1

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට නමස්කාර වේවා.

---

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

ඛුද්දක නිකායෙහි

---

နေတ္တိပ္ပကရဏ-ဋီကာ

නෙත්තිප්පකරණ ටීකාව

---

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ

ග්‍රන්ථාරම්භ කථා වර්ණනාව

---

သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ [Pg.1] (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; မ. နိ. ဋီ. ၁.၁ ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁ ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ) ရတနတ္တယဝန္ဒနာ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ ပဘဝနိဿယဝိသုဒ္ဓိပဋိဝေဒနတ္ထံ, တံ ပန ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာသု ဝိညူနံ ဗဟုမာနုပ္ပာဒနတ္ထံ, တံ သမ္မဒေဝ တေသံ ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိက္ကမလဒ္ဓဗ္ဗာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သဗ္ဗဟိတသုခနိပ္ဖာဒနတ္ထံ. အထ ဝါ မင်္ဂလဘာဝတော, သဗ္ဗကိရိယာသု ပုဗ္ဗကိစ္စဘာဝတော, ပဏ္ဍိတေဟိ သမ္မာစရိတဘာဝတော, အာယတိံ ပရေသံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနတော စ သံဝဏ္ဏနာယံ ရတနတ္တယပဏာမကိရိယာ. အထ ဝါ ရတနတ္တယပဏာမကရဏံ ပူဇနီယပူဇာပုညဝိသေသနိဗ္ဗတ္တနတ္ထံ, တံ အတ္တနော ယထာလဒ္ဓသမ္ပတ္တိနိမိတ္တဿ ကမ္မဿ ဗလာနုပ္ပဒါနတ္ထံ, အန္တရာ စ တဿ အသင်္ကောစနတ္ထံ, တဒုဘယံ အနန္တရာယေန အဋ္ဌကထာယ ပရိသမာပနတ္ထံ. ဣဒမေဝ စ ပယောဇနံ အာစရိယေန ဣဓာဓိပ္ပေတံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဝန္ဒနာဇနိတံ…ပေ… တဿ တေဇသာ’’တိ. ဝတ္ထုတ္တယပူဇာ ဟိ နိရတိသယပုညက္ခေတ္တသမ္ဗုဒ္ဓိယာ အပရိမေယျပ္ပဘာဝေါ ပုညာတိသယောတိ ဗဟုဝိဓန္တရာယေပိ လောကသန္နိဝါသေ အန္တရာယနိဗန္ဓနသကလသံကိလေသဝိဒ္ဓံသနာယ ပဟောတိ, ဘယာဒိဥပဒ္ဒဝဉ္စ နိဝါရေတိ. ယထာဟ –

වර්ණනාව ආරම්භයේදී (දීඝනිකාය ටීකා ආදියේ සඳහන් පරිදි) තෙරුවන් වැඳීම කරනු ලබන්නේ, විස්තර කරනු ලබන ධර්මයේ ප්‍රභවය හා පිරිසිදු බව ප්‍රකාශ කිරීම සඳහාත්, එම ධර්ම විස්තරය කෙරෙහි නුවණැත්තන් තුළ මහත් ගෞරවයක් ඇති කිරීම සඳහාත්, එමගින් ඔවුන්ට එම ධර්මය මනාව ඉගෙනීමට හා දැරීමට මඟ සැලසී, සියලු හිතසුව පිණිස පවතින සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙහි පිහිටුවීම සඳහාත්ය. එසේම මංගල සම්මත බැවින් ද, සියලු කටයුතුවලදී කළ යුතු පූර්වකෘත්‍යයක් බැවින් ද, පණ්ඩිතයන් විසින් මනාව අනුගමනය කරන ලද්දක් බැවින් ද, මතු පරපුරට ආදර්ශයක් වීම සඳහා ද වර්ණනාවන්හිදී තෙරුවන් වැඳීම සිදු කරනු ලැබේ. තවද, පිදිය යුත්තන් පිදීමෙන් ලැබෙන පිනේ විශේෂය අත්පත් කරගැනීම සඳහාත්, තමන් ලද සම්පත්වලට හේතු වූ කර්ම බලය වර්ධනය කරගැනීම සඳහාත්, බාධක දුරු කරගැනීම සඳහාත්, එම කරුණු දෙකෙහි බලයෙන් අටුවාව බාධාවකින් තොරව නිම කිරීම සඳහාත් තෙරුවන් වැඳීම සිදු කරයි. මෙහිදී ආචාර්යවරයා අදහස් කළේ ද මෙම ප්‍රයෝජනයමයි. එහෙයින්ම "වැඳීමෙන් ජනිත වූ... ඒ තේජසින්" යනාදී වශයෙන් ඉදිරියට පවසනු ඇත. මන්ද, උතුම් පින්කෙතක් වූ සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇතුළු තෙරුවන් පිදීමෙන් ලැබෙන පින අපරිමිත ප්‍රභාවෙන් යුක්ත වන අතර, එය අනේකවිධ බාධක සහිත ලෝකයෙහි සියලු කෙලෙස් බාධක නසාලීමට සමත් වන අතර බිය ආදී උපද්‍රව ද වළක්වයි. එය මෙසේ ද පවසා ඇත –

---

‘‘ပူဇာရဟေ ပူဇယတော, ဗုဒ္ဓေ ယဒိ ဝ သာဝကေ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၉၅;

အပ. ထေရ ၁.၁၀.၁) စ,

“පිදිය යුත්තන් වූ බුදුවරුන් හෝ ශ්‍රාවකයන් පිදීමෙන්...” (ධම්මපදය 195) සහ,

---

တထာ [Pg.2] –

එමෙන්ම –

---

‘‘ယေ, ဘိက္ခဝေ, ဗုဒ္ဓေ ပသန္နာ, အဂ္ဂေ တေ ပသန္နာ, အဂ္ဂေ ခေါ ပန ပသန္နာနံ အဂ္ဂေါ ဝိပါကော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀) စ,

“මහණෙනි, යම් කෙනෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණාහු ද, ඔවුහු අග්‍ර වූවන් කෙරෙහි පැහැදුණාහු වෙති. අග්‍ර වූවන් කෙරෙහි පැහැදුණවුන්ට අග්‍ර වූ විපාක ලැබෙන්නේය” (අංගුත්තර නිකාය 4.34) සහ,

---

တထာ –

එමෙන්ම –

---

‘‘‘ဗုဒ္ဓေါ’တိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ;

ဝရမေဝ ဟိ သာ ပီတိ, ကသိဏေနပိ ဇမ္ဗုဒီပဿ;

‘‘‘ဓမ္မော’တိ…ပေ… ‘သံဃော’တိ…ပေ… ဒီပဿာ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆;

ဣတိဝု. အဋ္ဌ ၉၀;

ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ;

မ. နိ. ဋီ. ၁.၁;

အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၃၄) စ,

“'බුද්ධ' යන නාමය පවසන්නාගේ කයෙහි යම් ප්‍රීතියක් හටගන්නේ ද, මුළු දඹදිවම කසිණ බලයෙන් ලැබෙන ප්‍රීතියට වඩා එම ප්‍රීතියම උතුම් වේ. 'ධර්ම' යැයි ද... 'සංඝ' යැයි ද...” (දීඝනිකාය අට්ඨකථා 1.6) සහ,

---

တထာ –

එමෙන්ම –

---

‘‘ယသ္မိံ, မဟာနာမ, သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ, နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, န ဒေါသ…ပေ… န မောဟပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀; ၁၁.၁၁) စ,

“මහානාමයෙනි, යම් කලෙක ආර්ය ශ්‍රාවකයා තථාගතයන් වහන්සේ අනුස්මරණය කරයි ද, එම අවස්ථාවේදී ඔහුගේ සිත රාගයෙන් මඩනා ලද්දක් නොවේ, ද්වේෂයෙන්... මෝහයෙන් මඩනා ලද්දක් නොවේ” (අංගුත්තර නිකාය 6.10) සහ,

---

တထာ –

එමෙන්ම –

---

‘‘အရညေ ရုက္ခမူလေ ဝါ…ပေ…;

ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ, လောမဟံသော န ဟေဿတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၄၉) စ;

“අරණ්‍යයෙහි වේවා, රුක්මුලක වේවා... බියක් හෝ තැතිගැනීමක් හෝ ලොමුදැහැගැනීමක් හෝ නොවන්නේමය” (සංයුක්ත නිකාය 1.249) යනුවෙනි.

---

တတ္ထ ယဿ ရတနတ္တယဿ ဝန္ဒနံ ကတ္တုကာမော, တဿ ဂုဏာတိသယယောဂသန္ဒဿနတ္ထံ ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိအာဒိနာ ဂါထာတ္တယမာဟ. ဂုဏာတိသယယောဂေန ဟိ ဝန္ဒနာရဟဘာဝေါ, ဝန္ဒနာရဟေ စ ကတာ ဝန္ဒနာ ယထာဓိပ္ပေတပ္ပယောဇနံ သာဓေတီတိ. တတ္ထ ယဿာ သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော, သာ နေတ္တိ ဝိသေသတော ယထာနုလောမသာသနသန္နိဿယာ, တဿ စ ဝိစိတ္တာကာရပ္ပဝတ္တိဝိဘာဝိနီ. တထာ ဟိ သုတ္တန္တဒေသနာ န ဝိနယဒေသနာ ဝိယ ကရုဏာပ္ပဓာနာ, နာပိ အဘိဓမ္မဒေသနာ ဝိယ ပညာပ္ပဓာနာ, အထ ခေါ ကရုဏာပညာပ္ပဓာနာတိ တဒုဘယပ္ပဓာနဒေသနာဝိသေသဝိဘာဝနံ တာဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ထောမနံ ကာတုံ တမ္မူလကတ္တာ သေသရတနာနံ ‘‘မဟာကာရုဏိကံ နာထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

එහි, යම් තෙරුවනකට වැඳීමට කැමති ද, උන්වහන්සේගේ අතිශය උතුම් ගුණයන් පෙන්වීම පිණිස "මහා කාරුණික වූ" යනාදී වශයෙන් ගාථා තුනක් වදාළහ. ගුණවල ඇති අතිශය උසස් බව නිසාම වන්දනාවට සුදුසු බව ඇතිවේ. එසේ වන්දනාවට සුදුසු වූවන් කෙරෙහි කළ වන්දනාව අපේක්ෂිත ප්‍රයෝජනය සාර්ථක කර දෙයි. මෙහිදී යම් ධර්මයක් විස්තර කිරීමට කැමති ද, එම 'නෙත්ති' ප්‍රකරණය සුවිශේෂී ලෙස ශාසනයට අනුකූල වූවකි. එය විවිධාකාරයෙන් පවතින ස්වභාවය විදහා දක්වයි. සූත්‍රන්ත දේශනාව විනය දේශනාව මෙන් කරුණාව ප්‍රධාන වූවක් නොවේ, අභිධර්ම දේශනාව මෙන් ප්‍රඥාව ප්‍රධාන වූවක් ද නොවේ. එය කරුණාව හා ප්‍රඥාව යන දෙකම ප්‍රධාන වූවකි. එබැවින් එම කරුණා-ප්‍රඥා යන උභය ගුණයෙන් යුත් දේශනාව විදහා දැක්වීම සඳහා ප්‍රථමයෙන් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කිරීමටත්, අනෙකුත් රත්නයන්ට මූලික වන බැවින් "මහා කාරුණික වූ නාථයන් වහන්සේට" යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

---

တတ္ထ ကိရတီတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; မ. နိ. ဋီ. ၁.၁; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁; အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁) ကရုဏာ, ပရဒုက္ခံ ဝိက္ခိပတိ အပနေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ကိဏာတီတိ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခေ သတိ ကာရုဏိကံ ဟိံသတိ ဝိဗာဓတီတိ အတ္ထော[Pg.3]. ကမ္ပနံ ကရောတီတိ ဝါ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခေ သတိ သာဓူနံ ဟဒယခေဒံ ကရောတီတိ အတ္ထော. ကမိတိ ဝါ သုခံ, တံ ရုန္ဓတီတိ ကရုဏာ. ဧသာ ဟိ ပရဒုက္ခာပနယနကာမတာလက္ခဏာ, အတ္တသုခနိရပေက္ခတာယ ကာရုဏိကာနံ သုခံ ရုန္ဓတိ ဝိဗန္ဓတီတိ အတ္ထော. ကိရိယတိ ဒုက္ခိတေသု ပသာရိယတီတိ ဝါ ကရုဏာ, ကရုဏာယ နိယုတ္တောတိ ကာရုဏိကော ယထာ ‘‘ဒေါဝါရိကော’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၇). ယထာ ဟိ ဒွါရဋ္ဌာနတော အညတ္ထ ဝတ္တမာနောပိ ဒွါရပဋိဗဒ္ဓဇီဝိကော ပုရိသော ဒွါရာနတိဝတ္တဝုတ္တိတာယ ဒွါရေ နိယုတ္တောတိ ‘‘ဒေါဝါရိကော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဘဂဝါ မေတ္တာဒိဝသေန ကရုဏာဝိဟာရတော အညတ္ထ ဝတ္တမာနောပိ ကရုဏာနတိဝတ္တဝုတ္တိတာယ ကရုဏာယ နိယုတ္တောတိ ‘‘ကာရုဏိကော’’တိ ဝုစ္စတိ. မဟာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ယာဝ မဟာပရိနိဗ္ဗာနာ လောကဟိတတ္ထမေဝ လောကနာထာ တိဋ္ဌန္တီတိ. မဟန္တော ကာရုဏိကောတိ မဟာကာရုဏိကော. သတိပိ ဘဂဝတော တဒညဂုဏာနမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေ ကာရုဏိကသဒ္ဒသန္နိဓာနေန ဝုတ္တတ္တာ ကရုဏာဝသေနေဝေတ္ထ မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော ယထာ ‘‘မဟာဝေယျာကရဏော’’တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘မဟာကာရုဏိကော’’တိ ဣမိနာ ပဒေန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန သတ္ထု မဟာကရုဏာ ဝုတ္တာ ဟောတိ.

එහි 'කිරති' (විසුරුවයි/දුරු කරයි) යන්නෙන් කරුණාව නම් වේ; එනම් අනුන්ගේ දුක විසුරුවා හරියි, දුරු කරයි යන අර්ථයයි. නැතහොත් 'කිණාති' (වෙහෙසවයි) යන්නෙන් කරුණාව නම් වේ; එනම් අනුන් දුකට පත් වූ විට කාරුණික තැනැත්තාගේ සිත වෙහෙසවයි, රිදවයි යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් වෙව්ලීම ඇති කරන බැවින් කරුණාව නම් වේ; එනම් අනුන්ගේ දුකේදී සත්පුරුෂයන්ගේ හදවතේ කම්පාවක් ඇති කරයි යන අර්ථයයි. 'කං' යනු සැපයයි, එය 'රුන්ධති' (වළක්වයි) යනු කරුණාවයි. මෙය අනුන්ගේ දුක දුරු කිරීමේ කැමැත්ත ලක්ෂණ කොට ඇත්තකි. තමන්ගේ සැපය ගැන නොබලා කාරුණිකයන්ගේ සැපය වළක්වන බැවින් මෙසේ කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත් දුකට පත් වූවන් කෙරෙහි පතුරුවනු ලබන බැවින් කරුණාව නම් වේ. 'දෝවාරික' (ද්වාරපාලක) යන වචනය මෙන් කරුණාවෙහි යෙදුණු තැනැත්තා 'කාරුණික' නම් වේ. යම් සේ දොරටුවෙහි රැඳී නොසිට වෙනත් තැනක සිටියත්, දොරටුව සම්බන්ධයෙන් ජීවිකාව ගෙන යන තැනැත්තා එම වෘත්තිය ඉක්මවා නොයන බැවින් 'දෝවාරික' යැයි කියනු ලැබේ ද, එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙත්තා විහරණය ආදී වශයෙන් කරුණාවෙන් තොරව වෙනත් තැනක සිටියත්, කරුණාව ඉක්මවා නොයන බැවින් 'කාරුණික' යැයි කියනු ලැබේ. මහා අභිනීහාරයේ සිට මහා පරිනිබ්බානය දක්වාම ලෝකනාථයන් වහන්සේලා වැඩසිටින්නේ ලෝක සත්වයාගේ හිතසුව පිණිසමය. මහත් වූ කාරුණික තැනැත්තා 'මහා කාරුණික' නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අනෙකුත් ගුණාංග නිසා ද ශ්‍රේෂ්ඨත්වය තිබුණත්, මෙහි කාරුණික ශබ්දය සමඟ යෙදී ඇති බැවින්, කරුණාව නිසාම ඇති වූ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය දත යුතුය. එය 'මහා ව්‍යාකරණික' යන්නාක් මෙනි. මෙලෙස 'මහා කාරුණික' යන පදයෙන් පුද්ගලයා මුල් කොටගෙන ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහා කරුණාව ප්‍රකාශ කරනු ලැබේ.

---

အပရော နယော – အတ္ထသာဓနတော ကရုဏံ ကရုဏာယနံ ကရုဏာသမ္ပဝတ္တနံ အရဟတီတိ ကာရုဏိကော. ဘဂဝတော ဟိ သဗ္ဗညုတာယ အနဝသေသတော သတ္တာနံ ဟိတံ, ဟိတုပါယဉ္စ ဇာနတော, တတ္ထ စ အကိလာသုနော ဟိတေသိတာ သတ္ထိကာ, န တထာ အညေသန္တိ. အထ ဝါ ကရုဏာ ကရုဏာယနံ သီလံ ပကတိ သဘာဝေါ ဧတဿာတိ ကာရုဏိကော. ဘဂဝါ ဟိ ပထဝီဖဿာဒယော ဝိယ ကက္ခဠဖုသနာဒိသဘာဝါ ကရုဏာသဘာဝေါ သဘာဝဘူတကရုဏောတိ အတ္ထော. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ. အထ ဝါ မဟာဝိသယတာယ, မဟာနုဘာဝတာယ, မဟပ္ဖလတာယ စ မဟတီ ကရုဏာတိ မဟာကရုဏာ. ဘဂဝတော ဟိ ကရုဏာ နိရဝသေသေသု သတ္တေသု ပဝတ္တတိ, ပဝတ္တမာနာ စ အနညသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိဘေဒဉ္စ မဟန္တမေဝ သတ္တာနံ ဟိတသုခံ ဧကန္တတော နိပ္ဖာဒေတိ, မဟာကရုဏာယ နိယုတ္တောတိ မဟာကာရုဏိကော, တံ မဟာကာရုဏိကံ. သေသံ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သုမာဂဓာဒိပဒါနံ ဝိယ စေတ္ထ သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම් - අර්ථ සාධනය කරනු ලබන හෙයින් කරුණාව, කරුණායනය, කරුණා සම්ප්‍රවර්තනය ලැබීමට සුදුසු වන බැවින් 'කාරුණික' නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන් යුතුව අශේෂ වූ සත්වයන්ගේ හිත සහ හිතෝපාය දන්නා බැවින් ද, එහිදී නොපසුබට උත්සාහයෙන් යුක්තව සත්වයන් කෙරෙහි හිතෛෂී භාවය පවත්වන බැවින් ද උන්වහන්සේගේ කාරුණිකත්වය සැබෑ අර්ථයක් ඇති දෙයකි, අන්‍යයන් කෙරෙහි එසේ නැත. එසේත් නැතහොත්, කරුණාව හෝ කරුණායනය තමාගේ ස්වභාවය හා ප්‍රකෘතිය කරගත් බැවින් 'කාරුණික' නම් වේ. පෘථිවි ධාතුවෙහි තද බව වැනි ස්පර්ශ ලක්ෂණ යම් සේද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේ කරුණා ස්වභාවයෙන්ම යුක්ත වන අතර උන්වහන්සේගේ කරුණාව ස්වභාවයෙන්ම හටගත් දෙයකි යන්න අර්ථයයි. ඉතිරිය පෙර කී පරිදිම වේ. එසේත් නැතහොත්, මහා විෂයයක් ඇති බැවින් ද, මහා අනුභාවයක් ඇති බැවින් ද, මහා ඵල ඇති බැවින් ද උන්වහන්සේගේ කරුණාව 'මහා කරුණාව' නම් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කරුණාව අශේෂ වූ සියලු සත්වයන් කෙරෙහි පවතී, පවතින්නා වූ ඒ කරුණාව අන්‍යයන්ට අසාධාරණ වූවකි, එය දිට්ඨධම්මික ආදී වශයෙන් සත්වයන්ට මහත් වූ හිතසුවය ඒකාන්තයෙන්ම සිදු කරයි. මෙසේ මහා කරුණාවෙන් යුක්ත බැවින් 'මහා කාරුණික' නම් වේ. එම මහා කාරුණිකයාණන් වහන්සේ වන්දනා කරමි. සෙසු සියල්ල පැවසූ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. සුමාගධ ආදී පදයන්ගේ මෙන් මෙහි ද ශබ්ද සිද්ධිය දත යුතුය.

---

နာထတီတိ [Pg.4] နာထော, ဝေနေယျာနံ ဟိတသုခံ အာသီသတိ ပတ္ထေတီတိ အတ္ထော, မေတ္တာယနဝသေန စေတ္ထ ဟိတသုခါသီသနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န ကရုဏာယနဝသေန ပဌမပဒေန ဝုတ္တတ္တာ. အထ ဝါ နာထတိ ဝေနေယျဂတံ ကိလေသဗျသနံ ဥပတာပေတီတိ နာထော, နာထတီတိ ဝါ နာထော, ယာစတီတိ အတ္ထော. ဘဂဝါ ဟိ ‘‘သာဓု, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကာလေန ကာလံ အတ္တသမ္ပတ္တိံ ပစ္စဝေက္ခိတာ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၈.၇, ၈) သတ္တာနံ တံ တံ ဟိတပ္ပဋိပတ္တိံ ယာစိတွာပိ မဟာကရုဏာယ သမုဿာဟိတော တေ တတ္ထ နိယောဇေတိ. ပရမေန ဝါ စိတ္တိဿရိယေန သမန္နာဂတော, သဗ္ဗသတ္တေ ဝါ သီလာဒိဂုဏေဟိ ဤသတိ အဘိဘဝတီတိ ပရမိဿရော ဘဂဝါ ‘‘နာထော’’တိ ဝုစ္စတိ, တံ နာထံ.

'නාථති' යන ධාතුවෙන් 'නාථ' නම් වේ, එනම් විනේය ජනයාගේ හිත සුවය පතයි, ප්‍රාර්ථනා කරයි යන්න අර්ථයයි. මෙහි හිතසුව ප්‍රාර්ථනය මෛත්‍රිය වශයෙන් දත යුතුය, පළමු පදයෙන් කරුණාව ප්‍රකාශ කළ බැවින් මෙය කරුණාව වශයෙන් නොවේ. එසේත් නැතහොත්, විනේය ජනයා කෙරෙහි පවතින ක්ලේශ ව්‍යසනයන් නසන (තවනු ලබන) බැවින් 'නාථ' නම් වේ. එසේත් නැතහොත්, 'නාථති' යනු ආයාචනා කරයි යන අර්ථය ද දෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, භික්ෂුව කලින් කලට තම සම්පත්ති ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම මැනවි" යනාදී වශයෙන් සත්වයන්ට ඒ ඒ හිත පිළිවෙත්හි යෙදෙන ලෙස ආයාචනා කොට පවා මහා කරුණාවෙන් උනන්දු කරවා ඔවුන් එහි යොදවන සේක. එසේත් නැතහොත් පරම වූ චිත්ත ඓශ්චර්යයෙන් යුක්ත වූ හෙයින් ද, සීලාදී ගුණයන්ගෙන් සියලු සත්වයන් මැඩ පවත්වා සිටින බැවින් ද පරම ඊශ්වර වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'නාථ' යැයි කියනු ලැබේ. එම නාථයාණන් වහන්සේ වන්දනා කරමි.

---

ဉာတဗ္ဗန္တိ ဉေယျံ, အတီတာဒိဘေဒဘိန္နံ သဗ္ဗံ သင်္ခတံ, အသင်္ခတဉ္စ. သင်္ဂရဏဋ္ဌေန သာဂရော, ပတိတပတိတာနံ အတ္တနော ပုထုလဂမ္ဘီရဘာဝေဟိ သံသီဒနံ နိမ္မုဇ္ဇနံ ကရောတီတိ အတ္ထော. သံ-သဒ္ဒဿ စေတ္ထ ‘‘သာဘာဝေါ, သာရာဂေါ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၈၉, ၃၉၁) ဝိယ နိရုတ္တိနယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သင်္ဂရဏဋ္ဌေနာတိ ဝါ သင်္ဂရကရဏဋ္ဌေန, ဌိတဓမ္မတာယ ‘‘အယံ မေ မရိယာဒါ, ဣမံ ဝေလံ နာတိက္ကမာမီ’’တိ လောကေန သင်္ဂရံ သင်္ကေတံ ကရောန္တော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော. သင်္ဂရဏံ ဝါ သမန္တတော ဂလနံ သန္ဒနံ ဥဒကေန ကရောတီတိ သာဂရော. ကပ္ပဝုဋ္ဌာနကာလေ ဟိ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဣတော စိတော စ ပဂ္ဃရိတွာ သကလံ လောကဓာတုံ ဧကောဃံ ကရောတီတိ. လောကိယာ ပန ဝဒန္တိ ‘‘သာဂရဿ ရညော ပုတ္တေဟိ သာဂရေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတော ခတောတိ သာဂရော, ပုရတ္ထိမော သမုဒ္ဒပ္ပဒေသော, တံသမ္ဗန္ဓတာယ ရုဠှိဝသေန သဗ္ဗောပိ သမုဒ္ဒေါ တထာ ဝေါဟရီယတီ’’တိ. သာဂရသဒိသတ္တာ သာဂရော, ဉေယျမေဝ သာဂရောတိ ဉေယျသာဂရော. သဒိသတာ စေတ္ထ ပုထုလဒုတ္တရဂမ္ဘီရာနာဒိကာလိကတာဟိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, နိဟီနံ စေတမောပမ္မံ. တထာ ဟိ ဉေယျဿေဝ သာတိသယာ ပုထုလတာ အပရိမာဏလောကဓာတုဗျာပနတော, သဗ္ဗညုတညာဏဿေဝ တရဏီယတာယ ဒုတ္တရတာ, ဂမ္ဘီရတာ, အာဒိကောဋိရဟိတာ စ ပဝတ္တိ, န ဣတရဿ ပရိစ္ဆိန္နဒေသတ္တာ ဗာဟိရကဝီတရာဂေဟိပိ ဣတ္တရေန ခဏေန အတိက္ကမိတဗ္ဗတ္တာ, ပရိမိတဂမ္ဘီရတ္တာ, ပရိမိတကာလတ္တာ စ. ဉေယျသာဂရဿ ပါရံ ပရိယန္တံ ဂတောတိ ဉေယျသာဂရပါရဂူ, တံ ဉေယျသာဂရပါရဂုံ.

දත යුතු දෙය 'ඥෙය' නම් වේ, එනම් අතීත ආදී වශයෙන් බෙදුණු සියලු සංඛත හා අසංඛත ධර්මයන්ය. රැස් කිරීම යන අර්ථයෙන් 'සාගර' නම් වේ, එනම් එහි වැටුණු වැටුණු දෑ තම විශාල හා ගැඹුරු බව නිසා ගිල්වා ගන්නා බැවිනි. මෙහි 'සං' ශබ්දය 'සාභාවෝ, සාරාගෝ' යනාදී තැන්වල මෙන් නිරුක්ති ක්‍රමයට දත යුතුය. එසේත් නැතහොත් සීමාව පවත්වා ගැනීම යන අර්ථයෙන් සාගර නම් වේ. "මේ මාගේ සීමාවයි, මේ වේලාව මම ඉක්මවා නොයමි" යි ලෝකයා සමග ගිවිසුමක් කරගත්තාක් මෙන් ස්ථාවරව පවතින බැවිනි. එසේත් නැතහොත් හාත්පසින්ම ජලය ගලා යන බැවින් ද සාගර නම් වේ. කල්ප විනාශක වර්ෂා කාලයෙහි මහා සමුද්‍රය එහා මෙහා ගලා ගොස් මුළු ලෝක ධාතුවම එකම ජල කඳක් කරන බැවිනි. ලෞකිකයෝ පවසන්නේ සාගර රජුගේ පුත්‍රයන් විසින් සාගර හාරන ලද බැවින් සාගර නම් වන බවත්, එය නැගෙනහිර මුහුදු ප්‍රදේශයට කියන නමක් වුවත් සම්බන්ධතාවය මත මුළු මුහුදටම එම නම ව්‍යවහාර වන බවත්ය. සාගරයක් වැනි බැවින් ද, ඥෙය ධර්මයන්ම සාගරයක් වැනි බැවින් ද 'ඥෙය සාගර' නම් වේ. මෙහි සමානත්වය නම් විශාලත්වය, තරණය කිරීමට අපහසු බව, ගැඹුර සහ අනාදිකාලීන බවයි. මෙම උපමාව මුහුදට වඩා ඥෙය ධර්මයන්ගේ උත්කෘෂ්ට බව පැවසීමට යොදාගත්තකි. ඥෙය ධර්මයන්ගේම අධික විශාලත්වය අපරිමාණ ලෝක ධාතුව පුරා පැතිර පවතින බැවින් ද, සර්වඥතා ඥානයෙන් මිස තරණය කිරීමට ඇති අපහසු බව නිසා ද, ගැඹුරු බව නිසා ද, ආරම්භයක් නැතිව පැවතීම නිසා ද එය සාගරයකට උපමා කෙරේ. බාහිර වීතරාගීන්ට වුවද කෙටි කලකින් තරණය කළ හැකි, සීමිත ගැඹුරක් හා සීමිත කාලයක් ඇති සාමාන්‍ය මුහුද එසේ නොවේ. ඥෙය සාගරයේ කෙළවරට ගිය බැවින් 'ඥෙය සාගර පාරගූ' නම් වේ. එම ඥෙය සාගර පාරගූන් වහන්සේ වන්දනා කරමි.

---

ဂမနဉ္စေတ္ထ [Pg.5] ဉာဏဂမနမေဝ, န ဣတရံ ဉေယျဂ္ဂဟဏတော, တံ ပန ဉာဏံ ဒုဝိဓံ သမ္မသနပဋိဝေဓဘေဒတော, တထာ ဟေတုဖလဘေဒတော. တတ္ထ ‘‘ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၅၇; သံ. နိ. ၂.၄, ၁၀; ပေဋကော. ၂၃) ကရုဏာယနဝသေနေဝ အဘိနိဝိသိတွာ အနေကာကာရဝေါကာရေ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တံ ဘဂဝတော သမ္မသနဉာဏံ ဆတ္တိံသကောဋိသတသဟဿမုခေန ဉေယျသာဂရံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ တဿ ပါရံ ပရိယန္တံ အဂမာသိ, ယံ ‘‘မဟာဝဇိရဉာဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိဝေဓဉာဏံ ပန သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနံ အာသဝက္ခယဉာဏံ, အာသဝက္ခယဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ, ယံ ‘‘မဟာဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပါရဂမနဉ္စ တဿ ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ, သမတ္ထတာယ စ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ယထာဝုတ္တံ သမ္မသနဉာဏံ ဟေတု, ဣတရံ ဖလံ. သဟ သမ္မသနဉာဏေန ဝါ အာသဝက္ခယဉာဏံ ဟေတု, သဗ္ဗညုတညာဏံ ဖလံ တဒါနိသံသဘာဝတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙහි 'ගමන' යනු ඥානයෙන් යන ගමනමය, ඥෙය ධර්මයන් ග්‍රහණය කරගන්නා බැවින් එය අන්‍ය වූ ගමනක් නොවේ. එම ඥානය සම්මර්ශන හා ප්‍රතිවේධ වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ, එසේම හේතු හා ඵල වශයෙන් ද වේ. එහිදී "මේ ලෝකයා සැබවින්ම දුකට පත්ව සිටිති" යනාදී වශයෙන් කරුණාවෙන්ම බැසගෙන, අනේකවිධ ප්‍රභේද සහිත සංස්කාරයන් සම්මර්ශනය කරන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සම්මර්ශන ඥානය කෝටි ලක්ෂ සංඛ්‍යාත මූඛයන්ගෙන් ඥෙය සාගරයට බැස එහි කෙළවරට ගියේය, එය 'මහාවජිර ඥානය' යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රතිවේධ ඥානය යනු සර්වඥතා ඥානයට පදනම වූ ආසවක්ඛය ඥානයයි, ආසවක්ඛය ඥානය පදනම් කරගත් සර්වඥතා ඥානය 'මහාබෝධි' යැයි කියනු ලැබේ. එහි පාරගමනය යනු කෘත්‍ය සිද්ධියෙන් හා සමර්ථ බවින් දත යුතුය. එසේම කලින් කී සම්මර්ශන ඥානය හේතුව වන අතර අනෙක ඵලය වේ. එසේත් නැතහොත් සම්මර්ශන ඥානය සමග වූ ආසවක්ඛය ඥානය හේතුව වන අතර සර්වඥතා ඥානය එහි අනුසස් වශයෙන් ලැබෙන ඵලය බව දත යුතුය.

---

ဝန္ဒေတိ နမာမိ, အဘိတ္ထဝါမိ ဝါ. သဏှဋ္ဌေန နိပုဏာ, အနုပစိတဉာဏသမ္ဘာရာနံ အဂါဓဋ္ဌေန ဂမ္ဘီရာ, ဧကတ္တာဒိဘေဒတော နန္ဒိယာဝဋ္ဋာဒိဝိဘာဂတော စ ဝိစိတြာ ဝိသိဋ္ဌာ နာနာဝိဓာ နယာ ဧတိဿာတိ နိပုဏဂမ္ဘီရဝိစိတြနယာ, နိပုဏဂမ္ဘီရဝိစိတြနယာ ဒေသနာ အဿာတိ နိပုဏဂမ္ဘီရဝိစိတြနယဒေသနော, တံ နိပုဏ…ပေ… ဒေသနံ. နယတီတိ ဝါ နယော, ပါဠိဂတိ, သာ စ ဝုတ္တနယေန အတ္ထတော နိပုဏာ, အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ ဂမ္ဘီရာ, သင်္ခေပဝိတ္ထာရာနုလောမာဒိပ္ပဝတ္တိယာ နာနာဝိဓတာယ ဝိစိတြာ. တထာ ဟိ ပညတ္တိအနုပညတ္တိအာဒိဝသေန, သံကိလေသဘာဂိယာဒိလောကိယာဒိတဒုဘယဝေါမိဿတာဒိဝသေန, ကုသလာဒိခန္ဓာဒိသင်္ဂဟာဒိသမယဝိမုတ္တာဒိဌပနာဒိကုသလမူလာဒိတိကပဋ္ဌာနာဒိဝသေန စ အနေကဝိဓာ ပါဠိဂတီတိ.

'වන්දේ' යනු නමස්කාර කරමි හෝ ප්‍රශංසා කරමි යන්නයි. සියුම් අර්ථයෙන් 'නිපුණ' වන, ඥාන සම්භාරයන් රැස් නොකළවුන්ට පතුලක් නොපෙනෙන බැවින් 'ගම්භීර' වන, ඒකත්වාදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් හා නන්දියාවට්ටාදී විභාගයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් 'විචිත්‍ර' වූ (විශිෂ්ට වූ) නානාවිධ වූ න්‍යායන් ඇයට (ඒ දේශනාවට) ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් 'නිපුණ ගම්භීර විචිත්‍ර නය' නම් වේ. එවන් වූ නිපුණ ගම්භීර විචිත්‍ර නය දේශනාවක් ඇත්තා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එම දේශනාව වන්දනා කරමි. එසේත් නැතහොත් මඟ පෙන්වන බැවින් 'නය' නම් වේ, එනම් පාලි පෙළ ක්‍රමයයි. එය කලින් කී පරිදි අර්ථයෙන් නිපුණ වේ, අර්ථයෙන් හා ව්‍යංජනයෙන් ගම්භීර වේ, සංක්ෂේප විස්තර හා අනුලෝම ආදී වශයෙන් පැවැත්මේ නානාවිධත්වය නිසා විචිත්‍ර වේ. එසේම ප්‍රඥප්ති අනුප්‍රඥප්ති ආදී වශයෙන් ද, සංකිලේසභාගිය ලෞකිකාදී මිශ්‍ර බව්න් ද, කුසලාදී ස්කන්ධ සංග්‍රහ හා සමය විමුක්තාදී වශයෙන් ද, කුසලමූල ආදී තික පට්ඨාන වශයෙන් ද පාලි ක්‍රමය අනේකවිධ වේ.

---

တတ္ထ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ) ဒွီဟာကာရေဟိ ဘဂဝတော ထောမနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိတော, ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိတော စ. တေသု အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ အနာဝရဏဉာဏာဓိဂမတော, သဝါသနာနံ သဗ္ဗေသံ ကိလေသာနံ အစ္စန္တပ္ပဟာနတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ လာဘသက္ကာရာဒိနိရပေက္ခစိတ္တဿ သဗ္ဗဒုက္ခနိယျာနိကဓမ္မဒေသနတော, ပဋိဝိရုဒ္ဓေသုပိ နိစ္စံ ဟိတဇ္ဈာသယဉာဏပရိပါကကာလာဂမနတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ ပနေတ္ထ ပယောဂတော, အာသယတော စ ဒုဝိဓာ, ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ, ယထာဝုတ္တဘေဒါ ဒုဝိဓာ စ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ ပကာသိတာ ဟောတိ. ကထံ? ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိ ဣမိနာ အာသယတော[Pg.6], ‘‘နိပုဏ…ပေ… ဒေသန’’န္တိ ဣမိနာ ပယောဂတော, ‘‘နာထ’’န္တိ ဣမိနာ ပန ဥဘယထာပိ ဘဂဝတော ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ ပကာသိတာ ကရုဏာကိစ္စဒီပနတော, ‘‘ဉေယျသာဂရပါရဂု’’န္တိ ဣမိနာ သာတိသယံ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ ပရမုက္ကံသဂတဉာဏကိစ္စဒီပနတော.

එහි (දීඝ නිකාය ටීකාවේ ග්‍රන්ථාරම්භ කථා වර්ණනාවෙහි) භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කෙරෙන ප්‍රශංසාව ස්වාර්ථ සම්පත්තිය සහ පරාර්ථ ප්‍රතිපත්තිය යන ආකාර දෙකකින් දත යුතුය. ඒ අතරින් ස්වාර්ථ සම්පත්තිය යනු අනාවරණ ඥානය (සියල්ල අවබෝධ කරගත හැකි ඥානය) අධිගමනය කිරීමෙන් ද, වාසනා සහිත සියලු කෙලෙසුන් සහමුලින්ම ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ද දත යුතුය. පරාර්ථ ප්‍රතිපත්තිය යනු ලාභ සත්කාරාදිය කෙරෙහි අපේක්ෂාවෙන් තොර වූ සිතින් සියලු දුක්වලින් එතෙර කරන ධර්මය දේශනා කිරීමෙන් ද, තමන් වහන්සේට විරුද්ධ වූවන් කෙරෙහි පවා නිරන්තරයෙන්ම යහපත් අදහසින් යුතුව ඔවුන්ගේ ඥානය මෝරා යන කාලය පැමිණීම දත යුතු බැවින් ද දත යුතුය. එම පරාර්ථ ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රයෝගය (උත්සාහය) සහ ආශය (අදහස) වශයෙන් දෙවදෑරුම් වන අතර, ස්වාර්ථ සම්පත්තිය ද ඉහත කී පරිදි ඥාන හා ප්‍රහාණ වශයෙන් දෙවදෑරුම් ලෙස ප්‍රකාශ කර ඇත. එය කෙසේද? ‘මහාකාරුණික’ යන මෙයින් ආශය ද, ‘නිපුණ...පෙ... දේසනං’ යන මෙයින් ප්‍රයෝගය ද, ‘නාථ’ යන මෙයින් කරුණා කෘත්‍යය දක්වන බැවින් ආකාර දෙකෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පරාර්ථ ප්‍රතිපත්තිය ප්‍රකාශ වේ. ‘ඥෙය්‍යසාගරපාරගු’ යන මෙයින් පරම උත්කෘෂ්ටත්වයට පත් ඥාන කෘත්‍යය දක්වන බැවින් උසස් වූ ස්වාර්ථ සම්පත්තිය ප්‍රකාශ වේ.

---

အထ ဝါ တီဟာကာရေဟိ ဘဂဝတော ထောမနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ဟေတုတော, ဖလတော, ဥပကာရတော စ. တတ္ထ ဟေတု မဟာကရုဏာ, သာ ပန ပဌမပဒေန သရူပေနေဝ ဒဿိတာ. ဖလံ စတုဗ္ဗိဓံ ဉာဏသမ္ပဒါ ပဟာနသမ္ပဒါ အာနုဘာဝသမ္ပဒါ ရူပကာယသမ္ပဒါ စာတိ. တာသု ပဓာနဘူတာ ဉာဏပဟာနသမ္ပဒါ ‘‘ဉေယျသာဂရပါရဂု’’န္တိ ဣမိနာ ပဒေန ပကာသိတာ. ပဓာနေ ဟိ ဒဿိတေ အဝိနာဘာဝတော ဣတရမ္ပိ ဒွယံ ဒဿိတမေဝ ဟောတိ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ အာနုဘာဝရူပကာယသမ္ပတ္တီဟိ ဝိနာ ကဒါစိပိ ဓမ္မကာယသိရီ ဝတ္တတီတိ. ဥပကာရော အနန္တရံ အဗာဟိရံ ကတွာ တိဝိဓယာနမုခေန ဝိမုတ္တိဓမ္မဒေသနာ, သာ ‘‘နာထံ, နိပုဏ…ပေ… ဒေသန’’န္တိ ပဒဒွယေန ပကာသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කෙරෙන ප්‍රශංසාව හේතුව, ඵලය සහ උපකාරය යන ආකාර තුනෙන් දත යුතුය. එහි හේතුව මහා කරුණාවයි; එය පළමු පදයෙන්ම (මහාකාරුණික) ස්වරූපයෙන්ම දක්වා ඇත. ඵලය ඥාන සම්පදාව, ප්‍රහාණ සම්පදාව, ආනුභාව සම්පදාව සහ රූපකාය සම්පදාව යනුවෙන් සිව් වැදෑරුම් වේ. ඒ අතරින් ප්‍රධාන වූ ඥාන හා ප්‍රහාණ සම්පත්තිය ‘ඥෙය්‍යසාගරපාරගු’ යන පදයෙන් ප්‍රකාශ කර ඇත. ප්‍රධාන ගුණ දක්වන විට අනෙක් ගුණ දෙක (ආනුභාව සහ රූපකාය සම්පත්) ඒ හා වෙන් කළ නොහැකි බැවින් ඉබේම දැක්වේ. මන්දයත් බුදුවරුන්ගේ ආනුභාව සහ රූපකාය සම්පත්තියෙන් තොරව කිසි කලෙකත් ධර්මකාය ශ්‍රී විභූතිය නොපවතින බැවිනි. උපකාරය යනු අන්‍යයන් තමන්ගෙන් වෙන් නොකොට (සමානව සලකා) ත්‍රිවිධ යාන මුඛයෙන් විමුක්ති ධර්මය දේශනා කිරීමයි; එය ‘නාථං, නිපුණ...පෙ... දේසනං’ යන පද දෙකෙන් ප්‍රකාශිත බව දත යුතුය.

---

တတ္ထ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ) ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိ ဧတေန သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မူလံ ဒဿေတိ. မဟာကရုဏာသဉ္စောဒိတမာနသော ဟိ ဘဂဝါ သံသာရပင်္ကတော သတ္တာနံ သမုဒ္ဓရဏတ္ထံ ကတာဘိနီဟာရော အနုပုဗ္ဗေန ပါရမိယော ပူရေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဓိဂတောတိ ကရုဏာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မူလံ. ‘‘ဉေယျသာဂရပါရဂု’’န္တိ ဧတေန ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပတ္တိယာ သဒ္ဓိံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ဒဿေတိ. အနာဝရဏဉာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ မဂ္ဂဉာဏံ, မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ အနာဝရဏဉာဏံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တပ္ပဘေဒံ ပန သမ္မသနဉာဏံ သဟ ပညာပါရမိယာ တဿာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ. တဿာ ဟိ အာနုဘာဝေန လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနကာမသုခလ္လိကတ္တကိလမထာနုယောဂသဿတုစ္ဆေဒါဒိအန္တဒွယဝိရဟိတာ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တာ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂတာ. ‘‘နာထ’’န္တိ ဣမိနာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ဖလံ ဒဿေတိ လောကတ္တယနာယကဘာဝဒီပနတော. တထာ ဟိ သဗ္ဗာနတ္ထပရိဟာရပုဗ္ဗင်္ဂမာယ နိရဝသေသဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာယ နိရတိသယာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ, သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အစ္စန္တုပကာရိတာယ အပရိမိတနိရုပမဘာဝဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိတာယ စ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော ဘဂဝါ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ အနုတ္တရဂါရဝဋ္ဌာနဘူတတာယ စ ‘‘နာထော’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ‘‘နိပုဏ…ပေ… ဒေသန’’န္တိ ဣမိနာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ပယောဇနံ [Pg.7] ဒဿေတိ. သံသာရမဟောဃတော သတ္တသန္တာရဏတ္ထဉှိ ဘဂဝတာ သမ္မာသမ္ဗောဓိ အဘိပတ္ထိတာ, တဉ္စ သတ္တသန္တာရဏံ ယထာဝုတ္တဒေသနာသမ္ပတ္တိယာ သမိဇ္ဈတိ တဒဝိနာဘာဝတော. ဣမိနာ ဘဂဝတော သာတိသယာ ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ ဒဿိတာ, ဣတရေဟိ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တီတိ တဒုဘယေန အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နာဒီသု စတူသု ပုဂ္ဂလေသု ဘဂဝတော စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝံ ဒီပေတိ, တေန စ အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝံ, ဥတ္တမဝန္ဒနီယဘာဝံ, အတ္တနော စ ဝန္ဒနကိရိယာယ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဒီပေတိ.

එහි (දීඝ නිකාය ටීකාවේ) ‘මහාකාරුණික’ යන්නෙන් සම්මා සම්බෝධියෙහි මූලය දක්වයි. මහා කරුණාවෙන් මෙහෙයවන ලද සිත් ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්ත්වයන් සංසාර මඩ ගොහොරුවෙන් ගොඩගැනීම පිණිස අභිනීහාර කර (පැතුම් පතා), අනුපිළිවෙළින් පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කොට අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කරගත් බැවින් කරුණාව සම්මා සම්බෝධියෙහි මූලය වේ. ‘ඥෙය්‍යසාගරපාරගු’ යන්නෙන් පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව සමඟ සම්මා සම්බෝධිය දක්වයි. අනාවරණ ඥානයට පදනම වන්නේ මාර්ග ඥානයයි; මාර්ග ඥානය පදනම් කරගත් අනාවරණ ඥානය ‘සම්මා සම්බෝධිය’ යැයි කියනු ලැබේ. ප්‍රඥා පාරමිතාව සමඟ වූ ඉහත කී සම්මසන ඥානය එහි පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවයි. එහි ආනුභාවයෙන් මැළිකම (ලීන), විසිරීම (උද්ධච්ච), ඇලීම (පතිට්ඨාන) සහ දැඩි වෙහෙස (ආයූහන) යන දෝෂවලින් ද, කාමසුඛල්ලිකානුයෝගය, අත්තකිලමථානුයෝගය යන අන්ත දෙකෙන් ද, ශාස්වත හා උච්ඡේද යන දෘෂ්ටි අන්තවලින් ද තොර වූ, උත්කෘෂ්ට පාරමී ප්‍රාප්ත වූ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව භාවනා පාරිපූරියට පත් විය. ‘නාථ’ යන්නෙන් ලෝකත්‍රයටම නායක වීමේ තත්ත්වය දක්වන බැවින් සම්මා සම්බෝධියෙහි ඵලය දක්වයි. එසේම සියලු අනර්ථයන් දුරු කිරීම පෙරදැරිව, ඉතිරි නොමැතිව හිත සුව සැලසීමෙහි නිරත වූ, අතිශය ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ප්‍රයෝග සම්පත්තියෙන් ද, දෙවි මිනිසුන් සහිත ප්‍රජාවට පරම උපකාරී වන බැවින් ද, අප්‍රමාණ වූ සහ අසමසම වූ ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, සියලු සත්ත්වයන්ට වඩා උත්තම වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අප්‍රමාණ ලෝකධාතූන්හි අප්‍රමාණ සත්ත්වයන්ට අනුත්තර ගෞරවයට සුදුසු ස්ථානය වන බැවින් ‘නාථ’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘නිපුණ...පෙ... දේසනං’ යන්නෙන් සම්මා සම්බෝධියෙහි ප්‍රයෝජනය දක්වයි. සත්ත්වයන් සංසාර මහා ඕඝයෙන් එතෙර කරවීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්මා සම්බෝධිය ප්‍රාර්ථනා කළ අතර, ඒ සත්ත්වයන් එතෙර කරවීම ඉහත කී දේශනා සම්පත්තියෙන් සිද්ධ වේ. මෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අතිශය උසස් වූ පරාර්ථ ප්‍රතිපත්තිය දක්වන ලද අතර, සෙසු පදවලින් ස්වාර්ථ සම්පත්තිය දක්වන ලදී. ඒ දෙකෙන්ම ස්වාර්ථය පිණිස පිළිපන් තැනැත්තා ආදී සතර පුද්ගලයන් අතරින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හතරවන පුද්ගලයා (ස්වාර්ථ පරාර්ථ දෙකම සපුරාගත් තැනැත්තා) බව හෙළි කරයි; එමඟින් අනුත්තර වූ දක්ෂිණෙය්‍ය භාවය, උත්තම වන්දනීය භාවය සහ තමන්ගේ වන්දනා ක්‍රියාවට උතුම් පින්කෙතක් වන බව ද දක්වයි.

---

ဧတ္ထ စ ယထာ ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိ ဣမိနာ ပဒေန ဘဂဝတော မဟာကရုဏာ ဒဿိတာ, ဧဝံ ‘‘ဉေယျသာဂရပါရဂု’’န္တိ ဧတေန မဟာပညာ ဒဿိတာ. တေသု ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကိယေသု မဟဂ္ဂတဘာဝပ္ပတ္တာသာဓာရဏဂုဏဒီပနတော ဘဂဝတော သဗ္ဗလောကိယဂုဏသမ္ပတ္တိ ဒဿိတာ ဟောတိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနမဂ္ဂဉာဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကုတ္တရဂုဏသမ္ပတ္တိ. တဒုဘယဂ္ဂဟဏသိဒ္ဓေါ ဧဝ စတ္ထော နာထသဒ္ဒေန ပကာသီယတိ. ကရုဏာဝစနေန ဥပဂမနံ နိရုပက္ကိလေသံ ဒဿေတိ, ပညာဝစနေန အပဂမနံ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကသမညာနုရူပံ ဘဂဝတော ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ လောကဝေါဟာရဝိသယတ္တာ ကရုဏာယ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သမညာယ အနတိဓာဝနံ. သဘာဝါနဝဗောဓေန ဟိ ဓမ္မာနံ သမညံ အတိဓာဝိတွာ သတ္တာဒိသမ္မသနံ ဟောတီတိ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဝိဟာရံ ဒဿေတိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ, စတုသစ္စဉာဏံ, စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ, စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏဿ ဂဟိတတ္တာ သေသာသာဓာရဏဉာဏာနိ, ဆ အဘိညာ, အဋ္ဌသု ပရိသာသု (မ. နိ. ၁.၁၅၁, ၁၇၈) အကမ္ပနဉာဏာနိ, ဒသ ဗလာနိ, စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ, သောဠသ ဉာဏစရိယာ, အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ (မဟာနိ. ၆၉, ၁၅၆; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅; ဝိဘ. မူလဋီ. သုတ္တန္တဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ; ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၁၄၁), စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနီတိ (သံ. နိ. ၂.၃၄) ဧဝမာဒီနံ အနေကေသံ ပညာပ္ပဘေဒါနံ ဝသေန ဉာဏစာရံ ဒဿေတိ.

මෙහි ‘මහාකාරුණික’ යන පදයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මහා කරුණාව දක්වන ලද අතර, ‘ඥෙය්‍යසාගරපාරගු’ යන මෙයින් මහා ප්‍රඥාව දක්වන ලදී. එහි කරුණාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ලෝකික වූ මහාද්ගත භාවයට පත් අසාධාරණ ගුණ ප්‍රකට වන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ලෞකික ගුණ සම්පත්තිය දක්වන ලද අතර, ප්‍රඥාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් සර්වඥතා ඥානයට පදනම වූ මාර්ග ඥානය ප්‍රකට වන බැවින් සියලු ලෝකෝත්තර ගුණ සම්පත්තිය දක්වන ලදී. ඒ දෙකම ලැබීමෙන් සිදුවන ප්‍රයෝජනය ‘නාථ’ ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ වේ. කරුණාව යන වචනයෙන් සත්ත්වයන් වෙත පැමිණීම කෙලෙස් රහිත බව දක්වන අතර, ප්‍රඥාව යන වචනයෙන් ලෝකයෙන් බැහැර වීම (නික්මීම) දක්වයි. එසේම කරුණාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් ලෝක සම්මුතියට අනුකූලව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පැවැත්ම දක්වයි (මන්ද කරුණාව ලෝක ව්‍යවහාරය විෂය කරගන්නා බැවිනි); ප්‍රඥාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් සම්මුතිය ඉක්මවා නොයෑම දක්වයි. ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය අවබෝධ නොවීම නිසා සම්මුතිය ඉක්මවා ගොස් සත්ත්ව පුද්ගල ආදී වශයෙන් වැරදි ලෙස විමසීම සිදුවන බැවිනි. එසේම කරුණාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් මහා කරුණා සමාපත්ති විහාරය දක්වන අතර, ප්‍රඥාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් තෛකාලික වූ අප්‍රතිහත ඥානය, චතුරාර්ය සත්‍ය ඥානය, සිව් පිළිසිඹියා ඥානය සහ සතර වෛශාරද්‍ය ඥානය දක්වයි. කරුණාව ගැන සඳහන් කිරීමෙන් මහා කරුණා සමාපත්ති ඥානය ගන්නා ලද බැවින්, සෙසු අසාධාරණ ඥාන, ෂඩ් අභිඥා, අට පිරිසක් මැද අකම්පිත වන ඥාන, දස බල, දස සතර බුද්ධ ඥාන, සොළොස් ඥාන චරියා, දහඅට බුද්ධ ධර්ම, සතළිස් හතරක් ඥාන වස්තු සහ හැත්තෑ හතක් ඥාන වස්තු ආදී වූ සහේතුක ප්‍රඥා ප්‍රභේදයන් මඟින් ඥාන ගෝචරය දක්වයි.

---

တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန စရဏသမ္ပတ္တိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန သတ္တာဓိပတိတာ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ဓမ္မာဓိပတိတာ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန [Pg.8] လောကနာထဘာဝေါ, ပညာဂ္ဂဟဏေန အတ္တနာထဘာဝေါ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ပုဗ္ဗကာရိဘာဝေါ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ကတညုတာ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန အပရန္တပတာ, ပညာဂ္ဂဟဏေန အနတ္တန္တပတာ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ဝါ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မသိဒ္ဓိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ပရေသံ တာရဏံ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သယံ တာရဏံ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗသတ္တေသု အနုဂ္ဂဟစိတ္တတာ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိရတ္တစိတ္တတာ ဒဿိတာ ဟောတိ. သဗ္ဗေသဉ္စ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ကရုဏာ အာဒိ တံနိဒါနဘာဝတော, ပညာ ပရိယောသာနံ တတော ဥတ္တရိ ကရဏီယာဘာဝတော, ဣတိ အာဒိပရိယောသာနဒဿနေန သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. တထာ ကရုဏာဝစနေန သီလက္ခန္ဓပုဗ္ဗင်္ဂမော သမာဓိက္ခန္ဓော ဒဿိတော ဟောတိ. ကရုဏာနိဒါနဉှိ သီလံ တတော ပါဏာတိပါတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော, သာ စ ဈာနတ္တယသမ္ပယောဂိနီတိ. ပညာဝစနေန ပညာက္ခန္ဓော. သီလဉ္စ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ အာဒိ, သမာဓိ မဇ္ဈေ, ပညာ ပရိယောသာနန္တိ ဧဝမ္ပိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ နယတော ဒဿိတတ္တာ. ဧသော ဧဝ ဟိ နိရဝသေသတော ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ဒဿနုပါယော, ယဒိဒံ နယဂ္ဂါဟဏံ, အညထာ ကော နာမ သမတ္ထော ဘဂဝတော ဂုဏေ အနုပဒံ နိရဝသေသတော ဒဿေတုံ. တေနေဝါဟ –

එමෙන්ම කරුණාව ග්‍රහණය කිරීමෙන් චරණ සම්පත්තිය ද, ප්‍රඥාව ග්‍රහණය කිරීමෙන් විද්‍යා සම්පත්තිය ද දක්වන ලදහ. කරුණාවෙන් සත්ත්වාධිපති බව ද, ප්‍රඥාවෙන් ධර්මාධිපති බව ද වේ. කරුණාවෙන් ලෝකනාථ භාවය ද, ප්‍රඥාවෙන් අත්තනාථ භාවය ද වේ. එසේම කරුණාවෙන් පූර්වෝපකාරී බව ද, ප්‍රඥාවෙන් කෘතඥතා බව ද වේ. කරුණාවෙන් අනුන් නොපෙළන බව (අපරන්තපතාව) ද, ප්‍රඥාවෙන් තමන් වහන්සේ නොපෙළන බව (අනත්තන්තපතාව) ද වේ. නැතහොත් කරුණාවෙන් බුද්ධකාරක ධර්මයන්ගේ සිද්ධිය ද, ප්‍රඥාවෙන් බුද්ධභාවයේ සිද්ධිය ද වේ. එසේම කරුණාවෙන් අනුන් එතෙර කරවීම ද, ප්‍රඥාවෙන් තමන් වහන්සේ එතෙර වීම ද වේ. එමෙන්ම කරුණාවෙන් සියලු සත්ත්වයන් කෙරෙහි අනුග්‍රහ සිත ද, ප්‍රඥාවෙන් සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි නොඇලුණු (විරක්ත) සිත ද දක්වන ලද්දේ වෙයි. සියලු බුදුගුණයන්ගේ ආරම්භය කරුණාවයි, මක්නිසාද යත් ඒවා එය මූලික කොටගෙන පවතින බැවිනි; ප්‍රඥාව අවසානයයි, මක්නිසාද යත් එයින් ඔබ්බට කළ යුතු දෙයක් නැති බැවිනි. මෙසේ ආරම්භය හා අවසානය දැක්වීමෙන් සියලු බුදුගුණ දක්වන ලද්දේ වෙයි. එමෙන්ම කරුණාව යන වචනයෙන් ශීලක්ඛන්ධය පූර්වාංගම වූ සමාධික්ඛන්ධය දක්වන ලද්දේ වෙයි. මක්නිසාද යත්, කරුණාව නිසාම ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් වැළකීම සිදු වන බැවින් ශීලය කරුණාව මූලික කොට ඇත්තේය; එම ශීලය වනාහි ධ්‍යාන තුන සමඟ යෙදෙන්නකි. ප්‍රඥා යන වචනයෙන් ප්‍රඥාක්ඛන්ධය ගැන කියවේ. ශීලය සියලු බුදුගුණයන්ගේ ආරම්භය ද, සමාධිය මධ්‍යය ද, ප්‍රඥාව අවසානය ද වන බැවින්, මෙසේ නය වශයෙන් ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය යන තුන් තැනම යහපත් වූ සියලු බුදුගුණ දක්වන ලදහ. සියලු බුදුගුණ ශේෂයක් නොමැතිව දැක්වීමේ ක්‍රමය මෙයම වෙයි, එනම් නය වශයෙන් ග්‍රහණය කිරීමයි. එසේ නොමැතිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණයන් පදයෙන් පදය සම්පූර්ණයෙන් දැක්වීමට වෙන කවරෙකු නම් සමර්ථ වේද? එබැවින් මෙසේ පවසන ලදී –

---

‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဏေယျ ဝဏ္ဏံ, ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော;

ခီယေထ ကပ္ပော စိရဒီဃမန္တရေ, ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿာ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀၄;

၃.၁၄၁;

မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၄၂၅;

ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၃;

အပ. အဋ္ဌ. ၂.၇.၂၀;

ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၄.၄;

စရိယာ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ, ပကိဏ္ဏကကထာ;

ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ;

မ. နိ. ဋီ. ၁.၁;

သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁;

အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁;

ဝဇိရ. ဋီ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ;

သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ);

‘‘බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකුත් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ ගුණ වර්ණනා කරන්නේ නම්, වෙනත් කිසිවක් නොපවසා කල්පයක් මුළුල්ලේ වර්ණනා කළත්, ඉතා දීර්ඝ වූ ඒ මහා කල්පය ගෙවී යන්නේය; එහෙත් තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කර අවසන් නොවන්නේය.’’

---

တေနေဝ စ အာယသ္မတာ သာရိပုတ္တတ္ထေရေနာပိ ဗုဒ္ဓဂုဏပရိစ္ဆေဒနံ ပတိ အနုယုတ္တေန ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၄၅) ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘အပိစ မေ, ဘန္တေ, ဓမ္မနွယော ဝိဒိတော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၄၆) ဝုတ္တံ.

ඒ නිසාම, ආයුෂ්මත් සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ද බුදුගුණ සීමා කිරීම සම්බන්ධයෙන් විමසනු ලැබූ කල, ‘‘ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේ’’ යැයි ප්‍රතික්ෂේප කර, ‘‘එහෙත් ස්වාමීනි, මට ධර්මයාගේ අන්වය (ධර්මතා ක්‍රමය) අවබෝධ වී තිබේ’’ යැයි වදාරන ලදී.

---

ဧဝံ သင်္ခေပေန သကလသဗ္ဗညုဂုဏေဟိ ဘဂဝန္တံ အဘိတ္ထဝိတွာ ဣဒါနိ သဒ္ဓမ္မံ ထောမေတုံ ‘‘ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ ဟုတွာတိ ဝစနသေသော. ဝိန္ဒိယံ ဓမ္မာနံ သလက္ခဏံ, သာမညလက္ခဏဉ္စ [Pg.9] ဝိန္ဒတီတိ ဝိဇ္ဇာ, လောဘက္ခန္ဓာဒီနိ ဝါ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာ, စတုန္နံ ဝါ အရိယသစ္စာနံ ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာတိ ဧဝံ တာဝေတ္ထ ဝစနတ္ထတော ဝိဇ္ဇာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဘေဒတော ပန တိဿောပိ ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ ဘယဘေရဝသုတ္တေ အာဂတနိယာမေနေဝ, အဋ္ဌပိ ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၇၈ အာဒယော) အာဂတနိယာမေနေဝ. စရန္တိ တေဟီတိ စရဏာနိ, သီလသံဝရာဒယော ပဉ္စဒသ ဓမ္မာ, ဣတိ ဣမာဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ, ဣမေဟိ စ စရဏေဟိ သမ္ပန္နာ သမ္ပန္နာဂတာတိ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ.

මෙසේ සංක්ෂේපයෙන් සියලු සර්වඥ ගුණයන්ගෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ප්‍රශංසා කොට, දැන් සද්ධර්මය වර්ණනා කරනු පිණිස ‘‘විජ්ජාචරණසම්පන්නා’’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘‘විද්‍යාචරණ සම්පන්න වී’’ යනු වාක්‍යය සම්පූර්ණ කිරීමයි. දත යුතු ධර්මයන්ගේ ස්වලක්ෂණ හා සාමාන්‍ය ලක්ෂණ දන්නා බැවින් 'විද්‍යා' නම් වේ. නැතහොත් ලෝභ සමූහයා ආදිය පසාරු කරන (විදින) අර්ථයෙන් 'විද්‍යා' නම් වේ. නැතහොත් සතර ආර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කරවන අර්ථයෙන් 'විද්‍යා' නම් වේ. මෙසේ එහි වචනාර්ථ වශයෙන් ප්‍රථමයෙන් 'විද්‍යා' යන්න දත යුතුය. ප්‍රභේද වශයෙන් නම්, භයභේරව සූත්‍රයේ ආ ක්‍රමයට අනුව විද්‍යාවන් තුනම 'විද්‍යා' නම් වෙති. අම්බට්ඨ සූත්‍රාදියෙහි ආ ක්‍රමයට අනුව විද්‍යාවන් අටම 'විද්‍යා' නම් වෙති. ඒවායින් (සංසාරයෙන් නික්මීමට) හැසිරෙන බැවින් 'චරණ' නම් වේ. එනම් ශීල සංවරාදී පහළොස් ධර්මයන්ය. මෙසේ මෙම විද්‍යාවන්ගෙන් ද, මෙම චරණ ධර්මයන්ගෙන් ද යුක්ත වූ හෙයින් 'විද්‍යාචරණ සම්පන්න' නම් වේ.

---

ယေနာတိ ယေန ဓမ္မေန ကရဏဘူတေန, ဟေတုဘူတေန စ. တတ္ထ မဂ္ဂဓမ္မဿ ကရဏတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော နိယျာနကိရိယာသာဓကတမဘာဝတော, နိဗ္ဗာနဓမ္မဿ ဟေတုအတ္ထော အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝတော. ပစ္စယတ္ထော ဟိ အယံ ဟေတွတ္ထော. ပရိယတ္တိဓမ္မဿပိ ဟေတုအတ္ထော ယုဇ္ဇတေဝ ပရမ္ပရာယ ဟေတုဘာဝတော. ဖလဓမ္မေ ပန ဥဘယမ္ပိ သမ္ဘဝတိ. ကထံ? ‘‘တာယ သဒ္ဓါယ အဝူပသန္တာယာ’’တိ ဝစနတော မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နာနံ ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနကိစ္စတာယ ဖလဿ နိယျာနာနုဂုဏတာ, နိယျာနပရိယောသာနတာ စာတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန သိယာ ကရဏတ္ထော နိယျာနကိရိယာယ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂဝိပဿနာဒီနံ ပန ဥပနိဿယပစ္စယဘာဝတော သိယာ ဟေတုအတ္ထော. ဧဝဉ္စ ကတွာ အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တာဒီသု (ဣတိဝု. ၉၀) အဂ္ဂါဒိဘာဝေန အဂ္ဂဟိတာပိ ဖလပရိယတ္တိဓမ္မာ ဆတ္တမာဏဝကဝိမာနာဒီသု (ဝိ. ဝ. ၈၈၆ အာဒယော) သရဏီယဘာဝေန ဂဟိတာတိ တေသံ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနာနံ ဝိယ မဟာအဋ္ဌကထာယံ သရဏဘာဝေါ ဥဒ္ဓဋော. ဝိသေသတော စေတ္ထ မဂ္ဂပရိယာပန္နာ ဧဝ ဝိဇ္ဇာစရဏဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ ဟိ နိပ္ပရိယာယေန နိယျာနကိရိယာယ သာဓကတမဘူတာ, န ဣတရေ. ဣတရေသံ ပန နိယျာနတ္ထတာယ နိယျာနတာ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ ဟုတွာ’’တိ ဝုတ္တံ, နိယျာနသမကာလမေဝ ဟိ ယထာဝုတ္တဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပတ္တိသမဓိဂမောတိ? နာယံ ဝိရောဓော သမာနကာလတာယ ဧဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ ယထာ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄, ၄၀၀; ၃.၄၂၁, ၄၂၅, ၄၂၆; သံ. နိ. ၂.၄၃-၄၅; ၄.၆၀; ကထာ. ၄၆၅, ၄၆၇). သမ္ပန္နာတိ ဝါ ပဒဿ ဝတ္တမာနကာလတ္ထတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ‘‘ဥပ္ပန္နာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁၇) ဧတ္ထ ဥပ္ပန္နသဒ္ဒဿ ဝိယ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝစနသေသမန္တရေနေဝ ပဒယောဇနာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. ‘‘ယေနာ’’တိ [Pg.10] စ ပဒံ ဥဘယတ္ထ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ ‘‘ယေန ဓမ္မေန ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ, ယေန ဓမ္မေန နိယျန္တီ’’တိ.

