते? तर म्हणतात— ‘सूत्तप्रभवा’ (सूत्तापासून उत्पन्न झालेली), याद्वारे नेत्तीची प्रमाणभूतता दर्शविली आहे. आणि हे सूत्ताच्या नेत्ति-सन्निश्रिततेचे (सूत्तावर आधारित असण्याचे) प्रकटीकरण करणारे आहे, थेरांपासून उत्पन्न होण्याच्या गोष्टीचे खंडन करणारे नाही. कारण थेरांनी पाच महानिकायांचे अवगाहन करून, त्यांच्याच आश्रयाने त्यांची वर्णना असणारे हे प्रकरण सांगितले, म्हणून हाच वर्णनेचा नियम (संवण्णनाधम्म) आहे, जो की वर्णनीय धर्माचा आश्रय घेणे होय.

පකරණපරිච්ඡෙදතොති පකරණස්ස විභාගතො. හාරවිචාරාදයො හි තයො නෙත්තිප්පකරණස්ස විභාගා, පකරණභූතපරිච්ඡෙදතො වා. තීණි හි එතානි පකරණානි තයො අධිකාරා, යදිදං හාරවිචාරාදයො. පාළිවවත්ථානතොති පාඨසන්නිවෙසතො.

‘प्रकरणपरिच्छेदाने’ म्हणजे प्रकरणाच्या विभागावरून. कारण हारविचार इत्यादी हे तीन नेत्तिप्रकरणाचे विभाग आहेत, किंवा प्रकरणरूप परिच्छेदावरून. कारण हे तीन प्रकरणे म्हणजेच तीन अधिकार आहेत, जे की हारविचार इत्यादी होत. ‘पाळिववत्थाना’ (पाळीच्या व्यवस्थेवरून) म्हणजे पाठाच्या रचनेवरून.

‘‘සබ්බො හි පකරණත්ථො’’තිආදිනා සඞ්ගහවාරස්ස අන්වත්ථසඤ්ඤතං දස්සෙති. ‘‘නනු චෙත්ථ පට්ඨානං අසඞ්ගහිත’’න්ති චොදකො බ්‍යභිචාරමාහ. ඉතරො යදිපි සරූපතො අසඞ්ගහිතං, අත්ථතො පන සඞ්ගහිතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘නයිදමෙව’’තිආදිනා පරිහරති. පුන ‘‘තථා හී’’තිආදිනා තමෙවත්ථං පාළියා පාකටතරං කරොති. අත්ථනයා නන්දියාවට්ටාදයො. සඞ්ඛාරත්තිකා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරාදයො, කායසඞ්ඛාරාදයො ච. තෙසු අත්ථනයානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගහො පරතො ආවි භවිස්සති. ඉතරෙ පන කාමාවචරා, රූපාවචරා ච කුසලා චෙතනා පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, අකුසලා චෙතනා අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො, අරූපාවචරා කුසලා චෙතනා ආනෙඤ්ජාභිසඞ්ඛාරො. පුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ච අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ච කායද්වාරප්පවත්තො කායසඞ්ඛාරො, සො එව වචීද්වාරප්පවත්තො වචීසඞ්ඛාරො, මනොද්වාරප්පවත්තො පන තිවිධොපි චිත්තසඞ්ඛාරො. ඉති ජාතිවසෙන පුරිමත්තිකෙ වුත්තා එව ධම්මා ද්වාරවසෙන දුතියත්තිකෙ වුත්තා, තෙ එව ච පුරිමත්තිකෙති අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

‘कारण सर्व प्रकरणाचा अर्थ’ इत्यादीने संग्रहवाराची सान्वर्थ संज्ञा (अर्थपूर्ण नाव) दर्शविली आहे. ‘परंतु येथे पट्ठान (प्रस्थान) समाविष्ट नाही ना?’ असे आक्षेप घेणारा (चोदक) विसंगती सांगतो. दुसरा (उत्तर देणारा), जरी ते स्वरूपाने समाविष्ट नसले तरी अर्थाने समाविष्ट आहे, हे दर्शवत ‘असे नाही’ (नयिदमेव) इत्यादीने परिहार (उत्तर) करतो. पुन्हा ‘तसेच’ (तथा हि) इत्यादीने तोच अर्थ पाळीच्या आधारे अधिक स्पष्ट करतो. अर्थनय म्हणजे नंदियावट्ट इत्यादी. संस्कारत्रिक म्हणजे पुण्याभिसंस्कार इत्यादी, आणि कायसंस्कार इत्यादी. त्यामध्ये अर्थनयांचा परस्परांमध्ये होणारा संग्रह पुढे स्पष्ट होईल. इतर म्हणजे कामावचर आणि रूपावचर कुशल चेतना म्हणजे पुण्याभिसंस्कार, अकुशल चेतना म्हणजे अपुण्याभिसंस्कार, आणि अरूपावचर कुशल चेतना म्हणजे आनेजाभिसंस्कार होय. पुण्याभिसंस्कार आणि अपुण्याभिसंस्कार हे कायद्वाराने प्रवृत्त झाल्यास कायसंस्कार, तेच वचीद्वाराने प्रवृत्त झाल्यास वचीसंस्कार, आणि मनद्वाराने प्रवृत्त झाल्यास तिन्ही प्रकारचे चित्तसंस्कार होतात. अशा प्रकारे जातीच्या (स्वभावाच्या) दृष्टीने पहिल्या त्रिकामध्ये सांगितलेलेच धर्म द्वाराच्या दृष्टीने दुसऱ्या त्रिकामध्ये सांगितले आहेत, आणि तेच पहिल्या त्रिकामध्ये आहेत, असा परस्परांमध्ये संग्रह समजला पाहिजे.

යත්ථාති යස්මිං වාරෙ. පෙටකෙති පෙටකොපදෙසෙ. සම්පතමානාති සංවණ්ණනාවසෙන සන්නිපතන්තා. ‘‘බ්‍යඤ්ජනවිධිපුථුත්තා’’ති ඉදං එකස්මිං සුත්තෙ අනෙකෙසං හාරානං සන්නිපතනස්ස කාරණවචනං. තථා හි ‘‘අනෙකසාමත්ථියනිචිතා සද්දා’’ති අක්ඛරචින්තකා වදන්ති.

‘जिथे’ (यत्थ) म्हणजे ज्या वारात (विभागात). ‘पेटकात’ (पेटके) म्हणजे पेटकोपदेशात. ‘संपतमान’ म्हणजे वर्णनेच्या रूपाने एकत्र येणारे. ‘व्यंजनविधीच्या पृथक्त्वामुळे’ (व्यंजनविधीच्या विविधतेमुळे) हे एकाच सूत्तात अनेक हारांच्या एकत्र येण्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. कारण ‘शब्द हे अनेक सामर्थ्यांनी युक्त असतात’ असे व्याकरणकार (अक्षरचिंतक) म्हणतात.

‘‘න සරූපතො’’ති ඉමිනා සඞ්ගහවාරෙ විය උද්දෙසනිද්දෙසවාරෙසුපි පට්ඨානස්ස අත්ථතො උද්ධටතං දස්සෙති. මූලපදග්ගහණෙනෙව ගහිතත්තා උද්දෙසවාරෙ තාව එවං හොතු, නිද්දෙසවාරෙ පන කථන්ති? තත්ථාපි නයග්ගහණෙනෙව මූලපදානිපි ගහිතානීති වෙදිතබ්බං. න හි මූලපදෙහි විනා කාචි නයයොජනා සම්භවති. අපරෙ පන ‘‘හාරනයා විය පට්ඨානං න [Pg.19] සුත්තස්ස සංවණ්ණනාවිසෙසො, අථ ඛො තස්මිං තස්මිං සුත්තෙ සංකිලෙසභාගියතාදිලබ්භමානවිසෙසමත්තන්ති න තස්ස පකරණස්ස පදත්ථසඞ්ගහො. එවඤ්ච කත්වා තෙත්තිංසාය නෙත්තිපදත්ථෙසු පට්ඨානං අසඞ්ගහිතං, උද්දෙසනිද්දෙසවාරෙසු ච අනුද්ධටමෙවා’’ති වදන්ති.

‘स्वरूपाने नाही’ (न सरूपतो) याद्वारे संग्रहवाराप्रमाणेच उद्देश आणि निर्देशवारांमध्येही पट्ठानाचा अर्थतः समावेश केला असल्याचे दर्शविले आहे. मूळपदांच्या ग्रहणानेच ग्रहण केले गेल्यामुळे उद्देशवारात तर असे असू द्या, पण निर्देशवारात कसे? तिथेही नयांच्या ग्रहणानेच मूळपदेही ग्रहण केली गेली आहेत, असे समजले पाहिजे. कारण मूळपदांशिवाय कोणतीही नययोजना संभवत नाही. इतर काही आचार्य मात्र म्हणतात— ‘हार आणि नयांप्रमाणे पट्ठान हा सूत्ताचा विशेष अर्थवर्णनेचा प्रकार नाही, तर त्या त्या सूत्तात संकिलेसभागियता (संक्लेशभागीयता) इत्यादी प्राप्त होणारा केवळ विशेष आहे, म्हणून त्या प्रकरणाच्या पदार्थांमध्ये त्याचा संग्रह होत नाही. आणि असे मानल्यास, तेहेतीस नेत्तिपदार्थांमध्ये पट्ठान समाविष्ट नाही, आणि उद्देश व निर्देशवारांमध्येही त्याचा समावेश केलेला नाही.’

‘‘පාළිතො එව විඤ්ඤායතී’’ති වුත්තමත්ථං සමත්ථෙන්තො ‘‘තථා හි…පෙ… ආභත’’න්ති ආහ, තෙන ථෙරෙන භාසිතභාවො විය භගවතා අනුමොදිතභාවොපි පාළිඅනුගතො එවාති දස්සෙති. සාවකභාසිතත්තා නිදානං න වුත්තන්ති න සක්කා වත්තුන්ති චොදෙන්තො ‘‘සාවක…පෙ… භාසිත’’න්ති ආහ. නයිදං එකන්තිකන්ති ච සාවකභාසිතබුද්ධභාසිතභාවො නිදානාවචනස්ස, නිදානවචනස්ස ච අකාරණං උභයත්ථාපි උභයස්ස දස්සනතො. තස්මා නිදානාවචනෙන නෙත්තියා අසාවකභාසිතතා න සිජ්ඣතීති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘න ච තාවතා තානි අප්පමාණං, එවමිධාපි දට්ඨබ්බ’’න්ති.

“पाळितो एव विञ्ञायती” (पाळीवरूनच समजते) या सांगितलेल्या अर्थाचे समर्थन करताना “तथा हि...पे... आभतं” असे म्हटले आहे. याद्वारे त्या थेरांनी (स्थविरांनी) भाष्य केल्याप्रमाणेच भगवंतांनी देखील त्याला अनुमती दिली आहे, हे पाळीला अनुसरूनच आहे असे दर्शविले आहे. “श्रावकाने भाष्य केल्यामुळे निदान (प्रस्तावना) सांगितले गेले नाही” असे म्हणता येत नाही, अशी शंका घेत “सावक...पे... भासितं” असे म्हटले आहे. हे एकांतिक (निश्चित) नाही, कारण श्रावक-भाषित आणि बुद्ध-भाषित असणे हे निदान न सांगण्याचे कारण नाही, आणि निदान न सांगणे हे दोन्ही ठिकाणी दोन्हीचे कारण नाही, कारण दोन्ही ठिकाणी दोन्हीचे दर्शन घडते. म्हणून, निदानाच्या अभावामुळे 'नेत्ति' हे श्रावक-भाषित नाही हे सिद्ध होत नाही, असे दर्शविले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “न च तावता तानि अप्पमाणं, एवमिधापि दट्ठब्बं” (आणि तेवढ्यावरूनच ते अप्रमाण ठरत नाही, येथेही असेच समजावे).

යෙනෙව කාරණෙන නිදානාවචනස්ස පමාණභාවසාධනතා, තෙනෙව කාරණෙන ඉමස්ස පකරණස්ස පමාණභාවසිද්ධීති දස්සෙති ‘‘නිදානඤ්ච නාමා’’තිආදිනා. ඉදානි ‘‘අථ වා’’තිආදිනා නෙත්තියා නිදානාවචනෙන අබ්‍යභිචාරහෙතුමාහ. අයඤ්හෙත්ථ පයොගො න නෙත්තියා නිදානං වත්තබ්බං පාළියා අත්ථසංවණ්ණනාභාවතො. යා හි පාළියා අත්ථසංවණ්ණනා න තස්සා නිදානවචනං දිට්ඨං යථා පටිසම්භිදාමග්ගස්ස, නිද්දෙසාදීනඤ්චාති.

ज्या कारणाने निदान-वचनाची प्रमाणता सिद्ध होते, त्याच कारणाने या प्रकरणाची (ग्रंथाची) प्रमाणता सिद्ध होते, हे “निदानञ्च नामा” इत्यादींद्वारे दर्शविले आहे. आता “अथ वा” इत्यादींद्वारे 'नेत्ति' च्या निदान-वचनाचा अव्यभिचारी हेतू सांगितला आहे. येथे हा युक्तिवाद आहे की, 'नेत्ति' चे निदान सांगण्याची आवश्यकता नाही, कारण ते पाळीचे (मूळ पाठाचे) अर्थ-वर्णन (टीका) आहे. कारण जे पाळीचे अर्थ-वर्णन असते, त्याचे निदान-वचन आढळत नाही, जसे की 'पटिसम्भिदामग्ग' आणि 'निद्देस' इत्यादींचे.

‘‘අයං විභාගො’’තිආදිනා එකවිධතො පට්ඨාය යාව චතුරාසීතිසහස්සප්පභෙදා, තාව යථාදස්සිතස්ස පකරණවිභාගස්ස පුන ‘‘ආදිනා නයෙන පකරණවිභාගො වෙදිතබ්බො’’ති ඉදං නිගමනං. තත්ථ ආදිනා නයෙනාති ආදිසද්දෙන අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මනිද්දෙසතො පඤ්ඤත්තිපඤ්ඤපෙතබ්බධම්මවිභජනතො තියද්ධපරියාපන්නධම්මවිචාරතො චතුරොඝනිත්ථරණත්ථතො පඤ්චාභිනන්දනාදිප්පහානතො ඡතණ්හාකායුපසමනතො සඞ්ගහවාරාදිසත්තවාරසඞ්ගහතො අට්ඨමිච්ඡත්තසමුග්ඝාතදීපනතොති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

“अयं विभागो” इत्यादींद्वारे एकविध (एका प्रकारच्या) विभागापासून सुरू करून चौऱ्याऐंशी हजार प्रकारांपर्यंत, दर्शविलेल्या प्रकरणाच्या विभागाचा पुन्हा “आदिना नयेन पकरणविभागो वेदितब्बो” (इत्यादी पद्धतीने प्रकरणाचा विभाग समजावा) असा हा निष्कर्ष आहे. तेथे “आदिना नयेन” यातील 'आदि' शब्दाने अभिज्ञेय धर्मांचे निर्देश करणे, प्रज्ञप्ति आणि प्रज्ञापनीय धर्मांचे विभाजन करणे, त्र्यध्व-पर्यापन्न (तिन्ही काळांत समाविष्ट) धर्मांचा विचार करणे, चार ओघांच्या (प्रवाहांच्या) पार जाण्याच्या उद्देशाने, पाच अभिनंदनादींचा प्रहाण (त्याग) करणे, सहा तृष्णा-कायांचे उपशमन करणे, संग्रहवार इत्यादी सात वारांचा संग्रह करणे, आठ मिथ्यात्वांचे समूळ उच्चाटन स्पष्ट करणे, इत्यादींचा संग्रह समजावा.

1. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා

१. संग्रहवार-वर्णन

යන්ති අනියමත්ථො සබ්බනාමසද්දො කම්මසාධනවසෙන වුත්තො. අත්ථාවබොධනත්ථො සද්දප්පයොගො අත්ථපරාධීනො කෙවලො අත්ථපදත්ථකො[Pg.20], සො පදත්ථවිපරියෙසකාරිනා ඉති-සද්දෙන පරභූතෙන සද්දපදත්ථකො ජායතීති ආහ ‘‘යන්ති අනියමතො උපයොගනිද්දෙසො’’ති. ලොකොති කත්තුනිද්දෙසොතිආදීසුපි එසෙව නයො.

'यं' हा अनियम-अर्थाचा सर्वनाम शब्द कर्मसाधनाच्या अर्थाने वापरला आहे. अर्थाचे आकलन करून देणारा शब्दाचा प्रयोग हा अर्थावर अवलंबून असतो आणि तो केवळ अर्थाचा वाचक असतो; परंतु तोच शब्द, अर्थाचा विपर्यास करणाऱ्या 'इति' शब्दाच्या नंतर आल्यावर शब्दार्थाचा वाचक बनतो, म्हणूनच “यन्ति अनियमतो उपयोगनिद्देसो” (यं हा अनियमाने द्वितीया विभक्तीचा निर्देश आहे) असे म्हटले आहे. “लोको” हा कर्त्याचा निर्देश आहे, इत्यादींमध्येही हाच नियम लागू होतो.

එවං ‘‘ය’’න්තිආදීනං ගාථාපදානං කම්මකත්තුකිරියාකත්තුවිසෙසනාදිදස්සනවසෙන අත්ථං වත්වා ඉදානි අවයවජොතනවසෙන පදත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ලොකියන්ති එත්ථා’’තිආදිමාහ. ලොකසද්දො ඉධ සාමත්ථියතො සත්තලොකවචනො දට්ඨබ්බො. තෙනාහ ‘‘පූජනකිරියායොග්‍යභූතතාවසෙනා’’ති. සාසනන්තරධානතො පරං පූජනා අඤ්ඤබුද්ධුප්පාදෙන වෙදිතබ්බා, යථෙතරහි විපස්සීආදිසම්මාසම්බුද්ධානං. ‘‘දීපඞ්කරො’’තිආදිනා යදිපි බුද්ධවංසදෙසනායං (බු. වං. 2.75) භගවතාව වුත්තං, සුමෙධපණ්ඩිතත්තභාවෙන පන පවත්තිං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘යථාහ භගවා සුමෙධභූතො’’ති.

अशा प्रकारे 'यं' इत्यादी गाथापदांचा कर्म, कर्ता, क्रिया आणि कर्त्याचे विशेषण इत्यादी दर्शविण्याच्या दृष्टीने अर्थ सांगून, आता अवयवांचे प्रकटीकरण करण्याच्या दृष्टीने पदांचा अर्थ दर्शविण्यासाठी “लोकियन्ति एत्था” इत्यादी म्हटले आहे. येथे 'लोक' हा शब्द सामर्थ्यामुळे 'सत्तलोक' (सत्त्वलोक - प्राणिमात्रांचा लोक) या अर्थाने समजावा. म्हणूनच म्हटले आहे - “पूजनकियायोग्यभूततावसेना” (पूजन क्रियेच्या योग्यतेच्या दृष्टीने). शासनाच्या (बुद्धशासनाच्या) अंतर्धानानंतरची पूजा ही दुसऱ्या बुद्धांच्या उत्पत्तीने समजली पाहिजे, जसे की सध्या विपस्सी इत्यादी सम्यक्संबुद्धांच्या बाबतीत आहे. जरी “दीपङ्करो” इत्यादींद्वारे बुद्धवंश देशनेमध्ये (बु. वं. २.७५) भगवंतांनीच हे सांगितले आहे, तरी सुमेध पंडिताच्या अस्तित्वाच्या संदर्भाने हे म्हटले आहे, म्हणूनच “यथाह भगवा सुमेधभूतो” (जसे सुमेध असताना भगवंतांनी म्हटले होते) असे म्हटले आहे.

පරිඤ්ඤාක්කමෙනාති ඤාතපරිඤ්ඤාදිපටිපාටියා. ලක්ඛණාවබොධප්පටිපත්තියාති විපස්සනාය. තෙන වුත්තං ‘‘සුඤ්ඤතමුඛාදීහී’’ති. තථා ච වුත්තන්ති විඤ්ඤූහි වෙදනීයතාය එව සාසනවරස්ස වුත්තං භගවතා –

“परिञ्ञाक्कमेना” (परिज्ञा क्रमाने) म्हणजे ज्ञातपरिज्ञा इत्यादींच्या अनुक्रमाने. “लक्खणावबोधप्पटिपत्तिया” (लक्षणांच्या अवबोधाच्या प्रतिपत्तीने) म्हणजे विपश्यनेने. म्हणूनच म्हटले आहे - “सुञ्ञतमुखादीही” (शून्यतामुख इत्यादींद्वारे). आणि तसेच विद्वानांना (सुज्ञांना) समजण्याजोगे असल्यामुळेच भगवंतांनी या श्रेष्ठ शासनाविषयी म्हटले आहे –

‘‘එතු විඤ්ඤූ පුරිසො අසඨො අමායාවී උජුජාතිකො, අහමනුසාසාමි, අහං ධම්මං දෙසෙමි, යථානුසිට්ඨං තථා පටිපජ්ජමානො න චිරස්සෙව සාමඤ්ඤෙව උස්සති, සාමං දක්ඛිතී’’තිආදි (ම. නි. 2.281).

“असा शठ नसलेला (प्रामाणिक), मायावी नसलेला, सरळ स्वभावाचा सुज्ञ मनुष्य येवो; मी त्याला उपदेश करीन, मी त्याला धम्म देशना करीन. उपदेश केल्याप्रमाणे आचरण करत तो लवकरच स्वतःच (धम्माला) जाणेल, स्वतःच पाहील” इत्यादी (म. नि. २.२८१).

යං-සද්දො සාසනවිසයො, ලොකපාලසද්දො සත්ථුවිසයොපි ලොකං පති ගුණීභූතොති ‘‘තස්සා’’ති පටිනිද්දෙසස්ස කථං සත්ථුවිසයතාති චොදනං මනසිකත්වා ආහ ‘‘සලොකපාලොති චෙත්ථා’’තිආදි, ගුණීභූතොපි ලොකපාලසද්දො පධානභූතො විය පටිනිද්දෙසං අරහති. අඤ්ඤො හි සද්දක්කමො, අඤ්ඤො අත්ථක්කමොති.

'यं' हा शब्द शासनाच्या (बुद्धशासनाच्या) संदर्भात आहे, आणि 'लोकपाल' हा शब्द शास्त्याच्या (बुद्धांच्या) संदर्भात असला तरी तो लोकाच्या प्रति गौण झाला आहे; म्हणून “तस्सा” (तिची/त्याची) या प्रति-निर्देशाचा शास्त्याशी कसा संबंध आहे, या शंकेचा विचार करून “सलोकपालोति चेत्था” इत्यादी म्हटले आहे. गौण असलेला देखील 'लोकपाल' शब्द मुख्य शब्दाप्रमाणे प्रति-निर्देशास पात्र ठरतो. कारण शब्दाचा क्रम वेगळा असतो आणि अर्थाचा क्रम वेगळा असतो.

ධම්මගාරවෙන භගවා ධම්මං පූජෙන්තො වෙනෙය්‍යබන්ධවෙ අචින්තෙත්වා සමාපත්තිසමාපජ්ජනධම්මපච්චවෙක්ඛණාහි සත්තසත්තාහං වීතිනාමෙසීති ආහ ‘‘භගවතො…පෙ… දීපෙතබ්බා’’ති. තත්ථ ආදිසද්දෙන සාවකෙහි ධම්මස්සවනස්ස, තෙසං පච්චුග්ගමනාදීනඤ්ච සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො.

धम्मावरील आदरामुळे भगवंतांनी धम्माची पूजा करत, विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) बांधवांचा विचार न करता, समापत्तीची प्राप्ती आणि धम्माचे प्रत्यवेक्षण (चिंतन) करत सात आठवडे (सत्तसप्ताह) व्यतीत केले, म्हणूनच “भगवतो...पे... दीपेतब्बा” असे म्हटले आहे. तेथे 'आदि' शब्दाने श्रावकांद्वारे धम्मश्रवण करणे, त्यांचे स्वागत करणे इत्यादींचा संग्रह समजावा.

ඉච්චස්සාති [Pg.21] ඉති අස්ස, එවං භගවතො අවිපරීතඅනන්තරායිකනිය්‍යානිකධම්මදෙසනාය සබ්බඤ්ඤුතානාවරණභාවදීපනෙනාති අත්ථො. තෙනාති චතුවෙසාරජ්ජයොගෙන. තදවිනාභාවිනා දසබල…පෙ… පකාසිතා හොති. ආවෙණිකබුද්ධධම්මාදීති එත්ථ ආදිසද්දෙන තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණානි, චතුසච්චඤාණානි, චතුපටිසම්භිදාඤාණානි, පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණානි, ඡ අභිඤ්ඤාඤාණානි, සත්ත අරියධනානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා, අට්ඨ විජ්ජා, අට්ඨසු පරිසාසු අකම්පනඤාණානි, අට්ඨ විමොක්ඛා, නව සමාධිචරියා, නව අනුපුබ්බවිහාරා, දස නාථකරණා ධම්මා, දස අරියවාසා, ද්වාදස ධම්මචක්කාකාරා, තෙරස ධුතධම්මා, චුද්දස බුද්ධඤාණානි, පන්නරස චරණධම්මා, සොළස ඤාණචරියා, සොළස ආනාපානස්සතී, එකූනවීසති පච්චවෙක්ඛණඤාණානි, චතුවීසති පච්චයවිභාවනඤාණානි, චතුචත්තාරීස ඤාණවත්ථූනි, සත්තසත්තති ඤාණවත්ථූනි, චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චාරිමහාවජිරඤාණං, අනන්තනයසමන්තපට්ඨානපවිචයදෙසනාකාරප්පවත්තඤාණානි චාති එවමාදීනං භගවතො ගුණවිසෙසානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

“इच्चस्सा” म्हणजे 'इति अस्स' (असे याचे), म्हणजेच भगवंतांच्या अविपरीत (यथार्थ), अनन्तरायिक (अखंड) आणि नैर्याणिक (मुक्ती देणाऱ्या) धम्मदेशनेद्वारे सर्वज्ञतेच्या अनावरणभावाचे (अप्रतिहत ज्ञानाचे) प्रकटीकरण करणे असा अर्थ आहे. “तेन” म्हणजे चार वैशारद्यांच्या योगाने. त्याच्याशी अविनाभाव संबंध असलेल्या दसबल...पे... प्रकाशित होतात. “आवेणिकबुद्धधम्मादी” येथील 'आदि' शब्दाने - तिन्ही काळांतील अप्रतिहत ज्ञान, चार आर्यसत्यांचे ज्ञान, चार प्रतिसंभिदा ज्ञान, पाच गतींचे परिच्छेदक ज्ञान, सहा अभिज्ञा ज्ञान, सात आर्यधन, सात बोध्यंग, आठ विद्या, आठ प्रकारच्या परिषदांमध्ये अकंप राहण्याचे ज्ञान, आठ विमोक्ष, नऊ समाधीचर्या, नऊ अनुपूर्वविहार, दहा नाथकरण धम्म, दहा आर्यवास, बारा धम्मचक्राकार, तेरा धुतधम्म, चौदा बुद्धज्ञान, पंधरा चरणधम्म, सोळा ज्ञानचर्या, सोळा आनापानस्मृती, एकूणवीस प्रत्यवेक्षण ज्ञान, चोवीस प्रत्ययविभावन ज्ञान, चव्वेचाळीस ज्ञानवस्तू, सत्याहत्तर ज्ञानवस्तू, चोवीस कोटी शतसहस्र समापत्तींमध्ये संचार करणारे महावज्रज्ञान, आणि अनंत नय असलेल्या समंतपठ्ठानाच्या प्रविचय देशनेच्या रूपाने प्रवृत्त झालेले ज्ञान इत्यादी भगवंतांच्या विशेष गुणांचा संग्रह समजावा.

අපරො නයො – ගුණවිසිට්ඨතං දීපෙති, සා ච ගුණවිසිට්ඨතා මහාකරුණාමහාපඤ්ඤාහි වෙදිතබ්බා තාහි සත්ථුසම්පත්තිසිද්ධිතො. තත්ථ මහාකරුණාය පවත්තිභෙදො ‘‘බහුකෙහි ආකාරෙහි පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමතී’’තිආදිනා පටිසම්භිදාමග්ගෙ (පටි. ම. 1.117) වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. මහාපඤ්ඤාය පන පවත්තිභෙදො වුත්තො එව. තත්ථ කරුණාය භගවතො චරණසම්පත්ති, පඤ්ඤාය විජ්ජාසම්පත්ති. කරුණාය සත්තාධිපතිතා, පඤ්ඤාය ධම්මාධිපතිතා. කරුණාය ලොකනාථතා, පඤ්ඤාය අත්තනාථතා. කරුණාය පුබ්බකාරිතා, පඤ්ඤාය කතඤ්ඤුතා. කරුණාය අපරන්තපතා, පඤ්ඤාය අනත්තන්තපතා. කරුණාය බුද්ධකරධම්මසිද්ධි, පඤ්ඤාය බුද්ධභාවසිද්ධි. කරුණාය පරෙසං තාරණං, පඤ්ඤාය සයං තාරණං. කරුණාය සබ්බසත්තෙසු අනුග්ගහචිත්තතා, පඤ්ඤාය සබ්බධම්මෙසු විරත්තචිත්තතා පකාසිතා හොතීති අනවසෙසතො පරහිතපටිපත්තියා, අත්තහිතසම්පත්තියා ච පාරිපූරී වෙදිතබ්බා. තීසුපි අවත්ථාසූති හෙතුඵලසත්තූපකාරාවත්ථාසු.

दुसरी पद्धत (नय) – गुणांची विशिष्टता दर्शवते, आणि ती गुणांची विशिष्टता महाकरुणा व महाप्रज्ञा यांच्याद्वारे जाणली पाहिजे, कारण त्यांच्याद्वारे शास्त्यांची (बुद्धांची) संपत्ती सिद्ध होते. तेथे महाकरुणेचा प्रवृत्ती-भेद 'अनेक प्रकारांनी पाहणाऱ्या बुद्ध भगवंतांच्या मनात प्राण्यांविषयी महाकरुणा उत्पन्न होते' इत्यादी प्रकारे पटिसम्भिदामग्गात (पटि. म. १.११७) सांगितलेल्या पद्धतीने जाणला पाहिजे. महाप्रज्ञेचा प्रवृत्ती-भेद तर सांगितलाच आहे. तेथे करुणेमुळे भगवंतांची 'चरणसंपत्ती' (आचरणसंपदा) आणि प्रज्ञेमुळे 'विद्यासंपत्ती' (ज्ञानसंपदा) सिद्ध होते. करुणेमुळे सत्त्वाधिपतिता (प्राण्यांवर अधिपतिभाव) आणि प्रज्ञेमुळे धम्माधिपतिता (धम्मावर अधिपतिभाव) होते. करुणेमुळे लोकनाथता (जगाचे रक्षक असणे) आणि प्रज्ञेमुळे आत्मनाथता (स्वतःचे रक्षक असणे) होते. करुणेमुळे पूर्वकारिता (आधी उपकार करणे) आणि प्रज्ञेमुळे कृतज्ञता होते. करुणेमुळे अपरान्तपता (इतरांना संताप न देणे) आणि प्रज्ञेमुळे अनत्तन्तपता (स्वतःला संताप न देणे) होते. करुणेमुळे बुद्धकारक धम्मांची सिद्धी आणि प्रज्ञेमुळे बुद्धभावाची सिद्धी होते. करुणेमुळे इतरांचे तारण (मुक्त करणे) आणि प्रज्ञेमुळे स्वतःचे तारण होते. करुणेमुळे सर्व प्राण्यांविषयी अनुग्रहचित्तता (दयेची भावना) आणि प्रज्ञेमुळे सर्व धम्मांविषयी विरक्तचित्तता (अनासक्ती) प्रकट होते, अशा प्रकारे पूर्णपणे परहितप्रतिपत्तीची (इतरांच्या हिताची साधना) आणि आत्महितसंपत्तीची (स्वतःच्या हिताची प्राप्ती) परिपूर्णता जाणली पाहिजे. 'तिन्ही अवस्थांमध्ये' म्हणजे हेतू, फल आणि सत्त्वोपकार (प्राण्यांवर उपकार करण्याची) अवस्थांमध्ये.

අභිසමයො [Pg.22] පටිවෙධසාසනස්ස, මනසිකරණං පටිපත්තිසාසනස්ස, සවනාදීහි පරිචයකරණං පරියත්තිසාසනස්සාති තිණ්ණම්පි වසෙන යොජෙතබ්බො. තෙනාහ ‘‘යථාරහ’’න්ති. ‘‘සක්කච්චං ධම්මදෙසනෙනා’’ති ඉමිනා ඉධ ‘‘සාසන’’න්ති වුත්තස්ස තිවිධස්සාපි සද්ධම්මස්ස අවිසෙසෙන දෙසනාපූජං වත්වා ථොමනාපූජනස්ස වසෙන තං විභජිත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අරියං, වො භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ථොමනෙනා’’ති පදෙනාපි ‘‘සක්කච්ච’’න්ති පදං යොජෙතබ්බං. පූජනාද්වයස්සාපි වා වසෙන ඉධාපි පදයොජනා වෙදිතබ්බා. අරියභාවාදයොති අරියසෙට්ඨඅග්ගභාවාදයො. නිය්‍යානාදයොති නිය්‍යානහෙතුදස්සනාදයො. ස්වාක්ඛාතතාදයොති ස්වාක්ඛාතසන්දිට්ඨිකතාදයො.

अभिसमय (साक्षात्कार) हा प्रतिवेध-शासनाचा (अनुभवाच्या शासनाचा), मनसिकार (मनन) हा प्रतिपत्ती-शासनाचा (आचरणाच्या शासनाचा), आणि श्रवण इत्यादींद्वारे परिचय करणे हा परियत्ती-शासनाचा (अभ्यासाच्या शासनाचा) - अशा तिन्हींच्या अनुषंगाने योजना केली पाहिजे. म्हणूनच 'यथायोग्य' (यथारहं) असे म्हटले आहे. 'आदरपूर्वक धम्मदेशनेने' याद्वारे येथे 'शासन' म्हटलेल्या त्रिविध सद्धम्माची सामान्यपणे देशना-पूजा सांगून, स्तुती-पूजेच्या अनुषंगाने तिचे विभाजन करून दाखवताना 'अरियं, वो भिक्खवे' (हे भिक्खूंनो, आर्य...) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'स्तुतीने' (थोमनेन) या पदाशी देखील 'आदरपूर्वक' (सक्कच्चं) हे पद जोडले पाहिजे. किंवा दोन्ही प्रकारच्या पूजेच्या अनुषंगाने येथेही पदयोजना जाणली पाहिजे. 'आर्यभाव इत्यादी' म्हणजे आर्य, श्रेष्ठ, अग्रभाव इत्यादी. 'निय्यान (मुक्ती) इत्यादी' म्हणजे मुक्तीच्या हेतूचे दर्शन इत्यादी. 'स्वाक्खातता (सुव्याख्यात असणे) इत्यादी' म्हणजे स्वाक्खात, संदिट्ठिक (प्रत्यक्ष फलदायी) असणे इत्यादी.

ඉදානි අරියසඞ්ඝගුණානම්පි ඉමාය ගාථාය පකාසිතභාවං දස්සෙතුං ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි වුත්තං. බාල්‍යාදිසමතික්කමනතොති බාලඅබ්‍යත්තභාවාදිසමතික්කමනතො.

आता आर्यसंघाच्या गुणांचेही या गाथेद्वारे प्रकट होणे दाखवण्यासाठी 'परंतु ज्याअर्थी' (यस्मा पना) इत्यादी म्हटले आहे. 'बाल्य इत्यादींचे उल्लंघन केल्यामुळे' म्हणजे बाल (अज्ञानी) आणि अव्यक्त (अकुशल) भाव इत्यादींचे उल्लंघन केल्यामुळे.

ඤාණවිසෙසො සුතචින්තාභාවනාමයඤාණානි. සොතබ්බමනසිකාතබ්බපටිවිජ්ඣිතබ්බාවත්ථා අවත්ථාභෙදො. උභයන්ති බ්‍යඤ්ජනපදං, අත්ථපදඤ්ච. උභයථාති කරණකම්මසාධනවසෙන පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. පටිපජ්ජිතබ්බත්තාති ඤාතබ්බත්තා.

ज्ञानविशेष म्हणजे श्रुतमय, चिंतामय आणि भावनामय ज्ञान होय. ऐकण्याची, मनन करण्याची आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) करण्याची अवस्था हा 'अवस्थाभेद' आहे. 'दोन्ही' म्हणजे व्यंजनपद (शब्द) आणि अर्थपद. 'दोन्ही प्रकारे' म्हणजे करण आणि कर्म साधनाच्या अनुषंगाने प्रत्येकाशी जोडले पाहिजे. 'प्रतिपादन करण्यायोग्य असल्यामुळे' म्हणजे जाणण्यायोग्य असल्यामुळे.

‘‘අයඤ්ච ගාථා’’තිආදි කෙසඤ්චි වාදො. තථා හි අපරෙ ‘‘ථෙරෙනෙවායං ගාථා භාසිතා’’ති වදන්ති. අත්තූපනායිකාපි හි කදාචි ධම්මදෙසනා හොති එව යථා ‘‘දසබලසමන්නාගතො, භික්ඛවෙ, තථාගතො චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදො’’තිආදි (සං. නි. 2.21-22). එවඤ්ච කත්වා ‘‘කතමෙ සොළස හාරා’’තිආදිවචනං සමත්ථිතං හොති.

'आणि ही गाथा' इत्यादी काहींचा वाद (मत) आहे. तसेच इतर काही म्हणतात की, 'ही गाथा थेरांनीच (स्थविरांनीच) भाषिली आहे'. कारण कधीकधी स्वतःला उद्देशूनही धम्मदेशना असतेच, जसे की 'भिक्खूंनो, तथागत दहा बलांनी युक्त आणि चार वैशारद्यांमध्ये विशारद आहेत' इत्यादी (सं. नि. २.२१-२२). आणि असे मानल्याने 'सोळा हार कोणते आहेत' इत्यादी वचनाचे समर्थन होते.

යථාවුත්තඅත්ථමුඛෙනෙවාති මූලපදසඞ්ඛාතඅත්ථුද්ධාරෙනෙව. පරතො ආගමිස්සතීති නිද්දෙසවාරස්ස පරියොසානෙ ආගමිස්සති ‘‘තීණි ච නයා අනූනා’’තිආදිනා (නෙත්ති. 4 ද්වාදසපද).

'यथोक्त अर्थमुखानेच' म्हणजे मूळ पदांच्या रूपात सांगितलेल्या अर्थाच्या उद्धारानेच. 'पुढे येईल' म्हणजे निर्देशवाराच्या शेवटी 'आणि तीन नय पूर्ण आहेत' इत्यादींद्वारे (नेत्ति. ४, द्वादशपद) येईल.

වුච්චතීති කත්තරි කම්මනිද්දෙසොති ආහ ‘‘වදතී’’ති. අථ වා වුච්චතීති කම්මකත්තුනිද්දෙසොයං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – හාරා, නයා චාති උභයං පරිග්ගහිතං සංවණ්ණකෙන සබ්බථා ගහිතඤ්චෙ, වුච්චති සුත්තං, සයමෙව සුත්තං සංවණ්ණෙතීති[Pg.23], එතෙන හාරනයෙසු වසීභාවෙන සුත්තසංවණ්ණනාය සුකරතං දස්සෙති.

'म्हटले जाते' (वुच्चति) हा कर्तरी प्रयोगात कर्माचा निर्देश आहे, म्हणून 'म्हणतात' (वदति) असे म्हटले आहे. किंवा 'म्हटले जाते' हा कर्मकर्तरी निर्देश आहे. येथे हा अर्थ आहे – जर हार आणि नय या दोन्ही गोष्टींचे वर्णन करणाऱ्याने सर्व प्रकारे ग्रहण केले असेल, तर 'सुत्त म्हटले जाते', ते स्वतःच सुत्ताचे वर्णन करते. याद्वारे हार आणि नय यांच्यावरील प्रभुत्वामुळे सुत्ताचे वर्णन करणे किती सुलभ होते, हे दर्शवले आहे.

පකාරන්තරෙනාති පුබ්බෙ ‘‘සාසන’’න්ති වුත්තමත්ථං ‘‘දෙසනා, දෙසිත’’න්ති තතො අඤ්ඤෙන පකාරෙන. නියමෙත්වාති තස්ස එකන්තතො විඤ්ඤෙය්‍යතං අවධාරෙත්වා. විඤ්ඤෙය්‍යතා විසිට්ඨෙසු දෙසනාදෙසිතෙසු විඤ්ඤෙය්‍යපදෙ ලබ්භමානා විජානනකිරියා.

'दुसऱ्या प्रकारे' म्हणजे पूर्वी 'शासन' म्हटलेल्या अर्थाला 'देशना, देशित' अशा त्याहून वेगळ्या प्रकारे. 'नियमन करून' म्हणजे त्याची निश्चितपणे जाणण्यायोग्यता निश्चित करून. 'जाणण्यायोग्यता' म्हणजे विशिष्ट अशा देशना-देशितांमध्ये जाणण्यायोग्य पदांमध्ये प्राप्त होणारी जाणण्याची क्रिया.

දෙසනාදෙසිතානි ච යාවදෙව විජානනත්ථානීති විජානනං පධානන්ති තමෙව නිද්ධාරෙන්තො ‘‘තත්‍රාති තස්මිං විජානනෙ’’ති ආහ.

आणि देशना व देशित हे केवळ जाणण्याच्या हेतूनेच असतात, म्हणून 'जाणणे' हेच प्रधान आहे, हे निश्चित करत 'तेथे म्हणजे त्या जाणण्यामध्ये' असे म्हटले आहे.

එත්ථාහාති නවඞ්ගසාසනනවවිධසුත්තන්තාති එතස්මිං අත්ථවචනෙ ආහ චොදකො. තස්සායං අධිප්පායො – නවහි අඞ්ගෙහි වවත්ථිතෙහි අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරරහිතෙහි භවිතබ්බං, තථා ච සති අසුත්තසභාවානෙව ගෙය්‍යඞ්ගාදීනීති නවවිධසුත්තන්තවචනං විරුජ්ඣෙය්‍ය. අථ සුත්තසභාවානි ගෙය්‍යඞ්ගාදීනි, එවං සති ‘‘සුත්ත’’න්ති විසුං සුත්තඞ්ගං න සියා, එවං සන්තෙ අට්ඨඞ්ගසාසනං ආපජ්ජතීති. තෙනාහ ‘‘කථං පනා’’තිආදි. ගෙය්‍යඞ්ගාදීසු කතිපයානම්පි සුත්තභාවෙ යථාවුත්තදොසානතිවත්ති, පගෙව සබ්බෙසන්ති දස්සෙති ‘‘යඤ්චා’’තිආදිනා. සඞ්ගහෙසූති අට්ඨකථාසු. පොරාණට්ඨකථානඤ්හි සඞ්ඛෙපභූතා ඉදානි අට්ඨකථා ‘‘සඞ්ගහා’’ති වුත්තා. සුත්තං නාම සගාථකං වා සියා, නිග්ගාථකං වාති අඞ්ගද්වයෙනෙව තදුභයඞ්ගං කතන්ති විසුං සුත්තඞ්ගස්ස අසම්භවො තදුභයවිනිමුත්තස්ස සුත්තස්ස අභාවතො. තෙන වුත්තං ‘‘සුත්තඞ්ගමෙව න සියා’’ති. අථාපි කථඤ්චි. සියාති වක්ඛමානං සාමඤ්ඤවිධිං සන්ධායාහ. එවම්පි අයං දොසොති දස්සෙන්තො ‘‘මඞ්ගලසුත්තාදීන’’න්තිආදිමාහ.

येथे आक्षेप घेणारा (चोदक) म्हणतो – 'नवांग शासन आणि नऊ प्रकारचे सुत्तंत' या अर्थाच्या वचनात आक्षेप घेणाऱ्याने म्हटले आहे. त्याचा अभिप्राय असा आहे – नऊ अंगे व्यवस्थित आणि परस्परांमध्ये संकर नसलेली (मिसळलेली नसलेली) असावीत, आणि जर असे असेल तर गेय्य इत्यादी अंगे सुत्त-स्वभावाची नसतील, त्यामुळे 'नऊ प्रकारचे सुत्तंत' या वचनाशी विरोध होईल. जर गेय्य इत्यादी अंगे सुत्त-स्वभावाची असतील, तर 'सुत्त' नावाचे स्वतंत्र सुत्त-अंग असणार नाही, आणि असे झाल्यास 'अष्टांग शासन' प्राप्त होईल. म्हणूनच 'परंतु कसे' इत्यादी म्हटले आहे. गेय्य इत्यादींपैकी काहींचा जरी सुत्तभाव मानला, तरी यथोक्त दोषांचे उल्लंघन होत नाही, मग सर्वांचा मानल्यास काय सांगावे! हे 'जे काही' इत्यादींद्वारे दर्शवले आहे. 'संग्रहांमध्ये' म्हणजे अट्ठकथांमध्ये. कारण जुन्या अट्ठकथांचा संक्षेप असलेल्या सध्याच्या अट्ठकथांना 'संग्रह' म्हटले आहे. सुत्त हे गाथांसहित असू शकते किंवा गाथांशिवाय असू शकते, अशा प्रकारे या दोन्ही अंगांनीच ते दोन्ही अंगीभूत केले असल्याने, त्या दोन्हीहून मुक्त असे सुत्त नसल्यामुळे स्वतंत्र सुत्त-अंग असणे असंभव आहे. म्हणूनच 'सुत्त-अंगच असणार नाही' असे म्हटले आहे. तरीही कसेतरी असू शकते, असे पुढे सांगण्यात येणाऱ्या सामान्य नियमाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. असे असूनही हा दोष येतोच, हे दर्शवण्यासाठी 'मंगलसुत्त इत्यादींचे' इत्यादी म्हटले आहे.

තබ්භාවනිමිත්තන්ති ගෙය්‍යඞ්ගභාවනිමිත්තං. වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාවනිමිත්තන්ති සම්බන්ධො. චොදකො ‘‘ගාථාවිරහෙ’’ති වචනං අග්ගණ්හන්තො ‘‘පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං බ්‍යාකරණ’’න්ති වචනමත්තමෙව ගහෙත්වා ‘‘එවං සන්තෙ’’තිආදිනා චොදෙති. ඉතරො පන ඔකාසවිධිතො අනොකාසො විධි බලවාති ඤායං ගාථාවිරහිතංයෙව වෙය්‍යාකරණන්ති, ඉධාධිප්පෙතන්ති ච දස්සෙන්තො ‘‘නාපජ්ජතී’’තිආදිනා පරිහරති. තථා හීති තෙනෙව කාරණෙන, සතිපි සඤ්ඤන්තරනිමිත්තයොගෙ අනොකාසසඤ්ඤානං බලවභාවෙනෙවාති අත්ථො.

'त्या भावाचे निमित्त' म्हणजे गेय्य-अंग भावाचे निमित्त. 'वेय्याकरणाच्या त्या भावाचे निमित्त' असा संबंध आहे. आक्षेप घेणारा 'गाथाविरहित' या वचनाचा स्वीकार न करता, 'प्रश्न आणि उत्तर म्हणजे व्याकरण' एवढेच वचन घेऊन 'असे असल्यास' इत्यादींद्वारे आक्षेप घेतो. परंतु दुसरा (उत्तर देणारा) 'अवकाश-विधीपेक्षा अनवकाश-विधी बलवान असतो' या न्यायाने गाथाविरहित असणे हेच वेय्याकरण (व्याकरण) आहे, आणि येथे हेच अभिप्रेत आहे, असे दर्शवत 'प्राप्त होत नाही' इत्यादींद्वारे परिहार (उत्तर) करतो. 'तसेच' म्हणजे त्याच कारणाने, इतर संज्ञेच्या निमित्ताचा योग असतानाही अनवकाश संज्ञांच्या बलवानपणामुळेच, असा अर्थ आहे.

සඞ්ගහවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

संग्रहवार-वर्णन समाप्त झाले.

2. උද්දෙසවාරවණ්ණනා

२. उद्देशवार-वर्णन

1. විභාගෙනාති [Pg.24] සරූපවිභාගෙන. අදිට්ඨං ජොතීයති එතායාති අදිට්ඨජොතනා. දිට්ඨං සංසන්දීයති එතායාති දිට්ඨසංසන්දනා, සංසන්දනං චෙත්ථ සාකච්ඡාවසෙන විනිච්ඡයකරණං. විමති ඡිජ්ජති එතායාති විමතිච්ඡෙදනා. අනුමතියා පුච්ඡා අනුමතිපුච්ඡා. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථා’’ති හි කා තුම්හාකං අනුමතීති අනුමති පුච්ඡිතා. කථෙතුකම්‍යතාති කථෙතුකම්‍යතාය.

१. ‘विभागेन’ म्हणजे स्वरूपाच्या विभागाने. जिच्याद्वारे न पाहिलेले (अदृष्ट) प्रकाशित केले जाते, ती ‘अदिट्ठजोतना’ (अदृष्टप्रकाशना) होय. जिच्याद्वारे पाहिलेल्याची (दृष्टाची) तुलना केली जाते, ती ‘दिट्ठसंसंदना’ (दृष्टपडताळणी) होय; आणि येथे ‘संसंदन’ म्हणजे चर्चेच्या माध्यमातून निर्णय करणे होय. जिच्याद्वारे शंका (विमति) नष्ट केली जाते, ती ‘विमतिच्छेदना’ (शंकाच्छेदना) होय. संमतीसाठी विचारणे म्हणजे ‘अनुमतिपुच्छा’ होय. “त्याबद्दल तुम्हाला काय वाटते?” (तं किं मञ्ञथ) याद्वारे “तुमचे काय मत (संमती) आहे?” अशी संमती विचारली जाते. ‘कथेतुकाम्यता’ म्हणजे बोलण्याच्या इच्छेने.

‘‘හරීයන්ති එතෙහී’’තිආදිනා කරණාධිකරණකත්තුභාවකම්මසාධනානං වසෙන හාර-සද්දස්ස අත්ථං වත්වා සදිසකප්පනාවසෙන දස්සෙතුං ‘‘හාරා වියා’’තිආදි වුත්තං. පුන ගන්ථකරණාදිඅත්ථෙන ගන්ථාදිසද්දානං විය හාරකරණාදිඅත්ථෙන හාරසද්දසිද්ධිං දස්සෙතුං ‘‘හාරයන්තී’’තිආදිමාහ. ‘‘හරණතො, රමණතො චා’’ති ඉමිනා මනොහරා මනොරමා චෙතෙ සංවණ්ණනාවිසෙසාති දස්සෙති.

“यांच्याद्वारे हरण केले जाते” इत्यादींद्वारे करण, अधिकरण, कर्ता, भाव आणि कर्म या साधनांच्या आधारे ‘हार’ शब्दाचा अर्थ सांगून, सादृश्याच्या कल्पनेने दर्शवण्यासाठी “हाराप्रमाणे” इत्यादी म्हटले आहे. पुन्हा, ग्रंथ तयार करणे इत्यादी अर्थाने ‘ग्रंथ’ इत्यादी शब्दांप्रमाणेच, हार तयार करणे इत्यादी अर्थाने ‘हार’ शब्दाची सिद्धी दर्शवण्यासाठी “हारयन्ति” इत्यादी म्हटले आहे. “हरण करण्यामुळे आणि रममाण करण्यामुळे” याद्वारे हे स्पष्टीकरणविशेष मनोहर आणि मनोरम आहेत, असे दर्शवले आहे.

උපපත්තිසාධනයුත්තීති ලක්ඛණහෙතු. වුත්තනයෙනාති ‘‘නනු ච අඤ්ඤෙපි හාරා යුත්තිසහිතා එවා’’තිආදිනා දෙසනාහාරෙ වුත්තනයානුසාරෙන.

‘उपपत्तिसाधनयुत्ती’ म्हणजे लक्षणहेतू होय. ‘वृत्त नयेन’ (सांगितलेल्या पद्धतीने) म्हणजे “इतरही हार युक्तीने युक्त आहेतच की नाही?” इत्यादींद्वारे देसनाहारामध्ये सांगितलेल्या पद्धतीनुसार.

චතුන්නං බ්‍යූහො එත්ථාති භින්නාධිකරණානම්පි පදානං අඤ්ඤපදත්ථසමාසො ලබ්භති ‘‘උරසිලොමො’’තිආදීනං (දී. නි. ටී. 3.54, 303) වියාති වුත්තං.

“येथे चार घटकांचा समूह (व्यूह) आहे” या अर्थी भिन्न विभक्ती असलेल्या (भिन्नाधिकरण) पदांचा देखील अन्यपदार्थ समास प्राप्त होतो, जसे की “उरसिलोमो” (छातीवर केस असलेला) इत्यादींच्या बाबतीत, असे म्हटले आहे.

සෙසන්ති ‘‘විවචනමෙව වෙවචන’’න්ති එවමාදි.

‘सेस’ (उर्वरित) म्हणजे “विवचन हेच वेवचन (समानार्थी शब्द) आहे” इत्यादी.

අනුප්පවෙසීයන්තීති අවගාහීයන්ති. සමාධීයන්තීති පරිහරීයන්ති. විනා විකප්පෙනාති ජාති සාමඤ්ඤං, භෙදො සාමඤ්ඤං, සම්බන්ධො සාමඤ්ඤන්තිආදිනා පදත්ථන්තරභාවවිකප්පනමන්තරෙන.

‘अनुप्पवेसीयन्ति’ म्हणजे प्रवेश करतात (अवगाहन करतात). ‘समाधीयन्ति’ म्हणजे परिहार केले जातात. ‘विना विकप्पेन’ (विकल्पाशिवाय) म्हणजे जाती सामान्य, भेद सामान्य, संबंध सामान्य इत्यादींद्वारे इतर पदार्थांच्या भावाच्या विकल्पाशिवाय.

පදට්ඨානාදිමුඛෙනාති පදට්ඨානවෙවචනභාවනාපහානමුඛෙන. කෙචීති පදට්ඨානපරික්ඛාරආවට්ටපරිවත්තනපඤ්ඤත්තිඔතරණෙ සන්ධාය වදති.

‘पदट्ठानादिमुखेन’ म्हणजे पदट्ठाण (सन्निकट कारण), वेवचन (समानार्थी), भावना आणि पहाण (त्याग) यांच्या माध्यमातून. ‘केचि’ (काही आचार्य) हे पदट्ठाण, परिक्खार (साधन), आवट्ट (आवर्तन), परिवर्तन, पण्ञत्ति (प्रज्ञप्ती) आणि ओतरण (अवतरण) यांना उद्देशून म्हणतात.

2. සම්බන්ධොති හෙතුඵලභාවයොගො. තථාභූතානඤ්හි ධම්මානං එකසන්තානසිද්ධතා එකත්තනයො. විභාගො සතිපි නෙසං හෙතුඵලභාවෙ විභත්තසභාවතා. අඤ්ඤො එව හි හෙතු, අඤ්ඤං ඵලන්ති. බ්‍යාපාරවිරහො නිරීහතා. න හි හෙතුඵලානං එවං හොති ‘‘අහං ඉමං නිබ්බත්තෙමි, ඉමිනාහං නිබ්බත්තො’’ති. අනුරූපඵලතා පච්චයුප්පන්නානං පච්චයානුකූලතා. සමූහාදිං [Pg.25] උපාදාය ලොකසඞ්කෙතසිද්ධා වොහාරමත්තතා සම්මුතිසභාවො. පථවීඵස්සාදීනං කක්ඛළඵුසනාදිලක්ඛණං පරමත්ථසභාවො. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – යස්මිං භින්නෙ, ඉතරාපොහෙ වා චිත්තෙන කතෙන තථා බුද්ධි, ඉදං සම්මුතිසච්චං යථා ඝටෙ, සසම්භාරජලෙ ච, තබ්බිපරියායෙන පරමත්ථසච්චන්ති. පරමත්ථසච්චප්පටිවෙධායාති නිබ්බානාධිගමාය.

२. ‘संबंध’ म्हणजे हेतू आणि फळ यांच्या भावाचा संयोग. कारण तशा प्रकारे अस्तित्वात असलेल्या धर्मांची एकाच संततीमध्ये सिद्धी असणे म्हणजे ‘एकत्तनय’ (एकत्वनय) होय. ‘विभाग’ म्हणजे त्यांच्यात हेतू-फळ भाव असतानाही त्यांचा विभक्त स्वभाव असणे; कारण हेतू वेगळाच असतो आणि फळ वेगळेच असते. ‘व्यापारविरह’ म्हणजे निष्क्रियता (निरीहता). कारण हेतू आणि फळ यांच्यामध्ये असा विचार नसतो की, “मी याला उत्पन्न करतो” किंवा “याच्याद्वारे मी उत्पन्न झालो आहे”. ‘अनुरूपफलता’ म्हणजे प्रत्ययोत्पन्न धर्मांची प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) अनुकूल असणे. समूहादींचा आधार घेऊन लोकसंकेताने सिद्ध झालेली केवळ व्यावहारिक संज्ञा म्हणजे ‘संमुतिस्वभाव’ होय. पृथ्वी, स्पर्श इत्यादींचे कठीणपणा, स्पर्श इत्यादी लक्षण असणे म्हणजे ‘परमत्थस्वभाव’ होय. येथे हा संक्षेप आहे – ज्या वस्तूचे विभाजन केल्यावर किंवा तिच्या इतर भागांना मनाने वेगळे केल्यावर तिच्याविषयीची ती बुद्धी (संकल्पना) राहत नाही, ते ‘संमुतिसच्च’ (संवृत्तिसत्य) होय; जसे की घट आणि अवयवांसह असलेले पाणी. याच्या उलट असणारे ते ‘परमत्थसच्च’ (परमार्थसत्य) होय. ‘परमत्थसच्चप्पटिवेधाय’ म्हणजे निर्वाणाची प्राप्ती करण्यासाठी.

අන්තොති අබ්භන්තරො. පධානාවයවෙනාති මූලභාවෙන. ‘‘නන්දී දුක්ඛස්ස මූල’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.13) තණ්හා ‘‘නන්දී’’ති වුත්තා. ‘‘සඞ්ගාමෙ ච නන්දිං චරතී’’තිආදීසු පමොදොති ආහ ‘‘තණ්හාය, පමොදස්ස වා’’ති.

‘अंत’ म्हणजे अभ्यंतर (आतला). ‘प्रधान अवयवाने’ म्हणजे मूळ भावाने. “नंदी (आसक्ती) हे दुःखाचे मूळ आहे” इत्यादींमध्ये तृष्णेला ‘नंदी’ म्हटले आहे. “आणि संग्रामात नंदी (आनंद) मिळवतो” इत्यादींमध्ये प्रमोद (आनंद) या अर्थाने “तृष्णेचा किंवा प्रमदाचा (आनंदाचा)” असे म्हटले आहे.

3. ජාතිභෙදතොති කුසලා, අකුසලාති ඉමස්මා විසෙසා. යුජ්ජන්තීති එත්ථ හෙතුඅත්ථො අන්තොනීතො වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘යොජීයන්තී’’ති. කෙහි යොජීයන්ති? සංවණ්ණනකෙහීති අධිප්පායො. යුජ්ජන්තීති වා යුත්තා හොන්ති, තෙහි සමානයොගක්ඛමා තග්ගහණෙනෙව ගහිතා හොන්තීති අත්ථො තදෙකට්ඨභාවතො. ඉමස්මිං අත්ථෙ ‘‘නවහි පදෙහී’’ති සහයොගෙ කරණවචනං, පුරිමස්මිං කරණෙ. ‘‘එතෙ ඛො’’ති ච පාඨො. තත්ථ ඛො-සද්දස්ස පදපූරණතා, අවධාරණත්ථතා වා වෙදිතබ්බා. එතෙ එවාති එතෙ තණ්හාදයො එව, න ඉතො අඤ්ඤෙති අත්ථො. අට්ඨාරසෙව න තතො උද්ධං, අධො වාති. පුරිමස්මිං පක්ඛෙ මූලපදන්තරාභාවො, දුතියස්මිං තෙසං අනූනාධිකතා දීපිතා හොති.

३. ‘जातिभेदतः’ म्हणजे कुशल, अकुशल या भेदावरून. ‘युज्जन्ति’ (जोडले जातात) यामध्ये हेतूचा अर्थ अंतर्भूत आहे असे समजावे, म्हणून “योजियन्ति” (योजले जातात) असे म्हटले आहे. कोणाद्वारे योजले जातात? स्पष्टीकरण करणाऱ्यांद्वारे, असा अभिप्राय आहे. किंवा ‘युज्जन्ति’ म्हणजे ते युक्त असतात, त्यांच्याशी समान योग असणारे त्याच्या ग्रहणानेच ग्रहण केले जातात, कारण त्यांचा अर्थ एकच असतो. या अर्थामध्ये “नवहि पदेहि” (नऊ पदांद्वारे) हे सहयोगात तृतीया विभक्ती आहे, आणि पूर्वीच्या अर्थात ते साधन (करण) अर्थी आहे. “एते खो” असाही पाठ आहे. तेथे ‘खो’ हा शब्द पदपूरक किंवा निश्चय (अवधारण) अर्थी समजावा. ‘एते एव’ म्हणजे हे तृष्णा इत्यादीच, यापेक्षा इतर नाहीत, असा अर्थ आहे. अठराच, त्यापेक्षा जास्तही नाही आणि कमीही नाही. पहिल्या पक्षामध्ये इतर मूळ पदांचा अभाव दर्शवला आहे, तर दुसऱ्या पक्षामध्ये त्यांची उणीव किंवा अधिकता नसणे (अन्यूनाधिकता) स्पष्ट केली आहे.

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

उद्देसवार-वर्णन समाप्त झाले.

3. නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

३. निद्देसवार-वर्णन.

4. නිද්දෙසවාරෙ සාමඤ්ඤතොති සාධාරණතො. විසෙසෙනාති අසාධාරණතො. පදත්ථොති සද්දත්ථො. ලක්ඛණන්ති සභාවො. කමොති අනුපුබ්බී. එත්තාවතාති එත්තකප්පමාණභාවො. හෙත්වාදීති හෙතුඵලභූමිඋපනිසාසභාගවිසභාගලක්ඛණනයා. විසෙසතො පන ලක්ඛණන්ති සම්බන්ධො.

४. निद्देसवारमध्ये ‘सामञ्ञतो’ म्हणजे साधारणपणे. ‘विसेसेन’ म्हणजे असाधारणपणे (विशेषतः). ‘पदत्थ’ म्हणजे शब्दाचा अर्थ. ‘लक्खण’ म्हणजे स्वभाव. ‘कम’ म्हणजे अनुक्रम. ‘एत्तावता’ म्हणजे एवढ्या प्रमाणाचा भाव. ‘हेत्वादि’ म्हणजे हेतू, फळ, भूमी, उपनिसा (उपनिश्रय), सभाग, विसभाग आणि लक्षण हे नय होत. विशेषतः ‘लक्षण’ म्हणजे संबंध होय.

හාරසඞ්ඛෙපවණ්ණනා

हारसंक्षेप-वर्णन.

1. යං, භික්ඛවෙති එත්ථ යන්ති පච්චත්තවචනං, තඤ්ච සුඛං, සොමනස්සන්ති ද්වයෙන සමානාධිකරණන්ති කත්වා ‘‘අස්සාදීයතීති අස්සාදො, සුඛං, සොමනස්සඤ්චා’’ති [Pg.26] වුත්තං. සුඛාදිවෙදනා විය මනාපියරූපාදිපි අවීතරාගස්ස අස්සාදෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘එවං ඉට්ඨාරම්මණම්පී’’ති. ‘‘අස්සාදෙති එතායාති වා අස්සාදො, තණ්හා’’ති එතෙන ‘‘ය’’න්ති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතොති දස්සෙති. තත්‍රායමත්ථො – යෙන හෙතුනා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ පටිච්ච අස්සාදනීයභාවෙන උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං තණ්හාසඞ්ඛාතො අස්සාදො අස්සාදනකිරියාය කාරණන්ති. ඉති කත්වා අයමත්ථො දිට්ඨාභිනන්දනාදිභාවතො විපල්ලාසෙසුපි සම්භවතීති ආහ ‘‘එවං විපල්ලාසාපී’’ති. අනිට්ඨම්පීති පි-සද්දෙන ඉට්ඨම්පීති යොජෙතබ්බං, අනවසෙසා සාසවා ධම්මා ඉධ ආරම්මණග්ගහණෙන ගහිතාති ආහ ‘‘සබ්බෙසං තෙභූමකසඞ්ඛාරාන’’න්ති.

१. “यम्, भिक्खवे” (जे, भिक्खूहो) येथे ‘यम्’ हे प्रथमा विभक्तीचे रूप आहे, आणि ते ‘सुखम्’ व ‘सोमनस्सम्’ या दोन्हींशी सामानाधिकरण्य ठेवून “ज्याचा आस्वाद घेतला जातो तो आस्वाद होय, आणि तो सुख व सोमनस्य (प्रसन्नता) आहे” असे म्हटले आहे. सुख इत्यादी वेदनांप्रमाणेच, मनाला आवडणारे रूप इत्यादींचाही वीतराग नसलेल्या (रागयुक्त) व्यक्तीने आस्वाद घ्यावा, म्हणून “तसेच इष्ट आलंबनही” असे म्हटले आहे. “किंवा जिच्याद्वारे आस्वाद घेतला जातो तो आस्वाद म्हणजे तृष्णा होय” याद्वारे ‘यम्’ हा हेतू अर्थातील निपात आहे, असे दर्शवले आहे. तेथे हा अर्थ आहे – ज्या हेतूने पाच उपादानस्कंधांवर अवलंबून आस्वाद घेण्याच्या भावाने सुख आणि सोमनस्य उत्पन्न होते, तो तृष्णा नावाचा आस्वाद हा आस्वाद घेण्याच्या क्रियेचे कारण आहे. असे असल्यामुळे हा अर्थ दृष्टीचे अभिनंदन इत्यादी भावांमुळे विपर्यासांमध्येही संभवतो, म्हणून “तसेच विपर्यासही” असे म्हटले आहे. ‘अनिट्ठम्पि’ (अनिष्टही) यातील ‘पि’ शब्दाने ‘इष्टही’ असे जोडले पाहिजे; सर्व उर्वरित सास्रव (आस्रवयुक्त) धर्म येथे आलंबन ग्रहणाने ग्रहण केले आहेत, म्हणून “सर्व त्रिभूमिक संस्कारांचे” असे म्हटले आहे.

දුක්ඛාදුක්ඛමසුඛවෙදනානන්ති එත්ථ දුක්ඛසභාවා එව අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා ගහිතා අනිට්ඨාරම්මණස්ස අධිප්පෙතත්තා, න සුඛසභාවා. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘යායං, භන්තෙ, අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා, සන්තස්මිං එසා පණීතෙ සුඛෙ වුත්තා භගවතා’’ති (ම. නි. 2.88; සං. නි. 4.267). ‘‘සුඛපරියායසබ්භාවතො’’ති ඉමිනා ඉට්ඨතාමත්තතොපි ලෙසෙන සත්තානං ආරම්මණස්ස අස්සාදනීයතා සම්භවතීති දස්සෙති.

‘दुक्खादुक्खमसुखवेदनानाम्’ येथे दुःखस्वभावाचीच अदुःख-असुख वेदना ग्रहण केली आहे, कारण अनिष्ट आलंबन अभिप्रेत आहे, सुखस्वभावाची नाही. ज्याला उद्देशून म्हटले आहे – “भंते, जी ही अदुःख-असुख वेदना आहे, ती भगवंतांनी शांत आणि प्रणीत सुखामध्ये सांगितली आहे.” “सुखपर्यायसद्भावामुळे” याद्वारे केवळ इष्टतेमुळेही प्राण्यांना आलंबनाचा आस्वाद घेण्याची शक्यता थोड्या प्रमाणात का होईना संभवते, असे दर्शवले आहे.

ආදීනවො දොසනිස්සන්දනතාය දොසො, ස්වායං පීළනවුත්තියා වෙදිතබ්බොති ආහ ‘‘ආදීනවො දුක්ඛා වෙදනා, තිස්සොපි වා දුක්ඛතා’’ති. එවං දොසත්ථතං ආදීනවස්ස දස්සෙත්වා ඉදානි කපණත්ථතං දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. යතොති යස්මා දොසකපණසභාවත්තාති වුත්තං හොති.

आदीनव (दोष) हा दोषाच्या प्रवाहामुळे दोष आहे, आणि तो पीडा देण्याच्या वृत्तीने समजावा, म्हणून “आदीनव म्हणजे दुःखद वेदना किंवा तिन्ही प्रकारची दुःखता होय” असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे आदीनवाचा दोषरूप अर्थ दर्शवून, आता त्याचा दीनता (कृपणता) रूप अर्थ दर्शवण्यासाठी “अथवा” इत्यादी म्हटले आहे. ‘यतो’ म्हणजे ज्या दोष आणि दीनतेच्या स्वभावामुळे, असे म्हटले आहे.

නිස්සරතීති විවිත්ති, සබ්බසඞ්ඛාරවිවෙකොති අත්ථො. සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙනාති නිස්සරණසද්දවචනීයතාසාමඤ්ඤෙන. පුරිමානන්ති අස්සාදාදීනවතානං. උපායො චාතිආදීසු ච-සද්දො පදපූරණමත්තන්ති කත්වා ආහ ‘‘පච්ඡිමානඤ්චා’’ති, ඵලාදීනන්ති අත්ථො. තදන්තොගධභෙදානන්ති අරියමග්ගපරියාපන්නවිසෙසානං.

'निसरती' (बाहेर पडणे/मुक्त होणे) म्हणजे 'विवित्ती' (विविक्तता/अलिप्तता), सर्व संस्कारांपासून अलिप्त होणे (सब्बसंखारविवेक) असा अर्थ आहे. 'सामान्यनिद्देसेन' म्हणजे 'निसरण' (मुक्तता/निःसरण) या शब्दाच्या वाचकतेच्या सामान्यतेने. 'पुरिमानं' (पूर्वीच्यांचे) म्हणजे अस्साद (आस्वाद) आणि आदीनव (दोष) यांचे. 'उपायो च' इत्यादींमध्ये 'च' हा शब्द केवळ पदपूरक मानून 'पच्छिमानञ्च' (आणि नंतरच्यांचे) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ फल इत्यादींचा असा आहे. 'तदन्तोगधभेदानं' म्हणजे आर्यमार्गात समाविष्ट असलेल्या विशेषांचे (भेदांचे).

කාමභවාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන න රූපාරූපභවා එව ගහිතා, අථ ඛො තෙ ච සඤ්ඤීභවාදයො ච එකවොකාරභවාදයො ච ගහිතා. තෙනාහ ‘‘තිණ්ණං තිණ්ණං භවාන’’න්ති.

'कामभव आदीं' मधील 'आदि' शब्दाने केवळ रूप आणि अरूप भवच घेतले जात नाहीत, तर ते संज्ञीभव इत्यादी आणि एकवोकारभव इत्यादी देखील घेतले जातात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तिन्ही तिन्ही भवांचे' (तिण्णं तिण्णं भवानं).

යාවදෙව [Pg.27] අනුපාදාපරිනිබ්බානත්ථා භගවතො දෙසනාති ආහ ‘‘නනු ච…පෙ… නිප්ඵාදීයතී’’ති. ‘‘වුත්තමෙවා’’ති ඉමිනා පුනරුත්තිදොසං චොදෙති. ඉතරො ‘‘සච්චමෙත’’න්ති අනුජානිත්වා ‘‘තඤ්ච ඛො’’තිආදිනා පරිහරති. ‘‘පරම්පරායා’’ති එතෙන අජ්ඣත්තං යොනිසොමනසිකාරො විය න පරතොඝොසො ආසන්නකාරණං ධම්මාධිගමස්ස ධම්මස්ස පච්චත්තං වෙදනීයත්තාති දස්සෙති. තථා හි ‘‘අක්ඛාතාරො තථාගතා, පටිපන්නා පමොක්ඛන්ති, ඣායිනො මාරබන්ධනා’’ති (ධ. ප. 276) වුත්තං. තදධිගමකාරණං අරියමග්ගාධිගමකාරණං සියා. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘සම්පත්තිභවහෙතූ’’ති, තෙන චරිමත්තභාවහෙතුභූතං පුඤ්ඤසම්පත්තිං වදති.

भगवंतांचा उपदेश केवळ अनुपादापरिनिर्वाणाच्या (अनुपादापरिनिब्बान) उद्देशानेच आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'ननु च... पे... निष्पादित केले जाते'. 'वुत्तमेव' (आधीच सांगितले आहे) याद्वारे पुनरुक्तीच्या दोषाची शंका घेतली आहे. दुसऱ्याने 'हे सत्य आहे' असे मान्य करून 'तञ्च खो' (आणि ते देखील) इत्यादींद्वारे त्याचे समाधान केले आहे. 'परंपरेने' याद्वारे हे दर्शविले आहे की, आध्यात्मिक (अज्झत्त) योनिसोमनसिकाराप्रमाणे 'परतघोष' (दुसऱ्याचा उपदेश) हा धम्माच्या प्राप्तीचे (धम्माधिगम) निकटचे कारण नाही, कारण धम्म हा स्वतःच अनुभवण्याचा (पच्चत्तं वेदनिय) विषय आहे. तसेच म्हटले आहे - 'तथागत केवळ मार्ग दाखवणारे आहेत, मार्गावर चालणारे ध्यानी मारबंधनातून मुक्त होतील' (धम्मपद २७६). त्याच्या प्राप्तीचे कारण म्हणजे आर्यमार्गाच्या प्राप्तीचे कारण असावे. ते काय आहे? तर म्हटले आहे - 'संपत्तिभवहेतू', याद्वारे अंतिम आत्मभावाचे (चरिमत्तभाव) कारण असणारी पुण्यसंपत्ती सांगितली आहे.

‘‘අත්තානුදිට්ඨිං ඌහච්ච, එවං මච්චුතරො සියා’’ති ඉදං අරියමග්ගස්ස පුබ්බභාගපටිපදාය ඵලභාවසාධනං. යෙන හි විධිනා අත්තානුදිට්ඨිසමුග්ඝාතො, මච්චුතරණඤ්ච සියා, සො ‘‘එව’’න්ති ඉමිනා පකාසිතොති. අත්තානුදිට්ඨිසමුග්ඝාතමච්චුතරණානං ඵලභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

'आत्मदृष्टीचे (अत्तानुदिट्ठि) उच्चाटन करून अशा प्रकारे मृत्यू पार करावा' हे आर्यमार्गाच्या पूर्वभागाच्या प्रतिपदेचे (पूर्वगामी आचरणाचे) फल सिद्ध करणारे आहे. कारण ज्या विधीने आत्मदृष्टीचे समूळ उच्चाटन आणि मृत्यू पार करणे शक्य होते, तो विधी 'एवं' (अशा प्रकारे) याद्वारे प्रकाशित केला आहे. आत्मदृष्टीचे समूळ उच्चाटन आणि मृत्यू पार करणे यांच्या फलभावाविषयी काही सांगण्याची गरजच नाही.

‘‘ධම්මො හවෙ’’ති පන ගාථායං ලොකියස්ස පුඤ්ඤඵලස්ස වුත්තත්තා ආහ ‘‘ඉදං ඵල’’න්ති. යං නිබ්බත්තෙතබ්බං, තං ඵලං. යං නිබ්බත්තකං, සො උපායො. අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. තෙනාහ ‘‘එතෙන නයෙනා’’තිආදි. උපධිසම්පත්තීති අත්තභාවසොභා.

परंतु 'धम्मो हवे' या गाथेमध्ये लौकिक पुण्यफलाचे वर्णन केले असल्याने 'हे फल आहे' असे म्हटले आहे. जे उत्पन्न करायचे आहे, ते फल आहे. जे उत्पन्न करणारे आहे, तो उपाय आहे. हा येथे निर्णय आहे. म्हणूनच 'या नयाने' इत्यादी म्हटले आहे. 'उपधिसंपत्ती' म्हणजे आत्मभावाची शोभा (शरीराचे सौंदर्य).

විසුද්ධීති ඤාණදස්සනවිසුද්ධි අධිප්පෙතාති ආහ – ‘‘එත්ථාපි…පෙ… විඤ්ඤාතු’’න්ති. ‘‘යස්මා පනා’’තිආදිනාපි තමෙවත්ථං වචනන්තරෙ පාකටතරං කරොති.

'विशुद्धी' म्हणजे 'ज्ञानदर्शनविशुद्धी' अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'येथेही... पे... जाणण्यासाठी'. 'यस्मा पना' (परंतु ज्या कारणाने) इत्यादींद्वारे देखील तोच अर्थ दुसऱ्या शब्दांत अधिक स्पष्ट केला आहे.

සරූපතො ආගතානි ‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පඤ්චන්නං උපාදානක්ඛන්ධානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.26-28). එකදෙසෙන ආගතානි ‘‘සංයොජනියෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො විහරතො (සං. නි. 2.53), බහුදුක්ඛා බහුපායාසා, ආදීනවො එත්ථ භිය්‍යො (ම. නි. 1.117), සඞ්ඛාරානමෙතං නිස්සරණං, යදිදං නිබ්බාන’’න්තිආදීසු (පටි. ම. 1.24; 3.41). න සරූපෙන ආගතානි යථා සාමඤ්ඤඵලසුත්තාදීසු. අත්ථවසෙනාති අස්සාදෙතබ්බාදිඅත්ථවසෙන. න පපඤ්චිතොති න විත්ථාරිතො.

मूळ रूपात आलेले (सरूपतो आगतानि) जसे - 'भिक्खूहो, जेव्हा भिक्खू पाच उपादानस्कंधांचा उदय, अस्त, आस्वाद (अस्साद), दोष (आदीनव) आणि निःसरण (निसरण) यथाभूत जाणतो...' इत्यादींमध्ये (संयुत्त निकाय ३.२६-२८). अंशतः आलेले (एकदेसेन आगतानि) जसे - 'भिक्खूहो, संयोजनीय धम्मांमध्ये आस्वादाचे अनुदर्शन करत विहरणाऱ्या...' (संयुत्त निकाय २.५३), 'पुष्कळ दुःख, पुष्कळ त्रास, येथे दोषच अधिक आहे' (मज्झिम निकाय १.११७), 'संस्कारांचे हेच निःसरण आहे, जे हे निर्वाण आहे' इत्यादींमध्ये (पटिसंभिदामग्ग १.२४; ३.४१). मूळ रूपात न आलेले जसे सामञ्ञफलसुत्त (सामण्यफल सुत्त) इत्यादींमध्ये. 'अत्थवसेन' (अर्थाच्या वशाने) म्हणजे आस्वाद घेण्यायोग्य इत्यादी अर्थाच्या वशाने. 'न प्रपंचितो' म्हणजे विस्तार न केलेला.

2. එසෙව [Pg.28] නයොති අතිදෙසෙන විචියමානවචනසෙසො අතිදිට්ඨො. භාවත්ථෙ තොහි ආහ ‘‘විස්සජ්ජිතන්ති විස්සජ්ජනා’’ති. සුත්තෙ ආගතං න අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන අට්ඨකථායං ආගතන්ති අධිප්පායො. පුච්ඡානුරූපතා ඉධ පුබ්බාපරන්ති චතුබ්‍යූහපුබ්බාපරතො ඉමං විසෙසෙත්වා දස්සෙති. පුච්ඡානුසන්ධීති පුච්ඡාය විස්සජ්ජනෙන අනුසන්ධානං. අට්ඨකථායං පන හෙට්ඨිමදෙසනාය පුච්ඡානිමිත්තපවත්තඋපරිදෙසනාය සම්බන්ධො ‘‘පුච්ඡානුසන්ධී’’ති වුත්තං. පුබ්බාපෙක්ඛන්ති පුච්ඡිතවිස්සජ්ජිතපදාපෙක්ඛං. ‘‘සුත්තස්සා’’ති වා ඉමිනා පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාඅනුගීතියො ඨපෙත්වා සෙසො විචයහාරපදත්ථො සඞ්ගහිතොති පදස්සාපි සඞ්ගහො වෙදිතබ්බො. ඉමස්මිං පක්ඛෙ ගාථායං ච-සද්දො පදපූරණමත්තෙ දට්ඨබ්බො.

२. 'हाच नय आहे' (एसेव नयो) याद्वारे अतिदेशाने विचार केल्या जाणाऱ्या उर्वरित वचनाचा अतिदेश केला आहे. भावार्थामध्ये 'त' प्रत्ययाने म्हटले आहे - 'विसर्जित केले ते विसर्जन' (विस्सज्जितन्ति विस्सज्जना). सुत्तात आलेले, अर्थवर्णनाच्या (अत्थसंवण्णना) वशाने अट्ठकथेत आलेले नाही, असा अभिप्राय आहे. येथे 'पुच्छानुरूपता' (प्रश्नानुसार असणे) आणि 'पुब्बापरं' (पूर्वापर) याद्वारे चतुर्व्यूह पूर्वापरापेक्षा याला विशेष करून दाखवले आहे. 'पुच्छानुसंधी' म्हणजे प्रश्नाचे विसर्जनाशी (उत्तराशी) अनुसंधान. परंतु अट्ठकथेत खालील उपदेशाचा (हेट्ठिमदेसना) प्रश्नाच्या निमित्ताने प्रवृत्त झालेल्या वरील उपदेशाशी (उपरिदेसना) असलेला संबंध 'पुच्छानुसंधी' असा म्हटला आहे. 'पुब्बापेक्खं' म्हणजे विचारलेल्या आणि विसर्जित केलेल्या (उत्तर दिलेल्या) पदांची अपेक्षा असणारे. किंवा 'सुत्तस्स' याद्वारे प्रश्न, विसर्जन आणि अनुगीती बाजूला ठेवून उर्वरित 'विचयहार' पदाचा अर्थ संग्रहित केला आहे, म्हणून पदाचा देखील संग्रह समजला पाहिजे. या पक्षात गाथेतील 'च' शब्द केवळ पदपूरक मानला पाहिजे.

‘‘චක්ඛු අනිච්ච’’න්ති පුට්ඨෙ ‘‘ආම, චක්ඛු අනිච්චමෙවා’’ති එකන්තතො විස්සජ්ජනං එකංසබ්‍යාකරණං. ‘‘අඤ්ඤින්ද්‍රියං භාවෙතබ්බං, සච්ඡිකාතබ්බඤ්චා’’ති පුට්ඨෙ ‘‘මග්ගපරියාපන්නං භාවෙතබ්බං, ඵලපරියාපන්නං සච්ඡිකාතබ්බ’’න්ති විභජිත්වා විස්සජ්ජනං විභජ්ජබ්‍යාකරණං. ‘‘අඤ්ඤින්ද්‍රියං කුසල’’න්ති පුට්ඨෙ ‘‘කිං අනවජ්ජට්ඨො කුසලට්ඨො, උදාහු සුඛවිපාකට්ඨො’’ති පටිපුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනං පටිපුච්ඡාබ්‍යාකරණං. ‘‘සස්සතො අත්තා, අසස්සතො වා’’ති වුත්තෙ ‘‘අබ්‍යාකතමෙත’’න්තිආදිනා අවිස්සජ්ජනං ඨපනං. ‘‘කිං පනෙතෙ කුසලාති වා ධම්මාති වා එකත්ථා, උදාහු නානත්ථා’’ති ඉදං පුච්ඡනං සාවසෙසං. විස්සජ්ජනස්ස පන සාවසෙසතා වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන දෙසනායං වෙදිතබ්බා. අප්පාටිහීරකං සඋත්තරං. සප්පාටිහීරකං නිරුත්තරං. සෙසං විචයහාරනිද්දෙසෙ සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'चक्षू अनित्य आहे का?' असे विचारले असता, 'होय, चक्षू अनित्यच आहे' असे एकांताने (निश्चितपणे) उत्तर देणे म्हणजे 'एकंसव्याकरण' (एकान्त उत्तर) होय. 'अज्ञिंद्रिय (अञ्ञिन्द्रिय) भावित करावे की साक्षात करावे?' असे विचारले असता, 'मार्गपर्यापन्न भावित करावे आणि फलपर्यापन्न साक्षात करावे' असे विभागून उत्तर देणे म्हणजे 'विभज्जव्याकरण' (विभक्त करून उत्तर देणे) होय. 'अज्ञिंद्रिय कुशल आहे का?' असे विचारले असता, 'ते अनवद्य (दोषरहित) अर्थाने कुशल आहे की सुखविपाक अर्थाने?' असा प्रतिप्रश्न विचारून उत्तर देणे म्हणजे 'पटiपुच्छाव्याकरण' (प्रतिप्रश्न करून उत्तर देणे) होय. 'आत्मा शाश्वत आहे की अशाश्वत?' असे विचारले असता, 'हे अव्याकृत (अव्याकत) आहे' इत्यादींद्वारे उत्तर न देता बाजूला ठेवणे म्हणजे 'ठपन' (स्थापना/मौन राखणे) होय. 'हे कुशल किंवा धम्म एकाच अर्थाचे आहेत की वेगवेगळ्या अर्थाचे?' हा प्रश्न सावशेष (अपूर्ण) आहे. परंतु उत्तराची सावशेषता विनेय (शिष्य/श्रोते) यांच्या आशयाच्या वशाने उपदेशात समजली पाहिजे. अप्रातिहार्य (अप्पाटिहीरक) हे सोत्तर (उत्तर देण्याजोगे) असते. सप्रातिहार्य (सप्पाटिहीरक) हे निरुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) असते. उर्वरित भाग विचयहारनिद्देस मध्ये सहज समजण्याजोगा आहे.

එත්ථ ච අස්සාදො අස්සාදහෙතු යාව ආණත්තිහෙතූති එවං හෙතූනම්පි අස්සාදාදයො වෙදිතබ්බා. තත්ථ සඞ්ඛෙපතො සුඛසුඛපච්චයලක්ඛණො අස්සාදො, සො විසෙසතො සග්ගසම්පත්තියා දීපෙතබ්බො. සා හි තස්ස උක්කංසො, සෙසා පනෙත්ථ භවසම්පත්ති තදන්වායිකා වෙදිතබ්බා. තස්ස හෙතු දානමයං, සීලමයඤ්ච පුඤ්ඤකිරියවත්ථු. දුක්ඛදුක්ඛපච්චයලක්ඛණො ආදීනවො. විපරිණාමසඞ්ඛාරදුක්ඛතානං තදවරොධතො වට්ටදුක්ඛස්සාපි එත්ථ සඞ්ගහො. විසෙසතො පන කාමානං ඔකාරොති දට්ඨබ්බො, ස්වායං සංකිලෙසවත්ථුනා, ඉත්තරපච්චුපට්ඨානතාදීහි ච විභාවෙතබ්බො, තස්ස හෙතු දස අකුසලකම්මපථා. නෙක්ඛම්මං නිස්සරණං, තස්ස හෙතු යථාරහං තදනුච්ඡවිකා පුබ්බභාගප්පටිපදා. ඵලං දෙසනාඵලමෙව, තස්ස [Pg.29] හෙතු දෙසනා. උපායො යථාවුත්තඋපායොව, තස්ස හෙතු චත්තාරි චක්කානි. ආණත්ති උපදෙසො, තස්ස රාගග්ගිආදීහි ලොකස්ස ආදිත්තතා, සත්ථු මහාකරුණායොගො ච හෙතු.

आणि येथे आस्वाद (अस्साद), आस्वादहेतू इथपासून ते आज्ञाहेतू (आणत्तिहेतू) पर्यंत अशा प्रकारे हेतूंचे देखील आस्वाद इत्यादी समजले पाहिजेत. त्यामध्ये संक्षेपाने सुख आणि सुखप्रत्यय (सुखाचे कारण) हे ज्याचे लक्षण आहे तो आस्वाद होय, तो विशेषतः स्वर्गसंपत्तीने (सग्गसंपत्ती) प्रकाशित केला पाहिजे. कारण ती त्याची उत्कृष्ठता (उक्कंस) आहे, आणि येथील उर्वरित भवसंपत्ती तिच्या अनुषंगाने येणारी समजली पाहिजे. त्याचे कारण दानमय आणि शीलमय पुण्यक्रियावस्तू (पुञ्ञकिरियवत्थु) आहे. दुःख आणि दुःखप्रत्यय (दुःखाचे कारण) हे ज्याचे लक्षण आहे तो दोष (आदीनव) होय. विपरिणामदुःखता आणि संस्कारदुःखता यांचा त्यात समावेश होत असल्याने संसारदुःखाचा (वट्टदुःख) देखील येथे संग्रह होतो. विशेषतः कामांचा अपकर्ष (ओकार) असे समजले पाहिजे, तो संक्लेशवस्तूने (संकिलेसवत्थु) आणि क्षणभंगुर उपस्थिती (इत्तरपच्चुपट्ठानता) इत्यादींद्वारे स्पष्ट केला पाहिजे, त्याचे कारण दहा अकुशलकर्मपथ (अकुसलकम्मपथ) आहेत. नैष्क्रम्य (नेक्खम्म) हे निःसरण आहे, त्याचे कारण योग्य अशी तदनुरूप पूर्वभागप्रतिपदा (पुब्बभागप्पटिपदा) आहे. फल हे उपदेशाचे फलच (देसनाफल) आहे, त्याचे कारण उपदेश (देसना) आहे. उपाय हा वर सांगितलेला उपायच आहे, त्याचे कारण चार चक्रे (चत्तारी चक्कानी) आहेत. आज्ञा (आणत्ति) म्हणजे उपदेश आहे, त्याचे कारण रागाग्नी इत्यादींनी जगाचे प्रज्वलित असणे (आदित्तता) आणि शास्त्यांचा (बुद्धांचा) महाकरुणाभाव (महाकरुणायोग) हे आहे.

තථා චතූසු අරියසච්චෙසු සමුදයෙන අස්සාදො, දුක්ඛෙන ආදීනවො, මග්ගනිරොධෙහි නිස්සරණං, මග්ගො වා උපායො, තදුපදෙසො ආණත්ති, අනුපාදිසෙසා නිබ්බානධාතු ඵලං. ඉති අනුපුබ්බකථාය සද්ධිං බුද්ධානං සාමුක්කංසිකාය ධම්මදෙසනාය නිද්ධාරණභාවෙන විචයො වෙදිතබ්බො. පදස්ස පදත්ථසම්බන්ධො හෙතු. සො හි තස්ස පවත්තිනිමිත්තං, පඤ්හස්ස ඤාතුකාමතා, කථෙකුකාමතා ච. අදිට්ඨජොතනාදීනඤ්හි චතුන්නං ඤාතුකාමතා, ඉතරස්ස ඉතරා. විස්සජ්ජනස්ස පඤ්හො හෙතු. එවං සෙසානම්පි යථාරහං වත්තබ්බං.

त्याचप्रमाणे चार आर्यसत्यांमध्ये समुदयाद्वारे आस्वाद (आनंद), दुःखाद्वारे आदीनव (दोष/धोका), मार्ग आणि निरोधाद्वारे निस्सरण (मुक्ती), किंवा मार्ग हा उपाय आहे, त्याचा उपदेश ही आज्ञा आहे, आणि अनुपादिशेष निर्वाणधातू हे फल आहे. अशा प्रकारे, आनुपूर्वी कथेसह बुद्धांच्या सामुकंसिका (सर्वोत्कृष्ट) धम्मदेशनेच्या निर्धारणभावाने 'विचय' (परीक्षण) समजून घ्यावा. पदाचा पदार्थाशी (शब्दाचा अर्थाशी) संबंध हा हेतू आहे. कारण तो त्याच्या प्रवृत्तीचे निमित्त आहे, आणि प्रश्नाची जाणून घेण्याची इच्छा (ज्ञातुकामता) व बोलण्याची इच्छा (कथेतुकामता) आहे. कारण न पाहिलेल्याला प्रकाशित करणे इत्यादी चारांची जाणून घेण्याची इच्छा असते, आणि इतरांची इतर असते. उत्तराचा (विसर्जनाचा) प्रश्न हा हेतू आहे. अशा प्रकारे उर्वरितांचेही योग्यतेनुसार कथन करावे.

3. බ්‍යඤ්ජනත්ථානං යුත්තායුත්තපරික්ඛාති බ්‍යඤ්ජනග්ගහණෙන පදං ගහිතං, අත්ථග්ගහණෙන පඤ්හාදීහි සද්ධිං අස්සාදාදයො ගහිතා. විචයහාරපදත්ථා එව හි යුත්තායුත්තාදිවිසෙසසහිතා යුත්තිහාරාදීනං පදත්ථා. තථා හි පදට්ඨානපදට්ඨානිකභාවවිසිට්ඨා තෙයෙව පදට්ඨානහාරස්ස පදත්ථා. ලක්ඛණලක්ඛිතබ්බතාවිසිට්ඨා, නිද්ධාරිතා ච ලක්ඛණහාරස්ස, නිබ්බචනාදිවිභාවනාවිසිට්ඨා චතුබ්‍යූහහාරස්ස, සභාගධම්මවසෙන, විසභාගධම්මවසෙන ච ආවට්ටනවිසිට්ඨා ආවට්ටහාරස්ස, භූමිවිභාගාදිවිසිට්ඨා විභත්තිහාරස්ස, පටිපක්ඛතො පරිවත්තනවිසිට්ඨා පරිවත්තනහාරස්ස, පරියායවෙවචනවිසිට්ඨා වෙවචනහාරස්ස, පභවාදිපඤ්ඤාපනවිසිට්ඨා පඤ්ඤත්තිහාරස්ස, ඛන්ධාදිමුඛෙහි ඔතරණවිසිට්ඨා ඔතරණහාරස්ස, පදපදත්ථපඤ්හාරම්භසොධනවිසිට්ඨා සොධනහාරස්ස, සාමඤ්ඤවිසෙසනිද්ධාරණවිසිට්ඨා අධිට්ඨානහාරස්ස, පච්චයධම්මෙහි පරික්ඛරණවිසිට්ඨා පරික්ඛාරහාරස්ස, පහාතබ්බභාවෙතබ්බතානිද්ධාරණවිසිට්ඨා සමාරොපනහාරස්ස පදත්ථා. ‘‘බ්‍යඤ්ජනස්ස සභාවනිරුත්තිතා, අත්ථස්ස සුත්තාදීහි අවිලොමනං යුත්තභාවො’’ති ඉමිනා අසභාවනිරුත්තිතා, සුත්තාදීහි විලොමනඤ්ච අයුත්තභාවොති දීපෙති, තෙන යුත්තායුත්තීනං හෙතුං දස්සෙති.

३. ‘व्यंजन आणि अर्थांच्या योग्य-अयोग्यतेची परीक्षा’ यामध्ये ‘व्यंजन’ ग्रहणाने पद (शब्द) ग्रहण केले आहे, आणि ‘अर्थ’ ग्रहणाने प्रश्नादींसह आस्वाद इत्यादी ग्रहण केले आहेत. कारण विचयहाराचे पदार्थच योग्य-अयोग्यतेच्या विशेषासह युक्तिहार इत्यादींचे पदार्थ आहेत. तसेच, पदस्थान आणि पदस्थानिक भावाने विशिष्ट असलेले तेच पदस्थानहाराचे पदार्थ आहेत. लक्षण आणि लक्षितव्यतेने विशिष्ट व निर्धारित केलेले लक्षणहाराचे, निरुक्ति इत्यादींच्या स्पष्टीकरणाने विशिष्ट चतुर्व्यूहहाराचे, सभागधम्म (समान धर्म) आणि विसभागधम्म (असमान धर्म) यांच्या वशाने आवर्तनाने विशिष्ट आवर्तहाराचे, भूमी-विभागादींनी विशिष्ट विभक्तीहाराचे, प्रतिपक्षाकडून परिवर्तनाने विशिष्ट परिवर्तनहाराचे, पर्यायी वेवचनांनी (समानार्थी शब्दांनी) विशिष्ट वेवचनहाराचे, प्रभव (उत्पत्ती) इत्यादींच्या प्रज्ञप्तीने विशिष्ट प्रज्ञप्तीहाराचे, स्कंध इत्यादी मुखांनी (द्वारांनी) अवतरणाने विशिष्ट अवतरणहाराचे, पद, पदार्थ, प्रश्न आणि आरंभाच्या शोधनाने विशिष्ट शोधनहाराचे, सामान्य आणि विशेषाच्या निर्धारणाने विशिष्ट अधिष्ठानहाराचे, प्रत्ययधर्मांनी परिष्करणाने विशिष्ट परिष्कारहाराचे, आणि प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) व भावितव्य (भावना करण्यायोग्य) यांच्या निर्धारणाने विशिष्ट समारोपहाराचे पदार्थ आहेत. ‘व्यंजनाची स्वभाव-निरुक्ती असणे आणि अर्थाचे सूत्रादींशी अविरोध (अनुकूलता) असणे हा योग्य भाव (युक्तभाव) आहे’ याने अस्वभाव-निरुक्ती असणे आणि सूत्रादींशी विरोध असणे हा अयोग्य भाव (अयुक्तभाव) आहे हे स्पष्ट होते, त्याद्वारे योग्य आणि अयोग्यतेचा हेतू दर्शविला जातो.

4. යොනිසොමනසිකාරාදීති ආදිසද්දෙන සද්ධම්මස්සවනසප්පුරිසූපනිස්සයාදිසාධාරණං, අසාධාරණඤ්ච දෙය්‍යපටිග්ගාහකාදිං සඞ්ගණ්හාති. සම්භවතොති යථාරහං තස්ස ධම්මස්ස අනුරූපං. යාව සබ්බධම්මාති [Pg.30] එත්ථ සබ්බං නාම පදෙසසබ්බං, න සබ්බසබ්බන්ති. අයඤ්හි සබ්බසද්දො යථා පඨමවිකප්පෙ සුත්තෙ ආගතධම්මවසෙන පදෙසවිසයො, එවං දුතියවිකප්පෙ පදට්ඨානපදට්ඨානිකනිද්ධාරණෙන තංතංපකරණපරිච්ඡින්නධම්මග්ගහණතො පදෙසවිසයො එව, න අනවසෙසධම්මවිසයොති. සුත්තාගතධම්මානං යානි පදට්ඨානානි, තෙසඤ්ච යානීති එවං කාරණපරම්පරානිද්ධාරණලක්ඛණො පදට්ඨානහාරො, පරික්ඛාරහාරො පන සුත්තාගතධම්මානං තංතංපච්චයුප්පන්නානං පටිහෙතුපච්චයතාවිසෙසවිභාවනලක්ඛණොති සතිපි කාරණවිචාරණභාවෙ අයං පදට්ඨානහාරපරික්ඛාරහාරානං විසෙසො.

४. ‘योनिसोमनसिकार’ (योग्य विचार) इत्यादी मधील ‘इत्यादी’ शब्दाने सद्धम्मश्रवण, सत्पुरुषसंश्रय इत्यादी साधारण, आणि देय्य (दान देण्यायोग्य वस्तू) व प्रतिग्राहक (दान स्वीकारणारा) इत्यादी असाधारण गोष्टींचा संग्रह होतो. ‘संभवतः’ म्हणजे योग्यतेनुसार त्या धम्माच्या अनुरूप. ‘सर्व धम्मांपर्यंत’ यामध्ये ‘सर्व’ म्हणजे प्रदेश-सर्व (अंशतः सर्व) होय, सर्व-सर्व (पूर्णपणे सर्व) नाही. कारण हा ‘सर्व’ शब्द जसा पहिल्या विकल्पात सूत्रात आलेल्या धम्मांच्या वशाने प्रदेशविषयक (मर्यादित क्षेत्राचा) आहे, तसाच दुसऱ्या विकल्पात पदस्थान आणि पदस्थानिकाच्या निर्धारणाने त्या-त्या प्रकरणाने परिच्छिन्न (मर्यादित) धम्मांच्या ग्रहणामुळे प्रदेशविषयकच आहे, अनवशेष (पूर्ण) धम्मविषयक नाही. सूत्रात आलेल्या धम्मांची जी पदस्थाने (निकटची कारणे) आहेत, आणि त्यांचीही जी कारणे आहेत, अशा प्रकारे कारणपरंपरेचे निर्धारण करणे हे लक्षण असलेला ‘पदस्थानहार’ आहे; तर ‘परिष्कारहार’ हा सूत्रात आलेल्या आणि त्या-त्या प्रत्ययांनी उत्पन्न झालेल्या धम्मांच्या प्रतिहेतू आणि प्रत्ययभावाच्या विशेषाचे स्पष्टीकरण करणे हे लक्षण असलेला आहे; म्हणून कारणाचा विचार करण्याचा भाव दोन्हीमध्ये असला तरी, हा पदस्थानहार आणि परिष्कारहार यांमधील विशेष (फरक) आहे.

5. යථා ‘‘සමානාධිකරණසමානපදෙ’’තිආදීසු එකසද්දස්ස අත්ථො සමානසද්දො, එවං එකරසට්ඨෙන භාවනා ‘‘එකුප්පාදා’’තිආදීසු (කථා. 473) විය එකලක්ඛණාති එත්ථ එකසද්දො සමානත්ථොති ආහ ‘‘සමානලක්ඛණා’’ති. සංවණ්ණනාවසෙනාති එත්ථ කම්මත්ථෙ අන-සද්දො, සංවණ්ණෙතබ්බතාවසෙනාති අත්ථො. ලක්ඛණාති උපලක්ඛණා. ‘‘නානත්තකායනානත්තසඤ්ඤිනො (දී. නි. 3.341, 357, 359; අ. නි. 9.24), නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා’’තිආදීසු සහචාරිතා දට්ඨබ්බා. සඤ්ඤාසහගතා හි ධම්මා තත්ථ සඤ්ඤාග්ගහණෙන ගහිතා. ‘‘දදං මිත්තානි ගන්ථතී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.246; සු. නි. 189) සමානකිච්චතා. පියවචනත්ථචරියා සමානත්තතාපි හි තත්ථ මිත්තගන්ථනකිච්චෙන සමානකිච්චා ගය්හන්ති සඞ්ගහවත්ථුභාවතො. ‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1, 39; මහාව. 1; විභ. 225; උදා. 1; නෙත්ති. 24) සමානහෙතුතා. යථා හි ඵස්සො වෙදනාය, එවං සඤ්ඤාදීනම්පි සහජාතාදිනා පච්චයො හොති එවාති තෙපි සමානහෙතුතාය වුත්තා එව හොන්ති. තථා හි වුත්තං ‘‘තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජා චෙතනා’’ති (ධ. ස. 5), ‘‘ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’තිආදි (සං. නි. 4.93). එවං ‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදාන’’න්ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1, 39; මහාව. 1; විභ. 225; උදා. 1; නෙත්ති. 24) එවමාදිපි උදාහරිතබ්බං. ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1, 39; මහාව. 1; විභ. 225; උදා. 1; නෙත්ති. 24) සමානඵලතා දට්ඨබ්බා. යථා හි සඞ්ඛාරා අවිජ්ජාය ඵලං, එවං තණ්හුපාදාදීනම්පීති තෙපි තත්ථ ගහිතාව හොන්ති. තෙනාහ ‘‘පුරිමකම්මභවස්මිං මොහො අවිජ්ජා ආයූහනා සඞ්ඛාරා නිකන්ති තණ්හා උපගමනං උපාදාන’’න්ති. ‘‘රූපං අස්සාදෙති අභිනන්දති[Pg.31], තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 1.1.424) වුත්තෙ තංසම්පයුත්තා වෙදනාදයො වුත්තා එව හොන්ති සමානාරම්මණභාවතො. න හි තෙහි විනා තස්ස උප්පත්ති අත්ථි. එවමාදීහීති එත්ථ ආදිසද්දෙන අත්ථප්පකරණලිඞ්ගසද්දන්තරසන්නිධානසාමත්ථියාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අත්ථාදිවසෙනපි හි සුත්තෙ අවුත්තානම්පි වුත්තානං විය නිද්ධාරණං සම්භවතීති. වුත්තප්පකාරෙනාති ‘‘වධකට්ඨෙන එකලක්ඛණානී’’තිආදිනා පාළියං, ‘‘සහචාරිතා’’තිආදිනා අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තෙන පකාරෙන.

५. ज्याप्रमाणे ‘समानाधिकरणसमानपदे’ इत्यादींमध्ये ‘एक’ या शब्दाचा अर्थ ‘समान’ असा शब्द आहे, त्याचप्रमाणे एकरस अर्थाने भावना ही ‘एकूत्पाद’ (एकत्र उत्पन्न होणारे) इत्यादींप्रमाणे ‘एकलक्षण’ आहे, येथे ‘एक’ शब्द समान अर्थाचा आहे, म्हणून ‘समानलक्षणा’ असे म्हटले आहे. ‘संवर्णनावशाने’ (वर्णनाच्या वशाने) येथे कर्म अर्थामध्ये ‘अन’ प्रत्यय आहे, म्हणून ‘संवर्णन करण्याच्या (वर्णन करण्याच्या) वशाने’ असा अर्थ आहे. ‘लक्षण’ म्हणजे उपलक्षण होय. ‘नानात्वकाय-नानात्वसंज्ञी (विविध शरीर व विविध संज्ञा असलेले), नानात्वसंज्ञांच्या अमनसिकाराने’ इत्यादींमध्ये सहचारिता (एकत्र असणे) पाहावी. कारण तेथे संज्ञेच्या ग्रहणाने संज्ञेसोबत असणारे धम्म ग्रहण केले जातात. ‘देणारा मित्रांना बांधतो (जोडतो)’ इत्यादींमध्ये समानकार्यता (समान कार्य असणे) आहे. कारण तेथे प्रियवचन, अर्थचर्या आणि समानार्थता देखील मित्र जोडण्याच्या कार्याने समान कार्य असणारे म्हणून ग्रहण केले जातात, कारण ते संग्रहवस्तू आहेत. ‘स्पर्शप्रत्ययाने वेदना’ इत्यादींमध्ये समानहेतुता (समान कारण असणे) आहे. कारण ज्याप्रमाणे स्पर्श हा वेदनेचा प्रत्यय (कारण) आहे, त्याचप्रमाणे तो संज्ञा इत्यादींचाही सहजात इत्यादी रूपाने प्रत्यय असतोच, म्हणून ते देखील समानहेतुतेने सांगितलेच गेले आहेत. तसेच म्हटले आहे: ‘तज्जन्य मनोविज्ञानधातूच्या संस्पर्शाने उत्पन्न झालेली चेतना’ आणि ‘स्पर्श झाल्यावर संज्ञान होते, स्पर्श झाल्यावर चेतना होते’ इत्यादी. याचप्रमाणे ‘तृष्णाप्रत्ययाने उपादान’ इत्यादींचेही उदाहरण घ्यावे. ‘अविद्याप्रत्ययाने संस्कार’ इत्यादींमध्ये समानफलता (समान फल असणे) पाहावी. कारण ज्याप्रमाणे संस्कार हे अविद्येचे फल आहेत, त्याचप्रमाणे तृष्णा, उपादान इत्यादींचेही फल आहेत, म्हणून ते देखील तेथे ग्रहण केलेच गेले आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे: ‘पूर्वीच्या कर्मभवामध्ये मोह ही अविद्या आहे, चेष्टा (प्रवृत्ती) हे संस्कार आहेत, निकंती (आसक्ती) ही तृष्णा आहे, आणि उपगमन (जवळ जाणे) हे उपादान आहे.’ ‘रूपाचा आस्वाद घेतो, त्याचे अभिनंदन करतो, त्याला आरंभ करून (आलंबन करून) राग उत्पन्न होतो’ असे म्हटले असता, समान आलंबन भाव असल्यामुळे त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारे वेदना इत्यादी सांगितलेच गेले आहेत. कारण त्यांच्याशिवाय त्याची उत्पत्ती शक्य नाही. ‘इत्यादी’ यामध्ये ‘इत्यादी’ शब्दाने अर्थप्रकरण, लिंग, अन्य शब्दांचे संनिधान (जवळ असणे) आणि सामर्थ्य इत्यादींचाही संग्रह समजावा. कारण अर्थ इत्यादींच्या वशाने सूत्रात न सांगितलेल्या गोष्टींचेही सांगितलेल्या गोष्टींप्रमाणे निर्धारण करणे शक्य होते. ‘सांगितलेल्या प्रकारे’ म्हणजे पाळीमध्ये ‘वधक अर्थाने एकलक्षण आहेत’ इत्यादी प्रकारे, आणि अट्ठकथेमध्ये ‘सहचारिता’ इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या रीतीने.

6. ‘‘ඵුසනට්ඨෙන ඵස්සො’’තිආදිනා නිද්ධාරෙත්වා වචනං නිබ්බචනං, තං පන පදස්සෙව, න වාක්‍යස්සාති ආහ ‘‘පදනිබ්බචන’’න්ති. අධිප්පායනිදානානිපෙත්ථ බ්‍යඤ්ජනමුඛෙනෙව නිද්ධාරෙතබ්බානි. නිබ්බචනපුබ්බාපරසන්ධීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘විසෙසතො බ්‍යඤ්ජනද්වාරෙනෙව අත්ථපරියෙසනා’’ති. පවත්තිනිමිත්තං අජ්ඣාසයාදි.

६. “स्पर्श करण्याच्या अर्थाने 'फस्स' (स्पर्श)” इत्यादीद्वारे निश्चित केलेले वचन म्हणजे 'निब्बचन' (व्युत्पत्ती) होय. परंतु ते केवळ पदाचेच असते, वाक्याचे नाही, म्हणून “पदनिब्बचन” (पदाची व्युत्पत्ती) असे म्हटले आहे. येथे अभिप्रेत असलेले कारण (निदान) देखील व्यंजनाच्या (शब्दाच्या) माध्यमातूनच निश्चित केले पाहिजे. व्युत्पत्तीच्या पूर्व आणि उत्तर संबंधांमध्ये काही सांगण्यासारखे उरतच नाही, म्हणून “विशेषतः व्यंजनद्वारानेच (शब्दाच्या माध्यमातूनच) अर्थाचा शोध घेणे” असे म्हटले आहे. प्रवृत्तीचे निमित्त म्हणजे आशय इत्यादी होय.

7. ‘‘පදට්ඨානෙ’’ති ඉදං සුත්තෙ ආගතධම්මානං කාරණභූතෙපි ධම්මෙ නිද්ධාරෙත්වා සභාගතො, විසභාගතො ච ආවට්ටනං කාතබ්බන්ති දස්සනත්ථං වුත්තං, න තන්තිවසෙන. තස්මා පදට්ඨානනිද්ධාරණාය විනාපි ආවට්ටනං යුත්තමෙවාති සිද්ධං හොති. පදස්ස වා සද්දපවත්තිට්ඨානං පදට්ඨානං පදත්ථො. එතස්මිං පක්ඛෙ ‘‘ආරම්භථ නික්කමථාති (සං. නි. 1.185; නෙත්ති. 29; පෙටකො. 38; මි. ප. 5.1.4) වීරියස්ස පදට්ඨාන’’න්ති (නෙත්ති. 29) එත්ථ ය්වායමාරම්භධාතුආදිකො අත්ථො වුත්තො, තං වීරියසද්දස්ස පවත්තිට්ඨානං වීරියසද්දාභිධෙය්‍යො අත්ථොති එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. සෙසකං නාමගහිතතො ඉතරං, තං පන තස්ස පටිපක්ඛභූතං වා සියා, අඤ්ඤං වාති ආහ ‘‘විසභාගතාය අග්ගහණෙන වා’’ති. සංවණ්ණනාය යොජෙන්තොති යථාවුත්තවිසභාගධම්මනිද්ධාරණභූතෙන අත්ථකථනෙන පාළියං යොජෙන්තො. තෙනාහ ‘‘දෙසන’’න්ති. ‘‘පටිපක්ඛෙ’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං සභාගධම්මවසෙනපි ආවට්ටනස්ස ඉච්ඡිතත්තා.

७. “पदट्ठाने” (पदासन्न कारण/जवळचे कारण) हे सूत्तात आलेल्या धर्मांच्या कारणभूत असलेल्या धर्मांना देखील निश्चित करून, समान (सभाग) आणि असमान (विसभाग) रूपाने आवर्तन (पुनरावृत्ती) केले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे, तंत्राच्या (सिद्धांताच्या) वशने नाही. म्हणून, पदट्ठानाच्या निर्धारणाशिवाय देखील आवर्तन करणे योग्यच आहे, हे सिद्ध होते. किंवा पदाच्या शब्दप्रवृत्तीचे स्थान म्हणजे 'पदट्ठाण' (पदाचा अर्थ) होय. या पक्षात, “आरंभ करा, निष्क्रमण करा... हे वीर्याचे पदट्ठाण आहे” येथे जो आरंभधातू इत्यादी अर्थ सांगितला आहे, तो 'वीर्य' या शब्दाच्या प्रवृत्तीचे स्थान आहे, म्हणजेच 'वीर्य' या शब्दाने अभिहित केलेला अर्थ आहे, असा अर्थ समजला पाहिजे. इतर बाबतीतही हाच नियम आहे. 'उर्वरित' (सेसक) म्हणजे नावाने घेतलेल्या व्यतिरिक्त इतर, परंतु ते त्याचे प्रतिपक्ष (विरोधी) असू शकते किंवा अन्य असू शकते, म्हणून “विसभागतेच्या अग्रहणाने (न स्वीकारण्याने) किंवा” असे म्हटले आहे. संवर्णनेत (टीकेत) जोडणारा म्हणजे वर सांगितलेल्या विसभागधर्माच्या निर्धारणात्मक अर्थकथनाने पाळीमध्ये जोडणारा. म्हणूनच “देसना” (देशना) असे म्हटले आहे. “प्रतिपक्षात” हे केवळ उदाहरण म्हणून पाहिले पाहिजे, कारण सभागधर्माच्या आधारे देखील आवर्तन इच्छित आहे.

8. නාමවසෙනාති සාධාරණනාමවසෙන. පාළියං පන ‘‘මිච්ඡත්තනියතානං සත්තානං, අනියතානඤ්ච සත්තානං දස්සනපහාතබ්බා කිලෙසා සාධාරණා’’තිආගතත්තා (නෙත්ති. 34) ‘‘දස්සනපහාතබ්බාදිනාමවසෙනා’’ති වුත්තං. වත්ථුවසෙනාති [Pg.32] සත්තසන්තානවසෙන. සො හි ධම්මානං පවත්තිට්ඨානතාය ඉධ ‘‘වත්ථූ’’ති අධිප්පෙතො. තෙනාහ – ‘‘පුථුජ්ජනස්ස, සොතාපන්නස්ස ච කාමරාගබ්‍යාපාදා සාධාරණා’’තිආදි (නෙත්ති. 34). වුත්තවිපරියායෙනාති නාමතො, වත්ථුතො ච ආවෙණිකතාය. තංතංමග්ගඵලට්ඨානඤ්හි තංතංමග්ගඵලට්ඨතා, භබ්බානං භබ්බතා, අභබ්බානං අභබ්බතා අසාධාරණා.

८. “नामाच्या वशने” म्हणजे साधारण (सामान्य) नामाच्या वशने. पाळीमध्ये तर “मिथ्यात्वात नियत असलेल्या प्राण्यांचे आणि अनियत असलेल्या प्राण्यांचे दर्शन-प्रहातव्य (दर्शनाने नष्ट होणारे) क्लेश साधारण आहेत” असे आल्यामुळे “दर्शन-प्रहातव्य इत्यादी नामाच्या वशने” असे म्हटले आहे. “वस्तूच्या वशने” म्हणजे प्राण्यांच्या संतानाच्या (प्रवाहाच्या) वशने. कारण तो (प्राणीसंतान) धर्मांच्या प्रवृत्तीचे स्थान असल्यामुळे येथे 'वस्तू' म्हणून अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – “पृथग्जनाचे आणि स्रोतापन्नाचे कामराग व व्यापाद साधारण आहेत” इत्यादी. “सांगितलेल्याच्या विपर्यायाने (उलट)” म्हणजे नामाच्या आणि वस्तूच्या दृष्टीने आवेणिकतेने (असाधारणतेने). कारण त्या त्या मार्ग-फलाच्या स्थानावर असणे, भव्यांची भव्यता (पात्रता) आणि अभव्यांची अभव्यता (अपात्रता) ही असाधारण आहे.

9. ‘‘භාවිතෙ’’ති ඉදං භාවනාකිරියාය උපලක්ඛණං, න එත්ථ කාලවචනිච්ඡාති ආහ ‘‘භාවෙතබ්බෙති අත්ථො’’ති. භාවනා චෙත්ථ ආසෙවනාති, කුසලසද්දොපි අනවජ්ජට්ඨොති වෙදිතබ්බො. පටිපක්ඛතොති විපක්ඛතො. විසදිසූදාහරණෙන බ්‍යතිරෙකතො යථාධිප්පෙතධම්මප්පතිට්ඨානා හෙසා.

९. “भाविते” (भाविले असता) हे भावना-क्रियेचे उपलक्षण आहे, येथे काळ दर्शवण्याची इच्छा नाही, म्हणून “भावित केले पाहिजे असा अर्थ आहे” असे म्हटले आहे. आणि येथे 'भावना' म्हणजे आसेवन (पुनःपुन्हा सराव करणे) आणि 'कुशल' हा शब्द देखील अनवद्य (दोषरहित) या अर्थाने समजला पाहिजे. “प्रतिपक्षाकडून” म्हणजे विपक्ष (विरोधी) कडून. विसदृश उदाहरणाद्वारे व्यतिरेकाने (नकारात्मकतेने) अभिप्रेत असलेल्या धर्माची स्थापना करणे हेच याचे स्वरूप आहे.

10. පදත්ථස්සාති පදාභිධෙය්‍යස්ස අත්ථස්ස, සභාවධම්මස්ස වා.

१०. “पदत्थस्स” (पदाच्या अर्थाचा) म्हणजे पदाने अभिहित केलेल्या अर्थाचा किंवा स्वभावधर्माचा.

11.

११.

නික්ඛෙපො දෙසනා. පභවො සමුදයො.

“निक्खेप” म्हणजे देशना. “प्रभव” म्हणजे समुदय (उत्पत्ती).

12. ‘‘අවුත්තානම්පි සඞ්ගහො’’ති ඉමිනා අවුත්තසමුච්චයත්ථො ච-සද්දොති දස්සෙති.

१२. “न सांगितलेल्यांचा देखील संग्रह” याने 'च' हा शब्द न सांगितलेल्यांच्या समुच्चयाचा अर्थ दर्शवतो, हे स्पष्ट होते.

13. ‘‘ගාථාරුළ්හෙ’’ති ඉමිනා පාළිආගතොව පඤ්හො වෙදිතබ්බො, න ඉතරොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘බුද්ධාදීහි බ්‍යාකතෙ’’ති. තස්ස අත්ථස්සාති ආරද්ධස්ස අත්ථස්ස, තෙන ආරම්භසොධනස්ස විසයමාහ. එත්ථ ච අත්ථද්වාරෙනෙව පදපුච්ඡාසොධනම්පි කරීයතීති පුන ‘‘තස්ස අත්ථස්සා’’ති වුත්තං. අථ වා විස්සජ්ජිතම්හීති විස්සජ්ජනෙ. විස්සජ්ජනසොධනෙන හි පඤ්හාසොධනං. පඤ්හෙති පුච්ඡායං. ගාථායන්ති උපලක්ඛණං, තෙන ගාථායං, සුත්තගෙය්‍යාදීසු චාති වුත්තං හොති. යමාරබ්භාති යං සීලාදිමාරබ්භ ගාථාදීසු දෙසිතං, තස්මිං ආරම්භෙති අත්ථො. පුච්ඡිතාති පුච්ඡාකාරිනී, ‘‘කා එත්ථ පදසුද්ධි, කා පඤ්හාසුද්ධි, කා ආරම්භසුද්ධී’’ති එවං පුච්ඡාකාරිනී පුච්ඡං කත්වා පවත්තිතා සුද්ධාසුද්ධපරික්ඛාති යොජනා.

१३. “गाथारूढ” याने पाळीमध्ये आलेलाच प्रश्न समजला पाहिजे, इतर नाही, हे दर्शवले आहे. म्हणूनच “बुद्ध इत्यादींनी व्याकृत (स्पष्ट) केलेल्या” असे म्हटले आहे. “त्या अर्थाचा” म्हणजे आरंभ केलेल्या अर्थाचा, याद्वारे आरंभ-शोधनाचा विषय सांगितला आहे. आणि येथे अर्थाच्या माध्यमातूनच पदाच्या प्रश्नाचे शोधन देखील केले जाते, म्हणून पुन्हा “त्या अर्थाचा” असे म्हटले आहे. किंवा “विसज्जितम्ही” म्हणजे विसर्जनात (उत्तरामध्ये). कारण उत्तराच्या शोधनानेच प्रश्नाचे शोधन होते. “प्रश्न” म्हणजे विचारणे. “गाथेत” हे उपलक्षण आहे, याने गाथेत, सूत्त, गेय इत्यादींमध्ये देखील असा अर्थ होतो. “ज्याला आरंभ करून” म्हणजे ज्या शील इत्यादींना आरंभ करून गाथा इत्यादींमध्ये उपदेश केला आहे, त्या आरंभात असा अर्थ आहे. “पुच्छिता” म्हणजे विचारणारी, “येथे पदशुद्धी कोणती, प्रश्नशुद्धी कोणती, आरंभशुद्धी कोणती” अशा प्रकारे विचारणाऱ्याने प्रश्न विचारून केलेली शुद्ध-अशुद्ध परीक्षा, असा संबंध जोडला पाहिजे.

14. න විකප්පයිතබ්බාති යථා ලොකෙ ‘‘ජාති සාමඤ්ඤං, භෙදො සාමඤ්ඤං, සම්බන්ධො සාමඤ්ඤ’’න්තිආදිනා සාමඤ්ඤං ජාතිආදිං, තබ්බිධුරඤ්ච විසෙසං [Pg.33] විකප්පෙන්ති පරිකප්පෙන්ති, එවං න විකප්පයිතබ්බාති අත්ථො. යදා යො කාලවිසෙසො ‘‘ස්වෙ’’ති ලද්ධවොහාරො, තදා සො තංදිවසාතික්කමෙ ‘‘අජ්ජා’’ති, පුන තංදිවසාතික්කමෙ ‘‘හිය්‍යො’’ති වොහරීයතීති අනවට්ඨිතසභාවා එතෙ කාලවිසෙසා. දිසායපි ‘‘එකං අවධිං අපෙක්ඛිත්වා පුරත්ථිමා දිසා, තතො අඤ්ඤං අපෙක්ඛිත්වා පච්ඡිමා නාම හොතී’’තිආදිනා අනවට්ඨිතසභාවතා වෙදිතබ්බා. ජාතිආදිඅපෙක්ඛායාති ජාතිආදිදුක්ඛවිසෙසාපෙක්ඛාය. සච්චාපෙක්ඛායාති සච්චසාමඤ්ඤාපෙක්ඛාය. ‘‘තණ්හා’’ති වුච්චමානං කාමතණ්හාදිඅපෙක්ඛාය සාමඤ්ඤම්පි සමානං සච්චාපෙක්ඛාය විසෙසො හොතීති එවමාදිං සන්ධායාහ ‘‘එස නයො සමුදයාදීසුපී’’ති.

१४. “विकल्प करू नये” (भेद करू नये) म्हणजे ज्याप्रमाणे लोकव्यवहारात “जाती सामान्य आहे, भेद सामान्य आहे, संबंध सामान्य आहे” इत्यादींद्वारे सामान्य जाती इत्यादींचा आणि त्याहून भिन्न असलेल्या विशेषाचा विकल्प (कल्पना) करतात, तसा विकल्प करू नये, असा अर्थ आहे. जेव्हा जो विशिष्ट काळ 'उद्या' (स्वे) या व्यवहाराला प्राप्त होतो, तेव्हा तो दिवस निघून गेल्यावर त्याला 'आज' (अज्ज) आणि पुन्हा तो दिवस निघून गेल्यावर 'काल' (हिय्यो) असे म्हटले जाते, म्हणून हे विशिष्ट काळ अनवस्थित (अस्थिर) स्वभावाचे आहेत. दिशेच्या बाबतीतही “एका मर्यादेची अपेक्षा ठेवून पूर्व दिशा, आणि दुसऱ्या मर्यादेची अपेक्षा ठेवून पश्चिम दिशा होते” इत्यादींद्वारे अनवस्थित स्वभाव समजला पाहिजे. “जाती इत्यादींच्या अपेक्षेने” म्हणजे जाती इत्यादी दुःखविशेषांच्या अपेक्षेने. “सत्याच्या अपेक्षेने” म्हणजे सत्यसामान्याच्या अपेक्षेने. “तण्हा” (तृष्णा) असे म्हटले जाणारे कामतृष्णा इत्यादींच्या अपेक्षेने सामान्य असले तरी, सत्याच्या अपेक्षेने ते विशेष ठरते, या सर्व गोष्टींचा विचार करून “हाच नियम समुदय इत्यादींच्या बाबतीतही आहे” असे म्हटले आहे.

16. එත්ථාති එතස්මිං බුද්ධවචනෙ. තෙනාහ ‘‘සික්ඛත්තයසඞ්ඛාතස්සා’’තිආදි. යථාරුතං යථාකථිතං සද්දතො අධිගතං නිද්ධාරිතං, න අත්ථප්පකරණලිඞ්ගසද්දන්තරසන්නිධානාදිප්පමාණන්තරාධිගතං. ‘‘අත්ථතො දස්සිතා’’ති ඉදං යස්මිං සුත්තෙ භාවනාව කථිතා, න පහානං, තං සන්ධාය වුත්තං.

१६. “येथे” म्हणजे या बुद्धवचनात. म्हणूनच “त्रिशिक्षा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या...” इत्यादी म्हटले आहे. “यथारुत” म्हणजे जसे सांगितले आहे तसे शब्दावरून प्राप्त झालेले आणि निश्चित केलेले, अर्थ, प्रकरण, लिंग, इतर शब्दांचे सान्निध्य इत्यादी इतर प्रमाणांवरून प्राप्त झालेले नाही. “अर्थाच्या दृष्टीने दर्शविले आहे” हे ज्या सूत्तात केवळ भावनाच सांगितली आहे, प्रहाण (त्याग) नाही, त्याचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे.

නයසඞ්ඛෙපවණ්ණනා

नयसंक्षेपवर्णना (नयांच्या संक्षेपाचे वर्णन)

17. තණ්හාවිජ්ජාහි කරණභූතාහි. සංකිලෙසො පක්ඛො එතස්සාති සංකිලෙසපක්ඛො, සංකිලෙසපක්ඛිකො සුත්තත්ථො, තස්ස නයනලක්ඛණොති යොජනා. වොදානපක්ඛස්ස සුත්තත්ථස්සාති සම්බන්ධො. වුට්ඨානගාමිනියා, බලවවිපස්සනාය ච දුක්ඛාදීසු පරිඤ්ඤෙය්‍යතාදීනි මග්ගානුගුණො ගහණාකාරො අනුගාහණනයො. යදි එවං කථං නයොති ආහ ‘‘තස්ස පනා’’තිආදි. තත්ථ ‘‘නයවොහාරො’’ති ඉමිනා නයාධිට්ඨානං නයොති වුත්තන්ති දස්සෙති.

१७. कारणभूत असलेल्या 'तण्हा' (तृष्णा) आणि 'अविज्जा' (अविद्या) यांच्याद्वारे. संक्लेश हा ज्याचा पक्ष आहे तो 'संक्लेशपक्ष' (मलीनतेचा पक्ष), संक्लेशपक्षाशी संबंधित सूत्ताचा अर्थ, त्याचे नयनलक्षण (मार्गदर्शन करण्याचे लक्षण) असा संबंध जोडला पाहिजे. 'वोदानपक्ष' (शुद्धीचा पक्ष) असलेल्या सूत्ताच्या अर्थाशी संबंध आहे. वुट्ठानगामी (उत्थानगामी) आणि प्रबळ विपश्यनेद्वारे दुःखादींमध्ये परिज्ञेयता (जाणून घेण्याची योग्यता) इत्यादी मार्गाला अनुकूल असलेला ग्रहण करण्याचा प्रकार म्हणजे 'अनुगाहननय' होय. जर असे असेल तर नय कसा? म्हणून “त्याचा तर...” इत्यादी म्हटले आहे. तेथे “नयव्यवहार” याने नयाचे अधिष्ठान म्हणजेच नय आहे, असे सांगितले आहे हे दर्शवते.

18. බාධකාදිභාවතොති බාධකපභවසන්තිනිය්‍යානභාවතො. අඤ්ඤථාභාවාභාවෙනාති අබාධකඅප්පභවඅසන්ති අනිය්‍යානභාවාභාවෙන. සච්චසභාවත්තාති අමුසාසභාවත්තා. අවිසංවාදනතොති අරියසභාවාදිභාවස්ස න විසංවාදනතො එකන්තිකත්තාති අත්ථො.

१८. “बाधक इत्यादी भावामुळे” म्हणजे बाधकत्व, प्रभवत्व (उत्पत्ती), शांतत्व आणि निर्याणत्व (मुक्ती) या भावांमुळे. “अन्यथाभावाच्या अभावामुळे” म्हणजे अबाधकत्व, अप्रभवत्व, अशांतत्व आणि अनिर्याणत्व यांचा अभाव असल्यामुळे. “सत्यस्वभाव असल्यामुळे” म्हणजे अमृषा (असत्य नसलेला) स्वभाव असल्यामुळे. “अविसंवादाने” म्हणजे आर्यस्वभाव इत्यादी भावाचा विसंवाद न झाल्यामुळे तो एकांतिक (निश्चित) आहे, असा अर्थ आहे.

19. සංකිලිට්ඨධම්මාති සංකිලෙසසමන්නාගතා ධම්මා සද්ධම්මනයකොවිදාති සච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිධම්මනයකුසලා, එකත්තාදිනයකුසලා වා.

१९. संकिलिट्ठधम्मा (संक्लिष्ट धर्म) म्हणजे संकिलेसाने (संक्लेशाने) युक्त असलेले धर्म. 'सद्धम्मनयकोविदा' (सद्धम्माच्या पद्धतीत कुशल) म्हणजे सच्च (सत्य), पटिच्चसमुत्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) इत्यादी धर्मनयांमध्ये कुशल असलेले, किंवा एकत्व इत्यादी नयांमध्ये कुशल असलेले होय.

20. අත්ථවිස්සජ්ජනෙසූති [Pg.34] ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1) සුත්තෙ කතපඤ්හවිස්සජ්ජනෙසු චෙව අට්ඨකථාය කතඅත්ථසංවණ්ණනාසු ච. ‘‘වොදානියා’’ති ඉමිනා අනවජ්ජධම්මා ඉධ කුසලාති අධිප්පෙතා, න සුඛවිපාකාති දස්සෙති. තස්ස තස්ස අත්ථනයස්ස යොජනත්ථං මනසා වොලොකයතෙති යොජනා.

२०. 'अत्थविस्सज्जनेसु' (अर्थाच्या स्पष्टीकरणात) म्हणजे 'इमे धम्मा कुसला' (हे धर्म कुशल आहेत) इत्यादीद्वारे (धम्मसंगणि १) सुत्तात केलेल्या प्रश्नांच्या उत्तरांमध्ये आणि अट्ठकथेत केलेल्या अर्थ-स्पष्टीकरणामध्ये सुद्धा. 'वोदानिया' (शुद्धीकरणास योग्य) या शब्दाने येथे अनवद्य (दोषरहित) धर्म 'कुशल' म्हणून अभिप्रेत आहेत, सुखविपाक (सुखद परिणाम देणारे) नाही, असे दर्शविते. त्या त्या अर्थनयाच्या योजनेसाठी मनाने अवलोकन करतो, अशी येथे योजना आहे.

21. යදි කරණභූතං, කථං තස්ස අත්ථන්තරාභාවොති ආහ ‘‘යෙන හී’’තිආදි. දිසාභූතධම්මානං වොලොකයනසමානයනභාවතො වොහාරභූතො, කම්මභූතො ච නයො, න නන්දියාවට්ටාදයො විය අත්ථභූතොති ‘‘වොහාරනයො, කම්මනයො’’ති ච වුච්චති.

२१. जर ते करणभूत (साधनरूप) असेल, तर त्याचा अर्थांतरभाव (वेगळा अर्थ असणे) कसा होईल? म्हणून 'येन ही' (ज्याद्वारे खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. दिशाभूत (मार्गदर्शक) धर्मांचे अवलोकन आणि समानीकरण करण्याच्या भावामुळे हा नय व्यावहारिक (वोहारभूत) आणि कर्मभूत आहे, नंदियावट्ट इत्यादींसारखा अर्थभूत नाही; म्हणूनच याला 'वोहारनय' आणि 'कमनय' असे म्हटले जाते.