‘‘යේන’’ (යමකින්) යනු කරණයක් (උපකරණයක්) වූ ද, හේතුවක් වූ ද යම් ධර්මයකින් යන්නයි. එහිදී, සංසාරයෙන් නික්මීමේ ක්‍රියාව සිදු කිරීමෙහිලා ඉතාමත් සඵලදායී වන බැවින් මාර්ග ධර්මයට කරණ අර්ථය දත යුතුය. නිර්වාණ ධර්මයට ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් හේතු අර්ථය දත යුතුය. මන්ද යත් මෙහි හේතු අර්ථය යනු ප්‍රත්‍ය අර්ථයයි. පර්යාප්ති ධර්මයට ද පරම්පරාගත හේතු භාවය නිසා හේතු අර්ථය යෙදෙන්නේමය. ඵල ධර්මයන්හි දී නම් මේ දෙකම සම්භවය වෙයි. ඒ කෙසේද? ‘‘ඒ ශ්‍රද්ධාව සන්සිඳීමෙන්’’ යන වචනයට අනුව, මාර්ගයෙන් සම්පූර්ණයෙන් සිඳ දැමූ ක්ලේෂයන්ගේ සංසිඳීම හා ප්‍රහාණ කෘත්‍යය නිසා ඵල ධර්මය නික්මීමට (නිවනට) අනුකූල වීමත්, නික්මීමේ අවසානය වීමත් යන ක්‍රමයෙන් නික්මීමේ ක්‍රියාව කෙරෙහි කරණ අර්ථය විය හැකිය. සකෘදාගාමි මාර්ග විදර්ශනා ආදියට උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ඵල ධර්මයට හේතු අර්ථය ද විය හැකිය. මෙසේ සලකා අග්ගප්පසාද සූත්‍රාදියෙහි අග්‍ර භාවයෙන් ගනු ලැබූ ඵල හා පර්යාප්ති ධර්මයන් ද, ඡත්ත මාණවක විමානය ආදියෙහි සරණ යා යුතු බවින් ගනු ලැබූ බැවින්, මහා අටුවාවෙහි මාර්ග හා නිර්වාණයන් මෙන්ම ඒවායේ සරණ භාවය ද දක්වන ලදී. විශේෂයෙන්ම මෙහිදී මාර්ගයට අයත් විද්‍යාචරණ ධර්මයන්ම දත යුතුය. මක්නිසාද යත් ඒවා ප්‍රධාන වශයෙන්ම නික්මීමේ ක්‍රියාව සිදු කිරීමෙහිලා උපකාරී වන බැවිනි. අනෙක් ධර්මයන්ගේ නික්මවන බව ඇත්තේ නික්මීම අර්ථ කොට ඇති බැවිනි. ඉදින් එසේ නම්, ‘‘විද්‍යාචරණ සම්පන්න වී’’ යැයි කීවේ ඇයි? මක්නිසාද යත්, නික්මීම සිදු වන අවස්ථාවේදීම ඉහත කී විද්‍යාචරණ සම්පත්තිය ලැබෙන බැවිනි. මෙය පරස්පරයක් නොවේ, ‘‘ඇසත් රූපයත් නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී’’ යන්නෙහි මෙන් එය සමකාලීන බව අදහස් කරන බැවිනි. නැතහොත් ‘‘සම්පන්න’’ යන පදය ‘‘උප්පන්නා ධම්මා’’ යන තැන මෙන් වර්තමාන කාලීන අර්ථයෙන් දත යුතුය. එවිට පද සම්බන්ධය නිරුත්සාහයෙන්ම සිද්ධ වෙයි. ‘‘යේන’’ යන පදය ‘‘යම් ධර්මයකින් විද්‍යාචරණ සම්පන්න වේ ද, යම් ධර්මයකින් නික්මෙයි ද’’ යනුවෙන් දෙපොළටම සම්බන්ධ කළ යුතුය.

---

လောကတောတိ ခန္ဓာဒိလောကတော, ဝဋ္ဋတောတိ အတ္ထော. န္တိ တံ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနဖလပရိယတ္တိဘေဒံ ဓမ္မံ. ဥတ္တမန္တိ သေဋ္ဌံ. တထာ ဟေသ အတ္တနာ ဥတ္တရိတရဿ အဘာဝေန ‘‘အနုတ္တရော’’တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ မဂ္ဂဿ နိယျာနဟေတုအာဒိအတ္ထေန, နိဗ္ဗာနဿ နိဿရဏဝိဝေကာဒိအတ္ထေန, ဖလဿ အရိယသန္တဘာဝါဒိအတ္ထေန စ သေဋ္ဌတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သွာယမတ္ထော ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄) အာဒိသုတ္တပဒါနုသာရေန ဝိဘာဝေတဗ္ဗော.

‘ලෝකතෝ’ යනු ස්කන්ධ ආදී ලෝකයෙන් හෙවත් වට්ටයෙන් (සංසාරයෙන්) යන අර්ථයයි. ‘තං’ යන්නෙන් මාර්ග, නිවන, ඵල සහ පර්යාප්ති යන ප්‍රභේද සහිත වූ ඒ ධර්මය අදහස් වේ. ‘උත්තමං’ යනු ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයයි. තමන්ට වඩා උසස් අනෙකෙකු නොමැති බැවින් එම ධර්මය ‘අනුත්තර’ යැයි කියනු ලැබේ. එහිදී මාර්ගය සසරින් නික්මීමේ හේතුව ආදී අර්ථයෙන් ද, නිවන සසරින් නික්මීම සහ විවේකය ආදී අර්ථයෙන් ද, ඵලය ආර්ය වූ ශාන්ත ස්වභාවය ආදී අර්ථයෙන් ද ශ්‍රේෂ්ඨ වන බව දත යුතුය. මෙම අර්ථය “මහණෙනි, සංඛත ධර්මයන් අතුරින් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ” (ඉතිවුත්තක 90; අංගුත්තර නිකාය 4.34) ආදී සූත්‍ර පාඨයන්ට අනුව විස්තර කළ යුතුය.

---

ဓမ္မန္တိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ အပါယတော, သံသာရတော စ အပတမာနေ ကတွာ ဓာရေတီတိ ဓမ္မော. သမ္မာ, သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, သဗ္ဗညုတာအနာဝရဏဉာဏော သမန္တစက္ခု ဘဂဝါ, တေန ယထာ သမ္မာသမ္ဗောဓိသမဓိဂမေနေဝ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ သမ္ပာပုဏီယန္တိ, ဧဝံ သမ္မဒေဝ အာသေဝနာယ ဘာဝနာယ ဗဟုလီကိရိယာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သမ္မဒေဝ ပစ္စဝေက္ခဏာယ သက္ကစ္စံ ဓမ္မဒေသနာယ ဝေနေယျသန္တာနေသု ပတိဋ္ဌာပနေန –

ධර්මය යනු අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තා අපායෙන් හා සංසාරයෙන් වැටීමට නොදී දරා සිටින බැවින් ‘ධර්මය’ නම් වේ. මනා කොට ද (සම්මා), තමන් විසින් ම (සාමඤ්ච) සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කළ බැවින් සම්මා සම්බුදු නම් වන, සර්වඥතා අනාවරණ ඥානයෙන් යුක්ත වූ, සමන්තචක්ඛු ඇති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, යම් සේ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් ම සියලු බුද්ධ ගුණයන් සම්පාදනය කර ගත් සේක් ද, එලෙසම මනා වූ ආසේවනයෙන්, භාවනාවෙන්, බහුලීකරණයෙන් යුත් සම්මා පටිපත්තියෙන් ද, මනා වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණයෙන් ද, ගෞරව සහිත ධර්ම දේශනාවෙන් වෙනෙයිය ජනයාගේ සන්තාන තුළ පිහිටුවීමෙන් ද -

---

‘‘အရိယံ, ဝေါ ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသမာဓိံ ဒေသေဿာမိ (မ. နိ. ၃.၁၃၆; ပေဋကော. ၂၄). မဂ္ဂါနဋ္ဌင်္ဂိကော သေဋ္ဌော (ဓ. ပ. ၂၇၃; နေတ္တိ. ၁၇၀; ပေဋကော. ၃၀). ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ, ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄). ဧကာယနော အယံ, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂေါ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃; မ. နိ. ၁.၁၀၆; သံ. နိ. ၅.၃၆၇, ၃၈၄). ဓမ္မံ, ဝေါ ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ အာဒိကလျာဏ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၄၂၀; နေတ္တိ. ၅) –

“මහණෙනි, මම නුඹලාට ආර්ය වූ සම්මා සමාධිය දේශනා කරමි (මජ්ඣිම නිකාය 3.136). මාර්ගයන් අතුරින් අෂ්ටාංගික මාර්ගය ශ්‍රේෂ්ඨ වේ (ධම්මපදය 273). මහණෙනි, සංඛත හෝ අසංඛත හෝ යම් පමණ ධර්මයෝ වෙත් ද, විරාගය (නිවන) ඒ සියල්ලට අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ (ඉතිවුත්තක 90). මහණෙනි, සත්වයන්ගේ පිරිසිදු වීම පිණිස පවත්නා එකම මග මෙයයි (දීඝ නිකාය 2.373). මහණෙනි, මම නුඹලාට මුල මැද අග කල්‍යාණ වූ ධර්මය දේශනා කරමි (මජ්ඣිම නිකාය 3.420)” -

---

အာဒိဝစနေဟိ, အဘိတ္ထဝနေန စ ပူဇိတော မာနိတော အပစိတောတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတော, တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတံ ဓမ္မံ ဝန္ဒေတိ သမ္ဗန္ဓော.

ආදී වචනයන්ගෙන් ද, ප්‍රශංසා කිරීමෙන් ද පුදන ලද, ගරු කරන ලද, පිළිගන්නා ලද බැවින් ‘සම්මාසම්බුද්ධ පූජිත’ නම් වේ. ඒ සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පුදන ලද ධර්මය වඳින්නේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

---

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယဿ ဓမ္မဿ အဓိဂမနေ ဝိဇ္ဇာသမ္ပန္နာ စေဝ ဟောန္တိ စရဏသမ္ပန္နာ စ, သဗ္ဗဝဋ္ဋဒုက္ခတော စ နိယျန္တိ, တမေဝ အရိယာနံ သကလဂုဏသမင်္ဂိဘာဝနိမိတ္တံ, အနဝသေသဒုက္ခနိဿရဏဟေတုဘူတဉ္စ ဥတ္တမံ [Pg.11] ပဝရံ သဒ္ဓိံ ပရိယတ္တိဓမ္မေန နဝဝိဓံ လောကုတ္တရဓမ္မံ ဘဂဝတာပိ သမ္မာပဋိပတ္တိအာဒိဝိဓိနာ ပူဇိတံ နမာမိ, အဘိတ္ထဝါမိ ဝါတိ.

මෙහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙසේය - යම් ධර්මයක් අවබෝධ කර ගැනීමෙන් (ශ්‍රාවකයෝ) විද්‍යාවෙන් හා චරණයෙන් යුක්ත වෙත් ද, සියලු සංසාර දුකින් නික්මෙත් ද, ආර්යයන් වහන්සේලාගේ සකල ගුණයන්ගෙන් සමන්විත වීමට හේතුව වූ ද, ඉතිරි නොවු සියලු දුක්වලින් මිදීමට හේතුව වූ ද, පර්යාප්ති ධර්මය සමඟ වූ නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මය උතුම්ය, ශ්‍රේෂ්ඨය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පවා සම්මා පටිපත්තිය ආදී ක්‍රම මගින් පුදන ලද ඒ ධර්මයට මම නමස්කාර කරමි හෙවත් ප්‍රශංසා කරමි.

---

ဧတ္ထ စ ‘‘ယေန လောကတော နိယျန္တိ, ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ စ ဟောန္တီ’’တိ ပဒဒွယေန ယထာက္ကမံ ဓမ္မဿ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဝေါ, သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဝေါ စ ဝုတ္တော. တေသု ပဌမေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိယာ ဓမ္မံ ထောမေတိ, ဒုတိယေန ဝိမုတ္တိသမ္ပတ္တိယာ. တထာ ပဌမေန ဈာနသမ္ပဒါယ, ဒုတိယေန ဝိမောက္ခသမ္ပဒါယ. ပဌမေန ဝါ သမာဓိသမ္ပဒါယ, ဒုတိယေန သမာပတ္တိသမ္ပဒါယ. ပဌမေန ဝါ ခယဉာဏဘာဝေန, ဒုတိယေန အနုပ္ပာဒဉာဏဘာဝေန. အထ ဝါ ပုရိမေန ဝိဇ္ဇူပမတာယ, ဒုတိယေန ဝဇိရူပမတာယ. ပုရိမေန ဝါ ဝိရာဂသမ္ပတ္တိယာ, ဒုတိယေန နိရောဓသမ္ပတ္တိယာ. တထာ ပဌမေန နိယျာနဘာဝေန, ဒုတိယေန နိဿရဏဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ ဟေတုဘာဝေန, ဒုတိယေန အသင်္ခတဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ ဒဿနဘာဝေန, ဒုတိယေန ဝိဝေကဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ အဓိပတိဘာဝေန, ဒုတိယေန အမတဘာဝေန ဓမ္မံ ထောမေတိ. အထ ဝါ ပဌမေန နိယျာနိကဘာဝဒဿနတော သွာက္ခာတတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ, ဒုတိယေန သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဝတော သန္ဒိဋ္ဌိကတာယ. တထာ ပုရိမေန အကာလိကတာယ, ပစ္ဆိမေန ဧဟိပဿိကတာယ. ပုရိမေန ဝါ ဩပနေယျိကတာယ, ပစ္ဆိမေန ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ.

මෙහි ‘යම් ධර්මයක් මගින් ලෝකයෙන් නික්මෙත් ද, විද්‍යා චරණයෙන් යුක්ත වෙත් ද’ යන පද දෙකෙන් පිළිවෙළින් ධර්මයේ භාවනා කළ යුතු බව (භාවේතබ්බ) සහ සාක්ෂාත් කළ යුතු බව (සච්ඡිකාතබ්බ) කියැවේ. එයින් පළමු වැන්නෙන් විද්‍යා සම්පත්තිය මගින් ද, දෙවැන්නෙන් විමුක්ති සම්පත්තිය මගින් ද ධර්මය පසසයි. එසේම පළමු වැන්නෙන් ධ්‍යාන සම්පත්තිය ද, දෙවැන්නෙන් විමෝක්ෂ සම්පත්තිය ද වේ. පළමු වැන්නෙන් සමාධි සම්පත්තිය ද, දෙවැන්නෙන් සමාපත්ති සම්පත්තිය ද වේ. පළමු වැන්නෙන් ක්ෂය ඥානය ද, දෙවැන්නෙන් අනුප්පාද ඥානය ද වේ. නැතහොත් පළමු වැන්න විදුලිය වැනි උපමාවෙන් ද, දෙවැන්න වජ්‍රයක් වැනි උපමාවෙන් ද වේ. පළමු වැන්න විරාග සම්පත්තිය ද, දෙවැන්න නිරෝධ සම්පත්තිය ද වේ. එලෙසම පළමු වැන්න නෛර්යාණික (සසරින් නික්මවන) ස්වභාවයෙන් ද, දෙවැන්න නික්මීම (නිශ්සරණ) ස්වභාවයෙන් ද වේ. පළමු වැන්න හේතු ස්වභාවයෙන් ද, දෙවැන්න අසංඛත ස්වභාවයෙන් ද වේ. පළමු වැන්න දර්ශන ස්වභාවයෙන් ද, දෙවැන්න විවේක ස්වභාවයෙන් ද වේ. පළමු වැන්න අධිපති ස්වභාවයෙන් ද, දෙවැන්න අමෘත ස්වභාවයෙන් ද ධර්මය පසසයි. නැතහොත් පළමු වැන්නෙන් නෛර්යාණික බැවින් ස්වාක්ඛාත ගුණය ද, දෙවැන්නෙන් සාක්ෂාත් කළ යුතු බැවින් සන්දිට්ඨික ගුණය ද පසසයි. එලෙසම පළමු වැන්නෙන් අකාලික බව ද, දෙවැන්නෙන් ඒහිපස්සික බව ද පසසයි. පළමු වැන්නෙන් ඕපනයික බව ද, දෙවැන්නෙන් පච්චත්තං වේදිතබ්බ බව ද පවසමින් ධර්මයට ප්‍රශංසා කරයි.

---

‘‘ဥတ္တမ’’န္တိ စ ဧတေန အညဿ ဝိသိဋ္ဌဿ အဘာဝဒီပနေန ပရိပုဏ္ဏတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ, ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတ’’န္တိ ဧတေန ပရိသုဒ္ဓတာယ. သဗ္ဗဒေါသာပဂမေန ဟိဿ ပူဇနီယတာ. ပရိသုဒ္ဓတာယ စဿ ပဟာနသမ္ပဒါ, ပရိပုဏ္ဏတာယ ပဘဝသမ္ပဒါ. ပဟာနသမ္ပတ္တိယာ စ ဘာဝနာပါရိပူရီ အနဝသေသဒေါသသမုဂ္ဃာဋနတော, ပဘဝသမ္ပတ္တိယာ သစ္ဆိကိရိယနိဗ္ဗတ္တိ တတုတ္တရိ ကရဏီယာဘာဝတော. အနညသာဓာရဏတာယ ဟိ ဥတ္တမောတိ. တထာ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဝေနဿ သဟ ပုဗ္ဗဘာဂသီလာဒီဟိ သေက္ခာ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓာ, သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဝေန သဟ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ အသေက္ခာ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓာ ဒဿိတာ ဟောန္တီတိ.

‘උත්තම’ යන මෙයින් වෙනත් උසස් දෙයක් නොමැති බව පෙන්වීමෙන් ධර්මයේ පරිපූර්ණත්වය පසසයි. ‘සම්මාසම්බුද්ධ පූජිත’ යන මෙයින් එහි පිරිසිදු බව (පරිසුද්ධතාව) පසසයි. සියලු දෝෂයන් පහව ඇති බැවින් එය පිදිය යුත්තකි. පිරිසිදු බව නිසා ප්‍රහාණ සම්පත්තිය ද, පරිපූර්ණ බව නිසා ප්‍රභව (උත්පත්ති) සම්පත්තිය ද වේ. ප්‍රහාණ සම්පත්තිය නිසා සියලු කෙලෙස් මුලිනුපුටා දැමීමෙන් භාවනාව සම්පූර්ණ වන අතර, ප්‍රභව සම්පත්තිය නිසා සාක්ෂාත් කිරීම සිදු වූ පසු ඉන් මතු කළ යුතු කිසිවක් ඉතිරි නොවේ. අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවන බැවින් එය උතුම් (උත්තම) වේ. එලෙසම භාවනා කළ යුතු ස්වභාවය සමඟ පූර්වභාග සීල ආදියෙන් යුත් ශෛක්ෂ සීල, සමාධි, ප්‍රඥා ස්කන්ධයන් ද, සාක්ෂාත් කළ යුතු ස්වභාවය සමඟ අසංඛත ධාතුව වූ අශෛක්ෂ සීල, සමාධි, ප්‍රඥා ස්කන්ධයන් ද දක්වන ලදී.

---

ဧဝံ သင်္ခေပေန သဗ္ဗသဒ္ဓမ္မဂုဏေဟိ သဒ္ဓမ္မံ ထောမေတွာ ဣဒါနိ အရိယသံဃံ ထောမေတုံ ‘‘သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နောတိ သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိယာဒိဂုဏေဟိ သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော, သမ္ပန္နသီလာဒိဂုဏော ဝါ. အရိယာနဉှိ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသပ္ပဟာနေန ဟတပဋိပက္ခာ သုဝိသုဒ္ဓါ သီလာဒယော ‘‘သမ္ပန္နာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ[Pg.12], န ပုထူဇ္ဇနာနံ, ယတော ‘‘သုပ္ပဋိပန္နော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၇၄; အ. နိ. ၆.၁၀; ဥဒါ. ၁၈) အရိယသံဃော ထောမီယတိ. အထ ဝါ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နောတိ ပရိပုဏ္ဏသီလာဒိဂုဏော. အရိယပုဂ္ဂလာနဉှိ အရိယသစ္စပ္ပဋိဝေဓေန သဟေဝ ယထာရဟံ သေက္ခာသေက္ခာ သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓာ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တီတိ. ဌိတော မဂ္ဂဖလေသူတိ မဂ္ဂေသု, ဖလေသု စ ဌိတော, မဂ္ဂဋ္ဌော, ဖလဋ္ဌော စာတိ အတ္ထော. ယောတိ အနိယမတော အရိယသံဃံ နိဒ္ဒိသတိ, တဿ ‘‘တ’’န္တိ ဣမိနာ နိယမံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

මෙසේ කෙටියෙන් සියලු සද්ධර්ම ගුණයන්ගෙන් සද්ධර්මය පසසා, දැන් ආර්ය මහා සංඝරත්නයට ප්‍රශංසා කරනු පිණිස ‘සීලාදි ගුණ සම්පන්නෝ’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘සීලාදි ගුණ සම්පන්න’ යනු සීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ හෙවත් සම්පූර්ණ වූ සීලාදී ගුණයන් ඇති යන්නයි. ආර්යයන් වහන්සේලාගේ ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් දුරු කළ යුතු කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීමෙන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් නසන ලද බැවින් ඉතා පිරිසිදු වූ සීලාදිය ‘සම්පන්න’ යැයි කියනු ලැබේ. මෙය පෘථග්ජනයන්ට අදාළ නොවේ. එබැවින් ආර්ය සංඝරත්නය ‘සුප්පටිපන්න’ ආදී ගුණයන්ගෙන් පසසනු ලැබේ. නැතහොත් සීලාදි ගුණ සම්පන්න යනු පරිපූර්ණ වූ සීලාදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත බවයි. ආර්ය පුද්ගලයන් ආර්ය සත්‍ය අවබෝධ කිරීමත් සමඟ ම යථා පරිදි ශෛක්ෂ හා අශෛක්ෂ සීලාදී ධර්මස්කන්ධයන්ගේ පරිපූර්ණත්වයට පත් වෙති. ‘ඨිතෝ මග්ගඵලේසු’ යනු මාර්ගයන්හි හා ඵලයන්හි පිහිටි හෙවත් මාර්ගස්ථ සහ ඵලස්ථ වූ යන්නයි. ‘යෝ’ යන පදයෙන් අනියම වශයෙන් ආර්ය සංඝයා දක්වන අතර, ‘තං’ යන පදයෙන් එය නියම වශයෙන් (ඒ සංඝයා) දත යුතුය.

---

နနု စ အရိယသံဃေ န သဗ္ဗေ အရိယပုဂ္ဂလာ မဂ္ဂဋ္ဌာ, နာပိ သဗ္ဗေ ဖလဋ္ဌာတိ? သစ္စမေတံ, အဝယဝဓမ္မေန ပန သမုဒါယံ နိဒ္ဒိသန္တော ဧဝမာဟ ယထာ ‘‘သမံ စုဏ္ဏ’’န္တိ. ယထာ ဟိ ယောဂစုဏ္ဏဿ အဝယဝေသု လဗ္ဘမာနော သမဘာဝေါ သမုဒါယေ အပဒိသီယတိ ‘‘သမံ စုဏ္ဏ’’န္တိ, ဧဝံ အရိယသံဃဿ အဝယဝဘူတေသု အရိယပုဂ္ဂလေသု လဗ္ဘမာနော မဂ္ဂဋ္ဌဖလဋ္ဌဘာဝေါ သမုဒါယဘူတေ အရိယသံဃေ ဌိတော ‘‘မဂ္ဂဖလေသူ’’တိ အပဒိဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

“ආර්ය සංඝයා කෙරෙහි සියලුම ආර්ය පුද්ගලයෝ මාර්ගස්ථ නොවන්නාහු ද, සියල්ලෝම ඵලස්ථ නොවන්නාහු දැයි” (කෙනෙකුට පැවසිය හැකිය). එය සත්‍යයකි. එසේ වුවත් අවයව ධර්මයන් මඟින් සමුදාය (මුළුමහත් සමූහය) දක්වනු ලබන්නේ 'සම කුඩු' යැයි පවසන්නාක් මෙනි. යම් සේ ඖෂධ කුඩු වල කොටස් වල පවතින සමාන බව මුළු සමූහයටම ආරෝපණය කර 'සම කුඩු' යැයි පවසනු ලැබේ ද, එසේම ආර්ය සංඝයාගේ අවයව බවට පත් වූ ආර්ය පුද්ගලයන් කෙරෙහි පවතින මාර්ගස්ථ හා ඵලස්ථ භාවය, සමූහයක් වූ ආර්ය සංඝයා කෙරෙහි පිහිටුවා 'මාර්ග ඵලයන්හි පිහිටි' යනුවෙන් දක්වන ලද බව දත යුතුය.

---

အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ, အနယေ န ဣရိယနတော, အယေ စ ဣရိယနတော, သဒေဝကေန စ လောကေန ‘‘သရဏ’’န္တိ အရဏီယတော အရိယော, ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတတ္တာ သံဃော, အရိယော စ သော သံဃော စာတိ အရိယသံဃော, တံ အရိယသံဃံ. ပုဇ္ဇဘဝဖလနိဗ္ဗတ္တနတော အတ္တနော သန္တာနံ ပုနာတီတိ ဝါ ပုညံ, ခိတ္တံ ဝုတ္တံ ဗီဇံ ဝိရုဟနဋ္ဌာနတာယ တာယတိ ရက္ခတီတိ ခေတ္တံ ကေဒါရာဒိ, ခေတ္တံ ဝိယာတိ ခေတ္တံ, သတ္တာနံ ပုညဿ မဟပ္ဖလဘာဝကရဏေန ဝိရုဟနဋ္ဌာနတာယ ခေတ္တန္တိ ပုညက္ခေတ္တံ. အနုတ္တရံ ဝန္ဒေတိ သမ္ဗန္ဓော.

කෙලෙසුන්ගෙන් දුරු වූ බැවින් ද, අවැඩෙහි (අපායෙහි) නොහැසිරෙන බැවින් ද, වැඩෙහි (මෝක්ෂයෙහි) හැසිරෙන බැවින් ද, දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් 'සරණ' යැයි ඇසුරු කළ යුතු බැවින් ද 'ආර්ය' නම් වේ. දෘෂ්ටි සහ ශීල යන සමානකම් වලින් එක් වූ බැවින් 'සංඝ' නම් වේ. ඒ ආර්ය වූ ද සංඝයා වූ ද බැවින් 'ආර්ය සංඝ' නම් වේ. ඒ ආර්ය සංඝයාට (නමස්කාර කරමි). පිදිය යුතු බව හා ඵල ලැබෙන බැවින් තමාගේ සන්තානය පිරිසිදු කරන හෙයින් 'පුණ්‍ය' නම් වේ. හෙළන ලද හෝ වපුරන ලද බීජ වැඩෙන ස්ථානයක් ලෙස රකින බැවින් කුඹුරු ආදිය 'ක්ෂේත්‍ර' (කෙත) නම් වේ. කෙතක් බඳු බැවින් ද 'ක්ෂේත්‍ර' නම් වේ. සත්ත්වයන්ගේ පින මහත් ඵල කරවමින් වැඩෙන ස්ථානයක් වන බැවින් 'පුණ්‍ය ක්ෂේත්‍රය' (පින්කෙත) නම් වේ. 'අනුත්තර වූ (වඳිමි)' යන්න සම්බන්ධයයි.

---

ဧတ္ထ စ ‘‘သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော’’တိ ဧတေန အရိယသံဃဿ ဘဂဝတော အနုဇာတပုတ္တတံ ဒဿေတိ, တေနဿ ပဘဝသမ္ပဒါ ဒီပိတာ ဟောတိ. ‘‘ဌိတော မဂ္ဂဖလေသူ’’တိ ဧတေန ပဟာနသမ္ပဒံ, ဉာဏသမ္ပဒဉ္စ ဒဿေတိ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနဒီပနတော, မဂ္ဂဖလဉာဏာဓိဂမဒီပနတော စ. ‘‘အရိယသံဃ’’န္တိ ဧတေန ပဘဝသမ္ပဒံ သဗ္ဗသံဃာနံ အဂ္ဂဘာဝဒီပနတော, သဒေဝကေန စ လောကေန အရဏီယဘာဝဒီပနတော. ‘‘ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရ’’န္တိ ဧတေန လောကဿ ဗဟူပကာရတံ ဒဿေတိ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျဘာဝဒီပနတော.

මෙහි 'ශීලාදී ගුණසම්පන්න' යන්නෙන් ආර්ය සංඝයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනුජාත පුත්‍රයන් බව දක්වයි. ඒ මඟින් උන්වහන්සේගේ ප්‍රභව සම්පත්තිය (උත්පත්ති ශෝභාව) ප්‍රකාශ වේ. 'මාර්ග ඵලයන්හි පිහිටි' යන්නෙන් කෙලෙස් සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයෙන් හා ප්‍රතිප්‍රස්සද්ධි ප්‍රහාණයෙන් (සංසිඳීමෙන් කෙරෙන ප්‍රහාණයෙන්) සහ මාර්ග ඵල ඥාන අධිගමනයෙන් ප්‍රහාණ සම්පත්තිය හා ඥාන සම්පත්තිය දක්වයි. 'ආර්ය සංඝයා' යන මෙයින් සියලු සංඝයන්ට වඩා අග්‍ර බව සහ දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින් ඇසුරු කළ යුතු (ගරු කළ යුතු) බව දක්වයි. 'අනුත්තර පින්කෙත' යන මෙයින් අග්‍ර වූ දක්ෂිණෙය බව දක්වමින් ලෝකයාට ඇති මහත් උපකාරී බව පෙන්වයි.

---

တထာ [Pg.13] ‘‘သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော’’တိ ဣဒံ အရိယသံဃဿ သမ္မာဥဇုဉာယသာမီစိပ္ပဋိပန္နဘာဝဒီပနံ. ‘‘ဌိတော မဂ္ဂဖလေသူ’’တိ ဣဒံ သတိပိ သန္တာနဝိဘာဂေန အနေကဘာဝေ စတုပုရိသယုဂအဋ္ဌပုရိသပုဂ္ဂလဘာဝဒီပနံ. ‘‘အရိယသံဃ’’န္တိ ဣဒံ အာဟုနေယျာဒိဘာဝဒီပနံ. ‘‘ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရ’’န္တိ ဣဒံ လောကဿ ဟိတသုခါယ ပဋိပန္နတာဒီပနံ. တထာ ‘‘ဌိတော မဂ္ဂဖလေသူ’’တိ ဣဒံ အရိယသံဃဿ လောကုတ္တရသရဏဂမနသဗ္ဘာဝဒီပနံ, တေနဿ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ. ‘‘သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော’’တိ ဣမိနာ ပနဿ ဝိဟတဝိဓသ္တကိလေသာ အနဝသေသာ သေက္ခာသေက္ခာ သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓာ ဒဿိတာ. ‘‘အရိယသံဃံ ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရ’’န္တိ ဣမိနာ တေသံ တေသညေဝ ယထာဝုတ္တဂုဏဝိသေသာနံ သုပရိသုဒ္ဓတံ ဒီပေတိ. တေနဿ မဟာနုဘာဝတံ, အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝံ, ဝန္ဒနာရဟဘာဝံ, အတ္တနော စ ဝန္ဒနာကိရိယာယ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဒီပေတိ. သရဏဂမနဉ္စ သာဝကာနံ သဗ္ဗဂုဏာနံ အာဒိ, သပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒါ သေက္ခာ သီလက္ခန္ဓာဒယော မဇ္ဈေ, အသေက္ခာ သီလက္ခန္ဓာဒယော ပရိယောသာနန္တိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သဗ္ဗေ အရိယသံဃဂုဏာ ဣမာယ ဂါထာယ ပကာသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එසේම 'ශීලාදී ගුණසම්පන්න' යන්න ආර්ය සංඝයාගේ සුපටිපන්න, උජුපටිපන්න, ඤායපටිපන්න හා සාමීචිපටිපන්න භාවය දක්වයි. 'මාර්ග ඵලයන්හි පිහිටි' යන්න, සන්තති වශයෙන් නානාප්‍රකාර වුව ද, පුරුෂ යුගල සතරක් හා පුරුෂ පුද්ගලයන් අට දෙනෙකුන්ගේ බව දක්වයි. 'ආර්ය සංඝයා' යන්න ආහුනෙය්‍ය ආදී බව දක්වයි. 'අනුත්තර පින්කෙත' යන්න ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස පිළිපන් බව දක්වයි. එලෙසම 'මාර්ග ඵලයන්හි පිහිටි' යන්න ආර්ය සංඝයාගේ ලෝකෝත්තර සරණාගමනයෙහි පැවැත්ම දක්වයි. ඒ මඟින් උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍ර බව දක්වන ලද්දේ වෙයි. 'ශීලාදී ගුණසම්පන්න' යන මෙයින් වනාහි කෙලෙසුන් නැසූ ඉතිරි නැති ශෛක්ෂ හා අශෛක්ෂ ශීලාදී ධර්මස්කන්ධයන් දක්වන ලදී. 'ආර්ය සංඝයා අනුත්තර පින්කෙතක්' යන මෙයින් ඒ ඒ ගුණ විශේෂයන්ගේ අතිශය පිරිසිදු බව පෙන්වයි. ඒ මඟින් උන්වහන්සේගේ මහානුභාවය ද, අනුත්තර දක්ෂිණෙය භාවය ද, වැඳීමට සුදුසු බව ද, තමාගේ වැඳීමේ ක්‍රියාව අග්‍ර පින්කෙතට පත් වූ බව ද පෙන්වයි. සරණාගමනය ශ්‍රාවකයන්ගේ සියලු ගුණවල ආරම්භයයි. ශෛක්ෂ ශීලස්කන්ධය ආදිය මධ්‍යයයි. අශෛක්ෂ ශීලස්කන්ධය ආදිය පර්යෝසානයයි. මෙසේ ආරම්භය, මධ්‍යය හා පර්යෝසානය යන තුන් තන්හිම යහපත් වූ සියලු ආර්ය සංඝ ගුණයෝ මෙම ගාථාවෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද බව දත යුතුය.

---

ဧဝံ ဂါထာတ္တယေန သင်္ခေပတော သကလဂုဏသံကိတ္တနမုခေန ရတနတ္တယဿ ပဏာမံ ကတွာ ဣဒါနိ တံ နိပစ္စကာရံ ယထာဓိပ္ပေတေ ပယောဇနေ ပရိဏာမေန္တော ‘‘ဝန္ဒနာဇနိတ’’န္တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ဝန္ဒနာဇနိတန္တိ ဝန္ဒနာကာရေန နိဗ္ဗတ္တိတံ, ရတနတ္တယဂုဏာဘိတ္ထဝနဝသေန, နိပစ္စကာရဝသေန ဝါ ဥပ္ပာဒိတန္တိ အတ္ထော. ဣတီတိ ဧဝံ ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိအာဒိပ္ပကာရေန. ရတိဇနနဋ္ဌေန ရတနံ, ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃာ, စိတ္တီကတာဒိဘာဝေါ ဝါ ရတနဋ္ဌော. ဝုတ္တဉှေတံ –

මෙසේ ගාථා තුනකින් සංක්ෂේපයෙන් සියලු ගුණ වර්ණනා කිරීමේ මුහුණුවරින් තෙරුවන් නමස්කාර කොට, දැන් එම යටහත් පැවැත්ම (නමස්කාරය) අපේක්ෂිත ප්‍රයෝජනය සඳහා යොමු කරමින් 'වන්දනාජනිතං' යන ගාථාව පැවසීය. එහි 'වන්දනාජනිතං' යනු වන්දනා කිරීමෙන් හටගත්, තෙරුවන් ගුණ වර්ණනා කිරීමේ වශයෙන් හෝ යටහත් පැවැත්මේ වශයෙන් උපදවන ලද යනු අර්ථයයි. 'ඉති' යනු මෙසේ 'මහාකාරුණික' ආදී ප්‍රකාරයෙනි. ප්‍රීතිය ඇති කරන බැවින් 'රත්න' නම් වේ. බුද්ධ, ධම්ම, සංඝ යන මොහු වෙති. ගරු කටයුතු බව ආදිය 'රත්න' යන අර්ථයයි. එසේ පවසා ඇත –

---

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ, အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ, ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ. (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၆.၃;

ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃;

သံ. နိ. ၅.၂၂၃;

သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၂၆;

မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၅၀;

ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာ;

မ. နိ. ဋီ. ၁.၄;

သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၄;

အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၄;

သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ);

“ගරු කරන ලද බැවින් ද, මහත් අගය ඇති බැවින් ද, අසදෘශ (අසමසම) බැවින් ද, දැකීමට දුර්ලභ බැවින් ද, උත්තම සත්ත්වයන් විසින් පරිභෝග කරන බැවින් ද 'රත්න' යැයි කියනු ලැබේ.”

---

စိတ္တီကတဘာဝါဒယော စ အနညသာဓာရဏာ ဗုဒ္ဓါဒီသု ဧဝ လဗ္ဘန္တိ, ရတနာနံ တယံ ရတနတ္တယံ, တသ္မိံ ရတနတ္တယေ. ဟတန္တရာယောတိ ဝိဓသ္တဥပဒ္ဒဝေါ ဟုတွာတိ သမ္ဗန္ဓော, ဧတေန အတ္တနော ပသာဒသမ္ပတ္တိယာ, ရတနတ္တယဿ စ ခေတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိယာ တဿ ပုညဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ ဥပဃာတကဥပဒ္ဒဝါနံ [Pg.14] ဝိဟနနေ သမတ္ထတံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗသ္မိံ အန္တော စေဝ ဗဟိ စ, အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝတ္ထူသူတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထာတိ ဝါ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ, သံဝဏ္ဏနာယ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကာလေသူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟုတွာတိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာ, တဿ ‘‘ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. တဿာတိ ယံ ရတနတ္တယေ ဝန္ဒနာဇနိတံ ပုညံ, တဿ. တေဇသာတိ အာနုဘာဝေန ဗလေန.

ගරු කටයුතු බව ආදිය අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවී බුද්ධාදීන් කෙරෙහිම දක්නට ලැබේ. 'රත්න තුන රත්නත්‍රය' නම් වේ. ඒ රත්නත්‍රය කෙරෙහි ය. 'හතන්තරායෝ' යනු විනාශ වූ උපද්‍රව ඇත්තෙකු වී යන්න සම්බන්ධයයි. මෙයින් තමාගේ ප්‍රසාද සම්පත්තියෙන් ද, රත්නත්‍රයෙහි පින්කෙතක් වීමේ සම්පත්තියෙන් ද, එම පිනෙහි අර්ථ වර්ණනාවට බාධා පමුණුවන උපද්‍රවයන් විනාශ කිරීමට ඇති සමත්කම දක්වයි. 'සබ්බත්ථා' යනු සියලු තන්හි, එනම් ඇතුළත හා පිටත ද ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර වස්තූන්හි ද යන්න අර්ථයයි. නැතහොත් 'සබ්බත්ථා' යනු සියලු කල්හි, එනම් වර්ණනාවේ ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය යන කාලයන්හි යන්නයි. 'හුත්වා' (වී) යනු පූර්ව ක්‍රියාවකි, එය 'අත්ථවණ්ණනං කරිස්සාමි' (අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමි) යන්න සමඟ සම්බන්ධ වේ. 'තස්ස' යනු යම් රත්නත්‍රය වන්දනාවෙන් හටගත් පිනක් වේ ද, ඒ පිනෙහි යන්නයි. 'තේජසා' යනු ආනුභාවයෙන් හෙවත් බලයෙන් ය.

---

ဧဝံ ရတနတ္တယဝန္ဒနာယ ပယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ နေတ္တိပ္ပကရဏဿ ဂမ္ဘီရတ္ထတ္တာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ ဒုက္ကရဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဌိတိ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဌိတိန္တိ ဌာနံ အနန္တရဓာနံ အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိံ. အာကင်္ခမာနေနာတိ ဣစ္ဆမာနေန ပတ္ထယန္တေန, ‘‘အဟောဝတာယံ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိ စိရံ တိဋ္ဌေယျာ’’တိ ဧဝံ ပတ္ထယန္တေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိရန္တိ ဒီဃကာလံ, ပဉ္စဝဿသဟဿပရိမာဏံ ကာလန္တိ အတ္ထော. သဒ္ဓမ္မနေတ္တိယာတိ သဒ္ဓမ္မသင်္ခါတာယ နေတ္တိယာ. သဒ္ဓမ္မော ဟိ ဝေနေယျသန္တာနေသု အရိယဂုဏာနံ နယနတော နေတ္တိ, သဒ္ဓမ္မဿ ဝါ နေတ္တိ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိ, တဿာ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိယာ, သွာယမတ္ထော အဋ္ဌကထာယံ ဝိစာရိတော ဧဝ. ထေရေနာတိ ထိရဂုဏယုတ္တေန. အဘိယာစိတောတိ အာဒရဂါရဝေန ယာစိတော. အဘိမုခံ ဝါ ယာစိတော, အနုတ္တရံ ကတွာ ယာစိတောတိ အတ္ထော. ဥဒ္ဒိဿ ဝါ ယာစိတော, ဂရုတရံ ကတွာ ယာစိတောတိ အတ္ထော, ‘‘ကရောတု အာယသ္မာ နေတ္တိပ္ပကရဏဿ ကဉ္စိ အတ္ထသံဝဏ္ဏန’’န္တိ ဧဝံ နေတ္တိယာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ပတိ အဇ္ဈေသိတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတ္ထ စ သဒ္ဓမ္မဿ စိရံ ဌိတိကာမေန အဇ္ဈာသယသမ္ပန္နေန သာသနေ ထိရဂုဏယုတ္တေန သဗြဟ္မစာရိနာ အာဒရဂါရဝေန, အဘိမုခံ ဝါ ယာစိတေန မေ န သက္ကာ တဿ အဘိယာစနံ ပဋိက္ခိပိတုန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဌိတိံ အာကင်္ခမာနေနာ’’တိ ဂါထာယ.

මෙසේ රත්නත්‍රය වන්දනාවෙහි ප්‍රයෝජනය දක්වා, දැන් නෙත්තිප්පකරණයෙහි ඇති අර්ථ ගම්භීරත්වය නිසා එහි අර්ථ වර්ණනාව කිරීමෙහි ඇති දුෂ්කර බව දැක්වීමට ‘ඨිතිං’ යනාදිය වදාළහ. එහි ‘ඨිතිං’ යනු පැවැත්ම, අතුරුදහන් නොවීම, නොසිඳී පැවතීමයි. ‘ආකංඛමානේන’ යනු කැමති වන්නා වූ, ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ, ‘මේ සද්ධර්ම නෙත්තිය බොහෝ කලක් පවතීවා!’ යයි මෙසේ ප්‍රාර්ථනා කරන්නා වූ යන්නයි. ‘චිරං’ යනු දීර්ඝ කාලයක් හෙවත් වසර පන්දහසක කාලයක් යන්න අර්ථයයි. ‘සද්ධම්මනෙත්තියා’ යනු සද්ධර්ම සංඛ්‍යාත නෙත්තියටයි. සද්ධර්මය වනාහි විනේය ජනයන්ගේ සන්තාන තුළ ආර්ය ගුණයන් මෙහෙයවන බැවින් ‘නෙත්ති’ නම් වේ, නොහොත් සද්ධර්මයෙහි මඟ පෙන්වීම සද්ධර්ම නෙත්තියයි. එහි එම අර්ථය අටුවාවෙහි විමසන ලද්දේමය. ‘ථේරේන’ යනු ස්ථිර ගුණයෙන් යුක්ත වූවන් විසිනි. ‘අභියාචිතෝ’ යනු ආදර ගෞරවයෙන් ආයාචනා කරන ලද්දේය. ඉදිරිපත්ව අයදින ලද්දේ හෝ උතුම් කොට සලකා අයදින ලද්දේය යන අර්ථයයි. ‘ආයුෂ්මතුන් වහන්සේ නෙත්තිප්පකරණයට කිසියම් අර්ථ වර්ණනාවක් කරන සේක්වා’ යයි මෙසේ නෙත්තියෙහි අර්ථ වර්ණනාව උදෙසා ආරාධනා කරන ලද්දේ යන අරුතයි. මෙහිදී සද්ධර්මයේ චිරස්ථිතිය කැමති වූ, උතුම් අදහස්වලින් පිරිපුන් වූ, ශාසනයෙහි ස්ථිර ගුණයෙන් යුතු සබ්‍රහ්මචාරීන් වහන්සේ නමක විසින් ආදර ගෞරවයෙන් ආරාධනා කරන ලද බැවින්, මට ඒ ආරාධනාව ප්‍රතික්ෂේප කළ නොහැකි යැයි ‘ඨිතිං ආකංඛමානේන’ යන ගාථාවෙන් දක්වයි.

---

ပဒုမုတ္တရနာထဿာတိ ပဒုမုတ္တရဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ. ပဿတာတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသစက္ခုနာ, သမန္တစက္ခုနာ ဧဝ ဝါ ဟတ္ထတလေ ဌပိတအာမလကံ ဝိယ အဘိနီဟာရံ ပဿန္တေန. တာဒိနာတိ တာဒိဘာဝယုတ္တေန, သဗ္ဗတ္ထ ဝါ နိဗ္ဗိကာရေန, ‘‘အမှာကံ ဘဂဝတာ’’တိ ဝစနသေသော. ယဿာတိ အာယသ္မတော မဟာကစ္စာနတ္ထေရဿ. ဌပိတောတိ –

‘පදුමුත්තරනාථස්ස’ යනු පදුමුත්තර නම් වූ සම්‍යයක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේය. ‘පස්සතා’ යනු පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානයෙන් හෝ සර්වඥතා ඥානයෙන් හෝ අතලොස්සක තැබූ නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන් අභිනීහාරය (ප්‍රාර්ථනය) දක්නා වූ තැනැත්තා විසිනි. ‘තාදිනා’ යනු තාදි ගුණයෙන් යුක්ත වූ, නොහොත් සෑම තන්හිම අවිකාරී වූ, ‘අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්’ යන වචන ශේෂය මෙහි යෙදේ. යම් ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ නමක් (ස්ථානාන්තරයෙහි) තබන ලද්දේද -

---

‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ ဝိဘဇန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာကစ္စာနော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈, ၁၉၇) –

‘මහණෙනි, මාගේ ශ්‍රාවක වූ භික්ෂූන් අතර සංක්ෂිප්තයෙන් වදාළ දෙයෙහි විස්තර වශයෙන් අර්ථ බෙදා දක්වන්නවුන්ගෙන් මේ මහා කච්චායන තෙරුන් වහන්සේ අග්‍ර වන්නේය’ යයි -

---

ဧဝံ [Pg.15] ဌပိတော. သီလာဒိဂုဏဝိသေသေဟိ မဟန္တာ သာဝကာတိ မဟာသာဝကာ (ထေရဂါ. အဋ္ဌ. ၂.၁၂၈၈; အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၅၉), မဟာကဿပါဒယော, တေသု အယမာယသ္မာ အညတရောတိ, မဟာသာဝကော စ သော ဂုဏဝိသေသယောဂတော ဥတ္တမော စာတိ မဟာသာဝကုတ္တမော.

මෙසේ තබන ලද්දේය. සීලාදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ශ්‍රාවකයෝ ‘මහා ශ්‍රාවකයෝ’ නම් වෙති. මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ආදී වූ ඒ මහා ශ්‍රාවකයන් අතර මොහු එක්තරා කෙනෙකි. මහා ශ්‍රාවකයෙකු වන ඔහු ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් උත්තම වූයේ ‘මහාශ්‍රාවකෝත්තම’ නම් වේ.

---

ဈာနာဒီသု သာတိသယာနံ အာဝဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝါနံ, အရိယိဒ္ဓိဝသေန ပရမဿ စ စေတောဝသီဘာဝဿ အဓိဂတတ္တာ ဝသိပ္ပတ္တော. အတ္ထာဒီသု သဝိသေသဘေဒဂတပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏတ္တာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒေါ. ‘‘ပဏ္ဍိတော, ဘိက္ခဝေ, မဟာကစ္စာနော, မဟာပညော, ဘိက္ခဝေ, မဟာကစ္စာနော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၀၅) အနေကေသု ဌာနေသု ဘဂဝတာ ပသံသိတတ္တာ သမ္ဗုဒ္ဓေန ပသံသိတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္ထု စေဝ သံဝဏ္ဏိတော သံဘာဝိတော, ဝိညူနဉ္စ သဗြဟ္မစာရိန’’န္တိ.

ධ්‍යානාදියෙහි අතිශය වූ ආවර්ජනාදී වශීභාවයන්ට පැමිණි බැවින්ද, ආර්ය ඉද්ධි වශයෙන් පරම වූ චිත්ත වශීභාවයට පැමිණි බැවින්ද ‘වශීප්‍රාප්ත’ නම් වේ. අර්ථ ආදියෙහි සුවිශේෂී වූ ප්‍රභේද සහිත ප්‍රතිසම්භිදා ඥානයෙන් යුක්ත බැවින් ‘පභින්නපටිසම්භිද’ (සිවුපිළිසිඹියාපත්) නම් වේ. ‘මහණෙනි, මහා කච්චායන තෙමේ පණ්ඩිතය, මහණෙනි, මහා කච්චායන තෙමේ මහා ප්‍රඥාවන්තය’ යනාදී වශයෙන් ස්ථාන ගණනාවකදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පසසන ලද බැවින් ‘සම්බුද්ධ ප්‍රසංශිත’ (බුදුන් විසින් පසසන ලද) නම් වේ. ඒ බව ‘ශාස්තෘන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලද, ගරු කරන ලද, නුවණැති සබ්‍රහ්මචාරීන් විසින්ද ගරු කරන ලද’ යයි කියන ලදී.

---

အနုမောဒိတာတိ ‘‘သာဓု သာဓု, ကစ္စာန, သာဓု ခေါ, တွံ ကစ္စာန, ဣမံ ဓမ္မသံဝဏ္ဏနံ အဘာသီ’’တိ ဧဝံ အနုမောဒိတာ. ဧကသ္မိံ ကိရ သမယေ အယံ မဟာထေရော ဇမ္ဗုဝနသဏ္ဍေ ဝိဟရန္တော အတ္တနော သန္တိကာဝစရာနံ ဘိက္ခူနံ ဣမံ ဟာရနယပဋိမဏ္ဍိတံ ပကရဏံ အဘာသိ. ဘာသိတွာ စ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသိန္နော ယထာဘာသိတံ ဣမံ ပကရဏံ ဘဂဝတော နိဝေဒေသိ. တံ သုတွာ ဘဂဝါ ‘‘သာဓု သာဓူ’’တိအာဒိနာ အနုမောဒိတွာ ‘‘တသ္မာတိဟ, တွံ ကစ္စာန, ဣမံ ဓမ္မသံဝဏ္ဏနံ ဓမ္မနေတ္တိတွေဝ ဓာရေဟီ’’တိ နာမဂ္ဂဟဏံ အကာသီတိ ဝဒန္တိ. ဒေသနာဟာရာဒိနန္ဒိယာဝဋ္ဋနယာဒိဟာရနယာနုသာရေနေဝ သဗ္ဗဓမ္မသံဝဏ္ဏနာနံ ဂတိယောတိ အာဟ ‘‘သာသနဿ သဒါယတ္တာ, နဝင်္ဂဿတ္ထဝဏ္ဏနာ’’တိ.

‘අනුමෝදිතා’ යනු ‘සාධු සාධු කච්චායන, කච්චායනයෙනි, ඔබ මේ ධර්ම වර්ණනාව මැනවින් දේශනා කළෙහිය’ යනාදී වශයෙන් අනුමෝදනා කරන ලද යන්නයි. එක් සමයෙක මේ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ ජම්බුවන නම් වනයෙහි වසමින් තමන් වහන්සේ සමීපයෙහි වෙසෙන භික්ෂූන්ට මේ හාර නයින් අලංකාර වූ ප්‍රකරණය දේශනා කළහ. දේශනා කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වන්දනා කොට එකත්පසක හිඳ තමන් වහන්සේ දේශනා කළ පරිදිම මේ ප්‍රකරණය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දැන්වූහ. එය අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘සාධු සාධු’ යනාදී වශයෙන් අනුමෝදනා කොට ‘කච්චායනය, එබැවින් ඔබ මේ ධර්ම වර්ණනාව ‘ධම්මනෙත්ති’ යන නමින්ම දරන්න’ යයි නම තැබූ බව කියනු ලැබේ. දේශනා හාර සහ නන්දියාවට්ට ආදී හාර නය අනුසාරයෙන්ම සියලු ධර්ම වර්ණනාවන්ගේ ස්වභාවය පවතින බැවින් ‘ශාසනයට සැමදා අයත් වූ නවංග සත්ථුශාසනයේ අර්ථ වර්ණනාව’ යයි වදාළහ.

---

ဂမ္ဘီရဉာဏေဟီဟိ ဂမ္ဘီရေဟိ ဉာဏေဟိ, န သဒ္ဓါမတ္တကေန, ဂမ္ဘီရဉာဏေဟိ ဝါ မဟာပညေဟိ အရိယေဟိ. ပကရဏဿ ဂမ္ဘီရတ္ထတံ, အတ္တနော စ ဉာဏဿ နာတိဝိသယတံ ဝိဒိတွာ သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ သံသီဒန္တမ္ပိ မံ သာသနဂုဏာဒိဥပနိဿယသမ္ပဒါ ဥဿာဟေသီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိနာ.

‘ගම්භීරඤාණේහි’ යනු ගැඹුරු වූ ප්‍රඥාවන්ගෙනි, ශ්‍රද්ධාව මාත්‍රයකින් නොවේ. නැතහොත් ගැඹුරු ප්‍රඥාව ඇති ආර්යයන් වහන්සේලා විසිනි. ප්‍රකරණයෙහි අර්ථ ගම්භීරත්වයත්, තමාගේ ඥානය එය විෂය කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් නොවන බවත් දැන, වර්ණනාව ආරම්භයේදී පසුබසින මා හට ශාසන ගුණාදී උපනිශ්‍රය සම්පත්තිය උත්සාහවත් කළේය යන මේ අර්ථය ‘කිංචාපි’ යනාදියෙන් දක්වයි.

---

‘‘ပဉ္စပိ နိကာယေ ဩဂါဟေတွာ’’တိ ဣမိနာ နေတ္တိယာ ပဉ္စပိ မဟာနိကာယေ အနုပဝိသိတွာ အဝဋ္ဌာနံ, တေသံ သံဝဏ္ဏနာဘာဝဉ္စ ဒီပေတိ. တတ္ထ [Pg.16] ‘‘ကတမော အဿာဒေါ စ အာဒီနဝေါ စာ’’တိအာဒိပေဋကောပဒေသပါဠိံ (ပေဋကော. ၂၃) အာနေတွာ ဣဓ ဒေသနာဟာရာဒီနံ ပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယော ပေဋကေန သံသန္ဒနံ နာမ. ‘‘ယထာဗလ’’န္တိ ဣမိနာ သဗ္ဗထာ သဗ္ဗဘာဂေနာပိ နေတ္တိယာ သံဝဏ္ဏနာ မယာ န သုကရာ ကာတုံ, အတ္တနော ပန ဉာဏဗလာနုရူပံ ကရိဿာမီတိ နိရတိမာနတံ ဒီပေတိ.

‘පංචපි නිකායේ ඕගාහෙත්වා’ යන්නෙන් නෙත්තිය පංච මහා නිකායන්ටම අවතීර්ණ වී පිහිටීමත්, ඒවායේ අර්ථ වර්ණනා ස්වභාවයත් දක්වයි. එහි ‘ආස්වාදය කුමක්ද, ආදීනවය කුමක්ද’ යනාදී පේටකෝපදේස පාළිය ගෙන හැර දක්වා මෙහි දේශනා හාරාදී පදයන්ගේ අර්ථ විනිශ්චය පේටකය සමඟ සැසඳීම ‘සංසන්දනය’ නම් වේ. ‘යථාබලං’ යන්නෙන් නෙත්තියෙහි සියලු ආකාරයෙන්ම අර්ථ වර්ණනා කිරීම මා හට පහසු නොවේ, නමුත් මාගේ ඥාන බලයට අනුරූපව කරන්නෙමි යි පවසමින් තම නිහතමානී බව දක්වයි.

---

သုဝိသုဒ္ဓန္တိ သုဋ္ဌု ဝိသုဒ္ဓံ, နိကာယန္တရလဒ္ဓိဒေါသေဟိ အန္တရန္တရာ အနုပ္ပဝေသိတေဟိ အသမ္မိဿန္တိ အဓိပ္ပာယော. အသံကိဏ္ဏန္တိ သနိကာယေပိ ပဒတ္ထန္တရပရိကပ္ပနာဒိနာ အသံကိဏ္ဏံ တာဒိသသင်္ကရရဟိတံ အနာကုလံ သုပရိစ္ဆိန္နံ. ဝိဝိဓေဟိ အာကာရေဟိ နိစ္ဆိနောတီတိ ဝိနိစ္ဆယော. အတ္ထာနံ ဝိနိစ္ဆယော အတ္ထဝိနိစ္ဆယော. ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနဘူတေသု အတ္ထေသု ခိလမဒ္ဒနာကာရေန ပဝတ္တာ ဝိမတိစ္ဆေဒကထာ, နိပုဏော သုခုမော သဏှော အတ္ထဝိနိစ္ဆယော ဧတဿာတိ နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယော. အထ ဝါ အတ္ထေ ဝိနိစ္ဆိနောတီတိ အတ္ထဝိနိစ္ဆယော, ယထာဝုတ္တအတ္ထဝိသယဉာဏံ, နိပုဏော ဆေကော အတ္ထဝိနိစ္ဆယော ဧတဿာတိ နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယော, တံ နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယံ. သမယန္တိ သိဒ္ဓန္တံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – မဟာဝိဟာရဝါသီနံ သိဒ္ဓန္တော ဝုတ္တနယေန သုပရိသုဒ္ဓေါ, အနာကုလော, သဏှသုခုမဝိနိစ္ဆယော စ, သိဒ္ဓန္တံ တံ အဝိလောမေန္တော အနုကူလတော တတ္ထ သိဒ္ဓံယေဝ ဓမ္မနေတ္တိံ ပကာသယန္တော နေတ္တိပ္ပကရဏဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမီတိ.

‘සුවිසුද්ධං’ යනු මැනවින් පිරිසිදු වූ, අන්‍ය නිකායයන්හි ලබ්ධි දෝෂයන් අතරින් පතර ඇතුළු වීමෙන් මිශ්‍ර නොවූ යන්න අදහසයි. ‘අසංකිණ්ණං’ යනු ස්වකීය නිකායෙහි වුවද අන්‍ය පද අර්ථ කල්පනා කිරීම් ආදියෙන් මිශ්‍ර නොවූ, එවැනි සංකීර්ණත්වයකින් තොර වූ, අවුල් නැති, මැනවින් වෙන් කොට හඳුනාගත් යන්නයි. විවිධ ආකාරයෙන් තීරණය කරන බැවින් ‘විනිශ්චය’ නම් වේ. අර්ථයන්ගේ විනිශ්චය ‘අර්ථ විනිශ්චය’යි. ගැටලු සහගත ස්ථානවල ඇති අර්ථයන්හි බාධාවන් මඩනා ආකාරයෙන් පැවති සැක දුරු කරන කථාව වූ, දක්ෂ වූ, සියුම් වූ, මෘදු වූ අර්ථ විනිශ්චය මෙහි ඇති බැවින් ‘නිපුණත්ථ විනිශ්චය’ නම් වේ. නැතහොත් අර්ථය විනිශ්චය කරන බැවින් අර්ථ විනිශ්චය නම් වේ, එනම් ඉහත කී අර්ථ විෂයයෙහි වූ ඥානයයි. එවැනි දක්ෂ අර්ථ විනිශ්චයක් ඇති බැවින් ‘නිපුණත්ථ විනිශ්චය’ නම් වේ. ‘සමයං’ යනු සිද්ධාන්තයයි. මෙහි අදහස මෙසේයි - මහා විහාර වාසීන්ගේ සිද්ධාන්තය පවසන ලද පරිදි ඉතා පිරිසිදුය, අවුල් නැත, මෘදු හා සියුම් වූ විනිශ්චයන්ගෙන් යුක්තය. එම සිද්ධාන්තය නොඉක්මවා එයට අනුකූලව එහිම ස්ථිර වූ ධර්ම නෙත්තිය ප්‍රකාශ කරමින් නෙත්තිප්පකරණයෙහි අර්ථ වර්ණනාව කරන්නෙමි යන්නයි.

---

ပမာဒလေခန္တိ အပရဘာဂေ ပေါတ္ထကာရုဠှကာလေ ပမဇ္ဇိတွာ လိခနဝသေန ပဝတ္တပ္ပမာဒပါဌံ. ဝဇ္ဇေတွာတိ အပနေတွာ. ပါဠိံ သမ္မာ နိယောဇယန္တိ တံ တံ နေတ္တိပါဠိံ တတ္ထ တတ္ထ ဥဒါဟရဏဘာဝေန အာနီတသုတ္တေ သမ္မဒေဝ နိယောဇေန္တော, အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ ဝါ တံ တံ ဥဒါဟရဏသုတ္တသင်္ခါတံ ပါဠိံ တသ္မိံ တသ္မိံ လက္ခဏဘူတေ နေတ္တိဂန္ထေ သမ္မဒေဝ နိယောဇေန္တော. ဥပဒေသန္တိ နေတ္တိဥပနိသံ နေတ္တိဟဒယံ. ယွာယံ သပဋ္ဌာနဝိဘာဂဿ တေတ္တိံသဝိဓဿ နေတ္တိပဒတ္ထဿ သဟ နိမိတ္တဝိဘာဂေန အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထိတော ဝိသယော, တံ. ဝိဘာဝေန္တော ပကာသေန္တော. တဿာ နေတ္တိယာ ကရိဿာမိ အတ္ထဝဏ္ဏနန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

‘පමාදලේඛන්ති’ යනු පසුව පොත්පත්වලට නැඟූ කාලයෙහි පමාවී ලිවීම නිසා පවත්නා වැරදි සහගත පාඨයි. ‘වජ්ජෙත්වා’ යනු ඉවත් කොට යන්නයි. ‘පාළිං සම්මා නියෝජයන්ති’ යනු ඒ ඒ නෙත්ති පාළියෙහි ඒ ඒ තන්හි උදාහරණ වශයෙන් ගෙනෙන ලද සූත්‍ර මැනවින් යොදමින්, නැතහොත් අර්ථ වර්ණනාව පිණිස ඒ ඒ උදාහරණ සූත්‍ර නම් වූ පාළිය ලක්ෂණ භූත වූ ඒ ඒ නෙත්ති ග්‍රන්ථයෙහි මැනවින් යොදමින් යන්නයි. ‘උපදේසන්ති’ යනු නෙත්ති උපනිශ්‍රය හෙවත් නෙත්ති හෘදයයි. යම් මේ තිස්තුන් වැදෑරුම් වූ නෙත්ති පදාර්ථයන්ගේ පට්ඨාන විභාගය නිමිති විභාගය සමඟ මිශ්‍ර නොවී වෙන් වෙන්ව පිහිටි විෂයයක් වේ ද, එයයි. ‘විභාවෙන්තෝ’ යනු ප්‍රකාශ කරමින් යන්නයි. ‘තස්සා නෙත්තියා කරිස්සාමි අත්ථවණ්ණනන්ති’ යනු සම්බන්ධයයි.

---

ဧတ္ထ စ ‘‘အဘိယာစိတော’’တိ ဣမိနာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ နိမိတ္တံ ဒဿေတိ, ‘‘ဌိတိံ အာကင်္ခမာနေန စိရံ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိယာ’’တိ ဣမိနာ ပယောဇနံ, ‘‘ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ [Pg.17] ဣမိနာ ပိဏ္ဍတ္ထံ. သံဝဏ္ဏိယမာနာ ဟိ ပကရဏတ္ထာ သံဝဏ္ဏနာယ ပိဏ္ဍတ္ထော. ‘‘တမုပနိဿာယာ’’တိအာဒိနာ ကရဏပ္ပကာရံ.

මෙහි ‘අභියාචිතෝ’ යන මෙයින් අර්ථ වර්ණනාවට හේතුව දක්වයි, ‘ට්ඨිතිං ආකංඛමානේන චිරං සද්ධම්මනෙත්තියා’ යන මෙයින් ප්‍රයෝජනය ද, ‘කරිස්සාමත්ථවණ්ණනන්’ යන මෙයින් පිණ්ඩත්ථය (සාරාංශය) ද දක්වයි. වර්ණනා කරනු ලබන ප්‍රකරණාර්ථය වර්ණනාවෙහි පිණ්ඩත්ථය වෙයි. ‘තමුපනිස්සායා’ යනාදියෙන් කටයුතු කරන ආකාරය දක්වයි.

---

ဣဒါနိ သံဝဏ္ဏနာယ သဝနေ နိယောဇေန္တော ‘‘ဣတိ အတ္ထ’’န္တိ ဩသာနဂါထမာဟ. တတ္ထ ‘‘သက္ကစ္စ’’န္တိ ပဒံ ဥဘယတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗံ ‘‘သက္ကစ္စံ ဝိဘဇန္တဿ, သက္ကစ္စံ နိသာမယထာ’’တိ.

දැන් වර්ණනාව ශ්‍රවණය කිරීමෙහි යොදවමින් ‘ඉති අත්ථ’ යන අවසාන ගාථාව පැවසීය. එහි ‘සක්කච්චං’ යන පදය ‘සක්කච්චං විභජන්තස්ස’ (මැනවින් බෙදා දක්වන්නාගේ) සහ ‘සක්කච්චං නිසාමයථා’ (මැනවින් අසන්න) යන ස්ථාන දෙකටම සම්බන්ධ කළ යුතුය.

---

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ග්‍රන්ථාරම්භ කථා වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

---

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

නිදාන කථා වර්ණනාවයි.

---

ဝစနတ္ထဇာနနေန ဝိဒိတပ္ပကရဏတ္ထသာမညတ္ထဿ ပကရဏကထာ ဝုစ္စမာနာ သောဘေယျာတိ နေတ္တိပဒတ္ထပရိဇာနနမေဝ အာဒိမှိ ယုတ္တရူပန္တိ တဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ‘‘တတ္ထ ကေနဋ္ဌေန နေတ္တီ’’တိ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ‘‘တဿာ နေတ္တိယာ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ ယဒိဒံ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ; ယဿာ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနန္တိ ပဋိညာတံ, သာ နေတ္တိ ကေနဋ္ဌေန နေတ္တီတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ ဝါ ‘‘နေတ္တိပ္ပကရဏဿာ’’တိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ ယာ နေတ္တိ ဝုတ္တာ, သာ ကေနဋ္ဌေန နေတ္တီတိ အတ္ထော. ‘‘နယနဋ္ဌေနာ’’တိ ဣဒံ ကတ္တုကရဏာဓိကရဏသာဓနာနံ သာဓာရဏဝစနန္တိ ‘‘အရိယဓမ္မံ နယတီ’’တိ ကတ္တုသာဓနဝသေန တာဝ နေတ္တိသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ ဣဒါနိ ကရဏာဓိကရဏသာဓနဝသေန ဝတ္တုံ ‘‘နယန္တိ တာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

වචනාර්ථය දැනගැනීමෙන් ප්‍රකරණාර්ථය පිළිබඳ සාමාන්‍ය දැනුමක් ඇති තැනැත්තාට පවසනු ලබන ප්‍රකරණ කථාව ශෝභමාන වන බැවින්, ආරම්භයේදීම නෙත්ති පදාර්ථයන් පිරිසිඳ දැනගැනීමම ඉතා සුදුසුය. ඒ සඳහා ‘තත්ථ කේනට්ඨේන නෙත්තී’ (එහි කවර අර්ථයකින් නෙත්ති නම් වේද?) යන්න විමසයි. එහි ‘තත්ථ’ යනු ‘තස්සා නෙත්තියා කරිස්සාමි අත්ථවණ්ණනන්ති’ යම් මේ ප්‍රකාශයක් කරන ලද ද, ඒ සම්බන්ධයෙනි. යම් නෙත්ති ග්‍රන්ථයක අර්ථ වර්ණනාව කරමි යි ප්‍රතිඥා දෙන ලද ද, ඒ නෙත්තිය කවර අර්ථයකින් නෙත්ති නම් වේ ද යනු අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත් ‘තත්ථ’ යනු ‘නෙත්තිප්පකරණස්සා’ යන වචනයෙහි යම් නෙත්තියක් පවසන ලද ද, එය කවර අර්ථයකින් නෙත්ති නම් වේ ද යනු අර්ථයයි. ‘නයනට්ඨේනා’ යනු කර්තෘ, කරණ සහ අධිකරණ සාධනයන්ට පොදු වූ වචනයකි. ‘අරියධම්මං නයතී’ (ආර්ය ධර්මය පමුණුවයි) යනුවෙන් පළමුව කර්තෘ සාධන වශයෙන් නෙත්ති ශබ්දයේ අර්ථය පවසා, දැන් කරණ හා අධිකරණ සාධන වශයෙන් පැවසීමට ‘නයන්ති තායා’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

တထာ ဟိ ဝုတ္တန္တိ နေတ္တိဥပဒေသာဓီနတ္တာ ဧဝ သုတ္တာဝဗောဓဿ ဝုတ္တံ. ပေဋကေ ‘‘တသ္မာ နိဗ္ဗာယိတုကာမေန သုတမယေန အတ္ထာ ပရိယေသိတဗ္ဗာ, တတ္ထ ပရိယေသနာယ အယံ အနုပုဗ္ဗီ ဘဝတိ သောဠသ ဟာရာ ပဉ္စ နယာ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနီ’’တိအာဒိ (ပေဋကော. ၃). ဟာရနယဝိစာရဏာ ဝိနိမုတ္တော အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝိသေသော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သုတ္တဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ နေတ္တိဥပဒေသာယတ္တာ’’တိ. သွာယမတ္ထော ပရတော ပကိဏ္ဏကကထာယံ အာဝိ ဘဝိဿတိ. ဧဝံ မဟာဝိသယာ စာယံ နေတ္တိ ကုတော ပဘဝါတိ အာဟ ‘‘သုတ္တပ္ပဘဝါ’’တိ, ဧတေန နေတ္တိယာ ပမာဏဘူတတံ ဒဿေတိ. ဣဒဉ္စ သုတ္တဿ နေတ္တိသန္နိဿယတာပရိဒီပနပရံ, န ထေရပ္ပဘဝတာပဋိက္ခေပပရံ. ထေရော ဟိ ပဉ္စ မဟာနိကာယေ ဩဂါဟေတွာ တံသန္နိဿယေနေဝ [Pg.18] တေသံ သံဝဏ္ဏနာဘူတံ ဣမံ ပကရဏံ အဘာသိ, တသ္မာ အယမေဝ သံဝဏ္ဏနာဓမ္မော, ယဒိဒံ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဓမ္မသန္နိဿယတာ.

එසේම පවසන ලදී - සූත්‍රාවබෝධය නෙත්ති උපදේසයන්ට යටත් බැවින්ම මෙසේ පවසන ලදී. පෙටකයේ (පෙටකෝපදේශයේ) ‘එබැවින් නිවන් දැකීමට කැමති තැනැත්තා විසින් ශ්‍රැතමය වශයෙන් අර්ථය සෙවිය යුතුය, එහි සෙවීමේදී මේ අනුපිළිවෙළ වෙයි: සොළොස් හාරයන්, පඤ්ච නයන් සහ අෂ්ටාදශ මූල පදයන්ය’ යනාදී වශයෙනි. හාර හා නය විචාරණයෙන් තොර වූ අර්ථ වර්ණනා විශේෂයක් නැති බැවින් ‘සූත්‍රයේ අර්ථ වර්ණනාව නෙත්ති උපදේශයට යටත්ය’ යි පැවසීය. ඒ මේ අර්ථය පසුව ප්‍රකීර්ණක කථාවේදී පැහැදිලි වනු ඇත. මෙසේ මහා විෂයයක් ඇති මේ නෙත්තිය කොතැනින් පැනනගී ද යත්? ‘සුත්තප්පභවා’ (සූත්‍රයෙන් පැනනගී) යි පැවසීය. මෙයින් නෙත්තියෙහි ප්‍රමාණභූත බව දක්වයි. මෙය සූත්‍රය නෙත්තියට නිශ්‍රය වන බව (සූත්‍රය මත පදනම් වන බව) දැක්වීම පිණිස මිස, මහා කාත්‍යායන තෙරුන් වහන්සේගෙන් පැනනැගීම ප්‍රතික්ෂේප කිරීම පිණිස නොවේ. තෙරුන් වහන්සේ පංච මහා නිකායන් පිරික්සා, එයම නිශ්‍රය කොටගෙන ඒවායේ වර්ණනාවක් වූ මේ ප්‍රකරණය වදාළහ. එබැවින් වර්ණනා කරනු ලබන ධර්මය මත පදනම් වීමම මේ වර්ණනා ධර්මයයි.

---

ပကရဏပရိစ္ဆေဒတောတိ ပကရဏဿ ဝိဘာဂတော. ဟာရဝိစာရာဒယော ဟိ တယော နေတ္တိပ္ပကရဏဿ ဝိဘာဂါ, ပကရဏဘူတပရိစ္ဆေဒတော ဝါ. တီဏိ ဟိ ဧတာနိ ပကရဏာနိ တယော အဓိကာရာ, ယဒိဒံ ဟာရဝိစာရာဒယော. ပါဠိဝဝတ္ထာနတောတိ ပါဌသန္နိဝေသတော.

‘පකරණපරිච්ඡේදතෝ’ යනු ප්‍රකරණයෙහි බෙදීමෙනි. හාර විචාරාදීන් තිදෙනා නෙත්ති ප්‍රකරණයේ කොටස් වේ. නැතහොත් ප්‍රකරණයක් වූ පරිච්ඡේදයෙනි. හාර විචාරාදී මේ අධිකාර (කොටස්) තුන ප්‍රකරණ තුනකි. ‘පාළිවවත්ථානතෝ’ යනු පෙළෙහි පිහිටීම අනුවයි.

---

‘‘သဗ္ဗော ဟိ ပကရဏတ္ထော’’တိအာဒိနာ သင်္ဂဟဝါရဿ အနွတ္ထသညတံ ဒဿေတိ. ‘‘နနု စေတ္ထ ပဋ္ဌာနံ အသင်္ဂဟိတ’’န္တိ စောဒကော ဗျဘိစာရမာဟ. ဣတရော ယဒိပိ သရူပတော အသင်္ဂဟိတံ, အတ္ထတော ပန သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘နယိဒမေဝ’’တိအာဒိနာ ပရိဟရတိ. ပုန ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ ပါဠိယာ ပါကဋတရံ ကရောတိ. အတ္ထနယာ နန္ဒိယာဝဋ္ဋာဒယော. သင်္ခါရတ္တိကာ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒယော, ကာယသင်္ခါရာဒယော စ. တေသု အတ္ထနယာနံ အညမညသင်္ဂဟော ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ. ဣတရေ ပန ကာမာဝစရာ, ရူပါဝစရာ စ ကုသလာ စေတနာ ပုညာဘိသင်္ခါရော, အကုသလာ စေတနာ အပုညာဘိသင်္ခါရော, အရူပါဝစရာ ကုသလာ စေတနာ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော. ပုညာဘိသင်္ခါရော စ အပုညာဘိသင်္ခါရော စ ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တော ကာယသင်္ခါရော, သော ဧဝ ဝစီဒွါရပ္ပဝတ္တော ဝစီသင်္ခါရော, မနောဒွါရပ္ပဝတ္တော ပန တိဝိဓောပိ စိတ္တသင်္ခါရော. ဣတိ ဇာတိဝသေန ပုရိမတ္တိကေ ဝုတ္တာ ဧဝ ဓမ္မာ ဒွါရဝသေန ဒုတိယတ္တိကေ ဝုတ္တာ, တေ ဧဝ စ ပုရိမတ္တိကေတိ အညမညသင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘සබ්බෝ හි පකරණත්ථෝ’ යනාදියෙන් සංගහවාරයෙහි අන්වර්ථ නාමය දක්වයි. ‘මෙහි පට්ඨානය ඇතුළත් වී නැතැ’යි චෝදකයා ව්‍යතිරේකයක් පෙන්වයි. අනෙකා එය රූපය (නාමිකව) වශයෙන් ඇතුළත් නොවූවත්, අර්ථය වශයෙන් ඇතුළත් වී ඇතැයි දක්වමින් ‘නයිදමේවං’ යනාදියෙන් පිළිතුරු දෙයි. නැවත ‘තථා හි’ යනාදියෙන් එම අර්ථයම පාළියෙන් වඩාත් පැහැදිලි කරයි. අර්ථ නය නම් නන්දියාවට්ටාදියයි. සංඛාර තිකය නම් පුණ්‍යාභිසංඛාරාදිය සහ කායසංඛාරාදියයි. ඔවුන් අතර අර්ථ නයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය සංග්‍රහය පසුව පැහැදිලි වනු ඇත. අනෙක් ඒවා නම්, කාමාවචර හා රූපාවචර කුසල් චේතනා ‘පුණ්‍යාභිසංඛාර’ වේ, අකුසල් චේතනා ‘අපුණ්‍යාභිසංඛාර’ වේ, අරූපාවචර කුසල් චේතනා ‘ආනෙඤ්ජාභිසංඛාර’ වේ. කායද්වාරයෙහි පවත්නා පුණ්‍යාභිසංඛාර හා අපුණ්‍යාභිසංඛාර ‘කායසංඛාර’ වේ. එයම වචීද්වාරයෙහි පවත්නා කල්හි ‘වචීසංඛාර’ වේ. මනෝද්වාරයෙහි පවත්නා තුන් වැදෑරුම් සංඛාරම ‘චිත්තසංඛාර’ වේ. මෙසේ ජාති වශයෙන් පළමු තිකයෙහි කියන ලද ධර්මයන්ම ද්වාර වශයෙන් දෙවන තිකයෙහි පවසන ලදී. ඒවාම පළමු තිකයෙහි ද වන බැවින් අන්‍යෝන්‍ය සංග්‍රහය තේරුම් ගත යුතුය.

---

ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ဝါရေ. ပေဋကေတိ ပေဋကောပဒေသေ. သမ္ပတမာနာတိ သံဝဏ္ဏနာဝသေန သန္နိပတန္တာ. ‘‘ဗျဉ္ဇနဝိဓိပုထုတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဧကသ္မိံ သုတ္တေ အနေကေသံ ဟာရာနံ သန္နိပတနဿ ကာရဏဝစနံ. တထာ ဟိ ‘‘အနေကသာမတ္ထိယနိစိတာ သဒ္ဒါ’’တိ အက္ခရစိန္တကာ ဝဒန္တိ.

‘යත්ථ’ යනු යම් වාරයකදීය. ‘පේටකේ’ යනු පේටකෝපදේශයෙහිය. ‘සම්පතමානා’ යනු වර්ණනා වශයෙන් එක්රැස් වන්නාහුය. ‘බ්‍යඤ්ජනවිධිපුථුත්තා’ යන්න එක් සූත්‍රයක හාරයන් රාශියක් එක්රැස් වීමට හේතුව පවසන වචනයකි. එලෙසම ‘ශබ්දයෝ බොහෝ අර්ථයන්ගෙන් යුක්තය’යි අක්ෂර චින්තකයෝ (ව්‍යාකරණඥයෝ) පවසති.

---

‘‘န သရူပတော’’တိ ဣမိနာ သင်္ဂဟဝါရေ ဝိယ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသဝါရေသုပိ ပဋ္ဌာနဿ အတ္ထတော ဥဒ္ဓဋတံ ဒဿေတိ. မူလပဒဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတတ္တာ ဥဒ္ဒေသဝါရေ တာဝ ဧဝံ ဟောတု, နိဒ္ဒေသဝါရေ ပန ကထန္တိ? တတ္ထာပိ နယဂ္ဂဟဏေနေဝ မူလပဒါနိပိ ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟိ မူလပဒေဟိ ဝိနာ ကာစိ နယယောဇနာ သမ္ဘဝတိ. အပရေ ပန ‘‘ဟာရနယာ ဝိယ ပဋ္ဌာနံ န [Pg.19] သုတ္တဿ သံဝဏ္ဏနာဝိသေသော, အထ ခေါ တသ္မိံ တသ္မိံ သုတ္တေ သံကိလေသဘာဂိယတာဒိလဗ္ဘမာနဝိသေသမတ္တန္တိ န တဿ ပကရဏဿ ပဒတ္ထသင်္ဂဟော. ဧဝဉ္စ ကတွာ တေတ္တိံသာယ နေတ္တိပဒတ္ထေသု ပဋ္ဌာနံ အသင်္ဂဟိတံ, ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသဝါရေသု စ အနုဒ္ဓဋမေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ.

‘න සරූපතෝ’ යන මෙයින් සංග්‍රහ වාරයෙහි මෙන් උද්දේස හා නිද්දේස වාරයන්හි ද පට්ඨානය අර්ථය වශයෙන් උපුටා ගත් බව දක්වයි. මූලපදයන් ගැනීමෙන්ම පට්ඨානය ගන්නා ලද බැවින් උද්දේස වාරයෙහි එසේ වේ යැයි කියමු, නිද්දේස වාරයෙහි කෙසේ ද? එහි ද නයන් ගැනීමෙන්ම මූලපදයන් ද ගන්නා ලදැයි දත යුතුය. මූලපදයන්ගෙන් තොරව කිසිදු නය යෝජනාවක් සම්භව නොවේ. ඇතැමෙක් පවසන්නේ, "පට්ඨානය යනු හාර හා නයන් මෙන් සූත්‍රයට ආවේණික වූ වර්ණනා විශේෂයක් නොව, ඒ ඒ සූත්‍රයෙහි සංකිලේසභාගියත්වය ආදී වශයෙන් ලැබෙන විශේෂ ලක්ෂණයක් පමණක් බැවින්, එය ප්‍රකරණයෙහි පදාර්ථ සංග්‍රහයට ඇතුළත් නොවේ. මෙසේ සලකා, නෙත්ති පදාර්ථ තිස් තුනෙහි පට්ඨානය ඇතුළත් කර නැත, උද්දේස හා නිද්දේස වාරයන්හි ද එය උපුටා දක්වා නැත" යනුවෙනි.

---

‘‘ပါဠိတော ဧဝ ဝိညာယတီ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ သမတ္ထေန္တော ‘‘တထာ ဟိ…ပေ… အာဘတ’’န္တိ အာဟ, တေန ထေရေန ဘာသိတဘာဝေါ ဝိယ ဘဂဝတာ အနုမောဒိတဘာဝေါပိ ပါဠိအနုဂတော ဧဝါတိ ဒဿေတိ. သာဝကဘာသိတတ္တာ နိဒါနံ န ဝုတ္တန္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ စောဒေန္တော ‘‘သာဝက…ပေ… ဘာသိတ’’န္တိ အာဟ. နယိဒံ ဧကန္တိကန္တိ စ သာဝကဘာသိတဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝေါ နိဒါနာဝစနဿ, နိဒါနဝစနဿ စ အကာရဏံ ဥဘယတ္ထာပိ ဥဘယဿ ဒဿနတော. တသ္မာ နိဒါနာဝစနေန နေတ္တိယာ အသာဝကဘာသိတတာ န သိဇ္ဈတီတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘န စ တာဝတာ တာနိ အပ္ပမာဏံ, ဧဝမိဓာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ.

‘‘පාලියෙන්ම අවබෝධ වන්නේය’’ යනුවෙන් පවසන ලද අර්ථය තහවුරු කරමින් ‘‘එසේමයි...පෙ... ගෙන එන ලද්දේය’’ යනාදිය වදාළහ. එමගින් එම තෙරුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බව මෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් අනුමත කරන ලද බව ද පාලි පාඨයට අනුකූලම වන බව දක්වයි. ශ්‍රාවකයන් විසින් දේශනා කරන ලද බැවින් නිදානය (මූලාරම්භය) පවසන ලද්දේ නැතැයි කීම කළ නොහැක්කක් බව පෙන්වා දෙමින් ‘‘ශ්‍රාවක...පෙ... දේශිත’’ යනාදිය වදාළහ. ශ්‍රාවක දේශනා මෙන්ම බුද්ධ දේශනා ද නිදාන වචනය කීම හෝ නොකීම සම්බන්ධයෙන් ඒකාන්ත නීතියක් නොමැති අතර, ස්ථාන දෙකෙහිම අවස්ථා දෙකම දැකගත හැකිය. එබැවින් නිදානය ප්‍රකාශ නොකිරීමෙන් නෙත්තිපකරණය ශ්‍රාවක දේශනාවක් නොවන බවට සාධකයක් නොවන බව පෙන්වයි. එබැවින් ‘‘එපමණකින් ඒවා අප්‍රමාණ (ප්‍රමාණ නොවන) නොවේ, මෙහිදී ද එලෙසම දත යුතුය’’ යි වදාළහ.

---

ယေနေဝ ကာရဏေန နိဒါနာဝစနဿ ပမာဏဘာဝသာဓနတာ, တေနေဝ ကာရဏေန ဣမဿ ပကရဏဿ ပမာဏဘာဝသိဒ္ဓီတိ ဒဿေတိ ‘‘နိဒါနဉ္စ နာမာ’’တိအာဒိနာ. ဣဒါနိ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိနာ နေတ္တိယာ နိဒါနာဝစနေန အဗျဘိစာရဟေတုမာဟ. အယဉှေတ္ထ ပယောဂေါ န နေတ္တိယာ နိဒါနံ ဝတ္တဗ္ဗံ ပါဠိယာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဘာဝတော. ယာ ဟိ ပါဠိယာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ န တဿာ နိဒါနဝစနံ ဒိဋ္ဌံ ယထာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂဿ, နိဒ္ဒေသာဒီနဉ္စာတိ.

යම් කරුණකින් නිදාන වචනය ප්‍රමාණ බව සිද්ධ කරන්නේ ද, එම කරුණින්ම මෙම ප්‍රකරණයේ (ග්‍රන්ථයේ) ප්‍රමාණ භාවය ද සිද්ධ වන බව ‘‘නිදානය නම්’’ යනාදියෙන් පෙන්වයි. දැන් ‘‘එසේත් නැතහොත්’’ යනාදියෙන් නෙත්තිපකරණයේ නිදාන වචනය සම්බන්ධයෙන් අවිපරීත හේතුව පවසයි. මෙහිදී යෙදුම මෙසේය: නෙත්තිපකරණයේ නිදානය පැවසිය යුතු නොවේ, මන්ද යත් එය පාලියෙහි (මූල ධර්මයන්හි) අර්ථ විවරණයක් වන බැවිනි. පාලියෙහි අර්ථ විවරණයක් වන යම් ධර්ම ග්‍රන්ථයක් වේද, එහි නිදාන වචනයක් දැකගත නොහැකි වේ. උදාහරණයක් ලෙස පටිසම්භිදාමග්ග ප්‍රකරණය හා නිද්දේස පාලිය වැනි ග්‍රන්ථ ගත හැකිය.

---

‘‘အယံ ဝိဘာဂေါ’’တိအာဒိနာ ဧကဝိဓတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ စတုရာသီတိသဟဿပ္ပဘေဒါ, တာဝ ယထာဒဿိတဿ ပကရဏဝိဘာဂဿ ပုန ‘‘အာဒိနာ နယေန ပကရဏဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဣဒံ နိဂမနံ. တတ္ထ အာဒိနာ နယေနာတိ အာဒိသဒ္ဒေန အဘိညေယျဓမ္မနိဒ္ဒေသတော ပညတ္တိပညပေတဗ္ဗဓမ္မဝိဘဇနတော တိယဒ္ဓပရိယာပန္နဓမ္မဝိစာရတော စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထတော ပဉ္စာဘိနန္ဒနာဒိပ္ပဟာနတော ဆတဏှာကာယုပသမနတော သင်္ဂဟဝါရာဒိသတ္တဝါရသင်္ဂဟတော အဋ္ဌမိစ္ဆတ္တသမုဂ္ဃာတဒီပနတောတိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘‘මෙම බෙදීමයි’’ යනාදියෙන් ඒකවිධ ආකාරයේ සිට අසූ හතර දහසක් දක්වා වූ ප්‍රභේද දක්වා, පෙන්වා දෙන ලද ප්‍රකරණ විභාගය නැවතත් ‘‘ආදී ක්‍රමයෙන් ප්‍රකරණ විභාගය දත යුතුය’’ යනුවෙන් නිගමනය කරයි. එහිදී ආදී ක්‍රමයෙන් යන්නෙන් අභිඥෙය ධර්ම නිර්දේශ කිරීමෙන් ද, ප්‍රඥප්ති හා ප්‍රඥාප්‍ය ධර්ම විභජනයෙන් ද, ත්‍රෛකාලික ධර්ම විචාරයෙන් ද, සතර ඕඝයන්ගෙන් එතෙර වීම පිණිස ද, පංච අභිනන්දන ආදිය ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ද, සය වැදෑරුම් තණ්හා කායයන් සංසිඳුවීමෙන් ද, සංග්‍රහ වාරය ආදී සප්ත වාරයන්ගේ සංග්‍රහයෙන් ද, අෂ්ට මිච්ඡත්තයන් උදුරා දැමීම පැහැදිලි කිරීමෙන් ද යනාදී වශයෙන් වූ ගුණාංගයන්ගේ සංග්‍රහය දත යුතුය.

---

၁. သင်္ဂဟဝါရဝဏ္ဏနာ

1. සංග්‍රහවාර වර්ණනාවයි.

---

ယန္တိ အနိယမတ္ထော သဗ္ဗနာမသဒ္ဒေါ ကမ္မသာဓနဝသေန ဝုတ္တော. အတ္ထာဝဗောဓနတ္ထော သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ အတ္ထပရာဓီနော ကေဝလော အတ္ထပဒတ္ထကော[Pg.20], သော ပဒတ္ထဝိပရိယေသကာရိနာ ဣတိ-သဒ္ဒေန ပရဘူတေန သဒ္ဒပဒတ္ထကော ဇာယတီတိ အာဟ ‘‘ယန္တိ အနိယမတော ဥပယောဂနိဒ္ဒေသော’’တိ. လောကောတိ ကတ္တုနိဒ္ဒေသောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

‘යං’ (යමක්) යනු අනිශ්චිත අර්ථයෙහි යෙදෙන, කර්ම කාරකයෙහි ව්‍යුත්පන්න වූ සර්වනාම ශබ්දයකි. අර්ථය අවබෝධ කරවීම පිණිස ශබ්ද ප්‍රයෝගය අර්ථය මත යැපෙන අතර, හුදෙක් පදයක අර්ථය පමණක් ගෙන දෙන එය, පද අර්ථය වෙනස් කරන ‘ඉති’ ශබ්දය පසුව යෙදීමෙන් ශබ්දයේ අර්ථය ගෙන දෙන පදයක් බවට පත්වන බැවින් ‘‘යං යනු අනිශ්චිතව උපයෝග විභක්ති නිර්දේශයකි’’ යි වදාළහ. ‘‘ලෝකය යනු කර්තෘ නිර්දේශයකි’’ යනාදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

---

ဧဝံ ‘‘ယ’’န္တိအာဒီနံ ဂါထာပဒါနံ ကမ္မကတ္တုကိရိယာကတ္တုဝိသေသနာဒိဒဿနဝသေန အတ္ထံ ဝတွာ ဣဒါနိ အဝယဝဇောတနဝသေန ပဒတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘လောကိယန္တိ ဧတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. လောကသဒ္ဒေါ ဣဓ သာမတ္ထိယတော သတ္တလောကဝစနော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ပူဇနကိရိယာယောဂျဘူတတာဝသေနာ’’တိ. သာသနန္တရဓာနတော ပရံ ပူဇနာ အညဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, ယထေတရဟိ ဝိပဿီအာဒိသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ. ‘‘ဒီပင်္ကရော’’တိအာဒိနာ ယဒိပိ ဗုဒ္ဓဝံသဒေသနာယံ (ဗု. ဝံ. ၂.၇၅) ဘဂဝတာဝ ဝုတ္တံ, သုမေဓပဏ္ဍိတတ္တဘာဝေန ပန ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယထာဟ ဘဂဝါ သုမေဓဘူတော’’တိ.

මෙසේ ‘යං’ යනාදී ගාථා පදයන්ගේ කර්ම, කර්තෘ, ක්‍රියා, කර්තෘ විශේෂණ ආදිය පෙන්වීමෙන් අර්ථය පවසා, දැන් අවයවයන් පැහැදිලි කිරීමෙන් පදයන්ගේ අර්ථය දැක්වීමට ‘‘ලෝකීය යන්නෙහි’’ යනාදිය වදාළහ. ලෝක ශබ්දය මෙහිදී සාමර්ථ්‍යය අනුව සත්ත්ව ලෝකය යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බව දත යුතුය. එබැවින් ‘‘පූජා කිරීමේ ක්‍රියාවට සුදුසු බව අනුව’’ යයි වදාළහ. ශාසනය අතුරුදහන් වීමෙන් පසුව පූජා කිරීම යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, වෙනත් බුදුරජාණන් වහන්සේ නමකගේ උප්පත්තියෙන් දත යුතු බවයි. එය දැනට විපස්සී ආදී සම්මා සම්බුදුවරුන් සම්බන්ධයෙන් පවතින තත්ත්වය වැනිය. ‘‘දීපංකර’’ යනාදියෙන් බුද්ධවංශ දේශනාවේදී (බු. ව. 2.75) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ම වදාරන ලද වුවද, සුමේධ පණ්ඩිත ආත්මභාවය සම්බන්ධයෙන් පැවති තත්ත්වය අරමුණු කොට පවසන ලද්දක් බැවින් ‘‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුමේධ තාපසව සිටියදී වදාළ පරිදි’’ යයි වදාළහ.

---

ပရိညာက္ကမေနာတိ ဉာတပရိညာဒိပဋိပါဋိယာ. လက္ခဏာဝဗောဓပ္ပဋိပတ္တိယာတိ ဝိပဿနာယ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သုညတမုခါဒီဟီ’’တိ. တထာ စ ဝုတ္တန္တိ ဝိညူဟိ ဝေဒနီယတာယ ဧဝ သာသနဝရဿ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ –

පිරිඤ්ඤා ක්‍රමයෙන් යනු ඤාත පිරිඤ්ඤා ආදී පිළිවෙළිනි. ලක්ෂණ අවබෝධ කර ගැනීමේ ප්‍රතිපත්තියෙන් යනු විපස්සනාවෙනි. එබැවින් ‘‘ශුන්‍යතා මුඛ’’ යනාදියෙන් වදාරන ලදී. තවද ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් දත යුතු බැවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් උතුම් ශාසනය ගැන මෙසේ වදාරන ලදී –

---

‘‘ဧတု ဝိညူ ပုရိသော အသဌော အမာယာဝီ ဥဇုဇာတိကော, အဟမနုသာသာမိ, အဟံ ဓမ္မံ ဒေသေမိ, ယထာနုသိဋ္ဌံ တထာ ပဋိပဇ္ဇမာနော န စိရဿေဝ သာမညေဝ ဥဿတိ, သာမံ ဒက္ခိတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၂၈၁).

‘‘කපටිකම් නැති, මායාවන්ගෙන් තොර, අවංක ගති ඇති, බුද්ධිමත් පුරුෂයෙක් පැමිණේවා; මම ඔහුට අනුශාසනා කරමි, මම ඔහුට ධර්මය දේශනා කරමි. අනුශාසනා කළ පරිදි පිළිපදින්නේ නම්, ඔහු නොබෝ කලකින්ම තමා විසින්ම (අර්හත්වය) උසස් කොට දකින්නේය, තමා විසින්ම ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නේය’’ යනාදියයි.

---

ယံ-သဒ္ဒေါ သာသနဝိသယော, လောကပါလသဒ္ဒေါ သတ္ထုဝိသယောပိ လောကံ ပတိ ဂုဏီဘူတောတိ ‘‘တဿာ’’တိ ပဋိနိဒ္ဒေသဿ ကထံ သတ္ထုဝိသယတာတိ စောဒနံ မနသိကတွာ အာဟ ‘‘သလောကပါလောတိ စေတ္ထာ’’တိအာဒိ, ဂုဏီဘူတောပိ လောကပါလသဒ္ဒေါ ပဓာနဘူတော ဝိယ ပဋိနိဒ္ဒေသံ အရဟတိ. အညော ဟိ သဒ္ဒက္ကမော, အညော အတ္ထက္ကမောတိ.

‘යං’ ශබ්දය ශාසනය විෂය කරගන්නා අතර ‘ලෝකපාල’ ශබ්දය ශාස්තෘන් වහන්සේ විෂයෙහි වුවද ලෝකය කෙරෙහි ගුණාත්මකව බැඳී පවතින බැවින් ‘‘එහි’’ (තස්සා) යන ප්‍රතිනිර්දේශය ශාස්තෘන් වහන්සේ විෂයෙහි වන්නේ කෙසේදැයි යන චෝදනාව සලකා ‘‘සලෝකපාලෝ යන්නෙහි මෙහි’’ යනාදිය වදාළහ. ගුණාත්මක වුවද ලෝකපාල ශබ්දය ප්‍රධාන වූවාක් මෙන් ප්‍රතිනිර්දේශයට සුදුසු වේ. මන්ද යත් ශබ්ද ක්‍රමය එකක් වන අතර අර්ථ ක්‍රමය තවත් එකක් වන බැවිනි.

---

ဓမ္မဂါရဝေန ဘဂဝါ ဓမ္မံ ပူဇေန္တော ဝေနေယျဗန္ဓဝေ အစိန္တေတွာ သမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏာဟိ သတ္တသတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသီတိ အာဟ ‘‘ဘဂဝတော…ပေ… ဒီပေတဗ္ဗာ’’တိ. တတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန သာဝကေဟိ ဓမ္မဿဝနဿ, တေသံ ပစ္စုဂ္ဂမနာဒီနဉ္စ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ධර්ම ගෞරවය නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මයට පූජා කරමින්, විනේය ජනයන් පිළිබඳව පවා නොසලකා, සමාපත්තිවලට සමවැදීමෙන් හා ධර්මය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් සත් සතිය ගත කළ බව ‘‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ...පෙ... දැක්විය යුතුය’’ යනුවෙන් වදාළහ. එහි ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් ශ්‍රාවකයන් විසින් ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීම ද, ඔවුන් පෙරගමන් කිරීම ආදිය ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය.

---

ဣစ္စဿာတိ [Pg.21] ဣတိ အဿ, ဧဝံ ဘဂဝတော အဝိပရီတအနန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မဒေသနာယ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဘာဝဒီပနေနာတိ အတ္ထော. တေနာတိ စတုဝေသာရဇ္ဇယောဂေန. တဒဝိနာဘာဝိနာ ဒသဗလ…ပေ… ပကာသိတာ ဟောတိ. အာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မာဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏာနိ, စတုသစ္စဉာဏာနိ, စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနိ, ပဉ္စဂတိပရိစ္ဆေဒကဉာဏာနိ, ဆ အဘိညာဉာဏာနိ, သတ္တ အရိယဓနာနိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, အဋ္ဌ ဝိဇ္ဇာ, အဋ္ဌသု ပရိသာသု အကမ္ပနဉာဏာနိ, အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ, နဝ သမာဓိစရိယာ, နဝ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာ, ဒသ နာထကရဏာ ဓမ္မာ, ဒသ အရိယဝါသာ, ဒွါဒသ ဓမ္မစက္ကာကာရာ, တေရသ ဓုတဓမ္မာ, စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ, ပန္နရသ စရဏဓမ္မာ, သောဠသ ဉာဏစရိယာ, သောဠသ အာနာပါနဿတီ, ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ, စတုဝီသတိ ပစ္စယဝိဘာဝနဉာဏာနိ, စတုစတ္တာရီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ, သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနိ, စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏံ, အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနပဝိစယဒေသနာကာရပ္ပဝတ္တဉာဏာနိ စာတိ ဧဝမာဒီနံ ဘဂဝတော ဂုဏဝိသေသာနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘‘ඉච්චස්ස’’ යනු ‘‘ඉති අස්ස’’ යන්නයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අවිපරීත වූ, අන්තරාය රහිත වූ, නෛර්යාණික වූ ධර්ම දේශනාවෙන් සර්වඥතා ඥානයෙහි ආවරණ රහිත බව දැක්වීම අර්ථයයි. ඒ චතුර්විධ වෛශාරද්‍ය ඥානයන්ගෙන් යුක්ත වීමෙනි. එයින් වෙන් කළ නොහැකි දස බල...පෙ... ප්‍රකාශ කරන ලදී. ‘ආවේණික බුද්ධ ධර්ම’ ආදී යන්නෙහි ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් තුන් කාලයෙහි අප්‍රතිහත වූ ඥාන, චතුරාර්ය සත්‍ය ඥාන, සිව් පිළිසිඹියා ඥාන, පංච ගති පරිච්ඡේදක ඥාන, ෂඩ් අභිඥා ඥාන, සප්ත ආර්ය ධන, සප්ත බොජ්ඣංග, අෂ්ට විද්‍යා, අෂ්ට පිරිස් මැද අකම්පිත වන ඥාන, අෂ්ට විමොක්ෂ, නව සමාධි චරියා, නව අනුපූර්ව විහාර, දස නාථකරණ ධර්ම, දස ආර්යවාස, දොළොස් ආකාර ධර්මචක්‍රය, තෙළෙස් ධුතාංග ධර්ම, දහහතර බුද්ධ ඥාන, පසළොස් චරණ ධර්ම, දහසය ඥාන චරියා, දහසය ආකාර ආනාපානසතිය, දහනව පච්චවෙක්ඛණ ඥාන, විසිහතර ආකාර ප්‍රත්‍ය විභාග ඥාන, සතළිස් හතරක් වූ ඥාන වස්තු, හැත්තෑ හතක් වූ ඥාන වස්තු, කෝටි ලක්ෂ විසිහතරක් වූ සමාපත්තිවල හැසිරෙන මහා වජිර ඥානය සහ අනන්ත නය ඇති සමන්තපට්ඨාන විචය දේශනා ක්‍රමයෙහි පවත්නා වූ ඥානයන් ද යනාදී වශයෙන් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ විශේෂ ගුණාංගයන්ගේ සංග්‍රහය දත යුතුය.

---

အပရော နယော – ဂုဏဝိသိဋ္ဌတံ ဒီပေတိ, သာ စ ဂုဏဝိသိဋ္ဌတာ မဟာကရုဏာမဟာပညာဟိ ဝေဒိတဗ္ဗာ တာဟိ သတ္ထုသမ္ပတ္တိသိဒ္ဓိတော. တတ္ထ မဟာကရုဏာယ ပဝတ္တိဘေဒေါ ‘‘ဗဟုကေဟိ အာကာရေဟိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတီ’’တိအာဒိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၇) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. မဟာပညာယ ပန ပဝတ္တိဘေဒေါ ဝုတ္တော ဧဝ. တတ္ထ ကရုဏာယ ဘဂဝတော စရဏသမ္ပတ္တိ, ပညာယ ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိ. ကရုဏာယ သတ္တာဓိပတိတာ, ပညာယ ဓမ္မာဓိပတိတာ. ကရုဏာယ လောကနာထတာ, ပညာယ အတ္တနာထတာ. ကရုဏာယ ပုဗ္ဗကာရိတာ, ပညာယ ကတညုတာ. ကရုဏာယ အပရန္တပတာ, ပညာယ အနတ္တန္တပတာ. ကရုဏာယ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မသိဒ္ဓိ, ပညာယ ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ. ကရုဏာယ ပရေသံ တာရဏံ, ပညာယ သယံ တာရဏံ. ကရုဏာယ သဗ္ဗသတ္တေသု အနုဂ္ဂဟစိတ္တတာ, ပညာယ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိရတ္တစိတ္တတာ ပကာသိတာ ဟောတီတိ အနဝသေသတော ပရဟိတပဋိပတ္တိယာ, အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိယာ စ ပါရိပူရီ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တီသုပိ အဝတ္ထာသူတိ ဟေတုဖလသတ္တူပကာရာဝတ္ထာသု.

තවත් ක්‍රමයක් නම් - මෙයින් ගුණවල විශිෂ්ටත්වය දක්වයි. එම ගුණවල විශිෂ්ටත්වය ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සම්පත්තිය සිද්ධ කරන මහා කරුණාව හා මහා ප්‍රඥාව මගින් දත යුතුය. එහි මහා කරුණාවෙහි පැවැත්මේ ප්‍රභේදය පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි (පටි. ම. 1.117) ‘බොහෝ ආකාරවලින් බලන්නා වූ බුදු රජාණන් වහන්සේලාට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේලාට සත්වයන් කෙරෙහි මහා කරුණාව පහළ වෙයි’ යනුවෙන් දක්වා ඇති ආකාරයට දත යුතුය. මහා ප්‍රඥාවෙහි පැවැත්මේ ප්‍රභේදය කලින්ම පවසන ලදී. එහි කරුණාවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ චරණ සම්පත්තිය ද, ප්‍රඥාවෙන් විද්‍යා සම්පත්තිය ද වෙයි. කරුණාවෙන් සත්වයන් අධිපති කොට ගැනීම (සත්තාධිපතිතාව) ද, ප්‍රඥාවෙන් ධර්මය අධිපති කොට ගැනීම (ධම්මාධිපතිතාව) ද වෙයි. කරුණාවෙන් ලෝකනාථ භාවය ද, ප්‍රඥාවෙන් අත්තනාථ (තමා තමාට පිළිසරණ වීම) භාවය ද වෙයි. කරුණාවෙන් පූර්ව උපකාරී බව ද, ප්‍රඥාවෙන් කෘතවේදී බව ද වෙයි. කරුණාවෙන් අනුන්ට පීඩා නොකිරීම ද, ප්‍රඥාවෙන් තමන්ට පීඩා නොකිරීම ද වෙයි. කරුණාවෙන් බුද්ධකාරක ධර්මයන්ගේ සිද්ධිය ද, ප්‍රඥාවෙන් බුද්ධ භාවයේ සිද්ධිය ද වෙයි. කරුණාවෙන් අන්‍යයන් එතෙර කරවීම ද, ප්‍රඥාවෙන් තමන් එතෙර වීම ද වෙයි. කරුණාවෙන් සියලු සත්වයන් කෙරෙහි අනුග්‍රහ සිත ද, ප්‍රඥාවෙන් සියලු ධර්මයන් කෙරෙහි නොඇලුණු සිත ද ප්‍රකාශ වන්නේය. මෙසේ සම්පූර්ණයෙන්ම පරාර්ථ චර්යාවෙන් හා ස්වාර්ථ සම්පත්තියෙන් යුක්ත බව දත යුතුය. ‘අවස්ථා තුනෙහිදීත්’ යනු හේතු, ඵල සහ සත්ව උපකාරී අවස්ථාවලදීය.

---

အဘိသမယော [Pg.22] ပဋိဝေဓသာသနဿ, မနသိကရဏံ ပဋိပတ္တိသာသနဿ, သဝနာဒီဟိ ပရိစယကရဏံ ပရိယတ္တိသာသနဿာတိ တိဏ္ဏမ္ပိ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ယထာရဟ’’န္တိ. ‘‘သက္ကစ္စံ ဓမ္မဒေသနေနာ’’တိ ဣမိနာ ဣဓ ‘‘သာသန’’န္တိ ဝုတ္တဿ တိဝိဓဿာပိ သဒ္ဓမ္မဿ အဝိသေသေန ဒေသနာပူဇံ ဝတွာ ထောမနာပူဇနဿ ဝသေန တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘အရိယံ, ဝေါ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ထောမနေနာ’’တိ ပဒေနာပိ ‘‘သက္ကစ္စ’’န္တိ ပဒံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပူဇနာဒွယဿာပိ ဝါ ဝသေန ဣဓာပိ ပဒယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အရိယဘာဝါဒယောတိ အရိယသေဋ္ဌအဂ္ဂဘာဝါဒယော. နိယျာနာဒယောတိ နိယျာနဟေတုဒဿနာဒယော. သွာက္ခာတတာဒယောတိ သွာက္ခာတသန္ဒိဋ္ဌိကတာဒယော.

අභිසමය යනු ප්‍රතිවේධ ශාසනයයි, මෙනෙහි කිරීම (මනසිකාරය) යනු ප්‍රතිපත්ති ශාසනයයි, ශ්‍රවණය ආදියෙන් හුරුපුරුදු කිරීම පරියප්ති ශාසනයයි යනුවෙන් මේ තුනෙහිම වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ඒ නිසා ‘යථාරහං’ (සුදුසු පරිදි) යැයි පැවසුණි. ‘සක්කච්චං ධම්මදේසනේන’ (ගෞරවයෙන් ධර්ම දේශනා කිරීමෙන්) යන්නෙන් මෙහි ‘ශාසනය’ යැයි කියන ලද ත්‍රිවිධ සද්ධර්මයම විශේෂයකින් තොරව දේශනා පූජාව පවසා, පසුව ස්තූති පූජාව වශයෙන් එය බෙදා දක්වමින් ‘මහණෙනි, ආර්ය වූ’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘ස්තෝත්‍රයෙන්’ (තෝමනේන) යන පදය සමඟ ද ‘සක්කච්චං’ (ගෞරවයෙන්) යන පදය යෙදිය යුතුය. නැතහොත් පූජා දෙකෙහිම වශයෙන් මෙහි ද පද යෝජනාව දත යුතුය. ආර්ය භාවය ආදිය යනු ආර්ය, ශ්‍රේෂ්ඨ, අග්‍ර භාවය ආදියයි. නිය්‍යාන (සංසාරයෙන් නික්මීම) ආදිය යනු නිය්‍යාන හේතු දැක්වීම් ආදියයි. ස්වාක්ඛාත (මැනවින් දේශනා කළ) බව ආදිය යනු ස්වාක්ඛාත, සන්දිට්ඨික බව ආදියයි.

---

ဣဒါနိ အရိယသံဃဂုဏာနမ္ပိ ဣမာယ ဂါထာယ ပကာသိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗာလျာဒိသမတိက္ကမနတောတိ ဗာလအဗျတ္တဘာဝါဒိသမတိက္ကမနတော.

දැන් ආර්ය සංඝයාගේ ගුණ පවා මෙම ගාථාවෙන් ප්‍රකාශ කර ඇති බව දැක්වීමට ‘යස්මා පන’ (යම් හෙයකින් වනාහි) යනාදිය පැවසුණි. බාල භාවය ආදිය ඉක්මවා යන බැවින් යනු අනුවණකම, අදක්ෂකම ආදී ලක්ෂණ ඉක්මවා යාමෙනි.

---

ဉာဏဝိသေသော သုတစိန္တာဘာဝနာမယဉာဏာနိ. သောတဗ္ဗမနသိကာတဗ္ဗပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာဝတ္ထာ အဝတ္ထာဘေဒေါ. ဥဘယန္တိ ဗျဉ္ဇနပဒံ, အတ္ထပဒဉ္စ. ဥဘယထာတိ ကရဏကမ္မသာဓနဝသေန ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာတိ ဉာတဗ္ဗတ္တာ.

ඥාන විශේෂයන් නම් ශ්‍රැතමය, චින්තාමය සහ භාවනාමය ඥානයන් ය. ඇසිය යුතු, මෙනෙහි කළ යුතු සහ අවබෝධ කළ යුතු අවස්ථා යනු අවස්ථා ප්‍රභේදයයි. ‘උභයං’ (දෙකම) යනු ව්‍යංජන පදය හා අර්ථ පදයයි. ‘උභයථා’ (දෙපරිදි) යනු කරණ හා කර්ම සාධන වශයෙන් වෙන් වෙන්ව යෙදිය යුතුය. ‘පටිපජ්ජිතබ්බත්තා’ (පිළිපැදිය යුතු බැවින්) යනු දත යුතු බැවිනි.

---

‘‘အယဉ္စ ဂါထာ’’တိအာဒိ ကေသဉ္စိ ဝါဒေါ. တထာ ဟိ အပရေ ‘‘ထေရေနေဝါယံ ဂါထာ ဘာသိတာ’’တိ ဝဒန္တိ. အတ္တူပနာယိကာပိ ဟိ ကဒါစိ ဓမ္မဒေသနာ ဟောတိ ဧဝ ယထာ ‘‘ဒသဗလသမန္နာဂတော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော စတုဝေသာရဇ္ဇဝိသာရဒေါ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၂.၂၁-၂၂). ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ကတမေ သောဠသ ဟာရာ’’တိအာဒိဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ.

‘අයං ච ගාථා’ (මෙම ගාථාව ද) යනාදිය ඇතැම් අයගේ වාදයකි. එනම් ඇතැම් අය පවසන්නේ ‘මෙම ගාථාව ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින්ම දේශනා කරන ලද්දකි’ යනුවෙනි. ඇතැම් විට ධර්ම දේශනාව තමන්වම උපමා කොට ගෙන ද සිදුවෙයි. නිදසුනක් ලෙස ‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ දස බලයෙන් යුක්තය, සිවු සාරජ්ජ පාරමී ප්‍රාප්තය’ (සං. නි. 2.21-22) යනාදියයි. මෙසේ සැලකූ විට ‘සොළොස් හාරයන් කවරේ ද’ යනාදී වචනයන් සනාථ වෙයි.

---

ယထာဝုတ္တအတ္ထမုခေနေဝါတိ မူလပဒသင်္ခါတအတ္ထုဒ္ဓါရေနေဝ. ပရတော အာဂမိဿတီတိ နိဒ္ဒေသဝါရဿ ပရိယောသာနေ အာဂမိဿတိ ‘‘တီဏိ စ နယာ အနူနာ’’တိအာဒိနာ (နေတ္တိ. ၄ ဒွါဒသပဒ).

‘යථාවුත්තඅත්ථමුඛේනේව’ යනු මූල පද නම් වූ අර්ථ උද්ධරණයෙන්මය. ‘පරතෝ ආගමිස්සති’ යනු නිද්දේස වාරයේ අවසානයේ දී ‘තීණි ච නයා අනූනා’ (නෙත්ති. 4 ද්වාදසපද) යනාදී වශයෙන් පැමිණෙනු ඇත.

---

ဝုစ္စတီတိ ကတ္တရိ ကမ္မနိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ဝဒတီ’’တိ. အထ ဝါ ဝုစ္စတီတိ ကမ္မကတ္တုနိဒ္ဒေသောယံ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဟာရာ, နယာ စာတိ ဥဘယံ ပရိဂ္ဂဟိတံ သံဝဏ္ဏကေန သဗ္ဗထာ ဂဟိတဉ္စေ, ဝုစ္စတိ သုတ္တံ, သယမေဝ သုတ္တံ သံဝဏ္ဏေတီတိ[Pg.23], ဧတေန ဟာရနယေသု ဝသီဘာဝေန သုတ္တသံဝဏ္ဏနာယ သုကရတံ ဒဿေတိ.

‘කියනු ලැබේ’ (වුච්චති) යන්න කර්තෘ කාරකයේ කර්ම නිර්දේශයක් බැවින් ‘පවසයි’ (වදති) යැයි පැවසීය. එසේ නැතහොත් ‘වුච්චති’ යන්න කර්ම-කර්තෘ නිර්දේශයකි. මෙහි අර්ථය මෙයයි - හාරයන් හා නයන් යන දෙකම විවරණය කරන්නා විසින් සෑම ආකාරයකින්ම ගන්නා ලද්දේ නම්, එය ‘සූත්‍රය’ යැයි කියනු ලැබේ. එනම් සූත්‍රය විසින්ම සූත්‍රය විවරණය කරනු ලබයි. මෙයින් හාරයන් හා නයන්හි දක්ෂ වීමෙන් සූත්‍ර විවරණය කිරීමේ පහසුව දක්වයි.

---

ပကာရန္တရေနာတိ ပုဗ္ဗေ ‘‘သာသန’’န္တိ ဝုတ္တမတ္ထံ ‘‘ဒေသနာ, ဒေသိတ’’န္တိ တတော အညေန ပကာရေန. နိယမေတွာတိ တဿ ဧကန္တတော ဝိညေယျတံ အဝဓာရေတွာ. ဝိညေယျတာ ဝိသိဋ္ဌေသု ဒေသနာဒေသိတေသု ဝိညေယျပဒေ လဗ္ဘမာနာ ဝိဇာနနကိရိယာ.

‘පකාරන්තරේන’ (අනෙක් ආකාරයකින්) යනු මින් පෙර ‘ශාසනය’ යැයි පවසන ලද අර්ථය ‘දේශනාව, දේශිතය’ යනුවෙන් ඊට වෙනස් ආකාරයකින් දැක්වීමයි. ‘නියමෙත්වා’ (නියම කොට) යනු එහි ඒකාන්තයෙන් දත යුතු බව තහවුරු කිරීමෙනි. ‘විඤ්ඤෙය්‍යතා’ (දත යුතු බව) යනු විශේෂ වූ දේශනා හා දේශිතයන්හි දත යුතු පදයන්හි ලැබෙන දැනගැනීමේ ක්‍රියාවයි.

---

ဒေသနာဒေသိတာနိ စ ယာဝဒေဝ ဝိဇာနနတ္ထာနီတိ ဝိဇာနနံ ပဓာနန္တိ တမေဝ နိဒ္ဓါရေန္တော ‘‘တတြာတိ တသ္မိံ ဝိဇာနနေ’’တိ အာဟ.

දේශනාව හා දේශිතයන් දත යුත්තේ හුදෙක් දැනගැනීමේ අර්ථය සඳහාමය, එනම් දැනගැනීම ප්‍රධාන වේ යන කරුණ තහවුරු කරමින් ‘තත්‍රාති’ (එහි) යනු ‘එම දැනගැනීමෙහි’ යැයි පැවසීය.

---

ဧတ္ထာဟာတိ နဝင်္ဂသာသနနဝဝိဓသုတ္တန္တာတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထဝစနေ အာဟ စောဒကော. တဿာယံ အဓိပ္ပာယော – နဝဟိ အင်္ဂေဟိ ဝဝတ္ထိတေဟိ အညမညသင်္ကရရဟိတေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, တထာ စ သတိ အသုတ္တသဘာဝါနေဝ ဂေယျင်္ဂါဒီနီတိ နဝဝိဓသုတ္တန္တဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျ. အထ သုတ္တသဘာဝါနိ ဂေယျင်္ဂါဒီနိ, ဧဝံ သတိ ‘‘သုတ္တ’’န္တိ ဝိသုံ သုတ္တင်္ဂံ န သိယာ, ဧဝံ သန္တေ အဋ္ဌင်္ဂသာသနံ အာပဇ္ဇတီတိ. တေနာဟ ‘‘ကထံ ပနာ’’တိအာဒိ. ဂေယျင်္ဂါဒီသု ကတိပယာနမ္ပိ သုတ္တဘာဝေ ယထာဝုတ္တဒေါသာနတိဝတ္တိ, ပဂေဝ သဗ္ဗေသန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ယဉ္စာ’’တိအာဒိနာ. သင်္ဂဟေသူတိ အဋ္ဌကထာသု. ပေါရာဏဋ္ဌကထာနဉှိ သင်္ခေပဘူတာ ဣဒါနိ အဋ္ဌကထာ ‘‘သင်္ဂဟာ’’တိ ဝုတ္တာ. သုတ္တံ နာမ သဂါထကံ ဝါ သိယာ, နိဂ္ဂါထကံ ဝါတိ အင်္ဂဒွယေနေဝ တဒုဘယင်္ဂံ ကတန္တိ ဝိသုံ သုတ္တင်္ဂဿ အသမ္ဘဝေါ တဒုဘယဝိနိမုတ္တဿ သုတ္တဿ အဘာဝတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သုတ္တင်္ဂမေဝ န သိယာ’’တိ. အထာပိ ကထဉ္စိ. သိယာတိ ဝက္ခမာနံ သာမညဝိဓိံ သန္ဓာယာဟ. ဧဝမ္ပိ အယံ ဒေါသောတိ ဒဿေန္တော ‘‘မင်္ဂလသုတ္တာဒီန’’န္တိအာဒိမာဟ.

‘එත්ථාහා’ (මෙහිදී පැවසීය) යනු නවංග ශාසනය නව ආකාර සූත්‍රයන් බව පැවසීමේදී චෝදකයා මෙසේ ප්‍රශ්න කරයි. ඔහුගේ අදහස මෙයයි - නව අංගයන් එකිනෙක මිශ්‍ර නොවී වෙන් වෙන්ව තිබිය යුතුය. එසේ නම් සූත්‍ර නොවන ස්වභාවයක් ඇති ගෙය්‍ය අංග ආදිය සම්බන්ධයෙන් ‘නව ආකාර සූත්‍ර’ යන වචනය පරස්පර වේ. ඉදින් ගෙය්‍ය ආදිය සූත්‍ර ස්වභාවයක් ගන්නේ නම්, ‘සූත්‍ර’ නමින් වෙනම සූත්‍ර අංගයක් නොතිබිය යුතුය. එවිට අෂ්ටාංග ශාසනයක් බවට පත් වේ. ඒ නිසා ‘කථං පන’ (කෙසේ ද වනාහි) යනාදිය පැවසුණි. ගෙය්‍ය ආදියෙන් කිහිපයක් සූත්‍ර බවට පත්වීමේදීත් ඉහත කී දෝෂයන් පවතින බවත්, සියල්ල සූත්‍ර වූ විට එම දෝෂය වඩාත් පැහැදිලි බවත් ‘යංච’ යනාදියෙන් දක්වයි. ‘සංගහේසු’ යනු අටුවාවලයි. පැරණි අටුවාවල සංක්ෂිප්ත ස්වරූපය දැන් අටුවා ‘සංග්‍රහ’ ලෙස හඳුන්වයි. සූත්‍රය යනු ගාථා සහිත හෝ ගාථා රහිත විය හැකිය. එම අංග දෙකෙන්ම ඒ උභය අංගයන් සම්පූර්ණ වන බැවින්, එම දෙකෙන් තොර වූ සූත්‍රයක් නැති බැවින්, වෙනම සූත්‍ර අංගයක් තිබිය නොහැක. ඒ නිසා ‘සූත්‍ර අංගයක්ම නැති වන්නේය’ යැයි පැවසීය. ‘අථාපි කථංචි සියා’ යනු මතු පැවසීමට ඇති සාමාන්‍ය විධිය අරමුණු කොට පැවසූවකි. මෙසේ වුවත් මෙම දෝෂය පවතින බව පෙන්වීමට ‘මංගල සුත්තාදීනං’ යනාදිය පැවසීය.

---

တဗ္ဘာဝနိမိတ္တန္တိ ဂေယျင်္ဂဘာဝနိမိတ္တံ. ဝေယျာကရဏဿ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. စောဒကော ‘‘ဂါထာဝိရဟေ’’တိ ဝစနံ အဂ္ဂဏှန္တော ‘‘ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနံ ဗျာကရဏ’’န္တိ ဝစနမတ္တမေဝ ဂဟေတွာ ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိအာဒိနာ စောဒေတိ. ဣတရော ပန ဩကာသဝိဓိတော အနောကာသော ဝိဓိ ဗလဝါတိ ဉာယံ ဂါထာဝိရဟိတံယေဝ ဝေယျာကရဏန္တိ, ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ စ ဒဿေန္တော ‘‘နာပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ ပရိဟရတိ. တထာ ဟီတိ တေနေဝ ကာရဏေန, သတိပိ သညန္တရနိမိတ္တယောဂေ အနောကာသသညာနံ ဗလဝဘာဝေနေဝါတိ အတ္ထော.

‘තබ්භාවනිමිත්තං’ යනු ගෙය්‍ය අංගයක් වීමට හේතුවයි. ‘වෙය්‍යාකරණස්ස තබ්භාවනිමිත්තං’ යනු එහි සම්බන්ධයයි. චෝදකයා ‘ගාථා රහිත බව’ යන වචනය පිළිනොගෙන ‘ප්‍රශ්න විසඳීම ව්‍යාකරණයයි’ යන වචනය පමණක් ගෙන ‘එසේ නම්’ යනාදී වශයෙන් චෝදනා කරයි. අනෙක් තැනැත්තා (පිළිතුරු දෙන්නා) පවසන්නේ, අවස්ථාව අනුව පනවන විධියට වඩා නිශ්චිත විධිය බලවත් වන බැවින්, ගාථා රහිත වූවක්ම ව්‍යාකරණය ලෙස මෙහි අදහස් කරන බවයි. ඒ නිසා ‘නොපැමිණේ’ (නාපජ්ජති) යනාදියෙන් එය නිරාකරණය කරයි. ‘තථා හි’ යනු ඒ හේතුවෙන්මයි. එනම් වෙනත් ලක්ෂණයක සම්බන්ධයක් තිබුණ ද, අවස්ථාවට අදාළ නොවන ලක්ෂණවලට වඩා ප්‍රබල ලක්ෂණ බලවත් වන බැවිනි.

---

သင်္ဂဟဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සංග්‍රහ වාර වර්ණනාව නිම විය.

---

၂. ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

2. උද්දේශ වාර වර්ණනාව

---

၁. ဝိဘာဂေနာတိ [Pg.24] သရူပဝိဘာဂေန. အဒိဋ္ဌံ ဇောတီယတိ ဧတာယာတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာ. ဒိဋ္ဌံ သံသန္ဒီယတိ ဧတာယာတိ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာ, သံသန္ဒနံ စေတ္ထ သာကစ္ဆာဝသေန ဝိနိစ္ဆယကရဏံ. ဝိမတိ ဆိဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ဝိမတိစ္ဆေဒနာ. အနုမတိယာ ပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ. ‘‘တံ ကိံ မညထာ’’တိ ဟိ ကာ တုမှာကံ အနုမတီတိ အနုမတိ ပုစ္ဆိတာ. ကထေတုကမျတာတိ ကထေတုကမျတာယ.

1. විභාගයෙන් යනු ස්වරූප විභාගයෙනි. නොදුටු දෙය ප්‍රකාශ කරනු ලබන්නේ මෙයින් බැවින් ‘අදිට්ඨජෝතනා’ නම් වේ. දුටු දේ සසඳනු ලබන්නේ මෙයින් බැවින් ‘දිට්ඨසංසන්දනා’ නම් වේ. මෙහි සැසඳීම යනු සාකච්ඡා මාර්ගයෙන් විනිශ්චය කිරීමයි. සැකය දුරු කරනු ලබන්නේ මෙයින් බැවින් ‘විමතිච්ඡේදන’ නම් වේ. අනුමැතිය සඳහා කරනු ලබන විමසීම ‘අනුවෘත්ත පෘච්ඡාව’ (අනුමතිපුච්ඡා) නම් වේ. ‘‘ඔබ ඒ ගැන කුමක් සිතන්නෙහිද?’’ යනු ඔබගේ අනුමැතිය කුමක්දැයි විමසීමයි. කථෙතුකම්‍යතා යනු කීමේ කැමැත්තයි.

---

‘‘ဟရီယန္တိ ဧတေဟီ’’တိအာဒိနာ ကရဏာဓိကရဏကတ္တုဘာဝကမ္မသာဓနာနံ ဝသေန ဟာရ-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ သဒိသကပ္ပနာဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဟာရာ ဝိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပုန ဂန္ထကရဏာဒိအတ္ထေန ဂန္ထာဒိသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဟာရကရဏာဒိအတ္ထေန ဟာရသဒ္ဒသိဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘ဟာရယန္တီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဟရဏတော, ရမဏတော စာ’’တိ ဣမိနာ မနောဟရာ မနောရမာ စေတေ သံဝဏ္ဏနာဝိသေသာတိ ဒဿေတိ.

‘හාර’ යන ශබ්දයේ අර්ථය ‘මොවුන් විසින් හරණය කරනු ලැබේ’ යන ආදී වශයෙන් කරණ, අධිකරණ, කතෘ, භාව සහ කම්ම යන සාධනයන්ගේ වසයෙන් පවසා, සමාන කිරීමේ අර්ථයෙන් දැක්වීම සඳහා ‘හාරයන් මෙන්’ යනාදිය පවසන ලදී. නැවත ග්‍රන්ථකරණය ආදී අර්ථයෙන් ‘ග්‍රන්ථ’ ආදී ශබ්දයන් සේම, හාරකරණය ආදී අර්ථයෙන් ‘හාර’ ශබ්දයේ සිද්ධිය දැක්වීමට ‘හාරයන්තී’ (පමුණුවත්) යනාදිය පවසන ලදී. ‘හරණය කරන බැවින්ද, රමණය කරවන බැවින්ද’ යන්නෙන් මෙම විස්තර වර්ණනාවන් මනෝහර වූත්, මනෝරම්‍ය වූත් බව දක්වයි.

---

ဥပပတ္တိသာဓနယုတ္တီတိ လက္ခဏဟေတု. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘နနု စ အညေပိ ဟာရာ ယုတ္တိသဟိတာ ဧဝါ’’တိအာဒိနာ ဒေသနာဟာရေ ဝုတ္တနယာနုသာရေန.

‘උපපත්තිසාධනයුත්තී’ යනු ලක්ෂණ හේතුවයි. ‘පැවසූ ක්‍රමයෙන්’ යන්නෙන් ‘අනෙක් හාරයෝද යුක්ති සහිතම වෙත්’ යනාදී වශයෙන් දේශනා හාරයෙහි පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව යන්නයි.

---

စတုန္နံ ဗျူဟော ဧတ္ထာတိ ဘိန္နာဓိကရဏာနမ္ပိ ပဒါနံ အညပဒတ္ထသမာသော လဗ္ဘတိ ‘‘ဥရသိလောမော’’တိအာဒီနံ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၅၄, ၃၀၃) ဝိယာတိ ဝုတ္တံ.

‘සතරක් මෙහි සංගෘහිතයි’ යන මෙහිදී, ‘උරසිලෝමෝ’ (ළෙහි රෝම ඇති තැනැත්තා) යනාදියෙහි මෙන් විවිධ විභක්ති ඇති පදයන්ගේ අන්‍යපදාර්ථ සමාසය ලැබෙන බව පවසන ලදී.

---

သေသန္တိ ‘‘ဝိဝစနမေဝ ဝေဝစန’’န္တိ ဧဝမာဒိ.

ඉතිරිය නම් ‘විවචනයම වේවචනයයි’ යනාදියයි.

---

အနုပ္ပဝေသီယန္တီတိ အဝဂါဟီယန္တိ. သမာဓီယန္တီတိ ပရိဟရီယန္တိ. ဝိနာ ဝိကပ္ပေနာတိ ဇာတိ သာမညံ, ဘေဒေါ သာမညံ, သမ္ဗန္ဓော သာမညန္တိအာဒိနာ ပဒတ္ထန္တရဘာဝဝိကပ္ပနမန္တရေန.

‘අනුප්පවේසීයන්තී’ යනු අවගාහනය කරනු ලැබෙයි. ‘සමාධීයන්තී’ යනු දරාගනු ලැබෙයි. ‘විකල්පනයෙන් තොරව’ යනු ජාති සාමාන්‍යය, භේද සාමාන්‍යය, සම්බන්ධ සාමාන්‍යය යනාදී වශයෙන් වෙනත් පදාර්ථයන්ගෙන් වෙන් කොට දැක්වීමකින් තොරව යන්නයි.

---

ပဒဋ္ဌာနာဒိမုခေနာတိ ပဒဋ္ဌာနဝေဝစနဘာဝနာပဟာနမုခေန. ကေစီတိ ပဒဋ္ဌာနပရိက္ခာရအာဝဋ္ဋပရိဝတ္တနပညတ္တိဩတရဏေ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

‘පදට්ඨානාදි මුඛයෙන්’ යනු පදට්ඨාන (ආසන්න හේතු), වේවචන, භාවනා සහ ප්‍රහාණ යන ද්වාරයන් මගිනි. ‘ඇතැම්හු’ යනු පදට්ඨාන, පරිකාර, ආවට්ට, පරිවත්තන, පඤ්ඤත්ති සහ ඔතරණ යන හාරයන් අදහස් කරමින් පවසති.

---

၂. သမ္ဗန္ဓောတိ ဟေတုဖလဘာဝယောဂေါ. တထာဘူတာနဉှိ ဓမ္မာနံ ဧကသန္တာနသိဒ္ဓတာ ဧကတ္တနယော. ဝိဘာဂေါ သတိပိ နေသံ ဟေတုဖလဘာဝေ ဝိဘတ္တသဘာဝတာ. အညော ဧဝ ဟိ ဟေတု, အညံ ဖလန္တိ. ဗျာပါရဝိရဟော နိရီဟတာ. န ဟိ ဟေတုဖလာနံ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘အဟံ ဣမံ နိဗ္ဗတ္တေမိ, ဣမိနာဟံ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ. အနုရူပဖလတာ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပစ္စယာနုကူလတာ. သမူဟာဒိံ [Pg.25] ဥပါဒါယ လောကသင်္ကေတသိဒ္ဓါ ဝေါဟာရမတ္တတာ သမ္မုတိသဘာဝေါ. ပထဝီဖဿာဒီနံ ကက္ခဠဖုသနာဒိလက္ခဏံ ပရမတ္ထသဘာဝေါ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပေါ – ယသ္မိံ ဘိန္နေ, ဣတရာပေါဟေ ဝါ စိတ္တေန ကတေန တထာ ဗုဒ္ဓိ, ဣဒံ သမ္မုတိသစ္စံ ယထာ ဃဋေ, သသမ္ဘာရဇလေ စ, တဗ္ဗိပရိယာယေန ပရမတ္ထသစ္စန္တိ. ပရမတ္ထသစ္စပ္ပဋိဝေဓာယာတိ နိဗ္ဗာနာဓိဂမာယ.

2. සම්බන්ධය යනු හේතු-ඵල ස්වභාවයේ යෙදීමයි. එවැනි වූ ධර්මයන් එක් සන්තතියක සිද්ධ වන බැවින් එය ‘ඒකත්තනය’ (එකත්ව ක්‍රමය) නම් වේ. විභාගය යනු ඔවුන්ගේ හේතු-ඵල භාවය පවතිද්දීම පවතින විභක්ත (වෙන් වූ) ස්වභාවයයි. මන්දයත්, හේතුව අනෙකකි, ඵලය අනෙකකි. ව්‍යාපාර විරහය යනු උත්සාහයක් නොමැතිකමයි. හේතු-ඵලයන්ට ‘මම මෙය නිපදවමි, මෙයින් මම නිපදවන ලදිමි’ යනුවෙන් සිතීමක් නැත. අනුරූප ඵලතාව යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් හටගත් ධර්මයන් ප්‍රත්‍යයන්ට අනුකූල වීමයි. සමූහ ආදිය උපාදානය කර ලෝක සම්මතයෙන් සිද්ධ වූ ව්‍යවහාර මාත්‍රය ‘සම්මුති ස්වභාවයයි’. පඨවි ඵස්ස ආදියේ පවතින තද බව, ස්පර්ශ වීම ආදී ලක්ෂණය ‘පරමත්ථ ස්වභාවයයි’. මෙහි සංක්ෂිප්තය මෙයයි – යමක් බිඳුණු කල හෝ සිතින් අනෙක් කොටස් ඉවත් කළ කල ඒ පිළිබඳව ඇති වැටහීම නැති වේ නම් එය ‘සම්මුති සච්චයයි’, උදාහරණයක් ලෙස කළය හෝ කොටස් වශයෙන් ඇති ජලය වැනිය. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ ‘පරමත්ථ සච්චයයි’. පරමාර්ථ සත්‍යය අවබෝධ කරගැනීම පිණිස යනු නිවන අවබෝධ කරගැනීම පිණිසයි.

---

အန္တောတိ အဗ္ဘန္တရော. ပဓာနာဝယဝေနာတိ မူလဘာဝေန. ‘‘နန္ဒီ ဒုက္ခဿ မူလ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၃) တဏှာ ‘‘နန္ဒီ’’တိ ဝုတ္တာ. ‘‘သင်္ဂါမေ စ နန္ဒိံ စရတီ’’တိအာဒီသု ပမောဒေါတိ အာဟ ‘‘တဏှာယ, ပမောဒဿ ဝါ’’တိ.

‘අන්තෝ’ යනු අභ්‍යන්තරයයි. ‘ප්‍රධාන අවයවයෙන්’ යනු මූලික ස්වභාවයෙනි. ‘නන්දිය දුකට මුලය’ යනාදියෙහි තණ්හාව ‘නන්දි’ ලෙස පවසන ලදී. ‘සංග්‍රාමයේදී සතුටින් (නන්දි) හැසිරේ’ යනාදියෙහි ප්‍රමෝදය අදහස් වේ. එබැවින් ‘තණ්හාව හෝ ප්‍රමෝදය’ යැයි පවසන ලදී.

---

၃. ဇာတိဘေဒတောတိ ကုသလာ, အကုသလာတိ ဣမသ္မာ ဝိသေသာ. ယုဇ္ဇန္တီတိ ဧတ္ထ ဟေတုအတ္ထော အန္တောနီတော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ယောဇီယန္တီ’’တိ. ကေဟိ ယောဇီယန္တိ? သံဝဏ္ဏနကေဟီတိ အဓိပ္ပာယော. ယုဇ္ဇန္တီတိ ဝါ ယုတ္တာ ဟောန္တိ, တေဟိ သမာနယောဂက္ခမာ တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော တဒေကဋ္ဌဘာဝတော. ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ‘‘နဝဟိ ပဒေဟီ’’တိ သဟယောဂေ ကရဏဝစနံ, ပုရိမသ္မိံ ကရဏေ. ‘‘ဧတေ ခေါ’’တိ စ ပါဌော. တတ္ထ ခေါ-သဒ္ဒဿ ပဒပူရဏတာ, အဝဓာရဏတ္ထတာ ဝါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတေ ဧဝါတိ ဧတေ တဏှာဒယော ဧဝ, န ဣတော အညေတိ အတ္ထော. အဋ္ဌာရသေဝ န တတော ဥဒ္ဓံ, အဓော ဝါတိ. ပုရိမသ္မိံ ပက္ခေ မူလပဒန္တရာဘာဝေါ, ဒုတိယသ္မိံ တေသံ အနူနာဓိကတာ ဒီပိတာ ဟောတိ.

3. ‘ජාතිභේදයෙන්’ යනු කුසල් අකුසල් යන මේ විශේෂයෙනි. ‘යුජ්ජන්ති’ (යෙදේ) යන මෙහි හේතු අර්ථය අභ්‍යන්තරගතව ඇති බව දත යුතුය. එබැවින් ‘යොදනු ලැබේ’ යැයි පවසන ලදී. කවුරුන් විසින් යොදනු ලැබේද? වර්ණනා කරන්නන් විසින් යන්න අදහසයි. නැතහොත් ‘යුජ්ජන්ති’ යනු සුදුසු වේ, ඒවාට සමාන වූ බැවින් ඒවා ග්‍රහණය කිරීමෙන්ම ග්‍රහණය කරන ලද බව අර්ථයයි. මෙම අර්ථයේදී ‘නව පදයන්ගෙන්’ යන්න සහයෝගී අර්ථයේ කරණ විභක්තියයි. පෙර අර්ථයේදී එය සාමාන්‍ය කරණ විභක්තියයි. ‘එතේ ඛෝ’ යන පාඨයෙහි ‘ඛෝ’ ශබ්දය පද පූරණය පිණිස හෝ අවධාරණ අර්ථය පිණිස බව දත යුතුය. ‘මේවාම’ යනු මේ තණ්හා ආදියම මිස මින් අන් යමක් නොවේ යන්නයි. දහඅටක්මය, එයට වැඩි හෝ අඩු නොවේ. පළමු පක්ෂයෙහි මූල පදයන්ගෙන් පරිබාහිර බවක් නැති බවත්, දෙවන පක්ෂයෙහි ඒවායේ අඩුවක් හෝ වැඩිවීමක් නැති බවත් දක්වන ලදී.