ද්වාදසපදවණ්ණනා

द्वादशपदवर्णना (बारा पदांचे वर्णन)

23. අපරියොසිතෙ පදෙති උච්චාරණවෙලායං පදෙ අසමත්තෙ, විප්පකතෙති අත්ථො. පරියොසිතෙ හි ‘‘පද’’න්ත්වෙ සමඤ්ඤා සියා, න ‘‘අක්ඛර’’න්ති අධිප්පායො. පදස්ස වෙවචනතාය අත්ථවසෙන පරියායං ඛරන්තං සඤ්චරන්තං විය හොති, න එවං වණ්ණො අවෙවචනත්තාති ආහ පරියායවසෙන අක්ඛරණතො’’ති. න හි වණ්ණස්ස පරියායො විජ්ජතී’’ති ඉදං අකාරාදිවණ්ණවිසෙසං සන්ධාය වදති, න වණ්ණසාමඤ්ඤං. තස්ස හි වණ්ණො අක්ඛරන්ති පරියායො වුත්තො එවාති.

२३. 'अपलियोसिते पदे' (अपूर्ण पदात) म्हणजे उच्चारणाच्या वेळी पद असमाप्त (अपूर्ण) असताना, म्हणजेच अपूर्ण राहिलेले असा अर्थ आहे. कारण पद पूर्ण झाल्यावर त्याला 'पद' अशीच संज्ञा प्राप्त होईल, 'अक्खर' (अक्षर) नाही, असा अभिप्राय आहे. पदाच्या पर्यायवाचकतेमुळे (वेवचनता) अर्थाच्या वशाने पर्यायामध्ये संचार केल्यासारखे होते, परंतु वर्ण हा अपर्यायवाचक असल्यामुळे तसा होत नाही; म्हणूनच 'पर्यायवशाने क्षरण न होण्यामुळे (अक्खरणतो)' असे म्हटले आहे. 'वर्णाचा पर्याय नसतो' हे जे म्हटले आहे, ते 'अ'कार इत्यादी वर्णविशेषांना उद्देशून म्हटले आहे, सामान्य वर्णाला उद्देशून नाही. कारण त्याचा 'वर्ण' आणि 'अक्षर' असा पर्याय सांगितलेलाच आहे.

අක්ඛරසද්දස්ස අත්ථං වත්වා තප්පසඞ්ගෙන වණ්ණසද්දස්සපි වත්තුං ‘‘කෙනට්ඨෙන වණ්ණො’’තිආදිමාහ. තත්ථ නනු පදෙන, වාක්‍යෙන වා අත්ථො සංවණ්ණීයති, න අක්ඛරෙනාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘වණ්ණො එව හී’’තිආදි. පදාදිභාවෙනාති පදවාක්‍යභාවෙන. යථාසම්බන්ධන්ති යථාසඞ්කෙතං. අයං-සද්දො ඉමස්සත්ථස්ස වාචකො, අයං අත්ථො ඉමස්ස සද්දස්ස වචනීයොති යථාගහිතසඞ්කෙතානුරූපං සද්දත්ථානං වාචකවචනීයභාවො. අථ වා ය්වායං සද්දත්ථානං අඤ්ඤමඤ්ඤං අවිනාභාවො, සො සම්බන්ධො. තදනුරූපං එකක්ඛරං නාමපදං ‘‘මා එවං මඤ්ඤසී’’තිආදීසු මා-කාරාදි. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. තෙ හි අභිධම්මදෙසනං ‘‘මනසාදෙසනා’’ති වදන්ති, යතො රාහුලාචරියො ‘‘විසුද්ධකරුණානං මනසාදෙසනා වාචාය අක්ඛරණතො අක්ඛරසඤ්ඤිතා’’ති ආහ.

'अक्खर' (अक्षर) शब्दाचा अर्थ सांगून, त्या प्रसंगाने 'वण्ण' (वर्ण) शब्दाचाही अर्थ सांगण्यासाठी 'केनट्ठेन वण्णो' (कोणत्या अर्थाने वर्ण?) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, 'पदाने किंवा वाक्याने अर्थाचे वर्णन केले जाते, अक्षराने नाही' अशी शंका मनात घेऊन 'वण्णो एव ही' (वर्णच खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. 'पदादिभावाने' म्हणजे पद आणि वाक्य रूपाने. 'यथासंबंध' म्हणजे संकेतानुसार. 'हा शब्द या अर्थाचा वाचक आहे, आणि हा अर्थ या शब्दाचा वाच्य आहे', अशा स्वीकारलेल्या संकेतानुसार शब्द आणि अर्थाचा वाचक-वाच्य भाव असतो. किंवा शब्द आणि अर्थाचा जो हा परस्परांशी अविनाभाव संबंध आहे, तोच संबंध होय. त्यानुसार एक अक्षरी नामपद म्हणजे 'मा एवं मञ्ञसि' (असे मानू नकोस) इत्यादींमधील 'मा' कार इत्यादी होय. 'केची' (काही आचार्य) म्हणजे अभयगिरिवासी भिक्खू. कारण ते अभिधम्मदेशनेला 'मनसादेशना' (मनाची देशना) म्हणतात, ज्यावरून राहुल आचार्यांनी म्हटले आहे की, 'विशुद्ध करुणावंतांची मनसादेशना ही वाणीने क्षरित (उच्चारित) न झाल्यामुळे अक्षर संज्ञेने ओळखली जाते.'

සත්වප්පධානන්ති [Pg.35] ද්‍රබ්‍යප්පධානං. නාමපදෙ හි ද්‍රබ්‍යමාවිභූතරූපං, කිරියා අනාවිභූතරූපා යථා ‘‘ඵස්සො’’ති (ම. නි. 3.126; සං. නි. 2.1, 39; මහාව. 1; විභ. 225; උදා. 1; නෙත්ති. 24). ආඛ්‍යාතපදෙ පන කිරියා ආවිභූතරූපා, ද්‍රබ්‍යමනාවිභූතරූපං යථා ‘‘ඵුසතී’’ති. තෙන නෙසං සත්වකිරියාප්පධානතා වුත්තා. කිරියාවිසෙසග්ගහණනිමිත්තන්ති කිරියාවිසෙසාවබොධහෙතු කිරියාවිසෙසදීපනතො, යථා ‘‘චිරප්පවාසි’’න්ති (ධ. ප. 219) එත්ථ ප-සද්දො වසනකිරියාය වියොගවිසිට්ඨතං දීපෙති. ‘‘එවං මනසි කරොථ, මා එවං මනසාකත්ථා’’තිආදීසු කිරියාවිසෙසස්ස ජොතකො එවං-සද්දො. ‘‘එවංසීලා (දී. නි. 3.142) එවංධම්මා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3. 198; සං. නි. 5.378) සත්වවිසෙසස්ස. එවං සෙසනිපාතපදානම්පීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘කිරියාය…පෙ… නිපාතපද’’න්ති.

'सत्त्वप्रधान' म्हणजे द्रव्यप्रधान (वस्तू किंवा अस्तित्वाला प्राधान्य देणारे). कारण नामपदामध्ये द्रव्य प्रकट रूपात असते आणि क्रिया अप्रकट रूपात असते, जसे की 'फस्सो' (स्पर्श). परंतु आख्यातपदामध्ये (क्रियापदामध्ये) क्रिया प्रकट रूपात असते आणि द्रव्य अप्रकट रूपात असते, जसे की 'फुसति' (स्पर्श करतो). त्यामुळे त्यांची अनुक्रमे सत्त्वप्रधानता आणि क्रियाप्रधानता सांगितली आहे. 'क्रियाविशेषग्रहणाचे निमित्त' म्हणजे क्रियाविशेषाचे प्रकटीकरण केल्यामुळे क्रियाविशेषाच्या आकलनाचे कारण होणे; जसे की 'चिरप्पवासिं' (धम्मपद २१९) यामध्ये 'प' हा शब्द राहण्याच्या क्रियेच्या वियोगाची विशिष्टता दर्शवितो. 'एवं मनसि करोथ, मा एवं मनसाकत्था' (असे मनात आणा, असे मनात आणू नका) इत्यादींमध्ये 'एवं' हा शब्द क्रियाविशेषाचा द्योतक आहे. 'एवंसीला एवंधम्मा' इत्यादींमध्ये तो सत्त्वविशेषाचा (व्यक्तीच्या वैशिष्ट्याचा) द्योतक आहे. इतर निपातपदांच्या बाबतीतही असाच अभिप्राय आहे. म्हणूनच 'क्रियेच्या... पे... निपातपद' असे म्हटले आहे.

සඞ්ඛෙපතො වුත්තං, කිං පන තන්ති ආහ ‘‘පදාභිහිත’’න්ති. අථ වා සඞ්ඛෙපතො වුත්තං, යො අක්ඛරෙහි සඞ්කාසිතොති වුච්චති. පදාභිහිතං පදෙහි කථිතං, යො පදෙහි පකාසිතොති වුච්චති. තදුභයං, යදි පදසමුදායො වාක්‍යං, තස්ස කො පරිච්ඡෙදො. යාවතා අධිප්පෙතත්ථපරියොසානං, තාවතා එකවාක්‍යන්තිපි වදන්ති, බහූපෙත්ථ පකාරෙ වණ්ණෙන්ති. කිං තෙහි, සාඛ්‍යාතං සාබ්‍යයං සකාරකං සවිසෙසනං ‘‘වාක්‍ය’’න්ති දට්ඨබ්බං. නනු ච පදෙනපි අත්ථො බ්‍යඤ්ජීයතීති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘පදමත්තසවනෙපි හී’’තිආදි. ආකාරෙසු වාක්‍යවිභාගෙසු අභිහිතං කථිතං නිබ්බචනං ආකාරාභිහිතං නිබ්බචනං. ‘‘අභිහිතන්ති ච පාළිආගත’’න්ති වදන්ති.

संक्षेपाने सांगितले आहे, पण ते काय आहे? म्हणून 'पदाभिहित' (पदाने सांगितलेले) असे म्हटले आहे. किंवा संक्षेपाने सांगितले आहे की, जे अक्षरांद्वारे संकाशित (प्रकट) केले जाते त्याला 'अक्षर' म्हणतात. 'पदाभिहित' म्हणजे पदांनी कथित केलेले, जे पदांद्वारे प्रकाशित केले जाते त्याला 'पद' म्हणतात. जर पदांचा समूह म्हणजे वाक्य असेल, तर त्याची मर्यादा (परिच्छेद) काय? जोपर्यंत अभिप्रेत अर्थाची समाप्ती होत नाही, तोपर्यंत त्याला 'एक वाक्य' असेही म्हणतात, आणि येथे अनेक प्रकारे त्याचे वर्णन करतात. त्या सर्वांचे काय प्रयोजन? आख्यात (क्रियापद), अव्यय, कारक आणि विशेषणासह असलेल्या रचनेला 'वाक्य' समजावे. 'केवळ पदाने सुद्धा अर्थ व्यक्त होतोच की' अशी शंका मनात घेऊन 'पदत्तसवणेपि ही' (केवळ पद ऐकल्यावरही खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे. आकारांमध्ये (वाक्याच्या विभागांमध्ये) जे अभिहित (कथित) केले जाते ते निर्वचन (निब्बचन) होय, त्याला 'आकाराभिहित निर्वचन' म्हणतात. 'अभिहित हे पाळीमध्ये आलेले आहे' असे ते म्हणतात.

‘‘නිබ්බානං මග්ගති, නිබ්බානත්ථිකෙහි වා මග්ගීයති, කිලෙසෙ වා මාරෙන්තො ගච්ඡතීති මග්ගො’’තිආදිනා (ධ. ස. අට්ඨ. 16) නිබ්බචනානං විත්ථාරො. තංනිද්දෙසකථනත්තා නිද්දෙසොති ඉමමත්ථමාහ ‘‘නිබ්බචනවිත්ථාරො නිරවසෙසදෙසනත්තා නිද්දෙසො’’ති. පදෙහීති වාක්‍යාවයවභූතෙහි, වාක්‍යතො විභජ්ජමානෙහි වා ආඛ්‍යාතාදිපදෙහි. තෙනාහ ‘‘වාක්‍යස්ස විභාගො’’ති, තථා චාහ ‘‘අපරියොසිතෙ’’තිආදි. අපරෙ පන ‘‘පකතිපච්චයලොපාදෙසාදිවසෙන අක්ඛරවිභාගො ආකාරො, නිරුත්තිනයෙන පදවිභාගො නිබ්බචනං, වාක්‍යවිභාගො නිද්දෙසො. වණ්ණපදවාක්‍යානි හි අවිභත්තානි, විභත්තානි ච ඡ බ්‍යඤ්ජනපදානී’’ති වදන්ති. ඡට්ඨං වචනන්ති ඡට්ඨං පදං. කාතබ්බන්ති ‘‘අක්ඛරං [Pg.36] පදං බ්‍යඤ්ජනං ආකාරො තථෙව නිරුත්ති නිද්දෙසො ඡට්ඨවචන’’න්ති ගාථායං එවං කත්තබ්බං, සංවණ්ණනාවසෙන වා ආකාරපදං චතුත්ථං කාතබ්බන්ති අත්ථො. සබ්බො සද්දවොහාරො විභත්තෙහි, අවිභත්තෙහි ච අක්ඛරපදවාක්‍යෙහෙව, තදඤ්ඤප්පකාරො නත්ථීති ආහ ‘‘යානිමානී’’තිආදි.

'जो निर्वाणाचा शोध घेतो, किंवा निर्वाण इच्छिणाऱ्यांद्वारे शोधला जातो, किंवा क्लेशांना मारत जातो तो मग्ग (मार्ग) होय' इत्यादीद्वारे (धम्मसंगणि अट्ठकथा १६) निर्वचनांचा विस्तार आहे. त्याचे निर्देश कथन असल्यामुळे तो 'निर्देश' होय, हा अर्थ सांगण्यासाठी 'निर्वचनाचा विस्तार आणि निरवशेष (पूर्ण) देशना असल्यामुळे तो निर्देश होय' असे म्हटले आहे. 'पदांद्वारे' म्हणजे वाक्याचे अवयव असलेल्या, किंवा वाक्यापासून विभक्त होणाऱ्या आख्यात इत्यादी पदांद्वारे. म्हणूनच 'वाक्याचा विभाग' असे म्हटले आहे, आणि तसेच 'अपलियोसिते' इत्यादी म्हटले आहे. इतर आचार्य म्हणतात की, 'प्रकृती, प्रत्यय, लोप, आदेश इत्यादींच्या वशाने होणारा अक्षरांचा विभाग म्हणजे आकार होय, निरुक्तिनयाने होणारा पदांचा विभाग म्हणजे निर्वचन होय, आणि वाक्याचा विभाग म्हणजे निर्देश होय. कारण वर्ण, पद आणि वाक्य हे अविभक्त आणि विभक्त असे सहा व्यंजनपदे आहेत.' 'सहावे वचन' म्हणजे सहावे पद. 'अक्षर, पद, व्यंजन, आकार तसेच निरुक्ति आणि निर्देश हे सहावे वचन' या गाथेमध्ये असे केले पाहिजे, किंवा वर्णनाच्या वशाने 'आकार' हे पद चौथे केले पाहिजे, असा अर्थ आहे. सर्व शब्दव्यवहार हा विभक्त आणि अविभक्त अशा अक्षर, पद आणि वाक्यांद्वारेच होतो, त्याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही प्रकार नाही, हे सांगण्यासाठी 'यानिमानि' इत्यादी म्हटले आहे.

24. කාසනාසද්දො කම්මත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘කාසීයතී’’තිආදි වුත්තං. පදෙහි තාව අත්ථස්ස සඞ්කාසනා, පකාසනා ච හොතු, පදාවධිකාපි සංවණ්ණනා ඉච්ඡිතාති අක්ඛරෙහි පන කථන්ති ආහ ‘‘අක්ඛරෙහි සුය්‍යමානෙහී’’තිආදි. පදත්ථසම්පටිපත්තීති පදාභිධෙය්‍යඅත්ථාවබොධො. ‘‘අක්ඛරෙහි සඞ්කාසෙතී’’තිආදිනා අක්ඛරකරණං සඞ්කාසනභූතං උග්ඝටනකිරියං වදන්තෙන යථාවුත්තො අත්ථො සාධිතොති දස්සෙතුං ‘‘තථා හී’’තිආදි වුත්තං.

२४. 'कासना' शब्द कर्मार्थात आहे हे दर्शविण्यासाठी 'कासीयति' (प्रकाशित केले जाते) इत्यादी म्हटले आहे. पदांद्वारे तर अर्थाचे संकाशन (प्रकटीकरण) आणि प्रकाशन होवो, पदापर्यंत मर्यादित असलेले स्पष्टीकरणही इष्ट आहे, परंतु अक्षरांद्वारे कसे होते? हे सांगण्यासाठी 'अक्षरांद्वारे ऐकले जात असताना' इत्यादी म्हटले आहे. 'पदार्थसंप्रतिपत्ती' म्हणजे पदाने अभिहित केलेल्या अर्थाचे आकलन (बोध). 'अक्षरांद्वारे संकाशित करतो' इत्यादींद्वारे अक्षरांचे उच्चारण हे संकाशनरूप (प्रकटीकरणरूप) उद्धाटनक्रिया आहे असे सांगून, वर सांगितलेला अर्थ सिद्ध होतो हे दर्शविण्यासाठी 'तथा ही' (तसेच खरोखर) इत्यादी म्हटले आहे.

විභජනුත්තානීකම්මපඤ්ඤත්තීති එකත්තනිද්දෙසො සමාහාරොති අයං ද්වන්දසමාසො. උභයෙනාති ‘‘විවරණා, විභජනා’’ති ඉමිනා ද්වයෙන. එතෙහීති එත්ථ එව-කාරො ලුත්තනිද්දිට්ඨොති ආහ ‘‘එතෙහි එවා’’ති. ‘‘සඞ්කාසනා…පෙ… අභාවතො’’ති ඉමිනා යථාධිප්පෙතඅනූනාවධාරණඵලං දස්සෙති. උග්ඝටනාදීති ආදිසද්දෙන විපඤ්චනනයානි සඞ්ගණ්හාති.

‘विभजन-उत्तानीकम्म-पण्णत्ति’ हा एकत्वनिर्देश असलेला समाहार द्वंद्व समास आहे. ‘उभयेन’ (दोन्हींद्वारे) म्हणजे ‘विवरण’ आणि ‘विभजन’ या दोन्हीद्वारे. ‘एतेहि’ यामध्ये ‘एव’ हा शब्द लुप्त झालेला आहे, म्हणून “एतेहि एव” (यांच्याद्वारेच) असे म्हटले आहे. “संकासना...पे... अभावातो” याद्वारे अभिप्रेत असलेल्या संपूर्ण अवधारण-फळ दर्शविले आहे. ‘उग्घटन’ इत्यादींमधील ‘आदि’ शब्दाने ‘विपञ्चन-नय’ समाविष्ट केले जातात.

25. සම්මා යුත්තොති සම්මා අවිපරීතං, අනවසෙසතො ච යුත්තො සහිතො. තථා හි වුත්තං ‘‘අනූනා’’ති. සබ්බො හි පාළිඅත්ථො අත්ථපදඅත්ථනයෙහි අනවසෙසතො සඞ්ගහිතො. තෙනාහ ‘‘සබ්බස්ස හී’’තිආදි.

२५. ‘सम्मा युत्तो’ (सम्यक् युक्त) म्हणजे सम्यक्, अविपरीत आणि पूर्णपणे युक्त किंवा सहित. म्हणूनच “अनूना” (पूर्ण) असे म्हटले आहे. कारण संपूर्ण पाळि-अर्थ हा अर्थपद आणि अर्थनयांद्वारे पूर्णपणे समाविष्ट केला आहे. म्हणूनच “सब्बस्स हि” इत्यादी म्हटले आहे.

26. කස්මා පනෙත්ථ මූලපදපදට්ඨානානි අසඞ්ගහිතානීති? පදත්ථන්තරාභාවතො. මූලපදානි හි නයානං සමුට්ඨානමත්තත්තා පදට්ඨානානීති දස්සිතොයං නයො. තෙන වුත්තං ‘‘ඉතො විනිමුත්තො කොචි නෙත්තිපදත්ථො නත්ථී’’ති.

२६. परंतु येथे मूळपदे आणि पदस्थाने का समाविष्ट केलेली नाहीत? कारण इतर कोणत्याही स्वतंत्र पदाचा अर्थसत्व शिल्लक राहत नाही (पदार्थान्तराच्या अभावामुळे). कारण मूळपदे ही नयांच्या केवळ समुत्थानामुळे (उत्पत्तीमुळे) पदस्थाने आहेत, असा हा नय दर्शविला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे की, “यापासून मुक्त असा कोणताही नेत्ति-पदार्थ नाही.”

නෙත්තියා කාරණභූතාය. හාරා සංවණ්ණෙතබ්බාති සුත්තස්ස අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන හාරා විත්ථාරෙතබ්බා. ස්වායන්ති සො අයං සංවණ්ණනාක්කමො. යෙන අනුක්කමෙන නෙත්තියං දෙසිතා, තෙනෙව සුත්තෙ අත්ථසංවණ්ණනාවසෙන යොජෙතබ්බාති. එවං සිද්ධෙති දෙසනාක්කමෙනෙව සිද්ධෙ. අයං ආරම්භොති ‘‘සොළස හාරා පඨම’’න්ති එවං පවත්තො ආරම්භො. ඉමමත්ථන්ති ඉමං වුච්චමානනියමසඞ්ඛාතං අත්ථං.

कारणभूत असलेल्या नेत्तिद्वारे. ‘हारा संवण्णेतब्बा’ (हारांचे वर्णन करावे) म्हणजे सुत्ताच्या अर्थ-वर्णनाच्या द्वारे हारांचा विस्तार करावा. ‘स्वायं’ म्हणजे तो हा वर्णनाचा क्रम. ज्या अनुक्रमाने नेत्तिमध्ये उपदेश केला आहे, त्याच अनुक्रमाने सुत्तामध्ये अर्थ-वर्णनाच्या द्वारे योजना करावी. ‘एवं सिद्धे’ म्हणजे देशना-क्रमानेच सिद्ध झाल्यावर. ‘अयं आरम्भो’ म्हणजे “सोळा हार पहिले” अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला आरंभ. ‘इममत्थं’ म्हणजे या सांगितले जाणाऱ्या नियमाच्या स्वरूपातील अर्थाला.

යදි [Pg.37] දෙසිතක්කමෙනෙව හාරනයා සුත්තෙ යොජෙතබ්බා සියුං, කිං සො කමො කාරණනිරපෙක්ඛො, උදාහු කාරණසාපෙක්ඛොති? කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව කාරණනිරපෙක්ඛො හාරනයානං අනුක්කමො, අනෙකෙ අත්ථා වුච්චමානා අවස්සං එකෙන කමෙන වුච්චන්තීති. එවං සන්තෙ යෙන කෙනචි කමෙන සුත්තෙ යොජෙතබ්බා සියුං, තථා සති නියමො නිරත්ථකො සියා. අථ කාරණසාපෙක්ඛො, කිං තං කාරණන්ති? ඉතරො කාරණගවෙසනං අකත්වා අත්ථො එවෙත්ථ ගවෙසිතබ්බොති අධිප්පායෙන ‘‘නායමනුයොගො න කත්ථචි අනුක්කමෙ නිවිසතී’’ති වත්වා ‘‘න පන මයං දෙවානංපියස්ස මනොරථවිඝාතාය චෙතෙමා’’ති කමකාරණං විචාරෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිනා දෙසනාහාරස්ස තාව ආදිතො දෙසනාය කාරණං පතිට්ඨපෙති. තත්ථ ධම්මදෙසනාය නිස්සයො අස්සාදාදීනවනිස්සරණානි, සරීරං ආණත්ති. පකතියා සභාවෙන. නිද්ධාරණෙන විනාපි පතිට්ඨාභාවතො නිස්සයභාවතො.

जर उपदेशिलेल्या क्रमानेच हार आणि नय सुत्तामध्ये योजायचे असतील, तर तो क्रम कारण-निरपेक्ष आहे की कारण-सापेक्ष? आणि येथे काय - जर हार आणि नयांचा अनुक्रम कारण-निरपेक्ष असेल, तर सांगितले जाणारे अनेक अर्थ निश्चितच एका क्रमाने सांगितले जातात. असे असल्यास, सुत्तामध्ये कोणत्याही क्रमाने त्यांची योजना केली जाऊ शकते, आणि तसे झाल्यास नियम निरर्थक ठरेल. आणि जर तो कारण-सापेक्ष असेल, तर ते कारण काय आहे? दुसऱ्याने कारणाचा शोध न घेता येथे केवळ अर्थाचाच शोध घेतला पाहिजे, या अभिप्रायाने “हा प्रश्न कोणत्याही अनुक्रमात बसत नाही” असे म्हणून, “परंतु आम्ही देवानंप्रियाच्या मनोरथाचा भंग करण्यासाठी विचार करत नाही” असे सांगून, क्रमाच्या कारणाचा विचार करताना “अपि च” इत्यादींद्वारे देशना-हाराच्या सुरुवातीलाच देशनेचे कारण प्रस्थापित केले आहे. त्यामध्ये धम्मदेशनेचा आश्रय म्हणजे आस्वाद, आदीनव आणि निस्सरण हे आहेत, आणि शरीर म्हणजे आज्ञा होय. ‘पकतिया’ म्हणजे स्वभावाने. निर्धारणाशिवाय देखील प्रतिष्ठा असल्यामुळे आणि आश्रय असल्यामुळे.

‘‘තථා හි වක්ඛතී’’තිආදිනා යථාවුත්තං අත්ථං පාකටතරං කරොති. එස නයො ඉතරෙසුපි.

“तथा हि वक्खति” (तसेच पुढे सांगतील) इत्यादींद्वारे पूर्वोक्त अर्थ अधिक स्पष्ट केला आहे. हाच नय इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो.

විචයානන්තරන්ති විචයහාරානන්තරං. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. තථා හීති ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගෙ යුත්තායුත්තානං කාරණපරම්පරාය පරිග්ගහිතසභාවානං අවුත්තානම්පි එකලක්ඛණතාය ගහණං වුත්තං.

‘विचयानन्तरं’ म्हणजे विचय-हारानंतर. उर्वरित हारांच्या बाबतीतही हाच नय आहे. कारण ‘लक्खणहार-विभंग’ मध्ये युक्त आणि अयुक्त गोष्टींच्या कारण-परंपरेने ग्रहण केलेल्या स्वभावांचे, जे सांगितले गेले नसले तरीही, एकाच लक्षणाचे असल्यामुळे ग्रहण करणे सांगितले आहे.

අත්ථතො නිද්ධාරිතානන්ති අත්ථුද්ධාරපුබ්බාපරානුසන්ධිආදිඅත්ථතො සුත්තන්තරතො උද්ධටානං සංවණ්ණියමානසුත්තෙ ආනීතානං පාළිධම්මානං. සද්දතො, පමාණන්තරතො ච ලද්ධානං ඉධ විචාරෙතබ්බත්තා ආහ ‘‘නිරවසෙසතො’’ති. අත්ථස්සාති අභිධෙය්‍යත්ථස්ස. ධම්මස්සාති සභාවධම්මස්ස. තත්ථ තත්ථ තං අභිනිරොපෙතීති තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ, ධම්මෙ ච තං නාමං අභිනිරොපෙති, ‘‘අයමෙවංනාමො’’ති වොහරති. ‘‘අත්ථස්ස, ධම්මස්සා’’ති පදද්වයෙන සාමඤ්ඤතො අත්ථො, ධම්මො ච අනවසෙසෙත්වා ගහිතොති ආහ ‘‘අනවසෙසපරියාදාන’’න්ති, යතො වුත්තං ‘‘තත්ථ තත්ථා’’ති. තථාති යථා අනවසෙසත්ථාවබොධදීපකං අනවසෙසපරියාදානං කතං චතුබ්‍යූහපාළියං, එවං පුනප්පුනං ගබ්භමුපෙතීති එත්ථ අසද්දවතී අත්ථා පවත්තිවසෙන ලබ්භමානා සම්මාපටිපත්ති උද්ධටාති උපසංහාරත්ථො තථා-සද්දො.

‘अत्थतो निद्धारितानं’ (अर्थतः निर्धारित केलेल्या) म्हणजे अर्थाचा उद्धार, पूर्वापर संबंध इत्यादी अर्थांच्या दृष्टीने इतर सुत्तांमधून उद्धृत केलेल्या आणि ज्या सुत्ताचे वर्णन केले जात आहे त्यात आणलेल्या पाळि-धम्मांचे. शब्दाच्या दृष्टीने आणि इतर प्रमाणांच्या दृष्टीने प्राप्त झालेल्या गोष्टींचा येथे विचार करायचा असल्यामुळे “निरवसेसतो” (पूर्णपणे) असे म्हटले आहे. ‘अत्थस्स’ म्हणजे अभिधेय अर्थाचा. ‘धम्मस्स’ म्हणजे स्वभाव-धम्माचा. ‘तत्थ तत्थ तं अभिनिरोपेति’ म्हणजे त्या त्या अर्थामध्ये आणि धम्मामध्ये ते नाव आरोपित करतो, “हा या नावाचा आहे” असा व्यवहार करतो. “अत्थस्स, धम्मस्स” या दोन पदांद्वारे सामान्यतः अर्थ आणि धम्म पूर्णपणे ग्रहण केले आहेत, म्हणून “अनवसेसपरियादानं” (पूर्णपणे ग्रहण करणे) असे म्हटले आहे, कारण “तत्थ तत्थ” असे म्हटले आहे. ‘तथा’ म्हणजे ज्याप्रमाणे संपूर्ण अर्थाचा बोध करून देणारे पूर्ण ग्रहण ‘चतुब्यूह-पाळि’ मध्ये केले आहे, त्याचप्रमाणे “पुन्हा पुन्हा गर्भात प्रवेश करतो” यामध्ये अश्रद्धाळू लोकांसाठी अर्थाच्या प्रवृत्तीनुसार प्राप्त होणारी सम्यक्-प्रतिपत्ती उद्धृत केली आहे, असा उपसंहाराचा अर्थ ‘तथा’ या शब्दाचा आहे.

තෙනෙවාති [Pg.38] සුත්තන්තරසංසන්දනස්ස සභාගවිසභාගධම්මන්තරාවට්ටනූපායභාවතො එව. යතොති සභාගවිසභාගධම්මාවට්ටනස්ස සාධාරණාදිධම්මවිභජනූපායත්තා. පටිවිභත්තසභාවෙති පටිභාගභාවෙන විභත්තසභාවෙ.

‘तेनेv’ (त्यामुळेच) म्हणजे इतर सुत्तांच्या तुलनेचे सभाग (समान) आणि विसभाग (असमान) इतर धम्मांना आवर्तित करण्याचे साधन असल्यामुळेच. ‘यतो’ (ज्यामुळे) म्हणजे सभाग आणि विसभाग धम्मांच्या आवर्तनाचे साधारण इत्यादी धम्मांच्या विभाजनाचे साधन असल्यामुळे. ‘पटिविभत्तसभावे’ म्हणजे प्रतिभागभावाने विभक्त स्वभाव असलेल्या.

තෙ ධම්මාති පටිපක්ඛතො පරිවත්තිතධම්මා. න පරියායවිභාවනා පඤ්ඤත්තිවිභාගපරිග්ගාහිකාති ආහ ‘‘පරියා…පෙ… සුබොධනඤ්චා’’ති.

‘ते धम्मा’ म्हणजे प्रतिपक्षाकडून परिवर्तित केलेले धम्म. पर्याय-विभावना ही प्रज्ञप्ति-विभागाचे ग्रहण करणारी नाही, म्हणून “परिया...पे... सुबोधनञ्च” असे म्हटले आहे.

පුච්ඡාවිසොධනං විස්සජ්ජනං. ආරම්භවිසොධනං දෙසනාය අත්ථකථනං. තදුභයවිචාරො ධාතාදීසු අසම්මුය්හන්තස්සෙව සම්භවතීති ආහ ‘‘ධාතායතනා…පෙ… සම්පාදෙතු’’න්ති. සුද්ධො ආරම්භොතිආදිපාළිනිදස්සනෙනපි අයමෙවත්ථො උදාහටොති වෙදිතබ්බං.

‘पुच्छाविसोधनं’ (प्रश्नाचे विशोधन) म्हणजे विसर्जन (उत्तर देणे). ‘आरम्भविसोधनं’ (आरंभाचे विशोधन) म्हणजे देशनेचे अर्थकथन (स्पष्टीकरण). त्या दोन्हीचा विचार धातू इत्यादींच्या बाबतीत संभ्रमित न होणाऱ्या व्यक्तीलाच शक्य आहे, म्हणून “धातायतना...पे... संपादेतुं” असे म्हटले आहे. “सुद्धो आरम्भो” इत्यादी पाळि-उदाहरणाने देखील हाच अर्थ दर्शविला आहे, असे समजावे.

‘‘කාරණාකාරො’’ති පදට්ඨානං සන්ධාය වදති. පභෙදතො දෙසනාකාරොති වෙවචනං. නිද්ධාරෙත්වා වුච්චමානානීති උද්ධරිත්වා සමාරොපියමානානීති අධිප්පායො. සුත්තස්ස අත්ථං තථත්තාවබොධායාති සුත්තස්ස පදත්ථාවගමමුඛෙන චතුසච්චාභිසමයාය.

“कारणाकारो” हे पदस्थान लक्षात घेऊन म्हटले आहे. प्रभेदाच्या दृष्टीने ‘देशनाकार’ हा त्याचा समानार्थी शब्द आहे. ‘निद्धारेत्वा वुच्चमानानि’ (निर्धारित करून सांगितले जाणारे) म्हणजे उद्धृत करून आरोपित केले जाणारे, असा अभिप्राय आहे. ‘सुत्तस्स अत्थं तथत्तावबोधाय’ (सुत्ताचा अर्थ यथार्थपणे समजण्यासाठी) म्हणजे सुत्ताच्या पदांच्या अर्थाच्या आकलनाद्वारे चतुरार्य सत्यांच्या अभिसमयासाठी (साक्षात्कारासाठी).

වෙනෙය්‍යත්තයයුත්තො අත්ථනයත්තයූපදෙසො ‘‘වෙනෙය්‍යත්තයප්පයොජිතො’’ති වුත්තො. වෙනෙය්‍යත්තයඤ්හි පච්චයසමවායෙ තදුපදෙසඵලං අධිගච්ඡන්තං අත්ථං පයොජෙති නාමාති. තදනුක්කමෙනෙවාති තෙසං උග්ඝටිතඤ්ඤුආදීනං දෙසනානුක්කමෙනෙව. තෙති තයො අත්ථනයා. තෙසන්ති උග්ඝටිතඤ්ඤුආදීනං. යථා උද්දෙසාදීනං සඞ්ඛෙපමජ්ඣිමවිත්ථාරවුත්තියා තිණ්ණං පුග්ගලානං උපකාරතා, එවං තෙසං අත්ථනයානං. තස්සාති අත්ථනයත්ථස්ස. තත්ථාති තස්සං තස්සං භූමියං.

तीन प्रकारच्या विनेय (शिष्य) लोकांशी युक्त असलेला तीन अर्थनयांचा उपदेश “विनेयत्रय-प्रयोजित” असा म्हटला आहे. कारण तीन प्रकारचे विनेय लोक प्रत्यय-सामग्री असताना त्या उपदेशाचे फळ प्राप्त करून अर्थाचे प्रयोजन साधतात. ‘tadanukkamenev’ म्हणजे त्या उग्घटितञ्ञू (शीघ्र बुद्धीचे) इत्यादींच्या देशनेच्या अनुक्रमानेच. ‘ते’ म्हणजे ते तीन अर्थनय. ‘तेसं’ म्हणजे त्या उग्घटितञ्ञू इत्यादींचे. ज्याप्रमाणे उद्देश इत्यादींच्या संक्षेप, मध्यम आणि विस्तार वृत्तीने तीन प्रकारच्या पुद्गलांना (व्यक्तींना) उपकारकता होते, त्याचप्रमाणे त्या अर्थनयांची होते. ‘तस्स’ म्हणजे त्या अर्थनयाच्या अर्थाची. ‘तत्थ’ म्हणजे त्या त्या भूमीमध्ये.

සමුට්ඨානං නිදානං. අනෙකධා සද්දනයතො, නිරුත්තිනයතො චාති අනෙකප්පකාරං. පදත්ථො සද්දත්ථො. විධි අනුවාදොති ඉදමෙත්ථ විධිවචනං, අයමනුවාදොති අයං විභාගො වෙදිතබ්බො. සමාධාතබ්බොති පරිහරිතබ්බො. අනුසන්ධීයා අනුරූපං නිගමෙතබ්බන්ති යාය අනුසන්ධියා සුත්තෙ උපරි දෙසනා පවත්තා, තදනුරූපං සංවණ්ණනා නිගමෙතබ්බා. පයොජනන්ති ඵලං. පිණ්ඩත්ථොති සඞ්ඛෙපත්ථො. අනුසන්ධීති පුච්ඡානුසන්ධිආදිඅනුසන්ධි. උපොග්ඝාටොති නිදස්සනං. චාලනාති චොදනා. පච්චුපට්ඨානං පරිහාරො.

समुत्थान म्हणजे निदान (कारण). अनेक प्रकारे शब्दांच्या नियमाने (शब्दनय) आणि निरुक्तीच्या नियमाने (निरुक्तिनय) असे अनेक प्रकारांचे होणे. पदाचा अर्थ म्हणजे शब्दाचा अर्थ. 'विधी' आणि 'अनुवाद' यातील, हे विधीचे वचन आहे आणि हा अनुवाद आहे, असा हा विभाग समजला पाहिजे. 'समाधान केले पाहिजे' म्हणजे परिहार (शंकेचे निरसन) केला पाहिजे. 'अनुसंधीच्या अनुरूप निष्कर्ष काढावा' म्हणजे ज्या अनुसंधीने सुत्तात पुढे देशना प्रवृत्त झाली आहे, त्यानुसारच संवर्णना (स्पष्टीकरण) समाप्त करावी. प्रयोजन म्हणजे फल. पिंडार्थ म्हणजे संक्षेपार्थ. अनुसंधी म्हणजे पृच्छा-अनुसंधी इत्यादी अनुसंधी. उपोद्घात म्हणजे निदर्शन. चालना म्हणजे चोदना. प्रत्युपस्थान म्हणजे परिहार.

පකතිආදිපදාවයවං [Pg.39] භින්දිත්වා කථනං භෙදකථා යථා ‘‘දිබ්බන්තීති දෙවා’’ති (ම. නි. අට්ඨ. 1.153). පදස්ස අත්ථකථනං තත්වකථා යථා ‘‘බුද්ධොති යො සො භගවා සයම්භූ අනාචරියකො’’ති (මහානි. 192; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථානිද්දෙස 97; පටි. ම. 1.161). පරියායවචනං වෙවචනග්ගහණං යථා ‘‘පඤ්ඤා පජානනා’’ති (ධ. ස. 16). විචයයුත්තිචතුබ්‍යූහපරිවත්තනහාරෙකදෙසසඞ්ගහිතා, වෙවචනහාරසඞ්ගහිතා චාති ආහ ‘‘තෙ ඉධ කතිපයහාරසඞ්ගහිතා’’ති.

प्रकृती इत्यादी पदांच्या अवयवांचे विभाजन करून सांगणे म्हणजे 'भेदकथा' होय, जसे की 'जे क्रीडा करतात (किंवा प्रकाशतात) ते देव' (दिब्बन्तीति देवा). पदाच्या अर्थाचे कथन करणे म्हणजे 'तत्त्वकथा' होय, जसे की 'बुद्ध म्हणजे ते जे भगवान स्वयंभू आणि विना-आचार्य (स्वतः ज्ञान प्राप्त केलेले) आहेत'. पर्यायी शब्दांचे ग्रहण करणे म्हणजे 'वेवचन' (समानार्थी शब्द) होय, जसे की 'प्रज्ञा म्हणजे प्रजानन (विशेष रूपाने जाणणे)'. विचय, युत्ती, चतुब्यूह, परिवर्तन या हारांच्या एका अंशाने संग्रहित आणि वेवचनहाराने संग्रहित असल्यामुळे म्हटले आहे की, 'ते येथे काही हारांमध्ये संग्रहित आहेत'.

අත්තනො ඵලං ධාරෙතීති ධම්මොති හෙතුනො ධම්මභාවො වෙදිතබ්බො. ඤාපකහෙතූපි ඤාණකරණට්ඨෙන කාරකෙ පක්ඛිපිත්වා ආහ ‘‘කාරකො සම්පාපකොති දුවිධො’’ති. පුන චක්ඛුබීජාදිනිබ්බත්තකමෙව කාරණං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘පුන…පෙ… තිවිධො’’තිආදිමාහ. ‘‘තයො කුසලහෙතූ’’තිආදිනා (ධ. ස. 1059-1060) ආගතා අලොභාදයො, ලොභාදයො ච හෙතුහෙතු නාම. ‘‘චත්තාරො ඛො, භික්ඛවෙ, මහාභූතා හෙතු, චත්තාරො මහාභූතා පච්චයො රූපක්ඛන්ධස්ස පඤ්ඤාපනායා’’තිආදිනා (ම. නි. 3.86) ආගතො පච්චයහෙතු නාම. කුසලාකුසලං කම්මං අත්තනො විපාකං පති උත්තමහෙතු නාම. චක්ඛාදිබීජාදි චක්ඛුවිඤ්ඤාණඅඞ්කුරාදීනං අසාධාරණහෙතු නාම. කුසලාකුසලානං සතිපි පච්චයධම්මභාවෙ ඉට්ඨානිට්ඨඵලවිසෙසහෙතුභාවදස්සනත්ථං විසුං ගහණං, සද්දමග්ගානං පන ඤාපකසම්පාපකහෙතුභාවදස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. අඞ්කුරාදිකස්ස අසාධාරණහෙතු බීජාදිසමානජාතියහෙතුතාය සභාගහෙතු. සාධාරණහෙතු භුසසලිලාදිඅසමානජාතියතාය අසභාගහෙතු. ඉන්ද්‍රියබද්ධසන්තානිකො අජ්ඣත්තිකහෙතු, ඉතරො බාහිරහෙතු. කෙචි පන ‘‘සසන්තානිකො අජ්ඣත්තිකහෙතු, ඉතරො බාහිරහෙතූ’’ති වදන්ති. පරිග්ගාහකො උපත්ථම්භකො. පරම්පරහෙතු උපනිස්සයපච්චයො.

'स्वतःच्या फलाला धारण करतो तो धम्म' यावरून हेतूचा धम्मभाव समजला पाहिजे. ज्ञापक हेतूला देखील ज्ञान करवून देण्याच्या अर्थाने कारकामध्ये समाविष्ट करून म्हटले आहे की, 'कारक आणि संपापक असे दोन प्रकार आहेत'. पुन्हा चक्षू, बीज इत्यादी उत्पन्न करणाऱ्यांनाच कारण मानून दाखवताना 'पुन्हा...पे... तीन प्रकारचा' इत्यादी म्हटले आहे. 'तीन कुशल हेतू' इत्यादी सूत्रांत आलेले अलोभ इत्यादी आणि लोभ इत्यादी हे 'हेतूहेतू' होत. 'भिक्खूहो, चार महाभूत हे हेतू आहेत, चार महाभूत हे रूपस्कंधाच्या प्रज्ञप्तीसाठी प्रत्यय आहेत' इत्यादी सूत्रांत आलेला 'प्रत्ययहेतू' होय. कुशल-अकुशल कर्म हे स्वतःच्या विपाकासाठी 'उत्तमहेतू' होय. चक्षू, बीज इत्यादी हे चक्षुविज्ञानाचा अंकुर इत्यादींसाठी 'असाधारणहेतू' होत. कुशल आणि अकुशल धर्मांचा प्रत्ययधम्मभाव असतानाही, इष्ट आणि अनिष्ट फलांच्या विशेष हेतूभावाचे दर्शन घडवण्यासाठी त्यांचे स्वतंत्र ग्रहण केले आहे; आणि शब्द व मार्गांच्या ज्ञापक-संपापक हेतूभावाचे दर्शन घडवण्यासाठी असे केले आहे, हे समजले पाहिजे. अंकुर इत्यादींचा असाधारण हेतू हा बीज इत्यादी समान जातीय हेतू असल्यामुळे 'सभागहेतू' होय. साधारण हेतू हा कोंडा, पाणी इत्यादी असमान जातीय असल्यामुळे 'असभागहेतू' होय. इंद्रियांशी बद्ध असलेल्या संततीशी संबंधित असलेला 'आारीरिक हेतू' (आध्यात्मिक हेतू) होय आणि इतर 'बाह्य हेतू' होय. काही आचार्य मात्र 'स्वतःच्या संततीशी संबंधित असलेला आध्यात्मिक हेतू आणि इतर बाह्य हेतू' असे म्हणतात. परिग्राहक म्हणजे उपस्तंभक. परंपराहेतू म्हणजे उपनिषयप्रत्यय.

නිබ්බානස්ස අනිබ්බත්තනියෙපි සමුදයප්පහානසමුදයනිරොධානං අධිගමාධිගන්තබ්බභාවතො නිබ්බානං පති මග්ගස්ස හෙතුභාවො විය මග්ගං පති නිබ්බානස්ස ඵලභාවො උපචාරසිද්ධොති ආහ ‘‘ඵලපරියායො ලබ්භතී’’ති.

जरी निर्वाण हे अनुत्पन्न (उत्पन्न न होणारे) असले, तरी समुदयाचा प्रहाण (नाश) आणि समुदयाचा निरोध यांच्या अधिगम (प्राप्ती) आणि अधिगतव्य (प्राप्त करण्यायोग्य) भावामुळे, निर्वाणाप्रती मार्गाचा हेतूभाव असल्याप्रमाणे, मार्गाप्रती निर्वाणाचा फलभाव उपचाराने सिद्ध होतो, म्हणूनच म्हटले आहे की 'फलपर्याय प्राप्त होतो'.

පටිපජ්ජමානභූමි මග්ගධම්මා. පටිපන්නභූමි ඵලධම්මා.

प्रतिपद्यमान भूमी म्हणजे मार्गधम्म होत. प्रतिपन्न भूमी म्हणजे फलधम्म होत.

කිච්චතොති [Pg.40] සරසතො. ලක්ඛණතොති උපලක්ඛණතො. සාමඤ්ඤතොති සමානභාවතො. තෙන සමානහෙතුතා, සමානඵලතා, සමානාරම්මණතා ච ගහිතා හොතීති. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා ලක්ඛණහාරනිද්දෙසවණ්ණනායං වුත්තමෙව.

कृत्यावरून म्हणजे स्वभावावरून. लक्षणावरून म्हणजे उपलक्षणावरून. सामान्यावरून म्हणजे समानभावावरून. त्याने समानहेतुता, समानफलता आणि समानआरंमणता (समान आलंबन) ग्रहण केली जाते. त्याविषयी जे काही सांगायचे आहे, ते खाली लक्षणहारनिर्देशाच्या वर्णनात सांगितलेच आहे.

අපිචෙත්ථ සම්පයොගවිප්පයොගවිරොධපකරණලිඞ්ගසද්දන්තරසන්නිධානසාමත්ථියාදීනම්පි වසෙන නයවිභාගො වෙදිතබ්බො. තත්ථ සම්පයොගතො තාවනයවිභාගො – ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකධම්මම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං ලහුපරිවත්තං, යථයිදං චිත්ත’’න්ති (අ. නි. 1.48) චිත්තස්ස ලහුපරිවත්තිතා ගහිතා, තංසම්පයොගතො චෙතසිකානම්පි ගහිතාව හොති අඤ්ඤත්ථ නෙසං චිත්තෙන සම්පයොගදීපනතො. අථ වා ‘‘සඤ්ඤිනො’’ති. සඤ්ඤාසහිතතාවචනෙන හි නෙසං වෙදනාචෙතනාදිවන්තතාපි සම්පයොගතො දීපිතා හොති.

शिवाय, येथे संप्रयोग, विप्रयोग, विरोध, प्रकरण, लिंग, शब्दांतरसंनिधान आणि सामर्थ्य इत्यादींच्या आधारे देखील नयाचा विभाग समजून घेतला पाहिजे. त्यापैकी संप्रयोगाच्या आधारे नयाचा विभाग असा आहे – 'भिक्खूहो, मी असा दुसरा एकही धम्म पाहत नाही, जो या चित्ताप्रमाणे इतक्या वेगाने बदलणारा असेल.' येथे चित्ताची वेगाने बदलण्याची प्रवृत्ती ग्रहण केली आहे, तिच्या संप्रयोगामुळे चेतसिकांचेही ग्रहण होतेच, कारण इतर ठिकाणी त्यांचा चित्ताशी संप्रयोग दर्शवला आहे. किंवा 'संज्ञी' असे म्हटल्याने. संज्ञासहित असण्याच्या वचनाने त्यांची वेदना, चेतना इत्यादींनी युक्त असण्याची अवस्था देखील संप्रयोगावरून स्पष्ट होते.

විප්පයොගතො – ‘‘අහෙතුකා’’ති. හෙතුසම්පයුත්තා හි ධම්මා ‘‘සහෙතුකා’’ති වුත්තාති තබ්බිධුරා ධම්මා විප්පයොගතො ‘‘අහෙතුකා’’ති වුත්තාති විඤ්ඤායති. අථ වා ‘‘අසඤ්ඤිනො’’ති. සඤ්ඤාවිප්පයුත්තා හි ධම්මපවත්ති ඉධාධිප්පෙතා, න සඤ්ඤාය අභාවමත්තන්ති විඤ්ඤායති.

विप्रयोगावरून – 'अहेतुक' असे म्हटल्याने. हेतूंशी संप्रयुक्त असणारे धम्म 'सहेतुक' म्हटले जातात, म्हणून त्यांच्याशी विप्रयुक्त असणारे धम्म विप्रयोगामुळे 'अहेतुक' म्हटले जातात, असे समजते. किंवा 'असंज्ञी' असे म्हटल्याने. येथे संज्ञेपासून विप्रयुक्त असणारी धम्मप्रवृत्ती अभिप्रेत आहे, केवळ संज्ञेचा अभावच नाही, असे समजते.

විරොධතො – ‘‘අට්ඨමකො (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමකපාළි.439), සද්ධානුසාරී’’ති (පු. ප. මාතිකා 7.36) ච වුත්තෙ තං සන්තතියං සංයොජනත්තයප්පහානං විඤ්ඤායති, තථා ‘‘සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතා’’ති (දී. නි. 2.404; ම. නි. 1.137) වුත්තෙ පඤ්චොරම්භාගියසංයොජනප්පහානං, ‘‘දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා’’ති (දී. නි. 2.404; ම. නි. 1.137) වුත්තෙ අනවසෙසසංයොජනප්පහානං විඤ්ඤායති.

विरोधावरून – 'अष्टमक' आणि 'श्रद्धानुसारी' असे म्हटले असता, त्या संततीमध्ये तीन संयोजनांचा प्रहाण झाला आहे, असे समजते. तसेच 'उपाधिशेष शिल्लक असताना अनागामी अवस्था प्राप्त होते' असे म्हटले असता, पाच ओरंभागीय संयोजनांचा प्रहाण झाला आहे, असे समजते. 'याच जन्मात आज्ञा प्राप्त होते' असे म्हटले असता, सर्व संयोजनांचा पूर्णपणे प्रहाण झाला आहे, असे समजते.

පකරණතො – ‘‘අබ්‍යාකතා ධම්මා’’ති (ධ. ස. මාතිකා). අධිකාරතො හි කුසලාකුසලභාවෙන න කථිතාති ඤායති. ‘‘උපධී හි නරස්ස සොචනා’’ති (සං. නි. 1.12, 144) ච. බාහිරා හි ධම්මා ඉධ ‘‘උපධී’’ති අධිප්පෙතාති විඤ්ඤායති.

प्रकरणावरून – 'अव्याकृत धम्म' असे म्हटल्याने. प्रसंगानुसार ते कुशल किंवा अकुशल भावाने सांगितले गेलेले नाहीत, असे समजते. आणि 'उपाधीच मनुष्याच्या शोकाचे कारण आहे' असे म्हटल्याने. येथे बाह्य धम्म हेच 'उपाधी' म्हणून अभिप्रेत आहेत, असे समजते.

ලිඞ්ගතො – ‘‘සීතෙනපි රුප්පති, උණ්හෙනපි රුප්පතී’’තිආදි (සං. නි. 3.79). සීතාදිග්ගහණෙන හි ලිඞ්ගෙන භූතුපාදායප්පකාරස්සෙව ධම්මස්ස රූපභාවො, න ඉතරස්ස.

लिंगावरून (चिन्हावरून) – 'थंडीनेही पीडित होतो, उष्णतेनेही पीडित होतो' इत्यादी. थंडी इत्यादींच्या ग्रहणाने या चिन्हावरून महाभूत आणि उपादाय रूपांच्या प्रकारच्या धम्माचाच 'रूपभाव' सिद्ध होतो, इतरांचा नाही.

සද්දන්තරසන්නිධානතො – ‘‘කායපස්සද්ධි, කායායතන’’න්ති. ‘‘යා වෙදනාක්ඛන්ධස්සා’’තිආදිවචනතො හි පුරිමො කායසද්දො සමූහවාචී, ඉතරො ආයතනසද්දසන්නිධානතො පසාදවාචී.

शब्दांतरसंनिधानाने (दुसऱ्या शब्दाच्या सान्निध्याने) – 'कायप्रस्रब्धी, कायायतन' असे म्हटल्याने. 'जी वेदनास्कंधाची...' इत्यादी वचनांमुळे पहिला 'काय' शब्द हा समूहवाचक आहे, तर दुसरा 'काय' शब्द हा आयतन शब्दाच्या सान्निध्यामुळे प्रसादवाचक (इंद्रियवाचक) आहे.

සාමත්ථියතො [Pg.41] – ‘‘සබ්බං, භික්ඛවෙ, ආදිත්තං (සං. නි. 4.28; මහාව. 54), සබ්බෙ තසන්ති දණ්ඩස්සා’’ති (ධ. ප. 129) ච, තථා ‘‘සබ්බාවන්තං ලොකං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා…පෙ… ඵරිත්වා විහරතී’’තිආදි (දී. නි. 1.556; 3.308; ම. නි. 1.77, 232, 459, 509; 2.309; 3.230; විභ. 642). එත්ථ හි සතිපි සබ්බසද්දස්ස අනවසෙසසත්තවාචකත්තෙ ආදිත්තතා සාපෙක්ඛස්සෙව අත්ථස්ස වාචකත්තා පදෙසවාචී සබ්බසද්දො, ලොකසද්දොපි සත්තවාචී. සත්තාරම්මණා හි අප්පමඤ්ඤාති. තථා ‘‘මාතරං පිතරං හන්ත්වා’’ති (ධ. ප. 294-295) සබ්බෙන සබ්බං හි සපටික්ඛෙපතො, මාතුපිතුඝාතකම්මස්ස ච මහාසාවජ්ජතාපවෙදනතො, ඉධ ච තදනුඤ්ඤාය කතාය මාතුපිතුට්ඨානියා තාදිසා කෙචි පාපධම්මා වෙනෙය්‍යවසෙන ගහිතා විඤ්ඤායති. කෙ පන තෙති? තණ්හාමානා. තණ්හා හි ජනනී සත්තානං. ‘‘තණ්හා ජනෙති පුරිස’’න්ති (සං. නි. 1.55-57) හි වුත්තං. පිතුට්ඨානියො මානො තං නිස්සාය අත්තසම්පග්ගණ්හතො ‘‘අහං අසුකස්ස රුඤ්ඤො, රාජමහාමත්තස්ස වා පුත්තො’’ති යථා. සාමත්ථියාදීනන්ති ආදිසද්දෙන දෙසපකතිආදයො සඞ්ගය්හන්ති.

सामर्थ्यावरून – 'भिक्खूहो, सर्व काही प्रदीप्त (आदित्त) आहे' आणि 'सर्व प्राणी दंडाला घाबरतात', तसेच 'सर्व जगाला मैत्रीपूर्ण चित्ताने... व्यापून विहरतो' इत्यादी. येथे 'सब्ब' (सर्व) हा शब्द संपूर्ण प्राण्यांचा वाचक असला तरी, प्रदीप्तता ही सापेक्ष अर्थाची वाचक असल्यामुळे 'सब्ब' हा शब्द एका भागाचा (प्रदेशाचा) वाचक आहे, आणि 'लोक' हा शब्द देखील प्राण्यांचा वाचक आहे. कारण अप्पमञ्ञा (अप्रमाण) हे प्राण्यांनाच आलंबन बनवणारे असतात. तसेच 'माता आणि पित्याचा वध करून' यामध्ये सर्व प्रकारे निषेध असल्यामुळे, आणि माता-पित्याच्या वधाचे कर्म हे महा-सावज्ज (मोठे दोषयुक्त) असल्याचे प्रतिपादन केल्यामुळे, येथे त्यांच्या अनुज्ञेने केलेल्या माता-पित्यांच्या स्थानी असलेल्या अशा काही पापी धर्मांचे (क्लेशांचे) विनेय (शिष्य) जनांच्या क्षमतेनुसार ग्रहण केले आहे असे समजले जाते. पण ते कोणते आहेत? तण्हा (तृष्णा) आणि मान (अहंकार). कारण तण्हा ही प्राण्यांची जननी आहे. 'तण्हा माणसाला जन्म देते' असे म्हटले आहे. पित्याच्या स्थानी 'मान' आहे, कारण त्याचा आश्रय घेऊन मनुष्य स्वतःला श्रेष्ठ समजतो, जसे की 'मी अमुक राजाचा किंवा राजमहामात्राचा मुलगा आहे'. 'सामर्थ्यादी' मधील 'आदी' या शब्दाने देशप्रकृती इत्यादींचा संग्रह होतो.

ලබ්භමානපදත්ථනිද්ධාරණමුඛෙනාති තස්මිං තස්මිං සුත්තෙ ලබ්භමානඅස්සාදාදිහාරපදත්ථනිද්ධාරණද්වාරෙන. යථාලක්ඛණන්ති යං යං ලක්ඛණං, ලක්ඛණානුරූපං වා යථාලක්ඛණං. හෙතුඵලාදීනි උපධාරෙත්වා යොජෙතබ්බානි තෙසං වසෙනාති අධිප්පායො. ඉදානි හෙතුඵලාදයො යෙ යස්මිං හාරෙ සවිසෙසං ඉච්ඡිතබ්බා, තෙ දස්සෙතුං ‘‘විසෙසතො පනා’’තිආදිමාහ. තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

'लभ्यमानपदार्थनिर्धारणमुखाने' म्हणजे त्या त्या सुत्तात प्राप्त होणाऱ्या अस्साद (आस्वाद) इत्यादी हारांच्या पदार्थांच्या निर्धारणाच्या द्वारे. 'यथालक्षण' म्हणजे जे जे लक्षण आहे, किंवा लक्षणांच्या अनुरूप ते यथालक्षण होय. हेतू, फळ इत्यादींचा विचार करून त्यांच्याद्वारे योजना करावी, असा अभिप्राय आहे. आता हेतू, फळ इत्यादी ज्या हारामध्ये विशेष रूपाने अपेक्षित आहेत, ते दर्शवण्यासाठी 'विशेषतः पण...' इत्यादी म्हटले आहे. ते सहज समजण्यासारखेच आहे.

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

निद्देसवारवर्णना समाप्त झाली.

4. පටිනිද්දෙසවාරවණ්ණනා

४. पटिनiद्देसवारवर्णना

1. දෙසනාහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

१. देसनाहारविभंगवर्णना

5. අන්වත්ථසඤ්ඤතන්ති අත්ථානුගතසඤ්ඤභාවං, ‘‘දෙසනාහාරො’’ති අයං සඤ්ඤා අන්වත්ථා අත්ථානුගතාති අත්ථො.

५. 'अन्वर्थसंज्ञा' म्हणजे अर्थाला अनुसरून असणारा संज्ञाभाव; 'देसनाहार' ही संज्ञा अन्वर्थक (अर्थाला अनुसरून असणारी) आहे, असा अर्थ आहे.

අවුත්තමෙවාති [Pg.42] පුබ්බෙ අසංවණ්ණිතපදමෙව. ‘‘ධම්මං වො’’තිආදි (ම. නි. 3.420) වචනස්ස සම්බන්ධං දස්සෙතුං ‘‘කත්ථ පනා’’තිආදි වුත්තං. තෙපිටකස්ස හි බුද්ධවචනස්ස සංවණ්ණනාලක්ඛණං නෙත්තිප්පකරණං, තඤ්ච පරියත්තිධම්මසඞ්ගාහකෙ සුත්තපදෙ සංවණ්ණෙතබ්බභාවෙන ගහිතෙ ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘දෙසනාහාරෙන…පෙ… දස්සෙතී’’ති.

'न म्हटलेलेच' म्हणजे पूर्वी वर्णन न केलेले पदच. 'धम्मं वो' (तुम्हाला धम्म...) इत्यादी वचनाचा संबंध दर्शवण्यासाठी 'कुठे बरं...' इत्यादी म्हटले आहे. कारण तिपिटकातील बुद्धवचनाचे वर्णन करण्याचे लक्षण म्हणजे 'नेत्तिप्पकरण' होय, आणि ते परियत्तिधम्माचा संग्रह करणाऱ्या सुत्तपदांमध्ये वर्णन करण्याच्या भावाने ग्रहण केले असता ग्रहण केलेलेच असते. म्हणूनच म्हटले आहे – 'देसनाहाराने... दर्शवतो'.

යෙසං අස්සාදාදීනං විභජනලක්ඛණො දෙසනාහාරො, තෙ ගාථාය, ඉධාපි ච ආගතෙ ‘‘අස්සාදං ආදීනව’’න්තිආදිනා උදාහරණවසෙන විභජිතුං ‘‘තත්ථ කතමො අස්සාදො’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තත්ථාති තස්සං ‘‘අස්සාදාදීනවතා’’ති ගාථායං වුත්තො කතමො අස්සාදො. අථ වා ‘‘අස්සාදං ආදීනව’’න්තිආදිනා යො ඉධ අස්සාදාදීනං උද්දෙසො, තත්ථ කතමො අස්සාදොති චෙති අත්ථො. එස නයො සෙසෙසුපි. කම්මකරණත්ථභින්නස්ස විසයවිසයිතාලක්ඛණස්ස අස්සාදද්වයස්ස නිදස්සනත්ථං ගාථාද්වයුදාහරණං, තථා කාමවිපරිණාමලක්ඛණස්ස, වට්ටදුක්ඛලක්ඛණස්ස චාති දුවිධස්සාපි ආදීනවස්ස නිදස්සනත්ථං ‘‘අරියමග්ගො නිබ්බාන’’න්ති දුවිධස්සාපි නිස්සරණස්ස නිදස්සනනිදස්සනත්ථඤ්ච ද්වෙ ද්වෙ ගාථා උදාහටා.

ज्या अस्साद (आस्वाद) इत्यादींचे विभाजन करण्याचे लक्षण असलेला देसनाहार आहे, त्यांना गाथेमध्ये आणि येथेही आलेल्या 'अस्साद, आदीनव...' इत्यादी उदाहरणांच्या द्वारे विभाजित करण्यासाठी 'त्यात अस्साद कोणता?' इत्यादी सुरू केले आहे. 'त्यात' म्हणजे त्या 'अस्साद-आदीनवत' या गाथेत सांगितलेला अस्साद कोणता? किंवा 'अस्साद, आदीनव' इत्यादींद्वारे जो येथे अस्साद इत्यादींचा निर्देश आहे, त्यात अस्साद कोणता, असा अर्थ आहे. हाच नियम उर्वरित पदांच्या बाबतीतही लागू होतो. कर्म आणि करण या अर्थांनी भिन्न असलेल्या, विषय आणि विषयी लक्षण असलेल्या दोन प्रकारच्या अस्सादांचे दर्शन घडवण्यासाठी दोन गाथांचे उदाहरण दिले आहे, तसेच कामाचा विपरिणाम हे लक्षण असलेल्या आणि वट्टदुक्ख (संसार दुःख) हे लक्षण असलेल्या अशा दोन्ही प्रकारच्या आदीनवांचे (दोषांचे) दर्शन घडवण्यासाठी, आणि 'अरियमग्ग' (आर्यमार्ग) व 'निब्बान' (निर्वाण) या दोन्ही प्रकारच्या निस्सरणांचे (मुक्तीचे) दर्शन घडवण्यासाठी दोन-दोन गाथा उद्धृत केल्या आहेत.

ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරින්ති (ජා. 1.10.102-103; නෙත්ති. 5, 26, 31; පෙටකො. 22) එත්ථ ධම්මචාරිනො මග්ගඵලනිබ්බානෙහි සාතිසයාරක්ඛා සම්භවති, සම්පත්තිභවස්සාපි විපරිණාමසඞ්ඛාරදුක්ඛතාහි දුග්ගතිභාවො ඉච්ඡිතොවාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘නිස්සරණං අනාමසිත්වා’’ති. තථා හි වක්ඛති ‘‘නිබ්බානං වා උපනිධාය සබ්බා උපපත්තියො දුග්ගතී’’ති.

'धम्म खरोखर धम्माचे आचरण करणाऱ्याचे रक्षण करतो' येथे धम्माचे आचरण करणाऱ्याचे मार्ग, फळ आणि निब्बान (निर्वाण) यांच्याद्वारे अतिशय श्रेष्ठ रक्षण संभवते, संपत्ती आणि भवाचा देखील विपरिणाम-दुःख व संखारा-दुःख यांच्यामुळे दुर्गतीभावच अपेक्षित आहे, या अभिप्रायाने 'निस्सरणाचा (मुक्तीचा) उल्लेख न करता' असे म्हटले आहे. कारण पुढे असे म्हटले जाईल की, 'निब्बान (निर्वाण) लक्षात घेता सर्व उत्पत्ती (पुनर्जन्म) ही दुर्गतीच आहे.'

අවෙක්ඛස්සූති විධානං. තස්සා පන අවෙක්ඛාය පවත්තිආකාරො, විසයො, කත්තා ච ‘‘සුඤ්ඤතො, ලොකං, මොඝරාජා’’ති පදත්තයෙන වුත්තාති ආහ – ‘‘සුඤ්ඤතො…පෙ… ආණත්තී’’ති. තත්ථ සඞ්ඛාරානං සුඤ්ඤතා අනත්තසභාවතාය, අත්තසුඤ්ඤතාය ච සියා. යතො තෙ න වසවත්තිනො, අත්තසාරවිරහිතා ච, යතො තෙ අනත්තා, රිත්තා, තුච්ඡා ච අත්තනා, තදුභයං දස්සෙති ‘‘අවසවත්තිතා’’තිආදිනා. එවං මච්චුතරො සියාති එවං පටිපත්තියා මච්චුතරො භවෙය්‍යාති අත්ථො. පරිකප්පෙත්වා විධියමානස්ස මච්චුතරණස්ස පුබ්බභාගපටිපදා දෙසනාය පච්චක්ඛතො සිජ්ඣමානං සාතිසයං ඵලන්ති ආහ ‘‘තස්ස යං…පෙ… ඵල’’න්ති.

'अवलोकन कर' (अवेक्खस्सु) हे विधान आहे. पण त्या अवलोकनाचा प्रवृत्तीचा प्रकार, विषय आणि कर्ता हे 'शून्यतः', 'लोक' आणि 'मोघराज' या तीन पदांनी सांगितले आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'शून्यतः... आज्ञा'. त्यात संखांराची (संस्कारांची) शून्यता ही अनत्त-स्वभावामुळे (अनात्म-स्वभावामुळे) आणि आत्म-शून्यतेमुळे असते. कारण ते वशामध्ये नसणारे (अवशवर्ती) आणि आत्मसाराने विरहित आहेत, कारण ते स्वतः अनत्त (अनात्मा), रिक्त आणि तुच्छ आहेत, हे दोन्ही 'अवशवर्तित्व' इत्यादींद्वारे दर्शवले आहे. 'अशा प्रकारे मृत्यूला पार करणारा व्हावा' म्हणजे अशा प्रतिपदेने (आचरणाने) मृत्यूला पार करणारा व्हावा, असा अर्थ आहे. कल्पनेने विहित केलेल्या मृत्यू-तरणाच्या पूर्वभागाची प्रतिपदा ही देशनेच्या प्रत्यक्ष रूपाने सिद्ध होणारे अतिशय श्रेष्ठ फळ आहे, म्हणून म्हटले आहे – 'त्याचे जे... फळ'.

6. උදාහරණවසෙනාති [Pg.43] නිදස්සනවසෙන. තත්ථ ‘‘පුග්ගලවිභාගෙනා’’ති ඉමිනා උග්ඝටිතඤ්ඤුආදිපුග්ගලපයොජිතො අස්සාදාදීසු භගවතො දෙසනාවිසෙසොති දස්සෙති.

६. 'उदाहरणाच्या वशाने' म्हणजे निदर्शनाच्या (उदाहरणाच्या) वशाने. त्यात 'पुद्गल-विभागाने' याने उग्घटितञ्ञू (तीव्र बुद्धीचे) इत्यादी पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) निमित्ताने अस्साद इत्यादींमध्ये भगवंतांचा विशिष्ट उपदेश (देसनाविशेष) दर्शवला आहे.

ඝටිතමත්තන්ති සොතද්වාරානුසාරෙන මනොද්වාරිකවිඤ්ඤාණසන්තානෙන ආලම්බිතමත්තං. සස්සතාදිආකාරස්සාති සස්සතුච්ඡෙදාකාරස්ස. ඉදඤ්හි ද්වයං ධම්මදෙසනාය චාලෙතබ්බං, න අනුලොමිකඛන්ති, යථාභූතඤාණං වා. එතස්මිඤ්හි චතුක්කෙ ආසයසාමඤ්ඤතා. වුත්තඤ්හෙතං –

'घटितमात्र' म्हणजे श्रोत्रद्वाराच्या (कानाच्या) अनुषंगाने मनद्वाराच्या विञ्ञाण-संतानाने (विज्ञान-प्रवाहाने) केवळ आलंबन केलेले. 'शाश्वत-इत्यादी आकाराचे' म्हणजे शाश्वत आणि उच्छेद आकाराचे. कारण हे दोन्ही धम्मदेसनेने दूर केले पाहिजेत, अनुलोमिक-खंती (अनुकूल क्षमा) किंवा यथाभूत-ञाण (यथार्थ ज्ञान) नव्हे. कारण या चतुष्कामध्ये आशयाची समानता आहे. म्हणूनच हे म्हटले आहे –

‘‘සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨී ච, ඛන්ති චෙවානුලොමිකා;

යථාභූතඤ්ච යං ඤාණං, එතං ආසයසඤ්ඤිත’’න්ති. (විසුද්ධි. මහාටී. 1.136;

දී. නි. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා;

සාරත්ථ. ටී. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථාවණ්ණනා, වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා;

වි. වි. ටී. 1.වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා);

“शाश्वत आणि उच्छेद दृष्टी, तसेच अनुलोमिक खंती (अनुकूल क्षमा), आणि जे यथाभूत ज्ञान आहे, याला आशय अशी संज्ञा दिली आहे.”

චලනායාති වික්ඛම්භනාය. පරානුවත්තියාති සමුච්ඡෙදනාය. උග්ඝටිතෙ ජානාතීති උග්ඝටිතඤ්ඤූති මූලවිභුජාදිපක්ඛෙපෙන සද්දසිද්ධි වෙදිතබ්බා. විපඤ්චිතන්ති ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය භාවනපුංසකනිද්දෙසොති ආහ ‘‘මන්දං සණික’’න්ති. නිස්සරණආදීනවනිස්සරණඅස්සාදාදීනවනිස්සරණානං විභාවනා වෙනෙය්‍යත්තයවිනයනසමත්ථා.

'चलनासाठी' म्हणजे विक्खंभनासाठी (दडपून टाकण्यासाठी). 'परानुवृत्तीसाठी' म्हणजे समूळ नष्ट करण्यासाठी (समुच्छेदासाठी). 'उद्घाटित केल्यावर जाणतो तो उग्घटितञ्ञू' अशी मूळ-विभुज इत्यादींच्या प्रक्षेपणाने शब्दाची सिद्धी समजावी. 'विपञ्चित' म्हणजे 'चंद्र आणि सूर्य विषम रीतीने फिरतात' इत्यादींप्रमाणे भावनपुंसकाचा निर्देश असल्यामुळे 'हळूहळू, सावकाश' असे म्हटले आहे. निस्सरण (मुक्ती), आदीनव-निस्सरण, आणि अस्साद-आदीनव-निस्सरण यांचे स्पष्टीकरण हे तीन प्रकारच्या विनेय (शिष्य) जनांचे विनय (मार्गदर्शन) करण्यास समर्थ आहे.

චත්තාරොති අස්සාදො ච ආදීනවො ච අස්සාදො ආදීනවො ච අස්සාදො නිස්සරණඤ්චාති එතෙ චත්තාරො. යදි නිස්සරණවිභාවනා වෙනෙය්‍යවිනයනසමත්ථා, කස්මා පඤ්චමො න ගහිතොති ආහ ‘‘ආදීනවාවචනතො’’ති. යදි හි උග්ඝටිතඤ්ඤුං සන්ධාය අයං නයො වුච්චති, නිස්සරණමත්තෙන සිද්ධං සියා. අථ විපඤ්චිතඤ්ඤුං, නෙය්‍යං වා, ආදීනවො ච නිස්සරණඤ්ච අස්සාදො ච ආදීනවො නිස්සරණඤ්ච වත්තබ්බො සියා? තථා අප්පවත්තත්තා න ගහිතො. තෙනාහ ‘‘ආදීනවාවචනතො’’තිආදි. දෙසනන්ති සාමඤ්ඤතො ගහිතං ‘‘සුත්තෙකදෙසං ගාථං වා’’ති විසෙසෙති. පදපරමඅග්ගහණඤ්චෙත්ථ සඋපායස්ස නිස්සරණස්ස අනාමට්ඨත්තා.

'चार' म्हणजे अस्साद (आस्वाद), आदीनव (दोष), अस्साद-आदीनव आणि अस्साद-निस्सरण (सुटका) हे चार होत. जर निस्सरणाचे स्पष्टीकरण विनेय (विनीत करावयाच्या व्यक्तींना) सन्मार्गावर आणण्यास समर्थ आहे, तर पाचवा का घेतला नाही? म्हणून म्हटले आहे - 'आदीनवाच्या वचनामुळे' (आदीनवावचनतो). जर हा नय 'उग्घटितञ्ञू' (शीघ्र बुद्धीच्या) व्यक्तीला उद्देशून सांगितला असेल, तर केवळ निस्सरणानेच कार्य सिद्ध होईल. पण जर 'विपञ्चितञ्ञू' (सविस्तर स्पष्टीकरणाने समजणारा) किंवा 'नेय्य' (मार्गदर्शनाने समजणारा) व्यक्ती असेल, तर आदीनव आणि निस्सरण, तसेच अस्साद, आदीनव आणि निस्सरण सांगावे लागेल का? तसे न घडल्यामुळे तो घेतला नाही. म्हणूनच 'आदीनवाच्या वचनामुळे' इत्यादी म्हटले आहे. 'देसना' (देशना) हे सामान्यपणे घेतले आहे, त्याला 'सुत्ताचा एक भाग किंवा गाथा' असे विशेषित केले आहे. आणि येथे 'पदपरम' (केवळ शब्दांवरच अवलंबून राहणारा) व्यक्तीचे ग्रहण न करणे हे उपायांसह निस्सरणाचा स्पर्श न केल्यामुळे आहे.

‘‘කල්‍යාණ’’න්ති ඉමිනා ඉට්ඨවිපාකො, ‘‘පාපක’’න්ති අනිට්ඨවිපාකො අධිප්පෙතොති ආහ ‘‘අයං අස්සාදො, අයං ආදීනවො’’ති. ලාභාදීනං පුඤ්ඤඵලත්තා තදනුරොධං වා සන්ධාය ‘‘අයං අස්සාදො’’ති වුත්තං. තබ්බිපරියායෙන අලාභාදීනං ආදීනවතා වෙදිතබ්බා.

'कल्याण' याने इष्ट विपाक (इच्छित फळ) आणि 'पापक' याने अनिष्ट विपाक अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'हा अस्साद (आस्वाद) आहे, हा आदीनव (दोष) आहे'. लाभ इत्यादी हे पुण्याचे फळ असल्यामुळे किंवा त्याला अनुसरून 'हा अस्साद आहे' असे म्हटले आहे. त्याच्या उलट अ लाभ (तोटा) इत्यादींची आदीनवतत्ता (दोषयुक्तता) समजावी.

කාමාති [Pg.44] කිලෙසකාමසහිතා වත්ථුකාමා. විරූපරූපෙනාති අප්පතිරූපාකාරෙන. මථෙන්තීති මද්දන්ති. පබ්බජිතොම්හීති පබ්බජ්ජං උපගතො අම්හි. අපණ්ණකන්ති අවිරජ්ඣනකං. සාමඤ්ඤන්ති සමණභාවො. සමිතපාපභාවොයෙව සෙය්‍යො සුන්දරතරො.

'काम' म्हणजे क्लेशकामासह वत्थुकाम (वस्तुरूप काम) होय. 'विरूपरूपाने' म्हणजे अयोग्य आकाराने. 'मथतात' म्हणजे चिरडतात (मर्दन करतात). 'पब्बजितोम्ही' म्हणजे मी प्रव्रज्येला प्राप्त झालो आहे. 'अपण्णक' म्हणजे अचूक (न चुकणारे). 'सामञ्ञ' म्हणजे श्रमणभाव (श्रमणत्व) होय. शमितपापभाव (पाप शांत करण्याचा भाव) हाच श्रेयस्कर आणि अधिक सुंदर आहे.

තත්ථ ‘‘කාමා හි චිත්‍රා මධුරා මනොරමා’’ති අයං අස්සාදො, ‘‘විරූපරූපෙන මථෙන්ති චිත්ත’’න්ති අයං ආදීනවො, ‘‘අපණ්ණකං සාමඤ්ඤ’’න්ති ඉදං නිස්සරණන්ති ආහ ‘‘අයං…පෙ… නිස්සරණඤ්චා’’ති.

त्यामध्ये, 'काम हे चित्रविचित्र, मधुर आणि मनोरम असतात' हा अस्साद (आस्वाद) आहे, 'ते विरूपरूपाने चित्ताला मथतात' हा आदीनव (दोष) आहे, 'अपण्णक सामञ्ञ' (अचूक श्रमणत्व) हे निस्सरण (सुटका) आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'हा...पे... आणि निस्सरण'.

ඵලාදීනං එකකවසෙන ච තිකවසෙන ච පාළියං උදාහටත්තා වුත්තං ‘‘දුකවසෙනපී’’ති.

फळ इत्यादींचे एकक रूपाने (एक-एक करून) आणि तिक रूपाने (तीन-तीन करून) पाळीमध्ये उदाहरण दिले असल्यामुळे 'दुक रूपाने (दोन-दोन करून) सुद्धा' असे म्हटले आहे.

සුඛා පටිපදා, දුක්ඛා පටිපදාති යා ද්වෙ පටිපදා, තාසු එකෙකා දන්ධඛිප්පාභිඤ්ඤතාය ද්වෙ ද්වෙ හොන්තීති ආහ ‘‘පටිපදාභිඤ්ඤාකතො විභාගො පටිපදාකතො හොතී’’ති. කතපුබ්බකිච්චස්ස පථවීකසිණාදීසු සබ්බපඨමං ‘‘පථවී’’තිආදිනා පවත්තමනසිකාරො පඨමසමන්නාහාරො. උපචාරන්ති උපචාරජ්ඣානං. පටිපජ්ජිතබ්බතාය ඣානම්පි ‘‘පටිපදා’’ති වුච්චති. තදඤ්ඤා හෙට්ඨිමපඤ්ඤතො අධිකා පඤ්ඤාති කත්වා ‘‘අභිඤ්ඤා’’ති වුච්චති.

सुखा प्रतिपदा (सुखकर मार्ग) आणि दुःखा प्रतिपदा (दुःखकर मार्ग) हे जे दोन मार्ग आहेत, त्यातील प्रत्येक मार्ग मंद आणि क्षिप्र अभिज्ञतेमुळे दोन-दोन होतात, म्हणून म्हटले आहे - 'प्रतिपदा आणि अभिज्ञेनुसार केलेला विभाग प्रतिपदेनुसार होतो'. पूर्वकृत्य केलेल्या साधकाचा पथवीकसिण (पृथ्वीकृत्स्न) इत्यादींमध्ये सर्वप्रथम 'पृथ्वी' इत्यादी रूपाने प्रवृत्त होणारा मनसिकार हा 'प्रथम समन्नाहार' (पहिला मनोयोग) आहे. 'उपचार' म्हणजे उपचारध्यान (उपचारज्झान) होय. आचरणीय असल्यामुळे ध्यानालाही 'प्रतिपदा' म्हटले जाते. त्याहून भिन्न, खालच्या प्रज्ञेपेक्षा अधिक असणाऱ्या प्रज्ञेला 'अभिज्ञा' (अभिञ्ञा) म्हटले जाते.

කිලෙසෙති නීවරණප්පකාරෙ, තංසහගතකිලෙසෙ ච. අඞ්ගපාතුභාවන්ති විතක්කාදිඣානඞ්ගපටිලාභං.

'क्लेशांमध्ये' म्हणजे नीवरण प्रकारच्या आणि त्यांच्याशी संबंधित क्लेशांमध्ये. 'अंग प्रादुर्भाव' म्हणजे वितर्क इत्यादी ध्यान-अंगांची प्राप्ती होय.

අභිනිවිසන්තොති පට්ඨපෙන්තො. රූපාරූපං පරිග්ගණ්හන්තොති රූපාරූපධම්මෙ ලක්ඛණාදීහි පරිච්ඡින්දිත්වා ගණ්හන්තො. පරිග්ගහිතරූපාරූපස්ස මග්ගපාතුභාවදන්ධතා ච නාමරූපවවත්ථානාදීනං කිච්ඡසිද්ධියා සියාති න රූපාරූපපරිග්ගහකිච්ඡතාය එව දුක්ඛාපටිපදතා වත්තබ්බාති චෙ? න, නාමරූපවවත්ථාපනාදීනං පච්චනීකකිලෙසමන්දතාය සුඛසිද්ධියම්පි තථාසිද්ධවිපස්සනාසහගතානං ඉන්ද්‍රියානං මන්දතාය මග්ගපාතුභාවතො. රූපාරූපං පරිග්ගහෙත්වාති අකිච්ඡෙනපි පරිග්ගහෙත්වා, කිච්ඡෙන පරිග්ගහිතෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. එවං සෙසෙසුපි. නාමරූපං වවත්ථාපෙන්තොති ‘‘නාමරූපමත්තමෙතං, න අඤ්ඤො කොචි සත්තාදිකො’’ති වවත්ථාපනං කරොන්තො. කතරො පනෙත්ථ වාරො යුත්තරූපොති? යො කොචි සකිං, ද්වික්ඛත්තුං, අනෙකසතක්ඛත්තුන්ති එවමාදීසු හි වික්ඛම්භනවාරෙසු සකිං, ද්වික්ඛත්තුඤ්ච වික්ඛම්භනවාරො සුඛා පටිපදා එව, න තතො උද්ධං සුඛා පටිපදා හොති, තස්මා තික්ඛත්තුං වික්ඛම්භනවාරතො [Pg.45] පට්ඨාය දුක්ඛා පටිපදා වෙදිතබ්බා. අපිච කලාපසම්මසනාවසානෙ උදයබ්බයානුපස්සනාය උප්පන්නස්ස විපස්සනුපක්කිලෙසස්ස තික්ඛත්තුං වික්ඛම්භනෙන කිච්ඡතාවාරො දුක්ඛා පටිපදා වෙදිතබ්බා. එත්ථ දන්ධත්තා පටිපදාය එතස්ස අකිච්ඡත්තෙපි පුරිමානං කිච්ඡත්තෙ දුක්ඛාපටිපදතා වුත්තනයාව. යස්ස පන සබ්බත්ථ අකිච්ඡතා, තස්ස පරමුක්කංසගතා සුඛා පටිපදා වෙදිතබ්බා.

'अभिनिविसंतो' म्हणजे प्रस्थापित करणारा. 'रूप-अरूपाचे ग्रहण करणारा' म्हणजे रूप आणि अरूप धर्मांना लक्षण इत्यादींद्वारे परिच्छिन्न करून ग्रहण करणारा. ग्रहण केलेल्या रूप-अरूपाच्या मार्ग-प्रादुर्भावाची मंदता ही नाम-रूप व्यवस्थापना इत्यादींच्या कठीणतेने सिद्ध होत असल्यामुळे, केवळ रूप-अरूप ग्रहणाच्या कठीणतेमुळेच 'दुःखा प्रतिपदा' म्हणावी का? असे विचारल्यास - नाही, नाम-रूप व्यवस्थापना इत्यादींची विरोधी क्लेशांच्या मंदतेमुळे सुखपूर्वक सिद्धी होत असतानाही, तशा प्रकारे सिद्ध झालेल्या विपश्यना-सहगत इंद्रियांच्या मंदतेमुळे मार्गाचा प्रादुर्भाव होतो. 'रूप-अरूपाचे ग्रहण करून' म्हणजे विनासायास ग्रहण करून; कष्टाने ग्रहण केल्यास तर सांगण्याची गरजच नाही. इतर बाबतीतही असेच समजावे. 'नाम-रूपाचे व्यवस्थापन करणारा' म्हणजे 'नाम-रूपाचे व्यवस्थापन करणारा' म्हणजे 'हे केवळ नाम-रूपच आहे, दुसरा कोणी सत्त्व (प्राणी) इत्यादी नाही' असे व्यवस्थापन करणारा. येथे कोणता पर्याय योग्य वाटतो? एकदा, दोनदा, अनेक शतवेळा इत्यादी विक्खंभन (दडपून टाकणे) पर्यायांमध्ये एकदा आणि दोनदा विक्खंभन पर्याय हा 'सुखा प्रतिपदा'च आहे, त्यानंतर सुखा प्रतिपदा होत नाही. म्हणून तीन वेळा विक्खंभन पर्यायापासून पुढे 'दुःखा प्रतिपदा' समजावी. शिवाय, कलाप-संमसन (समूहाचे परीक्षण) च्या शेवटी उदय-व्यय अनुपश्यनेमुळे उत्पन्न झालेल्या विपश्यना-उपक्लेशांच्या तीन वेळा विक्खंभनाने कठीणतेचा पर्याय हा 'दुःखा प्रतिपदा' समजावा. येथे प्रतिपदेच्या मंदतेमुळे, याच्या सुलभतेतही पूर्वीच्या कठीणतेमध्ये दुःखा प्रतिपदेचे स्वरूप सांगितल्याप्रमाणेच आहे. परंतु ज्याला सर्वत्र सुलभता आहे, त्याची 'सुखा प्रतिपदा' ही परम उत्कृष्टतेस पोहोचलेली समजावी.

යථා නාමරූපපරිග්ගහකිච්ඡතාය මග්ගපාතුභාවදන්ධතාය දුක්ඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා වුත්තා, තථා තබ්බිපරියායෙන චතුත්ථී, තදුභයවොමිස්සතාවසෙන දුතියා, තතියා ච ඤාතබ්බාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉමිනා…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති. වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යානස්ස අධිප්පෙතත්තා ‘‘විපස්සනාපක්ඛිකා එවා’’ති වුත්තං.

ज्याप्रमाणे नाम-रूप ग्रहणाच्या कठीणतेमुळे आणि मार्ग-प्रादुर्भावाच्या मंदतेमुळे 'दुःखा प्रतिपदा मंदाभिज्ञा' म्हटली आहे, त्याचप्रमाणे त्याच्या उलट चौथी, आणि त्या दोन्हीच्या मिश्रणामुळे दुसरी व तिसरी समजावी, हे दर्शवताना म्हटले आहे - 'याने...पे... समजावी'. संसारदुःखातून सुटका (निर्याण) अभिप्रेत असल्यामुळे 'विपश्यना-पक्षीयच' असे म्हटले आहे.

හෙතුපායඵලෙහීති එත්ථ තණ්හාචරිතතා, මන්දපඤ්ඤතා ච පඨමාය පටිපදාය හෙතු, තණ්හාචරිතතා, උදත්ථපඤ්ඤතා ච දුතියාය, දිට්ඨිචරිතතා, මන්දපඤ්ඤතා ච තතියාය, දිට්ඨිචරිතතා, උදත්ථපඤ්ඤතා ච චතුත්ථියා. උපායො පන යථාක්කමං සතිසමාධිවීරියපඤ්ඤින්ද්‍රියානි, සතිපට්ඨානඣානසම්මප්පධානසච්චානි ච උපනිස්සයභූතානි. ඵලං වට්ටදුක්ඛතො නිය්‍යානං.

'हेतू, उपाय आणि फळ' यांमध्ये - तृष्णाचरितता (तृष्णेचा स्वभाव) आणि मंदप्रज्ञता हा पहिल्या प्रतिपदेचा हेतू आहे; तृष्णाचरितता आणि तीव्रप्रज्ञता हा दुसऱ्या प्रतिपदेचा; दृष्टीचरितता (दृष्टीचा स्वभाव) आणि मंदप्रज्ञता हा तिसऱ्या प्रतिपदेचा; दृष्टीचरितता आणि तीव्रप्रज्ञता हा चौथ्या प्रतिपदेचा हेतू आहे. उपाय म्हणजे अनुक्रमे स्मृती, समाधी, वीर्य आणि प्रज्ञा हे इंद्रिय, आणि उपनिषयभूत (सहायक) असणारे स्मृतिप्रस्थान, ध्यान, सम्यक्प्रधान व सत्य हे होत. फळ म्हणजे संसारदुःखातून सुटका (निर्याण) होय.

සමාධිමුඛෙනාති සමාධිමුඛෙන භාවනානුයොගෙන. තෙනෙවාහ ‘‘සමථපුබ්බඞ්ගමාය විපස්සනායා’’ති. ඉධාති ඉමස්මිං නෙත්තිප්පකරණෙ. වක්ඛති ‘‘රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති සෙක්ඛඵල’’න්ති, ‘‘රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්තිකාමධාතුසමතික්කම’’න්ති ච. සොති අනාගාමී.

'समाधीच्या मुखाने' म्हणजे समाधीच्या मुखाने केलेल्या भावनेच्या अभ्यासाने (भावनानुयोग). म्हणूनच म्हटले आहे - 'शमथपूर्वंगम विपश्यनेने'. 'येथे' म्हणजे या नेत्तिप्पकरणामध्ये. पुढे सांगतील - 'रागविरागा चेतोविमुत्ती हे शैक्षफळ आहे' आणि 'रागविरागा चेतोविमुत्ती हा कामधातूचा अतिक्रम आहे'. 'तो' म्हणजे अनागामी होय.

තෙනාති පටිපක්ඛෙන. තතොති පටිපක්ඛතො. සමානාධිකරණවසෙන ච චෙතොවිමුත්තිසද්දානං සමාසං කත්වා භින්නාධිකරණවසෙන වත්තුං ‘‘අථ වා’’තිආදි වුත්තං. පුන ‘‘චෙතසො වා’’තිආදිනා අඤ්ඤපදත්ථවසෙන චෙතොවිමුත්තිපදානං සමාසං දස්සෙති. විඤ්ඤාණපරියායෙන චෙතො-සද්දෙන වුත්තයොජනා න සම්භවතීති ආහ ‘‘යථාසම්භව’’න්ති.

'त्याने' म्हणजे प्रतिपक्षाने (विरोधी घटकाने). 'त्यापासून' म्हणजे प्रतिपक्षापासून. समानाधिकरण रूपाने 'चेतोविमुत्ती' शब्दांचा समास करून, भिन्नाधिकरण रूपाने सांगण्यासाठी 'अथवा' इत्यादी म्हटले आहे. पुन्हा 'चित्ताची किंवा' इत्यादींद्वारे अन्यपदार्थ रूपाने 'चेतोविमुत्ती' पदांचा समास दर्शवला आहे. विज्ञान-पर्याय असलेल्या 'चेतो' शब्दाने सांगितलेली योजना संभवत नाही, म्हणून म्हटले आहे - 'यथासंभव'.

හා-සද්දො ගතිඅත්ථො, ගති චෙත්ථ ඤාණගති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘හාතබ්බාති ගමෙතබ්බා’’ති. නෙතබ්බාති ඤාපෙතබ්බා.

'हा' शब्द गत्यर्थक (गती दर्शवणारा) आहे, आणि येथे गती म्हणजे ज्ञानगती अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'हातब्बा म्हणजे जाणावी (गमनायोग्य)'. 'नेतब्बा' म्हणजे ज्ञापित करावी (जाणून घ्यावी).

7. තන්ති [Pg.46] පුග්ගලවිභාගං. ඤාණවිභාගෙනාති සුතමයාදිඤාණප්පභෙදෙන. නිබ්බත්තනන්ති උප්පාදනං. තත්ථාති තස්මිං උග්ඝටිතඤ්ඤුතාතිආදිපුග්ගලවිභාගභූතෙ දෙසනාභාජනෙ. දෙසනායන්ති සුත්තෙ. තං දස්සෙතුන්ති තං පුග්ගලවිභාගං දස්සෙතුං. ‘‘ස්වායං හාරො කථං සම්භවතී’’ති කෙචි පඨන්ති.

७. 'तन्ति' म्हणजे पुद्गलविभाग (व्यक्तींचे वर्गीकरण). 'ज्ञानविभागाने' म्हणजे श्रुतमय इत्यादी ज्ञानाच्या प्रकारांनी. 'निब्बत्तनं' म्हणजे उत्पन्न करणे. 'तेथे' (तत्थ) म्हणजे त्या 'उग्घटितञ्ञू' (शीघ्र बुद्धीचे) इत्यादी पुद्गलविभागाने युक्त अशा देशनेच्या पात्रात. 'देशनेमध्ये' म्हणजे सुत्तात. 'ते दर्शविण्यासाठी' म्हणजे तो पुद्गलविभाग दर्शविण्यासाठी. काही लोक “स्वायं हारो कथं सम्भवती” (तो हा हार कसा संभवतो?) असा पाठ वाचतात.

සාති වුත්තප්පකාරධම්මත්ථානං වීමංසනපඤ්ඤා. අධිකාරතොති ‘‘සත්ථා වා ධම්මං දෙසයතී’’තිආදිඅධිකාරතො. සාමත්ථියතො උග්ඝටිතඤ්ඤුආදිවෙනෙය්‍යවිනයනසමත්ථභාවතො. පරියත්තිධම්මස්ස උපධාරණන්ති එත්ථාපි ‘‘අධිකාරතො සාමත්ථියතො වා’’ති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං.

'ती' (सा) म्हणजे वर सांगितलेल्या धर्म आणि अर्थांचे परीक्षण करणारी प्रज्ञा होय. 'अधिकाराने' (अधिकारतो) म्हणजे “शास्ता (बुद्ध) किंवा धर्म उपदेशितात” इत्यादी अधिकाराने. 'सामर्थ्याने' (सामत्थियतो) म्हणजे 'उग्घटितञ्ञू' (शीघ्र बुद्धीचे) इत्यादी विनेय (शिष्य) जनांना प्रशिक्षित करण्याच्या सामर्थ्यामुळे. 'परियत्तिधम्माचे धारण करणे' (परियत्तिधम्मस्स उपधारणं) यामध्ये सुद्धा “अधिकाराने किंवा सामर्थ्याने” हे आणून जोडले पाहिजे.

‘‘වීමංසාදිපරියායවතී පඨමවිකප්පවසෙන, වීමංසාදිවිභාගවතී දුතියවිකප්පවසෙන, චින්තාය හෙතුභූතාය නිබ්බත්තා චින්තාමයී’’ති එවමාදිවුත්තනයානුසාරෙන සක්කා යොජෙතුන්ති ආහ ‘‘සෙසං වුත්තනයමෙවා’’ති.

“पहिल्या विकल्पाच्या (पर्यायाच्या) नियमाने ती मीमांसा (परीक्षण) इत्यादी पर्यायांनी युक्त आहे, दुसऱ्या विकल्पाच्या नियमाने ती मीमांसा इत्यादी विभागांनी युक्त आहे, आणि चिंतेच्या (विचाराच्या) कारणाने उत्पन्न झालेली ती 'चिंतामयी' (चिंतामय प्रज्ञा) आहे” अशा प्रकारे वर सांगितलेल्या पद्धतीनुसार जोडणे शक्य आहे, म्हणून म्हटले आहे - “उर्वरित भाग सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे” (सेसं वुत्तनयमेवाति).

සුතචින්තාමයඤාණෙසූති සුතමයඤාණෙ ච චින්තාමයඤාණෙ ච සුතචින්තාමයඤාණෙසු ච සුතචින්තාමයඤාණෙසූති එකදෙසසරූපෙකසෙසො වෙදිතබ්බො. චින්තාමයඤාණෙයෙව හි පතිට්ඨිතා මහාබොධිසත්තා චරිමභවෙ විපස්සනං ආරභන්ති, ඉතරෙ සුතචින්තාමයඤාණෙසූති. තෙහීති තථා පඨන්තෙහි. වුත්තනයෙනාති ‘‘උපාදාරූපං පරිග්ගණ්හාති, අරූපං පරිග්ගණ්හාතී’’තිආදිනා පටිපදාකථායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 5) වුත්තනයෙන.

'श्रुतचिंतामयज्ञानांमध्ये' (सुतचिन्तामयञाणेसू) म्हणजे श्रुतमय ज्ञानात आणि चिंतामय ज्ञानात; येथे 'श्रुतचिंतामयज्ञानांमध्ये' आणि 'श्रुतचिंतामयज्ञानांमध्ये' असा एकदेशसरूपैकशेष (व्याकरण नियम) समजावा. कारण चिंतामय ज्ञानातच प्रतिष्ठित असलेले महाबोधिसत्व अंतिम जन्मात विपश्यनेला आरंभ करतात, आणि इतर लोक श्रुतचिंतामय ज्ञानांमध्ये (आरंभ करतात). 'त्यांच्याद्वारे' (तेही) म्हणजे तसा पाठ वाचणाऱ्यांद्वारे. 'सांगितलेल्या पद्धतीने' (वुत्तनयेना) म्हणजे “उपादारूपाचे ग्रहण करतो, अरूपाचे ग्रहण करतो” इत्यादी प्रकारे प्रतिपदाकथेमध्ये (नेत्ति-अट्ठकथा ५) सांगितलेल्या पद्धतीने.

8. පරතො ඝොසො පච්චයභූතො එතිස්සාති අධිප්පායො. ‘‘පච්චත්තසමුට්ඨිතෙන ච යොනිසොමනසිකාරෙනා’’ති ඉදං ආවුත්තිනයෙන දුතියං ආවට්ටතීති වෙදිතබ්බං. තෙන සාවකානං භාවනාමයඤාණුප්පත්ති සඞ්ගහිතා හොති. සාවකානමෙව වා ඤාණුප්පත්ති ඉධාධිප්පෙතා උග්ඝටිතඤ්ඤුආදිවිභාගකථනතො. එතස්මිං පක්ඛෙ පුබ්බෙ වුත්තඑකසෙසනයොපි පටික්ඛිත්තො දට්ඨබ්බො. ‘‘ආසයපයොගපබොධස්ස නිප්ඵාදිතත්තා’’ති එතෙන පච්ඡිමචක්කද්වයපරියාපන්නානි පුබ්බහෙතුසඞ්ගහානි සුතචින්තාමයඤාණානි සන්ධාය ‘‘ඉමා ද්වෙ පඤ්ඤා අත්ථී’’ති වුත්තන්ති දස්සෙති. අත්ථිභාවො චෙතාසං පටිපක්ඛෙන අනුපද්දුතතා වෙදිතබ්බා. අපරික්ඛතත්තා අනභිසඞ්ඛතත්තා. සුතමයඤාණස්සාපි පුරිමසිද්ධස්ස.

८. 'दुसऱ्याचा घोष (उपदेश) हिच्यासाठी प्रत्यय (कारण) बनतो' हा याचा अभिप्राय आहे. “स्वतःमध्ये उत्पन्न झालेल्या योनिसोमनसिकाराने (योग्य मनन-चिंतनाने)” हे आवृत्तीच्या नियमाने दुसऱ्यांदा पुनरावृत्त होते असे समजावे. त्यामुळे श्रावकांच्या भावनामय ज्ञानाची उत्पत्ती समाविष्ट होते. किंवा 'उग्घटितञ्ञू' (शीघ्र बुद्धीचे) इत्यादी विभागांच्या कथनावरून येथे केवळ श्रावकांच्याच ज्ञानाची उत्पत्ती अभिप्रेत आहे. या पक्षात पूर्वी सांगितलेला एकशेष नियम देखील नाकारलेला समजावा. “आशय आणि प्रयोगाच्या प्रबोधाची निष्पत्ती झाल्यामुळे” याद्वारे अंतिम दोन चक्रांमध्ये समाविष्ट असलेल्या आणि पूर्वहेतूंनी युक्त असलेल्या श्रुतचिंतामय ज्ञानांचा संदर्भ देऊन “या दोन प्रज्ञा आहेत” असे म्हटले आहे, हे दर्शविले जाते. आणि त्यांचे अस्तित्व हे प्रतिपक्षाद्वारे (विरोधी घटकांद्वारे) उपद्रव न होणे असे समजावे. 'अपरिक्खतत्ता' म्हणजे अनभिसंस्कृत असल्यामुळे. पूर्वी सिद्ध झालेल्या श्रुतमय ज्ञानाचे देखील.

9. දෙසනාපටිපදාඤාණවිභාගෙහීති [Pg.47] නිස්සරණදෙසනාදිදෙසනාවිභාගෙහි, දුක්ඛාපටිපදාදිපටිපදාවිභාගෙහි, සුතමයඤාණාදිඤාණවිභාගෙහි.

९. 'देशना, प्रतिपदा आणि ज्ञान यांच्या विभागांनी' म्हणजे निस्सरण-देशना (मुक्तीची देशना) इत्यादी देशनाविभागांनी, दुःखा प्रतिपदा (कठीण मार्ग) इत्यादी प्रतिपदाविभागांनी, आणि श्रुतमय ज्ञान इत्यादी ज्ञानविभागांनी.

අවසිට්ඨපාරිසජ්ජෙනාති ඛත්තියගහපතිපරිසපරියාපන්නෙන. අට්ඨන්නන්ති ඛත්තියපරිසා බ්‍රාහ්මණගහපතිසමණචාතුමහාරාජිකතාවතිංසමාරබ්‍රහ්මපරිසාති ඉමාසං අට්ඨන්නං.

'अवशिष्ट पारिषदांद्वारे' (अवसिट्ठपारिसज्जेन) म्हणजे क्षत्रिय आणि गृहपतींच्या परिषदेत समाविष्ट असलेल्यांद्वारे. 'आठ' (अट्ठन्नं) म्हणजे क्षत्रिय परिषद, ब्राह्मण परिषद, गृहपती परिषद, श्रमण परिषद, चातुर्महाराजिक परिषद, तावतिंस परिषद, मार परिषद आणि ब्रह्म परिषद या आठ परिषदांचे.

සමත්ථෙතීති සමත්ථං සම්බන්ධත්ථං කරොති.

'समत्थेति' म्हणजे समर्थ किंवा सुसंगत संबंध प्रस्थापित करतो.

තමෙව ද්වාදසපදභාවං දීපෙත්වාති සම්බන්ධො. තදත්ථස්සාති ඡඡක්කපරියායත්ථස්ස (ම. නි. 3.420 ආදයො). සබ්බපරියත්තිධම්මසඞ්ගාහකත්තා ඡඡක්කපරියායස්ස, තදත්ථස්ස ච ධම්මචක්කප්පවත්තෙන සුත්තෙන (සං. නි. 5.1081; මහාව. 13; පටි. ම. 2.30) සඞ්ගහිතත්තා වුත්තං ‘‘සබ්බස්සාපි…පෙ… විභාවෙන්තො’’ති. විසයිභාවෙන බ්‍යඤ්ජනපදානං, විසයභාවෙන අත්ථපදානං සම්බන්ධං සන්ධායාහ ‘‘තෙසං…පෙ… සම්බන්ධභාව’’න්ති.

'त्याच द्वादशपदभावाला स्पष्ट करून' हा संबंध आहे. 'त्याच्या अर्थाचा' म्हणजे षट्षट्क पर्यायाच्या अर्थाचा (मज्झिम निकाय ३.४२० इत्यादी). षट्षट्क पर्याय हा सर्व परियत्तिधर्माचा संग्रह करणारा असल्यामुळे आणि त्याचा अर्थ धम्मचक्कपवत्तन सुत्तामध्ये समाविष्ट असल्यामुळे “सर्व...पे... विभाग करत” असे म्हटले आहे. विषयीभावाने व्यंजनपदांचा आणि विषयभावाने अर्थपदांचा संबंध लक्षात घेऊन “त्यांचा...पे... संबंधभाव” असे म्हटले आहे.

පදාවයවො අක්ඛරානි. පදත්ථොති පදත්ථාවයවො. පදත්ථග්ගහණස්සාති පදත්ථාවබොධස්ස. විසෙසාධානං විසෙසුප්පත්ති. වාක්‍යභෙදෙති වාක්‍යවිසෙසෙ. චිත්තපරිතොසනං චිත්තාරාධනං. බුද්ධිනිසානං පඤ්ඤාය තෙජනං තික්ඛභාවකරණං. නානාවාක්‍යවිසයතාපි සිද්ධා හොති පදාදීහිපි සඞ්කාසනස්ස සිද්ධත්තා. එකවාක්‍යවිසයතාය හි අත්ථපදානං සඞ්කාසනාදයො යථාක්කමං අක්ඛරාදිවිසයා එවාති නියමො සියා. එතෙනාති අත්ථපදානං නානාවාක්‍යවිසයත්ථෙන.

पदाचा अवयव म्हणजे अक्षरे. 'पदत्थो' म्हणजे पदाच्या अर्थाचा अवयव. 'पदत्थग्गहणस्स' म्हणजे पदाच्या अर्थाचे आकलन होणे. 'विसेसाधानं' म्हणजे विशेष उत्पत्ती. 'वाक्यभेदे' म्हणजे वाक्यविशेषात. 'चित्तपरितोसनं' म्हणजे चित्ताचे समाधान (चित्ताराधन). 'बुद्धिनisानं' म्हणजे प्रज्ञेला धार लावणे, ती तीक्ष्ण करणे. पदांद्वारे देखील संकासन (प्रकटीकरण) सिद्ध होत असल्यामुळे नानावाक्यविषयता देखील सिद्ध होते. कारण एकाच वाक्याच्या विषयतेमध्ये अर्थपदांचे संकासन इत्यादी अनुक्रमाने अक्षरादींचेच विषय असतात, असा नियम होईल. 'याद्वारे' म्हणजे अर्थपदांच्या नानावाक्यविषयत्वामुळे.

උග්ඝටනාදිඅත්ථානීති උග්ඝටනවිපඤ්චනනයනප්පයොජනානි.

'उग्घटनादी अर्थ' म्हणजे उग्घटन (संक्षिप्त स्पष्टीकरण), विपञ्चन (विस्तृत स्पष्टीकरण) आणि नयन (मार्गदर्शन) यांचे प्रयोजन.

10. උපතිට්ඨති එත්ථාති උපට්ඨිතන්ති උපට්ඨිතසද්දස්ස අධිකරණත්ථතං දස්සෙතුං ‘‘උපතිට්ඨනට්ඨාන’’න්ති වුත්තං යථා ‘‘පදක්කන්ත’’න්ති. තෙනාහ ‘‘ඉදං නෙස’’න්තිආදි. පටිපත්තිදෙසනාගමනෙහීති පටිපත්තිගමනදෙසනාගමනෙහි. ‘‘කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො ජායති ච…පෙ… ජරාමරණස්සා’’තිආදිනා ජරාමරණතො පට්ඨාය පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන විපස්සනං අභිනිවිසිත්වා මහාගහනං ඡින්දිතුං නිසානසිලායං ඵරසුං නිසෙන්තො විය කිලෙසගහනං ඡින්දිතුං ලොකනාථො ඤාණඵරසුං තෙජෙන්තො බුද්ධභාවාය හෙතුසම්පත්තියා පරිපාකගතත්තා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණාධිගමාය විපස්සනාගබ්භං [Pg.48] ගණ්හාපෙන්තො අන්තරන්තරා නානාසමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා අනුපදධම්මවිපස්සනාවසෙන අනෙකාකාරවොකාරසඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො ඡත්තිංසකොටිසතසහස්සමුඛෙන යං ඤාණං පවත්තෙසි, තං ‘‘මහාවජිරඤාණ’’න්ති වදන්ති. අට්ඨකථායං පන ‘‘චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චාරිමහාවජිරඤාණ’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 3.141) ආගතං, තං දෙවසිකං වළඤ්ජනකසමාපත්තීනං පුරෙචරානුචරඤාණං සන්ධාය වුත්තං. යං පන වක්ඛති ‘‘ඤාණවජිරමොහජාලපදාලන’’න්ති, තං සහ විපස්සනාය මග්ගඤාණං වෙදිතබ්බං. එතං බ්‍රහ්මචරියන්ති සාසනබ්‍රහ්මචරියං අධිප්පෙතන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘බ්‍රහ්මුනො’’තිආදිමාහ.

१०. 'येथे उपस्थित राहतो' म्हणून 'उपस्थित' (उपट्टितं); 'उपट्टित' शब्दाचा अधिकरण अर्थ दर्शविण्यासाठी “उपस्थित राहण्याचे स्थान” (उपतिट्ठनट्ठानं) असे म्हटले आहे, जसे की “पदक्कतं” (पाऊल ठेवलेले स्थान). म्हणूनच “इदं नेसं...” इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रतिपत्ति-देशना-गमनांनी' म्हणजे प्रतिपत्तीच्या गमनाने आणि देशनेच्या गमनाने. “हा लोक खरोखरच कष्टाला प्राप्त झाला आहे, जन्म घेतो...पे... जरामरणाचा” इत्यादी प्रकारे जरामरणापासून सुरुवात करून प्रतीत्यसमुत्पाद द्वारे विपश्यनेमध्ये प्रवेश करून, महाअरण्य तोडण्यासाठी सान दगडावर कुऱ्हाड घासून तीक्ष्ण करावी, त्याप्रमाणे क्लेशरूपी अरण्य तोडण्यासाठी लोकनाथांनी (बुद्धांनी) ज्ञानरूपी कुऱ्हाड तीक्ष्ण केली. बुद्धत्वासाठी हेतूंची संपत्ती परिपक्व झाली असल्यामुळे, सर्वज्ञता-ज्ञानाच्या प्राप्तीसाठी विपश्यनेचा गर्भ धारण करवून, वेळोवेळी विविध समापत्तींमध्ये समापन्न होऊन, अनुपद-धम्म-विपश्यनेच्या द्वारे अनेक प्रकारच्या संस्कारांचे संमसन (परीक्षण) करत छत्तीस लाख कोटी मुखांनी जे ज्ञान प्रवृत्त केले, त्याला “महावजिरज्ञान” (महावज्रज्ञान) असे म्हणतात. परंतु अट्ठकथेमध्ये “चोवीस लाख कोटी समापत्तींमध्ये संचार करणारे महावजिरज्ञान” असे आले आहे, ते दररोजच्या उपयोगातील समापत्तींच्या पूर्वगामी आणि अनुगामी ज्ञानाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. पुढे जे “ज्ञानवज्राने मोहजालाचे विदारण करणे” असे म्हटले जाईल, ते विपश्यनेसह मार्गज्ञान समजावे. 'हे ब्रह्मचर्य' म्हणजे शासन-ब्रह्मचर्य अभिप्रेत आहे, हे दर्शविण्यासाठी “ब्रह्मदेवाचे...” इत्यादी म्हटले आहे.

දෙසනායාති කරණත්ථෙ ඉදං කරණවචනං. නියුත්තොති එත්ථ හෙතුඅත්ථො අන්තොනීතොති දස්සෙන්තො ‘‘නිද්ධාරෙත්වා යොජිතො’’ති ආහ.

'देशनाया' (देशनेने) हे करण अर्थातील तृतीया विभक्तीचे रूप आहे. 'नियुक्त' (नियुत्तो) यामध्ये हेतूचा अर्थ अंतर्भूत आहे, हे दर्शविण्यासाठी “निश्चित करून जोडलेला” असे म्हटले आहे.

දෙසනාහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

देशनाहारविभंगवर्णन समाप्त झाले.

2. විචයහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

२. विचयहारविभंगवर्णन.

11. ජාතිලිඞ්ගකාලසාධනවිභත්තිසඞ්ඛ්‍යාවිසෙසාදිතො සද්දතො පදවිචයො කාතබ්බො. තත්ථ කරියමානො ච යථාසභාවනිරුත්තියා එව කතො සුකතො හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉදං නාමපදං …පෙ… අයං සද්දතො පදවිචයො’’ති වත්වා ‘‘සො පනාය’’න්තිආදිමාහ. වත්තබ්බඅත්ථසංවණ්ණනාති තංතංපදවචනීයස්ස අත්ථස්ස භෙදං වත්වා පරියායෙහි විවරිත්වා කථනං.

११. जाती (उत्पत्ती), लिंग, काळ, साधन (कारक), विभक्ती, संख्या आणि विशेष इत्यादी शब्दांच्या आधारे पदांचा शोध (पदविचय) केला पाहिजे. तेथे केला जाणारा (पदविचय) स्वभाव-निरुक्तीनुसार (नैसर्गिक भाषेनुसार) केला असता तो सुकृत (योग्य प्रकारे केलेला) होतो, हे दर्शविताना "हे नामपद... पे... हा शब्दांच्या आधारे पदविचय आहे" असे सांगून "सो पनायं" (तो हा) इत्यादी म्हटले आहे. "वत्तब्बअत्थसंवण्णना" (सांगावयाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण) म्हणजे त्या त्या पदांद्वारे व्यक्त होणाऱ्या अर्थाचा भेद सांगून पर्यायांनी (विविध प्रकारे) त्याचे विवरण करून सांगणे होय।

විචියමානස්ස සුත්තපදස්සාති පුච්ඡාවසෙන පවත්තසුත්තපදස්ස. ‘‘සුත්තන්තරපදානිපි පුච්ඡාවසෙනෙව පවත්තානී’’ති වදන්ති ‘‘න සබ්බම්පි සුත්තපද’’න්ති. එකස්සෙව පදස්ස සම්භවන්තානං අනෙකෙසං අත්ථානං උද්ධාරො අත්ථුද්ධාරො. එකස්සෙව පන අත්ථස්ස සම්භවන්තානං අනෙකෙසං පදානං උද්ධාරො පදුද්ධාරො. සබ්බෙ හි සංවණ්ණියමානෙ සුත්තෙ ලබ්භමානෙ සබ්බෙ පදත්ථෙ. නව සුත්තන්තෙති සුත්තගෙය්‍යාදිවසෙන නවප්පකාරෙ සුත්තස්මිං ආනෙත්වා විචිනතීති [Pg.49] යොජනා. අථ වා ‘‘සබ්බෙ නව සුත්තන්තෙ’’ති ඉමිනා පවිචයලක්ඛණෙන හාරෙන සුත්තගෙය්‍යාදීනි සබ්බානිපි නවප්පකාරානි සුත්තානි විචිනතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘සුත්තගෙය්‍යාදිකෙ’’තිආදි.

"विचीयमानस्स सुत्तपदस्स" (शोधल्या जाणाऱ्या सुत्तपदाचे) म्हणजे प्रश्नाच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेल्या सुत्तपदाचे. "इतर सुत्तांमधील पदे देखील प्रश्नांच्या स्वरूपातच प्रवृत्त झाली आहेत" असे म्हणतात, "सर्वच सुत्तपदे नव्हे". एकाच पदाच्या संभवणाऱ्या अनेक अर्थांचा उद्धार (निवड) करणे म्हणजे "अत्थउद्धार" (अर्थोद्धार) होय. परंतु, एकाच अर्थासाठी संभवणाऱ्या अनेक पदांचा उद्धार करणे म्हणजे "पदुद्धार" (पदोद्धार) होय. कारण स्पष्टीकरण केल्या जाणाऱ्या सुत्तात सर्वच पदांचे अर्थ प्राप्त होतात. "नव सुत्तंते" म्हणजे सुत्त, गेय इत्यादी नऊ प्रकारच्या सुत्तांमध्ये आणून शोध घेतो, असा संबंध आहे. अथवा "सब्बे नव सुत्तंते" या प्रविचय-लक्षण हाराने (पद्धतीने) सुत्त, गेय इत्यादी सर्व नऊ प्रकारच्या सुत्तांचा शोध घेतो, असा अर्थ आहे. म्हणूनच "सुत्तगेय्यादिके" इत्यादी म्हटले आहे।

‘‘කොසලානං පුරා රම්මා’’තිආදිකා (සු. නි. 982) ඡපඤ්ඤාස ගාථා වත්ථුගාථා. ‘‘පාරායනමනුගායිස්ස’’න්ති (සු. නි. 1137 ආදයො) පන ආදිකා එකූනවීසති ගාථා අනුගීතිගාථා. ඉදං නාමං කතන්ති ඉදං ‘‘පාරායන’’න්ති නාමං කතං. තෙනාහ ‘‘පාරං ගමනීයා ඉමෙ ධම්මා, තස්මා ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස ‘පාරායනන්ත්වෙව අධිවචන’’’න්ති (සු. නි. පාරායනත්ථුතිගාථා; චූළනි. පාරායනත්ථුතිගාථා 149 ආදයො). බුද්ධියං විපරිවත්තමානන්ති ඉමස්ස විචයහාරවිභඞ්ගස්ස දෙසනාකාලෙ ආයස්මා මහාකච්චානො අත්තනො බුද්ධියං වත්තමානං කත්වා එවමාහාති යොජනා.

"कोसलांनं पुरा रम्मा" (सुत्तनिपात ९८२) इत्यादी छपन्न गाथा या "वत्थुगाथा" (प्रस्तावना गाथा) आहेत. "पारायनमनुगायिस्सं" (सुत्तनिपात ११३७ इत्यादी) या सुरुवातीच्या एकोणीस गाथा "अनुगीतिगाथा" आहेत. "हे नाव दिले" म्हणजे हे "पारायन" असे नाव दिले. म्हणूनच म्हटले आहे - "हे धम्म पार जाण्यासाठी (निर्वाण प्राप्तीसाठी) आहेत, म्हणून या धम्मपर्यायाचे 'पारायन' असेच नाव आहे." "बुद्धियं विपरिवत्तमानं" (बुद्धीमध्ये फिरत असलेले) म्हणजे या विचयहार-विभंगाच्या देशनेच्या वेळी आयुष्यमान महाकच्चायनांनी आपल्या बुद्धीमध्ये ते उपस्थित करून असे म्हटले, असा संबंध आहे।

එකංසබ්‍යාකරණස්ස අයන්ති එකංසබ්‍යාකරණීයා, එකංසෙන වා බ්‍යාකාතබ්බත්තා එකංසබ්‍යාකරණීයා, එකංසබ්‍යාකරණයොග්ගාති අත්ථො. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. ඨපනීයාති ඨපෙතබ්බත්තා අබ්‍යාකරණීයාති අත්ථො. සමයන්තරපරිචයෙන නිවාරණධම්මං පති සංසයපක්ඛන්දො පුච්ඡතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘විමතිච්ඡෙදන’’න්ති. පකතියා පන නිවාරණධම්මං අජානන්තො ඤාතුකාමතාය පුච්ඡතීති අදිට්ඨජොතනාය පුච්ඡාපි සියා. තථා හි වක්ඛති ‘‘ලොකස්ස නිවාරණාදීනි අජානන්තෙනා’’ති.

"एकंसब्याकरणस्स अयं" (एकांताने/निश्चितपणे उत्तर देण्यायोग्य) म्हणजे "एकंसब्याकरणीय" (निश्चितपणे उत्तर देण्यास योग्य), किंवा निश्चितपणे स्पष्टीकरण करण्यायोग्य असल्यामुळे "एकंसब्याकरणीय", म्हणजेच निश्चित उत्तरासाठी योग्य असा अर्थ आहे. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो. "ठपनीय" म्हणजे बाजूला ठेवण्यायोग्य असल्यामुळे "अब्याकरणीय" (उत्तर न देण्यायोग्य) असा अर्थ आहे. इतर दर्शनांच्या परिचयामुळे नीवरण-धम्माविषयी संशयात पडलेला मनुष्य विचारतो, या अभिप्रायाने "विमतिच्छेदनं" (संशयाचे निवारण) असे म्हटले आहे. परंतु, स्वभावानेच नीवरण-धम्माला न जाणणारा मनुष्य जाणून घेण्याच्या इच्छेने विचारतो, म्हणून ही न पाहिलेल्या गोष्टीला प्रकट करणारी (अदिट्ठजोतना) विचारणा देखील असू शकते. म्हणूनच पुढे म्हणतील - "जगाचे नीवरण इत्यादी न जाणणाऱ्याने..."

එකවත්ථුපරිග්ගහාති එකස්ස අභිධෙය්‍යත්ථස්ස ගහණතො.

"एकवत्थुपरिग्गहा" (एकाच वस्तूचे ग्रहण करणे) म्हणजे एकाच अभिधेय (वाच्य) अर्थाचे ग्रहण केल्यामुळे।

විමුත්තිපරිපාචකඉන්ද්‍රියානි විවට්ටපක්ඛෙ ඨිතස්ස සද්ධාදයො ධම්මා, කිං පනෙත්ථ අරියානම්පි ඉන්ද්‍රියලොකෙන සඞ්ගහො හොතීති ආහ ‘‘පරියාපන්නධම්මවසෙනා’’තිආදි.

विमुक्तीला परिपक्व करणारी इंद्रिये म्हणजे विवर्त-पक्षात (संसारमुक्तीच्या मार्गात) स्थित असलेल्या व्यक्तीचे श्रद्धा इत्यादी धम्म होत. येथे काय आर्यांचाही इंद्रियलोकात समावेश होतो? म्हणून "परियापन्नधम्मवसेन" (अंतर्भूत धम्मांच्या आधारे) इत्यादी म्हटले आहे।

කාළපක්ඛචාතුද්දසීඝනවනසණ්ඩමෙඝපටලච්ඡාදනඅඩ්ඪරත්තීනං වසෙන චතුරඞ්ගසමන්නාගතෙන. විවිච්ඡාති විචිකිච්ඡාය. තෙනාහ ‘‘විචිකිච්ඡාහෙතූ’’ති. දුක්ඛමස්ස මහබ්භයන්ති එත්ථ වුත්තං ‘‘අස්සා’’ති පදං ‘‘ජප්පාභිලෙපනං අස්ස බ්‍රූමී’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ජප්පා තණ්හා අස්ස ලොකස්සා’’ති ආහ. ‘‘සබ්බසත්තාන’’න්තිආදිනා, ‘‘සබ්බසොවා’’තිආදිනා ච අන්වයතො, බ්‍යතිරෙකතො ච සාතිසයං අවිජ්ජාය නීවරණභාවං [Pg.50] දස්සෙති. ‘‘දූරෙ සන්තො පකාසන්ති (ධ. ප. 304; නෙත්ති. 11), රත්තො අත්ථං න ජානාතී’’ති (නෙත්ති. 11, 27) ගාථාද්වයෙනාපි අනුගීතිවිචයං දස්සෙතීති යොජෙතබ්බං.

कृष्णपक्षातील चतुर्दशी, घनदाट वनराई आणि ढगांच्या थरांनी झाकलेली मध्यरात्र यांच्या योगाने चार अंगांनी युक्त (अंधकाराने). "विविच्छा" म्हणजे विचिकित्सेमुळे (संशयामुळे). म्हणूनच "विचिकित्साहेतू" असे म्हटले आहे. "दुक्खमस्स महब्भयं" (याचे दुःख हे मोठे भय आहे) येथे वापरलेले "अस्स" (याचे) हे पद "जप्पाभिलेपनं अस्स ब्रूमि" येथून आणून जोडले पाहिजे, हे दर्शविताना "जप्पा (तृष्णा) ही या जगाची आहे" असे म्हटले आहे. "सब्बसत्तानां" इत्यादींद्वारे आणि "सब्बसोवा" इत्यादींद्वारे अन्वय आणि व्यतिरेक या दोन्ही प्रकारे अविज्जेचा (अविद्येचा) नीवरणभाव (अडथळा असणे) अत्यंत प्रकर्षाने दर्शविला आहे. "दूरे संतो पकासेंति" आणि "रत्तो अत्थं न जानाति" या दोन गाथांद्वारे देखील अनुगीति-विचय दर्शविला आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे।

රූපාවචරාති රූපාවචරසත්තා. විපරිණාමදුක්ඛතාය මුච්චනස්ස කාරණවචනන්ති සම්බන්ධො. යතො වට්ටදුක්ඛතො මුච්චනං. තං වට්ටදුක්ඛං අනවසෙසපරියාදානවසෙන සඞ්ඛාරදුක්ඛතාගහණෙන.

"रूपावचरा" म्हणजे रूपावचर सत्त (प्राणी). विपरिणाम-दुःखापासून मुक्त होण्याच्या कारणाचे वचन, असा संबंध आहे. ज्या संसाराच्या दुःखापासून मुक्ती मिळते, ते संसार-दुःख संपूर्णपणे नष्ट करण्याच्या उद्देशाने संस्कार-दुःखतेच्या ग्रहणाने (समजून घेतल्याने) होते।

එකාධාරන්ති එකවත්ථු අධිට්ඨානං. නිවාරණං වික්ඛම්භනං පිධානං සමුච්ඡෙදොති අත්ථද්වයස්ස පුච්ඡිතත්තා ‘‘අනෙකාධාරං දස්සෙතු’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘නිවාරණසඞ්ඛාතං සංවරං…පෙ… පිධිය්‍යන්ති පච්ඡිජ්ජන්තී’’ති (සු. නි. අට්ඨ. 2.1041; චූළනි. අට්ඨ. 3). තස්සත්ථො ‘‘නිවාරණසඞ්ඛාතං වික්ඛම්භනං, සංවරං, පිධානඤ්ච කථෙහී’’ති.

"एकाधारं" म्हणजे एकच वस्तू किंवा अधिष्ठान. नीवरण (अडथळा), विष्कंभन (दडपून टाकणे), पिधान (झाकणे) आणि समुच्छेद (पूर्णपणे नष्ट करणे) या दोन अर्थांविषयी विचारले गेल्यामुळे "अनेकाधार दर्शवावे" असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "नीवरण नावाचा संवर... पे... झाकले जातात, कापले जातात." त्याचा अर्थ असा आहे - "नीवरण नावाचे विष्कंभन, संवर आणि पिधान सांग."

‘‘වොදාන’’න්ති ඉමිනා සොතානං වික්ඛම්භනවිසුද්ධි, ‘‘වුට්ඨාන’’න්ති ඉමිනා සමුච්ඡෙදවිසුද්ධි අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘පුච්ඡාය දුවිධත්ථවිසයතං විවරිතුං ‘එව’න්තිආදි වුත්ත’’න්ති. තථා චාහ ‘‘වොදායති…පෙ… අරියමග්ගො’’ති.

"वोदानं" (परिशुद्धी) याद्वारे स्रोतांची (प्रवाहांची) विष्कंभन-विशुद्धी आणि "वुट्ठानं" (उत्थान) याद्वारे समुच्छेद-विशुद्धी अभिप्रेत आहे, म्हणून "प्रश्नाच्या द्विविध अर्थविषयाचे विवरण करण्यासाठी 'एवं' इत्यादी म्हटले आहे" असे सांगितले आहे. तसेच म्हटले आहे - "वोदायति... पे... अरियमग्गो" (आर्यमार्ग)।

දිට්ඨිමානාවිජ්ජාසොතාපි තණ්හාසොතානුගාති ආහ ‘‘යෙභුය්‍යෙන අනුරොධවසෙනා’’ති. උපචාරවසෙනාති නිස්සිතුපචාරවසෙන. සබ්බස්මාති චක්ඛුතො යාව මනතොති සබ්බස්මා ද්වාරතො. සබ්බප්පකාරෙනාත්ති තණ්හායනමිච්ඡාභිනිවෙසනඋන්නමනාදිප්පකාරෙන.

दिट्ठि (दृष्टी), मान आणि अविज्जा (अविद्या) हे स्रोत देखील तण्हा-स्रोताचेच (तृष्णा-प्रवाहाचेच) अनुकरण करणारे आहेत, म्हणून "बहुतांश करून अनुनयाच्या (अनुरोधाच्या) वशाने" असे म्हटले आहे. "उपचारवसेन" म्हणजे आश्रित उपचाराच्या वशाने. "सब्बस्मा" (सर्वांपासून) म्हणजे चक्षूपासून (डोळ्यापासून) मनापर्यंत सर्व द्वारांपासून. "सब्बप्पकारेण" (सर्व प्रकारे) म्हणजे तृष्णा बाळगणे, इच्छा करणे, अभिनिवेश (आग्रह धरून बसणे) आणि गर्व करणे इत्यादी सर्व प्रकारांनी।

තමෙව සතින්ති යායං සති පුබ්බභාගෙ සොතානං වික්ඛම්භනවසෙන වුත්තා, තමෙව සතිං. මග්ගක්ඛණෙ සොතානං සංවරං පිධානං බ්‍රූමි. යස්මා පන පිධායිකාපි සති මග්ගක්ඛණෙ පඤ්ඤානුගා, පඤ්ඤාකිච්චමෙවෙත්ථ අධිකං, තස්මා වුත්තං ‘‘පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති.

"तमेव सतिं" (त्याच सतीला/स्मृतीला) म्हणजे जी सती पूर्वभागात स्रोतांच्या विष्कंभनाच्या (दडपून टाकण्याच्या) संदर्भात सांगितली आहे, त्याच सतीला. मार्गक्षणी (मार्गाच्या क्षणी) स्रोतांचा संवर आणि पिधान (झाकणे) असे मी सांगतो. परंतु, झाकणारी सती देखील मार्गक्षणी प्रज्ञेचे अनुकरण करणारी असते आणि येथे प्रज्ञेचेच कार्य अधिक असते, म्हणून "पञ्ञायेते पिधीयरे" (प्रज्ञेने ते झाकले जातात) असे म्हटले आहे।

සංවරපිධානානන්ති එත්ථ සංවරසද්දෙන නිවාරණං වුත්තං.

"संवरपिधानानां" येथे संवर शब्दाने नीवरण (अडथळा) सांगितले आहे।

යස්මිං යස්මිං අරියමග්ගෙ අනධිගතෙ යං යං අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජනාරහං, තස්මිං තස්මිං අධිගතෙ තං තං විඤ්ඤාණං අනුප්පාදනිරොධෙන නිරුජ්ඣති සද්ධිං අත්තනා සම්පයුත්තනාමරූපෙනාති ආහ ‘‘තස්ස තස්ස විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සහෙවා’’ති. අනුප්පාදනිරොධො හි එත්ථ ‘‘නිරොධො’’ති අධිප්පෙතො අනුපාදිසෙසනිබ්බානස්ස අධිප්පෙතත්තාති. අනුසන්ධීයති එතෙනාති අනුසන්ධි, ඉධ පුච්ඡියමානො අත්ථො.

ज्या ज्या आर्यमार्गाची प्राप्ती न झाल्यामुळे जे जे अभिसंस्कार-विञ्ञाण (अभिसंस्कार-विज्ञान) उत्पन्न होण्यास योग्य असते, त्या त्या आर्यमार्गाची प्राप्ती झाल्यावर ते ते विञ्ञाण आपल्याशी संप्रयुक्त असलेल्या नाम-रूपासह अनुत्पाद-निरोधाने निरुद्ध होते (नष्ट होते), म्हणून "तस्स तस्स विञ्ञाणस्स निरोधेन सहेव" (त्या त्या विज्ञानाच्या निरोधासोबतच) असे म्हटले आहे. कारण येथे "निरोध" या शब्दाने अनुत्पाद-निरोध अभिप्रेत आहे, कारण अनुपदिशेष-निब्बाण (अनुपाधिशेष निर्वाण) अभिप्रेत आहे. ज्याच्याद्वारे सांधा जोडला जातो तो अनुसंधी होय, येथे विचारलेला अर्थ (अनुसंधी) आहे।

සහ [Pg.51] විසයෙන දස්සෙතුන්ති එත්ථ සච්චානි එව විසයො. පහාතබ්බසභාවං සමුදයසච්චං, තස්ස විසයො දුක්ඛසච්චං. ‘‘සංයොජනියෙසු, භික්ඛවෙ, ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිනො විහරතො තණ්හා පවඩ්ඪතී’’ති (සං. නි. 2.53, 57) හි වුත්තං. පහායකසභාවං මග්ගසච්චං, තස්ස විසයො නිරොධසච්චන්ති ආහ ‘‘සහ විසයෙන…පෙ… සච්චෙසූ’’ති. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘සමුදයො ද්වීසු භූමීසු පහීයතී’’ති ආරද්ධං, ‘‘දස්සනෙන තීණි සංයොජනානි පහීයන්ති, භාවනාය සත්ත සංයොජනානි පහීයන්තී’’ති පන විභාගවචනමෙව වත්තන්ති ආහ ‘‘පහායකවිභාගමුඛෙන පහාතබ්බවිභාගං දස්සෙතු’’න්ති.

विषयासह दाखविणे म्हणजे येथे 'सत्य' (सच्च) हाच विषय आहे. प्रहाण (त्याग) करण्यायोग्य स्वभाव म्हणजे 'समुदयसत्य' होय, आणि त्याचा विषय 'दुःखसत्य' आहे. कारण, 'भिक्खूहो, संयोजनिय (बंधनात टाकणाऱ्या) धर्मांमध्ये आस्वादाचे अनुदर्शन करत राहणाऱ्या व्यक्तीची तृष्णा वाढते' (सं. नि. २.५३, ५७) असे म्हटले आहे. प्रहाण (नष्ट) करणारा स्वभाव म्हणजे 'मार्गसत्य' होय, आणि त्याचा विषय 'निरोधसत्य' आहे, म्हणूनच 'विषयासह... पे... सत्यांमध्ये' असे म्हटले आहे. जरी येथे 'समुदय दोन भूमींमध्ये प्रहीण (नष्ट) होतो' असे सुरू केले असले, तरी 'दर्शनाने तीन संयोजने प्रहीण होतात, भावनेने सात संयोजने प्रहीण होतात' हे विभागवचनच सांगण्यासाठी 'प्रहाण करणाऱ्याच्या विभागाद्वारे प्रहाण करण्यायोग्य विभागाला दर्शविण्यासाठी' असे म्हटले आहे.

නිරවසෙසකාමරාගබ්‍යාපාදා තතියමග්ගෙන පහීයන්ති, ඉතරෙ චතුත්ථමග්ගෙනාති වුත්තං ‘‘ඉතරෙහි පන නිරවසෙස’’න්ති. තත්ථාති කම්මවිපාකවට්ටප්පභෙදෙන තෙධාතුකෙ භවත්තයෙ. සංයොජනවසෙනාති සබ්බදා යොජනවසෙන බන්ධනවසෙන.

कामराग आणि व्यापाद हे पूर्णपणे (निरवशेष) तिसऱ्या मार्गाने (अनागामी मार्गाने) प्रहीण होतात, आणि इतर (संयोजने) चौथ्या मार्गाने (अर्हत मार्गाने) प्रहीण होतात, म्हणून 'इतरांद्वारे पूर्णपणे' असे म्हटले आहे. 'तेथे' म्हणजे कर्म-विपाक-वट्ट (कर्म-विपाक-चक्र) च्या भेदाने तीन धातूंमधील (कामधातु, रूपधातु, अरूपधातु) तीन भवांमध्ये. 'संयोजनवश' म्हणजे नेहमी जोडण्याच्या वशने, बंधनाच्या वशने.

12. අග්ගඵලඤාණතාය එකම්පි සමානං තන්නිමිත්තස්ස ඛයානුප්පාදාරම්මණස්ස පච්චවෙක්ඛණඤාණස්ස වසෙන ඵලවොහාරෙන ද්වෙ නාමානි ලභති.

१२. अग्रफळज्ञान (अर्हतफळज्ञान) एकच असूनही, त्याच्या निमित्ताने होणाऱ्या क्षय आणि अनुत्पाद रूप आलंबन असणाऱ्या प्रत्यवेक्षणज्ञानाच्या वशने, फळव्यवहाराने (फळाच्या संज्ञेने) दोन नावे प्राप्त करतो.

සොමනස්සනාමලාභො ඉමිනා ආරම්මණසඞ්කෙතෙනාති තදත්ථං විවරන්තො ‘‘ඛයෙ…පෙ… සමඤ්ඤායා’’ති ආහ.

सौमनस्य हे नाव मिळणे या आलंबन-संकेतामुळे आहे, हाच अर्थ स्पष्ट करताना 'क्षयामध्ये... पे... संज्ञेमुळे' असे म्हटले आहे.

13. තග්ගහණෙනෙවාති ඵස්සපඤ්චමකපඤ්චරූපින්ද්‍රියග්ගහණෙනෙව. සහචරණාදිනාති සහජාතාදිඅනන්තරාදිපච්චයභාවෙන චෙව නිස්සයාරම්මණාදිනා ච. ‘‘සම්පයුත්ත’’න්ති ඉමිනා සහිතතා අවිසිට්ඨතා ඉධාධිප්පෙතාති ආහ ‘‘අවිභාගෙන ගහණීයභාවං සන්ධායා’’ති.

१३. त्याच्या ग्रहणानेच म्हणजे 'फस्सपंचमक' (स्पर्श-पंचमक) आणि पाच रूपेंद्रियांच्या ग्रहणानेच. 'सहचरणादीने' म्हणजे सहजात, अनंतरादी प्रत्ययभावाने आणि निश्रय-आलंबनादीने. 'संप्रयुक्त' या शब्दाने सहत्व (एकत्र असणे) आणि अविशिष्टत्व येथे अभिप्रेत आहे, म्हणूनच 'अविभागाने ग्रहण करण्यायोग्य भावाला उद्देशून' असे म्हटले आहे.

කථං සමාධින්ද්‍රියං උප්පාදෙතීති ආහ ‘‘සතිග්ගහණෙන චෙත්ථ පරියුට්ඨානප්පහානං ඉධාධිප්පෙත’’න්ති. න හි සමාධිනා පරියුට්ඨානප්පහානං සම්භවති.

समाधींद्रिय कसे उत्पन्न होते? म्हणून म्हटले आहे - 'स्मृतीच्या ग्रहणाने येथे पर्युत्थान-प्रहाण (उद्भवलेल्या क्लेशांचे प्रहाण) अभिप्रेत आहे'. कारण समाधीने पर्युत्थान-प्रहाण संभवत नाही.

පදහති එතෙනාති පධානං, වීරියං. තෙති වීරියසඞ්ඛාරා. එකරසෙනාති යථා ඉන්ද්‍රියානි එකරසානි හොන්ති, එවං එකරසභාවෙන සරණතො පවත්තනතො. තථා පවත්තියා එව සුට්ඨු වත වීරියං වාහෙසීති යොගිනා සඞ්කප්පෙතබ්බතො තදුපගවීරියවාහනට්ඨෙන ‘‘සම්පහංසනා’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘එවං මෙ…පෙ… හෙතුභාවතො’’ති.

ज्याद्वारे प्रयत्न केला जातो ते 'प्रधान' म्हणजे वीर्य (ऊर्जा/प्रयत्न) होय. 'ते' म्हणजे वीर्यसंस्कार. 'एकरसाने' म्हणजे जशी इंद्रिये एकरस असतात, तसे एकरस भावाने शरण जाण्याने आणि प्रवृत्त होण्याने. तशा प्रवृत्तीनेच 'खरोखरच उत्तम प्रकारे वीर्य वहन केले' असा योग्याने संकल्प करायचा असल्यामुळे, त्याप्रत पोहोचणाऱ्या वीर्यवहनाच्या अर्थाने 'संप्रहंसन' (अत्यंत आनंदित करणे) असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'अशा प्रकारे माझे... पे... हेतूभावामुळे' असे म्हटले आहे.

ඉද්ධිසද්දස්ස [Pg.52] පඨමො කත්තුඅත්ථො, දුතියො කරණත්ථො වුත්තො, පාදසද්දස්ස එකො කරණත්ථො එව. පජ්ජිතබ්බා ච ඉද්ධී වුත්තා, න ච ඉජ්ඣන්ති. පජ්ජිතබ්බා ච ඉද්ධී පජ්ජනකරණෙන පාදෙන සමානාධිකරණා න හොන්තීති ‘‘පඨමෙන අත්ථෙන ඉද්ධි එව පාදො’’ති කථං සක්කා වත්තුං, තථා ඉද්ධිකිරියාකරණෙන සාධෙතබ්බා බුද්ධිසඞ්ඛාතා ඉද්ධි පජ්ජනකිරියාකරණෙන පජ්ජිතබ්බාති ද්වින්නං කරණානං න සමානාධිකරණතා සම්භවතීති ‘‘දුතියෙන අත්ථෙන ඉද්ධියා පාදො’’ති කථං සක්කා වත්තුන්ති චෙ? සක්කා, පාදස්ස ඉජ්ඣමානකොට්ඨාස ඉජ්ඣනකරණූපායභාවතො. අථ වා ‘‘පඨමෙන අත්ථෙන ඉද්ධියා පාදො, දුතියෙන අත්ථෙන ඉද්ධි එව පාදො ඉද්ධිපාදො’’ති එවං යොජනතො. කථං? අනන්තරත්ථො පච්චාසත්තිඤායෙන ඉධ පඨමොති අධිප්පෙතො, තතො පුරිමො දුතියොති.

'ऋद्धी' (इद्धि) शब्दाचा पहिला अर्थ कर्तृ-अर्थ (कर्ता) आणि दुसरा करण-अर्थ (साधन) सांगितला आहे, तर 'पाद' शब्दाचा केवळ एकच करण-अर्थ आहे. प्राप्त करण्यायोग्य ऋद्धी सांगितली आहे, आणि ती स्वतः सिद्ध होत नाही. प्राप्त करण्यायोग्य ऋद्धी ही प्राप्तीचे साधन असणाऱ्या पादाशी समानाधिकरण होत नाही, तर मग 'पहिल्या अर्थाने ऋद्धी हाच पाद आहे' असे कसे म्हणता येईल? तसेच, ऋद्धी-क्रिया करण्याने साध्य होणारी बुद्धी नावाची ऋद्धी ही प्राप्तीची क्रिया करण्याने प्राप्त करण्यायोग्य आहे, अशा प्रकारे दोन करणांचे समानाधिकरण संभवत नाही, तर मग 'दुसऱ्या अर्थाने ऋद्धीचा पाद' असे कसे म्हणता येईल? जर असे विचारले, तर (उत्तर आहे की) म्हणता येते; कारण पाद हा सिद्ध होणाऱ्या भागाच्या सिद्धीचे साधन आणि उपाय आहे. अथवा 'पहिल्या अर्थाने ऋद्धीचा पाद, दुसऱ्या अर्थाने ऋद्धी हाच पाद म्हणजे ऋद्धिपाद' अशी योजना केल्याने. कसे? अनंतर अर्थ (लगतचा अर्थ) प्रत्यासत्ती-न्यायाने येथे पहिला अभिप्रेत आहे, आणि त्याच्या आधीचा दुसरा.

‘‘ඡන්දං චෙ භික්ඛු අධිපතිං කරිත්වා ලභති සමාධි’’න්තිආදි (විභ. 432) වචනතො ඡන්දසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙතීති එත්ථාපි ඡන්දාධිපති සමාධි ඡන්දසමාධීති අධිපතිසද්දලොපං කත්වා සමාසො වුත්තොති විඤ්ඤායති. අධිපතිසද්දත්ථදස්සනවසෙනෙව පන ‘‘ඡන්දහෙතුකො, ඡන්දාධිකො වා සමාධී’’ති සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 431) වුත්තං, තස්මා ඉධාපි ඡන්දාධිපති සමාධි ඡන්දසමාධීති වෙදිතබ්බො. තං පන ඡන්දං වුත්තනයෙන සද්ධාසීසෙන දස්සෙන්තො ‘‘සද්ධාධිපතෙය්‍යා චිත්තෙකග්ගතා’’ති වුත්තං. ‘‘ඉදං පධාන’’න්ති වා වීරියං වුත්තං. වීරියසද්දාපෙක්ඛාසහිතං එකවචනෙන වත්වා චතුබ්බිධස්සපි වීරියස්ස අධිප්පෙතත්තා නිබ්බත්තෙතබ්බධම්මවිභාගෙන ච ‘‘ඉමෙ සඞ්ඛාරා’’ති වුත්තං. තෙන පධානභූතා සඞ්ඛාරාති එවං සමාසො වෙදිතබ්බො. සඞ්ඛතසඞ්ඛාරාදිනිවත්තනත්ථඤ්චෙත්ථ පධානග්ගහණං. අථ වා තං තං විසෙසං සඞ්ඛරොතීති සඞ්ඛාරො, සබ්බම්පි වීරියං. තත්ථ චතුකිච්චසාධකතො අඤ්ඤස්ස නිවත්තනත්ථං පධානග්ගහණන්ති පධානභූතා සෙට්ඨභූතාති අත්ථො.

'जर भिक्खू छंदाला (इच्छेला) अधिपती करून समाधी प्राप्त करतो...' इत्यादी (विभंग ४३२) वचनावरून 'छंदसमाधी-प्रधानसंस्कारांनी युक्त ऋद्धिपादाची भावना करतो' येथे देखील 'छंदाधिपती समाधी म्हणजे छंदसमाधी' असा 'अधिपती' शब्दाचा लोप करून समास सांगितला आहे, असे समजते. केवळ 'अधिपती' शब्दाचा अर्थ दर्शविण्याच्या वशनेच 'छंदहेतुक किंवा छंदाधिक समाधी' असे संमोहविनोदनीमध्ये (विभंग-अट्ठकथा ४३१) म्हटले आहे, म्हणून येथेही 'छंदाधिपती समाधी म्हणजे छंदसमाधी' असे जाणावे. त्या छंदाला सांगितलेल्या पद्धतीने श्रद्धा-शीर्षाने दर्शविताना 'श्रद्धाधिपत्य चित्ताची एकाग्रता' असे म्हटले आहे. 'हे प्रधान' असे वीर्याला म्हटले आहे. वीर्य शब्दाच्या अपेक्षेसह एकवचनात सांगून, चारही प्रकारच्या वीर्याचा अभिप्राय असल्यामुळे आणि उत्पन्न होणाऱ्या धर्मांच्या विभागाने 'हे संस्कार' असे म्हटले आहे. त्यामुळे 'प्रधानभूत संस्कार' असा समास जाणावा. संस्कृत-संस्कार इत्यादींच्या निवृत्तीसाठी येथे 'प्रधान' शब्दाचे ग्रहण केले आहे. अथवा त्या-त्या विशेषाला जो संस्कारित करतो तो 'संस्कार' म्हणजे सर्व वीर्य होय. त्यामध्ये चार कर्तव्यांचे साधक असणाऱ्या व्यतिरिक्त इतरांच्या निवृत्तीसाठी 'प्रधान' शब्दाचे ग्रहण केले आहे, म्हणून 'प्रधानभूत म्हणजे श्रेष्ठभूत' असा अर्थ आहे.

වීරියිද්ධිපාදනිද්දෙසෙ ‘‘වීරියසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගත’’න්ති (විභ. 435) ද්වික්ඛත්තුං වීරියං ආගතං. තත්ථ පුරිමං සමාධිවිසෙසනං ‘‘වීරියාධිපති සමාධි වීරියසමාධී’’ති, දුතියං සමන්නාගමඞ්ගදස්සනත්ථං. ද්වෙ එව හි සබ්බත්ථ සමන්නාගමඞ්ගානි සමාධි, පධානසඞ්ඛාරො ච. ඡන්දාදයො සමාධිවිසෙසනානි. පධානසඞ්ඛාරො පන පධානවචනෙනෙව විසෙසිතො, න ඡන්දාදීහීති න ඉධ වීරියාධිපතිතා පධානසඞ්ඛාරස්ස වුත්තා හොති. වීරියඤ්ච සමාධිං විසෙසෙත්වා ඨිතමෙව සමන්නාගමඞ්ගවසෙන [Pg.53] පධානසඞ්ඛාරවචනෙන වුත්තන්ති නාපි ද්වීහි වීරියෙහි සමන්නාගමො වුත්තො හොති. යස්මා පන ඡන්දාදීහි විසිට්ඨො සමාධි තථා විසිට්ඨෙනෙව තෙන සම්පයුත්තො පධානසඞ්ඛාරො, සෙසධම්මා ච, තස්මා සමාධිවිසෙසනානං වසෙන ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා’’ති වුත්තා. විසෙසනභාවො ච ඡන්දාදීනං තංතංඅපස්සයනවසෙන හොතීති ඡන්දසමාධි…පෙ… ඉද්ධිපාදන්ති එත්ථ නිස්සයත්ථෙපි පාදසද්දෙන උපායත්ථෙන ඡන්දාදීනං ඉද්ධිපාදතා වුත්තා හොති. තථා හි අභිධම්මෙ උත්තරචූළභාජනීයෙ ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා ඡන්දිද්ධිපාදො’’තිආදිනා (විභ. 457) ඡන්දාදීනමෙව ඉද්ධිපාදතා වුත්තා. පඤ්හාපුච්ඡකෙ ච ‘‘චත්තාරො ඉද්ධිපාදා – ඉධ භික්ඛු ඡන්දසමාධී’’ති (විභ. 462) ආරභිත්වාපි පුන ඡන්දාදීනංයෙව කුසලාදිභාවො විභත්තො. උපායිද්ධිපාදදස්සනත්ථමෙව හි නිස්සයිද්ධිපාදදස්සනං කතං. අඤ්ඤථා චතුබ්බිධතාව න හොතීති. අයමෙත්ථ පාළිවසෙන අත්ථවිනිච්ඡයො වෙදිතබ්බො.

वीरियिद्धिपादनिद्देसात (वीर्य-ऋद्धिपाद निर्देशात) "वीरियसमाधिप्पधानसङ्खारसमन्नागत" (विभङ्ग ४३५) असे दोन वेळा 'वीरिय' (वीर्य) आले आहे. तेथे पहिले समाधीचे विशेषण "वीरियाधिपति समाधि वीरियसमाधि" (वीर्याधिपती समाधी म्हणजे वीर्यसमाधी) असे आहे, आणि दुसरे समन्नागम-अंग (समन्वागम अंग) दर्शवण्यासाठी आहे. कारण सर्वत्र समाधी आणि प्रधानसंस्कार (पधानसङ्खार) हे दोनच समन्नागम-अंग आहेत. छंदादी (छंद इत्यादी) हे समाधीचे विशेषण आहेत. परंतु प्रधानसंस्कार हा 'प्रधान' शब्दानेच विशेषित केला आहे, छंदादींनी नाही; म्हणून येथे प्रधानसंस्काराची वीर्याधिपतिता सांगितलेली नाही. आणि वीर्याला समाधीचे विशेषण करून राहिलेलेच समन्नागम-अंगाच्या वशाने 'प्रधानसंस्कार' शब्दाने सांगितले आहे, म्हणून दोन वीर्यांशी समन्वागम सांगितलेला नाही. परंतु ज्या अर्थी छंदादींनी विशिष्ट समाधी आणि त्याचप्रमाणे विशिष्ट अशा त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेला प्रधानसंस्कार व उर्वरित धर्म आहेत, म्हणून समाधीच्या विशेषणांच्या वशाने "चार इद्धिपाद" (ऋद्धिपाद) असे म्हटले आहे. आणि छंदादींचा विशेषणभाव त्या त्या आश्रयाच्या वशाने होतो, म्हणून 'छंदसमाधि...पे... इद्धिपाद' येथे आश्रय अर्थातही 'पाद' शब्दाने उपाय अर्थाने छंदादींची इद्धिपादता (ऋद्धिपादत्व) सांगितली आहे. तसेच अभिधम्मात उत्तरचूळभाजनीयात "चत्तारो इद्धिपादा छन्दिद्धिपादो" इत्यादीने (विभङ्ग ४५७) छंदादींचीच इद्धिपादता सांगितली आहे. आणि पन्हापुच्छकात (प्रश्नपुच्छकात) "चत्तारो इद्धिपादा - इध भिक्खु छन्दसमाधि" (विभङ्ग ४६२) असे सुरू करूनही पुन्हा छंदादींचाच कुशलादिभाव विभक्त (स्पष्ट) केला आहे. उपाय-इद्धिपाद दर्शवण्यासाठीच आश्रय-इद्धिपाद दर्शवणे केले आहे. अन्यथा चार प्रकारत्वच होणार नाही. हा येथे पाळीच्या (पाळि) वशाने अर्थनिश्चय समजावा.

තදඞ්ගසමුච්ඡෙදනිස්සරණවිවෙකනිස්සිතත්තං වත්වා පටිප්පස්සද්ධිවිවෙකනිස්සිතස්ස අවචනං ‘‘ඡන්දසමාධි…පෙ… ඉද්ධිපාදං භාවෙතී’’ති (විභ. 432) භාවෙතබ්බානං ඉද්ධිපාදානං වුත්තත්තා. භාවිතිද්ධිපාදස්ස හි සච්ඡිකාතබ්බා ඵලපරියාපන්නා ඉද්ධිපාදාති.

तदङ्ग, समुच्छेद, निस्सरण आणि विवेक यांच्यावर आश्रित असल्याचे सांगून, प्रतिप्रश्रब्धि-विवेक (पटिप्पस्सद्धिविवेक) आश्रिताचे न सांगणे हे "छन्दसमाधि...पे... इद्धिपादं भावेति" (विभङ्ग ४३२) असे भावावयाच्या (भावना करावयाच्या) इद्धिपादांचे सांगितल्यामुळे आहे. कारण भावित (भावना केलेल्या) इद्धिपादाचे साक्षात्करणीय फलपर्यापन्न इद्धिपाद असतात.

වොස්සග්ගසද්දො පරිච්චාගත්ථො, පක්ඛන්දනත්ථො චාති වොස්සග්ගස්ස දුවිධතා වුත්තා. යථාවුත්තෙන පකාරෙනාති තදඞ්ගසමුච්ඡෙදප්පකාරෙන, තන්නින්නභාවාරම්මණප්පකාරෙන ච. පරිණමන්තං විපස්සනක්ඛණෙ.

'वोस्सग्ग' (त्याग) हा शब्द परित्याग अर्थाचा आणि प्रस्कंदन (पक्खन्दन - झेप घेणे) अर्थाचा आहे, अशा प्रकारे वोस्सग्गची द्विविधता सांगितली आहे. 'यथावृत्त प्रकारे' म्हणजे तदङ्ग आणि समुच्छेद प्रकारे, आणि त्याच्याकडे प्रवण असण्याच्या आलंबन प्रकारे. विपश्यनाक्षणी (विपस्सनाक्खणे) परिणत होणारे.

14. පුබ්බභාගපඤ්ඤායාති එකාවජ්ජනනානාවජ්ජනවීථීසු පවත්තඋපචාරපඤ්ඤාය. අධිගමපඤ්ඤායාති අප්පනාපඤ්ඤාය. පුන පුබ්බභාගපඤ්ඤායාති නානාවජ්ජනුපචාරපඤ්ඤාය, පටිසන්ධිපඤ්ඤාය වා. උපචාරපඤ්ඤායාති එකාවජ්ජනෙ, සබ්බත්ථ වා පවත්තඋපචාරපඤ්ඤාය.

१४. 'पूर्वभागप्रज्ञेने' (पुब्बभागपञ्ञाय) म्हणजे एका आवर्जन व नाना आवर्जन वीथींमध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या उपचारप्रज्ञेने. 'अधिगमप्रज्ञेने' (अधिगमपञ्ञाय) म्हणजे अर्पणाप्रज्ञेने (अप्पनापञ्ञाय). पुन्हा 'पूर्वभागप्रज्ञेने' म्हणजे नाना आवर्जन उपचारप्रज्ञेने किंवा प्रतिसंधीप्रज्ञेने (पटिसन्धिपञ्ञाय). 'उपचारप्रज्ञेने' म्हणजे एका आवर्जनात किंवा सर्वत्र प्रवृत्त होणाऱ्या उपचारप्रज्ञेने.

පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවිචයොපීති යථාවුත්තාය පුච්ඡාය විස්සජ්ජනවිචයොපි. වුත්තනයානුසාරෙනාති අදිට්ඨජොතනා, විමතිච්ඡෙදනා චාති හෙට්ඨා වුත්තනයානුගමනෙන.

'प्रश्न-विसर्जन-विचय सुद्धा' (पुच्छाविस्सज्जनविचयोपि) म्हणजे यथावृत्त प्रश्नाचा विसर्जन-विचय (उत्तर शोधणे) सुद्धा. 'सांगितलेल्या नयाच्या अनुसार' (वृत्तनयानुसार) म्हणजे अदृष्टजोतना (न पाहिलेले प्रकाशित करणे) आणि विमतिच्छेदना (शंकेचे निरसन करणे) या खाली सांगितलेल्या नयाच्या अनुगमनाने.

15. සෙඛෙ [Pg.54] අසෙඛෙති සෙක්ඛෙ අරියපුග්ගලෙ, අසෙක්ඛෙ අරියපුග්ගලෙ. විපස්සනාපුබ්බඞ්ගමප්පහානෙති විපස්සනං පුරෙචාරිකං කත්වා පවත්තකිලෙසප්පහානෙ, පහානාභිසමයෙති අත්ථො.

१५. 'शैक्ष आणि अशैक्ष' (सेखे असेखे) म्हणजे शैक्ष आर्यपुद्गल आणि अशैक्ष आर्यपुद्गल. 'विपश्यना-पूर्वांगम प्रहाण' (विपस्सनापुब्बङ्गमप्पहाने) म्हणजे विपश्यनेला पुरोगामी करून प्रवृत्त होणाऱ्या क्लेशप्रहाणात, प्रहाण-अभिसमयात असा अर्थ आहे.

‘‘යං අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ති පාළිං දස්සෙත්වා පුන ‘‘යං අනිච්චෙ දුක්ඛෙ අනත්තනී’’ති වචනං එවම්පෙත්ථ පඨන්තීති දස්සෙතුං.

"यं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता" ही पाळि दाखवून पुन्हा "यं अनिच्चे दुक्खे अनत्तनि" हे वचन येथे असेही वाचतात, हे दर्शवण्यासाठी आहे.

සෙසසංකිලෙසවොදානධම්මාති ගෙධතො අවසිට්ඨසංකිලෙසධම්මා ච සබ්බවොදානධම්මා ච. අභාවෙනාති අභාවනෙන අභාවකරණෙන.

'उर्वरित संक्लेश व वोदान धर्म' (सेससङ्किलेसवोदानधम्मा) म्हणजे लोभापासून (गेध) अवशिष्ट राहिलेले संक्लेश धर्म आणि सर्व वोदान (विशुद्धी) धर्म. 'अभावाने' (अभावेन) म्हणजे अभावनने (भावना न केल्याने), अभाव करण्याने.

පයොගපරක්කමන්ති භුසං යොගො පයොගො, පයොගොව පරක්කමො පයොගපරක්කමො, චිත්තං. උක්ඛිපතීති කොසජ්ජපක්ඛෙ පතිතුං අදෙන්තො කුසලපක්ඛෙ උද්ධං ඛිපෙන්තො විය පවත්තති. පධානවීරියන්ති අකුසලානං අනුප්පාදනට්ඨෙන උත්තමවීරියං. යොජෙතබ්බානීති ‘‘ආසෙවමානො වායමතී’’තිආදිනා යොජෙතබ්බානි. අනුප්පන්නාති අවත්තබ්බතං ආපන්නානන්ති භූමිලද්ධාරම්මණාධිග්ගහිතාවික්ඛම්භිතාසමුග්ඝාටිතුප්පන්නානං.

'प्रयोगपराक्रम' (प्योगपरक्कम) म्हणजे अत्यंत योग तो प्रयोग, प्रयोगच पराक्रम तो प्रयोगपराक्रम, चित्त. 'उत्तेजित करतो' (उक्खिपति) म्हणजे आळसाच्या (कोसज्ज) पक्षात पडू न देता, कुशल पक्षात वर फेकल्यासारखा प्रवृत्त होतो. 'प्रधानवीर्य' (पधानवीरिय) म्हणजे अकुशलांच्या अनुत्पादनाच्या अर्थाने उत्तम वीर्य. 'योजित करावेत' (योजेतब्बानि) म्हणजे "आसेvअमानो वायमति" (सेवन करत प्रयत्न करतो) इत्यादींनी योजित करावेत. 'अनुत्पन्न' (अनुप्पन्ना) म्हणजे अवक्तव्यतेला प्राप्त झालेल्यांचे, म्हणजेच भूमी प्राप्त झालेल्या, आलंबनाने अधिग्रहित झालेल्या, विष्कंभित न झालेल्या आणि समुद्घाटित न झालेल्या उत्पन्नांचे.

16. ‘‘අට්ඨමකස්ස ඉන්ද්‍රියානී’’ති වුත්තත්තා ‘‘පඨමමග්ගෙ සද්ධාදයො’’තිආදි වුත්තං. ඉන්ද්‍රියග්ගහණඤ්ච පාළියං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං.

१६. "अष्टमकाची इंद्रिये" (अट्ठमकस्स इन्द्रियानि) असे म्हटल्यामुळे "प्रथम मार्गात श्रद्धादी" इत्यादी म्हटले आहे. आणि पाळिमध्ये इंद्रियग्रहण हे केवळ निदर्शन (उदाहरण) समजावे.

අසුභානුපස්සනා කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානන්ති ආහ ‘‘සතිපට්ඨානභාවනාය සුනිග්ගහිතො කාමවිතක්කො’’ති. සමාධි උප්පජ්ජමානො කාමවිතක්කම්පි නිග්ගහෙත්වා එව උප්පජ්ජතීති දස්සෙන්තො ‘‘අනවජ්ජසුඛපදට්ඨානෙනා’’තිආදිමාහ. ‘‘කුසලෙසු ධම්මෙසු ආරද්ධවීරියො’’තිආදිනා ධම්මච්ඡන්දතො උප්පජ්ජමානො වීරියච්ඡන්දො ඛන්තිං පරිබ්‍රූහෙතීති දස්සෙති. අනවජ්ජධම්මානං උපකාරකධම්මාසෙවනං විය අනුපකාරකධම්මපරිවජ්ජනම්පි පඤ්ඤානිසෙවනෙනෙව හොතීති ආහ ‘‘සමාධිආදීන’’න්තිආදි.

अशुभानुपश्यना ही कायानुपश्यना स्मृतिप्रस्थान आहे, म्हणून "स्मृतिप्रस्थान भावनेने कामवितर्क चांगल्या प्रकारे निग्रहित केला जातो" असे म्हटले आहे. समाधी उत्पन्न होताना कामवितर्काचा निग्रह करूनच उत्पन्न होतो, हे दर्शवताना "अनवद्यसुखपदस्थानाने" (अनवज्जसुखपदट्ठानेन) इत्यादी म्हटले आहे. "कुशल धर्मांमध्ये आरब्धवीर्य" इत्यादीने धर्मच्छंदापासून उत्पन्न होणारा वीर्यछंद क्षमा/शांतीला (खन्ति) परिपुष्ट करतो, हे दर्शवले आहे. अनवद्य (दोषरहित) धर्मांच्या उपकारक धर्मांच्या सेवनाप्रमाणे अनुपकारक धर्मांचे वर्जन करणे देखील प्रज्ञेच्या सेवनानेच होते, म्हणून "समाधी इत्यादींचे" इत्यादी म्हटले आहे.

17. සබ්බධම්මාධිට්ඨානං දෙසනං පුග්ගලාධිට්ඨානෙන විභජිතුං ‘‘ලොකො නාමා’’තිආදි වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බධම්මානන්ති…පෙ… දස්සෙතු’’න්ති ආහ. මහග්ගතධම්මෙසු ඨානං තංසම්පාදනාව. තථා සෙසෙසු. වඩ්ඪියමානෙසූති යථා විමුත්තිං පරිපාචයන්ති, එවං බ්‍රූහියමානෙසු.

१७. सर्वधर्म-अधिष्ठान देशनेला पुद्गल-अधिष्ठानाने विभक्त करण्यासाठी "लोको नाम" (लोक म्हणजे) इत्यादी म्हटले आहे, हे दर्शवताना "सब्बधम्मानं...पे... दस्सेतुं" असे म्हटले आहे. महग्गत (महतगत) धर्मांमध्ये स्थान म्हणजे त्याचे संपादनच होय. तसेच उर्वरित धर्मांमध्ये. 'वर्धित केले जात असताना' (वड्ढियमानेsu) म्हणजे जसे विमुक्तीला परिपक्व करतात, तसे वाढवले जात असताना.

දස්සනපරිඤ්ඤාති රූපාරූපධම්මානං සලක්ඛණතො, පච්චයතො ච පරිජානනා. තෙනාහ ‘‘ඤාතපරිඤ්ඤා’’ති. පටිපක්ඛවිධමනෙන සද්ධිං ලක්ඛණත්තයවිභාවනා ඉධ ‘‘භාවනාපරිඤ්ඤා’’ති අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘භාවනා…පෙ… පරිඤ්ඤා චා’’ති[Pg.55]. දස්සනත්ථා පරිඤ්ඤා දස්සනපරිඤ්ඤා, භාවනත්ථා පරිඤ්ඤා භාවනාපරිඤ්ඤාති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

'दर्शनपरिज्ञा' (दस्सनपरिञ्ञा) म्हणजे रूप-अरूप धर्मांची स्वलक्षणाने आणि प्रत्ययाने (कारणाने) परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान). म्हणूनच "ज्ञातपरिज्ञा" (ञातपरिञ्ञा) असे म्हटले आहे. प्रतिपक्षाच्या विध्वंसासह तीन लक्षणांची (लक्षणत्रयाची) विभावना येथे "भावनापरिज्ञा" म्हणून अभिप्रेत आहे, म्हणून "भावना...पे... परिज्ञा च" असे म्हटले आहे. दर्शनासाठी असलेली परिज्ञा ती दर्शनपरिज्ञा, भावनेसाठी असलेली परिज्ञा ती भावनापरिज्ञा, असाही येथे अर्थ समजावा.

කක්ඛළඵුසනාදීති කක්ඛළාදිඵුසනාදි. අභිජානිත්වාති අභිඤ්ඤාය පඤ්ඤාය ජානිත්වා, ඨිතස්ස අභිජානනහෙතු වාති අත්ථො. අත්ථොති ඵලං. නයොති වුත්තනයො.

'कठोर स्पर्श इत्यादी' (कक्खळफुसनादि) म्हणजे काठिण्य इत्यादींचा स्पर्श इत्यादी. 'अभिज्ञा करून' (अभिज्ञानित्वा) म्हणजे अभिज्ञेने, प्रज्ञेने जाणून घेऊन, राहिलेल्याच्या अभिज्ञान हेतूने असा अर्थ आहे. 'अर्थ' म्हणजे फल. 'नय' म्हणजे सांगितलेलेला नय.

‘‘යං අසඞ්ඛත’’න්තිපි පඨන්ති. චතුනයකොවිදොති එකත්තනානත්තාදිනයචතුක්කෙ නිපුණො. දෙසනායුත්තිකුසලොති ධම්මානං දෙසනාවිධිම්හි කුසලො.

"यं असङ्खतं" (जे असंस्कृत) असेही वाचतात. 'चतुर्नयकोविद' (चतुर्नयकुशल) म्हणजे एकत्व-नानात्व इत्यादी चार नयांमध्ये निपुण. 'देशनायुक्तिकुशल' म्हणजे धर्मांच्या देशनाविधीमध्ये कुशल.

සදිසී කාතබ්බා සංසන්දනවසෙනාති අධිප්පායො. ආනෙතබ්බා ‘‘අයං දෙසනා ඉමාය දෙසනාය එවං සංසන්දතී’’ති. අත්ථතො අපෙතන්ති අයුත්තත්ථං. අසම්බන්ධත්ථන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අසම්බන්ධපදත්ථං. නනු පට්ඨානවිචාරො නයවිචාරො විය හාරෙහි අසම්මිස්සො විචාරණන්තරොති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. ඉධ නික්ඛිත්තොති ඉධ සුත්තවිචයෙ සුත්තත්ථවිචාරභාවතො නික්ඛිත්තො, එතෙන වා පට්ඨානස්ස හාරන්තොගධභාවදස්සනෙනෙව මූලපදානං විය පට්ඨානස්ස පදත්ථන්තරාභාවො දස්සිතොති වෙදිතබ්බං.

"तुलना करण्याच्या दृष्टीने समानता केली पाहिजे" असा अभिप्राय आहे. "हा उपदेश (देसना) या उपदेशाशी अशा प्रकारे जुळतो" असे आणले पाहिजे. 'अत्थतो अपेतं' म्हणजे अयोग्य अर्थ. 'असंबंधत्थं' म्हणजे परस्परांशी संबंध नसलेला पदांचा अर्थ. 'पठ्ठानविचार' हा 'नयविचारा'प्रमाणे हारांशी (पद्धतींशी) अमिश्रित असलेला दुसरा विचार आहे की काय? अशी शंका मनात ठेवून "यस्मा पना" (परंतु ज्या कारणाने) इत्यादी म्हटले आहे. 'इध निक्खित्तो' म्हणजे येथे सुत्तविचारात सुत्ताच्या अर्थाचा विचार असल्यामुळे ठेवलेला आहे. याने किंवा पठ्ठानाचा हारांमध्ये अंतर्भाव दाखवण्यानेच, मूळ पदांप्रमाणे पठ्ठानाचा दुसरा कोणताही पदार्थ (पदाचा अर्थ) नाही, हे दर्शविले आहे असे जाणावे.

ඉමස්ස සුත්තස්සාති සංවණ්ණියමානසුත්තං සන්ධායාහ. කස්මිං වා පදෙති සංවණ්ණියමානං ගාථං සන්ධායාහ. තබ්බිචයෙනාති පුච්ඡාදිවිචයෙන, අස්සාදාදිවිචයෙන ච.

'इमस्स सुत्तस्स' (या सूत्राचे) म्हणजे ज्या सूत्राचे स्पष्टीकरण केले जात आहे, त्या सूत्राला उद्देशून म्हटले आहे. 'कस्मिं वा पदे' (किंवा कोणत्या पदात) म्हणजे स्पष्टीकरण केल्या जाणाऱ्या गाथेला उद्देशून म्हटले आहे. 'तब्बिचयेन' (त्याच्या विचाराने) म्हणजे प्रश्न इत्यादींच्या विचाराने आणि आस्वाद (अस्साद) इत्यादींच्या विचाराने.

විචයහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विचयहारविभंगवर्णना समाप्त झाली.

3. යුත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

३. युत्तिहारविभंगवर्णना

18. එවමෙතස්ස සුත්තස්ස අත්ථො න ගහෙතබ්බො, එවං පන ගහෙතබ්බොති අග්ගහෙතබ්බගහෙතබ්බානං අත්ථානං විජහනග්ගහණත්ථාය යුත්තායුත්තිවිචාරණායං වජ්ජෙතබ්බෙසු තාව පඨමං පටිපත්තීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අතථාකාරෙන ගය්හමානා සුත්තත්ථා විසයො’’ති යථා ‘‘වාමං මුඤ්ච, දක්ඛිණං ගණ්හා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 498; විසුද්ධි. මහාටී. 1.14; සං. නි. ටී. 1.1.213). වජ්ජෙතබ්බභාවතො හි සුත්තපදෙහි සුත්තත්ථෙ [Pg.56] විවෙචිතෙ ගහෙතබ්බභාවො ච අවසිට්ඨො හොති. තථා හි වක්ඛති ‘‘මෙත්තාවිහාරස්ස සතො බ්‍යාපාදො චිත්තං පරියාදාය ඨස්සතී’ති න යුජ්ජති දෙසනා, ‘බ්‍යාපාදො පහානං අබ්භත්ථං ගච්ඡතී’ති යුජ්ජති දෙසනා’’ති (නෙත්ති. 21).

१८. "या सूत्राचा अर्थ असा ग्रहण करू नये, तर असा ग्रहण करावा" अशा प्रकारे ग्रहण न करण्यायोग्य आणि ग्रहण करण्यायोग्य अर्थांचा त्याग व स्वीकार करण्यासाठी, योग्य-अयोग्यतेच्या विचारात सर्वप्रथम वर्ज्य गोष्टींविषयीची प्रतिपत्ती (आचरण) दर्शविताना म्हणतात— "अयथार्थ रूपाने ग्रहण केले जाणारे सूत्रांचे अर्थ हा विषय आहे", जसे की "डावे सोडा, उजवे ग्रहण करा". कारण वर्ज्य करण्यायोग्य गोष्टींचा त्याग केल्यामुळे सूत्राच्या पदांद्वारे सूत्राच्या अर्थाचे विवेचन केले असता, ग्रहण करण्यायोग्य भागच शिल्लक राहतो. तसेच पुढे सांगतील— "मैत्रीविहार करणाऱ्या (सतो) व्यक्तीचा व्यापाद (द्वेष) चित्ताला व्यापून राहील, हा उपदेश योग्य ठरत नाही; व्यापाद नष्ट होऊन नाहीसा होतो, हा उपदेश योग्य ठरतो."

යුත්තිනිද්ධාරණෙන අයථාසභාවතො විවෙචිත්වා යථාසභාවතො ධම්මස්ස ගහණකාරණානි කථෙන්තො ‘‘මහන්තා අපදිසිතබ්බා එතෙසන්ති මහාපදෙසා’’ති ඉමමත්ථමාහ ‘‘බුද්ධාදයො’’තිආදිනා. පතිට්ඨානානීති පතිට්ඨානසාධනානි. සෙසෙසූති සඞ්ඝාපදෙසාදීසු. පඨමත්ථො එව හි ඉධ පාළි ආගතො, විනිච්ඡයනෙ කාරණං මහාපදෙසොති අධිප්පායො. සුත්තොතරණාදීති ආදිසද්දෙන සුත්තානොතරණාදිපි සඞ්ගය්හති. සුත්තොතරණවිනයසන්දස්සනානි හි කෙනචි යථාභතස්ස ගන්ථස්ස ‘‘ධම්මො’’ති විනිච්ඡයනෙ කාරණං. සුත්තානොතරණවිනයාසන්දස්සනානි ‘‘අධම්මො’’ති. යදි එවන්ති යදි යථාභතස්ස ගන්ථස්ස සුත්තවිනයෙහි සංසන්දනං ‘‘ධම්මො’’ති, අසංසන්දනං ‘‘අධම්මො’’ති විනිච්ඡයකාරණං, එවං සන්තෙති අත්ථො. සම්පදීයති ඤාපීයති ධම්මො එතෙහීති සම්පදායා, අක්ඛාතාරො.

युक्तीच्या निश्चितीद्वारे अयथार्थ स्वभावापासून वेगळे करून, यथार्थ स्वभावाने धर्माचे ग्रहण करण्याची कारणे सांगताना, "जे मोठे आहेत आणि ज्यांचा निर्देश केला जातो ते महापदेश होत" हा अर्थ "बुद्ध इत्यादी" या शब्दांनी स्पष्ट केला आहे. 'पतिट्ठानानि' म्हणजे प्रतिष्ठेची साधने (आधार). 'सेसेसु' म्हणजे संघ-अपदेश इत्यादींमध्ये. येथे पाळीमध्ये पहिलाच अर्थ आला आहे, निर्णयाचे कारण म्हणजे 'महापदेश' असा अभिप्राय आहे. 'सुत्तोतरणादि' यातील 'आदि' शब्दाने सूत्रात न उतरणे इत्यादींचाही संग्रह होतो. कारण एखाद्याने आणलेल्या ग्रंथाचा "हा धर्म आहे" असा निर्णय लावण्यासाठी सूत्रात उतरणे आणि विनयात दिसणे ही कारणे आहेत. सूत्रात न उतरणे आणि विनयात न दिसणे हे "हा अधर्म आहे" याचे कारण आहे. "जर असे असेल तर" म्हणजे जर आणलेल्या ग्रंथाचे सूत्र आणि विनयाशी जुळणे हे "धर्म" आणि न जुळणे हे "अधर्म" अशा निर्णयाचे कारण असेल, तर असा अर्थ होतो. ज्यांच्याद्वारे धर्म प्रदान केला जातो, जाणवला जातो ते 'संपदाया' म्हणजे सांगणारे (व्याख्याते) होत.

විනීයන්ති රාගාදයො එතෙනාති විනයො, කාරණං. තෙනාහ ‘‘රාගාදිවූපසමනිමිත්ත’’න්ති. කිං පන තං? සාධිට්ඨානසමථවිපස්සනාදිධම්මා. යෙ පරතො ‘‘තෙචත්තාලීසං බොධඞ්ගමා ධම්මා’’ති (නෙත්ති. 24) වක්ඛති.

ज्याच्याद्वारे राग (आसक्ती) इत्यादींचे नियंत्रण केले जाते तो 'विनय' म्हणजे कारण होय. म्हणूनच म्हटले आहे— "राग इत्यादींच्या उपशमनाचे निमित्त". पण ते काय आहे? अधिष्ठानासह असलेले समथ आणि विपश्यना इत्यादी धर्म. ज्यांना पुढे "त्रेचाळीस बोधंगम धर्म" असे म्हटले जाईल.

විනයමහාපදෙසා කප්පියානුලොමතො අනුලොමකප්පියං නාම, තංසදිසතාය සුත්තන්තමහාපදෙසාපි අනුලොමකප්පියන්ති අට්ඨකථාවොහාරො. තෙන වුත්තං ‘‘යං අනුලොමකප්පියන්ති වුච්චතී’’ති.

विनय-महापदेशाच्या कल्प्य-अनुलोमतेमुळे (योग्यतेच्या अनुकूलतेमुळे) त्याला 'अनुलोमकल्प्य' असे म्हणतात, आणि त्याच्याशी साधर्म्य असल्यामुळे सुत्तंत-महापदेशालाही 'अनुलोमकल्प्य' असे म्हणतात, असा अट्ठकथेचा व्यवहार आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— "ज्याला अनुलोमकल्प्य असे म्हटले जाते".

යදිපි තත්ථ තත්ථ පවත්තා භගවතො පකිණ්ණකදෙසනා අට්ඨකථා, සා පන ධම්මසඞ්ගාහකෙහි තෙපිටකං බුද්ධවචනං සඞ්ගායිත්වා තස්ස අත්ථසංවණ්ණනානුරූපෙන වාචනාමග්ගං ආරොපිතත්තා ආචරියවාදො නාම. තෙන වුත්තං ‘‘ආචරියවාදො නාම අට්ඨකථා’’ති. තිස්සොපි සඞ්ගීතියො ආරුළ්හො එව හි බුද්ධවචනස්ස අත්ථසංවණ්ණනාභූතො කථාමග්ගො පච්ඡා තම්බපණ්ණියෙහි මහාථෙරෙහි සීහළභාසාය ඨපිතො. අත්තනොමති ථෙරවාදො. සමෙන්තමෙව ගහෙතබ්බන්ති යථා පාළියා සංසන්දති[Pg.57], එවං මහාපදෙසතො අත්ථා උද්ධරිතබ්බාති දස්සෙති. පමාදපාඨවසෙන ආචරියවාදස්ස කදාචි පාළියා අසංසන්දනාපි සියා, සො න ගහෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘සුත්තෙන සමෙන්තො එව ගහෙතබ්බො’’ති.

जरी ठिकठिकाणी आलेली भगवंतांची प्रकीर्णक देसना (विविध उपदेश) ही अट्ठकथा असली, तरी धर्मसंग्राहकांनी त्रिपिटक बुद्धवचनाची संगीती करून, त्याच्या अर्थाच्या स्पष्टीकरणाला अनुरूप अशा वाचनमार्गावर ती चढवल्यामुळे तिला 'आचार्यवाद' असे म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे— "आचार्यवाद म्हणजेच अट्ठकथा". तिन्ही संगीतींमध्ये चढवलेला बुद्धवचनाचा अर्थ स्पष्ट करणारा हा कथामार्गच नंतर तांबपण्णीय (श्रीलंकेतील) महाथेरांनी सिंहली भाषेत जतन करून ठेवला. 'अत्तनोमति' म्हणजे स्वतःचे मत. 'जुळणारेच ग्रहण करावे' याने हे दर्शविले आहे की, जसे पाळीशी जुळते, तसेच महापदेशातून अर्थ उद्धृत केले पाहिजेत. प्रमादामुळे (चुकीच्या पाठामुळे) आचार्यवादाचे कधी पाळीशी विसंगती असू शकते, ती ग्रहण करू नये हे दर्शविताना म्हणतात— "सूत्राशी जुळणारेच ग्रहण करावे".

චතූහි මහාපදෙසෙහි යුජ්ජතීති චතූහි මහාපදෙසෙහි න විරුජ්ඣති. ඉදානි තං අවිරුජ්ඣනාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘යෙන යෙනා’’තිආදි වුත්තං. සුත්තොතරණාදි එව හෙත්ථ කාරණං. තස්ස ච අනෙකාකාරතාය ‘‘පකාරෙනා’’ති වුත්තො. සංවණ්ණියමානෙ සුත්තෙ සංවණ්ණනාවසෙන ගහෙතබ්බන්ති සම්බන්ධො. ආභතෙනාති ආනීතෙන. සුත්තතොති සුත්තන්තරතො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – කෙනචි පසඞ්ගෙන සුත්තන්තරතො උද්ධරිත්වා ආනීතෙන සුත්තපදෙන සුත්තොතරණාදිනා, කාරණප්පකාරෙන ච චතුමහාපදෙසාවිරොධෙන සංවණ්ණියමානෙ සුත්තෙ සංවණ්ණනාවසෙන අත්ථජාතං ගහෙතබ්බන්ති. තෙනාහ ‘‘තෙන…පෙ… කාතබ්බා’’ති. තත්ථ යුත්තිහාරයොජනා කාතබ්බාති යුත්තිනිද්ධාරණවසෙන අයං යුත්තිහාරො යොජෙතබ්බො. අථ වා යුත්තිහාරයොජනා කාතබ්බාති ඉමිනා හාරෙන වක්ඛමානනයෙන යුත්තිගවෙසනං කත්වා තාය යුත්තියා සබ්බහාරයොජනා කාතබ්බාති අත්ථො. ලක්ඛණඤ්හෙතං යුත්තිගවෙසනාය, යදිදං යුත්තිහාරො. තෙනාහ ‘‘සබ්බෙසං හාරානං, යා භූමී, යො ච ගොචරො තෙසං. ‘‘යුත්තායුත්තපරික්ඛා’’ති (නෙත්ති. 4), ‘‘ඉමාය යුත්තියා අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි කාරණෙහි ගවෙසිතබ්බ’’න්ති (නෙත්ති. 20) ච.

'चार महापदेशांशी जुळते' म्हणजे चार महापदेशांशी विरोध करत नाही. आता ती अविरोध असण्याची पद्धत दर्शविताना "येन येन" इत्यादी म्हटले आहे. येथे सूत्रात उतरणे इत्यादीच कारण आहे. आणि त्याचे अनेक प्रकार असल्यामुळे "प्रकाराने" असे म्हटले आहे. स्पष्टीकरण केल्या जाणाऱ्या सूत्रात स्पष्टीकरणाच्या स्वरूपात ग्रहण करावे, असा संबंध आहे. 'आभतेन' म्हणजे आणलेल्या. 'सुत्ततो' म्हणजे दुसऱ्या सूत्रातून. येथे हा अर्थ आहे— कोणत्या तरी प्रसंगाने दुसऱ्या सूत्रातून उद्धृत करून आणलेल्या सूत्रपदाने, सूत्रात उतरणे इत्यादींद्वारे आणि कारणाच्या प्रकाराने चार महापदेशांच्या अविरोधाने स्पष्टीकरण केल्या जाणाऱ्या सूत्रात स्पष्टीकरणाच्या स्वरूपात अर्थसमूह ग्रहण करावा. म्हणूनच म्हटले आहे— "त्याद्वारे...पे... केली पाहिजे". तेथे 'युत्तिहारयोजना केली पाहिजे' म्हणजे युक्तीच्या निश्चितीनुसार हा युत्तिहार योजला पाहिजे. किंवा 'युत्तिहारयोजना केली पाहिजे' याचा अर्थ असा की, या हाराने पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने युक्तीचा शोध घेऊन, त्या युक्तीने सर्व हारांची योजना केली पाहिजे. कारण युक्तीच्या शोधाचे हेच लक्षण आहे, जे हा युत्तिहार आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— "सर्व हारांची जी भूमी आणि जो गोचर (विषय) आहे, त्यांची योग्य-अयोग्यतेची परीक्षा करावी" आणि "या युक्तीने परस्परांच्या कारणांनी शोध घेतला पाहिजे".

19. යදි වා සබ්බානි පදානි එකං අත්ථං අභිවදන්තීති යොජනා.

१९. किंवा "सर्व पदे एकाच अर्थाचे प्रतिपादन करतात" अशी योजना करावी.

20. ජරායං ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තන්ති ඨිතස්ස යං අඤ්ඤථත්තං අඤ්ඤථාභාවො, අයං ජරා නාම. ඛණිකමරණං ඛණිකනිරොධො. සමුච්ඡෙදමරණං ඛීණාසවානං ඛන්ධපරිනිබ්බානං.

२०. 'जरेमध्ये असलेल्याचे अन्यथात्व' म्हणजे जे स्थित आहे त्याचे जे अन्यथात्व (बदलणे) किंवा अन्यथाभाव आहे, ती 'जरा' (वृद्धत्व) होय. 'क्षणिक मरण' म्हणजे क्षणिक निरोध. 'समुच्छेद मरण' म्हणजे क्षीणासवांचे (अर्हंतांचे) स्कंधपरिनिर्वाण.

කෙවලස්සාති ජරාය අමිස්සස්ස. අඤ්ඤාව ජරා, අඤ්ඤං මරණන්ති ‘‘පටිඤ්ඤාතස්ස කෙවලස්ස මරණස්ස දිට්ඨත්තා’’ති හෙතු. යථා තං දෙවානන්ති සදිසූදාහරණං, විසදිසූදාහරණං පන ඉද්ධිපාදාදයො, අන්වයබ්‍යතිරෙකා ගහෙත්වා යොජෙතබ්බා.

'केवलस्स' (केवळचे) म्हणजे जरेने अमिश्रित असलेल्याचे. जरा वेगळीच आहे आणि मरण वेगळेच आहे, कारण "प्रतिज्ञा केलेल्या केवळ मरणाचा प्रत्यक्ष अनुभव आल्यामुळे" हा हेतू आहे. "जसे ते देवांचे" हे समान उदाहरण (सदृश उदाहरण) आहे, आणि असमान उदाहरण (विसदृश उदाहरण) म्हणजे ऋद्धिपाद इत्यादी होय; अन्वय आणि व्यतिरेक ग्रहण करून योजना करावी.

තෙහීති [Pg.58] ජරාමරණෙහි.

'तेहि' म्हणजे जरा आणि मरणाने.

‘‘ජීරණභිජ්ජනසභාවා’’ති ඉමිනා ලෙසෙන තණ්හාජරාමරණානං අනඤ්ඤත්තං යොජෙති. යදිපි ‘‘අඤ්ඤා තණ්හා, අඤ්ඤා ජරා, අඤ්ඤං මරණ’’න්ති සිද්ධොවායමත්ථො, යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘න ඉද’’න්තිආදි, තථාපි සක්කුණෙය්‍යපරිහාරායං චොදනාති අජ්ඣාරුළ්හං තත්ථ දොසං දස්සෙතුං ‘‘යදි ච යථා ජරාමරණ’’න්ති පාළිපවත්තානි දස්සෙන්තො ‘‘යදි…පෙ… දස්සෙතී’’ති ආහ. භාවොති අධිප්පායො. එතෙසන්ති තණ්හාජරාමරණානං.

“जीर्ण होणे आणि नष्ट होणे हा स्वभाव असणे” या निमित्ताने तृष्णा, जरा आणि मरण यांचे अभिन्नत्व जोडले जाते. जरी “तृष्णा वेगळी आहे, जरा वेगळी आहे, मरण वेगळे आहे” हा अर्थ सिद्धच आहे, ज्याला उद्देशून “हे नाही” इत्यादी म्हटले आहे, तरीही शक्य असलेल्या परिहारासाठी हा आक्षेप आहे, असे मानून तेथील दोष दाखवण्यासाठी “जर आणि जसे जरा-मरण...” या पाळीच्या प्रवृत्तीला दाखवताना “जर... पे... दाखवतो” असे म्हटले आहे. ‘भाव’ म्हणजे अभिप्राय. ‘यांचे’ म्हणजे तृष्णा, जरा आणि मरण यांचे.

‘‘ඉමාය යුත්තියා අඤ්ඤමඤ්ඤෙහි කාරණෙහි ගවෙසිතබ්බ’’න්ති ච කෙචි පඨන්ති, බ්‍යඤ්ජනතොපි ගවෙසිතබ්බං, අඤ්ඤත්ථ අත්ථතො අඤ්ඤත්ථම්පීති අධිප්පායො. තමෙව බ්‍යඤ්ජනතො අඤ්ඤත්ථං දස්සෙතුං පාළියං ‘‘සල්ලොති වා’’තිආදි වුත්තං. ඉමෙසන්ති සල්ලධූපායනානං. ඉච්ඡාවිපරියායෙති ඉච්ඡිතාලාභෙ, අප්පච්චයසමවායෙ වා. ඉදම්පි සමත්ථනං හොති යථාධිප්පෙතස්ස අඤ්ඤත්ථස්ස බ්‍යතිරෙකදස්සනභාවතො. ජරාමරණවිපරියායෙති ජරාමරණෙ අසති. න හි යථාධිප්පෙතජරාමරණාභාවෙ තණ්හා න හොතීති.

“या युक्तीने परस्पर कारणांनी शोध घ्यावा” असे काही जण वाचतात; व्यंजनाने (शब्दाने) देखील शोध घ्यावा, अन्य ठिकाणी अर्थाने आणि अन्य ठिकाणी देखील (शोध घ्यावा) असा अभिप्राय आहे. तोच व्यंजनाने अन्य अर्थ दाखवण्यासाठी पाळीमध्ये “शल्य किंवा...” इत्यादी म्हटले आहे. ‘यांचे’ म्हणजे शल्य आणि धूपायानांचे. ‘इच्छाविपर्याय’ म्हणजे इच्छित वस्तूचा अलाभ (न मिळणे) किंवा अप्रत्यय-समवाय (प्रतिकूल कारणांचा संयोग) होय. हे देखील समर्थन होते, कारण अभिप्रेत असलेल्या अन्य अर्थाचा व्यतिरेक (अभाव) दाखवला जातो. ‘जरामरणविपर्याय’ म्हणजे जरा-मरण नसताना. कारण अभिप्रेत असलेल्या जरा-मरणाच्या अभावी तृष्णा होत नाही असे नाही.

ද්විධා වුත්තාති ද්විප්පකාරෙන වුත්තා, ද්වික්ඛත්තුං වා වුත්තා. යං ඉදං…පෙ… ආරම්මණකරණවසෙන වා අභිලපනන්ති එවං කිරියාපරාමසනං යොජෙතබ්බන්ති වෙදිතබ්බං. විසෙසොති අයං එතාසං ඉච්ඡාතණ්හානං පකතිසඞ්ඛාතො විසෙසො. ‘‘ද්වීහි නාමෙහී’’තිපි පාළි. යදිපි එවන්ති කාමං විසයවිසෙසෙසු එවං යථාවුත්තඅවත්ථාවිසෙසෙන ඉච්ඡාතණ්හානං අත්ථි කාචි භෙදමත්තාති අත්ථො. සභාවතො පන භෙදො නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘තථාපී’’ති ආහ.

‘दोन प्रकारे म्हटले आहे’ म्हणजे दोन प्रकारांनी म्हटले आहे, किंवा दोनदा म्हटले आहे. “जे हे... पे... किंवा आलंबन करण्याच्या वशाने अभिभाषण” अशा प्रकारे क्रिया-परामर्श जोडला पाहिजे, असे जाणावे. ‘विशेष’ म्हणजे हा या इच्छा आणि तृष्णा यांचा प्रकृती-संख्येने (स्वभावाने) असलेला विशेष (भेद) होय. “दोन नावांनी” अशीही पाळी आहे. जरी असे असले तरी, विषय-विशेषांमध्ये अशा प्रकारे यथावृत्त अवस्था-विशेषाने इच्छा आणि तृष्णा यांच्यात काही भेदमात्र आहे, असा अर्थ आहे. परंतु स्वभावाने कोणताही भेद नाही, हे दाखवताना “तरीही” असे म्हटले आहे.

ඉච්ඡන්තීති කාමෙන්ති. තණ්හායනා පාතුකාමතා. සන්තාපනට්ඨෙනාති පරිදහනභාවෙන. ආකඩ්ඪනට්ඨෙනාති අවහරණට්ඨෙන. සරිතානීති රාගවසෙන අල්ලානි. තංසම්පයුත්තපීතිවසෙන සිනිද්ධානි සිනෙහිතානි. විසත්තිකාති විත්ථතා රූපාදීසු තෙභූමකධම්මෙසු බ්‍යාපනවසෙන. විසටාති පුරිමවෙවචනමෙව ත-කාරස්ස ට-කාරං කත්වා වුත්තං. විසාලාති විපුලා. විසක්කතීති පරිසක්කති සහති. රත්තො හි රාගවත්ථුනා පාදෙන තාළියමානොපි සහති. ‘‘ඔසක්කනං, විප්ඵන්දනං වා විසක්කන’’න්ති වදන්ති. අනිච්චාදිකං නිච්චාදිතො [Pg.59] ගණ්හන්තී විසංවාදිකා හොති. විසංහරතීති තථා තථා කාමෙසු ආනිසංසං දස්සෙන්තී විවිධෙහි ආකාරෙහි නෙක්ඛම්මාභිමුඛප්පවත්තිතො චිත්තං සංහරති සංඛිපති. විසං වා දුක්ඛං, තං හරති, වහතීති අත්ථො. දුක්ඛනිබ්බත්තකස්ස කම්මස්ස හෙතුභාවතො විසමූලා, විසං වා දුක්ඛාදිභෙදා වෙදනා මූලං එතායාති විසමූලා, දුක්ඛසමුදයත්තා විසං ඵලං එතිස්සාති විසඵලා. රූපාදිදුක්ඛස්සෙව පරිභොගො එතාය, න අමතස්සාති විසපරිභොගා. සබ්බත්ථ නිරුත්තිවසෙන පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. යො පනෙත්ථ පධානො අත්ථො, තං දස්සෙතුං පුන ‘‘විසතා වා පනා’’තිආදි වුත්තං.

‘इच्छितात’ म्हणजे कामना करतात. ‘तण्हायाना’ (तृष्णा उत्पन्न होणे) म्हणजे प्रकट होण्याची इच्छा. ‘संतापन अर्थाने’ म्हणजे परिदाह (दाहक) भावाने. ‘आकर्षण अर्थाने’ म्हणजे अपहरण (ओढून नेणे) अर्थाने. ‘सरिता’ (प्रवाहित झालेल्या) म्हणजे रागाच्या वशाने ओल्या झालेल्या. त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या प्रीतीच्या वशाने स्निग्ध झालेल्या, स्नेहयुक्त झालेल्या. ‘विसत्तिका’ (विषक्तता) म्हणजे रूप इत्यादी त्रिभूमिक धर्मांमध्ये व्यापून राहिल्यामुळे विस्तृत झालेली. ‘विसटा’ (विस्तृत) हे पूर्वीचेच समानार्थी रूप आहे, जेथे ‘त’ काराचा ‘ट’ कार करून म्हटले आहे. ‘विसाला’ म्हणजे विपुला (विशाल). ‘विसक्कती’ म्हणजे चोहोबाजूने पसरते किंवा सहन करते. कारण रागाने आसक्त झालेला मनुष्य आसक्तीच्या विषयाने पायाने तुडवला गेला तरीही सहन करतो. “मागे हटणे किंवा तडफडणे म्हणजे विसक्कन” असे म्हणतात. अनित्य इत्यादींना नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करणारी ही ‘विसंवादिका’ (भ्रमित करणारी) असते. ‘विसंहरती’ म्हणजे त्या त्या भोगांमध्ये आस्वाद दाखवून, विविध आकारांनी नैष्क्रम्याभिमुख प्रवृत्तीपासून चित्ताला संकुचित करते, संक्षेप करते. किंवा ‘विष’ म्हणजे दुःख, त्याला वाहून आणते असा अर्थ आहे. दुःखाची उत्पत्ती करणाऱ्या कर्माचे हेतू असल्यामुळे ती ‘विषमूला’ आहे; किंवा ‘विष’ म्हणजे दुःख इत्यादी भेदांची वेदना जिचे मूळ आहे, म्हणून ती ‘विषमूला’ आहे; दुःखसमुदय असल्यामुळे ‘विष’ हे जिचे फल आहे, म्हणून ती ‘विषफला’ आहे. हिच्याद्वारे रूप इत्यादी दुःखाचाच उपभोग घेतला जातो, अमृताचा (निर्वाणाचा) नाही, म्हणून ती ‘विषपरिभोगा’ आहे. सर्वत्र निरुक्तीच्या (व्युत्पत्तीच्या) वशाने पदसिद्धी जाणावी. येथे जो मुख्य अर्थ आहे, तो दाखवण्यासाठी पुन्हा “किंवा विस्तृत झालेली...” इत्यादी म्हटले आहे.

සිනෙහනං පෙමකරණං. බන්ධනට්ඨෙනාති සංයොජනට්ඨෙන. ආසීසනට්ඨෙනාති ඉච්ඡනට්ඨෙන. අභිනන්දනට්ඨෙනාති අස්සාදනට්ඨෙන, සම්පටිච්ඡනට්ඨෙන වා.

‘स्नेहन’ म्हणजे प्रेम करणे. ‘बंधन अर्थाने’ म्हणजे संयोजन (बांधून ठेवणे) अर्थाने. ‘आशीसन अर्थाने’ म्हणजे इच्छा करण्याच्या अर्थाने. ‘अभिनंदन अर्थाने’ म्हणजे आस्वादन करण्याच्या अर्थाने, किंवा स्वीकार करण्याच्या अर्थाने.

21. අනභිරතීති උක්කණ්ඨා. ඤාණනිබ්බිදාති නිබ්බිදානුපස්සනා. යථා ච දුක්ඛූ…පෙ… චාරෙසු යුත්ති වුත්තාති යොජනා.

२१. ‘अनभिरती’ म्हणजे उत्कंठा (उदासीनता). ‘ज्ञाननिर्वेद’ म्हणजे निर्वेदानुपश्यना. आणि जसे दुःखात... पे... विचारांमध्ये युक्ती सांगितली आहे, अशी योजना करावी.

සුඛාපටිපදාදන්ධාභිඤ්ඤා සුඛාපටිපදාඛිප්පාභිඤ්ඤා සුඛාපටිපදාදයො. යො දුක්ඛාය පටිපදාය විසෙසං අධිගන්තුං භබ්බො, තස්ස සුඛාපටිපදායොග්‍යස්ස විය කරියමානා ධම්මදෙසනා විසෙසාවහා න හොති, තස්මා සා න යුත්තාති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘රාගචරිතො’’තිආදිනා. රාගචරිතස්ස තථා තථා කාමානං ආදීනවං, ඔකාරං, සංකිලෙසං, නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසඤ්ච අවිභාවෙත්වා ආදිතො විපස්සනාකථාව කරියමානා න විසෙසාවහා හොති ආසයස්ස අසොධිතත්තාති එතමත්ථං දස්සෙන්තො පාළියං ‘‘විපස්සනා…පෙ… දෙසනා’’ති ආහාති වෙදිතබ්බං. සෙසපදෙසුපීති යථා ‘‘රාගචරිතස්සා’’තිආදිනා රාගචරිතකොට්ඨාසවසෙන පාළියං දෙසනාය අයුත්ති වුත්තා, ඉමිනා නයෙන සෙසපදෙසුපි දොසචරිතකොට්ඨාසාදීසුපි ‘‘දොසචරිතස්ස පුග්ගලස්ස අසුභං දෙසෙය්‍යා’’තිආදිනා පාළියං අවුත්තොපි යථාසම්භවමත්ථො නිද්ධාරෙත්වා වත්තබ්බො. කස්මා පන යුත්තිහාරෙ අයුත්තිනිද්ධාරණා කතාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි. සෙසෙසුපි එසෙව නයොති සෙසෙසුපි දොසචරිතාදිවසෙන නිද්ධාරිතෙසු අයුත්තිගවෙසනෙසු අයමෙව උපායො. අනුලොමප්පහාන’’න්තිපි පාළි, සො එවත්ථො.

सुखा प्रतिपदा मंदाभिज्ञा, सुखा प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा, सुखा प्रतिपदा इत्यादी. जो दुःखा प्रतिपदेने विशेष प्राप्त करण्यास योग्य आहे, त्याला सुखा प्रतिपदेला योग्य असलेल्या व्यक्तीप्रमाणे केली जाणारी धम्मदेशना विशेष फलदायी ठरत नाही, म्हणून ती योग्य नाही, हा अर्थ “रागचरित” इत्यादींद्वारे दाखवला आहे. रागचरित व्यक्तीला त्या त्या भोगांचे आदीनव (दोष), हीनत्व, संक्लेश आणि नैष्क्रम्यातील फायदे स्पष्ट न करता, सुरुवातीलाच केवळ विपश्यना-कथा केली तर ती विशेष फलदायी ठरत नाही, कारण त्याचा आशय शुद्ध झालेला नसतो; हा अर्थ दाखवताना पाळीमध्ये “विपश्यना... पे... देशना” असे म्हटले आहे, असे जाणावे. ‘इतर पदांमध्येही’ म्हणजे जसे “रागचरिताला...” इत्यादींद्वारे रागचरित वर्गाच्या वशाने पाळीमध्ये देशनेची अयोग्यता सांगितली आहे, याच न्यायाने इतर पदांमध्येही, द्वेषचरित वर्गादींमध्येही “द्वेषचरित व्यक्तीला अशुभाची देशना करावी” इत्यादी प्रकारे पाळीमध्ये न म्हटलेले असले तरी यथासंभव अर्थ निश्चित करून सांगावा. परंतु युक्तिहारामध्ये अयोग्यतेचे निर्धारण का केले आहे? हा आक्षेप मनात ठेवून “आणि येथे...” इत्यादी म्हटले आहे. ‘इतरांमध्येही हाच न्याय आहे’ म्हणजे इतरांमध्येही द्वेषचरितादींच्या वशाने निश्चित केलेल्या अयोग्यतेच्या शोधात हाच उपाय आहे. “अनुलोमप्रहाण” अशीही पाळी आहे, त्याचाही तोच अर्थ आहे.

‘‘යාවතිකා [Pg.60] ඤාණස්ස භූමී’’ති එතෙන යුත්තිහාරස්ස මහාවිසයතං දස්සෙති. කස්මා පනායං මහාවිසයොති? යුත්තිවිචාරභාවතො, සංවණ්ණෙතබ්බස්ස ච ධම්මස්ස නානානයනිපුණාදිගුණවිසෙසයොගතොති දස්සෙන්තො ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’ති ආහ.

“ज्ञानाची जेवढी भूमी आहे” याद्वारे युक्तिहाराची महाविषयता (विशाल क्षेत्र) दाखवली आहे. परंतु हा महाविषय का आहे? युक्तीच्या विचाराचा भाव असल्यामुळे, आणि वर्णन करावयाच्या धम्माच्या नाना-नय-निपुणता इत्यादी गुणविशेषांच्या योगामुळे हा महाविषय आहे, हे दाखवताना “ते कोणत्या कारणाने?” असे म्हटले आहे.

අපරභාගෙති පච්ඡාභාගෙ. මෙත්තාවිහාරිභාගස්ස අපරිහීනතාවචනතො අයොගො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘සතො’’ති. යථාවුත්තකාරණතො එවාති පටිපක්ඛත්තා එව.

‘अपरभागात’ म्हणजे नंतरच्या भागात. मैत्रीविहार भागाच्या अपरिहीनतेच्या (ऱ्हास न होण्याच्या) वचनामुळे अयोग (असंगती) सांगितला आहे. म्हणूनच “स्मृतिमान” असे म्हटले आहे. ‘यथावृत्त कारणानेच’ म्हणजे प्रतिपक्ष (विरोधी) असल्यामुळेच.

පහානෙකට්ඨභාවතො දිට්ඨිමඤ්ඤිතස්ස. ආදීනවදස්සනෙන විතක්කං ජිගුච්ඡන්තා දුතියජ්ඣානස්ස ආසන්නඋපචාරජ්ඣානධම්මාපි විතක්කාරම්මණා න හොන්ති, පගෙව දුතියජ්ඣානධම්මාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ආරම්මණකරණත්ථො හෙත්ථ සහගතසද්දො’’ති.

दृष्टीच्या कल्पनेचा (दृष्टि-मन्यनाचा) प्रहाण हाच एक उद्देश असल्यामुळे. दोषांचे दर्शन झाल्यामुळे वितर्काचा तिरस्कार करणारे द्वितीय ध्यानाच्या जवळ असलेल्या उपचार-ध्यान-धर्मांमध्येही वितर्काला आलंबन करत नाहीत, मग द्वितीय ध्यानाच्या धर्मांबद्दल काय सांगावे! या अभिप्रायाने म्हटले आहे की, “येथे ‘सहगत’ शब्दाचा अर्थ आलंबन करणे हा आहे.”

එවං යුත්තිහාරලක්ඛණං ආගමතො යුත්තායුත්තවිචාරං දස්සෙත්වා ඉදානි ආගමානුගතාය යුත්තියාපි තං දස්සෙතුං ගුණමුඛෙන දොසවිභජනං විභජන්තො ‘‘අපිචෙත්ථා’’තිආදිමාහ. තං උත්තානත්ථමෙව.

अशा प्रकारे आगमावरून युक्तिहाराचे लक्षण आणि योग्य-अयोग्य विचार दाखवून, आता आगमानुगामी युक्तीने देखील ते दाखवण्यासाठी गुणांच्या मुखाने दोषांचे विभाजन करताना “आणि येथे देखील...” इत्यादी म्हटले आहे. ते स्पष्ट अर्थाचेच आहे.

යුත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

युक्तिहार-विभंग-वर्णन समाप्त झाले.

4. පදට්ඨානහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

४. पदस्थानहार-विभंग-वर्णन.

22. තෙසං තෙසන්ති අනවසෙසපරියාදානං, තෙන යෙ සුත්තෙ වුත්තා ච ධම්මා, යෙ ච තෙසං කාරණභූතං, තෙසං සබ්බෙසම්පීති වුත්තං හොති. සබ්බධම්මයාථාවඅසම්පටිවෙධොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කත්ථ පන සො’’තිආදි වුත්තං.

२२. "तेसं तेसं" (त्यांच्या त्यांच्या) म्हणजे पूर्णपणे शेष न ठेवता ग्रहण करणे; त्यामुळे सूत्तात जे धम्म सांगितले आहेत आणि जे त्यांचे कारणभूत आहेत, त्या सर्वांचेच (ग्रहण) असे म्हटले आहे. "सर्व धम्मांच्या यथार्थ स्वरूपाचा अप्रतिवेध (न समजणे)" हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "कत्थ पन सो" (परंतु तो कोठे आहे?) इत्यादी म्हटले आहे.

පියායිතබ්බජාතියන්ති පෙමනීයසභාවං. මිච්ඡාපටිපදාති පමාදාපත්ති, මිච්ඡාභිනිවෙසො වා. එකවාරං උප්පන්නාපි පාණාතිපාතචෙතනා වෙරප්පසවනතො දොසස්ස, එකවාරං උප්පන්නාපි පමාදාපත්ති, මිච්ඡාභිනිවෙසො වා මොහස්ස උප්පත්තිකාරණන්ති පාළියං අවුත්තම්පි නයතො නිද්ධාරෙතබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘දොසස්ස…පෙ… ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. නිමිත්තත්ථග්ගහණලක්ඛණං වණ්ණසණ්ඨානං, අනුබ්‍යඤ්ජනත්ථග්ගහණලක්ඛණං අනුබ්‍යඤ්ජනන්ති ‘‘නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනග්ගහණලක්ඛණා’’ති වුත්තං. තත්ථ තත්ථ නිමිත්තං ඉත්ථිපුරිසනිමිත්තං. අනුබ්‍යඤ්ජනං හත්ථපාදහසිතකථිතාදි. ඵස්සො පච්චයො එතිස්සාති [Pg.61] ඵස්සපච්චයා, තංභාවො ඵස්සපච්චයතා. අස්සාදෙති එතායාති අස්සාදො, තණ්හා.

"पियायितब्बजातियं" म्हणजे प्रेमळ स्वभाव असणारे. "मिच्छापटिपदा" म्हणजे प्रमाद-आपत्ती (चुकीचे वर्तन) किंवा मिथ्याभिनिवेश (चुकीचा आग्रह). एकदा उत्पन्न झालेली देखील प्राणातिपात-चेतना (हिंसेची चेतना) ही वैराच्या उत्पत्तीमुळे द्वेषाचे कारण बनते, आणि एकदा उत्पन्न झालेली प्रमाद-आपत्ती किंवा मिथ्याभिनिवेश हा मोहाच्या उत्पत्तीचे कारण बनतो, हे पाळीमध्ये थेट न सांगितले असले तरीही न्यायाने (पद्धतीने) निश्चित केले पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी "दोसस्स...पे... इमिनाव नयेन अत्थो वेदितब्बो" (द्वेषाचे... या न्यायानेच अर्थ समजून घ्यावा) असे म्हटले आहे. निमित्ताचा अर्थ ग्रहण करण्याचे लक्षण म्हणजे वर्ण आणि संस्थान (आकार), आणि अनुव्यंजनाचा अर्थ ग्रहण करण्याचे लक्षण म्हणजे अनुव्यंजन; म्हणूनच "निमित्तानुब्यंजनग्गहणलक्खणा" असे म्हटले आहे. त्या त्या ठिकाणी 'निमित्त' म्हणजे स्त्री-पुरुष निमित्त होय. 'अनुव्यंजन' म्हणजे हात, पाय, हास्य, संभाषण इत्यादी. स्पर्श हा जिचा प्रत्यय (कारण) आहे ती "फस्सपच्चया" (स्पर्शप्रत्यया), आणि तिचा भाव म्हणजे "फस्सपच्चयाता" (स्पर्शप्रत्ययता) होय. जिच्याद्वारे आस्वाद घेतला जातो तो "अस्सादो" (आस्वाद) म्हणजेच तण्हा (तृष्णा) होय.

වත්ථූනි ඤෙය්‍යධම්මොති ආහ ‘‘වත්ථුඅවිප්පටිපත්ති විසයසභාවපටිවෙධො’’ති. ඉධාධිප්පෙතං සම්මාපටිපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සීලසමාධිසම්පදාන’’න්ති වුත්තං. එකදෙසුපලක්ඛණවසෙන, වණ්ණගන්ධරාගිසප්පායවසෙන වා පාළියං ‘‘විනීලකවිපුබ්බකග්ගහණලක්ඛණා අසුභසඤ්ඤා’’ති වත්වා ‘‘තස්සා නිබ්බිදාපදට්ඨාන’’න්ති වුත්තං නිබ්බිදං දස්සෙන්තො ‘‘නිබ්බිදා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පරිතස්සනතො විසෙසෙතුං ‘‘ඤාණෙනා’’ති විසෙසිතං. තථා පවත්තන්ති නිබ්බිදනාකාරෙන පවත්තනං.

"वत्थूनि" (वस्तू) म्हणजे ज्ञेय धम्म आहेत, म्हणून "वत्थुअविप्पटिपत्ति विसयसभावपटिवेधो" (वस्तूविषयीची अविप्रतिपत्ती म्हणजे विषयाच्या स्वभावाचा प्रतिवेध होय) असे म्हटले आहे. येथे अभिप्रेत असलेली सम्यक् प्रतिपत्ती दर्शवण्यासाठी "सीलसमाधिसम्पदानं" (शील आणि समाधीची संपदा) असे म्हटले आहे. एका भागाच्या लक्षणावरून किंवा वर्ण, गंध व रागाच्या अनुकूलतेवरून पाळीमध्ये "विनीलक-विपुब्बक-ग्रहण-लक्षणाची असुभसंज्ञा" असे सांगून, "तिचे पदस्थान निर्वेद (वैराग्य) आहे" असे निर्वेद दर्शवण्यासाठी "निब्बिदा" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे परित्रासापासून (भयापासून) विशेष करण्यासाठी "ञाणेन" (ज्ञानाने) असे विशेषित केले आहे. "तथा पवत्तं" म्हणजे निर्वेदाच्या आकाराने प्रवृत्त होणे.

යොනිසො උම්මුජ්ජන්තියා විදෙහරඤ්ඤො ධීතාය රුචාය ජාතිස්සරඤාණං කම්මස්සකතඤ්ඤාණස්ස කාරණං අහොසි, න පන අසප්පුරිසූපනිස්සයතො, අයොනිසො උම්මුජ්ජන්තස්ස තස්සෙව රඤ්ඤො සෙනාපතිනො අලාතස්ස බීජකස්ස දාසස්සාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඉමස්ස ච…පෙ… උදාහරිතබ්බො’’ති ආහ. සොති පසාදො. අවත්ථාවිසෙසොති සම්පයුත්තධම්මානං අනාවිලභාවලක්ඛිතො අවත්ථාභෙදො. ආයතනගතොති ඨානගතො, රතනත්තයවිසයොති අත්ථො. ‘‘කායො’’තිආදිනා අවත්ථාවිසෙසෙන විනා සභාවසිද්ධමෙව පදට්ඨානං දස්සෙති.

योनीशो (योग्य प्रकारे) वर येणाऱ्या विदेह राजाची कन्या रुचा हिचे जातिस्मर ज्ञान हे कम्मस्सकता ज्ञानाचे (कर्मस्वकीयता ज्ञानाचे) कारण झाले, परंतु असत्पुरुषाच्या उपनिश्रयामुळे (वाईट संगतीमुळे) अयोनीशो वर येणाऱ्या त्याच राजाचा सेनापती अळात, बीजाक आणि दास यांच्या बाबतीत तसे झाले नाही, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी "इमस्स च...पे... उदाहरितब्बो" (आणि याचे... उदाहरण दिले पाहिजे) असे म्हटले आहे. "सो" म्हणजे प्रसाद (चित्ताची प्रसन्नता/श्रद्धा). "अवत्थाविसेसो" म्हणजे संप्रयुक्त धम्मांच्या अनावीलभावाने (स्वच्छतेने) लक्षित झालेला अवस्थाभेद होय. "आयतनगतो" म्हणजे स्थानगत, म्हणजेच त्रिरत्नविषयक असा अर्थ आहे. "कायो" इत्यादी अवस्थाभेदाशिवाय स्वभावसिद्ध असलेलेच पदस्थान दर्शवते.

ඉමස්මිං ච ඨානෙ පාළියං පුබ්බෙ යෙසං ධම්මානං පදට්ඨානං නිද්ධාරිතං, තෙ ධම්මා යෙසං ධම්මානං පදට්ඨානානි හොන්ති, තෙ දස්සෙතුං ‘‘අපරො නයො’’තිආදි ආරද්ධන්ති වෙදිතබ්බං. අස්සාදමනසිකාරො අයොනිසොමනසිකාරලක්ඛණො වුත්තො නිදස්සනමත්තඅත්ථොති වෙදිතබ්බො, යෙභුය්‍යෙන සත්තානං ලොභවසෙන අයොනිසොමනසිකාරා සංවත්තන්තීත්ති දස්සනත්ථං වා එවං වුත්තං. උපපත්ති එව ඔපපච්චයං, තස්ස භාවො ඔපපච්චයිකන්ති ආහ ‘‘උපපත්තිභවභාවෙනා’’ති. වවත්ථිතභාවොති වවත්ථිතභාවො රූපස්ස දස්සනාදිපටිනියතාරම්මණකිච්චතා. භවස්ස අඞ්ගානීති භවස්ස කාරණානි. දුතියෙ අඞ්ගානීති අවයවා, කම්මවට්ටම්පි වා කාරණඞ්ගභාවෙන යොජෙතබ්බං.

आणि या ठिकाणी पाळीमध्ये पूर्वी ज्या धम्मांचे पदस्थान निश्चित केले आहे, ते धम्म ज्या धम्मांचे पदस्थान होतात, ते दर्शवण्यासाठी "अपरो नयो" (दुसरी पद्धत) इत्यादी सुरू केले आहे, असे समजावे. आस्वाद-मनसिकार हा अयोनीशोमनसिकार-लक्षण असलेला सांगितला आहे, तो केवळ निदर्शनार्थ (उदाहरणादाखल) आहे असे समजावे; किंवा बहुतांश प्राण्यांचे लोभामुळे अयोनीशोमनसिकार प्रवृत्त होतात, हे दर्शवण्यासाठी असे म्हटले आहे. उपपत्ती (जन्म) म्हणजेच 'ओपपच्चय', आणि त्याचा भाव म्हणजे 'ओपपच्चयिक' होय, म्हणून "उपपत्तिभवभावेन" (उपपत्तीच्या भावाने) असे म्हटले आहे. "ववत्थितभावो" (व्यवस्थितभाव) म्हणजे रूपाचे दर्शनादी प्रतिनियत आलंबन कार्य होय. "भवस्स अङ्गानि" म्हणजे भवाचे कारणे. दुसऱ्या (पक्षात) "अङ्गानि" म्हणजे अवयव, किंवा कम्मवट्ट (कर्मवर्त) देखील कारणांगभावाने जोडले पाहिजे.

කම්මට්ඨානස්සාති භාවනාය බ්‍රූහනා වඩ්ඪනා. තෙසූති තිත්ථඤ්ඤුතාදීසු. කල්‍යාණමිත්තස්ස සම්මදෙව පයිරුපාසනායපීති තං නිස්සාය ලද්ධෙන සබ්බාය ධම්මස්සවනෙන ධම්මුපසංහිතං පාමොජ්ජං හොතීති තිත්ථඤ්ඤුතා පීතඤ්ඤුතාය පදට්ඨානං. එවං යාය විමුත්තියා සති විමුත්තිඤාණදස්සනං හොතීති [Pg.62] සා තස්ස පදට්ඨානන්ති අයමත්ථො පාකටොති ආහ ‘‘පුරිමානං…පෙ… සුවිඤ්ඤෙය්‍යො එවා’’ති. සහ අධිට්ඨානෙනාති ඤාතපරිඤ්ඤාය සද්ධිං. ඤාතපරිඤ්ඤා හි තීරණපරිඤ්ඤාය අධිට්ඨානං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"कम्मट्ठानस्स" (कर्मस्थानाचे) म्हणजे भावनेची वृद्धी व वाढ होय. "तेसू" म्हणजे तीर्थज्ञता इत्यादींमध्ये. कल्याणमित्राची चांगल्या प्रकारे उपासना केल्याने देखील, त्याच्या आश्रयाने मिळालेल्या सर्व धम्मश्रवणामुळे धम्मोपसंहित प्रामोज्य (आनंद) होतो, म्हणून तीर्थज्ञता ही प्रीतज्ञतेचे पदस्थान आहे. अशा प्रकारे ज्या विमुक्तीमुळे विमुक्तीज्ञानदर्शन होते, ती विमुक्ती त्याचे पदस्थान आहे, हा अर्थ स्पष्ट आहे, म्हणून "पुरिमानं...पे... सुविञ्ञेय्यो एवा" (पूर्वीच्या... सहज समजण्यासारखेच आहे) असे म्हटले आहे. "सह अधिट्ठानेन" म्हणजे ज्ञातपरिज्ञेच्या सोबत. कारण ज्ञातपरिज्ञा ही तीरणपरिज्ञेचे अधिष्ठान आहे. उर्वरित सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे.

පදට්ඨානහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पदस्थानहारविभंगवर्णना समाप्त झाली.

5. ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

५. लक्षणहारविभंगवर्णना

23. ‘‘ලක්ඛණහාරස්ස විසයං පුච්ඡතී’’ති වුත්තං, ‘‘කො පන තස්ස විසයො’’ති වුත්තෙ සමානලක්ඛණා අවුත්තධම්මා. කායානුපස්සනාය සමාරද්ධාය වෙදනානුපස්සනාදයො සුඛෙනෙව සිජ්ඣන්තීති තබ්බචනෙන වෙදනාගතාසතිආදීනං වුත්තභාවො දස්සිතො සතිපට්ඨානභාවෙන එකලක්ඛණත්තාති කායානුපස්සනාසතිපට්ඨානස්ස සද්ධානුග්ගහිතානි වීරියසතිසමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියානි සාධනං, එවං ඉතරෙසම්පීති කත්වා වුත්තං. අයං අත්ථො අට්ඨකථායමෙව (නෙත්ති. අට්ඨ. 51) පරතො ආගමිස්සති. ඉමිනා නයෙන සෙසෙසුපි එකලක්ඛණතානිද්දෙසෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. පරතොති චතුබ්‍යූහහාරවණ්ණනායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 20).

२३. "लक्षणहाराचा विषय विचारतात" असे म्हटले आहे, "परंतु त्याचा विषय कोणता?" असे विचारले असता, समान लक्षण असलेले न सांगितलेले धम्म (हा त्याचा विषय आहे). कायानुपस्सना सुरू केली असता वेदनानुपस्सना इत्यादी सहज साध्य होतात, या वचनाने वेदनागतस्मृती इत्यादींचा कथित भाव दर्शवला आहे, कारण सतिपट्ठानभावाने (स्मृतिप्रस्थानभावाने) ते एक-लक्षण आहेत; म्हणून कायानुपस्सना-सतिपट्ठानाचे श्रद्धा-अनुगृहीत वीर्य, स्मृती, समाधी आणि प्रज्ञेंद्रिय हे साधन आहेत, आणि इतर बाबतीतही असेच आहे, असे मानून म्हटले आहे. हा अर्थ अट्ठकथेमध्येच (नेत्ति. अट्ठ. ५१) पुढे येईल. या न्यायाने उर्वरित एक-लक्षण निर्देशातही अर्थ समजून घ्यावा. "परतो" (पुढे) म्हणजे चतुर्व्यूहहारवर्णनेमध्ये (नेत्ति. अट्ठ. २०).

අසම්මිස්සතොති වෙදනාදයොපි එත්ථ සිතා එත්ථ පටිසන්ධාති කායෙ වෙදනාදිඅනුපස්සනාපසඞ්ගෙපි ආපන්නෙ තදසම්මිස්සතොති අත්ථො.

"असंमिश्रतेने" म्हणजे वेदना इत्यादी देखील येथे आश्रित आहेत, येथे प्रतिसंधी घेतात, अशा प्रकारे कायेमध्ये वेदनादी अनुपस्सनेचा प्रसंग प्राप्त झाला तरीही, त्यांच्या असंमिश्रतेने असा अर्थ आहे।

අවයවිගාහසමඤ්ඤාතිධාවනසාරාදානාභිනිවෙසනිසෙධනත්ථං කායං අඞ්ගපච්චඞ්ගෙහි, තානි ච කෙසාදීහි, කෙසාදිකෙ ච භූතුපාදායරූපෙහි විනිබ්භුජිතුං ‘‘තථා න කායෙ’’තිආදිමාහ. පාසාදාදිනගරාවයවසමූහෙ අවයවිවාදිනොපි අවයවිගාහණං කරොන්ති. නගරං නාම කොචි අත්ථො අත්ථීති පන කෙසඤ්චි සමඤ්ඤාතිධාවනං සියාති ඉත්ථිපුරිසාදිසමඤ්ඤාතිධාවනෙ නගරනිදස්සනං වුත්තං. අඤ්ඤො කොචි සත්තාදිකො. යං පස්සති ඉත්ථිං, පුරිසං වා. නනු චක්ඛුනා ඉත්ථිපුරිසදස්සනං නත්ථීති? සච්චං නත්ථි, ‘‘ඉත්ථිං පස්සාමි, පුරිසං පස්සාමී’’ති පන පවත්තසමඤ්ඤාවසෙන ‘‘යං පස්සතී’’ති වුත්තං. මිච්ඡාදස්සනෙන වා දිට්ඨියා යං පස්සති, න තං දිට්ඨං රූපායතනං හොති, රූපායතනං වා තං න හොතීති අත්ථො. අථ වා තං කොසාදිභූතුපාදායසමූහසඞ්ඛාතං [Pg.63] දිට්ඨං න හොති, දිට්ඨං වා යථාවුත්තං න හොතීති අත්ථො. යං දිට්ඨං තං න පස්සතීති යං රූපායතනං, කෙසාදිභූතුපාදායසමූහසඞ්ඛාතං වා දිට්ඨං, තං පඤ්ඤාචක්ඛුනා භූතතො න පස්සතීති අත්ථො.

अवयवीचे ग्रहण (अवयविग्राह), संज्ञेच्या मागे धावणे (संज्ञातिधावन), साराचे ग्रहण (सारादान) आणि अभिनिवेश (आग्रह) यांचा निषेध करण्यासाठी, कायेला अंग-प्रत्यंगांपासून, त्यांना केसादींपासून आणि केसादींना भूत-उपादाय रूपांपासून विभक्त करण्यासाठी 'तथा न काये' (त्याचप्रमाणे कायेमध्ये नाही) इत्यादी म्हटले आहे. प्रासाद (वाडे) इत्यादी नगरांच्या अवयवांच्या समूहामध्ये अवयववादी देखील अवयवीचे ग्रहण करतात. 'नगर' नावाचा काहीतरी अर्थ (अस्तित्व) आहे, अशी काहींची संज्ञेच्या मागे धावणारी प्रवृत्ती असू शकते, म्हणून स्त्री-पुरुष इत्यादी संज्ञेच्या मागे धावण्याच्या संदर्भात नगराचे उदाहरण दिले आहे. 'अन्य कोणी' म्हणजे सत्त्व (प्राणी) इत्यादी. 'ज्याला पाहतो' म्हणजे स्त्री किंवा पुरुषाला. 'पण डोळ्यांनी स्त्री-पुरुषाचे दर्शन होत नाही ना?' हे सत्य आहे की होत नाही, परंतु 'मी स्त्रीला पाहतो, पुरुषाला पाहतो' या प्रचलित संज्ञेच्या प्रभावामुळे 'ज्याला पाहतो' असे म्हटले आहे. किंवा मिथ्यादर्शनाने (चुकीच्या दृष्टीने) जे पाहिले जाते, ते पाहिलेले रूपायतन नसते, किंवा ते रूपायतन नसते असा अर्थ आहे. अथवा, ते केसादी भूत-उपादाय समूहाने बनलेले पाहिलेले नसते, किंवा पाहिलेले हे वर सांगितल्याप्रमाणे नसते असा अर्थ आहे. 'जे पाहिले आहे ते पाहत नाही' म्हणजे जे रूपायतन किंवा केसादी भूत-उपादाय समूहाने बनलेले पाहिले आहे, त्याला प्रज्ञाचक्षूने यथार्थपणे (भूततः) पाहत नाही असा अर्थ आहे.

න අඤ්ඤධම්මානුපස්සීති න අඤ්ඤසභාවානුපස්සී, අසුභාදිතො අඤ්ඤාකාරානුපස්සී න හොතීති වුත්තං හොති.

'न अन्यधम्मानुपस्सी' म्हणजे अन्य स्वभावाचे अनुदर्शन न करणारा, अशुभादींपेक्षा अन्य आकाराचे अनुदर्शन न करणारा असा होत नाही, असे म्हटले आहे.

පථවීකායන්ති කෙසාදිං පථවීධම්මසමූහත්තා ‘‘කායො’’ති වදති, ලක්ඛණපථවිමෙව වා අනෙකභෙදභින්නං සකලසරීරගතං පුබ්බාපරියභාවෙන පවත්තමානං සමූහවසෙන ගහෙත්වා ‘‘කායො’’ති වදති. එවං අඤ්ඤත්ථාපි.

'पठवीकाय' म्हणजे केसादी हे पठवीधम्माचा (पृथ्वीतत्त्वाचा) समूह असल्यामुळे त्याला 'काय' असे म्हणतात, किंवा अनेक भेदांनी भिन्न असलेल्या, संपूर्ण शरीरात पसरलेल्या आणि पूर्व-अपर भावाने (क्रमशः) प्रवृत्त होणाऱ्या लक्षण-पठवीलाच समूहाच्या रूपाने ग्रहण करून 'काय' असे म्हणतात. इतर ठिकाणीही असेच समजावे.

ආකාරසමූහසඞ්ඛාතස්සාති අනිච්චතාදිආකාරසමුදායපරියායස්ස.

'आकारसमूहसंखातस्स' म्हणजे अनित्यता इत्यादी आकारांच्या समुदायाचा पर्याय.

තීසු භවෙසු කිලෙසෙති භවත්තයවිසයකිලෙසෙ. සබ්බත්ථිකන්ති සබ්බත්ථ ලීනෙ, උද්ධතෙ ච චිත්තෙ ඉච්ඡිතබ්බත්ථා, සබ්බෙ වා ලීනෙ, උද්ධතෙ ච භාවෙතබ්බා බොජ්ඣඞ්ගා අත්ථිකා එතායාති සබ්බත්ථිකා. අන්තො සඞ්කොචොති අන්තො ඔලීයනා, කොසජ්ජන්ති අත්ථො.

'तीसु भवेसु किलेसे' म्हणजे तीन भवांशी संबंधित क्लेश. 'सब्बत्थिकं' म्हणजे सर्व ठिकाणी लीन (आळशी) आणि उद्धत (चंचल) चित्तामध्ये इच्छिण्यायोग्य अर्थ असलेली, किंवा लीन आणि उद्धत चित्तामध्ये भावना करण्यास योग्य असलेले सर्व बोज्झंग (बोध्यंग) जिच्यामध्ये विद्यमान असतात ती 'सब्बत्थिका' होय. 'अन्तो संकोचो' म्हणजे आत आकुंचन पावणे, म्हणजेच आळस (कोसज्ज) असा अर्थ आहे.

24. ගහිතෙසූති භාවනාග්ගහණෙන ගහිතෙසු, භාවිතෙසූති අත්ථො, වචනෙන වා ගහිතෙසු. භාවනාග්ගහණදීපනත්ථත්තා පන වචනෙන ගහණස්ස භාවනාග්ගහණමෙත්ථ පධානං. යස්ස සතිපට්ඨානා භාවිතා, තස්ස සම්මප්පධානාදයො බොධිපක්ඛියධම්මා න භාවිතාති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති ච සමානලක්ඛණතාපදෙසෙන ඉමමත්ථං දස්සෙතුං පාළියං ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසු භාවියමානෙසු චත්තාරො සම්මප්පධානා භාවනාපාරිපූරිං ගච්ඡන්තී’’තිආදි වුත්තං.

२४. 'गहितेसू' म्हणजे भावनेच्या ग्रहणाने ग्रहण केलेल्या, म्हणजेच 'भावित केलेल्या' असा अर्थ आहे, किंवा वचनाने ग्रहण केलेल्या. परंतु भावनेचे ग्रहण स्पष्ट करण्यासाठी वचनाने ग्रहण करण्यापेक्षा येथे भावनेचे ग्रहणच मुख्य आहे. 'ज्याचे सतिपट्ठान भावित झाले आहे, त्याचे सम्मप्पधान इत्यादी बोधिपक्खिय धम्म भावित झाले नाहीत, असे घडणे शक्य नाही' हे समान लक्षणांच्या निर्देशाने दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये 'चार सतिपट्ठानांची भावना केली जात असताना चार सम्मप्पधान भावनेच्या परिपूर्तीला प्राप्त होतात' इत्यादी म्हटले आहे.

විපල්ලාසා පහීයන්ති උජුවිපච්චනීකභාවතො. ‘‘ආහාරසමුදයා කායස්ස සමුදයො, ඵස්සසමුදයා වෙදනානං සමුදයො (සං. නි. 5.408), සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’’න්ති (සං. නි. 1.1, 39; ම. නි. 3.126; මහාව. 1; උදා. 1; විභ. 225) වචනතො කායාදීනං සමුදයභූතා කබළීකාරාහාරඵස්සමනොසඤ්චෙතනාවිඤ්ඤාණාහාරාකායාදීනං පරිජානනෙන පරිඤ්ඤාතා හොන්ති තප්පටිපක්ඛප්පහානතොති දස්සෙන්තො ‘‘චත්තාරො [Pg.64] ආහාරා’’තිආදිමාහ. සබ්බත්ථාති ‘‘උපාදානෙහි අනුපාදානො භවතී’’ති එවමාදීසු.

थेट विरोधी (ऋजू-विपच्चनीक) भाव असल्यामुळे विपल्लास (विपर्यास) नष्ट होतात. 'आहाराच्या समुदयाने कायेचा समुदय होतो, फस्साच्या (स्पर्शाच्या) समुदयाने वेदनांचा समुदय होतो, संखाराच्या प्रत्ययाने विञ्ञाण होते, विञ्ञाणाच्या प्रत्ययाने नामरूप होते' या वचनानुसार कायेदींच्या समुदयभूत असलेल्या कवळिकाराहार, फस्स, मनोसंचेतना आणि विञ्ञाण या आहारांचे आणि कायेदींचे परिज्ञान झाल्यामुळे, त्यांच्या प्रतिपक्षाचा (विरोधी घटकांचा) त्याग केल्याने ते परिज्ञात होतात, हे दर्शवण्यासाठी 'चार आहार' इत्यादी म्हटले आहे. 'सब्बत्था' म्हणजे 'उपादानांपासून उपादानरहित होतो' इत्यादी ठिकाणी.

තත්ථ යස්මා පඤ්ච කාමගුණා සවිසෙසා කායෙ ලබ්භන්තීති විසෙසෙන කායො කාමුපාදානස්ස වත්ථු, සුඛවෙදනස්සාදවසෙන පරලොකනිරපෙක්ඛො ‘‘නත්ථි දින්න’’න්තිආදි (දී. නි. 1.171; ම. නි. 1.445; 2.94-95, 225; 3.91, 116; සං. නි. 3.210; ධ. ස. 1221; විභ. 938) පරාමාසං උප්පාදෙතීති දිට්ඨුපාදානස්ස වෙදනා, චිත්තෙ නිච්චග්ගහණවසෙන සස්සතස්ස ‘‘අත්තනො සීලාදිවසෙන පරිසුද්ධපරාමසනං හොතී’’ති සීලබ්බතුපාදානස්ස චිත්තං, නාමරූපපරිච්ඡෙදෙන භූතං භූතතො අපස්සන්තස්ස ‘‘අත්තාභිනිවෙසො හොතී’’ති අත්තවාදුපාදානස්ස ධම්මා වත්ථු, තස්මා ‘‘චතූසු සතිපට්ඨානෙසු භාවියමානෙසු උපාදානෙහි අනුපාදානො භවතී’’ති වුත්තං.

त्यात, ज्याअर्थी पाच कामगुण विशेष रूपाने कायेमध्ये प्राप्त होतात, म्हणून विशेषतः काया ही कामुपादानाचे वस्तू (आलंबन) आहे; सुखवेदनेच्या आस्वादाच्या वशतेमुळे परलोकाची पर्वा न करता 'दिलेले काही नाही' इत्यादी परामर्शाला (मिथ्या विचाराला) उत्पन्न करते म्हणून वेदना ही दिट्ठुपादानाचे वस्तू आहे; चित्तामध्ये नित्यतेचे ग्रहण असल्यामुळे शाश्वत मानणाऱ्याचे 'आपल्या शीलादींच्या प्रभावाने परिशुद्ध परामर्श होतो' म्हणून चित्त हे सीलब्बतुपादानाचे वस्तू आहे; आणि नामरूपाच्या परिच्छेदाने यथार्थ गोष्टीला यथार्थपणे न पाहणाऱ्याचा 'आत्म-अभिनिवेश (मी-पणाचा आग्रह) होतो' म्हणून धम्म हे अत्तवादुपादानाचे वस्तू आहेत; म्हणूनच 'चार सतिपट्ठानांची भावना केली जात असताना उपादानांपासून उपादानरहित होतो' असे म्हटले आहे.

යස්මා පන වුත්තනයෙනෙව කායො කාමයොගස්ස වත්ථු, භවෙසු සුඛග්ගහණවසෙන භවස්සාදො හොතීති භවයොගස්ස වෙදනා, සන්තතිඝනග්ගහණවසෙන චිත්තෙ අත්තාභිනිවෙසො හොතීති දිට්ඨියොගස්සචිත්තං, ධම්මවිනිබ්භොගස්ස දුක්කරත්තා, ධම්මානං ධම්මමත්තතාය ච දුප්පටිවිජ්ඣත්තා සම්මොහො හොතීති අවිජ්ජායොගස්ස ධම්මා, වත්ථු, තස්මා චතුසතිපට්ඨානභාවනාය තෙසු තෙසං පහානසිද්ධිතො යොගෙහි විසංයුත්තතා වුත්තා. එතෙනෙව ආසවෙහි අනාසවතා, ඔඝෙහි නිත්තිණ්ණතා ච සංවණ්ණිතා හොති කාමරාගාදීනං එව කාමයොගකාමාසවකාමොඝාදිභාවතො.

परंतु, ज्याअर्थी वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच काया ही कामयोगाचे वस्तू आहे; भवांमध्ये सुखाचे ग्रहण केल्यामुळे भवास्वाद होतो म्हणून वेदना ही भवयोगाचे वस्तू आहे; संतती आणि घन (समूह) यांचे ग्रहण केल्यामुळे चित्तामध्ये आत्म-अभिनिवेश होतो म्हणून चित्त हे दिट्ठियोगाचे वस्तू आहे; आणि धम्मांचे पृथक्करण करणे कठीण असल्यामुळे तसेच धम्मांचे केवळ धम्मपण समजणे कठीण असल्यामुळे संमोह होतो म्हणून धम्म हे अविज्जायोगाचे वस्तू आहेत; म्हणूनच चार सतिपट्ठानांच्या भावनेने त्या त्या योगांचा प्रहाण (त्याग) सिद्ध होत असल्यामुळे योगांपासून विसंयोग (मुक्तता) सांगितली आहे. यानेच आसवांच्या अभावाने अनासवता (अनास्रवता) आणि ओघांमधून पार पडणे (नित्तिण्णता) यांचे वर्णन केले जाते, कारण कामराग इत्यादीच कामयोग, कामासव आणि कामोध इत्यादी रूपाने अस्तित्वात असतात.

වුත්තනයෙනෙව කායො අභිජ්ඣාකායගන්ථස්ස වත්ථු, ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය පටිඝානුසයො අනුසෙතී’’ති (ම. නි. 1.465) දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛසඞ්ඛාරදුක්ඛභූතා වෙදනා විසෙසෙන බ්‍යාපාදකායගන්ථස්ස වත්ථු, චිත්තෙ නිච්චාභිනිවෙසවසෙන සස්සතස්ස ‘‘අත්තනො සීලෙන සුද්ධී’’තිආදිපරාමසනං හොතීති සීලබ්බතපරාමාසස්ස චිත්තං වත්ථු, සප්පච්චයනාමරූපදස්සනාභාවතො භවවිභවදිට්ඨිසඞ්ඛාතො ඉදංසච්චාභිනිවෙසො හොතීති තස්ස ධම්මා වත්ථූති චතුසතිපට්ඨානාති යොජෙතබ්බං.

वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच काया ही अभिज्झाकायगंथाचे (अभिव्याप्त आसक्तीच्या कायग्रंथाचे) वस्तू आहे; 'दुःखद वेदनेमध्ये प्रतिघानुशय सुप्त राहतो' या वचनानुसार दुःखदुःखता, विपरिणामदुःखता आणि संखारादुःखता रूप असलेली वेदना विशेषतः ब्यापादकायगंथाचे (व्यापाद कायग्रंथाचे) वस्तू आहे; चित्तामध्ये नित्यतेच्या अभिनिवेशामुळे शाश्वत मानणाऱ्याचे 'आपल्या शीलाने शुद्धी होते' इत्यादी परामर्श होतो म्हणून चित्त हे सीलब्बतपरामासाचे वस्तू आहे; आणि सप्रत्यय (हेतूसहित) नामरूपाचे दर्शन न झाल्यामुळे भव-विभव दृष्टीरूप असलेला 'हेच सत्य आहे' असा अभिनिवेश (इदंसच्चाभिनिवेश) होतो म्हणून धम्म हे त्याचे वस्तू आहेत; अशा प्रकारे चार सतिपट्ठानांशी योजना करावी.

වුත්තනයෙනෙව [Pg.65] විසෙසතො කායො රාගසල්ලස්ස වත්ථු, වෙදනා දොසසල්ලස්ස, ‘‘චිත්තං නිච්චග්ගහණවසෙන අත්තාභිනිවෙසං අත්තානං සෙය්‍යාදිතො දහතී’’ති චිත්තං මානසල්ලස්ස, වුත්තනයෙනෙව ධම්මා මොහසල්ලස්ස වත්ථූති චතුසතිපට්ඨානාති යොජෙතබ්බං.

वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच विशेषतः काया ही रागशल्याचे (रागसल्लाचे) वस्तू आहे, वेदना ही दोषशल्याचे (दोससल्लाचे) वस्तू आहे; 'चित्त नित्यतेच्या ग्रहणामुळे आत्म-अभिनिवेश करून स्वतःला श्रेष्ठ इत्यादी मानू लागते' म्हणून चित्त हे मानशल्याचे (मानसल्लाचे) वस्तू आहे; आणि वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच धम्म हे मोहशल्याचे (मोहसल्लाचे) वस्तू आहेत; अशा प्रकारे चार सतिपट्ठानांशी योजना करावी.

යස්මා පන කායානුපස්සනාදීහි කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු පරිඤ්ඤාතෙසු රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා හොන්ති, චිත්තෙ හි පරිඤ්ඤාතෙ සඤ්ඤාපි පරිඤ්ඤාතාව හොති, තස්මා ‘‘විඤ්ඤාණට්ඨිතියො චස්ස පරිඤ්ඤං ගච්ඡන්තී’’ති වුත්තං.

परंतु, ज्याअर्थी कायानुपस्सना इत्यादींद्वारे काया, वेदना, चित्त आणि धम्म यांचे परिज्ञान झाले असता रूप, वेदना, सञ्ञा आणि संखारा हे खंध (स्कंध) परिज्ञात होतात, कारण चित्ताचे परिज्ञान झाले असता सञ्ञा देखील परिज्ञातच होते; म्हणूनच 'त्याच्या विञ्ञाणट्ठिती (विज्ञानस्थिती) देखील परिज्ञानाला प्राप्त होतात' असे म्हटले आहे.

තථා විසෙසතො කායෙ සාපෙක්ඛා ඡන්දාගතිං ගච්ඡතීති කායො ඡන්දාගතියා වත්ථු, වුත්තනයෙනෙව වෙදනා බ්‍යාපාදස්ස නිමිත්තන්ති සා දොසාගතියා වත්ථු, සන්තතිඝනග්ගහණවසෙන සරාගාදිචිත්තෙ සම්මොහො හොතීති මොහාගතියා චිත්තං, ධම්මසභාවානවබොධෙන භයං හොතීති භයාගතියා ධම්මා වත්ථූති චතුසතිපට්ඨානභාවනාය අගතිගමනප්පහානං හොතීති ආහ ‘‘අගතිගමනෙහි ච න අගතිං ගච්ඡතී’’ති.

तसेच विशेषतः कायेमध्ये (शरीरात) सापेक्ष राहून छंदागतीला (इच्छेच्या मार्गाला) प्राप्त होते, म्हणून काय (शरीर) हे छंदागतीचे वस्तू (कारण) आहे. पूर्वोक्त पद्धतीनेच वेदना ही व्यापादाचे (द्वेषाचे) निमित्त आहे, म्हणून ती दोषागतीचे (द्वेषाच्या मार्गाचे) वस्तू आहे. संतती आणि घन यांच्या ग्रहणामुळे सरागादी (रागासहित) चित्तामध्ये संमोह (भ्रम) होतो, म्हणून चित्त हे मोहागतीचे वस्तू आहे. धम्माच्या स्वभावाचे आकलन न झाल्यामुळे भय निर्माण होते, म्हणून धम्म हे भयागतीचे वस्तू आहे. अशा प्रकारे चतुसतिपट्ठान (चार स्मृतिप्रस्थान) भावनेने अगतीगमनाचा (अयोग्य मार्गाने जाण्याचा) प्रहाण (नाश) होतो, म्हणून म्हटले आहे - 'अगतीगमनांनी तो अगतीला (अयोग्य मार्गाला) जात नाही'.

‘‘අකුසලස්ස සොමනස්සස්ස වසෙනා’’ති ඉදං ‘‘අයම්පි අත්ථො සම්භවතී’’ති කත්වා වුත්තං. ‘‘සුඛාය වෙදනාය රාගානුසයො අනුසෙතී’’ති (ම. නි. 1.465) පන වචනතො සුඛවෙදනාග්ගහණෙන තත්ථානුසයනෙන සමුදයසච්චං දෙසිතන්ති වෙදිතබ්බං. දෙසිතං දුක්ඛං අරියසච්චන්ති දුක්ඛදුක්ඛග්ගහණෙන සාතිසයං දුක්ඛං අරියසච්චං පකාසිතං හොතීති පාළියං ‘‘දුක්ඛං අරියසච්චං දෙසිත’’න්ති වුත්තං. සහචරණාදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා නිද්දෙසවාරවණ්ණනායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 5 ආදයො) වුත්තං.

‘अकुशल सोमनस्याच्या वशाने’ हे ‘हा देखील अर्थ संभवतो’ असे मानून म्हटले आहे. परंतु ‘सुखकारक वेदनेमध्ये रागानुशय सुप्त राहतो’ (म. नि. १.४६५) या वचनानुसार सुखवेदनेच्या ग्रहणाने आणि तेथे अनुशयित राहण्याने समुदयसच्च (समुदय आर्यसत्य) देशित केले आहे, असे जाणावे. देशित केलेले दुक्ख अरियसच्च (दुःख आर्यसत्य) हे दुःखदुःखाच्या ग्रहणाने अतिशय दुःखकारक असे अरियसच्च प्रकाशित करते, म्हणून पाळीमध्ये ‘दुक्ख अरियसच्च देशित केले आहे’ असे म्हटले आहे. सहचरण इत्यादींच्या बाबतीत जे सांगायचे आहे, ते खाली निर्देशवारवर्णनेमध्ये (नेत्ति. अट्ठ. ५ इत्यादी) सांगितले आहे.

ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

लक्खणहारविभंगवर्णना समाप्त झाली.

6. චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

६. चतुब्यूहहारविभंगवर्णना

25. හාරානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. හාරෙසු ඉමස්ස චතුබ්‍යූහහාරස්ස විසෙසතො සුත්තස්ස බ්‍යඤ්ජනවිචයභාවතොති යොජනා. තෙන වුත්තං ‘‘බ්‍යඤ්ජන…පෙ… දස්සෙතී’’ති. යායාති නිරුත්තියා.

२५. ‘हाराणं’ (हारांचे) हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे रूप आहे. हारांमध्ये या चतुब्यूहहाराची विशेषतः सुत्ताच्या व्यंजनविचयभावामुळे (शब्दांच्या विश्लेषणाच्या स्वरूपामुळे) योजना आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘व्यंजन...पे... दर्शवितो’. ‘याया’ म्हणजे निरुक्तीने.

යථාරහන්ති [Pg.66] සංවණ්ණියමානෙ සුත්තෙ යං යං අරහති නිබ්බචනං වත්තුං, තංතංලොකසමඤ්ඤානුරොධෙනෙව. පුබ්බභාගපටිපදා සම්පාදෙත්වා පච්ඡා සච්චාභිසමයං පාපුණාතීති ආහ ‘‘සම්මුති…පෙ… හොතී’’ති, තංතංපඤ්ඤත්තිග්ගහණමුඛෙන පරමත්ථග්ගහණං හොතීති එවං වා ඉමිනා සම්බන්ධො.

‘यथारहं’ (योग्यतेनुसार) म्हणजे वर्णन केल्या जाणाऱ्या सुत्तामध्ये ज्या ज्या शब्दाचे निर्वचन (व्युत्पत्ती) सांगणे योग्य आहे, ते ते लोकसंज्ञेच्या (लोकव्यवहाराच्या) अनुरोधानेच होय. पूर्वभागप्रतिपदेचे संपादन करून नंतर सच्चअभिसमयाला (सत्याच्या साक्षात्काराला) प्राप्त होतो, म्हणून म्हटले आहे - ‘संमुति...पे... होते’, किंवा त्या त्या पण्णत्तीच्या (प्रज्ञप्तीच्या) ग्रहणाद्वारे परमत्थाचे (परमार्थ सत्याचे) ग्रहण होते, असा याच्याशी संबंध आहे.

යමිදං අනින්ද්‍රියබද්ධරූපසන්තානං සන්ධාය ‘‘උභයමන්තරෙනා’’ති ඉධ වුත්තං. ඔතරණහාරෙ (නෙත්ති. අට්ඨ. 42 ආදයො) පනස්ස ද්වාරප්පවත්තඵස්සාදිධම්මෙ සන්ධාය වුත්තභාවං දස්සෙතුං ‘‘උභයමන්තරෙනාති ඵස්සසමුදිතෙසු ධම්මෙසූ’’ති අත්ථො වුත්තො. අට්ඨකථාචරියා පනාහු ‘‘අන්තරෙනාති වචනං පන විකප්පන්තරදීපන’’න්ති. තස්මා අයමෙත්ථ අත්ථො – න ඉමං ලොකං, න හුරං ලොකං, අථ ඛො උභයමන්තරෙනාති. අපරො විකප්පො – උභයමන්තරෙනාති වා වචනං විකප්පන්තරාභාවදීපනං. තස්සත්ථො – න ඉමං ලොකං, න හුරං ලොකං නිස්සාය ඣායති ඣායී, උභයමන්තරෙන පන අඤ්ඤං ඨානං අත්ථීති.

जे हे अनिन्द्रियबद्ध रूपसंतानाला (अचेतन रूपाच्या प्रवाहाला) उद्देशून येथे ‘दोन्हींच्या मध्ये’ असे म्हटले आहे. परंतु ओतरणहारामध्ये (नेत्ति. अट्ठ. ४२ इत्यादी) याच्या द्वारांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या फस्स (स्पर्श) इत्यादी धम्मांना उद्देशून म्हटलेले स्वरूप दर्शविण्यासाठी ‘दोन्हींच्या मध्ये म्हणजे फस्सापासून उत्पन्न झालेल्या धम्मांमध्ये’ असा अर्थ सांगितला आहे. परंतु अट्ठकथाचार्यांनी म्हटले आहे - ‘अन्तरेण’ हा शब्द पर्यायांतराचे (दुसऱ्या विकल्पाचे) द्योतक आहे. म्हणून येथे हा अर्थ आहे - हा लोक नाही, परलोक नाही, तर दोन्हींच्या मध्ये. दुसरा पर्याय - ‘उभयमन्तरेण’ हा शब्द पर्यायांतराचा अभाव दर्शविणारा आहे. त्याचा अर्थ असा - ध्यानी (साधक) या लोकाचा किंवा परलोकाचा आश्रय घेऊन ध्यान करत नाही, तर दोन्हींच्या मध्ये दुसरे स्थान आहे.

යෙපි ච ‘‘අන්තරාපරිනිබ්බායී, සම්භවෙසී’’ති ච ඉමෙසං සුත්තපදානං අත්ථං මිච්ඡා ගහෙත්වා අත්ථි එව අන්තරාභවොති වදන්ති, තෙපි යස්මා අවිහාදීසු තත්ථ තත්ථ ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අන්තරා අග්ගමග්ගාධිගමෙන අනවසෙසකිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායන්තීති අන්තරාපරිනිබ්බායී, න අන්තරාභවභූතොති පුරිමස්ස සුත්තපදස්ස අත්ථො. පච්ඡිමස්ස ච යෙ භූතා එව, න පුන භවිස්සන්ති, තෙ හි (කථා. අනුටී. 507) ඛීණාසවා, පුරිමපදෙහි ‘‘භූතා’’ති වුත්තා. තබ්බිපරීතතාය සම්භවං එසන්තීති සම්භවෙසිනො. අප්පහීනභවසංයොජනත්තා සෙක්ඛා, පුථුජ්ජනා ච. චතූසු වා යොනීසු අණ්ඩජජලාබුජසත්තා යාව අණ්ඩකොසං, වත්ථිකොසඤ්ච න භින්දන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම. අණ්ඩකොසතො, වත්ථිකොසතො ච බහි නික්ඛන්තා භූතා නාම. සංසෙදජඔපපාතිකා ච පඨමචිත්තක්ඛණෙ සම්භවෙසී නාම, දුතියචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන්ති, යාව තතො අඤ්ඤං න පාපුණන්ති, තාව සම්භවෙසී, තතො පරං භූතාති අත්ථො, තස්මා නත්ථීති පටික්ඛිපිතබ්බං. සති හි උජුකෙ පාළිඅනුගතෙ අත්ථෙ කිං අනිද්ධාරිතසාමත්ථියෙන අන්තරාභවෙන අත්තභාවපරිකප්පිතෙන පයොජනන්ති.

आणि जे लोक ‘अन्तरापरिनिब्बायी’ आणि ‘संभवेसी’ या सुत्तपदांचा चुकीचा अर्थ लावून ‘अन्तराभव (मध्यवर्ती अस्तित्व) असतोच’ असे म्हणतात, त्यांच्या बाबतीतही - कारण अविहा इत्यादी देवलोकांमध्ये त्या त्या ठिकाणी आयुष्याचा मध्य ओलांडण्यापूर्वीच, मध्येच अग्रमागाच्या (अर्हतमार्गाच्या) प्राप्तीने आणि संपूर्ण क्लेशांच्या परिनिर्वाणाने जे परिनिर्वाण प्राप्त करतात ते ‘अन्तरापरिनिब्बायी’ होत, अन्तराभवामध्ये उत्पन्न झालेले नव्हे, असा पहिल्या सुत्तपदाचा अर्थ आहे. आणि दुसऱ्या पदाचा अर्थ - जे केवळ ‘भूत’ (उत्पन्न झालेले) आहेत, जे पुन्हा उत्पन्न होणार नाहीत, ते (कथा. अनुटी. ५०७) खीणासव (अर्हत) पूर्वपदांमध्ये ‘भूत’ असे म्हटले आहेत. त्याच्या उलट जे उत्पत्तीचा शोध घेतात ते ‘संभवेसी’ होत. भवसंयोजनांचा प्रहाण न झाल्यामुळे सेक्ख (शैक्ष) आणि पुथुज्जन (पृथग्जन) हे संभवेसी आहेत. किंवा चार योनींमध्ये अंडज आणि जलाबुज प्राणी जोपर्यंत अंडकोश आणि गर्भाशय भेदून बाहेर पडत नाहीत, तोपर्यंत त्यांना ‘संभवेसी’ म्हटले जाते. अंडकोश आणि गर्भाशयातून बाहेर पडलेले प्राणी ‘भूत’ म्हटले जातात. संसेदज आणि ओपपातिक प्राणी पहिल्या चित्तक्षणात ‘संभवेसी’ म्हटले जातात आणि दुसऱ्या चित्तक्षणापासून पुढे ‘भूत’ म्हटले जातात. किंवा ज्या इरियापथाने (शारीरिक स्थितीने) ते उत्पन्न होतात, जोपर्यंत ते त्याहून दुसरी स्थिती प्राप्त करत नाहीत, तोपर्यंत ‘संभवेसी’ आणि त्यानंतर ‘भूत’ असा अर्थ आहे, म्हणून ‘अन्तराभव नाही’ असेच नाकारले पाहिजे. कारण पाळीला अनुसरून सरळ अर्थ उपलब्ध असताना, स्वतःच्या कल्पनेने निर्माण केलेल्या आणि सिद्ध न झालेल्या सामर्थ्य असणाऱ्या अन्तराभवाची काय गरज?

යං [Pg.67] පන යෙ ‘‘සන්තානවසෙන පවත්තමානානං ධම්මානං අවිච්ඡෙදෙන දෙසන්තරෙසු පාතුභාවො දිට්ඨො. යථා තං වීහිආදිඅවිඤ්ඤාණකසන්තානෙ, එවං සවිඤ්ඤාණකසන්තානෙපි අවිච්ඡෙදෙන දෙසන්තරෙසු පාතුභාවෙන භවිතබ්බං. අයඤ්ච නයො සති අන්තරාභවෙ යුජ්ජති, නාඤ්ඤථා’’ති යුත්තිං වදන්ති. තෙහි ඉද්ධිමතො චෙතොවසිප්පත්තස්ස චිත්තානුගතිකං කායං අධිට්ඨහන්තස්ස ඛණෙන බ්‍රහ්මලොකතො ඉධූපසඞ්කමනෙ, ඉතො වා බ්‍රහ්මලොකගමනෙ යුත්ති වත්තබ්බා. යදි සබ්බත්ථෙව විච්ඡින්නදෙසෙ ධම්මානං පවත්ති න ඉච්ඡිතා, යදිපි සියා ‘‘ඉද්ධිවිසයො අචින්තෙය්‍යො’’ති, තං ඉධාපි සමානං ‘‘කම්මවිපාකො අචින්තෙය්‍යො’’ති වචනතො, තස්මා තං තෙසං මතිමත්තමෙව. අචින්තෙය්‍යසභාවා හි සභාවධම්මා, තෙ කත්ථචි පච්චයවිසෙසෙන විච්ඡින්නදෙසෙ පාතුභවන්ති, කත්ථචි අවිච්ඡින්නදෙසෙ ච. තථා හි මුඛඝොසාදීහි අඤ්ඤස්මිං දෙසෙ ආදාසපබ්බතප්පදෙසාදිකෙ පටිබිම්බපටිඝොසාදිකං පච්චයුප්පන්නං නිබ්බත්තමානං දිස්සති, තස්මා න සබ්බං සබ්බත්ථ උපනෙතබ්බන්ති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරතො පන පටිබිම්බස්ස උදාහරණභාවසාධනාදිකො අන්තරාභවවිචාරො කථාවත්ථුප්පකරණස්සටීකායං (කථා. අනුටී. 507) ගහෙතබ්බො.

परंतु जे लोक अशी युक्ती मांडतात की - ‘संतान रूपाने (प्रवाहाने) प्रवृत्त होणाऱ्या धम्मांचा अखंडपणे दुसऱ्या देशांमध्ये (ठिकाणी) प्रादुर्भाव दिसून येतो. जसे की भात इत्यादी अचेतन संतानामध्ये होते, तसेच सचेतन संतानामध्येही अखंडपणे दुसऱ्या देशांमध्ये प्रादुर्भाव झाला पाहिजे. आणि हा नियम अन्तराभव असल्यासच योग्य ठरतो, अन्यथा नाही.’ त्यांनी ऋद्धिवान, चित्तावर वशित्व मिळविलेल्या आणि चित्ताचे अनुकरण करणाऱ्या शरीराचे अधिष्ठान करणाऱ्या व्यक्तीच्या एका क्षणात ब्रह्मलोकातून येथे येण्याच्या किंवा येथून ब्रह्मलोकात जाण्याच्या युक्तीचे स्पष्टीकरण दिले पाहिजे. जर सर्वच ठिकाणी विच्छिन्न देशात (खंडित अंतरावर) धम्मांची प्रवृत्ती मान्य नसेल, आणि जरी ‘ऋद्धिविषय अचिंत्य आहे’ असे म्हटले तरी, ते येथेही ‘कर्मविपाक अचिंत्य आहे’ या वचनानुसार समानच आहे, म्हणून ते केवळ त्यांचे मतच आहे. कारण स्वभावधम्म हे अचिंत्य स्वभावाचे असतात, ते काही ठिकाणी विशिष्ट प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) विच्छिन्न देशात प्रादुर्भूत होतात, तर काही ठिकाणी अविच्छिन्न देशात. तसेच मुखघोष (आवाज) इत्यादींमुळे दुसऱ्या ठिकाणी आरसा, पर्वत इत्यादी प्रदेशांमध्ये प्रतिबिंब, प्रतिध्वनी इत्यादी प्रत्ययोत्पन्न (कारणाने उत्पन्न झालेले) निर्माण होताना दिसतात, म्हणून सर्व गोष्टी सर्व ठिकाणी लागू करू नयेत, हा येथे संक्षेप आहे. विस्ताराने मात्र प्रतिबिंबाच्या उदाहरणाद्वारे सिद्ध केलेला अन्तराभवाचा विचार कथावत्थु-प्रकरणाच्या टीकेमध्ये (कथा. अनुटी. ५०७) घ्यावा.

අපරෙ පන ‘‘ඉධාති කාමභවො, හුරන්ති අරූපභවො, උභයමන්තරෙනාති රූපභවො වුත්තො’’ති වදන්ති, ‘‘ඉධාති පච්චයධම්මා, හුරන්ති පච්චයුප්පන්නධම්මා, උභයමන්තරෙනාති පණ්ණත්තිධම්මා වුත්තා’’ති ච වදන්ති, තං සබ්බඅට්ඨකථාසු නත්ථි, තස්මා වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. අවසිට්ඨං රූපන්ති ආපොධාතුආකාසධාතූහි සද්ධිං ලක්ඛණරූපානි, ඔජඤ්ච සන්ධායාහ අනින්ද්‍රියබද්ධරූපස්ස අධිප්පෙතත්තා. තස්ස ඛීණාසවස්ස තං නිබ්බානාරම්මණං චිත්තං න ජානන්ති න ඤායන්ති ‘‘ඣායමානා’’ති වුත්තත්තා. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

इतर काही लोक म्हणतात की, "इथे" (इध) म्हणजे कामभव, "परलोकात" (हुरं) म्हणजे अरूपभव आणि "दोन्हींच्या दरम्यान" (उभयमन्तरेण) म्हणजे रूपभव असे म्हटले आहे. ते असेही म्हणतात की, "इथे" म्हणजे प्रत्ययधर्म (पच्चयधम्मा), "परलोकात" म्हणजे प्रत्ययोत्पन्नधर्म (पच्चयउप्पन्नधम्मा) आणि "दोन्हींच्या दरम्यान" म्हणजे प्रज्ञप्तिधर्म (पण्णत्तिधम्मा) म्हटले आहे. हे सर्व अट्ठकथांमध्ये आढळत नाही, म्हणून आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच याचा अर्थ समजून घेतला पाहिजे. "उर्वरित रूप" (अवसिट्ठं रूपं) म्हणजे आपोधातू आणि आकाशधातू यांच्यासह लक्षणरूपे आणि ओज (पोषक द्रव्य) यांना उद्देशून म्हटले आहे, कारण येथे अनिन्द्रियबद्ध रूपाचा (सजीव नसलेल्या रूपाचा) अभिप्राय आहे. त्या क्षीणासवाचे (अर्हताचे) ते निर्वाण-आरंभी (निर्वाणावर आधारित) चित्त जाणत नाहीत किंवा ओळखत नाहीत, कारण "ध्यान करणारे" (झायमाना) असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

චතුබ්‍යූහහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

चतुब्यूहहारविभंगवण्णना समाप्त झाली.

7. ආවට්ටහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

७. आवट्टहारविभंगवण्णना

29. අකුසලානං ධම්මානං විද්ධංසනසභාවත්තා, අකුසලානං වා පජහනෙ කුසලානං සම්පාදනෙ පට්ඨපනසභාවත්තා ආරම්භධාතු. තථාභූතාති සීලාදීහි [Pg.68] සමඞ්ගීභූතා. කාමධාතුආදිකා තිධාතුයොව තෙධාතු. තස්ස අභිභවනතො තෙධාතුඉස්සරො මච්චුරාජා. අනාදිමතිසංසාරෙ චිරකාලං ලද්ධපතිට්ඨාපි අචිරකාලං භාවිතෙහි කුසලෙහි ධම්මෙහි සමුච්ඡින්දනීයත්තා අබලා කිලෙසාති වුත්තං ‘‘අබලං දුබ්බල’’න්ති. තෙනාහ ‘‘අබලා නං බලීයන්තී’’ති.