---

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

උද්දේසවාර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

---

၃. နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

3. නිද්දේසවාර වර්ණනාව

---

၄. နိဒ္ဒေသဝါရေ သာမညတောတိ သာဓာရဏတော. ဝိသေသေနာတိ အသာဓာရဏတော. ပဒတ္ထောတိ သဒ္ဒတ္ထော. လက္ခဏန္တိ သဘာဝေါ. ကမောတိ အနုပုဗ္ဗီ. ဧတ္တာဝတာတိ ဧတ္တကပ္ပမာဏဘာဝေါ. ဟေတွာဒီတိ ဟေတုဖလဘူမိဥပနိသာသဘာဂဝိသဘာဂလက္ခဏနယာ. ဝိသေသတော ပန လက္ခဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

4. නිද්දේස වාරයෙහි ‘සාමාන්‍යයෙන්’ යනු පොදුවේය. ‘විශේෂයෙන්’ යනු අසාධාරණ ලෙසය. පදාර්ථය යනු ශබ්දයේ අර්ථයයි. ලක්ෂණය යනු ස්වභාවයයි. ක්‍රමය යනු අනුපිළිවෙළයි. ‘එත්තාවතා’ යනු මෙපමණ ප්‍රමාණයක් ඇති බවයි. හේතු ආදිය යනු හේතු, ඵල, භූමි, උපනිසා, සභාග, විසභාග සහ ලක්ෂණ යන නය ක්‍රමයන්ය. විශේෂයෙන් ලක්ෂණය යනු සම්බන්ධයයි.

---

ဟာရသင်္ခေပဝဏ္ဏနာ

හාරසංක්ෂේප වර්ණනාව

---

၁. ယံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ ယန္တိ ပစ္စတ္တဝစနံ, တဉ္စ သုခံ, သောမနဿန္တိ ဒွယေန သမာနာဓိကရဏန္တိ ကတွာ ‘‘အဿာဒီယတီတိ အဿာဒေါ, သုခံ, သောမနဿဉ္စာ’’တိ [Pg.26] ဝုတ္တံ. သုခါဒိဝေဒနာ ဝိယ မနာပိယရူပါဒိပိ အဝီတရာဂဿ အဿာဒေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဧဝံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏမ္ပီ’’တိ. ‘‘အဿာဒေတိ ဧတာယာတိ ဝါ အဿာဒေါ, တဏှာ’’တိ ဧတေန ‘‘ယ’’န္တိ ဟေတုအတ္ထေ နိပါတောတိ ဒဿေတိ. တတြာယမတ္ထော – ယေန ဟေတုနာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ပဋိစ္စ အဿာဒနီယဘာဝေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ တဏှာသင်္ခါတော အဿာဒေါ အဿာဒနကိရိယာယ ကာရဏန္တိ. ဣတိ ကတွာ အယမတ္ထော ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဒိဘာဝတော ဝိပလ္လာသေသုပိ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ ဝိပလ္လာသာပီ’’တိ. အနိဋ္ဌမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ဣဋ္ဌမ္ပီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ, အနဝသေသာ သာသဝါ ဓမ္မာ ဣဓ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗေသံ တေဘူမကသင်္ခါရာန’’န္တိ.

1. ‘මහණෙනි, යමක්’ යන මෙහි ‘යං’ යනු ප්‍රථමා විභක්තියයි. එය සැප සහ සෝමනස්ස යන දෙකටම සමානාධිකරණ බැවින් ‘ආස්වාද කරනු ලබන බැවින් ආස්වාදයයි, එය සැපය සහ සෝමනස්සයයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. සැප ආදී වේදනාවන් මෙන් මනාප රූප ආදියද වීතරාගී නොවූවන් විසින් ආස්වාද කළ යුතුය. එබැවින් ‘මෙසේ ඉෂ්ට අරමුණුද’ යැයි පවසන ලදී. ‘මෙයින් ආස්වාද කරයි යන අර්ථයෙන් ආස්වාදය නම් තණ්හාවයි’ යන්නෙන් ‘යං’ යනු හේතු අර්ථයේ නිපාතයක් බව දක්වයි. එහි අර්ථය මෙයයි - යම් හේතුවකින් පංච උපාදානස්කන්ධයන් ප්‍රත්‍ය කොට ආස්වාදනීය බවින් සැපය සහ සෝමනස්සය උපදීද, තණ්හාව යැයි කියනු ලබන මෙම ආස්වාදය එම ආස්වාද කිරීමේ ක්‍රියාවට හේතුවයි. එබැවින් දෘෂ්ටි අභිනන්දන ආදී ස්වභාවයන් නිසා මෙය විපල්ලාසයන්හිද ඇති විය හැකි බව ‘මෙසේ විපල්ලාසයෝද’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘අනිෂ්ට දේ පවා’ යන්නෙහි ‘පවා’ ශබ්දයෙන් ‘ඉෂ්ට දේ පවා’ යන්නද සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙහි අරමුණු වශයෙන් ග්‍රහණය කිරීමෙන් සියලු සස්‍රව ධර්මයන් ගනු ලැබූ බැවින් ‘සමස්ත ත්‍රෛභූමික සංස්කාරයන්ගේ’ යැයි පවසන ලදී.

---

ဒုက္ခာဒုက္ခမသုခဝေဒနာနန္တိ ဧတ္ထ ဒုက္ခသဘာဝါ ဧဝ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဂဟိတာ အနိဋ္ဌာရမ္မဏဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ, န သုခသဘာဝါ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ယာယံ, ဘန္တေ, အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ, သန္တသ္မိံ ဧသာ ပဏီတေ သုခေ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၈၈; သံ. နိ. ၄.၂၆၇). ‘‘သုခပရိယာယသဗ္ဘာဝတော’’တိ ဣမိနာ ဣဋ္ဌတာမတ္တတောပိ လေသေန သတ္တာနံ အာရမ္မဏဿ အဿာဒနီယတာ သမ္ဘဝတီတိ ဒဿေတိ.

‘දුක්ඛ-අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවන්ගේ’ යන මෙහි අනිෂ්ට අරමුණ අදහස් කරන බැවින් දුක් ස්වභාව වූ අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවම ගන්නා ලදී, සැප ස්වභාවය නොවේ. ඒ සම්බන්ධයෙන් ‘ස්වාමීනි, යම් මේ අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවක් ඇද්ද, එය ශාන්ත වූ ප්‍රණීත වූ සැපයක් ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘සැපය යන පර්යාය පැවතීමෙන්’ යන මෙයින් ඉෂ්ට මාත්‍රයකින් පවා සත්වයන්ට අරමුණෙහි ආස්වාදනීය බව අල්ප වශයෙන් හෝ ඇති විය හැකි බව දක්වයි.

---

အာဒီနဝေါ ဒေါသနိဿန္ဒနတာယ ဒေါသော, သွာယံ ပီဠနဝုတ္တိယာ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘အာဒီနဝေါ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ, တိဿောပိ ဝါ ဒုက္ခတာ’’တိ. ဧဝံ ဒေါသတ္ထတံ အာဒီနဝဿ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကပဏတ္ထတံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယတောတိ ယသ္မာ ဒေါသကပဏသဘာဝတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

ආදීනවය යනු දෝෂයන්ගේ ගලා ඒම බැවින් දෝෂයයි. එය පීඩා කරන ස්වභාවයෙන් දත යුතුය. එබැවින් ‘ආදීනවය යනු දුක් වේදනාවයි, නැතහොත් ත්‍රිවිධ දුක්ඛතාවයි’ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ ආදීනවයේ දෝෂාර්ථය දක්වා, දැන් එහි අසරණ අර්ථය දැක්වීමට ‘එසේත් නැතහොත්’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘යම් හෙයකින්’ යනු යම් හෙයකින් දෝෂ සහිත අසරණ ස්වභාවයක් වන බැවින් යන්නයි.

---

နိဿရတီတိ ဝိဝိတ္တိ, သဗ္ဗသင်္ခါရဝိဝေကောတိ အတ္ထော. သာမညနိဒ္ဒေသေနာတိ နိဿရဏသဒ္ဒဝစနီယတာသာမညေန. ပုရိမာနန္တိ အဿာဒါဒီနဝတာနံ. ဥပါယော စာတိအာဒီသု စ-သဒ္ဒေါ ပဒပူရဏမတ္တန္တိ ကတွာ အာဟ ‘‘ပစ္ဆိမာနဉ္စာ’’တိ, ဖလာဒီနန္တိ အတ္ထော. တဒန္တောဂဓဘေဒါနန္တိ အရိယမဂ္ဂပရိယာပန္နဝိသေသာနံ.

‘නික්මෙයි’ යනු වෙන්වීමයි, සියලු සංස්කාරයන්ගෙන් විවේකය යන්න අර්ථයයි. ‘සාමාන්‍ය නිර්දේශයෙන්’ යනු නිස්සරණ ශබ්දයෙන් අදහස් කළ හැකි පොදු බවිනි. ‘පෙර සඳහන් වූවන්ගේ’ යනු ආස්වාද සහ ආදීනවයන්ගේය. ‘උපායද’ යනාදියෙහි ‘ච’ ශබ්දය පද පූරණයක් පමණක් බව සලකා ‘පසුකාලීනයන්ගේද’ යැයි පවසා ඇත, එයින් ඵල ආදිය අදහස් වේ. ‘එයට ඇතුළත් ප්‍රභේදයන්ගේ’ යනු ආර්ය මාර්ගයට අයත් විශේෂ ධර්මයන්ගේය.

---

ကာမဘဝါဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန န ရူပါရူပဘဝါ ဧဝ ဂဟိတာ, အထ ခေါ တေ စ သညီဘဝါဒယော စ ဧကဝေါကာရဘဝါဒယော စ ဂဟိတာ. တေနာဟ ‘‘တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဘဝါန’’န္တိ.

"කාමභව ආදී" යන වචනයෙහි ඇති "ආදී" ශබ්දයෙන් රූප සහ අරූප භවයන් පමණක් නොව, සඤ්ඤී භව ආදිය සහ ඒකවෝකාර භව ආදිය ද ගන්නා ලදී. එබැවින් "භවයන් තුන් තුන් දෙනා බැගින්" යැයි වදාළ සේක.

---

ယာဝဒေဝ [Pg.27] အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထာ ဘဂဝတော ဒေသနာတိ အာဟ ‘‘နနု စ…ပေ… နိပ္ဖာဒီယတီ’’တိ. ‘‘ဝုတ္တမေဝါ’’တိ ဣမိနာ ပုနရုတ္တိဒေါသံ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘သစ္စမေတ’’န္တိ အနုဇာနိတွာ ‘‘တဉ္စ ခေါ’’တိအာဒိနာ ပရိဟရတိ. ‘‘ပရမ္ပရာယာ’’တိ ဧတေန အဇ္ဈတ္တံ ယောနိသောမနသိကာရော ဝိယ န ပရတောဃောသော အာသန္နကာရဏံ ဓမ္မာဓိဂမဿ ဓမ္မဿ ပစ္စတ္တံ ဝေဒနီယတ္တာတိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ‘‘အက္ခာတာရော တထာဂတာ, ပဋိပန္နာ ပမောက္ခန္တိ, ဈာယိနော မာရဗန္ဓနာ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၇၆) ဝုတ္တံ. တဒဓိဂမကာရဏံ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမကာရဏံ သိယာ. ကိံ ပန တန္တိ အာဟ ‘‘သမ္ပတ္တိဘဝဟေတူ’’တိ, တေန စရိမတ္တဘာဝဟေတုဘူတံ ပုညသမ္ပတ္တိံ ဝဒတိ.

"අනුපාදා පරිනිබ්බාන" (උපාදාන රහිත පරිනිර්වාණය) අරමුණු කරගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව පවතින බැවින් "නනු ච...පෙ... නිප්ඵාදීයති" යැයි වදාළහ. "වෘත්තමේව" (පවසන ලද්දක්මයි) යන්නෙන් පුනරුක්ති දෝෂයක් මතු කරයි. අනෙක් පාර්ශවය "එය සත්‍යයකි" යැයි පිළිගෙන "තඤ්ච ඛො" යනාදියෙන් එයට පිළිතුරු දෙයි. "පරම්පරායෙන්" යන්නෙන් අභ්‍යන්තර යෝනිසෝ මනසිකාරය මෙන්ම පරතෝඝෝෂය (අන්‍යයන්ගෙන් ඇසීම) ද ධර්මාවබෝධයට ආසන්නතම හේතුව නොවන බවත්, ධර්මය ප්‍රත්‍යත්මව (තමන් විසින්ම) විඳිය යුතු බවත් දක්වයි. "තථාගතයන් වහන්සේලා මග පෙන්වන්නෝ වෙති, වීර්යය වඩන යෝගීහු මාර බන්ධනයෙන් මිදෙන්නාහ" (ධම්මපදය 276) යනුවෙන් ද වදාරන ලදී. එම අවබෝධයට හේතුව ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කරගැනීමේ හේතුව විය හැකිය. එය කුමක්දැයි විමසූ විට "සම්පත්තිභවහේතූ" යැයි කීහ. එයින් අවසාන ආත්මභාවයට හේතු වන පින් සම්පත්තිය අදහස් කෙරේ.

---

‘‘အတ္တာနုဒိဋ္ဌိံ ဦဟစ္စ, ဧဝံ မစ္စုတရော သိယာ’’တိ ဣဒံ အရိယမဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ဖလဘာဝသာဓနံ. ယေန ဟိ ဝိဓိနာ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိသမုဂ္ဃာတော, မစ္စုတရဏဉ္စ သိယာ, သော ‘‘ဧဝ’’န္တိ ဣမိနာ ပကာသိတောတိ. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိသမုဂ္ဃာတမစ္စုတရဏာနံ ဖလဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

"ආත්ම දෘෂ්ටිය උදුරා දමා මෙසේ මෘත්‍යුව තරණය කරන්නේය" යන්න ආර්ය මාර්ගයට පෙර පවතින ප්‍රතිපදාවෙහි ඵල ස්වභාවය තහවුරු කිරීමකි. යම් ක්‍රමයකින් ආත්ම දෘෂ්ටිය උදුරා දැමීම සහ මෘත්‍යුව තරණය කිරීම සිදු වේ ද, එය "මෙසේ" යන මෙයින් ප්‍රකාශ කරන ලදී. ආත්ම දෘෂ්ටිය උදුරා දැමීමේ සහ මෘත්‍යුව තරණය කිරීමේ ඵල ස්වභාවය ගැන අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැත.

---

‘‘ဓမ္မော ဟဝေ’’တိ ပန ဂါထာယံ လောကိယဿ ပုညဖလဿ ဝုတ္တတ္တာ အာဟ ‘‘ဣဒံ ဖလ’’န္တိ. ယံ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗံ, တံ ဖလံ. ယံ နိဗ္ဗတ္တကံ, သော ဥပါယော. အယမေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော. တေနာဟ ‘‘ဧတေန နယေနာ’’တိအာဒိ. ဥပဓိသမ္ပတ္တီတိ အတ္တဘာဝသောဘာ.

"ධම්මො හවේ" යන ගාථාවෙහි ලෞකික පින්ඵල ගැන කියැවුණු බැවින් "මෙය ඵලයයි" යැයි වදාළහ. යමක් උපදවාගත යුතු ද එය ඵලයයි. යමක් එය උපදවන්නේ ද එය උපායයි. මෙහි විනිශ්චය මෙයයි. එබැවින් "මෙම ක්‍රමයෙන්" යනාදිය වදාළහ. "උපධි සම්පත්තිය" යනු ආත්මභාවයේ ශෝභාවයි.

---

ဝိသုဒ္ဓီတိ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ – ‘‘ဧတ္ထာပိ…ပေ… ဝိညာတု’’န္တိ. ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိနာပိ တမေဝတ္ထံ ဝစနန္တရေ ပါကဋတရံ ကရောတိ.

"විශුද්ධිය" යන්නෙන් ඥානදර්ශන විශුද්ධිය අදහස් කරන බව "මෙහි ද...පෙ... දැනගත යුතුය" යන්නෙන් පැවසේ. "යස්මා පන" යනාදියෙන් ද එම අර්ථයම වෙනත් වචනවලින් වඩාත් පැහැදිලි කරයි.

---

သရူပတော အာဂတာနိ ‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၂၆-၂၈). ဧကဒေသေန အာဂတာနိ ‘‘သံယောဇနိယေသု, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေသု အဿာဒါနုပဿိနော ဝိဟရတော (သံ. နိ. ၂.၅၃), ဗဟုဒုက္ခာ ဗဟုပါယာသာ, အာဒီနဝေါ ဧတ္ထ ဘိယျော (မ. နိ. ၁.၁၁၇), သင်္ခါရာနမေတံ နိဿရဏံ, ယဒိဒံ နိဗ္ဗာန’’န္တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၁.၂၄; ၃.၄၁). န သရူပေန အာဂတာနိ ယထာ သာမညဖလသုတ္တာဒီသု. အတ္ထဝသေနာတိ အဿာဒေတဗ္ဗာဒိအတ္ထဝသေန. န ပပဉ္စိတောတိ န ဝိတ္ထာရိတော.

"මහණෙනි, යම් කලෙක මහණෙක් පඤ්ච උපාදානස්කන්ධයන්ගේ හටගැනීම, විනාශය, ආශ්වාදය, ආදීනවය සහ නිස්සරණය තත්ත්වාකාරයෙන් දැනගන්නේ ද" යනාදී තැන්වල (සං. නි. 3.26-28) මේවා ස්වරූපයෙන්ම පැමිණ ඇත. "මහණෙනි, සංයෝජනීය ධර්මයන්හි ආශ්වාද අනුපස්සනාවෙන් වාසය කරන්නාහට" (සං. නි. 2.53), "බොහෝ දුක් ඇත්තාහ, බොහෝ පීඩා ඇත්තාහ, මෙහි ආදීනවය වැඩිය" (ම. නි. 1.117), "සංස්කාරයන්ගෙන් මිදීම මෙයයි, එනම් නිර්වාණයයි" (පටි. ම. 1.24) යනාදී තැන්වල මේවා එක් කොටසක් ලෙස පැමිණ ඇත. සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රය ආදියේ ස්වරූපයෙන්ම පැමිණ නැත. "අර්ථ වශයෙන්" යනු ආශ්වාද කළ යුතු බව ආදී අර්ථ වශයෙනි. "පපඤ්චිත නොවේ" යනු විස්තර නොකරන ලදී යන්නයි.

---

၂. ဧသေဝ [Pg.28] နယောတိ အတိဒေသေန ဝိစိယမာနဝစနသေသော အတိဒိဋ္ဌော. ဘာဝတ္ထေ တောဟိ အာဟ ‘‘ဝိဿဇ္ဇိတန္တိ ဝိဿဇ္ဇနာ’’တိ. သုတ္တေ အာဂတံ န အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန အဋ္ဌကထာယံ အာဂတန္တိ အဓိပ္ပာယော. ပုစ္ဆာနုရူပတာ ဣဓ ပုဗ္ဗာပရန္တိ စတုဗျူဟပုဗ္ဗာပရတော ဣမံ ဝိသေသေတွာ ဒဿေတိ. ပုစ္ဆာနုသန္ဓီတိ ပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနေန အနုသန္ဓာနံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဟေဋ္ဌိမဒေသနာယ ပုစ္ဆာနိမိတ္တပဝတ္တဥပရိဒေသနာယ သမ္ဗန္ဓော ‘‘ပုစ္ဆာနုသန္ဓီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗာပေက္ခန္တိ ပုစ္ဆိတဝိဿဇ္ဇိတပဒါပေက္ခံ. ‘‘သုတ္တဿာ’’တိ ဝါ ဣမိနာ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာအနုဂီတိယော ဌပေတွာ သေသော ဝိစယဟာရပဒတ္ထော သင်္ဂဟိတောတိ ပဒဿာပိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ဂါထာယံ စ-သဒ္ဒေါ ပဒပူရဏမတ္တေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

2. "මෙයම ක්‍රමයයි" යනු අතිදේශය මගින් විමසනු ලබන ඉතිරි වචන සඳහා යෙදුණකි. භාව අර්ථයෙහි 'ත' ප්‍රත්‍යය යෙදීමෙන් "විස්සජ්ජිතං යනු විස්සජ්ජනා වේ" යැයි කීහ. මෙහි අදහස අර්ථ වර්ණනා වශයෙන් අටුවාවෙහි නොව, සූත්‍රයෙහි පැමිණි බවයි. "ප්‍රශ්නයට අනුරූප බව" යන්න මෙහි චතුබ්‍යූහ පූර්වාපරයන්ට වඩා වෙනස් කොට දක්වයි. "ප්‍රශ්න අනුසන්ධිය" යනු ප්‍රශ්නයට පිළිතුරෙන් සම්බන්ධ කිරීමයි. අටුවාවෙහි නම් ප්‍රශ්නය නිමිත්ත කොට පවතින පහළ දේශනාව හා ඉහළ දේශනාව අතර සම්බන්ධය "ප්‍රශ්න අනුසන්ධිය" ලෙස හැඳින්වේ. "පූර්වාපේක්ෂාව" යනු විමසන ලද සහ පිළිතුරු දෙන ලද පදයන් දෙස බැලීමයි. "සූත්‍රයෙහි" යන්නෙන් ප්‍රශ්න, විස්සජ්ජන සහ අනුගීතීන් හැර, සෙසු විචයහාර පදයන්ගේ අර්ථය ඇතුළත් වන බවත්, එහි පදයන් ද ඇතුළත් වන බවත් දත යුතුය. මෙම පක්ෂයෙහි ගාථාවෙහි ඇති 'ච' ශබ්දය පද පූරණයක් පමණක් ලෙස දත යුතුය.

---

‘‘စက္ခု အနိစ္စ’’န္တိ ပုဋ္ဌေ ‘‘အာမ, စက္ခု အနိစ္စမေဝါ’’တိ ဧကန္တတော ဝိဿဇ္ဇနံ ဧကံသဗျာကရဏံ. ‘‘အညိန္ဒြိယံ ဘာဝေတဗ္ဗံ, သစ္ဆိကာတဗ္ဗဉ္စာ’’တိ ပုဋ္ဌေ ‘‘မဂ္ဂပရိယာပန္နံ ဘာဝေတဗ္ဗံ, ဖလပရိယာပန္နံ သစ္ဆိကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိဘဇိတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏံ. ‘‘အညိန္ဒြိယံ ကုသလ’’န္တိ ပုဋ္ဌေ ‘‘ကိံ အနဝဇ္ဇဋ္ဌော ကုသလဋ္ဌော, ဥဒါဟု သုခဝိပါကဋ္ဌော’’တိ ပဋိပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ ပဋိပုစ္ဆာဗျာကရဏံ. ‘‘သဿတော အတ္တာ, အသဿတော ဝါ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဗျာကတမေတ’’န္တိအာဒိနာ အဝိဿဇ္ဇနံ ဌပနံ. ‘‘ကိံ ပနေတေ ကုသလာတိ ဝါ ဓမ္မာတိ ဝါ ဧကတ္ထာ, ဥဒါဟု နာနတ္ထာ’’တိ ဣဒံ ပုစ္ဆနံ သာဝသေသံ. ဝိဿဇ္ဇနဿ ပန သာဝသေသတာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဒေသနာယံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပ္ပာဋိဟီရကံ သဥတ္တရံ. သပ္ပာဋိဟီရကံ နိရုတ္တရံ. သေသံ ဝိစယဟာရနိဒ္ဒေသေ သုဝိညေယျမေဝ.

"ඇස අනිත්‍ය ද?" යැයි ඇසූ විට "එසේය, ඇස අනිත්‍යමය" යැයි ඒකාන්තයෙන් පිළිතුරු දීම ඒකාංශ ව්‍යාකරණයයි. "අඤ්ඤින්ද්‍රියය වැඩිය යුතු ද, ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතු ද?" යැයි ඇසූ විට "මාර්ගයට අයත් කොටස වැඩිය යුතුය, ඵලයට අයත් කොටස ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ යුතුය" යැයි බෙදා දක්වා පිළිතුරු දීම විභජ්ජ ව්‍යාකරණයයි. "අඤ්ඤින්ද්‍රියය කුසල් ද?" යැයි ඇසූ විට "නිවැරදි යන අර්ථයෙන් ද, නැතහොත් සැප විපාක දෙන අර්ථයෙන් ද?" යැයි පෙරළා ප්‍රශ්න කොට පිළිතුරු දීම පටිපුච්ඡා ව්‍යාකරණයයි. "ආත්මය ශාශ්වත ද, අශාශ්වත ද?" යැයි ඇසූ විට "මෙය විස්තර නොකළ දෙයකි" යනාදියෙන් පිළිතුරු නොදී තැබීම ඨපනයයි. "මෙම කුසල් හෝ ධර්ම යන වචන එකම අර්ථයක් ඇත්තේද, නැතහොත් විවිධ අර්ථ ඇත්තේද?" යන මෙම පැනය සාවශේෂ ප්‍රශ්නයකි. දේශනාවෙහි පිළිතුරෙහි සාවශේෂ බව විනෙය ජනයාගේ අදහස් අනුව දත යුතුය. ප්‍රාතිහාර්ය රහිත දේශනාව සඋත්තර වේ. ප්‍රාතිහාර්ය සහිත දේශනාව නිරුත්තර වේ. සෙසු කරුණු විචයහාර නිර්දේශයෙහි පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

---

ဧတ္ထ စ အဿာဒေါ အဿာဒဟေတု ယာဝ အာဏတ္တိဟေတူတိ ဧဝံ ဟေတူနမ္ပိ အဿာဒါဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ သင်္ခေပတော သုခသုခပစ္စယလက္ခဏော အဿာဒေါ, သော ဝိသေသတော သဂ္ဂသမ္ပတ္တိယာ ဒီပေတဗ္ဗော. သာ ဟိ တဿ ဥက္ကံသော, သေသာ ပနေတ္ထ ဘဝသမ္ပတ္တိ တဒနွာယိကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဿ ဟေတု ဒါနမယံ, သီလမယဉ္စ ပုညကိရိယဝတ္ထု. ဒုက္ခဒုက္ခပစ္စယလက္ခဏော အာဒီနဝေါ. ဝိပရိဏာမသင်္ခါရဒုက္ခတာနံ တဒဝရောဓတော ဝဋ္ဋဒုက္ခဿာပိ ဧတ္ထ သင်္ဂဟော. ဝိသေသတော ပန ကာမာနံ ဩကာရောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သွာယံ သံကိလေသဝတ္ထုနာ, ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနတာဒီဟိ စ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော, တဿ ဟေတု ဒသ အကုသလကမ္မပထာ. နေက္ခမ္မံ နိဿရဏံ, တဿ ဟေတု ယထာရဟံ တဒနုစ္ဆဝိကာ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒါ. ဖလံ ဒေသနာဖလမေဝ, တဿ [Pg.29] ဟေတု ဒေသနာ. ဥပါယော ယထာဝုတ္တဥပါယောဝ, တဿ ဟေတု စတ္တာရိ စက္ကာနိ. အာဏတ္တိ ဥပဒေသော, တဿ ရာဂဂ္ဂိအာဒီဟိ လောကဿ အာဒိတ္တတာ, သတ္ထု မဟာကရုဏာယောဂေါ စ ဟေတု.

මෙහි ද ආශ්වාදය සහ ආශ්වාද හේතුවෙහි සිට ආණත්ති (නියම කිරීම) හේතුව දක්වා ඒ ඒ හේතූන්ගේ ආශ්වාද ආදිය දත යුතුය. එහි කෙටියෙන් සැපය සහ සැපයට හේතු වන ලක්ෂණය ආශ්වාදයයි; එය විශේෂයෙන් ස්වර්ග සම්පත්තිය මගින් දැක්විය යුතුය. එය එහි උච්චතම අවස්ථාවයි; සෙසු භව සම්පත්තීන් ද එයට අනුව පවතින බව දත යුතුය. එයට හේතුව දානමය සහ ශීලමය පුණ්‍ය ක්‍රියාවන්ය. දුක්ඛයට සහ දුක්ඛයට හේතු වන ලක්ෂණය ආදීනවයයි. විපරිණාම දුක්ඛය සහ සංස්කාර දුක්ඛය ද මෙයට ඇතුළත් වන බැවින් සංසාර දුක්ඛය ද මෙහි සංග්‍රහ වේ. විශේෂයෙන් මෙය කාමයන්ගේ හීන බව ලෙස දත යුතුය. එය කෙලෙස් වලට වස්තු වීමෙන් සහ ස්වල්ප කාලයක් පැවතීමෙන් විස්තර කළ යුතුය. එයට හේතුව දස අකුසල කර්ම පථයන්ය. නෙක්ඛම්මය නිස්සරණයයි; එයට හේතුව ඒ ඒ අවස්ථාවට අනුරූප වූ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවයි. ඵලය යනු දේශනාවේම ඵලයයි; එයට හේතුව දේශනාවයි. උපාය යනු කලින් කියන ලද උපායමය; එයට හේතුව සතර චක්‍රයන්ය. ආණත්තිය යනු උපදේශයයි; ලෝකය රාගාදී ගින්නෙන් ඇවිළී තිබීම සහ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මහා කරුණාව එයට හේතුවයි.

---

တထာ စတူသု အရိယသစ္စေသု သမုဒယေန အဿာဒေါ, ဒုက္ခေန အာဒီနဝေါ, မဂ္ဂနိရောဓေဟိ နိဿရဏံ, မဂ္ဂေါ ဝါ ဥပါယော, တဒုပဒေသော အာဏတ္တိ, အနုပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု ဖလံ. ဣတိ အနုပုဗ္ဗကထာယ သဒ္ဓိံ ဗုဒ္ဓါနံ သာမုက္ကံသိကာယ ဓမ္မဒေသနာယ နိဒ္ဓါရဏဘာဝေန ဝိစယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဒဿ ပဒတ္ထသမ္ဗန္ဓော ဟေတု. သော ဟိ တဿ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ, ပဉှဿ ဉာတုကာမတာ, ကထေကုကာမတာ စ. အဒိဋ္ဌဇောတနာဒီနဉှိ စတုန္နံ ဉာတုကာမတာ, ဣတရဿ ဣတရာ. ဝိဿဇ္ဇနဿ ပဉှော ဟေတု. ဧဝံ သေသာနမ္ပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ.

එමෙන්ම චතුරාර්ය සත්‍යයෙහි දී සමුදය මඟින් ආශ්වාදය ද, දුක්ඛය මඟින් ආදීනවය ද, මාර්ගය හා නිරෝධය මඟින් නිස්සරණය ද (පැහැදිලි වේ). මාර්ගය යනු උපායයි; එහි අනුශාසනාව ආඥාවයි; අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුව එහි ඵලයයි. මෙසේ අනුපුබ්බී කථාව සමඟ බුදුවරයන් වහන්සේලාටම ආවේණික වූ සාමුක්කංසික ධර්ම දේශනාවෙහි විනිශ්චය ස්වභාවය විචය (විමසීම) ලෙස දත යුතුය. පදයක පද අර්ථ සම්බන්ධය හේතුවයි. එය වනාහි එහි පැවැත්මට නිමිත්ත ද, ප්‍රශ්නය දැනගැනීමේ කැමැත්ත ද, දේශනා කිරීමේ කැමැත්ත ද වේ. අදිට්ඨජෝතනාදි (නොදුටු දේ දැක්වීම ආදී) සිවු වැදෑරුම් කරුණෙහි දැනගැනීමේ කැමැත්ත ද, අනෙකා කෙරෙහි අනෙකා (දේශනා කිරීමේ කැමැත්ත) ද වෙයි. විසර්ජනයට (පිළිතුරට) ප්‍රශ්නය හේතුවයි. මෙලෙස ඉතිරි කරුණුවලදී ද සුදුසු පරිදි කිව යුතුය.

---

၃. ဗျဉ္ဇနတ္ထာနံ ယုတ္တာယုတ္တပရိက္ခာတိ ဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏေန ပဒံ ဂဟိတံ, အတ္ထဂ္ဂဟဏေန ပဉှာဒီဟိ သဒ္ဓိံ အဿာဒါဒယော ဂဟိတာ. ဝိစယဟာရပဒတ္ထာ ဧဝ ဟိ ယုတ္တာယုတ္တာဒိဝိသေသသဟိတာ ယုတ္တိဟာရာဒီနံ ပဒတ္ထာ. တထာ ဟိ ပဒဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနိကဘာဝဝိသိဋ္ဌာ တေယေဝ ပဒဋ္ဌာနဟာရဿ ပဒတ္ထာ. လက္ခဏလက္ခိတဗ္ဗတာဝိသိဋ္ဌာ, နိဒ္ဓါရိတာ စ လက္ခဏဟာရဿ, နိဗ္ဗစနာဒိဝိဘာဝနာဝိသိဋ္ဌာ စတုဗျူဟဟာရဿ, သဘာဂဓမ္မဝသေန, ဝိသဘာဂဓမ္မဝသေန စ အာဝဋ္ဋနဝိသိဋ္ဌာ အာဝဋ္ဋဟာရဿ, ဘူမိဝိဘာဂါဒိဝိသိဋ္ဌာ ဝိဘတ္တိဟာရဿ, ပဋိပက္ခတော ပရိဝတ္တနဝိသိဋ္ဌာ ပရိဝတ္တနဟာရဿ, ပရိယာယဝေဝစနဝိသိဋ္ဌာ ဝေဝစနဟာရဿ, ပဘဝါဒိပညာပနဝိသိဋ္ဌာ ပညတ္တိဟာရဿ, ခန္ဓာဒိမုခေဟိ ဩတရဏဝိသိဋ္ဌာ ဩတရဏဟာရဿ, ပဒပဒတ္ထပဉှာရမ္ဘသောဓနဝိသိဋ္ဌာ သောဓနဟာရဿ, သာမညဝိသေသနိဒ္ဓါရဏဝိသိဋ္ဌာ အဓိဋ္ဌာနဟာရဿ, ပစ္စယဓမ္မေဟိ ပရိက္ခရဏဝိသိဋ္ဌာ ပရိက္ခာရဟာရဿ, ပဟာတဗ္ဗဘာဝေတဗ္ဗတာနိဒ္ဓါရဏဝိသိဋ္ဌာ သမာရောပနဟာရဿ ပဒတ္ထာ. ‘‘ဗျဉ္ဇနဿ သဘာဝနိရုတ္တိတာ, အတ္ထဿ သုတ္တာဒီဟိ အဝိလောမနံ ယုတ္တဘာဝေါ’’တိ ဣမိနာ အသဘာဝနိရုတ္တိတာ, သုတ္တာဒီဟိ ဝိလောမနဉ္စ အယုတ္တဘာဝေါတိ ဒီပေတိ, တေန ယုတ္တာယုတ္တီနံ ဟေတုံ ဒဿေတိ.

3. ‘ව්‍යඤ්ජන සහ අර්ථයන්ගේ යුක්තායුක්ත පරීක්ෂාව’ යන්නෙහි ‘ව්‍යඤ්ජන’ යන ග්‍රහණයෙන් පදය ද, ‘අර්ථ’ යන ග්‍රහණයෙන් ප්‍රශ්න ආදිය සමඟ ආශ්වාද ආදිය ද ගන්නා ලදී. යුක්තායුක්ත ආදී විශේෂතා සහිත විචය හාරයේ පදාර්ථයන්ම යුක්ති හාරය ආදියේ ද පදාර්ථයෝ වෙති. එසේම පදට්ඨාන (ආසන්න හේතු) සහ පදට්ඨානික (එම හේතුවෙන් උපදනා) භාවයෙන් යුක්ත වූ ඒ ධර්මයෝම පදට්ඨාන හාරයේ පදාර්ථයෝ වෙති. ලක්ෂණවලින් ලක්ෂිත වීමේ ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ ද, නිශ්චය කරන ලද්දා වූ ද ධර්ම ලක්ඛණ හාරයට ද, නිර්වචන ආදිය විභාග කිරීමෙන් යුක්ත වූ ධර්ම චතුබ්‍යූහ හාරයට ද, සභාග ධර්ම වශයෙන් හා විසභාග ධර්ම වශයෙන් ආවර්තනය වීමෙන් යුක්ත වූ ධර්ම ආවට්ට හාරයට ද, භූමි විභාග ආදියෙන් යුක්ත වූ ධර්ම විභත්ති හාරයට ද, ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් පරිවර්තනය වීමෙන් යුක්ත වූ ධර්ම පරිවත්තන හාරයට ද, පර්යාය වේවචන (සමාන පද) වලින් යුක්ත වූ ධර්ම වේවචන හාරයට ද, ප්‍රභව (හටගැනීම) ආදිය පැනවීමෙන් යුක්ත වූ ධර්ම පඤ්ඤත්ති හාරයට ද, ස්කන්ධ ආදී ද්වාරයන්ගෙන් බැසගැනීමෙන් (අවතීර්ණ වීමෙන්) යුක්ත වූ ධර්ම ඔතරණ හාරයට ද, පද-පදාර්ථ-ප්‍රශ්න-ආරම්භයන් ශෝධනය කිරීමෙන් යුක්ත වූ ධර්ම සෝධන හාරයට ද, සාමාන්‍ය හා විශේෂ ලක්ෂණ වෙන් කර දැක්වීමෙන් යුක්ත වූ ධර්ම අධිට්ඨාන හාරයට ද, ප්‍රත්‍ය ධර්මයන්ගෙන් පිරික්සා බැලීමෙන් යුක්ත වූ ධර්ම පරික්ඛාර හාරයට ද, ප්‍රහාණය කළ යුතු දේ හා භාවනා කළ යුතු දේ නිශ්චය කිරීමෙන් යුක්ත වූ ධර්ම සමාරෝපණ හාරයට ද පදාර්ථයෝ වෙති. “ව්‍යඤ්ජනයේ ස්වභාවික නිරුක්ති භාවය ද, අර්ථයෙහි සූත්‍ර ආදිය සමඟ නොගැටෙන යුක්ති සහගත බව ද” යන මෙයින් අස්වභාවික නිරුක්ති භාවය හා සූත්‍ර ආදිය සමඟ පරස්පර වීම අයොග්‍ය බව දක්වයි. ඒ මඟින් යුක්තායුක්ත බවට හේතුව දක්වනු ලබයි.

---

၄. ယောနိသောမနသိကာရာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန သဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယာဒိသာဓာရဏံ, အသာဓာရဏဉ္စ ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. သမ္ဘဝတောတိ ယထာရဟံ တဿ ဓမ္မဿ အနုရူပံ. ယာဝ သဗ္ဗဓမ္မာတိ [Pg.30] ဧတ္ထ သဗ္ဗံ နာမ ပဒေသသဗ္ဗံ, န သဗ္ဗသဗ္ဗန္တိ. အယဉှိ သဗ္ဗသဒ္ဒေါ ယထာ ပဌမဝိကပ္ပေ သုတ္တေ အာဂတဓမ္မဝသေန ပဒေသဝိသယော, ဧဝံ ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပဒဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနိကနိဒ္ဓါရဏေန တံတံပကရဏပရိစ္ဆိန္နဓမ္မဂ္ဂဟဏတော ပဒေသဝိသယော ဧဝ, န အနဝသေသဓမ္မဝိသယောတိ. သုတ္တာဂတဓမ္မာနံ ယာနိ ပဒဋ္ဌာနာနိ, တေသဉ္စ ယာနီတိ ဧဝံ ကာရဏပရမ္ပရာနိဒ္ဓါရဏလက္ခဏော ပဒဋ္ဌာနဟာရော, ပရိက္ခာရဟာရော ပန သုတ္တာဂတဓမ္မာနံ တံတံပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပဋိဟေတုပစ္စယတာဝိသေသဝိဘာဝနလက္ခဏောတိ သတိပိ ကာရဏဝိစာရဏဘာဝေ အယံ ပဒဋ္ဌာနဟာရပရိက္ခာရဟာရာနံ ဝိသေသော.

4. ‘යෝනිසෝමනසිකාර’ ආදී පදයේ ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සද්ධම්ම සවනය, සත්පුරුෂ ඇසුර ආදී සාධාරණ කරුණු ද, දායක-ප්‍රතිග්‍රාහක ආදී අසාධාරණ කරුණු ද සංග්‍රහ වේ. ‘සම්භවතෝ’ යනු ඒ ඒ ධර්මයන්ට අනුකූල පරිදිය. ‘යාව සබ්බධම්මා’ (සියලු ධර්මයන් දක්වා) යන මෙහි ‘සබ්බ’ යනු ප්‍රදේශ සර්වයකි (එක් කොටසකට අදාළ සියල්ලකි), සකල සර්වය නොවේ. මෙම ‘සබ්බ’ ශබ්දය පළමු විකල්පයෙහි සූත්‍රයේ ආ ධර්මයන් අනුව ප්‍රදේශ විෂයක (සීමිත විෂයක) වන්නා සේම, දෙවන විකල්පයෙහි ද පදට්ඨාන-පදට්ඨානික නිශ්චය කිරීමෙන් ඒ ඒ ප්‍රකරණයන්ට සීමා වූ ධර්මයන් ගන්නා බැවින් එය ප්‍රදේශ විෂයකමය, ශේෂ නොවූ (සියලුම) ධර්මයන් විෂය කරගන්නක් නොවේ. සූත්‍රගත ධර්මයන්ගේ යම් පදට්ඨාන (ආසන්න හේතු) වෙත් ද, ඒවායේ ද යම් පදට්ඨාන වෙත් ද, මෙසේ හේතු පරම්පරාව නිශ්චය කිරීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තේ පදට්ඨාන හාරයයි. එහෙත් පරික්ඛාර හාරය යනු සූත්‍රගත ධර්මයන් ඒ ඒ ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපන් කල්හි ඒවායේ හේතු-ප්‍රත්‍ය භාවයන්ගේ විශේෂයන් විභාග කිරීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. මෙසේ හේතු විමසන ස්වභාවය තිබුණ ද, මෙය පදට්ඨාන හාරයේ හා පරික්ඛාර හාරයේ ඇති වෙනසයි.

---

၅. ယထာ ‘‘သမာနာဓိကရဏသမာနပဒေ’’တိအာဒီသု ဧကသဒ္ဒဿ အတ္ထော သမာနသဒ္ဒေါ, ဧဝံ ဧကရသဋ္ဌေန ဘာဝနာ ‘‘ဧကုပ္ပာဒါ’’တိအာဒီသု (ကထာ. ၄၇၃) ဝိယ ဧကလက္ခဏာတိ ဧတ္ထ ဧကသဒ္ဒေါ သမာနတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သမာနလက္ခဏာ’’တိ. သံဝဏ္ဏနာဝသေနာတိ ဧတ္ထ ကမ္မတ္ထေ အန-သဒ္ဒေါ, သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗတာဝသေနာတိ အတ္ထော. လက္ခဏာတိ ဥပလက္ခဏာ. ‘‘နာနတ္တကာယနာနတ္တသညိနော (ဒီ. နိ. ၃.၃၄၁, ၃၅၇, ၃၅၉; အ. နိ. ၉.၂၄), နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ’’တိအာဒီသု သဟစာရိတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သညာသဟဂတာ ဟိ ဓမ္မာ တတ္ထ သညာဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာ. ‘‘ဒဒံ မိတ္တာနိ ဂန္ထတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၄၆; သု. နိ. ၁၈၉) သမာနကိစ္စတာ. ပိယဝစနတ္ထစရိယာ သမာနတ္တတာပိ ဟိ တတ္ထ မိတ္တဂန္ထနကိစ္စေန သမာနကိစ္စာ ဂယှန္တိ သင်္ဂဟဝတ္ထုဘာဝတော. ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၂၆; သံ. နိ. ၂.၁, ၃၉; မဟာဝ. ၁; ဝိဘ. ၂၂၅; ဥဒါ. ၁; နေတ္တိ. ၂၄) သမာနဟေတုတာ. ယထာ ဟိ ဖဿော ဝေဒနာယ, ဧဝံ သညာဒီနမ္ပိ သဟဇာတာဒိနာ ပစ္စယော ဟောတိ ဧဝါတိ တေပိ သမာနဟေတုတာယ ဝုတ္တာ ဧဝ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတုသမ္ဖဿဇာ စေတနာ’’တိ (ဓ. သ. ၅), ‘‘ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ, ဖုဋ္ဌော စေတေတီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၄.၉၃). ဧဝံ ‘‘တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါန’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၆; သံ. နိ. ၂.၁, ၃၉; မဟာဝ. ၁; ဝိဘ. ၂၂၅; ဥဒါ. ၁; နေတ္တိ. ၂၄) ဧဝမာဒိပိ ဥဒါဟရိတဗ္ဗံ. ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၂၆; သံ. နိ. ၂.၁, ၃၉; မဟာဝ. ၁; ဝိဘ. ၂၂၅; ဥဒါ. ၁; နေတ္တိ. ၂၄) သမာနဖလတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယထာ ဟိ သင်္ခါရာ အဝိဇ္ဇာယ ဖလံ, ဧဝံ တဏှုပါဒါဒီနမ္ပီတိ တေပိ တတ္ထ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ပုရိမကမ္မဘဝသ္မိံ မောဟော အဝိဇ္ဇာ အာယူဟနာ သင်္ခါရာ နိကန္တိ တဏှာ ဥပဂမနံ ဥပါဒါန’’န္တိ. ‘‘ရူပံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ[Pg.31], တံ အာရဗ္ဘ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၄) ဝုတ္တေ တံသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာဒယော ဝုတ္တာ ဧဝ ဟောန္တိ သမာနာရမ္မဏဘာဝတော. န ဟိ တေဟိ ဝိနာ တဿ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထိ. ဧဝမာဒီဟီတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန အတ္ထပ္ပကရဏလိင်္ဂသဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနသာမတ္ထိယာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အတ္ထာဒိဝသေနပိ ဟိ သုတ္တေ အဝုတ္တာနမ္ပိ ဝုတ္တာနံ ဝိယ နိဒ္ဓါရဏံ သမ္ဘဝတီတိ. ဝုတ္တပ္ပကာရေနာတိ ‘‘ဝဓကဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာနီ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယံ, ‘‘သဟစာရိတာ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကထာယဉ္စ ဝုတ္တေန ပကာရေန.

5. “සමානාධිකරණ සමාන පද” ආදියෙහි ‘ඒක’ ශබ්දයේ අර්ථය ‘සමාන’ යන්න වන්නා සේ, “එකුප්පාද” ආදියෙහි මෙන් එකම රසයක් ඇති බැවින් භාවනාව ද එකම ලක්ෂණ ඇත්තීය. මෙහි ‘ඒක’ ශබ්දය සමාන අර්ථවත් බැවින් “සමාන ලක්ෂණැති” යි පවසන ලදී. “සංවර්ණනා වශයෙන්” යන මෙහි ‘අන’ ශබ්දය කර්ම අර්ථයේ වැටේ; “සංවර්ණනා කළ යුතු බව නිසා” යනු එහි අර්ථයයි. ‘ලක්ෂණ’ යනු උපලක්ෂණයයි. “නානාත්ව කාය නානාත්ව සංඥා ඇත්තෝ, නානාත්ව සංඥාවන් මෙනෙහි නොකිරීමෙන්” ආදියෙහි සහචාරිතාව (එකට පැවැත්ම) දත යුතුය. එහි සංඥාව සමඟ උපදින ධර්මයෝ ‘සංඥා’ යන ග්‍රහණයෙන්ම ගන්නා ලදහ. “දෙන්නා වූ තැනැත්තා මිතුරන් බැඳගනී” යනාදියෙහි සමාන කෘත්‍ය බව දත යුතුය. ප්‍රිය වචනය හා අර්ථචරියාව ද එහි මිතුරන් බැඳගැනීමේ කෘත්‍යය හා සමාන කෘත්‍ය ඇත්තා සේ ගනු ලැබේ, මන්ද යත් ඒවා සංග්‍රහ වස්තූන් වන බැවිනි. “ඵස්ස පච්චයා වේදනා” ආදියෙහි සමාන හේතු බව දත යුතුය. ස්පර්ශය වේදනාවට ප්‍රත්‍ය වන්නා සේම, සංඥා ආදියට ද සහජාත ආදී වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. එබැවින් ඒවා ද සමාන හේතු බවින්ම කියන ලද්දේ වෙයි. එහෙයින්ම “තත්ජා මනෝවිඤ්ඤාණධාතු සම්ඵස්සජා චේතනා” යනාදී වශයෙන් ද, “ස්පර්ශ වූයේ හඳුනා ගනියි, ස්පර්ශ වූයේ චේතනා කරයි” යනාදී වශයෙන් ද වදාරන ලදී. මෙලෙස “තණ්හා පච්චයා උපාදානං” යනාදිය ද උදාහරණයට ගත යුතුය. “අවිජ්ජා පච්චයා සංඛාරා” ආදියෙහි සමාන ඵල බව දත යුතුය. සංස්කාරයන් අවිද්‍යාවේ ඵලයක් වන්නා සේම තණ්හා උපාදාන ආදිය ද එසේමය; එබැවින් ඒවා ද එහි ඇතුළත් වේ. ඒ නිසාම “පෙර කර්ම භවයෙහි මෝහය අවිද්‍යාවයි, රැස් කිරීම සංස්කාරයෝයි, ඇලීම තණ්හාවයි, ළඟා වීම උපාදානයයි” වදාරන ලදී. “රූපය ආශ්වාද කරයි, අභිනන්දනය කරයි, එය අරමුණු කොට රාගය උපදී” යැයි වදාළ කල්හි, එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වේදනා ආදිය ද සමාන අරමුණු ඇති බැවින් කියන ලද්දේම වෙයි. මන්ද යත් ඒවා නොමැතිව එහි උත්පත්තියක් නැති බැවිනි. “මෙවැනි දෑ මඟින්” යන මෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් අර්ථ ප්‍රකරණය, ලිංගය, වෙනත් ශබ්දයන්ගේ සමීප බවේ ශක්තිය ආදිය ද සංග්‍රහ වන බව දත යුතුය. අර්ථ ආදිය නිසා ද සූත්‍රයෙහි කෙලින්ම වදාරා නැති කරුණු වදාළාක් මෙන් නිශ්චය කිරීම සිදුවිය හැකිය. “වදාළ ආකාරයෙන්” යනු පාලියෙහි “වධක අර්ථයෙන් සමාන ලක්ෂණ ඇත්තෝය” යනාදී වශයෙන් ද, අටුවාවෙහි “සහචාරිතාවෙන්” යනාදී වශයෙන් ද වදාළ ආකාරයෙනි.

---

၆. ‘‘ဖုသနဋ္ဌေန ဖဿော’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝစနံ နိဗ္ဗစနံ, တံ ပန ပဒဿေဝ, န ဝါကျဿာတိ အာဟ ‘‘ပဒနိဗ္ဗစန’’န္တိ. အဓိပ္ပာယနိဒါနာနိပေတ္ထ ဗျဉ္ဇနမုခေနေဝ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာနိ. နိဗ္ဗစနပုဗ္ဗာပရသန္ဓီသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဝိသေသတော ဗျဉ္ဇနဒွါရေနေဝ အတ္ထပရိယေသနာ’’တိ. ပဝတ္တိနိမိတ္တံ အဇ္ဈာသယာဒိ.

6. "ස්පර්ශ වන අර්ථයෙන් ස්පර්ශය" යනාදියෙන් පදයක අර්ථය තීරණය කිරීම නිබ්බචනයයි (පද නිරුක්තිය). එය පදයකට මිස වාක්‍යයකට නොවන බැවින් "පද නිබ්බචනය" යැයි කීහ. මෙහි අදහස සහ නිදානයන් ද ව්‍යඤ්ජන (අක්ෂර/පද) මගින්ම තීරණය කළ යුතුය. නිබ්බචන පූර්වාපර සන්ධි සම්බන්ධයෙන් අමුතුවෙන් කිවයුත්තක් නැති බැවින් "විශේෂයෙන් ව්‍යඤ්ජන ද්වාරයෙන්ම අර්ථය සෙවිය යුතුය" යැයි කීහ. පවතින නිමිත්ත යනු අදහස ආදියයි.

---

၇. ‘‘ပဒဋ္ဌာနေ’’တိ ဣဒံ သုတ္တေ အာဂတဓမ္မာနံ ကာရဏဘူတေပိ ဓမ္မေ နိဒ္ဓါရေတွာ သဘာဂတော, ဝိသဘာဂတော စ အာဝဋ္ဋနံ ကာတဗ္ဗန္တိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န တန္တိဝသေန. တသ္မာ ပဒဋ္ဌာနနိဒ္ဓါရဏာယ ဝိနာပိ အာဝဋ္ဋနံ ယုတ္တမေဝါတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. ပဒဿ ဝါ သဒ္ဒပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ပဒဋ္ဌာနံ ပဒတ္ထော. ဧတသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘အာရမ္ဘထ နိက္ကမထာတိ (သံ. နိ. ၁.၁၈၅; နေတ္တိ. ၂၉; ပေဋကော. ၃၈; မိ. ပ. ၅.၁.၄) ဝီရိယဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ (နေတ္တိ. ၂၉) ဧတ္ထ ယွာယမာရမ္ဘဓာတုအာဒိကော အတ္ထော ဝုတ္တော, တံ ဝီရိယသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ဝီရိယသဒ္ဒါဘိဓေယျော အတ္ထောတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသကံ နာမဂဟိတတော ဣတရံ, တံ ပန တဿ ပဋိပက္ခဘူတံ ဝါ သိယာ, အညံ ဝါတိ အာဟ ‘‘ဝိသဘာဂတာယ အဂ္ဂဟဏေန ဝါ’’တိ. သံဝဏ္ဏနာယ ယောဇေန္တောတိ ယထာဝုတ္တဝိသဘာဂဓမ္မနိဒ္ဓါရဏဘူတေန အတ္ထကထနေန ပါဠိယံ ယောဇေန္တော. တေနာဟ ‘‘ဒေသန’’န္တိ. ‘‘ပဋိပက္ခေ’’တိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ သဘာဂဓမ္မဝသေနပိ အာဝဋ္ဋနဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ.

7. ‘‘පදට්ඨානය’’ යන්නෙන් අදහස් කරනුයේ සූත්‍රවල සඳහන් ධර්මයන්ට හේතුවන ධර්මයන්ද වෙන්කර හඳුනාගෙන, ඒවා සභාග (සමාන) සහ විසභාග (අසමාන) වශයෙන් නැවත නැවත මෙනෙහි (ආවර්ජනය) කළ යුතු බව දැක්වීමයි; එය හුදෙක් පන්ති (පෙළ) වශයෙන් පමණක් නොවේ. එම නිසා, පදට්ඨානය වෙන්කර දැක්වීමේදී ආවර්ජනයකින් තොරව වුවද එය සුදුසු බවම සිද්ධ වේ. පදයේ හෝ ශබ්දයේ පැවැත්මට ස්ථානය පදට්ඨානය හෙවත් පදයේ අර්ථයයි. මෙම පක්ෂයෙහි ‘‘වීර්යය ආරම්භ කරව්, නික්මෙව්’’ යනාදී තැන වීර්යයේ පදට්ඨානය ලෙස යම් ආරම්භක ධාතු ආදී අර්ථයක් පවසන ලද්දේ ද, එය වීර්යය යන ශබ්දයේ පැවැත්මට ස්ථානය හෙවත් වීර්යය ශබ්දයෙන් අභිධෙය වන අර්ථය ලෙස තේරුම් ගත යුතුය. සෙසු තැන්වලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘ශේෂ වූ’ යන්නෙන් අදහස් කරනුයේ නාම වශයෙන් ගන්නා ලද දෙයට අන්‍ය වූ දෙයයි; එය නාමයෙහි ප්‍රතිපක්ෂ වූවක් හෝ වෙනත් දෙයක් විය හැකි බව ‘විසභාග බව නොගැනීමෙන් හෝ’ යන්නෙන් පැවසීය. සංවර්ණනාවෙහි යොදන්නේ යනු ඉහත කී විසභාග ධර්මයන් වෙන්කර දැක්වීම් සහිත අටුවාව පාලියෙහි යොදමිනි. එබැවින් ‘දේශනාව’ යැයි පවසන ලදී. ‘ප්‍රතිපක්ෂයෙහි’ යන්න නිදසුනක් ලෙස දත යුතුය, මන්ද සභාග ධර්මයන් මගින් ද ආවර්ජනය කිරීම අපේක්ෂිත බැවිනි.

---

၈. နာမဝသေနာတိ သာဓာရဏနာမဝသေန. ပါဠိယံ ပန ‘‘မိစ္ဆတ္တနိယတာနံ သတ္တာနံ, အနိယတာနဉ္စ သတ္တာနံ ဒဿနပဟာတဗ္ဗာ ကိလေသာ သာဓာရဏာ’’တိအာဂတတ္တာ (နေတ္တိ. ၃၄) ‘‘ဒဿနပဟာတဗ္ဗာဒိနာမဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝတ္ထုဝသေနာတိ [Pg.32] သတ္တသန္တာနဝသေန. သော ဟိ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဣဓ ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ အဓိပ္ပေတော. တေနာဟ – ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿ, သောတာပန္နဿ စ ကာမရာဂဗျာပါဒါ သာဓာရဏာ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ. ၃၄). ဝုတ္တဝိပရိယာယေနာတိ နာမတော, ဝတ္ထုတော စ အာဝေဏိကတာယ. တံတံမဂ္ဂဖလဋ္ဌာနဉှိ တံတံမဂ္ဂဖလဋ္ဌတာ, ဘဗ္ဗာနံ ဘဗ္ဗတာ, အဘဗ္ဗာနံ အဘဗ္ဗတာ အသာဓာရဏာ.

8. නාම වශයෙන් යනු පොදු (සාධාරණ) නාම වශයෙනි. පාලියෙහි ‘මිථ්‍යාත්වයෙහි නියත වූ සත්ත්වයන්ගේ සහ අනියත සත්ත්වයන්ගේ දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණය කළ යුතු ක්ලේශයන් සාධාරණ වේ’ යනාදී වශයෙන් එන බැවින්, ‘දර්ශනයෙන් ප්‍රහීණය කළ යුතු ආදී නාම වශයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. වස්තු වශයෙන් යනු සත්ත්ව සන්තාන වශයෙනි. ධර්මයන්ගේ පැවැත්මට ස්ථානයක් වන බැවින් මෙහි ‘වස්තූන්’ ලෙස අදහස් කරන ලදී. එබැවින් – ‘පෘථග්ජනයාගේ සහ සෝතාපන්නයාගේ කාමරාග හා ව්‍යාපාදයන් සාධාරණ වේ’ යනාදිය පවසන ලදී. කියන ලද ක්‍රමයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස යනු නාමයෙන් සහ වස්තුවෙන් ආවේණික (විශේෂ) වූ බැවිනි. ඒ ඒ මාර්ග ඵල අවස්ථාවන්හි පිහිටීම, භව්‍යයන්ගේ භව්‍ය බව සහ අභව්‍යයන්ගේ අභව්‍ය බව අසාධාරණ (විශේෂ) වේ.

---

၉. ‘‘ဘာဝိတေ’’တိ ဣဒံ ဘာဝနာကိရိယာယ ဥပလက္ခဏံ, န ဧတ္ထ ကာလဝစနိစ္ဆာတိ အာဟ ‘‘ဘာဝေတဗ္ဗေတိ အတ္ထော’’တိ. ဘာဝနာ စေတ္ထ အာသေဝနာတိ, ကုသလသဒ္ဒေါပိ အနဝဇ္ဇဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိပက္ခတောတိ ဝိပက္ခတော. ဝိသဒိသူဒါဟရဏေန ဗျတိရေကတော ယထာဓိပ္ပေတဓမ္မပ္ပတိဋ္ဌာနာ ဟေသာ.

9. ‘භාවිත’ යන්න භාවනා ක්‍රියාව පිළිබඳ හඳුන්වා දීමකි, මෙහි කාලය පිළිබඳ විග්‍රහයක් අපේක්ෂා නොකරන බැවින් ‘වැඩිය යුතු යන අර්ථයයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙහි භාවනාව යනු ආසේවනය (නැවත නැවත පුරුදු කිරීම) වන අතර, ‘කුසල’ ශබ්දයෙන් නිවැරදි (අනවද්‍ය) බව තේරුම් ගත යුතුය. ප්‍රතිපක්ෂය මගින් යනු විපක්ෂය මගිනි. අසමාන උදාහරණ මගින් හා වෙන්කර දැක්වීම මගින් අදහස් කළ ධර්මයන් පිහිටුවීම මෙයින් සිදුවේ.

---

၁၀. ပဒတ္ထဿာတိ ပဒါဘိဓေယျဿ အတ္ထဿ, သဘာဝဓမ္မဿ ဝါ.

10. පදයේ අර්ථය යනු පදයෙන් කියැවෙන අර්ථය හෝ ස්වභාව ධර්මයයි.

---

၁၁.

11.

---

နိက္ခေပေါ ဒေသနာ. ပဘဝေါ သမုဒယော.

නික්ඛේප යනු දේශනාවයි. පභව යනු සමුදය (හටගැනීම) යි.

---

၁၂. ‘‘အဝုတ္တာနမ္ပိ သင်္ဂဟော’’တိ ဣမိနာ အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော စ-သဒ္ဒေါတိ ဒဿေတိ.

12. ‘නොකියවුණු දෑ ද ඇතුළත් කිරීම’ යන්නෙන් මෙහි ‘ච’ ශබ්දයෙන් නොකියවුණු දෑ එක් රැස් කිරීමේ අර්ථය දක්වයි.

---

၁၃. ‘‘ဂါထာရုဠှေ’’တိ ဣမိနာ ပါဠိအာဂတောဝ ပဉှော ဝေဒိတဗ္ဗော, န ဣတရောတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဗျာကတေ’’တိ. တဿ အတ္ထဿာတိ အာရဒ္ဓဿ အတ္ထဿ, တေန အာရမ္ဘသောဓနဿ ဝိသယမာဟ. ဧတ္ထ စ အတ္ထဒွါရေနေဝ ပဒပုစ္ဆာသောဓနမ္ပိ ကရီယတီတိ ပုန ‘‘တဿ အတ္ထဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ဝိဿဇ္ဇိတမှီတိ ဝိဿဇ္ဇနေ. ဝိဿဇ္ဇနသောဓနေန ဟိ ပဉှာသောဓနံ. ပဉှေတိ ပုစ္ဆာယံ. ဂါထာယန္တိ ဥပလက္ခဏံ, တေန ဂါထာယံ, သုတ္တဂေယျာဒီသု စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယမာရဗ္ဘာတိ ယံ သီလာဒိမာရဗ္ဘ ဂါထာဒီသု ဒေသိတံ, တသ္မိံ အာရမ္ဘေတိ အတ္ထော. ပုစ္ဆိတာတိ ပုစ္ဆာကာရိနီ, ‘‘ကာ ဧတ္ထ ပဒသုဒ္ဓိ, ကာ ပဉှာသုဒ္ဓိ, ကာ အာရမ္ဘသုဒ္ဓီ’’တိ ဧဝံ ပုစ္ဆာကာရိနီ ပုစ္ဆံ ကတွာ ပဝတ္တိတာ သုဒ္ဓါသုဒ္ဓပရိက္ခာတိ ယောဇနာ.

13. ‘ගාථාරූළ්හ’ යන්නෙන් පෙළෙහි (පාලියෙහි) එන ප්‍රශ්නයම තේරුම් ගත යුතුය, අනෙකක් නොවන බව දක්වයි. එබැවින් ‘බුද්ධාදීන් විසින් විසඳන ලද’ යැයි පවසන ලදී. ඒ අර්ථයෙහි යනු ආරම්භ කළ අර්ථයෙහි යන්නයි, ඒ මගින් ආරම්භය පිරිසිදු කිරීමේ විෂය පවසයි. මෙහිදී අර්ථය මගින්ම පදවල ප්‍රශ්න පිරිසිදු කිරීම ද කරනු ලබන බැවින් නැවතත් ‘එම අර්ථයේ’ යැයි පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත් විසඳන ලද බැවින් විසර්ජනයෙහි යන්නයි. ප්‍රශ්නය විසඳීමෙන් ම ප්‍රශ්නය පිරිසිදු වේ. ‘ප්‍රශ්නයෙහි’ යනු විමසීමෙහි ය. ‘ගාථාවෙහි’ යන්න හඳුන්වා දීමකි, ඒ මගින් ගාථාවෙහි, සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදියෙහි ද යන්න පවසන ලදී. යමක් අරභයා යනු යම් සීලාදියක් අරභයා ගාථා ආදියෙහි දේශනා කරන ලද්දේ ද, ඒ ආරම්භයෙහි යනු අර්ථයයි. විමසන ලද යනු ප්‍රශ්න කරන්නා වූ, ‘මෙහි පද පිරිසිදු බව කුමක්ද, ප්‍රශ්න පිරිසිදු බව කුමක්ද, ආරම්භක පිරිසිදු බව කුමක්ද’ යනුවෙන් මෙසේ ප්‍රශ්න කිරීම් වශයෙන් පවත්නා වූ පිරිසිදු හෝ අපිරිසිදු බව පිරික්සීම යැයි යෙදුම දත යුතුය.

---

၁၄. န ဝိကပ္ပယိတဗ္ဗာတိ ယထာ လောကေ ‘‘ဇာတိ သာမညံ, ဘေဒေါ သာမညံ, သမ္ဗန္ဓော သာမည’’န္တိအာဒိနာ သာမညံ ဇာတိအာဒိံ, တဗ္ဗိဓုရဉ္စ ဝိသေသံ [Pg.33] ဝိကပ္ပေန္တိ ပရိကပ္ပေန္တိ, ဧဝံ န ဝိကပ္ပယိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ယဒါ ယော ကာလဝိသေသော ‘‘သွေ’’တိ လဒ္ဓဝေါဟာရော, တဒါ သော တံဒိဝသာတိက္ကမေ ‘‘အဇ္ဇာ’’တိ, ပုန တံဒိဝသာတိက္ကမေ ‘‘ဟိယျော’’တိ ဝေါဟရီယတီတိ အနဝဋ္ဌိတသဘာဝါ ဧတေ ကာလဝိသေသာ. ဒိသာယပိ ‘‘ဧကံ အဝဓိံ အပေက္ခိတွာ ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ, တတော အညံ အပေက္ခိတွာ ပစ္ဆိမာ နာမ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အနဝဋ္ဌိတသဘာဝတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဇာတိအာဒိအပေက္ခာယာတိ ဇာတိအာဒိဒုက္ခဝိသေသာပေက္ခာယ. သစ္စာပေက္ခာယာတိ သစ္စသာမညာပေက္ခာယ. ‘‘တဏှာ’’တိ ဝုစ္စမာနံ ကာမတဏှာဒိအပေက္ခာယ သာမညမ္ပိ သမာနံ သစ္စာပေက္ခာယ ဝိသေသော ဟောတီတိ ဧဝမာဒိံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧသ နယော သမုဒယာဒီသုပီ’’တိ.

14. විකල්පනය (සංකල්පනය) නොකළ යුතුය යනු ලෝකයෙහි ‘ජාතිය පොදුය, භේදය පොදුය, සම්බන්ධය පොදුය’ යනාදී වශයෙන් ජාති ආදිය පොදු ලෙසත්, ඊට වෙනස් වූ දේ විශේෂ ලෙසත් යම් සේ කල්පනා කරත්ද, එසේ කල්පනා නොකළ යුතු බව අර්ථයයි. යම් කලෙක ‘හෙට’ යන ව්‍යවහාරය ලබන කාල විශේෂය ඇත්ද, එය එම දිනය ඉක්ම ගිය පසු ‘අද’ ලෙසත්, නැවත එම දිනය ඉක්ම ගිය පසු ‘ඊයේ’ ලෙසත් ව්‍යවහාර වන බැවින් මේ කාල විශේෂයන් ස්ථාවර ස්වභාවයක් නොමැති ඒවාය. දිශාවන්හි ද ‘එක් සීමාවක් අපේක්ෂාවෙන් පෙරදිග වන අතර, තවකක් අපේක්ෂාවෙන් එයම බටහිර වේ’ යනාදී වශයෙන් අස්ථාවර ස්වභාවය දත යුතුය. ජාති ආදිය අපේක්ෂාවෙන් යනු ජාති ආදි දුක් විශේෂයන් අපේක්ෂාවෙනි. සත්‍යය අපේක්ෂාවෙන් යනු සත්‍යයන්ගේ පොදු බව අපේක්ෂාවෙනි. ‘තණ්හාව’ යැයි කියනු ලබන දේ කාම තණ්හා ආදිය අපේක්ෂාවෙන් පොදු වුවත්, සත්‍යය අපේක්ෂාවෙන් විශේෂයක් වේ යනාදිය සලකා ‘මෙම ක්‍රමය සමුදය ආදියේදී ද වේ’ යැයි පවසන ලදී.