२९. अकुशल धर्मांचा विध्वंस करण्याचा स्वभाव असल्यामुळे, किंवा अकुशल धर्मांचा त्याग करून कुशल धर्मांच्या संपादनात प्रवृत्त करण्याचा स्वभाव असल्यामुळे ती 'आरंभधातू' (आरम्भधातु) होय. 'तथाभूता' म्हणजे शील इत्यादींनी युक्त झालेली. कामधातू इत्यादी तीन धातू म्हणजेच 'तेधातू' (त्रिधातू) होत. त्याचा पराभव करणारा असल्यामुळे मृत्यूराज (मार) हा 'तेधातूचा ईश्वर' (तेधातुइस्सर) आहे. अनादी संसारात दीर्घकाळ प्रतिष्ठा मिळवूनही, अल्पकाळातच भावना केलेल्या (अभ्यासलेल्या) कुशल धर्मांद्वारे समूळ नष्ट केले जाऊ शकत असल्यामुळे क्लेश हे दुर्बळ आहेत, म्हणून 'अबलं दुब्बलं' (अबल, दुर्बळ) असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'दुर्बळ असलेले क्लेश त्याला पराभूत करतात' (अवला नं बलीयन्ति).

ඉදං වචනං අයං ගාථාපාදො. සමාධිස්ස පදට්ඨානන්ති එත්ථ සමාධිස්ස කාරණං සමතානුයොගෙ නියොජනතොති යොජෙතබ්බං. එස නයො සෙසෙසුපි. පපඤ්චාති රාගාදයොව. තථා චෙව සංවණ්ණිතන්ති දෙසනාය පදට්ඨානභාවෙනෙව අත්ථසංවණ්ණනා කතාති අත්ථො.

हे वचन म्हणजे हा गाथापाद (गाथेचा चरण) होय. 'समाधीचे पदस्थान' (समाधिस्स पदट्ठानं) यामध्ये समाधीचे कारण म्हणजे समतेच्या अभ्यासात (समतानुयोगे) प्रवृत्त करणे, असा संबंध जोडला पाहिजे. हाच नियम उर्वरित पदांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'प्रपंच' (पपञ्च) म्हणजे राग (आसक्ती) इत्यादीच होत. 'तसेच वर्णन केले आहे' (तथा चेव संवण्णितं) याचा अर्थ असा की, देशनेचे पदस्थान म्हणूनच अर्थाचे स्पष्टीकरण (वर्णन) केले आहे.

න්ති තං දෙසනං. තස්සාති සභාගාදිවසෙන ආවට්ටනස්ස. පරිපක්කඤාණානං විසෙසාධිගමාය. ලාභවිනිච්ඡයපරිග්ගහමච්ඡරියානීතිආදීසු ලාභොති රූපාදිආරම්මණප්පටිලාභො. සො පරියෙසනාය සති හොතීති පරියෙසනාග්ගහණෙන ගහිතො. විනිච්ඡයොති ‘‘එත්තකං මෙ රූපාරම්මණත්ථාය භවිස්සති, එත්තකං සද්දාදිආරම්මණත්ථාය, එත්තකං මය්හං, එත්තකං පරස්ස, එත්තකං පරිභුඤ්ජිස්සාමි, එත්තකං නිදහිස්සාමී’’ති එවං පවත්තො විතක්කො විනිච්ඡයො. සො ලාපිතහෙතුකත්තා පරියෙසනමූලකතාය පරියෙසනාග්ගහණෙනෙව ගහිතො, තථා පරිග්ගහමච්ඡරියානි. තත්ථ පරිග්ගහො ‘‘මම ඉද’’න්ති පරිග්ගණ්හනං. මච්ඡරියං ‘‘මය්හෙව හොතූ’’ති පරෙහි සාධාරණභාවාසහනං. තෙනෙවස්ස පොරාණා එවං වචනත්ථං වදන්ති ‘‘මය්හෙවිදමච්ඡරියං හොතු, මා අඤ්ඤෙසං අච්ඡරියං හොතූති පවත්තත්තා මච්ඡරියන්ති වුච්චතී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 2.103; අ. නි. අට්ඨ. 3.9.23). පරිභොගත්ථානං පන විනිච්ඡයාදීනං පරිභොගන්තොගධතා වෙදිතබ්බා. ඡන්දරාගො දුබ්බලරාගො. අජ්ඣොසානං ‘‘මම ඉද’’න්ති තණ්හාවසෙන බලවසන්නිට්ඨානන්ති ආහ ‘‘ඡන්දරාගඅජ්ඣොසානා තණ්හා එවා’’ති. ආරක්ඛනිමිත්තං ද්වාරපිදහනමඤ්ජූසාගොපනාදිනා සුට්ඨු රක්ඛණනිමිත්තං. පාපානි කරොන්තො පරිභොගනිමිත්තං රත්තො ගිද්ධො ගධිතො මුච්ඡිතො හුත්වා මිගොව පරිභුඤ්ජනනිමිත්තං පමාදං ආපජ්ජතීති එවං පරියෙනාරක්ඛා පරිභොගනිමිත්තං. පමාදො තිවිධො තණ්හාය වසෙන කථිතොති දස්සෙන්තො ‘‘තිවිධො තණ්හායාති වුත්ත’’න්ති ආහ.

'न्ति' म्हणजे ती देशना. 'त्याचे' (तस्स) म्हणजे सभाग (समान) इत्यादींच्या द्वारे आवर्तन करण्याचे. परिपक्व ज्ञान असलेल्यांच्या विशेष अधिगमनासाठी. 'लाभ, विनिच्चय (निश्चय), परिग्रह, मात्सर्य' इत्यादींमध्ये 'लाभ' म्हणजे रूप इत्यादी आलंबनांची प्राप्ती होय. तो शोध (परियेसना) असल्यावरच होतो, म्हणून 'शोध' या शब्दाच्या ग्रहणानेच तो गृहीत धरला आहे. 'विनिच्चय' म्हणजे - 'एवढे माझ्या रूप-आलंबनासाठी होईल, एवढे शब्द इत्यादी आलंबनासाठी, एवढे माझ्यासाठी, एवढे दुसऱ्यासाठी, एवढ्याचा मी उपभोग घेईन, एवढे मी साठवून ठेवीन' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेला वितर्क म्हणजेच विनिच्चय होय. तो लाभाच्या हेतूने आणि शोधमूलक असल्यामुळे 'शोध' या शब्दाच्या ग्रहणानेच गृहीत धरला आहे; त्याचप्रमाणे परिग्रह आणि मात्सर्य देखील. त्यामध्ये 'परिग्रह' म्हणजे 'हे माझे आहे' असे ग्रहण करणे. 'मात्सर्य' (मच्छरिय) म्हणजे 'हे केवळ माझेच असावे' अशा प्रकारे इतरांसोबत भागीदारी सहन न करणे. म्हणूनच प्राचीन आचार्य याचा असा अर्थ सांगतात - 'हे माझेच आश्चर्य (वैशिष्ट्य) असो, इतरांचे आश्चर्य नसो, अशा प्रकारे प्रवृत्त झाल्यामुळे याला मच्छरिय म्हटले जाते.' उपभोगाच्या हेतूने असणाऱ्या विनिच्चय इत्यादींचा उपभोगातच अंतर्भाव होतो, असे समजले पाहिजे. 'छंदराग' म्हणजे दुर्बळ राग. 'अज्झोसान' (अध्यवसान) म्हणजे 'हे माझे आहे' अशा प्रकारे तृष्णेच्या प्रभावाने झालेला दृढ निश्चय; म्हणूनच म्हटले आहे - 'छंदराग आणि अध्यवसान ही तृष्णाच आहे.' 'आरक्षण-निमित्त' (संरक्षणासाठी) म्हणजे दरवाजा बंद करणे, पेटीत सुरक्षित ठेवणे इत्यादींद्वारे चांगल्या प्रकारे रक्षण करण्यासाठी. पापे करत असताना, उपभोगाच्या निमित्ताने आसक्त, लोभी, गुंतलेला आणि मोहित होऊन, हरिणाप्रमाणे उपभोगाच्या निमित्ताने जो प्रमादाला प्राप्त होतो, अशा प्रकारे शोध आणि रक्षण हे उपभोगाच्या निमित्ताने होते. तृष्णेच्या प्रभावाने प्रमाद तीन प्रकारचा सांगितला आहे, हे दर्शवताना 'तृष्णेमुळे तीन प्रकारचा' असे म्हटले आहे.

අවිසෙසෙන වුත්තන්ති ‘‘කතමෙන උපාදානෙන සඋපාදානා’’ති විභාගෙන පුච්ඡිත්වාපි ‘‘අවිජ්ජාය ච තණ්හාය චා’’ති අවිනිබ්භුජිත්වා වුත්තං. තණ්හඤ්ච අවිජ්ජඤ්ච චතුරුපාදානං [Pg.69] වසෙනාති කාමුපාදානාදීනං චතුන්නං උපාදානානං වසෙන විභජිත්වා ඛන්ධානං දුක්ඛභාවෙන දුක්ඛසච්චභාවෙන සහ පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවං, උපාදානානං සමුදයභාවෙන සමුදයසච්චභාවෙන සහ පහාතබ්බභාවං දස්සෙතීති යොජනා.

'विशेष फरक न करता म्हटले आहे' म्हणजे 'कोणत्या उपादानाने ते सोपादान (उपादानासह) आहेत?' असा विभाग करून विचारले असतानाही, 'अविद्या आणि तृष्णेमुळे' असे भेद न करता म्हटले आहे. तृष्णा आणि अविद्या यांना चार उपादानांच्या द्वारे - म्हणजे कामोपादान इत्यादी चार उपादानांच्या द्वारे विभागून, स्कंधांच्या दुःखभावासह (दुःखसत्यभावासह) परिज्ञेयभाव (जाणून घेण्याजोगा भाव) आणि उपादानांच्या समुदायभावासह (समुदयसत्यभावासह) प्रहातव्यभाव (त्याग करण्याजोगा भाव) दर्शविला आहे, असा संबंध जोडला पाहिजे.

30. ‘‘යො’’තිආදිනා වුත්තො තිවිධො පමාදො පරියෙසති, ආරක්ඛණඤ්ච කරොති, පරිභොගනිමිත්තඤ්චාති සම්බන්ධො. පමාදො හි පමජ්ජන්තස්ස පුග්ගලස්ස භොගානං පරියෙසනාය, ආරක්ඛණාය ච හෙතුභූතො කත්තුභාවෙන උපචරිතො, පරිභොගස්ස පන නිමිත්තං. ‘‘තප්පටිපක්ඛෙනා’’ති පදස්ස අත්ථං විවරති ‘‘අප්පමාදානුයොගෙනා’’ති, තෙන සමථභාවං දස්සෙති. ඛෙපනාති ඛයපාපනා. වොදානපක්ඛවිසභාගධම්මවසෙනාති වොදානපක්ඛො ච සො පමාදස්ස විසභාගධම්මො චාති වොදාන…පෙ… ධම්මො, සමථො, තස්ස වසෙන.

३०. 'जो' (यो) इत्यादी शब्दांनी सांगितलेला तीन प्रकारचा प्रमाद शोध घेतो, रक्षण करतो आणि उपभोगाचे निमित्त बनतो, असा संबंध आहे. कारण प्रमाद हा प्रमाद करणाऱ्या व्यक्तीच्या भोगांच्या शोधासाठी आणि रक्षणासाठी कारणीभूत ठरतो, जो कर्ता म्हणून उपचारित केला आहे, परंतु उपभोगाचे तो केवळ निमित्त आहे. 'त्याच्या विरुद्ध' (तप्पटिपक्खेन) या पदाचा अर्थ 'अप्रमादाच्या अभ्यासाने' (अप्पमादानुयोगेन) असा स्पष्ट केला आहे, त्याद्वारे समथभाव दर्शविला आहे. 'खेपना' म्हणजे क्षयाला (नाशाला) पोहोचवणे. 'वोदानपक्ष-विसभागधर्म-वशामुळे' म्हणजे जो वोदानपक्ष (शुद्धीचा पक्ष) आहे आणि जो प्रमादाचा विसभाग (विरुद्ध) धर्म आहे, तो वोदान...पे... धर्म म्हणजेच समथ होय, त्याच्या वशामुळे.

සමථෙ සතීති අධිට්ඨානභූතෙ ඣානෙ සති, තං පාදකං කත්වාති අත්ථො. යා පඤ්ඤාති නාමරූපපරිච්ඡෙදාදිවසෙන පවත්තපඤ්ඤා. තෙනාහ ‘‘අයං විපස්සනා’’ති. පහීනෙසූති පහීයමානෙසු.

'समथ असताना' (समथे सति) म्हणजे अधिष्ठानभूत ध्यान असताना, त्याला आधार बनवून, असा अर्थ आहे. 'जी प्रज्ञा' (या पञ्ञा) म्हणजे नाम-रूप परिच्छेद इत्यादींच्या द्वारे प्रवृत्त झालेली प्रज्ञा होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'ही विपश्यना (विपस्सना) आहे.' 'नष्ट झाल्यावर' (पहीनेसु) म्हणजे नष्ट होत असताना.

වොදානපක්ඛන්ති ආරම්භධාතුආදිවොදානපක්ඛං නික්ඛිපිත්වා. විසභාගධම්මවසෙනාති පමාදවසෙනෙව. සභාගධම්මවසෙනාති පුබ්බෙ නික්ඛිත්තස්ස ආරම්භධාතුආදිවොදානධම්මස්ස සමථාදිසභාගධම්මවසෙන.

'वोदानपक्ष' (वोदानपक्खं) म्हणजे आरंभधातू इत्यादी वोदानपक्षाची स्थापना करून. 'विसभागधर्माच्या वशामुळे' म्हणजे प्रमादाच्या वशामुळेच. 'सभागधर्माच्या वशामुळे' म्हणजे पूर्वी स्थापित केलेल्या आरंभधातू इत्यादी वोदानधर्माच्या समथ इत्यादी सभागधर्माच्या वशामुळे.

පුන අපරියොදාපනියං සිඛාප්පත්තපරියොදාපනං ඉධාධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘තං පන අරහත්තෙන හොතී’’ති.

पुन्हा, जे अपर्योदापनीय (पुन्हा मलीन न होणारे) आणि शिखाप्राप्त पर्योदापन (परम शुद्धी) येथे अभिप्रेत आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'ते तर अर्हत्त्वाने (अरहत्तेन) होते.'

මොහසමුට්ඨානතා වුත්තා ‘‘මොහො එව සමුට්ඨාන’’න්ති කත්වා. අඤ්ඤථා පිසුණාවාචාය දොසසමුට්ඨානතා මුසාවාදස්ස විය මොහසමුට්ඨානභාවා වත්තබ්බා සියා.

'मोहच समुत्थान (कारण) आहे' असे मानून मोहसमुत्थानता (मोहापासून उत्पन्न होणे) सांगितली आहे. अन्यथा, चुगलीच्या (पिसुणावाचा) द्वेषसमुत्थानतेप्रमाणेच मृषावादाची (मुसावाद) देखील मोहसमुत्थानता सांगावी लागली असती.

කම්මපථභාවං පත්තානං, අප්පත්තානඤ්ච අකුසලධම්මානං ‘‘සබ්බපාප’’න්ති පදෙන පරිග්ගහිතත්තා වුත්තං ‘‘කම්මපථකම්මවිභාගෙනා’’ති.

कर्मपथभावाला प्राप्त झालेल्या आणि प्राप्त न झालेल्या अकुशल धर्मांचे 'सब्बपापं' (सर्व पाप) या पदाने ग्रहण केले असल्यामुळे 'कर्मपथ-कर्म-विभागाने' असे म्हटले आहे.

31. සෙසපදානන්ති ‘‘කුසලස්ස උපසම්පදා’’තිආදීනං (දී. නි. 2.90; ධ. ප. 183; නෙත්ති. 30, 50, 116, 124; පෙටකො. 29) ගාථාය අවසිට්ඨපදානං. යථාධිගතන්ති අත්තනා අධිගතප්පකාරං, පච්ඡා භූමිදිසා.

३१. 'उर्वरित पदांचे' (सेसपदानं) म्हणजे 'कुशलस्स उपसंपदा' (कुशलाची उपसंपदा) इत्यादी गाथेतील उर्वरित पदांचे होय. 'यथाधिगत' म्हणजे स्वतः प्राप्त केलेल्या प्रकारानुसार, नंतर भूमीची दिशा.

උපරි [Pg.70] යාපෙන්තීති මනුස්සලොකතො උපරිට්ඨිමං දෙවලොකං ගමෙන්ති.

'वर घेऊन जातात' (उपरि यापेन्ति) म्हणजे मनुष्यलोकापेक्षा वरच्या देवलोकात घेऊन जातात.

32. යථාවුත්තස්ස ධම්මස්සාති සීලස්ස ච මග්ගස්ස ච. තණ්හාවිජ්ජාදීනන්ති ආදිසද්දෙන තදෙකට්ඨකිලෙසා ගය්හන්ති, තෙසං පදට්ඨානධම්මා ච. සමථවිපස්සනාදීනන්ති ආදිසද්දෙන සාමඤ්ඤඵලානං සඞ්ගහො. යදග්ගෙන චෙත්ථ ‘‘නිරොධො රක්ඛතී’’ති වුත්තො, තදග්ගෙන මග්ගො රක්ඛණකිරියාය කරණං වුත්තං ‘‘යෙන රක්ඛතී’’ති. විසභාගධම්මවසෙන පුරිමානි සභාගධම්මාවට්ටනවසෙන පච්ඡිමානි සච්චානි නිද්ධාරිතානීති යොජෙතබ්බං.

३२. 'यथावृत्त धम्मास्स' (यथाकथित धर्माचे) म्हणजे शीलाचे आणि मार्गाचे. 'तण्हाविज्जादीनं' (तृष्णा-अविद्या इत्यादी) यातील 'आदि' शब्दाने त्यांच्याशी संबंधित असणारे क्लेश आणि त्यांचे पदस्थान असणारे धर्म ग्रहण केले जातात. 'समथविपस्सनादीनं' (शमथ-विपश्यना इत्यादी) यातील 'आदि' शब्दाने श्रामण्यफलांचा संग्रह होतो. आणि येथे ज्या अर्थाने "निरोध रक्षण करतो" असे म्हटले आहे, त्याच अर्थाने मार्ग हा रक्षण करण्याच्या क्रियेचे साधन म्हणून "ज्याद्वारे रक्षण केले जाते" असे म्हटले आहे. विसभागाच्या (भिन्न स्वभावाच्या) धर्मांच्या वशने पूर्ववर्ती सत्ये आणि सभागाच्या (समान स्वभावाच्या) धर्मांच्या आवर्तनाच्या वशने उत्तरवर्ती सत्ये निर्धारित केली आहेत, असे जोडले पाहिजे।

ආවට්ටහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

आवर्तहारविभंगवर्णना (आवट्टहारविभंगवण्णना) समाप्त झाली।

8. විභත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

८. विभक्तिहारविभंगवर्णना (विभत्तिहारविभंगवण्णना)।

33. ධම්මෙසූති පුඤ්ඤාදිදානාදිභෙදභින්නෙසු සභාවධම්මෙසු. තත්ථ ලබ්භමානොති තෙසු යථාවුත්තෙසු ධම්මෙසු ලබ්භමානො. භූමිවිභාගොති කාමාවචරාදිදස්සනාදිභූමිප්පභෙදො. පදට්ඨානවිභාගොති තෙ පුඤ්ඤාදිධම්මා යෙසං පදට්ඨානං, තෙසං වා යෙ ධම්මා පදට්ඨානං, තබ්බිභාගො. යෙසං සුත්තානන්ති මූලපදට්ඨානභූතානං සංකිලෙසභාගියාදීනං චතුන්නං සුත්තානං වසෙන. අසඞ්කරවවත්ථානෙන හි එතෙසු සුත්තෙසු සාතිසයං ධම්මා විභත්තා නාම හොන්ති. තෙනාහ ‘‘විසෙසතො’’ති. යදි එවං කස්මා වාසනාභාගියනිබ්බෙධභාගියසුත්තානි එවෙත්ථ ගහිතානීති? නයිදමෙවං නික්ඛමනපරියොසානභාවෙන ඉතරෙසම්පි ගහිතත්තා. යතො හි නිස්සටා වාසනාභාගියා ධම්මා, තෙ සංකිලෙසභාගියා. යංපරියොසානා නිබ්බෙධභාගියා ධම්මා, තෙ අසෙක්ඛභාගියාති ද්වයග්ගහණෙනෙව ඉතරම්පි ද්වයං ගහිතමෙව හොති. තෙනාහ ‘‘ඉමෙසං චතුන්නං සුත්තානං දෙසනායා’’ති. ඉමානි චත්තාරි සුත්තානීති පාළියා, වක්ඛමානාය දෙසනාය වා ඉතරද්වයසඞ්ගහො දට්ඨබ්බො, න පටික්ඛෙපො.

३३. 'धम्मेसु' (धर्मांमध्ये) म्हणजे पुण्य, दान इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या स्वभावधर्मांमध्ये. तेथे 'लब्भमानो' (प्राप्त होणारा) म्हणजे त्या यथाकथित धर्मांमध्ये प्राप्त होणारा. 'भूमिविभागो' (भूमिविभाग) म्हणजे कामावचर इत्यादी आणि दर्शन इत्यादी भूमींचे प्रभेद. 'पदट्ठानविभागो' (पदस्थानविभाग) म्हणजे ते पुण्यादी धर्म ज्यांचे पदस्थान (कारण) आहेत, किंवा जे धर्म त्यांचे पदस्थान आहेत, त्यांचा विभाग. 'येसं सुत्तानं' (ज्या सूत्रांच्या) म्हणजे मूळ पदस्थान स्वरूप असलेल्या संक्लेशभागीय (संकिलेसभागिय) इत्यादी चार सूत्रांच्या वशने. कारण असंकर व्यवस्थेने (मिश्रण न करता केलेल्या निश्चितीने) या सूत्रांमध्ये धर्म अतिशय चांगल्या प्रकारे विभक्त (वर्गीकृत) केलेले असतात. म्हणूनच "विशेषतः" (विसेसतो) असे म्हटले आहे. जर असे आहे, तर मग येथे वासनाभागीय आणि निर्वेधभागीय सूत्रांचेच ग्रहण का केले आहे? असे नाही, कारण निष्क्रमण (बाहेर पडणे) आणि पर्यवसान (शेवट) या भावाने इतरांचेही ग्रहण झाले आहे. कारण ज्यांच्यापासून वासनाभागीय धर्म निष्क्रांत (मुक्त) होतात, ते संक्लेशभागीय धर्म आहेत. आणि ज्यांच्यामध्ये निर्वेधभागीय धर्म पर्यवसित होतात, ते अशैक्षभागीय (असेक्खभागीय) धर्म आहेत; अशा प्रकारे या दोघांच्या ग्रहणानेच इतर दोघांचेही ग्रहण होते. म्हणूनच "या चार सूत्रांच्या देशनेने" (इमेसं चतुन्नं सुत्तानं देसनाया) असे म्हटले आहे. "ही चार सूत्रे" या पाळीद्वारे किंवा पुढे सांगण्यात येणाऱ्या देशनेद्वारे इतर दोघांचा संग्रह समजला पाहिजे, त्यांचा निषेध नाही।

තෙනෙවාති නියමස්ස අකතත්තා, තතො ච තෙන තන්නිස්සිතෙන ච බ්‍රහ්මචාරී භවතීති සිද්ධං හොති. එව-සද්දො වා සමුච්චයත්ථො දට්ඨබ්බො. සියා තස්ස පටික්ඛෙපොති තස්ස අට්ඨසමාපත්තිබ්‍රහ්මචරියස්ස සියා පටික්ඛෙපො. එවං සති සාවසෙසා දෙසනා සියා.

'तेनेव' (त्यामुळेच) म्हणजे नियमाचा अभाव असल्यामुळे, आणि त्यावरून त्याच्याद्वारे आणि त्यावर आश्रित असलेल्याद्वारे मनुष्य ब्रह्मचारी होतो, हे सिद्ध होते. किंवा 'एव' हा शब्द समुच्चय अर्थाने समजला पाहिजे. 'सिया तस्स पटिक्खेपो' (त्याचा निषेध असू शकतो) म्हणजे त्या अष्टसमापत्तिरूप ब्रह्मचर्याचा निषेध असू शकतो. असे असल्यास देशना सावशेष (अपूर्ण) ठरेल।

තදඞ්ගාදිප්පහානද්වයං [Pg.71] පදට්ඨානභූතං ඉධ ගණනූපගං න හොතීති ‘‘සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිප්පහානානං වසෙනා’’ති වුත්තං. තථා හෙත්ථ කෙචි ‘‘තෙනෙවා’’ති පඨන්ති. ‘‘තෙනෙව බ්‍රහ්මචරියෙනාති පඨන්තී’’ති ඉදං ‘‘සංවරසීලෙ ඨිතො’’ති (නෙත්ති. 33) එත්ථ වුත්තං පාළිවිකප්පං සන්ධාය වදති. ‘‘යස්මා…පෙ… වක්ඛතී’’ති ඉදං පච්ඡිමපාඨස්සෙව යුත්තතාය කාරණවචනං.

तदंग इत्यादी दोन प्रहाण (त्याग) जे पदस्थान स्वरूप आहेत, ते येथे गणनेत येत नाहीत, म्हणून "समुच्छेद आणि प्रतिप्रश्रब्धि प्रहाणांच्या वशने" (समुच्छेदपटिप्पस्सद्धिप्पहानानं वसेन) असे म्हटले आहे. तसेच येथे काही जण "तेनेव" (त्यामुळेच) असा पाठ वाचतात. "तेनेव ब्रह्मचरियेन" (त्याच ब्रह्मचर्याने) असा पाठ वाचतात, हे "संवरशीलात स्थित असलेला" (संवरसीले ठितो - नेत्ति. ३३) येथे सांगितलेल्या पाळी-विकल्पाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. "ज्या अर्थी...पे... सांगेल" हे नंतरच्या पाठाच्याच योग्यतेचे कारण सांगणारे वचन आहे।

කථං මන්තාති? අනිබ්බෙධසභාවත්තා මහග්ගතපුඤ්ඤානං න නිබ්බෙධභාගියසුත්තෙන සඞ්ගහො, වාසනාභාගියත්තා පන වාසනාභාගියසුත්තෙනෙව සඞ්ගහොති. තදුපසඞ්ගා හි පච්ඡිමො එව පාඨො යුත්තතරො. ඉතරථා සාවසෙසා දෙසනා භවෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘න හි…පෙ… දෙසෙතී’’ති.

"कथं मन्ता" (मंत्र कसे आहेत)? महद्गत (महत) पुण्याचा स्वभाव अनिर्वेध (भेद न करणारा) असल्यामुळे निर्वेधभागीय सूत्रात त्याचा संग्रह होत नाही, परंतु वासनाभागीय असल्यामुळे वासनाभागीय सूत्रातच त्याचा संग्रह होतो. त्याच्या उपसंग्रहामुळे नंतरचाच पाठ अधिक योग्य आहे. अन्यथा देशना सावशेष (अपूर्ण) होईल. म्हणूनच "नाही...पे... उपदेश करतात" असे म्हटले आहे।

සංකිලෙසභාගියඅසෙක්ඛභාගියානං පරතො වක්ඛමානත්තා වුත්තං ‘‘වක්ඛමානානං…පෙ… වසෙනා’’ති. ‘‘සබ්බතො’’ති ඉදං පුබ්බපරාපෙක්ඛං. තස්ස පරාපෙක්ඛතාය ‘‘සබ්බතොභාගෙන එකාදසසු ඨානෙසු පක්ඛිපිත්වා’’ති අට්ඨකථායං යොජිතං. තත්ථ පදාදිකෙ විචයහාරපදත්ථෙ සන්ධාය ‘‘එකාදසසු ඨානෙසූ’’ති වුත්තං. පුබ්බපෙක්ඛතාය පන ‘‘සබ්බතොභාගෙන දෙසනාය ඵලෙනා’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං.

संक्लेशभागीय आणि अशैक्षभागीय धर्मांचे पुढे वर्णन केले जाणार असल्यामुळे "सांगण्यात येणाऱ्या...पे... वशने" असे म्हटले आहे. "सब्बतो" (सर्व बाजूंनी) हे पूर्व आणि पर (मागील व पुढील) संदर्भांवर अपेक्षित आहे. त्याच्या पर-अपेक्षेमुळे (पुढील संदर्भाच्या अपेक्षेमुळे) "सर्व बाजूंनी अकरा स्थानांमध्ये टाकून" असे अट्ठकथेत जोडले आहे. तेथे पदादी विचयहार पदांच्या अर्थाचा संदर्भ देऊन "अकरा स्थानांमध्ये" असे म्हटले आहे. पूर्व-अपेक्षेमुळे (मागील संदर्भाच्या अपेक्षेमुळे) "सर्व बाजूंनी देशनेच्या फलाने" इत्यादी प्रकारे जोडले पाहिजे।

සංකිලෙසභාගියානං තණ්හාසංකිලෙසාදිනා දෙසනානයො වෙදිතබ්බො. ඵලං අපායදුක්ඛෙන මනුස්සෙසු දොභග්ගියෙන. අසෙක්ඛභාගියානං අසෙක්ඛෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි දෙසනානයො. ඵලං අග්ගඵලෙන ච අනුපාදිසෙසාය ච නිබ්බානධාතුයා වෙදිතබ්බං. ඉතරෙසං පාළියං වුත්තමෙව. කාමරාගබ්‍යාපාදඋද්ධම්භාගියසංයොජනග්ගහණෙන සංකිලෙසභාගියානං, විරාගග්ගහණෙන අසෙක්ඛග්ගහණෙනෙව ච අසෙක්ඛභාගියානං වක්ඛමානත්තා වුත්තං ‘‘වක්ඛමානානං…පෙ… වසෙනා’’ති. පදපදත්ථවිචාරයුත්තිනිද්ධාරණමුඛෙන ධම්මවිභත්තිආදිවිචාරො කාතබ්බොති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘විචයෙන…පෙ… තබ්බානී’’ති වුත්තන්ති අට්ඨකථායං ‘‘විචයෙන…පෙ… දස්සෙතී’’ති වුත්තං.

संक्लेशभागीय धर्मांचा देशना-नय तृष्णा-संक्लेश इत्यादींद्वारे समजून घेतला पाहिजे. त्याचे फल अपाय-दुःख आणि मनुष्यांमधील दुर्भाग्याने (दौर्भाग्याने) होते. अशैक्षभागीय धर्मांचा देशना-नय अशैक्ष शीलस्कंध इत्यादींद्वारे होतो. त्याचे फल अग्रफल (अर्हत्त्व फल) आणि अनुपधिशेष निर्वाणधातूने समजून घेतले पाहिजे. इतरांचे पाळीमध्ये सांगितलेच आहे. कामराग, व्यापाद आणि उर्ध्वभागीय संयोजनांच्या ग्रहणाने संक्लेशभागीय धर्मांचे, आणि विरागाच्या ग्रहणाने व अशैक्ष ग्रहणानेच अशैक्षभागीय धर्मांचे पुढे वर्णन केले जाणार असल्यामुळे "सांगण्यात येणाऱ्या...पे... वशने" असे म्हटले आहे. पद आणि पदार्थाच्या विचाराच्या युक्तीच्या निर्धारणाद्वारे धर्मविभक्ति इत्यादींचा विचार केला पाहिजे, हे दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये "विचयाने...पे... केले पाहिजेत" असे म्हटले आहे, म्हणून अट्ठकथेत "विचयाने...पे... दर्शवतो" असे म्हटले आहे।

34. එවන්ති ඉති. ධම්මෙති වුත්තසභාගධම්මෙ. සාධාරණාසාධාරණභාවෙහීති සාමඤ්ඤවිසෙසෙන විසිට්ඨෙහි. ද්වෙ ධම්මා සාධාරණාති ද්වෙ ඉමෙ ධම්මා යෙහි සභාගධම්මා සාධාරණා නාම හොන්ති. කතමෙ ද්වෙ? නාමං, වත්ථු ච. තත්ථ නාමං නාමපඤ්ඤත්ති, තංමුඛෙනෙව සද්දතො තදත්ථාවගමො. සද්දෙන ච සාමඤ්ඤරූපෙනෙව තථාරූපස්ස අත්ථස්ස [Pg.72] ගහණං, න විසෙසරූපෙන, තස්මා සද්දවචනීයා අත්ථා සාධාරණරූපනාමායත්තගහණීයතාය නාමසාධාරණා වුත්තා. වත්ථූති පවත්තිට්ඨානං. යත්ථ හි යෙ ධම්මා පවත්තන්ති, තෙසං සබ්බෙසං තෙ ධම්මා සාධාරණාති පවත්තිට්ඨානසඞ්ඛාතානං වත්ථූනං සාධාරණා. යස්මා පනිදං ද්වයං තෙසං ධම්මානං සාධාරණභාවෙ පකතිභූතං සභාවභූතං, තස්මා වුත්තං ‘‘ද්වෙ ධම්මාති දුවෙ පකතියො’’ති. එකසන්තතිපතිතතායාති සමානසන්තතිපවත්තියා. තෙනාහ ‘‘සමානවත්ථුකා’’ති. දස්සනපහාතබ්බානඤ්හි යථා මිච්ඡත්තනියතසත්තා පවත්තිට්ඨානං, එවං අනියතාපීති උභයෙ හි තෙ සමානවත්ථුකා. එස නයො ඉතරෙසුපි. සක්කායදිට්ඨිවිචිකිච්ඡාසීලබ්බතපරාමාසා හි භින්නසභාවාපෙතෙ ධම්මා දස්සනෙන පහාතබ්බතං නාතිවත්තන්තීති තෙ නාමසාමඤ්ඤතං පත්තා, රූපරාගාදයො ච භාවනාය පහාතබ්බතන්ති ආහ ‘‘පහානෙකට්ඨා නාමසාධාරණා’’ති. යථා පන ‘‘වත්ථූනං සාධාරණා වත්ථුසාධාරණා’’ති අයමත්ථො ලබ්භති, එවං ‘‘වත්ථුනා සාධාරණා වත්ථුසාධාරණා’’ති අයම්පි අත්ථො ලබ්භතීති දස්සෙන්තො ‘‘සහජෙකට්ඨා වත්ථුසාධාරණා’’ති ආහ. තෙ හි අඤ්ඤමඤ්ඤං ඵුසනාදිසභාවතො භින්නාපි යස්මිං පවත්තන්ති, තෙන වත්ථුනා සාධාරණා නාම හොන්ති. එත්ථ ච ලබ්භමානම්පි කුසලාදිනාමසාධාරණං අනාමසිත්වා වත්ථුසාධාරණා තාව යොජිතාති වෙදිතබ්බා. පටිපක්ඛාදීහීති ආදිසද්දෙන සමානඵලතාසහබ්‍යතාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. සෙසපදෙසූති ‘‘පුථුජ්ජනස්සා’’තිආදිවාක්‍යෙසු. කථං? තත්ථ හි පුථුජ්ජනස්ස, සොතාපන්නස්ස ච සම්භවතො අනාගාමිනො, අරහතො ච අසම්භවතොතිආදිනා යොජෙතබ්බං.

३४. ‘एवम्’ म्हणजे ‘इति’ (असे). ‘धम्मा’ म्हणजे सांगितलेले सभागधम्म (समान स्वभाव असलेले धर्म). ‘साधारण-असाधारणभावेहि’ म्हणजे सामान्य आणि विशेष रूपाने विशिष्ट असलेल्या. ‘द्वे धम्मा साधारणा’ म्हणजे हे दोन धर्म आहेत ज्यांच्याद्वारे सभागधम्म ‘साधारण’ (समान) ठरतात. ते दोन कोणते? नाम आणि वस्तू (वत्थु). त्यामध्ये ‘नाम’ म्हणजे नामप्रज्ञप्ती, ज्याच्याद्वारे शब्दावरून त्या अर्थाचे आकलन होते. आणि शब्दाद्वारे सामान्य रूपानेच तशा प्रकारच्या अर्थाचे ग्रहण होते, विशेष रूपाने नाही; म्हणून शब्दाने सांगता येणारे अर्थ हे साधारण रूप असलेल्या नामाच्या अधीन राहून ग्रहण केले जात असल्यामुळे त्यांना ‘नामसाधारण’ म्हटले आहे. ‘वस्तू’ (वत्थु) म्हणजे प्रवृत्तीचे स्थान. कारण जे धर्म जेथे प्रवृत्त होतात, त्या सर्वांसाठी ते धर्म साधारण असतात, म्हणून प्रवृत्तीचे स्थान म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या वस्तूंच्या बाबतीत ते ‘साधारण’ आहेत. आणि ज्या अर्थी हे दोन्ही त्या धर्मांच्या साधारणभावामध्ये प्रकृतीभूत व स्वभावभूत आहेत, म्हणून म्हटले आहे - “द्वे धम्मा म्हणजे दोन प्रकृती”. ‘एकसंततिपतितताय’ म्हणजे समान संततीमध्ये प्रवृत्त होण्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - “समानवत्थुका” (समान वस्तू असलेले). कारण दर्शनाने प्रहातव्य (नष्ट करण्यायोग्य) असलेल्या धर्मांचे जसे मिथ्यात्व-नियत सत्त्वांचे प्रवृत्तीचे स्थान असते, तसेच अनियतांचेही असते, म्हणून ते दोन्ही समानवस्तू असलेले आहेत. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. कारण सत्कायदृष्टी, विचिकित्सा आणि शीलव्रतपरामर्श हे भिन्न स्वभाव असलेले धर्म असूनही दर्शनाने प्रहातव्य असण्याच्या मर्यादेचे उल्लंघन करत नाहीत, म्हणून ते ‘नामसामान्यते’ला प्राप्त होतात; आणि रूपराग इत्यादी भावनेने प्रहातव्य आहेत, म्हणून म्हटले आहे - “प्रहाण-एकत्वामुळे नामसाधारण”. आणि ज्याप्रमाणे “वस्तूंचे साधारण ते वस्तुसाधारण” असा अर्थ मिळतो, त्याचप्रमाणे “वस्तूशी साधारण ते वस्तुसाधारण” असाही अर्थ मिळतो, हे दर्शवताना “सहजात-एकत्वामुळे वस्तुसाधारण” असे म्हटले आहे. कारण ते परस्पर स्पर्श इत्यादी स्वभावामुळे भिन्न असूनही ज्या वस्तूमध्ये प्रवृत्त होतात, त्या वस्तूशी ते साधारण ठरतात. आणि येथे प्राप्त होणाऱ्या कुशल इत्यादी नामसाधारणाचा उल्लेख न करता, आधी वस्तुसाधारणाची योजना केली आहे, असे समजावे. ‘प्रतिपक्षादीहि’ यातील ‘आदि’ शब्दाने समानफलता, सहभाव इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘शेषपदेषु’ म्हणजे “पुथुज्जनस्स” (पृथग्जनाचे) इत्यादी वाक्यांमध्ये. कसे? कारण तेथे पृथग्जन आणि स्रोतआपन्नांच्या बाबतीत संभव असल्यामुळे, आणि अनागामी व अर्हतांच्या बाबतीत असंभव असल्यामुळे, इत्यादी प्रकारे योजना करावी.

කථං තෙ ඔධිසො ගහිතාති කෙනාකාරෙන තෙ ‘‘සාධාරණා’’ති වුත්තධම්මා භාගසො ගහිතා. ‘‘අමුකස්ස, අමුකස්ස චා’’ති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො. සාමඤ්ඤභූතා ධම්මා සාධාරණා නාම, එවං සන්තෙ කථං තෙසං මිච්ඡත්තනියතානියතාදිවසෙන විභාගෙන පවත්තිට්ඨානතා වුච්චති, න වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. අථ විභාගෙන තං වත්තබ්බං, නනු තෙ සාධාරණාති න වත්තබ්බමෙවාති? එවං සාධාරණාති මිච්ඡත්තනියතානං, අනියතානන්ති ඉමෙසං උභයෙසංයෙව තෙ ධම්මා සාධාරණා. තෙනාහ – ‘‘න සබ්බසත්තානං සාධාරණතාය සාධාරණා’’ති. ‘‘යස්මා’’තිආදිනා තත්ථ කාරණමාහ, තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘කෙචි ධම්මා කෙසඤ්චිදෙව ධම්මානං සාධාරණා [Pg.73] හොන්ති, අඤ්ඤෙසං අසාධාරණා’’ති. තෙනාහ ‘‘පටිනියතඤ්හි තෙසං පවත්තිට්ඨාන’’න්ති.

‘कथं ते ओधिसो गहिता’ म्हणजे कोणत्या प्रकारे ते ‘साधारण’ म्हणून सांगितलेले धर्म अंशतः (भागांमध्ये) ग्रहण केले आहेत? “अमुकाचे आणि अमुकाचे” असा येथे अर्थ आहे. सामान्यभूत धर्म हे ‘साधारण’ असतात; असे असताना, मिथ्यात्व-नियत आणि अनियत इत्यादींच्या विभागाने त्यांच्या प्रवृत्तीचे स्थान कसे सांगितले जाते? ते सांगता कामा नये, असा अभिप्राय आहे. जर ते विभागाने सांगायचे असेल, तर मग ते ‘साधारण’ आहेत असे म्हणूच नये की काय? अशा प्रकारे ‘साधारण’ म्हणजे मिथ्यात्व-नियत आणि अनियत या दोन्ही प्रकारच्या धर्मांसाठी ते धर्म साधारण आहेत. म्हणूनच म्हटले आहे - “सर्व सत्त्वांच्या साधारणतेमुळे ते साधारण नाहीत”. “यस्मा” (ज्या अर्थी) इत्यादी शब्दांनी तेथे कारण सांगितले आहे, त्याद्वारे हे दर्शवले आहे की - “काही धर्म काही विशिष्ट धर्मांसाठीच साधारण असतात, इतरांसाठी असाधारण असतात”. म्हणूनच म्हटले आहे - “कारण त्यांच्या प्रवृत्तीचे स्थान प्रतिनियत (विशिष्ट) असते”.

ඉතරථාති අනියතපවත්තිට්ඨානතාය සබ්බෙසං සාධාරණා, අසාධාරණා වා සියුං, තථා සති. තථා වොහාරොති ‘‘සාධාරණා, අසාධාරණා’’ති ච අයං වොහාරො සාමඤ්ඤා එව න භවෙය්‍ය. එතෙ එව ධම්මාති ‘‘සාධාරණා’’ති වුත්තධම්මා එව. එවන්ති ‘‘මිච්ඡත්තනියතාන’’න්තිආදිනා වුත්තප්පකාරෙන. නියතවිසයා පරිච්ඡින්නප්පවත්තිට්ඨානා. ‘‘යොපී’’තිආදි පුග්ගලාධිට්ඨානෙන වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණං. ‘‘න හී’’තිආදිනා අන්වයතො, බ්‍යතිරෙකතො ච තමෙවත්ථං විභාවෙති. සෙසෙපීති ‘‘භාවනාපහාතබ්බා’’ති එවමාදිම්හිපි.

‘इतरथा’ म्हणजे प्रवृत्तीचे स्थान अनियत असल्यामुळे ते सर्वांसाठी साधारण किंवा असाधारण ठरतील, तसे झाले असता. ‘तथा वोहारो’ म्हणजे “साधारण आणि असाधारण” असा हा व्यवहार सामान्यच राहणार नाही. ‘एते एव धम्मा’ म्हणजे ‘साधारण’ म्हणून सांगितलेले धर्मच. ‘एवम्’ म्हणजे “मिथ्यात्व-नियतांचे” इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या पद्धतीने. नियतविषय म्हणजे परिच्छिन्न (मर्यादित) प्रवृत्तीचे स्थान असलेले. “यो पि” (जो कोणी) इत्यादी पुद्गलाधिष्ठानाने (व्यक्तीच्या संदर्भाने) सांगितलेल्या अर्थाचेच स्पष्टीकरण आहे. “न हि” (नाहीच) इत्यादी शब्दांनी अन्वय आणि व्यतिरेक या दोन्ही प्रकारे त्याच अर्थाचे स्पष्टीकरण केले आहे. ‘सेसेपि’ म्हणजे “भावनाप्रहातव्य” इत्यादी इतर पदांच्या बाबतीतही.

පච්චත්තනියතොති පාටිපුග්ගලිකො. ඉතරස්සාති අපච්චත්තනියතස්ස. තථාති අසාධාරණභාවෙන. කොචි ධම්මො කඤ්චි ධම්මං උපාදාය සාධාරණොපි සමානො තදඤ්ඤං උපාදාය අසාධාරණොපි හොතීති ආහ ‘‘සාධාරණාවිධුරතායා’’ති. තෙනාහ ‘‘තං තං උපාදායා’’තිආදි. තථා හි ‘‘ධම්මතා’’ති වුත්තපඨමමග්ගට්ඨතා දීපිතා, තාදිසානං එව අනෙකෙසං අරියානං වසෙන සාධාරණාති. පඨමස්සාති අට්ඨමකස්ස. දුතියස්සාති සොතාපන්නස්ස. පුන අට්ඨමකස්සාති ‘‘අට්ඨමකස්ස, අනාගාමිස්ස චා’’ති එත්ථ වුත්තඅට්ඨමකස්ස. තෙනාහ ‘‘අනාගාමිමග්ගට්ඨස්සා’’ති. අග්ගඵලට්ඨතො පට්ඨාය පටිලොමතො ගණියමානො පඨමමග්ගට්ඨො අට්ඨමකො, මග්ගට්ඨතාය, පහීයමානකිලෙසතාය ච සබ්බෙපි මග්ගට්ඨා අට්ඨමකා වියාති අට්ඨමකා, ‘‘එකචිත්තක්ඛණතො උද්ධං න තිට්ඨතීති අට්ඨමකො’’ති අපරෙ නිරුත්තිනයෙන. ‘‘සෙක්ඛා’’ති නාමං සාධාරණන්ති සම්බන්ධො. ඉතරෙසූති ‘‘භබ්බාභබ්බා’’ති වුත්තෙසු අනරියෙසු. තෙනාහ පාළියං ‘‘හීනුක්කට්ඨමජ්ඣිමං උපාදායා’’ති.

‘पच्चत्तनियतो’ म्हणजे प्रतिपुद्गलिक (प्रत्येक व्यक्तीशी संबंधित). ‘इतरस्स’ म्हणजे जो प्रतिपुद्गलिक नाही त्याचा. ‘तथा’ म्हणजे असाधारणभावाने. एखादा धर्म एखाद्या धर्माच्या अपेक्षेने साधारण असूनही, दुसऱ्या धर्माच्या अपेक्षेने असाधारणही असतो, म्हणून “साधारण-अविधुरतेमुळे” असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “त्या त्या अपेक्षेने” इत्यादी. कारण “धम्मता” या शब्दाने पहिल्या मार्गस्थाची (प्रथम मार्गस्थ अवस्था) स्थिती स्पष्ट केली आहे, तशाच प्रकारच्या अनेक आर्यांच्या अपेक्षेने ती साधारण आहे. ‘प्रथमस्य’ (पहिल्याचा) म्हणजे अष्टमकाचा (आठव्याचा). ‘द्वितीयस्य’ (दुसऱ्याचा) म्हणजे स्रोतआपन्नांचा. पुन्हा ‘अष्टमकाचा’ म्हणजे “अष्टमकाचा आणि अनागामींच्या” यामध्ये सांगितलेल्या अष्टमकाचा. म्हणूनच म्हटले आहे - “अनागामी मार्गस्थांचा”. अग्रफलस्थापासून (अर्हत्-फलापासून) सुरुवात करून उलट क्रमाने मोजल्यास पहिला मार्गस्थ हा आठवा (अष्टमक) ठरतो; मार्गस्थ असल्यामुळे आणि क्लेश नष्ट होत असल्यामुळे सर्वच मार्गस्थ हे अष्टमकासारखेच आहेत म्हणून त्यांना ‘अष्टमक’ म्हणतात; किंवा “एका चित्तक्षणानंतर जो टिकत नाही तो अष्टमक” असे इतर निरुक्तीच्या नियमाने मानतात. “सेक्खा” (शैक्ष) हे नाव साधारण आहे, असा संबंध आहे. ‘इतरांमध्ये’ म्हणजे “भव्य आणि अभव्य” असे म्हटलेल्या अनार्यांमध्ये. म्हणूनच पाळीमध्ये म्हटले आहे - “हीन, उत्कृष्ट आणि मध्यम यांच्या अपेक्षेने”.

නියාමාවක්කන්තියාති අවක්කන්තනියාමතාය. ඤාණුත්ථරස්සාති ඤාණාධිකස්ස. තථාවිධපච්චයසමායොගෙති ඤාණවිසෙසපච්චයසමවායෙ. යථා හි ඤාණබලෙන දන්ධාභිඤ්ඤතා න හොති, එවං පටිපදාපටිපන්නොපි සුඛෙන විසොසීයතීති. සා හි සුඛාපටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා තංසමඞ්ගිනො ඤාණුත්තරත්තා විපස්සනාය පදට්ඨානන්ති වුත්තා.

‘नियामावक्कन्तिया’ म्हणजे नियमामध्ये (सम्यक्त्व-नियमामध्ये) अवक्रांत (प्रवेश) झाल्यामुळे. ‘ञाणुत्तरस्स’ म्हणजे ज्ञानाने अधिक असलेल्याचे (ज्ञानाधिक व्यक्तीचे). ‘तथाविधप्रत्ययसमायोगे’ म्हणजे ज्ञानविशेष प्रत्ययांच्या संयोगामध्ये. कारण ज्याप्रमाणे ज्ञानबलामुळे मंदाभिज्ञता (ज्ञानाची संथ गती) होत नाही, त्याचप्रमाणे प्रतिपदेचे आचरण करणारा देखील सुखाने (क्लेश) सुकवून टाकतो (नष्ट करतो). कारण ती ‘सुखा प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञा’ (सुखकारक मार्ग आणि जलद ज्ञान) तिच्याशी युक्त असलेल्या व्यक्तीच्या ज्ञानाधिकतेमुळे विपश्यनेचे पदस्थान (कारण) आहे, असे म्हटले आहे.

ධම්මතො [Pg.74] අනපෙතා චින්තා ධම්මචින්තා, යොනිසොමනසිකාරෙන පවත්තිතත්තා ධම්මෙසු චින්තා, ධම්මො වා ඤාණං, තස්මා ධම්මාවහා චින්තා ධම්මචින්තා, චින්තාමයඤාණස්ස හෙතුභූතා චින්තාති අත්ථො.

धर्मापासून दूर न गेलेली चिंता (विचार) म्हणजे ‘धम्मचिंता’ (धर्मचिंता). योनिशोमनसिकारामुळे (योग्य विचार पद्धतीमुळे) प्रवृत्त झाल्यामुळे धर्मांविषयीचा विचार, किंवा ‘धम्म’ म्हणजे ज्ञान, म्हणून धर्माला (ज्ञानाला) वाहून आणणारा विचार म्हणजे ‘धम्मचिंता’, चिंतामय ज्ञानाला कारणीभूत असणारा विचार, असा याचा अर्थ आहे.

පාළියං සුතමයපඤ්ඤාග්ගහණෙන ‘‘යෙ තෙ ධම්මා ආදිකල්‍යාණා…පෙ… තථාරූපාස්ස ධම්මා බහුස්සුතා හොන්තී’’තිආදි (අ. නි. 8.2) සුත්තපදසඞ්ගහො අත්ථො පරිග්ගහිතො, තථා යොනිසොමනසිකාරග්ගහණෙන ‘‘සො ‘අනිච්ච’න්ති යොනිසො මනසි කරොතී’’තිආදිනා වුත්තො උපායමනසිකාරො පරිග්ගහිතො. සම්මාදිට්ඨිග්ගහණෙන ‘‘සම්මාදිට්ඨිං භාවෙති විවෙකනිස්සිත’’න්තිආදිනා වුත්තා සම්මාදිට්ඨි පරිග්ගහිතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අථ ඛො…පෙ… දස්සෙතු’’න්ති. සෙසන්ති ‘‘ධම්මස්වාක්ඛාතතා’’ති එවමාදි.

पाळीमध्ये श्रुतमय प्रज्ञेच्या ग्रहणाने "जे ते धम्म आदीकल्याण...पे... तशा प्रकारचे धम्म बहुश्रुत असतात" इत्यादी (अं. नि. ८.२) सुत्तपदांचा संग्रह असलेला अर्थ ग्रहण केला आहे, तसेच योनिसोमनसिकाराच्या ग्रहणाने "तो अनित्य असा योनिसो मनसिकार करतो" इत्यादींद्वारे सांगितलेला उपायमनसिकार ग्रहण केला आहे। सम्मादिट्ठिच्या ग्रहणाने "विवेकावर आश्रित असलेल्या सम्मादिट्ठिची भावना करतो" इत्यादींद्वारे सांगितलेली सम्मादिट्ठि ग्रहण केली आहे, हे दर्शविताना म्हणाले - "अथ खो...पे... दस्सेतुं" (तर मग... दर्शविण्यासाठी)। उर्वरित म्हणजे "धम्मस्वाक्खातता" इत्यादी होय।

යස්ස ච පුබ්බෙ අත්ථො න සංවණ්ණිතො, තත්ථ කල්‍යාණමිත්තතාය ආයතනගතො පසාදො, චිත්තවූපසමො ච ඵලන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සප්පුරිස…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති ආහ. අත්තසම්මාපණිහිතත්තා පාපජෙගුච්ඡිනිබ්බිදාදිබහුලොව හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්ථ…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති. ධම්මො ස්වාක්ඛාතො ආදිතො පට්ඨාය යාව පරියොසානා සබ්බසම්පත්තිපාරිපූරිහෙතූති දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මස්වාක්ඛාතතා…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති ආහ. කුසලමූලරොපනා හි සමාපත්තිපරියොසානාති. සඞ්ඝසුට්ඨුතාය සඞ්ඝස්ස සුට්ඨුභාවාය සඞ්ඝස්ස සප්පතිස්සතාය ‘‘සුට්ඨු, භන්තෙ’’ති වචනසම්පටිච්ඡනභාවාය. ඉතරං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

आणि ज्याचा पूर्वी अर्थ वर्णन केला गेला नाही, तेथे कल्याणमित्रतेमुळे आयतनगत प्रसाद आणि चित्ताचा उपशम हे फल आहे, हे दर्शविताना "सप्पुरिस...पे... पदट्ठानं" असे म्हणाले। स्वतःला योग्य मार्गावर प्रस्थापित केल्यामुळे मनुष्य पापजुगुप्सा आणि निर्वेद इत्यादींनी युक्त असाच होतो, हे दर्शविताना "अत्थ...पे... पदट्ठानं" असे म्हणाले। धम्म सुव्याख्यात आहे, जो सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत सर्व संपत्तीच्या परिपूर्तीचा हेतू आहे, हे दर्शविताना "धम्मस्वाक्खातता...पे... पदट्ठानं" असे म्हणाले। कारण कुशलमुळांचे रोपण हे समापत्तीच्या समाप्तीपर्यंत असते। संघाच्या सुष्ठुतेसाठी म्हणजे संघाच्या चांगुलपणासाठी, संघाच्या आदरभावासाठी, "सुठू, भन्ते" असे वचन स्वीकारण्याच्या भावासाठी। इतर सर्व सहज समजण्यासारखेच आहे।

විභත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विभत्तीहारविभंगवण्णना समाप्त झाली।

9. පරිවත්තනහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

९. परिवत्तनहारविभंगवण्णना

35. සම්මාදිට්ඨිස්ස…පෙ… නිජ්ජිණ්ණා භවතීති එත්ථ යථා මග්ගසම්මාදිට්ඨිවසෙනත්ථො වුත්තො, එවං කම්මස්සකතාකම්මපථසම්මාදිට්ඨීනම්පි වසෙන අත්ථො ලබ්භතෙව. කම්මපථකථා හෙසා. යථාවුත්තෙනාකාරෙනාති ‘‘අවිමුත්තාව සමානා’’ති, ‘‘අවිමුත්තිය’’න්ති ච වුත්තප්පකාරෙන. මිච්ඡාභිනිවෙසවසෙනාති අසම්මාසම්බුද්ධං එව සම්මාසම්බුද්ධොති, අනිය්‍යානිකං එව නිය්‍යානිකොති, අසන්තං එව පන සන්තන්ති, අනරියං එව අරියොති විපරීතාභිනිවෙසවසෙන[Pg.75]. මිච්ඡාධිමොක්ඛොති අයාථාවපසාදො, අයාථාවසන්නිට්ඨානං වා. උප්පන්නමොහො මිච්ඡාවිමුත්තිඤාණදස්සනන්ති සම්බන්ධො.

३५. "सम्मादिट्ठिस्स...पे... निज्जिण्णा भवती" येथे ज्याप्रमाणे मार्ग-सम्मादिट्ठिच्या वशाने अर्थ सांगितला आहे, त्याचप्रमाणे कम्मस्सकता आणि कम्मपथ-सम्मादिट्ठिच्या वशाने देखील अर्थ प्राप्त होतोच। कारण ही कर्मपथाची कथा आहे। "यथावृत्त आकाराने" म्हणजे "अविमुक्त असतानाच" आणि "अविमुक्तीमध्ये" अशा सांगितलेल्या प्रकारे। "मिथ्या अभिनिवेशाच्या वशाने" म्हणजे जे असम्यक्संबुद्ध आहेत त्यांनाच सम्यक्संबुद्ध मानणे, जे अनैर्याणिक आहे त्यालाच नैर्याणिक मानणे, जे असत्य आहे त्यालाच सत्य मानणे, आणि जे अनार्य आहे त्यालाच आर्य मानणे अशा विपरीत अभिनिवेशाच्या वशाने। "मिच्छाधिमोक्खो" म्हणजे अयथार्थ श्रद्धा किंवा अयथार्थ निश्चय होय। "उत्पन्न झालेला मोह हा मिच्छाविमुत्ती ज्ञानदर्शन आहे" असा संबंध आहे।

36. වාදානං වා අනුවාදා වාදානුවාදා, තෙසං වාදානං උපාදාති අත්ථො. වාදානුපවත්තියොති වාදානං දොසානං අනුපවත්තියො.

३६. वादांचे किंवा अनुवादांचे जे वाद आहेत ते "वादानुवाद" होत, त्या वादांचे ग्रहण करणे असा अर्थ आहे। "वादानुपवत्तियो" म्हणजे वादांच्या दोषांचे अनुवर्तन होय।

අන්තද්වයපරිවත්තනන්ති කාමසුඛඅත්තකිලමථානුයොගසඞ්ඛාතස්ස අන්තද්වයස්ස පටිපක්ඛවසෙන පරිවත්තනං.

"अंतद्वयपरिवत्तन" म्हणजे कामसुखल्लिकानुयोग आणि अत्तकिलमथानुयोग म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या दोन्ही टोकांच्या प्रतिपक्षाच्या वशाने परिवर्तन करणे होय।

එතෙසුපි වාරෙසූති ‘‘නිය්‍යානිකො ධම්මො තෙසං අධම්මො, සුඛො තෙසං අධම්මො’’ති ච ඉමෙසු වාරෙසු. වුත්තනයෙනාති යදි අත්තපරිතාපනං අත්තනො දුක්ඛාපනං ධම්මො, ධම්මස්ස පටිවිරුද්ධො අධම්මො සියා, දුක්ඛස්ස ච සුඛපටිවිරුද්ධන්ති ඣානමග්ගඵලසුඛස්ස, අනවජ්ජපච්චයපරිභොගසුඛස්ස ච තෙසං අධම්මභාවො ආපජ්ජතීති එවං වත්තබ්බා. ‘‘යං යං වා පනාතිආදිනා’’ති ඉදං අවසෙසපාඨාමසනං. එත්ථ යං යං වා පන ධම්මන්ති යං වා තං වා ධම්මං, කුසලං වා අකුසලං වා ඉට්ඨං වා අනිට්ඨං වාති වුත්තං හොති. රොචයති වා උපගච්ඡති වාති චිත්තෙන රොචති, දිට්ඨියා උපගච්ඡතීති. තස්ස තස්ස ධම්මස්ස යො පටිපක්ඛොති තස්ස තස්ස රුචිතස්ස, උපගතස්ස වා ධම්මස්ස යො පටිපක්ඛො නාම. ස්වස්ස අනිට්ඨතො අජ්ඣාපන්නො භවතීති යො ධම්මො අස්ස රුචිතස්ස, උපගතස්ස වා ධම්මස්ස අනිට්ඨතො පච්චනීකතො අබ්භුපගතො හොති, තෙන පටිපක්ඛෙන දෙසනාය පරිවත්තනං පරිවත්තනො හාරොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පටිපක්ඛස්ස ලක්ඛණං විභාවෙතී’’ති.

"या वारांमध्ये देखील" म्हणजे "नैर्याणिक धम्म हा त्यांचा अधम्म आहे, सुख हा त्यांचा अधम्म आहे" या वारांमध्ये। "सांगितलेल्या न्यायाने" म्हणजे जर स्वतःला ताप देणे, स्वतःला दुःख देणे हा धम्म असेल, तर धम्माच्या विरुद्ध असलेला अधम्म होईल, आणि दुःखाच्या विरुद्ध सुख असल्याने ध्यान-मार्ग-फल सुखाचा आणि अनवद्य प्रत्यय-परिभोग सुखाचा त्यांचा अधम्मभाव प्राप्त होईल, असे म्हणावे। "यं यं वा पना" इत्यादींद्वारे हे उर्वरित पाठाचे ग्रहण आहे। येथे "यं यं वा पन धम्मं" म्हणजे जो किंवा तो धम्म, कुशल किंवा अकुशल, इष्ट किंवा अनिष्ट असा अर्थ सांगितला आहे। "रोचयति वा उपगच्छति वा" म्हणजे चित्ताने आवडतो, दृष्टीने स्वीकारतो। "तस्स तस्स धम्मस्स यो पटिपक्खो" म्हणजे त्या त्या आवडलेल्या किंवा स्वीकारलेल्या धम्माचा जो प्रतिपक्ष आहे। "स्वस्स अनिट्ठतो अज्झापन्नो होति" म्हणजे जो धम्म त्याच्या आवडलेल्या किंवा स्वीकारलेल्या धम्माच्या अनिष्टतेने, प्रतिकूलतेने स्वीकारला जातो, त्या प्रतिपक्षाद्वारे देशनेचे परिवर्तन करणे म्हणजे "परिवत्तन हार" होय असा अर्थ आहे। म्हणूनच म्हटले आहे - "प्रतिपक्षाचे लक्षण स्पष्ट करतो"।

පරිවත්තනහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

परिवत्तनहारविभंगवण्णना समाप्त झाली।

10. වෙවචනහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

१०. वेवचनहारविभंगवण्णना

37. අඤ්ඤමඤ්ඤෙහීති අඤ්ඤෙහි අඤ්ඤෙහි. ආයතින්ති පච්චවෙක්ඛණකාලෙ. කථඤ්චීති යෙන කෙනචි පකාරෙන, පඨමං වුත්තෙන පරියායෙන අප්පටිවිජ්ඣන්තො අපරෙන පරියායෙන පටිවිජ්ඣෙය්‍යාති අධිප්පායො. පරියායවචනං නිද්දිසතීති සම්බන්ධො. එවං සබ්බත්ථ. තස්මිං ඛණෙති පරියායවචනස්ස වුත්තක්ඛණෙ. වික්ඛිත්තචිත්තානන්ති ආරම්මණන්තරෙහි විවිධඛිත්තචිත්තානං[Pg.76]. අඤ්ඤවිහිතානන්ති අඤ්ඤං චින්තෙන්තානං. කස්මා පන අඤ්ඤෙන පරියායෙන තදත්ථාවබොධනං, නනු තෙන වුත්තෙ දළ්හීකරණං හොතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තෙනෙවා’’තිආදි. තත්ථ තදඤ්ඤෙසන්ති තෙහි වික්ඛිත්තචිත්තාදීහි අඤ්ඤෙසං, යෙහි පඨමං වචනං සම්මදෙව ගහිතං. තත්ථාති වුත්තවචනෙනෙව පුනප්පුනං වචනෙ. අධිගතඅන්වත්ථතාය පුනරුත්ති පරිවජ්ජනත්ථං විසෙසනභාවෙන තාහි තාහි සඤ්ඤාහිපි අයම්පි සද්දො ඉමස්සත්ථස්ස වාචකො, අයම්පි සද්දො ඉමස්සත්ථස්ස වාචකොති පඤ්ඤාපනෙහි. දෙසෙතබ්බස්ස තස්ස තස්ස අත්ථස්ස අත්තනො චිත්තෙ උපනිබන්ධනං ඨපනං. තත්ථාති ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදායං. බීජාවාපනං හෙතුසම්පාදනං.

३७. "अञ्ञमञ्ञेहि" म्हणजे वेगवेगळ्यांनी। "आयतिं" म्हणजे प्रत्यवेक्षण काळात। "कथंचि" म्हणजे ज्या कोणत्या प्रकारे, पहिल्यांदा सांगितलेल्या पर्यायाने आकलन न होता दुसऱ्या पर्यायाने आकलन व्हावे, असा अभिप्राय आहे। "पर्यायवचन निर्देशित करतो" असा संबंध आहे। सर्वत्र असेच समजावे। "त्या क्षणी" म्हणजे पर्यायवचन सांगितलेल्या क्षणी। "विक्खित्तचित्तानं" म्हणजे इतर आलंबनांमुळे विविध प्रकारे विक्षिप्त चित्त झालेल्यांच्या। "अञ्ञविहितानं" म्हणजे इतर गोष्टींचा विचार करणाऱ्यांच्या। परंतु दुसऱ्या पर्यायाने त्या अर्थाचे आकलन कशासाठी? त्याने सांगितल्याने दृढीकरण होते की नाही? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी "तेनेव" इत्यादी म्हटले आहे। तेथे "तदञ्ञेसं" म्हणजे त्या विक्षिप्त चित्त इत्यादींच्या व्यतिरिक्त इतरांना, ज्यांनी पहिले वचन चांगल्या प्रकारे ग्रहण केले आहे। "तेथे" म्हणजे सांगितलेल्या वचनानेच वारंवार सांगण्यात। प्राप्त झालेल्या अर्थाच्या अनुगामीपणामुळे पुनरुक्ती टाळण्यासाठी, विशेषण रूपाने त्या त्या संज्ञांद्वारे देखील "हा देखील शब्द या अर्थाचा वाचक आहे, हा देखील शब्द या अर्थाचा वाचक आहे" अशा प्रकारे प्रज्ञापनांद्वारे। उपदेश करावयाच्या त्या त्या अर्थाचे आपल्या चित्तात उपनिबंधन ठेवणे। "तेथे" म्हणजे धम्म-निरुत्ति-पटिसंभिदेमध्ये। "बीजावापन" म्हणजे हेतूचे संपादन करणे।

එවං භගවතො පරියායදෙසනායං අනෙකානි පයොජනානි වත්වා ඉදානි අත්තනො සම්මාසම්බුද්ධතාය එවං තථාගතා බුද්ධලීලාය අනෙකෙහි පරියායෙහි ධම්මං දෙසෙන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘කිං බහුනා’’තිආදිමාහ.

अशा प्रकारे भगवंतांच्या पर्यायदेशनेचे अनेक प्रयोजन सांगून, आता स्वतःच्या सम्यक्संबुद्धत्वामुळे अशा प्रकारे तथागत बुद्धलीलेने अनेक पर्यायांनी धम्माचा उपदेश करतात, हे दर्शविताना "किं बहुना" इत्यादी म्हणाले।

පාළියං ‘‘පිහා නාම යා වත්තමානස්ස අත්ථස්ස පත්ථනා’’ති පච්චුප්පන්නවිසයතං දස්සෙත්වා පුන අනාගතවිසයතං දස්සෙතුං ‘‘සෙය්‍යතරං වා’’තිආදි වුත්තන්ති ‘‘අනාගතපච්චුප්පන්නත්ථවිසයා තණ්හා පිහා’’ති ආහ.

पाळीमध्ये "पिहा म्हणजे जी वर्तमान अर्थाची प्रार्थना आहे" असे वर्तमानविषयकत्व दर्शवून, पुन्हा अनागतविषयकत्व दर्शविण्यासाठी "सेय्यतरं वा" इत्यादी म्हटले आहे, म्हणून "अनागत आणि वर्तमान अर्थाला विषय करणारी तण्हा म्हणजे पिहा होय" असे म्हणाले।

අත්ථනිප්ඵත්තිපටිපාලනාති ඉමස්මිං වා පදෙ පිහාය එවත්ථවසෙන අනාගතපච්චුප්පන්නත්ථවිසයභාවදීපනතො.

"अत्थनिप्फत्तिपटिपालना" या पदात देखील पिहाच्याच अर्थाच्या वशाने अनागत आणि वर्तमान अर्थाच्या विषयभावाचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे।

ධම්මාරම්මණෙනෙව සඞ්ගහිතා ‘‘ධම්මාරම්මණ’’න්ත්වෙව ගහණං ගතා. චතුවීසති පදානීති එත්ථ ගෙහසිතදොමනස්සූපවිචාරාදීනං චතුන්නං ඡක්කානං වසෙන චතුවීස කොට්ඨාසා.

धम्मारंमणानेच संग्रहित झाल्यामुळे "धम्मारंमण" असेच ग्रहण केले गेले आहे। "चोवीस पदे" म्हणजे येथे गेहसित दोमनस्स-उपविचार इत्यादी चार षटकांच्या वशाने चोवीस भाग आहेत।

38. සායෙව පත්ථනාකාරෙන ධම්මනන්දීතිආදිමාහාති එත්ථ අයමත්ථො – සා එව පත්ථනාකාරෙන පවත්තියා ආසාදිපරියායෙන වුත්තා තණ්හා රූපාදිධම්මෙසු නන්දනට්ඨෙන ධම්මනන්දී. තෙසං එව පියායනට්ඨෙන ධම්මපෙමං. ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා ඨානතො ධම්මජ්ඣොසානන්ති.

३८. तीच (तृष्णा) प्रार्थनेच्या (इच्छेच्या) रूपाने 'धम्मनंदी' इत्यादी म्हटली आहे, येथे हा अर्थ आहे – तीच प्रार्थनेच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी, आशा इत्यादी पर्यायाने म्हटलेली तृष्णा, रूप इत्यादी धर्मांमध्ये (विषयांमध्ये) आनंद घेण्याच्या अर्थाने 'धम्मनंदी' (धम्मात आनंद घेणारी) आहे. त्यांच्याच प्रति प्रिय वाटण्याच्या अर्थाने 'धम्मपेम' (धम्मप्रेम) आहे. गिळंकृत करून आणि प्रस्थापित करून राहण्याच्या अर्थाने 'धम्मज्झोसान' (धम्मात आसक्ती) आहे.

ඉමිනාපීති න කෙවලං ‘‘පඤ්ඤා පජානනා’’තිආදිආවෙණිකපරියායෙනෙව වෙවචනං වත්තබ්බං, අථ ඛො ඉමිනා ආධිපතෙය්‍යාදිසාධාරණපරියායෙනපි වෙවචනං වත්තබ්බන්ති අත්ථො. ඉමිනාව නයෙනාති එතෙන පරියායවචනෙන[Pg.77]. න හි දෙසනත්ථසාධනං ‘‘ඉතිපි සො භගවා’’තිආදිපාළිනයදස්සනන්ති දස්සෙති. බලනිප්ඵත්තිගතොතිආදීසු දසසු තථාගතබලෙසු නිප්ඵත්තිං පාරිපූරිං ගතො. සම්බොධිපහානන්තරායදෙසනා විසෙසචොදනාසු විසාරදභාවසඞ්ඛාතානි චත්තාරි ඤාණානි පත්තො අධිගතොති වෙසාරජ්ජප්පත්තො.

'याच्याद्वारे सुद्धा' म्हणजे केवळ 'प्रज्ञा प्रजानना' इत्यादी असाधारण पर्यायानेच समानार्थी शब्द सांगायला हवेत असे नाही, तर या आधिपत्य इत्यादी साधारण पर्यायाने देखील समानार्थी शब्द सांगायला हवेत, असा अर्थ आहे. 'याच नयाने' म्हणजे या पर्यायवचनाने. कारण देशनेचा अर्थ सिद्ध करणे हे 'इतिपि सो भगवा' इत्यादी पाळी नयाचे दर्शन आहे, असे दर्शविते. 'बलनिष्पत्तिगत' इत्यादींमध्ये, दहा तथागत बलांमध्ये निष्पत्तीला (सिद्धीला) म्हणजेच परिपूर्णतेला प्राप्त झालेले. संबोधी, प्रहाण, अंतराय आणि देशना यांच्या विशेष चोदनांमध्ये विशारदभावाने युक्त अशा चार ज्ञानांना प्राप्त झालेले, अधिगत झालेले म्हणजे 'वेसारज्जप्पत्त' (वैशारद्यप्राप्त) होत.

ලොභජ්ඣාසයාදිඅජ්ඣාසයං විසෙසෙන අතිවත්තොති අජ්ඣාසයවීතිවත්තො. අතීතහෙතුසඞ්ඛෙපාදිසඞ්ඛෙපවිරහිතතාය අසඞ්ඛෙපසඞ්ඛාතං නිබ්බානං, අකුප්පධම්මතාය ගුණෙහි වා අසඞ්ඛෙපං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං ගතො උපගතොති අසඞ්ඛෙපගතො. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. උද්ධෙය්‍යන්ති උද්ධරිතබ්බං.

लोभ-अध्याशय इत्यादी अध्याशयांचे विशेष रूपाने उल्लंघन केलेले ते 'अज्झासयवीतिवत्त' (अध्याशय-व्यतिवृत्त) होत. अतीत हेतूच्या संक्षेपादी संक्षेपाने विरहित असल्यामुळे 'असंक्षेप' संज्ञक असणारे निर्वाण, अकुप्पधम्मतेमुळे (अक्षोभ्यतेमुळे) किंवा गुणांमुळे असंक्षेपाला (असंख्येयतेला) प्राप्त झालेले, उपगत झालेले ते 'असंखेपगत' (असंख्येयगत) होय. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे. 'उद्धेय्य' म्हणजे उद्धृत करण्यायोग्य.

ධම්මානුස්සතියං එවං අත්ථො දට්ඨබ්බොති සම්බන්ධො. සංසාරදුක්ඛතො පාති, සන්තෙන සුඛෙන රමෙති චාති වා පාරං.

धम्मानुस्मृतीमध्ये अशा प्रकारे अर्थ पाहावा, हा संबंध आहे. संसारदुःखापासून रक्षण करतो आणि शांत सुखाने रममाण करतो, म्हणून ते 'पार' (पलीकडचा तीर) आहे.

අභූතපුබ්බත්තාති අනුප්පන්නපුබ්බත්තා, තෙනස්ස නිච්චතංව විභාවෙති කෙනචි දෙවතොපසග්ගාදිනා අනුපසජ්ජනීයත්තා අනුපසට්ඨත්තා.

'अभूतपुब्बत्ता' म्हणजे पूर्वी कधीही उत्पन्न न झालेले असणे, त्याद्वारे त्याचे नित्यत्वच स्पष्ट होते; कारण कोणत्याही देवतेच्या उपसर्गादींनी (विघ्नांनी) ते आक्रमित न होणारे आणि उपद्रव न होणारे आहे.

‘‘දුප්පස්ස’’න්තිපි පාළි, දුරධිගමන්ති අත්ථො. ගුණසොභාසුරභිභාවෙනාති ගුණෙහි සොභාය, සුගන්ධිභාවෙන ච.

'दुप्पस्स' (दुर्दर्श) असाही पाळी पाठ आहे, त्याचा अर्थ 'दुर्अधिगम' (मिळवण्यास कठीण) असा आहे. 'गुणशोभासुरभिभावेन' म्हणजे गुणांच्या शोभेने आणि सुगंधी भावाने.

යථා අක්ඛණවෙධී පුග්ගලො සිප්පනිප්ඵත්තියා රත්තන්ධකාරතිමිසාය අචිරක්ඛණාලොකෙන අතිසුඛුමම්පි දූරගතං ලක්ඛං විජ්ඣති, එවං අරියසාවකො සීලසම්පත්තියා අතිසුඛුමං නිබ්බානං චතුසච්චධම්මං එකපටිවෙධෙනෙව පටිවිජ්ඣතීති ආහ ‘‘සිප්පඤ්ච සීලං අක්ඛණවෙධිතායා’’ති. ලොකිකන්ති නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං ලොකුත්තරධම්මඔලොකනස්සාපි අධිට්ඨානභාවතො.

ज्याप्रमाणे एखादा अचूक नेमबाज (अक्खणवेधी) आपल्या कलेच्या कौशल्याने रात्रीच्या घनदाट अंधारात विजेच्या क्षणिक प्रकाशात देखील अत्यंत सूक्ष्म आणि दूरवर असलेले लक्ष्य भेदतो, त्याचप्रमाणे आर्यश्रावक शीलसंपत्तीच्या बळावर अत्यंत सूक्ष्म अशा निर्वाणाला आणि चतुरार्यसत्याला एकाच प्रतिवेधाने (साक्षात्काराने) भेदतो (जाणून घेतो), म्हणूनच म्हटले आहे – 'शिल्प आणि शील हे अचूक नेमबाजीसारखे आहे'. 'लौकिक' हे केवळ उदाहरणादाखल पाहावे, कारण ते लोकोत्तर धर्माच्या अवलोकनाचे (साक्षात्काराचे) देखील अधिष्ठान आहे.

වෙවචනහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

वेवचनहारविभंगवर्णना समाप्त झाली.

11. පඤ්ඤත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

११. पण्णत्तिहारविभंगवर्णना

39. භගවතො සාභාවිකධම්මකථායාති අත්තනො භාවො සභාවො, සභාවෙන නිබ්බත්තා, තතො වා ආගතාති සාභාවිකා, සා එව ධම්මකථාති සාභාවිකධම්මකථා, බුද්ධානං සාමුක්කංසිකධම්මකථාති අත්ථො[Pg.78], තාය කරණභූතාය ධම්මදෙසනාය අනඤ්ඤත්තෙපි කථාදෙසනානං උපචාරසිද්ධෙන භෙදෙනෙවං වුත්තං, අවයවසමුදායවිභාගෙන වා. තෙනාහ ‘‘කා ච පකතිකථාය දෙසනා? චත්තාරි සච්චානී’’ති. ඉදඤ්හි අත්ථස්ස දෙසනාය අභෙදොපචාරං කත්වා වුත්තං. තස්සා දෙසනාය පඤ්ඤාපනා. අයං පඤ්ඤත්තිහාරොති සඞ්ඛෙපෙනෙව පඤ්ඤත්තිහාරස්ස සරූපමාහ. සාති යථාවුත්තදෙසනා. තථා තථාති යථා යථා සච්චානි දෙසෙතබ්බානි, තථා තථා. කථඤ්චෙතානි දෙසෙතබ්බානි? පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිප්පකාරෙන. යථාධිප්පෙතන්ති අධිප්පෙතානුරූපං, බොධනෙය්‍යබන්ධවානං බොධනාධිප්පායානුකූලන්ති අත්ථො. අත්ථන්ති දෙසෙතබ්බත්ථං, දුක්ඛාදිඅත්ථමෙව වා. නික්ඛිපතීති පතිට්ඨාපෙති. යතො ‘‘චත්තාරො සුත්තනික්ඛෙපා’’තිආදි (ම. නි. අට්ඨ. 1.මූලපරියායසුත්තවණ්ණනා) අට්ඨකථාසු වුච්චති.

३९. भगवंतांच्या स्वाभाविक धम्मकथेने – स्वतःचा भाव म्हणजे स्वभाव, स्वभावाने उत्पन्न झालेली किंवा त्यापासून आलेली ती स्वाभाविक, तीच धम्मकथा म्हणजे स्वाभाविक धम्मकथा, बुद्ध भगवंतांची सर्वोत्कृष्ट धम्मकथा असा अर्थ आहे. त्या कारणीभूत धम्मदेशनेने, जरी ती अभिन्न असली तरी, कथेच्या आणि देशनेच्या उपचाराने सिद्ध होणाऱ्या भेदाने असे म्हटले आहे, किंवा अवयव आणि समुदाय यांच्या विभागाने म्हटले आहे. म्हणूनच त्यांनी विचारले, 'आणि नैसर्गिक कथेची देशना कोणती? चार आर्यसत्ये.' हे देशनेच्या अर्थाचा अभेदोपचार करून म्हटले आहे. त्या देशनेचे प्रज्ञापन (स्पष्टीकरण). 'हा पण्णत्तिहार आहे' असे संक्षेपाने पण्णत्तिहाराचे स्वरूप सांगितले आहे. 'ती' म्हणजे पूर्वोक्त देशना. 'तशा तशा प्रकारे' म्हणजे ज्या ज्या प्रकारे सत्यांची देशना करायची आहे, त्या त्या प्रकारे. आणि ही कशा प्रकारे देशना करायची आहे? परिज्ञेय इत्यादी प्रकारे. 'यथाभिप्रेत' म्हणजे अभिप्रायानुसार, बोध प्राप्त करण्यास योग्य असलेल्या बांधवांच्या बोधप्राप्तीच्या अभिप्रायाला अनुकूल, असा अर्थ आहे. 'अर्थ' म्हणजे देशना करण्याचा विषय, किंवा दुःख इत्यादी अर्थच. 'निक्खिपति' म्हणजे प्रस्थापित करतो. म्हणूनच अट्ठकथांमध्ये 'चत्तारो सुत्त निक्खेपा' (चार सूत्रांचे निक्षेप) इत्यादी म्हटले आहे.

තත්ථාති නික්ඛෙපදෙසනායන්ති අත්ථො. මග්ගපක්ඛියාති දුක්ඛසච්චතො බහිකතාති අධිප්පායො.

तेथे – म्हणजे निक्षेप देशनेमध्ये, असा अर्थ आहे. 'मग्गपक्खिया' (मार्गपक्षीय) म्हणजे दुःखसत्याच्या बाहेर ठेवलेले, असा अभिप्राय आहे.

යස්මිං ඨානෙති යස්මිං භවාදිසඞ්ඛාතෙ ඨානෙ. යථාවුත්තා දෙසනාති චතුරාහාරපටිබද්ධරාගාදිමුඛෙන වට්ටදීපනී වුත්තප්පකාරා දෙසනා.

'ज्या ठिकाणी' म्हणजे ज्या भवादि संज्ञक ठिकाणी. 'यथावत्त देशना' म्हणजे चार आहारांशी बद्ध असलेल्या रागादींच्या मुखाने संसारचक्राचे स्पष्टीकरण करणारी पूर्वोक्त देशना.

41. තෙපරිවට්ටවසෙනාති එත්ථාපි ‘‘සච්චෙසූ’’ති යොජෙතබ්බං. පරිඤ්ඤාපඤ්ඤත්තීති ආහාති සම්බන්ධො. අජ්ඣත්තරතො, සමාහිතොති පදද්වයෙන සමාධානවිසිට්ඨං අජ්ඣත්තරතතාභාවනං දීපෙති ගොචරජ්ඣත්තතාදීපනතො. කෙවලො හි අජ්ඣත්තසද්දො අජ්ඣත්තජ්ඣත්තගොචරජ්ඣත්තෙසුපි වත්තති. අජ්ඣත්තරතතාවිසිට්ඨඤ්ච සමාධානං සාතිසයං චිත්තට්ඨිතිං දීපෙතීති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘සමාධානවිසිට්ඨස්සා’’තිආදිනා.

४१. 'तेपरिवट्टवसेन' (तीन आवर्तनांच्या वशाने) येथे देखील 'सत्यांमध्ये' असे जोडले पाहिजे. 'परिज्ञापण्णत्ति' (परिज्ञा प्रज्ञप्ती) असे म्हटले आहे, हा संबंध आहे. 'अज्झत्तरतो' (अध्यात्मरत) आणि 'समाहितो' (समाहित) या दोन पदांद्वारे समाधानाने (एकाग्रतेने) विशिष्ट अशी अध्यात्मरततेची भावना दर्शविली आहे, कारण ती गोचर-अध्यात्मता दर्शविते. केवळ 'अध्यात्म' हा शब्द अध्यात्म आणि गोचर-अध्यात्म या दोन्ही अर्थांमध्ये वापरला जातो. आणि अध्यात्मरततेने विशिष्ट असलेले समाधान हे चित्ताची उत्कृष्ट स्थिरता दर्शविते, हा अर्थ 'समाधानावशिष्टस्य' इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे.

ආසජ්ජනට්ඨෙනාති ආසඞ්ගනට්ඨෙන. තථා දස්සනන්ති අතථාභූතස්සාපි භබ්බරූපස්ස විය අත්තනො විදංසනං. අලක්ඛිකොති විලක්ඛිකො.

'आसज्जनद्वेन' म्हणजे आसक्तीच्या अर्थाने. 'तथा दस्सनं' म्हणजे जे तसे नाही, ते देखील योग्य रूपासारखे स्वतःला दाखवणे. 'अलक्खिको' म्हणजे लक्षणहीन (विलक्षण).

කාමානන්ති කාමාවචරධම්මානං. රූපානන්ති රූපාවචරධම්මානං. නිස්සරණන්ති කාමානං රූපාවචරධම්මා නිස්සරණං, තෙසං අරූපාවචරධම්මා නිස්සරණං. එවං තංසභාවානන්ති සඋත්තරසභාවානං. තථාති යථා සඞ්ඛතධම්මානං නිස්සරණභාවතො, කිලෙසසමුච්ඡෙදකස්ස අරියමග්ගස්ස ආරම්මණභාවතො ච [Pg.79] අත්ථෙව අසඞ්ඛතා ධාතු, තථා වුච්චමානෙනාපි කාරණෙන අත්ථෙව අසඞ්ඛතා ධාතූති දස්සෙති. කත්ථචි විසයෙති අසඞ්ඛතධාතුං සන්ධාය වදති. අවිපරීතත්ථොති භූතත්ථො. ‘‘යතො ඛො භො අයං අත්තා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති, එත්තාවතා ඛො භො අයං අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානප්පත්තො හොති (දී. නි. 1.94), සපකට්ඨනිබ්බානභාවිනො’’ති ච එවමාදීසු උපචාරවුත්තිසබ්භාවතො. යථා තං සීහසද්දොති යථා ‘‘සීහො මාණවකො’’තිආදිනා මාණවකාදීසු උපචාරවුත්තිනා වත්තමානො මිගරාජෙ භූතත්ථවිසයෙ දිට්ඨො, එවං නිබ්බානසද්දොපි කාමගුණරූපජ්ඣානසමඞ්ගිතාසු උපචාරවුත්තියා වත්තමානො කත්ථචි විසයෙ අවිපරීතත්ථො. යත්ථ ච විසයෙ අවිපරීතත්ථො, සා අසඞ්ඛතා ධාතු. හත්ථතලෙ සආමලකං විය ඤෙය්‍යං පච්චක්ඛතො පස්සන්තස්ස එකප්පමාණස්ස සත්ථුවචනමෙවෙත්ථ පමාණන්ති දස්සෙන්තො ‘‘කිං වා එතාය යුත්තිචින්තායා’’තිආදිමාහ. ‘‘පටිඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස සිද්ධියා පකාසනාපඤ්ඤත්තී’’ති නිගමං සන්ධායාහාති.

‘कामानानं’ (कामांचे) म्हणजे कामावचर धर्मांचे. ‘रूपानानं’ (रूपांचे) म्हणजे रूपावचर धर्मांचे. ‘निस्सरण’ (निःसरण/मुक्ती) म्हणजे कामांपासून रूपावचर धर्म हे निस्सरण आहे, आणि त्यांच्यापासून अरूपावचर धर्म हे निस्सरण आहे. याचप्रमाणे ‘तंसभावामं’ (त्यांच्या स्वभावांचे) म्हणजे सोत्तर (स-उत्तर) स्वभावांचे. ‘तथा’ (तसेच) म्हणजे ज्याप्रमाणे संखत धर्मांच्या निस्सरणभावामुळे आणि क्लेशांचा समूळ उच्छेद करणाऱ्या अरियमग्गाच्या (आर्यमार्गाच्या) आलंबनभावामुळे असंखत धातू अस्तित्वात आहेच, त्याचप्रमाणे सांगितल्या जाणाऱ्या कारणानेही असंखत धातू अस्तित्वात आहेच, असे दर्शवितात. ‘कत्थचि विसये’ (काही विषयात) हे असंखत धातूला उद्देशून म्हणतात. ‘अविपरीतत्थ’ म्हणजे यथार्थ अर्थ (भूतार्थ). "जेव्हा, हे महाशया, हा आत्मा पाच कामगुणांनी युक्त व समंगिभूत होऊन क्रीडा करतो, तेवढ्यानेच, हे महाशया, हा आत्मा परम दिठ्ठधम्मनिब्बान (दृष्टधम्मनिर्वाण) प्राप्त झालेला असतो" (दी. नि. १.९४) इत्यादींमध्ये उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) प्रवृत्ती असल्यामुळे. ज्याप्रमाणे ‘सिंह शब्द’ हा "सिंह माणवक (तरुण)" इत्यादींमध्ये माणवकादींच्या बाबतीत लाक्षणिक अर्थाने वापरला जात असला, तरी मृगराजाच्या (सिंहाच्या) बाबतीत तो यथार्थ विषयात पाहिला जातो; त्याचप्रमाणे ‘निब्बान’ (निर्वाण) शब्द देखील कामगुण आणि रूपध्यानाने युक्त असलेल्यांच्या बाबतीत लाक्षणिक अर्थाने वापरला जात असला, तरी काही विषयात तो अविपरीत (यथार्थ) अर्थाचा असतो. आणि ज्या विषयात तो अविपरीत (यथार्थ) अर्थाचा असतो, ती ‘असंखत धातू’ (असंस्कृत धातू) होय. हातावर ठेवलेल्या आवळ्याप्रमाणे ज्ञेय गोष्टीला प्रत्यक्ष पाहणाऱ्या आणि एकमेव प्रमाण असणाऱ्या शास्त्यांचे (बुद्धांचे) वचनच येथे प्रमाण आहे, हे दर्शविताना "या युक्तिचिंतनाने काय लाभ?" इत्यादी म्हणतात. "प्रतिज्ञा केलेल्या अर्थाच्या सिद्धीसाठी प्रकाशना प्रज्ञप्ती आहे" या निष्कर्षाला उद्देशून म्हणतात.

පඤ්ඤත්තිහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पञ्ञत्तिहारविभंगवण्णना समाप्त झाली.

12. ඔතරණහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

१२. ओतरणहारविभंगवण्णना

42. ඉන්ද්‍රියෙහීති කරණෙ කරණවචනං ‘‘මග්ගෙන ගච්ඡතී’’තිආදීසු විය, ‘‘ඵරසුනා ඡින්දතී’’ති එවමාදීසු විය ච. ඔතරණාති අනුප්පවෙසනා.

४२. ‘इन्द्रियेहि’ (इंद्रियांनी) हे कारकामध्ये तृतीया विभक्तीचे (करणवाचक) वचन आहे, जसे "मार्गाने जातो" इत्यादींमध्ये किंवा "कुऱ्हाडीने कापतो" इत्यादींमध्ये असते. ‘ओतरणा’ म्हणजे अनुप्रवेश (प्रवेश करणे).

පඤ්ඤාක්ඛන්ධෙ සඞ්ගණ්හනවසෙන සම්මාසඞ්කප්පො වියාති යොජනා. අධිචිත්තඅනුයුත්තානං සද්දහනුස්සහනුපට්ඨානසමාදහනෙහි සද්ධාදීසු උපකරොන්තෙසු එව පඤ්ඤා දස්සනකිච්චං සාධෙතීති දස්සෙන්තො ‘‘සද්ධා..පෙ… වුත්තානී’’ති ආහ. නො ච භවඞ්ගාති තෙසං සඞ්ඛාරානං පවත්තිකාරණතාභාවං දස්සෙති.

प्रज्ञास्कंधात (पञ्ञाक्खन्ध) संग्रह करण्याच्या दृष्टीने ‘सम्मासंकप्प’ (सम्यक् संकल्प) प्रमाणे, अशी योजना आहे. अधिचित्ताचा अभ्यास करणाऱ्यांना श्रद्धा, उत्साह (वीर्य), उपस्थान (स्मृती) आणि समाधान (समाधी) यांच्याद्वारे श्रद्धा इत्यादी उपकार करत असतानाच प्रज्ञा दर्शनाचे कार्य साधते, हे दर्शविताना "श्रद्धा...पे०... म्हटले आहे" असे म्हणतात. ‘नो च भवंगा’ (आणि भवंग नाही) याद्वारे त्या संस्कारांच्या प्रवृत्तीचे कारण नसणे दर्शवितात.

43. තථා වුත්තොති ‘‘නිස්සයො’’ති වුත්තො. චෙතනාසීසෙන තණ්හං එව වදති චෙතනාසහචරණතො.

४३. ‘तथा वुत्तो’ म्हणजे "निस्सय" (आश्रय) असे म्हटले आहे. चेतनेच्या प्राधान्याने तण्हा (तृष्णा) चेतनेच्या सहचरत्वामुळे तण्हाच म्हटली आहे.

රත්තස්සාති [Pg.80] මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නරාගස්ස. යෙන පුග්ගලො ‘‘රත්තො’’ති වුච්චති, තස්ස රාගස්ස සම්බන්ධිනී සුඛා වෙදනා වුත්තා තත්ථ තස්ස අනුසයනතො. තෙනාහ ‘‘සුඛාය…පෙ… වුත්ත’’න්ති. එස නයො සෙසෙසුපි. තෙනාහ ‘‘තථා’’තිආදි.

‘रत्तस्स’ (रक्ताचा/आसक्ताचा) म्हणजे मार्गाने ज्याचा राग (आसक्ती) समूळ नष्ट झालेला नाही अशाचा. ज्याच्यामुळे पुद्गल (व्यक्ती) ‘रक्त’ (आसक्त) म्हटला जातो, त्या रागाशी संबंधित ‘सुखा वेदना’ म्हटली आहे, कारण तिथे त्याचा अनुशय (सुप्त वासना) असतो. म्हणूनच "सुखा...पे०... म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. म्हणूनच "तथा" इत्यादी म्हटले आहे.

තානි එව ඉන්ද්‍රියානීති සුඛසොමනස්සුපෙක්ඛින්ද්‍රියානි. ‘‘සඞ්ඛාරපරියාපන්නානී’’ති වචනං සන්ධායාහ ‘‘ඉධ වෙදනාසීසෙන චෙතනා වුත්තා’’ති. න හි වෙදනා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නා හොති. තණ්හාය, දිට්ඨියාති ච උපයොගෙ කරණවචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තණ්හායා’’තිආදිමාහ. ඉදානි උපයොගවසෙනෙව ‘‘තණ්හායා’’තිආදීනං අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘යථා වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සෙසධම්මානන්ති තණ්හාවජ්ජිතඅවිසිට්ඨධම්මානං. තණ්හාය නිස්සයභාවෙති යදා තණ්හා තෙසං නිස්සයො හොති.

‘तीच इंद्रिये’ म्हणजे सुख, सोमनस्य आणि उपेक्खा इंद्रिये (सुखसोमनस्सुपेक्खिन्द्रियाणि). "संस्कारांतर्गत" (संखारपरियापन्नानि) या वचनाला उद्देशून "येथे वेदनेच्या प्राधान्याने चेतना म्हटली आहे" असे म्हणतात. कारण वेदना ही संस्कारस्कंधात समाविष्ट नसते. ‘तण्हा’ (तृष्णा) आणि ‘दिट्ठि’ (दृष्टी) यांच्या उपयोगात तृतीया विभक्ती (करणवाचक) आहे, हे दर्शविताना "तण्हाया" इत्यादी म्हणतात. आता उपयोगाच्या आधारेच "तण्हाया" इत्यादींचा अर्थ दर्शविण्यासाठी "यथा वा" इत्यादी म्हणतात. त्यामध्ये ‘सेसधम्मानं’ (उर्वरित धर्मांचे) म्हणजे तृष्णा वगळता इतर विशिष्ट धर्मांचे. ‘तण्हाया निस्सयभावे’ म्हणजे जेव्हा तृष्णा त्यांचा आश्रय (निस्सय) असते.

තණ්හාය සෙසධම්මානං පච්චයභාවෙති යදා සෙසධම්මා තණ්හාපච්චයා හොන්ති. ‘‘කරජකායසන්නිස්සිතා’’ති ඉමිනා වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයනිස්සිතාපි ගහිතා කායප්පස්සද්ධිභාවතො. කාරණභාවන්ති පරම්පරහෙතුභාවං. තණ්හාදිට්ඨිඋපයෙනාති දිට්ඨිඋපයෙන ච දිට්ඨිසහගතතණ්හාඋපයෙන ච.

‘तण्हाया सेसधम्मानं पच्चयभावे’ म्हणजे जेव्हा उर्वरित धर्म हे तृष्णा-प्रत्ययाने (तृष्णेमुळे) उत्पन्न होतात. "करजकायसंनिश्रित" (करजकायसन्निसिता) याद्वारे वेदना इत्यादी तीन स्कंधांवर आश्रित असलेले देखील ग्रहण केले आहे, कारण ती कायप्रस्रब्धी (कायपस्सद्धि) अवस्था आहे. ‘कारणभाव’ म्हणजे परंपरा-हेतुभाव. ‘तण्हादिट्ठिउपयेन’ म्हणजे दृष्टीच्या उपायाने आणि दृष्टीसहगत तृष्णेच्या उपायाने.

‘‘ආගතීති ඉධාගති, ගතීති පෙච්චභවො’’ති පදද්වයෙන වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං පාළියං ‘‘ආගතිගතීපි න භවන්තී’’ති වුත්තං. ඉධ හුරන්ති ද්වාරාරම්මණධම්මා දස්සිතා ආසන්නදූරභාවෙහි ද්වාරාරම්මණෙහි විනිවත්තෙත්වා ගහිතත්තා. ඉධ ද්වාරප්පවත්තධම්මා ‘‘උභයමන්තරෙනා’’ති පදස්ස අත්ථභාවෙන වුත්තා. චතුබ්‍යූහහාරෙ පන අනින්ද්‍රියබද්ධරූපධම්මා තථා වුත්තා. කාරණභූතෙන අනන්තරපච්චයභූතෙන, උපනිස්සයපච්චයභූතෙන ච. යෙ ධම්මා උපාදාය ‘‘අත්තා’’ති සමඤ්ඤා, තෙසං විඤ්ඤාණාදිධම්මානං අභාවෙන අනුප්පාදධම්මතං ආපාදිතත්තාති අත්ථො. ‘‘අනිස්සිතස්ස චලිතං නත්ථී’’තිආදිනා පටිලොමතො පච්චයභාවො දස්සිතොති දස්සෙන්තො පාළියං ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්සාති පටිච්චසමුප්පාදො’’ති වත්වා නනු ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිකො පටිච්චසමුප්පාදොති චොදනං සන්ධාය යථාවුත්තස්ස පටිච්චසමුප්පාදභාවං දස්සෙතුං ‘‘සො දුවිධො’’තිආදිනා ලොකියලොකුත්තරවසෙන පටිච්චසමුප්පාදො විභත්තො. තදත්ථතායාති වීතරාගවිමුත්තිඅත්ථතාය. තබ්භාවන්ති ලොකුත්තරපටිච්චසමුප්පාදභාවං.

"आगति म्हणजे येथे येणे, गती म्हणजे परलोकातील जन्म" या दोन पदांद्वारे सांगितलेलाच अर्थ अधिक स्पष्ट करण्यासाठी पाळीमध्ये (पालिपाठात) "आगति-गती देखील होत नाही" असे म्हटले आहे. येथे ‘हुरं’ (परलोकात) याद्वारे द्वार आणि आलंबन धर्म दर्शविले आहेत, कारण जवळ आणि दूर असणाऱ्या द्वार-आलंबनांपासून परावृत्त करून ते ग्रहण केले आहेत. येथे द्वारात प्रवृत्त होणारे धर्म ‘उभय मंतरेण’ (दोन्हींच्या मध्ये) या पदाचा अर्थ म्हणून सांगितले आहेत. परंतु चतुर्व्यूहहारामध्ये (चतुब्यूहहारे) अनिंद्रियबद्ध रूपधर्म तसे सांगितले आहेत. कारणभूत असणाऱ्या अनंतरप्रत्ययभूत आणि उपनिश्रयप्रत्ययभूत (उपनिसयपच्चयभूत) द्वारे. ज्या धर्मांना उपादान करून ‘आत्मा’ अशी संज्ञा दिली जाते, त्या विज्ञानादी धर्मांच्या अभावामुळे अनुत्पादधर्मत्व प्राप्त झाले आहे, असा अर्थ आहे. "अनाश्रिताला (अनिस्सितस्स) चलन नसते" इत्यादींद्वारे प्रतिलोम पद्धतीने प्रत्ययभाव दर्शविला आहे, हे स्पष्ट करताना पाळीमध्ये "हाच दुःखाचा अंत आहे, हाच पटिच्चसमुप्पाद (प्रतीत्यसमुत्पाद) होय" असे म्हणून, "अविद्याप्रत्ययाने संस्कार होतात" इत्यादी प्रतीत्यसमुत्पाद आहे ना? अशा शंकेला उद्देशून, सांगितलेल्या प्रतीत्यसमुत्पादभावाला दर्शविण्यासाठी "तो दोन प्रकारचा आहे" इत्यादींद्वारे लौकिक आणि लोकोत्तर भेदाने प्रतीत्यसमुत्पाद विभागला आहे. ‘तदत्थताय’ म्हणजे वीतराग विमुक्तीच्या अर्थासाठी. ‘तब्भावं’ म्हणजे लोकोत्तर प्रतीत्यसमुत्पादभाव.

ඔතරණහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ओतरणहारविभंगवण्णना समाप्त झाली.

13. සොධනහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

१३. सोधनहारविभंगवण्णना

45. සොධෙති [Pg.81] නාමාති පුච්ඡිතමත්ථං හත්ථතලෙ ඨපිතආමලකං විය පච්චක්ඛතො දස්සෙන්තො නිග්ගුම්බං නිජ්ජටං කත්වා විවරන්තො තබ්බිසයඅඤ්ඤාණසංසයාදිමලාපනයනෙන සොධෙති, එවං සොධෙන්තො ච පදස්ස අත්ථෙන අභෙදොපචාරං කත්වා ‘‘පදං සොධෙති’’ච්චෙව වුච්චති. තෙනාහ ‘‘පදං සොධෙති නාමා’’ති. පුච්ඡාය විස්සජ්ජනමෙවෙත්ථ සොධනන්ති ආහ ‘‘තදත්ථස්ස විස්සජ්ජනතො’’ති. ආරභීයතීති ආරම්භො, දෙසනාය පකාසියමානො අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න තාව…පෙ… පබොධිතත්තා’’ති. ඉධ සොධනං නාම පටිච්ඡන්නරූපස්ස අත්ථස්ස දෙසනානුභාවෙන විවටභාවකරණන්ති තමත්ථං උපමාය විභාවෙතුං ‘‘අඤ්ඤාණපක්ඛන්දාන’’න්තිආදි වුත්තං.

४५. ‘सोधेति’ (शोधन करतो) म्हणजे विचारलेल्या अर्थाला हातावर ठेवलेल्या आवळ्याप्रमाणे प्रत्यक्ष दाखवून, त्याला गुंतागुंत नसलेले व स्पष्ट करून उघड करत, त्या विषयासंबंधीचे अज्ञान, संशय इत्यादी मळ दूर करून शुद्ध करतो; आणि अशा प्रकारे शुद्ध करत असताना पदाच्या अर्थाशी अभेदोपचार करून "पद शुद्ध करतो" असेच म्हटले जाते. म्हणूनच "पद शुद्ध करतो असे म्हणतात" असे म्हटले आहे. प्रश्नाचे विसर्जन (उत्तर देणे) हेच येथे शोधन आहे, हे सांगताना "त्या अर्थाच्या विसर्जनामुळे" असे म्हटले आहे. ‘आरभीयती’ म्हणजे आरंभ, देशनेद्वारे प्रकाशित केला जाणारा अर्थ. म्हणूनच "तोपर्यंत...पे०... प्रबोधित झाल्यामुळे" असे म्हटले आहे. येथे शोधन म्हणजे झाकलेल्या रूपातील अर्थाला देशनेच्या प्रभावाने प्रकट करणे होय, हाच अर्थ उपमेद्वारे स्पष्ट करण्यासाठी "अज्ञानात पडलेल्यांना" इत्यादी म्हटले आहे.

සොධනහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सोधनहारविभंगवण्णना समाप्त झाली.

14. අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

१४. अधिट्ठानहारविभंगवण्णना

46. ධාරයිතබ්බාති උපධාරෙතබ්බා, උපලක්ඛිතබ්බාති අත්ථො. වුත්තමෙව ‘‘සාමඤ්ඤවිසෙසකප්පනාය වොහාරභාවෙන අනවට්ඨානතො’’තිආදිනා (නෙත්ති. අට්ඨ. 14).

४६. ‘धारयितब्बा’ म्हणजे धारण करावी, उपलक्षित करावी असा अर्थ आहे. "सामान्य-विशेष कल्पनेने व्यवहारभावामध्ये अनवस्थान असल्यामुळे" इत्यादींद्वारे (नेत्ति. अट्ठ. १४) हे आधीच म्हटले आहे.

තං තං ඵලන්ති නිරයාදිං තං තං ඵලං. අඤ්චිතාති ගතා. යොනීති එකජාති. සමානවසෙන මිස්සීභවති එතායාති හි යොනි, උපපත්ති. පෙච්චාති මරිත්වා. උස්සන්නතායාති විතක්කබහුලතාය. ‘‘උස්සන්නත්තා’’තිපි වදන්ති. සස්සතාදීහි වා උස්සන්නත්තා. අසුරජාතියා නිබ්බත්තාපනකො අසුරජාතිනිබ්බත්තනකො.

त्या त्या (कर्माचे) फळ म्हणजे नरक इत्यादी ते ते फळ होय. 'अञ्चिता' म्हणजे गेलेली. 'योनी' म्हणजे एक जात (उत्पत्ती). जिच्याद्वारे समानतेने मिश्रण होते ती 'योनी' म्हणजेच उत्पत्ती होय. 'पेच्च' म्हणजे मृत्यूनंतर (मरून). 'उस्सन्नतया' म्हणजे वितर्कांच्या बहुलतेमुळे. 'उस्सन्नत्ता' असेही म्हणतात. किंवा शाश्वत इत्यादी (दृष्टींच्या) प्रबळतेमुळे. असुर जातीमध्ये उत्पन्न करणारा तो 'असुरजातिनिब्बत्तनको' (असुरजाती-उत्पादक) होय.

සඞ්ඛාති පඤ්ඤා. පඤ්ඤාපධානා ච භාවනාති ආහ ‘‘පටිසඞ්ඛාය පටිපක්ඛභාවනායා’’ති.

'सङ्खा' म्हणजे प्रज्ञा. प्रज्ञाप्रधान असलेली भावना म्हणून 'पटिसङ्खाय पटिपक्खभावनाय' (प्रतिसंख्यान करून प्रतिपक्ष भावना करणे) असे म्हटले आहे.

47. පත්ථටභාවෙන පථවී. සභාවධාරණට්ඨෙන, නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ච ධාතු. ආපීයති, අප්පායතීති වා ආපො. තෙජනවසෙන තික්ඛතාවසෙන, දහනවසෙන වා තෙජො. වායනවසෙන වෙගගමනවසෙන, සමුදීරණවසෙන [Pg.82] වා වායො. වීසති ආකාරාති කෙසාදයො වීසති කොට්ඨාසා, පකාරා වා. කක්ඛළලක්ඛණාධිකතාය කෙසාදී කක්ඛළලක්ඛණා වුත්තා.

४७. विस्तृत भावामुळे (पसरलेल्या स्वरूपामुळे) ती 'पठवी' (पृथ्वी). स्वभावाचे धारण करण्याच्या अर्थाने आणि निस्सत्त्व-निर्जीव अर्थाने ती 'धातू' होय. जे तृप्त करते किंवा वाढवते ते 'आपो' (जल). तेज देण्याच्या स्वरूपाने, तीक्ष्णतेने किंवा दहनाने ते 'तेजो' (अग्नी). वाहण्याच्या स्वरूपाने, वेगाने जाण्याच्या स्वरूपाने किंवा हालचालीने ते 'वायो' (वायू). 'वीस आकार' म्हणजे केसादी वीस भाग किंवा प्रकार. कठीण लक्षणाच्या अधिकतेमुळे केसादींना कठीण लक्षणाचे म्हटले आहे.

පාටියෙක්කො පථවීධාතුකොට්ඨාසොති පථවීකොට්ඨාසමත්තො, අත්තසුඤ්ඤධම්මමත්තොති අත්ථො. සන්තප්පතීති එත්ථ සරීරපකතිමතික්කමිත්වා උණ්හභාවො සන්තාපො, සරීරදහනවසෙන පවත්තො මහාදාහො, අයමෙතෙසං විසෙසො. යෙන ච ජීරීයතීති එකාහිකාදිජරාරොගෙන ජරීයතීති ච අත්ථො යුජ්ජති. ‘‘සතවාරං තාපෙත්වා තාපෙත්වා උදකෙ පක්ඛිපිත්වා උද්ධටසප්පි සතධොතසප්පී’’ති වදන්ති. රසරුධිරමංසමෙදන්හාරුඅට්ඨිඅට්ඨිමිඤ්ජා රසාදයො. කෙචි න්හාරුං අපනෙත්වා සුක්කං සත්තමං ධාතුං වදන්ති. විවෙකන්ති විසුංභාවං, විසදිසභාවන්ති අත්ථො. වත්ථුසඞ්ඛාතො හි ආහාරො පරිණාමං ගච්ඡන්තො පාණභක්ඛගහණිපදනිය මුත්තකරීසභාවෙහි විය අත්තනාපි විසදිසරසසඞ්ඛාතං විසුංභාවං නිබ්බත්තෙන්තො තබ්භාවං ගච්ඡතීති වුච්චති, තථා රසාදයොපි රුධිරාදිකොට්ඨාසං. තෙනාහ ‘‘රසාදිභාවෙන විවෙකං ගච්ඡතී’’ති.

प्रत्येक स्वतंत्र पृथ्वीधातूचा भाग म्हणजे केवळ पृथ्वीचा भाग, म्हणजेच आत्मा-शून्य धर्ममात्र असा अर्थ आहे. 'संतप्पति' (संतप्त होतो) यामध्ये शरीराच्या सामान्य स्थितीचे उल्लंघन करून उष्ण होणे म्हणजे 'संताप' होय, आणि शरीराच्या जळण्याने प्रवृत्त होणारा 'महादाह' होय, हा या दोघांमधील फरक आहे. 'yeन च जीरियति' (ज्याद्वारे जीर्ण होतो) याचा अर्थ एकाएकी येणाऱ्या तापासारख्या रोगाने किंवा वृद्धत्वाने जीर्ण होतो असाही अर्थ योग्य ठरतो. 'शंभर वेळा तापवून तापवून पाण्यात टाकून काढलेले तूप म्हणजे शतधौतघृत (सतधोतसप्पी)' असे म्हणतात. रस, रक्त, मांस, मेद, स्नायू, अस्थी आणि अस्थिमज्जा हे 'रसादी' होत. काही लोक स्नायूंना वगळून शुक्राला सातवी धातू म्हणतात. 'विवेक' म्हणजे पृथक भाव (वेगळेपण), विसदृश भाव असा अर्थ आहे. कारण वस्तू रूपाने घेतलेला आहार पचन होत असताना, प्राण्याने खाल्लेल्या अन्नाच्या ग्रहण आणि विसर्जन करणाऱ्या मूत्र-विष्ठेच्या रूपाप्रमाणे स्वतः देखील विसदृश रस नावाचा पृथक भाव निर्माण करत त्या भावाला प्राप्त होतो असे म्हटले जाते, तसेच रसादी देखील रक्तादी भागाला प्राप्त होतात. म्हणूनच म्हटले आहे - 'रसादी भावाने विवेकाला (पृथक भावाला) प्राप्त होतो'.

සභාවලක්ඛණතොති අසුචිභාවෙන ලක්ඛිතබ්බතො.

स्वभावलक्षणाने म्हणजे अशुची (अपवित्र) भावाने लक्षित होण्यामुळे.

48. යාථාවසරසලක්ඛණන්ති රසිතබ්බොති රසො, පටිවිජ්ඣිතබ්බො සභාවො, අත්තනො රසො සරසො, යාථාවො සරසො, යාථාවසරසො යාථාවසරසො එව ලක්ඛිතබ්බත්තා ලක්ඛණන්ති යාථාවසරසලක්ඛණං. අථ වා යාථාවසරසලක්ඛණන්ති අවිපරීතං අත්තනො පවත්තිසඞ්ඛාතං කිච්චඤ්චෙව පීළනසඞ්ඛාතං ලක්ඛණඤ්ච. ‘‘ඉදං කිච්චං, ඉදං ලක්ඛණ’’න්ති අවිජ්ජාහෙතු ඤාතුං න සක්කොති, තබ්බිසයඤාණුප්පත්තිං නිවාරෙන්තී ඡාදෙත්වා පරියොනන්ධිත්වා තිට්ඨතීති වුත්තා. තෙන වුත්තං ‘‘ජානිතුං පටිවිජ්ඣිතුං න දෙතී’’ති. තයිදමස්සා කිච්චන්ති කිච්චතො කථිතා. කථිතාති ච වුත්තා, යතො ච අවිජ්ජා අසම්පටිවෙධරසාති වුච්චති. ජායති එත්ථාති ජාති, උප්පත්තිට්ඨානං. යදිපි නිරොධමග්ගෙ අවිජ්ජා ආරම්මණං න කරොති, තෙ පන ජානිතුකාමස්ස තප්පටිච්ඡාදනවසෙන අනිරොධමග්ගෙසු නිරොධමග්ගග්ගහණස්ස කාරණභාවෙන පවත්තමානා තත්ථ උප්පජ්ජතීති වුච්චති, තෙසම්පි අවිජ්ජාය උප්පත්තිට්ඨානතා හොති, ඉතරෙසං ආරම්මණභාවෙන චාති.

४८. 'याथावसरसलक्खण' म्हणजे आस्वाद घेण्याजोगा तो रस, प्रतिवेध (साक्षात्कार) करण्याजोगा स्वभाव, स्वतःचा रस म्हणजे सरस, यथार्थ तो सरस, यथार्थ सरस हाच लक्षित होण्याजोगा असल्याने लक्षण म्हणजे 'याथावसरसलक्षण' होय. किंवा 'याथावसरसलक्षण' म्हणजे स्वतःच्या प्रवृत्तीचे अविपरीत कार्य आणि पीडा देणारे लक्षण होय. 'हे कार्य आहे, हे लक्षण आहे' हे अविद्येमुळे जाणता येत नाही, त्या विषयाच्या ज्ञानाच्या उत्पत्तीला रोखत, झाकून आणि वेढून ती राहते असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जाणून घेण्यास व प्रतिवेध करण्यास देत नाही'. हे तिचे कार्य आहे म्हणून कार्याच्या दृष्टीने सांगितले आहे. सांगितले आहे असे म्हटले आहे, कारण अविद्या ही असंप्रतिवेध-रसा (न समजण्याचा स्वभाव असलेली) म्हटली जाते. जिथे उत्पन्न होते ती 'जाती' म्हणजे उत्पत्तीचे स्थान होय. जरी निरोधमार्गात अविद्या आलंबन (विषय) बनत नाही, तरीही ते जाणू इच्छिणाऱ्याला झाकण्याच्या स्वरूपात अनिरोधमार्गांमध्ये निरोधमार्गाच्या ग्रहणाचे कारण बनून प्रवृत्त होत असल्याने तिथे उत्पन्न होते असे म्हटले जाते, त्यांचेही अविद्येमुळे उत्पत्तीचे स्थान होते, आणि इतरांचे आलंबन भावाने होते.

අත්ථානත්ථන්ති [Pg.83] හිතාහිතං. සම්මොහවිනොදනියං පන ‘‘අත්ථත්ථ’’න්ති (විභ. අට්ඨ. 226) වුත්තං, තත්ථ අත්ථො එව අත්ථත්ථොති අත්ථස්ස අවිපරීතතාදස්සනත්ථං දුතියෙන අත්ථසද්දෙන විසෙසනං. න හි ඤාණං අනත්ථෙ ‘‘අත්ථො’’ති ගණ්හාතීති. කාරණාකාරණන්ති එත්ථාපි එවං දට්ඨබ්බං. අත්ථත්ථන්ති වා ආමෙඩිතවචනං සබ්බෙසං අත්ථානං පාකටකරණභාවප්පකාසනත්ථං, ඵලං ඵලන්ති අත්ථො, හිතපරියායෙපි එසෙව නයො. න්ති අත්ථානත්ථාදිකං. ආකාරන්ති අත්ථාදිකාරණමෙව.

'अत्थानत्थ' म्हणजे हित आणि अहित. संमोहविनोदनीमध्ये मात्र 'अत्थत्थ' (विभङ्ग अट्ठकथा २२६) असे म्हटले आहे, तिथे अर्थ हाच 'अत्थत्थ' आहे, अर्थाची अविपरीतता दाखवण्यासाठी दुसऱ्या 'अत्थ' शब्दाने विशेषण दिले आहे. कारण ज्ञान हे अनर्थाला 'अर्थ' म्हणून ग्रहण करत नाही. 'कारणाकारण' यामध्येही असेच समजले पाहिजे. किंवा 'अत्थत्थ' हे द्विरुक्तीचे वचन सर्व अर्थांचे प्रकटीकरण स्पष्ट करण्यासाठी आहे, फळ हेच फळ असा अर्थ आहे, हिताच्या पर्यायातही हाच नियम आहे. 'इति' म्हणजे हित-अहित इत्यादी. 'आकार' म्हणजे अर्थाचे कारणच होय.

පටිවිද්ධස්ස පුන අවෙක්ඛනා පච්චවෙක්ඛණා. දුචින්තිතචින්තිතාදිලක්ඛණස්ස බාලස්ස භාවො බාල්‍යං. සම්පජානාතීති සමං පකාරෙහි ජානාති. බලවමොහො පමොහො. සමන්තතො මොහනං සම්මොහො. දුග්ගතිගාමිකම්මස්ස විසෙසපච්චයත්තා අවින්දියං. වින්දතීති ලභති. අනවජ්ජධම්මානං විජ්ජා විය විසෙසපච්චයො න හොතීති වින්දියං න වින්දති. අයං අවිජ්ජාය වෙමත්තතාති අයං ‘‘දුක්ඛෙ අඤ්ඤාණ’’න්තිආදිනා කිච්චජාතිලක්ඛණෙහි වුත්තො අවිජ්ජාය අවිසෙසො. විජ්ජාතිආදීනං වුත්තනයානසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

प्रतिवेध (साक्षात्कार) केलेल्या गोष्टीचे पुन्हा अवलोकन करणे म्हणजे 'पच्चवेक्खणा' (प्रत्यवेक्षण) होय. वाईट विचार करणे इत्यादी लक्षणांनी युक्त असलेल्या मूर्खाचा भाव म्हणजे 'बाल्य' (मूर्खपणा) होय. 'सम्पजानाति' म्हणजे योग्य प्रकारे जाणतो. प्रबळ मोह म्हणजे 'पमोह' (प्रमोह). सर्व बाजूंनी मोहित करणे म्हणजे 'सम्मोह' (संमोह). दुर्गतीला नेणाऱ्या कर्माचा विशेष प्रत्यय (कारण) असल्याने ते 'अविन्दिय' (न मिळवण्याजोगे) होय. 'विन्दति' म्हणजे प्राप्त करतो. अनवद्य (दोषरहित) धर्मांचा विद्येप्रमाणे विशेष प्रत्यय होत नाही, म्हणून 'विन्दिय' (मिळवण्याजोगे) प्राप्त करत नाही. 'ही अविद्येची भिन्नता आहे' म्हणजे ही 'दुःखात अज्ञान' इत्यादी कार्य, जाती आणि लक्षणांद्वारे सांगितलेली अविद्येची सामान्यता (अविशेष) होय. 'विज्जा' (विद्या) इत्यादींचा अर्थ सांगितलेल्या पद्धतीनुसार समजून घ्यावा.

පාසාණසක්ඛරවාලිකාවිරහිතා භූමි සණ්හාති ‘‘සණ්හට්ඨෙනා’’ති වුත්තං.

दगड, गोटे आणि वाळू यांनी रहित असलेली भूमी मऊ (सुळसुळीत) असते, म्हणून 'सण्हट्ठेन' (मऊ असण्याच्या अर्थाने) असे म्हटले आहे.

තත්තකමෙව කාලන්ති පඤ්චකප්පසතානි. විභූතං සමත්තික්කන්තං රූපසඤ්ඤාසඞ්ඛාතං රූපං එතායාති විභූතරූපං, සමාපත්තින්ති පදත්ථො. න හි කාචි අරූපසමාපත්ති රූපසඤ්ඤාසහගතා පවත්තීති. නිරොධසමාපත්තියං වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තත්ථ නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා විසුං ගහිතත්තා වුත්තං ‘‘සෙසාරුප්පසමාපත්තියො’’ති.

तेवढाच काळ म्हणजे पाचशे कल्प. जिच्याद्वारे रूपसंज्ञा नावाचे रूप नष्ट झाले आहे, ओलांडले गेले आहे, ती 'विभूतरूप' समापत्ती असा पदाचा अर्थ आहे. कारण कोणतीही अरूप समापत्ती रूपसंज्ञेसह प्रवृत्त होत नाही. निरोधसमापत्तीबद्दल तर बोलण्याची गरजच नाही, तिथे नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समापत्तीला स्वतंत्रपणे ग्रहण केल्यामुळे 'उर्वरित अरूप समापत्ती' असे म्हटले आहे.

දමථං අනුපගච්ඡන්තො දුට්ඨස්සො ඛලුඞ්කස්සො. උත්තරිදමථායාති අරියමග්ගදමථාය.

दमनाला (नियंत्रणाला) प्राप्त न होणारा दुष्ट घोडा म्हणजे 'खळुङ्क' (खळुंग अश्व) होय. 'उत्तरीदमथाय' म्हणजे आर्यमार्गाच्या दमनासाठी.

ඉතරොති දුක්ඛාපටිපදො ඛිප්පාභිඤ්ඤො, සුඛාපටිපදො ච ඛිප්පාභිඤ්ඤො. උභයතොභාගෙහීති රූපකායනාමකායභාගෙහි. උභයතොති වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදවිමුත්තිවසෙන.

इतर म्हणजे दुःख-प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञ आणि सुख-प्रतिपदा क्षिप्राभिज्ञ होय. 'उभयतोभागेहि' म्हणजे रूपकाय आणि नामकाय या दोन्ही भागांनी. 'उभयतो' म्हणजे विष्कंभन आणि समुच्छेद विमुक्तीच्या द्वारे.

අනෙකොපීති [Pg.84] සභාවෙන අනෙකොපි. එකසද්දාභිධෙය්‍යතායාති සාමඤ්ඤසද්දාභිධෙය්‍යතාය.

'अनेकोपि' म्हणजे स्वभावाने अनेक असूनही. 'एकसद्दाभिधेय्यताय' म्हणजे सामान्य शब्दाने अभिहित (निर्देशित) होण्यामुळे.

අධිට්ඨානහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अधिष्ठानहारविभंगवर्णन समाप्त झाले.

15. පරික්ඛාරහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

१५. परिक्खारहारविभंगवर्णन

49. ‘‘හිනොතී’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කාරණභාවං ගච්ඡතී’’ති ආහ අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං. එතීති ආගච්ඡති, උප්පජ්ජතීති අත්ථො.

४९. 'हिनोति' या पदाचा अर्थ दाखवताना, धातूंचे अनेक अर्थ असल्यामुळे 'कारणभावाला प्राप्त होतो' असे म्हटले आहे. 'एति' म्हणजे येतो, उत्पन्न होतो असा अर्थ आहे.

අවිජ්ජායපි හෙතුභාවෙති එත්ථ අවිජ්ජා අනන්තරාය අවිජ්ජාය අනන්තරසමනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතාසෙවනපච්චයෙහි, අනන්තරාය පන සහජාතාය සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතහෙතුපච්චයෙහි, අසහජාතාය උපනිස්සයකොටියා එව පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං. අත්තනො ඵලං කරොතීති කාරණන්ති ආහ ‘‘කාරණභාවො ච ඵලාපෙක්ඛායා’’ති.

‘अविज्जेचा (अविद्येचा) देखील हेतुभाव’ यामध्ये अविज्जा ही अनंतर (लगेचच येणाऱ्या) अविज्जेसाठी अनन्तर, समनन्तर, उपनिस्सय, नत्थि, विगत् आणि आसेवन प्रत्ययांद्वारे; आणि सहजात (सोबत उत्पन्न होणाऱ्या) अविज्जेसाठी सहजात, अञ्ञमञ्ञ (परस्पर), निस्सय (आश्रय), सम्पयुत्त (संप्रयुक्त), अत्थि (अस्ति), अविगत आणि हेतु प्रत्ययांद्वारे प्रत्यय (कारण) बनते; तर जी सहजात नाही तिच्यासाठी केवळ उपनिस्सय कोटीनेच प्रत्यय बनते, असे जाणावे. ‘स्वतःचे फळ निर्माण करते ते कारण’ या अर्थाने म्हटले आहे— ‘आणि कारणभाव हा फळाच्या अपेक्षेने असतो.’

නිබ්බත්තිඅත්ථො ඵලත්ථො ඵලසඞ්ඛාතො අත්ථො.

निष्पत्तीचा (उत्पत्तीचा) अर्थ म्हणजेच फळाचा अर्थ, जो फळ म्हणून ओळखला जाणारा अर्थ आहे.

යො සභාවොති පුඤ්ඤාදිඅභිසඞ්ඛාරානං යො අභිසඞ්ඛරණසභාවො, සො හෙතු. සෙසපදෙසූති විඤ්ඤාණාදිපදෙසු. යථාවුත්තප්පභෙදොති ‘‘අසාධාරණලක්ඛණො හෙතූ’’තිආදිනා වුත්තප්පභෙදො. යො කොචි පච්චයොති ජනකාදිභෙදං යං කිඤ්චි කාරණං. අභිසඞ්ඛරණතොති පච්චක්ඛතො, පරම්පරාය ච නිබ්බත්තනතො.

‘जो स्वभाव’ म्हणजे पुण्याचा (पुण्यादी) अभिसंस्कारांचा जो अभिसंस्करण करण्याचा स्वभाव आहे, तो हेतू होय. ‘उर्वरित पदांमध्ये’ म्हणजे विञ्ञाण (विज्ञान) इत्यादी पदांमध्ये. ‘यथावृत्तप्रभेद’ (वर सांगितलेला भेद) म्हणजे ‘असाधारण लक्षण असलेला हेतू’ इत्यादींद्वारे सांगितलेला भेद होय. ‘जो कोणताही प्रत्यय’ म्हणजे जनक (उत्पादक) इत्यादी भेदांचे जे काही कारण आहे ते. ‘अभिसंस्करण करण्यामुळे’ म्हणजे प्रत्यक्षपणे आणि परंपरेने उत्पन्न करण्यामुळे होय.

පරික්ඛාරහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

परिक्खारहारविभंगवर्णना समाप्त झाली.

16. සමාරොපනහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

१६. समारोपनहारविभंगवर्णना

50. සුත්තෙන ගහිතෙති සුත්තෙ වුත්තෙ. පදට්ඨානග්ගහණං අධිට්ඨානවිසයදස්සනත්ථං, වෙවචනග්ගහණං අධිවචනවිභාගදස්සනත්ථන්ති යොජනා. විසයාධිට්ඨානභාවතොති විසයසඞ්ඛාතපවත්තිට්ඨානභාවතො. වනීයතීති භජීයති. වනතීති භජති සෙවති. වනුතෙති යාචති, පත්ථෙතීති අත්ථො[Pg.85]. පඤ්ච කාමගුණා කාමතණ්හාය කාරණං හොති ආරම්මණපච්චයතාය. නිමිත්තග්ගාහො අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහස්ස කාරණං හොති උපනිස්සයතායාති එවං සෙසෙසුපි යථාරහං කාරණතා වත්තබ්බා.

५०. ‘सुत्ताने ग्रहण केले’ म्हणजे सुत्तात (सूत्रात) सांगितले असता. ‘पदस्थान ग्रहण करणे हे अधिष्ठान विषयाचे दर्शन घडवण्यासाठी आहे, आणि वेवचन (पर्यायवाची शब्द) ग्रहण करणे हे अधिवचन विभागाचे दर्शन घडवण्यासाठी आहे’ अशी योजना आहे. ‘विषयाधिष्ठानभावामुळे’ म्हणजे विषय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या प्रवृत्तीच्या स्थानाच्या भावामुळे. ‘वनीयति’ म्हणजे सेवन केले जाते. ‘वनति’ म्हणजे भजतो, सेवन करतो. ‘वनुते’ म्हणजे याचना करतो, इच्छा करतो, असा अर्थ आहे. पाच कामगुण हे आरम्मण (आलंबन) प्रत्ययभावाने कामतण्हेचे (कामतृष्णेचे) कारण असतात. निमित्तग्रहण हे उपनिस्सय (उपनिषय) भावाने अनुव्यंजनग्रहणाचे कारण असते; अशा प्रकारे उर्वरित गोष्टींमध्येही योग्यतेनुसार कारणभाव सांगावा.

51. ‘‘කායෙ කායානුපස්සී විහරාහී’’තිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා ලක්ඛණහාරවිභඞ්ගවණ්ණනායං (නෙත්ති. අට්ඨ. 23) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. අයං පන විසෙසො – රූපධම්මපරිඤ්ඤායාති රූපූපිකවිඤ්ඤාණට්ඨිතිපරිඤ්ඤාය.

५१. ‘कायात कायानुपश्यी होऊन विहारावे’ इत्यादींमध्ये जे सांगायचे आहे, ते खाली लक्षणहारविभंगवर्णनेमध्ये (नेत्ति. अट्ठ. २३) सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावे. परंतु हा विशेष आहे— ‘रूपधम्माच्या परिज्ञेसाठी’ म्हणजे रूपाशी संबंधित विञ्ञाणस्थितीच्या (विज्ञानस्थितीच्या) परिज्ञेसाठी होय.

‘‘දුක්ඛ’’න්ති පස්සන්තී සා වෙදනානුපස්සනාති යොජෙතබ්බං. වෙදනාහෙතුපරිඤ්ඤායාති ඵස්සපරිඤ්ඤාය. ‘‘වෙදනාවසෙනා’’ති පදෙන අත්තනා උප්පාදිතදුක්ඛවසෙන. වෙදනාපරිඤ්ඤායාති වෙදනූපිකවිඤ්ඤාණට්ඨිතිපරිඤ්ඤාය. නිච්චාභිනිවෙසපටිපක්ඛතො අනිච්චානුපස්සනායාති අධිප්පායො. නිච්චසඤ්ඤානිමිත්තස්සාති නිච්චසඤ්ඤාහෙතුකස්ස. සඤ්ඤාපරිඤ්ඤායාති සඤ්ඤූපිකවිඤ්ඤාණට්ඨිතිපරිඤ්ඤාය. පඨමමග්ගවජ්ඣත්තා අගතිගමනස්ස වුත්තං ‘‘දිට්ඨාභිනිවෙසස්ස…පෙ… අගතිගමනස්ස චා’’ති.

‘दुःख’ असे पाहणारी ती वेदनानुपश्यना आहे, अशी योजना करावी. ‘वेदनेच्या हेतूच्या परिज्ञेसाठी’ म्हणजे फस्साच्या (स्पर्शाच्या) परिज्ञेसाठी. ‘वेदनेच्या वशाने’ या पदाने स्वतः उत्पन्न केलेल्या दुःखाच्या वशाने. ‘वेदनेच्या परिज्ञेसाठी’ म्हणजे वेदनेशी संबंधित विञ्ञाणस्थितीच्या परिज्ञेसाठी. नित्य अभिनिवेशाच्या (नित्याच्या आग्रहाच्या) प्रतिपक्षाने अनित्यानुपश्यना होते, असा अभिप्राय आहे. ‘नित्यसंज्ञा निमित्ताचे’ म्हणजे नित्यसंज्ञा हेतू असलेल्याचे. ‘संज्ञेच्या परिज्ञेसाठी’ म्हणजे संज्ञेशी संबंधित विञ्ञाणस्थितीच्या परिज्ञेसाठी. पहिल्या मार्गाने वर्ज्य असल्यामुळे अगतिकतेच्या गमनाविषयी म्हटले आहे— ‘दृष्टीच्या अभिनिवेशाचे...पे... आणि अगतिकतेच्या गमनाचे’.

සඞ්ඛාරපරිඤ්ඤායාති සඞ්ඛාරූපිකවිඤ්ඤාණට්ඨිතිපරිඤ්ඤාය.

‘संस्कारांच्या परिज्ञेसाठी’ म्हणजे संस्कारांशी संबंधित विञ्ञाणस्थितीच्या परिज्ञेसाठी होय.

සමාරොපනහාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

समारोपनहारविभंगवर्णना समाप्त झाली.

නිට්ඨිතා ච හාරවිභඞ්ගවණ්ණනා.

आणि हारविभंगवर्णना समाप्त झाली.

1. දෙසනාහාරසම්පාතවණ්ණනා

१. देसनाहारसंपातवर्णना

‘‘එව’’න්තිආදි හාරසම්පාතදෙසනාය සම්බන්ධදස්සනං. තත්ථ පුරිමෙන උපමාද්වයෙන සුපරිකම්මකතමණිකොට්ටිමසදිසී, සුවිරචිතජම්බුනදාභරණසදිසී ච පාළි. තත්ථ කතනානාවණ්ණපුප්ඵූපහාරසදිසී, විවිධරංසිජාලාසමුජ්ජලබද්ධනානාරතනාවලිසදිසී ච හාරවිභඞ්ගදෙසනාති දස්සෙති. පච්ඡිමෙන තස්ස පණීතමහාරහෙ ජටාහි සද්ධිං දුක්කරතරතං දීපෙති. යායං ගාථා වුත්තාති යොජනා.

‘अशा प्रकारे’ इत्यादी हारसंपातदेशनेचा संबंध दर्शवणे आहे. त्यामध्ये पहिल्या दोन उपमांद्वारे पाळी (पाठाची रचना) ही उत्तम प्रकारे संस्कारित केलेल्या मणिकुट्टिमासारखी (रत्नजडित जमिनीसारखी) आणि सुनिर्मित सुवर्णालंकारासारखी आहे. त्यामध्ये हारविभंगदेशना ही विविध रंगांच्या फुलांच्या उपहारासारखी आणि विविध किरणजालांनी प्रज्वलित अशा विविध रत्नांच्या माळेसारखी आहे, असे दर्शवले आहे. नंतरच्या उपमेने त्या प्रणीत आणि मौल्यवान अशा जटांसह (गुंतागुंतीसह) अधिक कठीणता स्पष्ट केली आहे. ‘जी ही गाथा म्हटली आहे’ अशी योजना आहे.

52. යස්මායං හාරවිභඞ්ගවාරො නප්පයොජෙති යථාවුත්තෙන කාරණෙන, තස්මා සා හාරවිභඞ්ගවාරස්ස ආදිම්හි න පච්චාමට්ඨාති අධිප්පායො[Pg.86]. හාරසම්පාතවාරො පන තං පයොජෙතීති යස්මා පන හාරසම්පාතවාරො තං ගාථං පයොජෙති යථාවුත්තෙනෙව කාරණෙන, තස්මා ‘‘සොළස…පෙ… ආහා’’ති ආහ. යොජනානයදස්සනන්ති යොජනාය නයදස්සනං.

५२. ज्या कारणाने हा हारविभंगवार वर सांगितलेल्या कारणाने प्रवृत्त होत नाही, म्हणून ती हारविभंगवाराच्या सुरुवातीला स्पर्शली गेली नाही, असा अभिप्राय आहे. परंतु हारसंपातवार तिला प्रवृत्त करतो, कारण हारसंपातवार त्या गाथेला वर सांगितलेल्या कारणानेच प्रवृत्त करतो, म्हणून ‘सोळा...पे... म्हणाले’ असे म्हटले आहे. ‘योजनानयदर्शन’ म्हणजे योजनेच्या पद्धतीचे दर्शन होय.

තෙනාති ‘‘තං මච්චුනො පද’’න්ති වචනෙන. සබ්බං විපල්ලාසන්ති ද්වාදසවිධම්පි විපල්ලාසං. සාමඤ්ඤස්ස…පෙ… වොහරීයති යත්ථ පතිට්ඨිතං සාමඤ්ඤං, සො විසෙසො. අත්ථතො පන සඤ්ඤාදයො එව රූපාදිවිසයං විපරීතාකාරෙන ගණ්හන්තෙ විපල්ලාසොති දස්සෙන්තො ‘‘සඤ්ඤාවිපල්ලාසො’’තිආදිමාහ.

‘त्याद्वारे’ म्हणजे ‘ते मृत्यूचे पद आहे’ या वचनाद्वारे. ‘सर्व विपर्यास’ म्हणजे बारा प्रकारचा विपर्यास. सामान्याचे...पे... व्यवहार केला जातो, जिथे सामान्य प्रतिष्ठित आहे, तो विशेष होय. अर्थाच्या दृष्टीने तर संज्ञा इत्यादीच रूपादी विषयांना विपरीत आकाराने ग्रहण करतात, तो विपर्यास आहे, असे दर्शवताना ‘संज्ञाविपर्यास’ इत्यादी म्हटले आहे.

ඉන්දජාලාදිවසෙන මණිආදිආකාරෙන උපට්ඨහන්තෙ උපාදානක්ඛන්ධපඤ්චකෙ අහංමමාදිකාරණතාය නිරුත්තිනයෙන ‘‘අත්තා’’ති වුච්චමානො තංබුද්ධිවොහාරප්පවත්තිනිමිත්තතාය අත්තභාවො සුඛාදීනං වත්ථුතාය ‘‘අත්තභාවවත්ථූ’’ති පවුච්චතීති ආහ ‘‘තෙහී’’තිආදි. තෙසන්ති උපාදානක්ඛන්ධානං. විපල්ලාසානං පවත්තිආකාරො ‘‘අසුභෙ සුභ’’න්තිආදි. විසයො කායවෙදනාචිත්තධම්මා. අවිජ්ජා ච…පෙ… එව සම්මොහපුබ්බකත්තා සබ්බවිපල්ලාසානං. ච-සද්දො සුභසුඛසඤ්ඤානන්ති එත්ථාපි ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො.

इंद्रजालादी (जादूच्या खेळादी) वशाने मणी इत्यादी आकाराने उपस्थित होणाऱ्या पाच उपादानस्कंधांमध्ये ‘मी आणि माझे’ इत्यादी कारणांमुळे निरुक्तीच्या पद्धतीने ‘आत्मा’ असे म्हटले जाणारे, त्या बुद्धीच्या आणि व्यवहाराच्या प्रवृत्तीचे निमित्त असल्यामुळे ‘अत्तभाव’ (आत्मभाव) हा सुखादींचे वस्तू (अधिष्ठान) असल्यामुळे ‘अत्तभाववस्तू’ असे म्हटले जाते, म्हणून ‘त्यांच्याद्वारे’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘त्यांचे’ म्हणजे उपादानस्कंधांचे. विपर्यासांच्या प्रवृत्तीचा आकार ‘अशुभात शुभ’ इत्यादी आहे. विषय म्हणजे काय, वेदना, चित्त आणि धम्म (धर्म) हे आहेत. आणि अविज्जा (अविद्या)...पे... हीच सर्व विपर्यासांचे संमोहपूर्वक (अज्ञानाधारित) कारण असल्यामुळे. ‘च’ हा शब्द ‘शुभ आणि सुख संज्ञांचे’ येथेही आणून योजावा.

තත්ථායං යොජනා – ‘‘අවිජ්ජා ච සුභසුඛසඤ්ඤානං පච්චයො එව, න තණ්හා එව, අවිජ්ජා සුභසුඛසඤ්ඤානඤ්ච පච්චයො, න නිච්චඅත්තසඤ්ඤානං එවා’’ති. එවං සන්තෙපි පුරිමානං ද්වින්නං විපරීතසඤ්ඤානං තණ්හා, පච්ඡිමානං අවිජ්ජා විසෙසපච්චයොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තථාපී’’තිආදි. අවිජ්ජාසීසෙන චෙත්ථ දිට්ඨියා ගහණං වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨිනිවුතං චිත්ත’’න්ති, ‘‘යො දිට්ඨිවිපල්ලාසො’’ති ච ආදි, යථා ච අවිජ්ජාසීසෙන දිට්ඨියා ගහණං, එවං දිට්ඨිසීසෙන අවිජ්ජායපි ගහණං සියාති ආහ ‘‘දිට්ඨිසීසෙන අවිජ්ජා වුත්තා’’ති. තණ්හාවිජ්ජාසු සුභසුඛසඤ්ඤානං යථා තණ්හා විසෙසපච්චයො, න එවං අවිජ්ජා. නිච්චඅත්තසඤ්ඤානං පන යථා අවිජ්ජා විසෙසපච්චයො, න තථා තණ්හාති දස්සෙන්තො ‘‘මොහො විසෙසපච්චයො’’ති ආහ.

त्यामध्ये ही योजना आहे— ‘अविज्जा देखील शुभ आणि सुख संज्ञांचा प्रत्यय (कारण) आहेच, केवळ तण्हा (तृष्णा) नव्हे; अविज्जा ही शुभ आणि सुख संज्ञांचा देखील प्रत्यय आहे, केवळ नित्य आणि आत्म संज्ञांचाच नव्हे.’ असे असले तरी, पहिल्या दोन विपरीत संज्ञांचा तण्हा हा, आणि नंतरच्या दोन विपरीत संज्ञांचा अविज्जा हा विशेष प्रत्यय आहे, असे दर्शवताना ‘तरी देखील’ इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे अविज्जेच्या शीर्षकाखाली (नावाने) दृष्टीचे ग्रहण जाणावे. म्हणूनच म्हटले आहे— ‘दृष्टीने झाकलेले चित्त’, आणि ‘जो दृष्टीविपर्यास’ इत्यादी. आणि ज्याप्रमाणे अविज्जेच्या शीर्षकाखाली दृष्टीचे ग्रहण होते, त्याचप्रमाणे दृष्टीच्या शीर्षकाखाली अविज्जेचे देखील ग्रहण व्हावे, म्हणून म्हटले आहे— ‘दृष्टीच्या शीर्षकाखाली अविज्जा सांगितली आहे.’ तण्हा आणि अविज्जेमध्ये, शुभ आणि सुख संज्ञांचा ज्याप्रमाणे तण्हा हा विशेष प्रत्यय आहे, त्याप्रमाणे अविज्जा नाही. परंतु नित्य आणि आत्म संज्ञांचा ज्याप्रमाणे अविज्जा हा विशेष प्रत्यय आहे, त्याप्रमाणे तण्हा नाही, हे दर्शवताना ‘मोह हा विशेष प्रत्यय आहे’ असे म्हटले आहे.

පච්ඡිමානං ද්වින්නං…පෙ… හොතීති අතීතංසෙ තණ්හාභිනිවෙසස්ස බලවභාවාභාවතො. තෙනෙව හි ‘‘සො අතීතං රූපං අත්තතො සමනුපස්සති’’ච්චෙව [Pg.87] වුත්තං, න ‘‘අභිනන්දතී’’ති. තණ්හාවිපල්ලාසොති තණ්හං උපනිස්සාය පවත්තො විපල්ලාසො, න හි තණ්හා සයං විපල්ලාසො. තෙනාහ ‘‘තණ්හාමූලකො විපල්ලාසො’’ති. දිට්ඨාභිනන්දනවසෙනාති තණ්හුපනිස්සයදිට්ඨාභිනන්දනවසෙන, යතො සො ‘‘තණ්හාවිපල්ලාසො’’ති වුත්තො. එතෙනාති ‘‘යො තණ්හාවිපල්ලාසො’’තිආදිපාඨෙන. සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, පඤ්ච පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා ච, යථා අත්තනො ගතාය, නිබ්බානප්පත්තියා ච පරිකප්පවසෙන සුභසුඛාකාරග්ගාහිනො, න එවං සත්ත උච්ඡෙදවාදාති ආහ ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති. පටිපක්ඛවසෙනපීති විසුද්ධිවසෙනපි. යාව හි උපක්කිලෙසා, තාව චිත්තං න විසුජ්ඣතෙව. යදා ච තෙ පහීනා, තදා විසුද්ධමෙව. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. ‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනා’’ති පාළිං නික්ඛිපිත්වා විපල්ලාසමුඛෙනෙව දෙසනාය නිද්ධාරියමානත්තා වුත්තං ‘‘යථානුසන්ධිනාව ගාථං නිට්ඨපෙතු’’න්ති.

शेवटच्या दोन... इत्यादी... होते, कारण भूतकाळात तण्हा-अभिनिवेशाचा (तृष्णेच्या आग्रहाचा) प्रबळ भाव नसतो. म्हणूनच, 'तो भूतकाळातील रूपाला आत्मा म्हणून पाहतो' असेच म्हटले आहे, 'त्याचे अभिनंदन करतो' असे नाही. 'तण्हाविपल्लासो' (तृष्णा-विपर्यास) म्हणजे तृष्णेचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झालेला विपर्यास, कारण तृष्णा स्वतः विपर्यास नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'तृष्णामूलक विपर्यास'. 'दिट्ठामिनंदनवसेन' (दृष्टी-अभिनंदनाच्या वशाने) म्हणजे तृष्णेचा आश्रय घेतलेल्या दृष्टीच्या अभिनंदनाच्या वशाने, ज्यावरून त्याला 'तण्हाविपल्लासो' (तृष्णा-विपर्यास) म्हटले गेले आहे. 'एतेन' (याद्वारे) म्हणजे 'जो तृष्णा-विपर्यास आहे' इत्यादी पाठाद्वारे. सोळा सञ्ञीवाद (संज्ञीवाद), आठ असञ्ञीवाद (असंज्ञीवाद), आठ नेवसञ्ञीनासञ्ञीवाद (नैवसंज्ञीनासंज्ञीवाद), आणि पाच परमदिट्ठधम्मनिब्बानवाद (परमदृष्टधर्मनिर्वाणवाद) हे जसे स्वतःच्या गतीनुसार आणि निर्वाणप्राप्तीच्या कल्पनेनुसार शुभ व सुखकारक स्वरूपाचे ग्रहण करणारे आहेत, तसे सात उच्छेदवादी नाहीत, म्हणून 'बहुतांश करून' (येभुय्येन) असे म्हटले आहे. 'पटिपक्खवसेनपि' (प्रतिपक्षाच्या वशानेही) म्हणजे विशुद्धीच्या वशानेही. जोपर्यंत उपक्किलेस (उपक्लेश) आहेत, तोपर्यंत चित्त विशुद्ध होतच नाही. आणि जेव्हा ते प्रहीण (नष्ट) होतात, तेव्हा ते विशुद्धच होते. म्हणूनच 'न ही' (नाही तर) इत्यादी म्हटले आहे. 'अरक्खितेन चित्तेन' (अरक्षित चित्ताने) हा पाळी पाठ ठेवून विपर्यासाच्या माध्यमातूनच देशनेचे स्पष्टीकरण केले जात असल्यामुळे 'अनुसंधानानुसारच गाथा समाप्त करावी' असे म्हटले आहे.

මාරස්සාති කිලෙසමාරස්ස. තස්ස හි වසෙ ඨිතො සෙසමාරානං හත්ථගතො එවාති. තෙනාහ ‘‘කිලෙසමාරග්ගහණෙනෙවා’’තිආදි.

'मारस्स' (माराचा) म्हणजे क्लेशमाराचा. कारण त्याच्या वशात (नियंत्रणात) असलेला मनुष्य इतर मारांच्या हातात गेलेलाच असतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'क्लेशमाराच्या ग्रहणानेच' इत्यादी.

මාරබන්ධනන්ති සත්තමාරපක්ඛෙ මාරස්ස බන්ධනන්ති මාරබන්ධනං. සො හි කිලෙසබන්ධනභූතෙ අත්තනො සමාරකපරිසෙ මඤ්ඤති. තෙන වුත්තං ‘‘අන්තලි…පෙ… මොක්ඛසී’’ති (මහාව. 33). ඉතරමාරපක්ඛෙ මාරොව බන්ධනන්ති මාරබන්ධනං. විසඞ්ඛාරො නිබ්බානං.

'मारबंधन' म्हणजे सत्त्व-मार पक्षातील माराचे बंधन ते मारबंधन होय. कारण तो क्लेशबंधन रूप असलेल्या स्वतःच्या स-मारक परिवाराला (आपला) मानतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अंतरिक्षात... इत्यादी... मुक्त होशील' (महावग्ग ३३). इतर मार पक्षाच्या बाबतीत मार स्वतःच बंधन आहे म्हणून 'मारबंधन' होय. विसंखार (विसंस्कार) म्हणजे निब्बान (निर्वाण) होय.

මොහසම්පයොගතො චිත්තං ‘‘මූළ්හ’’න්ති වුත්තන්ති රත්තදුට්ඨානම්පි මූළ්හතාය සබ්භාවෙ ‘‘මූළ්හ’’න්ති විසුං වචනං ආවෙණිකමොහවසෙන වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ද්වින්නං මොමූහචිත්තුප්පාදානං වසෙනා’’ති ආහ. එවන්ති එවං රාගාදිඅකුසලප්පත්තියා කුසලභණ්ඩච්ඡෙදනතො අරක්ඛිතං චිත්තං හොති, සබ්බොපි මිච්ඡාභිනිවෙසො එත්ථෙව සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡතීති ආහ ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි …පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති. සබ්බෙපීති ‘‘අරක්ඛිතං, මිච්ඡාදිට්ඨිහතං, ථිනමිද්ධාභිභූත’’න්ති තීහිපි පදෙහි වුත්තධම්මා.

मोहाच्या संप्रयोगामुळे (संयोगामुळे) चित्ताला 'मूळ्ह' (मूढ/भ्रमित) म्हटले आहे. राग आणि द्वेष असलेल्यांमध्येही मूढतेचे अस्तित्व असतेच, तरीही 'मूळ्ह' हा स्वतंत्र शब्द केवळ आवेणिक (असाधारण/विशिष्ट) मोहाच्या वशाने वापरला आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'दोन मोमुह-चित्तोत्पादांच्या वशाने' असे म्हटले आहे. 'एवं' (अशा प्रकारे) म्हणजे अशा प्रकारे रागादी अकुशलांच्या प्राप्तीमुळे कुशल-भांडाचा (कुशल गुणांचा) छेद होत असल्यामुळे चित्त अरक्षित होते, आणि सर्वच मिथ्या-अभिनिवेश (चुकीचे आग्रह) यातच समाविष्ट व एकत्रित होतात, हे सांगण्यासाठी 'मिच्छादिट्ठि... इत्यादी... जाणावे' असे म्हटले आहे. 'सब्बेपि' (सर्वही) म्हणजे 'अरक्षित, मिथ्यादृष्टीने हत झालेले, थिनमिद्ध (स्त्यान-मृद्ध) ने अभिभूत झालेले' या तिन्ही पदांनी सांगितलेले धर्म होत.

චක්ඛුනාති ද්වාරෙන. රූපන්ති විසභාගවත්ථුසන්නිස්සිතං රූපායතනං. නිමිත්තග්ගාහීති ‘‘ඉත්ථී’’ති වා පුරිසො’’ති වා ‘‘සුභ’’න්ති වා ‘‘අසුභ’’න්ති වා පරිකප්පිතනිමිත්තං [Pg.88] ගණ්හාති, තස්ස වා ගහණසීලො. අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහීති හත්ථපාදහසිතකථිතාදිප්පභෙදෙ කිලෙසානං අනු අනු බ්‍යඤ්ජනතො අනුබ්‍යඤ්ජනසඤ්ඤිතෙ ආකාරෙ ගණ්හාති, තෙසං වා ගහණසීලො. යත්වාධිකරණන්ති යං නිමිත්තං, නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනග්ගහණනිමිත්තන්ති අත්ථො. එවං ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්ත’’න්ති, යො ‘‘නිමිත්තග්ගාහී, අනුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී’’ති ච වුත්තො පුග්ගලො, තමෙනං චක්ඛුන්ද්‍රියං චක්ඛුද්වාරං අසංවුතං සතිකවාටෙන අපිහිතං කත්වා වත්තන්තං, තස්ස ච රූපස්ස ඉට්ඨාකාරග්ගහණෙ අභිජ්ඣා, අනිට්ඨාකාරග්ගහණෙ දොමනස්සං, අසමපෙක්ඛනෙ මොහො මිච්ඡාභිනිවෙසෙ මිච්ඡාදිට්ඨීති එවං අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදා, අඤ්ඤෙ ච ලාමකට්ඨෙන පාපකා අකොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං අනු අනු පවත්තෙය්‍යුං.

'चक्खुना' (डोळ्याने) म्हणजे द्वाराने. 'रूपं' म्हणजे विसभागात्मक (भिन्न) वस्तूवर आश्रित असलेले रूपायतन. 'निमित्तग्गाही' (निमित्त ग्रहण करणारा) म्हणजे 'स्त्री' किंवा 'पुरुष' किंवा 'शुभ' किंवा 'अशुभ' अशा कल्पित निमित्ताचे ग्रहण करतो, किंवा त्याचे ग्रहण करण्याचा स्वभाव असलेला. 'अनुब्यंजनग्गाही' (अनुव्यंजन ग्रहण करणारा) म्हणजे हात, पाय, हास्य, संभाषण इत्यादी भेदांमध्ये क्लेशांना अनुसरून प्रकट होणाऱ्या 'अनुव्यंजन' संज्ञक आकारांचे ग्रहण करतो, किंवा त्यांची ग्रहण करण्याची प्रवृत्ती असलेला. 'यत्वाधिकरणं' म्हणजे ज्या निमित्ताने, म्हणजेच निमित्त आणि अनुव्यंजन ग्रहण करण्याच्या कारणाने, असा अर्थ आहे. अशा प्रकारे 'चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं' (चक्षुरिंद्रिय असंवृत ठेवून विहार करणाऱ्या), ज्याला 'निमित्तग्गाही, अनुब्यंजनग्गाही' असे म्हटले आहे, त्या व्यक्तीचे हे चक्षुरिंद्रिय किंवा चक्षुद्वार असंवृत म्हणजे स्मृतीच्या कवाडाने बंद न करता राहते; आणि त्या रूपाच्या इष्ट आकाराच्या ग्रहणात अभिज्झा (लोभ), अनिष्ट आकाराच्या ग्रहणात दोमनस्स (दौर्मनस्य/द्वेष), सम्यक् प्रकारे न पाहण्यात मोह, आणि मिथ्या अभिनिवेशात मिच्छादिट्ठि (मिथ्यादृष्टी) - अशा प्रकारे अभिज्झा, व्यापाद आणि इतर हलक्या दर्जाचे असल्यामुळे पापक (पापमय) व अकुशलतेतून उत्पन्न झाल्यामुळे अकुशल असलेले धर्म अनुसरून पाझरू लागतात (प्रवृत्त होतात).

තස්ස සංවරාය න පටිපජ්ජතීති තස්ස චක්ඛුද්වාරස්ස සංවරාය සතිකවාටෙන පිදහනත්ථං න පටිපජ්ජති. සා පන අප්පටිපත්ති චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස අනාරක්ඛාසංවරස්ස අනුප්පාදොති දස්සෙන්තො ‘‘න රක්ඛති…පෙ… ආපජ්ජතී’’ති ආහ. ජවනෙ උප්පජ්ජමානොපි හි අසංවරො තෙන ද්වාරෙන පවත්තනතො ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරො’’ත්වෙව වුච්චතීති. සෙසද්වාරෙසුපි වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘පුබ්බන්තකප්පනවසෙන චා’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘සඞ්ඛෙපතො ච විත්ථාරො අඤ්ඤො’’ති කත්වා තං සමුච්චිනන්තො ‘‘යා ච ඛො ඉමා’’තිආදිමාහ.

'तस्स संवराय न पटिपज्जति' (त्याच्या संवरासाठी प्रतिपन्न होत नाही) म्हणजे त्या चक्षुद्वाराच्या संवरासाठी, स्मृतीच्या कवाडाने ते बंद करण्यासाठी तो प्रतिपन्न होत नाही (प्रयत्न करत नाही). ती अप्रतिपत्ती (प्रयत्नाचा अभाव) म्हणजेच चक्षुरिंद्रियाचे अरक्षण आणि संवराचा अनुत्पाद (उत्पन्न न होणे) आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'रक्षण करत नाही... इत्यादी... प्राप्त होतो' असे म्हटले आहे. कारण जवनात (जवन चित्तात) उत्पन्न होणारा असंवर देखील त्या द्वाराने प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला 'चक्खुन्द्रियासंवर' (चक्षुरिंद्रिय-असंवर) असेच म्हटले जाते. इतर द्वारांच्या बाबतीतही याच पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. 'पुब्बन्तकप्पनवसेन च' (पूर्व कल्पनेच्या वशाने) इत्यादींद्वारे संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दर्शवण्यासाठी 'संक्षेपाने आणि विस्ताराने दुसरा' असे करून, त्याचा संग्रह करत 'या ज्या खरोखर' इत्यादी म्हटले आहे.

යථාවුත්තා අකුසලා ධම්මාති ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදධම්මා, තෙසං වත්ථූනි වා. තෙ හි සමුදයවජ්ජා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. ‘‘එව’’න්ති ඉමිනා නෙත්තිපාළියං, අට්ඨකථායඤ්ච නිද්ධාරිතප්පකාරෙන. ඉධාති ඉමිස්සං ‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනා’’ති ගාථායං.

'यथावृत्त अकुशल धर्म' म्हणजे बारा अकुशल चित्तोत्पाद धर्म किंवा त्यांचे विषय (वस्तू) होत. कारण ते समुदय वगळता पाच उपादानस्कंध आहेत. 'एवं' (अशा प्रकारे) या शब्दाने नेत्तिपाळीमध्ये आणि अट्ठकथेमध्ये निर्धारित केलेल्या प्रकारे. 'इध' (येथे) म्हणजे या 'अरक्खितेन चित्तेन' (अरक्षित चित्ताने) या गाथेत.

යදිපි දෙසනාහාරසම්පාතපාළියං ‘‘තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්සා’’ති ගාථා සරූපතො න ගහිතා, අත්ථතො පන ‘‘තෙසං භගවා පරිඤ්ඤායා’’තිආදිනා ගහිතා එවාති තස්සා ගහිතභාවං විභාවෙතුං ‘‘කථං දෙසෙතී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්සා’’ති ගාථං උද්ධරි.

जरी देसनाहारसंपातपाळीमध्ये 'तस्मा रक्खितचित्तस्स' (म्हणून रक्षित चित्त असलेल्याचे) ही गाथा प्रत्यक्ष रूपाने घेतलेली नाही, तरी अर्थाच्या दृष्टीने 'ते भगवंतांनी परिपूर्णपणे जाणून' इत्यादींद्वारे ती घेतलेलीच आहे, म्हणून तिचा घेतलेला भाव स्पष्ट करण्यासाठी 'कशी देशना करतात?' असा प्रश्न विचारून 'तस्मा रक्खितचित्तस्स' ही गाथा उद्धृत केली आहे.

යොනිසොමනසිකාරෙන කම්මං කරොන්තොති ‘‘සො ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යොනිසො මනසි කරොතී’’තිආදිනා නයෙන විපස්සනාසඞ්ඛාතෙන යොනිසොමනසිකාරෙන භාවනාකම්මං කරොන්තො, භාවෙන්තොති අත්ථො[Pg.89]. යථාභූතඤාණන්ති ඤාතපරිඤ්ඤාය පුබ්බභාගවිපස්සනාය ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා රූපසමුදයො, අවිජ්ජානිරොධා රූපනිරොධො’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.50) සමපඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි. නිරයගතියං දුක්ඛදුක්ඛතා, සුගතිවිසෙසෙ බ්‍රහ්මලොකෙකදෙසෙ සඞ්ඛාරදුක්ඛතා, ඉතරත්ථ ද්වෙ තිස්සොපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථාසම්භවං තිවිධදුක්ඛතායොගෙනා’’ති.

'योनिसोमनसिकारेन कम्मं करोन्तो' (योनिशोमनसिकाराने कर्म करणारा) म्हणजे 'तो हे दुःख आहे असे योनिशोमनसिकार करतो' इत्यादी पद्धतीने विपश्यना संज्ञक योनिशोमनसिकाराने भावना-कर्म करणारा, म्हणजेच भावना करणारा असा अर्थ आहे. 'यथाभूतज्ञान' म्हणजे ज्ञातपरिज्ञेच्या पूर्वभाग-विपश्यनेद्वारे 'अविद्येच्या समुदयाने रूपाचा समुदय होतो, अविद्येच्या निरोधाने रूपाचा nirodho होतो' इत्यादी (पटिसंभिदामग्ग १.५०) पन्नास प्रकारांनी होणारे ज्ञान. निरयगतीमध्ये (नरकात) दुःखदुःखता असते, सुगती विशेषामध्ये म्हणजेच ब्रह्मलोकाच्या एका भागात संस्कारदुःखता असते, आणि इतर ठिकाणी दोन्ही किंवा तिन्ही असतात, हे दर्शवण्यासाठी 'यथासंभव त्रिविध दुःखतेच्या योगाने' असे म्हटले आहे.

දෙසනාහාරසම්පාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

देसनाहारसंपातवर्णन समाप्त झाले.

2. විචයහාරසම්පාතවණ්ණනා

२. विचयहारसंपातवर्णन

53. කුසලධම්මාරම්මණාති කුසලධම්මෙ උද්දිස්ස පවත්තිමත්තං සන්ධාය වුත්තං, න තෙසං ආරම්මණපච්චයතං ඉධ ‘‘කුසලා ධම්මා’’ති ලොකුත්තරධම්මානං අධිප්පෙතත්තා. න හි කදාචි අනුපාදානියා ධම්මා උපාදානාරම්මණා හොන්ති. ඵලධම්මෙ උද්දිස්ස පවත්තාය තණ්හාය ගහිතත්තා ‘‘කුසල…පෙ… දට්ඨබ්බො’’ති වුත්තං. දෙසනාහාරෙති දෙසනාහාරසම්පාතෙ. කථං පන කුසලභාවොති ‘‘කුසලා’’ති වචනමත්තං ගහෙත්වා චොදෙති, තඤ්ච නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං, පහානහෙතුභාවොපිස්සා සියා චොදකෙන සම්පටිච්ඡිතොව. ‘‘මානොපි දුවිධො’’තිආදිනා මානස්ස ච තස්සා තණ්හාය ච සෙවිතබ්බභාවො අකුසලානං පහානාය, කුසලානං උප්පත්තියා ච පච්චයභාවතො.

५३. 'कुसलधम्मारम्मणा' (कुशलधम्म-आरम्मण) म्हणजे कुशल धम्मांना उद्देशून केवळ प्रवृत्तीच्या संदर्भात म्हटले आहे, त्यांच्या आरम्मणप्रत्ययतेच्या (आलंबन प्रत्यय) संदर्भात नाही; कारण येथे 'कुसला धम्मा' (कुशल धम्म) याने लोकोत्तर धम्म अभिप्रेत आहेत. कारण अनुपादानिय (उपादान न होणारे) धम्म कधीही उपादानाचे आरम्मण (आलंबन) होत नाहीत. फलधम्मांना उद्देशून प्रवृत्त होणाऱ्या तण्हेने (तृष्णेने) ग्रहण केल्यामुळे "कुशल...पे... पाहावे" असे म्हटले आहे. 'देसनाहारे' म्हणजे देसनाहार संपातात (उपदेशाच्या पद्धतीत). "पण कुशलभाव कसा?" असे केवळ 'कुसला' या शब्दाला धरून आक्षेप घेतला जातो, आणि तो केवळ निदर्शन (उदाहरण) म्हणून पाहावा. प्रहाणाचा (त्यागाचा) हेतू असणे हे देखील आक्षेप घेणाऱ्याने स्वीकारलेलेच असावे. "मान देखील द्विविध आहे" इत्यादीद्वारे मानाचा आणि त्या तण्हेचा (तृष्णेचा) सेवन करण्याचा भाव हा अकुशलांच्या प्रहाणासाठी आणि कुशलांच्या उत्पत्तीसाठी प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे आहे.

නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්සං නාම ‘‘අරියභූමිං පාපුණිතුං නාසක්ඛි’’න්ති අනුසොචතො උප්පන්නං දොමනස්සන්ති සම්බන්ධො. එවන්ති ඉමිනා පාළියං වුත්තප්පකාරෙන, පිහං උපට්ඨපෙත්වා ඡසු ද්වාරෙසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ආපාථගතෙ අනිච්චාදිවසෙන විපස්සනං පට්ඨපෙත්වාති යොජනා. ඉට්ඨාරම්මණඤ්චෙත්ථ යථාවුත්තඅනුසොචනදොමනස්සුප්පත්තීනං යථාභිනිවිට්ඨස්ස ආරම්මණස්ස අනිට්ඨතායාති දස්සනත්ථං. ‘‘කථං නෙක්ඛම්මවසෙනා’’ති පදස්ස අත්ථං විවරිතුං ‘‘විපස්සනාවසෙනා’’තිආදි වුත්තං. විපස්සනාදිවිනිමුත්තා වා පඨමජ්ඣානාදිවසෙන වුත්තා කුසලා ධම්මා ඉධ නෙක්ඛම්මං. අනුස්සතිග්ගහණෙන උපචාරජ්ඣානමෙව ගහිතන්ති ‘‘පඨමජ්ඣානාදිවසෙනා’’ති වුත්තං. ආදිසද්දෙන දුතියජ්ඣානතො පට්ඨාය යාව අග්ගඵලා උපරිවිසෙසා සඞ්ගහිතා. යාය පඤ්ඤාවිමුත්තියා.

'नेक्खम्मस्सितं दोमनस्सं' (नैष्क्रम्य-आश्रित दौर्मनस्य) म्हणजे "मी आर्यभूमी प्राप्त करू शकलो नाही" अशा अनुशोचनामुळे (शोकामुळे) उत्पन्न झालेले दौर्मनस्य, असा संबंध आहे. 'एवं' (अशा प्रकारे) याने पाळीमध्ये सांगितलेल्या प्रकारे, इच्छा (पिहा) प्रस्थापित करून, सहा द्वारांमध्ये इष्ट आरम्मण (आलंबन) समोर आले असता अनित्यता इत्यादीद्वारे विपस्सना (विपश्यना) प्रस्थापित करावी, अशी योजना आहे. आणि येथे इष्ट आरम्मण हे वर सांगितलेल्या अनुशोचन-दौर्मनस्याच्या उत्पत्तीसाठी, जसे अभिनिविष्ट (दृढपणे ग्रहण केलेले) आरम्मण आहे त्याच्या अनिष्टतेचे दर्शन घडवण्यासाठी आहे. "नेक्खम्म (नैष्क्रम्य) वशाने कसे?" या पदाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "विपस्सना वशाने" इत्यादी म्हटले आहे. विपस्सना इत्यादींपासून विमुक्त किंवा प्रथमज्झान (प्रथम ध्यान) इत्यादींच्या वशाने सांगितलेले कुशल धम्म येथे 'नेक्खम्म' (नैष्क्रम्य) आहेत. अनुस्सती (अनुस्मृती) ग्रहण केल्याने उपचारज्झान (उपचार ध्यान) च ग्रहण केले आहे, म्हणून "प्रथमज्झान इत्यादींच्या वशाने" असे म्हटले आहे. 'आदि' शब्दाने द्वितीयज्झान (द्वितीय ध्यान) पासून सुरू करून अग्रफलापर्यंतच्या (अर्हत्त्वापर्यंतच्या) वरील विशेषांचा संग्रह केला आहे. ज्या पञ्ञाविमुत्तीने (प्रज्ञाविमुक्तीने).

උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිභාවෙනාති [Pg.90] උපෙක්ඛාජනිතසතිපාරිසුද්ධිසබ්භාවෙන. කම්මයොග්ගන්ති විපස්සනාභාවනාදිකම්මස්ස යොග්ගං අනුරූපං අනුච්ඡවිකං. අස්සද්ධියෙති අස්සද්ධියහෙතු, ‘‘අස්සද්ධියෙනා’’තිපි පඨන්ති, සො එවත්ථො. ඔභාසගතන්ති ඤාණොභාසගතං. කාමං පුබ්බෙපි පඤ්ඤා වුත්තා, අස්සද්ධියාදීහි පන අඤ්ඤෙසං කිලෙසානං විධමනම්පි පඤ්ඤාය එව හොති, සා ච එවංභූතාති දස්සනත්ථං ‘‘ඔභාසගතං කිලෙසන්ධකාරෙ න ඉඤ්ජතී’’ති වුත්තං.

'उपेक्खासतिपारिसुद्धिभावेन' (उपेक्षा-स्मृती-पारिशुद्धी भावाने) म्हणजे उपेक्षेमुळे निर्माण झालेल्या स्मृतीच्या पारिशुद्धीच्या अस्तित्वाने. 'कम्मयोग्गं' (कर्मयोग्य) म्हणजे विपस्सना-भावना (विपश्यना भावना) इत्यादी कर्मासाठी योग्य, अनुरूप आणि अनुकूल. 'अस्सद्धिये' म्हणजे अश्रद्धेच्या हेतूने, काही ठिकाणी "अस्सद्धियेन" (अश्रद्धेने) असाही पाठ आहे, त्याचाही अर्थ तोच आहे. 'ओभासगतं' म्हणजे ज्ञान-ओभासगत (ज्ञानाच्या प्रकाशात गेलेले). जरी पूर्वी प्रज्ञा (पञ्ञा) सांगितली असली, तरी अश्रद्धा इत्यादी इतर किलेसांचे (क्लेशांचे) विध्वंसन देखील प्रज्ञेनेच होते, आणि ती प्रज्ञा अशी आहे हे दर्शवण्यासाठी "ओभासगत (प्रकाशमान) प्रज्ञा क्लेशांच्या अंधकारात डळमळीत होत नाही" असे म्हटले आहे.

කොපො කොධො. අප්පච්චයො දොමනස්සං. ඉද්ධිවිධඤාණාදිකා ඡ අභිඤ්ඤා පාකටා එවාති ‘‘ද්වෙ ච විසෙසෙ’’ති වුත්තධම්මෙ දස්සෙතුං ‘‘මනොමයිද්ධි, විපස්සනාඤාණඤ්චා’’ති ආහ. අඞ්ගණානි රාගාදයො. උපක්කිලෙසා අභිජ්ඣාවිසමලොභාදයො. අනුලොමනං තදෙකට්ඨතා. ඵන්දනා දුබ්බලා වික්ඛෙපප්පවත්ති. බලවතී අනවට්ඨානං. සබ්බො මිච්ඡාභිනිවෙසො අයොනිසොමනසිකාරෙන හොති, මිච්ඡාවිතක්කෙන ච. තත්ථ අයොනිසොමනසිකාරො අකුසලචිත්තුප්පාදො තප්පරියාපන්නො මිච්ඡාවිතක්කො වික්ඛෙපසහිතො එවාති වුත්තං ‘‘මිච්ඡාභිනිවෙසහෙතුතාය දිට්ඨිපක්ඛො’’ති වුත්තඤ්හෙතං ‘‘විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානං, අයොනිසො මනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්ති (පටි. ම. 1.124).

'कोपो' म्हणजे क्रोध. 'अप्पच्चयो' म्हणजे दौर्मनस्य (नाराजी). इद्धिविधज्ञान (ऋद्धिविध ज्ञान) इत्यादी सहा अभिञ्ञा (अभिज्ञा) प्रसिद्धच आहेत, म्हणून "दोन विशेष" या सांगितलेल्या धम्मांना दर्शवण्यासाठी "मनोमय इद्धि (मनोमय ऋद्धी) आणि विपस्सनाज्ञान" असे म्हटले आहे. 'अंगणानी' म्हणजे रागादी (दोष/मळ). 'उपक किलेसा' (उपक्किलेस) म्हणजे अभिध्या (लोभ), विषमलोभ इत्यादी. 'अनुलोमनं' म्हणजे त्याच्याशी एकरूपता. 'फंदना' (कंपन) म्हणजे दुर्बळ विक्षेप-प्रवृत्ती. 'बलवती' म्हणजे अनवस्थान (अस्थिरता). सर्व मिच्छाभिनिवेस (मिथ्या अभिनिवेश) हा अयोनिसोमनसिकार (अयोनिशः मनस्कार) आणि मिच्छाvitakkena (मिथ्या वितर्क) यामुळे होतो. तेथे अयोनिसोमनसिकार हा अकुशल चित्तोत्पाद आहे, आणि त्यात समाविष्ट असलेला मिच्छावितक्क हा विक्षेपयुक्तच असतो, म्हणूनच "मिथ्या अभिनिवेशाचा हेतू असल्यामुळे तो दीठ्ठिपक्ख (दृष्टीपक्ष) आहे" असे म्हटले आहे. कारण असे म्हटले आहे की - "वितर्क देखील दृष्टीचे स्थान आहे, आणि अयोनिसोमनसिकार देखील दृष्टीचे स्थान आहे" (पटिसंभिदामग्ग १.१२४).

අථ වා ඉඤ්ජනාති ඵන්දනා, දිට්ඨපරිත්තාසො. යථාහ ‘‘තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙවා’’ති (දී. නි. 1.105 ආදයො). අට්ඨිතීති අනවට්ඨානං, දිට්ඨිවිතක්කො. තෙන හි පුථුජ්ජනො කාලෙ සස්සතං, කාලෙ උච්ඡෙදන්ති තං තං දිට්ඨිග්ගහණං පක්ඛන්දන්තො සත්තතො පරිබ්භට්ඨඅන්ධො විය, සමුද්දෙ විස්සට්ඨවාහනිකා විය, යන්තෙ යුත්තගොණො විය ච තථා තථා පරිබ්භමති. තෙනාහ ‘‘දිට්ඨියොපි දිට්ඨිට්ඨානං, විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්ති (පටි. ම. 1.124) ච. එතස්මිඤ්ච පක්ඛෙ මිච්ඡාභිනිවෙසතාය, මිච්ඡාභිනිවෙසහෙතුතාය ච තස්සා ද්වෙ පක්ඛාති එකදෙසසරූපෙකසෙසො කතොති වෙදිතබ්බං.

अथवा 'इंजना' (कंपन/चंचलता) म्हणजे फंदना (थरथराट), दृष्टीचा त्रास (दीठ्ठिपरित्तास). जसे म्हटले आहे - "ते देखील त्या पूजनीय श्रमण-ब्राह्मणांचे, जे जाणत नाहीत, पाहत नाहीत, त्यांचे वेदयित (अनुभव) आहे, जे तण्हागत (तृष्णेच्या आहारी गेलेले) आहेत, त्यांचे ते केवळ परितास (भय) आणि विप्फंदित (थरथराट) आहे" (दीघनिकाय १.१०५ इत्यादी). 'अट्ठिती' म्हणजे अनवस्थान (अस्थिरता), दृष्टीचा वितर्क (दीठ्ठिवितक्क). कारण त्यामुळे पुथुज्जन (पृथग्जन/सामान्य माणूस) कधी 'सस्सत' (शाश्वत), तर कधी 'उच्छेद' (उच्छेदवाद) अशा त्या त्या दृष्टीचे ग्रहण करून, मार्गावरून भरकटलेल्या अंधाप्रमाणे, समुद्रात सोडलेल्या जहाजाप्रमाणे आणि घाण्याला जुंपलेल्या बैलाप्रमाणे तसा तसा भटकत राहतो. म्हणूनच म्हटले आहे - "दृष्टी देखील दृष्टीचे स्थान आहे, आणि वितर्क देखील दृष्टीचे स्थान आहे" (पटिसंभिदामग्ग १.१२४). आणि या पक्षात, मिथ्या अभिनिवेश असल्यामुळे आणि मिथ्या अभिनिवेशाचा हेतू असल्यामुळे त्याचे दोन पक्ष आहेत, असा एकदेशसरूपैकशेष केला आहे, असे जाणावे.

‘‘එව’’න්තිආදිනා ‘‘සො උපරිම’’න්තිආදිපාළියං සම්බන්ධං දස්සෙති. පටිඝසඤ්ඤාති භුම්මත්ථෙ පච්චත්තවචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පටිඝ…පෙ… සඤ්ඤාසූ’’ති ආහ. රූපාවචරසඤ්ඤාති සඤ්ඤාසීසෙන රූපාවචරජ්ඣානානි වදති. නානත්තසඤ්ඤාති [Pg.91] නානාසභාවා, නානාසභාවෙ වා ආරම්මණෙ සඤ්ඤා. ඨපෙත්වා පටිඝසඤ්ඤා අවසිට්ඨකාමාවචරසඤ්ඤා හෙතා. තා සමතික්කමතීති තා රූපසඤ්ඤානානත්තසඤ්ඤායො ආරම්මණෙහි සද්ධිං සම්මදෙව අතික්කමති.

"एवं" इत्यादींद्वारे "तो वरील" इत्यादी पाळीमधील संबंध दर्शवतो. 'पटिघसञ्ञा' (प्रतिघसंज्ञा) हे सप्तमी विभक्तीच्या अर्थात प्रथमा विभक्तीचे वचन आहे, हे दर्शवण्यासाठी "पटिघ...पे... सञ्ञासू" (प्रतिघसंज्ञांमध्ये) असे म्हटले आहे. 'रूपावचरसञ्ञा' (रूपावचर संज्ञा) याने संज्ञेच्या मुख्यतेने रूपावचर ध्यान (रूपावचरज्झान) सांगितले आहे. 'नानत्तसञ्ञा' (नानात्व संज्ञा) म्हणजे नाना स्वभाव असणारी, किंवा नाना स्वभावाच्या आरम्मणावर (आलंबनावर) असणारी संज्ञा. प्रतिघसंज्ञा वगळता उरलेल्या या कामावचर संज्ञा आहेत. "त्यांचे समतिक्रमण करतो" म्हणजे त्या रूपसंज्ञा आणि नानात्वसंज्ञा यांचे आरम्मणांसह चांगल्या प्रकारे अतिक्रमण करतो.

රූපාවචරජ්ඣානොභාසොපි කසිණාරම්මණා. කසිණනිස්සන්දො හි ආරුප්පජ්ඣානුප්පත්ති. දස්සනන්ති කසිණරූපානං දස්සනං. අභිජ්ඣාබ්‍යාපාදප්පහානෙන සද්ධිං වීරියාරම්භො උපකාරකො සමථො සතිපස්සද්ධියො පරික්ඛාරඞ්ගතා වුත්තා එව. සතිරහිතං සම්මසනං නාම නත්ථීති ‘‘යා උපට්ඨිතා සති අසම්මුට්ඨා, අයං විපස්සනා’’ති වුත්තං. තෙන සතිසීසෙන විපස්සනා ගහිතාති දස්සෙති. සම්මොසානං පහානමාහාති සම්බන්ධො.

रूपावचर ध्यानाचा ओभास (प्रकाश) देखील कसिण-आरम्मणातून (कृत्स्न-आलंबनातून) होतो. कारण कसिणाचा निस्यंद (परिणाम) हाच आरुप्पज्झान (आरूप्य ध्यान) ची उत्पत्ती आहे. 'दस्सनं' म्हणजे कसिण-रूपांचे दर्शन. अभिध्या (लोभ) आणि व्यापाद (द्वेष) यांच्या प्रहाणासोबत वीर्यारंभ (प्रयत्न), उपकारक समथ (शमथ), स्मृती आणि पस्सद्धि (प्रश्रब्धी) हे परिकार अंग (साधने) म्हणून सांगितलेच आहेत. स्मृतीशिवाय संमसन (परीक्षण) नसते, म्हणून "जी उपस्थित स्मृती आहे, जी असंमुष्ट (न विसरलेली) आहे, ती विपस्सना आहे" असे म्हटले आहे. त्याद्वारे स्मृतीच्या मुख्यतेने विपस्सना ग्रहण केली आहे, हे दर्शवतो. "संमोसाचे (भ्रमाचे) प्रहाण सांगतो" असा संबंध आहे.

54. පච්චුප්පන්නසුඛආයතිසුඛවිපාකකිරියනිරාමිසඅකාපුරිසසෙවිතභාවෙහි එව සෙසා පාළියං එතස්ස සමාධිස්ස සන්තපණීතතාදිවිසෙසා වුත්තා, තෙපි ඉධ සඞ්ගහිතාති තෙසං පදානං අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අඞ්ගසන්තතායා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අඞ්ගසන්තතායාති ඵලඣානඞ්ගානං උපසන්තතාය. කිලෙසදරථසන්තතායාති කිලෙසදරථපටිප්පස්සද්ධියා. පණීතොති උළාරො. එකොදිභාවෙනාති මග්ගසමාධිසඞ්ඛාතෙන එකොදිභාවෙන. එකොදිභාවන්ති සමාධානං. ලොකියසමාධිස්ස පච්චනීකනීවරණපඨමජ්ඣානනිකන්තිආදීනි නිග්ගහෙතබ්බානි, අඤ්ඤෙ ච කිලෙසා වාරෙතබ්බා. ඉමස්ස පන අරහත්තසමාධිස්ස පටිප්පස්සද්ධකිලෙසත්තා න නිග්ගහෙතබ්බං, වාරෙතබ්බඤ්ච අත්ථීති සො මග්ගානන්තරං සමාපත්තික්ඛණෙව අප්පයොගෙනෙව අධිගතත්තා, ඨිතත්තා ච අපරිහානිවසෙන වා අධිගතත්තා නසසඞ්ඛාරනිග්ගය්හවාරිතගතො.

५४. प्रत्युत्पन्न सुख (वर्तमान सुख), आयति सुख (भविष्यातील सुख), विपाक, क्रिया, निरामिश आणि अकापुरुषसेवित (उत्तम पुरुषांद्वारे सेवित) भावांद्वारेच पाळीमध्ये या समाधीचे उर्वरित शांत-प्रणीतत्व इत्यादी विशेष सांगितले आहेत, ते देखील येथे संग्रहित आहेत, हे त्या पदांचा अर्थ दर्शवण्यासाठी "अंगसंतताय" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'अंगसंतताय' म्हणजे फलध्यानाच्या अंगांच्या शांततेमुळे. 'किलेसदरथसंतताय' म्हणजे क्लेश आणि दराथ (थकवा/त्रास) यांच्या प्रतिप्रश्रब्धीमुळे (शांत होण्यामुळे). 'पणीतो' म्हणजे उदार (उत्कृष्ट). 'एकोदिभावेन' म्हणजे मार्गसमाधी नावाच्या एकोदिभावाने. 'एकोदिभाव' म्हणजे समाधान (चित्ताची एकाग्रता). लौकिक समाधीमध्ये विरोधी नीवरण, प्रथम ध्यान निकंती (आसक्ती) इत्यादींचे निग्रह करावे लागते, आणि इतर क्लेश रोखावे लागतात. परंतु, या अर्हत्त्व-समाधीमध्ये क्लेश शांत झालेले असल्यामुळे, निग्रह करण्याचे किंवा रोखण्याचे काही उरत नाही; कारण तो मार्गानंतर समापत्तीच्या क्षणीच अल्प प्रयत्नाने प्राप्त झाल्यामुळे, आणि स्थिर राहिल्यामुळे किंवा अपरिहाणीच्या (ऱ्हास न होण्याच्या) रूपाने प्राप्त झाल्यामुळे, तो ससंस्कार निग्रह आणि रोखण्याला प्राप्त होत नाही.

‘‘සතිවෙපුල්ලප්පත්තො’’ති එතෙන අප්පවත්තමානායපි සතියා සතිබහුලතාය සතො එව නාමාති දස්සෙති. ‘‘යථාපරිච්ඡින්නකාලවසෙනා’’ති එතෙන පරිච්ඡින්නසතියා සතොති දස්සෙති.

"सतिवेपुल्लापत्तो" (स्मृतीच्या विपुलतेला प्राप्त झालेला) याद्वारे स्मृती कार्यरत नसतानाही, स्मृतीच्या बहुलतेमुळे (विपुलतेमुळे) तो 'स्मृतिमान' (सतो) च आहे, असे दर्शविले जाते. "यथापरिच्छिन्नकालवसेन" (निश्चित केलेल्या वेळेनुसार) याद्वारे मर्यादित स्मृतीमुळे तो 'स्मृतिमान' आहे, असे दर्शविले जाते.

වක්ඛමානෙනාති ‘‘පීතිඵරණා’’තිආදිනා අනන්තරං වක්ඛමානෙන. ‘‘පීතිඵරණතා’’ති පන පාළි ආගතා. තං ‘‘පඤ්චඞ්ගිකො සම්මාසමාධී’’ති (දී. නි. 3.355) සමාධිඅඞ්ගභාවෙන පඤ්ඤා උද්දිට්ඨාති කත්වා වුත්තං. තතො එව අට්ඨකථායං ‘‘පීතිඵරණතා’’තිආදීනඤ්ච අත්ථසංවණ්ණනා කතා. තත්ථ ‘‘සො ඉමමෙව කායං [Pg.92] විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙතී’’තිආදිනා (දී. නි. 1.226) නයෙන පීතියා, සුඛස්ස ච ඵරණං වෙදිතබ්බං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"वक्खमानेन" (पुढे सांगण्यात येणाऱ्याद्वारे) म्हणजे "पीतिफरणा" (प्रीति-स्फुरण) इत्यादींद्वारे त्यानंतर सांगण्यात येणाऱ्याद्वारे. पाळीमध्ये "पीतिफरणता" (प्रीति-स्फुरणता) असा शब्द आला आहे. ते "पंचङ्गिको सम्मासमाधि" (पाच अंगांचा सम्यक समाधी) यामध्ये समाधीचे अंग म्हणून प्रज्ञा दर्शविली आहे, असे मानून म्हटले आहे. म्हणूनच अट्ठकथेत "पीतिफरणता" इत्यादींच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण केले आहे. तेथे "तो याच शरीराला विवेकजन्य प्रीति-सुखाने न्हाऊ घालतो (व्याप्त करतो)" इत्यादी पद्धतीने प्रीतीचे आणि सुखाचे स्फुरण (पसरणे) जाणून घ्यावे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

සමාධිවසෙන සමථො උද්ධටොති සභාවවසෙන සමථො උද්ධටො, න උපකාරකධම්මවසෙනාති අධිප්පායො.

"समाधीच्या रूपाने शमथ उद्धृत केला आहे" म्हणजे स्वभावाच्या रूपाने शमथ उद्धृत केला आहे, उपकारक धर्माच्या रूपाने नाही, असा अभिप्राय आहे.

55. රාගපටිපක්ඛත්තා සමාධිස්ස ‘‘අධිචිත්තසික්ඛාය සික්ඛන්තො’’ති වුත්තං. වුත්තනයානුසාරෙනාති ‘‘සුඛපණිධිආදිසමුග්ඝාටනෙන අප්පණිහිතො’’තිආදිනා. එත්ථ ච සඞ්ඛාරානං ඛණභඞ්ගුරතං සම්මදෙව පස්සන්තස්ස න රාගො පතිට්ඨං ලභතීති අනිච්චානුපස්සනා රාගචරිතස්ස සප්පායා වුත්තා, තථා සඞ්ඛාරානං සභාවදුක්ඛතං සම්මදෙව පස්සන්තස්ස පකතියාපි දුක්ඛිතෙසු දුක්ඛුප්පාදනං වණෙ ඛාරොදකසෙකසදිසන්ති න දොසො පතිට්ඨං ලභතීති දුක්ඛානුපස්සනා දොසචරිතස්ස සප්පායා වුත්තා, තථා සඞ්ඛාරෙසු සම්මදෙව ඝනවිනිබ්භොගෙ කතෙ අත්තසුඤ්ඤතාය උපට්ඨහමානාය න මොහො පතිට්ඨං ලභතීති අනත්තානුපස්සනා මොහචරිතස්ස සප්පායා වුත්තාති වෙදිතබ්බං. රාගපටිපක්ඛත්තා සමාධිස්ස ‘‘අධිචිත්තසික්ඛාය සික්ඛන්තො’’ති වුත්තං. එස නයො ඉතරෙසු. සෙසමෙත්ථ සුවිඤ්ඤෙය්‍යං.

५५. रागाचा प्रतिपक्ष (विरोधी) असल्यामुळे समाधीला "अधिचित्तशिक्षेत शिकणारा" (अधिचित्तसिक्खाय सिक्खन्तो) असे म्हटले आहे. सांगितलेल्या पद्धतीनुसार म्हणजे "सुख-प्रणिधी इत्यादींच्या समूळ उच्चाटनाने अप्रणिहित" इत्यादींद्वारे. आणि येथे संस्कारांची क्षणभंगुरता सम्यक प्रकारे पाहणाऱ्याला राग स्थान मिळवू शकत नाही, म्हणून 'अनित्यानुपश्यना' ही रागचरित (रागाचा स्वभाव असलेल्या) व्यक्तीसाठी अनुकूल सांगितली आहे; तसेच संस्कारांची स्वभाव-दुःखता सम्यक प्रकारे पाहणाऱ्याला, आधीच दुःखी असलेल्यांमध्ये दुःख उत्पन्न करणे हे जखमेवर खारट पाणी शिंपडण्यासारखे वाटत असल्यामुळे द्वेष स्थान मिळवू शकत नाही, म्हणून 'दुःखानुपश्यना' ही द्वेषचरित व्यक्तीसाठी अनुकूल सांगितली आहे; तसेच संस्कारांमध्ये सम्यक प्रकारे घन-विनिर्भोग (संहत रूपाचे पृथक्करण) केल्यावर आत्म-शून्यता उपस्थित होत असल्यामुळे मोह स्थान मिळवू शकत नाही, म्हणून 'अनात्मानुपश्यना' ही मोहचरित व्यक्तीसाठी अनुकूल सांगितली आहे, असे जाणून घ्यावे. रागाचा प्रतिपक्ष असल्यामुळे समाधीला "अधिचित्तशिक्षेत शिकणारा" म्हटले आहे. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही लागू होतो. येथील उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखा आहे.

ඛන්තිබහුලො උප්පන්නං අරතිං අනභිරතිං අභිභුය්‍ය විහරන්තො සුඛෙන සමාධිං අධිගච්ඡතීති ඛන්තිප්පධානතාපි සමථපක්ඛභජනස්ස කාරණං වුත්තා. උට්ඨානං සම්පජ්ජතීති සම්පන්නකායිකවීරියං. සම්මාකම්මන්තවායාමානං යො කායිකාදිවිකප්පො වුත්තො පාළියං, සො නෙසං කායිකස්ස පයොගස්ස සමුට්ඨානවසෙන වෙදිතබ්බො.

"सहनशीलता बहुल असलेला मनुष्य उत्पन्न झालेल्या अरती (असंतोष) आणि अनभिरती (अनासक्ती) यांवर मात करून विहार करत असताना सुखाने समाधी प्राप्त करतो", म्हणून सहनशीलता-प्रधानता सुद्धा शमथ पक्षाचे सेवन करण्याचे कारण म्हटले आहे. "उत्थान संपन्न होते" म्हणजे शारीरिक वीर्य (प्रयत्न) संपन्न असणे होय. सम्यक कर्मांत आणि सम्यक व्यायामाचा जो कायिक इत्यादी भेद पाळीमध्ये सांगितला आहे, तो त्यांच्या कायिक प्रयोगाच्या उत्पत्तीच्या (समुत्थान) रूपाने जाणून घ्यावा.

‘‘ඛිප්පාධිගමො’’ති ඉමිනා මග්ගාසෙවනභාවං දස්සෙති. ‘‘විපස්සනාය විමුත්තාධිගමො’’ති ඉමිනා විපස්සනානුභාවෙන සමුච්ඡෙදවිමුත්ති වික්ඛම්භනවිමුත්ති විය සමථානුභාවෙනාති දස්සෙති. ලොකියෙහීති නිස්සක්කවචනං. මහන්තානන්ති උළාරානං, පණීතානන්ති අත්ථො.

"क्षिप्र-अधिगम" (जलद प्राप्ती) याद्वारे मार्गाच्या सेवनाचा भाव दर्शविला जातो. "विपश्यनेद्वारे विमुक्तीची प्राप्ती" याद्वारे विपश्यनेच्या प्रभावाने 'समुच्छेद-विमुक्ती' होते, जशी शमथाच्या प्रभावाने 'विक्खंभन-विमुक्ती' होते, असे दर्शविले जाते. "लोकीयेहि" (लौकिकांद्वारे) हे पंचमी विभक्तीचे (अपादान कारक) रूप आहे. "महंतानं" (महान लोकांचे) म्हणजे उदार (श्रेष्ठ) आणि प्रणीत (उत्तम) लोकांचे, असा अर्थ आहे.

56. තන්ති විචයහාරං. විසංවාදනහෙතූනං ලොභාදීනං පාපධම්මානං. සොධෙන්තොති යථා සරණාදිවිසයා අඤ්ඤාණාදිසංකිලෙසා න පවත්තන්ති, එවං සොධෙන්තො. පරිපූරෙන්තාති යථා සීලං අඛණ්ඩාදිභාවෙන පරිපුණ්ණං හොති අනූනං, එවං පරිපූරෙන්තා.

५६. त्याला "विचयहार" म्हणतात. विसंवादाचे कारण असलेल्या लोभ इत्यादी पापधर्मांचे. "शोधन करणारा" म्हणजे ज्याप्रमाणे शरण इत्यादी विषयांचे अज्ञान इत्यादी संक्लेश प्रवृत्त होत नाहीत, त्याप्रमाणे शुद्ध करणारा. "परिपूर्ण करणारे" म्हणजे ज्याप्रमाणे शील अखंड इत्यादी भावाने परिपूर्ण आणि उणे न राहता (अखंडित) होते, त्याप्रमाणे परिपूर्ण करणारे.

‘‘තථා [Pg.93] පටිපජ්ජන්තො’’ති ඉමිනා සත්ථු මහාපතිකාරභාවො පරිපුණ්ණො දස්සිතොති පඨමවාදෙ ‘‘දස්සනාභූමිඤ්ච භාවනාභූමිඤ්චා’’ති වුත්තං.

"त्याप्रमाणे आचरण करणारा" (तथा पटिपज्जन्तो) याद्वारे शास्त्यांचा (बुद्धांचा) महान उपकार-परतफेड भाव परिपूर्णपणे दर्शविला आहे, म्हणून पहिल्या कथनात "दर्शनभूमी आणि भावनाभूमी" असे म्हटले आहे.

යස්ස අත්ථායාති යස්ස යස්ස පහානත්ථාය. තථා පටිපන්නස්සාති යථා අසුභජ්ඣානාදිං පාදකං කත්වා අනාගාමිමග්ගාදිඅධිගමො හොති, තථා පටිපන්නස්ස.

"ज्या अर्थासाठी" म्हणजे ज्या ज्या गोष्टीच्या प्रहाणासाठी (त्यागासाठी). "त्याप्रमाणे आचरण करणाऱ्याचे" म्हणजे ज्याप्रमाणे अशुभ ध्यान इत्यादींना पाया बनवून अनागामी मार्ग इत्यादींची प्राप्ती होते, त्याप्रमाणे आचरण करणाऱ्याचे.

වධිතන්ති ඝාතිතං.

"वधित" म्हणजे मारलेला (घातलेला).

‘‘මනුස්සභූතො’’ති ඉදං පුබ්බාපරාපෙක්ඛං කත්වා ‘‘පිතා මනුස්සභූතො ඛීණාසවො’’ති ච තථා ‘‘මාතා මනුස්සභූතා’’ති යොජෙතබ්බං. භෙදානුරූපස්ස සාවනං අනුස්සාවනං, භෙදානුරූපෙන වා වචනෙන විඤ්ඤාපනං.

"मनुष्य झालेला" (मनुस्सभूतो) हे पूर्वापार संदर्भ लक्षात घेऊन "पिता मनुष्य झालेला क्षीणासव (अर्हत) आहे" आणि तसेच "माता मनुष्य झालेली आहे" असे जोडावे. भेदाला अनुरूप अशा गोष्टीचे ऐकवणे (घोषित करणे) म्हणजे 'अनुश्रावण' होय, किंवा भेदाला अनुरूप अशा वचनाने विज्ञापित करणे (समजावून सांगणे) होय.

57. මනුස්සත්තන්ති මනුස්සජාතිතා. ලිඞ්ගසම්පත්තීති පුරිසභාවො. හෙතූති මනොවචීපණිධානසිද්ධියා සද්ධිං පුබ්බහෙතුසම්පදා. සත්ථාරදස්සනන්ති සත්ථු සම්මුඛීභාවො. ගුණසම්පත්තීති අභිඤ්ඤාසමාපත්තිලාභො. අධිකාරොති අත්තනො සරීරනිරපෙක්ඛං සත්ථු උපකාරකරණං. ඡන්දතාති බුද්ධභාවාය දළ්හච්ඡන්දතා අනිවත්තිධම්මතා.

५७. "मनुष्यत्व" म्हणजे मनुष्य जात असणे. "लिंगसंपत्ती" म्हणजे पुरुषभाव असणे. "हेतू" म्हणजे मन आणि वाणीच्या प्रणिधानाच्या सिद्धीसह पूर्वहेतूची संपत्ती (पूर्वपुण्य). "शास्त्यांचे दर्शन" म्हणजे शास्त्यांच्या (बुद्धांच्या) सन्मुख असणे. "गुणसंपत्ती" म्हणजे अभिज्ञा आणि समापत्तीचा लाभ होय. "अधिकार" म्हणजे आपल्या शरीराची पर्वा न करता शास्त्यांची सेवा करणे. "छंदता" म्हणजे बुद्धत्वासाठी दृढ इच्छा असणे आणि मागे न हटण्याचा स्वभाव असणे.

න උප්පජ්ජන්තීති පන අත්ථීති ‘‘න මෙ ආචරියො අත්ථි, සදිසො මෙ න විජ්ජතී’’තිආදි (ම. නි. 1.285; 2.341; කථා. 405; මහාව. 11; මි. ප. 4.5.11) ඉමිස්සා ලොකධාතුයා ඨත්වා වදන්තෙන භගවතා ‘‘කිං පනාවුසො සාරිපුත්ත, අත්ථෙතරහි අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා භගවතො සමසමො සම්බොධියන්ති එවං පුට්ඨො අහං, භන්තෙ, ‘නො’ති වදෙය්‍ය’’න්ති (දී. නි. 3.161) වත්වා තස්ස කාරණං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’’ති (දී. නි. 3.161; අ. නි. 1.277) ඉමං සුත්තං දස්සෙන්තෙන ධම්මසෙනාපතිනාව බුද්ධඛෙත්තභූතං ඉමං ලොකධාතුං ඨපෙත්වා අඤ්ඤත්ථ අනුප්පත්ති වුත්තා හොතීති අධිප්පායො.

"उत्पन्न होत नाहीत" याचा अर्थ असा आहे की, "माझा कोणी आचार्य नाही, माझ्या समान कोणी अस्तित्वात नाही" इत्यादी या लोकधातूमध्ये राहून बोलणाऱ्या भगवंतांनी, "हे आवुसो सारिपुत्त, सध्या भगवंतांच्या समान संबोधी प्राप्त केलेला दुसरा कोणी श्रमण किंवा ब्राह्मण आहे का? असे विचारले असता, भन्ते, मी 'नाही' असे उत्तर देईन" असे म्हणून, त्याचे कारण दर्शवण्यासाठी "हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की एकाच लोकधातूमध्ये दोन अर्हत सम्यक संबुद्ध (एकाच वेळी उत्पन्न होतील)" हे सुत्त दर्शविणाऱ्या धम्मसेनापतींनीच (सारिपुत्तांनीच) बुद्धक्षेत्र असलेल्या या लोकधातूचा अपवाद वगळता इतरत्र अनुत्पत्ती सांगितली आहे, असा अभिप्राय आहे.

ඛෙත්තපරිග්ගහො කතො නාම හොති ‘‘ඉදං බුද්ධඛෙත්තං නාමා’’ති.

"याला 'बुद्धक्षेत्र' म्हणतात" असे म्हणून क्षेत्राचा स्वीकार (परिग्रह) केला जातो.

එවං ඨානාට්ඨානභාවං ගතාති වුත්තප්පකාරෙන ඨානභූතා, වුත්තනයෙන වා අඤ්ඤෙපි යථාරහං ඨානාට්ඨානභාවෙන පවත්තා. සත්තපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතාති ඉන්ද්‍රියබද්ධෙ ඛන්ධෙ සන්ධාය වදති.

अशा प्रकारे "स्थान-अस्थान भावाला प्राप्त झालेले" म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारे स्थानभूत झालेले, किंवा सांगितलेल्या पद्धतीने इतरही योग्यतेनुसार स्थान-अस्थान भावाने प्रवृत्त झालेले. "सत्त्व-प्रज्ञप्तीचे उपादानभूत असलेले" हे इंद्रियबद्ध स्कंधांना उद्देशून म्हटले आहे.

58. ඵලස්ස [Pg.94] පච්චක්ඛකාරිතාති ‘‘ඉමස්ස කම්මස්ස ඉදං ඵල’’න්ති තංතංකම්මඵලාවබොධො. අප්පදානාභාවොති පච්චයසමවායෙ කම්මස්ස එකන්තතො ඵලුප්පාදනං. තෙනාහ ‘‘කතූපචිතාන’’න්ති.

५८. "फलाचे प्रत्यक्ष करणे" म्हणजे "या कर्माचे हे फल आहे" असा त्या त्या कर्माच्या फलाचा बोध होणे. "फल न देण्याचा अभाव" (अप्पदानावभावो) म्हणजे कारणांच्या एकत्र येण्यात कर्माचे निश्चितपणे फल उत्पन्न करणे. म्हणूनच "कृत-उपचित कर्मांचे" (कतुपचितानं) असे म्हटले आहे.

59. අජ්ඣොසිතවත්ථුනාති තණ්හාභිනිවෙසවසෙන අභිනිවිට්ඨවත්ථුනා. රූපභවඅරූපභවාදිනාති භවතණ්හා විය සයං දස්සෙති.

५९. "अध्यवसित वस्तूने" म्हणजे तृष्णा आणि अभिनिवेशाच्या वशतेने आसक्त झालेल्या वस्तूने. "रूपभव, अरूपभव" इत्यादींद्वारे भवतृष्णेप्रमाणे स्वतः दर्शविते.

ඛන්ධත්තයවසෙනාති සීලාදික්ඛන්ධත්තයවසෙන. පටිපදාවිභාගෙනාති ‘‘සබ්බත්ථගාමිනී’’ති ආදිපටිපදාය භෙදෙන.

"तीन स्कंधांच्या रूपाने" म्हणजे शील इत्यादी तीन स्कंधांच्या रूपाने. "प्रतिपदेच्या विभागाने" म्हणजे "सर्वत्रगामिनी" इत्यादी प्रतिपदेच्या भेदाने.

තත්ථතත්ථගාමිනීති නිරයාදිනිබ්බානන්ති ද්වීසු ගන්ධබ්බට්ඨානෙසු තත්ථ තත්ථෙව ගමනසීලා. සබ්බත්ථගාමිනීති යථාවුත්තෙසු සබ්බට්ඨානෙසු ච ගමනසීලා.

"तत्र-तत्रगामिनी" (तेथे तेथे जाणारी) म्हणजे नरक इत्यादी आणि निर्वाण या दोन्ही गंतव्य स्थानांमध्ये तेथे तेथेच जाण्याचा स्वभाव असलेली. "सर्वत्रगामिनी" म्हणजे सांगितलेल्या सर्व स्थानांमध्ये जाण्याचा स्वभाव असलेली.

සඤ්ජීවො කාළසුත්තං සඞ්ඝාතො රොරුවො මහාරොරුවො තාපනො මහාතාපනො අවීචීති එතෙ අට්ඨ මහානිරයා. එකෙකස්ස චත්තාරි චත්තාරි ද්වාරානි, එකෙකස්මිං ද්වාරෙ චත්තාරො චත්තාරො ගූථනිරයාදයොති එවං සොළස උස්සදනිරයෙ වණ්ණෙන්ති.

संजीव, काळसुत्त, संघात, रोरुव, महारोरुव, तापन, महातापन आणि अवीची हे आठ महानिरय (महानरक) आहेत. प्रत्येकाला चार-चार द्वारे आहेत आणि प्रत्येक द्वारावर चार-चार गूथनरक (मलमूत्राचे नरक) इत्यादी आहेत, अशा प्रकारे सोळा उस्सद निरयांचे वर्णन केले जाते.

සක්කසුයාමාදිකො ජෙට්ඨකදෙවරාජා. පජාපතිවරුණඊසානාදයො විය දුතියාදිට්ඨානන්තරකාරකො පරිචාරකො.

शक्र (सक्क), सुयाम इत्यादी ज्येष्ठ देवराजे आहेत. प्रजापती, वरुण, ईसान (ईशान्य) इत्यादींप्रमाणे ते दुसऱ्या इत्यादी स्थानांवर काम करणारे परिचारक (सेवक) आहेत.

කිලෙසකාමපක්ඛෙති ‘‘සඞ්කප්පො කාමො, රාගො කාමො, සඞ්කප්පරාගො කාමොති (මහානි. 1) එත්ථ වුත්තසඞ්කප්පවසෙන වුත්තං. සොපි හි විබාධති, උපතාපෙති චාති කිලෙසත්තසම්භවතො කිලෙසකාමො වුත්තො, න කිලෙසවත්ථුභාවතො. කාමපටිසංයුත්තොති කාමරාගසඞ්ඛාතෙන කාමෙන සම්පයුත්තො, කාමපටිබද්ධො වා. අඤ්ඤෙසු ච කාමපටිසංයුත්තෙසු ධම්මෙසු විජ්ජමානෙසු විතක්කෙ එව කාමසද්දො ධාතුසද්දො නිරුළ්හොති වෙදිතබ්බො විතක්කස්ස කාමසඞ්කප්පවුත්තියා සාතිසයත්තා. එස නයො බ්‍යාපාදධාතුආදීසු. පරස්ස, අත්තනො ච දුක්ඛාපනං විහිංසා. තං තු මිච්ඡාහි විහිංසා.

क्लेशकाम पक्षाच्या संदर्भात 'संकल्प हा काम आहे, राग हा काम आहे, संकल्प-राग हा काम आहे' (महानिद्देस १) येथे सांगितलेल्या संकल्पाच्या संदर्भाने म्हटले आहे. कारण तो देखील बाधा आणतो, पीडा देतो, म्हणून क्लेशत्वाच्या संभवतेमुळे त्याला 'क्लेशकाम' म्हटले आहे, क्लेशाचे वस्तू (विषय) असल्यामुळे नाही. 'कामप्रतिसंयुक्त' म्हणजे कामरागाच्या रूपातील कामाशी युक्त किंवा कामाशी बद्ध असलेला. इतर कामप्रतिसंयुक्त धर्म विद्यमान असतानाही, वितर्कामध्येच 'काम' शब्द आणि 'धातू' शब्द रूढ झाला आहे असे समजावे, कारण वितर्काची कामसंकल्पवृत्ती अतिशय प्रबळ असते. हाच नियम व्यापादधातू इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो. दुसऱ्याला आणि स्वतःला दुःख देणे म्हणजे 'विहिंसा' (हिंसा) होय. आणि ती मिथ्या रूपानेच हिंसा असते.

බීජාදිධාතුනානත්තවසෙන ඛන්ධාදිනානත්තං වෙදිතබ්බං. ඛන්ධොති ද්විධාභූතග්ගො.

बीजादी धातूंच्या विविधतेमुळे (नानात्वामुळे) स्कंध इत्यादींची विविधता समजून घ्यावी. स्कंध म्हणजे दोन भागांत विभागलेला अग्रभाग होय.

60. අජ්ඣාසයධාතූති [Pg.95] අජ්ඣාසයසභාවො. යථා ගූථාදීනං සභාවො එසො යං ගූථාදීහෙව සංසන්දති, එවං පුග්ගලානං අජ්ඣාසයස්සෙවෙස සභාවො, යං දුස්සීලාදයො දුස්සීලාදිකෙහෙව සංසන්දන්ති.

६०. 'अध्याशयधातू' म्हणजे अध्याशयाचा स्वभाव होय. ज्याप्रमाणे विष्ठा इत्यादींचा हा स्वभाव असतो की ते विष्ठा इत्यादींशीच मिळून मिसळून राहतात, त्याचप्रमाणे पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) अध्याशयाचाही हाच स्वभाव असतो की दुःशील (शीलहीन) इत्यादी लोक दुःशीलांशीच मिळून मिसळून राहतात.

සද්ධාමූලකත්තා කුසලකිරියාය වුත්තං ‘‘යං සද්ධාවසෙනා’’තිආදි. තථා හි වුත්තං ‘‘සද්ධා බීජ’’න්ති (සු. නි. 77). යං ලොභවසෙන, සද්ධාවසෙන ච දොසවසෙන, සද්ධාවසෙන ච මොහවසෙන, සද්ධාවසෙන චාති යොජෙතබ්බං. වීරියවසෙනාති සම්මප්පධානවීරියවසෙන. පඤ්ඤාවසෙනාති මග්ගසම්මාදිට්ඨිවසෙන.

कुशल कर्माचे मूळ श्रद्धा असल्यामुळे 'जे श्रद्धेच्या वशतेने' इत्यादी म्हटले आहे. कारण असे म्हटले आहे की, 'श्रद्धा हे बीज आहे' (सुत्तनिपात ७७). 'जे लोभाच्या वशतेने आणि श्रद्धेच्या वशतेने, द्वेषाच्या वशतेने आणि श्रद्धेच्या वशतेने, मोहाच्या वशतेने आणि श्रद्धेच्या वशतेने' असे जोडले पाहिजे. 'वीर्याच्या वशतेने' म्हणजे सम्यक्प्रधान वीर्याच्या वशतेने होय. 'प्रज्ञेच्या वशतेने' म्हणजे मार्ग-सम्यक् दृष्टीच्या वशतेने होय.

අකුසලස්ස කම්මස්ස කතොකාසතාය පාළියං වුත්තත්තා ‘‘විපාකාවරණෙන නිවුත’’න්ති වුත්තං. තං පන නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං කම්මාවරණාදීහිපි නිවුතතාය ඉච්ඡිතත්තා. තථා හි යථා දෙවදත්තං කොකාලිකං සුනක්ඛත්තං ලිච්ඡවිපුත්තන්ති උදාහටං, යදිපි භගවා පටිවෙධස්ස අට්ඨානතං දිස්වා නිබ්බෙධභාගියදෙසනං න දෙසෙති, වාසනාභාගියං පන තථාරූපස්ස දෙසෙති එවාති දස්සෙන්තො ‘‘සච්චප්පටිවෙධ’’න්තිආදිමාහ. අජාතසත්තුආදීනන්ති ආදිසද්දෙන සච්චකාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තස්සාපි භගවා අනාගතෙ වාසනත්ථාය ධම්මං දෙසෙසි. සත්ථා හි ‘‘අනාගතෙ තම්බපණ්ණිදීපෙ සාසනං පතිට්ඨහිස්සතී’’ති තත්ථායං කුලඝරෙ නිබ්බත්තො පබ්බජිත්වා කාළබුද්ධරක්ඛිතත්ථෙරො නාම පභින්නපටිසම්භිදො මහාඛීණාසවො භවිස්සතීති ඉදං දිස්වා ධම්මං දෙසෙසි, සො ච තථා අහොසීති.

अकुशल कर्माला वाव मिळाल्यामुळे पाळीमध्ये 'विपाकावरणाने झाकलेले (निवृत)' असे म्हटले आहे. परंतु ते केवळ उदाहरण म्हणून पाहावे, कारण कर्मावरण इत्यादींनी देखील झाकलेले असणे अभिप्रेत आहे. कारण जसे देवदत्त, कोकालिक, सुनक्खत्त लिच्छविपुत्र यांचे उदाहरण दिले आहे, जरी भगवान प्रतिवेधाची (ज्ञानाची) असंभाव्यता पाहून निर्वेधभागीय देशना देत नसले, तरी अशा व्यक्तीला वासनाभागीय देशना देतातच, हे दर्शवण्यासाठी 'सत्यप्रतिवेध' इत्यादी म्हटले आहे. 'अजातशत्रू इत्यादींच्या' यातील 'इत्यादी' शब्दाने सच्चक इत्यादींचा संग्रह समजावा. त्यांच्यासाठी देखील भगवंतांनी भविष्यात वासनेसाठी (संस्कारासाठी) धम्मदेशना दिली. कारण शास्त्यांनी 'भविष्यात तांबपन्नी द्वीपात शासन प्रस्थापित होईल, तेथे हा एका कुळात जन्माला येऊन, प्रव्रजित होऊन काळबुद्धरक्खित थेर नावाचा प्रभिन्नपटिसंभिदा प्राप्त महाक्षीणासव होईल' हे पाहून धम्मदेशना दिली आणि ते तसेच घडले.

අසම්පුණ්ණෙති එකන්තතො විපාකදානසමත්ථතාවසෙන පාරිපූරිං අනුපගතෙ. දිට්ඨුපනිස්සයදිට්ඨිසහගතස්ස කම්මං සන්ධාය ‘‘කම්මෙ අසම්පුණ්ණෙ’’ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘කිලෙසන්තරාය මිස්සකං කම්මන්තරායං දස්සෙත්වා’’ති.

'असंपूर्ण' म्हणजे निश्चितपणे विपाक देण्याच्या समर्थतेच्या दृष्टीने परिपूर्णतेला प्राप्त न झालेले. दृष्टीचा उपनिष्रय असलेल्या आणि दृष्टीसहगत असलेल्या कर्माचा संदर्भ देऊन 'कर्म असंपूर्ण असताना' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे की, 'क्लेश-अंतरायाने मिश्रित असलेला कर्म-अंतराय दर्शवून'.

61. දිට්ඨි පනෙත්ථ පධානභාවෙන පාළියං ගහිතා සීලබ්බතපරාමාසස්ස අධිප්පෙතත්තා. තථා හි වුත්තං ‘‘යථා පුණ්ණඤ්ච ගොවතිකං, අචෙලඤ්ච කුක්කුරවතික’’න්ති. අසම්පුණ්ණත්තා එව හි තස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානස්ස තෙසං භගවා ‘‘චත්තාරිමානි, පුණ්ණ, කම්මානී’’තිආදිනා (ම. නි. 2.81) ධම්මං දෙසෙසි. තාය ච දෙසනාය තෙ තං දිට්ඨිං පටිනිස්සජ්ජිත්වා සම්මත්තෙ පතිට්ඨහිංසු.

६१. येथे पाळीमध्ये 'दृष्टी' मुख्य रूपाने घेतली आहे, कारण शीलव्रतपरामर्श अभिप्रेत आहे. कारण असे म्हटले आहे की, 'जसे गोव्रत पाळणारा पुण्ण आणि कुक्कुरव्रत पाळणारा अचेल'. त्या मिथ्यादृष्टी कर्म-समादानाच्या असंपूर्णतेमुळेच भगवंतांनी त्यांना 'हे पुण्ण, ही चार कर्मे आहेत' इत्यादी प्रकारे (मज्झिमनिकाय २.८१) धम्मदेशना दिली. आणि त्या देशनेमुळे त्यांनी त्या दृष्टीचा त्याग करून सम्यक्त्वमध्ये प्रतिष्ठा मिळवली.

62. පගුණතාය [Pg.96] වොදානං පගුණවොදානං. තදෙව පඨමජ්ඣානාදීහි වුට්ඨහිත්වා දුතියජ්ඣානාදිඅධිගමස්ස පච්චයත්තා වුට්ඨානං නාම හොතීති ආහ ‘‘වුට්ඨානං පගුණවොදාන’’න්ති. භවඞ්ගවුට්ඨානං භවඞ්ගුප්පත්ති. භවඞ්ගචිත්තෙ හි උප්පන්නෙ තංසමඞ්ගිසමාපත්තිතො වුට්ඨිතො නාම හොති. සඤ්ඤාවෙදයිතඅපගමො එව අපගමවිමොක්ඛො.

६२. प्रगुणतेमुळे (अभ्यासामुळे) होणारे व्यवदान (शुद्धीकरण) म्हणजे 'प्रगुणव्यवदान' होय. तेच प्रथम ध्यानातून उठून (व्युत्थान करून) द्वितीय ध्यान इत्यादींच्या प्राप्तीचे कारण बनत असल्यामुळे त्याला 'व्युत्थान' म्हटले जाते, म्हणून 'व्युत्थान म्हणजे प्रगुणव्यवदान' असे म्हटले आहे. भवांग-व्युत्थान म्हणजे भवांगाची उत्पत्ती होय. कारण भवांगचित्त उत्पन्न झाल्यावर, त्या समापत्तीशी युक्त असलेला पुरुष उठला (व्युत्थित झाला) असे म्हटले जाते. संज्ञा आणि वेदयित (वेदना) यांचा अपगम (लोप) म्हणजेच 'अपगमविमोक्ष' होय.

ඉදං වුට්ඨානන්ති ඉදං යථාවුත්තං කොසල්ලං වුට්ඨානහෙතුභාවතො වුට්ඨානං. තථා හි වුත්තං ‘‘වොදානම්පි තම්හා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨාන’’න්ති (විභ. 828). ඉමාය පන වුට්ඨානපාළියා අසඞ්ගහිතත්තා ‘‘නිරොධසමාපත්තියා වුට්ඨානං පාළිමුත්තකවුට්ඨානං නාමා’’ති සම්මොහවිනොදනියං (විභ. අට්ඨ. 828) වුත්තං. යෙ පන ‘‘නිරොධතො ඵලසමාපත්තියා වුට්ඨාන’’න්ති පාළියං නත්ථීති වදෙය්‍යුං, තෙ ‘‘නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං ඵලසමාපත්තියා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.417) ඉමාය පාළියා පටිසෙධෙතබ්බා.

'हे व्युत्थान' म्हणजे हे वर सांगितलेले कौशल्य व्युत्थानाचे हेतू असल्यामुळे 'व्युत्थान' आहे. कारण असे म्हटले आहे की, 'व्यवदान देखील त्या-त्या समाधीतून उठणे (व्युत्थान) आहे' (विभंग ८२८). परंतु या व्युत्थान-पाळीमध्ये समाविष्ट न केल्यामुळे 'निरोधसमापत्तीतून उठणे हे पाळीमुक्तक व्युत्थान म्हटले जाते' असे सम्मोहविनोदनीमध्ये (विभंग-अट्ठकथा ८२८) म्हटले आहे. जे लोक असे म्हणतात की, 'निरोधातून फलसमापत्तीचे व्युत्थान' हे पाळीमध्ये नाही, त्यांचे 'निरोधातून उठणाऱ्या व्यक्तीचे नैवसंज्ञानासंज्ञायतन हे फलसमापत्तीसाठी अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय बनते' (पट्ठान १.१.४१७) या पाळीद्वारे खंडन केले पाहिजे.

63. අයං චස්ස ආසයොති එත්ථ ආසයජානනාදිනා යෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි යෙහි පරොපරෙහි සත්තා කල්‍යාණපාපාසයාදිකා හොන්ති, තෙසං පජානනං විභාවෙතීති වෙදිතබ්බං. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තආසයානුසයඤාණානං විසුං අසාධාරණතා, ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තනානාධිමුත්තිකතාඤාණානං විසුං බලතා ච සිද්ධා හොති.

६३. 'आणि हा त्याचा आशय आहे' येथे आशय जाणून घेणे इत्यादींद्वारे ज्या इंद्रियांद्वारे आणि ज्या श्रेष्ठ-कनिष्ठतेमुळे प्राणी कल्याणकारी किंवा पापी आशयाचे होतात, त्यांचे विशेष ज्ञान स्पष्ट होते असे समजावे. आणि असे केल्याने इंद्रियपरोपरियत्त-आशयानुशय ज्ञानाची स्वतंत्र असाधारणता आणि इंद्रियपरोपरियत्त-नानाधिमुक्तिकता ज्ञानाचे स्वतंत्र बल सिद्ध होते.

ථාමගතොති එත්ථ ථාමගමනං නාම අඤ්ඤෙසං අසාධාරණො කාමරාගාදීනං එව ආවෙණිකො සභාවො වෙදිතබ්බො, යතො ‘‘ථාමගතො අනුසයං පජහතී’’ති (පටි. ම. 3.21) වුත්තං.

'स्थामगत' (दृढ झालेला) यामध्ये स्थामगमन म्हणजे इतरांसाठी असाधारण असलेला कामराग इत्यादींचाच आवेणिक (विशिष्ट) स्वभाव समजावा, ज्यावरून 'स्थामगत अनुशायाचा त्याग करतो' (पटिसम्भिदामग्ग ३.२१) असे म्हटले आहे.

ආවජ්ජනමත්තෙනෙව සරති ආකඞ්ඛායත්තවුත්තිකත්තා. වුත්තඤ්හි ‘‘ආකඞ්ඛපටිබද්ධං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණං, මනසිකාරපටිබද්ධං බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණ’’න්තිආදි (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5). සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විය හි සබ්බං භගවතො ඤාණං පරිකම්මනිරපෙක්ඛන්ති.

केवळ आवर्जन (मन एकाग्र) केल्यानेच स्मरण होते, कारण त्याची वृत्ती आकांक्षेवर (इच्छेवर) अवलंबून असते. कारण असे म्हटले आहे की, 'बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान आकांक्षेशी बद्ध आहे, बुद्ध भगवंतांचे ज्ञान मनसिकाराशी बद्ध आहे' इत्यादी (महानिद्देस १५६; चुळ्ळनिद्देस ८५; पटिसम्भिदामग्ग ३.५). कारण सर्वज्ञता ज्ञानाप्रमाणेच भगवंतांचे सर्व ज्ञान परिकर्माची (पूर्व तयारीची) अपेक्षा न ठेवणारे असते.

64. උපක්කිලෙසවිමුත්තත්තාති එත්ථ චිත්තාදි එව උපක්කිලෙසා, නිබ්බත්තකස්ස වා කම්මස්ස පාරිබන්ධකිලෙසා. කසිණකම්මපරිකම්මඣානනිබ්බත්තනකසිණභාවො චුද්දසවිධෙන චිත්තපරිදමනං අභිඤ්ඤාභිනීහාරොති සබ්බත්ථාපි [Pg.97] වීරියබලස්ස බහූපකාරත්තා වුත්තං ‘‘වීරියභාවනාබලනිබ්බත්ත’’න්ති. දිබ්බසදිසත්තාති දිබ්බෙ භවන්ති දිබ්බං, යථාවුත්තං පසාදචක්ඛු, දිබ්බං වියාති දිබ්බං, අග්ගතං අභිඤ්ඤාණං. දිබ්බවිහාරො චත්තාරි රූපාවචරජ්ඣානානි. තෙසං වසෙන නිබ්බත්තිත්වා පටිලද්ධබ්බත්තා දිබ්බං, තෙන දිබ්බහෙතුකත්තා දිබ්බන්ති වුත්තන්ති දස්සෙති. දිබ්බවිහාරසන්නිස්සිතත්තාති රූපාවචරචතුත්ථජ්ඣානෙන නිස්සයපච්චයෙන නිබ්බත්තත්තා, තෙන දිබ්බනිස්සිතං දිබ්බන්ති දස්සෙති. දිවුසද්දං අක්ඛරචින්තකා කීළාදීසු පඨන්තීති වුත්තං ‘‘තං සබ්බං සද්දසත්ථානුසාරෙන වෙදිතබ්බ’’න්ති. පුරිමා හි තයො අත්ථා කීළත්ථස්ස වසෙන, ඉතරෙ ජුතිගතිඅත්ථවසෙනෙව දස්සිතාති.

६४. “उपकिक्लेसविमुत्तत्ता” (उपकिक्लेसांपासून मुक्त असल्यामुळे) येथे चित्त इत्यादीच उपकिक्लेस (उपक्लेश) आहेत, किंवा उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचे अडथळा आणणारे किलेस (क्लेश) आहेत. कसिण-कर्म-परिकम्म (कृत्स्न-कर्म-परिकर्म) आणि झानांच्या (ध्यानांच्या) उत्पत्तीमुळे होणारी कसिण-अवस्था, चौदा प्रकारांनी चित्ताचे दमन करणे आणि अभिञ्ञा-अभिनीहार (अभिज्ञा-अभिनिहार) या सर्व ठिकाणी वीरिय-बलाचे (वीर्य-बलाचे) मोठे साहाय्य असल्यामुळे “वीरियभावनाबलनिब्बत्तं” (वीर्यभावनाबलाने उत्पन्न झालेले) असे म्हटले आहे. “दिब्बसदिसत्ता” (दिव्यसदृश असल्यामुळे) म्हणजे दिव्यांमध्ये जे असते ते दिव्य, जसे की आधी सांगितलेले प्रसादचक्षू; दिव्यासारखे ते दिव्य, म्हणजेच श्रेष्ठ अभिञ्ञा. दिब्बविहार (दिव्यविहार) म्हणजे चार रूपावचर झाने. त्यांच्या प्रभावाने उत्पन्न होऊन प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे ते 'दिव्य' आहे, म्हणून दिव्य हेच त्याचे कारण असल्यामुळे त्याला 'दिव्य' म्हटले आहे, असे दर्शविते. “दिब्बविहारसन्निस्सितत्ता” (दिव्यविहारावर आश्रित असल्यामुळे) म्हणजे रूपावचर चौथ्या झानाच्या निस्सय-पच्चयाने (आश्रय-प्रत्ययाने) उत्पन्न झाल्यामुळे, त्या दिव्य-आश्रित गोष्टीला 'दिव्य' असे दर्शविते. व्याकरणकार 'दिवु' (divu) हा धातू कीळा (क्रीडा) इत्यादी अर्थांमध्ये वाचतात, म्हणून “ते सर्व व्याकरणशास्त्रानुसार जाणावे” असे म्हटले आहे. कारण पहिले तीन अर्थ कीळा (क्रीडा) या अर्थाने दर्शविले आहेत, तर इतर अर्थ दीप्ती (जुति) आणि गती (गति) या अर्थांनीच दर्शविले आहेत.

මනුස්සූපචාරන්ති මනුස්සගොචරං. දට්ඨුං න සක්කා ඉත්තරඛණත්තා ඛණපච්චුප්පන්නස්ස. ‘‘ආසන්නචුතිකා’’තිආදිනා සන්තතිපච්චුප්පන්නවසෙන ‘‘චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ’’ති වුත්තන්ති දස්සෙති. ‘‘මොහනිස්සන්දයුත්තත්තා’’තිආදිනා සත්තානං හීනපණීතත්තාදිභාවස්ස මොහාදිකම්මනිදානහෙතුකතං, නිස්සන්දඵලතඤ්ච දස්සෙති. දිබ්බචක්ඛුස්ස පාදකං එතෙසන්ති දිබ්බචක්ඛුපාදකානි. තෙන වුත්තං ‘‘දිබ්බචක්ඛුනා සහෙව ඉජ්ඣන්තී’’ති. තානි හිස්ස පරිභණ්ඩඤාණානි.

“मनुस्सूपचार” म्हणजे मनुष्यांचा गोचर (विषय/क्षेत्र). क्षण-प्रत्युत्पन्नाचा (क्षण-वर्तमानकाळाचा) काळ अत्यंत अल्प असल्यामुळे तो पाहणे शक्य नाही. “आसन्नचुतिका” (मृत्यूच्या जवळ आलेले) इत्यादींद्वारे संतती-प्रत्युत्पन्नाच्या (प्रवाहाच्या वर्तमानकाळाच्या) दृष्टीने “च्युत पावणारे (मरणारे) आणि उत्पन्न होणारे” असे म्हटले आहे, हे दर्शविते. “मोहनिस्संदयुत्तत्ता” (मोहाच्या प्रवाहाशी युक्त असल्यामुळे) इत्यादींद्वारे प्राण्यांच्या हीन, प्रणीत (श्रेष्ठ) इत्यादी अवस्थेचे कारण मोह इत्यादी कर्म-निदान आहे आणि ते त्याचे निस्संद-फल (प्रवाह-फळ) आहे, हे दर्शविते. दिव्यचक्षूचा जो आधार (पादक) आहे, त्यांना 'दिब्बचक्खुपादक' (दिव्यचक्षू-पादक) म्हणतात. म्हणूनच म्हटले आहे - “ते दिव्यचक्षूसोबतच सिद्ध होतात.” कारण ती त्याची परिभांड-ज्ञाने (पूर्वसिद्धता-ज्ञाने) आहेत.

සමාදීයන්තීති සමාදානානි, කම්මානි සමාදානානි එතෙසන්ති කම්මසමාදානා. සමාදාතබ්බනානාවිධකම්මාති අත්ථො පුරිමෙ අත්ථෙ, දුතියෙ පන කම්මානි සමාදාපෙන්තීති කම්මසමාදානා, මිච්ඡාදිට්ඨියා කම්මසමාදානා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා, හෙතුඅත්ථෙ චෙතං කරණවචනං.

जे स्वीकारले जातात ते 'समादान' (स्वीकार/समादान) होत. ज्यांची कर्मांची समादाने आहेत ते 'कम्मसमादान' (कर्म-समादान) होत. पहिल्या अर्थामध्ये 'स्वीकारण्यायोग्य विविध प्रकारची कर्मे' असा अर्थ आहे; परंतु दुसऱ्या अर्थात जे कर्मांचा स्वीकार करायला लावतात ते 'कम्मसमादान' होत. मिथ्यादृष्टीने कर्मांचा स्वीकार करणे म्हणजे 'मिच्छादिट्ठिकम्मसमादान' (मिथ्यादृष्टी-कर्म-समादान) होय. आणि हे करण-वचन (तृतीया विभक्ती) हे हेतूच्या अर्थामध्ये आहे.

තං වාචන්ති තං අරියානං උපවදනවාචං. තං චිත්තන්ති සමුට්ඨාපකචිත්තං. තං දිට්ඨින්ති යෙන මිච්ඡාගාහෙන අරියෙ අනුද්ධංසෙති, මිච්ඡාභිනිවෙසං. අයම්පෙත්ථ අත්ථො – යථා නාම හෙතුසම්පන්නස්ස භික්ඛුනො විසුද්ධං සීලං, සමාධිඤ්ච සම්පාදෙත්වා ඨිතස්ස දන්ධො සතුප්පාදො ඛිප්පාභිඤ්ඤාය දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා, සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතා. එවමෙවං යො අරියූපවාදී යථාවුත්තචිත්තදිට්ඨීහි අපක්කමිත්වා අප්පතිරූපං සභාවං ‘‘මයා, භන්තෙ, තුම්හාකං උපරි වුත්ත’න්ති අච්චයදෙසනාය තෙ න ඛමාපෙති, සො කායස්ස භෙදා නිරයෙ එවාති. තෙසු පසන්නචිත්තස්ස ඛමාපනඤ්හෙත්ථ තෙසං වාචාදීනං පහානං පටිනිස්සග්ගොව. ඉතො සාවජ්ජතරං නාම අඤ්ඤං නත්ථි සබ්බානත්ථවිධානතො, සබ්බහිතසුඛපරිධංසනතො ච.

“ती वाणी” म्हणजे आर्यांची (उत्तम पुरुषांची) निंदा करणारी ती वाणी. “ते चित्त” म्हणजे ती वाणी उत्पन्न करणारे चित्त. “ती दृष्टी” म्हणजे ज्या मिथ्या ग्रहाने (चुकीच्या समजुतीने) आर्यांचा नाश/निंदा केली जाते, तो मिथ्याभिनिवेश (मिथ्या आग्रह). येथे हा देखील अर्थ आहे - ज्याप्रमाणे हेतूंनी संपन्न असलेल्या, विशुद्ध शील आणि समाधी संपादन करून राहिलेल्या भिक्खूची स्मृतीची उत्पत्ती जरी मंद असली, तरी शीघ्र अभिञ्ञा (अभिज्ञा) प्राप्त झाल्यामुळे याच जन्मात (दिट्ठेव धम्मे) अर्हतपद (अञ्ञा) प्राप्त होते, किंवा उपादिशेष (उपाधीचा अंश) शिल्लक असताना अनागामी अवस्था प्राप्त होते. त्याचप्रमाणे, जो आर्यांची निंदा करणारा (अरियूपवादी) वर सांगितलेल्या चित्त आणि दृष्टीने युक्त होऊन, आपल्या अयोग्य वर्तनाबद्दल “भंते, माझ्याकडून आपल्याविरुद्ध असे बोलले गेले” अशी अपराध-देशना (क्षमायाचना) करून त्यांची क्षमा मागत नाही, तो शरीराच्या भेदानंतर (मृत्य्यूनंतर) नरकातच जातो. त्यांच्याविषयी प्रसन्न चित्त ठेवून क्षमा मागणे म्हणजेच त्या वाणी इत्यादींचा त्याग व परित्याग करणे होय. यापेक्षा अधिक दोषयुक्त (सावज्ज) दुसरे काहीही नाही, कारण यामुळे सर्व अनर्थ घडतात आणि सर्व हित व सुखाचा नाश होतो.

කායස්ස [Pg.98] භෙදාති ඉධ කායසද්දො අත්තභාවපරියායොති ආහ ‘‘උපාදින්නක්ඛන්ධපරිච්චාගා’’ති. තදනන්තරන්ති තස්ස මරණසඞ්ඛාතස්ස ඛන්ධපරිච්චාගස්ස අනන්තරං. අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධත්ථො පරසද්දො, අනොරිමභූතවත්ථුවිසයො වා සියා, අවධිවිසෙසනමත්තං වා. තෙසු පුරිමං සන්ධායාහ ‘‘අභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධග්ගහණෙ’’ති, පච්ඡිමස්ස පන වසෙන ‘‘චුතිතො උද්ධ’’න්ති.

“कायाच्या भेदानंतर” (शरीर नष्ट झाल्यावर) येथे 'काय' हा शब्द आत्मभाव (अस्तित्व) या अर्थाने वापरला आहे, म्हणून “उपादिन्न-खंधांचा (उपात्त स्कंधांचा) परित्याग केल्यामुळे” असे म्हटले आहे. “त्यानंतर” म्हणजे मरण नावाच्या त्या स्कंध-परित्यागानंतर लगेचच. 'पर' या शब्दाचा अर्थ 'उत्पन्न झालेले नवीन स्कंध' असा आहे, किंवा तो अलीकडची नसलेली वस्तू या विषयाशी संबंधित असू शकतो, किंवा ती केवळ मर्यादेची विशेषता आहे. त्यांपैकी पहिल्याचा संदर्भ देऊन “उत्पन्न झालेल्या स्कंधांच्या ग्रहणात” असे म्हटले आहे, तर नंतरच्या संदर्भाने “च्युतीनंतर (मृत्य्यूनंतर) वर” असे म्हटले आहे.

වුත්තවිපරියායෙනාති ‘‘සුට්ඨු චරිතං, සොභනං වා චරිත’’න්තිආදිනා. හනනන්ති ඝාතනං.

“सांगितलेल्याच्या उलट” म्हणजे “चांगले आचरण किंवा शोभनीय आचरण” इत्यादींद्वारे. “हनन” म्हणजे घात (मारणे).

කාරණාකාරණන්ති ඨානාට්ඨානං. චෙතනාචෙතනාසම්පයුත්තධම්මෙ නිරයාදිනිබ්බානගාමිපටිපදාභූතෙ කම්මන්ති ගහෙත්වා ආහ ‘‘කම්මපරිච්ඡෙදමෙවා’’ති. කම්මවිපාකන්තරං කම්මවිපාකවිසෙසො කම්මවිපාකස්ස විභාගො. අප්පෙතුං න සක්කොති අට්ඨමනවමබලානි විය, තංසදිසං ඉද්ධිවිධඤාණං විය විකුබ්බිතුං, එතෙනස්ස බලසදිසතඤ්ච නිවාරෙති. ඣානාදිඤාණං විය වා අප්පෙතුං, විකුබ්බිතුඤ්ච. යදිපි හි ඣානාදිපච්චවෙක්ඛණාඤාණං ඉධ ඡට්ඨං බලන්ති තස්ස සවිතක්කසවිචාරතා වුත්තා, තථාපි ඣානාදීහි විනා පච්චවෙක්ඛණා නත්ථීති ඣානාදිසහගතං ඤාණං තදන්තොගධං කත්වා එවං වුත්තං. අථ වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ඣානාදිකිච්චං විය න සබ්බං බලකිච්චං කාතුං සක්කොතීති දස්සෙතුං ‘‘ඣානං හුත්වා අප්පෙතුං, ඉද්ධි හුත්වා විකුබ්බිතුඤ්ච න සක්කොතී’’ති (විභ. මූලටී. 831) වුත්තං, න පන කස්සචි බලස්ස ඣානඉද්ධිභාවොති දට්ඨබ්බං.

“कारण आणि अकारण” म्हणजे स्थान आणि अस्थान (योग्य आणि अयोग्य स्थान). चेतना आणि अचेतना यांनी युक्त असलेल्या, नरक इत्यादींपासून निर्वाणापर्यंत नेणाऱ्या प्रतिपदेच्या (मार्गाच्या) रूपात असलेल्या धर्मांना 'कर्म' मानून “कर्म-परिच्छेदच” (कर्माचे निर्धारणच) असे म्हटले आहे. “कम्मविपाकांतर” म्हणजे कर्म-विपाकाचा विशेष (भेद), कर्म-विपाकाचा विभाग. आठव्या आणि नवव्या बलाप्रमाणे ते अर्पित (समाहित) करू शकत नाही, किंवा त्याच्यासारख्या ऋद्धिविध-ज्ञानाप्रमाणे रूप बदलू (विकुर्वण करू) शकत नाही; याद्वारे त्याचे बलाशी असलेले सादृश्य नाकारले आहे. किंवा झान (ध्यान) इत्यादी ज्ञानाप्रमाणे अर्पित आणि विकुर्वण करू शकत नाही. जरी येथे झान इत्यादींचे प्रत्यवेक्षण-ज्ञान हे सहावे बल आहे आणि त्याचे सवितर्क-सविचार असणे सांगितले आहे, तरीही झानांशिवाय प्रत्यवेक्षण होत नसल्यामुळे, झान-सहगत ज्ञानाला त्यातच समाविष्ट करून असे म्हटले आहे. अथवा, सर्वज्ञता-ज्ञान हे झानादींच्या कार्याप्रमाणे बलाचे सर्व कार्य करू शकत नाही, हे दर्शविण्यासाठी “झान होऊन अर्पित करणे आणि ऋद्धी होऊन विकुर्वण करणे शक्य नाही” असे म्हटले आहे; परंतु कोणत्याही बलामध्ये झान किंवा ऋद्धीचा भाव असतो असे समजू नये.

විචයහාරසම්පාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

विचयहार-संपात-वर्णन समाप्त झाले.

3. යුත්තිහාරසම්පාතවණ්ණනා

३. युत्तिहार-संपात-वर्णन

65. පටිපක්ඛපටිබාළ්හා කුසලා ධම්මා උප්පජ්ජිතුමෙව න සක්කොන්ති, උප්පන්නාපි සම්මදෙව අත්තනො කිච්චං කාතුං අසමත්ථතාය අනුප්පන්නසදිසාති පටිපක්ඛනිවාරණෙන කුසලානං ධම්මානං කිච්චකරණභාවං දස්සෙතුං ‘‘මනච්ඡට්ඨානි…පෙ… භවිස්සතී’’ති වුත්තං. විහරන්තස්සාති විහරණහෙතු. විහරන්තොති එත්ථාපි එසෙව නයො, තෙන රක්ඛිතචිත්තතා වුත්තනයෙන එකන්තතො සම්මාසඞ්කප්පගොචරතාය ච සංවත්තතීති දස්සෙති. වුත්තනයෙනාති [Pg.99] මිච්ඡාසඞ්කප්පානං අවසරං අදත්වා විසොධිතනෙක්ඛම්මාදිවිතක්කතාය. අවිපරීතමෙවාති කායාදිඅසුභාදිතො ආදානං. විනිපාතභයන්ති දුග්ගතිභයං. සබ්බොපි චායමත්ථොති ‘‘සම්මාසඞ්කප්පගොචරො සම්මාදිට්ඨි භවිස්සතී’’තිආදීසු අත්ථො යුත්තියා යුත්තො එව අනරූපකාරණභාවතො.

६५. प्रतिपक्षाने (विरोधी गोष्टींनी) अडविलेले कुशल धर्म उत्पन्नच होऊ शकत नाहीत, आणि उत्पन्न झाले तरी योग्य प्रकारे आपले कार्य करण्यास असमर्थ असल्यामुळे ते उत्पन्न न झाल्यासारखेच असतात. प्रतिपक्षाचे निवारण करून कुशल धर्मांच्या कार्य करण्याच्या अवस्थेला दर्शविण्यासाठी “मन-सहावे... पे... होईल” असे म्हटले आहे. “विहरत असलेल्याचे” म्हणजे विहरण्याच्या हेतूने. “विहरत असलेला” यामध्ये देखील हाच नियम आहे; याद्वारे हे दर्शविले आहे की, रक्षित-चित्तता (सुरक्षित मन) सांगितलेल्या पद्धतीने पूर्णपणे सम्यक्-संकल्पाच्या गोचरतेसाठी (विषयासाठी) कारणीभूत ठरते. “सांगितलेल्या पद्धतीने” म्हणजे मिथ्या-संकल्पांना वाव न देता विशुद्ध केलेल्या नैष्क्रम्य (नेक्खम्म) इत्यादी वितर्कांमुळे. “अविपरीतच” म्हणजे शरीरादींच्या अशुचितेवरून ग्रहण करणे. “विनिपात-भय” म्हणजे दुर्गतीचे भय. “हा सर्व देखील अर्थ” म्हणजे “सम्यक्-संकल्पाचा गोचर सम्यक्-दृष्टी होईल” इत्यादींमधील अर्थ युक्तीने युक्तच आहे, कारण यात अयोग्य कारणाचा अभाव आहे.

යුත්තිහාරසම්පාතවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

युत्तिहार-संपात-वर्णन समाप्त झाले.

4. පදට්ඨානහාරසම්පාතාදිවණ්ණනා

४. पदट्ठानहार-संपात-आदींचे वर्णन

66. යස්මා වා සංකිලෙසතො රක්ඛිතචිත්තස්ස තීණි සුචරිතානි පාරිපූරිං ගච්ඡන්ති, තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්සාති එත්ථ යායං රක්ඛිතචිත්තතා, සා කායසුචරිතාදීනං තිණ්ණං සුචරිතානං පදට්ඨානන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. අත්තාධීනන්ති අත්තපරාධීනං.

६६. अथवा, ज्याअर्थी संक्लेशापासून (मलिनातेपासून) रक्षित चित्त असलेल्याचे तीन सुचरित परिपूर्णतेला प्राप्त होतात, त्याअर्थी “रक्षित चित्त असलेल्याचे” यामध्ये जी ही रक्षित-चित्तता आहे, ती काय-सुचरित इत्यादी तिन्ही सुचरितांचे पदट्ठान (पदस्थान/निकटचे कारण) आहे, असा येथे अर्थ समजला पाहिजे. “अत्ताधीन” (स्वतःच्या अधीन) म्हणजे स्वतःच्या पराधीन (स्वतःवर अवलंबून असणारे).

තතො එවාති කාරණග්ගහණෙන ඵලස්ස ගහිතත්තා එව.

“त्यामुळेच” म्हणजे कारणाच्या ग्रहणाने फळाचे ग्रहण झाल्यामुळेच।

68. තත්ථ ඉතිසද්දොති ‘‘පරිපාලීයතී’’ති ඉතිසද්දො.

६८. तेथे 'इति' हा शब्द 'परिपालीयति' (रक्षण केले जाते) या अर्थाचा 'इति' शब्द आहे.

73-4. පාළියං පඤ්චින්ද්‍රියානි තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතානීති එත්ථ සද්ධාවීරියසතින්ද්‍රියෙහි පාතිමොක්ඛාදි තිවිධං සීලං ගහිතං සොධෙතබ්බත්තා. තෙසන්ති තෙහි සීලක්ඛන්ධො සඞ්ගහිතො. සමාධිපඤ්ඤින්ද්‍රියෙහි සමාධිපඤ්ඤාක්ඛන්ධා ගහිතාති පාකටොයමත්ථො, තථා සෙසම්පීති ආහ ‘‘ඉතො පරෙසු…පෙ… වුත්තනයමෙවා’’ති.

७३-४. पाळीमध्ये (पाळिपाठात) 'पाच इंद्रिये तीन स्कंधांमध्ये समाविष्ट आहेत' येथे श्रद्धा, वीर्य आणि सती (स्मृती) या इंद्रियांद्वारे प्रातिमोक्ष इत्यादी त्रिविध शील ग्रहण केले आहे, कारण ते शुद्ध करायचे असते. 'त्यांचे' म्हणजे त्यांच्याद्वारे शीलस्कंध समाविष्ट केला आहे. समाधी आणि प्रज्ञा या इंद्रियांद्वारे समाधीस्कंध व प्रज्ञास्कंध ग्रहण केले आहेत, हा अर्थ स्पष्टच आहे. त्याचप्रमाणे उर्वरित देखील, म्हणून म्हटले आहे - 'यापुढील इतरांमध्ये... पे... सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे.'

76. හෙතුහෙතුසමුප්පන්නපච්චයපච්චයුප්පන්නසඞ්ඛාතස්සාති එත්ථ හෙතුපච්චයවිභාගො හෙට්ඨා වුත්තොයෙව.

७६. 'हेतू, हेतूपासून उत्पन्न झालेले, प्रत्यय (कारण) आणि प्रत्ययापासून उत्पन्न झालेले' या संज्ञेबाबत, येथे हेतू आणि प्रत्यय यांचा विभाग खाली (पूर्वीच) सांगितला आहे.

පදට්ඨානහාරසම්පාතාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पदट्ठानहारसंपात (पदस्थानहारसंपात) इत्यादींचे वर्णन समाप्त झाले.

මිස්සකහාරසම්පාතවණ්ණනා

मिस्सकहारसंपात वर्णन (मिश्रकहारसंपात वर्णन).

ඉදානි යස්මා සුත්තෙසු හාරානං යොජනානයදස්සනත්තා හාරසම්පාතදෙසනා හාරවිභඞ්ගදෙසනා විය න හාරසරූපමත්තදස්සනත්තා, තස්මා පෙටකොපදෙසෙ [Pg.100] ආගතනයානුසාරෙන අපරෙහි විපරියායෙහි හාරසම්පාතයොජනාවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘අපිචා’’තිආදිමාහ. තත්ථ විජ්ජාවිජ්ජාය කුසලාකුසලචිත්තප්පවත්තියා අලොභාදොසලොභදොසාපි පරම්පරභාවෙන පවත්තන්ති නිදානභාවතොති දස්සෙන්තො ‘‘ඡ ධම්මා…පෙ… මූලානී’’ති ආහ. යථා ච නිදානභාවෙන පුබ්බඞ්ගමතා, එවං අත්තනො වසෙවත්තනෙනාපි පුබ්බඞ්ගමතා ලබ්භතෙවාති වුත්තං ‘‘සාධිපතිකානං අධිපති, සබ්බචිත්තුප්පාදානං ඉන්ද්‍රියානී’’ති. අලොභස්සාති අලොභයුත්තස්ස චිත්තුප්පාදස්ස. නෙක්ඛම්මච්ඡන්දෙනාති කුසලච්ඡන්දෙන. නෙක්ඛම්මසද්දො පබ්බජ්ජාදීසු නිරුළ්හො. වුත්තඤ්හි –

आता, ज्याअर्थी सुत्तांमध्ये हारांची (वाहकांची) योजना करण्याची पद्धत दाखवण्यासाठी 'हारसंपातदेसना' आहे, केवळ हारांचे स्वरूप दाखवण्यासाठी 'हारविभंगदेसना' सारखी नाही; म्हणून पेटकोपदेसामध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार इतर विपर्यायांद्वारे (उलट क्रमाने) हारसंपात योजनेची पद्धत दाखवताना 'अपि च' (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, विद्या आणि अविद्या यांच्याद्वारे, तसेच कुशल व अकुशल चित्ताच्या प्रवृत्तीद्वारे अलोभ, अद्वेष, लोभ आणि द्वेष हे देखील कारणभावामुळे (निदानभावामुळे) परंपरेने प्रवृत्त होतात, हे दाखवताना 'सहा धर्म... पे... मूळ आहेत' असे म्हटले आहे. आणि ज्याप्रमाणे कारणभावामुळे पूर्वगामीत्व (अग्रगामीत्व) असते, त्याचप्रमाणे स्वतःच्या वशामध्ये ठेवण्याने देखील पूर्वगामीत्व प्राप्त होतेच, म्हणून म्हटले आहे - 'अधिपती असणाऱ्यांचे अधिपती, सर्व चित्तोत्पादांचे इंद्रिय आहेत.' 'अलोभाचे' म्हणजे अलोभाने युक्त असलेल्या चित्तोत्पादाचे. 'नेक्खम्मच्छंदाने' (नैष्क्रम्यच्छंदाने) म्हणजे कुशल छंदाने (कुशल इच्छेने). 'नेक्खम्म' (नैष्क्रम्य) हा शब्द प्रव्रज्या (दीक्षा) इत्यादींमध्ये रूढ आहे. कारण असे म्हटले आहे -

‘‘පබ්බජ්ජා පඨමං ඣානං, නිබ්බානඤ්ච විපස්සනා;

සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා, ‘නෙක්ඛම්ම’න්ති පවුච්චරෙ’’ති. (ඉතිවු. අට්ඨ. 109;

දී. නි. ටී. 2.359;

අ. නි. ටී. 2.2.66) –

'प्रव्रज्या (दीक्षा), प्रथम ध्यान, निब्बान (निर्वाण) आणि विपस्सना; तसेच सर्व कुशल धर्म देखील 'नेक्खम्म' (नैष्क्रम्य) म्हटले जातात.'

තෙසු ඉධ කුසලා ධම්මා අධිප්පෙතා. තෙන වුත්තං ‘‘කුසලච්ඡන්දෙනා’’ති. නෙක්ඛම්මච්ඡන්දෙන උපනිස්සයභූතෙන, න අධිපතිභූතෙන. ඉදං වුත්තං හොති – අලොභප්පධානො චෙ චිත්තුප්පාදො හොති, නෙක්ඛම්මච්ඡන්දෙන උපනිස්සයභූතෙන මනො තස්ස පුබ්බඞ්ගමො හොති. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො.

त्यांपैकी येथे कुशल धर्म अभिप्रेत आहेत. म्हणूनच 'कुशलच्छंदाने' असे म्हटले आहे. उपनिस्सयभूत (प्रबळ आधारभूत) असलेल्या नेक्खम्मच्छंदाने, अधिपतीभूत असलेल्या नाही. हे असे म्हटले आहे - जर चित्तोत्पाद अलोभप्रधान असेल, तर उपनिस्सयभूत असलेल्या नेक्खम्मच्छंदाने मन त्याचे पूर्वगामी (अग्रगामी) होते. उर्वरित दोन पदांमध्येही हाच नियम लागू होतो.

යදග්ගෙන තෙසං ධම්මානං මනො පුබ්බඞ්ගමං, තදග්ගෙන තෙසං ජෙට්ඨං, පධානඤ්චාති වුත්තං ‘‘මනොසෙට්ඨාති මනො තෙසං ධම්මාන’’න්තිආදි. මනොමයතා මනෙන කතාදිභාවො, සො ච මනස්ස තෙසං සහජාතාදිනා පච්චයභාවො එවාති වුත්තං ‘‘මනොමයාති…පෙ… පච්චයො’’ති. තෙ පනාති එත්ථ පන-සද්දො විසෙසත්ථදීපකො, තෙනෙතං දස්සෙති – යදිපි තෙසං ධම්මානං ඡන්දාදයොපි පච්චයා එව, ඉන්ද්‍රියාදිපච්චයෙන පන සවිසෙසං පච්චයභූතස්ස මනස්සෙව වසෙනෙව වුත්තං ‘‘මනොමයා’’ති. තත්ථ ඡන්දසමුදානීතාති යථාවුත්තනෙක්ඛම්මාදිඡන්දෙන සම්මා උද්ධමුද්ධං නීතා, තතො සමුදාගතාති අත්ථො. තතො එව නෙක්ඛම්මවිතක්කාදිතො සමුප්පන්නත්තා අනාවිලසඞ්කප්පසමුට්ඨානා. තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සෙන සහාධිට්ඨානතො ඵස්සසමොධානා. ‘‘ඵුට්ඨො, භික්ඛවෙ, වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති (සං. නි. 4.93) හි වුත්තං. ඉදං මනොකම්මන්ති කායඞ්ගවාචඞ්ගචොපනං අකත්වා සද්ධාසමන්නාගතෙන පසන්නෙන මනසා පවත්තං ඉදං කුසලං මනොකම්මං. තං පන [Pg.101] අනභිජ්ඣාසහගතං, අබ්‍යාපාදසහගතං, සම්මාදිට්ඨිසහගතන්ති තිවිධං හොති.

ज्या अर्थाने मन त्या धर्मांचे पूर्वगामी आहे, त्याच अर्थाने ते त्यांचे ज्येष्ठ आणि प्रधान आहे, म्हणूनच 'मनोसेट्ठा म्हणजे मन त्या धर्मांचे...' इत्यादी म्हटले आहे. 'मनोमयता' म्हणजे मनाने बनविलेले असणे इत्यादी भाव, आणि तो मनाचा त्यांच्याशी सहजात इत्यादींद्वारे असलेला प्रत्ययभाव (कारणभाव) च आहे, म्हणूनच 'मनोमया... पे... प्रत्यय (कारण)' असे म्हटले आहे. 'पण ते' (ते पन) - येथे 'पन' हा शब्द विशेष अर्थ दर्शवणारा आहे, त्याद्वारे हे दाखवले आहे की - जरी त्या धर्मांचे छंद इत्यादी देखील प्रत्यय (कारण) आहेत, तरीही इंद्रिय इत्यादी प्रत्ययांद्वारे विशेष रूपाने प्रत्ययभूत असलेल्या मनाच्याच वशामुळे 'मनोमया' असे म्हटले आहे. तेथे 'छंदसमुदानीता' म्हणजे वर सांगितलेल्या नेक्खम्म इत्यादी छंदाने योग्य प्रकारे वरच्या वर नेलेले, म्हणजेच त्यापासून उत्पन्न झालेले असा अर्थ आहे. त्याच कारणाने, नेक्खम्मवितक्क (नैष्क्रम्यवितर्क) इत्यादींपासून उत्पन्न झाल्यामुळे ते 'अनाविलसंकप्पसमुट्ठाना' (अनाविल संकल्पातून उत्पन्न झालेले) आहेत. त्यापासून उत्पन्न झालेल्या मनोविज्ञाणधातूच्या संस्पर्शाने एकत्र अधिष्ठित झाल्यामुळे ते 'फस्ससमोधाना' (स्पर्शसंयुत) आहेत. कारण भगवान म्हणाले आहेत - 'भिक्खूहो, स्पर्श झालेलाच वेदन करतो (अनुभवतो), स्पर्श झालेलाच संज्ञा करतो (जाणतो), स्पर्श झालेलाच चेतना करतो (इच्छा करतो).' हे 'मनोकम्म' (मानसिक कर्म) म्हणजे कायिक आणि वाचिक हालचाल न करता, श्रद्धेने युक्त अशा प्रसन्न मनाने प्रवृत्त झालेले हे कुशल मनोकम्म होय. ते अनभिध्यासहगत (लोभरहित), अब्यापादसहगत (द्वेषरहित) आणि सम्मादिट्ठिसहगत (सम्यक् दृष्टीयुक्त) असे त्रिविध असते.

භාසතීති අවිසංවාදනාදිනා වාචඞ්ගචොපනාවසෙන පවත්තෙන්තියා වචීවිඤ්ඤත්තියා සාධෙතබ්බං සාධෙතීති අත්ථො, තෙන කායද්වාරතො පවත්තකුසලවචීකම්මම්පි සඞ්ගහිතං හොති. තථා හි වක්ඛති ‘‘වචීවිඤ්ඤත්තිවිප්ඵාරතො, තථා සාදියනතො ච භාසතී’’ති. සබ්බම්පි වචීකම්මං සච්චාදිවසෙන චතුබ්බිධං. කරොතීති අත්තනො, පරෙසඤ්ච හිතාහිතානි කාරණාකාරණෙහි කායඞ්ගචොපනාවසෙන පවත්තෙන්තියා කායවිඤ්ඤත්තියා සාධෙතබ්බං සාධෙතීති අත්ථො, තෙන වචීද්වාරතො පවත්තකුසලකායකම්මම්පි සඞ්ගහිතං හොති. තථා ච වක්ඛති ‘‘කායවිඤ්ඤත්තිවිප්ඵාරතො, තථා සාදියනතො ච කරොතී’’ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 76 මිස්සකහාරසම්පාතවණ්ණනා). කම්මපථවසෙන ගය්හමානෙ පාණාතිපාතාදිවසෙන තං තිවිධං හොති. තෙනාහ ‘‘ඉති දසකුසලකම්මපථාදස්සිතා’’ති. දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුවසෙනාපි ගාථාය අත්ථො යුජ්ජති. තථා හි වක්ඛති ‘‘සො පසන්නචිත්තො’’තිආදි. භාසති වා කරොති වා කෙවලං මනසා පවත්තතීති අනියමත්ථො වා-සද්දො. තථා චෙව සංවණ්ණිතං.

'भासति' (बोलतो) म्हणजे अविसंवादन (सत्य बोलणे) इत्यादींद्वारे, वाचिक हालचालीच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या वचीविञ्ञत्तीद्वारे (वाचिक विज्ञापनाद्वारे) जे साध्य करायचे आहे ते साध्य करतो असा अर्थ आहे; याद्वारे कायद्वारातून प्रवृत्त होणारे कुशल वचीकम्म (वाचिक कर्म) देखील समाविष्ट होते. कारण पुढे म्हटले जाईल - 'वचीविञ्ञत्तीच्या विस्ताराने, तसेच संमतीने तो बोलतो.' सर्वच वचीकम्म सत्यादींच्या आधारे चार प्रकारचे असते. 'करोति' (करतो) म्हणजे स्वतःच्या आणि इतरांच्या हिताहिताला कारणा-अकारणाने कायिक हालचालीच्या रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या कायविञ्ञत्तीद्वारे (कायिक विज्ञापनाद्वारे) जे साध्य करायचे आहे ते साध्य करतो असा अर्थ आहे; याद्वारे वाग्द्वारातून प्रवृत्त होणारे कुशल कायकम्म (कायिक कर्म) देखील समाविष्ट होते. आणि म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल - 'कायविञ्ञत्तीच्या विस्ताराने, तसेच संमतीने तो करतो.' कर्मपथाच्या दृष्टीने विचार केला असता, प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादींच्या अभावाच्या रूपाने ते त्रिविध असते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अशा प्रकारे दहा कुशल कर्मपथ दर्शवले आहेत.' दहा पुण्यक्रियावस्तूंच्या आधारे देखील गाथेचा अर्थ योग्य ठरतो. कारण पुढे म्हटले जाईल - 'तो प्रसन्नचित्त असलेला...' इत्यादी. 'बोलतो किंवा करतो' किंवा केवळ मनाने प्रवृत्त होतो, या अर्थाने 'वा' (किंवा) हा शब्द अनिश्चित अर्थ दर्शवणारा आहे. त्याचे स्पष्टीकरण तसेच केले गेले आहे.

දසවිධස්ස කුසලකම්මස්සාති දසවිධස්ස කුසලකම්මපථකම්මස්ස, වක්ඛමානනයෙන වා දසපුඤ්ඤකිරියවත්ථුසඞ්ඛාතස්ස කුසලකම්මස්ස. නනු තත්ථ දානාදිමයං තිවිධමෙව පුඤ්ඤකිරියවත්ථු වුත්තන්ති? සච්චං, තං පන ඉතරෙසං තදන්තොගධත්තා.

'दहा प्रकारच्या कुशल कर्माचे' म्हणजे दहा प्रकारच्या कुशल कर्मपथ कर्माचे, किंवा पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने दहा पुण्यक्रियावस्तू म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कुशल कर्माचे. शंका अशी की - तेथे दान इत्यादींनी युक्त तीनच पुण्यक्रियावस्तू सांगितल्या आहेत ना? सत्य आहे, परंतु इतर गोष्टींचा त्यातच अंतर्भाव होत असल्यामुळे तसे म्हटले आहे.

‘‘සුඛමන්වෙතී’’ති සඞ්ඛෙපෙන වුත්තං සුඛානුගමං විත්ථාරෙන දස්සෙන්තො ‘‘ඉධස්සු පුරිසො’’තිආදිමාහ. තත්ථ එවං සන්තන්ති එවං භූතං, අප්පහීනානුසයො හුත්වා සුඛවෙදනීයඵස්සසම්භූතන්ති අත්ථො.

'सुख पाठीमागे येते' (सुखमन्वेति) असे संक्षेपाने सांगितलेल्या सुखाच्या अनुगमनाला विस्ताराने दाखवताना 'येथे एखादा मनुष्य...' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'असे असताना' (एवं संतं) म्हणजे अशी स्थिती असताना, अनुशय नष्ट न झाल्यामुळे सुखवेधनीय स्पर्शापासून उत्पन्न झालेले, असा अर्थ आहे.

තත්ථ ‘‘යං මනො’’තිආදිනා ගාථාත්ථවසෙන චතුසච්චං නිද්ධාරෙති. ආදිතො වවත්ථාපිතෙසු ඛන්ධාදීසු ඛන්ධමුඛෙන සච්චානං කථිතත්තා සත්තානං භින්නරුචිභාවතො නානානයෙහි විපස්සනාභූමිකොසල්ලත්ථං, පුබ්බාපරසම්බන්ධදස්සනත්ථඤ්ච එවං වුත්තං ‘‘එවං…පෙ… නිද්ධාරෙතබ්බානී’’ති. සච්චමුඛෙන අස්සාදාදිකෙ නිද්ධාරෙත්වා දෙසනාහාරසම්පාතං යොජෙතුං ‘‘තත්ථ සමුදයෙනා’’තිආදිමාහ, තං වුත්තනයමෙව. යඤ්හෙත්ථ අඤ්ඤම්පි අත්ථතො න විභත්තං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා, උත්තානත්ථත්තා චාති වෙදිතබ්බං.

तेथे 'जे मन' (यं मनो) इत्यादी गाथेच्या अर्थाच्या आधारे चार आर्यसत्यांचे निर्धारण केले आहे. सुरुवातीला निश्चित केलेल्या स्कंध इत्यादींमध्ये स्कंधांच्या माध्यमातून सत्यांचे कथन केले असल्यामुळे, प्राण्यांच्या भिन्न आवडीनुसार विविध पद्धतींनी विपस्सनाभूमीमध्ये कौशल्य प्राप्त करण्यासाठी आणि पूर्व-पर संबंध दाखवण्यासाठी 'अशा प्रकारे... पे... निर्धारित केले पाहिजेत' असे म्हटले आहे. सत्याच्या माध्यमातून आस्वाद इत्यादींचे निर्धारण करून देसनाहारसंपात (देशनाहारसंपात) जोडण्यासाठी 'तेथे समुदयाने...' इत्यादी म्हटले आहे, ते आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच आहे. येथे जे काही इतर गोष्टींचे अर्थाच्या दृष्टीने वर्गीकरण केलेले नाही, ते खाली सांगितलेल्या पद्धतीनुसार आणि स्पष्ट अर्थाचे असल्यामुळे समजून घ्यावे.

මනනලක්ඛණෙති [Pg.102] මනනලක්ඛණහෙතු. ‘‘මනනලක්ඛණෙනා’’ති වා පාඨො. ඊහාභාවතො බ්‍යාපාරාභාවතො. යෙන පසාදෙන සමන්නාගතත්තා මනො ‘‘පසන්නො’’ති වුත්තො, තස්ස පසාදස්ස කිච්චං මනෙ ආරොපෙත්වා ආහ ‘‘අකාලුසියතො, ආරම්මණස්ස ඔකප්පනතො ච පසන්නෙනා’’ති. තථා සාදියනතොති වාචාය වත්තබ්බං අවත්වාව ඵස්සසාදියනතො අනුජානතො. දුතියෙ තථා සාදියනතොති කායෙන කාතබ්බං යථා කතං හොති, තථා වාචාය සංවිධානතො. තථා පසුතත්තාති යථා සුඛමන්වෙති, තථා උපචිතත්තා එවාති අත්ථො. තතොති තතො කාරණා, මනසා පසන්නෙන, භාසනෙන, කරණෙන ච හෙතුනාති වුත්තං හොති. අනඤ්ඤත්ථාති එතස්මිං පන අත්ථෙ. තතොති තතො එව. යො හි පසන්නමනො තෙන යං භාසනං, කරණඤ්ච, තතො එව නං සුඛමන්වෙතීති වුත්තං හොති. සාතභාවතොති සාතවෙදනාභාවතො. ඉට්ඨභාවතොති මනාපභාවතො. කම්මතො විපාකුප්පත්තිඵලදානසමත්ථභාවෙන කම්මස්ස නිබ්බත්තත්තා විපාකස්සෙව අනිබ්බත්තත්තාති ආහ ‘‘කතූ…පෙ… අන්වෙතීති වුත්ත’’න්ති කාරණායත්ත වුත්තිතොති කතභාවහෙතුකත්තා කම්මස්සාති අධිප්පායො. අසඞ්කන්තිතොති යස්මිං සන්තානෙ කම්මං නිබ්බත්තං, තදඤ්ඤසන්තානා සඞ්කමනතො.