---

၁၆. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဗုဒ္ဓဝစနေ. တေနာဟ ‘‘သိက္ခတ္တယသင်္ခါတဿာ’’တိအာဒိ. ယထာရုတံ ယထာကထိတံ သဒ္ဒတော အဓိဂတံ နိဒ္ဓါရိတံ, န အတ္ထပ္ပကရဏလိင်္ဂသဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနာဒိပ္ပမာဏန္တရာဓိဂတံ. ‘‘အတ္ထတော ဒဿိတာ’’တိ ဣဒံ ယသ္မိံ သုတ္တေ ဘာဝနာဝ ကထိတာ, န ပဟာနံ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

16. ‘මෙහි’ යනු මෙම බුද්ධ වචනයෙහි යන්නයි. එබැවින් ‘ත්‍රිශික්ෂා සංඛ්‍යාත’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘යථාරුත’ යනු පවසන ලද පරිදිම ශබ්දයෙන් වටහාගත්, වෙන්කර හඳුනාගත් අර්ථයයි; එය අර්ථ ප්‍රකරණ, ලිංග හෝ වෙනත් ශබ්ද සන්නිධාන ආදී වෙනත් ප්‍රමාණවලින් වටහාගත්තක් නොවේ. ‘අර්ථ වශයෙන් දක්වන ලදී’ යන්න යම් සූත්‍රයක භාවනාවම පමණක් පවසන ලද ද, ප්‍රහාණය නොපැවසේ ද, එය අරභයා පවසන ලද්දකි.

---

နယသင်္ခေပဝဏ္ဏနာ

ක්‍රම සංක්ෂේප වර්ණනාව (නය සංක්ෂේප වර්ණනාව)

---

၁၇. တဏှာဝိဇ္ဇာဟိ ကရဏဘူတာဟိ. သံကိလေသော ပက္ခော ဧတဿာတိ သံကိလေသပက္ခော, သံကိလေသပက္ခိကော သုတ္တတ္ထော, တဿ နယနလက္ခဏောတိ ယောဇနာ. ဝေါဒါနပက္ခဿ သုတ္တတ္ထဿာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာ, ဗလဝဝိပဿနာယ စ ဒုက္ခာဒီသု ပရိညေယျတာဒီနိ မဂ္ဂါနုဂုဏော ဂဟဏာကာရော အနုဂါဟဏနယော. ယဒိ ဧဝံ ကထံ နယောတိ အာဟ ‘‘တဿ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘နယဝေါဟာရော’’တိ ဣမိနာ နယာဓိဋ္ဌာနံ နယောတိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ.

17. හේතුභූත වූ තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව මගිනි. කෙලෙස් පක්ෂය මෙයට ඇත යන අර්ථයෙන් ‘සංකිලේස පක්ඛ’ නම් වේ. සූත්‍ර අර්ථය කෙලෙස් පක්ෂයට අයත් වේ, එහි මෙහෙයවන ලක්ෂණය යන්න මෙහි යෙදුමයි. පිරිසිදු (වෝදාන) පක්ෂයේ සූත්‍ර අර්ථය පිළිබඳව ද මෙසේම සම්බන්ධය වේ. වුට්ඨානගාමිනී බලවත් විපස්සනාව මගින් දුක් ආදියෙහි පිරිසිඳ දත යුතු බව ආදිය මාර්ගයට අනුකූලව වටහා ගන්නා ආකාරය අනුගාහණ ක්‍රමයයි. ඉදින් එසේ නම් ක්‍රමය (නය) යනු කුමක්දැයි ‘එහි වනාහි’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘නය වෝහාර’ යන්නෙන් ක්‍රමයට අධිෂ්ඨානය (පදනම) ක්‍රමය යැයි පවසන ලද බව දක්වයි.

---

၁၈. ဗာဓကာဒိဘာဝတောတိ ဗာဓကပဘဝသန္တိနိယျာနဘာဝတော. အညထာဘာဝါဘာဝေနာတိ အဗာဓကအပ္ပဘဝအသန္တိ အနိယျာနဘာဝါဘာဝေန. သစ္စသဘာဝတ္တာတိ အမုသာသဘာဝတ္တာ. အဝိသံဝါဒနတောတိ အရိယသဘာဝါဒိဘာဝဿ န ဝိသံဝါဒနတော ဧကန္တိကတ္တာတိ အတ္ထော.

18. බාධා කරන බව ආදී ස්වභාවයන්ගෙන් යනු බාධා කිරීම, හටගැනීම, ශාන්තිය සහ විමුක්තිය යන ස්වභාවයන්ගෙනි. අන්‍යාකාර නොවන බැවින් යනු බාධා නොකිරීම, හට නොගැනීම, අශාන්තිය සහ නොගැලවීම යන ස්වභාවයන්ගේ නොමැති බැවිනි. සත්‍ය ස්වභාවය ඇති බැවින් යනු අසත්‍ය නොවන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. අවිසංවාදක බැවින් යනු ආර්ය ස්වභාවය ආදියේ වෙනස් නොවන බව නිසා එය ඒකාන්ත වන බැවිනි.

---

၁၉. သံကိလိဋ္ဌဓမ္မာတိ သံကိလေသသမန္နာဂတာ ဓမ္မာ သဒ္ဓမ္မနယကောဝိဒါတိ သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိဓမ္မနယကုသလာ, ဧကတ္တာဒိနယကုသလာ ဝါ.

19. ‘සංකිලිට්ඨධම්මා’ යනු කෙලෙස් සහිත වූ ධර්මයෝ ය. ‘සද්ධම්මනයකොවිදා’ යනු චතුරාර්ය සත්‍යය, පටිච්චසමුප්පාදය ආදී ධර්ම ක්‍රමයන්හි දක්ෂ වූ, එසේත් නැතිනම් ඒකත්වය (එකක් බව) ආදී ක්‍රමයන්හි දක්ෂ වූ තැනැත්තෝ ය.

---

၂၀. အတ္ထဝိဿဇ္ဇနေသူတိ [Pg.34] ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁) သုတ္တေ ကတပဉှဝိဿဇ္ဇနေသု စေဝ အဋ္ဌကထာယ ကတအတ္ထသံဝဏ္ဏနာသု စ. ‘‘ဝေါဒါနိယာ’’တိ ဣမိနာ အနဝဇ္ဇဓမ္မာ ဣဓ ကုသလာတိ အဓိပ္ပေတာ, န သုခဝိပါကာတိ ဒဿေတိ. တဿ တဿ အတ္ထနယဿ ယောဇနတ္ထံ မနသာ ဝေါလောကယတေတိ ယောဇနာ.

20. ‘අත්ථවිස්සජ්ජනේසු’ යනු ‘‘මේ ධර්මයෝ කුසල් ය’’ ආදී වශයෙන් සූත්‍රයන්හි කරන ලද ප්‍රශ්න විසර්ජනයන්හි ද, අටුවාවන්හි කරන ලද අර්ථ වර්ණනාවන්හි ද යන්නයි. ‘වෝදානිය’ (පිරිසිදු කරන සුලු) යන මෙයින් අදහස් කරන්නේ නිවැරදි (අනවද්‍ය) ධර්මයන් මෙහි කුසල් ලෙස ගැනෙන බවයි; සැප විපාක ඇති ධර්මයන් නොවන බව පෙන්වයි. ඒ ඒ අර්ථ ක්‍රමයන් ගළපා බැලීම පිණිස සිතින් පිරික්සා බලයි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

---

၂၁. ယဒိ ကရဏဘူတံ, ကထံ တဿ အတ္ထန္တရာဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ယေန ဟီ’’တိအာဒိ. ဒိသာဘူတဓမ္မာနံ ဝေါလောကယနသမာနယနဘာဝတော ဝေါဟာရဘူတော, ကမ္မဘူတော စ နယော, န နန္ဒိယာဝဋ္ဋာဒယော ဝိယ အတ္ထဘူတောတိ ‘‘ဝေါဟာရနယော, ကမ္မနယော’’တိ စ ဝုစ္စတိ.

21. ඉදින් එය හේතුවක් (කරණයක්) වන්නේ නම්, එහි අර්ථයේ වෙනසක් නැත්තේ කෙසේදැයි විමසා ‘‘යෙන හි’’ යනාදිය පවසන ලදී. දිශාගත ධර්මයන් පිරික්සීම හා එක්තැන් කිරීමේ ස්වභාවය ඇති බැවින්, මෙය ව්‍යවහාර වූ ද කර්ම වූ ද ක්‍රමයකි; නන්දියාවට්ට ආදිය මෙන් අර්ථයම ස්වභාව කොට ඇත්තේ නොවේ. එබැවින් මෙය ‘වෝහාරනය’ සහ ‘කම්මනය’ යයි ද කියනු ලැබේ.

---

ဒွါဒသပဒဝဏ္ဏနာ

දොළොස් පද වර්ණනාවයි.

---

၂၃. အပရိယောသိတေ ပဒေတိ ဥစ္စာရဏဝေလာယံ ပဒေ အသမတ္တေ, ဝိပ္ပကတေတိ အတ္ထော. ပရိယောသိတေ ဟိ ‘‘ပဒ’’န္တွေ သမညာ သိယာ, န ‘‘အက္ခရ’’န္တိ အဓိပ္ပာယော. ပဒဿ ဝေဝစနတာယ အတ္ထဝသေန ပရိယာယံ ခရန္တံ သဉ္စရန္တံ ဝိယ ဟောတိ, န ဧဝံ ဝဏ္ဏော အဝေဝစနတ္တာတိ အာဟ ပရိယာယဝသေန အက္ခရဏတော’’တိ. န ဟိ ဝဏ္ဏဿ ပရိယာယော ဝိဇ္ဇတီ’’တိ ဣဒံ အကာရာဒိဝဏ္ဏဝိသေသံ သန္ဓာယ ဝဒတိ, န ဝဏ္ဏသာမညံ. တဿ ဟိ ဝဏ္ဏော အက္ခရန္တိ ပရိယာယော ဝုတ္တော ဧဝါတိ.

23. ‘අපරියෝසිතේ පදේ’ යනු උච්චාරණය කරන අවස්ථාවේ පදය අසම්පූර්ණ වූ කල්හි ය, අතරමඟ නැවතුණු යන අර්ථයයි. පදය සම්පූර්ණ වූ විට එයට ‘පදය’ යන පොදු නාමය මිස ‘අක්ෂරය’ යන නාමය නොලැබේ යනු මෙහි අදහසයි. පදයෙහි පර්යාය වචන පවතින බැවින් අර්ථ වශයෙන් එය පර්යායන් අතර සැරිසරන්නාක් මෙනි; එහෙත් අක්ෂරයට පර්යාය වචන නැති බැවින් එය එසේ නොවේ. එබැවින් ‘පර්යාය වශයෙන් වෙනස් නොවන (ක්ෂය නොවන) බැවින් අක්ෂර’ යයි කියන ලදී. ‘අක්ෂරයට පර්යාය වචනයක් නැත’ යන්න මෙහි පවසන්නේ අ-කාර ආදී විශේෂ අක්ෂරයන් අරභයා මිස සාමාන්‍ය අක්ෂර ගැන නොවේ. මන්දයත්, සාමාන්‍යයෙන් අක්ෂරයට ‘වර්ණය’ යනු පර්යාය පදයක් බව පවසා ඇති බැවිනි.

---

အက္ခရသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ တပ္ပသင်္ဂေန ဝဏ္ဏသဒ္ဒဿပိ ဝတ္တုံ ‘‘ကေနဋ္ဌေန ဝဏ္ဏော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နနု ပဒေန, ဝါကျေန ဝါ အတ္ထော သံဝဏ္ဏီယတိ, န အက္ခရေနာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဝဏ္ဏော ဧဝ ဟီ’’တိအာဒိ. ပဒါဒိဘာဝေနာတိ ပဒဝါကျဘာဝေန. ယထာသမ္ဗန္ဓန္တိ ယထာသင်္ကေတံ. အယံ-သဒ္ဒေါ ဣမဿတ္ထဿ ဝါစကော, အယံ အတ္ထော ဣမဿ သဒ္ဒဿ ဝစနီယောတိ ယထာဂဟိတသင်္ကေတာနုရူပံ သဒ္ဒတ္ထာနံ ဝါစကဝစနီယဘာဝေါ. အထ ဝါ ယွာယံ သဒ္ဒတ္ထာနံ အညမညံ အဝိနာဘာဝေါ, သော သမ္ဗန္ဓော. တဒနုရူပံ ဧကက္ခရံ နာမပဒံ ‘‘မာ ဧဝံ မညသီ’’တိအာဒီသု မာ-ကာရာဒိ. ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော. တေ ဟိ အဘိဓမ္မဒေသနံ ‘‘မနသာဒေသနာ’’တိ ဝဒန္တိ, ယတော ရာဟုလာစရိယော ‘‘ဝိသုဒ္ဓကရုဏာနံ မနသာဒေသနာ ဝါစာယ အက္ခရဏတော အက္ခရသညိတာ’’တိ အာဟ.

‘අක්ඛර’ යන ශබ්දයේ අර්ථය පවසා, ඒ හා සම්බන්ධතාවක් ඇති බැවින් ‘වර්ණ’ යන ශබ්දය පිළිබඳව ද පැවසීමට ‘‘කවර අර්ථයකින් වර්ණ ද?’’ යනාදිය පැවසීය. එහිදී පදයකින් හෝ වාක්‍යයකින් අර්ථය වර්ණනා කරනු ලබනවා මිස අක්ෂරයකින් නොවේ නේද යන විරෝධතාව සලකා ‘‘වර්ණය ම හෙවත්...’’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘පදාදිභාවයෙන්’ යනු පද සහ වාක්‍ය බවට පත්වීමෙනි. ‘යථාසම්බන්ධයෙන්’ යනු සංකේතයන්ට අනුකූලව ය. එනම්, මේ ශබ්දය මේ අර්ථයේ වාචකයයි ද, මේ අර්ථය මේ ශබ්දයේ වාච්‍යයයි ද යනුවෙන් පිළිගත් සංකේතයන්ට අනුරූපව ශබ්ද හා අර්ථයන්ගේ පවතින වාචක-වාච්‍ය සම්බන්ධයයි. එසේත් නැතිනම් ශබ්ද හා අර්ථයන්ගේ යම් අන්‍යෝන්‍ය අවිනාභාවයක් ඇද්ද, එය සම්බන්ධයයි. එයට අනුරූපව ‘‘මාවං මඤ්ඤසි’’ (මෙසේ නොසිතන්න) ආදියෙහි එන ‘මා’ කාරය වැනි තනි අකුරේ නාම පද ද වේ. ‘ඇතැම්හු’ යනු අභයගිරිවාසීන් ය. ඔවුන් අභිධර්ම දේශනාව ‘මනසා දේශනාවක්’ ලෙස පවසන අතර, ඒ පිළිබඳව රාහුල ආචාර්යයන් වහන්සේ ‘‘පිරිසිදු කරුණාව ඇති බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ මනසා දේශනාව, වචනයෙන් ප්‍රකාශ (අක්ෂරණය) වන බැවින් අක්ෂර (අක්ඛර) යයි හඳුන්වනු ලැබේ’’ යයි පැවසූහ.

---

သတွပ္ပဓာနန္တိ [Pg.35] ဒြဗျပ္ပဓာနံ. နာမပဒေ ဟိ ဒြဗျမာဝိဘူတရူပံ, ကိရိယာ အနာဝိဘူတရူပါ ယထာ ‘‘ဖဿော’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၆; သံ. နိ. ၂.၁, ၃၉; မဟာဝ. ၁; ဝိဘ. ၂၂၅; ဥဒါ. ၁; နေတ္တိ. ၂၄). အာချာတပဒေ ပန ကိရိယာ အာဝိဘူတရူပါ, ဒြဗျမနာဝိဘူတရူပံ ယထာ ‘‘ဖုသတီ’’တိ. တေန နေသံ သတွကိရိယာပ္ပဓာနတာ ဝုတ္တာ. ကိရိယာဝိသေသဂ္ဂဟဏနိမိတ္တန္တိ ကိရိယာဝိသေသာဝဗောဓဟေတု ကိရိယာဝိသေသဒီပနတော, ယထာ ‘‘စိရပ္ပဝါသိ’’န္တိ (ဓ. ပ. ၂၁၉) ဧတ္ထ ပ-သဒ္ဒေါ ဝသနကိရိယာယ ဝိယောဂဝိသိဋ္ဌတံ ဒီပေတိ. ‘‘ဧဝံ မနသိ ကရောထ, မာ ဧဝံ မနသာကတ္ထာ’’တိအာဒီသု ကိရိယာဝိသေသဿ ဇောတကော ဧဝံ-သဒ္ဒေါ. ‘‘ဧဝံသီလာ (ဒီ. နိ. ၃.၁၄၂) ဧဝံဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၃; မ. နိ. ၃. ၁၉၈; သံ. နိ. ၅.၃၇၈) သတွဝိသေသဿ. ဧဝံ သေသနိပါတပဒါနမ္ပီတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ကိရိယာယ…ပေ… နိပါတပဒ’’န္တိ.

‘සත්තප්පධාන’ යනු ද්‍රව්‍යය ප්‍රධාන කොට ඇති බවයි. නාම පදයන්හි ද්‍රව්‍යය ප්‍රකටව පවතින අතර ක්‍රියාව අප්‍රකටව පවතී; නිදසුනක් ලෙස ‘ඵස්සෝ’ (ස්පර්ශය) යන්නෙහි මෙනි. ආඛ්‍යාත පදයන්හි (ක්‍රියා පදයන්හි) ක්‍රියාව ප්‍රකටව පවතින අතර ද්‍රව්‍යය අප්‍රකටව පවතී; ‘ඵුසති’ (ස්පර්ශ කරයි) යන්නෙහි මෙනි. එබැවින් ඒවායේ සත්ත්ව (ද්‍රව්‍ය) සහ ක්‍රියා ප්‍රධානත්වය පවසන ලදී. ‘ක්‍රියා විශේෂයක් ග්‍රහණය කර ගැනීමට හේතුව’ යනු ක්‍රියා විශේෂය අවබෝධ කර දීමයි. ‘‘චිරප්පවාසිං’’ යන්නෙහි ‘ප’ ශබ්දය වාසය කිරීමේ ක්‍රියාවේ විශේෂයක් (වෙන්වීමක්) පෙන්නුම් කරයි. ‘‘මෙසේ මෙනෙහි කරන්න, මෙසේ මෙනෙහි නොකරන්න’’ ආදියෙහි එන ‘ඒවං’ ශබ්දය ක්‍රියාවේ විශේෂයක් පෙන්වන්නකි. ‘‘ඒවංසීලා, ඒවංධම්මා’’ ආදියෙහි එය සත්ත්ව විශේෂයක් (ද්‍රව්‍යයේ විශේෂයක්) පෙන්වයි. සෙසු නිපාත පදයන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙය මෙසේම බව අදහසයි. එබැවින් ‘‘ක්‍රියාවේ...පෙ... නිපාත පදය’’ යයි පවසන ලදී.

---

သင်္ခေပတော ဝုတ္တံ, ကိံ ပန တန္တိ အာဟ ‘‘ပဒါဘိဟိတ’’န္တိ. အထ ဝါ သင်္ခေပတော ဝုတ္တံ, ယော အက္ခရေဟိ သင်္ကာသိတောတိ ဝုစ္စတိ. ပဒါဘိဟိတံ ပဒေဟိ ကထိတံ, ယော ပဒေဟိ ပကာသိတောတိ ဝုစ္စတိ. တဒုဘယံ, ယဒိ ပဒသမုဒါယော ဝါကျံ, တဿ ကော ပရိစ္ဆေဒေါ. ယာဝတာ အဓိပ္ပေတတ္ထပရိယောသာနံ, တာဝတာ ဧကဝါကျန္တိပိ ဝဒန္တိ, ဗဟူပေတ္ထ ပကာရေ ဝဏ္ဏေန္တိ. ကိံ တေဟိ, သာချာတံ သာဗျယံ သကာရကံ သဝိသေသနံ ‘‘ဝါကျ’’န္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နနု စ ပဒေနပိ အတ္ထော ဗျဉ္ဇီယတီတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ပဒမတ္တသဝနေပိ ဟီ’’တိအာဒိ. အာကာရေသု ဝါကျဝိဘာဂေသု အဘိဟိတံ ကထိတံ နိဗ္ဗစနံ အာကာရာဘိဟိတံ နိဗ္ဗစနံ. ‘‘အဘိဟိတန္တိ စ ပါဠိအာဂတ’’န္တိ ဝဒန္တိ.

සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලද්දේ කුමක්ද යන්නට ‘‘පදාභිහිතං’’ යන්න පැවසීය. එසේත් නැතිනම්, අක්ෂරයන් මඟින් යමක් ප්‍රකාශ (සංකාසිත) කරනු ලැබේද එය සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලද්දකි. ‘පදාභිහිත’ යනු පදයන්ගෙන් කියන ලද, පදයන්ගෙන් ප්‍රකාශිත වූ යන්නයි. ඉදින් පද සමූහයක් වාක්‍යයක් වන්නේ නම්, එහි සීමාව කුමක්ද? යම් තාක් අදහස් කළ අර්ථය අවසන් වන්නේ ද, ඒ තාක් එකම වාක්‍යයක් ලෙස ඇතැම්හු පවසති, මේ පිළිබඳව බොහෝ ක්‍රමයෙන් විස්තර කරති. කෙසේ වෙතත්, ආඛ්‍යාතයක්, අව්‍යයක්, කාරකයක් සහ විශේෂණයක් සහිත පද සමූහය ‘වාක්‍යය’ ලෙස දත යුතුය. පදයකින් ද අර්ථය ප්‍රකාශ වන්නේ නොවේද යන සැකය සලකා ‘‘පදයක් පමණක් ඇසූ විට ද...’’ යනාදිය පැවසීය. වාක්‍ය විභාගයන්හි දී පවසන ලද නිර්වචනය ‘ආකාරාභිහිත’ නිර්වචනයයි. ‘‘අභිහිත යනු පාලි දේශනාවෙහි ආ දෙයයි’’ කියා ද පවසති.

---

‘‘နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတိ, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ ဝါ မဂ္ဂီယတိ, ကိလေသေ ဝါ မာရေန္တော ဂစ္ဆတီတိ မဂ္ဂေါ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၆) နိဗ္ဗစနာနံ ဝိတ္ထာရော. တံနိဒ္ဒေသကထနတ္တာ နိဒ္ဒေသောတိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘နိဗ္ဗစနဝိတ္ထာရော နိရဝသေသဒေသနတ္တာ နိဒ္ဒေသော’’တိ. ပဒေဟီတိ ဝါကျာဝယဝဘူတေဟိ, ဝါကျတော ဝိဘဇ္ဇမာနေဟိ ဝါ အာချာတာဒိပဒေဟိ. တေနာဟ ‘‘ဝါကျဿ ဝိဘာဂေါ’’တိ, တထာ စာဟ ‘‘အပရိယောသိတေ’’တိအာဒိ. အပရေ ပန ‘‘ပကတိပစ္စယလောပါဒေသာဒိဝသေန အက္ခရဝိဘာဂေါ အာကာရော, နိရုတ္တိနယေန ပဒဝိဘာဂေါ နိဗ္ဗစနံ, ဝါကျဝိဘာဂေါ နိဒ္ဒေသော. ဝဏ္ဏပဒဝါကျာနိ ဟိ အဝိဘတ္တာနိ, ဝိဘတ္တာနိ စ ဆ ဗျဉ္ဇနပဒါနီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဆဋ္ဌံ ဝစနန္တိ ဆဋ္ဌံ ပဒံ. ကာတဗ္ဗန္တိ ‘‘အက္ခရံ [Pg.36] ပဒံ ဗျဉ္ဇနံ အာကာရော တထေဝ နိရုတ္တိ နိဒ္ဒေသော ဆဋ္ဌဝစန’’န္တိ ဂါထာယံ ဧဝံ ကတ္တဗ္ဗံ, သံဝဏ္ဏနာဝသေန ဝါ အာကာရပဒံ စတုတ္ထံ ကာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗော သဒ္ဒဝေါဟာရော ဝိဘတ္တေဟိ, အဝိဘတ္တေဟိ စ အက္ခရပဒဝါကျေဟေဝ, တဒညပ္ပကာရော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ယာနိမာနီ’’တိအာဒိ.

‘‘නිවන සොයයි, නිවන කැමැත්තන් විසින් සොයනු ලැබේ, නොහොත් කෙලෙස් නසමින් යයි, එබැවින් මාර්ගයයි’’ ආදී වශයෙන් නිර්වචනයන්ගේ විස්තරය වේ. එම නිර්වචන පෙන්වා දෙන විස්තරය බැවින් එය ‘නිද්දේස’ (නිර්දේශය) වේ. එම අර්ථය ‘‘නිර්වචනය විස්තර කිරීම හා මුළුමනින්ම දේශනා කිරීම නිසා නිද්දේසයයි’’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘පදයන්ගෙන්’ යනු වාක්‍යයේ කොටස් වූ හෝ වාක්‍යයෙන් වෙන් කොට දක්වන ආඛ්‍යාත ආදී පදයන්ගෙනි. එබැවින් ‘‘වාක්‍යයේ විභාගය (බෙදීම)’’ යයි කීහ. ‘‘අපරියෝසිතේ’’ යනාදිය ද එලෙසම කියන ලදී. තවත් පිරිසක් පවසන්නේ ‘‘ප්‍රකෘති, ප්‍රත්‍ය, ලෝප, ආදේශ ආදී වශයෙන් අක්ෂර බෙදීම ‘ආකාර’ වන බවත්, නිරුක්ති ක්‍රමයට පද බෙදීම ‘නිර්වචන’ වන බවත්, වාක්‍ය බෙදීම ‘නිද්දේස’ වන බවත්ය. විභක්ති රහිත වූ සහ විභක්ති සහිත වූ වර්ණ, පද, වාක්‍ය යන හය ‘ව්‍යඤ්ජන පද’ වේ’’ යනුවෙනි. ‘ඡට්ඨං වචනං’ යනු හයවන පදයයි. ‘‘අක්ඛරං පදං බ්‍යඤ්ජනං ආකාරෝ තථේව නිරුත්ති නිද්දේසෝ ඡට්ඨවචනං’’ යන ගාථාවෙහි මෙය මෙසේ විය යුතුය; විස්තර කිරීමේදී ‘ආකාර’ පදය හතරවනුවට ගත යුතුය යනු අදහසයි. සියලු ශබ්ද ව්‍යවහාරයන් විභක්ති සහිත හෝ රහිත අක්ෂර, පද, වාක්‍යයන්ගෙන් ම සිදුවේ, එයින් පරිබාහිර ක්‍රමයක් නැතැයි පවසමින් ‘‘යානිමානි’’ යනාදිය පැවසීය.

---

၂၄. ကာသနာသဒ္ဒေါ ကမ္မတ္ထောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ကာသီယတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဒေဟိ တာဝ အတ္ထဿ သင်္ကာသနာ, ပကာသနာ စ ဟောတု, ပဒါဝဓိကာပိ သံဝဏ္ဏနာ ဣစ္ဆိတာတိ အက္ခရေဟိ ပန ကထန္တိ အာဟ ‘‘အက္ခရေဟိ သုယျမာနေဟီ’’တိအာဒိ. ပဒတ္ထသမ္ပဋိပတ္တီတိ ပဒါဘိဓေယျအတ္ထာဝဗောဓော. ‘‘အက္ခရေဟိ သင်္ကာသေတီ’’တိအာဒိနာ အက္ခရကရဏံ သင်္ကာသနဘူတံ ဥဂ္ဃဋနကိရိယံ ဝဒန္တေန ယထာဝုတ္တော အတ္ထော သာဓိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

24. ‘කාසන’ ශබ්දය කර්ම අර්ථයෙහි යෙදෙන බව පෙන්වීමට ‘‘කාසීයති’’ යනාදිය පවසන ලදී. පදයන්ගෙන් අර්ථය ප්‍රකාශ වීම (සංකාසනා) සහ පැහැදිලි වීම (පකාසනා) වේ යැයි කියමු; එහෙත් අක්ෂරයන්ගෙන් එය වන්නේ කෙසේද යන්නට ‘‘අක්ෂරයන් ඇසෙන කල්හි...’’ යනාදිය පැවසීය. ‘පදත්ථසම්පටිපත්ති’ යනු පදයෙන් අදහස් කෙරෙන අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීමයි. ‘‘අක්ෂරයන්ගෙන් ප්‍රකාශ කරයි’’ යනාදී වශයෙන් අක්ෂරයන් මඟින් කෙරෙන ප්‍රකාශනය මතු කර දැක්වීමෙන්, ඉහත කී අර්ථයම තහවුරු වන බව පෙන්වීමට ‘‘තථා හි’’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

ဝိဘဇနုတ္တာနီကမ္မပညတ္တီတိ ဧကတ္တနိဒ္ဒေသော သမာဟာရောတိ အယံ ဒွန္ဒသမာသော. ဥဘယေနာတိ ‘‘ဝိဝရဏာ, ဝိဘဇနာ’’တိ ဣမိနာ ဒွယေန. ဧတေဟီတိ ဧတ္ထ ဧဝ-ကာရော လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ အာဟ ‘‘ဧတေဟိ ဧဝါ’’တိ. ‘‘သင်္ကာသနာ…ပေ… အဘာဝတော’’တိ ဣမိနာ ယထာဓိပ္ပေတအနူနာဝဓာရဏဖလံ ဒဿေတိ. ဥဂ္ဃဋနာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန ဝိပဉ္စနနယာနိ သင်္ဂဏှာတိ.

‘විභජන-උත්තානීකම්ම-පඤ්ඤත්ති’ යනු ඒකත්ව නිර්දේශයක් සහිත වූ ද්වන්ද සමාසයකි. ‘දෙකකින්’ යන්නෙන් ‘විවරණය’ හා ‘විභජනය’ යන දෙක අදහස් වේ. ‘මොවුන්ගෙන් ම’ යන්නෙහි ‘ඒව’ (ම) කාරය ලුප්ත වී ඇතැයි සලකා ‘මොවුන්ගෙන් ම’ යැයි පවසන ලදී. ‘සංකාසනා...පෙ... අභාවයෙන්’ යන්නෙන් අදහස් කළ පරිදි අඩුවක් නොමැතිව නිශ්චය කිරීමේ ප්‍රතිඵලය දක්වයි. ‘උග්ඝටනාදී’ යනුවෙන් ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් විපඤ්චිත න්‍යායයන් ද සංග්‍රහ වේ.

---

၂၅. သမ္မာ ယုတ္တောတိ သမ္မာ အဝိပရီတံ, အနဝသေသတော စ ယုတ္တော သဟိတော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘အနူနာ’’တိ. သဗ္ဗော ဟိ ပါဠိအတ္ထော အတ္ထပဒအတ္ထနယေဟိ အနဝသေသတော သင်္ဂဟိတော. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗဿ ဟီ’’တိအာဒိ.

25. ‘සම්මා යුත්තෝ’ යනු මනා වූ ද, අවිපරීත වූ ද, නිරවශේෂයෙන් ම යුක්ත වූ හෙවත් සහිත වූ යන්නයි. එහෙයින් ම ‘අනූනා’ (අඩු නොවූ) යැයි කියන ලදී. සියලුම පාලි අර්ථයෝ අර්ථපද හා අර්ථ න්‍යායයන් මගින් ශේෂයක් නොමැතිව සංග්‍රහ කර ඇත. එබැවින් ‘සබ්බස්ස හි’ යනාදිය පැවසුණි.

---

၂၆. ကသ္မာ ပနေတ္ထ မူလပဒပဒဋ္ဌာနာနိ အသင်္ဂဟိတာနီတိ? ပဒတ္ထန္တရာဘာဝတော. မူလပဒါနိ ဟိ နယာနံ သမုဋ္ဌာနမတ္တတ္တာ ပဒဋ္ဌာနာနီတိ ဒဿိတောယံ နယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣတော ဝိနိမုတ္တော ကောစိ နေတ္တိပဒတ္ထော နတ္ထီ’’တိ.

26. මෙහි මූල පද සහ පදට්ඨානයන් (සමීප හේතූන්) සංග්‍රහ නොකරන ලද්දේ මන්ද? වෙනත් අර්ථයක් නොමැති බැවිනි. මූල පදයන් වනාහි න්‍යායයන්ගේ හටගැනීම පමණක් වන බැවින් ඒවා පදට්ඨානයන් බව පෙන්වන ලදී. එබැවින් ‘මීට පරිබාහිර වූ කිසිදු නෙත්ති පද අර්ථයක් නැත’ යැයි පවසන ලදී.

---

နေတ္တိယာ ကာရဏဘူတာယ. ဟာရာ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗာတိ သုတ္တဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန ဟာရာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ. သွာယန္တိ သော အယံ သံဝဏ္ဏနာက္ကမော. ယေန အနုက္ကမေန နေတ္တိယံ ဒေသိတာ, တေနေဝ သုတ္တေ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန ယောဇေတဗ္ဗာတိ. ဧဝံ သိဒ္ဓေတိ ဒေသနာက္ကမေနေဝ သိဒ္ဓေ. အယံ အာရမ္ဘောတိ ‘‘သောဠသ ဟာရာ ပဌမ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တော အာရမ္ဘော. ဣမမတ္ထန္တိ ဣမံ ဝုစ္စမာနနိယမသင်္ခါတံ အတ္ထံ.

නෙත්ති ප්‍රකරණය හේතු කරගෙන හාරයන් විස්තර කළ යුතුය. සූත්‍රයේ අර්ථ වර්ණනා කිරීමේ මගින් හාරයන් විස්තර කළ යුතුය. ඒ මේ වනාහි වර්ණනා ක්‍රමයයි. යම් අනුපිළිවෙළකින් නෙත්ති ප්‍රකරණය දේශනා කරන ලද්දේ ද, සූත්‍රයෙහි අර්ථ වර්ණනා කිරීමේදී එම අනුපිළිවෙළින් ම යෙදිය යුතුය. මෙසේ දේශනා අනුපිළිවෙළින් ම මෙය සිද්ධ වන කල්හි, ‘හාරයන් දහසය මුලින් ම වේ’ යනාදී වශයෙන් මෙම ආරම්භය සිදුවිය. ‘ඉමමත්ථං’ යනු මෙහි කියනු ලබන නියමය යැයි කියන ලද අර්ථයයි.

---

ယဒိ [Pg.37] ဒေသိတက္ကမေနေဝ ဟာရနယာ သုတ္တေ ယောဇေတဗ္ဗာ သိယုံ, ကိံ သော ကမော ကာရဏနိရပေက္ခော, ဥဒါဟု ကာရဏသာပေက္ခောတိ? ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ ကာရဏနိရပေက္ခော ဟာရနယာနံ အနုက္ကမော, အနေကေ အတ္ထာ ဝုစ္စမာနာ အဝဿံ ဧကေန ကမေန ဝုစ္စန္တီတိ. ဧဝံ သန္တေ ယေန ကေနစိ ကမေန သုတ္တေ ယောဇေတဗ္ဗာ သိယုံ, တထာ သတိ နိယမော နိရတ္ထကော သိယာ. အထ ကာရဏသာပေက္ခော, ကိံ တံ ကာရဏန္တိ? ဣတရော ကာရဏဂဝေသနံ အကတွာ အတ္ထော ဧဝေတ္ထ ဂဝေသိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘နာယမနုယောဂေါ န ကတ္ထစိ အနုက္ကမေ နိဝိသတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘န ပန မယံ ဒေဝါနံပိယဿ မနောရထဝိဃာတာယ စေတေမာ’’တိ ကမကာရဏံ ဝိစာရေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိနာ ဒေသနာဟာရဿ တာဝ အာဒိတော ဒေသနာယ ကာရဏံ ပတိဋ္ဌပေတိ. တတ္ထ ဓမ္မဒေသနာယ နိဿယော အဿာဒါဒီနဝနိဿရဏာနိ, သရီရံ အာဏတ္တိ. ပကတိယာ သဘာဝေန. နိဒ္ဓါရဏေန ဝိနာပိ ပတိဋ္ဌာဘာဝတော နိဿယဘာဝတော.

ඉදින් දේශනා කළ අනුපිළිවෙළින් ම හාර න්‍යායයන් සූත්‍රයෙහි යෙදිය යුතු නම්, ඒ අනුපිළිවෙළ හේතු රහිත ද? නැතහොත් හේතු සහිත ද? මෙහි යම් හෙයකින් හාර න්‍යායයන්ගේ අනුපිළිවෙළ හේතු රහිත වුවහොත්, බොහෝ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කිරීමේදී අනිවාර්යයෙන් ම එක්තරා අනුපිළිවෙළකින් ප්‍රකාශ කළ යුත්තේ ම ය. එසේ වූ විට යම්කිසි අනුපිළිවෙළකින් සූත්‍රයෙහි යෙදිය හැකි බැවින්, එවැනි අවස්ථාවක නියමය නිරර්ථක වනු ඇත. ඉදින් එය හේතු සහිත නම්, ඒ හේතුව කුමක්ද? අනෙක් තැනැත්තා හේතු සෙවීමක් නොකර මෙහි අර්ථය ම සෙවිය යුතුය යන අදහසින් ‘මේ ප්‍රශ්නය කිසිදු අනුපිළිවෙළකට අදාළ නොවේ’ යැයි පවසා, ‘අපි දේවානම්පිය (පින්වත්) ඔබගේ මනෝරථයට බාධා කිරීමට අදහස් නොකරමු’ යැයි පවසමින් අනුපිළිවෙළෙහි හේතුව විමසමින් ‘අපිච’ යනාදියෙන් දේශනා හාරයෙහි ප්‍රථමයෙන් ම දේශනාවට හේතුව පිහිටුවයි. එහි ධර්ම දේශනාවට ආශ්‍රය වන්නේ ආස්වාදය, ආදීනවය සහ නිස්සරණයයි. ස්වභාවය වනාහි ශරීරය (මූලික හරය) වන අතර එය ආඥාවකි. කිසිදු නිරවුල් කිරීමකින් තොරව ම ස්වභාවිකව ම පිහිටීම නිසාත්, ආශ්‍රයක් වන නිසාත් මෙය පවතී.

---

‘‘တထာ ဟိ ဝက္ခတီ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တံ အတ္ထံ ပါကဋတရံ ကရောတိ. ဧသ နယော ဣတရေသုပိ.

‘තථා හි වක්ඛති’ (එසේම කියනු ලබයි) යනාදියෙන් ඉහත කී අර්ථය වඩාත් පැහැදිලි කරයි. සෙසු කරුණුවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

---

ဝိစယာနန္တရန္တိ ဝိစယဟာရာနန္တရံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. တထာ ဟီတိ လက္ခဏဟာရဝိဘင်္ဂေ ယုတ္တာယုတ္တာနံ ကာရဏပရမ္ပရာယ ပရိဂ္ဂဟိတသဘာဝါနံ အဝုတ္တာနမ္ပိ ဧကလက္ခဏတာယ ဂဟဏံ ဝုတ္တံ.

‘විචයානන්තරං’ යනු විචය හාරයට පසුව යන්නයි. සෙසු හාරයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. ‘තථා හි’ යනාදියෙන් ලක්ඛණ හාර විභංගයෙහි, කාරණානුපිළිවෙළින් යුත් ස්වභාවයෙන් යුක්ත වූ, සඳහන් නොකළ ද එකම ලක්ෂණයක් ඇති බැවින් ගත යුතු වූ යුක්ත අයුක්ත ධර්මයන් පිළිබඳව පැවසුණි.

---

အတ္ထတော နိဒ္ဓါရိတာနန္တိ အတ္ထုဒ္ဓါရပုဗ္ဗာပရာနုသန္ဓိအာဒိအတ္ထတော သုတ္တန္တရတော ဥဒ္ဓဋာနံ သံဝဏ္ဏိယမာနသုတ္တေ အာနီတာနံ ပါဠိဓမ္မာနံ. သဒ္ဒတော, ပမာဏန္တရတော စ လဒ္ဓါနံ ဣဓ ဝိစာရေတဗ္ဗတ္တာ အာဟ ‘‘နိရဝသေသတော’’တိ. အတ္ထဿာတိ အဘိဓေယျတ္ထဿ. ဓမ္မဿာတိ သဘာဝဓမ္မဿ. တတ္ထ တတ္ထ တံ အဘိနိရောပေတီတိ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ, ဓမ္မေ စ တံ နာမံ အဘိနိရောပေတိ, ‘‘အယမေဝံနာမော’’တိ ဝေါဟရတိ. ‘‘အတ္ထဿ, ဓမ္မဿာ’’တိ ပဒဒွယေန သာမညတော အတ္ထော, ဓမ္မော စ အနဝသေသေတွာ ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘အနဝသေသပရိယာဒါန’’န္တိ, ယတော ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ တတ္ထာ’’တိ. တထာတိ ယထာ အနဝသေသတ္ထာဝဗောဓဒီပကံ အနဝသေသပရိယာဒါနံ ကတံ စတုဗျူဟပါဠိယံ, ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ ဂဗ္ဘမုပေတီတိ ဧတ္ထ အသဒ္ဒဝတီ အတ္ထာ ပဝတ္တိဝသေန လဗ္ဘမာနာ သမ္မာပဋိပတ္တိ ဥဒ္ဓဋာတိ ဥပသံဟာရတ္ထော တထာ-သဒ္ဒေါ.

‘අත්ථතො නිද්ධාරිතානං’ යනු අර්ථ උද්ධාරය, පූර්වාපර සන්ධි ගැලපීම ආදී වශයෙන් වෙනත් සූත්‍රවලින් උපුටා ගෙන වර්ණනා කරනු ලබන සූත්‍රයට ගෙන එන ලද පාලි ධර්මයන්ගේ යන්නයි. ශබ්දයෙන් හා අනෙකුත් ප්‍රමාණවලින් ලද දේ මෙහි විමසිය යුතු බැවින් ‘නිරවශේෂයෙන් ම’ යැයි පවසන ලදී. ‘අත්ථස්ස’ යනු අභිධෙය අර්ථයයි. ‘ධම්මස්ස’ යනු ස්වභාව ධර්මයටයි. ඒ ඒ තැන්හි එය ආරෝපණය කරයි යනු ඒ ඒ අර්ථයෙහි සහ ධර්මයෙහි එම නාමය ආරෝපණය කරයි, ‘මෙය මෙබඳු නාමයක් ඇත්තකි’ යි ව්‍යවහාර කරයි. ‘අත්ථස්ස, ධම්මස්ස’ යන පද දෙකෙන් පොදුවේ අර්ථය හා ධර්මය ශේෂයක් නොමැතිව ගන්නා ලදැයි පවසමින් ‘නිරවශේෂ පරියාදානය’ යැයි කීවේ එබැවිනි. යම් හෙයකින් ‘තත්ථ තත්ථ’ යැයි පවසන ලදී ද, එසේ ම අර්ථය අවබෝධ කරවීම පිණිස චතුබ්‍යූහ පාලියෙහි නිරවශේෂ පරියාදානය කරන ලදී. ‘යළි යළිත් ගැබට පැමිණේ’ යන මෙහි අශ්‍රද්ධාවන්තයන්ගේ අර්ථයන් පැවතීම අනුව ලැබෙන සම්‍යක් ප්‍රතිපත්තිය උපුටා දක්වන ලදී. මෙහි ‘තථා’ ශබ්දය උපසංහාර අර්ථයෙහි වැටේ.

---

တေနေဝါတိ [Pg.38] သုတ္တန္တရသံသန္ဒနဿ သဘာဂဝိသဘာဂဓမ္မန္တရာဝဋ္ဋနူပါယဘာဝတော ဧဝ. ယတောတိ သဘာဂဝိသဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနဿ သာဓာရဏာဒိဓမ္မဝိဘဇနူပါယတ္တာ. ပဋိဝိဘတ္တသဘာဝေတိ ပဋိဘာဂဘာဝေန ဝိဘတ္တသဘာဝေ.

‘තේනේව’ (එයින් ම) යනු සූත්‍රයන් සසඳා බැලීම, සභාග හා විසභාග ධර්මයන් වෙන් කර හඳුනාගැනීමේ උපක්‍රමයක් වන බැවිනි. යම් හෙයකින් සභාග විසභාග ධර්මයන්ගේ විමසීම සාධාරණ ආදී ධර්ම බෙදා වෙන් කිරීමේ උපක්‍රමයක් වන බැවිනි. ‘පටිවිභත්ත සභාවේ’ යනු ප්‍රතිභාග වශයෙන් බෙදන ලද ස්වභාවයන් ඇති කල්හිය.

---

တေ ဓမ္မာတိ ပဋိပက္ခတော ပရိဝတ္တိတဓမ္မာ. န ပရိယာယဝိဘာဝနာ ပညတ္တိဝိဘာဂပရိဂ္ဂါဟိကာတိ အာဟ ‘‘ပရိယာ…ပေ… သုဗောဓနဉ္စာ’’တိ.

‘තේ ධම්මා’ (ඒ ධර්මයෝ) යනු ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් වෙනස් කරන ලද ධර්මයන්ය. පර්යාය විභාගය යනු පැනවීම්වල බෙදීම හඳුනාගැනීම නොවේ ද? එබැවින් ‘පරියා...පෙ... සුබෝධනඤ්ච’ (පර්යාය හා මනා අවබෝධය ද) යැයි පවසන ලදී.

---

ပုစ္ဆာဝိသောဓနံ ဝိဿဇ္ဇနံ. အာရမ္ဘဝိသောဓနံ ဒေသနာယ အတ္ထကထနံ. တဒုဘယဝိစာရော ဓာတာဒီသု အသမ္မုယှန္တဿေဝ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ဓာတာယတနာ…ပေ… သမ္ပာဒေတု’’န္တိ. သုဒ္ဓေါ အာရမ္ဘောတိအာဒိပါဠိနိဒဿနေနပိ အယမေဝတ္ထော ဥဒါဟဋောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ප්‍රශ්න නිරවුල් කිරීම යනු පිළිතුරු දීමයි. ආරම්භය නිරවුල් කිරීම යනු දේශනාවේ අර්ථ කථනයයි. ඒ දෙයාකාරයේ විමසීම ධාතු ආදියෙහි මුළා නොවන තැනැත්තාට ම සිදුවිය හැකි බැවින් ‘ධාතු ආයතන...පෙ... සම්පාදනය කරනු’ යැයි පවසන ලදී. ‘සුද්ධෝ ආරම්භෝ’ (පිරිසිදු ආරම්භය) යනාදී පාලි නිදසුන්වලින් ද ප්‍රකාශ වන්නේ මේ අර්ථය ම බව දත යුතුය.

---

‘‘ကာရဏာကာရော’’တိ ပဒဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ပဘေဒတော ဒေသနာကာရောတိ ဝေဝစနံ. နိဒ္ဓါရေတွာ ဝုစ္စမာနာနီတိ ဥဒ္ဓရိတွာ သမာရောပိယမာနာနီတိ အဓိပ္ပာယော. သုတ္တဿ အတ္ထံ တထတ္တာဝဗောဓာယာတိ သုတ္တဿ ပဒတ္ထာဝဂမမုခေန စတုသစ္စာဘိသမယာယ.

‘කාරණාකාර’ යන්නෙන් පදට්ඨානය (සමීප හේතුව) අදහස් කෙරේ. එහි ප්‍රභේදය දේශනා ආකාරයෙහි පර්යාය වචනයකි. ‘නිද්ධාරෙත්වා වුච්චමානානි’ යන්නෙන් උපුටා දක්වා ආරෝපණය කරනු ලබන්නා වූ යන්න අදහස් වේ. සූත්‍රයෙහි අර්ථය එලෙස ම අවබෝධ කර ගැනීම යනු සූත්‍රයෙහි පදවල අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීම තුළින් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසයි.

---

ဝေနေယျတ္တယယုတ္တော အတ္ထနယတ္တယူပဒေသော ‘‘ဝေနေယျတ္တယပ္ပယောဇိတော’’တိ ဝုတ္တော. ဝေနေယျတ္တယဉှိ ပစ္စယသမဝါယေ တဒုပဒေသဖလံ အဓိဂစ္ဆန္တံ အတ္ထံ ပယောဇေတိ နာမာတိ. တဒနုက္ကမေနေဝါတိ တေသံ ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒီနံ ဒေသနာနုက္ကမေနေဝ. တေတိ တယော အတ္ထနယာ. တေသန္တိ ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒီနံ. ယထာ ဥဒ္ဒေသာဒီနံ သင်္ခေပမဇ္ဈိမဝိတ္ထာရဝုတ္တိယာ တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနံ ဥပကာရတာ, ဧဝံ တေသံ အတ္ထနယာနံ. တဿာတိ အတ္ထနယတ္ထဿ. တတ္ထာတိ တဿံ တဿံ ဘူမိယံ.

විනෙය ජනයන් තිදෙනාට අදාළ වූ අර්ථ න්‍යායයන් තුනෙහි උපදේශය ‘විනෙයත්‍රය ප්‍රයෝජිත’ යැයි කියනු ලැබේ. මන්දයත් ප්‍රත්‍යයන් එක් වූ කල්හි ඒ විනෙය ජනයන් තිදෙනා එම උපදේශයේ ඵලය වන අර්ථය අවබෝධ කර ගන්නා බැවිනි. ‘තදනක්කමේනේව’ යනු ඒ උග්ඝටිතඤ්ඤූ ආදී පුද්ගලයන්ගේ දේශනා අනුපිළිවෙළින් ම යන්නයි. ‘තේ’ යනු අර්ථ න්‍යායයන් තුනයි. ‘තේසං’ යනු ඒ උග්ඝටිතඤ්ඤූ ආදීන්ට ය. යම් සේ උද්දේස ආදියෙහි සංක්ෂේප, මධ්‍යම සහ විස්තර වශයෙන් පුද්ගලයන් තිදෙනාට උපකාරී වේ ද, ඒ අර්ථ න්‍යායයන් ද එසේ ම වේ. ‘තස්ස’ යනු ඒ අර්ථ න්‍යායයේ අර්ථය සඳහා ය. ‘තත්ථ’ යනු ඒ ඒ භූමියෙහි (තත්ත්වයෙහි) ය.

---

သမုဋ္ဌာနံ နိဒါနံ. အနေကဓာ သဒ္ဒနယတော, နိရုတ္တိနယတော စာတိ အနေကပ္ပကာရံ. ပဒတ္ထော သဒ္ဒတ္ထော. ဝိဓိ အနုဝါဒေါတိ ဣဒမေတ္ထ ဝိဓိဝစနံ, အယမနုဝါဒေါတိ အယံ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သမာဓာတဗ္ဗောတိ ပရိဟရိတဗ္ဗော. အနုသန္ဓီယာ အနုရူပံ နိဂမေတဗ္ဗန္တိ ယာယ အနုသန္ဓိယာ သုတ္တေ ဥပရိ ဒေသနာ ပဝတ္တာ, တဒနုရူပံ သံဝဏ္ဏနာ နိဂမေတဗ္ဗာ. ပယောဇနန္တိ ဖလံ. ပိဏ္ဍတ္ထောတိ သင်္ခေပတ္ထော. အနုသန္ဓီတိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအာဒိအနုသန္ဓိ. ဥပေါဂ္ဃာဋောတိ နိဒဿနံ. စာလနာတိ စောဒနာ. ပစ္စုပဋ္ဌာနံ ပရိဟာရော.

සමුට්ඨානය යනු නිදානයයි (හේතුවයි). ශබ්ද ක්‍රමය හා නිරුක්ති ක්‍රමය ආදී වශයෙන් සහේතුකව විවිධ ආකාරයෙන් දැක්වීම අනේකප්‍රකාර නම් වේ. පදයක අර්ථය පදත්ථ නම් වේ. ශබ්දයක අර්ථය සද්දත්ථ නම් වේ. 'මෙය විධි වාක්‍යයකි, මෙය අනුවාදයකි' යන මේ බෙදීම විධි-අනුවාද වශයෙන් දත යුතුය. 'සමාධාතබ්බ' යනු (චෝදනාවකට) පිළිතුරු දිය යුතුය යන්නයි. 'අනුසන්ධියට අනුරූපව නිගමනය කළ යුතුය' යනු යම් අනුසන්ධියකින් සූත්‍රයෙහි ඉදිරි දේශනාව පවත්වන ලද්දේ ද, එයට අනුකූලව විස්තරය අවසන් කළ යුතුය යන්නයි. ප්‍රයෝජනය යනු ඵලයයි. පිණ්ඩත්ථ යනු සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි. අනුසන්ධිය යනු ප්‍රශ්න අනුසන්ධි ආදියයි. උපෝග්ඝාටය යනු නිදසුනයි (පූර්විකාවයි). චාලනා යනු චෝදනාවයි. පච්චුපට්ඨානය යනු (චෝදනාවට දෙන) පිළිතුරයි.

---

ပကတိအာဒိပဒါဝယဝံ [Pg.39] ဘိန္ဒိတွာ ကထနံ ဘေဒကထာ ယထာ ‘‘ဒိဗ္ဗန္တီတိ ဒေဝါ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၅၃). ပဒဿ အတ္ထကထနံ တတွကထာ ယထာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ယော သော ဘဂဝါ သယမ္ဘူ အနာစရိယကော’’တိ (မဟာနိ. ၁၉၂; စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၉၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၆၁). ပရိယာယဝစနံ ဝေဝစနဂ္ဂဟဏံ ယထာ ‘‘ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆). ဝိစယယုတ္တိစတုဗျူဟပရိဝတ္တနဟာရေကဒေသသင်္ဂဟိတာ, ဝေဝစနဟာရသင်္ဂဟိတာ စာတိ အာဟ ‘‘တေ ဣဓ ကတိပယဟာရသင်္ဂဟိတာ’’တိ.

ප්‍රකෘති ආදී පද අවයව වෙන් කර දැක්වීම භේද කථා නම් වේ. නිදසුනක් ලෙස, 'දිබ්බන්තීති දේවා' (ක්‍රීඩා කරන බැවින් හෝ බබළන බැවින් දෙවියෝ නම් වෙති) යන්නයි. පදයක තත්ත්වාර්ථය විස්තර කිරීම තත්ව කථා නම් වේ. නිදසුනක් ලෙස, 'බුද්ධ යනු ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වයංභූ වූ, ගුරුවරයෙකු රහිත වූ සේක' යන්නයි. පර්යාය වචන හා වේවචන දැක්වීම වේවචනග්ගහණ නම් වේ. නිදසුනක් ලෙස, 'ප්‍රඥාව යනු ප්‍රජානනයයි' යන්නයි. විචය, යුත්ති, චතුබ්‍යූහ, පරිවත්තන යන හාරයන්ගේ කොටස්වලින් සංග්‍රහ වූ ද, වේවචන හාරයෙන් සංග්‍රහ වූ ද කරුණු සම්බන්ධයෙන් 'ඒවා මෙහි ඇතැම් හාරයන්ගෙන් සංග්‍රහ කරන ලදී' යැයි පවසන ලදී.

---

အတ္တနော ဖလံ ဓာရေတီတိ ဓမ္မောတိ ဟေတုနော ဓမ္မဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဉာပကဟေတူပိ ဉာဏကရဏဋ္ဌေန ကာရကေ ပက္ခိပိတွာ အာဟ ‘‘ကာရကော သမ္ပာပကောတိ ဒုဝိဓော’’တိ. ပုန စက္ခုဗီဇာဒိနိဗ္ဗတ္တကမေဝ ကာရဏံ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ပုန…ပေ… တိဝိဓော’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၀၅၉-၁၀၆၀) အာဂတာ အလောဘာဒယော, လောဘာဒယော စ ဟေတုဟေတု နာမ. ‘‘စတ္တာရော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မဟာဘူတာ ဟေတု, စတ္တာရော မဟာဘူတာ ပစ္စယော ရူပက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၈၆) အာဂတော ပစ္စယဟေတု နာမ. ကုသလာကုသလံ ကမ္မံ အတ္တနော ဝိပါကံ ပတိ ဥတ္တမဟေတု နာမ. စက္ခာဒိဗီဇာဒိ စက္ခုဝိညာဏအင်္ကုရာဒီနံ အသာဓာရဏဟေတု နာမ. ကုသလာကုသလာနံ သတိပိ ပစ္စယဓမ္မဘာဝေ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဖလဝိသေသဟေတုဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝိသုံ ဂဟဏံ, သဒ္ဒမဂ္ဂါနံ ပန ဉာပကသမ္ပာပကဟေတုဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အင်္ကုရာဒိကဿ အသာဓာရဏဟေတု ဗီဇာဒိသမာနဇာတိယဟေတုတာယ သဘာဂဟေတု. သာဓာရဏဟေတု ဘုသသလိလာဒိအသမာနဇာတိယတာယ အသဘာဂဟေတု. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓသန္တာနိကော အဇ္ဈတ္တိကဟေတု, ဣတရော ဗာဟိရဟေတု. ကေစိ ပန ‘‘သသန္တာနိကော အဇ္ဈတ္တိကဟေတု, ဣတရော ဗာဟိရဟေတူ’’တိ ဝဒန္တိ. ပရိဂ္ဂါဟကော ဥပတ္ထမ္ဘကော. ပရမ္ပရဟေတု ဥပနိဿယပစ္စယော.

තම ඵලය දරන බැවින් 'ධර්ම' නම් වේ, මෙහි හේතුවෙහි ධර්ම ස්වභාවය දත යුතුය. 'ඥාපක හේතුව' ද දැනුම ඇති කරන අර්ථයෙන් කාරකයන්ට ඇතුළත් කොට 'කාරකය, සම්පාපකය (ළඟා කර දෙන්නා) යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ' යැයි පවසන ලදී. නැවතත් ඇස, බීජ ආදියෙන් හටගන්නා දෙයම කාරණය කොට දක්වමින් 'නැවත...පෙ... තෙවැදෑරුම් වේ' යනාදිය පවසන ලදී. 'කුසල හේතු තුනකි' යනාදී වශයෙන් පැමිණි අලෝභ ආදියත්, ලෝභ ආදියත් 'හේතු හේතු' නම් වේ. 'මහණෙනි, සතර මහා භූතයෝ හේතු වෙති, සතර මහා භූතයෝ රූපස්කන්ධය පැනවීම පිණිස ප්‍රත්‍යය වෙති' යනාදී වශයෙන් පැමිණි හේතුව 'ප්‍රත්‍යය හේතු' නම් වේ. කුසලාකුසල කර්මය තමාගේ විපාකය සම්බන්ධයෙන් 'උත්තම හේතු' නම් වේ. ඇස හා බීජ ආදිය, චක්ඛු විඤ්ඤාණය හා අංකුර ආදියට 'අසාධාරණ හේතු' නම් වේ. කුසලාකුසල ධර්මයන් ප්‍රත්‍යය ධර්මයන් වුවද, ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට ඵලයන්ගේ විශේෂ හේතු භාවය දැක්වීම පිණිස වෙනම ගන්නා ලදී. එය ශබ්ද හා මාර්ගයන්ගේ ඥාපක හා සම්පාපක හේතු භාවය දැක්වීම පිණිස යැයි දත යුතුය. අංකුර ආදියට අසාධාරණ හේතුව බීජ ආදී සමාන ජාති ඇති හේතු බැවින් 'සභාග හේතු' නම් වේ. පොදු හේතුව වූ නිවුඩු, ජලය ආදී අසමාන ජාති ඇති හේතු 'අසභාග හේතු' නම් වේ. ඉන්ද්‍රියයන්ට බැඳුණු සන්තානයෙහි පවත්නා හේතුව 'අජ්ඣත්තික (ආධ්‍යාත්මික) හේතු' නම් වේ, අනෙක 'බාහිර හේතු' නම් වේ. ඇතැම්හු 'තමාගේ සන්තානයෙහි පවත්නා හේතුව අජ්ඣත්තික හේතුව බවත්, අනෙක බාහිර හේතුව බවත්' පවසති. පිරිගන්නා (උපකාර කරන) හේතුව උපත්ථම්භක නම් වේ. පරම්පරා හේතුව උපනිස්සය ප්‍රත්‍යයයි.

---

နိဗ္ဗာနဿ အနိဗ္ဗတ္တနိယေပိ သမုဒယပ္ပဟာနသမုဒယနိရောဓာနံ အဓိဂမာဓိဂန္တဗ္ဗဘာဝတော နိဗ္ဗာနံ ပတိ မဂ္ဂဿ ဟေတုဘာဝေါ ဝိယ မဂ္ဂံ ပတိ နိဗ္ဗာနဿ ဖလဘာဝေါ ဥပစာရသိဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘ဖလပရိယာယော လဗ္ဘတီ’’တိ.

නිර්වාණය (හේතූන්ගෙන්) හටගන්නක් නොවුණද, සමුදය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් හා සමුදය නිරෝධ කිරීමෙන් එය අධිගමය කළ යුතු බැවින්, මාර්ගය නිර්වාණය කෙරෙහි හේතුවක් වන්නාක් මෙන්, නිර්වාණය මාර්ගයෙහි ඵලය යන අර්ථය උපචාර වශයෙන් සිද්ධ වන හෙයින් 'ඵල පර්යාය ලැබේ' යැයි පවසන ලදී.

---

ပဋိပဇ္ဇမာနဘူမိ မဂ္ဂဓမ္မာ. ပဋိပန္နဘူမိ ဖလဓမ္မာ.

ප්‍රතිපදාවෙහි (මඟෙහි) යෙදෙන භූමිය මාර්ග ධර්මයන්ය. ප්‍රතිඵලය ලැබූ භූමිය ඵල ධර්මයන්ය.

---

ကိစ္စတောတိ [Pg.40] သရသတော. လက္ခဏတောတိ ဥပလက္ခဏတော. သာမညတောတိ သမာနဘာဝတော. တေန သမာနဟေတုတာ, သမာနဖလတာ, သမာနာရမ္မဏတာ စ ဂဟိတာ ဟောတီတိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ လက္ခဏဟာရနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝ.

කෘත්‍ය වශයෙන් යනු ස්වභාවයෙනි. ලක්ෂණ වශයෙන් යනු උපලක්ෂණයෙනි. සාමාන්‍ය වශයෙන් යනු සමාන භාවයෙනි. එයින් සමාන හේතු භාවය, සමාන ඵල භාවය සහ සමාන ආරම්මණ (අරමුණු) භාවය යන කරුණු ගන්නා ලදී. එහි යමක් කිව යුතුද, එය කලින් ලක්ඛණහාර විස්තරයේදී පවසන ලද්දේමය.

---

အပိစေတ္ထ သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂဝိရောဓပကရဏလိင်္ဂသဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနသာမတ္ထိယာဒီနမ္ပိ ဝသေန နယဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ သမ္ပယောဂတော တာဝနယဝိဘာဂေါ – ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ, ယထယိဒံ စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၈) စိတ္တဿ လဟုပရိဝတ္တိတာ ဂဟိတာ, တံသမ္ပယောဂတော စေတသိကာနမ္ပိ ဂဟိတာဝ ဟောတိ အညတ္ထ နေသံ စိတ္တေန သမ္ပယောဂဒီပနတော. အထ ဝါ ‘‘သညိနော’’တိ. သညာသဟိတတာဝစနေန ဟိ နေသံ ဝေဒနာစေတနာဒိဝန္တတာပိ သမ္ပယောဂတော ဒီပိတာ ဟောတိ.

තවද මෙහි සම්ප්‍රයෝග (සම්බන්ධය), විප්‍රයෝග (වෙන්වීම), විරෝධය, ප්‍රකරණය, ලිංගය, වෙනත් ශබ්දයන්ගේ සමීප බව හා සාමර්ථ්‍යය ආදියෙහි වසයෙන් ක්‍රම විභාගය දත යුතුය. එහි සම්ප්‍රයෝගයෙන් වන ක්‍රම විභාගය මෙසේය: 'මහණෙනි, මේ සිත මෙන් ඉතා ඉක්මනින් වෙනස් වන වෙනත් එකදු ධර්මයක්වත් මම නොදකිමි' යන මෙයින් සිතේ ලහුපරිවර්තී (ඉක්මනින් වෙනස් වන) බව ගන්නා ලදී. සිත හා සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් චෛතසිකයන්ගේ ද එම ස්වභාවය ගන්නා ලද්දේමය. මක්නිසාද යත්, වෙනත් තැන්වල ඒවායේ සිත හා සම්ප්‍රයෝගය දක්වා ඇති බැවිනි. එසේත් නැත්නම් 'සංඥාව සහිත වූ' යන වචනයෙන් ඔවුන්ගේ (ධර්මයන්ගේ) වේදනා, චේතනා ආදිය සහිත බව ද සම්ප්‍රයෝගයෙන් දක්වන ලදී.

---

ဝိပ္ပယောဂတော – ‘‘အဟေတုကာ’’တိ. ဟေတုသမ္ပယုတ္တာ ဟိ ဓမ္မာ ‘‘သဟေတုကာ’’တိ ဝုတ္တာတိ တဗ္ဗိဓုရာ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယောဂတော ‘‘အဟေတုကာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဝိညာယတိ. အထ ဝါ ‘‘အသညိနော’’တိ. သညာဝိပ္ပယုတ္တာ ဟိ ဓမ္မပဝတ္တိ ဣဓာဓိပ္ပေတာ, န သညာယ အဘာဝမတ္တန္တိ ဝိညာယတိ.

විප්‍රයෝගයෙන් (වෙන්වීමෙන්) - 'අහේතුක' යනුවෙනි. හේතූන්ගෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ ධර්ම 'සහේතුක' යැයි පවසන ලදී. එබැවින් ඒවායින් තොර වූ ධර්ම විප්‍රයෝගයෙන් 'අහේතුක' යැයි පවසන ලද බව තේරුම් ගත යුතුය. එසේත් නැත්නම් 'අසංඥ' යනුවෙනි. එහිදී අදහස් කරන්නේ සංඥාවෙන් විප්‍රයුක්ත වූ ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම මිස, සංඥාව නොමැති බව පමණක් නොවන බව තේරුම් ගත යුතුය.

---

ဝိရောဓတော – ‘‘အဋ္ဌမကော (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမကပါဠိ.၄၃၉), သဒ္ဓါနုသာရီ’’တိ (ပု. ပ. မာတိကာ ၇.၃၆) စ ဝုတ္တေ တံ သန္တတိယံ သံယောဇနတ္တယပ္ပဟာနံ ဝိညာယတိ, တထာ ‘‘သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေ အနာဂါမိတာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၄; မ. နိ. ၁.၁၃၇) ဝုတ္တေ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနပ္ပဟာနံ, ‘‘ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အညာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၄; မ. နိ. ၁.၁၃၇) ဝုတ္တေ အနဝသေသသံယောဇနပ္ပဟာနံ ဝိညာယတိ.

විරෝධයෙන් - 'අෂ්ටමකයා (සෝවාන් මාර්ගස්ථයා), ශ්‍රද්ධානුසාරී පුද්ගලයා' යැයි පැවසූ විට, එම සන්තානයෙහි සංයෝජන තුනක් ප්‍රහාණය වී ඇති බව තේරුම් ගත හැකිය. එමෙන්ම 'උපාදිශේෂය තිබියදී අනාගාමී බව' යැයි පැවසූ විට ඕරම්භාගිය සංයෝජන පහක් ප්‍රහාණය වී ඇති බවත්, 'මේ ජීවිතයේදීම අර්හත් ඵලඥානය' යැයි පැවසූ විට සියලු සංයෝජන ප්‍රහාණය වී ඇති බවත් තේරුම් ගත යුතුය.

---

ပကရဏတော – ‘‘အဗျာကတာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. မာတိကာ). အဓိကာရတော ဟိ ကုသလာကုသလဘာဝေန န ကထိတာတိ ဉာယတိ. ‘‘ဥပဓီ ဟိ နရဿ သောစနာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၂, ၁၄၄) စ. ဗာဟိရာ ဟိ ဓမ္မာ ဣဓ ‘‘ဥပဓီ’’တိ အဓိပ္ပေတာတိ ဝိညာယတိ.

ප්‍රකරණයෙන් (සන්දර්භයෙන්) - 'අව්‍යාකෘත ධර්ම' යනුවෙනි. අධිකාරය (සන්දර්භය) අනුව ඒවා කුසල හෝ අකුසල වශයෙන් නොපවසන ලද බව තේරුම් ගත යුතුය. එමෙන්ම 'උපධීන් වනාහි මිනිසාට ශෝකය ගෙන දෙයි' යන තැන බාහිර ධර්මයන් මෙහි 'උපධි' වශයෙන් අදහස් කර ඇති බව තේරුම් ගත යුතුය.

---

လိင်္ဂတော – ‘‘သီတေနပိ ရုပ္ပတိ, ဥဏှေနပိ ရုပ္ပတီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၃.၇၉). သီတာဒိဂ္ဂဟဏေန ဟိ လိင်္ဂေန ဘူတုပါဒါယပ္ပကာရဿေဝ ဓမ္မဿ ရူပဘာဝေါ, န ဣတရဿ.

ලිංගයෙන් (සලකුණෙන්) - 'සීතලෙන්ද පීඩා විඳියි, උෂ්ණයෙන්ද පීඩා විඳියි' යනාදියයි. සීතල ආදිය ගැනීම යන සලකුණෙන් මහා භූත හා උපාදාය රූපයන්ගේම රූප ස්වභාවය මිස අනෙකක නොවන බව තේරුම් ගත යුතුය.

---

သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနတော – ‘‘ကာယပဿဒ္ဓိ, ကာယာယတန’’န္တိ. ‘‘ယာ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿာ’’တိအာဒိဝစနတော ဟိ ပုရိမော ကာယသဒ္ဒေါ သမူဟဝါစီ, ဣတရော အာယတနသဒ္ဒသန္နိဓာနတော ပသာဒဝါစီ.

වෙනත් ශබ්දයන්ගේ සමීප බවෙන් - 'කාය පස්සද්ධි' (කය සන්සිඳීම), 'කායායතනය' යනාදියයි. 'යම් වේදනා ස්කන්ධයකට...' යනාදී වචන නිසා පළමු 'කාය' ශබ්දයෙන් නාම කාය (සමූහය) අදහස් වන අතර, දෙවැන්න ආයතන ශබ්දය සමීපව ඇති බැවින් ප්‍රසාද රූපය (කාය ප්‍රසාදය) අදහස් වේ.