'मननलक्षणेति' म्हणजे मनन करण्याच्या लक्षणाच्या कारणाने. किंवा 'मननलक्षणेन' असा पाठ आहे. चेष्टा (ईहा) नसणे आणि व्यापाराचा अभाव असणे या अर्थाने. ज्या प्रसन्नतेने युक्त असल्यामुळे मनाला 'प्रसन्न' म्हटले आहे, त्या प्रसन्नतेचे कार्य मनावर आरोपित करून 'अकालुष्यतेमुळे (मळभ नसणे) आणि आलंबनाचा स्वीकार केल्यामुळे प्रसन्न झालेल्या' असे म्हटले आहे. तसेच 'साधियन्तो' (स्वीकार करणे) म्हणजे वाणीने बोलण्यायोग्य न बोलताच स्पर्शाचा स्वीकार करून अनुमती देणे. दुसऱ्यामध्ये 'तथा साधियन्तो' म्हणजे शरीराने जे करायचे आहे ते जसे केले जाते, तसेच वाणीने त्याचे आयोजन करणे. 'तथा पसुतत्ता' म्हणजे जसे सुख पाठीमागे येते, तसेच ते संचित झाल्यामुळेच, असा अर्थ आहे. 'ततो' म्हणजे त्या कारणाने, प्रसन्न मनाने बोलणे आणि करणे या हेतूने, असे म्हटले आहे. 'अनञ्ञत्था' म्हणजे याच अर्थामध्ये. 'ततो' म्हणजे त्यापासूनच. कारण जो प्रसन्न मनाचा असतो, त्याने जे बोलणे आणि करणे केले आहे, त्यापासूनच सुख त्याच्या पाठीमागे येते, असे म्हटले आहे. 'सातभावतो' म्हणजे सुखद वेदनेच्या भावामुळे. 'इट्ठभावतो' म्हणजे मनाला अनुकूल (प्रिय) असण्याच्या भावामुळे. कर्मापासून विपाकाची उत्पत्ती आणि फल देण्याच्या सामर्थ्यामुळे कर्माची उत्पत्ती होते, विपाकाची स्वतःहून उत्पत्ती होत नाही, म्हणून 'कतू...पे... अन्वेतीति वृत्तं' (केलेल्या... सुख पाठीमागे येते) असे म्हटले आहे, कारण ते कर्माच्या केलेल्या भावाच्या हेतूवर अवलंबून असते, असा अभिप्राय आहे. 'असं कन्ति' म्हणजे ज्या संतानमध्ये (प्रवाहामध्ये) कर्म उत्पन्न झाले आहे, त्यातून दुसऱ्या संतानमध्ये संक्रमण न होणे.

ආධිපච්චයොගතොති සහජාතාධිපතිවසෙන ආධිපච්චයුත්තත්තා. සහජාතධම්මානඤ්හි තංසම්පයුත්තස්ස මනස්ස වසෙන පුබ්බඞ්ගමතා ඉධාධිප්පෙතා. තතො එවාති ආධිපච්චයොගතො එව. මනස්සාති උපයොගත්ථෙ සාමිවචනං. තෙසං ධම්මානන්ති සම්බන්ධො. කුසලභාවො යුජ්ජති පසාදස්ස යොනිසොමනසිකාරහෙතුකත්තා. නනු විභජ්ජබ්‍යාකරණෙසු තෙසං සාවකානං සද්ධා උප්පජ්ජතීති? නායං සද්ධා, තදාකාරා පන අකුසලා ධම්මා තථා වුච්චන්තීති වෙදිතබ්බං. තථා හි වක්ඛති ‘‘නායං පසාදො’’තිආදි (නෙත්ති. අට්ඨ. 76 මිස්සකහාරසම්පාතවණ්ණනා). සුඛං අන්වෙතීති යුජ්ජති කම්මස්ස ඵලදානෙ සමත්ථභාවතො. යථා හි කතං කම්මං ඵලදානසමත්ථං හොති, තථා කතං උපචිතන්ති වුච්චතීති.

'आधिपच्चयोगतो' म्हणजे सहजात अधिपतीच्या प्रभावाने आधिपत्य युक्त असल्यामुळे. कारण सहजात धर्मांमध्ये त्या संप्रयुक्त मनाच्या प्रभावाने 'पूर्वांगमत्व' (अग्रगामी असणे) येथे अभिप्रेत आहे. 'ततो एव' म्हणजे आधिपत्य योगामुळेच. 'मनस्स' ही द्वितीयेच्या अर्थात षष्ठी विभक्ती आहे. 'तेसां धम्मानं' (त्या धर्मांचा) असा संबंध आहे. प्रसन्नतेचे कारण योनिसोमनसिकार (योग्य विचार) असल्यामुळे कुशलभाव योग्य ठरतो. प्रश्न पडतो की, विभज्जव्याकरणांमध्ये (विश्लेषणात्मक स्पष्टीकरणात) त्या श्रावकांमध्ये श्रद्धा उत्पन्न होते का? ही श्रद्धा नाही, तर त्या आकाराचे अकुशल धर्म तसे म्हटले जातात, असे जाणावे. कारण पुढे म्हटले जाईल की 'नायं पसादो' (ही प्रसन्नता नाही) इत्यादी (नेत्ति. अट्ठ. ७६ मिस्सकहारसंपातवण्णना). 'सुखं अन्वेति' (सुख पाठीमागे येते) हे योग्य आहे, कारण कर्मामध्ये फल देण्याचे सामर्थ्य असते. कारण जसे केलेले कर्म फल देण्यास समर्थ असते, तसेच केलेले कर्म 'उपचित' (संचित) म्हटले जाते.

මනොපවිචාරා ඉධ නෙක්ඛම්මසිතා සොමනස්සූපවිචාරා, උපෙක්ඛූපවිචාරා ච වෙදිතබ්බා කුසලාධිකාරත්තා. තෙ පන යස්මා චිත්තං නිස්සායෙව පවත්තන්ති, නානිස්සාය, තස්මා වුත්තං ‘‘මනො මනොපවිචාරානං පදට්ඨාන’’න්ති. කුසලපක්ඛස්ස පදට්ඨානන්ති එත්ථ කුසලො තාව ඵස්සො කුසලස්ස වෙදනාක්ඛන්ධස්ස [Pg.103] සඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස සහජාතාදිනා පච්චයො හොති. ‘‘ඵුට්ඨො, භික්ඛවෙ, වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති (සං. නි. 4.93) වුත්තං. එවං වෙදනාදීනම්පි වෙදිතබ්බං. සද්ධාදීනම්පි පච්චයභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. සබ්බස්සාති චතුභූමකස්ස. කාමාවචරා හි කුසලා ධම්මා යථාරහං චතුභූමකස්සාපි කුසලස්ස පච්චයා හොන්ති, එවං ඉතරභූමකාපි.

येथे 'मनोपविचार' हे नैष्क्रम्य-आश्रित (नेक्खम्मसित) सौमनस्योपविचार आणि उपेक्षोपविचार म्हणून जाणावेत, कारण हा कुशल अधिकार आहे. परंतु ते ज्याअर्थी चित्ताचा आश्रय घेऊनच प्रवृत्त होतात, आश्रयाशिवाय नाही, म्हणून 'मन हे मनोपविचारांचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहे' असे म्हटले आहे. 'कुशलपक्षाचे पदस्थान' यामध्ये प्रथम कुशल स्पर्श हा कुशल वेदनास्कंध, संज्ञास्कंध आणि संस्कारस्कंधाचा सहजात इत्यादी प्रत्ययाने (कारणाने) प्रत्यय होतो. 'भिक्खूहो, स्पर्श झाल्यावरच वेदन होते (अनुभव येतो), स्पर्श झाल्यावरच संज्ञा होते (ओळख होते), स्पर्श झाल्यावरच चेतना होते' (सं. नि. ४.९३) असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे वेदना इत्यादींचेही जाणावे. श्रद्धा इत्यादींच्या प्रत्ययभावाविषयी (कारण असण्याविषयी) तर बोलण्याची गरजच नाही. 'सब्बस्स' म्हणजे चारही भूमींच्या (चित्तभूमींच्या). कारण कामावचर कुशल धर्म योग्यतेनुसार चारही भूमींच्या कुशल धर्मांचे प्रत्यय होतात, तसेच इतर भूमींचेही होतात.

‘‘පසන්නෙන මනසා භාසතී’’ති වුත්තත්තා විසෙසතො සම්මාවාචාපච්චයං භාසනං ඉධාධිප්පෙතන්ති වුත්තං ‘‘භාසතීති සම්මාවාචා’’ති. තත්ථායමධිප්පායො ‘‘භාසතීති යමිදං පදං, ඉමිනා සම්මාවාචා ගහිතා හොතී’’ති. කරොතීති සම්මාකම්මන්තොති එත්ථාපි එසෙව නයො. සුපරිසුද්ධෙ කායවචීකම්මෙ ඨිතස්ස ආජීවපාරිසුද්ධි, න ඉතරස්සාති වුත්තං ‘‘තෙ සම්මාආජීවස්ස පදට්ඨාන’’න්ති. තත්ථ තෙති සම්මාවාචාකම්මන්තා. යස්මා පන ආජීවට්ඨමකෙ සීලෙ පතිට්ඨිතස්ස උප්පන්නානුප්පන්නානං අකුසලධම්මානං පහානානුප්පාදනානි, අනුප්පන්නුප්පන්නානං කුසලධම්මානං උප්පාදනපාරිපූරියා ච සම්භවන්ති, තථා සම්මාවායාමෙ ඨිතස්සෙව කායාදීසු සුභසඤ්ඤාදිවිද්ධංසිනී සම්මාසති සම්භවති, තස්මා වුත්තං ‘‘සම්මාආජීවො…පෙ…පදට්ඨාන’’න්ති. ජෙට්ඨකසීලං පාතිමොක්ඛසංවරො, සද්ධාසාධනො ච සොති ආහ ‘‘තං සීලස්ස පදට්ඨාන’’න්ති.

'प्रसन्न मनाने बोलतो' असे म्हटल्यामुळे विशेषतः सम्यक्-वाचेचा प्रत्यय (कारण) असलेले बोलणे येथे अभिप्रेत आहे, म्हणून 'भासतीति सम्मावाचा' (बोलतो म्हणजे सम्यक्-वाचा) असे म्हटले आहे. त्यामध्ये हा अभिप्राय आहे की 'भासति' (बोलतो) या पदाने सम्यक्-वाचा ग्रहण केली जाते. 'करोति' (करतो) म्हणजे सम्यक्-कर्मान्त, यामध्येही हाच नियम आहे. अत्यंत शुद्ध अशा कायिक आणि वाचिक कर्मामध्ये स्थित असलेल्या व्यक्तीचीच आजीविका शुद्ध (आजीवपारिसुद्धि) होते, इतरांची नाही, म्हणून 'ते सम्यक्-आजीविकेचे पदस्थान आहेत' असे म्हटले आहे. तेथे 'ते' म्हणजे सम्यक्-वाचा आणि सम्यक्-कर्मान्त. परंतु ज्याअर्थी आजीव-अष्टमक शीलामध्ये प्रतिष्ठित असलेल्या व्यक्तीला उत्पन्न झालेल्या आणि न झालेल्या अकुशल धर्मांचे प्रहाण (त्याग) व अनुत्पाद, आणि न उत्पन्न झालेल्या व उत्पन्न झालेल्या कुशल धर्मांची उत्पत्ती व परिपूर्ती शक्य होते, तसेच सम्यक्-व्यायामामध्ये स्थित असलेल्यालाच काया इत्यादींमध्ये शुभसंज्ञा इत्यादींचा नाश करणारी सम्यक्-स्मृती संभवते, म्हणून 'सम्यक्-आजीव...पे... पदस्थान' असे म्हटले आहे. ज्येष्ठ शील म्हणजे प्रातिमोक्ष-संवर शील होय, आणि ते श्रद्धेने साध्य होते, म्हणून 'ते शीलाचे पदस्थान आहे' असे म्हटले आहे.

තෙසන්ති කායවචීකම්මානං. කම්මපච්චයතායාති කුසලකම්මහෙතුකතාය.

'तेसं' म्हणजे कायिक आणि वाचिक कर्मांचे. 'कम्मपच्चायताया' म्हणजे कुशल कर्माच्या हेतूपणामुळे.

පදත්ථො ච වුත්තනයෙනාති ‘‘මනනතො ආරම්මණවිජානනතො’’තිආදිනා.

आणि 'पदार्थो च वृत्तनयेन' म्हणजे 'मनन करण्यामुळे, आलंबन जाणण्यामुळे' इत्यादी सांगितलेल्या पद्धतीने.

අයං ආවට්ටොති අයං සභාගවිසභාගධම්මාවට්ටනවසෙන ආවට්ටො. එත්ථ හි කුසලමූලසම්මත්තමග්ගාදිනිද්ධාරණා සභාගධම්මාවට්ටනා. අවිජ්ජාභවතණ්හානං නිද්ධාරණා විසභාගධම්මාවට්ටනා.

'अयं आवट्टो' (हा आवर्त आहे) म्हणजे हा सभाग (समान) आणि विसभाग (असमान) धर्मांच्या आवर्तनाच्या (फिरण्याच्या) वशाने आवर्त आहे. येथे कुशलमूळ, सम्यक्त्वमार्ग इत्यादींचे निर्धारण करणे हे सभाग-धर्मांचे आवर्तन आहे. अविद्या, भव आणि तृष्णा यांचे निर्धारण करणे हे विसभाग-धर्मांचे आवर्तन आहे.

විභත්තිහාරෙ පදට්ඨානභූමිවිභාගා වුත්තනයා, සුවිඤ්ඤෙය්‍යා චාති ධම්මවිභාගමෙව දස්සෙන්තො ‘‘නයිද’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘නයිදං යථාරුතවසෙන ගහෙතබ්බ’’න්ති සුත්තස්ස නෙය්‍යත්ථතං වත්වා ‘‘යොහී’’තිආදිනා තං විවරති. ‘‘දුක්ඛමෙව අන්වෙතී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු යත්ථ කත්ථචි හිතෙසිතා කුසලමෙවාති? නයිදමීදිසං සන්ධාය වුත්තං, අධම්මං පන ධම්මොති, ධම්මඤ්ච පන [Pg.104] අධම්මොති දීපනෙන ලොකස්ස සබ්බානත්ථබීජභූතෙසු සකලහිතසුඛුපායපටික්ඛෙපකෙසු තිත්ථකරෙසු අසන්තගුණසම්භාවනවසෙන පවත්තමිච්ඡාධිමොක්ඛං සන්ධාය වුත්තං. යො හි ලොකෙ අප්පමත්තකම්පි පුඤ්ඤං කාතුකාමං පාපිකං දිට්ඨිං නිස්සාය පටිබාහති, සොපි ගාරය්හො, කිමඞ්ගං පන අරියවිනයෙ සම්මාපටිපත්තිං පටිබාහන්තෙසූති දුක්ඛඵලාව තත්ථ සම්භාවනාපසංසා පයිරුපාසනා. තථා හි වුත්තං – ‘‘න ඛො අහං, මොඝපුරිස, අරහත්තස්ස මච්ඡරායාමි, අපිච තුය්හෙවෙතං පාපකං දිට්ඨිගතං…පෙ… දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තතී’’ති (දී. නි. 3.7), ‘‘යො නින්දියං පසංසති (සු. නි. 663; සං. නි. 1.180, 181; අ. නි. 4.3; නෙත්ති. 92), සබ්බස්සාපි අනත්ථස්ස මූලං බාලූපසෙවනා’’ති ච.

विभत्तिहारामध्ये पदस्थान आणि भूमींचे विभाग सांगितलेल्या पद्धतीने सहज समजण्यासारखे आहेत, म्हणून धर्मांचा विभागच दर्शवताना 'नयिदं' (हे असे नाही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'नयिदं यथारुतवसेन गहेतब्बं' (हे शब्दांच्या केवळ बाह्य अर्थानुसार ग्रहण करू नये) असे सूत्राचे नेय्यार्थत्व (अप्रत्यक्ष अर्थ) सांगून 'यो ही' इत्यादींनी त्याचे विवरण केले आहे. 'दुःखच पाठीमागे येते' असे का म्हटले आहे? कोणत्याही ठिकाणी हित इच्छिणे हे कुशलच असते ना? हे अशा प्रकारचा उद्देश ठेवून म्हटलेले नाही, तर अधर्माला धर्म आणि धर्माला अधर्म असे दाखवून जगातील सर्व अनर्थांचे बीज असलेल्या, सर्व हित व सुखाच्या उपायांचा निषेध करणाऱ्या तीर्थकरांविषयी (पाखंडी गुरू) असत्य गुणांच्या कल्पनेमुळे प्रवृत्त होणाऱ्या मिथ्या-अधिमोक्षाला (चुकीच्या विश्वासाला) उद्देशून म्हटले आहे. कारण जो जगात थोडेसेही पुण्य करू इच्छिणाऱ्याला पापी दृष्टीचा आश्रय घेऊन रोखतो, तो देखील निंदनीय आहे, मग आर्यविनयातील सम्यक्-प्रतिपत्तीला (योग्य आचरणाला) रोखणाऱ्यांविषयी काय बोलावे! तेथे तर आदर, प्रशंसा आणि सेवा यांचे फल दुःखच असते. कारण असे म्हटले आहे - 'हे मोघपुरुषा, मी अर्हत्त्वाचा मत्सर करत नाही, परंतु तुझी ही पापी दृष्टी...पे... दीर्घकाळापर्यंत अहितासाठी आणि दुःखासाठी कारणीभूत ठरेल' (दी. नि. ३.७), 'जो निंदनीयाची प्रशंसा करतो' (सु. नि. ६६३; सं. नि. १.१८०, १८१; अ. नि. ४.३; नेत्ति. ९२), आणि 'सर्व अनर्थांचे मूळ मूर्खांची संगत (बालोपसेवना) आहे' असे।

ඉදඤ්හි සුත්තන්ති ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා…පෙ…පද’’න්ති (ධ. ප. 1, 2) පඨමං ගාථං සන්ධාය වදති. එතස්සාති සංවණ්ණියමානසුත්තස්ස.

कारण हे सूत्र ‘मनोपुब्बङ्गमा...पे...पदं’ (धम्मपद १, २) या पहिल्या गाथेचा संदर्भ देऊन बोलते. ‘एतस्स’ (याचे) म्हणजे स्पष्टीकरण केल्या जाणाऱ्या सूत्राचे.

කිච්චපඤ්ඤත්තීති අධිපතිපච්චයසඞ්ඛාතස්ස කිච්චස්ස පඤ්ඤාපනං. පධානපඤ්ඤත්තීති පධානභාවස්ස පඤ්ඤාපනා. සහජාතපඤ්ඤත්තීති තෙසං ධම්මානං මනසා සහභාවපඤ්ඤාපනා.

‘किच्चपञ्ञत्ति’ (कृत्यप्रज्ञप्ती) म्हणजे अधिपती-प्रत्यय म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कृत्याचे प्रज्ञापन (स्पष्टीकरण). ‘पधानपञ्ञत्ति’ (प्रधानप्रज्ञप्ती) म्हणजे प्रधानभावाचे प्रज्ञापन. ‘सहजातपञ्ञत्ति’ (सहजातप्रज्ञप्ती) म्हणजे त्या धर्मांचे मनासोबत सहअस्तित्व (सहभाव) प्रज्ञापित करणे.

මහාභූතාතීති ඉතිසද්දො ආදිඅත්ථො, තෙන මහාභූතාවිනාභාවී සබ්බො රූපධම්මො සඞ්ගය්හති.

‘महाभूताति’ मधील ‘इति’ हा शब्द ‘इत्यादी’ या अर्थाने आहे, ज्याद्वारे महाभूतांपासून अविनाभावी (वेगळे न होऊ शकणारे) सर्व रूपधर्म समाविष्ट केले जातात.

‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා’’ති සමාසපදෙ ‘‘මනො’’ති පදං තදවයවමත්තන්ති ආහ ‘‘නෙව පදසුද්ධී’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමාති පදසුද්ධී’’ති. ‘‘ඡායාව අනපායිනී’’ති ඉදං සුඛානුගමස්ස උදාහරණමත්තං, න යථාධිප්පෙතත්ථපරිසමාපනං. ‘‘සුඛමන්වෙතී’’ති පන යථාධිප්පෙතත්ථපරිසමාපනන්ති වුත්තං ‘‘පදසුද්ධි චෙව ආරම්භසුද්ධි චා’’ති.

‘मनोपुब्बङ्गमा’ या सामासिक पदात ‘मनो’ हे पद केवळ त्याचा एक अवयव (भाग) आहे, म्हणून ‘नेव पदसुद्धी’ (केवळ पदशुद्धी नाही) असे म्हटले आहे. म्हणूनच ‘मनोपुब्बङ्गमा इति पदसुद्धी’ असे म्हटले आहे. ‘छायाव अनपायिनी’ (कधीही सोडून न जाणारी सावली) हे केवळ सुखाच्या अनुगमनाचे (मागोव्याचे) उदाहरण आहे, अभिप्रेत असलेल्या अर्थाची पूर्णता नाही. परंतु ‘सुखमन्वेति’ (सुख पाठीमागे येते) हे अभिप्रेत असलेल्या अर्थाची पूर्णता आहे, म्हणून ‘पदसुद्धी चेव आरम्भसुद्धी चा’ (पदशुद्धी आणि आरंभशुद्धी दोन्ही) असे म्हटले आहे.

එකත්තතාති මනොපුබ්බඞ්ගමාදිසාමඤ්ඤං සන්ධාය වදති. එවං සෙසෙසුපි. වෙමත්තතා ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා’’තිආදිනා සාමඤ්ඤතො වුත්තධම්මෙ පසාදො ධාරණාය නිවත්තෙත්වා පසන්නසඞ්ඛාතෙ විසෙසෙ අවට්ඨාපනතො. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. පසාදො සිනෙහසභාවො, අස්සද්ධියං විය ලූඛසභාවං දොසං විනොදෙතීති ආහ ‘‘බ්‍යාපාදවික්ඛම්භනතො’’ති. බහිද්ධාති සද්ධෙය්‍යවත්ථුං සන්ධායාහ. ඔකප්පනතොති ආරම්මණං අනුපවිසිත්වා අනුපක්ඛන්දිත්වා සද්දහනතො.

‘एकत्तता’ (एकत्व) हे ‘मनोपुब्बङ्गमा’ इत्यादींच्या सामान्य भावाला अनुसरून बोलते. इतर बाबतीतही असेच आहे. ‘वेमत्तता’ (विविधता) म्हणजे ‘मनोपुब्बङ्गमा’ इत्यादींद्वारे सामान्यपणे सांगितलेल्या धर्मांमध्ये, धारणा करण्यापासून चित्ताला निवृत्त करून, प्रसन्नतेच्या विशिष्ट अवस्थेत प्रस्थापित करणे. इतरांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे. ‘पसादो’ (प्रसन्नता) हा स्नेहाचा स्वभाव आहे, जो अश्रद्धेप्रमाणेच रूक्ष स्वभावाच्या दोषाला दूर करतो, म्हणून ‘ब्यापादविक्खम्भनतो’ (व्यापाद-विक्षोभ दूर केल्यामुळे) असे म्हटले आहे. ‘बहिद्धा’ (बाहेर) हे श्रद्धेय वस्तूच्या संदर्भात म्हटले आहे. ‘ओकप्पनतो’ म्हणजे आलंबनात प्रवेश करून आणि त्यात झेप घेऊन श्रद्धा ठेवणे.

දෙය්‍යධම්මාදයොති [Pg.105] එත්ථ ආදිසද්දෙන සංවෙගහිරොත්තප්පකසිණමණ්ඩලාදයො සඞ්ගය්හන්ති. ඉට්ඨාරම්මණාදයොති ආදිසද්දෙන ඉට්ඨමජ්ඣත්තාරම්මණා, ද්වාරධම්මා, මනසිකාරොති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තථා ඵස්සොති යථා වෙදනාදීනං ඉට්ඨාරම්මණාදයො පච්චයො, එවං ඵස්සොපීති පච්චයතාසාමඤ්ඤමෙව උපසංහරති තථා-සද්දො. වෙදනාදීනන්ති හි වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා ගහිතා. විඤ්ඤාණස්ස වෙදනාදයොති නාමරූපං සන්ධාය වදති.

‘देय्यधम्मादयो’ (देयधर्म इत्यादी) यामध्ये ‘आदि’ शब्दाने संवेग, ह्री-ओत्तप्प (लाज व भीती), कसिण-मंडल इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘इट्ठारम्मणादयो’ (इष्ट आलंबन इत्यादी) यामध्ये ‘आदि’ शब्दाने इष्ट-मध्यस्थ आलंबन, द्वारधर्म, मनसिकार इत्यादींचा संग्रह समजला पाहिजे. ‘तथा फस्सो’ (तसेच स्पर्श) म्हणजे ज्याप्रमाणे वेदना इत्यादींना इष्ट आलंबन इत्यादी प्रत्यय (कारण) आहेत, त्याचप्रमाणे स्पर्श देखील आहे, अशा प्रकारे ‘तथा’ हा शब्द प्रत्ययत्वाचे सामान्यत्व दर्शवतो. ‘वेदनादीनं’ यामध्ये वेदना इत्यादी तीन स्कंध घेतले आहेत. ‘विञ्ञाणस्स वेदनादयो’ (विज्ञानाचे वेदना इत्यादी) हे नामरूपाच्या संदर्भात बोलले आहे.

‘‘සීලමයස්ස අදොසො පදට්ඨාන’’න්ති වුත්තං ඛන්තිපධානත්තා සීලස්ස. අධිට්ඨාතීති අනුයුඤ්ජති උප්පාදෙති. සොති එවං කුසලචිත්තං භාවෙන්තො. ‘‘අනුප්පන්නාන’’න්තිආදිනා භාවනාපහානසමාරොපනානි දස්සෙන්තො නිබ්බෙධභාගියවසෙන ගාථාය අත්ථං විචිනිත්වා සමාරොපෙති, එවම්පි සක්කා යොජෙතුන්ති වාසනාභාගියවසෙන පදට්ඨානනිද්දෙසෙ උදාහරීයති.

‘शीलमयाचा अद्वेष हा पदस्थान (जवळचे कारण) आहे’ असे म्हटले आहे, कारण शील हे क्षमाप्रधान (खंतीप्रधान) असते. ‘अधिट्ठाति’ म्हणजे अनुयोग करतो (अभ्यास करतो), उत्पन्न करतो. ‘सो’ म्हणजे अशा प्रकारे कुशल चित्ताची भावना करणारा. ‘अनुप्पन्नानं’ (अनुत्पन्न) इत्यादींद्वारे भावना, प्रहाण आणि समारोपण दर्शवत, निर्वेधभागीय (भेद पाडणाऱ्या) दृष्टीने गाथेचा अर्थ निवडून समारोपित करतो; किंवा ‘अशा प्रकारेही जोडणे शक्य आहे’ म्हणून वासनाभागीय दृष्टीने पदस्थान-निर्देशात उदाहरण दिले जाते.

එවං ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති ගාථාය වසෙන හාරසම්පාතයොජනාවිධිං දස්සෙත්වා ඉදානි ගාථාන්තරෙන දස්සෙතුං ‘‘තථා දදතො පුඤ්ඤ’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ භාවනාමයන්ති පඤ්ඤාභාවනාමයං.

अशा प्रकारे ‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’ या गाथेच्या आधारे हार-संपात योजनेची पद्धत दाखवून, आता दुसऱ्या गाथेद्वारे दाखवण्यासाठी ‘तथा ददतो पुञ्ञं’ (तसेच दान देणाऱ्याचे पुण्य) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘भावना मयं’ म्हणजे प्रज्ञाभावना-मय.

‘‘අලොභො කුසලමූල’’න්තිආදි දානාදීනං අලොභාදිපධානත්තා වුත්තං, සබ්බත්ථ ච ‘‘වුත්ත’’න්ති පදං ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. තෙසන්ති රාගාදීනං. නිස්සරණන්ති ච පරිනිබ්බානමෙව සන්ධාය වදති.

‘अलोभ हे कुशलमूळ आहे’ इत्यादी दान इत्यादींमध्ये अलोभ इत्यादींच्या प्रधानतेमुळे म्हटले आहे, आणि सर्वत्र ‘वृत्तं’ (म्हटले आहे) हे पद आणून जोडले पाहिजे. ‘तेसं’ म्हणजे राग इत्यादींचे. ‘निस्सरणं’ (निःसरण/मुक्ती) हे परिनिर्वाणाच्या संदर्भातच बोलले आहे.

පරිච්චාගසීලො අලොභජ්ඣාසයො කාමෙසු ආදීනවදස්සාවී සම්මදෙව සීලං පරිපූරෙතීති ආහ ‘‘දදතො…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති. ඉධ ඔළාරිකා නාම කිලෙසා වීතික්කමාවත්ථානං, තප්පහානං තදඞ්ගප්පහානෙන වෙදිතබ්බං. මජ්ඣිමානන්ති පරියුට්ඨානාවත්ථානං. සුඛුමානන්ති අනුසයාවත්ථානං. කතාවීභූමි න්ති ඛීණාසවභූමිං.

परित्याग करणारा, अलोभ-आशयाचा आणि कामांमधील (भोगांमधील) दोष पाहणारा शीलाचे चांगल्या प्रकारे परिपालन करतो, म्हणून ‘ददतो...पे... पदट्ठानं’ असे म्हटले आहे. येथे ‘ओळारिका’ (स्थूल) नावाचे क्लेश हे वीतिक्कम-अवस्था (उल्लंघन अवस्था) आहेत, त्यांचे प्रहाण तदंग-प्रहाणाने समजले पाहिजे. ‘मज्झिमानं’ (मध्यम) म्हणजे परियुठ्ठान-अवस्था (उद्भव अवस्था). ‘सुखुमानं’ (सूक्ष्म) म्हणजे अनुसय-अवस्था (सुप्त अवस्था). ‘कतावीभूमी’ म्हणजे क्षीणासव-भूमी (अर्हत भूमी).

දදතොති මග්ගසහගතෙන අලොභෙන සදෙවකස්ස ලොකස්ස අභයදානං දදතො. පුඤ්ඤන්ති ලොකුත්තරකුසලං. සංයමතොති මග්ගපරියාපන්නෙහි සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවෙහි දිට්ඨෙකට්ඨාදිසංකිලෙසතො මග්ගසංයමෙන සංයමන්තස්ස. වෙරන්ති පාණාතිපාතාදිපාපං. කුසලොති මග්ගසම්මාදිට්ඨියා කුසලො විචක්ඛණො. ජහාති පාපකන්ති තෙහි තෙහි මග්ගෙහි තං තං පහාතබ්බං පාපධම්මං ඔධිසො ජහාති සමුච්ඡින්දති. තෙනාහ ‘‘මග්ගො වුත්තො’’ති.

‘ददतो’ (देणाऱ्याचे) म्हणजे मार्गसहगत अलोभाने देवलोकासहित सर्व जगाला अभयदान देणाऱ्याचे. ‘पुञ्ञं’ (पुण्य) म्हणजे लोकोत्तर कुशल. ‘संयमतो’ (संयम राखणाऱ्याचे) म्हणजे मार्गात समाविष्ट असलेल्या सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मांत आणि सम्यक् आजीविका यांच्याद्वारे, दृष्ट-एकत्व इत्यादी संक्लेशांपासून मार्ग-संयमाने स्वतःला संयमित राखणाऱ्याचे. ‘वेरं’ (वैर/पाप) म्हणजे प्राणातिपात (हिंसा) इत्यादी पाप. ‘कुसलो’ (कुशल) म्हणजे मार्ग-सम्यक् दृष्टीने कुशल, विचक्षण. ‘जहाति पापकं’ (पाप सोडतो) म्हणजे त्या त्या मार्गांनी त्या त्या प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) पापधर्माचा अंशतः त्याग करतो आणि समूळ उच्चाटन करतो. म्हणूनच ‘मग्गो वुत्तो’ (मार्ग सांगितला आहे) असे म्हटले आहे.

‘‘දදතො’’තිආදිනා [Pg.106] පුබ්බෙ අවිභාගෙන කුසලමූලානි උද්ධටානීති ඉදානි විභාගෙන තානි උද්ධරන්තො ‘‘ලොකියකුසලමූල’’න්තිආදිමාහ.

‘ददतो’ इत्यादींद्वारे पूर्वी अविभागाने (एकत्रितपणे) कुशलमुळे उद्धृत केली होती, आता विभागाद्वारे (विशिष्ट वर्गीकरणाने) ती उद्धृत करताना ‘लोकियकुसलमूलं’ (लौकिक कुशलमूळ) इत्यादी म्हटले आहे.

පුථුජ්ජනභූමි සෙක්ඛභූමි දස්සිතා පහානස්ස විප්පකතභාවදීපනතො. අසෙක්ඛභූමි දස්සිතා අනුපාදාපරිනිබ්බානදීපනතො.

प्रहाणाच्या अपूर्णतेचे (विप्रकृतभावाचे) प्रकटीकरण केल्यामुळे पृथग्जन-भूमी आणि शैक्ष-भूमी दर्शविली आहे. अनुपादा-परिनिर्वाणाचे प्रकटीकरण केल्यामुळे अशैक्ष-भूमी दर्शविली आहे.

සග්ගගාමිනී පටිපදා පුබ්බභාගප්පටිපත්ති.

‘सग्गगामिनी पटिपदा’ (स्वर्गगामी प्रतिपदा) म्हणजे पूर्वभाग-प्रतिपत्ती (प्रारंभिक सराव).

පුඤ්ඤෙ කථිතෙ පුඤ්ඤඵලම්පි කථිතමෙව හොතීති වුත්තං ‘‘දදතො…පෙ… දෙසනමාහා’’ති. සච්චකම්මට්ඨානෙන විනා සංකිලෙසප්පහානං නත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කුසලො…පෙ… දෙසනමාහා’’ති.

पुण्य सांगितले असता पुण्याचे फळही सांगितलेच जाते, म्हणून ‘ददतो...पे... देसनमाहा’ (उपदेश केला आहे) असे म्हटले आहे. सत्य-कर्मस्थानाशिवाय संक्लेशांचे प्रहाण होत नाही, हे दर्शवताना ‘कुसलो...पे... देसनमाहा’ असे म्हटले आहे.

වෙරසද්දො අදින්නාදානාදිපාපධම්මෙසුපි නිරුළ්හොති වුත්තං ‘‘එවං සබ්බානිපි සික්ඛාපදානි විත්ථාරෙතබ්බානී’’ති. ද්වෙපි විමුත්තියො සෙක්ඛාසෙක්ඛවිමුත්තියො, සඋපාදිසෙසඅනුපාදිසෙසවිමුත්තියො ච. තථා හි වක්ඛති ‘‘නිබ්බුතොති ද්වෙ නිබ්බානධාතුයො’’තිආදි (නෙත්ති. අට්ඨ. 76).

‘वेर’ (वैर) हा शब्द अदत्तादान (चोरी) इत्यादी पापधर्मांमध्येही रूढ आहे, म्हणून ‘अशा प्रकारे सर्वच शिक्षापदांचा विस्तार केला पाहिजे’ असे म्हटले आहे. दोन्ही विमुक्ती म्हणजे शैक्ष-अशैक्ष विमुक्ती आणि सोपाधिशेष-अनुपाधिशेष विमुक्ती होत. कारण पुढे ‘निब्बुतोति द्वे निब्बानधातुयो’ (मुक्त म्हणजे दोन निर्वाणधातू) इत्यादी म्हटले जाईल (नेत्तिपकरण-अट्ठकथा ७६).

කාරණූපචාරෙන, කාරණග්ගහණෙන වා ඵලං ගහිතන්ති ආහ ‘‘ද්වෙ සුගතියො’’තිආදි. වට්ටවිවට්ටසම්පත්තියො ඉමිස්සා දෙසනාය ඵලං, තස්ස දානං සීලං භාවනා උපායො, ‘‘සම්පත්තිද්වයං ඉච්ඡන්තෙන දානාදීසු අප්පමත්තෙන භවිතබ්බ’’න්ති අයමෙත්ථ භගවතො ආණත්තීති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘ඵලාදීනි යථාරහං වෙදිතබ්බානී’’ති.

कारणाच्या उपचाराने किंवा कारणाच्या ग्रहणाने फळ ग्रहण केले जाते, म्हणून ‘द्वे सुगतियो’ (दोन सुगती) इत्यादी म्हटले आहे. संसार आणि निर्वाण (वट्ट-विवट्ट) यांची संपत्ती हे या देशनेचे फळ आहे, आणि दान, शील व भावना हा त्याचा उपाय आहे. ‘दोन्ही संपत्तींची इच्छा करणाऱ्याने दान इत्यादींमध्ये अप्रमत्त राहिले पाहिजे’ ही येथे भगवंतांची आज्ञा आहे, हा अर्थ लक्षात घेऊन ‘फलादीनि यथारहं वेदितब्बानि’ (फळ इत्यादी योग्यतेनुसार समजले पाहिजेत) असे म्हटले आहे.

විචයොති විචයහාරසම්පාතො, සො වුච්චතීති අත්ථො. එස නයො ඉතො පරෙසුපි. ‘‘තිවිධම්පි දානමය’’න්තිආදිනා පදත්ථවිචයං දස්සෙති, තෙන අස්සාදාදයො, ඉතරෙ ච විචයහාරපදත්ථා අත්ථතො විචිතා එව හොන්තීති. රූපාදිආරම්මණස්ස පරිච්චාගො වුත්තොති සම්බන්ධො. සබ්බොති සකලො අනවසෙසතො කිච්චස්ස වුත්තත්තා.

‘विचयो’ म्हणजे विचय-हार-संपात, तो सांगितला जात आहे असा अर्थ आहे. यापुढील प्रकरणांमध्येही हाच नियम आहे. ‘तिविधम्पि दानमयं’ (तिन्ही प्रकारचे दानमय) इत्यादींद्वारे पदार्थांचा विचय (विश्लेषण) दर्शवला आहे, ज्याद्वारे आस्वाद इत्यादी आणि विचय-हाराचे इतर पदार्थ अर्थाच्या दृष्टीने विश्लेषितच होतात. रूप इत्यादी आलंबनांचा परित्याग सांगितला आहे, असा संबंध आहे. ‘सब्बो’ म्हणजे संपूर्ण, निरवशेषपणे कृत्याचा उल्लेख केल्यामुळे.

දානාභිරතස්ස චාගාධිට්ඨානං පාරිපූරිං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘දදතො…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති. විරතිසච්චෙ, වචීසච්චෙ ච තිට්ඨතො සච්චාධිට්ඨානං පාරිපූරිං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘සංයම…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති. කොසල්ලයොගතො ච පාපප්පහානතො ච පඤ්ඤාපාරිපූරිං ගච්ඡතීති වුත්තං ‘‘කුසලො…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති. අනවසෙසරාගාදීසු පහීනෙසු උපසමො උපට්ඨිතො නාම හොතීති වුත්තං ‘‘රාග…පෙ… පදට්ඨාන’’න්ති.

दानामध्ये रममाण असलेल्याचे त्यागाचे अधिष्ठान (चागाधिट्ठान) परिपूर्णतेला जाते, असे 'देणाऱ्याचे... पे... पदस्थान' याद्वारे म्हटले आहे. विरती-सत्य आणि वचन-सत्य यामध्ये स्थित असलेल्याचे सत्याचे अधिष्ठान (सच्चाधिट्ठान) परिपूर्णतेला जाते, असे 'संयम... पे... पदस्थान' याद्वारे म्हटले आहे. कौशल्याच्या योगाने आणि पापाच्या प्रहाणाने प्रज्ञेची परिपूर्णता होते, असे 'कुशल... पे... पदस्थान' याद्वारे म्हटले आहे. संपूर्ण राग इत्यादींचा नाश (प्रहाण) झाल्यावर उपशम (शांती) प्रस्थापित होतो, असे 'राग... पे... पदस्थान' याद्वारे म्हटले आहे.

කුසලොති [Pg.107] පුග්ගලාධිට්ඨානෙන කොසල්ලසම්මාදිට්ඨි වුත්තාති ආහ ‘‘කුසලො…පෙ… මග්ගඞ්ගාදිභාවෙන එකලක්ඛණත්තා’’ති. ආදිසද්දෙන බොධිපක්ඛියභාවාදිං සඞ්ගණ්හාති. ඛෙපෙතබ්බභාවෙනාති පහාතබ්බභාවෙන.

'कुशल' म्हणजे पुद्गलाच्या अधिष्ठानाने (पुग्गलाधिट्ठान) कौशल्याची सम्यक् दृष्टी (कोसल्लसम्मादिट्ठि) सांगितली आहे, म्हणून 'कुशल... पे... मार्गांग इत्यादी भावाने एक लक्षण असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. 'आदि' शब्दाने बोधिपक्षीय भाव इत्यादींचा संग्रह होतो. 'खेपेतब्बभावेन' (क्षय करण्याच्या भावाने) म्हणजे 'पहातब्बभावेन' (प्रहाण करण्याच्या भावाने) होय.

අවෙරතන්ති අසපත්තතං. කුසලධම්මෙහීති අනවජ්ජධම්මෙහි, ඵලනිබ්බානෙහීති අධිප්පායො. දානස්ස මහප්ඵලතා, සීලාදිගුණෙහි සත්ථු අනුත්තරදක්ඛිණෙය්‍යභාවො, අනුපාදාපරිනිබ්බානන්ති ඉමෙසං පච්චවෙක්ඛණා ඉමස්ස දානස්ස නිදානන්ති අයමත්ථො පාළියං නිරුළ්හොව. නිබ්බචනනිදානසන්ධයො සුවිඤ්ඤෙය්‍යාවාති ආහ ‘‘නිබ්බචනනිදානසන්ධයො වත්තබ්බා’’ති.

'अवेरता' (वैर नसणे) म्हणजे शत्रू नसणे (असपत्तता). 'कुशल धर्मांनी' म्हणजे अनवद्य (दोषरहित) धर्मांनी, फळ आणि निर्वाणाने असा अभिप्राय आहे. दानाचे महाफल असणे, शील इत्यादी गुणांमुळे शास्त्यांचे (बुद्धांचे) अनुत्तर दक्षिणायोग्य असणे (अणुत्तरदक्खिणेय्यभाव), आणि अनुपादापरिनिर्वाण (अनुपादापरिनिब्बान) - यांचे प्रत्यवेक्षण (पच्चवेक्खणा) या दानाचे निदान (कारण) आहे, हा अर्थ पाळीमध्ये रूढच आहे. निर्वचन, निदान आणि संधी सहज समजण्यासारखे आहेत, म्हणून 'निर्वचन, निदान आणि संधी सांगाव्यात' असे म्हटले आहे.

පටිපක්ඛනිද්දෙසෙන සමුදයොති දෙසනත්ථං පටිපක්ඛනිද්දෙසනෙන නිද්ධාරිතො අයං මච්ඡරියාදිසංකිලෙසපක්ඛිකො සමුදයො. අලොභෙන…පෙ… දානාදීහීති යෙහි අලොභාදීහි දානාදයො ධම්මා සම්භවන්ති, තානි දානාදිග්ගහණෙනෙව ගහිතානීති කුසලමූලානි නිද්ධාරෙති ‘‘ඉමානි තීණි කුසලානී’’ති. තෙසන්ති කුසලමූලානං.

'प्रतिपक्ष निर्देशाने समुदय' म्हणजे उपदेशासाठी प्रतिपक्षाच्या निर्देशाने निश्चित केलेला हा मात्सर्य इत्यादी संक्लेशपक्षाचा समुदय होय. 'अलोभाने... पे... दानादींनी' म्हणजे ज्या अलोभ इत्यादींमुळे दान इत्यादी धर्म संभवतात, ते दानादींच्या ग्रहणानेच ग्रहण केले जातात, म्हणून 'ही तीन कुशलमुळे' असे कुशलमुळांचे निर्धारण केले आहे. 'त्यांचे' म्हणजे कुशलमुळांचे.

භයහෙතු දෙති පණ්ණාකාරාදිවසෙන. රාගහෙතු දෙති සභාගවත්ථුස්ස. ආමිසකිඤ්චික්ඛහෙතු දෙති ලඤ්ජාදිවසෙන. අනුකම්පන්තො වා කරුණාඛෙත්තෙ. අපචයමානො ගුණඛෙත්තෙ, උපකාරඛෙත්තෙ වා. භයූපරතොති භයෙන ඔරතො. තෙන තථාරූපෙන සංයමෙන වෙරං න චියතෙව. එවං සබ්බස්ස අකුසලස්ස පාපකො විපාකොති යොජනා.

भयामुळे देतो, जसे की नजराणा (भेटवस्तू) इत्यादींच्या रूपाने. रागामुळे (आसक्तीमुळे) देतो, समान वस्तूच्या बाबतीत. थोड्याशा आमिषाच्या हेतूने देतो, लाच इत्यादींच्या रूपाने. किंवा करुणाक्षेत्रात अनुकंपा (दया) करून देतो. गुणक्षेत्रात किंवा उपकारक्षेत्रात आदर दाखवून देतो. 'भयोपरत' म्हणजे भयामुळे निवृत्त झालेला. त्या प्रकारच्या संयमाने वैर साठवले जात नाही. अशा प्रकारे सर्व अकुशलाचा विपाक (परिणाम) पापरूप (वाईट) असतो, अशी योजना आहे.

‘‘දදතො’’තිආදිනා යථා දානපටික්ඛෙපෙන පරිවත්තනං දස්සිතං, එවං පහානපටික්ඛෙපෙනපි පරිවත්තනං දස්සෙතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘අකුසලො පන න ජහාතී’’ති.

'ददतो' (देणाऱ्याचे) इत्यादींद्वारे ज्याप्रमाणे दानाच्या प्रतिषेधाने (नकार देण्याने) परिवर्तन दाखवले आहे, त्याचप्रमाणे प्रहाणाच्या प्रतिषेधाने देखील परिवर्तन दाखवले पाहिजे, म्हणून 'अकुशल मनुष्य मात्र त्याग करत नाही' असे म्हटले आहे.

කම්මඵලං සද්දහන්තො දානකිරියායං පදහන්තො යෙන විධිනා දානං දාතබ්බං, තත්ථ සතිං උපට්ඨපෙන්තො චිත්තං සමාදහන්තො සම්මාදිට්ඨිං පුරක්ඛරොන්තො දානෙ සම්මාපටිපන්නො හොතීති ආහ ‘‘දානං නාම…පෙ… හොතී’’ති.

कर्मफलावर श्रद्धा ठेवणारा, दानक्रियेमध्ये प्रयत्न करणारा, ज्या विधीने दान दिले पाहिजे, त्यामध्ये स्मृती (सति) प्रस्थापित करणारा, चित्त समाहित करणारा, सम्यक् दृष्टीला पुढे ठेवणारा दानामध्ये सम्यक् प्रतिपन्न (योग्य प्रकारे प्रवृत्त) होतो, म्हणून 'दान म्हणजे... पे... होतो' असे म्हटले आहे.

භාවනාපහානසමාරොපනානි පාළියං සරූපතො විඤ්ඤායන්තීති පදට්ඨානවෙවචනසමාරොපනානි දස්සෙතුං ‘‘තං සීලස්ස පදට්ඨාන’’න්තිආදි වුත්තං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යං. අඤ්ඤඤ්ච යදෙත්ථ අත්ථතො න විභත්තං, තං වුත්තනයත්තා, උත්තානත්ථත්තා චාති වෙදිතබ්බං.

भावना, प्रहाण आणि समारोपण हे पाळीमध्ये स्वतःच्या रूपाने समजतात, म्हणून पदस्थान (पदट्ठान), वेवचन (पर्यायवाची शब्द) आणि समारोपण दाखवण्यासाठी 'ते शीलाचे पदस्थान आहे' इत्यादी म्हटले आहे, ते सहज समजण्यासारखे आहे. आणि इतर जे काही येथे अर्थाच्या दृष्टीने स्पष्ट केलेले नाही, ते सांगितलेल्या पद्धतीनेच आणि स्पष्ट अर्थाचे असल्यामुळे समजून घ्यावे.

හාරසම්පාතවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

हारसंपातवारवर्णना समाप्त झाली.

නයසමුට්ඨානවාරවණ්ණනා

नयसमुत्थानवारवर्णना

79. ‘‘විසයභෙදතො’’ති [Pg.108] සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො විවරිතුං ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ නයතොති නයග්ගාහතො. න හි පටිවෙධඤාණං විය විපස්සනාඤාණං පච්චක්ඛතො පවත්තතීති. අනුබුජ්ඣියමානොති අභිසමයඤාණස්ස අනුරූපං බුජ්ඣියමානො. යථා එකපටිවෙධෙනෙව මග්ගඤාණං පවත්තති, එවං තදනුච්ඡවිකං විපස්සනාඤාණෙන ගය්හමානොති අත්ථො. එවඤ්ච කත්වා නන්දියාවට්ටාදීනං තිණ්ණං අත්ථනයභාවො සමත්ථිතො හොතීති. තථා හි අත්ථවිසෙසසරූපතාය තයො නයා ‘‘සුත්තත්ථො’’ති වුත්තා, පදත්ථවිචාරභාවෙපි පන හාරා ‘‘බ්‍යඤ්ජනවිචයො’’ති. යදි එවං කථං තයොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘පටිවිජ්ඣන්තානං පනා’’තිආදි. තත්ථ එකමෙකො සංකිලෙසවොදානානං විභාගතො ද්විසඞ්ගහොති යොජනා. චතුඡඅට්ඨදිසො චාති න පච්චෙකං තෙ නන්දියාවට්ටාදයො චතුඡඅට්ඨදිසා, අථ ඛො යථාක්කමන්ති. ‘‘එව’’න්තිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස නිගමනං.

७९. 'विषयभेदाने' या संक्षेपाने सांगितलेल्या अर्थाचे विस्ताराने विवरण करण्यासाठी 'जसे की' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'नयाने' म्हणजे नयाच्या ग्रहणाने (नयग्गाहतो). कारण प्रतिवेधज्ञानाप्रमाणे (पटिवेधञाण) विपश्यनाज्ञान (विपस्सनाञाण) प्रत्यक्षपणे प्रवृत्त होत नाही. 'अनुबुज्झियमानो' (अनुबोध केला जाणारा) म्हणजे अभिसमयज्ञानाच्या (अभिसमयञाण) अनुरूप जाणला जाणारा. ज्याप्रमाणे एकाच प्रतिवेधाने मार्गज्ञान (मग्गञाण) प्रवृत्त होते, त्याचप्रमाणे त्याच्या योग्य असे विपश्यनाज्ञानाने ग्रहण केले जाणारे, असा अर्थ आहे. आणि असे केल्याने नंदियावट्ट इत्यादी तिन्हींचा अर्थनयभाव समर्थित होतो. कारण अर्थविशेषाच्या स्वरूपामुळे तीन नय 'सूत्रार्थ' (सुत्तत्थो) असे म्हटले आहेत, आणि पदांच्या अर्थाचा विचार करण्याच्या भावात देखील हार हे 'व्यंजनविचय' (ब्यञ्जनविचयो) आहेत. जर असे आहे, तर तीन कसे? या शंकेचे निरसन करण्यासाठी 'प्रतिवेध करणाऱ्यांचे मात्र' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये संक्लेश आणि वोदान (शुद्धी) यांच्या विभागामुळे प्रत्येकाचा दोन प्रकारे संग्रह होतो, अशी योजना आहे. 'चार, सहा आणि आठ दिशांचे' म्हणजे ते नंदियावट्ट इत्यादी प्रत्येक चार, सहा आणि आठ दिशांचे नसून, उलट अनुक्रमे आहेत. 'अशा प्रकारे' इत्यादी सांगितलेल्या अर्थाचा निष्कर्ष (निगमन) आहे.

තථා චාති යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස උපචයෙන සමත්ථනා. පුබ්බා කොටි න පඤ්ඤායතීති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං පරතො පට්ඨානකථායං ආවි භවිස්සති. ‘‘අන්ධං තමං තදා හොති, යං ලොභො සහතෙ නර’’න්තිආදි (චූළනි. ඛග්ගවිසාණසුත්තනිද්දෙස 128) වචනතො කාමතණ්හාපි පටිච්ඡාදනසභාවා, යතො කාමච්ඡන්දං ‘‘නීවරණ’’න්ති වුත්තං. අවිජ්ජාය පන භවෙසු ආදීනවප්පටිච්ඡාදනං සාතිසයන්ති. තථා අවිජ්ජාපි සංයොජනසභාවා, යතො සා බහිද්ධා සංයොජනභාවෙන වුත්තා. එවං සන්තෙපි තණ්හාය බන්ධනට්ඨො සාතිසයො අපෙක්ඛිතභාවතොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘තථාපි…පෙ… වුත්ත’’න්ති ආහ.

'तसेच' म्हणजे सांगितलेल्या अर्थाचे पुष्टीकरणाने समर्थन करणे होय. 'पूर्व कोटी (सुरुवात) समजत नाही' याविषयी जे सांगायचे आहे, ते पुढे प्रस्थानकथेमध्ये (पट्ठानकथा) स्पष्ट होईल. 'जेव्हा लोभ मनुष्याला पराभूत करतो, तेव्हा अंधकारमय अंधार होतो' इत्यादी वचनावरून कामतण्हा (कामतृष्णा) देखील झाकण्याच्या स्वभावाची (प्रतिच्छादनस्वभावाची) आहे, म्हणूनच कामच्छंदाला 'नीवरण' (अडथळा) म्हटले आहे. परंतु अविद्येचे भवांमध्ये (अस्तित्वामध्ये) आदीनव (दोष) झाकणे हे अतिशय तीव्र असते. तसेच अविद्या देखील संयोजन स्वभावाची आहे, कारण ती बाह्य संयोजनाच्या भावाने सांगितली आहे. असे असूनही तृष्णेचा बंधनाचा अर्थ (बंधनाचा स्वभाव) अतिशय अपेक्षित असल्यामुळे, हा अर्थ दाखवण्यासाठी 'तरीही... पे... म्हटले आहे' असे म्हटले आहे.

‘‘සංයුත්තා’’ති පදස්ස සම්පයුත්තාති අත්ථොති ආහ ‘‘මිස්සිතා’’ති. ‘‘අවිජ්ජාභිභූතා…පෙ… අභිනිවිසන්තා’’ති එතෙන අවිජ්ජාය අයාථාවගහණහෙතුතං දස්සෙති, තතො සො අවින්දියං වින්දතීති අවිජ්ජාති වුච්චති. කිලිස්සනං උපතාපනන්ති ආහ ‘‘කිලිස්සනප්පයොගං අත්තපරිතාපනපටිපත්ති’’න්ති. අල්ලීයනං සෙවනං.

'संयुत्ता' या शब्दाचा अर्थ 'संपयुत्ता' (संप्रयुक्त) असा आहे, म्हणून 'मिश्रित' असे म्हटले आहे. 'अविद्येने अभिभूत झालेले... पे... अभिनिवेश करणारे' याद्वारे अविद्येचे अयथातथ्य (चुकीचे) ग्रहण करण्याचे कारण दाखवले आहे, ज्यायोगे तो न मिळवण्याजोगे मिळवतो, म्हणून तिला 'अविद्या' म्हटले जाते. क्लेश देणे म्हणजे संताप देणे होय, म्हणून 'क्लेश देणारा प्रयोग, स्वतःला संताप देणारी प्रतिपत्ती (आचरण)' असे म्हटले आहे. 'अल्लीयना' (चिकटणे) म्हणजे सेवन करणे होय.

දුක්ඛන්ති [Pg.109] …පෙ… ජානන්තීති අත්තනා අනුභූයමානං තථා තථා උපට්ඨිතං කායිකචෙතසිකදුක්ඛං, ඉතරම්පි වා එකදෙසං ජානන්ති. තණ්හායපි එසෙව නයො. සභාගවිසභාගපටිපජ්ජිතබ්බාකාරතො තත්ථ තෙසං ඤාණං නත්ථෙවාතිදස්සෙන්තො ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදිමාහ. පවත්තිපවත්තිහෙතුමත්තම්පීති ‘‘පවත්ති පවත්තිහෙතූ’’ති එත්තකම්පි. කා පන කථාති පචුරජනසාධාරණෙ ලොකියෙපි නාම අත්ථෙ යෙසං ඤාණස්ස පටිඝාතො, පරමගම්භීරෙ අරියානං එව විසයභූතෙ ලොකුත්තරෙ නිවත්තිනිවත්තිහෙතුසඞ්ඛාතෙ අත්ථෙ කා නාම කථා, ඡින්නා කථාති අත්ථො. අට්ඨසමාපත්තිපභෙදස්ස කෙවලස්ස සමථස්ස තාදිසෙ කාලෙ බාහිරකානඤ්ච ඉජ්ඣනතො ‘‘විපස්සනාධිට්ඨාන’’න්ති විසෙසිතං. වූපසමො සමුච්ඡෙදො, පටිප්පස්සද්ධි ච.

'दुःख... पे... जाणतात' म्हणजे स्वतः अनुभवले जाणारे, त्या त्या प्रकारे उपस्थित झालेले कायिक आणि चैतसिक दुःख, किंवा इतरही एका भागाला जाणतात. तृष्णेच्या बाबतीत देखील हाच नियम (नय) आहे. सभाग (समान) आणि विसभाग (भिन्न) प्रतिपत्तीच्या (आचरणाच्या) आकाराने तेथे त्यांचे ज्ञान मुळीच नाही, हे दाखवण्यासाठी 'हे दुःख आहे' इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रवृत्ती आणि प्रवृत्तीचा हेतू एवढेच' म्हणजे 'प्रवृत्ती आणि प्रवृत्तीचा हेतू' एवढेच. 'मग काय सांगावे' (का पना कथा) म्हणजे सामान्य लोकांसाठी सामायिक असलेल्या लौकिक अर्थामध्ये देखील ज्यांच्या ज्ञानाला अडथळा येतो, त्या परमगंभीर, केवळ आर्यांचाच विषय असलेल्या, निवृत्ती आणि निवृत्तीचा हेतू म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या लोकोत्तर अर्थाविषयी काय सांगावे? काहीच सांगण्याची गरज नाही (छिन्न कथा), असा अर्थ आहे. आठ समापत्तींच्या भेदाने युक्त असलेल्या केवळ शमथाची (समथ) तशा काळात बाह्य लोकांची देखील सिद्धी होत असल्यामुळे, 'विपश्यनाधिष्ठान' (विपस्सनाधिट्ठान) असे विशेषित केले आहे. 'वूपशम' (वूपसमो) म्हणजे समुच्छेद (पूर्ण उच्छेद) आणि प्रतिप्रश्रब्धी (शांत होणे) होय.

‘‘සංසාරස්ස අනුපච්ඡෙදනතො’’ති ඉදං දිට්ඨිගතානං දිට්ඨිගතිකමතදස්සනං. සො හි පුත්තමුඛදස්සනෙ අසති සංසාරො උච්ඡිජ්ජෙය්‍යාති භායති. යතො වුත්තං –

"संसाराचा उच्छेद न होण्यासाठी" (संसारस्स अनुपेच्छेदनतो) हे दृष्टी बाळगणाऱ्यांचे (दृष्टीगतांचे) मतदर्शन आहे. कारण, मुलाचे मुख न पाहिल्यास संसार खंडित (उच्छिन्न) होईल, अशी त्याला भीती वाटते. म्हणूनच म्हटले आहे –

‘‘ගණ්ඩුප්පාදො කිකී චෙව, කුන්තී බ්‍රාහ්මණධම්මිකො;

එතෙ අභයං භායන්ති, සම්මූළ්හා චතුරො ජනා’’ති. (සු. නි. අට්ඨ. 2.293;

අ. නි. ටී. 3.5.192);

"गांडूळ, किकी पक्षी, कुंती पक्षी आणि ब्राह्मणधम्मिक (एक प्रकारचा पक्षी किंवा प्राणी); हे चार संमोहित (मूर्ख) जीव अभयाला (ज्याला भ्यायचे कारण नाही त्याला) भ्यातात." (सु. नि. अट्ठ. २.२९३; अ. नि. टी. ३.५.१९२);

තදභිඤ්ඤාති තං යථාවුත්තඅන්තද්වයං අභිජානන්ති ගුණං ආරොපෙත්වා ජානන්තීති තදභිඤ්ඤා. අත්ථභඤ්ජනතො, රොගගණ්ඩසල්ලසදිසතාය අත්තභාවසංකිලෙසානඤ්ච රොගගණ්ඩසල්ලතා.

'तदभिज्ञा' (तदभिञ्ञा) म्हणजे वर सांगितलेल्या दोन्ही टोकांना (अंतांना) विशेष रूपाने जाणणे, गुणाचा आरोप करून जाणणे म्हणजे 'तदभिज्ञा' होय. अर्थाचा (कल्याणाचा) नाश करण्यामुळे, आणि रोग, गंड (गळू) व शल्य (बाण) यांच्याशी साम्य असल्यामुळे आत्मभावाचे (अस्तित्वाचे) संक्लेश हे रोग, गंड आणि शल्य रूप आहेत.

සක්කායදස්සනෙති එත්ථ දිට්ඨිදස්සනං, සක්කායොව දස්සනං සක්කායදස්සනන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙසන්ති දිට්ඨිචරිතානං. අත්තාභිනිවෙසො බලවා. තස්මා යථාඋපට්ඨිතං රූපං ‘‘අත්තා’’ඉච්චෙව ගණ්හන්තීති අධිප්පායො. තථා වෙදනාදිං. තණ්හාචරිතො පන යථාඋපට්ඨිතං රූපං තණ්හාවත්ථුං කත්වා අත්තනියාභිනිවෙසෙන අභිනිවිසන්තා තදඤ්ඤමෙව අත්තතො සමනුපස්සන්ති. එවං වෙදනාදීසු. තෙනාහ ‘‘තණ්හාචරිතා’’තිආදි. විජ්ජමානෙති පරමත්ථතො උපලබ්භමානෙ. කායෙති සමූහෙ. දිට්ඨියා පරිකප්පිතො අත්තාදි එව පරමත්ථතො නුපලබ්භති, දිට්ඨි පන ලබ්භතෙවාති ආහ ‘‘සතී වා විජ්ජමානා’’ති.

'सक्कायदस्सन' (सत्कायदर्शन) यामध्ये दृष्टीचे दर्शन, सक्काय (सत्काय) हेच दर्शन म्हणजे 'सक्कायदस्सन' असा अर्थ समजावा. 'तेसं' (त्यांच्या) म्हणजे दृष्टीचरित (दृष्टीप्रधान स्वभाव असलेल्या) लोकांचे. त्यांचा आत्म-अभिनिवेश (आत्म्याचा आग्रह) बलवान असतो. म्हणून, जसे रूप समोर उपस्थित होते त्यालाच ते 'आत्मा' म्हणून ग्रहण करतात, असा अभिप्राय आहे. त्याचप्रमाणे वेदना इत्यादींनाही. परंतु, तण्हाचरित (तृष्णाप्रधान स्वभाव असलेला) मनुष्य समोर उपस्थित झालेल्या रूपाला तृष्णेचा विषय बनवून, 'माझे' (आत्मीय) या अभिनिवेशाने त्यात अभिनिविष्ट होऊन, त्याहून भिन्न गोष्टीला आत्मा म्हणून पाहतो. वेदना इत्यादींच्या बाबतीतही असेच आहे. म्हणूनच 'तण्हाचरिता' इत्यादी म्हटले आहे. 'विज्जमाने' (विद्यमान) म्हणजे परमार्थतः उपलब्ध असणारे. 'काये' म्हणजे समूहामध्ये. दृष्टीने कल्पिलेला आत्मा इत्यादी परमार्थतः उपलब्ध होत नाही, परंतु दृष्टी तर उपलब्ध होतेच; म्हणूनच 'सती वा विज्जमाना' (असलेली किंवा विद्यमान) असे म्हटले आहे.

සක්කායදස්සනමුඛෙනාති සක්කායදිට්ඨිමුඛෙන.

'सक्कायदस्सनमुखेन' म्हणजे सक्कायदिट्ठीच्या (सत्कायदृष्टीच्या) मुखाने (द्वारे).

උච්ඡෙදසස්සතන්ති [Pg.110] තංසහචරණතො උච්ඡෙදසස්සතදිට්ඨි වුත්තා. ‘‘උච්ඡෙදසස්සතවාදා’’තිපි පාඨො.

'उच्छेदसस्सतं' (उच्छेद-शाश्वत) म्हणजे त्याच्या सहचर्यामुळे उच्छेद आणि शाश्वत दृष्टी म्हटली आहे. 'उच्छेदसस्सतवादा' असाही पाठ आहे.

කසිණායතනානීති කසිණජ්ඣානානි.

'कसिणायतनानि' म्हणजे कसिणझान (कृत्स्न ध्यान).

තෙජෙත්වාති නිසානෙත්වා.

'तेजेत्वा' म्हणजे तीक्ष्ण करून (निसानित्वा / घासून-पुसून स्पष्ट करून).

81. එත්තාවතා නන්දියාවට්ටස්ස භූමිරචනවසෙන සංකිලෙසපක්ඛො දස්සිතොති ආහ ‘‘තත්ථ දිට්ඨිචරිතොතිආදිනා වොදානපක්ඛං දස්සෙතී’’ති. ‘‘යස්මා සල්ලෙඛෙ තිබ්බගාරවො’’ති ඉමිනා තත්ථ තිබ්බගාරවත්තා සංලෙඛානුසන්තතවුත්තිනා භවතීති දස්සෙති. සෙසෙසුපි එසෙව නයො. මිච්ඡාධිමොක්ඛො සද්ධාපතිරූපකො අවත්ථුස්මිං පසාදො.

८१. एवढ्याने नंदियावट्टाच्या (नंद्यावर्त नयाच्या) भूमी-रचनेच्या आधारे संक्लेशपक्ष (मलीन पक्ष) दर्शविला आहे, म्हणूनच 'तेथे दृष्टीचरित...' इत्यादींद्वारे वोदानपक्ष (विशुद्धीचा पक्ष) दर्शविला आहे, असे म्हटले आहे. "ज्या अर्थी संलेखात (सल्लेखात) तीव्र आदर आहे" यावरून तेथे तीव्र आदर असल्यामुळे संलेख-अनुसंततीमध्ये (संलेखाच्या सातत्यात) प्रवृत्ती होते, हे दर्शविले आहे. उर्वरित गोष्टींमध्येही हाच नियम (नय) समजावा. 'मिच्छाधिमोक्खो' (मिथ्या अधिमोक्ष) म्हणजे श्रद्धेसारखा भासणारा (पण चुकीचा) अयोग्य वस्तूवरील विश्वास (प्रसाद) होय.

පුග්ගලාධිට්ඨානෙන ධම්මමෙව විභජතීති ආහ ‘‘සත්තාපි…පෙ… දස්සෙතී’’ති.

पुद्गलाधिष्ठानाने (व्यक्तीच्या माध्यमातून) धर्माचीच विभागणी केली जाते, म्हणूनच 'सत्त अपि... पे... दस्सेति' (प्राणी देखील... पे... दर्शवितो) असे म्हटले आहे.

යෙ හි කෙචීති එත්ථ හි-සද්දො නිපාතමත්තං. ‘‘ඉමාහි එව චතූහි පටිපදාහී’’තිපි පාළි. දුක්ඛාපටිපදාදිවිභාගෙන මග්ගො එව ඉධ වුත්තොති ආහ ‘‘පටිපදා හි මග්ගො’’ති චතුද්දිසාසඞ්ඛාතං මග්ගන්ති චතුද්දිසාසඞ්ඛාතං පවත්තනුපායං. ද්වෙ දිසා එතිස්සාති ද්විදිසා. නන්දියාවට්ටස්සාති නන්දියාවට්ටනයස්ස.

'ये हि केचि' यामध्ये 'हि' हा शब्द केवळ निपात (अव्यय) आहे. 'इमाहि एव चतूहि पटिपदाहि' असाही पाठांतर आहे. दुःखा प्रतिपदा (कठीण मार्ग) इत्यादींच्या विभागाने येथे मार्गच सांगितला आहे, म्हणूनच 'पटिपदा हि मग्गो' (प्रतिपदा म्हणजेच मार्ग होय) असे म्हटले आहे. 'चतुद्दिसासंखातं मग्गं' म्हणजे चार दिशांनी युक्त असलेला मार्ग, म्हणजेच चार दिशांनी युक्त असलेला प्रवृत्तीचा उपाय. 'द्वे दिसा एतिस्सा' (याच्या दोन दिशा आहेत) म्हणून 'द्विदिसा'. 'नंदियावट्टस्स' म्हणजे नंदियावट्ट नयाचे.

82. විවත්තති වට්ටං එත්ථාති විවත්තං, විවත්තං එව විවට්ටං, අසඞ්ඛතධාතු, නිබ්බුති එව වා. තෙන වුත්තං ‘‘නිබ්බාන’’න්ති.

८२. 'विवत्तति वट्टं एत्थ' (येथे संसारचक्र फिरणे थांबते/माघारे फिरते) म्हणून ते 'विवत्त' (विवर्त) होय. विवत्त म्हणजेच विवट्ट (विवृत्त), जे असंस्कृत धातू (असंखतधातु) किंवा निवृत्ती (निब्बुति) आहे. म्हणूनच त्याला 'निब्बान' (निर्वाण) असे म्हटले आहे.

‘‘කත්ථ දට්ඨබ්බ’’න්ති වා පාළි. උපචයෙති උපචයාවත්ථායන්ති අත්ථො. දසන්නන්ති ලොභාදිකිලෙසවත්ථූනං. විපල්ලාසහෙතුභාවතොති සුභසඤ්ඤාදිවිපල්ලාසහෙතුකභාවතො. විපරියෙසග්ගාහවසෙන හි ආදීනවෙසු එව සංයොජනියෙසු ධම්මෙසු අස්සාදානුපස්සිතා. න හි යථාභූතඤාණෙ සති තථා සම්භවො. තෙන වුත්තං ‘‘දසන්නං…පෙ… භාවතො’’ති. දසවිධකාරණෙති දසවිධෙ කාරණෙ, දසවිධස්ස වා කාරණෙ. අයොනිසොමනසිකාරපරික්ඛතා ධම්මා සුභාරම්මණාදයො.

'कत्थ दट्ठब्बं' (कोठे पाहावे) असाही पाठांतर आहे. 'उपचये' म्हणजे उपचय अवस्थेत (संचय अवस्थेत) असा अर्थ आहे. 'दसन्नं' म्हणजे लोभ इत्यादी दहा क्लेशवस्तूंचे. 'विपल्लासहेतुभावतो' म्हणजे शुभसंज्ञा इत्यादी विपर्यासांचे (भ्रमांचे) कारण असल्यामुळे. कारण, विपरीत ग्रहणामुळे (विपरियेसग्गाहवसेन) संयोजनीय (बंधनात टाकणाऱ्या) धर्मांमध्ये, जे की खरोखर आदीनव (दोषयुक्त) आहेत, आस्वाद पाहिला जातो (अस्सादानुपस्सिता). कारण यथाभूत ज्ञान (गोष्टी जशा आहेत तशा जाणणे) असताना तसे घडणे शक्य नाही. म्हणूनच 'दसन्नं... पे... भावतो' असे म्हटले आहे. 'दसविधकारणे' म्हणजे दहा प्रकारच्या कारणांमध्ये किंवा दहा प्रकारच्या कारणांचे. 'अयोनिसोमनसिकारपरिक्खता धम्मा' म्हणजे अयोनिशोमनसिकाराने दूषित झालेले शुभ-आलंबन (सुंदर विषय) इत्यादी धर्म होत.

තබ්බිසයා කිලෙසාති ආහාරපරිඤ්ඤාපරිබන්ධභූතා කිලෙසා. විඤ්ඤාණට්ඨිතීසුපි එසෙව නයො. කායෙ පවත්තමානො පඨමො විපල්ලාසො කායසමුදායෙ, කායෙකදෙසෙ ච කබළීකාරෙ ආහාරෙ පවත්තො එව හොතීති වුත්තං ‘‘පඨමෙ ආහාරෙ විසයභූතෙ පඨමො විපල්ලාසො [Pg.111] පවත්තතී’’ති. තථා වෙදනායං පවත්තමානො දුතියවිපල්ලාසො තප්පච්චයෙ ඵස්සාහාරෙ, චිත්තෙ පවත්තමානො තතියවිපල්ලාසො තප්පච්චයෙ මනොසඤ්චෙතනාහාරෙ, ධම්මෙසු පවත්තමානො චතුත්ථවිපල්ලාසො තප්පච්චයෙ විඤ්ඤාණාහාරෙ පවත්තො එව හොතීති වුත්තං ‘‘චතුත්ථෙ ආහාරෙ චතුත්ථො විපල්ලාසො’’ති. තෙනාහ ‘‘සෙසාහාරෙසුපි එසෙව නයො’’ති. ආහාරසීසෙන වා ආහාරපටිබද්ධො ඡන්දරාගො ගහිතො. විඤ්ඤාණට්ඨිතීසුපි එසෙව නයො. තෙනෙවාහ ‘‘ආහාරසීසෙන තබ්බිසයා කිලෙසා අධිප්පෙතා’’ති. පඨමෙ ආහාරෙ විසයභූතෙති ච පඨමෙ ආහාරෙ ඡන්දරාගස්ස විසයභාවං පත්තෙ, තබ්භාවං අනතික්කන්තෙති අත්ථො. අප්පහීනච්ඡන්දරාගස්ස හි තත්ථ විපල්ලාසා සම්භවන්ති, න ඉතරස්ස. තථා දුතියවිපල්ලාසාදීසු අප්පහීනෙසු. ඉතරෙ උපාදානානි පවත්තන්තෙව අප්පහීනත්තාති ආහ ‘‘සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො’’ති. යස්මා ච උපාදානාදීසු අප්පහීනෙසුපි යොගාදයො පවත්තන්තෙව යථාරහං තංසභාවත්තා, තදෙකට්ඨසභාවතො ච, තස්මා වුත්තං පාළියං ‘‘පඨමෙ උපාදානෙ පඨමො යොගො’’තිආදි. තෙනාහ ‘‘සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො’’ති.

'तब्बिसया किलेसा' (त्या विषयाचे क्लेश) म्हणजे आहार-परिज्ञेमध्ये अडथळा ठरणारे क्लेश होत. विज्ञाणट्ठितींमध्ये (विज्ञानस्थितींमध्ये) देखील हाच नियम आहे. शरीरात प्रवृत्त होणारा पहिला विपर्यास (भ्रम) हा शरीर-समूहात, शरीराच्या एका भागात आणि कबाळीकार आहारात (कवळ स्वरूपातील आहारात) प्रवृत्त होतोच, म्हणूनच म्हटले आहे – "पहिल्या आहारात, जो की विषय बनला आहे, पहिला विपर्यास प्रवृत्त होतो." त्याचप्रमाणे, वेदनेमध्ये प्रवृत्त होणारा दुसरा विपर्यास हा त्याचा प्रत्यय (कारण) असलेल्या स्पर्श-आहारात (फस्साहारात), चित्तात प्रवृत्त होणारा तिसरा विपर्यास हा त्याचा प्रत्यय असलेल्या मनोसंचेतना-आहारात, आणि धर्मांमध्ये प्रवृत्त होणारा चौथा विपर्यास हा त्याचा प्रत्यय असलेल्या विज्ञान-आहारात प्रवृत्त होतोच, म्हणूनच म्हटले आहे – "चौथ्या आहारात चौथा विपर्यास." म्हणूनच म्हटले आहे – "इतर आहारांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे." किंवा आहाराच्या मुख्यतेने (आहारसीसेन) आहाराशी संबंधित असलेला छंदराग (इच्छा-आसक्ती) ग्रहण केला आहे. विज्ञानस्थितींमध्येही हाच नियम आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – "आहाराच्या मुख्यतेने त्या विषयाचे क्लेश अभिप्रेत आहेत." 'पहिल्या आहारात विषय बनलेल्या' याचा अर्थ पहिल्या आहारात छंदरागाची विषय-अवस्था प्राप्त झाल्यावर, त्या अवस्थेचे उल्लंघन न करता, असा अर्थ आहे. कारण ज्याचा छंदराग नष्ट झालेला नाही (अप्पहीनच्छंदरागस्स), त्यालाच तेथे विपर्यास संभवतात, इतरांना नाही. त्याचप्रमाणे दुसरा विपर्यास इत्यादी नष्ट न झाल्यावर. इतर उपादाने (आसक्ती) नष्ट न झाल्यामुळे प्रवृत्त होतातच, म्हणूनच म्हटले आहे – "इतर पदांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे." आणि ज्या अर्थी उपादान इत्यादी नष्ट न झाल्यावरही योग इत्यादी योग्यतेनुसार त्यांच्या स्वभावामुळे आणि एकाच स्वरूपाचे असल्यामुळे प्रवृत्त होतातच, म्हणूनच पाळीमध्ये (पालिमध्ये) म्हटले आहे – "पहिल्या उपादानात पहिला योग" इत्यादी. म्हणूनच म्हटले आहे – "इतर पदांच्या बाबतीतही हाच नियम आहे.

83. අපරිජානන්තස්සාති ඤාතපරිඤ්ඤාය, තීරණපරිඤ්ඤාය, පහානපරිඤ්ඤායාති තීහි පරිඤ්ඤාහි පරිච්ඡින්දිත්වා අජානන්තස්ස, තෙසං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං අනවබුජ්ඣන්තස්සාති අත්ථො. තිබ්බො බහලො ඡන්දරාගො හොති තණ්හාචරිතභාවතොති අධිප්පායො. ඉති උපක්කිලෙසස්ස දිට්ඨාභිනිවෙසස්ස හෙතුභාවතොති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘වුත්තනයෙනෙවා’’ති. සුභසුඛසඤ්ඤාකාමුපාදානකාමභවයොගඅභිජ්ඣාකායගන්ථකාමභවාසව- කාමභවොඝරාගසල්ලඡන්දාගතිගමනානි තණ්හාපක්ඛිකතාය, තණ්හාසභාවතාය ච තණ්හාපධානානි. සීලබ්බතුපාදානබ්‍යාපාදකායගන්ථදොසසල්ලදොසාගතිගමනානි පන තණ්හාභාවෙ භාවතො, විඤ්ඤාණට්ඨිතියො තණ්හාවිසයතො, සබ්බෙසං වා තණ්හාවිසයතො තණ්හාපධානතා ලබ්භතෙව. පච්ඡිමකානං දිට්ඨිපධානතා වුත්තනයානුසාරෙන වෙදිතබ්බා.

८३. 'अपरीजानन्तस्स' (पूर्णपणे न जाणणाऱ्याचे) म्हणजे ज्ञातपरिज्ञा, तीरणपरिज्ञा आणि प्रहाणपरिज्ञा या तीन परिज्ञांद्वारे निश्चित करून न जाणणाऱ्याचे; तसेच त्यांचा उदय (समुदय), अस्त (अत्थंगम), आस्वाद, आदीनव (दोष) आणि निस्सरण (मुक्ती) हे जसे आहे तसे (यथाभूत) न समजणाऱ्याचे, असा अर्थ आहे. तृष्णाप्रधान स्वभाव असल्यामुळे तीव्र आणि दाट छंदराग (आसक्ती) असतो, असा अभिप्राय आहे. अशा प्रकारे, उपक्लेश आणि दृष्टी-अभिनिवेश यांचे कारण असल्यामुळे – हा अर्थ मनात ठेवून 'वृत्त नयेनेव' (सांगितलेल्या पद्धतीनेच) असे म्हटले आहे. शुभसंज्ञा, सुखसंज्ञा, कामुपादान, कामभवयोग, अभिध्या-कायग्रंथ, कामभवासव, कामभवओघ, रागशल्य आणि छंदागतिगमन (छंदाने चुकीच्या मार्गाने जाणे) हे तृष्णापक्षाचे असल्यामुळे आणि तृष्णास्वभावाचे असल्यामुळे तृष्णाप्रधान आहेत. परंतु, शीलव्रत-उपादान, व्यापाद-कायग्रंथ, द्वेषशल्य आणि द्वेषागतिगमन हे तृष्णेच्या अस्तित्वातच अस्तित्वात असल्यामुळे, विज्ञानस्थिती या तृष्णेचा विषय असल्यामुळे, किंवा सर्वांच्याच तृष्णेचा विषय असल्यामुळे तृष्णाप्रधानता प्राप्त होतेच. नंतरच्या (शेवटच्या) गोष्टींची दृष्टीप्रधानता सांगितलेल्या पद्धतीनुसार समजून घ्यावी।

84. කබළීකාරෙ ආහාරෙති කබළීකාරාහාරවිසයෙ ඡන්දරාගෙ. ‘‘අප්පහීනෙ’’තිආදිකං පරියායකථං මුඤ්චිත්වා නිප්පරියායමෙව දස්සෙන්තො කබළීකාරාහාරස්ස [Pg.112] ‘‘අසුභසභාවත්තා, අසුභසමුට්ඨානත්තා චා’’ති වුත්තං. ලබ්භමානෙ හි උජුකෙ අත්ථෙ කිං පරියායකථායාති. ඡන්දරාගො වා තත්ථ අත්ථසිද්ධොති එවම්පෙත්ථ අත්ථො වුත්තො. න හි තත්ථ අසති ඡන්දරාගෙ විපල්ලාසො සම්භවති. දුක්ඛසභාවත්තාති සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය දුක්ඛසභාවත්තා. දුක්ඛපච්චයත්තාති තිවිධදුක්ඛතාලක්ඛණස්ස දුක්ඛස්ස කාරණතො. විඤ්ඤාණෙ නිච්චසඤ්ඤිනො. තථා හි සාති නාම භික්ඛු කෙවට්ටපුත්තො ‘‘තංයෙව විඤ්ඤාණං සන්ධාවති සංසරතී’’ති තත්ථ නිච්චාභිනිවෙසං සංවෙදෙසි. යෙභුය්‍යෙන සඞ්ඛාරෙසු අත්තසඤ්ඤිතා දිට්ඨිගතිකානං ‘‘චෙතනා අත්තා’’තිආදිදිට්ඨිපරිදීපනෙසු වෙදිතබ්බා. ‘‘භවවිසුද්ධී’’ති පදස්ස අත්ථවචනං ‘‘නිබ්බුතිසුඛ’’න්ති. ‘‘සීලබ්බතෙහි…පෙ… සුඛන්ති දළ්හං ගණ්හාතී’’ති ඉමිනා සීලබ්බතුපාදානං ඉධ භවුපාදානන්ති දස්සෙති. තථා හි වක්ඛති ‘‘සීලබ්බතුපාදානසඞ්ඛාතෙන භවුපාදානෙනා’’ති.

८४. कवळीकार आहारात म्हणजे कवळीकार आहाराच्या विषयातील छंदरागामध्ये (आसक्तीमध्ये). 'अप्पहीने' (नष्ट न झालेले) इत्यादी पर्यायकथा (अप्रत्यक्ष कथन) सोडून थेट (निप्परियाय) दर्शवताना कवळीकार आहाराच्या 'अशुभस्वभावत्वामुळे आणि अशुभसमुत्थानत्वामुळे' (अशुभातून उत्पन्न होण्यामुळे) असे म्हटले आहे. कारण सरळ अर्थ मिळत असताना पर्यायकथेची काय गरज? किंवा तेथे छंदराग हाच अर्थ सिद्ध होतो, असाही येथे अर्थ सांगितला आहे. कारण तेथे छंदराग नसताना विपल्लास (विपर्यास) संभवत नाही. 'दुःखस्वभावत्वामुळे' म्हणजे संस्कारदुःखतेमुळे दुःखस्वभाव असणे. 'दुःखप्रत्ययत्वामुळे' म्हणजे त्रिविध दुःखता लक्षण असलेल्या दुःखाचे कारण असल्यामुळे. विज्ञानात नित्य संज्ञा असणारे. तसेच 'साती' नावाचे कोळीपुत्र (केवट्टपुत्त) भिक्खू 'तेच विज्ञान धावते, संसरण करते' अशा प्रकारे तेथे नित्य अभिनिवेश (दृढ विश्वास) व्यक्त करत होते. बहुतांश संस्कारांमध्ये आत्मसंज्ञा असणे हे दृष्टीगतांच्या (चुकीच्या धारणा बाळगणाऱ्यांच्या) 'चेतना हाच आत्मा आहे' इत्यादी दृष्टी-प्रकाशन (स्पष्टीकरण) मध्ये समजून घ्यावे. 'भवविसुद्धि' या पदाचा अर्थ 'निब्बुतिसुख' (निर्वाणसुख) असा आहे. 'शीलव्रतांनी...पे... सुख असे दृढपणे ग्रहण करतो' याने शीलव्रत-उपादान हे येथे भव-उपादान आहे असे दर्शवतो. कारण पुढे सांगतील की 'शीलव्रत-उपादान संज्ञेच्या भव-उपादानाने'.

පච්චයා හොන්ති උපනිස්සයපච්චයාදිනා. පඨමෙ යොගෙ ඨිතොති පඨමෙ යොගෙ පතිට්ඨිතො. අප්පහීනා හි කිලෙසා කම්මවට්ටාදීනං කාරණභූතා තංසමඞ්ගිනො සත්තස්ස පතිට්ඨාති වුච්චන්ති. පරස්ස අභිජ්ඣායනං පරාභිජ්ඣායනං. භවපත්ථනාය භවදිට්ඨිභවරාගවසෙන පියායිතස්ස වත්ථුනො විපරිණාමඤ්ඤථාභාවෙ දොමනස්සුප්පත්තිං සන්ධාය වුත්තං ‘‘භවරාග…පෙ… පදූසෙන්තී’’ති.

प्रत्यय (कारण) होतात उपनिस्सयप्रत्यय इत्यादींद्वारे. 'पहिल्या योगात स्थित' म्हणजे पहिल्या योगात प्रतिष्ठित. कारण नष्ट न झालेले क्लेश हे कर्मवट्टा (कर्मचक्र) इत्यादींचे कारण बनून, त्या क्लेशांनी युक्त असलेल्या प्राण्याची 'प्रतिष्ठा' (आधार) म्हटले जातात. दुसऱ्याचे अभिज्झायन (लोभ करणे) म्हणजे पराभिज्झायन होय. भवप्रार्थनेसाठी (भवाच्या इच्छेसाठी) भवदृष्टी आणि भवरागाच्या वशतेमुळे प्रिय वाटणाऱ्या वस्तूच्या विपरिणाम (बदल) आणि अन्यथाभावामुळे (नाशामुळे) दौर्मनस्य (दुःख) उत्पन्न होण्याच्या संदर्भात 'भवराग...पे... दूषित करतात' असे म्हटले आहे.

ගන්ථිත්වාති ගන්ථිං කත්වා. ද්විධාභූතං රජ්ජුආදිකෙ විය ගන්ථිකරණඤ්හි ගන්ථනං. චිත්තං පරියාදාය තිට්ඨන්තා ආසවානං උප්පත්තිහෙතු හොන්තීති සම්බන්ධො. පරියුට්ඨානප්පත්තා එකච්චෙ කිලෙසා විසෙසතො ආසවුප්පත්තිහෙතු හොන්තීති දස්සනත්ථං අට්ඨකථායං උප්පටිපාටිවචනං. තප්පටිපක්ඛෙ විසයෙ පත්ථෙතීති යොජනා. තබ්බිසයබහුලෙ භවෙ පත්ථෙතීති යථා මානුසකෙහි කාමෙහි නිබ්බින්නරූපා දෙවූපපත්ති. තංසභාවත්තාති දිට්ඨිසභාවත්තා. අපරාපරන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං. එකච්චා හි දිට්ඨි එකච්චස්ස දිට්ඨාභිනිවෙසස්ස කාරණං හොති, යථා සක්කායදිට්ඨි ඉතරාසං. අභිනිවිසන්තස්සාති අභිනිවෙසනහෙතු. ‘‘අයොනිසොමනසිකාරතො…පෙ… අවිජ්ජාසවො උප්පජ්ජතී’’ති ඉදං සච්චාභිනිවෙසස්ස ඵලභූතං අවිජ්ජාසවං දස්සෙති එකන්තවස්සිමෙඝවුට්ඨානෙන විය මහොඝප්පවත්ති. අවිජ්ජාසවො සිද්ධො හොති වුට්ඨිහෙතුකමහොඝසිද්ධියා උපරිමෙඝවුට්ඨානං විය.

'गंथित्वा' म्हणजे गाठ मारून. दोरी इत्यादींप्रमाणे दोन भागांना एकत्र करून गाठ मारणे म्हणजेच गंथन (गाठणे) होय. चित्ताला व्यापून राहणारे आसवांच्या उत्पत्तीचे कारण होतात, असा संबंध आहे. परियुत्थान (तीव्रतेने प्रकट) झालेले काही क्लेश विशेषतः आसवांच्या उत्पत्तीचे कारण होतात, हे दर्शवण्यासाठी अट्ठकथेत उलट क्रमाने (उप्पटिपार्टिवचन) सांगितले आहे. 'त्याच्या प्रतिपक्षी (विरोधी) विषयात प्रार्थना करतो' अशी योजना आहे. 'त्या विषयाने बहुल असलेल्या भवाची प्रार्थना करतो' जसे मानवी कामांविषयी विरक्त झालेल्यांची देवलोकात उत्पत्ती (देवूपपत्ती) होते. 'त्याच्या स्वभावत्वामुळे' म्हणजे दृष्टीस्वभावत्वामुळे. 'अपरापर' म्हणजे एकमेक. कारण काही दृष्टी ही काही दृष्टी-अभिनिवेशाचे कारण असते, जसे सक्कायdिट्ठी (सत्कायदृष्टी) ही इतरांचे कारण असते. 'अभिनिवेश करणाऱ्याचे' म्हणजे अभिनिवेशाच्या कारणाने. 'अयोनिसोमनसिकाराने...पे... अविद्यासव उत्पन्न होतो' हे सच्च-अभिनिवेशाचे (सत्य-अभिनिवेशाचे) फलभूत असलेल्या अविद्यासवाला दर्शवते, जसे मुसळधार पावसाच्या पडण्याने महापुराचा प्रवाह सुरू होतो. पावसाच्या कारणाने महापूर सिद्ध होतो, त्याप्रमाणे वरील ढगांच्या पावसाने अविद्यासव सिद्ध होतो.

‘‘නන්දීරාගසහගතා’’තිආදීසු [Pg.113] (මහාව. 14) විය තබ්භාවත්ථො සහගතසද්දොති ආහ ‘‘අනුසය…පෙ… භූතා වා’’ති. චිත්තස්ස අබ්භන්තරසඞ්ඛාතං හදයන්ති විපාකචිත්තප්පවත්තිං සන්ධාය වදති. විපාකවට්ටෙපි කිලෙසවාසනාහිතා අත්ථි කාචි විසෙසමත්තා.

'नंदीरागसहगता' (नंदी आणि रागाने युक्त) इत्यादींमध्ये (महाव. १४) असल्याप्रमाणे 'सहगत' शब्दाचा अर्थ 'त्या भावाने युक्त असणे' असा आहे, म्हणून 'अनुशय...पे... किंवा झालेले' असे म्हटले आहे. चित्ताचा अभ्यंतर (अंतर्भाग) म्हटलेल्या 'हृदय' या शब्दाने विपाकचित्ताच्या प्रवृत्तीच्या संदर्भात बोलत आहेत. विपाकवट्टात (विपाकचक्रात) देखील क्लेशवासनेने युक्त असलेली काही विशेष मात्रा असते.

ලොභසහගතස්ස විඤ්ඤාණස්ස. ඉතරස්ස දොසසහගතාදිකස්ස. බ්‍යඤ්ජනෙන විය භොජනස්ස ආරම්මණස්ස අභිසඞ්ඛරණං විසෙසාපාදනං උපසෙචනං, නන්දී සප්පීතිකතණ්හා උපසෙචනං එතස්සාති නන්දූපසෙචනං උපසෙචනභූතායපි නන්දියා රාගසල්ලඋපනිසතො. උපසිත්තෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙතුං පාළියා ‘‘රාගසල්ලෙන නන්දූපසෙචනෙන විඤ්ඤාණෙනා’’ති වුත්තන්ති තමත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘කෙන පන තං නන්දූපසෙචන’’න්ති පුච්ඡති.

लोभसहगत विज्ञानाचे. इतर द्वेषसहगत इत्यादींचे. जसे व्यंजनाने (चटणी/मसाल्याने) भोजनाचे अभिसंस्करण (विशेष चव आणणे) किंवा उपसेचन (सिंचन) होते, तसे आलंबनाचे अभिसंस्करण, विशेषीकरण किंवा उपसेचन म्हणजे नंदी (प्रीतीयुक्त तृष्णा) होय. या नंदीचे उपसेचन असणे म्हणजेच 'नंदूपसेचन' होय. उपसेचनरूप असलेल्या नंदीमध्ये देखील रागशल्य (रागरूपी बाण) उपनिषद् (कारण) आहे. सिंचन केल्यावर तर काही बोलण्याची गरजच उरत नाही, हे दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये 'रागशल्याने, नंदूपसेचनाने युक्त विज्ञानाने' असे म्हटले आहे. तो अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'पण ते नंदूपसेचन कशाने होते?' असा प्रश्न विचारतात.

රාගසල්ලෙනාති හෙතුම්හි කරණවචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘රාගසල්ලෙන හෙතුභූතෙනා’’ති ආහ. උපනිස්සයපච්චයත්ථො චෙත්ථ හෙත්වත්ථො. උපගන්තබ්බතො විඤ්ඤාණෙනාති විභත්තිං පරිණාමෙත්වා යොජෙතබ්බං. ‘‘පතිට්ඨාභාවතො’’ති ඉමිනා විඤ්ඤාණස්ස නිස්සයාදිපච්චයතං වදති. තෙනාහ ‘‘රූපක්ඛන්ධං නිස්සාය තිට්ඨතී’’ති. එවං දුතියාදිවිඤ්ඤාණට්ඨිතීසුපි නිස්සයාදිපච්චයතා වත්තබ්බා පතිට්ඨාවචනතො.

'रागशल्याने' यामध्ये हेतू अर्थी करण विभक्ती आहे हे दर्शवताना 'रागशल्य हेतू असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. येथे हेतूचा अर्थ उपनिस्सयप्रत्यय (उपनिश्रय प्रत्यय) असा आहे. 'प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे विज्ञानाने' अशी विभक्ती बदलून योजना करावी. 'प्रतिष्ठाभाव असल्यामुळे' याने विज्ञानाचा निस्सय (आश्रय) इत्यादी प्रत्ययभाव सांगतात. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे 'रूपस्कंधाचा आश्रय घेऊन राहते'. अशा प्रकारे दुसऱ्या इत्यादी विज्ञानस्थितींमध्ये देखील प्रतिष्ठावचनावरून निस्सय इत्यादी प्रत्ययभाव सांगावा.

85. යදිපි අකුසලමූලාදිකෙ තිපුක්ඛලස්ස, තණ්හාදිකෙ නන්දියාවට්ටස්ස දිසාභාවෙන වක්ඛති, තථාපි අඤ්ඤමඤ්ඤානුප්පවෙසතො එකස්මිං නයෙ සිද්ධෙ ඉතරෙපි සිද්ධා එව හොන්තීති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං ‘‘ආහාරාදයො…පෙ… වවත්ථපෙතු’’න්ති වුත්තං. වක්ඛමානෙ වා අකුසලමූලතණ්හාදිකෙ ආදිසද්දෙන සඞ්ගහෙත්වා ‘‘ආහාරාදයො’’ති වදන්තො ‘‘නයාන’’න්ති බහුවචනමාහ. එකස්ස අත්ථස්සාති රාගචරිතස්ස උපක්කිලෙසතාසඞ්ඛාතස්ස එකස්ස පයොජනස්ස. බ්‍යඤ්ජනත්ථොපි ගහිතො, න බ්‍යඤ්ජනමෙව ගහිතන්ති සුත්තපදානි අඤ්ඤමඤ්ඤපරියායවචනානි යථාරහං තණ්හාවත්ථූනං තත්ථ කථිතත්තා වුත්තං ‘‘සවත්ථුකා තණ්හා වුත්තා’’ති. දොසවත්ථූනං, දිට්ඨිවත්ථූනඤ්ච තත්ථ කථිතත්තා ‘‘සවත්ථුකො දොසො, සවත්ථුකා දිට්ඨි ච වුත්තා’’ති ඉමමත්ථං සන්ධායාහ ‘‘වුත්තනයානුසාරෙනා’’ති.

८५. जरी अकुशलमूल इत्यादींमध्ये त्रिकुशलाचे, तृष्णा इत्यादींमध्ये नंदीवर्ताचे direction (दिशाभावाने/मार्गदर्शनाने) सांगतील, तरीही एकमेकांमध्ये प्रवेश करण्यामुळे एका नयामध्ये (पद्धतीमध्ये) सिद्ध झाल्यावर इतरही सिद्धच होतात, हा विशेष दर्शवण्यासाठी 'आहार इत्यादी...पे... व्यवस्थापित करावे' असे म्हटले आहे. किंवा पुढे सांगण्यात येणाऱ्या अकुशलमूल, तृष्णा इत्यादींना 'आदि' शब्दाने समाविष्ट करून 'आहार इत्यादी' असे म्हणताना 'नयांचे' असे बहुवचन वापरले आहे. 'एका अर्थाचे' म्हणजे रागचरिताच्या उपक्लेशात्मक अशा एका प्रयोजनाचे. व्यंजनाचा अर्थ देखील घेतला आहे, केवळ व्यंजनच घेतले नाही, कारण सूत्रातील पदे एकमेकांचे पर्यायवाचक शब्द आहेत. तेथे योग्यतेनुसार तृष्णेच्या वस्तूंचे कथन केल्यामुळे 'सवत्थुका तण्हा वुत्ता' (सवस्तुक तृष्णा सांगितली आहे) असे म्हटले आहे. द्वेषाच्या वस्तूंचे आणि दृष्टीच्या वस्तूंचे तेथे कथन केल्यामुळे 'सवस्तुको दोष आणि सवस्तुकी दृष्टी सांगितली आहे' हा अर्थ लक्षात घेऊन 'सांगितलेल्या नयानुसार' असे म्हटले आहे.

දුක්ඛාකාරෙන [Pg.114] සහ දුක්ඛාකාරං ගහෙත්වාති අත්ථො. එවඤ්චෙතන්ති යදි තංතංඅනුපස්සනාබහුලස්ස වසෙන පුරිමාහාරද්වයාදීසු විමොක්ඛමුඛවිසෙසනිද්ධාරණං කතං, එතං එවමෙව වෙදිතබ්බං, න අඤ්ඤථා. තත්ථ කාරණං වදන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යථා අරියමග්ගානං ඔධිසො කිලෙසප්පජහනතො පහාතබ්බෙසු ධම්මෙසු නියමො අත්ථි, න එවං විපස්සනාය පරිඤ්ඤාපහානානං අනිච්චන්තිකත්තාති.

दुःखाच्या आकारासह दुःखाचा आकार ग्रहण करून, असा अर्थ आहे. 'असे असेल तर' म्हणजे जर त्या त्या अनुपश्यनेच्या (अनुपस्सना) बहुलतेमुळे पूर्वीच्या दोन आहारांमध्ये विमोक्षमुख-विशेष निश्चित केले गेले असेल, तर हे असेच समजून घ्यावे, अन्यथा नाही. तेथे कारण सांगताना त्यांनी 'न ही' (कारण नाही) इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा अर्थ असा - ज्याप्रमाणे आर्यमार्गांच्या (अरियामग्ग) मर्यादित क्लेशप्रहाणामुळे प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) धर्मांमध्ये नियम असतो, तसा विपश्यनेच्या (विपस्सना) परिज्ञा आणि प्रहाणांच्या अनैकांतिकतेमुळे (अनित्यतेमुळे) नियम नसतो.

අපරෙ පනාහු – පුරිමෙ ආහාරද්වයෙ පරිකිලෙසභාවෙන, දුක්ඛපච්චයත්තා ච දුක්ඛලක්ඛණං සුපාකටං. තත්ථ පුරිමෙ විඤ්ඤාණට්ඨිතිද්වයවිඤ්ඤාණාහාරෙ තතියවිඤ්ඤාණට්ඨිතියං අනිච්චලක්ඛණං, මනොසඤ්චෙතනාහාරෙ චතුත්ථවිඤ්ඤාණට්ඨිතියං අනත්තලක්ඛණං සුපාකටන්ති තිස්සන්නං අනුපස්සනානං පවත්තිමුඛතාය තෙහි අප්පණිහිතාදිවිමොක්ඛමුඛෙහි පරිඤ්ඤං ගච්ඡන්තීති. තථා විපල්ලාසාදීසු පුරිමද්වයං දුක්ඛානුපස්සනාය උජුවිපච්චනීකං, ඉතරද්වයං අනිච්චානත්තානුපස්සනානං. ඉති පවත්තිමුඛතාය ච උජුවිපච්චනීකතාය ච ඉමෙ ධම්මා යථාරහං අප්පණිහිතාදිවිමොක්ඛමුඛෙහි පරිඤ්ඤෙය්‍යා, පහාතබ්බා ච වුත්තා. තත්ථ සුභසුඛසඤ්ඤාකාමුපාදානසීලබ්බතුපාදානකාමයොගභවයොගඅභිජ්ඣාකාය ගන්ථකාමාසවකාමොඝ භවොඝ රාගසල්ලඡන්දඅගතිගමනානි සුඛස්සාදවසෙන පවත්තනතො දුක්ඛානුපස්සනාය පටිපක්ඛභාවතො බ්‍යාපාදකායගන්ථදොසසල්ලදොසඅගතිගමනානි පවත්තිමුඛතාය අප්පණිහිතවිමොක්ඛමුඛෙන පහාතබ්බානි. තතියසඤ්ඤාදයො නිච්චාභිනිවෙසතන්නිමිත්තාහි අනිච්චානුපස්සනාය පටිපක්ඛභාවතො අනිමිත්තවිමොක්ඛමුඛෙන පහාතබ්බා. චතුත්ථසඤ්ඤාදයො අත්තාභිනිවෙසතන්නිත්තාහි අනත්තානුපස්සනාය පටිපක්ඛභාවතො සුඤ්ඤතවිමොක්ඛමුඛෙන පහාතබ්බා. තත්ථ මානසල්ලභයඅගතිගමනානං නිච්චාභිනිවෙසනිමිත්තතා වෙදිතබ්බා. න හි අනිච්චතො පස්සතො මානජප්පනං, භයං වා සම්භවති. අවිජ්ජායොගාදීනං අත්තාභිනිවෙසනිමිත්තතා පාකටා එවාති.

इतर आचार्य म्हणतात – पहिल्या दोन आहारांमध्ये क्लेशकारकतेमुळे आणि दुःखाचे कारण असल्यामुळे 'दुःखलक्षण' स्पष्टपणे प्रकट होते. तेथे पहिल्या दोन विज्ञानस्थिती आणि विज्ञानाहारामध्ये, तिसऱ्या विज्ञानस्थितीत 'अनित्यलक्षण' आणि मनोसंचेतनाहारामध्ये चौथ्या विज्ञानस्थितीत 'अनात्मलक्षण' स्पष्टपणे प्रकट होते. अशा प्रकारे तीन अनुपश्यनांच्या प्रवृत्तीच्या मार्गाने ते अप्रणिहित इत्यादी विमोक्षमुखांद्वारे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) प्राप्त करतात. तसेच विपर्यासांमध्ये (विपल्लास) पहिले दोन दुःखानुपश्यनेचे थेट विरोधी आहेत, आणि इतर दोन अनित्य व अनात्मानुपश्यनेचे विरोधी आहेत. अशा प्रकारे प्रवृत्तीच्या मार्गाने आणि थेट विरोधी असण्याने हे धर्म योग्य प्रकारे अप्रणिहित इत्यादी विमोक्षमुखांद्वारे परिज्ञेय (जाणून घेण्याजोगे) आणि प्रहातव्य (त्याग करण्याजोगे) सांगितले आहेत. तेथे शुभ आणि सुख संज्ञा, कामोपादान, शीलव्रतोपादान, कामयोग, भवयोग, अभिज्झाकायग्रंथ, कामासव, कामौघ, भवौघ, रागशल्य, छंद आणि अगतीगमन हे सुखाच्या आस्वादाच्या रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे दुःखानुपश्यनेचे प्रतिपक्ष (विरोधी) आहेत; म्हणून व्यापादकायग्रंथ, दोषशल्य आणि अगतीगमन हे प्रवृत्तीच्या मार्गाने अप्रणिहित विमोक्षमुखाद्वारे त्याग करण्याजोगे आहेत. तिसरी संज्ञा इत्यादी नित्य अभिनिवेश आणि त्याच्या निमित्ताने अनित्यतेच्या अनुपश्यनेचे प्रतिपक्ष असल्यामुळे अनिमित्त विमोक्षमुखाद्वारे त्याग करण्याजोगे आहेत. चौथी संज्ञा इत्यादी आत्म-अभिनिवेश आणि त्याच्या निमित्ताने अनात्मानुपश्यनेचे प्रतिपक्ष असल्यामुळे शून्यता विमोक्षमुखाद्वारे त्याग करण्याजोगे आहेत. तेथे मानशल्य, भय आणि अगतीगमन यांचे नित्य अभिनिवेश हे निमित्त आहे असे समजावे. कारण अनित्यतेचे दर्शन घेणाऱ्याला मानाची जल्पना किंवा भय निर्माण होत नाही. अविद्यायोग इत्यादींचे आत्म-अभिनिवेश हे निमित्त असणे स्पष्टच आहे.

86. අප්පමඤ්ඤාවජ්ජා රූපාවචරසමාපත්තියො දිබ්බවිහාරා ‘‘දෙවූපපත්තිසංවත්තනිකකුසලසමාපත්තියො චා’’ති කත්වා, සතිපි තබ්භාවෙ පරහිතපටිපත්තිතො, නිද්දොසතාය ච සෙට්ඨා විහාරාති චතස්සො අප්පමඤ්ඤා බ්‍රහ්මවිහාරා, චතස්සො ඵලසමාපත්තියො අරියවිහාරා ‘‘ආරකා කිලෙසෙහි අරියානං විහාරා’’ති. චතස්සො ආරුප්පසමාපත්තියො ආනෙඤ්ජවිහාරා[Pg.115], සතිපි දෙවූපපත්තිසංවත්තනිකකුසලසමාපත්තිභාවෙ ආනෙඤ්ජසන්තතාහි ලොකියෙසු සිඛාප්පත්තිතො.

८६. अप्पमञ्ञा (अप्रमाण) वगळून इतर रूपावचर समापत्ती या 'दिव्यविहार' आहेत, कारण त्या 'देवांच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असणाऱ्या कुशल समापत्ती' आहेत. असे असले तरी, परहित प्रतिपत्तीमुळे (इतरांच्या कल्याणासाठी आचरण केल्यामुळे) आणि निर्दोष असल्यामुळे श्रेष्ठ विहार म्हणजे चार 'अप्पमञ्ञा' (अप्रमाण) हे 'ब्रह्मविहार' आहेत. चार फलसमापत्ती हे 'अरियविहार' (आर्यविहार) आहेत, कारण ते 'क्लेशांपासून दूर असणाऱ्या अरियांचे (आर्यांचे) विहार' आहेत. चार आरूप्य समापत्ती हे 'आनेञ्जविहार' (अकंपित विहार) आहेत, जरी त्या देवांच्या उत्पत्तीला कारणीभूत असणाऱ्या कुशल समापत्ती असल्या, तरी अकंपित संततीमुळे लौकिक विहारांमध्ये त्या शिखरावर पोहोचलेल्या आहेत.

අධිකරණභෙදෙනාති වත්ථුභෙදෙන.

'अधिकरणभेदाने' म्हणजे 'वस्तूच्या भेदाने'.

යං අභිණ්හං න පවත්තති, තං අච්ඡරියන්ති දස්සෙතුං ‘‘අන්ධස්ස…පෙ… උප්පජ්ජනක’’න්ති වුත්තං. අධිතිට්ඨති සීලාදි එතෙන සච්චෙන, එත්ථ වා සච්චෙ නිමිත්තභූතෙ, අධිට්ඨානමත්තමෙව වා තං සච්චන්ති එවං කරණාධිකරණභාවත්ථා පච්චයවසෙන වෙදිතබ්බා සමානාධිකරණසමාසපක්ඛෙ. තථා අඤ්ඤපදත්ථසමාසපක්ඛෙ. ඉතරස්මිං පන සමාසෙ කරණාධිකරණත්ථා එව, තෙ ච ඛො සීලාදිවසෙන ච වෙදිතබ්බා. සුඛන්ති ඣානවිපස්සනාමග්ගඵලනිබ්බානසුඛං. ලොකියවිපාකසුඛම්පි ලබ්භතෙව. ‘‘නාඤ්ඤත්‍ර බොජ්ඣා…පෙ… පාණින’’න්ති (සං. නි. 1. 98) හි ඉමාය ගාථාය සඞ්ගහිතා අනත්තපරිහාරමුඛෙන සත්තානං අභයා නිබ්බානසම්පත්තිසුඛාවහා චත්තාරො ධම්මා ඉධ ‘‘සුඛභාගියා’’ති වුත්තාති. අනවසෙසපරියාදානතොති ඵරණවසෙන අනවසෙසග්ගහණතො.

जे वारंवार घडत नाही, ते 'आश्चर्यकारक' आहे हे दर्शवण्यासाठी 'अंधाला...पे... उत्पन्न होणारे' असे म्हटले आहे. या सत्याने शील इत्यादींचे अधिष्ठान होते, किंवा या सत्याच्या निमित्ताने, किंवा ते सत्य केवळ अधिष्ठानच आहे, अशा प्रकारे समानाधिकरण समास पक्षातील प्रत्ययांच्या आधारे करण आणि अधिकरण भावाचे अर्थ समजून घ्यावेत. तसेच अन्यपदार्थ समास पक्षामध्येही समजावे. परंतु इतर समासामध्ये करण आणि अधिकरण अर्थच असतात, आणि ते शील इत्यादींच्या आधारे समजून घ्यावेत. 'सुख' म्हणजे ध्यान, विपश्यना, मार्ग, फल आणि निर्वाण यांचे सुख होय. लौकिक विपाक सुख देखील यात प्राप्त होतेच. 'नाञ्ञत्र बोज्झा...पे... पाणिनां' (सं. नि. १.९८) या गाथेमध्ये समाविष्ट केलेले, अनात्म-परिहार मार्गाने प्राण्यांना अभय आणि निर्वाण संपत्तीचे सुख देणारे चार धर्म येथे 'सुखभागीय' (सुखाचे वाटेकरी) असे म्हटले आहेत. 'अनवसेसपरियादानतो' म्हणजे व्यापून घेण्याच्या (प्रसरण पावण्याच्या) कारणाने संपूर्णपणे ग्रहण करणे.

පඨමස්ස සතිපට්ඨානස්ස පඨමපටිපදාවසෙන පවත්තස්සාති අධිප්පායො. එවං සෙසෙසුපි. ‘‘යථා හී’’තිආදිනා යථාවුත්තපටිපදාසතිපට්ඨානානං නානන්තරියකතං උපමාය විභාවෙති. සතිපි ච සබ්බාහි පටිපදාහි සබ්බෙසං සතිපට්ඨානානං නියමාභාවෙ නානන්තරිකභාවෙන දෙසනාක්කමෙනෙවෙත්ථ නෙසං අයමනුක්කමො කතොති වෙදිතබ්බො. අථ වා කායවෙදනාසු සුභසුඛසඤ්ඤානං දුබ්බිනිවෙඨියතාය අසුභදුක්ඛානුපස්සනානං කිච්චසිද්ධිතො පුරිමෙන පටිපදාද්වයෙන පුරිමං සතිපට්ඨානද්වයං යොජිතං තදභාවතො. ඉතරෙන ඉතරං. තානි හි පුරිමෙසු සතිපට්ඨානෙසු කතකම්මස්ස ඉච්ඡිතබ්බානි. අථ වා යථා තණ්හාචරිතදිට්ඨිචරිතානං මන්දතික්ඛපඤ්ඤානං වසෙන චතස්සො පටිපදා යොජිතා, එවං චත්තාරි සතිපට්ඨානානි සම්භවන්තීති දස්සෙතුං පටිපදාසතිපට්ඨානානං අයමනුක්කමො කතො.

पहिल्या सतिपट्ठानाची (स्मृतिप्रस्थानाची) पहिल्या प्रतिपदेच्या (मार्गाच्या) रूपाने प्रवृत्ती होते, असा अभिप्राय आहे. इतर सतिपट्ठानांच्या बाबतीतही असेच समजावे. 'यथा ही' इत्यादींद्वारे वर सांगितलेल्या प्रतिपदा आणि सतिपट्ठानांचा अव्यवहित संबंध उपमेद्वारे स्पष्ट केला आहे. सर्व प्रतिपदांद्वारे सर्व सतिपट्ठानांचा कोणताही निश्चित नियम नसला तरी, अव्यवहित संबंधामुळे देशनाक्रमाच्या (उपदेशाच्या क्रमाच्या) आधारेच येथे त्यांचा हा अनुक्रम केला आहे, असे समजावे. अथवा, काय आणि वेदना यांमध्ये शुभ आणि सुख संज्ञांचे निवारण करणे कठीण असल्यामुळे, अशुभ आणि दुःख अनुपश्यनेचे कार्य सिद्ध करण्यासाठी पहिल्या दोन प्रतिपदांद्वारे पहिले दोन सतिपट्ठान जोडले गेले आहेत, कारण त्यांच्याशिवाय ते शक्य नाही. दुसऱ्या प्रतिपदेने दुसरे सतिपट्ठान जोडले गेले आहे. कारण पहिल्या सतिपट्ठानांमध्ये ज्यांनी कर्म केले आहे त्यांच्यासाठी ती इष्ट आहेत. अथवा, ज्याप्रमाणे तृष्णाचरित आणि दृष्टीचरित असणाऱ्या मंद व तीक्ष्ण प्रज्ञेच्या व्यक्तींच्या आधारेच चार प्रतिपदा जोडल्या गेल्या आहेत, त्याचप्रमाणे चार सतिपट्ठान संभवतात हे दर्शवण्यासाठी प्रतिपदा आणि सतिपट्ठानांचा हा अनुक्रम केला गेला आहे.

‘‘තථා’’ති ඉමිනා යථා සමානපටිපක්ඛතාය පඨමස්ස සතිපට්ඨානස්ස භාවනා පඨමස්ස ඣානස්ස විසෙසාවහා, එවං පීතිසහගතාදිසමානතාය දුතියසතිපට්ඨානාදිභාවනා දුතියජ්ඣානාදීනං විසෙසාවහාති ඉමමත්ථං උපසංහරති. පීතිපටිසංවෙදනාදීති ආදිසද්දෙන සුඛපටිසංවෙදනං, චිත්තසඞ්ඛාරපටිසංවෙදනං, පස්සම්භනඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. චිත්තස්ස අභිප්පමොදනග්ගහණඤ්චෙත්ථ [Pg.116] නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං පටිසංවෙදනසමාදහනවිමොචනානම්පි වසෙන පවත්තියා ඉච්ඡිතබ්බත්තා. අනිච්චවිරාගාදීති ආදිසද්දෙන නිරොධපටිනිස්සග්ගා සඞ්ගය්හන්ති.

'तथा' (त्याचप्रमाणे) या शब्दाने – ज्याप्रमाणे समान प्रतिपक्ष असल्यामुळे पहिल्या सतिपट्ठानाची भावना पहिल्या ध्यानाला विशेष लाभ मिळवून देणारी ठरते, त्याचप्रमाणे प्रीतीसहगत इत्यादी समानतेमुळे दुसऱ्या सतिपट्ठानादींची भावना दुसऱ्या ध्यानादींना विशेष लाभ मिळवून देणारी ठरते, या अर्थाचा उपसंहार केला आहे. 'प्रीतिपटिसंवेदनादी' (प्रीतीचा अनुभव घेणे इत्यादी) यातील 'आदि' शब्दाने सुखाचा अनुभव घेणे (सुखपटिसंवेदन), चित्तसंस्काराचा अनुभव घेणे (चित्तसंखारपटिसंवेदन) आणि शांत करणे (पस्सम्भन) यांचा समावेश होतो. येथे चित्ताचे 'अभिप्रमोदन' (अभिप्पमोदन) ग्रहण करणे हे केवळ उदाहरण म्हणून पाहावे, कारण अनुभव घेणे, समाधी लावणे आणि विमुक्त करणे यांच्या रूपाने प्रवृत्ती देखील इष्ट आहे. 'अनित्यविरागादी' यातील 'आदि' शब्दाने निरोध आणि प्रतिनिसर्ग (त्याग) यांचा संग्रह होतो.

රූපාවචරසමාපත්තීනන්ති එත්ථ පටිලද්ධමත්තං පඨමජ්ඣානං පඨමජ්ඣානසමාපත්තියා පගුණවසීභාවාපාදනස්ස පච්චයො හොති, න ඉතරාසං. ඉතරාසං පන අධිට්ඨානභාවෙන පරම්පරාය පච්චයො හොතීති වෙදිතබ්බං. බ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කඅරතිරාගා බ්‍යාපාදවිතක්කාදයො. සුඛෙනාති අකිච්ඡෙන, අකසිරෙනාති අත්ථො.

'रूपावचर समापत्तींचे' यामध्ये केवळ प्राप्त झालेले पहिले ध्यान (प्रथमज्झान) हे पहिल्या ध्यानाच्या समापत्तीच्या अभ्यासाने वश करण्याच्या (प्रवीण होण्याच्या) प्रक्रियेला प्रत्यय (कारण) ठरते, इतरांना नाही. परंतु इतरांना ते अधिष्ठान रूपाने परंपरेने प्रत्यय ठरते, असे समजावे. व्यापाद, विहिंसा वितर्क, अरती आणि राग हे 'व्यापादवितर्क' इत्यादी आहेत. 'सुखाने' म्हणजे विनासायास, कष्ट न पडता, असा अर्थ आहे.

දිබ්බවිහාරාදිකෙ චත්තාරො විහාරෙ පදට්ඨානං කත්වා නානාසන්තානෙසු උප්පන්නාය වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාය යථාක්කමං අනුප්පන්නාකුසලානුප්පාදනාදිවසෙන පවත්තවිසයං සන්ධාය පාළියං ‘‘පඨමො විහාරො භාවිතො බහුලීකතො’’තිආදි වුත්තං. සම්මප්පධානසදිසඤ්හෙත්ථ සම්මප්පධානං වුත්තං. අරියවිහාරෙ ච හෙට්ඨිමෙ නිස්සාය උපරිමග්ගාධිගමාය වායමන්තස්ස අයං නයො ලබ්භති. මග්ගපරියාපන්නස්සෙව වා සම්මප්පධානස්ස නානාසන්තානිකස්ස යථාවුත්තවිපස්සනාගමනෙන තංතංකිච්චාදිකස්ස වසෙනෙතං වුත්තං. සක්කා හි විපස්සනාගමනෙන සද්ධින්ද්‍රියාදිතික්ඛතාවිසෙසො විය වීරියස්ස කිච්චවිසෙසවිසයො මග්ගො විඤ්ඤාතුං.

दिव्यविहारादी चार विहारांना अधिष्ठान (पदस्थान) करून, विविध संतानांमध्ये (चित्तप्रवाहांमध्ये) उत्पन्न झालेल्या वुट्ठानगामिनी विपस्सनेच्या (उत्थानगामी विपश्यनेच्या) यथाक्रमाने अनुत्पन्न अकुशलांच्या अनुत्पादनादी वशाने प्रवृत्त होणाऱ्या विषयाला उद्देशून पाळिमध्ये (पालिपाठात) 'पहिला विहार भावित केला, बहुलीकृत केला' इत्यादी म्हटले आहे. येथे सम्माप्पधानासारखेच (सम्यक्प्रधानासारखेच) सम्माप्पधान म्हटले आहे. आणि कनिष्ठ अरियविहाराचा (आर्यविहाराचा) आश्रय घेऊन उच्च मार्गाच्या अधिगमनासाठी (प्राप्तीसाठी) प्रयत्न करणाऱ्याच्या बाबतीत हा नय (नियम) प्राप्त होतो. किंवा मार्गपरियापन्न (मार्गात समाविष्ट) असलेल्याच सम्माप्पधानाच्या, विविध संतानांमधील यथोक्त विपस्सनेच्या आगमनाने (प्राप्तीने) त्या त्या कृत्यादींच्या प्रभावाने हे म्हटले आहे. कारण विपस्सनेच्या आगमनाने, सद्धिन्द्रियादींच्या (श्रद्धेन्द्रियादींच्या) तीक्ष्णतेच्या विशेषाप्रमाणे, वीरियाच्या (वीर्याच्या) कृत्यविशेषाचा विषय असलेला मार्ग जाणणे शक्य आहे.

තථා සිඛාප්පත්තඋපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිදිබ්බවිහාරං නිස්සාය උප්පන්නං පඨමං සම්මප්පධානං මානප්පහානං උක්කංසෙති, බ්‍රහ්මවිහාරසන්නිස්සයෙ උප්පන්නං දුතියං සම්මප්පධානං කාමාලයසමුග්ඝාතං, අරියවිහාරසන්නිස්සයෙන උප්පන්නං තතියං සම්මප්පධානං අවිජ්ජාපහානං, සන්තවිමොක්ඛසන්නිස්සයෙන උප්පන්නං චතුත්ථං සම්මප්පධානං භවූපසමං උක්කංසෙතීති දස්සෙතුං ‘‘පඨමං සම්මප්පධාන’’න්තිආදි වුත්තං.

त्याचप्रमाणे, शिखाप्राप्त उपेक्खा-सति-पारिसुद्धि (उपेक्षा-स्मृति-पारिशुद्धी) दिव्यविहाराचा आश्रय घेऊन उत्पन्न झालेले पहिले सम्माप्पधान मान-प्रहाणाला (अभिमान नष्ट करण्याला) उत्कर्षाला पोहोचवते; ब्रह्मविहाराच्या आश्रयाने उत्पन्न झालेले दुसरे सम्माप्पधान कामालय-समुद्घाताला (काम-आसक्तीच्या समूळ उच्चाटनाला) उत्कर्षाला पोहोचवते; अरियविहाराच्या आश्रयाने उत्पन्न झालेले तिसरे सम्माप्पधान अविज्जा-प्रहाणाला (अविद्या-प्रहाणाला) उत्कर्षाला पोहोचवते; आणि शांत विमोक्षाच्या आश्रयाने उत्पन्न झालेले चौथे सम्माप्पधान भवोपाशमाला (भव-उपशमाला) उत्कर्षाला पोहोचवते, हे दर्शवण्यासाठी 'पहिले सम्माप्पधान' इत्यादी म्हटले आहे.

පහීනමානො න විසංවාදෙය්‍යාති මානප්පහානං සච්චාධිට්ඨානං වඩ්ඪෙති විසංවාදනනිමිත්තස්සෙව අභාවතො. අප්පහීනමානො හි මානනිස්සයෙන කිඤ්චි විසංවාදෙය්‍ය. කාමාලයෙ, දිට්ඨාලයෙ ච සමුග්ඝාටිතෙ චාගපටිපක්ඛස්ස අවසරො එව නත්ථීති ආලයසමුග්ඝාතො චාගාධිට්ඨානං වඩ්ඪෙති. අවිජ්ජාය සමුච්ඡින්නාය පඤ්ඤාබුද්ධියා පරිබන්ධොව නත්ථි, භවසඞ්ඛාරෙසු ඔස්සට්ඨෙසු අභවූපසමස්ස ඔකාසොව නත්ථීති මානප්පහානාදයො සච්චාධිට්ඨානාදිකෙ සංවඩ්ඪෙන්තීති දස්සෙතුං ‘‘මානප්පහාන’’න්තිආදි වුත්තං.

ज्याचा मान (अभिमान) प्रहीण झाला आहे तो विसंवाद करत नाही, म्हणून मान-प्रहाण हे सच्च-अधिष्ठानाला (सत्य-अधिष्ठानाला) वाढवते, कारण विसंवादाच्या कारणाचाच अभाव असतो. कारण ज्याचा मान प्रहीण झालेला नाही, तो मानाच्या आश्रयाने काहीतरी विसंवाद करू शकतो. कामालय (कामासक्तीचे स्थान) आणि दिट्ठालय (दृष्टीचे स्थान) यांचे समूळ उच्चाटन झाले असता, त्यागाच्या विरोधी भावाला (चाग-प्रतिपक्षाला) वावच उरत नाही, म्हणून आलय-समुद्घात हा चाग-अधिष्ठानाला (त्याग-अधिष्ठानाला) वाढवतो. अविज्जा (अविद्या) समूळ नष्ट झाली असता, प्रज्ञा-बुद्धीला कोणताही अडथळा उरत नाही; आणि भवसंस्कारांचा त्याग केला असता, भव-उपशम न होण्याला वावच उरत नाही. अशा प्रकारे मान-प्रहाण इत्यादी हे सच्च-अधिष्ठानादींना संवर्धित करतात, हे दर्शवण्यासाठी 'मान-प्रहाण' इत्यादी म्हटले आहे.

අවිසංවාදනසීලො [Pg.117] ධම්මච්ඡන්දබහුලො ඡන්දාධිපතෙය්‍යං සමාධිං නිබ්බත්තෙති. චාගාධිමුත්තො නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයො අකොසජ්ජබහුලතාය වීරියාධිපතෙය්‍යං, ඤාණුත්තරො චිත්තං අත්තනො වසෙ වත්තෙන්තො චිත්තාධිපතෙය්‍යං, වූපසන්තසභාවො උපසමහෙතුභූතාය වීමංසාය වීමංසයතො වීමංසාධිපතෙය්‍යං සමාධිං නිබ්බත්තෙතීති සච්චාධිට්ඨානාදිපාරිසුද්ධිඡන්දසමාධිආදීනං පාරිපූරියා සංවත්තතීති දස්සෙතුං ‘‘සච්චාධිට්ඨානං භාවිත’’න්තිආදි වුත්තං.

विसंवाद न करण्याचा स्वभाव असलेला आणि धम्मच्छंद (धर्माची तीव्र इच्छा) बहुल असलेला साधक छंदाधिपतेय्य (छंदाधिपत्य) समाधी उत्पन्न करतो. त्यागामध्ये अधिमुक्त (समर्पित) असलेला आणि नेक्खम्म-आशय (नैष्क्रम्य-आशय) असलेला साधक, अकोसज्ज-बहुलतेमुळे (उद्योगीपणामुळे) वीरियाधिपतेय्य (वीर्याधिपत्य) समाधी उत्पन्न करतो. ज्ञानामध्येष श्रेष्ठ असलेला आणि चित्ताला स्वतःच्या वशामध्ये ठेवणारा साधक चित्ताधिपतेय्य (चित्ताधिपत्य) समाधी उत्पन्न करतो. शांत स्वभाव असलेला आणि उपशमाचे कारण असलेल्या विमंसेद्वारे (मीमांसेद्वारे) विचार करणारा साधक विमंसाधिपतेय्य (मीमांशाधिपत्य) समाधी उत्पन्न करतो. अशा प्रकारे सच्च-अधिष्ठानादींच्या परिशुद्धीमुळे छंद-समाधी इत्यादींची परिपूर्ती होते, हे दर्शवण्यासाठी 'सच्च-अधिष्ठान भावित केले' इत्यादी म्हटले आहे.

ධම්මච්ඡන්දබහුලො ඡන්දසමාධිම්හි ඨිතො ඉට්ඨානිට්ඨඡළාරම්මණාපාතෙ අනවජ්ජසෙවී හොති. ආරද්ධවීරියො වීරියසමාධිම්හි ඨිතො සංකිලෙසපක්ඛස්ස සන්තපනවසෙනෙව පුඤ්ඤං පරිපූරෙති. චිත්තං අත්තනො වසෙ වත්තෙන්තො චිත්තසමාධිම්හි ඨිතො පඤ්ඤාය උපකාරානුපකාරකෙ ධම්මෙ පරිග්ගණ්හන්තො බුද්ධිං ඵාතිං ගමිස්සති. වීමංසාසමාධිම්හි ඨිතො ධම්මවිචයබහුලො උපධිපටිනිස්සග්ගාවහමෙව පටිපත්තිං බ්‍රූහෙතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ඡන්දසමාධි භාවිතො’’තිආදි වුත්තං.

धम्मच्छंदबहुल असलेला आणि छंद-समाधीमध्ये स्थित असलेला साधक इष्ट आणि अनिष्ट अशा सहा प्रकारच्या आरंमणांच्या (आलंबनांच्या) संपर्कात आला असता अनवद्य-सेवी (दोषरहित गोष्टींचे सेवन करणारा) होतो. आरब्ध-वीर्य (प्रयत्नशील) असलेला आणि वीर्य-समाधीमध्ये स्थित असलेला साधक संक्लेश-पक्षाच्या (अशुद्ध भावांच्या) संतापनाच्या (दहनाच्या) वशानेच पुण्याची परिपूर्ती करतो. चित्ताला स्वतःच्या वशामध्ये ठेवणारा आणि चित्त-समाधीमध्ये स्थित असलेला साधक प्रज्ञेला उपकारक आणि अनुपकारक असलेल्या धर्मांचे ग्रहण करत बुद्धीला वृद्धिंगत करतो. विमंसा-समाधीमध्ये (मीमांसा-समाधीमध्ये) स्थित असलेला आणि धम्मविचयबहुल असलेला साधक उपधीच्या प्रतिनिसर्गाला (त्यागाला) कारणीभूत असणाऱ्या प्रतिपत्तीचीच (साधनेचीच) वृद्धी करतो, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'छंद-समाधी भावित केली' इत्यादी म्हटले आहे.

දූරාදූරපච්චත්ථිකනිවාරණෙ බහූපකාරො ඉන්ද්‍රියසංවරො මෙත්තාය විසෙසුප්පත්තිහෙතුතො මෙත්තං වඩ්ඪෙති. තපෙන සංකිලෙසධම්මෙ වික්ඛම්භෙන්තො වීරියාධිකො පරදුක්ඛාපනයනකාමතං සාහත්ථිකං කරොතීති තපො කරුණං සංවඩ්ඪෙති. පඤ්ඤා පරියොදාපිතා සාවජ්ජානවජ්ජධම්මෙ පරිග්ගණ්හන්තී පහාසනිපාතතො මුදිතං රක්ඛන්තී පරිබ්‍රූහෙති. උපධිනිස්සග්ගො පක්ඛන්දො නින්නපොණපබ්භාරොව සම්මදෙව සත්තසඞ්ඛාරෙසු උදාසිනො හොතීති සො උපෙක්ඛාවිහාරං පරිවඩ්ඪෙතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ඉන්ද්‍රියසංවරො භාවිතො’’තිආදි වුත්තං. තෙනාහ ‘‘යො යස්ස විසෙසපච්චයො, සො තං පරිපූරෙතීති වුත්තො’’ති.

दूर आणि जवळच्या शत्रूंचे निवारण करण्यात अत्यंत उपकारक असलेला इन्द्रिय-संवर हा मेत्तेच्या (मैत्रीच्या) विशेष उत्पत्तीचे कारण असल्यामुळे मेत्तेला वाढवतो. तपाने संक्लेश-धर्मांना दाबून टाकणारा, वीर्याधिक असलेला साधक दुसऱ्यांचे दुःख दूर करण्याची इच्छा प्रत्यक्षात आणतो, म्हणून तप करुणेला संवर्धित करतो. परिशुद्ध झालेली प्रज्ञा सावद्य (दोषयुक्त) आणि अनवद्य (दोषरहित) धर्मांचे ग्रहण करत, प्रसन्नतेच्या प्रभावाने मुदितेला सुरक्षित ठेवून तिची वृद्धी करते. उपधीचा त्याग करणारा, त्याकडे झुकलेला, प्रवण आणि प्रभार असलेला साधक सत्त्वसंस्कारांच्या बाबतीत योग्य प्रकारे उदासीन (तटस्थ) होतो, म्हणून तो उपेक्खा-विहाराला (उपेक्षा-विहाराला) वाढवतो, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'इन्द्रिय-संवर भावित केला' इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जो ज्याचा विशेष प्रत्यय (कारण) आहे, तो त्याची परिपूर्ती करतो, असे म्हटले आहे.'