---

သာမတ္ထိယတော [Pg.41] – ‘‘သဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေ, အာဒိတ္တံ (သံ. နိ. ၄.၂၈; မဟာဝ. ၅၄), သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿာ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၂၉) စ, တထာ ‘‘သဗ္ဗာဝန္တံ လောကံ မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ…ပေ… ဖရိတွာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၅၅၆; ၃.၃၀၈; မ. နိ. ၁.၇၇, ၂၃၂, ၄၅၉, ၅၀၉; ၂.၃၀၉; ၃.၂၃၀; ဝိဘ. ၆၄၂). ဧတ္ထ ဟိ သတိပိ သဗ္ဗသဒ္ဒဿ အနဝသေသသတ္တဝါစကတ္တေ အာဒိတ္တတာ သာပေက္ခဿေဝ အတ္ထဿ ဝါစကတ္တာ ပဒေသဝါစီ သဗ္ဗသဒ္ဒေါ, လောကသဒ္ဒေါပိ သတ္တဝါစီ. သတ္တာရမ္မဏာ ဟိ အပ္ပမညာတိ. တထာ ‘‘မာတရံ ပိတရံ ဟန္တွာ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၉၄-၂၉၅) သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဟိ သပဋိက္ခေပတော, မာတုပိတုဃာတကမ္မဿ စ မဟာသာဝဇ္ဇတာပဝေဒနတော, ဣဓ စ တဒနုညာယ ကတာယ မာတုပိတုဋ္ဌာနိယာ တာဒိသာ ကေစိ ပါပဓမ္မာ ဝေနေယျဝသေန ဂဟိတာ ဝိညာယတိ. ကေ ပန တေတိ? တဏှာမာနာ. တဏှာ ဟိ ဇနနီ သတ္တာနံ. ‘‘တဏှာ ဇနေတိ ပုရိသ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၅၅-၅၇) ဟိ ဝုတ္တံ. ပိတုဋ္ဌာနိယော မာနော တံ နိဿာယ အတ္တသမ္ပဂ္ဂဏှတော ‘‘အဟံ အသုကဿ ရုညော, ရာဇမဟာမတ္တဿ ဝါ ပုတ္တော’’တိ ယထာ. သာမတ္ထိယာဒီနန္တိ အာဒိသဒ္ဒေန ဒေသပကတိအာဒယော သင်္ဂယှန္တိ.

සාමත්ථිය වශයෙන් (අවස්ථාවෝචිතව) - මහණෙනි, සියල්ල (සබ්බං) ඇවිළී ගොස් ඇත, දණ්ඩනයට සියල්ලෝම තැති ගනිති යනාදී වශයෙන් ද, එසේම සියලු ලෝකය (සබ්බාවන්තං ලෝකං) මෙත් සිතින් පතුරුවා වාසය කරයි යනාදී වශයෙන් ද දැක්වේ. මෙහි 'සබ්බ' (සියල්ල) යන වචනයෙන් ශේෂයක් නොමැතිව සියලු සත්ත්වයන් කියැවුණ ද, ඇවිළී ගිය ස්වභාවය පවතින අර්ථය ප්‍රකාශ කරන බැවින් එය ප්‍රදේශවාචී (සීමිත අර්ථයක් ඇති) සබ්බ ශබ්දයකි. 'ලෝක' ශබ්දය ද මෙහි සත්ත්වයන් සඳහා යෙදී ඇත. මන්දයත් අප්‍රමාණ්‍යයන් (සතර බ්‍රහ්ම විහරණ) සත්ත්වයන් අරමුණු කරගන්නා බැවිනි. එසේම 'මව සහ පියා මරා' යන්නෙහි, සියල්ල සම්පූර්ණයෙන්ම ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවින් ද, මව්පියන් මැරීමේ කර්මය මහා සාවද්‍ය බව ප්‍රකාශිත බැවින් ද, මෙහිදී ඒ හා සමාන තත්ත්වයේ ලා සැලකෙන, මර්දනය කළ යුතු ඇතැම් පාපධර්මයන් දමනය කළ යුතු තැනැත්තාගේ ස්වභාවය අනුව ගත් බව වටහා ගත යුතුය. ඒ කවරහුද? තණ්හාව සහ මානයයි. සත්ත්වයන්ට තණ්හාව මවක් බඳුය. 'තණ්හාව පුරුෂයා උපදවයි' (තණ්හා ජනේති පුරිසං) යැයි වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. පියෙකුගේ ස්ථානයෙහි ලා ගැනෙන්නේ මානයයි. ඒ මත පිහිටා තමා උසස් කොට ගනිමින් 'මම අසවල් රජුගේ හෝ රජ ඇමතියාගේ පුත්‍රයා වෙමි' යි පවසන්නාක් මෙනි. 'සාමත්ථියාදීනං' යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් දේශනා ප්‍රකෘතිය ආදිය සංග්‍රහ වේ.

---

လဗ္ဘမာနပဒတ္ထနိဒ္ဓါရဏမုခေနာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ သုတ္တေ လဗ္ဘမာနအဿာဒါဒိဟာရပဒတ္ထနိဒ္ဓါရဏဒွါရေန. ယထာလက္ခဏန္တိ ယံ ယံ လက္ခဏံ, လက္ခဏာနုရူပံ ဝါ ယထာလက္ခဏံ. ဟေတုဖလာဒီနိ ဥပဓာရေတွာ ယောဇေတဗ္ဗာနိ တေသံ ဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒါနိ ဟေတုဖလာဒယော ယေ ယသ္မိံ ဟာရေ သဝိသေသံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, တေ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိသေသတော ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

'ලැබෙන්නා වූ පදාර්ථයන් නිර්ණය කිරීමේ මගින්' යනු ඒ ඒ සූත්‍රයන්හි ලැබෙන්නා වූ ආස්වාද ආදී හාරයන්ගේ අර්ථයන් තෝරා බේරා ගැනීමේ ද්වාරයෙනි. 'යථා ලක්ෂණ' යනු ඒ ඒ ලක්ෂණයන් ය, නැතහොත් ලක්ෂණයන්ට අනුකූලව යන්නයි. හේතු ඵල ආදිය සලකා බලා ඒවායේ වසයෙන් යෙදිය යුතුය යනු අදහසයි. දැන්, යම් හාරයක හේතු ඵල ආදිය විශේෂයෙන් අපේක්ෂිත ද, ඒවා දැක්වීමට 'විශේෂයෙන් වනාහි' (විසෙසතෝ පනා) යනාදිය වදාරන ලදී. එය පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය.

---

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නිද්දේස වාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

၄. ပဋိနိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

4. ප්‍රතිනිද්දේස වාර වර්ණනාව.

---

၁. ဒေသနာဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

1. දේශනාහාර විභංග වර්ණනාව.

---

၅. အနွတ္ထသညတန္တိ အတ္ထာနုဂတသညဘာဝံ, ‘‘ဒေသနာဟာရော’’တိ အယံ သညာ အနွတ္ထာ အတ္ထာနုဂတာတိ အတ္ထော.

5. 'අන්වත්ථසඤ්ඤා' යනු අර්ථය අනුගමනය කරන්නා වූ සංඥා ස්වභාවයයි. 'දේශනාහාර' යන නාමය අර්ථයට අනුකූල වූවකි යනු අදහසයි.

---

အဝုတ္တမေဝါတိ [Pg.42] ပုဗ္ဗေ အသံဝဏ္ဏိတပဒမေဝ. ‘‘ဓမ္မံ ဝေါ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၄၂၀) ဝစနဿ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတုံ ‘‘ကတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေပိဋကဿ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ သံဝဏ္ဏနာလက္ခဏံ နေတ္တိပ္ပကရဏံ, တဉ္စ ပရိယတ္တိဓမ္မသင်္ဂါဟကေ သုတ္တပဒေ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဘာဝေန ဂဟိတေ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဒေသနာဟာရေန…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ.

'නොවදාරන ලද' යනු මීට පෙර විස්තර නොකරන ලද පදයන්මය. 'ඔබට ධර්මය (වදාරමි)' යනාදී වචනයන්ගේ සම්බන්ධය දැක්වීමට 'කොතැනකදී ද' (කත්ථ පනා) යනාදිය පවසන ලදී. ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි අර්ථ වර්ණනා කිරීමේ ලක්ෂණය 'නෙත්තිප්පකරණය'යි. පර්යාප්ති ධර්මය සංග්‍රහ කරන සූත්‍ර පදයන් වර්ණනා කළ යුතු දෙයක් ලෙස ගත් කල, එය ද ගත් බවටම පත් වේ. එබැවින් 'දේශනාහාරයෙන්... පෙන්වයි' යැයි වදාරන ලදී.

---

ယေသံ အဿာဒါဒီနံ ဝိဘဇနလက္ခဏော ဒေသနာဟာရော, တေ ဂါထာယ, ဣဓာပိ စ အာဂတေ ‘‘အဿာဒံ အာဒီနဝ’’န္တိအာဒိနာ ဥဒါဟရဏဝသေန ဝိဘဇိတုံ ‘‘တတ္ထ ကတမော အဿာဒေါ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တဿံ ‘‘အဿာဒါဒီနဝတာ’’တိ ဂါထာယံ ဝုတ္တော ကတမော အဿာဒေါ. အထ ဝါ ‘‘အဿာဒံ အာဒီနဝ’’န္တိအာဒိနာ ယော ဣဓ အဿာဒါဒီနံ ဥဒ္ဒေသော, တတ္ထ ကတမော အဿာဒေါတိ စေတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ကမ္မကရဏတ္ထဘိန္နဿ ဝိသယဝိသယိတာလက္ခဏဿ အဿာဒဒွယဿ နိဒဿနတ္ထံ ဂါထာဒွယုဒါဟရဏံ, တထာ ကာမဝိပရိဏာမလက္ခဏဿ, ဝဋ္ဋဒုက္ခလက္ခဏဿ စာတိ ဒုဝိဓဿာပိ အာဒီနဝဿ နိဒဿနတ္ထံ ‘‘အရိယမဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဒုဝိဓဿာပိ နိဿရဏဿ နိဒဿနနိဒဿနတ္ထဉ္စ ဒွေ ဒွေ ဂါထာ ဥဒါဟဋာ.

යම් ආස්වාද ආදියක විභජනය ලක්ෂණ කොට ඇත්තේ දේශනාහාරය ද, ඒවා ගාථාවෙහි ද, මෙහි ද පැමිණි 'ආස්වාදය සහ ආදීනවය' යනාදී වශයෙන් උදාහරණ මගින් බෙදා දැක්වීමට 'එහි ආස්වාදය කවරේ ද' (තත්ථ කතමෝ අස්සාදෝ) යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී. 'එහි' යනු ඒ 'ආස්වාදාදීනවතෝ' යන ගාථාවෙහි පවසා ඇති ආස්වාදය කවරේද යන්නයි. එසේත් නැතහොත් 'ආස්වාදය සහ ආදීනවය' යනාදී වශයෙන් මෙහි යම් ආස්වාද ආදියක් උදෘත කොට දක්වන ලද්දේ ද, එහි ආස්වාදය කවරේද යන්නයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයම වේ. කර්මය හා ක්‍රියාවේ අර්ථයෙන් වෙනස් වූ, විෂය සහ විෂයී ලක්ෂණ සහිත ආස්වාදයන් දෙක දැක්වීම සඳහා ගාථා දෙකක් උදාහරණ ලෙස දැක්වීය. එසේම කාමයන්ගේ විපරිණාම ලක්ෂණය සහ වට්ට දුක්ඛ ලක්ෂණය යන දෙවැදෑරුම් ආදීනවය දැක්වීමට ද, 'ආර්ය මාර්ගය සහ නිවන' යන දෙවැදෑරුම් නිස්සරණය දැක්වීමට ද ගාථා දෙක බැගින් උදාහරණ ලෙස දක්වන ලදී.

---

ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ ဓမ္မစာရိန္တိ (ဇာ. ၁.၁၀.၁၀၂-၁၀၃; နေတ္တိ. ၅, ၂၆, ၃၁; ပေဋကော. ၂၂) ဧတ္ထ ဓမ္မစာရိနော မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနေဟိ သာတိသယာရက္ခာ သမ္ဘဝတိ, သမ္ပတ္တိဘဝဿာပိ ဝိပရိဏာမသင်္ခါရဒုက္ခတာဟိ ဒုဂ္ဂတိဘာဝေါ ဣစ္ဆိတောဝါတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘နိဿရဏံ အနာမသိတွာ’’တိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘နိဗ္ဗာနံ ဝါ ဥပနိဓာယ သဗ္ဗာ ဥပပတ္တိယော ဒုဂ္ဂတီ’’တိ.

'ධර්මයම ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නා රකියි' යන මෙහි ධර්මයෙහි හැසිරෙන්නාට මාර්ග ඵල නිවන් මගින් උතුම් වූ ආරක්ෂාවක් ලැබේ. සම්පත් සහිත භවයන්හි පවා විපරිණාම දුක්ඛ හා සංස්කාර දුක්ඛයන් පවතින බැවින් ඒවා දුගති ස්වභාවයක් ලෙසම අපේක්ෂිතය යන අදහසින් 'නිස්සරණය ස්පර්ශ නොකොට' යැයි පවසන ලදී. එසේම ඉදිරියට 'නිවන හා සසඳන විට සියලු උත්පත්ති දුගතියක්ම වේ' යැයි පවසනු ඇත.

---

အဝေက္ခဿူတိ ဝိဓာနံ. တဿာ ပန အဝေက္ခာယ ပဝတ္တိအာကာရော, ဝိသယော, ကတ္တာ စ ‘‘သုညတော, လောကံ, မောဃရာဇာ’’တိ ပဒတ္တယေန ဝုတ္တာတိ အာဟ – ‘‘သုညတော…ပေ… အာဏတ္တီ’’တိ. တတ္ထ သင်္ခါရာနံ သုညတာ အနတ္တသဘာဝတာယ, အတ္တသုညတာယ စ သိယာ. ယတော တေ န ဝသဝတ္တိနော, အတ္တသာရဝိရဟိတာ စ, ယတော တေ အနတ္တာ, ရိတ္တာ, တုစ္ဆာ စ အတ္တနာ, တဒုဘယံ ဒဿေတိ ‘‘အဝသဝတ္တိတာ’’တိအာဒိနာ. ဧဝံ မစ္စုတရော သိယာတိ ဧဝံ ပဋိပတ္တိယာ မစ္စုတရော ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. ပရိကပ္ပေတွာ ဝိဓိယမာနဿ မစ္စုတရဏဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ဒေသနာယ ပစ္စက္ခတော သိဇ္ဈမာနံ သာတိသယံ ဖလန္တိ အာဟ ‘‘တဿ ယံ…ပေ… ဖလ’’န္တိ.

'බලන්න' (අවෙක්ඛස්සු) යනු විධානයකි. එම බැලීමේ පැවැත්මේ ආකාරය, විෂයය සහ කරන්නා යන කරුණු 'ශූන්‍ය කොට, ලෝකය, මොඝරාජය' යන පද තුනෙන් කියැවෙන බැවින් 'ශූන්‍ය කොට... ආඥාවයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. එහි සංස්කාරයන්ගේ ශූන්‍යත්වය අනාත්ම ස්වභාවය නිසාත්, ආත්මයකින් තොර වීම නිසාත් සිදුවේ. ඒවා තමාගේ වසඟයෙහි නොපවතින බැවින් සහ ආත්ම සාරයෙන් තොර බැවින් ද, ඒවා අනාත්ම, රිත්ත, තුච්ඡ හා ආත්මයෙන් තොර බැවින් ද යන කරුණු දෙකම 'වසඟයෙහි නොපැවැත්ම' යනාදියෙන් දක්වයි. 'මෙසේ මෘත්‍යුතරණය කරන්නෙක් වන්නේය' යනු මෙවැනි පිළිවෙතක් මගින් මාරයාගෙන් එතෙර වන්නෙක් වන්නේය යන්නයි. උපකල්පනය කර පනවන ලද මෘත්‍යුතරණයේ පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව දේශනාවෙහි ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙසම සිද්ධ වන්නා වූ උතුම් ඵලය බැවින් 'ඔහුගේ යම්... ඵලය ද' යනුවෙන් පවසන ලදී.

---

၆. ဥဒါဟရဏဝသေနာတိ [Pg.43] နိဒဿနဝသေန. တတ္ထ ‘‘ပုဂ္ဂလဝိဘာဂေနာ’’တိ ဣမိနာ ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒိပုဂ္ဂလပယောဇိတော အဿာဒါဒီသု ဘဂဝတော ဒေသနာဝိသေသောတိ ဒဿေတိ.

6. 'උදාහරණ වශයෙන්' යනු නිදසුන් වශයෙන් යන්නයි. එහි 'පුද්ගල විභාගයෙන්' යන්නෙන් උග්ඝටිතඤ්ඤූ ආදී පුද්ගලයන්ට ගැලපෙන ලෙස ආස්වාද ආදිය පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනා විශේෂය දක්වයි.

---

ဃဋိတမတ္တန္တိ သောတဒွါရာနုသာရေန မနောဒွါရိကဝိညာဏသန္တာနေန အာလမ္ဗိတမတ္တံ. သဿတာဒိအာကာရဿာတိ သဿတုစ္ဆေဒါကာရဿ. ဣဒဉှိ ဒွယံ ဓမ္မဒေသနာယ စာလေတဗ္ဗံ, န အနုလောမိကခန္တိ, ယထာဘူတဉာဏံ ဝါ. ဧတသ္မိဉှိ စတုက္ကေ အာသယသာမညတာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

'ඝටිතමාත්තං' යනු කන් දොරට අනුව මනෝද්වාරික විඤ්ඤාණ සන්තතිය විසින් අරමුණු කරගන්නා ලද මාත්‍රයයි. 'ශාස්වත ආදී ආකාරයේ' යනු ශාස්වත හා උච්ඡේද ආකාරයයි. මේ දෙක ධර්ම දේශනාව මගින් ඉවත් කළ යුතු අතර, අනුලෝමික ක්ෂාන්තිය හෝ යථාභූත ඥානය එසේ නොවේ. මෙම සතරෙහිම ආශයයන් සමාන බව පවතී. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

---

‘‘သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီ စ, ခန္တိ စေဝါနုလောမိကာ;

ယထာဘူတဉ္စ ယံ ဉာဏံ, ဧတံ အာသယသညိတ’’န္တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၃၆;

ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ;

သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ, ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ;

ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ);

'ශාස්වත දෘෂ්ටිය ද, උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ද, අනුලෝමික ක්ෂාන්තිය ද, යම් යථාභූත ඥානයක් වේ ද, මේවා ආශය යනුවෙන් හඳුන්වනු ලැබේ.'

---

စလနာယာတိ ဝိက္ခမ္ဘနာယ. ပရာနုဝတ္တိယာတိ သမုစ္ဆေဒနာယ. ဥဂ္ဃဋိတေ ဇာနာတီတိ ဥဂ္ဃဋိတညူတိ မူလဝိဘုဇာဒိပက္ခေပေန သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိပဉ္စိတန္တိ ‘‘ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၇၀) ဝိယ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘မန္ဒံ သဏိက’’န္တိ. နိဿရဏအာဒီနဝနိဿရဏအဿာဒါဒီနဝနိဿရဏာနံ ဝိဘာဝနာ ဝေနေယျတ္တယဝိနယနသမတ္ထာ.

'සැලීම සඳහා' යනු යටපත් කිරීම (විෂ්කම්භනය) සඳහා ය. 'අනුගමනය කිරීම සඳහා' යනු සහමුලින්ම සිඳලීම (සමුච්ඡේදනය) සඳහා ය. 'සංක්ෂේපයෙන් පවසන විටම දැනගනී' යනුවෙන් උග්ඝටිතඤ්ඤූ යන්නෙහි පද සිද්ධිය වටහා ගත යුතුය. 'විපඤ්චිත' යනු 'සඳ හිරු අසම ලෙස ගමන් කරති' යනාදියෙහි මෙන් භාවනපුංසක නිර්දේශයක් බැවින් 'මඳ මඳව, සෙමින්' යැයි පවසන ලදී. නිස්සරණය, ආදීනව-නිස්සරණය සහ ආස්වාද-ආදීනව-නිස්සරණය යන මේවායේ විස්තර කිරීම් විනේය ජනයන් තිදෙනා දමනය කිරීමට සමත් වේ.

---

စတ္တာရောတိ အဿာဒေါ စ အာဒီနဝေါ စ အဿာဒေါ အာဒီနဝေါ စ အဿာဒေါ နိဿရဏဉ္စာတိ ဧတေ စတ္တာရော. ယဒိ နိဿရဏဝိဘာဝနာ ဝေနေယျဝိနယနသမတ္ထာ, ကသ္မာ ပဉ္စမော န ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘အာဒီနဝါဝစနတော’’တိ. ယဒိ ဟိ ဥဂ္ဃဋိတညုံ သန္ဓာယ အယံ နယော ဝုစ္စတိ, နိဿရဏမတ္တေန သိဒ္ဓံ သိယာ. အထ ဝိပဉ္စိတညုံ, နေယျံ ဝါ, အာဒီနဝေါ စ နိဿရဏဉ္စ အဿာဒေါ စ အာဒီနဝေါ နိဿရဏဉ္စ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ? တထာ အပ္ပဝတ္တတ္တာ န ဂဟိတော. တေနာဟ ‘‘အာဒီနဝါဝစနတော’’တိအာဒိ. ဒေသနန္တိ သာမညတော ဂဟိတံ ‘‘သုတ္တေကဒေသံ ဂါထံ ဝါ’’တိ ဝိသေသေတိ. ပဒပရမအဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ သဥပါယဿ နိဿရဏဿ အနာမဋ္ဌတ္တာ.

සතරකි: ආස්වාදය ද, ආදීනවය ද, ආස්වාදය හා ආදීනවය ද, ආස්වාදය හා නිස්සරණය ද යන මේ සතරයි. ඉදින් නිස්සරණය විස්තර කිරීම විනෙය ජනයන් දමනය කිරීමට සමත් වන්නේ නම්, පස්වැන්නක් නොගත්තේ මන්දැයි අසතොත් 'ආදීනවය පැවසීමෙන්' (එය ඇතුළත් වන නිසා) යැයි කියන ලදී. ඉදින් මේ ක්‍රමය උග්ඝටිතඥූ පුද්ගලයා අරභයා පවසන්නේ නම්, නිස්සරණය පමණකින් කටයුත්ත සිද්ධ වන්නේය. ඉදින් විපඤ්චිතඥූ හෝ නෙය්‍ය පුද්ගලයා අරභයා පවසන්නේ නම්, ආදීනවය හා නිස්සරණය ද, ආස්වාදය හා ආදීනවය හා නිස්සරණය ද පැවසිය යුතු නොවේද? එසේ නොපවතින බැවින් එය නොගන්නා ලදී. එබැවින් 'ආදීනවය පැවසීමෙන්' යනාදිය කියන ලදී. දේශනාව යැයි පොදුවේ ගත් දෙය 'සූත්‍රයක කොටසක් හෝ ගාථාවක්' යැයි විශේෂ කරයි. මෙහිදී උපාය සහිත නිස්සරණය ස්පර්ශ නොකළ බැවින් පදපරම පුද්ගලයා නොගන්නා ලදී.

---

‘‘ကလျာဏ’’န္တိ ဣမိနာ ဣဋ္ဌဝိပါကော, ‘‘ပါပက’’န္တိ အနိဋ္ဌဝိပါကော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘အယံ အဿာဒေါ, အယံ အာဒီနဝေါ’’တိ. လာဘာဒီနံ ပုညဖလတ္တာ တဒနုရောဓံ ဝါ သန္ဓာယ ‘‘အယံ အဿာဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ. တဗ္ဗိပရိယာယေန အလာဘာဒီနံ အာဒီနဝတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

"කල්‍යාණ" යන්නෙන් ඉෂ්ට විපාකය ද, "පාපක" යන්නෙන් අනිෂ්ට විපාකය ද අදහස් වන බැවින් "මෙය ආස්වාදයයි, මෙය ආදීනවයයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. ලාභාදිය පින්වල ඵලයක් බැවින් එයට අනුකූලව "මෙය ආස්වාදයයි" වදාරන ලදී. එහි විපර්යාසයෙන් අලාභාදිය ආදීනව වශයෙන් දත යුතුය.

---

ကာမာတိ [Pg.44] ကိလေသကာမသဟိတာ ဝတ္ထုကာမာ. ဝိရူပရူပေနာတိ အပ္ပတိရူပါကာရေန. မထေန္တီတိ မဒ္ဒန္တိ. ပဗ္ဗဇိတောမှီတိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတော အမှိ. အပဏ္ဏကန္တိ အဝိရဇ္ဈနကံ. သာမညန္တိ သမဏဘာဝေါ. သမိတပါပဘာဝေါယေဝ သေယျော သုန္ဒရတရော.

කාමයෝ යනු ක්ලේශ කාමයන් සහිත වූ වස්තු කාමයෝය. "විරූප රූපයෙන්" යනු නොගැලපෙන ස්වභාවයෙනි. "මතෙන්ති" යනු මඩනා (පෙළන) ලදහ. "පබ්බජිතොම්හි" යනු මම පැවිද්දට පැමිණියෙමි. "අපණ්ණක" යනු වරදින්නේ නැති (නියත) වූවකි. "සාමඤ්ඤ" යනු ශ්‍රමණ භාවයයි. පව් සංසිඳුවා ගත් ස්වභාවයම ශ්‍රේෂ්ඨය, යහපත්ය.

---

တတ္ထ ‘‘ကာမာ ဟိ စိတြာ မဓုရာ မနောရမာ’’တိ အယံ အဿာဒေါ, ‘‘ဝိရူပရူပေန မထေန္တိ စိတ္တ’’န္တိ အယံ အာဒီနဝေါ, ‘‘အပဏ္ဏကံ သာမည’’န္တိ ဣဒံ နိဿရဏန္တိ အာဟ ‘‘အယံ…ပေ… နိဿရဏဉ္စာ’’တိ.

එහි "කාමයෝ විසිතුරුය, මධුරය, මනරම්ය" යනු ආස්වාදයයි. "විරූප රූපයෙන් සිත මඩියි" යනු ආදීනවයයි. "නිවැරදි වූ ශ්‍රමණ භාවය" යනු නිස්සරණය යැයි "මෙය...පෙ... නිස්සරණය ද" යනුවෙන් කියන ලදී.

---

ဖလာဒီနံ ဧကကဝသေန စ တိကဝသေန စ ပါဠိယံ ဥဒါဟဋတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒုကဝသေနပီ’’တိ.

ඵල ආදිය ඒකක වශයෙන් හා තික වශයෙන් පාලියෙහි දක්වා ඇති බැවින් "දුක (දෙක) වශයෙන් ද" යැයි පවසන ලදී.

---

သုခါ ပဋိပဒါ, ဒုက္ခာ ပဋိပဒါတိ ယာ ဒွေ ပဋိပဒါ, တာသု ဧကေကာ ဒန္ဓခိပ္ပာဘိညတာယ ဒွေ ဒွေ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ပဋိပဒါဘိညာကတော ဝိဘာဂေါ ပဋိပဒါကတော ဟောတီ’’တိ. ကတပုဗ္ဗကိစ္စဿ ပထဝီကသိဏာဒီသု သဗ္ဗပဌမံ ‘‘ပထဝီ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တမနသိကာရော ပဌမသမန္နာဟာရော. ဥပစာရန္တိ ဥပစာရဇ္ဈာနံ. ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ ဈာနမ္ပိ ‘‘ပဋိပဒါ’’တိ ဝုစ္စတိ. တဒညာ ဟေဋ္ဌိမပညတော အဓိကာ ပညာတိ ကတွာ ‘‘အဘိညာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

සුඛා ප්‍රතිපදාව හා දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව යන ප්‍රතිපදා දෙකෙහි, එක් එක් ප්‍රතිපදාව පමා වූ හෝ වහා ඇති වන අවබෝධය (අභිඥාව) අනුව දෙක බැගින් වන බැවින් "ප්‍රතිපදා අභිඥා වශයෙන් කළ විභාගය ප්‍රතිපදා වශයෙන් වේ" යැයි කියන ලදී. පෙර කටයුතු (පූර්ව කෘත්‍ය) නිම කළ අයෙකුගේ පඨවි කසිණ ආදියෙහි ප්‍රථමයෙන්ම "පඨවි" ආදී වශයෙන් පවත්වන මනසිකාරය ප්‍රථම සමන්නාහාරයයි. උපචාරය යනු උපචාර සමාධියයි. පැමිණිය යුතු (පිළිපැදිය යුතු) බැවින් ධ්‍යානය ද "ප්‍රතිපදාව" යැයි කියනු ලැබේ. එයට වඩා වෙනස් වූ, පහළ ප්‍රඥාවට වඩා අධික වූ ප්‍රඥාව "අභිඥාව" යැයි කියනු ලැබේ.

---

ကိလေသေတိ နီဝရဏပ္ပကာရေ, တံသဟဂတကိလေသေ စ. အင်္ဂပါတုဘာဝန္တိ ဝိတက္ကာဒိဈာနင်္ဂပဋိလာဘံ.

ක්ලේශයන්හි යනු නීවරණ ප්‍රකාරයන්හි සහ ඒ හා බැඳුණු ක්ලේශයන්හි ය. අංග පහළ වීම යනු විතර්ක ආදී ධ්‍යාන අංග ලැබීමයි.

---

အဘိနိဝိသန္တောတိ ပဋ္ဌပေန္တော. ရူပါရူပံ ပရိဂ္ဂဏှန္တောတိ ရူပါရူပဓမ္မေ လက္ခဏာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဏှန္တော. ပရိဂ္ဂဟိတရူပါရူပဿ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓတာ စ နာမရူပဝဝတ္ထာနာဒီနံ ကိစ္ဆသိဒ္ဓိယာ သိယာတိ န ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟကိစ္ဆတာယ ဧဝ ဒုက္ခာပဋိပဒတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စေ? န, နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ပစ္စနီကကိလေသမန္ဒတာယ သုခသိဒ္ဓိယမ္ပိ တထာသိဒ္ဓဝိပဿနာသဟဂတာနံ ဣန္ဒြိယာနံ မန္ဒတာယ မဂ္ဂပါတုဘာဝတော. ရူပါရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာတိ အကိစ္ဆေနပိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ, ကိစ္ဆေန ပရိဂ္ဂဟိတေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဧဝံ သေသေသုပိ. နာမရူပံ ဝဝတ္ထာပေန္တောတိ ‘‘နာမရူပမတ္တမေတံ, န အညော ကောစိ သတ္တာဒိကော’’တိ ဝဝတ္ထာပနံ ကရောန္တော. ကတရော ပနေတ္ထ ဝါရော ယုတ္တရူပေါတိ? ယော ကောစိ သကိံ, ဒွိက္ခတ္တုံ, အနေကသတက္ခတ္တုန္တိ ဧဝမာဒီသု ဟိ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရေသု သကိံ, ဒွိက္ခတ္တုဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရော သုခါ ပဋိပဒါ ဧဝ, န တတော ဥဒ္ဓံ သုခါ ပဋိပဒါ ဟောတိ, တသ္မာ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရတော [Pg.45] ပဋ္ဌာယ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပိစ ကလာပသမ္မသနာဝသာနေ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယ ဥပ္ပန္နဿ ဝိပဿနုပက္ကိလေသဿ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနေန ကိစ္ဆတာဝါရော ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတ္ထ ဒန္ဓတ္တာ ပဋိပဒါယ ဧတဿ အကိစ္ဆတ္တေပိ ပုရိမာနံ ကိစ္ဆတ္တေ ဒုက္ခာပဋိပဒတာ ဝုတ္တနယာဝ. ယဿ ပန သဗ္ဗတ္ထ အကိစ္ဆတာ, တဿ ပရမုက္ကံသဂတာ သုခါ ပဋိပဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

අභිනිවිසන්තෝ යනු ආරම්භ කරන්නා වූය. රූපාරූප පරිග්‍රහ කරන්නා යනු රූප සහ අරූප ධර්මයන් ලක්ෂණ ආදියෙන් වෙන් කොට පිරිසිඳ ගන්නා වූය. පිරිසිඳ ගත් රූපාරූප ඇති තැනැත්තාගේ මාර්ගය පහළ වීමේ පමාව, නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය ආදියේ අපහසුව නිසා සිදුවිය හැකි බැවින්, රූපාරූප පරිග්‍රහ කිරීමේ අපහසුව නිසාම දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව කිව යුතු නොවේද? නැත, නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය ආදියේදී ප්‍රතිපක්ෂ ක්ලේශයන් මඳ බැවින් පහසුවෙන් සිද්ධ වුවද, එලෙස සිද්ධ වූ විපස්සනාව හා බැඳුණු ඉන්ද්‍රියයන්ගේ මන්ද ස්වභාවය නිසා මාර්ගය පහළ වීම පමා වේ. රූපාරූප පරිග්‍රහ කොට යනු අපහසුවකින් තොරව පරිග්‍රහ කොටය; අපහසුවෙන් පරිග්‍රහ කිරීම ගැන කිව යුතුම නැත. සෙසු තැන්වල ද එසේමය. නාමරූප ව්‍යවස්ථාපනය කරන්නා යනු "මෙය නාමරූප මාත්‍රයකි, අන්‍ය වූ සත්ත්වයෙකු ආදී කිසිවෙක් නැත" යැයි නියම කරන්නා වූය. මෙහි කුමන වාරයක් වඩාත් සුදුසු ද? වරක්, දෙවරක් හෝ සිය ගණන් වාර ගණනක් වන විෂ්කම්භන (යටපත් කිරීමේ) වාරයන්හිදී, එක් වරක් හෝ දෙවරක් යටපත් කිරීමේ වාරය සුඛා ප්‍රතිපදාවමය. ඉන් ඔබ්බට සුඛා ප්‍රතිපදාවක් නැත. එබැවින් තුන්වන වාරයේ සිට සිදුවන විෂ්කම්භනය දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව ලෙස දත යුතුය. තවද, කලාප සම්මර්ශනය අවසානයේ උදයබ්බයානුපස්සනාවෙහි උපන් විපස්සනූපක්ලේශයන් තෙවරක් යටපත් කිරීමෙන් වන අපහසු වාරය දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව ලෙස දත යුතුය. මෙහි ප්‍රතිපදාව පමා වන බැවින්, එය අපහසු නොවුණත් පෙර කී ක්‍රමයටම දුක්ඛා ප්‍රතිපදාව කියන ලදී. යමෙකුට සියලු තැන්හි අපහසුවක් නැති ද, ඔහුට පරම උත්කර්ෂයට පත් සුඛා ප්‍රතිපදාව දත යුතුය.

---

ယထာ နာမရူပပရိဂ္ဂဟကိစ္ဆတာယ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓတာယ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ဝုတ္တာ, တထာ တဗ္ဗိပရိယာယေန စတုတ္ထီ, တဒုဘယဝေါမိဿတာဝသေန ဒုတိယာ, တတိယာ စ ဉာတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဣမိနာ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိယျာနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘ဝိပဿနာပက္ခိကာ ဧဝါ’’တိ ဝုတ္တံ.

නාමරූප පරිග්‍රහ කිරීමේ අපහසුව හා මාර්ගය පහළ වීමේ පමාව නිසා දුක්ඛා ප්‍රතිපදා දන්ධ අභිඥාව කියන ලද යම් සේ ද, එලෙසම එහි විපර්යාසයෙන් සතරවැන්න ද, ඒ දෙකෙහි මිශ්‍ර වීමෙන් දෙවන හා තෙවන ප්‍රතිපදාවන් ද දත යුතු බව දක්වමින් "ම මෙයින්...පෙ... දත යුතුය" යැයි වදාරන ලදී. වෘත්ත දුකෙන් නික්මීම අදහස් කරන බැවින් "විපස්සනා පාක්ෂිකම වේ" යැයි කියන ලදී.

---

ဟေတုပါယဖလေဟီတိ ဧတ္ထ တဏှာစရိတတာ, မန္ဒပညတာ စ ပဌမာယ ပဋိပဒါယ ဟေတု, တဏှာစရိတတာ, ဥဒတ္ထပညတာ စ ဒုတိယာယ, ဒိဋ္ဌိစရိတတာ, မန္ဒပညတာ စ တတိယာယ, ဒိဋ္ဌိစရိတတာ, ဥဒတ္ထပညတာ စ စတုတ္ထိယာ. ဥပါယော ပန ယထာက္ကမံ သတိသမာဓိဝီရိယပညိန္ဒြိယာနိ, သတိပဋ္ဌာနဈာနသမ္မပ္ပဓာနသစ္စာနိ စ ဥပနိဿယဘူတာနိ. ဖလံ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိယျာနံ.

හේතු, උපාය සහ ඵලයන්ගෙන් යන මෙහි: තණ්හා චරිතය හා මඳ ප්‍රඥාව පළමු ප්‍රතිපදාවට හේතුවයි. තණ්හා චරිතය හා තියුණු ප්‍රඥාව දෙවන ප්‍රතිපදාවට හේතුවයි. දිට්ඨි චරිතය හා මඳ ප්‍රඥාව තෙවන ප්‍රතිපදාවට හේතුවයි. දිට්ඨි චරිතය හා තියුණු ප්‍රඥාව සිව්වන ප්‍රතිපදාවට හේතුවයි. උපාය යනු පිළිවෙළින් සති, සමාධි, විරිය, පඤ්ඤා ඉන්ද්‍රියයන් සහ සතිපට්ඨාන, ධ්‍යාන, සම්මප්පධාන, සත්‍යයන් උපනිශ්‍රය වීමයි. ඵලය යනු සංසාර දුකෙන් නික්මීමයි.

---

သမာဓိမုခေနာတိ သမာဓိမုခေန ဘာဝနာနုယောဂေန. တေနေဝါဟ ‘‘သမထပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဝိပဿနာယာ’’တိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ နေတ္တိပ္ပကရဏေ. ဝက္ခတိ ‘‘ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ သေက္ခဖလ’’န္တိ, ‘‘ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိကာမဓာတုသမတိက္ကမ’’န္တိ စ. သောတိ အနာဂါမီ.

සමාධි මුඛයෙන් යනු සමාධි මුඛයෙන් යුත් භාවනානුයෝගයෙනි. එබැවින් "සමථය පූර්වාංගම වූ විපස්සනාව" යැයි කියන ලදී. මෙහි යනු මෙම නෙත්තිප්පකරණයෙහි ය. "රාගය දුරු වීමෙන් චේතෝවිමුක්තිය සේඛ ඵලයකි" යැයි ද, "රාගය දුරු වීමෙන් චේතෝවිමුක්තිය කාම ධාතුව ඉක්මවා යෑමකි" යැයි ද පවසනු ඇත. ඔහු අනාගාමී පුද්ගලයාය.

---

တေနာတိ ပဋိပက္ခေန. တတောတိ ပဋိပက္ခတော. သမာနာဓိကရဏဝသေန စ စေတောဝိမုတ္တိသဒ္ဒါနံ သမာသံ ကတွာ ဘိန္နာဓိကရဏဝသေန ဝတ္တုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပုန ‘‘စေတသော ဝါ’’တိအာဒိနာ အညပဒတ္ထဝသေန စေတောဝိမုတ္တိပဒါနံ သမာသံ ဒဿေတိ. ဝိညာဏပရိယာယေန စေတော-သဒ္ဒေန ဝုတ္တယောဇနာ န သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ယထာသမ္ဘဝ’’န္တိ.

එයින් යනු ප්‍රතිපක්ෂයෙනි. එයින් (තතෝ) යනු ප්‍රතිපක්ෂය නිසාය. සමානාධිකරණ වශයෙන් චේතෝවිමුක්ති ශබ්දය සමාස කොට, භින්නාධිකරණ වශයෙන් පැවසීමට "අථ වා" (නැතහොත්) යනාදිය කියන ලදී. නැවත "සිතේ හෝ" යනාදියෙන් අන්‍ය පදාර්ථ වශයෙන් චේතෝවිමුක්ති පදයන්ගේ සමාසය දක්වයි. විඤ්ඤාණ පර්යායෙන් 'චේතෝ' ශබ්දයෙන් කී යෝජනාව නොගැලපෙන බැවින් "යථා සම්භව" (සම්භව වන පරිදි) යැයි පවසන ලදී.

---

ဟာ-သဒ္ဒေါ ဂတိအတ္ထော, ဂတိ စေတ္ထ ဉာဏဂတိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဟာတဗ္ဗာတိ ဂမေတဗ္ဗာ’’တိ. နေတဗ္ဗာတိ ဉာပေတဗ္ဗာ.

"හා" ශබ්දය ගමන යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහි ගමන යනු ඥාන ගමනය (අවබෝධය) අදහස් වන බැවින් "හාතබ්බා යනු පැමිණිය යුතු (අවබෝධ කළ යුතු) බවයි" යැයි කියන ලදී. නේතබ්බා යනු දත යුතු බවයි.

---

၇. တန္တိ [Pg.46] ပုဂ္ဂလဝိဘာဂံ. ဉာဏဝိဘာဂေနာတိ သုတမယာဒိဉာဏပ္ပဘေဒေန. နိဗ္ဗတ္တနန္တိ ဥပ္ပာဒနံ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဥဂ္ဃဋိတညုတာတိအာဒိပုဂ္ဂလဝိဘာဂဘူတေ ဒေသနာဘာဇနေ. ဒေသနာယန္တိ သုတ္တေ. တံ ဒဿေတုန္တိ တံ ပုဂ္ဂလဝိဘာဂံ ဒဿေတုံ. ‘‘သွာယံ ဟာရော ကထံ သမ္ဘဝတီ’’တိ ကေစိ ပဌန္တိ.

7. තන්තිය යනු පුද්ගල විභාගයයි. ඤාණ විභාගයෙන් යනු ශ්‍රැතමය ආදී ඤාණ ප්‍රභේදයන් මගිනි. නිබ්බත්තනං යනු උපදවා ගැනීමයි. එහි යනු උග්ඝටිතඤ්ඤුතා ආදී පුද්ගල විභාගයන්ගෙන් යුක්ත වූ දේශනා භාජනයෙහි ය. දේශනාවෙහි යනු සූත්‍රයෙහි ය. එය දැක්වීමට යනු ඒ පුද්ගල විභාගය පෙන්වා දීමට ය. 'ස්වායං හාරෝ කථං සම්භවති' (මේ හාරය කෙසේ උපදියි ද) කියා ද සමහරු කියවති.

---

သာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရဓမ္မတ္ထာနံ ဝီမံသနပညာ. အဓိကာရတောတိ ‘‘သတ္ထာ ဝါ ဓမ္မံ ဒေသယတီ’’တိအာဒိအဓိကာရတော. သာမတ္ထိယတော ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒိဝေနေယျဝိနယနသမတ္ထဘာဝတော. ပရိယတ္တိဓမ္မဿ ဥပဓာရဏန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘အဓိကာရတော သာမတ္ထိယတော ဝါ’’တိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

එය (ස) යනු ඉහත කී ප්‍රකාර වූ ධර්මයන් හා අර්ථයන් විමසන ප්‍රඥාවයි. අධිකාරයෙන් යනු 'ශාස්තෘන් වහන්සේ හෝ ධර්මය දේශනා කරති' යනාදී අධිකාරයෙනි. සාමත්ථියෙන් (හැකියාවෙන්) යනු උග්ඝටිතඤ්ඤු ආදීන් විනයනය කිරීමට (දමනය කිරීමට) ඇති සමර්ථ භාවයෙනි. පර්යාප්ති ධර්මය දැරීම (උපධාරණය) යන මෙහි ද 'අධිකාරයෙන් හෝ සාමත්ථියෙන්' යන්න ගෙනැවිත් යෙදිය යුතුය.

---

‘‘ဝီမံသာဒိပရိယာယဝတီ ပဌမဝိကပ္ပဝသေန, ဝီမံသာဒိဝိဘာဂဝတီ ဒုတိယဝိကပ္ပဝသေန, စိန္တာယ ဟေတုဘူတာယ နိဗ္ဗတ္တာ စိန္တာမယီ’’တိ ဧဝမာဒိဝုတ္တနယာနုသာရေန သက္ကာ ယောဇေတုန္တိ အာဟ ‘‘သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ.

'පළමු විකල්පය (ක්‍රමය) අනුව විමංසාදී පර්යායන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, දෙවන විකල්පය අනුව විමංසාදී විභාගයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, චින්තාව (සිතීම) හේතු කොට ගෙන උපන් බැවින් චින්තාමයී වූ ද' යනුවෙන් මෙසේ කලින් කී ක්‍රමය අනුව ගැලපිය හැකි බැවින් 'ඉතිරි කොටස කී පරිදිම වේ' යැයි පැවසුවාහුය.

---

သုတစိန္တာမယဉာဏေသူတိ သုတမယဉာဏေ စ စိန္တာမယဉာဏေ စ သုတစိန္တာမယဉာဏေသု စ သုတစိန္တာမယဉာဏေသူတိ ဧကဒေသသရူပေကသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. စိန္တာမယဉာဏေယေဝ ဟိ ပတိဋ္ဌိတာ မဟာဗောဓိသတ္တာ စရိမဘဝေ ဝိပဿနံ အာရဘန္တိ, ဣတရေ သုတစိန္တာမယဉာဏေသူတိ. တေဟီတိ တထာ ပဌန္တေဟိ. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘ဥပါဒါရူပံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ, အရူပံ ပရိဂ္ဂဏှာတီ’’တိအာဒိနာ ပဋိပဒါကထာယံ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၅) ဝုတ္တနယေန.

ශ්‍රැතචින්තාමය ඥානයන්හි යනු, ශ්‍රැතමය ඥානයෙහි ද චින්තාමය ඥානයෙහි ද ශ්‍රැතචින්තාමය ඥානයන්හි ද යනුවෙන් මෙහි ඒකදේස සරූප ඒකශේෂය දත යුතුය. මහා බෝධිසත්ත්වවරු චින්තාමය ඥානයෙහි ම පිහිටා අවසන් භවයෙහි විදර්ශනාව ආරම්භ කරති, සෙස්සෝ ශ්‍රැතචින්තාමය ඥානයන්හි (පිහිටා එය කරති). 'ඔවුහු' යනු එසේ කියවන්නන් විසිනි. කී ක්‍රමයෙන් යනු 'උපාදා රූපය පිරිසිඳියි, අරූපය පිරිසිඳියි' යනාදීන් ප්‍රතිපදා කථාවෙහි (නෙත්ති අටුවාව 5) කී ක්‍රමයෙනි.

---

၈. ပရတော ဃောသော ပစ္စယဘူတော ဧတိဿာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပစ္စတ္တသမုဋ္ဌိတေန စ ယောနိသောမနသိကာရေနာ’’တိ ဣဒံ အာဝုတ္တိနယေန ဒုတိယံ အာဝဋ္ဋတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေန သာဝကာနံ ဘာဝနာမယဉာဏုပ္ပတ္တိ သင်္ဂဟိတာ ဟောတိ. သာဝကာနမေဝ ဝါ ဉာဏုပ္ပတ္တိ ဣဓာဓိပ္ပေတာ ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒိဝိဘာဂကထနတော. ဧတသ္မိံ ပက္ခေ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဧကသေသနယောပိ ပဋိက္ခိတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘အာသယပယောဂပဗောဓဿ နိပ္ဖာဒိတတ္တာ’’တိ ဧတေန ပစ္ဆိမစက္ကဒွယပရိယာပန္နာနိ ပုဗ္ဗဟေတုသင်္ဂဟာနိ သုတစိန္တာမယဉာဏာနိ သန္ဓာယ ‘‘ဣမာ ဒွေ ပညာ အတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. အတ္ထိဘာဝေါ စေတာသံ ပဋိပက္ခေန အနုပဒ္ဒုတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပရိက္ခတတ္တာ အနဘိသင်္ခတတ္တာ. သုတမယဉာဏဿာပိ ပုရိမသိဒ္ဓဿ.

8. අන්‍යයෙකුගෙන් ඇසෙන ශබ්දය ඇයට (ඒ ප්‍රඥාවට) ප්‍රත්‍ය වූයේය යනු මෙහි අදහසයි. 'තමා තුළ ම මතු වූ යෝනිසෝමනසිකාරයෙන් ද' යන මෙය නැවත නැවත කියවීමේ ක්‍රමය අනුව දෙවන වරට ද යෙදෙන බව දත යුතුය. එයින් ශ්‍රාවකයන්ගේ භාවනාමය ඥානයෙහි උත්පත්තිය ද සංග්‍රහ වේ. නැතහොත් උග්ඝටිතඤ්ඤු ආදී විභාගයන් පැවසෙන බැවින් මෙහි අදහස් කරන්නේ ශ්‍රාවකයන්ගේ ම ඥාන උත්පත්තියයි. මේ පක්ෂයෙහි (මතයෙහි) පෙර කී ඒකශේෂ ක්‍රමය ද ප්‍රතික්ෂේප වූවක් ලෙස සැලකිය යුතුය. 'ආශය, ප්‍රයෝග හා ප්‍රබෝධය නිපදවූ බැවින්' යන්නෙන් පශ්චිම චක්‍ර ද්වයයට (අවසන් චක්‍ර දෙකට) අයත් වූ, පූර්ව හේතූන් සංග්‍රහ වූ ශ්‍රැතචින්තාමය ඥානයන් අරභයා 'මේ ප්‍රඥාවන් දෙක ඇත' යැයි පැවසූ බව දක්වයි. මේවායේ පැවැත්ම (ඇති බව) ප්‍රතිපක්ෂයන්ගෙන් පීඩා නොලත් බවින් දත යුතුය. 'අපරික්ඛතත්තා' යනු සකස් නොකරන ලද බැවිනි. 'අනභිසංඛතත්තා' යනු ද එයමයි. කලින් සිද්ධ වූ ශ්‍රැතමය ඥානයට ද (මෙය අදාළ වේ).

---

၉. ဒေသနာပဋိပဒါဉာဏဝိဘာဂေဟီတိ [Pg.47] နိဿရဏဒေသနာဒိဒေသနာဝိဘာဂေဟိ, ဒုက္ခာပဋိပဒါဒိပဋိပဒါဝိဘာဂေဟိ, သုတမယဉာဏာဒိဉာဏဝိဘာဂေဟိ.

9. දේශනා, ප්‍රතිපදා හා ඥාන විභාගයන්ගෙන් යනු නිස්සරණ දේශනා ආදී දේශනා විභාගයන්ගෙන් ද, දුක්ඛ ප්‍රතිපදා ආදී ප්‍රතිපදා විභාගයන්ගෙන් ද, ශ්‍රැතමය ඥාන ආදී ඥාන විභාගයන්ගෙන් ද යනුයි.

---

အဝသိဋ္ဌပါရိသဇ္ဇေနာတိ ခတ္တိယဂဟပတိပရိသပရိယာပန္နေန. အဋ္ဌန္နန္တိ ခတ္တိယပရိသာ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိသမဏစာတုမဟာရာဇိကတာဝတိံသမာရဗြဟ္မပရိသာတိ ဣမာသံ အဋ္ဌန္နံ.

ඉතිරි පිරිස්වලට අයත් වූවන්ගෙන් යනු ක්ෂත්‍රිය හා ගෘහපති පිරිස්වලට ඇතුළත් වූවන්ගෙනි. 'අට දෙනාගේ' යනු ක්ෂත්‍රිය පිරිස, බ්‍රාහ්මණ පිරිස, ගෘහපති පිරිස, ශ්‍රමණ පිරිස, චාතුම්මහාරාජික පිරිස, තාවතිංස පිරිස, මාර පිරිස හා බ්‍රහ්ම පිරිස යන මේ අට පිරිසයි.

---

သမတ္ထေတီတိ သမတ္ထံ သမ္ဗန္ဓတ္ထံ ကရောတိ.

සමර්ථ කරයි යනු සමර්ථ වූ සම්බන්ධයක් (අර්ථයක්) ඇති කරයි.

---

တမေဝ ဒွါဒသပဒဘာဝံ ဒီပေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. တဒတ္ထဿာတိ ဆဆက္ကပရိယာယတ္ထဿ (မ. နိ. ၃.၄၂၀ အာဒယော). သဗ္ဗပရိယတ္တိဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္တာ ဆဆက္ကပရိယာယဿ, တဒတ္ထဿ စ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တေန သုတ္တေန (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၃; ပဋိ. မ. ၂.၃၀) သင်္ဂဟိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗဿာပိ…ပေ… ဝိဘာဝေန္တော’’တိ. ဝိသယိဘာဝေန ဗျဉ္ဇနပဒါနံ, ဝိသယဘာဝေန အတ္ထပဒါနံ သမ္ဗန္ဓံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တေသံ…ပေ… သမ္ဗန္ဓဘာဝ’’န္တိ.

ඒ දොළොස් පද භාවයම දක්වා යනු සම්බන්ධයයි. 'එහි අර්ථයට' යනු ඡඡක්ක පර්යායෙහි අර්ථයටයි. ඡඡක්ක පර්යාය සියලු පර්යාප්ති ධර්මයන් සංග්‍රහ කරන බැවින් ද, එහි අර්ථය ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය මගින් සංග්‍රහ වන බැවින් ද 'සියල්ලෙහිම...පෙ... විභාග කරමින්' යැයි පවසන ලදී. විෂයී භාවයෙන් ව්‍යඤ්ජන පදයන්ගේ ද, විෂය භාවයෙන් අර්ථ පදයන්ගේ ද සම්බන්ධය අරභයා 'ඔවුන්ගේ...පෙ... සම්බන්ධ භාවය' යැයි පැවසීය.

---

ပဒါဝယဝေါ အက္ခရာနိ. ပဒတ္ထောတိ ပဒတ္ထာဝယဝေါ. ပဒတ္ထဂ္ဂဟဏဿာတိ ပဒတ္ထာဝဗောဓဿ. ဝိသေသာဓာနံ ဝိသေသုပ္ပတ္တိ. ဝါကျဘေဒေတိ ဝါကျဝိသေသေ. စိတ္တပရိတောသနံ စိတ္တာရာဓနံ. ဗုဒ္ဓိနိသာနံ ပညာယ တေဇနံ တိက္ခဘာဝကရဏံ. နာနာဝါကျဝိသယတာပိ သိဒ္ဓါ ဟောတိ ပဒါဒီဟိပိ သင်္ကာသနဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ဧကဝါကျဝိသယတာယ ဟိ အတ္ထပဒါနံ သင်္ကာသနာဒယော ယထာက္ကမံ အက္ခရာဒိဝိသယာ ဧဝါတိ နိယမော သိယာ. ဧတေနာတိ အတ္ထပဒါနံ နာနာဝါကျဝိသယတ္ထေန.

පදයේ කොටස් වනාහි අක්ෂරයන් ය. පද අර්ථය යනු පදයේ අර්ථයෙහි කොටසයි. 'පද අර්ථය ග්‍රහණය කිරීමේ' යනු පද අර්ථය අවබෝධ කර ගැනීමේ ය. විශේෂාධාන යනු විශේෂයක් උපදවා ගැනීමයි. වාක්‍ය භේදයෙහි යනු වාක්‍ය විශේෂයෙහි ය. චිත්ත පරිත්තෝසනය යනු සිත සතුටු කිරීමයි (සිත දිනා ගැනීමයි). බුද්ධි නිසානය යනු ප්‍රඥාව තියුණු කිරීම හෙවත් තියුණු බව ඇති කිරීමයි. පද ආදියෙන් ද කරුණු පෙන්වා දීම (සංකාසන) සිද්ධ වන බැවින් නානාවාක්‍ය විෂය භාවය ද සිද්ධ වේ. ඒක වාක්‍ය විෂය භාවයෙහි දී අර්ථ පදයන්ගේ සංකාසනාදිය පිළිවෙළින් අක්ෂරාදී විෂයයන් ම වේ යැයි නියමයක් විය හැකිය. මෙයින් (ඒ පදයෙහි ඇති බලයෙන්) අර්ථ පදයන්ගේ විවිධ වාක්‍ය විෂය බව අදහස් වේ.

---

ဥဂ္ဃဋနာဒိအတ္ထာနီတိ ဥဂ္ဃဋနဝိပဉ္စနနယနပ္ပယောဇနာနိ.

උග්ඝටනාදී අර්ථයන් යනු උග්ඝටනය, විපඤ්චනය හා නයනය යන මේවායේ ප්‍රයෝජනයන් ය.

---

၁၀. ဥပတိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ ဥပဋ္ဌိတန္တိ ဥပဋ္ဌိတသဒ္ဒဿ အဓိကရဏတ္ထတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥပတိဋ္ဌနဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ပဒက္ကန္တ’’န္တိ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ နေသ’’န္တိအာဒိ. ပဋိပတ္တိဒေသနာဂမနေဟီတိ ပဋိပတ္တိဂမနဒေသနာဂမနေဟိ. ‘‘ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော ဇာယတိ စ…ပေ… ဇရာမရဏဿာ’’တိအာဒိနာ ဇရာမရဏတော ပဋ္ဌာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒမုခေန ဝိပဿနံ အဘိနိဝိသိတွာ မဟာဂဟနံ ဆိန္ဒိတုံ နိသာနသိလာယံ ဖရသုံ နိသေန္တော ဝိယ ကိလေသဂဟနံ ဆိန္ဒိတုံ လောကနာထော ဉာဏဖရသုံ တေဇေန္တော ဗုဒ္ဓဘာဝါယ ဟေတုသမ္ပတ္တိယာ ပရိပါကဂတတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏာဓိဂမာယ ဝိပဿနာဂဗ္ဘံ [Pg.48] ဂဏှာပေန္တော အန္တရန္တရာ နာနာသမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇိတွာ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာဝသေန အနေကာကာရဝေါကာရသင်္ခါရေ သမ္မသန္တော ဆတ္တိံသကောဋိသတသဟဿမုခေန ယံ ဉာဏံ ပဝတ္တေသိ, တံ ‘‘မဟာဝဇိရဉာဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏ’’န္တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၄၁) အာဂတံ, တံ ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနကသမာပတ္တီနံ ပုရေစရာနုစရဉာဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယံ ပန ဝက္ခတိ ‘‘ဉာဏဝဇိရမောဟဇာလပဒါလန’’န္တိ, တံ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂဉာဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ သာသနဗြဟ္မစရိယံ အဓိပ္ပေတန္တိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဗြဟ္မုနော’’တိအာဒိမာဟ.

10. මෙහි එළඹ සිටියි යන අර්ථයෙන් 'උපට්ඨිත' (එළඹ සිටි) නම් වේ. උපට්ඨිත ශබ්දයේ අධිකරණ අර්ථය දැක්වීමට 'එළඹ සිටින ස්ථානය' යැයි පවසන ලදී. එය 'පදක්කන්ත' (පය තැබූ තැන) යන්න හා සමාන වේ. එබැවින් 'මෙය ඔවුන්ගේ' යනාදිය පැවසීය. ප්‍රතිපත්ති හා දේශනා ගමනයන්ගෙන් යනු ප්‍රතිපත්ති ගමනය හා දේශනා ගමනය මගිනි. 'මහණෙනි, මේ ලෝකයා උපදියි, දිරයි...පෙ... ජරා මරණ නැමති දුකට පත්වී ඇත' යනාදී වශයෙන් ජරා මරණයේ පටන් පටිච්චසමුප්පාද මුඛයෙන් විදර්ශනාවට බැස ගෙන, මහ වනයක් සිඳීමට මුවහත් කරන ගලක පොරවක් මුවහත් කරන්නාක් මෙන්, කෙලෙස් වනය සිඳීමට ලෝකනාථයන් වහන්සේ ඥාන පොරව මුවහත් කරමින්, බුදු බව ලැබීම සඳහා හේතු සම්පත් පරිපාකයට පත් වූ බැවින් සර්වඥතා ඥානය ලැබීම පිණිස විදර්ශනා ගර්භය ගනිමින් (විදර්ශනා වඩමින්), අතරින් පතර විවිධ සමාපත්තිවලට සමවදිමින්, අනුපදධර්ම විදර්ශනා වශයෙන් අනේක ප්‍රකාර විවිධ සංස්කාරයන් මෙනෙහි කරමින් තිස් හය කෙළ ලක්ෂයක් (3,600,000,000,000) මගින් යම් ඥානයක් පැවැත්වූයේ ද, එය 'මහාවජිර ඥානය' (මහා වජ්‍ර ඥානය) යැයි කියති. අටුවාවෙහි පැනෙන 'සූවිසි කෙළ ලක්ෂයක් සමාපත්තිවල හැසිරෙන මහා වජිර ඥානය' යන්න දිනපතා පරිහරණය කරන සමාපත්තිවලට පෙර හා පසු උපදින ඥානය අරභයා පවසන ලද්දකි. මතු කියවෙන 'ඥාන වජ්‍රයෙන් මෝහ ජාලය පලනය කිරීම' යන්න විදර්ශනාව සමග වූ මාර්ග ඥානය ලෙස දත යුතුය. 'මෙය බ්‍රහ්මචර්යාවයි' යනු ශාසන බ්‍රහ්මචර්යාව අදහස් කරන බව දැක්වීමට 'බ්‍රහ්මයාගේ' යනාදිය පැවසීය.

---

ဒေသနာယာတိ ကရဏတ္ထေ ဣဒံ ကရဏဝစနံ. နိယုတ္တောတိ ဧတ္ထ ဟေတုအတ္ထော အန္တောနီတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘နိဒ္ဓါရေတွာ ယောဇိတော’’တိ အာဟ.

'දේශනායා' (දේශනාවෙන්) යනු කරණාර්ථයෙහි (හේතු අර්ථයෙහි) යෙදුණු තෘතීයා විභක්තියයි. 'නියුත්ත' (යෙදුණු) යන්නෙහි හේතු අර්ථය අඩංගු බව දැක්වීමට 'නිර්ණය කොට යොදන ලද' යැයි පැවසීය.

---

ဒေသနာဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දේශනාහාර විභංග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

---

၂. ဝိစယဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

2. විචයහාර විභංග වර්ණනාව (විචය හාරය විස්තර කිරීම).

---

၁၁. ဇာတိလိင်္ဂကာလသာဓနဝိဘတ္တိသင်္ချာဝိသေသာဒိတော သဒ္ဒတော ပဒဝိစယော ကာတဗ္ဗော. တတ္ထ ကရိယမာနော စ ယထာသဘာဝနိရုတ္တိယာ ဧဝ ကတော သုကတော ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဒံ နာမပဒံ …ပေ… အယံ သဒ္ဒတော ပဒဝိစယော’’တိ ဝတွာ ‘‘သော ပနာယ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဝတ္တဗ္ဗအတ္ထသံဝဏ္ဏနာတိ တံတံပဒဝစနီယဿ အတ္ထဿ ဘေဒံ ဝတွာ ပရိယာယေဟိ ဝိဝရိတွာ ကထနံ.

11. ජාති, ලිංග, කාල, සාධන, විභක්ති, සංඛ්‍යා සහ විශේෂණ ආදී ශබ්ද ලක්ෂණයන්ගෙන් පද විචය (පද විශ්ලේෂණය) කළ යුතුය. එහිදී කරනු ලබන පද විචය ස්වභාවික නිරුක්තියට අනුවම කරන ලද්දක් නම් එය මැනවින් කරන ලද්දක් (සුකත) වන බව පෙන්වා දීම සඳහා 'මෙය නාම පදයයි... මෙය ශබ්දානුසාරයෙන් කෙරෙන පද විචයයි' යනුවෙන් පවසා 'එය වනාහි' යනාදිය වදාළහ. 'වත්තබ්බඅත්ථසංවණ්ණනා' යනු ඒ ඒ පදවලින් කිවයුතු අර්ථයන්ගේ ප්‍රභේද පවසා, පර්යායන්ගෙන් විස්තර කර කථනය කිරීමයි.

---

ဝိစိယမာနဿ သုတ္တပဒဿာတိ ပုစ္ဆာဝသေန ပဝတ္တသုတ္တပဒဿ. ‘‘သုတ္တန္တရပဒါနိပိ ပုစ္ဆာဝသေနေဝ ပဝတ္တာနီ’’တိ ဝဒန္တိ ‘‘န သဗ္ဗမ္ပိ သုတ္တပဒ’’န္တိ. ဧကဿေဝ ပဒဿ သမ္ဘဝန္တာနံ အနေကေသံ အတ္ထာနံ ဥဒ္ဓါရော အတ္ထုဒ္ဓါရော. ဧကဿေဝ ပန အတ္ထဿ သမ္ဘဝန္တာနံ အနေကေသံ ပဒါနံ ဥဒ္ဓါရော ပဒုဒ္ဓါရော. သဗ္ဗေ ဟိ သံဝဏ္ဏိယမာနေ သုတ္တေ လဗ္ဘမာနေ သဗ္ဗေ ပဒတ္ထေ. နဝ သုတ္တန္တေတိ သုတ္တဂေယျာဒိဝသေန နဝပ္ပကာရေ သုတ္တသ္မိံ အာနေတွာ ဝိစိနတီတိ [Pg.49] ယောဇနာ. အထ ဝါ ‘‘သဗ္ဗေ နဝ သုတ္တန္တေ’’တိ ဣမိနာ ပဝိစယလက္ခဏေန ဟာရေန သုတ္တဂေယျာဒီနိ သဗ္ဗာနိပိ နဝပ္ပကာရာနိ သုတ္တာနိ ဝိစိနတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘သုတ္တဂေယျာဒိကေ’’တိအာဒိ.

විමසනු ලබන සූත්‍ර පදයට යනු ප්‍රශ්න ස්වරූපයෙන් පවතින සූත්‍ර පදයටයි. 'අනෙකුත් සූත්‍ර පදයන් ද ප්‍රශ්න වශයෙනුම පවතී' යැයි කියති, 'සියලු සූත්‍ර පද නොවේ' යනු එහි අදහසයි. එක් පදයකටම තිබිය හැකි බොහෝ අර්ථයන් උපුටා දැක්වීම 'අත්ථුද්ධාර' නම් වේ. එක් අර්ථයකටම යෙදිය හැකි බොහෝ පදයන් උපුටා දැක්වීම 'පදුද්ධාර' නම් වේ. මන්දයත්, විස්තර කරනු ලබන සූත්‍රයෙහි අන්තර්ගත සියලු පදවල අර්ථයන් (ගනු ලබන බැවිනි). 'නව සූත්‍රයන්හි' යනු සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදී වශයෙන් නවවිධ වූ සූත්‍ර ධර්මයන් වෙත ගෙනවුත් විමසයි යන්නයි. එසේත් නැතහොත්, 'සියලු නව සූත්‍රයන්' යන්නෙන් මෙම ප්‍රවිචය ලක්ෂණ හාරය (ක්‍රමය) මගින් සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදී සියලු නවවිධ සූත්‍රයන් විමසයි යන්න අර්ථයයි. එබැවින් 'සූත්‍ර ගෙය්‍ය ආදියේ' යනාදිය වදාළහ.

---

‘‘ကောသလာနံ ပုရာ ရမ္မာ’’တိအာဒိကာ (သု. နိ. ၉၈၂) ဆပညာသ ဂါထာ ဝတ္ထုဂါထာ. ‘‘ပါရာယနမနုဂါယိဿ’’န္တိ (သု. နိ. ၁၁၃၇ အာဒယော) ပန အာဒိကာ ဧကူနဝီသတိ ဂါထာ အနုဂီတိဂါထာ. ဣဒံ နာမံ ကတန္တိ ဣဒံ ‘‘ပါရာယန’’န္တိ နာမံ ကတံ. တေနာဟ ‘‘ပါရံ ဂမနီယာ ဣမေ ဓမ္မာ, တသ္မာ ဣမဿ ဓမ္မပရိယာယဿ ‘ပါရာယနန္တွေဝ အဓိဝစန’’’န္တိ (သု. နိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာ; စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာ ၁၄၉ အာဒယော). ဗုဒ္ဓိယံ ဝိပရိဝတ္တမာနန္တိ ဣမဿ ဝိစယဟာရဝိဘင်္ဂဿ ဒေသနာကာလေ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော အတ္တနော ဗုဒ္ဓိယံ ဝတ္တမာနံ ကတွာ ဧဝမာဟာတိ ယောဇနာ.

'කෝසලානං පුරා රම්මා' යනාදී පනස් හය ගාථා 'වත්ථු ගාථා' (නිදාන ගාථා) නම් වේ. 'පාරායනමනුගායිස්සං' යනාදී දහනවයක් වූ ගාථා 'අනුගීති ගාථා' නම් වේ. 'මෙම නාමය කරන ලදී' යනු 'පාරායන' යන නාමය තබන ලදී යන්නයි. එබැවින් 'මේ ධර්මයන් පරතෙරට (නිවනට) යාමට උපකාරී වේ, එබැවින් මෙම ධර්ම පර්යායට 'පාරායන' යන්නම නාමයක් වේ' යැයි වදාළහ. 'බුද්ධියෙහි පවතින' යනු මෙම විචයහාර විභංගය දේශනා කරන අවස්ථාවේදී ආයුෂ්මත් මහා කච්චායන ස්වාමීන් වහන්සේ තමන්ගේ බුද්ධියට අනුව (නුවණින් විමසා) මෙසේ වදාළහ යන්නයි.