87. දිසාභාවෙනාති නයානං දිසාභාවෙනාති යොජෙතබ්බං. අත්ථොපිස්ස පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. යෙන චතුක්කෙන යස්ස රාගචරිතාදිපුග්ගලස්ස වොදානං විසුද්ධි. යථා අපරිඤ්ඤාතා, අප්පහීනා ච පඨමාහාරවිපල්ලාසාදයො රාගචරිතාදීනං පුග්ගලානං උපක්කිලෙසා, එවං පඨමපටිපදාදයො භාවිතා බහුලීකතා නෙසං විසුද්ධියො හොන්තීති වුත්තනයානුසාරෙන සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති ආහ ‘‘හෙට්ඨා වුත්තනයමෙවා’’ති.

८७. ‘दिशाभावाने’ म्हणजे ‘नयांच्या दिशाभावाने’ असे जोडावे. याचा अर्थही पूर्वी सांगितलेल्या नयानेच (पद्धतीनेच) समजावा. ज्या चतुष्काने ज्या रागचरित इत्यादी पुद्गलाची (व्यक्तीची) वोदान (परिशुद्धी) होते. ज्याप्रमाणे अपरिज्ञात आणि अप्रहीण असलेले पहिले आहारादी विपर्यास हे रागचरित इत्यादी पुद्गलांचे उपक्क्लेश आहेत, त्याचप्रमाणे पहिली प्रतिपदा इत्यादी भावित आणि बहुलीकृत केल्या असता त्यांची विशुद्धी होते, हे पूर्वोक्त नयानुसार जाणणे शक्य आहे, म्हणून ‘खाली सांगितलेल्या नयाप्रमाणेच’ असे म्हटले आहे.

අථ [Pg.118] වා පුරිමාහි ද්වීහි පටිපදාහි සිජ්ඣමානා විපස්සනා අත්තනො කිච්චවුත්තිසඞ්ඛාතං පවත්තිදුක්ඛම්පි සඞ්ගණ්හන්තී දුක්ඛානුපස්සනාබාහුල්ලවිසෙසතො දුක්ඛලක්ඛණං පටිවිජ්ඣන්තී ‘‘අප්පණිහිතං විමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුත්තා. තතියාය පටිපදාය සිජ්ඣමානා සුඛප්පවත්තිකතාය සම්මදෙව සන්තතිඝනං භින්දිත්වා අනිච්චලක්ඛණං විභාවෙන්තී ‘‘අනිමිත්තං විමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුත්තා. චතුත්ථාය පන පටිපදාය සිජ්ඣමානා සුඛප්පවත්තිකතාය, විසදඤාණතාය ච සමූහකිච්චාරම්මණඝනං භින්දිත්වා සම්මදෙව අනත්තලක්ඛණං විභාවෙන්තී ‘‘සුඤ්ඤතං විමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුත්තා.

किंवा, पहिल्या दोन प्रतिपदांनी सिद्ध होणारी विपस्सना स्वतःच्या कृत्यवृत्ती नावाच्या प्रवृत्ती-दुःखालाही ग्रहण करत, दुःखानुपस्सेनेच्या बाहुल्यविशेषाने दुःखलक्षणाचा वेध घेत (ते जाणून घेत) ‘अप्पणिहित विमोक्षमुख’ (अप्रणिहित विमोक्षमुख) अशी म्हटली आहे. तिसऱ्या प्रतिपदेने सिद्ध होणारी विपस्सना, सुखप्रवृत्तीमुळे योग्य प्रकारे संतती-घनाला (प्रवाहाच्या घनतेला) भेदून अनित्यलक्षणाला स्पष्ट करत ‘अनिमित्त विमोक्षमुख’ अशी म्हटली आहे. तर चौथ्या प्रतिपदेने सिद्ध होणारी विपस्सना, सुखप्रवृत्तीमुळे आणि विशद ज्ञानामुळे समूह-कृत्य-आरंमण-घनाला (समूह-कृत्य-आलंबन-घनतेला) भेदून योग्य प्रकारे अनात्मलक्षणाला स्पष्ट करत ‘सुञ्ञत विमोक्षमुख’ (शून्यत विमोक्षमुख) अशी म्हटली आहे.

තථා කායවෙදනානුපස්සනා විසෙසතො දුක්ඛලක්ඛණං විභාවෙන්තී, චිත්තානුපස්සනා අනිච්චලක්ඛණං, ධම්මානුපස්සනා අනත්තලක්ඛණන්ති තා යථාක්කමං ‘‘අප්පණිහිතාදිවිමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුත්තා.

त्याचप्रमाणे, काय-अनुपस्सना आणि वेदना-अनुपस्सना विशेषतः दुःखलक्षणाला स्पष्ट करत, चित्त-अनुपस्सना अनित्यलक्षणाला स्पष्ट करत, आणि धम्म-अनुपस्सना अनात्मलक्षणाला स्पष्ट करते; म्हणून त्यांना यथाक्रमाने ‘अप्पणिहितादी विमोक्षमुख’ असे म्हटले आहे.

සප්පීතිකතාය අස්සාදානි පඨමදුතියජ්ඣානානි විරජ්ජනවසෙන විසෙසතො දුක්ඛතො පස්සන්තියා විපස්සනාය වසෙන ‘‘අප්පණිහිතං විමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුත්තානි. තතියං සන්තසුඛතාය බාහිරකානං නිච්චාභිනිවෙසවත්ථුභූතං සභාවතො ‘‘අනිච්ච’’න්ති පස්සන්තියා විපස්සනාය වසෙන ‘‘අනිමිත්තං විමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුත්තං. චතුත්ථං උපක්කිලෙසවිගමාදීහි පරිසුද්ධං සුසමාහිතං යථා පරෙසං, එවං අත්තනො ච යථාභූතසභාවාවබොධහෙතුතාය සම්මදෙව ‘‘සුඤ්ඤ’’න්ති පස්සන්තියා විපස්සනාය වසෙන ‘‘සුඤ්ඤතං විමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුත්තං.

सप्रीतिक (प्रीतीसह) असल्यामुळे आस्वाद्य असणारी पहिली आणि दुसरी ध्याने, विरागतेच्या वशाने विशेषतः दुःख रूपाने पाहणाऱ्या विपस्सनेच्या वशाने ‘अप्पणिहित विमोक्षमुख’ अशी म्हटली आहेत. तिसरे ध्यान हे शांत सुख असल्यामुळे, बाह्य लोकांच्या नित्यत्वाच्या आग्रहाचे कारण असणारे असून, स्वभावाने ‘अनित्य’ आहे असे पाहणाऱ्या विपस्सनेच्या वशाने ‘अनिमित्त विमोक्षमुख’ असे म्हटले आहे. चौथे ध्यान हे उपक्क्लेशांच्या विगमादींमुळे परिशुद्ध आणि सुसमाहित असून, ज्याप्रमाणे इतरांच्या, त्याचप्रमाणे स्वतःच्या यथाभूत स्वभावाच्या यथार्थ ज्ञानाचे कारण असल्यामुळे, योग्य प्रकारे ‘शून्य’ आहे असे पाहणाऱ्या विपस्सनेच्या वशाने ‘सुञ्ञत विमोक्षमुख’ (शून्यत विमोक्षमुख) असे म्हटले आहे.

එවං විහාරානං විපස්සනාවසෙනෙව විමොක්ඛමුඛතා, තත්ථ ‘‘දිබ්බබ්‍රහ්මවිහාරානං සන්තසුඛතාය අස්සාදනීයතා’’තිආදිනා අප්පණිහිතවිමොක්ඛමුඛතා යොජෙතබ්බා. අරියවිහාරස්ස පඤ්ඤාධිකත්තා විසෙසතො අනත්තානුපස්සනාසන්නිස්සයතාය සුඤ්ඤතවිමොක්ඛතා. ආනෙඤ්ජවිහාරස්ස සන්තවිමොක්ඛතාය අනිච්චලක්ඛණප්පටිවෙධස්ස විසෙසපච්චයසභාවතො අනිමිත්තවිමොක්ඛමුඛතා යොජෙතබ්බා.

अशा प्रकारे विहारांच्या विपश्यनेच्या वशामुळेच विमोक्षमुखता होते. त्यामध्ये "दिव्य ब्रह्मविहारांच्या शांत सुखाच्या आस्वाद्यतेमुळे" इत्यादींद्वारे अप्पणिहित-विमोक्षमुखता जोडली पाहिजे. आर्यविहाराच्या प्रज्ञाधिक्यामुळे विशेषतः अनत्तानुपस्सना-संश्रयामुळे सुञ्ञत-विमोक्षता होते. आनेञ्जविहाराच्या शांत विमोक्षतेमुळे अनित्यलक्षणाच्या प्रतिवेधाचा विशेष प्रत्यय स्वभाव असल्यामुळे अनिमित्त-विमोक्षमुखता जोडली पाहिजे.

තථා පුරිමානං ද්වින්නං සම්මප්පධානානං සංකිලෙසවිසයත්තා කිලෙසදුක්ඛවීතික්කමස්ස දුක්ඛානුපස්සනාබාහුල්ලත්තා අප්පණිහිතවිමොක්ඛමුඛතා. තතියස්ස අනුප්පන්නකුසලුප්පාදනෙන ධම්මානං උදයවයවන්තතාවිභාවනතො අනිච්චලක්ඛණං පාකටන්ති අනිමිත්තවිමොක්ඛමුඛතා. චතුත්ථස්ස උප්පන්නානං ඨිතත්තං බ්‍යාපාරාපජ්ජනෙන ධම්මානං අවසවත්තිතාදීපනතො අනත්තලක්ඛණං සුපාකටන්ති සුඤ්ඤතවිමොක්ඛමුඛතා.

तसेच, पहिल्या दोन सम्मप्पधानांच्या संक्लेशविषयत्वामुळे, क्लेशदुःखाच्या अतिक्रमासाठी दुःखानुपस्सना बहुल असल्यामुळे अप्पणिहित-विमोक्षमुखता होते. तिसऱ्याच्या अनुत्पन्न कुशलाच्या उत्पादनाने धर्मांच्या उदय-व्ययशीलतेचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे अनित्यलक्षण स्पष्ट होते, म्हणून अनिमित्त-विमोक्षमुखता होते. चौथ्याच्या उत्पन्न झालेल्यांच्या स्थितीसाठी प्रयत्न करण्याद्वारे धर्मांच्या अवशवर्तित्वाचे प्रकटीकरण होत असल्यामुळे अनत्तालक्षण सुस्पष्ट होते, म्हणून सुञ्ञत-विमोक्षमुखता होते.

මානප්පහානාලයසමුග්ඝාතානං [Pg.119] සහායතණ්හාපහානතාය තණ්හාපණිධිවිසොධනතො අප්පණිහිතවිමොක්ඛමුඛතා. අවිජ්ජාපහානස්ස පඤ්ඤාකිච්චාධිකතාය සුඤ්ඤතවිමොක්ඛමුඛතා. භවූපසමස්ස සඞ්ඛාරනිමිත්තපටිපක්ඛතාය අනිමිත්තවිමොක්ඛමුඛතා.

मान-प्रहाण आणि आलय-समुद्घाताच्या सहगामी असणाऱ्या तण्हा-प्रहाणामुळे तृष्णा-प्रणिधीच्या विशोधनामुळे अप्पणिहित-विमोक्षमुखता होते. अविज्जा-प्रहाणाच्या प्रज्ञाकार्याच्या अधिक्यामुळे सुञ्ञत-विमोक्षमुखता होते. भव-उपशमाच्या संखाराच्या निमित्ताच्या प्रतिपक्षतेमुळे अनिमित्त-विमोक्षमुखता होते.

පකතියා දුක්ඛසභාවෙ සඞ්ඛාරෙ ඤාණසච්චෙන අවිසංවාදෙන්තො දුක්ඛතො එව පස්සති, චාගාධිවිමුත්තතාය තණ්හං විදූරීකරොන්තො රාගප්පණිධිං විසොසෙතීති පුරිමං අධිට්ඨානද්වයං ‘‘අප්පණිහිතං විමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුත්තං. ඉතරස්ස පන අධිට්ඨානද්වයස්ස සුඤ්ඤතානිමිත්තවිමොක්ඛමුඛතා වුත්තනයා එව.

स्वभावाने दुःखस्वरूप असणाऱ्या संखारांना ज्ञानसत्याद्वारे विसंवाद न करता दुःखरूपानेच पाहणारा, त्यागाच्या अधिमुक्तीमुळे तृष्णेला दूर सारत रागप्रणिधीला सुकवतो, म्हणून पहिल्या दोन अधिष्ठानांना "अप्पणिहित विमोक्षमुख" असे म्हटले आहे. परंतु इतर दोन अधिष्ठानांची सुञ्ञत आणि अनिमित्त विमोक्षमुखता सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावी.

ඡන්දාධිපතෙය්‍යා චිත්තෙකග්ගතා විසෙසතො ධම්මච්ඡන්දවතො නෙක්ඛම්මවිතක්කබහුලස්ස හොති, වීරියාධිපතෙය්‍යා පන කාමවිතක්කාදිකෙ විනොදෙන්තස්සාති තදුභයං නිස්සාය පවත්තා විපස්සනා විසෙසතො රාගාදිප්පණිධීනං විසොසනතො ‘‘අප්පණිහිතං විමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුත්තා. චිත්තාධිපතෙය්‍යං, වීමංසාධිපතෙය්‍යඤ්ච නිස්සාය පවත්තා යථාක්කමං අනිච්චානත්තානුපස්සනාබාහුල්ලතො ‘‘අනිමිත්තං විමොක්ඛමුඛං, අප්පණිහිතං විමොක්ඛමුඛ’’න්ති ච වුත්තා.

छंदाधिपत्य असलेली चित्तैकाग्रता विशेषतः धम्मच्छंद असणाऱ्या आणि नेक्खम्मवितक्क बहुल असणाऱ्या व्यक्तीला होते; वीर्याधिपत्य असलेली चित्तैकाग्रता कामवितर्क इत्यादींना दूर करणाऱ्याला होते. म्हणून या दोन्हीवर अवलंबून प्रवर्तित झालेली विपश्यना विशेषतः रागादी प्रणिधींना सुकवत असल्यामुळे "अप्पणिहित विमोक्षमुख" म्हटली आहे. चित्ताधिपत्य आणि वीमंसाधिपत्य यांवर अवलंबून प्रवर्तित झालेली विपश्यना अनुक्रमे अनित्य आणि अनत्तानुपस्सना बहुल असल्यामुळे "अनिमित्त विमोक्षमुख" आणि "अप्पणिहित विमोक्षमुख" अशी म्हटली आहे.

අභිජ්ඣාවිනයනො ඉන්ද්‍රියසංවරො, කාමසඞ්කප්පාදිවිනොදනො තපො ච වුත්තනයෙනෙව පණිධිපටිපක්ඛතො අප්පණිහිතං විමොක්ඛමුඛං, බුද්ධි අනත්තානුපස්සනානිමිත්තං, උපධිපටිනිස්සග්ගො නිමිත්තග්ගාහපටිපක්ඛොති තදුභයසන්නිස්සයා විපස්සනා යථාක්කමං ‘‘සුඤ්ඤතං, අනිමිත්තං විමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුත්තා.

अभिज्झेचा विनय करणारा इंद्रियसंवर आणि कामसंकल्प इत्यादींना दूर करणारे तप हे सांगितलेल्या पद्धतीनेच प्रणिधीच्या प्रतिपक्ष असल्यामुळे "अप्पणिहित विमोक्षमुख" आहे. बुद्धी ही अनत्तानुपस्सना-निमित्त आहे आणि उपधीचा प्रतिनिसर्ग हा निमित्तग्रहाचा प्रतिपक्ष आहे, म्हणून या दोन्हीवर संश्रित असलेली विपश्यना अनुक्रमे "सुञ्ञत" आणि "अनिमित्त विमोक्षमुख" म्हटली आहे.

ආසන්නපච්චත්ථිකරාගං පටිබාහන්තී මෙත්තා රාගපණිධියා පටිපක්ඛො, කරුණා පරදුක්ඛාපනයනාකාරවුත්තිකා දුක්ඛසහගතාය දුක්ඛානුපස්සනාය විසෙසපච්චයොති තදුභයසන්නිස්සයා විපස්සනා ‘‘අප්පණිහිතං විමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුත්තා. මුදිතා සත්තානං මොදග්ගහණබහුලා තදනිච්චතාදස්සනතො අනිච්චානුපස්සනාය විසෙසපච්චයොති තන්නිස්සයා විපස්සනා අනිමිත්තං විමොක්ඛමුඛං. උපෙක්ඛා ඤාණකිච්චාධිකතාය අනත්තානුපස්සනාය විසෙසපච්චයොති තන්නිස්සයා විපස්සනා ‘‘සුඤ්ඤතං විමොක්ඛමුඛ’’න්ති වුත්තාති එවමෙත්ථ පවත්තිආකාරතො විපස්සතො නිස්සයතො, කිච්චතො ච භින්දිත්වා විමොක්ඛමුඛානි යොජිතානීති.

जवळचा शत्रू असणाऱ्या रागाला रोखणारी मेत्ता ही रागप्रणिधीची प्रतिपक्ष आहे. करुणा ही दुसऱ्यांचे दुःख दूर करण्याच्या आकाराची वृत्ती असणारी असल्यामुळे, दुःखसहगत दुःखानुपस्सनेचा विशेष प्रत्यय आहे. म्हणून या दोन्हीवर संश्रित असलेली विपश्यना "अप्पणिहित विमोक्षमुख" म्हटली आहे. मुदिता ही प्राण्यांच्या आनंदाचे ग्रहण करणारी असून, त्यांच्या अनित्यतेच्या दर्शनामुळे अनित्यानुपस्सनेचा विशेष प्रत्यय आहे, म्हणून त्यावर संश्रित असलेली विपश्यना "अनिमित्त विमोक्षमुख" आहे. उपेक्खा ही ज्ञानकार्याच्या अधिक्यामुळे अनत्तानुपस्सनेचा विशेष प्रत्यय आहे, म्हणून त्यावर संश्रित असलेली विपश्यना "सुञ्ञत विमोक्षमुख" म्हटली आहे. अशा प्रकारे, येथे प्रवृत्तीच्या आकारावरून, विपश्यना करणाऱ्याच्या आश्रयावरून आणि कार्यावरून विभागून विमोक्षमुखे जोडली गेली आहेत.

සමතික්කමනං [Pg.120] පරිඤ්ඤාපහානඤ්ච. සපරසන්තානෙති අත්තනො, පරෙසඤ්ච සන්තානෙ, තෙන කායිකො, වාචසිකො ච විහාරො ‘‘වික්කීළිත’’න්ති වුත්තොති දස්සෙති ‘‘විවිධො හාරො’’ති කත්වා. තස්ස පන විභාවනා ඉධ අධිප්පෙතා නයස්ස භූමිභාවතො. යෙන පටිපක්ඛභාවෙන. තෙසං පටිපක්ඛභාවොති තෙසං ආහාරාදීනං පටිපක්ඛභාවො පහාතබ්බභාවො පටිපදාදීනං පටිපක්ඛභාවො පහායකභාවොති යොජෙතබ්බං. තත්ථ පටිපදාග්ගහණෙන විපස්සනා කථිතා. විපස්සනා ච චත්තාරො ආහාරෙ පරිජානන්තී තප්පටිබද්ධඡන්දරාගං පජහතීති උජුකමෙව තෙසං පටිපක්ඛතා, එවං ඣානාදීනම්පි උපාදානාදිපටිපක්ඛතා වෙදිතබ්බා තදුපදෙසෙන විපස්සනාය කථිතත්තා. විපල්ලාසසතිපට්ඨානානං පටිපක්ඛභාවො පාකටො එව. න්ති සීහවික්කීළිතං. වීසතියා චතුක්කෙහි විසභාගතො විත්ථාරෙන විභත්තන්ති තීහි පදෙහි සඞ්ගහෙත්වා කථිකත්තා වුත්තං ‘‘සඞ්ඛෙපෙන දස්සෙන්තො’’ති.

"समतिक्कमन" म्हणजे परिज्ञा आणि प्रहाण होय. "सपरसंताने" म्हणजे स्वतःच्या आणि इतरांच्या संतानामध्ये, त्यामुळे कायिक आणि वाचिक विहाराला "विक्कीलित" म्हटले आहे, हे "विविध हार" असे करून दर्शविले आहे. परंतु त्याचे स्पष्टीकरण येथे नयाच्या भूमीभावामुळे अभिप्रेत आहे. "ज्या प्रतिपक्षभावाने". "त्यांचा प्रतिपक्षभाव" म्हणजे त्या आहारादींचा प्रतिपक्षभाव हा प्रहातव्यभाव आहे आणि प्रतिपदादींचा प्रतिपक्षभाव हा प्रहाकभाव आहे, असे जोडले पाहिजे. त्यामध्ये "प्रतिपदा" ग्रहणाने विपश्यना सांगितली आहे. आणि विपश्यना चार आहारांना परिज्ञात करून त्यांच्याशी संबंधित छंदरागाचा प्रहाण करते, म्हणून थेटपणे त्यांची प्रतिपक्षता आहे. अशा प्रकारे ध्यानादींची देखील उपादानादी प्रतिपक्षता समजली पाहिजे, कारण त्यांच्या उपदेशाने विपश्यना सांगितली गेली आहे. विपल्लास आणि सतिपट्ठानांचा प्रतिपक्षभाव स्पष्टच आहे. "सीहविक्कीलित" हे वीस चतुष्कांद्वारे विसदृश रूपाने विस्ताराने विभागले गेले आहे, हे तीन पदांनी संक्षेपाने सांगितले असल्यामुळे "संक्षेपाने दर्शविताना" असे म्हटले आहे.

ඉන්ද්‍රියානන්ති සද්ධාදිඉන්ද්‍රියානං. දසන්නං චතුක්කානං නිද්ධාරණාති යොජනා.

"इंद्रियाणाम्" म्हणजे श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांचे. "दहा चतुष्कांचे निर्धारण" अशी योजना आहे.

88. නිග්ගච්ඡතීති නික්ඛමති. තතො නිද්ධාරෙත්වා වුච්චමානො හි නිග්ගච්ඡන්තො විය හොතීති. චත්තාරො පුග්ගලෙති ‘‘තණ්හාචරිතො මන්දො’’තිආදිනා (නෙත්ති. 6) වුත්තෙ චත්තාරො පුග්ගලෙ. පුග්ගලාධිට්ඨානෙන චෙත්ථ ධම්මො වුත්තොති ආහ ‘‘භූමිං නිද්දිසිත්වා’’ති. තතො එවාති යථාවුත්තපුග්ගලචතුක්කතො එව. ඉතරත්ථාපීති ‘‘සුඛාය…පෙ… පුග්ගලා’’ති එත්ථාපි. සාධාරණායාති පඨමචතුත්ථාහිපි විමිස්සාය. යථාවුත්තාසූති දුතියතතියාසු.

८८. "निग्गच्छति" म्हणजे बाहेर पडतो. कारण त्यातून निवडून सांगितले जात असताना तो बाहेर पडल्यासारखाच होतो. "चार पुद्गल" म्हणजे "तण्हाचरित मंद" इत्यादींद्वारे (नेत्ति. ६) सांगितलेले चार पुद्गल. येथे पुद्गलाधिष्ठानाने धर्म सांगितला आहे, म्हणून "भूमीचा निर्देश करून" असे म्हटले आहे. "त्यातूनच" म्हणजे यथावक्त पुद्गलचतुष्कातूनच. "इतर ठिकाणीही" म्हणजे "सुखाय...पे... पुद्गलाः" येथेही. "साधारणाने" म्हणजे पहिल्या आणि चौथ्याशी देखील मिश्रित करून. "यथावक्त" म्हणजे दुसऱ्या आणि तिसऱ्यामध्ये.

හෙට්ඨාති දෙසනාහාරවිභඞ්ගවිචයහාරසම්පාතවණ්ණනාසු.

"हेट्ठा" म्हणजे देसनाहार-विभंग, विचयहार-संपात यांच्या वर्णनामध्ये.

එසෙව නයොති කුසලමූලාදිද්වාදසතිකසඞ්ගහො අනවජ්ජපක්ඛො. ‘‘වොදායති සුජ්ඣති එතෙනාති වොදාන’’න්ති (නෙත්ති. අට්ඨ. 11) වං නෙතබ්බතං සන්ධායාහ.

"हाच नय आहे" म्हणजे कुशलमूल इत्यादी बारा त्रिकांचा संग्रह असलेला अनवद्यपक्ष होय. "ज्याद्वारे शुद्ध होते, पवित्र होते ते वोदान होय" (नेत्ति. अट्ठ. ११) अशा प्रकारे नेयता लक्षात घेऊन म्हटले आहे.

යථා හාරඋද්දෙසො කතො, එවං නයානං අකරණෙ කාරණං, පයොජනඤ්ච විභාවෙතුකාමො ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිමාහ. නයෙහි නයන්තරෙහි. සම්භවදස්සනත්ථන්ති උපපත්තිදස්සනත්ථං. තත්ථ සම්භවො අනුද්දෙසක්කමෙන නිද්දිසනෙ කරණං දස්සනං පයොජනං. යදි හි ඉමෙ නයා උප්පත්තිට්ඨානවසෙන අසංකිණ්ණා භවෙය්‍යුං, හාරා විය උද්දෙසානුක්කමෙනෙව නිද්දිසිතබ්බා [Pg.121] සියුං. තථා හි වුත්තං හාරානං උද්දෙසාවසානෙ ‘‘එතෙ සොළස හාරා පකිත්තිතා අත්ථතො අසංකිණ්ණා’’ති (නෙත්ති. 1).

ज्याप्रमाणे हारांचा उद्देश केला आहे, त्याप्रमाणे नयांचे न करण्याचे कारण आणि प्रयोजन स्पष्ट करण्याची इच्छा असणारे "कस्मा पना" इत्यादी म्हणाले. "नयांद्वारे" म्हणजे इतर नयांद्वारे. "संभवदर्शनासाठी" म्हणजे उत्पत्ती दर्शवण्यासाठी. त्यामध्ये संभव हा अनुदेशक्रमाने निर्देश करण्याचे कारण आहे आणि दर्शन हे प्रयोजन आहे. जर हे नय उत्पत्तीच्या स्थानानुसार असंकीर्ण असते, तर हारांप्रमाणे उद्देशाच्या अनुक्रमानेच निर्देशित केले गेले असते. म्हणूनच हारांच्या उद्देशाच्या शेवटी म्हटले आहे - "हे सोळा हार अर्थतः असंकीर्ण सांगितले आहेत" (नेत्ति. १).

යස්මා පනෙතෙ මූලපදෙහි මූලපදන්තරනිද්ධාරණෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං තෙ නිග්ගච්ඡන්ති, තස්මා එකස්මිං නිද්දිට්ඨෙ ඉතරොපි අත්ථතො නිද්දිට්ඨොයෙව නාම හොතීති ඉමස්ස අත්ථස්ස දස්සනත්ථං ‘‘උද්දෙසානුක්කමෙන නිද්දෙසො න කතො’’ති.

परंतु ज्याअर्थी हे मूळ पदांद्वारे आणि इतर मूळ पदांच्या निर्धारणाने परस्परांपासून निष्पन्न होतात, म्हणून एकाचा निर्देश केला असता दुसराही अर्थतः निर्दिष्टच होतो, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'उद्देशाच्या अनुक्रमाने निर्देश केला नाही' असे म्हटले आहे।

ඉදානි තමෙව සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන දස්සෙතුං ‘‘පඨමනයතො හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තණ්හාදිට්ඨිචරිතවසෙන ද්විධා පුග්ගලෙ විභජිත්වා තෙසං වසෙන නන්දියාවට්ටනයං නීහරිත්වා පුන තෙ එව තණ්හාදිට්ඨිචරිතෙ චතුප්පටිපදාවිභාගෙන විභජිත්වා සීහවික්කීළිතස්ස නයස්ස සම්භවො දස්සිතො, තෙ එව චතුප්පටිපදාභෙදභින්නෙ පුග්ගලෙ පුන උග්ඝටිතඤ්ඤුආදිවිභාගෙන තිධා විභජිත්වා තිපුක්ඛලස්ස නයස්ස සම්භවො දස්සිතො. තං සන්ධායාහ ‘‘පඨමනයතො…පෙ… නිද්දිට්ඨො’’ති.

आता तोच संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दर्शवण्यासाठी 'पहिल्या नयापासून ही' इत्यादी म्हटले आहे। तेथे तृष्णा-चरित आणि दृष्टी-चरित या आधारे पुद्गलांचे दोन प्रकारे विभाजन करून, त्यांच्या आधारे 'नन्दियावट्ट' नयाला निष्पन्न करून, पुन्हा त्याच तृष्णा-दृष्टी चरित पुद्गलांना चार प्रतिपदेच्या विभागाने विभाजित करून 'सीहविक्कीळित' नयाची उत्पत्ती दर्शवली आहे; आणि त्याच चार प्रतिपदेच्या भेदाने भिन्न असलेल्या पुद्गलांना पुन्हा 'उग्घटितञ्ञू' (उद्घटितज्ञ) इत्यादी विभागाने तीन प्रकारे विभाजित करून 'तिपुक्खल' नयाची उत्पत्ती दर्शवली आहे। त्याचा संदर्भ देऊन 'पहिल्या नयापासून...पे... निर्दिष्ट केला आहे' असे म्हटले आहे।

යස්මා සුභසුඛසඤ්ඤාහි ලොභො, නිච්චසඤ්ඤාය දොසො ‘‘ඉමිනා මෙ අනත්ථො කතො’’ති ආඝාතුප්පත්තිතො, අත්තසඤ්ඤාය මොහො ගහිතො හොති. තථා අසුභසඤ්ඤාදීහි අලොභාදයො, තස්මා ධම්මාධිට්ඨානවසෙන තතියනයතො දුතියනයස්ස සම්භවො. යස්මා පන ලොභෙ සති සම්භවතො ලොභග්ගහණෙනෙව දොසො ගය්හති. ලොභො ච තණ්හා, මොහො අවිජ්ජා, තප්පටිපක්ඛතො අලොභාදොසෙහි සමථො ගය්හති, අමොහෙන විපස්සනා, තස්මා ධම්මාධිට්ඨානවසෙනෙව දුතියනයතො පඨමනයස්ස සම්භවොති ඉමං විසෙසං දීපෙතුං උද්දෙසානුක්කමෙන නිද්දෙසො න කතොති දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මාධිට්ඨානවසෙන පනා’’තිආදිමාහ.

ज्याअर्थी शुभ आणि सुख संज्ञेमुळे लोभ, 'याने माझे अनहित केले' अशा आघाताच्या (द्वेषाच्या) उत्पत्तीमुळे नित्य संज्ञेमुळे द्वेष, आणि आत्म संज्ञेमुळे मोह ग्रहण केला जातो; तसेच अशुभ संज्ञेमुळे अलोभ इत्यादी ग्रहण केले जातात; म्हणून धम्माधिष्ठान वशाने तिसऱ्या नयापासून दुसऱ्या नयाची उत्पत्ती होते। परंतु ज्याअर्थी लोभ असताना संभव असल्यामुळे लोभाच्या ग्रहणानेच द्वेष ग्रहण केला जातो, लोभ म्हणजेच तृष्णा आणि मोह म्हणजेच अविद्या आहे, आणि त्याच्या प्रतिपक्षाने अलोभ व अद्वेषाने समथ ग्रहण केला जातो आणि अमोहाने विपस्सना ग्रहण केली जाते; म्हणून धम्माधिष्ठान वशानेच दुसऱ्या नयापासून पहिल्या नयाची उत्पत्ती होते। हे वैशिष्ट्य स्पष्ट करण्यासाठी 'उद्देशाच्या अनुक्रमाने निर्देश केला नाही' हे दर्शवताना 'परंतु धम्माधिष्ठान वशाने' इत्यादी म्हटले आहे।

තෙනෙවාති තතියනයතො දුතියනයස්ස විය දුතියනයතො පඨමනයස්සපි සම්භවතො. එවං පාළියං පුග්ගලාධිට්ඨානවසෙන ආගතං නිස්සාය අට්ඨකථායං ධම්මාධිට්ඨානවසෙනෙව නයනිග්ගමො නිද්ධාරිතොති අයමෙව විසෙසො. යදි එවන්ති පාළියං ආගතප්පකාරතො අඤ්ඤෙනපි පකාරෙන නයා නිද්ධාරෙතබ්බා, එවං සන්තෙ යථා පුග්ගලාධිට්ඨානවසෙන පඨමනයතො තතියනයස්ස, තතියනයතො දුතියනයස්ස [Pg.122] සම්භවො දස්සිතො, එවං ධම්මාධිට්ඨානවසෙනෙව පඨමනයතො තතියනයදුතියනයානං, ධම්මාධිට්ඨානවසෙනෙව දුතියනයතො තතියනයස්ස සම්භවො දීපෙතබ්බොති ඉමමත්ථමාහ ‘‘ද්වෙ හුත්වා…පෙ… සියා’’ති.

'त्यामुळेच' म्हणजे तिसऱ्या नयापासून दुसऱ्या नयाच्या उत्पत्तीप्रमाणेच दुसऱ्या नयापासून पहिल्या नयाचीही उत्पत्ती होत असल्यामुळे। अशा प्रकारे पाळीमध्ये पुग्गलाधिष्ठान वशाने आलेल्याचा आश्रय घेऊन अट्ठकथेमध्ये धम्माधिष्ठान वशानेच नयाचा निष्कर्ष निर्धारित केला आहे, हेच वैशिष्ट्य आहे। 'जर असे असेल तर' म्हणजे पाळीमध्ये आलेल्या प्रकाराव्यतिरिक्त इतरही प्रकारे नय निर्धारित केले पाहिजेत। असे असताना, ज्याप्रमाणे पुग्गलाधिष्ठान वशाने पहिल्या नयापासून तिसऱ्या नयाची आणि तिसऱ्या नयापासून दुसऱ्या नयाची उत्पत्ती दर्शवली आहे, त्याचप्रमाणे धम्माधिष्ठान वशानेच पहिल्या नयापासून तिसऱ्या व दुसऱ्या नयाची, आणि धम्माधिष्ठान वशानेच दुसऱ्या नयापासून तिसऱ्या नयाची उत्पत्ती स्पष्ट केली पाहिजे, हा अर्थ सांगण्यासाठी 'दोन होऊन...पे... असावे' असे म्हटले आहे।

තත්ථ නයොති පච්ඡා වුත්තදුතියනයො. අත්ථතොති අත්ථාපත්තිතො, අත්ථතො ලබ්භමානත්තා එව සරූපෙන න කථිතොති අත්ථො. ඉදානි තං අත්ථාපත්තිං එකන්තිකං කත්වා දස්සෙතුං ‘‘යස්මා’’තිආදි වුත්තං. අනුප්පවෙසො ඉච්ඡිතො තංතංනයමූලපදානං නයන්තරමූලපදෙසු සමවරුජ්ඣනතො. තථා හි ‘‘යත්ථ සබ්බො අකුසලපක්ඛො සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡති, යත්ථ සබ්බො කුසලපක්ඛො සඞ්ගහං සමොසරණං ගච්ඡතී’’ති (නෙත්ති. 3) ච වුත්තං. අයඤ්ච අත්ථොති ‘‘නයානං අඤ්ඤමඤ්ඤඅනුප්පවෙසො නිග්ගමො’’ති අයං දුවිධො අත්ථො. පිටකානං අත්ථකථනං පෙටකං, සො එව උපදෙසොති පෙටකොපදෙසො, උපදෙසභූතා පරියත්තිසංවණ්ණනාති අත්ථො.

तेथे 'नय' म्हणजे नंतर सांगितलेला दुसरा नय। 'अर्थतः' म्हणजे अर्थापत्तीने (तात्पर्याने), अर्थतः प्राप्त होत असल्यामुळेच स्पष्टपणे सांगितले नाही, असा अर्थ आहे। आता त्या अर्थापत्तीला निश्चित करून दर्शवण्यासाठी 'ज्याअर्थी' इत्यादी म्हटले आहे। त्या त्या नयाच्या मूळ पदांचा इतर नयांच्या मूळ पदांमध्ये अंतर्भाव होत असल्यामुळे 'अनुप्रवेश' (समावेश) अपेक्षित आहे। तसेच, 'जिथे सर्व अकुशल पक्ष संग्रह आणि समवसरणाला प्राप्त होतो, जिथे सर्व कुशल पक्ष संग्रह आणि समवसरणाला प्राप्त होतो' (नेत्ति. ३) असेही म्हटले आहे। आणि 'हा अर्थ' म्हणजे 'नयांचा परस्परांमध्ये अनुप्रवेश आणि निर्गमन' हा दोन प्रकारचा अर्थ आहे। पिटकांचे अर्थकथन म्हणजे 'पेटक', तोच उपदेश म्हणजे 'पेटकोपदेस' (पेटक-उपदेश), म्हणजेच उपदेशरूप असलेली परियत्ति-वर्णना (परियत्तीचे स्पष्टीकरण), असा अर्थ आहे।

ආදිතො පට්ඨායාති නයානං අඤ්ඤමඤ්ඤඅනුප්පවෙසනිග්ගමමත්තමෙව අවිභාවෙත්වා නයවිචාරස්ස පඨමාවයවතො පභුති විභාවනා දීපනා පකාසනා.

'सुरुवातीपासून' म्हणजे नयांचा केवळ परस्परांमधील अनुप्रवेश आणि निर्गमन स्पष्ट न करता, नय-विचाराच्या पहिल्या भागापासून घेऊन स्पष्टीकरण, प्रदीपन आणि प्रकाशन करणे होय।

දොසදිට්ඨීති අප්පස්සාදතාදිදොසගාහිකදිට්ඨී, දොසදස්සිනොති අත්ථො. තෙ හි අසමූහතානුසයා, කාමෙසු ච ආදීනවදස්සිනො. ඉදඤ්හි නෙසං අඞ්ගද්වයං අත්තකිලමථානුයොගස්ස කාරණං වුත්තං. නත්ථි අත්ථොති යො රාගාභිභූතෙහි අන්ධබාලෙහි පරිකප්පිතො දිට්ඨධම්මිකො කාමෙහි අත්ථො, සො මධුබින්දුගිද්ධස්ස මධුලිත්තසත්ථධාරාවලෙහනසදිසො අප්පස්සාදො බහුදුක්ඛො බහුපායාසො බහුආදීනවො සවිඝාතො සපරිළාහො සම්පරායිකො තථෙවාති සබ්බදාපි විඤ්ඤූජාතිකස්ස කාමෙහි පයොජනං න විජ්ජති. අනජ්ඣොසිතාති අනභිභූතා විහරන්ති. තෙන වුච්චති සුඛා පටිපදාති තෙන මන්දකිලෙසභාවෙන තෙසං පුග්ගලානං අකිච්ඡෙන සිජ්ඣමානා විපස්සනා පටිපදා ‘‘සුඛා පටිපදා’’ති වුච්චති. අජ්ඣොසිතාති අභිනිවිට්ඨා. ඉමෙ සබ්බෙ සත්තාති ඉමෙ තණ්හාදිට්ඨිචරිතභාවෙන ද්විධා වුත්තා අපරිමාණප්පභෙදා සබ්බෙපි පටිපජ්ජන්තා සත්තා.

'दोषदृष्टी' म्हणजे अल्प आस्वाद इत्यादी दोषांचे ग्रहण करणारी दृष्टी, म्हणजेच दोष पाहणारे असा अर्थ आहे। कारण ते नष्ट न झालेले अनुशय असलेले आणि कामभोगांमध्ये आदीनव (दोष) पाहणारे असतात। कारण त्यांचे हे दोन अंग आत्मक्लेश-अनुयोगाचे (स्वतःला त्रास देण्याच्या मार्गाचे) कारण म्हटले आहे। 'अर्थ नाही' म्हणजे जो रागाने अभिभूत झालेल्या अज्ञानी लोकांनी कल्पिलेला कामभोगांपासून मिळणारा ऐहिक फायदा आहे, तो मधाच्या थेंबाने मोहित झालेल्या माणसाने मध लावलेल्या तलवारीची धार चाटण्यासारखा अल्प आस्वाद देणारा, बहुदुःख देणारा, बहुआयास देणारा, बहुआदीनव असलेला, विनाशासह, दाहासह आणि पारलौकिक हानी करणारा असाच आहे; म्हणून सुज्ञ माणसाला कामभोगांपासून कधीही काही प्रयोजन नसते। 'अनज्झोसित' (अनासक्त) म्हणजे आहारी न जाता विहरतात। 'त्यामुळे सुखा प्रतिपदा म्हटले जाते' म्हणजे त्या मंद-क्लेश भावामुळे त्या पुद्गलांची विनासायास सिद्ध होणारी विपस्सना प्रतिपदा 'सुखा प्रतिपदा' म्हटली जाते। 'अज्झोसित' म्हणजे अभिनिविष्ट (आसक्त)। 'हे सर्व सत्त्व' म्हणजे हे तृष्णा-चरित आणि दृष्टी-चरित भावाने दोन प्रकारे सांगितलेले, अपरिमित भेद असलेले, सर्वच मार्गावर चालणारे सत्त्व (प्राणी) होत।

සුඛෙන [Pg.123] පටිනිස්සජ්ජන්තීති කිලෙසෙ අකිච්ඡෙන පජහන්ති. ‘‘ඉමා චතස්සො පටිපදා’’තිආදි පටිපදානං එත්තාවතායං, විසයභාවකිච්චෙසු ච බ්‍යභිචාරාභාවදස්සනං. අයං පටිපදාති නිගමනං, අයං පටිපදා යාය වසෙන සීහවික්කීළිතස්ස නයස්ස භූමිදස්සනත්ථං චත්තාරො පුග්ගලා නිද්ධාරිතාති අධිප්පායො. චතුක්කමග්ගෙන කිලෙසෙ නිද්දිසතීති අනන්තරං වක්ඛමානෙන ආහාරාදිචතුක්කමග්ගෙන දසවත්ථුකෙ කිලෙසසමූහෙ නිද්දිසති. චතුක්කමග්ගෙන අරියධම්මෙසු නිද්දිසිතබ්බාති තප්පටිපක්ඛෙන පටිපදාදිචතුක්කමග්ගෙන අරියධම්මෙසු බොධිපක්ඛියෙසු විසයභූතෙසු නිද්ධාරෙත්වා කථෙතබ්බා.

'सुखाने त्याग करतात' म्हणजे क्लेशांचा विनासायास त्याग करतात। 'या चार प्रतिपदा आहेत' इत्यादीद्वारे प्रतिपदांची एवढीच मर्यादा आणि त्यांच्या विषयभाव व कृत्यांमध्ये विसंगतीचा अभाव दर्शवणे आहे। 'ही प्रतिपदा' हे निगमन (निष्कर्ष) आहे; ही प्रतिपदा जिच्या आधारे 'सीहविक्कीळित' नयाची भूमी दर्शवण्यासाठी चार पुद्गल निर्धारित केले आहेत, असा अभिप्राय आहे। 'चतुष्क मार्गाने क्लेशांचा निर्देश करतो' म्हणजे यानंतर सांगण्यात येणाऱ्या आहारादी चतुष्क मार्गाने दहा वस्तूंवर आधारित क्लेशसमूहाचा निर्देश करतो। 'चतुष्क मार्गाने आर्यधम्मांमध्ये निर्देश केला पाहिजे' म्हणजे त्याच्या प्रतिपक्षाने प्रतिपदादी चतुष्क मार्गाने विषयभूत असलेल्या आर्यधम्मांमध्ये आणि बोधिपक्खिय धम्मांमध्ये निर्धारित करून सांगितले पाहिजे।

ඉදඤ්ච පමාණං චත්තාරො ආහාරාති ඉමෙසං විපල්ලාසානං පවත්තියා පමාණං, යදිදං චත්තාරො ආහාරා. ඉදං වුත්තං හොති – යාවදෙව චත්තාරො ආහාරා පරිඤ්ඤං න ගච්ඡන්ති, තාවදෙව චත්තාරො විපල්ලාසෙ විභජන්ති. යාවදෙව චත්තාරො විපල්ලාසා අප්පහීනා, තාවදෙව චත්තාරි උපාදානානි පරිබ්‍රූහන්තීති. එවං සබ්බත්ථ යථාරහං වත්තබ්බං. තෙනාහ ‘‘එවං ඉමානි සබ්බානි දස පදානී’’ති. ‘‘යොජෙතබ්බානී’’ති ච වචනසෙසො.

'आणि हे प्रमाण चार आहार आहेत' म्हणजे या विपल्लासांच्या प्रवृत्तीचे प्रमाण जे हे चार आहार आहेत। हे सांगितले आहे – जोपर्यंत चार आहार परिज्ञेला (पूर्ण ज्ञानाला) प्राप्त होत नाहीत, तोपर्यंत ते चार विपल्लासांचे विभाजन करतात। जोपर्यंत चार विपल्लास प्रहीण होत नाहीत, तोपर्यंत ते चार उपादानांना वाढवतात। अशा प्रकारे सर्व ठिकाणी योग्यतेनुसार सांगितले पाहिजे। म्हणून 'अशा प्रकारे हे सर्व दहा पदे' असे म्हटले आहे, आणि 'योजित केली पाहिजेत' हा वाक्याचा उर्वरित भाग आहे।

‘‘අභිජ්ඣාය ගන්ථතී’’ති ඉමිනා අභිජ්ඣායනමෙව ගන්ථනන්ති දස්සෙති. එස නයො සෙසෙසුපි. පපඤ්චෙන්තොති දිට්ඨාභිනිවෙසං විත්ථාරෙන්තො.

'अभिज्झेने बांधतो' याद्वारे अभिज्झायन (लोभ करणे) हेच बंधन आहे, हे दर्शवले आहे। हाच नय उर्वरितांमध्येही लागू होतो। 'प्रपंच करतो' म्हणजे दृष्टीच्या अभिनिवेशाचा (आग्रहाचा) विस्तार करणे होय।

විප්පටිසාරුප්පත්තිහෙතුභාවො කිලෙසානං ආසවනන්ති ආහ ‘‘ආසවන්තී’’ති. කිං විප්පටිසාරාති තෙන කිලෙසානං වීතික්කමවත්ථුං වදති. යස්මා අප්පහීනානුසයස්සෙව විප්පටිසාරා, න ඉතරස්ස, තස්මා ‘‘යෙ විප්පටිසාරා, තෙ අනුසයා’’ති වුත්තං. පදද්වයෙනපි ඵලූපචාරෙන කාරණං වුත්තං.

पश्चात्ताप (विप्पटिसार) उत्पन्न होण्याचे कारण असणे हे क्लेशांचे पाझरणे (आसवन) आहे, म्हणून 'आसवन्ति' (पाझरतात) असे म्हटले आहे. 'विप्पटिसार' म्हणजे काय? याद्वारे ते क्लेशांच्या उल्लंघनाचे (वीतिक्कम) कारण सांगतात. ज्याअर्थी ज्याचे अनुशय नष्ट झालेले नाहीत त्यालाच पश्चात्ताप होतो, इतरांना नाही, म्हणून 'जे पश्चात्ताप आहेत, ते अनुशय आहेत' असे म्हटले आहे. दोन्ही पदांद्वारे फलोपचाराने कारण सांगितले आहे.

පඨමෙන පදෙනාති යථාවුත්තෙසු දසසු සුත්තපදෙසු පඨමෙන පදෙන. පඨමාය දිසායාති තදත්ථසඞ්ඛාතාය සීහවික්කීළිතස්ස සංකිලෙසපක්ඛෙ පඨමාය දිසාය.

'पहिल्या पदाने' म्हणजे वर सांगितलेल्या दहा सुत्तपदांमधील पहिल्या पदाने. 'पहिल्या दिशेने' म्हणजे त्या अर्थाने युक्त असलेल्या सीहविक्कीळित (सिंहविक्रीडित) च्या संकिलेस (संक्लेश) पक्षात पहिल्या दिशेने.

ඉතීති එවං, වුත්තනයෙනාති අත්ථො. කුසලාකුසලානන්ති යථාවුත්තඅනවජ්ජසාවජ්ජධම්මානං. පක්ඛපටිපක්ඛවසෙනාති වොදානපක්ඛතප්පටිපක්ඛවසෙන. යොජනාති පඨමදිසාදිභාවෙන යුත්තෙ කත්වා මනසානුපෙක්ඛනා. ‘‘මනසා වොලොකයතෙ’’ති (නෙත්ති. 4) හි වුත්තං.

'इति' म्हणजे अशा प्रकारे, सांगितलेल्या पद्धतीने असा अर्थ आहे. 'कुशल-अकुशलांचे' म्हणजे वर सांगितलेल्या अनवद्य (दोषरहित) आणि सावद्य (दोषयुक्त) धर्मांचे. 'पक्ष आणि प्रतिपक्षाच्या वशाने' म्हणजे वोदान (विशुद्धी) पक्ष आणि त्याच्या प्रतिपक्षाच्या वशाने. 'योजना' म्हणजे पहिल्या दिशेच्या भावाने युक्त करून मनाने अनुप्रेक्षण (चिंतन) करणे. कारण 'मनाने अवलोकन करतो' असे म्हटले आहे.

තස්සාති [Pg.124] දිසාලොකනස්ස. සොතාපත්තිඵලාදීනං පරියොසානතා ඉන්ද්‍රියවසෙන වෙදිතබ්බා. යෙසඤ්හි සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියානං වසෙන සතිපට්ඨානාදීනි සිජ්ඣන්ති, තෙසං වසෙන සොතාපත්තිඵලාදීනං පරියොසානතා. තත්ථ සොතාපත්තිඵලෙ සද්ධින්ද්‍රියං පාරිපූරිං ගච්ඡති. සොතාපන්නො හි සද්ධාය පරිපූරිකාරී. සකදාගාමිඵලෙ වීරියින්ද්‍රියං පාරිපූරිං ගච්ඡති. සකදාගාමී හි ආරද්ධවීරියො උපරිමග්ගාධිගමාය. අනාගාමිඵලෙ සමාධින්ද්‍රියං පාරිපූරිං ගච්ඡති. අනාගාමී සමාධිස්මිං පරිපූරිකාරී. අග්ගඵලෙ අරහත්තෙ සතින්ද්‍රියඤ්ච පඤ්ඤින්ද්‍රියඤ්ච පාරිපූරිං ගච්ඡති. අරහා හි සතිවෙපුල්ලප්පත්තො, පඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තො චාති.

'त्याचे' म्हणजे दिशा-अवलोकनाचे. सोतापत्तिफल इत्यादींची समाप्ती (परियोसानता) इंद्रियांच्या वशाने समजून घ्यावी. कारण ज्या श्रद्धा इत्यादी इंद्रियांच्या वशाने सतिपट्ठान (स्मृतिप्रस्थान) इत्यादी सिद्ध होतात, त्यांच्या वशाने सोतापत्तिफल इत्यादींची समाप्ती होते. त्यामध्ये, सोतापत्तिफलात सद्धिन्द्रिय (श्रद्धेंद्रिय) परिपूर्णतेला प्राप्त होते. कारण सोतापन्न हा श्रद्धेमध्ये परिपूर्णता आणणारा असतो. सकदागामीफलात वीरियिन्द्रिय (वीर्येन्द्रिय) परिपूर्णतेला प्राप्त होते. कारण सकदागामी हा वरील मार्गाच्या प्राप्तीसाठी आरब्धवीर्य (प्रयत्नशील) असतो. अनागामीफलात समाधिन्द्रिय परिपूर्णतेला प्राप्त होते. कारण अनागामी हा समाधीमध्ये परिपूर्णता आणणारा असतो. अग्रफल असलेल्या अरहत्त्वात सतिन्द्रिय (स्मृतीन्द्रिय) आणि पञ्ञिन्द्रिय (प्रज्ञेन्द्रिय) परिपूर्णतेला प्राप्त होतात. कारण अरहंत हे स्मृतीच्या विपुलतेला आणि प्रज्ञेच्या विपुलतेला प्राप्त झालेले असतात.

අපරෙ පනාහු – සද්ධාබලෙන සුභසඤ්ඤාය පහානං. සද්දහන්තො හි පටික්කූලමනසිකාරෙ කම්මං කරොති. වීරියබලෙන සුඛසඤ්ඤාය පහානං. වීරියවා හි සුඛස්සාදං අභිභවිත්වා යොනිසොමනසිකාරමනුයුඤ්ජති. සමාධිබලෙන නිච්චසඤ්ඤාය පහානං. සමාහිතො හි සඞ්ඛාරානං උදයබ්බයං පරිග්ගණ්හන්තො අනිච්චසඤ්ඤං පටිලභති. පඤ්ඤාබලෙන අත්තසඤ්ඤාය පහානං. පඤ්ඤවා හි සඞ්ඛාරානං අවසවත්තිතං සල්ලක්ඛෙන්තො අත්තසුඤ්ඤතං පටිවිජ්ඣති. සති පන සබ්බත්ථාපි ඉච්ඡිතබ්බා. තෙනාහ ‘‘සතිං ච ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සබ්බත්ථිකං වදාමී’’ති (සං. නි. 5.234; මි. ප. 2.1.13). එවං චතුවිපල්ලාසප්පහායීනං චතුන්නං ඉන්ද්‍රියානං පාරිපූරිට්ඨානං චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි චතුවිපල්ලාසමුඛානං චතුන්නං දිසානං පරියොසානානි වුත්තානීති.

इतर आचार्य म्हणतात – श्रद्धाबलाने शुभसंज्ञेचा (सुभसञ्ञा) प्रहाण (नाश) होतो. कारण श्रद्धा ठेवणारा मनुष्य प्रतिकूलमनसिकारात कर्म करतो. वीर्यबलाने सुखसंज्ञेचा प्रहाण होतो. कारण वीर्यवान मनुष्य सुखाच्या आस्वादाला पराभूत करून योनिशोमनसिकारात युक्त होतो. समाधीबलाने नित्यसंज्ञेचा (निच्चसञ्ञा) प्रहाण होतो. कारण समाहित मनुष्य संस्कारांच्या उदय आणि व्ययाचे ग्रहण करत अनित्यसंज्ञा प्राप्त करतो. प्रज्ञाबलाने आत्मसंज्ञेचा (अत्तसञ्ञा) प्रहाण होतो. कारण प्रज्ञावान मनुष्य संस्कारांच्या अवशवर्तीपणाला ओळखून आत्मशून्यतेचा (अत्तसुञ्ञता) प्रतिवेध करतो. परंतु स्मृती (सति) तर सर्व ठिकाणीच आवश्यक आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले, 'भिक्खूहो, मी स्मृतीला सर्व ठिकाणी उपयोगी म्हणतो.' अशा प्रकारे, चार विपर्यासांचा प्रहाण करणाऱ्या चार इंद्रियांच्या परिपूर्णतेचे स्थान असलेली चार सामञ्ञफले (श्रामण्यफले) ही चार विपर्यास-मुख असलेल्या चार दिशांची समाप्ती म्हणून सांगितली आहेत.

‘‘ලොභො අකුසලමූල’’න්තිආදි ලොභාදීනං හෙතුඵලභාවෙන සම්පයුත්තතාය දස්සනං.

'लोभ हे अकुशलमूळ आहे' इत्यादीद्वारे लोभ इत्यादींच्या हेतू-फल भावाने युक्त असण्याचे दर्शन आहे.

තත්ථ මනාපිකෙනාති යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තං. අමනාපිකෙනාපි හි ආරම්මණෙන විපරියෙසවසෙන ලොභො උප්පජ්ජති. මනාපිකෙනාති වා මනාපිකාකාරෙන. ඵස්සවෙදනූපවිචාරරාගවිතක්කපරිළාහා සහජාතාපි ලබ්භන්ති, අසහජාතාපි. ‘‘උප්පාදො’’ති එතෙන උප්පජ්ජමානසඞ්ඛාරග්ගහණන්ති ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. උප්පාදලක්ඛණස්සෙව පන ගහණෙ ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති න වත්තබ්බං සියා. න හි උප්පාදො උප්පජ්ජති, රාගජපරිළාහහෙතුකතා ච තෙසං රාගස්ස තණ්හාසභාවත්තා. තණ්හා හි දුක්ඛස්ස සමුදයො, යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං දුක්ඛන්ති. තථා ච වුත්තං ‘‘තණ්හාසහජාතවෙදනාය [Pg.125] පන ලොභො සහජාතාදිපච්චයෙහි ච පච්චයො’’ති. එවං ඉට්ඨාරම්මණෙ උප්පන්නලොභසහගතසුඛවෙදනාය උදයො ඉධ ‘‘උප්පාදො සඞ්ඛතලක්ඛණ’’න්ති වුත්තො, තස්සා විපරිණාමො ‘‘විපරිණාමදුක්ඛතා’’ති. විපරිණාමාවත්ථා ච උදයාවත්ථං විනා න හොතීති සා තං නිස්සාය උප්පජ්ජන්තී විය වුත්තා ‘‘උප්පාදං…පෙ… දුක්ඛතා’’ති.

त्यामध्ये, 'मनपसंत (मनापिक) द्वारे' हे बहुतांश वशाने म्हटले आहे. कारण नापसंत (अमनापिक) आलंबनाने देखील विपर्यासाच्या वशाने लोभ उत्पन्न होतो. किंवा 'मनापिक द्वारे' म्हणजे मनपसंत आकाराने. फस्स (स्पर्श), वेदना, उपविचार, राग, वितक्क (वितर्क) आणि परिळाह (दाह) हे सहजात (एकत्र उत्पन्न होणारे) देखील आढळतात आणि असहजात देखील. 'उत्पाद' (उत्पत्ती) याद्वारे उत्पन्न होणाऱ्या संस्कारांचे ग्रहण होते, म्हणून 'उत्पन्न होतो' असे म्हटले आहे. परंतु केवळ उत्पाद-लक्षणाचेच ग्रहण केल्यास 'उत्पन्न होतो' असे म्हणता येणार नाही. कारण उत्पाद स्वतः उत्पन्न होत नाही, आणि त्यांचा रागजन्य परिळाह (दाह) हा हेतू असणे हे रागाच्या तृष्णास्वभावामुळे आहे. कारण तृष्णा ही दुःखाचा समुदय (उत्पत्ती) आहे, जे काही समुदयधर्मी आहे, ते सर्व दुःख आहे. आणि तसेच म्हटले आहे – 'तृष्णेसह सहजात असलेल्या वेदनेसाठी लोभ हा सहजात इत्यादी प्रत्ययांनी प्रत्यय (कारण) आहे.' अशा प्रकारे, इष्ट आलंबनात उत्पन्न झालेल्या लोभयुक्त सुखवेदनेचा उदय येथे 'उत्पाद हा संस्कृतलक्षण आहे' असा सांगितला आहे, आणि तिचा विपरिणाम (बदल) ही 'विपरिणामदुःखता' आहे. आणि विपरिणाम-अवस्था ही उदय-अवस्थेशिवाय होत नाही, म्हणून ती तिच्यावर आश्रित राहून उत्पन्न होत असल्यासारखी 'उत्पाद...पे... दुःखता' अशी म्हटली आहे.

දොසො අකුසලමූලන්තිආදීසුපි වුත්තනයානුසාරෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. අයං පන විසෙසො – ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තං නාම ජරා, තං නිස්සාය දොමනස්සස්ස උප්පජ්ජනතො වුත්තං ‘‘ඨිතස්ස…පෙ… දුක්ඛදුක්ඛතා’’ති. දොසජපරිළාහහෙතුකතා ජරාය දොසබහුලස්ස පුග්ගලස්ස නචිරෙන ජීරණතො වෙදිතබ්බා.

'द्वेष हे अकुशलमूळ आहे' इत्यादींमध्ये देखील सांगितलेल्या पद्धतीनुसार अर्थ समजून घ्यावा. परंतु हा विशेष आहे – स्थितीचा अन्यथाभाव (बदल) म्हणजे 'जरा' (वृद्धत्व) होय, तिचा आश्रय घेऊन दोमनस्स (दौर्मनस्य) उत्पन्न होत असल्यामुळे 'स्थितीचा...पे... दुःखदुःखता' असे म्हटले आहे. द्वेषजन्य परिळाह (दाह) हा जरेचा हेतू असणे हे द्वेषबहुल व्यक्तीच्या लवकर वृद्ध होण्यावरून समजून घ्यावे.

වයොති සඞ්ඛාරානං නිරොධො. අනිච්චතාවසෙන ච සඞ්ඛතධම්මානං සඞ්ඛාරදුක්ඛතාති වුත්තං ‘‘වය…පෙ… සඞ්ඛාරදුක්ඛතා’’ති. තෙනාහ භගවා ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛ’’න්ති (සං. නි. 3.15, 45, 76; පටි. ම. 2.10). මොහජපරිළාහහෙතුකතා වයලක්ඛණස්ස යෙභුය්‍යෙන සම්මොහනිමිත්තත්තා, මරණස්ස අවිජ්ජාපච්චයත්තා ච සංසාරප්පවත්තියා වෙදිතබ්බා.

'वय' म्हणजे संस्कारांचा निरोध (नाश). आणि अनित्यतावशाने संस्कृत धर्मांची 'संस्कारदुःखता' आहे, म्हणून 'वय...पे... संस्कारदुःखता' असे म्हटले आहे. म्हणूनच भगवान म्हणाले, 'जे अनित्य आहे, ते दुःख आहे.' मोहजन्य परिळाह (दाह) हा व्यय-लक्षणाचा हेतू असणे हे बहुतांश करून संमोह (भ्रम) निमित्त असल्यामुळे आणि संसाराच्या प्रवृत्तीमध्ये मरण हे अविद्या-प्रत्ययामुळे (अविद्येच्या कारणाने) असल्यामुळे समजून घ्यावे.

අලොභාදීනං පඤ්ඤාදිපාරිපූරිහෙතුකතා යථාරහං උපනිස්සයකොටිසහජාතකොටියා ච පච්චයභාවෙන වෙදිතබ්බා. සබ්බෙ හි කුසලා ධම්මා සබ්බෙසං කුසලානං ධම්මානං යථාසම්භවං පච්චයවිසෙසා හොන්ති එවාති. අබ්‍යාපාදවිතක්කසන්නිස්සයො උපවිචාරො අබ්‍යාපාදූපවිචාරො. අවිහිංසූපචාරෙපි එසෙව නයො.

अलोभ इत्यादींची प्रज्ञा इत्यादींच्या परिपूर्णतेचे हेतू असणे हे योग्यतेनुसार उपनिश्रय-कोटी आणि सहजात-कोटीच्या प्रत्ययभावाने (कारणभावाने) समजून घ्यावे. कारण सर्व कुशल धर्म हे सर्व कुशल धर्मांचे यथासंभव विशेष प्रत्यय (कारण) असतातच. अव्यापाद-वितर्कावर आश्रित असलेला उपविचार म्हणजे 'अव्यापाद-उपविचार' होय. अविहिंसा-उपविचारात देखील हाच नियम आहे.

අයං තිපුක්ඛලො නාම දුතියො නයො සද්ධිං දිසාලොකනනයෙන නිද්දිට්ඨොති වචනසෙසො. ‘‘ඉමෙ චත්තාරො’’තිආදි පුග්ගලාධිට්ඨානෙනෙව නන්දියාවට්ටස්ස නයස්ස භූමිදස්සනත්ථං ආරද්ධං. ඉමෙ යථාවුත්තපටිපදාචතුක්කස්ස වසෙන චතුබ්බිධා. විසෙසෙනාති දිට්ඨිතණ්හාසන්නිස්සයතාවිසෙසෙන. දිට්ඨිචරිතො හි තික්ඛපඤ්ඤො, මන්දපඤ්ඤො ච සුඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය ච දන්ධාභිඤ්ඤාය ච නිය්‍යාතීති ද්විධා වුත්තොති. තථා තණ්හාචරිතො දුක්ඛාය පටිපදාය ඛිප්පාභිඤ්ඤාය ච දන්ධාභිඤ්ඤාය ච නිය්‍යාතීති ද්විධා වුත්තොති දස්සිතො චායමත්ථො. තෙනාහ ‘‘ද්වෙ හොන්ති දිට්ඨිචරිතො ච තණ්හාචරිතො චා’’ති.

'हा तिपुक्खल (त्रिपद्गल) नावाचा दुसरा नय दिशा-अवलोकन नयासोबत निर्दिष्ट केला आहे' हा वाक्याचा उर्वरित भाग आहे. 'हे चार' इत्यादी पुद्गलाधिष्ठानानेच नंदियावट्ट (नंद्यावर्त) नयाची भूमी दाखवण्यासाठी सुरू केले आहे. हे वर सांगितलेल्या चार प्रतिपदांच्या वशाने चार प्रकारचे आहेत. 'विशेषतः' म्हणजे दृष्टी आणि तृष्णेच्या आश्रयाच्या विशेषतेने. कारण दृष्टीचरित (दृष्टीप्रधान) असलेला तीक्ष्णप्रज्ञ आणि मंदप्रज्ञ मनुष्य सुखकारक प्रतिपदेने क्षिप्राभिज्ञ (लवकर जाणणारा) आणि दंधाभिज्ञ (हळूहळू जाणणारा) होऊन मुक्त होतो, असे दोन प्रकारे सांगितले आहे. तसेच तृष्णाचरित (तृष्णाप्रधान) मनुष्य दुःखकारक प्रतिपदेने क्षिप्राभिज्ञ आणि दंधाभिज्ञ होऊन मुक्त होतो, असे दोन प्रकारे सांगितले आहे आणि हाच अर्थ दर्शवला आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'दृष्टीचरित आणि तृष्णाचरित असे दोन असतात.'

චත්තාරො [Pg.126] හුත්වාති සීහවික්කීළිතස්ස නයස්ස භූමිදස්සනෙ චත්තාරො හුත්වා ඨිතා, චතුප්පටිපදාවසෙන චත්තාරො කත්වා වුත්තාති අත්ථො. තයො හොන්තීති තිපුක්ඛලස්ස නයස්ස භූමිදස්සනෙ උග්ඝටිතඤ්ඤුආදිවසෙන තයො භවන්ති. තයො හුත්වාති තථා තයො හුත්වා ඨිතා තයො කත්වා කථිතා. ද්වෙ හොන්තීති ඉදානි නන්දියාවට්ටස්ස නයස්ස භූමිදස්සනෙ ද්වෙ භවන්ති. අජ්ඣොසානන්ති දිට්ඨිඅජ්ඣොසානං. අභිනිවෙසොති තණ්හාභිනිවෙසො. අහංකාරොති අහංමානො ‘‘අහ’’න්ති වා කරණං අහංකාරො. දිට්ඨිමානමඤ්ඤනානං වසෙන ‘‘අහමස්මී’’ති සමනුපස්සනා මමංකාරො, මමායනං තණ්හාග්ගාහො.

चार होऊन (चत्तारो हुत्वा) म्हणजे सीहविक्कीळित (सिंहविक्रीडित) नयाच्या भूमीच्या दर्शनात चार होऊन राहिलेले, चार प्रतिपदेच्या (चतुप्पटिपदा) वशाने चार करून सांगितले आहेत असा अर्थ आहे. तीन होतात (तयो होन्ति) म्हणजे तिपुक्खल नयाच्या भूमीच्या दर्शनात उग्घटितञ्ञू (उद्घाटितज्ञ) इत्यादींच्या वशाने तीन होतात. तीन होऊन (तयो हुत्वा) म्हणजे तसेच तीन होऊन राहिलेले, तीन करून सांगितले आहेत. दोन होतात (द्वे होन्ति) म्हणजे आता नन्दियावट्ट नयाच्या भूमीच्या दर्शनात दोन होतात. अज्झोसान (अध्यवसान) म्हणजे दिट्ठि-अज्झोसान (दृष्टीचे अध्यवसान). अभिनिवेस (अभिनिवेश) म्हणजे तण्हा-अभिनिवेस (तृष्णा-अभिनिवेश). अहङ्कार म्हणजे अहम्-मान किंवा 'मी' असे करणे म्हणजे अहङ्कार होय. दिट्ठि (दृष्टी), मान आणि मञ्ञना (मन्यना) यांच्या वशाने 'मी आहे' (अहमस्मि) असे समनुपस्सना (समनुपश्यना) करणे म्हणजे ममङ्कार (ममकार) होय, ममत्व करणे म्हणजे तण्हाग्गाह (तृष्णा-ग्राह) होय.

දසපදානි ‘‘පඨමා දිසා’’ති කාතබ්බානීති නන්දියාවට්ටස්ස නයස්ස ‘‘පඨමා දිසා’’ති කරණීයානි, ‘‘පඨමා දිසා’’ති වවත්ථපෙතබ්බානීති අත්ථො. සංඛිත්තෙන…පෙ… පක්ඛස්සාති අනෙකප්පභෙදස්සපි කණ්හපක්ඛස්ස සංකිලෙසපක්ඛස්ස අත්ථං සංඛිත්තෙන සඞ්ඛෙපෙන පටිපක්ඛෙ වත්තමානෙ වොදානධම්මෙ උද්දිස්ස ඤාපෙන්ති පකාසෙන්ති, පඨමා කාතබ්බාති යොජනා. දස පදානි දුතියකානීති තණ්හාදිකා දස කොට්ඨාසා ‘‘දුතියා දිසා’’ති කාතබ්බා. ‘‘සංඛිත්තෙන…පෙ… කණ්හපක්ඛස්සා’’ති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං.

दहा पदे 'पहिली दिशा' (पठमा दिसा) अशी करावीत म्हणजे नन्दियावट्ट नयाच्या 'पहिली दिशा' अशी करावीत, 'पहिली दिशा' अशी व्यवस्थापित करावीत असा अर्थ आहे. संक्षेपाने...पे... पक्षाचा म्हणजे अनेक प्रकारच्या भेद असलेल्या देखील कण्हपक्षाचा (कृष्णपक्षाचा), संकिलेसपक्षाचा (संक्लेशपक्षाचा) अर्थ संक्षेपाने, प्रतिपक्षात (विरुद्ध पक्षात) वर्तमान असलेल्या वोदानधम्माला (व्यवदानधर्माला) उद्देशून जाणवून देतात, प्रकाशित करतात, 'पहिली करावी' अशी योजना आहे. दहा पदे दुसरी म्हणजे तण्हा (तृष्णा) इत्यादी दहा भाग 'दुसरी दिशा' (दुतिया दिसा) अशी करावीत. 'संक्षेपाने...पे... कण्हपक्षाचा' हे आणून जोडावे.

යොනිසොති උපායසො. යොනිසො මනසිකාරො අනිච්චාදිවසෙන පඨමමනසිකාරො. පඤ්ඤාති සුතචින්තාමයී පඤ්ඤා, ඣානාභිඤ්ඤා ච. නිබ්බිදාති නිබ්බෙධඤාණං. සොමනස්සධම්මූපසඤ්හිතං පමොදාදිසහගතං චෙතසිකසුඛං.

योनिसो (योनिशः) म्हणजे उपायाने (योग्य रीतीने). योनिसो मनसिकार (योनिशो मनस्कार) म्हणजे अनित्य इत्यादींच्या वशाने पहिला मनसिकार होय. पञ्ञा (प्रज्ञा) म्हणजे सुतमयी (श्रुतमयी) व चिन्तामयी प्रज्ञा आणि झान-अभिञ्ञा (ध्यान-अभिज्ञा) होय. निब्बिदा (निर्वेद) म्हणजे निब्बेधञाण (निर्वेधज्ञान) होय. सोमनस्सधम्मूपसञ्हितं (सौमनस्यधर्मोपसंहित) म्हणजे प्रमोद इत्यादींनी युक्त असलेले चेतसिक सुख (मानसिक सुख) होय.

කුසලපක්ඛෙ චාති ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො, තෙන උභයපක්ඛතො සමුච්චයවසෙන චතස්සො දිසා, න පච්චෙකන්ති දස්සෙති.

कुसलपक्खे च (कुशलपक्षातही) यातील 'च' हा शब्द समुच्चय अर्थाचा आहे, त्याने दोन्ही पक्षांकडून समुच्चयाच्या वशाने चार दिशा होतात, प्रत्येक स्वतंत्र नाही, असे दर्शवितात.

තෙසන්ති තණ්හාදීනං, තණ්හාය, තණ්හාපක්ඛිකානඤ්චාති අත්ථො. සතිපි අනවසෙසතො රාගෙ පහීයමානෙ අනවසෙසතො අවිජ්ජාපි පහීයතෙව, රාගස්ස පන චෙතොවිමුත්ති උජුපටිපක්ඛොති දස්සනත්ථං ‘‘රාගවිරාගා’’ති වුත්තං. අවිජ්ජාවිරාගාති එත්ථාපි එසෙව නයො. අයඤ්ච අත්ථො ‘‘ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්ති’’න්තිආදිනා (ම. නි. 1.438) ආගතපාළියා අත්ථවණ්ණනාවසෙන වුත්තා, ඉධ පන ‘‘රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්ති සෙක්ඛඵලං, අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති අසෙක්ඛඵල’’න්තිආදිනා (නෙත්ති. 51) වෙවචනසමාරොපනෙ [Pg.127] ආගතත්තා පුරිමා අනාගාමිඵලං. තඤ්හි කාමරාගස්ස උජුවිපච්චනීකතො සමාධිපාරිපූරියාව විසෙසතො ‘‘රාගවිරාගා චෙතොවිමුත්තී’’ති වුච්චති, පච්ඡිමා අරහත්තඵලං තණ්හාය, අවිජ්ජාය ච අනවසෙසප්පහානතො, පඤ්ඤාපාරිපූරියා ච ‘‘අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්තී’’ති වුච්චති.

त्यांचे (तेसं) म्हणजे तण्हा (तृष्णा) इत्यादींचे, तृष्णेचे आणि तृष्णापक्षीय धर्मांचे असा अर्थ आहे. राग (आसक्ती) पूर्णपणे नष्ट झाला असता अविद्या देखील पूर्णपणे नष्ट होतेच, परंतु रागाचा चेतोविमुत्ती (चेतोविमुक्ती) हा थेट प्रतिपक्ष आहे हे दर्शविण्यासाठी 'रागविरागा' (रागाच्या विरागामुळे) असे म्हटले आहे. 'अविज्जाविरागा' (अविद्येच्या विरागामुळे) यातही हाच नियम आहे. आणि हा अर्थ 'आसवांच्या क्षयामुळे अनासव (अनाश्रव) चेतोविमुत्ती आणि पञ्ञाविमुत्ती (प्रज्ञाविमुक्ती)' इत्यादी (म. नि. १.४३८) आलेल्या पाळीच्या (पालि ग्रंथाच्या) अर्थवर्णनाच्या वशाने सांगितला आहे, परंतु येथे 'रागविरागा चेतोविमुत्ती सेक्खफलं (शैक्ष्यफल), अविज्जाविरागा पञ्ञाविमुत्ती असेक्खफलं (अशैक्ष्यफल)' इत्यादी (नेत्ति. ५१) वेवचन-समारोपणात (पर्यायवाचक अध्यारोपात) आल्यामुळे पहिली अनागामी-फल (अनागामी फल) आहे. कारण ती कामरागाची थेट विरोधी असल्यामुळे आणि समाधीच्या परिपूर्णतेमुळे विशेषतः 'रागविरागा चेतोविमुत्ती' अशी म्हटली जाते, आणि दुसरी अरहत्त-फल (अर्हत्-फल) आहे, जी तृष्णा व अविद्या यांच्या पूर्ण प्रहाणामुळे (नष्ट होण्यामुळे) आणि प्रज्ञेच्या परिपूर्णतेमुळे 'अविज्जाविरागा पञ्ञाविमुत्ती' अशी म्हटली जाते.

තත්ථාති නන්දියාවට්ටනයෙ. තෙසූති ‘‘චත්තාරි පදානී’’ති වුත්තෙසු තණ්හාදීසු චතූසු මූලපදෙසු. ඉධ සමොසරණන්ති සඞ්ගහො වුත්තො, සො ච සභාවතො, සභාගතො ච හොතීති තණ්හාදීනි චත්තාරි දස්සෙත්වා ‘‘තෙසු අට්ඨාරස මූලපදානි සමොසරන්තී’’ති වුත්තං. සමථං භජන්ති සභාවතො, සභාගතො චාති අධිප්පායො. විපස්සනං භජන්තීති එත්ථාපි එසෙව නයො. නයාධිට්ඨානානං නයාධිට්ඨානෙ අනුප්පවෙසො නයානං නයෙසු අනුප්පවෙසො එව නාම හොතීති ආහ ‘‘තිපුක්ඛලො…පෙ… අනුප්පවිසන්තී’’ති.

तेथे (तत्थ) म्हणजे नन्दियावट्ट नयामध्ये. त्यांमध्ये (तेसु) म्हणजे 'चार पदे' असे म्हटलेल्या तण्हा (तृष्णा) इत्यादी चार मूळ पदांमध्ये. येथे समोसरण (समोसरण/समावेश) म्हणजे संग्रह सांगितला आहे, आणि तो स्वभावाने व सभागतेने (समानतेने) होतो, म्हणून तण्हा इत्यादी चार दर्शवून 'त्यांच्यामध्ये अठरा मूळ पदे समाविष्ट होतात' असे म्हटले आहे. स्वभावाने व सभागतेने समथाचे (शमथाचे) भजन करतात (अनुसरण करतात) असा अभिप्राय आहे. विपस्सना (विपश्यना) भजन करतात यातही हाच नियम आहे. नयाधिष्ठानांचा नयाधिष्ठानात अनुप्रवेश (समावेश) म्हणजेच नयांचा नयांमध्ये अनुप्रवेश होय, म्हणून 'तिपुक्खलो...पे... अनुप्रवेश करतात' असे म्हटले आहे.

අලොභාමොහපක්ඛං අභජාපෙත්වා අදොසපක්ඛං භජාපෙතබ්බස්ස නන්දියාවට්ටසීහවික්කීළිතමූලපදස්ස අභාවතො අදොසො එකසුත්තකොටියා එකකොව හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අදොසො අදොසො එවා’’ති. දොසො දොසො එවාති එත්ථාපි එසෙව නයො. සමොසරන්ති සභාගතො ච සභාවතො ච සඞ්ගහං ගච්ඡන්තීති අත්ථො.

अलोभ आणि अमोह पक्षाचे भजन न करवता, अद्वेष (अदोस) पक्षाचे भजन करवण्यायोग्य अशा नन्दियावट्ट-सीहविक्कीळित मूळ पदाचा अभाव असल्यामुळे, अदोस (अद्वेष) हा एकाच सूत्राच्या कोटीने एकच होतो, हे दर्शविताना 'अदोस हा अदोस (अद्वेष) च आहे' असे म्हटले आहे. 'दोस (द्वेष) हा दोस (द्वेष) च आहे' यातही हाच नियम आहे. समोसरन्ति (समाविष्ट होतात) म्हणजे सभागतेने आणि स्वभावाने संग्रहित होतात असा अर्थ आहे.

භූමි ගොචරොති ච මූලපදානි එව සන්ධාය වදති. එකෙකං නයං අනුප්පවිසති තංතංමූලපදානුප්පවෙසතො. කුසලෙ වා විඤ්ඤාතෙ අකුසලො පටිපක්ඛො, අකුසලෙ වා කුසලො පටිපක්ඛො අන්වෙසිතබ්බො සංවණ්ණියමානසුත්තපදානුරූපතො උපපරික්ඛිතබ්බො. අන්වෙසනා උපපරික්ඛා ‘‘දිසාලොකන’’න්ති වුච්චති. සො නයො නිද්දිසිතබ්බොති තථා අන්වෙසිත්වා තෙහි ධම්මෙහි දිසා වවත්ථපෙත්වා සො සො නයො නිද්ධාරෙත්වා යොජෙතබ්බො. යථා මූලපදෙසු මූලපදානං අනුප්පවෙසො සංවණ්ණිතො, ඉමිනාව නයෙන මූලපදතො මූලපදානං නිද්ධාරණාති වෙදිතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘යථා එකම්හි…පෙ… නිද්දිසිතබ්බානී’’ති ආහ. ‘‘එකෙකස්මිඤ්හී’’තිආදි කාරණවචනං.

भूमी आणि गोचर हे मूळ पदांनाच उद्देशून म्हटले आहे. त्या त्या मूळ पदांच्या अनुप्रवेशामुळे प्रत्येक नयामध्ये अनुप्रवेश होतो. कुशल जाणले असता अकुशल हा प्रतिपक्ष, किंवा अकुशल जाणले असता कुशल हा प्रतिपक्ष शोधला पाहिजे, वर्णन केल्या जाणाऱ्या सूत्रपदाच्या अनुरूप त्याची उपपरीक्षा (परीक्षण) केली पाहिजे. अन्वेषण (शोध) आणि उपपरीक्षा याला 'दिसालोकन' (दिशावलोकन) असे म्हटले जाते. तो नय निर्दिष्ट केला पाहिजे म्हणजे तसे अन्वेषण करून त्या धर्मांद्वारे दिशा निश्चित करून तो तो नय निर्धारित करून जोडला पाहिजे. ज्याप्रमाणे मूळ पदांमध्ये मूळ पदांचा अनुप्रवेश वर्णित केला आहे, याच नयाने मूळ पदापासून मूळ पदांचे निर्धारण होते असे जाणावे, हे दर्शविताना 'ज्याप्रमाणे एका...पे... निर्दिष्ट करावेत' असे म्हटले आहे. 'प्रत्येकामध्येच' (एके कस्मिञ्हि) इत्यादी कारण सांगणारे वचन आहे.

තත්ථ තත්ථාති එකෙකස්මිං නයෙ. එකස්මිං ධම්මෙ විඤ්ඤාතෙති තණ්හාදිකෙ එකස්මිං මූලපදධම්මෙ සරූපතො, නිද්ධාරණවසෙන වා විඤ්ඤාතෙ. සබ්බෙ [Pg.128] ධම්මා විඤ්ඤාතා හොන්තීති තදඤ්ඤමූලපදභූතා සබ්බෙ ලොභාදයො විඤ්ඤාතා නයස්ස භූමිචරණායොග්‍යතාය පකාසා පාකටා හොන්ති. ‘‘ඉමෙස’’න්තිආදි නයත්තයදිසාභූතධම්මානං මත්ථකපාපනෙන තිණ්ණං නයානං කූටග්ගහණං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

तेथे तेथे (तत्थ तत्थ) म्हणजे प्रत्येक नयामध्ये. एका धर्माचे ज्ञान झाले असता (एकस्मिं धम्मे विञ्ञाते) म्हणजे तण्हा (तृष्णा) इत्यादी एका मूळ पद धर्माचे स्वरूपाने किंवा निर्धारणाच्या वशाने ज्ञान झाले असता. सर्व धर्म ज्ञात होतात (सब्बे धम्मा विञ्ञाता होन्ति) म्हणजे त्याव्यतिरिक्त मूळ पद असलेले सर्व लोभ इत्यादी ज्ञात होऊन नयाच्या भूमीवर चालण्याच्या योग्यतेमुळे प्रकाशित व स्पष्ट होतात. 'यांच्या' (इमेसं) इत्यादी तीन नयांच्या दिशाभूत धर्मांना शिखरावर पोहोचवण्याद्वारे three नयांचे कूटग्रहण (शिखर ग्रहण) आहे, ते खाली सांगितलेल्या नयाप्रमाणेच आहे.

පුන ‘‘ඉමෙසූ’’තිආදි කම්මනයද්වයස්ස විභාගවිභාවනං, තං විඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

पुन्हा 'यांच्यामध्ये' (इमेसु) इत्यादी दोन कर्मनयांचे विभाग स्पष्ट करणे आहे, ते समजून घेण्यासारखेच आहे.

නයසමුට්ඨානවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

नयसमुत्थानवार-वर्णन समाप्त झाले.

සාසනපට්ඨානවාරවණ්ණනා

शासनपट्ठानवार-वर्णन (शासनप्रस्थानवार-वर्णन)

89. සඞ්ගහවාරාදීසූති සඞ්ගහවාරඋද්දෙසනිද්දෙසවාරෙසු. සරූපතො න දස්සිතං, අත්ථතො පන දස්සිතමෙවාති අධිප්පායො. තමෙව හි අත්ථතො දස්සනත්ථං උදාහරණභාවෙන නික්ඛිපති, යථා මූලපදෙහි පට්ඨානං නිද්ධාරෙතබ්බන්ති. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්ගහො’’ති ඉදං මූලපදපට්ඨානානං අඤ්ඤමඤ්ඤතො නිද්ධාරෙතබ්බතාය කාරණවචනං ‘‘සති අනුප්පවෙසෙ තතො විනිග්ගාමො සියා’’ති. පට්ඨානන්ති එත්ථ ප-ඉති උපසග්ගපදං, තං පන ‘‘විභත්තෙසු ධම්මෙසු යං සෙට්ඨං, තදුපාගමු’’න්තිආදීසු විය පකාරත්ථජොතකන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පකාරෙහි ඨාන’’න්තිආදීසු විය පකාරත්ථජොතකන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පකාරෙහි ඨාන’’න්ති ආහ. ඉධාති ඉමස්මිං නෙත්තිප්පකරණෙ. තස්සාති දෙසනාසඞ්ඛාතස්ස පරියත්තිසාසනස්ස. තථාභාවදීපනන්ති වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපෙන පවත්තිතත්තා සංකිලෙසභාගියතාදිප්පකාරෙහි ඨිතභාවෙන දීපෙතබ්බත්තා ‘‘දීපිස්සතීති දීපන’’න්ති කත්වා. පතිට්ඨහන්ති අධිසීලසික්ඛාදයො සමුදායරූපෙන ගහිතා. එතෙහි සංකිලෙසධම්මාදීහි, සංකිලෙසධම්මාදීනං අධිසීලසික්ඛාදීනං පවත්තනුපායතා අනුපුබ්බිකථාය සාමුක්කංසිකාය ධම්මදෙසනාය දීපෙතබ්බා. තෙසන්ති සංකිලෙසධම්මාදීනං. පුන තෙසන්ති සුත්තානි සන්ධායාහ.

८९. संग्रहवारादीसूती म्हणजे संग्रहवार, उद्देसवार आणि निद्देसवारांमध्ये. स्वरूपाने (स्पष्टपणे) दर्शविलेले नाही, परंतु अर्थाने दर्शविलेलेच आहे, असा अभिप्राय आहे. तोच अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी उदाहरणादाखल मांडले आहे, जसे की मूळ पदांद्वारे पट्ठान (प्रस्थान) निश्चित केले पाहिजे. 'अञ्ञमञ्ञसंगहो' (परस्पर संग्रह) हे मूळ पदांच्या पट्ठानांचे परस्परांकडून निश्चित करण्याच्या कारणाचे वचन आहे, 'प्रवेश झाल्यावर त्यातून बाहेर पडणे होईल' या अर्थाने. 'पट्ठान' यामध्ये 'प' हा उपसर्ग आहे, तो 'विभत्तेसु धम्मेसु यं सेट्ठं, तदुपागमुं' इत्यादींप्रमाणे प्रकार-अर्थाचा द्योतक आहे, हे दर्शविताना 'प्रकारांनी स्थान' असे म्हटले आहे. 'इध' (येथे) म्हणजे या नेत्तिप्पकरणामध्ये. 'तस्स' (त्याचे) म्हणजे देसना (देशना) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या परियत्ति शासनाचे. 'तथाभावदीपनं' म्हणजे विनेय जनांच्या आशयानुसार प्रवृत्त झाल्यामुळे संकिलेसभागियता (संक्लेशभागीयता) इत्यादी प्रकारांनी स्थित असलेला भाव प्रकाशित करायचा असल्यामुळे 'जे प्रकाशित करेल ते दीपन' असे म्हटले आहे. 'पतिट्ठहन्ति' (प्रतिष्ठित होतात) म्हणजे अधिशील-शिक्षा इत्यादींचा समूह रूपाने स्वीकार केला आहे. या संकिलेसधम्म (संक्लेशधर्म) इत्यादींद्वारे, संकिलेसधम्म इत्यादींच्या अधिशील-शिक्षा इत्यादींच्या प्रवृत्तीचा उपाय अनुपुब्बिकथा (अनुक्रमिक कथा) आणि सामुक्कंसिका धम्मदेसनेने (सामुत्कर्षिका धर्मदेशनेने) प्रकाशित केला पाहिजे. 'तेसं' (त्यांचे) म्हणजे संकिलेसधम्म इत्यादींचे. 'पुन्हा तेसं' हे सुत्तांच्या संदर्भात म्हटले आहे.

ගොට්ඨාති වජා. පට්ඨිතගාවොති ගතගාවො. ආගතට්ඨානස්මින්ති සීහනාදසුත්තං (ම. නි. 1.156) වදති. පවත්තගමනත්තා එත්ථාති වචනසෙසො. අථ වා ගච්ඡති එත්ථාති ගමනං, දෙසනාඤාණස්ස නිස්සඞ්ගවසෙන පවත්තගමනදෙසභාවතො පට්ඨානං නාමාති අත්ථො. වොමිස්සාති ‘‘සංකිලෙසභාගියඤ්ච වාසනාභාගියඤ්චා’’තිආදිනා දුකතිකචතුක්කභාවෙන මිස්සිතා.

'गोट्ठा' म्हणजे गोठा. 'पट्ठितगावो' म्हणजे गेलेल्या गाई. 'आगतट्ठानस्मिं' (आलेल्या ठिकाणी) हे सीहनादसुत्ताला (म. नि. १.१५६) उद्देशून म्हटले आहे. 'येथे प्रवृत्त गमन असल्यामुळे' हा वाक्याचा उर्वरित भाग आहे. अथवा, 'यात गमन होते' म्हणून ते गमन आहे; देसना-ञाणाच्या (देशना-ज्ञानाच्या) निःसंग प्रवृत्तीमुळे गमन देशभाव असल्यामुळे त्याला 'पट्ठान' असे म्हणतात, असा अर्थ आहे. 'वोमिस्सा' म्हणजे 'संकिलेसभागिय आणि वासनाभागिय' इत्यादी दुक (द्विक), तिक (त्रिक) आणि चतुष्क भावाने मिश्रित असलेले.

සංකිලෙසභාවෙ [Pg.129] ඤාපෙතබ්බෙ පවත්තං, තං විසයං කත්වා දෙසිතන්ති අත්ථො, අත්ථමත්තවචනඤ්චෙතං, සංකිලෙසභාගෙ භවන්ති සද්දනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘සංකිලෙසභාගික’’න්තිපි පාඨො, තස්ස සංකිලෙසභාගො එතස්ස අත්ථි, සංකිලෙසභාගෙ වා නියුත්තං, සංකිලෙසභාගස්ස වා පබොධනසීලං සංකිලෙසභාගිකං, තදෙව සංකිලෙසභාගියන්ති අත්ථො වෙදිතබ්බො. පදාලනං සමුච්ඡින්දනං, පදාලනසන්නිස්සයතා චෙත්ථ පදාලනග්ගහණෙන ගහිතාති දට්ඨබ්බං. අසෙක්ඛෙති අසෙක්ඛධම්මෙ. තෙසං වොමිස්සකනයවසෙනාති තෙසං සංකිලෙසභාගියාදීනං චතුන්නං පටික්ඛෙපාපටික්ඛෙපවොමිස්සකනයවසෙන.

संकिलेसभावात (संक्लेशभावात) जाणवून देण्यासाठी प्रवृत्त झालेले, त्याला विषय बनवून उपदेशिलेले, असा अर्थ आहे. आणि हे केवळ अर्थाचे वचन आहे; शब्दपद्धतीनुसार 'संकिलेसभागात होतात' असा अर्थ समजला पाहिजे. 'संकिलेसभागिकं' असाही पाठ आहे, ज्याचा संकिलेसभाग आहे, किंवा जो संकिलेसभागात नियुक्त आहे, किंवा संकिलेसभागाचे प्रबोधन करण्याचा स्वभाव असलेला तो 'संकिलेसभागिक', त्याचाच अर्थ 'संकिलेसभागिय' असा समजला पाहिजे. 'पदालन' म्हणजे समूळ नष्ट करणे (समुच्छेदन), आणि येथे 'पदालन' या शब्दाच्या ग्रहणाने 'पदालन-सन्निश्रयता' घेतली आहे, असे समजावे. 'असेक्खे' म्हणजे असेक्खधम्म (अशैक्ष धर्म). 'तेसं वोमिस्सकनयवसेन' म्हणजे त्या संकिलेसभागिय इत्यादी चार प्रकारांच्या प्रतिक्षेप (निषेध), अप्रतिक्षेप आणि मिश्रित पद्धतीनुसार.

‘‘තානි පන ඡ දුකා’’තිආදිනා පදානං ගහණපරිච්ඡෙදතො වවත්ථාපනතං වත්වා පරතො ‘‘සාධාරණානි කතානී’’ති පදස්ස අත්ථසංවණ්ණනාය සයමෙව සරූපතො දස්සෙස්සති. ‘‘අනුද්ධරණෙ කාරණං නත්ථී’ති වත්වා උද්ධරණෙ පන කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘තථා හි වක්ඛතී’’තිආදිනා පාළිමාහරි. වොදානං නාම සංකිලෙසතො හොති සංකිලිට්ඨස්සෙව වොදානස්ස ඉච්ඡිතත්තා. යස්මා වොදානං තදඞ්ගාදිවසෙන සංකිලෙසතො විසුජ්ඣනං, තස්මා ‘‘තං පන අත්ථතො වාසනාභාගියාදි එව හොතී’’ති වුත්තං. තත්ථ තදඞ්ගවික්ඛම්භනෙහි වොදානං වාසනාභාගියාදිවසෙන හොති, සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධීහි වොදානං නිබ්බෙධභාගියවසෙන, අසෙක්ඛභාගියවසෙන වොදානං පටිප්පස්සද්ධියා එව වෙදිතබ්බං. යායං දෙසනා රාගාදිභාගිනී සියා, සා සංකිලෙසභාගියා. යායං දෙසනා චාගාදිභාගිනී සියා, සා වාසනාභාගියා. යා පන ආපත්තිවිච්ඡෙදනී සාවසෙසං, අනවසෙසඤ්ච, සා නිබ්බෙධභාගියා, අසෙක්ඛභාගියා ච.

'ती सहा द्विके आहेत' इत्यादींद्वारे पदांच्या ग्रहण आणि परिच्छेदावरून व्यवस्थापना सांगून, पुढे 'साधारण केली आहेत' या पदाच्या अर्थवर्णनात स्वतःच स्वरूपाने दर्शविले जाईल. 'उद्धृत न करण्याचे काही कारण नाही' असे सांगून, उद्धृत करण्याचे कारण दर्शविताना 'तथा हि वक्खति' (कारण असे म्हटले जाईल) इत्यादींद्वारे पाळि वचन उद्धृत केले आहे. 'वोदान' (परिशुद्धी) हे संक्लेशापासून होते, कारण संक्लिष्ट (मलीन) असलेल्याचीच परिशुद्धी इच्छित असते. ज्याअर्थी परिशुद्धी ही तदंग इत्यादींच्या द्वारे संक्लेशापासून विशुद्ध होणे आहे, त्याअर्थी 'ती अर्थतः वासनाभागिय इत्यादीच असते' असे म्हटले आहे. तेथे तदंग आणि विष्कंभन (दडपून टाकणे) द्वारे परिशुद्धी वासनाभागिय इत्यादी रूपाने होते; समुच्छेद आणि प्रतिप्रश्रब्धी (शांत होणे) द्वारे परिशुद्धी निब्बेधभागिय (निर्वेधभागीय) रूपाने होते; आणि असेक्खभागिय (अशैक्षभागीय) रूपाने परिशुद्धी केवळ प्रतिप्रश्रब्धीनेच समजली पाहिजे. जी देसना रागादींशी संबंधित असते, ती 'संकिलेसभागिय' होय. जी देसना त्यागादींशी संबंधित असते, ती 'वासनाभागिय' होय. परंतु जी आपत्तीचा उच्छेद करणारी, सावशेष आणि अनवशेष आहे, ती 'निब्बेधभागिय' आणि 'असेक्खभागिय' होय.

‘‘තණ්හාසංකිලෙසභාගියං සුත්ත’’න්තිආදිනා පඨමමෙව සංකිලෙසභාගස්ස දස්සිතත්තා වුත්තං ‘‘සංකිලෙසො තිවිධො…පෙ… විසයදස්සනත්ථං ආරද්ධ’’න්ති. භවරාගො භවපත්ථනා. උප්පජ්ජතීති න විගච්ඡති. තත්‍ර තත්‍ර භවෙති යදි වා කාමභවෙ, යදි වා රූපභවෙ, යදි වා අරූපභවෙ. පදන්තරසංයොජනවසෙනාති දුකනයෙනෙව පදන්තරෙන යොජනවසෙන. මිස්සිතානි කතානීති සංසට්ඨානි කතානි.

'तण्हासांकिलेसभागियं सुत्तं' (तृष्णा-संक्लेशभागीय सूत्र) इत्यादींद्वारे सुरुवातीलाच संकिलेसभागाचे दर्शन घडविले असल्यामुळे 'संकिलेस तीन प्रकारचा आहे...पे... विषयाचे दर्शन घडविण्यासाठी आरंभ केला आहे' असे म्हटले आहे. 'भवरागो' म्हणजे भवप्रार्थना (भवाची इच्छा). 'उप्पज्जति' (उत्पन्न होतो) म्हणजे नष्ट होत नाही. 'तत्र तत्र भवे' म्हणजे मग ते कामभवात असो, रूपभवात असो, किंवा अरूपभवात असो. 'पadanतरसंयोजनवसेन' म्हणजे दुक पद्धतीनेच इतर पदांशी जोडण्याच्या कारणाने. 'मिस्सितानि कतानि' म्हणजे संसृष्ट (एकत्र) केली आहेत.

එකකචතුක්කවසෙන දස්සිතබ්බානි පදානි එව ගහෙත්වා ආවුත්තිනයදස්සනවසෙන මිස්සෙත්වා අවසිට්ඨදුකවසෙන, තිකචතුක්කවසෙන ච ඉතරෙ අට්ඨ පට්ඨානභාගා දස්සිතාති ආහ ‘‘තානියෙව යථාවුත්තානි අට්ඨ සුත්තානී’’තිආදි[Pg.130]. චත්තාරො එකකායෙව පාළියං ආදිතො දස්සිතා. ඡදුකා පාළියං ආගතා චත්තාරො, අට්ඨකථායං ද්වෙති. චත්තාරො තිකා පාළියං ආගතා ද්වෙ, අට්ඨකථායං ද්වෙති. ද්වෙ චතුක්කා පන අට්ඨකථායමෙව ආගතා. ‘‘පාළියං අනාගතා’’ති ඉදං සරූපතො අනාගමනං සන්ධාය වුත්තං, නයතො පන ආගතභාවො දස්සිතො එව. යෙ පනෙත්ථ පාළියං අනාගතා, තෙසං උදාහරණානි පරතො දස්සයිස්සාම.

एकक आणि चतुष्क रूपाने दर्शविण्याजोगी पदेच घेऊन, आवृत्ती पद्धती दर्शविण्याच्या हेतूने मिश्रित करून, उर्वरित दुक रूपाने आणि तिक-चतुष्क रूपाने इतर आठ पट्ठानभाग दर्शविले आहेत, म्हणून 'तीच पूर्वोक्त आठ सुत्ते' इत्यादी म्हटले आहे. पाळिमध्ये सुरुवातीला चार एककच दर्शविले आहेत. पाळिमध्ये आलेली सहा द्विके चार आहेत, आणि अट्ठकथेमध्ये दोन आहेत. पाळिमध्ये आलेले चार तिक दोन आहेत, आणि अट्ठकथेमध्ये दोन आहेत. दोन चतुष्क तर केवळ अट्ठकथेमध्येच आले आहेत. 'पालिमध्ये आलेले नाहीत' हे स्वरूपाने न येण्याच्या संदर्भात म्हटले आहे, परंतु पद्धतीनुसार (नयतः) त्यांचे येणे दर्शविलेच आहे. जे येथे पाळिमध्ये आलेले नाहीत, त्यांची उदाहरणे आम्ही पुढे दर्शवू.

සොළසහීති සොළසවිධෙහි. න හි තානි සුත්තානි සොළසෙව, අථ ඛො සොළසප්පකාරානීති මූලගණනං ඨපෙත්වා කාරණසුත්තලද්ධෙන සඞ්ඛාරගබ්භෙන තදනුරූපො යො ගණනවිත්ථාරො, තස්ස පත්ථරණවිධි පට්ඨානනයො. ඉමිනා…පෙ… නත්ථීති යථාවුත්තපට්ඨානවිනිමුත්තො පරියත්තිසාසනප්පදෙසො න විජ්ජති යථාරහං තංතංපට්ඨානභාවෙන පවත්තත්තාති දස්සෙති. යදි සුත්තගෙය්‍යාදි නවවිධං පරියත්තිසාසනං යථාවුත්තපට්ඨානවසෙනෙව පවත්තං, තත්ථ කථමිධ අනිදස්සිතානං ගාථාදීනං සංකිලෙසභාගියාදිභාවො ගහෙතබ්බොති පඤ්හං සන්ධාය ‘‘ගාථාය ගාථා අනුමිනිතබ්බා’’තිආදිපාළි පවත්තාති දස්සෙතුං ‘‘කථං පනා’’තිආදි වුත්තං.

'सोळसहि' म्हणजे सोळा प्रकारांनी. ती सुत्ते केवळ सोळाच नाहीत, तर सोळा प्रकारची आहेत. मूळ गणना बाजूला ठेवून, कारण-सुत्ताद्वारे प्राप्त झालेल्या संख्यागर्भाने तदनुरूप जो गणनेचा विस्तार आहे, त्याची प्रस्तार पद्धती म्हणजे 'पट्ठाननय' (पट्ठान पद्धती) होय. 'इमिना...पे... नत्थि' याद्वारे पूर्वोक्त पट्ठानापासून मुक्त असलेला परियत्ति शासनाचा कोणताही भाग अस्तित्वात नाही, कारण तो योग्यतेनुसार त्या त्या पट्ठानभावाने प्रवृत्त झाला आहे, हे दर्शविले आहे. जर सुत्त, गेय्य इत्यादी नऊ प्रकारचे परियत्ति शासन पूर्वोक्त पट्ठान पद्धतीनेच प्रवृत्त झाले आहे, तर मग येथे न दर्शविलेल्या गाथा इत्यादींचा संकिलेसभागियता इत्यादी भाव कसा ग्रहण करावा, या प्रश्नाचा संदर्भ घेऊन 'गाथेने गाथेचे अनुमान करावे' इत्यादी पाळि वचन प्रवृत्त झाले आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'कथं पना' (परंतु कसे) इत्यादी म्हटले आहे.

තත්ථ අයං ගාථා වියාති ‘‘කාමන්ධා ජාලසඤ්ඡන්නා, මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා, උද්ධං අධො සබ්බධි විප්පමුත්තො, යස්ස සෙලූපමං චිත්ත’’න්තිආදිනා ඉධ උදාහටගාථා විය. ගාථාති අඤ්ඤාපි තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ ආගතා ඉධ අනුදාහටා. සංවණ්ණනාකාලෙ සම්මුඛීභාවෙන ‘‘අයං ගාථා වියා’’ති වුත්තා යා කාචි ගාථා ‘‘සංකිලෙසභාගියා’’ති වා ‘‘සංකිලෙසවාසනානිබ්බෙධඅසෙක්ඛභාගියා’’ති වා අනුමිනිතබ්බා නයග්ගාහෙන ඤාපෙතබ්බාති දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘සංකිලෙස…පෙ… ජානිතබ්බාති අත්ථො’’ති. වා-සද්දො හි ඉධ අවුත්තවිකප්පනත්ථො. සෙසපදෙසූති වෙය්‍යාකරණසුත්තපදෙසු.

तेथे 'ही गाथा जशी' म्हणजे 'कामान्धा जालसञ्छन्ना' (कामांध जाळ्याने वेढलेले), 'मनोपुब्बङ्गमा धम्मा' (सर्व धर्म मनाच्या पूर्वगामी आहेत), 'उद्धं अधो सब्बधि विप्पमुत्तो' (वर, खाली आणि सर्वत्र मुक्त झालेला), 'यस्स सेलूपमं चित्तं' (ज्याचे चित्त पर्वतासारखे अचल आहे) इत्यादींद्वारे येथे उदाहरणादाखल घेतलेल्या गाथेप्रमाणे. 'गाथा' म्हणजे त्रिपिटकातील बुद्धवचनात आलेल्या इतर गाथा ज्या येथे उदाहरणादाखल घेतलेल्या नाहीत. स्पष्टीकरणाच्या वेळी प्रत्यक्ष समोर असल्यामुळे 'ही गाथा जशी' असे म्हटले आहे, कोणतीही गाथा 'संकिलेसभागिया' (संक्लेशभागीय) किंवा 'संकिलेसवासनानिब्बेधअसेक्खभागिया' (संक्लेश-वासना-निर्वेध-अशैक्ष्यभागीय) अशी अनुमानाने जाणावी, नयाच्या ग्रहणाने समजून घ्यावी, हे दर्शवण्यासाठी 'संकिलेस...पे... जाणावे असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. कारण येथे 'वा' (किंवा) हा शब्द न सांगितलेल्या विकल्पाच्या अर्थात आहे. 'उर्वरित पदांमध्ये' म्हणजे वेय्याकरण (व्याकरण/स्पष्टीकरण) सूत्रांच्या पदांमध्ये.

90. අරියානං ධම්මන්ති චාරිත්තවාරිත්තභෙදං සීලාචාරං. එකන්තකරණීයස්ස අකරණම්පි වීතික්කමො එව.

९०. 'अरियानं धम्मं' (आर्यांचा धर्म) म्हणजे चारित्र आणि वारित्र रूपाने विभागलेले शीलाचरण होय. जे एकांताने (निश्चितपणे) करणीय आहे, ते न करणे देखील उल्लंघन (वीतिक्कम) च आहे.

අවිජ්ජාදිකෙ සංකිලෙසධම්මෙ තදඞ්ගාදිවසෙන ධුනාතීති ධොනා වුච්චති පඤ්ඤා. පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජනපඤ්ඤාති පන පකරණෙන අවච්ඡින්නත්තා වුත්තං. තං අතික්කමිත්වා චරන්තොති පච්චයානං අපච්චවෙක්ඛිත්වා පච්චයපරිභොගෙ ආදීනවං අපස්සන්තො ඉණපරිභොගවසෙන පරිභුඤ්ජන්තො න පරිමුච්චති නිරයාදිදුක්ඛතො, වට්ටදුක්ඛතො ච.

अविद्या इत्यादी संक्लेश धर्मांना तदंग इत्यादींच्या द्वारे जी नष्ट करते (धुवून टाकते), तिला 'धोना' म्हणजेच प्रज्ञा म्हटले जाते. परंतु प्रकरणाच्या मर्यादेमुळे 'प्रत्यवेक्षण करून (विचारपूर्वक) उपभोग घेण्याची प्रज्ञा' असे म्हटले आहे. 'त्याचे उल्लंघन करून आचरण करणारा' म्हणजे प्रत्ययांचे (साधनांचे) प्रत्यवेक्षण न करता, प्रत्ययांच्या उपभोगातील दोष न पाहता, ऋणाच्या (कर्जाच्या) उपभोगाप्रमाणे उपभोग घेणारा नरक इत्यादी दुःखातून आणि संसारदुःखातून (वट्टदुःखातून) मुक्त होत नाही.

කුක්කුජනකං [Pg.131] නාම කදලියා පුප්ඵනාළි. පරාභවායාති විනාසාය. තථාති යථා ඵලපාකන්තා කදලී, එවං වෙළුනළාපි ඔසධිජාතිකත්තාති උපසංහාරත්ථො තථා-සද්දො. තෙනාහ ‘‘ඵලං වෙළුං ඵලං නළ’’න්ති.

'कुक्कुजनक' म्हणजे केळीच्या फुलाचा दांडा (केळफूल). 'पराभवाय' म्हणजे विनाशासाठी. 'तथा' (त्याचप्रमाणे) म्हणजे ज्याप्रमाणे फळ पिकल्यानंतर केळीचा नाश होतो, त्याचप्रमाणे बांबू आणि नळ (एक प्रकारचा वेणू) देखील औषधी वनस्पतींच्या जातीचे असल्यामुळे त्यांचाही नाश होतो, या उपसंहाराच्या अर्थात 'तथा' हा शब्द आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'फळ बांबूला आणि फळ नळाला (नष्ट करते)'.

සුඛෙත්තෙපීති පි-සද්දෙන කො පන වාදො ඌසරාදිදොසදුට්ඨෙසු ඛෙත්තෙසූති දස්සෙති. ‘‘ඡකණ…පෙ… අත්ථො’’ති එතෙන යථාවුත්තඅභිසඞ්ඛරණාභාවෙන බීජදොසදුට්ඨන්ති දස්සෙති.

'सुक्षेत्रातही' यातील 'अपि' (ही) शब्दाने मग नापीक (ऊषर) इत्यादी दोषांनी दूषित असलेल्या शेतांबद्दल काय सांगावे? हे दर्शवले आहे. 'छकण...पे... अर्थ आहे' याद्वारे योग्य संस्कारांच्या अभावामुळे बीजाच्या दोषाने दूषित असल्याचे दर्शवले आहे.

91. සජ්ජිතන්ති සඤ්ජිතං. අපරික්ඛතෙති පටිපක්ඛෙහි ධම්මෙහි අවික්ඛම්භිතෙ අරොගෙ.

९१. 'सज्जित' म्हणजे संचित (एकत्र केलेले). 'अपरिक्खत' म्हणजे प्रतिपक्षी (विरोधी) धर्मांनी न दबलेले, निरोगी.

යාය සමන්නාගතො පුග්ගලො ‘‘කිං සුතං මයා, කිං වා සුණාමී’’ති කුසලං ගවෙසී චරති, සා ධම්මොජපඤ්ඤා කිස්සවා නාම. දුබ්භාසිතාති දුට්ඨු භාසිතා, ඉස්සාමච්ඡරියදොසාදීහි දුට්ඨා වා භාසිතා.

ज्या प्रज्ञेने युक्त असलेला पुद्गल (व्यक्ती) 'मी काय ऐकले आहे, यापुढे काय ऐकू?' अशा प्रकारे कुशलाचा शोध घेत फिरतो, ती 'धम्मोजप्रज्ञा' (धर्माचा रस असणारी प्रज्ञा) होय, तिला 'किस्सवा' म्हणतात. 'दुब्भासिता' म्हणजे वाईट रीतीने बोललेली, किंवा ईर्ष्या, मत्सर इत्यादी दोषांनी दूषित होऊन बोललेली.

92. විචිනාතීති විසෙසතො චිනාති පසවති.

९२. 'विचिनाति' म्हणजे विशेष रूपाने संचय करतो, उत्पन्न करतो.

විගතභූතාති විගතසච්ච. තෙනාහ ‘‘අලීකවාදී’’ති.

'विगतभूता' म्हणजे सत्यापासून दूर गेलेला. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अलीकवादी' (असत्य बोलणारा).

අවජාතපුත්තාති ලාමකපුත්ත. භගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වා නිහීනවුත්තිතං සන්ධාය වදති. නෙරයිකොති නිරයෙ නිබ්බත්තනකො. පාපකම්මිනො පපතන්ති එත්ථාති පපතං, නරකං.

'अवजातपुत्त' म्हणजे हीन पुत्र. भगवंतांच्या शासनात प्रवज्जित होऊन हीन आचरण करण्याच्या संदर्भाने हे म्हटले आहे. 'नेरयिक' म्हणजे निरयात (नरकात) उत्पन्न होणारा. जेथे पापकर्म करणारे पडतात ते 'प्रपात' म्हणजे नरक होय.

තණ්හාදීනං සභාවභෙදතොති තණ්හාදිට්ඨිදුච්චරිතානං තණ්හායනවිපරීතදස්සනදුට්ඨචරිතතාසඞ්ඛාතසභාවවිභාගතො. අවත්ථාභෙදතොති තණ්හාය ඡන්දපෙමලොභරාගනන්දීපිපාසාමුච්ඡාදයො, දිට්ඨියා ගාහපරාමාසමිච්ඡාභිනිවෙසවිසුකවිප්ඵන්දිතවිපරීතදස්සනාදයො, දුච්චරිතස්ස තිරච්ඡානපෙත්තිවිසයඅසුරයොනිගාමිතාදයො අවත්ථාවිසෙසා. ච-සද්දෙන තෙසං කාමතණ්හාදිරූපතණ්හාදිඅත්තානුදිට්ඨාදිසස්සතගාහාදිකායදුච්චරිතාදි- පාණාතිපාතාදිප්පකාරභෙදො සඞ්ගය්හති.

'तण्हा' (तृष्णा) इत्यादींच्या स्वभावभेदावरून म्हणजे तृष्णा, दृष्टी आणि दुश्चरित यांच्या अनुक्रमे तृष्णा बाळगणे, विपरीत दर्शन आणि दुष्ट आचरण या नावाच्या स्वभावाच्या विभागावरून. 'अवस्थाभेदावरून' म्हणजे तृष्णेच्या छंद, प्रेम, लोभ, राग, नंदी (अभिनंदन), पिपासा, मूर्च्छा इत्यादी अवस्था; दृष्टीच्या ग्राह, परामास, मिथ्याभिनिवेश, विसूक (दृष्टिजाल), विप्फंदित (तगमग), विपरीत दर्शन इत्यादी अवस्था; दुश्चरिताच्या तिर्यंच, प्रेतविषय, असुरयोनीमध्ये नेणाऱ्या इत्यादी अवस्थांचे विशेष होत. 'च' (आणि) या शब्दाने त्यांचा कामतृष्णा इत्यादी, रूपतृष्णा इत्यादी, आत्मानुदृष्टी इत्यादी, शाश्वतग्राह इत्यादी, कायदुश्चरित इत्यादी आणि प्राणातिपात इत्यादी प्रकारांचा भेद समाविष्ट होतो.

93. විපුලන්ති උළාරං, තෙලාදීහි චෙව ධනධඤ්ඤාදීහි ච පහූතසන්නිචයන්ති අත්ථො. සම්බාධාති ජනසංමද්දසඞ්ඝටා.

९३. 'विपुल' म्हणजे उदार (विशाल), तेल इत्यादींनी तसेच धनधान्य इत्यादींनी भरपूर संचय केलेला असा अर्थ आहे. 'संबाध' म्हणजे लोकांची गर्दी आणि दाटी.

දණ්ඩෙන න හිංසතීති එත්ථ වුත්තං යං දණ්ඩනිධානං, තං වට්ටවිවට්ටනිස්සිතං. තදුභයස්සාපි ඵලං දස්සෙන්තො ‘‘සො පුග්ගලො’’තිආදිමාහ.

'दंडाने हिंसा करत नाही' येथे जे दंडाचे त्याग करणे (दंडनिधान) म्हटले आहे, ते संसार (वट्ट) आणि निर्वाण (विवट्ट) यांच्याशी संबंधित आहे. त्या दोन्हीचे फळ दर्शवताना 'तो पुद्गल' इत्यादी म्हटले आहे.

94. කිඤ්චති [Pg.132] තංසමඞ්ගිනං විමද්දතීති කිඤ්චනං, රාගාදි, පලිබුන්ධති කුසලප්පවත්තිං නිවාරෙතීති පලිබොධො, රාගාදියෙව, කිඤ්චනමෙව පලිබොධො කිඤ්චනපලිබොධො. අථ වා කිඤ්චනඤ්ච පලිබොධො ච කිඤ්චනපලිබොධො, ආමිසකිඤ්චික්ඛඤ්ච රාගාදිසංකිලෙසො චාති අත්ථො.

९४. जे त्याशी युक्त असलेल्याला पीडित करते ते 'किंचन' म्हणजे राग इत्यादी होय. जे कुशल प्रवृत्तीला रोखते (अडथळा आणते) तो 'पलिबोध' (अडथळा) म्हणजे राग इत्यादीच होय. किंचन हेच पलिबोध म्हणजे 'किंचनपलिबोध' होय. अथवा किंचन आणि पलिबोध म्हणजे 'किंचनपलिबोध' होय, म्हणजेच आमिष-किंचिक्ख (भौतिक आसक्ती) आणि राग इत्यादी संक्लेश असा अर्थ आहे.

විසෙසිතන්ති විලොමං, විසමං කිරියන්ති අත්ථො. රාජභණ්ඩන්ති ඔරොධෙ සන්ධාය වදන්ති.

'विसेसित' म्हणजे विलोम (उलटे), विषम क्रिया असा अर्थ आहे. 'राजभंड' हे अंतःपुराच्या (राणीवशाच्या) संदर्भाने म्हणतात.

යාචයොගොති යාචනයොගො, යාචකානං මනොරථපරිපූරණතො. තෙනාහ ‘‘යාචිතබ්බයුත්තො’’ති. දානයුත්තොති සතතං දානකිරියාසමඞ්ගී. දානසංවිභාගරතොති එත්ථ දානං නාම අත්ථිකානං යථාධිප්පායපටියත්තපරිච්චාගො, සංවිභාගො අත්තනා පරිභුඤ්ජිතබ්බතො අප්පමත්තකතොපි සංවිභජනං. ඉමෙහි ඛො…පෙ… හොතීති එත්ථ හොතිසද්දෙන ‘‘සමන්නාගතො’’ති පදං සම්බන්ධිතබ්බං, න ‘‘සොතාපන්නො’’ති දස්සෙතුං ‘‘සොතාපන්නො…පෙ… හොතී’’ති වුත්තං. තෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගමො හි ඉධ විධීයති, න සොතාපන්නභාවො, තෙන සොතාපන්නලක්ඛණමෙතෙ ධම්මා, න සොතාපන්නභාවලක්ඛණන්ති දස්සෙති. තථා හි ‘‘සොතාපන්නෙන…පෙ… ලබ්භමානතං දස්සෙතී’’ති වුත්තං.

'याचयोगो' म्हणजे याचनेला योग्य, कारण तो याचकांच्या मनोरथांची पूर्तता करतो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'याचितब्बयुत्तो' (याचना करण्यास योग्य). 'दानयुत्तो' म्हणजे सतत दानक्रियेत मग्न असणारा. 'दानसंविभागरतो' यामध्ये 'दान' म्हणजे गरजूंच्या इच्छेनुसार तयार केलेल्या वस्तूंचा त्याग करणे, आणि 'संविभाग' म्हणजे स्वतः उपभोग घेण्याच्या वस्तूंमधून अगदी थोडा भाग असला तरी त्याचे वाटप करणे. 'इमेहि खो...पे... होती' येथे 'होति' या शब्दाशी 'समन्नागतो' (युक्त असलेला) हे पद जोडले जावे, 'सोतापन्नो' (स्रोतापन्न) हे नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'सोतापन्नो...पे... होति' असे म्हटले आहे. कारण येथे त्या धर्मांनी युक्त असणे विहित केले आहे, स्रोतापन्न भाव नाही. त्यामुळे हे धर्म स्रोतापन्नाची लक्षणे आहेत, स्रोतापन्न भावाची लक्षणे नाहीत, असे दर्शवले आहे. म्हणूनच 'स्रोतापन्नाद्वारे...पे... प्राप्त होणे दर्शवते' असे म्हटले आहे.

95. ලපති කථෙති එතෙනාති ලපනං, ඔට්ඨං.

९५. ज्याद्वारे तो बोलतो, संभाषण करतो ते 'लपन' म्हणजे ओठ होय.

97. මුදිතොති දිබ්බසම්පත්තියා පමුදිතො.

९७. 'मुदितो' म्हणजे दिव्य संपत्तीने प्रमुदित (आनंदित) झालेला.

99. කිඤ්චාපි උදතාරීති තරණකිරියා අතීතභාවෙන වුත්තා, තරණමෙව පන ගහෙත්වා ආහ ‘‘ඔඝතරණස්ස අරියමග්ගකිච්චත්තා’’ති. එවං විප්පමුත්තො, විමුත්තොති ච එත්ථ මුච්චනකිරියායපි වත්තබ්බං.

९९. जरी 'उदतारी' (पार केला) असे म्हणून पार करण्याची क्रिया भूतकाळात सांगितली असली, तरी पार करणे याच अर्थाने घेऊन 'ओघ पार करणे हे आर्यमार्गाचे कार्य असल्यामुळे' असे म्हटले आहे. याचप्रमाणे 'विप्पमुत्तो' (विशेष मुक्त झालेला) आणि 'विमुत्तो' (मुक्त झालेला) येथे मुक्त होण्याच्या क्रियेबद्दलही समजावे.

100. පාතු-සද්දපුබ්බකො භවන්ති-සද්දො සියා උප්පාදපරියායො සියා ආවිභාවපරියායොති ‘‘පාතුභවන්තී’’ති පදස්ස ‘‘උප්පජ්ජන්ති, පකාසෙන්ති චා’’ති අත්ථො වුත්තො. පාතුභූතධම්මස්සාති උප්පන්නබොධිපක්ඛියධම්මස්ස, විභූතචතුසච්චධම්මස්ස වා. නො කල්ලොති න යුත්තො. සහෙතුධම්මන්ති එත්ථ පච්චයුප්පන්නධම්මාව ගහිතා, න පච්චයධම්මාති? නයිදමෙවං දට්ඨබ්බං පච්චයධම්මානම්පි පච්චයුප්පන්නභාවානතිවත්තනතො. අථ වා සහෙතුධම්මන්ති පච්චයුප්පන්නධම්මො පධානභාවෙන වුත්තො, පච්චයධම්මො පන ගුණභාවෙනාති එවමෙත්ථ උභයෙසං වුත්තභාවො වෙදිතබ්බො.

१००. 'पातु' शब्दाच्या पूर्वी असलेला 'भवन्ति' शब्द हा उत्पत्तीचा पर्याय असू शकतो किंवा प्रकटीकरणाचा पर्याय असू शकतो, म्हणून 'पातुभवन्ति' या पदाचा अर्थ 'उत्पन्न होतात आणि प्रकाशित होतात' असा सांगितला आहे. 'पातुभूतधम्मस्स' म्हणजे उत्पन्न झालेल्या बोधिपाक्षिक धर्मांचे किंवा स्पष्ट झालेल्या चतुरार्यसत्य धर्मांचे. 'नो कलो' म्हणजे योग्य नाही. 'सहेतुधम्मं' येथे केवळ प्रत्ययोत्पन्न (कारणाने उत्पन्न झालेले) धर्मच घेतले आहेत, प्रत्यय धर्म (कारण धर्म) नाही काय? असे समजू नये, कारण प्रत्यय धर्म देखील प्रत्ययोत्पन्न भावाचे उल्लंघन करत नाहीत. अथवा 'सहेतुधम्मं' यामध्ये प्रत्ययोत्पन्न धर्म मुख्य रूपाने सांगितले आहेत, तर प्रत्यय धर्म गौण रूपाने सांगितले आहेत, अशा प्रकारे येथे दोन्हीचा उल्लेख केलेला भाव समजून घ्यावा.

ආරඤ්ඤකන්ති [Pg.133] ආරඤ්ඤකඞ්ගසමන්නාගතං. අඤ්ඤාතොති පරිචයවසෙන න ඤාතො, අසංසට්ඨොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘නිච්චනවො’’ති.

'आरञ्ञकं' (आरण्यक) म्हणजे आरण्यक अंगाने युक्त असलेला. 'अञ्ञातो' (अज्ञात) म्हणजे परिचयाच्या अभावामुळे न ओळखलेला, असंसृष्ट (अलिप्त) असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'निच्चनवो' (नेहमि नवीन).

බ්‍යාපාදවිහිංසාවිතක්කවිරහෙ වෙරිපරිසඞ්කාය අභාවෙ අකිත්තිපරිමුත්තීති එවමාදීහිපි කාරණෙහි කොධප්පහානෙන සුඛං සුපති. කොධපරිළාහාභාවො පන පාකටතරොති ආහ ‘‘කොධ…පෙ… සයතී’’ති. විසමූලස්සාති එත්ථ විසසරික්ඛතාය ‘‘විස’’න්ති දුක්ඛං අධිප්පෙතන්ති ආහ ‘‘දුක්ඛවිපාකස්සා’’ති. සුඛන්ති චෙතසිකසුඛං. අක්කුට්ඨස්ස පච්චක්කොසිත්වා ච පච්චක්කොසනහෙතු උප්පජ්ජතීති යොජනා.

व्यापाद (द्वेष) आणि विहिंसा (हिंसा) च्या वितर्कांपासून विरहित असल्यामुळे, वैऱ्याच्या शंकेचा अभाव असल्यामुळे आणि अपकीर्तीपासून मुक्त असल्यामुळे इत्यादी कारणांनी क्रोधाच्या प्रहाणाने (त्यागाने) मनुष्य सुखाने झोपतो. क्रोधाच्या परिदाहाचा (दाहाचा) अभाव अधिक स्पष्ट आहे, म्हणून 'क्रोध...पे... झोपतो' असे म्हटले आहे. 'विषमूला' (विषारी मूळ असलेल्या) यामध्ये विषाच्या समानतेमुळे 'विष' या शब्दाने 'दुःख' अभिप्रेत आहे, म्हणून 'दुःखद विपाकाचे' असे म्हटले आहे. 'सुख' म्हणजे चैतसिक (मानसिक) सुख. शिवीगाळ करणाऱ्याला उलट शिवीगाळ केल्याने आणि उलट शिवीगाळ करण्याच्या कारणामुळे (क्रोध) उत्पन्न होतो, अशी येथे योजना आहे.

101. සල්ලුබ්බාහනං සල්ලුද්ධරණං.

१०१. 'सल्लुब्बाहनं' म्हणजे शल्य बाहेर काढणे (शल्योद्धरण).

විසයභෙදෙන, පවත්තිආකාරභෙදෙන ච අනෙකභෙදත්තා කාමසඤ්ඤාය වුත්තං ‘‘යාය කායචී’’ති.

विषयांच्या भेदाने आणि प्रवृत्तीच्या स्वरूपाच्या भेदाने कामसंज्ञेचे अनेक प्रकार (भेद) असल्यामुळे 'ज्या कोणत्याही' (याय कायचि) असे म्हटले आहे.

දානමුඛෙනාති දානෙන මුඛභූතෙන, දානං පමුඛං කත්වාති අත්ථො.

'दानमुखेने' म्हणजे दानाला मुख्य करून, दानाला प्रमुख करून, असा अर्थ आहे.

‘‘අරියමග්ගසම්පාපනවසෙනා’’ති ඉමිනා අනුකම්පානුද්දයානං එකන්තානවජ්ජතමෙව විභාවෙති. ‘‘අනුකම්පා’’ති පදස්සත්ථවිවරණං ‘‘කරුණායනා’’ති, ඉතරස්ස ‘‘මෙත්තායනා’’ති.

'आर्यमार्गाची प्राप्ती करून देण्याच्या दृष्टीने' याद्वारे अनुकंपा आणि दया यांचे पूर्णपणे निर्दोषत्वच स्पष्ट केले आहे. 'अनुकंपा' या पदाच्या अर्थाचे स्पष्टीकरण 'करुणायना' (करुणा करणे) असे आहे, आणि दुसऱ्याचे (अनुदयाचे) 'मेत्तायना' (मैत्री करणे) असे आहे.

102. පකතිආදීති ආදිසද්දෙන අණුඉස්සරපජාපතිපුරිසකාලාධිට්ඨායකාරිආදිකෙ සඞ්ගණ්හාති.

१०२. 'प्रकृती इत्यादी' यामधील 'इत्यादी' शब्दाने अणु (परमाणू), ईश्वर, प्रजापती, पुरुष, काळ आणि अधिष्ठाता इत्यादींचा संग्रह होतो.

කාමෙසූති කාමගුණෙසු රූපාදිවිසයෙසු.

'कामेसू' (कामांमध्ये) म्हणजे कामगुणांमध्ये, म्हणजेच रूप इत्यादी विषयांमध्ये.

බහලකිලෙසතායාති බහුලකිලෙසභාවෙන. පුබ්බහෙතුමන්දතායාති විවට්ටූපනිස්සයස්ස කුසලස්ස අකතත්තා.

'बहलकिलेसतया' म्हणजे क्लेशांच्या प्रचुरतेमुळे (अतिशय क्लेश असल्यामुळे). 'पूर्वहेतूच्या मंदतेमुळे' म्हणजे विवर्त-उपनिषय (संसारमुक्तीला कारणीभूत असणाऱ्या) कुशल कर्माचे आचरण न केल्यामुळे.

චිත්තවූපසමභාවනායාති චිත්තවූපසමකරභාවනාය සමථවිපස්සනාය.

'चित्तवूपसमभावनेने' म्हणजे चित्ताचा उपशम (शांतता) करणाऱ्या भावनेने, म्हणजेच समथ आणि विपश्यनेने.

පරිස්සයා සීලාදිපරිපූරණස්ස පරිබන්ධභූතා කිලෙසා එව. අනරියා පඤ්ඤාසීසං උක්ඛිපිත්වා ඨාතුමෙව න සක්කොන්තීති වුත්තං ‘‘ඤාණසිරෙන අධොසිරා හුත්වා’’ති.

'परिस्सय' (उपद्रव) म्हणजे शील इत्यादींच्या परिपूर्तीमध्ये अडथळा ठरणारे क्लेशच होत. अनार्य लोक प्रज्ञारूपी मस्तक वर करून उभे राहूच शकत नाहीत, म्हणून 'ज्ञानरूपी मस्तकाने अधोमुख (खाली मस्तक करून) होऊन' असे म्हटले आहे.

103. භගවතො, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච වසනයොග්‍යභාවො, තෙහි නිවුත්ථභාවො ච තස්ස සාතිසයො වණ්ණොති වුත්තං ‘‘පඨමගාථාය ජෙතවනස්ස වණ්ණං කථෙත්වා’’ති. වුත්තඤ්හෙතං –

१०३. भगवान आणि भिक्खू संघाच्या राहण्यास योग्य असणे आणि त्यांच्याद्वारे तेथे निवास केला जाणे, हे त्याचे अतिशय श्रेष्ठ वर्णन आहे, म्हणून 'पहिल्या गाथेमध्ये जेतवनाचे वर्णन करून' असे म्हटले आहे. कारण असे म्हटले आहे की -

‘‘ගාමෙ [Pg.134] වා යදි වාරඤ්ඤෙ, නින්නෙ වා යදි වා ථලෙ;

යත්ථ අරහන්තො විහරන්ති, තං භූමිරාමණෙය්‍යක’’න්ති. (ධ. ප. 98;

ථෙරගා. 991);

'गावात असो वा अरण्यात, सखल भागात असो वा मैदानावर; जेथे अरहंत निवास करतात, ती भूमी रमणीय असते.'

ඉධ ධම්මසද්දො සමාධිපරියායො ‘‘එවංධම්මා තෙ භගවන්තො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.13; ම. නි. 3.198; සං. නි. 5.378) වියාති ආහ ‘‘ධම්මොති සමාධී’’ති සමාධිපක්ඛිකා ධම්මා සතිවායාමා.

येथे 'धम्म' शब्द समाधीचा पर्याय आहे, जसे 'अशा धर्माचे ते भगवान होते' इत्यादींमध्ये आहे. म्हणून 'धम्म म्हणजे समाधी' असे म्हटले आहे. समाधीच्या पक्षातील धर्म म्हणजे स्मृती (सती) आणि व्यायाम (प्रयत्न) होत.

නානුගච්ඡෙය්‍යාති නානුතසෙය්‍ය. අනුතසනමෙව හි තණ්හාදිට්ඨීහි අනුගමනං. පටිවිපස්සෙය්‍යාති විපස්සනාසම්මසනමාහ. යමකතො, හි ඛණිකතො, පටිපාටිතො ච සම්මසනං විපස්සනායපි සම්මසනතො පටිවිපස්සනා නාම. සා හි විපස්සනාය දිට්ඨිඋග්ඝාටනමානසමුග්ඝාටනනිකන්තිපරියාදානහෙතුතාය විසෙසතො පටිපක්ඛෙන අසංහීරඅසංකුප්පනහෙතුභූතා පරිබ්‍රූහනා හොති. ‘‘පුනප්පුනං…පෙ… අප්පෙන්තො’’ති එතෙන නිබ්බානාරම්මණධම්මානුබ්‍රූහනං යථා ‘‘බ්‍රූහෙතා සුඤ්ඤාගාරාන’’න්ති (ම. නි. 1.64) දස්සෙති.