---

ဧကံသဗျာကရဏဿ အယန္တိ ဧကံသဗျာကရဏီယာ, ဧကံသေန ဝါ ဗျာကာတဗ္ဗတ္တာ ဧကံသဗျာကရဏီယာ, ဧကံသဗျာကရဏယောဂ္ဂါတိ အတ္ထော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဌပနီယာတိ ဌပေတဗ္ဗတ္တာ အဗျာကရဏီယာတိ အတ္ထော. သမယန္တရပရိစယေန နိဝါရဏဓမ္မံ ပတိ သံသယပက္ခန္ဒော ပုစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဝိမတိစ္ဆေဒန’’န္တိ. ပကတိယာ ပန နိဝါရဏဓမ္မံ အဇာနန္တော ဉာတုကာမတာယ ပုစ္ဆတီတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာယ ပုစ္ဆာပိ သိယာ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘လောကဿ နိဝါရဏာဒီနိ အဇာနန္တေနာ’’တိ.

'ඒකංසබ්‍යාකරණස්ස අයං' යනු ඒකාන්තයෙන්ම විසඳිය යුතු වූ හෝ ඒකාන්තයෙන්ම විසඳිය යුතු බැවින් 'ඒකංසබ්‍යාකරණීය' වූ, ඒකාන්ත විසඳුමකට සුදුසු වූ යන්න අර්ථයයි. සෙසු පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'ඨපනීය' යනු (පිළිතුරු නොදී) පසෙකින් තැබිය යුතු බැවින් 'අබ්‍යාකරණීය' යන්න අර්ථයයි. වෙනත් මතවාදයන් දැනගැනීමෙන් නීවරණ ධර්මයන් කෙරෙහි සැක සහිතව ප්‍රශ්න කරයි යන අදහසින් 'විමතිච්ඡේදන' (සැක සිඳීම) යැයි වදාළහ. ස්වභාවයෙන්ම නීවරණ ධර්මයන් නොදන්නා බැවින් දැනගැනීමේ කැමැත්තෙන් විමසන 'අදිට්ඨජෝතනා' ප්‍රශ්නයක් ද විය හැකිය. ඒ බව 'ලෝකයාගේ නීවරණාදිය නොදන්නා බැවින්' යනාදිය ඉදිරියට පවසනු ඇත.

---

ဧကဝတ္ထုပရိဂ္ဂဟာတိ ဧကဿ အဘိဓေယျတ္ထဿ ဂဟဏတော.

'එකවත්ථුපරිග්ගහා' යනු එක් අභිධෙය්‍යාර්ථයක් (හඳුන්වන අර්ථයක්) ග්‍රහණය කිරීමෙනි.

---

ဝိမုတ္တိပရိပါစကဣန္ဒြိယာနိ ဝိဝဋ္ဋပက္ခေ ဌိတဿ သဒ္ဓါဒယော ဓမ္မာ, ကိံ ပနေတ္ထ အရိယာနမ္ပိ ဣန္ဒြိယလောကေန သင်္ဂဟော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပရိယာပန္နဓမ္မဝသေနာ’’တိအာဒိ.

විමුක්තිය මුහුකුරා යවන ඉන්ද්‍රියයන් යනු විවර්ත පක්ෂයෙහි (නිවන කරා යන මඟෙහි) පිහිටි තැනැත්තාගේ ශ්‍රද්ධාදී ධර්මයන්ය. 'මෙහිදී ආර්යයන්ගේ පවා ඉන්ද්‍රිය ලෝකය සංග්‍රහ වේද?' යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන් 'පරියාපන්න ධර්ම වශයෙන්' යනාදිය වදාළහ.

---

ကာဠပက္ခစာတုဒ္ဒသီဃနဝနသဏ္ဍမေဃပဋလစ္ဆာဒနအဍ္ဎရတ္တီနံ ဝသေန စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေန. ဝိဝိစ္ဆာတိ ဝိစိကိစ္ဆာယ. တေနာဟ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာဟေတူ’’တိ. ဒုက္ခမဿ မဟဗ္ဘယန္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ ‘‘အဿာ’’တိ ပဒံ ‘‘ဇပ္ပာဘိလေပနံ အဿ ဗြူမီ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဇပ္ပာ တဏှာ အဿ လောကဿာ’’တိ အာဟ. ‘‘သဗ္ဗသတ္တာန’’န္တိအာဒိနာ, ‘‘သဗ္ဗသောဝါ’’တိအာဒိနာ စ အနွယတော, ဗျတိရေကတော စ သာတိသယံ အဝိဇ္ဇာယ နီဝရဏဘာဝံ [Pg.50] ဒဿေတိ. ‘‘ဒူရေ သန္တော ပကာသန္တိ (ဓ. ပ. ၃၀၄; နေတ္တိ. ၁၁), ရတ္တော အတ္ထံ န ဇာနာတီ’’တိ (နေတ္တိ. ၁၁, ၂၇) ဂါထာဒွယေနာပိ အနုဂီတိဝိစယံ ဒဿေတီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

කළුවර පක්ෂයේ (අමාවක) තුදුස්වක දිනය, ඝන වනාන්තරය, වැහි වලාකුළු පටලයෙන් වැසී තිබීම සහ මධ්‍යම රාත්‍රිය යන කරුණු හතරෙන් යුක්ත වූ (ඝන අඳුර) මෙනි. 'විවිච්ඡා' යනු විචිකිච්ඡාවට (සැකයට) නමකි. එබැවින් 'විචිකිච්ඡාව හේතුවෙන්' යැයි වදාළහ. 'දුක්ඛමස්ස මහබ්භයං' යන මෙහි පවසන 'අස්ස' (මොහුගේ) යන පදය 'ජප්පාභිලේපනං අස්ස බෲමි' යන්නට ගෙනවුත් සම්බන්ධ කළ යුතු බව පෙන්වා දීම පිණිස 'ජප්පා නම් තෘෂ්ණාවයි, එය මේ ලෝකයාගේ (ඇලීමයි)' යැයි වදාළහ. 'සියලු සත්ත්වයන්ගේ' යනාදියෙන් ද, 'සියලු ආකාරයෙන්' යනාදියෙන් ද අන්වය සහ ව්‍යතිරේක වශයෙන් අවිද්‍යාවේ නීවරණ භාවය (වැස්මක් ලෙස පවතින බව) අතිශයින් දක්වයි. 'දූරේ සන්තෝ පකාසන්ති', 'රත්තෝ අත්ථං na ජානාති' යන ගාථා දෙකෙන් ද අනුගීති විචය දක්වයි යන්නට සම්බන්ධ කළ යුතුය.

---

ရူပါဝစရာတိ ရူပါဝစရသတ္တာ. ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ မုစ္စနဿ ကာရဏဝစနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယတော ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စနံ. တံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အနဝသေသပရိယာဒါနဝသေန သင်္ခါရဒုက္ခတာဂဟဏေန.

'රූපාවචරා' යනු රූපාවචර සත්ත්වයන්ය. විපරිණාම දුක්ඛයෙන් මිදීමට හේතු වූ වචනයයි යන්න සම්බන්ධයයි. යම් හෙයකින් සංසාර දුක්ඛයෙන් මිදීම සිදු වේ ද, එම සංසාර දුක්ඛය නිරවශේෂයෙන් ගෙවා දැමීම වශයෙන් සංඛාර දුක්ඛතාවය ග්‍රහණය කිරීමෙනි.

---

ဧကာဓာရန္တိ ဧကဝတ္ထု အဓိဋ္ဌာနံ. နိဝါရဏံ ဝိက္ခမ္ဘနံ ပိဓာနံ သမုစ္ဆေဒေါတိ အတ္ထဒွယဿ ပုစ္ဆိတတ္တာ ‘‘အနေကာဓာရံ ဒဿေတု’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘နိဝါရဏသင်္ခါတံ သံဝရံ…ပေ… ပိဓိယျန္တိ ပစ္ဆိဇ္ဇန္တီ’’တိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၀၄၁; စူဠနိ. အဋ္ဌ. ၃). တဿတ္ထော ‘‘နိဝါရဏသင်္ခါတံ ဝိက္ခမ္ဘနံ, သံဝရံ, ပိဓာနဉ္စ ကထေဟီ’’တိ.

'එකාධාරං' යනු එක් වස්තුවක් පදනම් කර ගැනීමයි. නීවරණය, විෂ්කම්භනය (යටපත් කිරීම), පිධානය (වැසීම) සහ සමුච්ඡේදය (මුලින් සිඳීම) යන අර්ථද්වය ගැන විමසූ බැවින් 'අනේකාධාර දක්වනු පිණිස' යැයි වදාළහ. එබැවින් 'නීවරණ සංඛ්‍යාත සංවරය... වැසෙති, සිඳෙති' යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය 'නීවරණ සංඛ්‍යාත වූ විෂ්කම්භනය, සංවරය සහ පිධානය පවසනු මැනවි' යන්නයි.

---

‘‘ဝေါဒါန’’န္တိ ဣမိနာ သောတာနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝိသုဒ္ဓိ, ‘‘ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဣမိနာ သမုစ္ဆေဒဝိသုဒ္ဓိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ပုစ္ဆာယ ဒုဝိဓတ္ထဝိသယတံ ဝိဝရိတုံ ‘ဧဝ’န္တိအာဒိ ဝုတ္တ’’န္တိ. တထာ စာဟ ‘‘ဝေါဒါယတိ…ပေ… အရိယမဂ္ဂေါ’’တိ.

'වෝදාන' යන්නෙන් සෝතයන්ගේ (තෘෂ්ණා ප්‍රවාහයන්ගේ) විෂ්කම්භන විශුද්ධියත්, 'වුට්ඨාන' යන්නෙන් සමුච්ඡේද විශුද්ධියත් අදහස් කරන්නේ යැයි පවසමින් 'ප්‍රශ්නයෙහි ද්විවිධ අර්ථ විෂය බව විවෘත කිරීමට 'එවං' යනාදිය වදාළහ' යැයි කීහ. එසේම 'පිරිසිදු වේ... ආර්ය මාර්ගය' යනාදිය වදාළහ.

---

ဒိဋ္ဌိမာနာဝိဇ္ဇာသောတာပိ တဏှာသောတာနုဂါတိ အာဟ ‘‘ယေဘုယျေန အနုရောဓဝသေနာ’’တိ. ဥပစာရဝသေနာတိ နိဿိတုပစာရဝသေန. သဗ္ဗသ္မာတိ စက္ခုတော ယာဝ မနတောတိ သဗ္ဗသ္မာ ဒွါရတော. သဗ္ဗပ္ပကာရေနာတ္တိ တဏှာယနမိစ္ဆာဘိနိဝေသနဥန္နမနာဒိပ္ပကာရေန.

දෘෂ්ටි, මාන සහ අවිද්‍යා යන සෝතයන් ද (ප්‍රවාහයන් ද) තෘෂ්ණා සෝතය අනුගමනය කරති යන්න 'බොහෝ දුරට අනුරෝධය (අනුකූල වීම) වශයෙන්' යැයි වදාළහ. 'උපචාර වශයෙන්' යනු නිඃශ්‍රිත උපචාර වශයෙනි. 'සියල්ලෙන්' යනු චක්ඛු ද්වාරයේ සිට මනෝ ද්වාරය දක්වා වූ සියලු ද්වාරයන්ගෙනි. 'සියලු ආකාරයෙන්' යනු තෘෂ්ණාව, මිථ්‍යා අභිනිවේශය සහ මානය ආදී ආකාරයෙනි.

---

တမေဝ သတိန္တိ ယာယံ သတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ သောတာနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝုတ္တာ, တမေဝ သတိံ. မဂ္ဂက္ခဏေ သောတာနံ သံဝရံ ပိဓာနံ ဗြူမိ. ယသ္မာ ပန ပိဓာယိကာပိ သတိ မဂ္ဂက္ခဏေ ပညာနုဂါ, ပညာကိစ္စမေဝေတ္ထ အဓိကံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ.

එම සතියම යනු යම් සතියක් පූර්ව භාගයෙහි සෝතයන් යටපත් කිරීමේ (විෂ්කම්භන) වශයෙන් පවසන ලද්දේ ද, එම සතියමයි. මාර්ග ක්ෂණයේදී සෝතයන්ගේ සංවරය හා වැසීම (පිධානය) පවසමි. මාර්ග ක්ෂණයේදී වැසීම සිදු කරන්නා වූ සතිය ද ප්‍රඥාව අනුව පවතින්නකි, එහි ප්‍රඥා කෘත්‍යයම අධික වේ. එබැවින් 'ප්‍රඥාවෙන් ඔවුහු වැසෙති' (පඤ්ඤායේතේ පිධීයරේ) යැයි වදාළහ.

---

သံဝရပိဓာနာနန္တိ ဧတ္ထ သံဝရသဒ္ဒေန နိဝါရဏံ ဝုတ္တံ.

'සංවරපිධානානං' යන මෙහි 'සංවර' ශබ්දයෙන් නීවරණය (වැළැක්වීම) අදහස් කරන ලදී.

---

ယသ္မိံ ယသ္မိံ အရိယမဂ္ဂေ အနဓိဂတေ ယံ ယံ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟံ, တသ္မိံ တသ္မိံ အဓိဂတေ တံ တံ ဝိညာဏံ အနုပ္ပာဒနိရောဓေန နိရုဇ္ဈတိ သဒ္ဓိံ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တနာမရူပေနာတိ အာဟ ‘‘တဿ တဿ ဝိညာဏဿ နိရောဓေန သဟေဝါ’’တိ. အနုပ္ပာဒနိရောဓော ဟိ ဧတ္ထ ‘‘နိရောဓော’’တိ အဓိပ္ပေတော အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာတိ. အနုသန္ဓီယတိ ဧတေနာတိ အနုသန္ဓိ, ဣဓ ပုစ္ဆိယမာနော အတ္ထော.

යම් යම් ආර්ය මාර්ගයක් අවබෝධ නොකිරීම නිසා යම් යම් අභිසංඛාර විඤ්ඤාණයක් ඉපදීමට සුදුසු වන්නේ ද, ඒ ඒ මාර්ගය අවබෝධ කරගත් විට ඒ ඒ විඤ්ඤාණය අනුප්පාද නිරෝධයෙන් තමන් සමඟ සම්ප්‍රයුක්ත නාමරූපයන් සමඟම නිරුද්ධ වේ යැයි 'ඒ ඒ විඤ්ඤාණයාගේ නිරෝධය සමඟම' යැයි වදාළහ. මෙහිදී අනුපාදිශේෂ නිර්වාණය අදහස් කරන බැවින් 'නිරෝධය' යන්නෙන් 'අනුප්පාද නිරෝධය' අදහස් කරන ලදී. 'මොහුගෙන් අනුසන්ධි ගළපනු ලැබේ' යනු අනුසන්ධියයි, මෙහිදී විමසනු ලබන අර්ථය එයයි.

---

သဟ [Pg.51] ဝိသယေန ဒဿေတုန္တိ ဧတ္ထ သစ္စာနိ ဧဝ ဝိသယော. ပဟာတဗ္ဗသဘာဝံ သမုဒယသစ္စံ, တဿ ဝိသယော ဒုက္ခသစ္စံ. ‘‘သံယောဇနိယေသု, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေသု အဿာဒါနုပဿိနော ဝိဟရတော တဏှာ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၅၃, ၅၇) ဟိ ဝုတ္တံ. ပဟာယကသဘာဝံ မဂ္ဂသစ္စံ, တဿ ဝိသယော နိရောဓသစ္စန္တိ အာဟ ‘‘သဟ ဝိသယေန…ပေ… သစ္စေသူ’’တိ. ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘သမုဒယော ဒွီသု ဘူမီသု ပဟီယတီ’’တိ အာရဒ္ဓံ, ‘‘ဒဿနေန တီဏိ သံယောဇနာနိ ပဟီယန္တိ, ဘာဝနာယ သတ္တ သံယောဇနာနိ ပဟီယန္တီ’’တိ ပန ဝိဘာဂဝစနမေဝ ဝတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ပဟာယကဝိဘာဂမုခေန ပဟာတဗ္ဗဝိဘာဂံ ဒဿေတု’’န္တိ.

‘විෂය සමඟ දැක්වීම’ යන්නෙහි මෙහි සත්‍යයන්ම විෂය වේ. ප්‍රහාණය කළ යුතු ස්වභාවය ඇති සමුදය සත්‍යයයි, එහි විෂය දුක්ඛ සත්‍යයයි. මන්දයත් "මහණෙනි, සංයෝජනීය ධර්මයන්හි ආස්වාදය අනුදකිමින් වසන්නාහට තණ්හාව වැඩේ" යැයි වදාරා ඇති බැවිනි. ප්‍රහාණය කරන ස්වභාවය ඇති මග්ග සත්‍යයයි, එහි විෂය නිරෝධ සත්‍යයයි. එබැවින් "විෂය සමඟ... පෙ... සත්‍යයන්හි" යැයි වදාරන ලදී. මෙහිදී "සමුදය භූමි දෙකකදී ප්‍රහාණය වේ" යන්න ආරම්භ කළද, "දර්ශනයෙන් සංයෝජන තුනක් ප්‍රහාණය වේ, භාවනාවෙන් සංයෝජන හතක් ප්‍රහාණය වේ" යන විභාග වචනයම පවසනු පිණිස "ප්‍රහාණය කරන්නා වූ විභාගය මඟින් ප්‍රහාණය කළ යුතු වූ විභාගය දැක්වීමට" යැයි වදාරන ලදී.

---

နိရဝသေသကာမရာဂဗျာပါဒါ တတိယမဂ္ဂေန ပဟီယန္တိ, ဣတရေ စတုတ္ထမဂ္ဂေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣတရေဟိ ပန နိရဝသေသ’’န္တိ. တတ္ထာတိ ကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋပ္ပဘေဒေန တေဓာတုကေ ဘဝတ္တယေ. သံယောဇနဝသေနာတိ သဗ္ဗဒါ ယောဇနဝသေန ဗန္ဓနဝသေန.

ඉතිරි නැතිව කාමරාග සහ ව්‍යාපාදයන් තුන්වන මාර්ගයෙන් (අනාගාමී මාර්ගයෙන්) ප්‍රහාණය වේ, ඉතිරි ඒවා සිව්වන මාර්ගයෙන් (අර්හත් මාර්ගයෙන්) ප්‍රහාණය වේ යන්න "ඉතිරි ඒවායින් වනාහි නිරවශේෂව" යැයි පවසන ලදී. "එහි" යනු කර්ම, විපාක සහ වෘත්ත ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුතු ත්‍රෛභූමික භවයන්හි ය. "සංයෝජන වශයෙන්" යනු සැමකල්හිම යෙදීම හෙවත් බැඳීම වශයෙනි.

---

၁၂. အဂ္ဂဖလဉာဏတာယ ဧကမ္ပိ သမာနံ တန္နိမိတ္တဿ ခယာနုပ္ပာဒါရမ္မဏဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ ဝသေန ဖလဝေါဟာရေန ဒွေ နာမာနိ လဘတိ.

12. අග්‍රඵල ඥානයක් ලෙස එකක්ම වුවද, එහි නිමිත්ත වූ ක්ෂය හා අනුප්පාද අරමුණු කොට පවත්නා ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය නිසා, ඵල ව්‍යවහාරයෙන් නම් දෙකක් ලබයි.

---

သောမနဿနာမလာဘော ဣမိနာ အာရမ္မဏသင်္ကေတေနာတိ တဒတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ခယေ…ပေ… သမညာယာ’’တိ အာဟ.

සෝමනස්ස යන නාමය ලැබීම මෙම අරමුණු සංකේතයෙනි. එම අර්ථය විවරණය කරමින් "ක්ෂයෙහි... පෙ... සම්මුතියෙන්" යැයි වදාරන ලදී.

---

၁၃. တဂ္ဂဟဏေနေဝါတိ ဖဿပဉ္စမကပဉ္စရူပိန္ဒြိယဂ္ဂဟဏေနေဝ. သဟစရဏာဒိနာတိ သဟဇာတာဒိအနန္တရာဒိပစ္စယဘာဝေန စေဝ နိဿယာရမ္မဏာဒိနာ စ. ‘‘သမ္ပယုတ္တ’’န္တိ ဣမိနာ သဟိတတာ အဝိသိဋ္ဌတာ ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘အဝိဘာဂေန ဂဟဏီယဘာဝံ သန္ဓာယာ’’တိ.

13. "එය ගැනීමෙන්ම" යනු ඵස්සය පස්වැන්න කොට ඇති ධර්ම සහ රූපී ඉන්ද්‍රියයන් පහ ගැනීමෙන්ම ය. "සහචරණ ආදියෙන්" යනු සහජාත ආදී වූ ද අනන්තර ආදී වූ ද ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් ද නිශ්ශය හා අරමුණු ආදියෙන් ද වේ. "සම්පයුක්ත" යන මෙයින් එකට පැවතීම සහ විශේෂයක් නොමැති බව මෙහි අදහස් කරන බැවින් "අවිභාග ලෙස (වෙන් නොකොට) ගත යුතු බව සලකා" යැයි වදාරන ලදී.

---

ကထံ သမာဓိန္ဒြိယံ ဥပ္ပာဒေတီတိ အာဟ ‘‘သတိဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနံ ဣဓာဓိပ္ပေတ’’န္တိ. န ဟိ သမာဓိနာ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနံ သမ္ဘဝတိ.

කෙසේ සමාධි ඉන්ද්‍රියය උපදවන්නේද යන්නට "මෙහි සිහිය ගැනීමෙන් පර්යුත්ථාන (කෙලෙස් යටපත් කිරීම) ප්‍රහාණය මෙහි අදහස් කෙරේ" යැයි වදාරන ලදී. මන්දයත් සමාධියෙන් පමණක් පර්යුත්ථාන ප්‍රහාණය සිදු නොවන බැවිනි.

---

ပဒဟတိ ဧတေနာတိ ပဓာနံ, ဝီရိယံ. တေတိ ဝီရိယသင်္ခါရာ. ဧကရသေနာတိ ယထာ ဣန္ဒြိယာနိ ဧကရသာနိ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဧကရသဘာဝေန သရဏတော ပဝတ္တနတော. တထာ ပဝတ္တိယာ ဧဝ သုဋ္ဌု ဝတ ဝီရိယံ ဝါဟေသီတိ ယောဂိနာ သင်္ကပ္ပေတဗ္ဗတော တဒုပဂဝီရိယဝါဟနဋ္ဌေန ‘‘သမ္ပဟံသနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ မေ…ပေ… ဟေတုဘာဝတော’’တိ.

මෙයින් වෑයම් කරයි යන අර්ථයෙන් 'පධාන' නම් වේ, එනම් වීර්යයයි. 'ඒවා' යනු වීර්ය සංස්කාරයන් ය. "එකම රසයකින්" යනු ඉන්ද්‍රියයන් යම් සේ එකම රසයක් ඇත්තේ වේද, එසේම එකම රසයක් ඇති බවින් පිහිටන බැවින් හෙවත් පවතින බැවිනි. ඒ ආකාරයෙන්ම පැවතීමෙන් "ඒකාන්තයෙන්ම වීර්යය මැනවින් දැරුවේය" යැයි යෝගියා විසින් කල්පනා කළ යුතු බැවින්, එම තත්ත්වයට පැමිණි වීර්යය දැරීම යන අර්ථයෙන් "සම්පහංසනා" (මැනවින් සතුටු වීම) යැයි කියන ලදී. එබැවින් "මේ ආකාරයෙන් මට... පෙ... හේතු භාවයෙන්" යැයි වදාරන ලදී.

---

ဣဒ္ဓိသဒ္ဒဿ [Pg.52] ပဌမော ကတ္တုအတ္ထော, ဒုတိယော ကရဏတ္ထော ဝုတ္တော, ပါဒသဒ္ဒဿ ဧကော ကရဏတ္ထော ဧဝ. ပဇ္ဇိတဗ္ဗာ စ ဣဒ္ဓီ ဝုတ္တာ, န စ ဣဇ္ဈန္တိ. ပဇ္ဇိတဗ္ဗာ စ ဣဒ္ဓီ ပဇ္ဇနကရဏေန ပါဒေန သမာနာဓိကရဏာ န ဟောန္တီတိ ‘‘ပဌမေန အတ္ထေန ဣဒ္ဓိ ဧဝ ပါဒေါ’’တိ ကထံ သက္ကာ ဝတ္တုံ, တထာ ဣဒ္ဓိကိရိယာကရဏေန သာဓေတဗ္ဗာ ဗုဒ္ဓိသင်္ခါတာ ဣဒ္ဓိ ပဇ္ဇနကိရိယာကရဏေန ပဇ္ဇိတဗ္ဗာတိ ဒွိန္နံ ကရဏာနံ န သမာနာဓိကရဏတာ သမ္ဘဝတီတိ ‘‘ဒုတိယေန အတ္ထေန ဣဒ္ဓိယာ ပါဒေါ’’တိ ကထံ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ စေ? သက္ကာ, ပါဒဿ ဣဇ္ဈမာနကောဋ္ဌာသ ဣဇ္ဈနကရဏူပါယဘာဝတော. အထ ဝါ ‘‘ပဌမေန အတ္ထေန ဣဒ္ဓိယာ ပါဒေါ, ဒုတိယေန အတ္ထေန ဣဒ္ဓိ ဧဝ ပါဒေါ ဣဒ္ဓိပါဒေါ’’တိ ဧဝံ ယောဇနတော. ကထံ? အနန္တရတ္ထော ပစ္စာသတ္တိဉာယေန ဣဓ ပဌမောတိ အဓိပ္ပေတော, တတော ပုရိမော ဒုတိယောတိ.

'ඉද්ධි' ශබ්දයේ පළමු අර්ථය කර්තෘ අර්ථයයි, දෙවැන්න කරණ අර්ථයෙන් පවසන ලදී. 'පාද' ශබ්දය කරණ අර්ථයෙන්ම පමණක් යෙදේ. පැමිණිය යුතු වූ 'ඉද්ධිය' (සෘද්ධිය) ගැන පවසන ලද අතර, එය නිකම්ම සිද්ධ වන්නේ නොවේ. පැමිණිය යුතු වූ ඉද්ධිය, පැමිණීමේ කරණය වූ පාදය සමඟ සමානාධිකරණ නොවේ නම්, "පළමු අර්ථයෙන් ඉද්ධියම පාදය වේ" යැයි කෙසේ කිව හැකිද? එමෙන්ම ඉද්ධි ක්‍රියාව කිරීමෙන් සාක්ෂාත් කළ යුතු බුද්ධි සංඛ්‍යාත ඉද්ධිය, පැමිණීමේ ක්‍රියාව කිරීමේ කරණය වූ පාදය සමඟ එම කරණ දෙකෙහි සමානාධිකරණ බවක් සිදු නොවන බැවින් "දෙවන අර්ථයෙන් ඉද්ධියට පාදය වේ" යැයි කෙසේ කිව හැකිද? යනුවෙන් විමසන්නේ නම්, එය කළ හැකිය. පාදය යනු සිද්ධ වන්නා වූ කොටසෙහි සිද්ධ වීමේ කරණ උපාය වන බැවිනි. එසේත් නැත්නම් "පළමු අර්ථයෙන් ඉද්ධියට පාදය ද, දෙවන අර්ථයෙන් ඉද්ධියම පාදය ද වූයේ ඉද්ධිපාද නම් වේ" යැයි මෙසේ යෙදීමෙනි. කෙසේ ද? අනන්තර අර්ථය ප්‍රත්‍යාසත්ති න්‍යායෙන් මෙහි පළමු අර්ථය ලෙස අදහස් කරන ලදී, ඉන් පූර්ව වූවක් දෙවැන්න ලෙස ගැනේ.

---

‘‘ဆန္ဒံ စေ ဘိက္ခု အဓိပတိံ ကရိတွာ လဘတိ သမာဓိ’’န္တိအာဒိ (ဝိဘ. ၄၃၂) ဝစနတော ဆန္ဒသမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတီတိ ဧတ္ထာပိ ဆန္ဒာဓိပတိ သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓီတိ အဓိပတိသဒ္ဒလောပံ ကတွာ သမာသော ဝုတ္တောတိ ဝိညာယတိ. အဓိပတိသဒ္ဒတ္ထဒဿနဝသေနေဝ ပန ‘‘ဆန္ဒဟေတုကော, ဆန္ဒာဓိကော ဝါ သမာဓီ’’တိ သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၄၃၁) ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဣဓာပိ ဆန္ဒာဓိပတိ သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တံ ပန ဆန္ဒံ ဝုတ္တနယေန သဒ္ဓါသီသေန ဒဿေန္တော ‘‘သဒ္ဓါဓိပတေယျာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣဒံ ပဓာန’’န္တိ ဝါ ဝီရိယံ ဝုတ္တံ. ဝီရိယသဒ္ဒါပေက္ခာသဟိတံ ဧကဝစနေန ဝတွာ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဝီရိယဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗဓမ္မဝိဘာဂေန စ ‘‘ဣမေ သင်္ခါရာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ပဓာနဘူတာ သင်္ခါရာတိ ဧဝံ သမာသော ဝေဒိတဗ္ဗော. သင်္ခတသင်္ခါရာဒိနိဝတ္တနတ္ထဉ္စေတ္ထ ပဓာနဂ္ဂဟဏံ. အထ ဝါ တံ တံ ဝိသေသံ သင်္ခရောတီတိ သင်္ခါရော, သဗ္ဗမ္ပိ ဝီရိယံ. တတ္ထ စတုကိစ္စသာဓကတော အညဿ နိဝတ္တနတ္ထံ ပဓာနဂ္ဂဟဏန္တိ ပဓာနဘူတာ သေဋ္ဌဘူတာတိ အတ္ထော.

"මහණෙනි, ඉදින් භික්ෂුව ඡන්දය අධිපති කොට සමාධිය ලබයිද..." යනාදී වචනයෙන් ඡන්දය, සමාධිය සහ ප්‍රධාන සංස්කාරයන්ගෙන් යුක්ත වූ ඉද්ධිපාදය වඩයි යන මෙහි ද ඡන්දය අධිපති වූ සමාධිය 'ඡන්ද සමාධි' ලෙස අධිපති ශබ්දය ලොප් කොට සමාසයක් ලෙස පවසා ඇති බව දත යුතුය. අධිපති ශබ්දයේ අර්ථය දැක්වීම් වශයෙනුත් "ඡන්දය හේතු කොට ගත් හෝ ඡන්දය අධික වූ හෝ සමාධිය" යැයි සම්මෝහවිනෝදනියෙහි පවසන ලදී. එබැවින් මෙහි ද ඡන්දය අධිපති වූ සමාධිය 'ඡන්ද සමාධිය' ලෙස දත යුතුය. එම ඡන්දය පෙර කී පරිදි ශ්‍රද්ධාව මූලික කොට දක්වමින් "ශ්‍රද්ධාධිපත්‍යයෙන් යුතු චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය" යැයි පවසන ලදී. "මෙය ප්‍රධාන වේ" යැයි වීර්යය පවසන ලදී. වීර්ය ශබ්දයේ අපේක්ෂාව සහිතව ඒක වචනයෙන් පැවසුවද, සිව් වැදෑරුම් වීර්යයම අදහස් වන බැවින් සහ නිපදවිය යුතු ධර්මයන්ගේ විභාගය නිසා "මේ සංස්කාරයෝය" යැයි පවසන ලදී. එයින් ප්‍රධාන වූ සංස්කාරයෝ යැයි මෙසේ සමාසය දත යුතුය. සංඛත සංස්කාර ආදිය බැහැර කිරීම පිණිස මෙහි 'පධාන' යන්න ගන්නා ලදී. එසේත් නැත්නම් ඒ ඒ විශේෂයන් සකස් කරන බැවින් 'සංස්කාර' නම් වේ, එය සියලු වීර්යයන්ම වේ. එහි සිව් වැදෑරුම් කෘත්‍යයන් සාධනය කරන බැවින් අන්‍ය දේ බැහැර කරනු පිණිස 'පධාන' යන වචනය ගන්නා ලදී. එනම් 'ප්‍රධාන වූ' හෙවත් 'ශ්‍රේෂ්ඨ වූ' යන්න අර්ථයයි.

---

ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒနိဒ္ဒေသေ ‘‘ဝီရိယသမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတ’’န္တိ (ဝိဘ. ၄၃၅) ဒွိက္ခတ္တုံ ဝီရိယံ အာဂတံ. တတ္ထ ပုရိမံ သမာဓိဝိသေသနံ ‘‘ဝီရိယာဓိပတိ သမာဓိ ဝီရိယသမာဓီ’’တိ, ဒုတိယံ သမန္နာဂမင်္ဂဒဿနတ္ထံ. ဒွေ ဧဝ ဟိ သဗ္ဗတ္ထ သမန္နာဂမင်္ဂါနိ သမာဓိ, ပဓာနသင်္ခါရော စ. ဆန္ဒာဒယော သမာဓိဝိသေသနာနိ. ပဓာနသင်္ခါရော ပန ပဓာနဝစနေနေဝ ဝိသေသိတော, န ဆန္ဒာဒီဟီတိ န ဣဓ ဝီရိယာဓိပတိတာ ပဓာနသင်္ခါရဿ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝီရိယဉ္စ သမာဓိံ ဝိသေသေတွာ ဌိတမေဝ သမန္နာဂမင်္ဂဝသေန [Pg.53] ပဓာနသင်္ခါရဝစနေန ဝုတ္တန္တိ နာပိ ဒွီဟိ ဝီရိယေဟိ သမန္နာဂမော ဝုတ္တော ဟောတိ. ယသ္မာ ပန ဆန္ဒာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌော သမာဓိ တထာ ဝိသိဋ္ဌေနေဝ တေန သမ္ပယုတ္တော ပဓာနသင်္ခါရော, သေသဓမ္မာ စ, တသ္မာ သမာဓိဝိသေသနာနံ ဝသေန ‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ’’တိ ဝုတ္တာ. ဝိသေသနဘာဝေါ စ ဆန္ဒာဒီနံ တံတံအပဿယနဝသေန ဟောတီတိ ဆန္ဒသမာဓိ…ပေ… ဣဒ္ဓိပါဒန္တိ ဧတ္ထ နိဿယတ္ထေပိ ပါဒသဒ္ဒေန ဥပါယတ္ထေန ဆန္ဒာဒီနံ ဣဒ္ဓိပါဒတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. တထာ ဟိ အဘိဓမ္မေ ဥတ္တရစူဠဘာဇနီယေ ‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၅၇) ဆန္ဒာဒီနမေဝ ဣဒ္ဓိပါဒတာ ဝုတ္တာ. ပဉှာပုစ္ဆကေ စ ‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ – ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒသမာဓီ’’တိ (ဝိဘ. ၄၆၂) အာရဘိတွာပိ ပုန ဆန္ဒာဒီနံယေဝ ကုသလာဒိဘာဝေါ ဝိဘတ္တော. ဥပါယိဒ္ဓိပါဒဒဿနတ္ထမေဝ ဟိ နိဿယိဒ္ဓိပါဒဒဿနံ ကတံ. အညထာ စတုဗ္ဗိဓတာဝ န ဟောတီတိ. အယမေတ္ထ ပါဠိဝသေန အတ္ထဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

වීර්ය සෘද්ධිපාද නිර්දේශයෙහි ‘වීර්යසමාධිප්පධානසංඛාරසමන්නාගත’ යනුවෙන් (විභංග 435) වීර්යය දෙවතාවක් සඳහන් වී ඇත. එහි පළමු වැන්න ‘වීර්යය අධිපති කොට ඇති සමාධිය වීර්යසමාධියයි’ යනුවෙන් සමාධියෙහි විශේෂණයක් ලෙස ද, දෙවැන්න සමන්නාගම අංග දැක්වීම සඳහා ද යෙදී ඇත. සෑම තැනකම සමන්නාගම අංග දෙකක්ම වේ. එනම් සමාධිය හා පධානසංඛාරයයි. ඡන්දය ආදිය සමාධියෙහි විශේෂණයෝ වෙති. එහෙත් පධානසංඛාරය වනාහි ‘පධාන’ යන වචනයෙන්ම විශේෂණය කර ඇති අතර, ඡන්දය ආදියෙන් විශේෂණය කර නැති බැවින් මෙහි පධානසංඛාරයාගේ වීර්යාධිපතිභාවයක් ප්‍රකාශ නොවේ. වීර්යය සහ සමාධිය විශේෂණය කොට පවත්නා දෙයම සමන්නාගම අංගය වශයෙන් ‘පධානසංඛාර’ යන වචනයෙන් කියන ලද බැවින්, වීර්යයන් දෙකකින් සමන්විත බවක් මෙහි අදහස් නොවේ. යම් හෙයකින් ඡන්දය ආදියෙන් විශිෂ්ට වූ සමාධිය හා එලෙසම විශිෂ්ට වූ එම සමාධියෙන් සම්ප්‍රයුක්ත වූ පධානසංඛාරය සහ සෙසු ධර්මයන් පවතින බැවින්, සමාධි විශේෂණයන්ගේ වශයෙන් ‘සෘද්ධිපාද සතරකි’ යි වදාරන ලදී. ඡන්දය ආදියෙහි විශේෂණභාවය ඒ ඒ ධර්මයන් ඇසුරු කිරීම් වශයෙන් සිදුවන බැවින් ‘ඡන්දසමාධි...පෙ... සෘද්ධිපාදය’ යන මෙහි, පාද ශබ්දයෙන් ‘නිඃශ්‍රය’ (ඇසුර) යන අර්ථය ලැබුණද ‘උපාය’ යන අර්ථයෙන් ඡන්දය ආදියෙහි සෘද්ධිපාදභාවය කියන ලදී. එසේ හෙයින් අභිධර්මයේ උත්තරචූළභාජනීයයෙහි ‘සෘද්ධිපාද සතරකි, ඡන්ද සෘද්ධිපාදය’ (විභංග 457) යනාදී වශයෙන් ඡන්දය ආදියෙහිම සෘද්ධිපාදභාවය පවසන ලදී. පඤ්හපුච්ඡකයෙහි ද ‘සෘද්ධිපාද සතරකි - මෙහි මහණ තෙමේ ඡන්දසමාධි’ (විභංග 462) යනුවෙන් ආරම්භ කොට නැවත ඡන්දය ආදියෙහිම කුසලාදී භාවය බෙදා දක්වන ලදී. නිඃශ්‍රය සෘද්ධිපාද දැක්වීම සිදුකර ඇත්තේ උපාය සෘද්ධිපාද දැක්වීම පිණිසමය. එසේ නොවන්නේ නම් සිවු වැදෑරුම් බවක් සිදු නොවේ. මෙහි පාලි ක්‍රමයට අනුව අර්ථ විනිශ්චය මෙසේ දත යුතුය.

---

တဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒနိဿရဏဝိဝေကနိဿိတတ္တံ ဝတွာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကနိဿိတဿ အဝစနံ ‘‘ဆန္ဒသမာဓိ…ပေ… ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတီ’’တိ (ဝိဘ. ၄၃၂) ဘာဝေတဗ္ဗာနံ ဣဒ္ဓိပါဒါနံ ဝုတ္တတ္တာ. ဘာဝိတိဒ္ဓိပါဒဿ ဟိ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ ဖလပရိယာပန္နာ ဣဒ္ဓိပါဒါတိ.

තදංග, සමුච්ඡේද සහ නිස්සරණ යන විවේකයන් නිඃශ්‍රිත බව පවසා, ප්‍රතිප්‍රස්සද්ධි විවේකය නිඃශ්‍රිත බව ප්‍රකාශ නොකළේ ‘ඡන්දසමාධි...පෙ... සෘද්ධිපාදය වඩයි’ (විභංග 432) යනුවෙන් වැඩිය යුතු සෘද්ධිපාදයන් ගැන පවසා ඇති බැවිනි. මන්දයත් වැඩූ සෘද්ධිපාදයන් ඇති තැනැත්තාට සාක්ෂාත් කළ යුතු ඵලයට අයත් සෘද්ධිපාදයෝ පවතින බැවිනි.

---

ဝေါဿဂ္ဂသဒ္ဒေါ ပရိစ္စာဂတ္ထော, ပက္ခန္ဒနတ္ထော စာတိ ဝေါဿဂ္ဂဿ ဒုဝိဓတာ ဝုတ္တာ. ယထာဝုတ္တေန ပကာရေနာတိ တဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒပ္ပကာရေန, တန္နိန္နဘာဝါရမ္မဏပ္ပကာရေန စ. ပရိဏမန္တံ ဝိပဿနက္ခဏေ.

වොස්සග්ග (අත්හැරීම) ශබ්දය පරිත්‍යාග යන අර්ථය ද, (නිවනට) නැඹුරු වීම යන අර්ථය ද ලබා දෙන බැවින් වොස්සග්ගය දෙවැදෑරුම් ලෙස දක්වන ලදී. ‘කියන ලද ආකාරයෙන්’ යනු තදංග හා සමුච්ඡේද ආකාරයෙන් ද, ඒ නිවනට නැඹුරු වූ ස්වභාවය හා අරමුණු කිරීම් වශයෙන් ද වේ. ‘පරිණමන්තං’ යනු විදර්ශනා ක්ෂණයේදී (නිවනට) නැඹුරු වන බවයි.

---

၁၄. ပုဗ္ဗဘာဂပညာယာတိ ဧကာဝဇ္ဇနနာနာဝဇ္ဇနဝီထီသု ပဝတ္တဥပစာရပညာယ. အဓိဂမပညာယာတိ အပ္ပနာပညာယ. ပုန ပုဗ္ဗဘာဂပညာယာတိ နာနာဝဇ္ဇနုပစာရပညာယ, ပဋိသန္ဓိပညာယ ဝါ. ဥပစာရပညာယာတိ ဧကာဝဇ္ဇနေ, သဗ္ဗတ္ထ ဝါ ပဝတ္တဥပစာရပညာယ.

14. ‘පුබ්බභාගපඤ්ඤාය’ යනු එක් ආවර්ජනා හෝ නානා ආවර්ජනා වීථිවල පවතින උපචාර ප්‍රඥාවෙනි. ‘අධිගමපඤ්ඤාය’ යනු අර්පණා ප්‍රඥාවෙනි. නැවත ‘පුබ්බභාගපඤ්ඤාය’ යනු නානා ආවර්ජනා උපචාර ප්‍රඥාවෙන් හෝ ප්‍රතිසන්ධි ප්‍රඥාවෙනි. ‘උපචාරපඤ්ඤාය’ යනු එක් ආවර්ජනයක හෝ සියලු තන්හි පවතින උපචාර ප්‍රඥාවෙනි.

---

ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဝိစယောပီတိ ယထာဝုတ္တာယ ပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနဝိစယောပိ. ဝုတ္တနယာနုသာရေနာတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာ, ဝိမတိစ္ဆေဒနာ စာတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနုဂမနေန.

‘පුච්ඡාවිස්සජ්ජනවීචයෝපි’ යනු ඉහත කී පරිදි ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් කරන විමසීමයි. ‘වුත්තනයානුසාරේන’ යනු නොදුටු දේ හෙළි කිරීම හා සැක දුරු කිරීම යන පහත දැක්වෙන ක්‍රමයට අනුකූලව යන්නයි.

---

၁၅. သေခေ [Pg.54] အသေခေတိ သေက္ခေ အရိယပုဂ္ဂလေ, အသေက္ခေ အရိယပုဂ္ဂလေ. ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမပ္ပဟာနေတိ ဝိပဿနံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ ပဝတ္တကိလေသပ္ပဟာနေ, ပဟာနာဘိသမယေတိ အတ္ထော.

15. ‘සේඛේ අසේඛේ’ යනු ශෛක්ෂ්‍ය ආර්ය පුද්ගලයා කෙරෙහි ද, අශෛක්ෂ්‍ය ආර්ය පුද්ගලයා කෙරෙහි ද යන්නයි. ‘විපස්සනාපුබ්බංගමප්පහානේ’ යනු විදර්ශනාව පෙරටු කොට ගෙන පවතින ක්ලේශ ප්‍රහාණයෙහි හෙවත් ප්‍රහාණ අභිසමයෙහි යන අර්ථයයි.

---

‘‘ယံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ’’တိ ပါဠိံ ဒဿေတွာ ပုန ‘‘ယံ အနိစ္စေ ဒုက္ခေ အနတ္တနီ’’တိ ဝစနံ ဧဝမ္ပေတ္ထ ပဌန္တီတိ ဒဿေတုံ.

‘යමක් අනිත්‍ය ද, දුක් ද, අනාත්ම ද’ යන පාලි පාඨය දක්වා නැවත ‘යමක් අනිත්‍යයෙහි, දුකයෙහි, අනාත්මයෙහි’ යන වචනය යෙදුවේ මෙහි මෙසේ ද කියවන බව දැක්වීම සඳහාය.

---

သေသသံကိလေသဝေါဒါနဓမ္မာတိ ဂေဓတော အဝသိဋ္ဌသံကိလေသဓမ္မာ စ သဗ္ဗဝေါဒါနဓမ္မာ စ. အဘာဝေနာတိ အဘာဝနေန အဘာဝကရဏေန.

‘සේසසංකිලේසවෝදානධම්මා’ යනු ලෝභයෙන් ඉතිරි වූ සංක්ලේශ ධර්මයන් ද, සියලු වෝදාන (පිරිසිදු) ධර්මයන් ද වේ. ‘අභාවේන’ යනු නොව වැඩීමෙන් හෙවත් නැති කිරීමෙනි.

---

ပယောဂပရက္ကမန္တိ ဘုသံ ယောဂေါ ပယောဂေါ, ပယောဂေါဝ ပရက္ကမော ပယောဂပရက္ကမော, စိတ္တံ. ဥက္ခိပတီတိ ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒေန္တော ကုသလပက္ခေ ဥဒ္ဓံ ခိပေန္တော ဝိယ ပဝတ္တတိ. ပဓာနဝီရိယန္တိ အကုသလာနံ အနုပ္ပာဒနဋ္ဌေန ဥတ္တမဝီရိယံ. ယောဇေတဗ္ဗာနီတိ ‘‘အာသေဝမာနော ဝါယမတီ’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. အနုပ္ပန္နာတိ အဝတ္တဗ္ဗတံ အာပန္နာနန္တိ ဘူမိလဒ္ဓါရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတာဝိက္ခမ္ဘိတာသမုဂ္ဃာဋိတုပ္ပန္နာနံ.

‘පයෝගපරක්කමං’ යනු තද බල යෙදීම ප්‍රයෝගයයි, ප්‍රයෝගයම පරාක්‍රමයයි, එනම් සිතයි. ‘උක්ඛිපති’ යනු කුසීත බවට වැටීමට නොදී කුසල් පක්ෂයෙහි ඉහළට ඔසවන්නාක් මෙන් පවතී. ‘පධානවීරියං’ යනු අකුසල් නූපදවා ගැනීමේ අර්ථයෙන් උත්තම වීර්යයයි. ‘යොජෙතබ්බානි’ යනු ‘ආසේවනය කරමින් වෑයම් කරයි’ යනාදී වශයෙන් යෙදිය යුතුය. ‘අනුප්පන්නා’ යනු පැවසිය නොහැකි තත්ත්වයට පත් වූ, එනම් භූමියෙහි ලබන ලද අරමුණු මගින් මැඩපවත්වන ලද හා සහමුලින් උදුරා නොදැමූ උප්පන්න ධර්මයන්ගේ (අර්ථයයි).

---

၁၆. ‘‘အဋ္ဌမကဿ ဣန္ဒြိယာနီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပဌမမဂ္ဂေ သဒ္ဓါဒယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣန္ဒြိယဂ္ဂဟဏဉ္စ ပါဠိယံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

16. ‘අෂ්ටමක පුද්ගලයාගේ ඉන්ද්‍රියයන්’ යනුවෙන් පවසා ඇති බැවින් ‘ප්‍රථම මාර්ගයේදී ශ්‍රද්ධා ආදිය’ යනාදිය පවසන ලදී. පාලියෙහි ඉන්ද්‍රියයන් ගැනීම නිදසුනක් පමණක් ලෙස දත යුතුය.

---

အသုဘာနုပဿနာ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ သုနိဂ္ဂဟိတော ကာမဝိတက္ကော’’တိ. သမာဓိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ကာမဝိတက္ကမ္ပိ နိဂ္ဂဟေတွာ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အနဝဇ္ဇသုခပဒဋ္ဌာနေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ကုသလေသု ဓမ္မေသု အာရဒ္ဓဝီရိယော’’တိအာဒိနာ ဓမ္မစ္ဆန္ဒတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဝီရိယစ္ဆန္ဒော ခန္တိံ ပရိဗြူဟေတီတိ ဒဿေတိ. အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ ဥပကာရကဓမ္မာသေဝနံ ဝိယ အနုပကာရကဓမ္မပရိဝဇ္ဇနမ္ပိ ပညာနိသေဝနေနေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သမာဓိအာဒီန’’န္တိအာဒိ.

අසුභානුපස්සනාව යනු කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානය යැයි පවසා, ‘සතිපට්ඨාන භාවනාවෙන් කාමවිතර්කය මැනවින් මැඩපැවැත්වේ’ යයි පවසන ලදී. සමාධිය උපදින කල්හි කාමවිතර්කයන් ද මැඩපවත්වාම උපදින බව දක්වමින් ‘අනවජ්ජසුඛපදට්ඨානේන’ යනාදිය පවසන ලදී. ‘කුසල ධර්මයන්හි ඇරඹූ වීර්යය ඇතිව’ යනාදියෙන් ධර්මච්ඡන්දයෙන් උපදින වීර්යච්ඡන්දය ක්ෂාන්තිය වර්ධනය කරන බව දක්වයි. අනවද්‍ය ධර්මයන්ට උපකාරී වන ධර්මයන් සේවනය කිරීම මෙන්ම, උපකාරී නොවන ධර්මයන් බැහැර කිරීම ද ප්‍රඥාව ඇසුරු කිරීමෙන්ම සිදුවන බව ‘සමාධිආදීනං’ යනාදියෙන් පවසයි.

---

၁၇. သဗ္ဗဓမ္မာဓိဋ္ဌာနံ ဒေသနံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဝိဘဇိတုံ ‘‘လောကော နာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘သဗ္ဗဓမ္မာနန္တိ…ပေ… ဒဿေတု’’န္တိ အာဟ. မဟဂ္ဂတဓမ္မေသု ဌာနံ တံသမ္ပာဒနာဝ. တထာ သေသေသု. ဝဍ္ဎိယမာနေသူတိ ယထာ ဝိမုတ္တိံ ပရိပါစယန္တိ, ဧဝံ ဗြူဟိယမာနေသု.

17. සියලු ධර්මයන් අධිෂ්ඨාන කොට ඇති දේශනාව පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන් බෙදා දැක්වීමට ‘ලෝකය නම්’ යනාදිය වදාරන ලද බව පෙන්වමින් ‘සබ්බධම්මානං...පෙ... දස්සේතුං’ යයි පවසන ලදී. මහග්ගත ධර්මයන්හි පිහිටීම ඒවා සම්පාදනය කිරීමෙන්ම වේ. සෙසු ධර්මයන්හි ද එසේමය. ‘වඩ්ඪියමානේසු’ යනු යම් සේ විමුක්තිය මෝරා යන්නේ ද, එසේ වර්ධනය වන කල්හි යන්නයි.

---

ဒဿနပရိညာတိ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သလက္ခဏတော, ပစ္စယတော စ ပရိဇာနနာ. တေနာဟ ‘‘ဉာတပရိညာ’’တိ. ပဋိပက္ခဝိဓမနေန သဒ္ဓိံ လက္ခဏတ္တယဝိဘာဝနာ ဣဓ ‘‘ဘာဝနာပရိညာ’’တိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဘာဝနာ…ပေ… ပရိညာ စာ’’တိ[Pg.55]. ဒဿနတ္ထာ ပရိညာ ဒဿနပရိညာ, ဘာဝနတ္ထာ ပရိညာ ဘာဝနာပရိညာတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘දස්සනපරිඤ්ඤා’ යනු රූප අරූප ධර්මයන් තමන්ගේ ලක්ෂණයන්ගෙන් හා ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් පිරිසිඳ දැනීමයි. එබැවින් ‘ඤාතපරිඤ්ඤා’ යැයි පවසන ලදී. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් විධ්වංසනය කිරීම සමග ලක්ෂණත්‍රය විභාවනය කිරීම මෙහි ‘භාවනාපරිඤ්ඤා’ යන්නෙන් අදහස් වන බව දක්වමින් ‘භාවනා...පෙ... පරිඤ්ඤා ච’ යයි පවසන ලදී. දැකීම සඳහා වූ පරිඥාව දර්ශන පරිඥාවයි, වැඩීම සඳහා වූ පරිඥාව භාවනා පරිඥාවයි යනුවෙන් ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය.

---

ကက္ခဠဖုသနာဒီတိ ကက္ခဠာဒိဖုသနာဒိ. အဘိဇာနိတွာတိ အဘိညာယ ပညာယ ဇာနိတွာ, ဌိတဿ အဘိဇာနနဟေတု ဝါတိ အတ္ထော. အတ္ထောတိ ဖလံ. နယောတိ ဝုတ္တနယော.

‘කක්ඛළඵුසනාදී’ යනු තද ගතිය ස්පර්ශ කිරීම ආදියයි. ‘අභිජානිත්වා’ යනු අභිඥා ප්‍රඥාවෙන් දැනගෙන, නැතහොත් (අරමුණෙහි) පිහිටි තැනැත්තාගේ දැනගැනීමට හේතු වූ යන අර්ථයයි. ‘අත්ථෝ’ යනු ඵලයයි. ‘නයෝ’ යනු පවසන ලද ක්‍රමයයි.

---

‘‘ယံ အသင်္ခတ’’န္တိပိ ပဌန္တိ. စတုနယကောဝိဒေါတိ ဧကတ္တနာနတ္တာဒိနယစတုက္ကေ နိပုဏော. ဒေသနာယုတ္တိကုသလောတိ ဓမ္မာနံ ဒေသနာဝိဓိမှိ ကုသလော.

‘යං අසංඛතං’ යනුවෙන් ද කියවති. ‘චතුනයකෝවිදෝ’ යනු ඒකත්වය, නානත්වය ආදී සතර වැදෑරුම් ක්‍රමයෙහි දක්ෂ වූ යන්නයි. ‘දේසනායුත්තිකුසලෝ’ යනු ධර්ම දේශනා කිරීමේ ක්‍රමයෙහි දක්ෂ වූ යන්නයි.

---

သဒိသီ ကာတဗ္ဗာ သံသန္ဒနဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. အာနေတဗ္ဗာ ‘‘အယံ ဒေသနာ ဣမာယ ဒေသနာယ ဧဝံ သံသန္ဒတီ’’တိ. အတ္ထတော အပေတန္တိ အယုတ္တတ္ထံ. အသမ္ဗန္ဓတ္ထန္တိ အညမညံ အသမ္ဗန္ဓပဒတ္ထံ. နနု ပဋ္ဌာနဝိစာရော နယဝိစာရော ဝိယ ဟာရေဟိ အသမ္မိဿော ဝိစာရဏန္တရောတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. ဣဓ နိက္ခိတ္တောတိ ဣဓ သုတ္တဝိစယေ သုတ္တတ္ထဝိစာရဘာဝတော နိက္ခိတ္တော, ဧတေန ဝါ ပဋ္ဌာနဿ ဟာရန္တောဂဓဘာဝဒဿနေနေဝ မူလပဒါနံ ဝိယ ပဋ္ဌာနဿ ပဒတ္ထန္တရာဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

සැසඳීම මඟින් සමාන බව ඇති කළ යුතුය යනු අදහසයි. 'මේ දේශනාව මේ දේශනාව සමඟ මෙසේ සැසඳෙයි' යනුවෙන් (අර්ථය) ගෙන ආ යුතුය. 'අර්ථයෙන් බැහැර වූ' යනු නොගැලපෙන අර්ථයයි. 'සම්බන්ධයක් නැති අර්ථය' යනු එකිනෙකට සම්බන්ධයක් නැති පදවල අර්ථයයි. පට්ඨාන විචාරය, නය විචාරය මෙන් හාරයන් හා මිශ්‍ර නොවූ වෙනත් විචාර ක්‍රමයක් නොවේදැයි යන තර්කය සිතෙහි තබාගෙන 'යම් හෙයකින්' යනාදිය පැවසුහ. 'මෙහි තැන්පත් කරන ලද' යනු මෙහි සූත්‍ර විචයෙහි සූත්‍ර අර්ථ විචාරයක් පවතින බැවින් තැන්පත් කරන ලද්දකි. මෙයින් හෝ පට්ඨානය හාරයන්ට ඇතුළත් වන බව පෙන්වීමෙන්ම, මූල පදයන් මෙන් පට්ඨානයට වෙනත් පද අර්ථයක් නැති බව දක්වන ලදැයි දත යුතුය.

---

ဣမဿ သုတ္တဿာတိ သံဝဏ္ဏိယမာနသုတ္တံ သန္ဓာယာဟ. ကသ္မိံ ဝါ ပဒေတိ သံဝဏ္ဏိယမာနံ ဂါထံ သန္ဓာယာဟ. တဗ္ဗိစယေနာတိ ပုစ္ဆာဒိဝိစယေန, အဿာဒါဒိဝိစယေန စ.

'මේ සූත්‍රයේ' යනු විස්තර කරනු ලබන සූත්‍රය අරභයා පවසන ලද්දකි. 'කවර පදයකද' යනු විස්තර කරනු ලබන ගාථාව අරභයා පවසන ලද්දකි. 'එම විචාරයෙන්' යනු ප්‍රශ්නාදිය විමසීමෙන් සහ ආස්වාදාදිය විමසීමෙන් යන්නයි.

---

ဝိစယဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විචයහාර විභංග වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

၃. ယုတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

3. යුත්තිහාර විභංග වර්ණනාව.

---

၁၈. ဧဝမေတဿ သုတ္တဿ အတ္ထော န ဂဟေတဗ္ဗော, ဧဝံ ပန ဂဟေတဗ္ဗောတိ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗာနံ အတ္ထာနံ ဝိဇဟနဂ္ဂဟဏတ္ထာယ ယုတ္တာယုတ္တိဝိစာရဏာယံ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗေသု တာဝ ပဌမံ ပဋိပတ္တီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အတထာကာရေန ဂယှမာနာ သုတ္တတ္ထာ ဝိသယော’’တိ ယထာ ‘‘ဝါမံ မုဉ္စ, ဒက္ခိဏံ ဂဏှာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၄၉၈; ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၄; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၂၁၃). ဝဇ္ဇေတဗ္ဗဘာဝတော ဟိ သုတ္တပဒေဟိ သုတ္တတ္ထေ [Pg.56] ဝိဝေစိတေ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝေါ စ အဝသိဋ္ဌော ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘မေတ္တာဝိဟာရဿ သတော ဗျာပါဒေါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ ဌဿတီ’တိ န ယုဇ္ဇတိ ဒေသနာ, ‘ဗျာပါဒေါ ပဟာနံ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆတီ’တိ ယုဇ္ဇတိ ဒေသနာ’’တိ (နေတ္တိ. ၂၁).

18. මේ සූත්‍රයේ අර්ථය මෙසේ නොගත යුතුය, මෙසේම ගත යුතුය යනුවෙන් අත්හළ යුතු සහ ගත යුතු අර්ථයන් වෙන් කර ගැනීම පිණිස පවතින යුක්ති-අයුක්ති විචාරයෙහි, පළමුවෙන් වර්ජනය කළ යුතු දේ පෙන්වමින් 'අයථා ආකාරයෙන් ගනු ලබන සූත්‍ර අර්ථයන් විෂය වේ' යැයි පැවසීය. එනම් 'වම අතහරින්න, දකුණ ගන්න' වැනි දෑය. වර්ජනය කළ යුතු බැවින් සූත්‍ර පද මඟින් සූත්‍ර අර්ථයන් වෙන් කළ විට, ගත යුතු කොටස ඉතිරි වේ. එසේම මතු දක්වන පරිදි 'මෛත්‍රී විහරණයෙන් යුක්ත වන්නහුට ව්‍යාපාදය සිත යටපත් කරගෙන පවතින්නේය' යන දේශනාව නොගැලපේ. 'ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ වේ, නැති වී යයි' යන දේශනාව යුක්ති සහගත වේ.

---

ယုတ္တိနိဒ္ဓါရဏေန အယထာသဘာဝတော ဝိဝေစိတွာ ယထာသဘာဝတော ဓမ္မဿ ဂဟဏကာရဏာနိ ကထေန္တော ‘‘မဟန္တာ အပဒိသိတဗ္ဗာ ဧတေသန္တိ မဟာပဒေသာ’’တိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါဒယော’’တိအာဒိနာ. ပတိဋ္ဌာနာနီတိ ပတိဋ္ဌာနသာဓနာနိ. သေသေသူတိ သံဃာပဒေသာဒီသု. ပဌမတ္ထော ဧဝ ဟိ ဣဓ ပါဠိ အာဂတော, ဝိနိစ္ဆယနေ ကာရဏံ မဟာပဒေသောတိ အဓိပ္ပာယော. သုတ္တောတရဏာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန သုတ္တာနောတရဏာဒိပိ သင်္ဂယှတိ. သုတ္တောတရဏဝိနယသန္ဒဿနာနိ ဟိ ကေနစိ ယထာဘတဿ ဂန္ထဿ ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဝိနိစ္ဆယနေ ကာရဏံ. သုတ္တာနောတရဏဝိနယာသန္ဒဿနာနိ ‘‘အဓမ္မော’’တိ. ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ ယထာဘတဿ ဂန္ထဿ သုတ္တဝိနယေဟိ သံသန္ဒနံ ‘‘ဓမ္မော’’တိ, အသံသန္ဒနံ ‘‘အဓမ္မော’’တိ ဝိနိစ္ဆယကာရဏံ, ဧဝံ သန္တေတိ အတ္ထော. သမ္ပဒီယတိ ဉာပီယတိ ဓမ္မော ဧတေဟီတိ သမ္ပဒါယာ, အက္ခာတာရော.

යුක්ති නිශ්චය කිරීමෙන් අයථා ස්වභාවයෙන් වෙන් කොට, යථා ස්වභාවයෙන් යුතුව ධර්මය පිළිගැනීමේ හේතූන් පවසමින් 'මහත් වූ කරුණු මෙයින් උපදේශ කරනු ලැබේ යන අර්ථයෙන් මහාපදේශ' යන මේ අර්ථය 'බුද්ධාදීන්' යනාදී වශයෙන් පැවසීය. 'පතිට්ඨානානි' යනු පිහිට පිණිස වූ සාධකයන්ය. 'සෙසු' යනු සංඝාපදේශ ආදියෙහි ය. මෙහි පාලියෙහි පැමිණ ඇත්තේ පළමු අර්ථයමය; විනිශ්චය කිරීමෙහි හේතුව මහාපදේශය යනු අදහසයි. 'සූත්‍රෝතරණාදී' යන්නෙහි 'ආදී' ශබ්දයෙන් සූත්‍රයට නොගැලපීම ආදිය ද ඇතුළත් වේ. යමකු විසින් ඉදිරිපත් කරන ලද ග්‍රන්ථයක් 'ධර්මය' දැයි විනිශ්චය කිරීමෙහි ලා සූත්‍රයට ගැලපීම හා විනයෙහි පෙනී සිටීම හේතු වේ. සූත්‍රයට නොගැලපීම හා විනයෙහි නොපෙනී සිටීම 'අධර්මය' වේ. 'යදි එවං' යනු ඉදින් ගෙනෙන ලද ග්‍රන්ථය සූත්‍ර-විනයන් හා සැසඳේ නම් 'ධර්මය' ලෙස ද, නොසැසඳේ නම් 'අධර්මය' ලෙස ද විනිශ්චය කිරීමට හේතු වේ නම් යන අර්ථයයි. 'සම්පදාය' යනු මේවා මඟින් ධර්මය සම්ප්‍රදායගතව ලබා දෙන බැවින් (දැනුම් දෙන බැවින්) ධර්මය දේශනා කරන්නෝය.

---

ဝိနီယန္တိ ရာဂါဒယော ဧတေနာတိ ဝိနယော, ကာရဏံ. တေနာဟ ‘‘ရာဂါဒိဝူပသမနိမိတ္တ’’န္တိ. ကိံ ပန တံ? သာဓိဋ္ဌာနသမထဝိပဿနာဒိဓမ္မာ. ယေ ပရတော ‘‘တေစတ္တာလီသံ ဗောဓင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိ (နေတ္တိ. ၂၄) ဝက္ခတိ.

මොහු මඟින් රාගාදී කෙලෙස් විනයනය කරනු ලැබේ (හික්මවනු ලැබේ) යන අර්ථයෙන් විනය නම් වේ. එය (විනය) හේතුවකි. එහෙයින් 'රාගාදිය සන්සිඳවීමේ නිමිත්ත (හේතුව)' යැයි පැවසීය. එය කුමක්ද? මනා ලෙස අධිෂ්ඨාන කළ සමථ-විපස්සනාදී ධර්මයන්ය. මතු පවසනු ලබන 'තෙසතළිස් බෝධ්‍යංගම ධර්මයන්' ඒවාය.

---

ဝိနယမဟာပဒေသာ ကပ္ပိယာနုလောမတော အနုလောမကပ္ပိယံ နာမ, တံသဒိသတာယ သုတ္တန္တမဟာပဒေသာပိ အနုလောမကပ္ပိယန္တိ အဋ္ဌကထာဝေါဟာရော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယံ အနုလောမကပ္ပိယန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

විනය මහාපදේශයන් කැප-අකැප (කප්පිය) අනුකූලතාව අනුව 'අනුලෝම කප්පිය' නම් වේ. එයට සමාන බැවින් සුත්තන්ත මහාපදේශයන් ද 'අනුලෝම කප්පිය' යැයි අට්ඨකථා ව්‍යවහාරයෙහි එයි. එහෙයින් 'යමක් අනුලෝම කප්පිය යැයි කියනු ලැබේ ද' යැයි පවසන ලදී.

---

ယဒိပိ တတ္ထ တတ္ထ ပဝတ္တာ ဘဂဝတော ပကိဏ္ဏကဒေသနာ အဋ္ဌကထာ, သာ ပန ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ သင်္ဂါယိတွာ တဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာနုရူပေန ဝါစနာမဂ္ဂံ အာရောပိတတ္တာ အာစရိယဝါဒေါ နာမ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာစရိယဝါဒေါ နာမ အဋ္ဌကထာ’’တိ. တိဿောပိ သင်္ဂီတိယော အာရုဠှော ဧဝ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဘူတော ကထာမဂ္ဂေါ ပစ္ဆာ တမ္ဗပဏ္ဏိယေဟိ မဟာထေရေဟိ သီဟဠဘာသာယ ဌပိတော. အတ္တနောမတိ ထေရဝါဒေါ. သမေန္တမေဝ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ယထာ ပါဠိယာ သံသန္ဒတိ[Pg.57], ဧဝံ မဟာပဒေသတော အတ္ထာ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. ပမာဒပါဌဝသေန အာစရိယဝါဒဿ ကဒါစိ ပါဠိယာ အသံသန္ဒနာပိ သိယာ, သော န ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘သုတ္တေန သမေန္တော ဧဝ ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ඒ ඒ තැන්හි පවත්වන ලද ප්‍රකීර්ණක (විවිධ) දේශනාවන් අට්ඨකතාව වුවද, ධර්ම සංගායකයන් විසින් ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනය සංගායනා කොට එහි අර්ථ විවරණයට අනුරූපව වාචනා මාර්ගයට නැංවූ බැවින් එය 'ආචරියවාදය' නම් වේ. එහෙයින් 'ආචරියවාදය යනු අට්ඨකතාවයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. සංගායනා තුනටම ඇතුළත් වූ බුද්ධ වචනයේ අර්ථ විවරණය වූ කථා මාර්ගය පසුව ලක්දිව මහා තෙරුන් වහන්සේලා විසින් හෙළ බසින් තබන ලදී. 'අත්තනෝමති' යනු ස්වකීය මතය හෙවත් ථේරවාදයයි. පාලිය සමඟ සැසඳෙන්නේ නම් පමණක් ගත යුතු බව මහාපදේශයන්ගෙන් අර්ථ උපුටා දැක්වීම මඟින් පෙන්වා දෙයි. ප්‍රමාද දෝෂ නිසා ආචරියවාදය ඇතැම් විට පාලිය සමඟ නොසැසඳිය හැකි බැවින්, එවැනි දේ නොගත යුතු බව දක්වමින් 'සූත්‍රය හා සැසඳෙන්නේ නම් පමණක් ගත යුතුය' යි පවසන ලදී.