'नानुगच्छेय्य' म्हणजे अनुगमन करू नये (मागे धावू नये). कारण तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे अनुगमन करणे म्हणजेच अनुतसन (मागे धावणे) होय. 'पटिविपस्सेय्य' याद्वारे विपश्यनेच्या संमर्शाचे (चिंतनाचे) कथन केले आहे. कारण यमक (जोडीने), क्षणिक आणि अनुक्रमाने केलेले संमर्शन हे विपश्यनेचे संमर्शन असल्यामुळे त्याला 'प्रति-विपश्यना' म्हणतात. कारण ती विपश्यनेद्वारे दृष्टीचे उच्चाटन, मानाचे समूळ उच्चाटन आणि निकंतीचा (आसक्तीचा) क्षय करण्याचे कारण असल्यामुळे, विशेषतः प्रतिपक्षाद्वारे पराभूत न होणारी आणि अकोपित राहणारी संवर्धन (परिवृंहण) ठरणारी असते. 'पुन्हा पुन्हा...पे... अर्पित करत' याद्वारे निर्वाण हेच आलंबन असणाऱ्या धर्मांचे संवर्धन करणे दर्शविले आहे, जसे 'शून्यागारांचे संवर्धन करणारे' यामध्ये दर्शविले आहे.

යං කිඤ්චි අපදිසිත්වා පටිඤ්ඤාදානං සඞ්ගරො. සො පන අත්තනො කිච්චවිසෙසං අපදිසිත්වා මිත්තසන්ථවවසෙන වා කාලාගමනං අපදිසිත්වා කිඤ්චික්ඛානුප්පදානෙන වා පටිබාහකරණං අපදිසිත්වා බලග්ගබොධවසෙන වා සියාති තස්ස මිත්තකරණාදිපරියායතං සන්ධායාහ ‘‘සඞ්ගරොති…පෙ… නාම’’න්ති. එවං පටිපන්නත්තාති එවං අනිච්චසඤ්ඤාමුඛෙන තියද්ධකෙසු සඞ්ඛාරෙසු අප්පමාදප්පටිපත්තියා පටිපන්නත්තා.

काहीतरी निमित्त सांगून प्रतिज्ञा करणे म्हणजे 'संगर' (करार) होय. तो आपल्या विशिष्ट कार्याचे निमित्त सांगून, किंवा मित्राच्या परिचयाने, किंवा वेळेच्या आगमनाचे निमित्त सांगून, किंवा काहीतरी अल्प वस्तू देण्याच्या निमित्ताने, किंवा अडथळा आणण्याच्या निमित्ताने, किंवा सैन्याच्या बलाच्या ज्ञानाने असू शकतो. त्याच्या मित्रत्व इत्यादी पर्यायांना लक्षात घेऊन 'संगर...पे... नाव आहे' असे म्हटले आहे. 'अशा प्रकारे प्रतिपन्न (आचरण करणारे) असल्यामुळे' म्हणजे अशा प्रकारे अनित्यसंज्ञेच्या माध्यमातून तिन्ही काळांतील संस्कारांमध्ये अप्रमादाच्या प्रतिपत्तीने (आचरणाने) युक्त असल्यामुळे.

දිබ්බචක්ඛු සුවිසුද්ධන්ති සාවසෙසා දෙසනාති ආහ ‘‘යං සච්ඡිකරොතී’’ති. රූපායතනඤ්හෙත්ථ අධිප්පෙතං.

'दिव्यचक्षू सुविशुद्ध आहे' ही सविशेष देशना आहे, म्हणून 'ज्याचा साक्षात्कार करतो' असे म्हटले आहे. कारण येथे रूपायतन अभिप्रेत आहे.

104. අන්තන්ති සඞ්ඛාරානං පාරිමන්තභූතං. වෙදානන්ති මග්ගඤාණවෙදානමෙව. අරහත්තාධිගමෙන අන්තං පරියොසානං ගතත්තා. කම්මවිපාකවට්ටානං, කිලෙසවට්ටස්සාපි ච උස්සදෙන උපචයෙන උස්සදා, රාගාදයො.

१०४. 'अंत' म्हणजे संस्कारांची अंतिम सीमा. 'वेदांचे' म्हणजे मार्गज्ञानरूपी वेदांचेच, कारण अरहंतपदाच्या प्राप्तीने ते अंताला (शेवटाला) पोहोचले आहेत. कर्मविपाकवर्त आणि क्लेशवर्ताच्या सुद्धा उत्सदाने (वाढीने) किंवा उपचयाने (संचयाने) जे उत्सद आहेत, ते राग इत्यादी होत.

සුක්කොභාසතාය සුක්කා, අභිවිසිට්ඨග්ගහා. සබ්බානි වා තාරකරූපානි සුක්කා. වින්දතීති උපලභති, පටිවිජ්ඣතීති අත්ථො.

शुभ्र प्रकाशाने युक्त असल्यामुळे 'शुक्र' (तेजस्वी), जे अतिशय विशिष्ट ग्रहण करणारे आहेत. किंवा सर्व तारांचे रूप म्हणजे 'शुक्र' होय. 'विंदती' म्हणजे प्राप्त करतो, म्हणजेच प्रतिवेध करतो (जाणून घेतो), असा अर्थ आहे.

‘‘අජ්ඣත්තං විපස්සනාභිනිවෙසො හොතී’’ති ඉදං ‘‘සකෙසු ධම්මෙසූ’’ති පාරගුභාවස්ස විසෙසිතත්තා වුත්තං, තඤ්ච ඛො අභිනිවෙසෙනෙව දෙසිතං. ‘‘සබ්බං[Pg.135], භික්ඛවෙ, අභිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 4.46; පටි. ම. 1.3) වුත්තං. පාරගුතා ච තෙසං ඛන්ධානං පරිඤ්ඤාභිසමයවසෙන හොති. තතො ච නෙසං හෙතුභූතසමුදයෙ, තදප්පවත්තිලක්ඛණෙ නිරොධෙ, නිරොධගාමිනියා පටිපදාය ච පහානසච්ඡිකිරියාභාවනාභිසමයපාරිපූරිවසෙන ඉතරසච්චෙසුපි පාරගුභාවො වුත්තො එව හොති. සබ්බසො හි සකඅත්තභාවබොධෙනපි චතුසච්චාභිසමයො හොතියෙව. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘ඉමස්මිංයෙව බ්‍යාමමත්තෙ කළෙවරෙ සසඤ්ඤිම්හි සමනකෙ ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙමි, ලොකසමුදයඤ්චා’’තිආදි (සං. නි. 1.107; අ. නි. 4.45). අථ වා සකෙසු ධම්මෙසූති අත්තනො ධම්මෙසු. අත්තධම්මා නාම අත්ථකාමස්ස කුලපුත්තස්ස සීලාදිධම්මා. සීලසමාධිපඤ්ඤාදයො හි වොදානධම්මා එකන්තහිතසුඛසම්පාදනතො පුරිසස්ස සකධම්මා නාම, න අනත්ථාවහා සංකිලෙසධම්මා විය පරධම්මා. තෙසං සීලාදීනං පාරිපූරියා පාරං පරියන්තං ගතොති පාරගූ. ‘‘අක්කුල පක්කුල’’ඉති එවං විහිංසනකපයොගං. අජකලාපෙන (උදා. 7) හි තදා භගවන්තං භීසාපෙතුකාමෙන කතං යක්ඛගජ්ජිතං ‘‘අක්කුල පක්කුල’’ ඉති ඉමිනා ආකාරෙන සත්තානං සොතපථං අගමාසි, තස්මා තං ‘‘අක්කුලං පක්කුලකරණ’’න්ති වුත්තං.

'अध्यात्म (स्वतःच्या आत) विपश्यनेचा अभिनिवेश होतो' हे 'आपल्या स्वतःच्या धर्मांमध्ये' या पारंगततेच्या वैशिष्ट्यामुळे म्हटले आहे, आणि ते अभिनिवेशानेच उपदेशिले आहे. 'भिक्खूंनो, सर्व काही अभिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) आहे' असे म्हटले आहे. आणि पारंगतता ही त्या स्कंधांच्या परिज्ञा-अभिसमयाच्या (पूर्ण ज्ञानाच्या) दृष्टीने होते. आणि त्यामुळे त्यांच्या हेतूभूत समुदायात, त्यांच्या अप्रवृत्ती-लक्षण निरोधात, आणि निरोधगामी प्रतिपदेत (मार्गात) प्रहाण, साक्षात्कार आणि भावना-अभिसमयाच्या परिपूर्तीमुळे इतर सत्यांमध्येही पारंगतता सांगितलेलीच असते. कारण सर्व प्रकारे स्वतःच्या अस्तित्वाच्या बोधाने सुद्धा चतुरार्यसत्यांचा अभिसमय होतोच. कारण असे म्हटले आहे - 'याच व्याममात्र (हातभर लांबीच्या), ससंज्ञक आणि समनस्क शरीरात मी लोक आणि लोकसमुदय प्रज्ञापित करतो' इत्यादी. अथवा 'सकेसु धम्मेसू' म्हणजे स्वतःच्या धर्मांमध्ये. स्वतःचे धर्म म्हणजे कल्याणाची इच्छा करणाऱ्या कुलपुत्राचे शील इत्यादी धर्म होत. कारण शील, समाधी, प्रज्ञा इत्यादी विशुद्धीचे धर्म हे एकांत हित आणि सुख देणारे असल्यामुळे मनुष्याचे स्वतःचे धर्म आहेत, अनर्थ घडवून आणणाऱ्या संक्लेशधर्मांप्रमाणे परधर्म नाहीत. त्या शील इत्यादींच्या परिपूर्तीने जो पार (शेवटाला) गेला आहे, तो 'पारगू' (पारंगत) होय. 'अक्कुल पक्कुल' हा अशा प्रकारचा हिंसेचा प्रयोग आहे. कारण त्यावेळी भगवंतांना घाबरवण्याची इच्छा करणाऱ्या अजकलाप यक्षाने केलेली यक्षगर्जना 'अक्कुल पक्कुल' या स्वरूपात प्राण्यांच्या कानावर पडली, म्हणून त्याला 'अक्कुल पक्कुल करणे' असे म्हटले आहे.

නාභිනන්දතීති ‘‘අයං මං දට්ඨුං ආගතා’’ති න තුස්සති. යස්මා පන ‘‘භගවතො භාසිතං අභිනන්දී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.88) විය සම්පටිච්ඡනත්ථොපි අභිනන්දසද්දො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘චිත්තෙන න සම්පටිච්ඡතී’’ති. න සොචතීති ‘‘මයා අසම්මොදිතා ගච්ඡතී’’ති න චිත්තසන්තාපං ආපජ්ජති. ‘‘සඞ්ගා සඞ්ගාමජිං මුත්ත’’න්ති ඉදං අභිනන්දසොචනානං අභාවස්ස කාරණවචනං.

'नाभिनंदती' (आनंद मानत नाही) म्हणजे 'ही मला पाहण्यासाठी आली आहे' म्हणून आनंदित होत नाही. परंतु ज्या अर्थी 'भगवंतांच्या भाषणाचे अभिनंदन केले' इत्यादींप्रमाणे स्वीकार करण्याच्या अर्थाने सुद्धा 'अभिनंद' शब्द वापरला जातो, म्हणून 'चित्ताने स्वीकार करत नाही' असे म्हटले आहे. 'न सोचती' (शोक करत नाही) म्हणजे 'माझ्याशी न बोलता जात आहे' म्हणून मनाला संताप (दुःख) करून घेत नाही. 'संगातून मुक्त झालेल्या संग्रामजिताला' हे अभिनंदन आणि शोक यांच्या अभावाचे कारण सांगणारे वचन आहे.

තෙනාති උදකෙ න්හානෙන. තෙනෙවාහ ‘‘න උදකෙන සුචී හොතී’’ති. තස්සත්ථො – උදකුම්මුජ්ජනාදිනා නෙව සත්තානං සුචි පාපතො සුද්ධි නාම හොතීති. උදකුම්මුජ්ජනාදීනි හි ඉධ උත්තරපදලොපෙන ‘‘උදක’’න්ති වුත්තං. උදකෙනාති වා උම්මුජ්ජනාදිකිරියාසාධනභූතෙන උදකෙන සත්තානං සුචි පාපසුද්ධි න හොතීති. අථ වා සුචිතෙන යථාවුත්තෙන උදකෙන පාපමලතො සුද්ධො නාම සත්තො න හොතීති. යදි සියා, සබ්බෙසමෙව මච්ඡබන්ධානං පාපසුද්ධි සියා. තෙනාහ ‘‘බහ්වෙත්ථ න්හායතී ජනො’’ති. මාතුඝාතාදිපාපකම්මකාරීනං, අඤ්ඤෙසඤ්ච ගොමහිංසාදීනං උදකං ඔරොහන්තානං අන්තමසො මච්ඡකච්ඡපෙ උපාදාය සබ්බෙසම්පි පාපසුද්ධි සියා[Pg.136], න පනෙවං හොති. කස්මා? න්හානීයපාපහෙතූනං අප්පටිපක්ඛභාවතො. යඤ්හි යං විනාසෙති, සො තස්ස පටිපක්ඛො. යථා ආලොකො අන්ධකාරස්ස, විජ්ජා අවිජ්ජාය, න එවං න්හානං පාපස්ස, තස්මා නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං ‘‘න උදකෙන සුචී හොතී’’ති. යෙන පන සුචි හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘යම්හි සච්චඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සච්චන්ති වචීසච්චඤ්ච විරතිසච්චඤ්ච. අථ වා සච්චන්ති ඤාණසච්චඤ්චෙව පරමත්ථසච්චඤ්ච. ධම්මොති සෙසො අරියධම්මො. සච්චස්ස පනෙත්ථ විසුං ගහණං තස්ස බහුකාරතාදස්සනත්ථං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"तेनाति" म्हणजे पाण्यात स्नान केल्याने. म्हणूनच म्हटले आहे - "पाण्याने (मनुष्य) शुद्ध होत नाही." त्याचा अर्थ असा - पाण्यात बुडी मारणे इत्यादींनी प्राण्यांची पापापासून शुद्धी (शुचित्व) होत नाही. कारण येथे उत्तरपदलोप करून 'पाण्यात बुडी मारणे' इत्यादींना 'पाणी' असे म्हटले आहे. किंवा 'पाण्याने' म्हणजे बुडी मारणे इत्यादी क्रियेचे साधन असलेल्या पाण्याने प्राण्यांची पापापासून शुद्धी होत नाही. अथवा वर सांगितलेल्या पवित्र पाण्याने प्राणी पापरूपी मळापासून शुद्ध होत नाही. जर असे झाले असते, तर सर्वच कोळ्यांची (मासे पकडणाऱ्यांची) पापापासून शुद्धी झाली असती. म्हणूनच म्हटले आहे - "येथे पुष्कळ लोक स्नान करतात." मातृघात इत्यादी पापकर्मे करणाऱ्यांची, आणि गायी व म्हशी इत्यादींची हत्या करणाऱ्यांची, पाण्यात उतरणाऱ्यांची, अगदी मासे आणि कासवांपर्यंत सर्वांचीच पापापासून शुद्धी झाली असती, पण असे होत नाही. का? कारण स्नानाचा पापाच्या कारणांशी कोणताही विरोध (प्रतिपक्षभाव) नाही. कारण जे ज्याचा नाश करते, ते त्याचे प्रतिपक्ष (विरोधी) असते. जसा प्रकाश अंधाराचा, विद्या अविद्येचा, तसे स्नान पापाचा नाश करत नाही. म्हणून येथे हाच निष्कर्ष काढला पाहिजे की "पाण्याने मनुष्य शुद्ध होत नाही." परंतु ज्याच्यामुळे मनुष्य शुद्ध होतो, ते दर्शवण्यासाठी "ज्याच्यामध्ये सत्य आणि..." इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'सत्य' म्हणजे वाणीचे सत्य आणि विरतीचे सत्य. अथवा 'सत्य' म्हणजे ज्ञानसत्य आणि परमार्थसत्य. 'धम्म' म्हणजे उर्वरित आर्यधम्म. येथे सत्याचे स्वतंत्रपणे ग्रहण करणे हे त्याचे बहुउपकारित्व दर्शवण्यासाठी आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

ජාතිබලනිසෙධකන්ති ජාතිමත්තබ්‍රාහ්මණානං භොවාදිකානං පටිසෙධකං. ජාතිවාදස්ස වා නිසෙධකං, ‘‘න ජච්චා බ්‍රාහ්මණො හොතී’’ති (සු. නි. 655) හි වුත්තං. ථෙරො හි තථාවාදෙන තෙ අනිග්ගණ්හන්තොපි නිග්ගණ්හන්තො විය හොතීති කත්වා වුත්තං.

'जातिबलनिषेधकं' म्हणजे केवळ जन्माने ब्राह्मण असलेल्या आणि स्वतःला 'भो-वादी' म्हणवणाऱ्यांचा निषेध करणारे. किंवा जातिवादाचा निषेध करणारे, कारण "जन्माने कोणी ब्राह्मण होत नाही" असे म्हटले आहे. कारण थेरांनी तसे बोलून त्यांचा थेट निग्रह न करताही जणू काही त्यांचा निग्रह केल्यासारखेच केले आहे, म्हणून असे म्हटले आहे.

105. විමුත්තියන්ති අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුයං.

१०५. 'विमुत्तियं' म्हणजे अनुपादिशेष निर्वाणधातूमध्ये.

සවාසනන්ති එත්ථ ඛීණාසවස්සාපි අඛීණාසවසදිසකායවචීපයොගහෙතුභූතා සන්තානෙ කිලෙසභාවනා වාසනා නාම ආයස්මතො පිලින්දවච්ඡස්ස (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.215; ධ. ප. අට්ඨ. 2.පිලින්දවච්ඡත්ථෙරවත්ථු) වසලවොහාරො විය, සහ වාසනායාති සවාසනං, භාවනපුංසකඤ්චෙතං ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය. යථාවුත්තවාසනම්පි අසෙසෙත්වාති අත්ථො. කුම්මග්ගපරිහරණවසෙන මග්ගසම්පටිපත්තීති මග්ගෙ කුසලො අමග්ගෙපි කුසලො එව හොති. භගවා පන සබ්බඤ්ඤුතාය සබ්බත්ථෙව කුසලොති ආහ ‘‘මග්ගෙ ච අමග්ගෙ ච කොවිදො’’ති.

'सवासनं' यामध्ये, क्षीणासवांच्या ठिकाणी देखील अ-क्षीणासवांसारख्या कायिक आणि वाचिक व्यवहाराला कारणीभूत असणारी त्यांच्या चित्तसंततीतील क्लेशांची भावना म्हणजे 'वासना' होय, जसे की आयुष्यमान पिलिंदवच्छांचा 'वसल' (शूद्र) असा संबोधण्याचा व्यवहार होता. वासनेसह असणे म्हणजे 'सवासन'. आणि हे "चंद्र आणि सूर्य विषम गतीने फिरतात" इत्यादींप्रमाणे भावनपुंसकलिंगी रूप आहे. वर सांगितलेली वासना देखील पूर्णपणे नष्ट करून, असा याचा अर्थ आहे. कुमार्गाचा त्याग करून सन्मार्गाचे आचरण केल्याने तो मार्गामध्ये कुशल आणि अमार्गामध्येही कुशलच असतो. परंतु भगवान आपल्या सर्वज्ञतेमुळे सर्वच बाबतीत कुशल आहेत, म्हणून म्हटले आहे - "मार्गात आणि अमार्गात कोविद (कुशल) असणारे."

106. තමෙන යුත්තොති යථාවුත්තතමො තස්ස අත්ථීති තමො, පුග්ගලො. අප්පකාසභාවෙන ඨිතා ඛන්ධාව තමො. ආලොකභූතොති ජාතිගුණාලොකො, පාකටගුණොති අත්ථො.

१०६. 'तमेन युत्तो' (तमाने युक्त) म्हणजे वर सांगितलेला तम (अंधकार) ज्याच्याकडे आहे तो 'तमो' म्हणजे पुद्गल (व्यक्ती). अप्रकाशित अवस्थेत असलेले स्कंध हेच 'तम' (अंधकार) आहे. 'आलोकभूतो' म्हणजे जन्मजात गुणांचा प्रकाश, प्रकट गुण असलेला, असा याचा अर्थ आहे.

කිලෙසමයං බන්ධනං ‘‘දළ්හ’’න්ති වදන්ති. යතො සච්චානි පටිවිජ්ඣන්තා බුද්ධාව නං ඡින්දන්ති, න අඤ්ඤෙ.

क्लेशमय बंधनाला 'दृढ' (मजबूत) म्हणतात. कारण सत्याचा (चार आर्य सत्यांचा) साक्षात्कार करणारे बुद्धच त्याला छेदून टाकतात, इतर कोणी नाही.

දුච්ඡෙදනත්ථෙන [Pg.137] සතිපි දළ්හභාවෙ සිථිලවුත්තිතං තස්ස දීපෙතුං ‘‘බන්ධනභාවම්පී’’තිආදිමාහ. තෙන ‘‘අහො සුඛුමතරං ඛො, භික්ඛවෙ, මාරබන්ධන’’න්ති වුත්තං.

तो छेदण्यास कठीण असल्यामुळे दृढ असूनही, त्याचे शिथिल स्वरूप दर्शवण्यासाठी "बंधनभाव देखील..." इत्यादी म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "भिक्खूहो, माराचे बंधन किती अत्यंत सूक्ष्म आहे!"

107. යදිපි චෙතනා කුසලාකුසලසාධාරණා, අපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරො ඉධාධිප්පෙතොති තස්ස වසෙන අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අකුසලචෙතනාවසෙන චෙතෙතී’’ති ආහ. චෙතනං අභිසන්දහනං, චිත්තස්ස බ්‍යාපාරාපත්තිභාවෙන පවත්තීති අත්ථො. යස්මා පන චෙතනා යදා විඤ්ඤත්තිං සමුට්ඨාපෙති, තදා දිගුණුස්සාහාදිගුණවායාමා විය හුත්වා පාකටං පයොගං නිප්ඵාදෙති, තස්මා ‘‘පකප්පෙතී’’ති වුත්තා. පාකටප්පයොගකප්පනඤ්හෙත්ථ පකප්පනං අධිප්පෙතං. තෙනාහ ‘‘තමෙව පකප්පෙතී’’ති. පච්චයට්ඨො ඉධ ආරම්මණත්ථොති වුත්තං ‘‘පවත්තියා පච්චයො හොතී’’ති.

१०७. जरी चेतना ही कुशल आणि अकुशल दोन्हीसाठी सामायिक असली, तरी येथे 'अपुण्याभिसंस्कार' अभिप्रेत आहे, त्याच्या आधारे अर्थ स्पष्ट करताना "अकुशल चेतनेच्या वश होऊन विचार करतो" असे म्हटले आहे. चेतना म्हणजे चित्ताचे संधान करणे, चित्ताच्या व्यापाराच्या रूपात प्रवृत्त होणे, असा याचा अर्थ आहे. परंतु जेव्हा चेतना विज्ञाप्तीला (प्रकटीकरणाला) जागृत करते, तेव्हा ती दुप्पट उत्साह आणि प्रयत्नांसारखी होऊन प्रकट प्रयोग साध्य करते, म्हणून तिला 'पकप्पेति' (कल्पना करतो) असे म्हटले आहे. येथे प्रकट प्रयोगाची कल्पना करणे म्हणजेच 'पकप्पन' (कल्पना) अभिप्रेत आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "त्याचीच कल्पना करतो." येथे प्रत्ययाचा (कारणाचा) अर्थ आलंबनाचा अर्थ आहे, म्हणून म्हटले आहे - "प्रवृत्तीसाठी प्रत्यय (कारण) होतो."

108. යථා ජලසමුද්දස්ස වීචිසමුට්ඨානවසෙන ලබ්භමානො වෙගො ‘‘වීචිමයො’’ති වුච්චති, එවං චක්ඛුසමුද්දස්සාපි රූපාවභාසනවසෙන ලබ්භමානො වෙගො ‘‘රූපමයො’’ති වුත්තො. එසෙව නයො සෙසෙසුපි. ආවිඤ්ඡනතොති ආකඩ්ඪනතො, ආකඩ්ඪනඤ්චෙත්ථ සන්තානස්ස තන්නින්නභාවහෙතුතාය දට්ඨබ්බං.

१०८. ज्याप्रमाणे जलसमुद्रात लाटांच्या निर्मितीमुळे प्राप्त होणाऱ्या वेगाला 'वीचिमय' (लाटांमय) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे चक्षुसमुद्रातही रूपाच्या आभासामुळे प्राप्त होणाऱ्या वेगाला 'रूपमय' म्हटले आहे. हाच नियम उर्वरित इंद्रियांच्या बाबतीतही लागू होतो. 'आविंच्छनतो' म्हणजे ओढले जाण्यामुळे, आणि येथे ओढले जाणे हे चित्तसंततीच्या त्याकडे झुकण्याच्या कारणावरून समजून घेतले पाहिजे.

සමුදනං කිලෙසතෙමනං, අවස්සවහෙතුතා, කිලෙසානං ඌමිආදිසදිසතා සමාවට්ටනෙන සත්තානං අනත්ථාවහතාය වෙදිතබ්බා. උපරූපරිවෙගුප්පත්තියා උපගතස්ස උට්ඨාතුං අප්පදානෙන, ගුණසාරවිනාසනෙන ච කොධුපනාහාදීනං ඌමිආදිසදිසතා දට්ඨබ්බා.

क्लेशांनी ओले होणे, आसवांचे (पाझरण्याचे) कारण असणे, आणि क्लेशांचे लाटांसारखे असणे हे प्राण्यांना संसारात फिरवून अनर्थ घडवून आणणारे आहे, असे समजले पाहिजे. एकामागून एक वेगाने उत्पन्न होणाऱ्या लाटांमुळे बुडणाऱ्याला वर उठू न देणे आणि गुणांच्या साराचा विनाश करणे, यावरून क्रोध आणि उपनाह (वैर) इत्यादींचे लाटांसारखे असणे समजून घेतले पाहिजे.

අභිමුඛො නන්දතීති තදාරම්මණං සුඛං සොමනස්සං සාදියන්තො සම්පටිච්ඡති. අභිවදතීති තණ්හාභිනිවෙසවසෙන අභිනිවිස්ස වදති. තඤ්හිස්ස අභිනිවෙසං දීපෙතුං ‘‘අහො සුඛ’’න්තිආදි වුත්තං. අජ්ඣොසානං අධිමුච්චනභූතාය තණ්හාය තණ්හාවත්ථුකස්ස අනුපවිසිත්වා ආවෙණිකතාකරණන්ති ආහ ‘‘අජ්ඣොසාය තිට්ඨතීති ගිලිත්වා පරිනිට්ඨපෙත්වා’’ති.

'अभिमुखो नन्दति' म्हणजे त्या आलंबनापासून मिळणारे सुख आणि सोमनस्य स्वीकारून आनंदित होतो. 'अभिवदति' म्हणजे तृष्णेच्या अभिनिवेशामुळे अभिनिविष्ट होऊन बोलतो. त्याचा तो अभिनिवेश दर्शवण्यासाठी "अहो सुख!" इत्यादी म्हटले आहे. आसक्ती ही अधिमुक्ती स्वरूप असलेल्या तृष्णेमुळे तृष्णेच्या विषयात प्रवेश करून त्याला आपलेसे करणे आहे, म्हणून म्हटले आहे - "'अज्झोसाय तिट्ठति' म्हणजे गिळून टाकून पूर्णपणे समाप्त करून."

109. ‘‘කස්මා’’තිආදිනා සන්තාපදුක්ඛානං අසුප්පතිකාරතං ආහ ‘‘යෙන වා පකාරෙනා’’ති. යෙනාති යෙන වා කාමජ්ඣොසානදිට්ඨිජ්ඣොසානභූතෙන මිච්ඡාභිනිවෙසප්පකාරෙන. ගහට්ඨපබ්බජිතා තථාරූපං කත්වා [Pg.138] අත්තනො වඩ්ඪිඤ්ච මඤ්ඤන්ති. අවඩ්ඪි එව පන හොති තස්ස පකාරස්ස වඩ්ඪියං අනුපායභාවතො ච උපායභාවතො ච අවඩ්ඪියං. තථාපීති තත්ථ තත්ථ ඉච්ඡාවිඝාතං පාපුණන්තොපි. යස්මා ඉතො බාහිරකා සබ්බෙන සබ්බං භවනිස්සරණං අප්පජානන්තො මන්දකිලෙසං දීඝායුකං සුඛබහුලං එකච්චං භවං තෙනෙව මන්දකිලෙසාදිභාවෙන ‘‘නිබ්බාන’’න්ති සමනුපස්සන්ති, තස්මා භවෙන භවවිප්පමොක්ඛං වදන්තීති.

१०९. "का?" इत्यादींद्वारे संताप आणि दुःखांचे निवारण करणे कठीण असल्याचे सांगताना "ज्या प्रकारे..." इत्यादी म्हटले आहे. 'येन' म्हणजे ज्या काम-आसक्ती आणि दृष्टी-आसक्ती रूप मिथ्या अभिनिवेशाच्या प्रकाराने. गृहस्थ आणि प्रव्रजित तसे करून स्वतःची प्रगती मानतात. परंतु ती केवळ अधोगतीच असते, कारण तो प्रकार प्रगतीचा उपाय नसून अधोगतीचाच उपाय आहे. 'तथापि' म्हणजे जागोजागी इच्छेचा भंग पावूनही. कारण या शासनाबाहेरील लोक संसारातून पूर्णपणे मुक्त होण्याचा मार्ग न जाणल्यामुळे, मंद क्लेश असलेल्या, दीर्घायुषी आणि अत्यंत सुखी अशा एखाद्या अस्तित्वाला (भवाला) त्या मंद क्लेशादी भावामुळेच "निर्वाण" मानतात, म्हणूनच ते भवाद्वारे भवापासून मुक्ती मिळवण्याची गोष्ट बोलतात.

භවදිට්ඨිසහගතා තණ්හා පුරිමපදෙ උත්තරපදලොපෙන භවතණ්හාති වුත්තාති ආහ ‘‘භවතණ්හාතිආදීසු වියා’’ති.

भवदृष्टीने युक्त असलेल्या तृष्णेला पूर्वपदामध्ये उत्तरपदाचा लोप करून 'भवतृष्णा' म्हटले आहे, म्हणून "भवतृष्णा इत्यादींप्रमाणे" असे म्हटले आहे.

යත්ථාති යස්මිං භවෙ.

'यत्थ' म्हणजे ज्या भवामध्ये (अस्तित्वामध्ये).

තතො එවාති භූතරතියා එව. අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්හි සත්තානං ඡන්දරාගො බලවා හොති. අනවසෙසතොති අනවසෙසෙන, න කිඤ්චි සෙසෙත්වා.

'ततो एव' म्हणजे अस्तित्वातील (भवातील) रतीमुळेच (आनंदामुळेच). कारण प्राण्यांचा परस्परांबद्दलचा छंदराग (आसक्ती) बलवान असतो. 'अनवसेसतो' म्हणजे पूर्णपणे (निरवशेष), काहीही शिल्लक न ठेवता.

සංසාරසොතස්ස අනුකූලභාවෙන ගච්ඡතීති අනුසොතගාමී. තස්සෙව පටික්කූලවසෙන නිබ්බිදානුපස්සනාදීහි පවත්තතීති පටිසොතගාමී, අචලප්පසාදාදිසමන්නාගමෙන ඨිතසභාවොති අත්ථො.

संसारप्रवाहाच्या (संसारसोताच्या) अनुकूलतेने वाहतो तो 'अनुसोतगामी' (प्रवाहाच्या दिशेने जाणारा) होय. त्याच प्रवाहाच्या विरुद्ध दिशेने (प्रतिकूलतेने) निर्वेदानुपश्यना (nibbidānupassanā) इत्यादींद्वारे जो प्रवृत्त होतो तो 'पटिसोतगामी' (प्रवाहाच्या विरुद्ध जाणारा) होय; अचल श्रद्धा (अचलप्पसाद) इत्यादींनी युक्त असलेला स्थिर स्वभाव, असा याचा अर्थ आहे.

110. ‘‘පලබ්භති, නිඛජ්ජතී’’තිආදීසු විය උපසග්ගො පදවඩ්ඪනමත්තන්ති ආහ ‘‘අභිජාතිකොති ජාතියො’’ති. කණ්හධම්මසමන්නාගතත්තා වා කණ්හො. පඨමවයෙපි මජ්ඣිමවයෙපි පාපසමඞ්ගී හුත්වා ඨිතො කණ්හධම්මෙ අභිජායති, පච්ඡාපි පාපං පසවතීති අත්ථො. සුක්කොති වා එත්ථ වුත්තවිපරියායෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

११०. “पलब्भति, निखज्जति” इत्यादींप्रमाणे उपसर्ग हा केवळ शब्दाची वृद्धी करण्यासाठीच आहे, म्हणून “अभिजातिको म्हणजे जाती (जन्म)” असे म्हटले आहे. किंवा कृष्णधर्माने (अकुशल धर्माने) युक्त असल्यामुळे तो 'कृष्ण' (काळा) होय. पहिल्या वयात (तरुणपणात) किंवा मध्यम वयातही पापाने युक्त होऊन राहिलेला मनुष्य कृष्णधर्मात जन्म घेतो आणि नंतरही पापच प्रसवतो (उत्पन्न करतो), असा याचा अर्थ आहे. 'शुक्ल' (पांढरा/कुशल) याचा अर्थ येथे सांगितलेल्याच्या अगदी उलट (विपरीत) समजला पाहिजे.

111. පුරිමස්මින්ති පුරිමස්මිං පදෙ. විසයෙ භුම්මං තත්ථ දෙය්‍යධම්මස්ස පතිට්ඨාපනතො. දුතියෙ අධිකරණෙ, තදධිකරණඤ්හි නිබ්බානන්ති. ගහට්ඨපබ්බජිතකිච්චෙසු වා විසිට්ඨධම්මදස්සනත්ථං පච්චයදානාරහත්තානං සමධුරතානිද්දෙසො. අථ වා යෙන යෙන පන වත්ථුනාති රූපාරූපනිරොධාදිනා තණ්හාවත්ථුනා. අමරාවික්ඛෙපවත්ථුආදිනාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන සුභසුඛාදිමිච්ඡාභිනිවෙසවත්ථුං සඞ්ගණ්හාති. යථා වා තණ්හාදිට්ඨිදුච්චරිතානං වසෙන සංකිලෙසභාගියස්ස සුත්තස්ස විභාගො, එවං සමථවිපස්සනාසුචරිතවසෙන තණ්හාවොදානභාගියාදිසුත්තවිභාගොති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘තණ්හා…පෙ… නිද්දිසිතබ්බ’’න්ති වුත්තං.

१११. 'पुरिमस्मिं' (पहिल्यामध्ये) म्हणजे पहिल्या पदात. विषयाच्या अर्थी सप्तमी विभक्ती आहे, कारण तिथे देयधर्माची (दानाच्या वस्तूची) स्थापना केली जाते. दुसऱ्यामध्ये अधिकरण अर्थी सप्तमी आहे, कारण ते अधिकरण म्हणजे निर्वाण होय. किंवा गृहस्थ आणि प्रव्रजितांच्या कर्तव्यांमध्ये विशिष्ट धर्म दाखवण्यासाठी प्रत्ययदान (दान देणे) आणि अर्हत्त्व यांच्या समान भाराचा (समान महत्त्वाचा) हा निर्देश आहे. अथवा 'ज्या ज्या वस्तूने' म्हणजे रूप-अरूप निरोध इत्यादी तृष्णेच्या वस्तूने (तण्हावत्थु). 'अमराविक्षेपवस्तू' (अमराविक्खेपvatthu) इत्यादींमध्ये 'आदि' शब्दाने शुभ, सुख इत्यादी मिथ्या अभिनिवेशाच्या (चुकीच्या आग्रहाच्या) वस्तूंचा संग्रह होतो. किंवा ज्याप्रमाणे तृष्णा, दृष्टी आणि दुश्चरिताच्या आधारे संक्लेशभागीय (मलीनतेशी संबंधित) सूत्राचे वर्गीकरण होते, त्याचप्रमाणे शम, विपश्यना आणि सुचरिताच्या आधारे तृष्णा-वोदानभागीय (तृष्णेच्या शुद्धीशी संबंधित) इत्यादी सूत्रांचे वर्गीकरण होते, हे दर्शवण्यासाठी पाळीमध्ये “तृष्णा...पे... निर्देश करावा” असे म्हटले आहे.

ඉදං [Pg.139] එවං පවත්තන්ති යථා දුචින්තිතාදිවසෙන බාලො හොති පුග්ගලො, එවං තස්ස දුචින්තිතචින්තිතාදිභාවනාවසෙන පවත්තං ඉදං සංකිලෙසභාගියං නාම සුත්තන්ති පුබ්බෙ සංකිලෙසධම්මවිභාගෙන වුත්තං ඉදානි සාමඤ්ඤතො සඞ්ගහෙත්වා වදති. ඉදං වාසනාභාගියං සුත්තන්ති එත්ථාපි ඉමිනා නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො.

“हे अशा प्रकारे प्रवृत्त होते” म्हणजे ज्याप्रमाणे दुर्विंतित (वाईट विचार) इत्यादींमुळे व्यक्ती (पुद्गल) अज्ञानी (बाल) बनते, त्याचप्रमाणे त्याच्या दुर्विंतित-चिंतित इत्यादींच्या भावनेमुळे प्रवृत्त झालेले हे 'संक्लेशभागीय' नावाचे सूत्र आहे, असे पूर्वी संक्लेशधर्माच्या वर्गीकरणाने सांगितले होते; आता सामान्य रूपाने संग्रह करून सांगत आहे. “हे वासनाभागीय सूत्र आहे” येथेही याच पद्धतीने अर्थ समजून घेतला पाहिजे.

කිලෙසට්ඨානෙහීති කිලෙසානං පවත්තිට්ඨානෙහි. කිලෙසාවත්ථාහීති කිලෙසානං පවත්තිආකාරවිසෙසෙහි. කාමරාගාදීහි සංයුජ්ජති කාමරාගාදිහෙතු කම්මවිපාකාදිනා. සතිපි තෙසං කාලන්තරවුත්තියං සංයුත්තො නාම හොති, යතො කාමරාගාදයො ‘‘සංයොජන’’න්ති වුච්චන්ති. උපාදියතීති දළ්හං ගණ්හාති පවත්තෙති. සෙසං වුත්තනයත්තා, උත්තානත්තා ච සංවණ්ණිතං.

‘किलेसट्ठानेहि’ (क्लेशस्थानांनी) म्हणजे क्लेशांच्या प्रवृत्तीच्या स्थानांनी. ‘किलेसावस्थाही’ (क्लेशावस्थांनी) म्हणजे क्लेशांच्या प्रवृत्तीच्या विशिष्ट अवस्थांनी. कामराग इत्यादींनी संयुक्त होतो म्हणजे कामराग इत्यादींच्या हेतूने होणाऱ्या कर्मविपाकादींद्वारे. जरी त्यांची प्रवृत्ती वेगवेगळ्या वेळी (कालांतराने) होत असली, तरी तो संयुक्तच म्हटला जातो, कारण कामराग इत्यादींना ‘संयोजन’ (बंधन) म्हटले जाते. ‘उपादियति’ (उपादान करतो) म्हणजे दृढतेने ग्रहण करतो, प्रवृत्त करतो. उर्वरित भाग आधी सांगितलेल्या पद्धतीने आणि स्पष्ट असल्यामुळे स्पष्ट केला आहे.

112. උදාහරණවසෙනාති නිදස්සනවසෙන, එකදෙසදස්සනවසෙනාති අත්ථො. සකලස්ස හි පරියත්තිසාසනස්ස සොළසහි පට්ඨානභාගෙහි ගහිතත්තා. යථා තදෙකදෙසානං සොළසන්නම්පි පට්ඨානභාගානං ගහණං උදාහරණමත්තං, තෙසං පන සොළසන්නං එකදෙසග්ගහණං උදාහරණන්ති කිමෙත්ථ වත්තබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘එකදෙසදස්සනවසෙනාති අත්ථො’’ති. කස්මා පනෙත්ථ පාළියං පට්ඨානස්ස එකදෙසොව උදාහටො, න අවසෙසොති? නයනිදස්සනත්ථං. ඉමිනා නයෙන අවසෙසොපි පට්ඨානභාවො වෙදිතබ්බොති.

११२. ‘उदाहरणवशेने’ म्हणजे निदर्शनवशेने (उदाheraṇavasena), एका अंशाच्या दर्शनाच्या वशेने, असा अर्थ आहे. कारण संपूर्ण परियत्ति शासनाचा (बुद्धवचनाचा) सोळा प्रस्थानभागांमध्ये संग्रह केला गेला आहे. ज्याप्रमाणे त्यांच्या एका अंशाचे, सोळाही प्रस्थानभागांचे ग्रहण करणे हे केवळ उदाहरणमात्र आहे, तर मग त्या सोळांच्या एका अंशाचे ग्रहण करणे हे उदाहरण आहे, याविषयी काय सांगावे? म्हणूनच म्हटले आहे “एका अंशाच्या दर्शनाच्या वशेने, असा अर्थ आहे”. पण मग येथे पाळीमध्ये प्रस्थानाचा एकच अंश का उदाहरणादाखल दिला आहे, उर्वरित का नाही? पद्धतीचे (नयाचे) निदर्शन करण्यासाठी. या पद्धतीने उर्वरित प्रस्थानभाग देखील समजून घेतला पाहिजे.

තත්ථ ‘‘අප්පම්පි චෙ සංහිත භාසමානො…පෙ… ස භාගවා සාමඤ්ඤස්ස හොතී’’ති (ධ. ප. 20) ඉදං වාසනාභාගියඤ්ච අසෙක්ඛභාගියඤ්ච. එත්ථ හි ‘‘අප්පම්පි චෙ සංහිත භාසමානො’’ති ඉදං වාසනාභාගියං, ‘‘ස භාගවා සාමඤ්ඤස්ස හොතී’’ති ඉදං අසෙක්ඛභාගියං.

त्यामध्ये, “जरी थोडीच संहिता (बुद्धवचन) बोलणारा असला तरी...पे... तो श्रामण्यफलाचा भागीदार होतो” (धम्मपद २०) हे वासनाभागीय आणि असेक्खभागीय (अशैक्षभागीय) आहे. कारण येथे “जरी थोडीच संहिता बोलणारा असला तरी” हे वासनाभागीय आहे, आणि “तो श्रामण्यफलाचा भागीदार होतो” हे असेक्खभागीय आहे.

තථා මඝදෙවසුත්තං. තත්ථ හි ‘‘භූතපුබ්බං, ආනන්ද, ඉමිස්සායෙව මිථිලායං මඝදෙවො නාම රාජා අහොසි ධම්මිකො ධම්මරාජා ධම්මෙ ඨිතො මහාධම්මරාජා, ධම්මං චරති බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙසු නෙගමෙසු චෙව ජනපදෙසු ච, උපොසථඤ්ච උපවසති චාතුද්දසිං, පඤ්චදසිං, අට්ඨමිඤ්ච පක්ඛස්සා’’තිආදි (ම. නි. 2.308), ඉදං වාසනාභාගියං. ‘‘ඉදං ඛො පනානන්ද, එතරහි මයා කල්‍යාණං වත්තං නීහරිතං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය [Pg.140] අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තතී’’ති (ම. නි. 3.189) ඉදං අසෙක්ඛභාගියං. ‘‘පමාදං අප්පමාදෙන, යදා නුදති පණ්ඩිතො’’ති (ධ. ප. 28) ඉදං නිබ්බෙධභාගියං. ‘‘පඤ්ඤාපාසාද…පෙ… අවෙක්ඛතී’’ති (ධ. ප. 28) ඉදං අසෙක්ඛභාගියන්ති ඉදං නිබ්බෙධභාගියඤ්ච අසෙක්ඛභාගියඤ්ච.

त्याचप्रमाणे मघदेवसुत्त (Maghadeva Sutta). कारण त्यामध्ये, “हे आनंदा, पूर्वी याच मिथिला नगरीत मघदेव नावाचा राजा होता, जो धार्मिक, धर्मराजा, धर्मात स्थित असलेला महाधर्मराजा होता. तो ब्राह्मण, गृहपती, नगरातील आणि जनपदातील लोकांमध्ये धर्माचे आचरण करत असे, आणि पक्षाच्या चतुर्दशी, पंचदशी व अष्टमीला उपोसथ व्रत पाळत असे” इत्यादी (मज्झिम निकाय २.३०८), हे वासनाभागीय आहे. “हे आनंदा, हे जे कल्याणकारी व्रत मी आता प्रस्थापित केले आहे, ते एकांत निर्वेदासाठी (निब्बिदा), विरागासाठी, निरोधासाठी, उपशमासाठी, अभिज्ञेसाठी, संबोधीसाठी आणि निर्वाणासाठी कारणीभूत ठरते” (मज्झिम निकाय ३.१८९) हे असेक्खभागीय (अशैक्षभागीय) आहे. “जेव्हा पंडित मनुष्य अप्रमादाने प्रमादाला दूर करतो” (धम्मपद २८) हे निब्बेधभागीय (निर्वेधभागीय) आहे. “प्रज्ञा रूपी प्रासादावर...पे... पाहतो” (धम्मपद २८) हे असेक्खभागीय आहे; अशा प्रकारे हे निब्बेधभागीय आणि असेक्खभागीय आहे.

තථා ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානී’’ති (සං. නි. 5.493) සුත්තං. තත්ථ ‘‘තීණිමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානි. කතමානි තීණීති? අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියං අඤ්ඤින්ද්‍රිය’’න්ති ඉදං නිබ්බෙධභාගියං, ‘‘අඤ්ඤාතාවින්ද්‍රිය’’න්ති (සං. නි. 5.493) ඉදං අසෙක්ඛභාගියං.

त्याचप्रमाणे “भिक्खूंनो, ही तीन इंद्रिये आहेत” (संयुत्त निकाय ५.४९३) हे सूत्र. त्यामध्ये, “भिक्खूंनो, ही तीन इंद्रिये आहेत. कोणती तीन? अनंन्यातन्यास्सामीतिंद्रिय (अज्ञात गोष्टी जाणून घेण्याची इच्छा असणाऱ्याचे इंद्रिय) आणि अंनिंद्रिय (ज्ञानेंद्रिय)” हे निब्बेधभागीय (निर्वेधभागीय) आहे, आणि “अन्याताविंद्रिय (पूर्ण ज्ञान प्राप्त झालेल्याचे इंद्रिय)” हे असेक्खभागीय (अशैक्षभागीय) आहे.

රට්ඨපාලසුත්තං (ම. නි. 2.293 ආදයො) සංකිලෙසභාගියඤ්ච වාසනාභාගියඤ්ච අසෙක්ඛභාගියඤ්ච. තත්ථ හි ‘‘ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසො’’තිආදිනා (ම. නි. 2.306) සංකිලෙසො විභත්තො, ‘‘එකො වූපකට්ඨො’’තිආදිනා (ම. නි. 2.299) අසෙක්ඛධම්මා, ඉතරෙන වාසනාධම්මාති.

राष्ट्रपालसुत्त (मज्झिम निकाय २.२९३ इत्यादी) हे संक्लेशभागीय, वासनाभागीय आणि असेक्खभागीय (अशैक्षभागीय) आहे. कारण त्यामध्ये, “हा लोक अपूर्ण आहे, अतृप्त आहे आणि तृष्णेचा दास आहे” इत्यादींद्वारे संक्लेशाचे (मलीनतेचे) वर्गीकरण केले आहे, “एकटा, एकांतात राहणारा” इत्यादींद्वारे असेक्खधर्मांचे वर्गीकरण केले आहे, आणि इतर भागाद्वारे वासनाधर्मांचे वर्गीकरण केले आहे.

‘‘ධම්මෙ ච යෙ අරියපවෙදිතෙ රතා, අනුත්තරො තෙ වචසා මනසා කම්මුනා ච;

තෙ සන්තිසොරච්චසමාධිසණ්ඨිතා, සුතස්ස පඤ්ඤාය ච සාරමජ්ඣගූ’’ති. (සු. නි. 332);

“आणि जे आर्यांनी प्रवेदिलेल्या (सांगितलेल्या) धर्मात रममाण आहेत, ते वाणीने, मनाने आणि कर्माने अनुत्तर (सर्वश्रेष्ठ) आहेत; ते शांती, सौजन्य (सोरच्च) आणि समाधीमध्ये स्थित आहेत, त्यांनी श्रुत (ज्ञान) आणि प्रज्ञेचा सार प्राप्त केला आहे.” (सुत्तनिपात ३३२);

ඉදං වාසනාභාගියඤ්ච නිබ්බෙධභාගියඤ්ච අසෙක්ඛභාගියඤ්ච. එත්ථ හි ‘‘ධම්මෙ ච යෙ අරියපවෙදිතෙ රතා’’ති අයං වාසනා, ‘‘අනුත්තරා…පෙ… සණ්ඨිතා’’ති අයං නිබ්බෙධො, ‘‘සුතස්ස පඤ්ඤාය ච සාරමජ්ඣගූ’’ති අසෙක්ඛධම්මා.

हे वासनाभागीय, निब्बेधभागीय (निर्वेधभागीय) आणि असेक्खभागीय (अशैक्षभागीय) आहे. कारण येथे, “आणि जे आर्यांनी प्रवेदिलेल्या धर्मात रममाण आहेत” ही वासना आहे, “अनुत्तर...पे... स्थित आहेत” हा निब्बेध (निर्वेध) आहे, आणि “त्यांनी श्रुत आणि प्रज्ञेचा सार प्राप्त केला आहे” हे असेक्खधर्म आहेत.

තථා ‘‘සද්ධො සුතවා නියාමදස්සී’’ති ගාථා (සු. නි. 373). තත්ථ හි ‘‘සද්ධො සුතවා’’ති වාසනා, ‘‘නියාමදස්සී වග්ගගතෙසු න වග්ගසාරි ධීරො, ලොභං දොසං විනෙය්‍ය පටිඝ’’න්ති නිබ්බෙධො, ‘‘සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍යා’’ති අසෙක්ඛධම්මා.

त्याचप्रमाणे “श्रद्धाळू, बहुश्रुत आणि नियमाचे (सत्याचे) दर्शन घेणारा” ही गाथा (सुत्तनिपात ३७३). कारण त्यामध्ये, “श्रद्धाळू, बहुश्रुत” ही वासना आहे, “नियमाचे दर्शन घेणारा, गटात विभागलेल्यांमध्ये गटाच्या मागे न जाणारा धीर पुरुष, लोभ, द्वेष आणि प्रतिघाचा (क्रोधाचा) त्याग करून” हा निब्बेध (निर्वेध) आहे, आणि “तो जगात सम्यकपणे परिभ्रमण करतो (प्रव्रजित होतो)” हे असेक्खधर्म (अशैक्षधर्म) आहेत.

සබ්බාසවසංවරො පරිස්සයාදීනං වසෙන සබ්බභාගියං වෙදිතබ්බං. තත්ථ හි සංකිලෙසධම්මා, ලොකියසුචරිතධම්මා, සෙක්ඛධම්මා, අසෙක්ඛධම්මා ච විභත්තා. අසබ්බභාගියං පන ‘‘පස්සං පස්සතී’’තිආදිකං (ම. නි. 1.203) උදකාදිඅනුවාදනවචනං [Pg.141] වෙදිතබ්බං. එවමෙතස්මිං සොළසවිධෙ සාසනපට්ඨානෙ එතෙ තණ්හාදිවසෙන තයො සංකිලෙසභාගා, වොදානාදිවසෙන තයො වාසනාභාගා, සෙක්ඛානං සීලක්ඛන්ධාදීනං වසෙන තයො නිබ්බෙධභාගා, අසෙක්ඛානං සීලක්ඛන්ධාදීනං එව වසෙන තයො අසෙක්ඛභාගා, තෙසං වසෙන මූලපට්ඨානානි එව ද්වාදස හොන්ති. තානි පන විත්ථාරනයෙන විභජියමානානි ඡන්නවුතාධිකානි චත්තාරි සහස්සානි හොන්ති. යථාදස්සනං පනෙතානි උද්ධරිතබ්බානි. තානි පන යස්මා සඞ්ගහතො කාමතණ්හාදිවසෙන තයො තණ්හාසංකිලෙසභාගා, සස්සතුච්ඡෙදවසෙන ද්වෙ දිට්ඨිසංකිලෙසභාගා, කායදුච්චරිතාදිවසෙන තයො දුච්චරිතසංකිලෙසභාගාති අට්ඨ සංකිලෙසභාගා. ධම්මාමිසාභයදානවසෙන තිවිධං දානමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, කායසුචරිතාදිවසෙන තිවිධං සීලමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථු, සමථවිපස්සනාවසෙන දුවිධං භාවනාමයං පුඤ්ඤකිරියවත්ථූති අට්ඨෙව වාසනාභාගා.

'सब्बासवसंवर' (सर्व आसवांचा संवर) हा उपद्रव इत्यादींच्या वशने 'सब्बभागीय' (सर्व-भागी) समजावा. कारण त्यात संकिलेस धम्म (क्लेशकारक धर्म), लोकिय सुचरित धम्म (लौकिक सुचरित धर्म), सेक्ख धम्म (शैक्ष धर्म) आणि असेक्ख धम्म (अशैक्ष धर्म) विभागलेले आहेत. परंतु, 'असब्बभागीय' (अ-सर्व-भागी) म्हणजे 'पस्सं पस्सति' (पाहणारा पाहतो) इत्यादी (म. नि. १.२०३) पाण्यासारख्या अनुवादाचे वचन समजावे. अशा प्रकारे या सोळा प्रकारच्या 'सासनपट्ठान' (शासनप्रस्थान) मध्ये, हे तण्हा (तृष्णा) इत्यादींच्या वशने तीन संकिलेसभाग (संक्लेशभाग), वोदान (व्यवदान/शुद्धी) इत्यादींच्या वशने तीन वासनाभाग, सेक्खांच्या (शैक्षांच्या) सीलक्खंध (शीलस्कंध) इत्यादींच्या वशने तीन निब्बेधभाग (निर्वेधभाग), आणि असेक्खांच्या (अशैक्षांच्या) सीलक्खंध इत्यादींच्याच वशने तीन असेक्खभाग (अशैक्षभाग) असतात; त्यांच्या वशने मूळ प्रस्थाने (मूळपट्ठान) बाराच होतात. ती विस्ताराने विभागली असता चार हजार शहाण्णव (४०९६) होतात. दर्शनानुसार ती उद्धृत केली पाहिजेत. संक्षेपाने (संग्रहाने) कामतण्हा (कामतृष्णा) इत्यादींच्या वशने तीन तण्हा-संकिलेसभाग, सास्सत (शाश्वत) आणि उच्छेद (उच्छेदवाद) च्या वशने दोन दिट्ठि-संकिलेसभाग (दृष्टी-संक्लेशभाग), आणि कायदुच्चरित (कायदुश्चरित) इत्यादींच्या वशने तीन दुच्चरित-संकिलेसभाग मिळून आठ संकिलेसभाग होतात. धम्मदान, आमिसदान आणि अभयदान यांच्या वशने तीन प्रकारचे दानमय पुञ्ञकिरियवत्थु (पुण्यक्रियावस्तू), कायसुचरित इत्यादींच्या वशने तीन प्रकारचे सीलमय पुञ्ञकिरियवत्थु, आणि समथ-विपस्सना (शमथ-विपश्यना) च्या वशने दोन प्रकारचे भावनामय पुञ्ञकिरियवत्थु मिळून आठच वासनाभाग होतात.

සද්ධානුසාරී සද්ධාවිමුත්තො ධම්මානුසාරී දිට්ඨිප්පත්තො කායසක්ඛීති (පු. ප. මාතිකා 7.32-36; පු. ප. 26-30) පඤ්චන්නං සෙක්ඛානං පච්චෙකං තයො සීලාදික්ඛන්ධාති පන්නරස නිබ්බෙධභාගා, සුඤ්ඤතානිමිත්තාපණිහිතභෙදා පඤ්ඤාවිමුත්තානං තයො අග්ගඵලධම්මා, තෙසු පච්චෙකං තයො තයො සීලාදික්ඛන්ධා, තථා උභතොභාගවිමුත්තානන්ති අට්ඨාරස, සික්ඛිතබ්බාභාවසාමඤ්ඤෙන අසඞ්ඛතධාතුං පක්ඛිපිත්වා එකූනවීසති අසෙක්ඛභාගා, ඉති පුරිමානි එකතිංස, ඉමානි එකූනවීසතීති සමපඤ්ඤාස සංකිලෙසභාගියාදිධම්මා හොන්ති. තස්මා ඉමෙසං සමපඤ්ඤාසාය සංකිලෙසභාගියාදිධම්මානං වසෙන සමපඤ්ඤාස සුත්තානි හොන්ති.

सद्धानुसारी (श्रद्धानुसारी), सद्धाविमुत्त (श्रद्धाविमुक्त), धम्मानुसारी (धर्मानुसारी), दिट्ठिप्पत्त (दृष्टिप्राप्त) आणि कायसक्खी (कायसाक्षी) (पु. प. मातिका ७.३२-३६; पु. प. २६-३०) या पाच सेक्खांचे (शैक्षांचे) प्रत्येकी तीन सीलादी स्कंध (शीलस्कंध इत्यादी) मिळून पंधरा निब्बेधभाग (निर्वेधभाग) होतात. सुञ्ञता (शून्यता), अनिमित्त आणि अपणिहित या भेदांनी पञ्ञाविमुत्तांचे (प्रज्ञाविमुक्तांचे) तीन अग्रफलधर्म (अग्गफलधम्म), त्यांच्यात प्रत्येकी तीन-तीन सीलादी स्कंध, तसेच उभतोभागविमुत्तांचे (उभयतोभागविमुक्तांचे) मिळून अठरा, आणि शिकण्यासारखे काही उरले नसल्याच्या समानतेमुळे असंखतधातूचा (असंस्कृतधातूचा) समावेश करून एकोणीस असेक्खभाग (अशैक्षभाग) होतात. अशा प्रकारे पूर्वीचे एकतीस आणि हे एकोणीस मिळून पन्नास संकिलेसभागीय इत्यादी धर्म होतात. म्हणून, या पन्नास संकिलेसभागीय इत्यादी धर्मांच्या वशने पन्नास सुत्ते होतात.

යස්මා ච තෙ පඤ්ඤාවිමුත්තා උභතොභාගවිමුත්තවිභාගං අකත්වා අසඞ්ඛතාය ධාතුයා අග්ගහණෙන නිප්පරියායෙන අසෙක්ඛභාගාභාවතො නවෙව අසෙක්ඛභාගාති සමචත්තාලීස හොන්ති, තස්මා පෙටකෙ ‘‘චත්තාරීසාය ආකාරෙහි පරියෙසිතබ්බං, පඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි සාසනපට්ඨානං නිද්දිට්ඨ’’න්ති (පෙටකො. 21) ච වුත්තං. සඞ්ගහතො එව පන පුබ්බෙ වුත්තවිත්ථාරනයෙන සොළස හොන්ති, පුන තිවිධසංකිලෙසභාගියාදිවසෙන ද්වාදස හොන්ති, පුන තණ්හාදිට්ඨිදුච්චරිතසංකිලෙසතණ්හාදිට්ඨිදුච්චරිතවොදානභාවෙන ඡ හොන්ති, පුන සංකිලෙසභාගියං වාසනාභාගියං දස්සනභාගියං [Pg.142] වාසනාභාගියං අසෙක්ඛභාගියන්ති පඤ්ච හොන්ති, පුන මූලපට්ඨානවසෙන චත්තාරි හොන්ති, පුථුජ්ජනභාගියසෙක්ඛභාගියඅසෙක්ඛභාගියභාවෙන තීණි හොන්ති, පුන සංකිලෙසභාගියවොදානභාගියභාවෙන ද්වෙ එව හොන්ති. පට්ඨානභාවෙන පන එකවිධමෙව, ඉති පට්ඨානභාවෙන එකවිධම්පි සංකිලෙසවොදානභාගියභාවෙන දුවිධන්ති විභාගතො යාව ඡන්නවුතාධිකං චතුසහස්සප්පභෙදං හොති, තාව නෙතබ්බං. එවමෙතං පට්ඨානං සඞ්ගහතො, විභාගතො ච වෙදිතබ්බං.

आणि ज्याअर्थी ते पञ्ञाविमुत्त (प्रज्ञाविमुक्त) आणि उभतोभागविमुत्त (उभयतोभागविमुक्त) असा विभाग न करता, असंखत धातूचे ग्रहण न केल्याने, निष्पर्यायाने असेक्खभागाचा अभाव असल्यामुळे नऊच असेक्खभाग होतात, ज्याने एकूण चाळीस होतात; म्हणूनच पेटकात (पेटकोपदेसात) म्हटले आहे की— 'चाळीस आकारांनी शोध घ्यावा, पन्नास आकारांनी सासनपट्ठान (शासनप्रस्थान) निर्दिष्ट केले आहे' (पेटको. २१). संक्षेपाने (संग्रहाने) पूर्वी सांगितलेल्या विस्तारानुसार सोळा होतात, पुन्हा त्रिविध संकिलेसभागीय इत्यादी धर्मांच्या वशने बारा होतात, पुन्हा तण्हा-दिट्ठि-दुच्चरित संकिलेस आणि तण्हा-दिट्ठि-दुच्चरित वोदान भावाने सहा होतात, पुन्हा संकिलेसभागीय, वासनाभागीय, दस्सनभागीय (दर्शनभागीय), वासनाभागीय आणि असेक्खभागीय या रूपाने पाच होतात, पुन्हा मूळ प्रस्थानाच्या (मूळपट्ठान) वशने चार होतात, पुथुज्जनभागीय (पृथग्जनभागीय), सेक्खभागीय आणि असेक्खभागीय भावाने तीन होतात, पुन्हा संकिलेसभागीय आणि वोदानभागीय भावाने दोनच होतात. प्रस्थानभावाने (पट्ठानभावाने) तर एकच प्रकारचे आहे. अशा प्रकारे प्रस्थानभावाने एक प्रकारचे असूनही संकिलेस-वोदानभागीय भावाने दोन प्रकारचे होते, या विभागाने चार हजार शहाण्णव (४०९६) भेदांपर्यंत न्यावे. अशा प्रकारे हे प्रस्थान (पट्ठान) संक्षेपाने आणि विभागाने समजावे.

ඉමස්සාපි පට්ඨානවිභාගස්ස, න පුරිමස්සෙවාති අධිප්පායො. ලොකිකං අස්සත්ථීති, ලොකිකසහචරණතො වා ලොකියං, සුත්තං පදෙසෙනාති එකදෙසෙන. සබ්බපදෙසූති තංතංතිකානං තතියපදෙසු. බුද්ධාදීනන්ති බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබුද්ධසාවකානං. ධම්මො පනෙත්ථ බුද්ධාදිග්ගහණෙන වෙදිතබ්බො, ආදිසද්දෙන වා.

हा देखील प्रस्थानविभाग (पट्ठानविभाग) याच प्रस्थानाचा आहे, पूर्वीच्याचा नाही, असा अभिप्राय आहे. 'लोकिकं अस्सत्थि' (लौकिक आहे) म्हणजे लौकिकाच्या सहचर्यामुळे किंवा लौकिक, 'सुत्तं पदेसेन' म्हणजे एका अंशाने (एकदेशाने). 'सब्बपदेसू' म्हणजे त्या त्या त्रिकांच्या तिसऱ्या पदांमध्ये. 'बुद्धादीनं' म्हणजे बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध आणि बुद्धश्रावकांचे. येथे 'धम्म' हा बुद्ध इत्यादींच्या ग्रहणाने किंवा 'आदि' शब्दाने समजावा.

පරිණමතීති පරිපච්චති. ධරන්තීති පබන්ධවසෙන පවත්තන්ති. න්ති පාපකම්මං. තෙති කුසලාභිනිබ්බත්තක්ඛන්ධා. රක්ඛන්ති විපාකදානතො විපච්චිතුං ඔකාසං න දෙන්තීති අත්ථො. අයඤ්ච අත්ථො උපපජ්ජවෙදනීයෙසු යුජ්ජති, ඉතරස්මිම්පි යථාරහං ලබ්භතෙව. තෙනාහ ‘‘දුතියෙ වා තතියෙ වා අත්තභාවෙ’’ති.

'परिणमति' म्हणजे परिपक्व होतो. 'धरन्ति' म्हणजे प्रवाहाच्या (प्रबंधाच्या) वशने प्रवृत्त राहतात. 'न्ति' म्हणजे पापकर्म. 'ते' म्हणजे कुशलाने उत्पन्न झालेले स्कंध (कुसलाभिनिब्बत्तक्खंधा). 'रक्खन्ति' (रक्षण करतात) म्हणजे विपाक देण्यापासून परिपक्व होण्यास वाव (अवकाश) देत नाहीत, असा अर्थ आहे. आणि हा अर्थ उपपज्जवेदनीय (उपपद्यवेदनीय) कर्मांमध्ये योग्य ठरतो, इतरांमध्येही योग्यतेनुसार मिळतोच. म्हणूनच म्हटले आहे— 'दुसऱ्या किंवा तिसऱ्या आत्मभावात (अत्तभावात)'.

113. අත්තනො අනවජ්ජසුඛාවහං පටිපත්තිං පටිපජ්ජන්තො පරමත්ථතො අත්තකාමො නාමාති ආහ ‘‘අත්තනො සුඛකාමො’’ති. සුඛානුබන්ධඤ්හි සුඛං කාමෙන්තො සුඛමෙව කාමෙතීති ච සුඛකාමොති.

११३. स्वतःसाठी अनवद्य (दोषरहित) सुख देणाऱ्या प्रतिपदेचे (आचरणाचे) पालन करणारा परमार्थतः 'अत्तकामो' (स्वतःचे कल्याण इच्छिणारा) असतो, म्हणून म्हटले आहे— 'अत्तनो सुखकामो' (स्वतःच्या सुखाची इच्छा करणारा). सुखाशी संबंधित सुखाची इच्छा करणारा सुखाचीच इच्छा करतो, म्हणून त्याला 'सुखकामो' (सुखकाम) म्हटले आहे.

විත්ථතට්ඨෙනාති සුවිප්ඵාරදිට්ඨීනං පවත්තනට්ඨානතාසඞ්ඛාතෙන විත්ථාරට්ඨෙන.

'वित्थतट्ठेन' (विस्तृत अर्थाने) म्हणजे सुविस्तृत दृष्टींच्या प्रवृत्तीचे स्थान असण्याच्या संख्येने विस्तृत अर्थाने.

114. දිට්ඨෙ දුක්ඛාදිධම්මෙති භාවෙනභාවලක්ඛණෙ භුම්මං, දුක්ඛාදිධම්මෙ දිට්ඨෙ ඤාතෙති අත්ථො.

११४. 'दिट्ठे दुक्खादिधम्मे' (दुःख इत्यादी धर्म पाहिले असता) यामध्ये भावेन भाव लक्षणामध्ये सप्तमी विभक्ती (भुम्मं) आहे; दुःख इत्यादी धर्म पाहिले असता, जाणले असता, असा अर्थ आहे.

‘‘උද්ධ’’න්තිආදි කාලදෙසානං අනවසෙසපරියාදානන්ති ආහ ‘‘උද්ධන්ති අනාගතං, උපරි චා’’තිආදි. ගමනෙනාති චුතූපපාතගමනෙන.

'उद्धं' (वर) इत्यादी काळ आणि दिशांचे पूर्णपणे ग्रहण (अनवशेषपर्यादान) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे— 'उद्धं म्हणजे अनागत (भविष्यकाळ) आणि वर' इत्यादी. 'गमनेन' म्हणजे च्युती आणि उत्पत्तीच्या (चुतूपपात) गमनाने.

115. නගරද්වාරථිරකරණත්ථන්ති නගරස්ස ද්වාරබාහථිරකරණත්ථං. ගම්භීරනෙමතායාති ‘‘නෙමං’’වුච්චති නිඛාතථම්භාදීනං පථවිං අනුපවිසිත්වා ඨිතප්පදෙසො[Pg.143], ගම්භීරං නෙමං එතස්සාති ගම්භීරනෙමො, තස්ස භාවො ගම්භීරනෙමතා, තාය. කම්පනං යථාඨිතස්ස ඉතො චිතො ච සඤ්චොපනං, චාලනං ඨිතට්ඨානතො චාවනං. අජ්ඣොගාහෙත්වාති අවිපරීතසභාවාභිසමයවසෙන අනුපවිසිත්වා, අනුපවිට්ඨො විය හුත්වාති අත්ථො.

११५. 'नगरद्वारthirakaranattham' म्हणजे नगराच्या द्वाराचे खांब (द्वारबाह) स्थिर करण्यासाठी. 'गंभीरनेमताय' म्हणजे— 'नेमं' (पाया) त्याला म्हणतात जो पुरलेल्या खांबांचा इत्यादींचा पृथ्वीत प्रवेश करून राहिलेला भाग असतो; ज्याचा पाया खोल आहे तो 'गंभीरनेम' होय, त्याचा भाव म्हणजे 'गंभीरनेमता', तिच्यामुळे. 'कंपन' म्हणजे जसे आहे तसे इकडे तिकडे हलणे (संचोपन), 'चालन' म्हणजे राहिलेल्या स्थानावरून ढळणे (च्यवन). 'अज्झोगाहेत्वा' (अवगाहन करून) म्हणजे अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव-अभिसमयाच्या वशने प्रवेश करून, प्रवेश केल्यासारखे होऊन, असा अर्थ आहे.

සංයොජනානං පජහනවසෙනාති ගාථාය වචනසෙසං ආනෙත්වා දස්සෙති. අථ වා පහාතබ්බස්ස පහානෙන විනා න භාවනාසිද්ධීති අත්ථසිද්ධං පහාතබ්බපහානං අජ්ඣත්තං, බහිද්ධාති පදද්වයෙන යොජෙත්වා දස්සෙතුං අජ්ඣත්තං බහිද්ධාති ඔරම්භාගියඋද්ධම්භාගියසංයොජනානං විසංයොගගහිතොති ඉමමත්ථං පාළියා සමත්ථෙතුං ‘‘තෙනාහ සබ්බලොකෙ’’ති වුත්තං.

'संयोजनांच्या प्रहाणाच्या (त्यागाच्या) वशने' असे गाथेतील उरलेले वचन आणून दाखवले आहे. अथवा, प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) गोष्टींच्या प्रहाणाशिवाय भावना सिद्ध होत नाही, म्हणून अर्थसिद्ध असलेले प्रहातव्यप्रहाण 'अज्झत्तं' (अध्यात्म/अंतर्गत) आणि 'बहिद्धा' (बहिर्धा/बाह्य) या दोन पदांशी जोडून दाखवण्यासाठी— 'अज्झत्तं बहिद्धा' म्हणजे ओरंभागीय (अधोभागीय) आणि उद्धंभागीय (ऊर्ध्वभागीय) संयोजनांच्या विसंयोगाने ग्रहण केलेले आहे, या अर्थाचे पाळीद्वारे समर्थन करण्यासाठी 'तेनाह सब्बलोके' (म्हणून सर्व लोकात म्हटले आहे) असे म्हटले आहे.

අලොභසීසෙනාති අලොභෙන පුබ්බඞ්ගමෙන, යතො යොගාවචරො ‘‘නෙක්ඛම්මච්ඡන්දො’’ති වුච්චති. අසුභසඤ්ඤා රාගප්පටිපක්ඛතාය ‘‘විසෙසතො අලොභප්පධානා’’ති වුත්තා, දසාසුභවසෙන වා. අධිගතජ්ඣානාදීනීති ආදිසද්දෙන විපස්සනාදීනි සඞ්ගණ්හාති. විහිංසාරතිරාගානං බ්‍යාපාදහෙතුකතො චත්තාරොපි බ්‍රහ්මවිහාරා අබ්‍යාපාදපධානාති ආහ ‘‘චතු…පෙ… අබ්‍යාපාදො ධම්මපද’’න්ති. අධිගතානි ඣානාදීනීති යොජනා. දසානුස්සති…පෙ… අධිගතානි සම්මාසති ධම්මපදං සතිසීසෙන තෙසං අධිගන්තබ්බත්තාති අධිප්පායො. ආනාපානභාවනායං සමාධිපි පධානො, න සති එවාති දස්සනත්ථං ‘‘දසකසිණ…පෙ… සම්මාසමාධි ධම්මපද’’න්ති වුත්තං. චතුධාතුවවත්ථානවසෙන අධිගතානම්පි එත්ථෙව සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

"अलोभसीसेनाति" म्हणजे अलोभाला अग्रभागी ठेवून, ज्यायोगे योगावाचराला (योगसाधकाला) "नेक्खम्मच्छन्द" (नैष्क्रम्य-छंद/निष्कामतेची इच्छा) असे म्हटले जाते. अशुभाची संज्ञा ही रागाची विरोधी असल्यामुळे "विशेषतः अलोभप्रधान" अशी म्हटली गेली आहे, किंवा दहा अशुभांच्या वशाने. "अधिगतज्झानादीनि" यातील 'आदि' शब्दाने विपश्यना इत्यादींचा संग्रह होतो. हिंसा, रती (आसक्ती) आणि राग हे व्यापादाचे (द्वेषाचे) कारण असल्यामुळे चारही ब्रह्मविहार हे अव्यापादप्रधान (द्वेषरहितताप्रधान) आहेत, म्हणून "चतु...पे... अव्यापादो धम्मपदं" असे म्हटले आहे. प्राप्त झालेले ध्यान इत्यादी, असा याचा संबंध (योजना) आहे. दहा अनुस्मृती...पे... प्राप्त झालेली सम्यक्-स्मृती हे धम्मपद आहे, कारण स्मृतीला अग्रभागी ठेवून ती प्राप्त केली जाते, असा अभिप्राय आहे. आनापानभावनेमध्ये समाधी देखील प्रधान आहे, केवळ स्मृतीच नाही, हे दर्शवण्यासाठी "दसकसिण...पे... सम्मासमाधि धम्मपदं" असे म्हटले आहे. चार धातूंच्या व्यवस्थापनाच्या वशाने प्राप्त झालेल्यांचाही येथेच संग्रह समजावा.

116. උපලක්ඛණකාරණානීති සඤ්ජානනනිමිත්තානි.

११६. "उपलक्खणकारणानि" म्हणजे ओळखण्याची (संज्ञा मिळवण्याची) निमित्ते (कारणे).

පාපමෙව පාපියොති ආහ ‘‘පාපං හොතී’’ති, ‘‘පාපියො’’ති ච ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන වුත්තං. එකවචනෙ බහුවචනන්ති එකවචනෙ වත්තබ්බෙ බහුවචනං වුත්තං.

पापच अधिक पापी (वाईट) असते, म्हणून "पापं होति" असे म्हटले आहे, आणि "पापियो" हे लिंगविपर्यासामुळे (लिंगबदलामुळे) म्हटले आहे. "एकवचने बहुवचनं" म्हणजे एकवचन वापरायचे असताना बहुवचन वापरले गेले आहे.

117. ඔලීයනතණ්හාභිනිවෙසවසෙනාති භවතණ්හාභවදිට්ඨිවසෙන. තා හි භවෙසු සත්තෙ අල්ලීයාපෙන්ති. අතිධාවනාභිනිවෙසවසෙනාති උච්ඡෙදදිට්ඨිවසෙන. සා හි අවට්ටුපච්ඡෙදමෙව වට්ටුපච්ඡෙදං කත්වා අභිනිවිසනතො අතිධාවනාභිනිවෙසො නාම. ඔලීයන්තීති සම්මාපටිපත්තිතො සඞ්කොචං ආපජ්ජන්ති. අභිධාවන්තීති සම්මාපටිපත්තිං අතික්කමන්ති.

११७. "ओलीयणतण्हाभिनिवेसवसेन" म्हणजे भवतण्हा (भवतृष्णा) आणि भवदिट्ठि (भवदृष्टी) यांच्या वशाने. कारण त्या प्राण्यांना भवांमध्ये (अस्तित्वात) चिकटवून ठेवतात. "अतिधावनाभिनिवेसवसेन" म्हणजे उच्छेददिट्ठि (उच्छेददृष्टी) च्या वशाने. कारण ती संसाराच्या उच्छेदालाच (अवाट्टुपच्छेद) संसाराचा अंत मानून अभिनिवेश करत असल्यामुळे तिला 'अतिधावनाभिनिवेश' असे म्हणतात. "ओलीयन्ति" म्हणजे सम्यक् प्रतिपत्तीपासून (योग्य आचरणापासून) संकोच पावतात (मागे हटतात). "अभिधावन्ति" म्हणजे सम्यक् प्रतिपत्तीचे उल्लंघन करतात (पुढे धावतात).

තෙසඤ්චාති [Pg.144] තෙසං උභින්නං අභිනිවෙසානං, තදඤ්ඤෙසඤ්ච සබ්බමඤ්ඤිතානං.

"तेसञ्च" म्हणजे त्या दोन्ही अभिनिवेशांचे, आणि त्याव्यतिरिक्त इतर सर्व कल्पनांचे (मन्नितांचे).

118. ඉදං ඉට්ඨවිපාකං අනිට්ඨවිපාකන්ති ඉදං ඉට්ඨවිපාකසඞ්ඛාතං අනිට්ඨවිපාකසඞ්ඛාතං ඵලං.

११८. "इदं इट्ठविपाकं अनिट्ठविपाकं" म्हणजे हे इष्टविपाक (अनुकूल विपाक) संज्ञक आणि अनिष्टविपाक (प्रतिकूल विपाक) संज्ञक फल होय.

‘‘අකඞ්ඛතො න ජානෙය්‍යු’’න්ති එතෙන ‘‘ආකඞ්ඛතො’’ති ඉමිනා පදෙන සද්ධිං සම්බන්ධදස්සනමුඛෙන ‘‘න ජඤ්ඤා’’ති පදස්ස අත්ථං දස්සෙති.

"आकङ्खतो न जानेय्युं" याद्वारे "आकङ्खतो" या पदासोबत संबंध दर्शवण्याच्या माध्यमातून "न जञ्ञा" या पदाचा अर्थ दर्शवला आहे.

න උපලබ්භතීති නත්ථීති අත්ථො.

"न उपलब्भति" म्हणजे 'नाही' (अस्तित्वात नाही) असा अर्थ आहे.

120. තානීති කම්මකම්මනිමිත්තගතිනිමිත්තානි. පත්ථරණාකාරොයෙව හෙස, යදිදං ඡායානං වොලම්බනං. එවං හොතීති ‘‘අකතං වත මෙ කල්‍යාණ’’න්තිආදිප්පකාරෙන විප්පටිසාරො හොති.

१२०. "तानि" म्हणजे कर्म, कर्मनिमित्त आणि गतिनिमित्त. हा पसरण्याचाच एक प्रकार आहे, जो सावल्यांचे लोंबकळणे आहे. "एवं होति" म्हणजे "मी खरोखर कल्याणकारी (चांगले) कर्म केले नाही" इत्यादी प्रकारे पश्चात्ताप होतो.

122. එසකෙහීති ගවෙසකෙහි සපරසන්තානෙ සම්පාදකෙහි. දුක්ඛුද්‍රයන්ති දුක්ඛඵලං. තීහි කාරණෙහීති කායවාචාචිත්තෙහි. තානි හි තංතංසංවරානං ද්වාරභාවෙන කාරණානීති වුත්තානි. තීහි ඨානෙහීති වා තීහි උප්පත්තිට්ඨානෙහි. පිහිතන්ති පිධායකං.

१२२. "एसकेहि" म्हणजे शोध घेणाऱ्यांनी, स्वतःच्या आणि इतरांच्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) गुणांचे संपादन करणाऱ्यांनी. "दुक्खुद्रयं" म्हणजे दुःखदायक फल. "तीहि कारणेहि" म्हणजे काय, वाचा आणि चित्ताने. कारण ती त्या-त्या संवरांचे (संयमाचे) द्वार असल्यामुळे त्यांना 'कारणे' म्हटले आहे. किंवा "तीहि ठानेहि" म्हणजे तीन उत्पत्तीच्या स्थानांनी. "पिहितं" म्हणजे झाकलेले (बंद केलेले).

‘‘උට්ඨානට්ඨානසඞ්ඛාත’’න්ති ඉදං පාසාණභාවසාමඤ්ඤං ගහෙත්වා වුත්තං.

"उट्ठानट्ठानसङ्खातं" हे पाषाणभावाचे (दगडाच्या स्वरूपाचे) सामान्यत्व गृहीत धरून म्हटले आहे.

123. රජමිස්සකන්ති පුප්ඵරජමිස්සකං. තස්සාති තස්ස සෙක්ඛාසෙක්ඛමුනිනො. මහිච්ඡාදීනං විය ගාමෙ චරණප්පච්චයා ගාමවාසීනං සද්ධාහානි වා භොගහානි වා න හොති, අථ ඛො උපරූපරි වුද්ධියෙව හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘පාකතිකමෙව හොතී’’ති ආහ. අජ්ඣත්තිකකම්මට්ඨානන්ති චතුසච්චකම්මට්ඨානං.

१२३. "रजमिस्सकं" म्हणजे फुलांच्या परागकणांनी (धुळीने) मिश्रित. "तस्स" म्हणजे त्या शैक्ष आणि अशैक्ष मुनींचे. महाइच्छा (लोभ) असणाऱ्यांप्रमाणे गावात फिरण्याच्या कारणामुळे गावकऱ्यांच्या श्रद्धेची हानी किंवा भोगांची हानी होत नाही, उलट उत्तरोत्तर वृद्धीच होते, हे दर्शवताना "पाकृतिकमेव होति" (ते नैसर्गिकच राहते) असे म्हटले आहे. "अज्झत्तिककम्मट्ठानं" म्हणजे चतुःसत्य कर्मस्थान.

තෙනාති කුසලෙන කායවචීකම්මෙන. ථිරභාවො ථාමං නාමාති තස්ස අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ථාමවාති ඨිතිමා’’ති ආහ.

"तेन" म्हणजे कुशल कायिक आणि वाचिक कर्माने. स्थिरभाव म्हणजेच 'थाम' (सामर्थ्य/बळ) होय, त्याचा अर्थ दर्शवताना "थामवाति ठितिमा" (सामर्थ्यवान म्हणजे स्थिर राहणारा) असे म्हटले आहे.

අත්තසංනිස්සයං පෙමං අත්තාති ගහෙත්වා ‘‘අත්තසම’’න්ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘අත්තපෙමෙන සමං පෙමං නත්ථී’’ති. භගවතො විපස්සනාඤාණොභාසප්පවත්තිං සන්ධායාහ ‘‘පඤ්ඤා පන…පෙ… සක්කොතී’’ති. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, පන අභිඤ්ඤාඤාණානි ච අනන්තාපරිමාණං ලොකධාතුං ඔභාසෙන්ති.

आत्म्याला (स्वतःला) आश्रय करून असणारे प्रेम हे 'आत्मा' असे गृहीत धरून "अत्तसमं" असे म्हटले आहे, म्हणून "स्वतःवरील प्रेमासारखे दुसरे प्रेम नाही" असे म्हटले आहे. भगवंतांच्या विपश्यना-ज्ञान-प्रकाशाच्या प्रवृत्तीला उद्देशून "पञ्ञा पन...पे... सक्कोति" असे म्हटले आहे. परंतु, सर्वज्ञता-ज्ञान आणि अभिज्ञा-ज्ञान हे अनंत आणि अपार लोकधातूंना प्रकाशित करतात.

124. කිස්ස භීතාති කෙන කාරණෙන භීතා.

१२४. "किस्स भीता" म्हणजे कोणत्या कारणाने घाबरलेले.

ඨපෙත්වාති [Pg.145] පවත්තෙත්වා. වචනීයො යාචකානන්ති යොජනා, යාචිතබ්බයුත්තොති අත්ථො. යඤ්ඤඋපක්ඛරොති යඤ්ඤොපකරණං. ‘‘එතෙසු ධම්මෙසු ඨිතො චතූසූ’’ති වුත්තං චතුක්කං වවත්ථපෙතුං ‘‘සද්ධොති එකං අඞ්ග’’න්තිආදි වුත්තං.

"ठपेत्वा" म्हणजे प्रवृत्त करून (प्रस्थापित करून). "वचनीयो याचकानं" असा संबंध आहे, म्हणजे याचना करण्यास योग्य असा अर्थ आहे. "यञ्ञउपक्खरो" म्हणजे यज्ञाचे साहित्य (यज्ञोपकरण). "एतेसु धम्मेसु ठितो चतूसु" यामध्ये सांगितलेल्या चतुष्टयाचे (चार धर्मांचे) व्यवस्थापन करण्यासाठी "सद्धोति एकं अङ्गं" (श्रद्धा हे एक अंग आहे) इत्यादी म्हटले आहे.

ගාථායං වුත්තධම්මෙ ද්වෙ ද්වෙ එකං කත්වා අඞ්ගකරණං දුකනයො.

गाथेमध्ये सांगितलेल्या धर्मांपैकी दोन-दोन धर्मांना एकत्र करून अंग बनवणे हा 'दुकनय' (द्विक-नय) आहे.

ජාතිධම්මන්ති පවත්තිධම්මං සන්ධාය වදති.

"जातिधम्मं" हे प्रवृत्ती-धर्माला (उत्पत्तीच्या धर्माला) उद्देशून म्हटले आहे.

125. සච්චෙකදෙසතො සච්චසමුදායො අනවසෙසපරියාදානතො විසිට්ඨොති දස්සෙන්තො ‘‘පරමත්ථසච්චං වා හොතූ’’ති ආහ. චතුරො පදාති චත්තාරි පදානි, ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, චත්තාරො ධම්මකොට්ඨාසාති අත්ථො. කෙවලං සත්තවිභාගදස්සනත්ථමෙව චතුපදග්ගහණං, න අධිගතධම්මානුරූපතාය.

१२५. सत्याच्या एका भागापेक्षा संपूर्ण सत्य हे पूर्णपणे ग्रहण केल्यामुळे विशिष्ट (श्रेष्ठ) असते, हे दर्शवताना "परमत्थसच्चं वा होतु" (परमार्थ सत्य असो) असे म्हटले आहे. "चतुरो पदा" म्हणजे चार पदे, हे लिंगविपर्यासामुळे म्हटले आहे, याचा अर्थ चार धर्म-विभाग असा आहे. केवळ सत्त्वांच्या वर्गीकरणाचे दर्शन घडवण्यासाठीच 'चतुष्पद' ग्रहण केले आहे, प्राप्त झालेल्या धर्माच्या अनुरूपतेने नाही.

නිම්මදාති න මදා.

"निम्मदा" म्हणजे मद नसलेले (मदरहित).

‘‘සච්චවාදී ජිනො රොමො’’තිපි පාඨො. තත්ථ රොමොති දිට්ඨිරාගරත්තානං තිත්ථියානං, තිත්ථකරානඤ්ච අධම්මවාදීනං රාගවිපරීතධම්මදෙසනතො භයජනකො, අධම්මවාදීනං වා තත්ථ ආදීනවදස්සනෙන භායිතබ්බො, අප්පහීනාසංවරානං වා දුරුපසඞ්කමනතො දුරාසදොති අත්ථො.

"सच्चवादी जिनो रोमो" असाही पाठ आहे. तेथे "रोमो" म्हणजे दृष्टी आणि रागाने रंजलेल्या (आसक्त) तीर्थिकांच्या आणि अधर्मवादी तीर्थकरांच्या रागाच्या विपरीत धर्माचा उपदेश करत असल्यामुळे भय निर्माण करणारा, किंवा अधर्मवाद्यांना त्यामध्ये दोष (आदीनव) दाखवून घाबरवणारा, अथवा ज्यांचा असंवर (असंयम) नष्ट झालेला नाही अशांना जवळ जाण्यास कठीण असल्यामुळे दुर्धर (दुर्धर्ष) असा अर्थ आहे.

සච්චො ච සො ධම්මො චාති සච්චධම්මො. තෙනාහ ‘‘එකන්තනිස්සරණභාවෙනා’’තිආදි.

जे सत्य आहे आणि तोच धर्म आहे, तो 'सत्यधर्म' होय. म्हणूनच "एकान्त-निस्सरण-भावाने" (पूर्णपणे संसारातून मुक्त होण्याच्या स्वरूपाने) इत्यादी म्हटले आहे.

එකායනභාවන්ති එකමග්ගභාවං, අඤ්ඤමග්ගභාවන්ති අත්ථො.

"एकायनभावं" म्हणजे एकमार्ग-भाव (एकच मार्ग असणे), इतर मार्गांचा अभाव असा अर्थ आहे.

දස්සනභාගියං භාවනාභාගියන්ති නිබ්බෙධභාගියමෙව ද්විධා විභජිත්වා වුත්තන්ති ආහ ‘‘සංකිලෙසභාගියාදීහි චතූහි පදෙහී’’ති. සෙසත්තිකානන්ති සත්තාධිට්ඨානත්තිකාදීනං අට්ඨන්නං තිකානං. සෙසපදානඤ්චාති සංකිලෙසභාගියඤ්ච වාසනාභාගියඤ්චාතිආදිමිස්සකපදානඤ්ච. ච-සද්දෙන සංකිලෙසභාගියාදිපදානි ච සඞ්ගණ්හාති. ලොකියත්තිකස්සෙව හි ‘‘සෙසපදානී’’ති වුත්තෙහි මිස්සකපදෙහි එවං සංසන්දනෙ නයදස්සනං, ඉතරෙසං පන තිකානං සංකිලෙසභාගියාදිපදෙහි චෙව සෙසපදෙහි ච සංසන්දනෙ ඉදං නයදස්සනන්ති ‘‘වුත්තනයානුසාරෙන සුවිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති වුත්තං. සමතික්කමනන්ති පහානං. සතිපි වාසනාභාගියසංකිලෙසභාගියධම්මානං ලොකියභාවෙ [Pg.146] පුරිමෙහි පන පච්ඡිමා පහාතබ්බා තදඞ්ගවසෙන, වික්ඛම්භනවසෙන ච. එවං පජහනසමත්ථතාය පහානන්ති වුත්තං ‘‘වාසනාභාගියං සුත්තං සංකිලෙසභාගියස්ස සමතික්කමාය හොතී’’ති. සංකිලෙසධම්මානං සමතික්කමෙන අධිගන්තබ්බා වොදානධම්මා වියාති යොජනා. භාවනා නාම තිවිධා ඣානභාවනා, විපස්සනාභාවනා, මග්ගභාවනාති. තාසු මග්ගභාවනාය ගහිතාය විපස්සනාභාවනා ගහිතා එව හොතීති තං අනාමසිත්වා ඉතරා ද්වෙ එව ගහිතා. තථාපි ‘‘භාවනාභාගියස්ස සුත්තස්ස පටිනිස්සග්ගායා’’ති වුත්තෙ කිං සබ්බෙන සබ්බං අසෙක්ඛස්ස ඣානභාවනාපි පටිනිස්සට්ඨාති චොදනං මනසි කත්වා පාළියං ‘‘අසෙක්ඛභාගියං සුත්තං දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථ’’න්ති වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අසෙක්ඛධම්මෙසු උප්පන්නෙසු මග්ගභාවනාකිච්චං නාම නත්ථී’’ති වත්වා ‘‘ඣානභාවනාපි දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරත්ථා එවා’’ති ආහ.

दस्सनभागिय (दर्शनभागीय) आणि भावनाभागिय (भावनाभागीय) हे निब्बेधभागियचेच (निर्वेधभागीय) दोन भाग करून सांगितले आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'संकिलेसभागियादी चार पदांद्वारे' असे म्हटले आहे. उर्वरित त्रिकांचे म्हणजे सत्ताधिष्ठानत्रिक इत्यादी आठ त्रिकांचे. आणि उर्वरित पदांचे म्हणजे संकिलेसभागिय आणि वासनाभागिय इत्यादी मिश्र पदांचे. 'च' (आणि) या शब्दाने संकिलेसभागिय इत्यादी पदांचा संग्रह होतो. कारण लौकिक त्रिकाचाच 'उर्वरित पदे' या शब्दाने घेतलेल्या मिश्र पदांशी अशा प्रकारे संबंध जोडताना नय-दर्शन (पद्धतीचे स्पष्टीकरण) होते, परंतु इतर त्रिकांचा संकिलेसभागिय इत्यादी पदांशी आणि उर्वरित पदांशी संबंध जोडताना हे नय-दर्शन होते, म्हणून 'सांगितलेल्या पद्धतीनुसार सहज समजण्यासारखे आहे' असे म्हटले आहे. समतिक्कमन म्हणजे प्रहाण (नष्ट करणे). वासनाभागीय आणि संकिलेसभागीय धर्मांच्या लौकिक अवस्थेतही, पूर्वीच्या (धर्मांद्वारे) नंतरचे (धर्म) तदंग आणि विक्खंभन (विष्कंभन - दाबून टाकणे) द्वारे प्रहाण केले जावे. अशा प्रकारे प्रहाण करण्याच्या समर्थतेमुळे प्रहाण असे म्हटले आहे की, 'वासनाभागीय सुत्त हे संकिलेसभागीय सुत्ताच्या समतिक्क्रमणासाठी (पार करण्यासाठी) असते.' संकिलेसधर्मांच्या समतिक्क्रमणाने (अतिक्रमणाने) प्राप्त होणारे वोदानधम्म (व्यवदानधर्म - शुद्धीचे धर्म) यांच्याप्रमाणे, अशी योजना आहे. भावना तीन प्रकारची आहे - ध्यानभावना, विपस्सनाभावना आणि मार्गभावना. त्यापैकी मार्गभावना ग्रहण केली असता विपस्सनाभावना ग्रहण केलीच जाते, म्हणून तिचा उल्लेख न करता इतर दोनच ग्रहण केल्या आहेत. तरीही 'भावनाभागीय सुत्ताच्या पटिनिस्सग्ग (प्रतिनिसर्ग - त्यागासाठी)' असे म्हटले असता, 'काय पूर्णपणे असेक्खाची (अशैक्षाची) ध्यानभावना देखील प्रतिनिसृष्ट (त्यागलेली) असते?' अशी शंका मनात घेऊन पाळीमध्ये 'असेक्खभागीय सुत्त हे दिठ्ठधम्मसुखविहारासाठी (याच जन्मात सुखाने राहण्यासाठी) आहे' असे सांगितले आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'असेक्खधम्म उत्पन्न झाले असता मार्गभावनेचे कार्य नसते' असे सांगून 'ध्यानभावना देखील दिठ्ठधम्मसुखविहारासाठीच आहे' असे म्हटले आहे.

එකං එව භවබීජං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණං එකබීජං, තං අස්ස අත්ථීති එකබීජී. සන්ධාවිත්වා සමාගන්ත්වා, නිබ්බත්තනවසෙන උපගන්ත්වාති අත්ථො. සංසරිත්වාති තස්සෙව වෙවචනං. කුලං කුලං ගච්ඡතීති කොලංකොලො. පුරිමපදෙ අනුනාසිකලොපං අකත්වා නිද්දෙසො.

एकच भवबीज असलेले पटिसंधिविञ्ञाण (प्रतिसंधी विज्ञान) म्हणजे 'एकबीज' होय, ते ज्याच्याजवळ आहे तो 'एकबीजी' (एकच जन्म घेणारा) होय. 'संधावित्वा' म्हणजे एकत्र येऊन, उत्पत्तीच्या रूपाने प्राप्त होऊन असा अर्थ आहे. 'संसरित्वा' (संसार करून) हा त्याचाच समानार्थी शब्द आहे. कुलातून कुलात जातो तो 'कोलंकुल' होय. पूर्व पदात अनुनासिकाचा लोप न करता हा निर्देश केला आहे.

තෙසං සොතාපන්නානං. එතං පභෙදන්ති එකබීජිආදිවිභාගං. පුරිමභවසිද්ධං විවට්ටූපනිස්සයපුඤ්ඤකම්මං ඉධ පුබ්බහෙතු නාම. යො ‘‘කතපුඤ්ඤතා’’ති වුච්චති, සො පඨමමග්ගෙ සාධිතෙ චරිතත්ථතාය විපක්කවිපාකං විය කම්මං උපරිමමග්ගානං උපනිස්සයො න සියාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘උපරි…පෙ… ආපජ්ජතී’’ති. තිණ්ණං මග්ගානං නිරත්ථකතා ආපජ්ජති පඨමමග්ගෙනෙව තෙහි කාතබ්බකිච්චස්ස සාධිතත්තා. පඨමමග්ගෙ…පෙ… ආපජ්ජතීති අනුප්පන්නස්ස අත්ථකිරියාසම්භවතො. එවං තිණ්ණං වාදානං යුත්තිඅභාවං දස්සෙත්වා චතුත්ථවාදො එවෙත්ථ යුත්තොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘විපස්සනා…පෙ… යුජ්ජතී’’ති. ‘‘සචෙ හී’’තිආදිනා තං යුත්තිං විභාවෙති. විමුත්තිපරිපාචනීයානං ධම්මානං පරිපක්කතාය ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛතාය ඤාණස්ස විසදතාය විපස්සනාය බලවභාවො වෙදිතබ්බො. සො හි වොමිස්සකනයෙන සංසරණකො ඉධාධිප්පෙතො ‘‘දෙවෙ චෙව මානුසෙ ච සන්ධාවිත්වා’’ති වුත්තත්තා. ඉධ කාමභවෙ ඨිතො ඉධට්ඨකො. මනුස්සදෙවලොකූපපජ්ජනතො ඔකාරෙන වොකිණ්ණො. අරියසාවකස්ස තංතංසත්තනිකායුපපත්ති තස්ස තස්ස සොධනසදිසං කිලෙසමලාදිඅනත්ථාපනයනතොති [Pg.147] ආහ ‘‘ඡ දෙවලොකෙ සොධෙත්වා’’ති. ‘‘අකනිට්ඨෙ ඨත්වා’’ති එතෙන හෙට්ඨාබ්‍රහ්මලොකසොධනං වුත්තමෙවාති වෙදිතබ්බං.

त्या सोतापन्नांचे (स्रोतापन्नांचे). 'हा प्रभेद' म्हणजे एकबीजी इत्यादी विभाग. पूर्वजन्मात सिद्ध झालेले आणि विवट्ट (विवर्त - संसारातून मुक्ती) साठी उपकारक असलेले पुण्यकर्म येथे 'पूर्वहेतू' या नावाने ओळखले जाते. ज्याला 'कृतपुण्यता' म्हटले जाते, ते पहिल्या मार्गाची (सोतापत्ती मार्गाची) प्राप्ती झाल्यावर कृतार्थतेमुळे, जसे विपाकाचा अनुभव घेतलेले कर्म पुढील मार्गांसाठी उपनिस्सय (उपकारक आधार) ठरत नाही, या अभिप्रायाने 'वर...पे... प्राप्त होते' असे म्हटले आहे. तीन मार्गांची निरर्थकता प्राप्त होते, कारण पहिल्या मार्गानेच त्यांच्याद्वारे केले जाणारे कार्य साध्य झाले आहे. 'पहिल्या मार्गात...पे... प्राप्त होते' कारण जे उत्पन्न झाले नाही त्याची अर्थक्रिया (कार्यकारित्व) संभवत नाही. अशा प्रकारे तीन वादांची अयुक्तता (अयोग्यत्व) दर्शवून येथे चौथा वादच योग्य आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'विपस्सना...पे... योग्य आहे' असे म्हटले आहे. 'जर खरोखरच' इत्यादींद्वारे ती युक्ती स्पष्ट केली आहे. विमुक्ती परिपक्व करणाऱ्या धर्मांच्या परिपक्वतेमुळे, इंद्रियांच्या तीक्ष्णतेमुळे आणि ज्ञानाच्या स्पष्टतेमुळे विपस्सनेचे बलवानपण समजून घ्यावे. कारण तो मिश्र पद्धतीने संसरण करणारा येथे अभिप्रेत आहे, कारण 'देव आणि मनुष्यांमध्ये संसरण करून' असे म्हटले आहे. येथे कामभवात स्थित असलेला तो 'इधट्ठक' (येथे स्थित असलेला) होय. मनुष्य आणि देवलोकात उत्पन्न होण्यामुळे तो अवकाशाने (स्थानाने) मिश्रित आहे. आर्यश्रावकाची त्या त्या सत्त्व-निकायात (प्राणीसमूहात) उत्पत्ती होणे म्हणजे त्या त्या स्थानाचे शोधन करण्यासारखे, क्लेशमल इत्यादी अनर्थ दूर करण्यासारखे आहे, म्हणून 'सहा देवलोकांचे शोधन करून' असे म्हटले आहे. 'अकनिष्ठ लोकात राहून' याने खालील ब्रह्मलोकांचे शोधन सांगितलेच आहे, असे समजावे.

සද්ධං ධුරං කත්වාති සද්ධං ධුරං ජෙට්ඨකං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා. සද්ධාය අනුස්සති පටිපත්ති, සද්ධං වා පුබ්බභාගියං අනුස්සති, සද්ධාය වා අනුසරණසීලොති සද්ධානුසාරී. ධම්මානුසාරීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ධම්මොති පනෙත්ථ පඤ්ඤා වෙදිතබ්බා. සද්දහන්තො විමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තො. යදිපි සබ්බථා අවිමුත්තො, සද්ධාමත්තෙන පන විමුත්තොති අත්ථො. සද්ධාය වා අධිමුත්තොති සද්ධාවිමුත්තො. වුත්තනයෙනාති උපරිමග්ගවිපස්සනාය බලවමන්දමන්දතරභාවෙන. දිට්ඨියා පත්තොති දිට්ඨිප්පත්තො, චතුසච්චදස්සනසඞ්ඛාතාය දිට්ඨියා නිරොධප්පත්තොති අත්ථො. දිට්ඨන්තං වා පත්තොති දිට්ඨිප්පත්තො, දස්සනසඞ්ඛාතස්ස සොතාපත්තිමග්ගඤාණස්ස අනන්තරප්පවත්තොති වුත්තං හොති. පඨමඵලතො පට්ඨාය හි යාව අග්ගමග්ගා දිට්ඨිප්පත්තාති. ඉදන්ති යථාවුත්තසොතාපන්නානං සද්ධාවිමුත්තදිට්ඨිප්පත්තතාවචනං. අට්ඨන්නං විමොක්ඛානන්ති චතස්සො රූපාවචරසමාපත්තියො, චතස්සො අරූපාවචරසමාපත්තියොති අට්ඨ විමොක්ඛා, තෙසං.

'श्रद्धेला मुख्य करून' म्हणजे श्रद्धेला धुरा, श्रेष्ठ आणि अग्रगामी करून. श्रद्धेचे अनुस्मरण करणे हीच प्रतिपत्ती (साधना) आहे, किंवा पूर्वभागीय श्रद्धेचे अनुस्मरण करणे, किंवा श्रद्धेचे अनुसरण करण्याचा स्वभाव असणारा तो 'श्रद्धानुसारी' होय. 'धम्मानुसारी' (धर्मानुसारी) यामध्ये देखील हाच नियम आहे. येथे 'धम्म' म्हणजे प्रज्ञा असे समजावे. श्रद्धा ठेवून विमुक्त झालेला तो 'श्रद्धाविमुक्त' होय. जरी तो सर्व प्रकारे विमुक्त झालेला नसला, तरी केवळ श्रद्धेमुळे विमुक्त झाला आहे असा अर्थ आहे. किंवा श्रद्धेमध्ये अधिमुक्त (दृढ निश्चय असलेला) तो 'श्रद्धाविमुक्त' होय. 'सांगितलेल्या पद्धतीने' म्हणजे पुढील मार्गाच्या विपस्सनेच्या बलवान, मंद आणि अतिमंद भावामुळे. दृष्टीने प्राप्त झालेला तो 'दिठ्ठिप्पत्त' (दृष्टिप्राप्त) होय, चतुःसत्य-दर्शना नावाच्या दृष्टीने निरोधाला प्राप्त झालेला असा अर्थ आहे. किंवा दृष्टीच्या अंताला प्राप्त झालेला तो 'दिठ्ठिप्पत्त' होय, दर्शन नावाच्या सोतापत्तिमग्गञाणाच्या (स्रोतापत्तिमार्गज्ञानाच्या) लगेचच नंतर प्रवृत्त होणारा असा याचा अर्थ आहे. कारण पहिल्या फलापासून (सोतापत्तिफलापासून) घेऊन अग्र मार्गापर्यंत (अर्हत् मार्गापर्यंत) असणारे 'दिठ्ठिप्पत्त' (दृष्टिप्राप्त) असतात. 'हे' म्हणजे वर सांगितलेल्या सोतापन्नांचे श्रद्धाविमुक्त आणि दृष्टिप्राप्त असण्याचे वचन होय. 'आठ विमोक्षांचे' म्हणजे चार रूपावचर समापत्ती आणि चार अरूपावचर समापत्ती मिळून आठ विमोक्ष, त्यांचे.

ඵුට්ඨන්තං සච්ඡිකරොතීති කායසක්ඛී, ඵුට්ඨානං අන්තො ඵුට්ඨන්තො, ඵුට්ඨානං අරූපජ්ඣානානං අනන්තරො කාලොති අධිප්පායො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං, ඵුට්ඨානන්තරකාලමෙව සච්ඡිකාතබ්බං සච්ඡිකරොතීති වුත්තං හොති, ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.70) විය වා භාවනපුංසකන්ති එතං දට්ඨබ්බං. යො හි අරූපජ්ඣානෙන රූපකායතො, නාමකායෙකදෙසතො ච වික්ඛම්භනවිමොක්ඛෙන විමුත්තො, තෙන නිරොධසඞ්ඛාතො විමොක්ඛො ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති, න කායෙන සච්ඡිකතො, නිරොධං පන ආරම්මණං කත්වා එකච්චෙසු ආසවෙසු ඛෙපිතෙසු තෙන සො සච්ඡිකතො හොති. තස්මා සො සච්ඡිකාතබ්බං නිරොධං යථාආලොචිතං නාමකායෙන සච්ඡිකරොතීති ‘‘කායසක්ඛී’’ති වුච්චති, න තු විමුත්තො එකච්චානං එව ආසවානං අපරික්ඛීණත්තා.

'स्पर्श केलेल्या अंताचा साक्षात्कार करतो' तो 'कायसाक्षी' होय. स्पर्श केलेल्यांचा अंत म्हणजे 'फुठ्ठंत' (स्पर्श-अंत), स्पर्श केलेल्या अरूपध्यानांच्या लगेचच नंतरचा काळ असा अभिप्राय आहे. आणि हे अत्यंतसंयोगात (व्याप्तीत) द्वितीया विभक्तीचे रूप आहे; स्पर्श केलेल्याच्या लगेचच नंतरच्या काळातच साक्षात्कृत करण्यायोग्य गोष्टीचा साक्षात्कार करतो, असे म्हटले आहे. किंवा 'विषम पद्धतीने चंद्र आणि सूर्य फिरतात' इत्यादींप्रमाणे हे भावनपुंसक (क्रियाविशेषण नपुंसकलिंगी) समजावे. जो खरोखर अरूपध्यानाने रूपकायापासून आणि नामकायाच्या एका भागापासून विक्खंभनविमोक्षाद्वारे (दाबून टाकून मिळणाऱ्या मुक्तीद्वारे) विमुक्त झाला आहे, त्याला निरोध नावाचा विमोक्ष आलोकित (दिसल्यासारखा) किंवा प्रकाशित झाल्यासारखा होतो, कायाने साक्षात्कृत झालेला नसतो; परंतु निरोधाला आलंबन (आरंभीचे कारण) करून काही आसवांचा क्षय केला असता, त्याने त्याचा साक्षात्कार केलेला असतो. म्हणून तो साक्षात्कृत करण्यायोग्य निरोधाचा, जसा आलोकित झाला आहे तसा, नामकायाने साक्षात्कार करतो, म्हणून त्याला 'कायसाक्षी' म्हटले जाते, परंतु तो पूर्णपणे विमुक्त नसतो, कारण त्याचे काही आसव अजून नष्ट झालेले नसतात.

අභෙදෙනාති අන්තරාපරිනිබ්බායිආදිභෙදෙන විනා. ‘‘අභෙදෙනා’’ති ච ඉදං ‘‘සද්ධාවිමුත්තදිට්ඨිප්පත්තකායසක්ඛිනො’’ති ඉධාපි ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. යථෙව හි අන්තරාපරිනිබ්බායිආදිභෙදානාමසනෙනෙව එකො අනාගාමී [Pg.148] හොති, එවං යථාවුත්තභෙදආමසනෙනෙව සද්ධාවිමුත්තො, දිට්ඨිප්පත්තො, කායසක්ඛීති තයො අනාගාමිනො හොන්ති. අයඤ්ච අනාගාමිනො තාදිසමවත්ථාභෙදං ගහෙත්වා ගණනා කතාති වෙදිතබ්බං. ‘‘අවිහාදීසූ’’තිආදි සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

"अभेदेन" म्हणजे अंतरापरिनिब्बायी (अंतरापरिनिर्वायी) इत्यादी भेदांशिवाय. आणि "अभेदेन" हे "सद्धाविमुत्त, दिट्ठिप्पत्त, कायसक्खी" (श्रद्धाविमुक्त, दृष्टिप्राप्त, कायसाक्षी) येथेही आणून जोडले पाहिजे. कारण ज्याप्रमाणे अंतरापरिनिब्बायी इत्यादी भेदांचा विचार न करताच एक 'अनागामी' होतो, त्याचप्रमाणे वर सांगितलेल्या भेदांचा विचार न करताच सद्धाविमुत्त, दिट्ठिप्पत्त आणि कायसक्खी हे तीन अनागामी होतात. आणि ही अनागामींची गणना तशा प्रकारच्या अवस्थाभेदाला लक्षात घेऊन केली आहे, असे जाणावे. "अविहादीसु" (अविह इत्यादींमध्ये) इत्यादी सहज समजण्यासारखेच आहे.

පඤ්ඤාය එව විමුත්තො, න චෙතොවිමුත්තිභූතෙන සාතිසයෙන සමාධිනාපීති පඤ්ඤාවිමුත්තො. උභතොභාගවිමුත්තොති උභොහි භාගෙහි උභතොභාගතො විමුත්තො. කිලෙසානං වික්ඛම්භනසමුච්ඡින්නෙහි රූපකායනාමකායතො විමුත්තොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘වික්ඛම්භන…පෙ… විමුත්තො නාමා’’ති ආහ. අරූපසමාපත්තියා රූපකායතො, අග්ගමග්ගෙන අරූපකායතො විමුත්තං. යථාහ –

केवळ प्रज्ञेनेच विमुक्त झालेला, चेतोविमुक्तीरूप अशा अतिशयित (उत्कृष्ट) समाधीने नव्हे, तो 'प्रज्ञाविमुक्त' (पञ्ञाविमुत्त) होय. 'उभतोभागविमुक्त' (उभतोभागविमुत्त) म्हणजे दोन्ही भागांनी, दोन्ही बाजूंनी विमुक्त झालेला. क्लेशांच्या विष्कंभन (दडपून टाकणे) आणि समुच्छेद (समूळ नष्ट करणे) याद्वारे रूपकाय आणि नामकाय यांपासून विमुक्त झालेला, हा अर्थ दर्शविताना "विष्कंभन...पे... विमुक्त नाम" असे म्हटले आहे. अरूप समापत्तीने रूपकायापासून, आणि अग्र मार्गाने (अर्हतमार्गाने) अरूपकायापासून विमुक्त झालेला. जसे म्हटले आहे –

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො පුග්ගලො යෙ තෙ සන්තා විමොක්ඛා අතික්කම්ම රූපෙ ආරුප්පා, තෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පුග්ගලො උභතොභාගවිමුත්තො’’ති (ම. නි. 2.182).

"इथे, भिक्खूहो, एखादा पुद्गल (व्यक्ती) जे ते शांत विमोक्ष आहेत, जे रूपांचे अतिक्रमण करून अरूप आहेत, त्यांना कायेने स्पर्श करून (अनुभवून) विहरतो, आणि प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव परिक्षीण (नष्ट) झालेले असतात. भिक्खूहो, हा पुद्गल 'उभतोभागविमुक्त' म्हटला जातो." (म. नि. २.१८२)

යං පන මහානිදානසුත්තෙ ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදිකෙ (දී. නි. 2.129) නිරොධසමාපත්තිඅන්තෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ වත්වා –

परंतु, जे महानिदान सुत्तात "रूपी रूपांना पाहतो" इत्यादी (दी. नि. २.१२९) निरोधसमापत्तीपर्यंतच्या आठ विमोक्षांना सांगून –

‘‘යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ අනුලොමම්පි සමාපජ්ජති…පෙ… අයං වුච්චතානන්ද, භික්ඛු උභතොභාගවිමුත්තො, ඉමාය ච, ආනන්ද, උභතොභාගවිමුත්තියා අඤ්ඤා උභතොභාගවිමුත්ති උත්තරිතරා වා පණීතතරා වා නත්ථී’’ති (දී. නි. 2.130) –

"आनंदा, जेव्हा भिक्खू या आठ विमोक्षांना अनुलोम रीतीनेही समापन्न होतो...पे... आनंदा, हा भिक्खू 'उभतोभागविमुक्त' म्हटला जातो. आणि आनंदा, या उभतोभागविमुक्तीपेक्षा दुसरी कोणतीही उभतोभागविमुक्ती अधिक श्रेष्ठ किंवा अधिक प्रणीत (उत्कृष्ट) नाही." (दी. नि. २.१३०) –

වුත්තං, තං උභතොභාගවිමුත්තසෙට්ඨවසෙන වුත්තං. තත්ථ යස්මා ආරුප්පසමාපත්තීසු එකායපි රූපකායො වික්ඛම්භිතො එව නාම හොති, තස්මා චතුන්නං ආරුප්පසමාපත්තීනං, නිරොධසමාපත්තියා ච ලාභීනං වසෙන පඤ්ච උභතොභාගවිමුත්තා වෙදිතබ්බා. එස නයො කායසක්ඛිම්හිපි. අට්ඨවිමොක්ඛෙකදෙසෙපි හි අට්ඨවිමොක්ඛසමඤ්ඤා යථා ‘‘ලොකෙ සත්තා’’ති.

असे जे म्हटले आहे, ते उभतोभागविमुक्तांच्या श्रेष्ठत्वाच्या दृष्टीने म्हटले आहे. त्यामध्ये ज्याअर्थी अरूप समापत्तींपैकी एका समापत्तीनेही रूपकाय विष्कंभित (दडपला) गेलेलाच असतो, त्याअर्थी चार अरूप समापत्ती आणि निरोधसमापत्ती प्राप्त करणाऱ्यांच्या दृष्टीने पाच प्रकारचे उभतोभागविमुक्त जाणावेत. हाच नियम 'कायसाक्षी' (कायसक्खी) च्या बाबतीतही आहे. कारण आठ विमोक्षांच्या एका भागालाही 'आठ विमोक्ष' अशी संज्ञा दिली जाते, जसे "लोकात सत्त्व (प्राणी)" असे म्हटले आहे.

තෙරසසු සීසෙසු පලිබොධසීසාදීනි, පවත්තසීසඤ්ච පරියාදියිතබ්බානි, අධිමොක්ඛසීසාදීනි පරියාදකානි, ගොචරසීසං පරියාදකඵලං. තඤ්හි [Pg.149] විසයජ්ඣත්තං ඵලං, විමොක්ඛො පරියාදකස්ස මග්ගස්ස, ඵලස්ස ච ආරම්මණං. සඞ්ඛාරසීසං සඞ්ඛාරවිවෙකභූතො නිරොධොති පරියාදියිතබ්බානං, පරියාදකඵලානඤ්ච සහ විසයසංසිද්ධිදස්සනෙන සමසීසිභාවං දස්සෙතුං පටිසම්භිදායං (පටි. ම. 1.87) තෙරස සීසානි වුත්තානි. ඉධ පන ‘‘යස්ස පුග්ගලස්ස අපුබ්බං අචරිමං ආසවපරියාදානඤ්ච හොති ජීවිතපරියාදානඤ්චා’’ති (පු. ප. 16) පුග්ගලපඤ්ඤත්තියං ආගතත්තා තෙසු කිලෙසපවත්තසීසානං එව වසෙන යොජනං කරොන්තො ‘‘කිලෙසසීස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පවත්තසීසම්පි මග්ගො පවත්තිතො වුට්ඨහන්තො චුතිතො උද්ධං අප්පවත්තිකරණෙන යදිපි පරියාදියති, යාව පන චුති, තාව පවත්තිසම්භවතො ‘‘පවත්තසීසං ජීවිතින්ද්‍රියං චුතිචිත්තං පරියාදියතී’’ති ආහ.

तेरा शीर्षांमध्ये (मुद्द्यांमध्ये) पलिबोधशीर्ष (अडथळ्यांचे शीर्ष) इत्यादी आणि प्रवृत्तीशीर्ष हे परियादियितव्य (क्षय केले जाण्याजोगे) आहेत; अधिमोक्षशीर्ष इत्यादी हे परियादक (क्षय करणारे) आहेत; गोचरशीर्ष हे परियादकफळ (क्षयाचे फळ) आहे. कारण ते विषयाच्या अंतर्गत असलेले फळ आहे, आणि विमोक्ष हा क्षय करणाऱ्या मार्गाचा व फळाचा आलंबन (विषय) आहे. संस्कारशीर्ष हे संस्कारांच्या विवेकरूप (अलिप्ततारूप) असलेला निरोध आहे. अशा प्रकारे क्षय केले जाण्याजोग्या आणि क्षय करणाऱ्या फळांच्या विषयाच्या सिद्धीसह समशीर्षीभाव (समानता) दर्शविण्यासाठी पटिसंभिदामग्गात (पटि. म. १.८७) तेरा शीर्षे सांगितली आहेत. परंतु येथे "ज्या पुद्गलाचा आसवांचा क्षय आणि जीविताचा क्षय एकाच वेळी (अपूर्व अचरम) होतो" (पु. प. १६) असे पुद्गलपञ्ञत्तीमध्ये आलेले असल्यामुळे, त्यांच्यामध्ये क्लेशप्रवृत्तीशीर्षांच्या आधारेच योजना करताना "क्लेशशीर्ष" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये प्रवृत्तीशीर्ष देखील मार्ग प्रवृत्त होऊन (उदित होऊन) उगम पावत असताना च्युतीनंतर (मृत्य्यूनंतर) पुनरुत्पत्ती न करण्याद्वारे जरी क्षय करत असले, तरी जोपर्यंत च्युती होत नाही, तोपर्यंत प्रवृत्तीची शक्यता असल्यामुळे "प्रवृत्तीशीर्ष, जीवितेंद्रिय आणि च्युतिचित्त यांचा क्षय करते" असे म्हटले आहे.

කිලෙසපරියාදානෙන අත්තනො අනන්තරං විය නිප්ඵාදෙතබ්බා, පච්චවෙක්ඛණවාරා ච කිලෙසපරියාදානස්සෙව වාරාති වත්තබ්බතං අරහන්ති. ‘‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොතී’’ති (ම. නි. 1.78; සං. නි. 3.12, 14) හි වචනතො පච්චවෙක්ඛණපරිසමාපනෙන කිලෙසපරියාදානං සමාපිතං නාම හොති. තං පන පරිසමාපනං යදි චුතිචිත්තෙන හොති, තෙනෙව ජීවිතපරිසමාපනඤ්ච හොතීති ඉමාය වාරචුතිසමතාය කිලෙසපරියාදානජීවිතපරියාදානානං අපුබ්බාචරිමතා හොතීති ආහ ‘‘වාරසමතායා’’ති. භවඞ්ගං ඔතරිත්වා පරිනිබ්බායතොති එත්ථ පරිනිබ්බානචිත්තමෙව භඞ්ගොත්තරණභාවෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

क्लेशक्षयामुळे आपल्या लगेचच नंतर निष्पन्न केल्या जाण्याजोग्या, आणि प्रत्यवेक्षणवार (पुनरावलोकन वार) हे क्लेशक्षयाचेच वार आहेत, असे म्हणणे योग्य ठरते. कारण "विमुक्त झाल्यावर 'विमुक्त झाले' असे ज्ञान होते" (म. नि. १.७८; सं. नि. ३.१२, १४) या वचनानुसार प्रत्यवेक्षणाच्या समाप्तीने क्लेशक्षय समाप्त (पूर्ण) होतो. परंतु ती समाप्ती जर च्युतिचित्ताने होत असेल, तर त्यानेच जीवितसमाप्ती देखील होते. या वार-च्युती-समतेमुळे क्लेशक्षय आणि जीवितक्षय यांची अपूर्व-अचरमता (एकाच वेळी होणे) होते, म्हणून "वारसमतेमुळे" असे म्हटले आहे. "भवंगात उतरून परिनिर्वाण पावतो" येथे परिनिर्वाणचित्तच भंगाच्या पलीकडे जाण्याच्या भावाने सांगितले आहे, असे जाणावे.

චරිතන්ති චරිතා කායවචීමනප්පවත්ති. එත්ථ ච යෙන රාගාධිකභාවෙන පුග්ගලො ‘‘රාගචරිතො’’ති ලක්ඛීයති, තයිදං ලක්ඛණං. තෙනාහ ‘‘රාගජ්ඣාසයො රාගාධිකොති අත්ථො’’ති, තෙන අප්පහීනභාවෙන සන්තානෙ ථාමගතස්ස රාගස්ස බලභාවො ලක්ඛීයතීති දට්ඨබ්බං. එසෙව නයො සෙසෙසුපි.

"चरित" म्हणजे आचरलेली काय, वाचा आणि मनाची प्रवृत्ती. आणि येथे ज्या रागाच्या अतिरेकामुळे पुद्गल "रागचरित" म्हणून ओळखला जातो, ते हे लक्षण आहे. म्हणूनच "रागाचा आशय असलेला, म्हणजे रागाचा अतिरेक असलेला" असे म्हटले आहे. त्याद्वारे नष्ट न झालेल्या रूपाने संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) दृढ झालेल्या रागाचे बलवानपण दिसून येते, असे जाणावे. हाच नियम इतरांच्या बाबतीतही आहे.

සීලවන්තෙහීති ආදිසද්දස්ස ලොපං කත්වා නිද්දෙසො කතොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සීලවන්තාදීහී’’ති. ආදිසද්දෙන දායකාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

"शीलवंतांद्वारे" (सीलवंतेहि) यामध्ये 'आदि' शब्दाचा लोप करून निर्देश केला आहे, हे दर्शविताना "शीलवंत इत्यादींद्वारे" असे म्हटले आहे. 'आदि' शब्दाने दायक (दान देणारे) इत्यादींचा संग्रह जाणावा.

ආරම්මණභූතා [Pg.150] ඤෙය්‍යන්ති ආරම්මණභූතාව ඤෙය්‍යං.

"आलंबनभूत ज्ञेय" म्हणजे आलंबनभूतच ज्ञेय होय.

පුථුජ්ජනභූමිආදීසූති පුථුජ්ජනසෙක්ඛාසෙක්ඛභූමීසු. තත්ථ පුථුජ්ජනභූමිවසෙන සංවරො, සෙක්ඛභූමිවසෙන පහානභාවනා, අසෙක්ඛභූමිවසෙන සච්ඡිකිරියා, පුථුජ්ජනභූමිසෙක්ඛභූමිවසෙන වා යථාරහං සංවරපහානභාවනා. පුබ්බභාගියා හි සංවරපහානභාවනා පුථුජ්ජනස්ස සම්භවන්ති, ඉතරා සෙක්ඛස්ස, අසෙක්ඛභූමිවසෙන සච්ඡිකිරියා. නයතො දස්සිතන්ති ‘‘යං, භික්ඛවෙ, මයා ‘ඉදං න කප්පතී’ති අප්පටික්ඛිත්තං, තං චෙ කප්පියං අනුලොමෙති, අකප්පියං පටිබාහති, තං වො කප්පතී’’තිආදිනා (මහාව. 305) නයදස්සනවසෙන පකාසිතං. සරාගාදිසංවත්තනන්ති සරාගාදිභාවාය සංවත්තනං.

"पृथग्जनभूमी इत्यादींमध्ये" म्हणजे पृथग्जन, शैक्ष आणि अशैक्ष भूमींमध्ये. त्यामध्ये पृथग्जनभूमीच्या दृष्टीने संवर, शैक्षभूमीच्या दृष्टीने प्रहाण-भावना (त्याग व विकास), अशैक्षभूमीच्या दृष्टीने साक्षात्कारीकरण, किंवा पृथग्जनभूमी व शैक्षभूमीच्या दृष्टीने योग्यतेनुसार संवर-प्रहाण-भावना होते. कारण पूर्वभागातील संवर-प्रहाण-भावना पृथग्जनाच्या बाबतीत संभवतात, इतर शैक्षाच्या बाबतीत, आणि अशैक्षभूमीच्या दृष्टीने साक्षात्कारीकरण होते. "नयाने (पद्धतीने) दर्शविले आहे" म्हणजे "भिक्खूहो, जे माझ्याद्वारे 'हे कल्पत (योग्य) नाही' म्हणून नाकारलेले नाही, ते जर कल्प्य गोष्टीशी सुसंगत असेल आणि अकल्प्य गोष्टीचा निषेध करत असेल, तर ते तुम्हाला कल्पते (योग्य आहे)" इत्यादींद्वारे (महाव. ३०५) नय दर्शविण्याच्या स्वरूपात प्रकाशित केले आहे. "सरागादिसंवत्तन" म्हणजे सरागादी (रागयुक्त इत्यादी) भावाकडे नेणारे.

අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසග්ගතොති ‘‘සංකිලෙසභාගියඤ්ච වාසනාභාගියඤ්චා’’තිආදිනා සංකිලෙසභාගියාදීනං පදානං අඤ්ඤමඤ්ඤසංසග්ගතො. අනෙකවිධොති ද්වාදසවිධො යාව ද්වානවුතාධිකචතුසහස්සවිධොපි අනෙකප්පකාරො. ලොකියසත්තාධිට්ඨානාදිසංසග්ගතොති ආදිසද්දෙන ලොකියං ඤාණං, ලොකුත්තරං ඤාණං, ලොකියඤ්ච ලොකුත්තරඤ්ච ඤාණං, ලොකියං ඤෙය්‍යං, ලොකුත්තරං ඤෙය්‍යං, ලොකියඤ්ච ලොකුත්තරඤ්ච ඤෙය්‍යං, ලොකියං ඤාණඤ්ච ඤෙය්‍යඤ්ච, ලොකුත්තරං ඤාණඤ්ච ඤෙය්‍යඤ්ච, ලොකියඤ්ච ලොකුත්තරඤ්ච ඤාණඤ්ච ඤෙය්‍යඤ්චාතිආදිකො සම්භවන්තො පට්ඨානභෙදො සඞ්ගහිතො. උභයත්ථාති සංකිලෙසභාගියාදිකෙ, ලොකියාදිකෙ ච. යථාරහන්ති යො යො සංසග්ගවසෙන යොජනං අරහති, සො සො ධම්මො. සම්භවාවිරොධෙනෙව හි යොජනා. න හි ‘‘ලොකියං නිබ්බෙධභාගිය’’න්තිආදිනා යොජනා සම්භවති.

परस्परांच्या संसर्गामुळे म्हणजे 'संकिलेसभागिय (संक्लेशभागीय) आणि वासनाभागिय (वासनाभागीय)' इत्यादींद्वारे संकिलेसभागिय इत्यादी पदांच्या परस्पर संसर्गामुळे होय. 'अनेकविध' म्हणजे बारा प्रकारांपासून ते चार हजार ब्याण्णव प्रकारांपर्यंतचे अनेक प्रकार होय. 'लोकिय-सत्ताधिट्ठान (लौकिक प्राणी-अधिष्ठान) इत्यादींच्या संसर्गामुळे' यातील 'इत्यादी' शब्दाने लोकिय ज्ञान, लोकुत्तर ज्ञान, लोकिय आणि लोकुत्तर ज्ञान; लोकिय ज्ञेय, लोकुत्तर ज्ञेय, लोकिय आणि लोकुत्तर ज्ञेय; लोकिय ज्ञान आणि ज्ञेय, लोकुत्तर ज्ञान आणि ज्ञेय, लोकिय व लोकुत्तर ज्ञान आणि ज्ञेय इत्यादी संभवणारा प्रस्थान-भेद (वर्गीकरण भेद) समाविष्ट केला आहे. 'दोन्ही ठिकाणी' म्हणजे संकिलेसभागिय इत्यादींमध्ये आणि लोकिय इत्यादींमध्ये होय. 'यथायोग्य' म्हणजे जो जो धर्म संसर्गाच्या आधारे योजनेस (जोडणीस) पात्र ठरतो, तो तो धर्म होय. कारण संभाव्यतेच्या अविरोधानेच (विसंगती नसतानाच) योजना होते. 'लोकिय हे निब्बेधभागिय (निर्वेधभागीय) आहे' इत्यादी प्रकारे योजना संभवत नाही.

තීසු පිටකෙසු ලබ්භමානස්සාති තිස්සො සඞ්ගීතියො ආරුළ්හෙ තෙපිටකෙ බුද්ධවචනෙ උපලබ්භමානස්ස විජ්ජමානස්ස, එතෙන න කෙවලං සඞ්ගහො එව යථාවුත්තභෙදානං පට්ඨානභාගානං නිද්ධාරණාය කාරණං, අථ ඛො පාළියං දස්සනඤ්චාති විභාවෙති. තෙනාහ ‘‘යං දිස්සති තාසු තාසු භූමීසූ’’ති. ‘‘තෙනෙව හී’’තිආදිනා යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස පාඨානුගමං දස්සෙති.

'तिन्ही पिटकांमध्ये आढळणाऱ्या' म्हणजे तिन्ही संगीतींमध्ये आरूढ झालेल्या त्रिपिटक बुद्धवचनात उपलब्ध असलेल्या, विद्यमान असलेल्या. याने केवळ संग्रहच पूर्वोक्त भेदांच्या प्रस्थान-भागांच्या (वर्गीकरणाच्या भागांच्या) निर्धारणाचे कारण नाही, तर पाळीमध्ये (मूळ पाठात) दिसणे देखील कारण आहे, हे स्पष्ट होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'जे त्या त्या भूमींमध्ये दिसते'. 'त्यामुळेच' इत्यादींद्वारे पूर्वोक्त अर्थाचा पाठाशी सुसंगतपणा दर्शविला आहे.

සාසනපට්ඨානවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

शासनपठ्ठानवार-वर्णन समाप्त झाले.

නිගමනකථාවණ්ණනා

निगमनकथा-वर्णन.

සද්ධම්මාවතරට්ඨානෙති [Pg.151] දෙසන්තරතො ආගන්ත්වා සද්ධම්මස්ස අවතරණොකාසභූතෙ සද්ධම්මස්සවනධාරණපරිචයපරිපුච්ඡාමනසිකාරබහුලානං නිවාසට්ඨානතං සන්ධායෙතං වුත්තං, අත්තනො වා සන්තානෙ පරියත්තිසද්ධම්මස්ස අනුප්පවෙසනට්ඨානතාය එවං වුත්තං. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති.

'सद्धम्मावतार स्थानात' म्हणजे दुसऱ्या देशातून येऊन सद्धम्माच्या अवतरणाचा (प्रवेशाचा) मार्ग मोकळा झालेल्या, सद्धम्माचे श्रवण, धारण, परिचय, परिपृच्छा (प्रश्न विचारणे) आणि मनसिकार (मनन) करणाऱ्या बहुसंख्य लोकांचे निवासस्थान असण्याच्या संदर्भाने हे म्हटले आहे; किंवा स्वतःच्या चित्तसंततीमध्ये परियत्ति-सद्धम्माच्या (प्रवचन-सद्धम्माच्या) अनुप्रवेशाचे स्थान असल्यामुळे असे म्हटले आहे. उर्वरित भाग सहज समजण्यासारखाच आहे.

නෙත්තිඅට්ඨකථාය ලීනත්ථවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

नेत्ति-अट्ठकथेचे लीनत्थवर्णन (गूढार्थ वर्णन) समाप्त झाले.

නෙත්තිප්පකරණ-ටීකා නිට්ඨිතා.

नेत्तिप्पकरण-टीका समाप्त झाली.