---

စတူဟိ မဟာပဒေသေဟိ ယုဇ္ဇတီတိ စတူဟိ မဟာပဒေသေဟိ န ဝိရုဇ္ဈတိ. ဣဒါနိ တံ အဝိရုဇ္ဈနာကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ယေန ယေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သုတ္တောတရဏာဒိ ဧဝ ဟေတ္ထ ကာရဏံ. တဿ စ အနေကာကာရတာယ ‘‘ပကာရေနာ’’တိ ဝုတ္တော. သံဝဏ္ဏိယမာနေ သုတ္တေ သံဝဏ္ဏနာဝသေန ဂဟေတဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အာဘတေနာတိ အာနီတေန. သုတ္တတောတိ သုတ္တန္တရတော. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ကေနစိ ပသင်္ဂေန သုတ္တန္တရတော ဥဒ္ဓရိတွာ အာနီတေန သုတ္တပဒေန သုတ္တောတရဏာဒိနာ, ကာရဏပ္ပကာရေန စ စတုမဟာပဒေသာဝိရောဓေန သံဝဏ္ဏိယမာနေ သုတ္တေ သံဝဏ္ဏနာဝသေန အတ္ထဇာတံ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ. တေနာဟ ‘‘တေန…ပေ… ကာတဗ္ဗာ’’တိ. တတ္ထ ယုတ္တိဟာရယောဇနာ ကာတဗ္ဗာတိ ယုတ္တိနိဒ္ဓါရဏဝသေန အယံ ယုတ္တိဟာရော ယောဇေတဗ္ဗော. အထ ဝါ ယုတ္တိဟာရယောဇနာ ကာတဗ္ဗာတိ ဣမိနာ ဟာရေန ဝက္ခမာနနယေန ယုတ္တိဂဝေသနံ ကတွာ တာယ ယုတ္တိယာ သဗ္ဗဟာရယောဇနာ ကာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. လက္ခဏဉှေတံ ယုတ္တိဂဝေသနာယ, ယဒိဒံ ယုတ္တိဟာရော. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗေသံ ဟာရာနံ, ယာ ဘူမီ, ယော စ ဂေါစရော တေသံ. ‘‘ယုတ္တာယုတ္တပရိက္ခာ’’တိ (နေတ္တိ. ၄), ‘‘ဣမာယ ယုတ္တိယာ အညမညေဟိ ကာရဏေဟိ ဂဝေသိတဗ္ဗ’’န္တိ (နေတ္တိ. ၂၀) စ.

මහාපදේශ හතර හා ගැලපේ යනු මහාපදේශ හතරට විරුද්ධ නොවේ යන්නයි. දැන් එම විරුද්ධ නොවන ආකාරය පෙන්වීමට 'යම් යම්' යනාදිය පැවසීය. සූත්‍රයට ගැලපීම (සූත්‍රෝතරණය) ආදියම මෙහි හේතුවයි. එය නේක ආකාර බැවින් 'ප්‍රකාරයෙන්' යැයි කියන ලදී. විස්තර කරනු ලබන සූත්‍රයෙහි විස්තර කිරීමේ වශයෙන් ගත යුතුය යනු සම්බන්ධයයි. 'ගෙනෙන ලද්දකින්' යනු (වෙනත් තැනකින්) ගෙන එන ලද්දකිනි. 'සූත්‍රයෙන්' යනු සූත්‍ර අන්තරයකිනි. මෙහි අර්ථය නම් - කිසියම් ප්‍රසංගයක් නිසා වෙනත් සූත්‍රයකින් උපුටා ගෙනෙන ලද සූත්‍ර පදයකින් සූත්‍රෝතරණාදිය මඟින් ද, හේතු ප්‍රකාරයන් මඟින් ද, සතර මහාපදේශයන්ට අවිරුද්ධව විස්තර කරනු ලබන සූත්‍රයෙහි අර්ථ සමූහය විස්තර වශයෙන් ගත යුතු බවයි. එහෙයින් 'එයින්...පෙ... කළ යුතුය' යි පැවසීය. එහි 'යුත්තිහාර යෝජනාව කළ යුතුය' යනු යුක්ති නිශ්චය කිරීම් වශයෙන් මේ යුත්තිහාරය යෙදිය යුතුය යන්නයි. නැතහොත් 'යුත්තිහාර යෝජනාව කළ යුතුය' යන්නෙන් පවසනු ලබන ක්‍රමයෙන් යුක්තිය සොයා, එම යුක්තියෙන් සියලු හාරයන්ගේ යෝජනාව කළ යුතුය යනු අර්ථයයි. යුක්ති ගවේෂණයට මෙය ලක්ෂණයකි, එනම් මේ යුත්තිහාරයයි. එහෙයින් 'සියලු හාරයන්ට යම් භූමියක් ඇද්ද, යම් ගෝචරයක් ඇද්ද, ඔවුන්ගේ යුක්ති-අයුක්ති පරීක්ෂාව' යැයි ද 'මේ යුක්තියෙන් එකිනෙක හේතූන් මඟින් සෙවිය යුතුය' යැයි ද පවසන ලදී.

---

၁၉. ယဒိ ဝါ သဗ္ဗာနိ ပဒါနိ ဧကံ အတ္ထံ အဘိဝဒန္တီတိ ယောဇနာ.

19. නැතහොත් සියලු පදයන් එක් අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරන්නේය යනු මෙහි යෝජනාවයි.

---

၂၀. ဇရာယံ ဌိတဿ အညထတ္တန္တိ ဌိတဿ ယံ အညထတ္တံ အညထာဘာဝေါ, အယံ ဇရာ နာမ. ခဏိကမရဏံ ခဏိကနိရောဓော. သမုစ္ဆေဒမရဏံ ခီဏာသဝါနံ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ.

20. 'ජරාවෙහි පවතින ස්වභාවය වෙනස් වීම' යනු පවත්නා දෙයෙහි යම් වෙනස් වීමක් හෙවත් අන්‍ය ආකාරයක් වේද, මෙය ජරාව නම් වේ. 'ක්ෂණික මරණය' යනු ක්ෂණික නිරෝධයයි. 'සමුච්ඡේද මරණය' යනු ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේලාගේ ස්කන්ධ පරිනිර්වාණයයි.

---

ကေဝလဿာတိ ဇရာယ အမိဿဿ. အညာဝ ဇရာ, အညံ မရဏန္တိ ‘‘ပဋိညာတဿ ကေဝလဿ မရဏဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ’’တိ ဟေတု. ယထာ တံ ဒေဝါနန္တိ သဒိသူဒါဟရဏံ, ဝိသဒိသူဒါဟရဏံ ပန ဣဒ္ဓိပါဒါဒယော, အနွယဗျတိရေကာ ဂဟေတွာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

'කේවලස්ස' යනු ජරාව හා නොමිශ්‍ර වූ යන්නයි. ජරාව අනෙකකි, මරණය අනෙකකි. 'ප්‍රතිඥා දුන් කේවල වූ මරණය දක්නා ලද බැවින්' යනු හේතුවයි. 'දෙවියන්ගේ යම් සේද' යනු සමාන උදාහරණයකි; අසමාන උදාහරණ නම් සතර ඉද්ධිපාද ආදියයි. මේවා අන්වය-ව්‍යතිරේක (සහසම්බන්ධතාව හා අසම්බන්ධතාව) ගෙන යෙදිය යුතුය.

---

တေဟီတိ [Pg.58] ဇရာမရဏေဟိ.

'ඔවුන්ගෙන්' යනු ජරා-මරණයන්ගෙන් යන්නයි.

---

‘‘ဇီရဏဘိဇ္ဇနသဘာဝါ’’တိ ဣမိနာ လေသေန တဏှာဇရာမရဏာနံ အနညတ္တံ ယောဇေတိ. ယဒိပိ ‘‘အညာ တဏှာ, အညာ ဇရာ, အညံ မရဏ’’န္တိ သိဒ္ဓေါဝါယမတ္ထော, ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘န ဣဒ’’န္တိအာဒိ, တထာပိ သက္ကုဏေယျပရိဟာရာယံ စောဒနာတိ အဇ္ဈာရုဠှံ တတ္ထ ဒေါသံ ဒဿေတုံ ‘‘ယဒိ စ ယထာ ဇရာမရဏ’’န္တိ ပါဠိပဝတ္တာနိ ဒဿေန္တော ‘‘ယဒိ…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ အာဟ. ဘာဝေါတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတေသန္တိ တဏှာဇရာမရဏာနံ.

‘‘ජිරීම හා බිඳීම ස්වභාව කොට ඇත්තේය’’ යන මේ ආකාරයෙන් තණ්හාව හා ජරා මරණයන්ගේ අනන්‍යතාවය (එකක්ම බව) ගළපයි. ‘‘තණ්හාව අනෙකකි, ජරාව අනෙකකි, මරණය අනෙකකි’’ යන මේ අර්ථය සිද්ධ වුවද, යමක් අරභයා ‘‘මෙය එසේ නොවේ’’ යනාදිය පවසන ලද්දේද, එසේ වුවත් පිළිතුරු දිය හැකි පරිද්දෙන් කරන ලද ඒ චෝදනාවෙහි පවත්නා දෝෂය දැක්වීම පිණිස ‘‘යම් හෙයකින් ජරා මරණයන් යම් සේද’’ යනාදී පාලි පාඨයන් දක්වමින් ‘‘යදි...පෙ... දක්වයි’’ යනුවෙන් වදාළහ. ‘භාවො’ යනු අදහසයි. ‘එතෙසං’ යනු තණ්හා, ජරා, මරණයන්ගේ යන්නයි.

---

‘‘ဣမာယ ယုတ္တိယာ အညမညေဟိ ကာရဏေဟိ ဂဝေသိတဗ္ဗ’’န္တိ စ ကေစိ ပဌန္တိ, ဗျဉ္ဇနတောပိ ဂဝေသိတဗ္ဗံ, အညတ္ထ အတ္ထတော အညတ္ထမ္ပီတိ အဓိပ္ပာယော. တမေဝ ဗျဉ္ဇနတော အညတ္ထံ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘သလ္လောတိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣမေသန္တိ သလ္လဓူပါယနာနံ. ဣစ္ဆာဝိပရိယာယေတိ ဣစ္ဆိတာလာဘေ, အပ္ပစ္စယသမဝါယေ ဝါ. ဣဒမ္ပိ သမတ္ထနံ ဟောတိ ယထာဓိပ္ပေတဿ အညတ္ထဿ ဗျတိရေကဒဿနဘာဝတော. ဇရာမရဏဝိပရိယာယေတိ ဇရာမရဏေ အသတိ. န ဟိ ယထာဓိပ္ပေတဇရာမရဏာဘာဝေ တဏှာ န ဟောတီတိ.

‘‘මෙම යුක්තියෙන් (ක්‍රමයෙන්) එකිනෙකට වෙනස් හේතූන් මගින් සෙවිය යුතුය’’ යන්න ඇතැම්හු කියවති. ව්‍යඤ්ජන වශයෙන්ද සෙවිය යුතුය, අර්ථ වශයෙන් වෙනත් තැනකද සෙවිය යුතුය යනු අදහසයි. එයම ව්‍යඤ්ජන වශයෙන් වෙනත් තැනක දැක්වීමට පෙළ දහමෙහි ‘‘සල්ලොති වා’’ (හුලක් වැනි වූ හෝ) යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ඉමෙසං’ යනු හුල් හා ධූමයන්ගේ (සල්ලධූපායනානං) යන්නයි. ‘ඉච්ඡාවිපරියයායෙ’ යනු කැමති දේ නොලැබීමෙහි හෝ ප්‍රත්‍යයන්ගේ අසමවායයෙහි (එක් නොවීමෙහි) ය. අභිප්‍රේත වූ අර්ථයෙහි ව්‍යතිරේකය (ප්‍රතිපක්ෂය) දැක්වීමක් වන බැවින් මෙයද සමර්ථනයක් (තහවුරු කිරීමක්) වෙයි. ‘ජරාමරණවිපරියයායෙ’ යනු ජරා මරණ නොමැති කල්හිය. අභිප්‍රේත වූ ජරා මරණ නොමැති වූ පමණින් තණ්හාව ඇති නොවේ යැයි නොකියැවේ.

---

ဒွိဓာ ဝုတ္တာတိ ဒွိပ္ပကာရေန ဝုတ္တာ, ဒွိက္ခတ္တုံ ဝါ ဝုတ္တာ. ယံ ဣဒံ…ပေ… အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဝါ အဘိလပနန္တိ ဧဝံ ကိရိယာပရာမသနံ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိသေသောတိ အယံ ဧတာသံ ဣစ္ဆာတဏှာနံ ပကတိသင်္ခါတော ဝိသေသော. ‘‘ဒွီဟိ နာမေဟီ’’တိပိ ပါဠိ. ယဒိပိ ဧဝန္တိ ကာမံ ဝိသယဝိသေသေသု ဧဝံ ယထာဝုတ္တအဝတ္ထာဝိသေသေန ဣစ္ဆာတဏှာနံ အတ္ထိ ကာစိ ဘေဒမတ္တာတိ အတ္ထော. သဘာဝတော ပန ဘေဒေါ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ‘‘တထာပီ’’တိ အာဟ.

‘ද්විධා වුත්තා’ යනු දෙයාකාරයකින් වදාරන ලදී, නොහොත් දෙවරක් වදාරන ලදී. ‘යං ඉදං...පෙ...’ යන්නෙහි අරමුණු කිරීම් වශයෙන් හෝ අභිලාප (ප්‍රකාශ කිරීම්) වශයෙන් හෝ ක්‍රියා පරාමර්ශනය ගැලපිය යුතු බව දත යුතුය. ‘විසෙසො’ යනු ඒ ඉච්ඡා තණ්හාවන්ගේ ප්‍රකෘති වශයෙන් පවත්නා විශේෂයයි. ‘‘නම් දෙකකින්’’ යන්නද පාළියයි. ‘යදිපි එවං’ යනු විෂය විශේෂයන්හි ඉහත කී අවස්ථා විශේෂයෙන් ඉච්ඡා හා තණ්හාවන්ගේ යම් බඳ වූ ප්‍රභේදයක් පවතී යන අර්ථයයි. ස්වභාව වශයෙන් නම් ප්‍රභේදයක් නැති බව දක්වමින් ‘‘තථාපි’’ යනාදිය වදාළහ.

---

ဣစ္ဆန္တီတိ ကာမေန္တိ. တဏှာယနာ ပါတုကာမတာ. သန္တာပနဋ္ဌေနာတိ ပရိဒဟနဘာဝေန. အာကဍ္ဎနဋ္ဌေနာတိ အဝဟရဏဋ္ဌေန. သရိတာနီတိ ရာဂဝသေန အလ္လာနိ. တံသမ္ပယုတ္တပီတိဝသေန သိနိဒ္ဓါနိ သိနေဟိတာနိ. ဝိသတ္တိကာတိ ဝိတ္ထတာ ရူပါဒီသု တေဘူမကဓမ္မေသု ဗျာပနဝသေန. ဝိသဋာတိ ပုရိမဝေဝစနမေဝ တ-ကာရဿ ဋ-ကာရံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိသာလာတိ ဝိပုလာ. ဝိသက္ကတီတိ ပရိသက္ကတိ သဟတိ. ရတ္တော ဟိ ရာဂဝတ္ထုနာ ပါဒေန တာဠိယမာနောပိ သဟတိ. ‘‘ဩသက္ကနံ, ဝိပ္ဖန္ဒနံ ဝါ ဝိသက္ကန’’န္တိ ဝဒန္တိ. အနိစ္စာဒိကံ နိစ္စာဒိတော [Pg.59] ဂဏှန္တီ ဝိသံဝါဒိကာ ဟောတိ. ဝိသံဟရတီတိ တထာ တထာ ကာမေသု အာနိသံသံ ဒဿေန္တီ ဝိဝိဓေဟိ အာကာရေဟိ နေက္ခမ္မာဘိမုခပ္ပဝတ္တိတော စိတ္တံ သံဟရတိ သံခိပတိ. ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခံ, တံ ဟရတိ, ဝဟတီတိ အတ္ထော. ဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကဿ ကမ္မဿ ဟေတုဘာဝတော ဝိသမူလာ, ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခာဒိဘေဒါ ဝေဒနာ မူလံ ဧတာယာတိ ဝိသမူလာ, ဒုက္ခသမုဒယတ္တာ ဝိသံ ဖလံ ဧတိဿာတိ ဝိသဖလာ. ရူပါဒိဒုက္ခဿေဝ ပရိဘောဂေါ ဧတာယ, န အမတဿာတိ ဝိသပရိဘောဂါ. သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယော ပနေတ္ထ ပဓာနော အတ္ထော, တံ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ဝိသတာ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

‘ඉච්ඡන්ති’ යනු කැමති වෙති යන්නයි. ‘තණ්හායනා’ යනු ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. ‘සන්තාපනට්ඨෙන’ යනු දැවෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත බැවිනි. ‘ආකඩ්ඪනට්ඨෙන’ යනු ඇද ගන්නා සුලු බැවිනි. ‘සතිතානි’ යනු රාගය හේතුවෙන් තෙත් වූවන්ය. එම සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රීතිය හේතුවෙන් ස්නිග්ධ වූ, සෙනෙහවන්ත වූවන්ය. ‘විසත්තිකා’ යනු රූපාදී වූ ත්‍රෛභූමක ධර්මයන්හි ව්‍යාප්ත වීම් වශයෙන් පැතිර පවත්නා බැවිනි. ‘විසටා’ යන්නෙහි ත-කාරය වෙනුවට ට-කාරය යොදා පූර්ව පදයේම සමාන අර්ථය පවසා ඇත. ‘විසාලා’ යනු මහත් වූ (විපුල) යන්නයි. ‘විසක්කති’ යනු හැසිරෙයි, ඉවසයි. රාගයෙන් ඇලුණේ රාග වස්තුව වූ පාදයෙන් පහර කෑවද එය ඉවසයි. ‘‘පසුබැසීම හෝ සැලීම (විප්ඵන්දනය) විසක්කනය’’ යැයි කියති. අනිත්‍ය ආදිය නිත්‍ය ආදී වශයෙන් ගන්නා බැවින් එය ‘විසංවාදිකා’ (රවටන සුලු) වෙයි. ‘විසංහරති’ යනු ඒ ඒ කාමයන්හි ආනිසංස දක්වමින් විවිධ ආකාරයෙන් නෛෂ්කම්මය දෙසට නැඹුරු වූ සිත විසුරුවාලයි, හැකිළුවාලයි. නැතහොත් ‘විස’ යනු දුකයි, එය දරන (හරිති) බැවින් ‘විසංහාරී’ නම් වේ. දුක උපදවන කර්මයට හේතු වන බැවින් ‘විසමූලා’ (විෂ සහිත මුලක් ඇත්තී) නම් වේ. නැතහොත් විෂ බඳු වූ දුක් ආදී ප්‍රභේද ඇති වේදනාවන් මෙයට මුල් වන බැවින් ‘විසමූලා’ නම් වේ. දුකේ සමුදය වන බැවින් විෂ මෙහි ඵලය වන බැවින් ‘විසඵලා’ නම් වේ. රූපාදී දුකෙහිම පරිභෝජනය මෙයින් සිදුවන බැවින් මිස අමෘතයෙහි නොවන බැවින් ‘විසපරිභෝගා’ නම් වේ. සෑම තැනකම නිරුක්ති වශයෙන් පද සිද්ධිය දත යුතුය. එහිලා යම් ප්‍රධාන අර්ථයක් වේද, එය දැක්වීම පිණිස නැවතත් ‘‘විසතා වා පනා’’ යනාදිය වදාරන ලදී.

---

သိနေဟနံ ပေမကရဏံ. ဗန္ဓနဋ္ဌေနာတိ သံယောဇနဋ္ဌေန. အာသီသနဋ္ဌေနာတိ ဣစ္ဆနဋ္ဌေန. အဘိနန္ဒနဋ္ဌေနာတိ အဿာဒနဋ္ဌေန, သမ္ပဋိစ္ဆနဋ္ဌေန ဝါ.

‘සිනේහනං’ යනු ප්‍රේමය ඇති කිරීමයි. ‘බන්ධනට්ඨෙන’ යනු සංයෝජන (බැඳුම්) අර්ථයෙනි. ‘ආසීසනට්ඨෙන’ යනු කැමැති වන අර්ථයෙනි. ‘අභිනන්දනට්ඨෙන’ යනු ආශ්වාදය කරන හෝ පිළිගන්නා (සම්පටිච්ඡන) අර්ථයෙනි.

---

၂၁. အနဘိရတီတိ ဥက္ကဏ္ဌာ. ဉာဏနိဗ္ဗိဒါတိ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ. ယထာ စ ဒုက္ခူ…ပေ… စာရေသု ယုတ္တိ ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ.

21. ‘අනභිරති’ යනු කලකිරීමයි. ‘ඤාණනිබ්බිදා’ යනු නිබ්බිදානුපස්සනාවයි. දුක්ඛා...පෙ... හැසිරීම්හි (චාරයන්හි) යුක්තිය වදාරන ලද්දේ යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

---

သုခါပဋိပဒါဒန္ဓာဘိညာ သုခါပဋိပဒါခိပ္ပာဘိညာ သုခါပဋိပဒါဒယော. ယော ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ ဝိသေသံ အဓိဂန္တုံ ဘဗ္ဗော, တဿ သုခါပဋိပဒါယောဂျဿ ဝိယ ကရိယမာနာ ဓမ္မဒေသနာ ဝိသေသာဝဟာ န ဟောတိ, တသ္မာ သာ န ယုတ္တာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ရာဂစရိတော’’တိအာဒိနာ. ရာဂစရိတဿ တထာ တထာ ကာမာနံ အာဒီနဝံ, ဩကာရံ, သံကိလေသံ, နေက္ခမ္မေ အာနိသံသဉ္စ အဝိဘာဝေတွာ အာဒိတော ဝိပဿနာကထာဝ ကရိယမာနာ န ဝိသေသာဝဟာ ဟောတိ အာသယဿ အသောဓိတတ္တာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေန္တော ပါဠိယံ ‘‘ဝိပဿနာ…ပေ… ဒေသနာ’’တိ အာဟာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသပဒေသုပီတိ ယထာ ‘‘ရာဂစရိတဿာ’’တိအာဒိနာ ရာဂစရိတကောဋ္ဌာသဝသေန ပါဠိယံ ဒေသနာယ အယုတ္တိ ဝုတ္တာ, ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ ဒေါသစရိတကောဋ္ဌာသာဒီသုပိ ‘‘ဒေါသစရိတဿ ပုဂ္ဂလဿ အသုဘံ ဒေသေယျာ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယံ အဝုတ္တောပိ ယထာသမ္ဘဝမတ္ထော နိဒ္ဓါရေတွာ ဝတ္တဗ္ဗော. ကသ္မာ ပန ယုတ္တိဟာရေ အယုတ္တိနိဒ္ဓါရဏာ ကတာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယောတိ သေသေသုပိ ဒေါသစရိတာဒိဝသေန နိဒ္ဓါရိတေသု အယုတ္တိဂဝေသနေသု အယမေဝ ဥပါယော. အနုလောမပ္ပဟာန’’န္တိပိ ပါဠိ, သော ဧဝတ္ထော.

සුඛා පටිපදා දන්ධාභිඤ්ඤා, සුඛා පටිපදා ඛිප්පාභිඤ්ඤා යනාදී වශයෙන් සුඛා පටිපදාවෝ වෙති. යමෙක් දුක්ඛා පටිපදාවෙන් විශේෂයක් අවබෝධ කර ගැනීමට භව්‍ය වේද, ඔහුට සුඛා පටිපදාවට සුදුස්සෙකුට මෙන් කරනු ලබන ධර්ම දේශනාව විශේෂයක් ඇති නොකරයි. එබැවින් එය අයෝග්‍ය වේ යන මේ අර්ථය ‘‘රාගචරිතො’’ යනාදියෙන් දක්වයි. රාග චරිත ඇත්තාට ඒ ඒ කාමයන්ගේ ආදීනවය, ලාමක බව, සංක්ලේශය සහ නෛෂ්කම්මයේ ආනිසංස විභාජනය කර නොදක්වා, ආරම්භයේදීම විපස්සනා කතාව කරන්නේ නම්, ආශය (අදහස) පිරිසිදු නොවීම හේතුවෙන් එය විශේෂාවහ නොවේ යන මේ අර්ථය දක්වමින් පෙළෙහි ‘‘විපස්සනා...පෙ... දේශනා’’ යැයි වදාළ බව දත යුතුය. සෙසු පදයන්හිද එසේමය. ‘‘රාගචරිතස්සා’’ යනාදී රාග චරිත කොටස් වශයෙන් පෙළෙහි දේශනාවන්ගේ අයෝග්‍යතාවය පවසන ලද්දේ යම් සේද, එම ක්‍රමයෙන් සෙසු ද්වේෂ චරිතාදී කොටස්වලදී ද ‘‘ද්වේෂ චරිත ඇති පුද්ගලයාට අසුභය දේශනා කළ යුතුය’’ යනාදී වශයෙන් පෙළෙහි සඳහන් නොවූවත් යථා සම්භව අර්ථය නිශ්චය කොට කිව යුතුය. කුමක් හෙයින් යුත්තිහාරයෙහි අයෝග්‍ය දේ නිශ්චය කිරීමක් කරන ලද්දේද යන චෝදනාව මනසෙහි තබාගෙන ‘‘එත්ථ චා’’ යනාදිය වදාළහ. සෙසු කරුණුවලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. සෙසු ද්වේෂ චරිතාදී වශයෙන් නිශ්චය කරන ලද අයෝග්‍ය සෙවීම්හිදී ද මෙම උපායම වේ. ‘‘අනුලොමප්පහානං’’ යන්නද පෙළ පාඨයකි, එහි අර්ථයද මෙයමය.

---

‘‘ယာဝတိကာ [Pg.60] ဉာဏဿ ဘူမီ’’တိ ဧတေန ယုတ္တိဟာရဿ မဟာဝိသယတံ ဒဿေတိ. ကသ္မာ ပနာယံ မဟာဝိသယောတိ? ယုတ္တိဝိစာရဘာဝတော, သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဿ စ ဓမ္မဿ နာနာနယနိပုဏာဒိဂုဏဝိသေသယောဂတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တံ ကိဿ ဟေတူ’’တိ အာဟ.

‘‘යම්තාක් ඥානයාගේ භූමිය වේද’’ යන්නෙන් මෙහි යුත්තිහාරයේ ඇති මහා විෂය පථය දක්වයි. කුමක් හෙයින් මෙය මහා විෂයයක් වේද? යුක්ති විචාර ඇති බැවින්ද, විස්තර කළ යුතු ධර්මයේ නන්වැදිරි නය ප්‍රගුණ බව ආදී ගුණ විශේෂයන්ගෙන් යුක්ත බැවින්ද යන්න දක්වමින් ‘‘තං කිස්ස හේතු’’ යනාදිය වදාළහ.

---

အပရဘာဂေတိ ပစ္ဆာဘာဂေ. မေတ္တာဝိဟာရိဘာဂဿ အပရိဟီနတာဝစနတော အယောဂေါ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘သတော’’တိ. ယထာဝုတ္တကာရဏတော ဧဝါတိ ပဋိပက္ခတ္တာ ဧဝ.

‘අපරභාගෙ’ යනු පශ්චාත් භාගයෙහි (පසුව) ය. මෙත්තාවිහාරී කොටස පිරිහී නොමැති බව පැවසීමෙන් අයෝග්‍ය බව පවසන ලදී. එබැවින් ‘‘සතො’’ (සිහි ඇතිව) යැයි වදාළහ. ඉහත කී හේතුව නිසාම යනු ප්‍රතිපක්ෂ බව නිසාමය.

---

ပဟာနေကဋ္ဌဘာဝတော ဒိဋ္ဌိမညိတဿ. အာဒီနဝဒဿနေန ဝိတက္ကံ ဇိဂုစ္ဆန္တာ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ အာသန္နဥပစာရဇ္ဈာနဓမ္မာပိ ဝိတက္ကာရမ္မဏာ န ဟောန္တိ, ပဂေဝ ဒုတိယဇ္ဈာနဓမ္မာတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အာရမ္မဏကရဏတ္ထော ဟေတ္ထ သဟဂတသဒ္ဒေါ’’တိ.

ප්‍රහාණය කළ යුතු එකම අර්ථය ඇති බැවින් දෘෂ්ටි මඤ්ඤිතයට (දෘෂ්ටි මානයට) අයත් වේ. ආදීනව දැකීමෙන් විතර්කය පිළිකුල් කරන්නවුනට ද්විතීය ධ්‍යානයට ආසන්න උපචාර ධ්‍යාන ධර්මයෝ පවා විතර්කාරම්මණ (විතර්කය අරමුණු කළ ඒවා) නොවෙති. එසේ කල්හි ද්විතීය ධ්‍යාන ධර්මයන් ගැන කවර කථාද යන අදහසින් ‘‘ආරම්මණකරණත්ථො හෙත්ථ සහගතසද්දො’’ යැයි වදාළහ.

---

ဧဝံ ယုတ္တိဟာရလက္ခဏံ အာဂမတော ယုတ္တာယုတ္တဝိစာရံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အာဂမာနုဂတာယ ယုတ္တိယာပိ တံ ဒဿေတုံ ဂုဏမုခေန ဒေါသဝိဘဇနံ ဝိဘဇန္တော ‘‘အပိစေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

මෙසේ යුත්තිහාර ලක්ෂණය ආගමය (පෙළ දහම) අනුව යුක්ත හා අයුක්ත විචාරය දක්වා, දැන් ආගමානුකූල වූ යුක්තියෙන් ද එය දැක්වීමට ගුණ මුඛයෙන් දෝෂ විභජනය කරමින් ‘‘අපිචෙත්ථා’’ යනාදිය වදාළහ. එහි අර්ථය පැහැදිලිය.

---

ယုတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යුත්තිහාර විභංග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

၄. ပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

4. පදට්ඨානහාර විභංග වර්ණනාව.

---

၂၂. တေသံ တေသန္တိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ, တေန ယေ သုတ္တေ ဝုတ္တာ စ ဓမ္မာ, ယေ စ တေသံ ကာရဏဘူတံ, တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗဓမ္မယာထာဝအသမ္ပဋိဝေဓောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကတ္ထ ပန သော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

22. "තේසං තේසං" යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකොට සියල්ලම ගැනීමයි. ඒ මගින් සූත්‍රයෙහි වදාරන ලද යම් ධර්ම කෙනෙක් වෙත් ද, එම ධර්මයන්ට හේතු වූ යම් කරුණු වෙත් ද, ඒ සියල්ලම ගැන කියන ලද්දේ වෙයි. සියලු ධර්මයන් යථා ස්වභාවයෙන් අවබෝධ නොවීම නමැති අර්ථය දැක්වීමට "එය කොතැනද?" යනාදිය වදාරන ලදී.

---

ပိယာယိတဗ္ဗဇာတိယန္တိ ပေမနီယသဘာဝံ. မိစ္ဆာပဋိပဒါတိ ပမာဒါပတ္တိ, မိစ္ဆာဘိနိဝေသော ဝါ. ဧကဝါရံ ဥပ္ပန္နာပိ ပါဏာတိပါတစေတနာ ဝေရပ္ပသဝနတော ဒေါသဿ, ဧကဝါရံ ဥပ္ပန္နာပိ ပမာဒါပတ္တိ, မိစ္ဆာဘိနိဝေသော ဝါ မောဟဿ ဥပ္ပတ္တိကာရဏန္တိ ပါဠိယံ အဝုတ္တမ္ပိ နယတော နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒေါသဿ…ပေ… ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ. နိမိတ္တတ္ထဂ္ဂဟဏလက္ခဏံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနံ, အနုဗျဉ္ဇနတ္ထဂ္ဂဟဏလက္ခဏံ အနုဗျဉ္ဇနန္တိ ‘‘နိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တတ္ထ နိမိတ္တံ ဣတ္ထိပုရိသနိမိတ္တံ. အနုဗျဉ္ဇနံ ဟတ္ထပါဒဟသိတကထိတာဒိ. ဖဿော ပစ္စယော ဧတိဿာတိ [Pg.61] ဖဿပစ္စယာ, တံဘာဝေါ ဖဿပစ္စယတာ. အဿာဒေတိ ဧတာယာတိ အဿာဒေါ, တဏှာ.

"පියායිතබ්බජාතියන්ති" යනු ප්‍රිය උපදවන ස්වභාවයයි. "මිච්ඡාපටිපදා" යනු ප්‍රමාදය නිසා වන ඇවැත් හෝ වැරදි ලෙස දැඩිව ගැනීමයි. එක් වරක් උපන් ප්‍රාණාතිපාත චේතනාව පවා වෛරය රැස් කරන බැවින් ද්වේෂයට ද, එක් වරක් උපන් ප්‍රමාදයෙන් වන ඇවැත හෝ වැරදි ලෙස දැඩිව ගැනීම මෝහයට ද උත්පත්ති හේතුවක් වන බව පාළියෙහි වදාරා නොමැති වුවද න්‍යායානුකූලව නිශ්චය කළ යුතු බව දක්වමින් "ද්වේෂයට...පෙ... මේ ක්‍රමයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය" යනුවෙන් වදාළහ. වර්ණ හා සටහන් ආදී නිමිති ග්‍රහණය කිරීමේ ලක්ෂණය "නිමිත්ත" ලෙස ද, අනුබ්‍යඤ්ජන ග්‍රහණය කිරීමේ ලක්ෂණය "අනුබ්‍යඤ්ජනය" ලෙස ද "නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනග්ගහණලක්ඛණා" යනුවෙන් වදාරන ලදී. එහි ඒ ඒ තැන නිමිත්ත නම් ස්ත්‍රී පුරුෂ නිමිත්තයි. අනුබ්‍යඤ්ජනය නම් හස්ත, පාද, සිනහව, කථාව ආදියයි. ඵස්සය මෙයට ප්‍රත්‍යය වන බැවින් "ඵස්සපච්චයා" යැයි ද, එහි ස්වභාවය "ඵස්සපච්චයතා" යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙයින් ආස්වාද කරන බැවින් ආස්වාදය නම් තණ්හාවයි.

---

ဝတ္ထူနိ ဉေယျဓမ္မောတိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထုအဝိပ္ပဋိပတ္တိ ဝိသယသဘာဝပဋိဝေဓော’’တိ. ဣဓာဓိပ္ပေတံ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘သီလသမာဓိသမ္ပဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧကဒေသုပလက္ခဏဝသေန, ဝဏ္ဏဂန္ဓရာဂိသပ္ပာယဝသေန ဝါ ပါဠိယံ ‘‘ဝိနီလကဝိပုဗ္ဗကဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ အသုဘသညာ’’တိ ဝတွာ ‘‘တဿာ နိဗ္ဗိဒါပဒဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ နိဗ္ဗိဒံ ဒဿေန္တော ‘‘နိဗ္ဗိဒါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပရိတဿနတော ဝိသေသေတုံ ‘‘ဉာဏေနာ’’တိ ဝိသေသိတံ. တထာ ပဝတ္တန္တိ နိဗ္ဗိဒနာကာရေန ပဝတ္တနံ.

වස්තූහු දත යුතු ධර්මයෝ යැයි අර්ථ දක්වමින් "වස්තූන් කෙරෙහි වරදවා නොගැනීම යනු විෂයයන්ගේ ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමයි" යනුවෙන් වදාළහ. මෙහි අදහස් කරන ලද නිවැරදි පිළිවෙත දැක්වීමට "සීල සමාධි සම්පාදනය" යනුවෙන් වදාරන ලදී. පාළියෙහි ඒකදේශයක් (එක් කොටසක්) ලක්ෂණ කිරීමේ වශයෙනුත්, වර්ණ ගන්ධ රාගයන්ට අනුකූල වීමෙනුත් "විමතික, විපුබ්බක වශයෙන් ගැනීම ලක්ෂණ කොට ඇති අසුභ සඤ්ඤාව" යනුවෙන් වදාරා, ඇයගේ (එනම් අසුභ සඤ්ඤාවේ) කලකිරීමට පදස්ථානය දක්වමින් "ඇයට නිබ්බිදාව පදස්ථානයයි" යනුවෙන් පවසා, නිබ්බිදාව (කලකිරීම) දැක්වීමට "නිබ්බිදා" යනාදිය වදාරන ලදී. එහිදී සාමාන්‍ය තැති ගැනීමෙන් වෙන්කර දැක්වීම සඳහා "ඥානයෙන්" යැයි විශේෂ කොට වදාරන ලදී. එලෙස පැවතීම යනු නිබ්බිදා ආකාරයෙන් පැවතීමයි.

---

ယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တိယာ ဝိဒေဟရညော ဓီတာယ ရုစာယ ဇာတိဿရဉာဏံ ကမ္မဿကတညာဏဿ ကာရဏံ အဟောသိ, န ပန အသပ္ပုရိသူပနိဿယတော, အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တဿ တဿေဝ ရညော သေနာပတိနော အလာတဿ ဗီဇကဿ ဒါသဿာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမဿ စ…ပေ… ဥဒါဟရိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ. သောတိ ပသာဒေါ. အဝတ္ထာဝိသေသောတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အနာဝိလဘာဝလက္ခိတော အဝတ္ထာဘေဒေါ. အာယတနဂတောတိ ဌာနဂတော, ရတနတ္တယဝိသယောတိ အတ္ထော. ‘‘ကာယော’’တိအာဒိနာ အဝတ္ထာဝိသေသေန ဝိနာ သဘာဝသိဒ္ဓမေဝ ပဒဋ္ဌာနံ ဒဿေတိ.

නුවණින් මතු වන්නා වූ විදේහ රජුගේ දියණිය වූ රුජාවට ජාතිස්සර ඥානය ඇතිවීම කර්මස්සකතා ඥානයට හේතු විය. එහෙත් අසත්පුරුෂ ඇසුර නිසා නුවණින් මතු නොවුණු ඒ රජුගේම සේනාපති අලාතට, බීජකට සහ දාසයාට එසේ නොවූ බව දැක්වීමට "මොහුගේ ද...පෙ... උදාහරණයට ගත යුතුය" යනුවෙන් වදාළහ. "සෝ" යනු ප්‍රසාදයයි. "අවස්ථා විශේෂය" යනු සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්ගේ නොකැලඹුණු ස්වභාවයෙන් යුත් අවස්ථා භේදයයි. "ආයතනගත" යනු ස්ථානගත වූ, එනම් තෙරුවන් විෂයෙහි වූ අර්ථයයි. "කායෝ" යනාදියෙන් අවස්ථා විශේෂයෙන් තොරව ස්වභාවයෙන්ම සිද්ධ වූ පදස්ථානය දක්වයි.

---

ဣမသ္မိံ စ ဌာနေ ပါဠိယံ ပုဗ္ဗေ ယေသံ ဓမ္မာနံ ပဒဋ္ဌာနံ နိဒ္ဓါရိတံ, တေ ဓမ္မာ ယေသံ ဓမ္မာနံ ပဒဋ္ဌာနာနိ ဟောန္တိ, တေ ဒဿေတုံ ‘‘အပရော နယော’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဿာဒမနသိကာရော အယောနိသောမနသိကာရလက္ခဏော ဝုတ္တော နိဒဿနမတ္တအတ္ထောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, ယေဘုယျေန သတ္တာနံ လောဘဝသေန အယောနိသောမနသိကာရာ သံဝတ္တန္တီတ္တိ ဒဿနတ္ထံ ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဥပပတ္တိ ဧဝ ဩပပစ္စယံ, တဿ ဘာဝေါ ဩပပစ္စယိကန္တိ အာဟ ‘‘ဥပပတ္တိဘဝဘာဝေနာ’’တိ. ဝဝတ္ထိတဘာဝေါတိ ဝဝတ္ထိတဘာဝေါ ရူပဿ ဒဿနာဒိပဋိနိယတာရမ္မဏကိစ္စတာ. ဘဝဿ အင်္ဂါနီတိ ဘဝဿ ကာရဏာနိ. ဒုတိယေ အင်္ဂါနီတိ အဝယဝါ, ကမ္မဝဋ္ဋမ္ပိ ဝါ ကာရဏင်္ဂဘာဝေန ယောဇေတဗ္ဗံ.

මේ ස්ථානයෙහි පාළියෙහි කලින් යම් ධර්මයන්ගේ පදස්ථානයන් නිශ්චය කරන ලද්දේ ද, ඒ ධර්මයෝ යම් ධර්මයන්ට පදස්ථාන වෙත් ද යන්න දැක්වීමට "අන්‍ය ක්‍රමයක්" යනාදිය ආරම්භ කළ බව දත යුතුය. ආස්වාදය මෙනෙහි කිරීම අයෝනිසෝ මනසිකාරයේ ලක්ෂණයක් ලෙස වදාරන ලද්දේ නිදසුනක් දැක්වීමට පමණක් බව දත යුතුය. එසේත් නැතිනම් බොහෝ සෙයින් සත්ත්වයන්ගේ ලෝභය නිසා අයෝනිසෝ මනසිකාරය පවතින බව දැක්වීමට මෙසේ වදාරන ලදී. උප්පත්තියම ප්‍රත්‍යය වූයේ "ඕපපච්චය" නම් වෙයි, එහි ස්වභාවය "ඕපපච්චයික" යනුයි. එබැවින් "උප්පත්ති භව ස්වභාවයෙන්" යැයි වදාළහ. "වවත්ථිතභාවය" යනු රූපය දැකීම ආදී වශයෙන් නියම කරන ලද ආරම්මණ කෘත්‍යයන් ඇති බවයි. "භවයේ අංග" යනු භවයට හේතූන්ය. දෙවැනි වරට කියැවුණු "අංග" යනු අවයවයන්ය, නැතහොත් කර්ම වට්ටය ද හේතු අංගයක් ලෙස යෙදිය යුතුය.

---

ကမ္မဋ္ဌာနဿာတိ ဘာဝနာယ ဗြူဟနာ ဝဍ္ဎနာ. တေသူတိ တိတ္ထညုတာဒီသု. ကလျာဏမိတ္တဿ သမ္မဒေဝ ပယိရုပါသနာယပီတိ တံ နိဿာယ လဒ္ဓေန သဗ္ဗာယ ဓမ္မဿဝနေန ဓမ္မုပသံဟိတံ ပါမောဇ္ဇံ ဟောတီတိ တိတ္ထညုတာ ပီတညုတာယ ပဒဋ္ဌာနံ. ဧဝံ ယာယ ဝိမုတ္တိယာ သတိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ဟောတီတိ [Pg.62] သာ တဿ ပဒဋ္ဌာနန္တိ အယမတ္ထော ပါကဋောတိ အာဟ ‘‘ပုရိမာနံ…ပေ… သုဝိညေယျော ဧဝါ’’တိ. သဟ အဓိဋ္ဌာနေနာတိ ဉာတပရိညာယ သဒ္ဓိံ. ဉာတပရိညာ ဟိ တီရဏပရိညာယ အဓိဋ္ဌာနံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

"කම්මට්ඨානස්ස" යනු භාවනාවේ වැඩීම හා දියුණුවයි. "තේසු" යනු තිත්ථඤ්ඤුතා (තොට දන්නා බව) ආදියෙහි ය. කල්‍යාණ මිත්‍රයෙකු නිසි ලෙස ඇසුරු කිරීම නිසා ලැබෙන්නා වූ සියලු ධර්ම ශ්‍රවණයෙන් ධර්මය හා සම්බන්ධ වූ ප්‍රාමෝද්‍යය ඇති වේ. එබැවින් තිත්ථඤ්ඤුතාව, පීතඤ්ඤුතාවට පදස්ථානය වේ. මෙලෙස යම් විමුක්තියක් ඇති කල්හි විමුක්ති ඥානදර්ශනය ඇති වේ ද, එය එහි පදස්ථානය යන මේ අර්ථය පැහැදිලි බැවින් "පූර්වයෙහි...පෙ... මැනවින් දත හැකිය" යනුවෙන් වදාළහ. "අධිෂ්ඨානය හා සමඟ" යනු ඥාතපරිඤ්ඤාව සමඟය. මන්දයත් ඥාතපරිඤ්ඤාව වනාහි තීරණපරිඤ්ඤාවට පදනම වන බැවිනි. සෙසු කොටස් පහසුවෙන් දත හැකිමය.

---

ပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පදස්ථානහාර විභංග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

---

၅. လက္ခဏဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

5. ලක්ඛණහාර විභංග වර්ණනාව

---

၂၃. ‘‘လက္ခဏဟာရဿ ဝိသယံ ပုစ္ဆတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ကော ပန တဿ ဝိသယော’’တိ ဝုတ္တေ သမာနလက္ခဏာ အဝုတ္တဓမ္မာ. ကာယာနုပဿနာယ သမာရဒ္ဓါယ ဝေဒနာနုပဿနာဒယော သုခေနေဝ သိဇ္ဈန္တီတိ တဗ္ဗစနေန ဝေဒနာဂတာသတိအာဒီနံ ဝုတ္တဘာဝေါ ဒဿိတော သတိပဋ္ဌာနဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာတိ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနဿ သဒ္ဓါနုဂ္ဂဟိတာနိ ဝီရိယသတိသမာဓိပညိန္ဒြိယာနိ သာဓနံ, ဧဝံ ဣတရေသမ္ပီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. အယံ အတ္ထော အဋ္ဌကထာယမေဝ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၅၁) ပရတော အာဂမိဿတိ. ဣမိနာ နယေန သေသေသုပိ ဧကလက္ခဏတာနိဒ္ဒေသေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရတောတိ စတုဗျူဟဟာရဝဏ္ဏနာယံ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၂၀).

23. "ලක්ඛණහාරයේ විෂය විමසයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. "එහි විෂය කුමක්ද?" යන ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු වශයෙන්, සමාන ලක්ෂණ ඇති එහෙත් කෙළින්ම වදාරා නොමැති ධර්මයන් බව කිව යුතුය. කායානුපස්සනාව මැනවින් ආරම්භ කළ කල්හි වේදනානුපස්සනා ආදිය පහසුවෙන් සිද්ධ වන බැවින්, ඒ වචනයෙන් වේදනාගත සතිය ආදිය ද වදාරන ලද බව දැක්වේ. ඒ සතිපට්ඨාන වශයෙන් එකම ලක්ෂණ ඇති බැවිනි. කායානුපස්සනා සතිපට්ඨානයට ශ්‍රද්ධාවෙන් අනුග්‍රහ ලත් වීර්ය, සති, සමාධි, ප්‍රඥා යන ඉන්ද්‍රියයන් උපකාරී වේ. සෙසු සතිපට්ඨානයන්ට ද එසේමය. මේ අර්ථය අටුවාවෙහිම (නෙත්ති අට්ඨකථා 51) මතු දැක්වේ. මේ ක්‍රමයෙන් සෙසු ඒකලක්ෂණ නිර්දේශයන්හි ද අර්ථ දත යුතුය. මතු දැක්වෙනුයේ චතුබ්‍යූහහාර වර්ණනාවෙහි (නෙත්ති අට්ඨකථා 20) ය.

---

အသမ္မိဿတောတိ ဝေဒနာဒယောပိ ဧတ္ထ သိတာ ဧတ္ထ ပဋိသန္ဓာတိ ကာယေ ဝေဒနာဒိအနုပဿနာပသင်္ဂေပိ အာပန္နေ တဒသမ္မိဿတောတိ အတ္ထော.

"නොමිශ්‍ර වූ බැවින්" යනු වේදනාවෝ ආදිය ද මෙහි රැඳී සිටින බැවින් සහ මෙහි උපදින බැවින් කයෙහි වේදනානුපස්සනා ආදිය පිළිබඳ ප්‍රසංගයක් ඇති වුවද, එය ඒ හා මිශ්‍ර නොවන බැවින් යන අර්ථයයි.

---

အဝယဝိဂါဟသမညာတိဓာဝနသာရာဒါနာဘိနိဝေသနိသေဓနတ္ထံ ကာယံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂေဟိ, တာနိ စ ကေသာဒီဟိ, ကေသာဒိကေ စ ဘူတုပါဒါယရူပေဟိ ဝိနိဗ္ဘုဇိတုံ ‘‘တထာ န ကာယေ’’တိအာဒိမာဟ. ပါသာဒါဒိနဂရာဝယဝသမူဟေ အဝယဝိဝါဒိနောပိ အဝယဝိဂါဟဏံ ကရောန္တိ. နဂရံ နာမ ကောစိ အတ္ထော အတ္ထီတိ ပန ကေသဉ္စိ သမညာတိဓာဝနံ သိယာတိ ဣတ္ထိပုရိသာဒိသမညာတိဓာဝနေ နဂရနိဒဿနံ ဝုတ္တံ. အညော ကောစိ သတ္တာဒိကော. ယံ ပဿတိ ဣတ္ထိံ, ပုရိသံ ဝါ. နနု စက္ခုနာ ဣတ္ထိပုရိသဒဿနံ နတ္ထီတိ? သစ္စံ နတ္ထိ, ‘‘ဣတ္ထိံ ပဿာမိ, ပုရိသံ ပဿာမီ’’တိ ပန ပဝတ္တသမညာဝသေန ‘‘ယံ ပဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. မိစ္ဆာဒဿနေန ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ ယံ ပဿတိ, န တံ ဒိဋ္ဌံ ရူပါယတနံ ဟောတိ, ရူပါယတနံ ဝါ တံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ တံ ကောသာဒိဘူတုပါဒါယသမူဟသင်္ခါတံ [Pg.63] ဒိဋ္ဌံ န ဟောတိ, ဒိဋ္ဌံ ဝါ ယထာဝုတ္တံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ယံ ဒိဋ္ဌံ တံ န ပဿတီတိ ယံ ရူပါယတနံ, ကေသာဒိဘူတုပါဒါယသမူဟသင်္ခါတံ ဝါ ဒိဋ္ဌံ, တံ ပညာစက္ခုနာ ဘူတတော န ပဿတီတိ အတ္ထော.

අवयවී (සම්පූර්ණ ශරීරය) යන සංකල්පයට බැසගැනීම, සම්මුතීන් අනුව සිත දිවීම සහ හරය ලෙස ගැනීම පිළිබඳව ඇති වන අභිනිවේෂය වැළැක්වීම පිණිස, ශරීරය අඟපසඟ මගින් ද, එම අඟපසඟ කෙස් ආදිය මගින් ද, එම කෙස් ආදී දෑ මහාභූත සහ උපාදාය රූප මගින් ද වෙන් කර දැක්වීම සඳහා 'එසේ ශරීරයෙහි නොවේ' යනාදිය වදාරන ලදී. ප්‍රාසාද ආදී නගරයක අවයව සමූහය දෙස බලන විට අවයවීවාදීහු (සම්පූර්ණය ගනන් ගන්නෝ) අවයවයන් වෙත බැසගැනීම කරති. නගරය නමින් කිසියම් දෙයක් ඇතැයි යන ඇතැමුන්ගේ සම්මුතිවාදී සිතුවිලි දුරු කිරීම සඳහා, ස්ත්‍රී පුරුෂ ආදී සම්මුතීන් පිළිබඳ සිතුවිලි දුරු කිරීමෙහිලා නගරයේ නිදසුන දක්වන ලදී. වෙනත් කිසිදු සත්ත්වයෙකු ආදී කෙනෙකු නැත. ඔහු යම් ස්ත්‍රියක් හෝ පුරුෂයෙක් දකී ද, එය ඇසින් ස්ත්‍රී පුරුෂ දැකීමක් නොවේ නේද? සැබවින්ම එවැන්නක් නැත. එහෙත් 'මම ස්ත්‍රියක දකිමි, පුරුෂයෙකු දකිමි' යන සම්මුතිය අනුව 'යමක් දකී ද' යන්න පවසා ඇත. එසේත් නැත්නම් මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් යුතුව යමක් දකී ද, එය දුටු රූප ආයතනය නොවේ, නැතහොත් එය රූප ආයතනය නොවේ යන්න මෙහි අදහසයි. තවද, එය කෙස් ආදී මහාභූත හා උපාදාය රූප සමූහයක් ලෙස දුටු දෙය නොවේ, නැතහොත් දුටු දෙය යථා පරිදි වූවක් නොවේ යන්න අර්ථයයි. 'යමක් දුටුවේ ද එය නොදකියි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, රූප ආයතනයක් හෝ කෙස් ආදී මහාභූත හා උපාදාය රූප සමූහයක් ලෙස යමක් දක්නා ලද්දේ ද, එය ප්‍රඥා චක්ෂුසින් තතු පරිදි නොදක්නා බවයි.

---

န အညဓမ္မာနုပဿီတိ န အညသဘာဝါနုပဿီ, အသုဘာဒိတော အညာကာရာနုပဿီ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

'අන්‍ය ධර්මයන් අනුව නොදක්නේය' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ අන්‍ය ස්වභාවයන් අනුව නොදක්නා බවයි. එනම් අසුභ ආදී ලක්ෂණවලට වඩා වෙනස් ආකාරයකින් නොදක්නා බවයි.

---

ပထဝီကာယန္တိ ကေသာဒိံ ပထဝီဓမ္မသမူဟတ္တာ ‘‘ကာယော’’တိ ဝဒတိ, လက္ခဏပထဝိမေဝ ဝါ အနေကဘေဒဘိန္နံ သကလသရီရဂတံ ပုဗ္ဗာပရိယဘာဝေန ပဝတ္တမာနံ သမူဟဝသေန ဂဟေတွာ ‘‘ကာယော’’တိ ဝဒတိ. ဧဝံ အညတ္ထာပိ.

'පඨවි කාය' යනු කෙස් ආදිය පඨවි ධර්මයන්ගේ සමූහයක් බැවින් එය 'කාය' (සමූහය) යැයි කියනු ලැබේ. නැතහොත් නානාප්‍රකාරව බෙදුණු මුළු ශරීරය පුරාම පූර්ව අපර වශයෙන් පවත්නා පඨවි ලක්ෂණයම සමූහයක් වශයෙන් ගෙන 'කාය' යැයි කියනු ලැබේ. අනෙකුත් තැන්වල ද මෙසේම දත යුතුය.

---

အာကာရသမူဟသင်္ခါတဿာတိ အနိစ္စတာဒိအာကာရသမုဒါယပရိယာယဿ.

'ආකාර සමූහයක් ලෙස හඳුන්වන ලද්දේ' යන්නෙන් අනිත්‍යතාදී ආකාර සමූහයෙහි පර්යාය අදහස් වේ.

---

တီသု ဘဝေသု ကိလေသေတိ ဘဝတ္တယဝိသယကိလေသေ. သဗ္ဗတ္ထိကန္တိ သဗ္ဗတ္ထ လီနေ, ဥဒ္ဓတေ စ စိတ္တေ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္ထာ, သဗ္ဗေ ဝါ လီနေ, ဥဒ္ဓတေ စ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ အတ္ထိကာ ဧတာယာတိ သဗ္ဗတ္ထိကာ. အန္တော သင်္ကောစောတိ အန္တော ဩလီယနာ, ကောသဇ္ဇန္တိ အတ္ထော.

'භව තුනෙහි ක්ලේශයන්' යනු කාම, රූප, අරූප යන භවත්‍රයට අයත් ක්ලේශයන් ය. 'සබ්බත්ථික' යනු සෑම තැනකදීම, එනම් සිත හැකිළුණු කල්හි ද උද්ධච්චයට පත් වූ කල්හි ද කැමති විය යුතු අර්ථයන් ඇති බැවින් හෝ, හැකිළුණු හා උද්ධච්ච වූ සිතෙහි වැඩිය යුතු සියලු බොජ්ඣංගයන් මෙහි අඩංගු වන බැවින් 'සබ්බත්ථික' නම් වේ. 'ඇතුළත හැකිළීම' යනු සිත ඇතුළතින් පසුබෑමයි, එහි අර්ථය කුසීත බවයි.

---

၂၄. ဂဟိတေသူတိ ဘာဝနာဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတေသု, ဘာဝိတေသူတိ အတ္ထော, ဝစနေန ဝါ ဂဟိတေသု. ဘာဝနာဂ္ဂဟဏဒီပနတ္ထတ္တာ ပန ဝစနေန ဂဟဏဿ ဘာဝနာဂ္ဂဟဏမေတ္ထ ပဓာနံ. ယဿ သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝိတာ, တဿ သမ္မပ္ပဓာနာဒယော ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ န ဘာဝိတာတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ စ သမာနလက္ခဏတာပဒေသေန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု ဘာဝိယမာနေသု စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

24. 'ගන්නා ලද කල්හි' යනු භාවනා වශයෙන් ප්‍රගුණ කර ගන්නා ලද හෙවත් වඩන ලද යන අර්ථයයි. එසේත් නැත්නම් වචනයෙන් පාඩම් කර ගන්නා ලද යන අර්ථයයි. භාවනා වශයෙන් ප්‍රගුණ කිරීම ප්‍රධාන බැවින් මෙහි වචනයෙන් ප්‍රගුණ කිරීමට වඩා භාවනාමය ප්‍රගුණ කිරීම අදහස් වේ. යමෙකු සතර සතිපට්ඨානය වැඩුවේ ද, ඔහුට සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන ආදී බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් නොවැඩුණේ යැයි කීම සිදු නොවිය හැක්කකි. මෙම සමාන ලක්ෂණ ඇති බව පෙන්වීම සඳහා 'සතර සතිපට්ඨානයන් වඩන කල්හි සතර සම්‍යක් ප්‍රධාන වීර්යයෝ ද භාවනා පාරිශුද්ධියට පැමිණෙති' යනාදී වශයෙන් පාළියෙහි වදාරන ලදී.

---

ဝိပလ္လာသာ ပဟီယန္တိ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘာဝတော. ‘‘အာဟာရသမုဒယာ ကာယဿ သမုဒယော, ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာနံ သမုဒယော (သံ. နိ. ၅.၄၀၈), သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁, ၃၉; မ. နိ. ၃.၁၂၆; မဟာဝ. ၁; ဥဒါ. ၁; ဝိဘ. ၂၂၅) ဝစနတော ကာယာဒီနံ သမုဒယဘူတာ ကဗဠီကာရာဟာရဖဿမနောသဉ္စေတနာဝိညာဏာဟာရာကာယာဒီနံ ပရိဇာနနေန ပရိညာတာ ဟောန္တိ တပ္ပဋိပက္ခပ္ပဟာနတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘စတ္တာရော [Pg.64] အာဟာရာ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ‘‘ဥပါဒါနေဟိ အနုပါဒါနော ဘဝတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု.

ඍජු ප්‍රතිපක්ෂ ස්වභාවය නිසා විපල්ලාසයෝ ප්‍රහීණ වෙති. 'ආහාර සමුදය නිසා ශරීරයේ සමුදය වේ, ස්පර්ශ සමුදය නිසා වේදනාවන්ගේ සමුදය වේ, සංස්කාර ප්‍රත්‍යයෙන් විඥානය වේ, විඥාන ප්‍රත්‍යයෙන් නාමරූප වේ' යන වචනයට අනුව කාය ආදියෙහි සමුදය වන්නා වූ කබලිංකාරාහාරය, ස්පර්ශය, මනෝසංචේතනාව සහ විඥාන යන ආහාරයන් පිරිසිඳ දැකීමෙන් ඒවායේ ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් ප්‍රහීණ වන බව පෙන්වමින් 'සතර ආහාරයෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. 'සෑම තැනකදීම' යනු 'උපාදානයන් කෙරෙන් මිදී අනුපාදාන වේ' යනාදී තැන්වලයි.

---

တတ္ထ ယသ္မာ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ သဝိသေသာ ကာယေ လဗ္ဘန္တီတိ ဝိသေသေန ကာယော ကာမုပါဒါနဿ ဝတ္ထု, သုခဝေဒနဿာဒဝသေန ပရလောကနိရပေက္ခော ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁; မ. နိ. ၁.၄၄၅; ၂.၉၄-၉၅, ၂၂၅; ၃.၉၁, ၁၁၆; သံ. နိ. ၃.၂၁၀; ဓ. သ. ၁၂၂၁; ဝိဘ. ၉၃၈) ပရာမာသံ ဥပ္ပာဒေတီတိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနဿ ဝေဒနာ, စိတ္တေ နိစ္စဂ္ဂဟဏဝသေန သဿတဿ ‘‘အတ္တနော သီလာဒိဝသေန ပရိသုဒ္ဓပရာမသနံ ဟောတီ’’တိ သီလဗ္ဗတုပါဒါနဿ စိတ္တံ, နာမရူပပရိစ္ဆေဒေန ဘူတံ ဘူတတော အပဿန္တဿ ‘‘အတ္တာဘိနိဝေသော ဟောတီ’’တိ အတ္တဝါဒုပါဒါနဿ ဓမ္မာ ဝတ္ထု, တသ္မာ ‘‘စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု ဘာဝိယမာနေသု ဥပါဒါနေဟိ အနုပါဒါနော ဘဝတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

එහි යම් හෙයකින් පංච කාමගුණයන් විශේෂයෙන් ශරීරය ඇසුරු කර පවතින බැවින් කායය යනු කාමුපාදානයට වස්තුවකි. සැප වේදනාව ආස්වාද කිරීම නිසා පරලොව ගැන නොතකා 'දීමෙහි විපාක නැත' යනාදී වශයෙන් පරාමාසය (වැරදි ලෙස ගැනීම) උපදවන බැවින් වේදනාව දිට්ඨුපාදානයට වස්තුවකි. සිතෙහි නිත්‍ය යන හැඟීමෙන් ග්‍රහණය කිරීම නිසා 'තම ශීලාදියෙන් පිරිසිදු වීම සිදුවේ' යැයි ශාස්වත දෘෂ්ටියෙන් පරාමාසයක් ඇති වන බැවින් සිත සීලබ්බතුපාදානයට වස්තුවකි. නාමරූප වෙන් කර හඳුනා නොගෙන පවතින දෙය තතු පරිදි නොදක්නා තැනැත්තාට 'ආත්මයක් ඇත' යන අභිනිවේෂය ඇති වන බැවින් ධර්මයෝ අත්තවාදුපාදානයට වස්තුවකි. එබැවින් 'සතර සතිපට්ඨානය වඩන කල්හි උපාදානයන් කෙරෙන් මිදී අනුපාදාන වේ' යැයි වදාරන ලදී.

---

ယသ္မာ ပန ဝုတ္တနယေနေဝ ကာယော ကာမယောဂဿ ဝတ္ထု, ဘဝေသု သုခဂ္ဂဟဏဝသေန ဘဝဿာဒေါ ဟောတီတိ ဘဝယောဂဿ ဝေဒနာ, သန္တတိဃနဂ္ဂဟဏဝသေန စိတ္တေ အတ္တာဘိနိဝေသော ဟောတီတိ ဒိဋ္ဌိယောဂဿစိတ္တံ, ဓမ္မဝိနိဗ္ဘောဂဿ ဒုက္ကရတ္တာ, ဓမ္မာနံ ဓမ္မမတ္တတာယ စ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတ္တာ သမ္မောဟော ဟောတီတိ အဝိဇ္ဇာယောဂဿ ဓမ္မာ, ဝတ္ထု, တသ္မာ စတုသတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ တေသု တေသံ ပဟာနသိဒ္ဓိတော ယောဂေဟိ ဝိသံယုတ္တတာ ဝုတ္တာ. ဧတေနေဝ အာသဝေဟိ အနာသဝတာ, ဩဃေဟိ နိတ္တိဏ္ဏတာ စ သံဝဏ္ဏိတာ ဟောတိ ကာမရာဂါဒီနံ ဧဝ ကာမယောဂကာမာသဝကာမောဃာဒိဘာဝတော.

යම් හෙයකින් ඉහත කී ක්‍රමයටම කායය කාම යෝගයට වස්තුවකි. භවයන්හි සැප ලෙස ග්‍රහණය කිරීම නිසා භව ආස්වාදය ඇති වන බැවින් වේදනාව භව යෝගයට වස්තුවකි. සන්තති ඝනය (පැවැත්මේ ඒකීයත්වය) ග්‍රහණය කිරීම නිසා සිතෙහි ආත්ම අභිනිවේෂය ඇති වන බැවින් සිත දිට්ඨි යෝගයට වස්තුවකි. ධර්මයන් වෙන් වෙන්ව දැකීම දුෂ්කර බැවින් සහ ධර්මයන් ධර්ම මාත්‍රයන් ලෙස අවබෝධ කර ගැනීම අපහසු බැවින් මෝහය ඇති වන හෙයින් ධර්මයෝ අවිජ්ජා යෝගයට වස්තුවකි. එබැවින් සතර සතිපට්ඨාන භාවනාවෙන් ඒ ඒ යෝගයන් ප්‍රහීණ වන බැවින් යෝගයන්ගෙන් වෙන් වීම පවසන ලදී. මෙයින්ම ආශ්‍රවයන්ගෙන් මිදීම සහ ඕඝයන්ගෙන් එතෙර වීම ද විස්තර වේ. මන්ද යත් කාමරාග ආදියම කාම යෝග, කාම ආශ්‍රව හා කාම ඕඝ ආදී වශයෙන් පවතින බැවිනි.

---

ဝုတ္တနယေနေဝ ကာယော အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထဿ ဝတ္ထု, ‘‘ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅) ဒုက္ခဒုက္ခဝိပရိဏာမဒုက္ခသင်္ခါရဒုက္ခဘူတာ ဝေဒနာ ဝိသေသေန ဗျာပါဒကာယဂန္ထဿ ဝတ္ထု, စိတ္တေ နိစ္စာဘိနိဝေသဝသေန သဿတဿ ‘‘အတ္တနော သီလေန သုဒ္ဓီ’’တိအာဒိပရာမသနံ ဟောတီတိ သီလဗ္ဗတပရာမာသဿ စိတ္တံ ဝတ္ထု, သပ္ပစ္စယနာမရူပဒဿနာဘာဝတော ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိသင်္ခါတော ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသော ဟောတီတိ တဿ ဓမ္မာ ဝတ္ထူတိ စတုသတိပဋ္ဌာနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

පූර්වෝක්ත ක්‍රමයටම කායය අභිජ්ඣා කායගන්ථයට වස්තුවකි. 'දුක් වේදනාවෙහි පටිඝානුසය පවතී' යන වචනයට අනුව දුක්ඛ දුක්ඛ, විපරිණාම දුක්ඛ සහ සංඛාර දුක්ඛ යන වේදනාව විශේෂයෙන් ව්‍යාපාද කායගන්ථයට වස්තුවකි. සිතෙහි නිත්‍ය අභිනිවේෂය නිසා 'තම ශීලයෙන් පිරිසිදු වේ' යනාදී පරාමාසයක් ඇති වන බැවින් සිත සීලබ්බතපරාමාසයට වස්තුවකි. ප්‍රත්‍ය සහිත නාමරූප නොදැකීම නිසා භව විභව දෘෂ්ටි සංඛ්‍යාත 'මෙයම සත්‍යය' යන අභිනිවේෂය ඇති වන බැවින් ධර්මයෝ එම කායගන්ථයට වස්තුවකි. මෙසේ සතර සතිපට්ඨානයන් හා සම්බන්ධ කළ යුතුය.

---

ဝုတ္တနယေနေဝ [Pg.65] ဝိသေသတော ကာယော ရာဂသလ္လဿ ဝတ္ထု, ဝေဒနာ ဒေါသသလ္လဿ, ‘‘စိတ္တံ နိစ္စဂ္ဂဟဏဝသေန အတ္တာဘိနိဝေသံ အတ္တာနံ သေယျာဒိတော ဒဟတီ’’တိ စိတ္တံ မာနသလ္လဿ, ဝုတ္တနယေနေဝ ဓမ္မာ မောဟသလ္လဿ ဝတ္ထူတိ စတုသတိပဋ္ဌာနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ඉහත කී ක්‍රමයටම විශේෂයෙන් කායය රාග ශල්‍යයට වස්තුවකි. වේදනාව දෝෂ ශල්‍යයට වස්තුවකි. සිත නිත්‍ය ලෙස ග්‍රහණය කිරීම නිසා 'මම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි' ආදී වශයෙන් ආත්ම අභිනිවේෂය ඇති වන බැවින් සිත මාන ශල්‍යයට වස්තුවකි. පූර්වෝක්ත ක්‍රමයටම ධර්මයෝ මෝහ ශල්‍යයට වස්තුවකි. මෙසේ සතර සතිපට්ඨානයන් හා සම්බන්ධ කළ යුතුය.

---

ယသ္မာ ပန ကာယာနုပဿနာဒီဟိ ကာယဝေဒနာစိတ္တဓမ္မေသု ပရိညာတေသု ရူပဝေဒနာသညာသင်္ခါရက္ခန္ဓာ ပရိညာတာ ဟောန္တိ, စိတ္တေ ဟိ ပရိညာတေ သညာပိ ပရိညာတာဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော စဿ ပရိညံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

යම් හෙයකින් කායානුපස්සනා ආදිය මගින් කාය, වේදනා, චිත්ත සහ ධර්මයන් පිරිසිඳ දන්නා කල්හි රූප, වේදනා, සඥා, සංස්කාර යන ස්කන්ධයන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ වේ ද (මන්ද යත් සිත පිරිසිඳ දන්නා කල්හි සඥාව ද පිරිසිඳ දන්නා ලද්දක්ම වන බැවිනි), එබැවින් 'ඔහුගේ විඤ්ඤාණට්ඨිති (විඥාන පිහිටි තැන්) ද පිරිසිඳ දැනීමට පත් වේ' යැයි වදාරන ලදී.

---

တထာ ဝိသေသတော ကာယေ သာပေက္ခာ ဆန္ဒာဂတိံ ဂစ္ဆတီတိ ကာယော ဆန္ဒာဂတိယာ ဝတ္ထု, ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒနာ ဗျာပါဒဿ နိမိတ္တန္တိ သာ ဒေါသာဂတိယာ ဝတ္ထု, သန္တတိဃနဂ္ဂဟဏဝသေန သရာဂါဒိစိတ္တေ သမ္မောဟော ဟောတီတိ မောဟာဂတိယာ စိတ္တံ, ဓမ္မသဘာဝါနဝဗောဓေန ဘယံ ဟောတီတိ ဘယာဂတိယာ ဓမ္မာ ဝတ္ထူတိ စတုသတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ အဂတိဂမနပ္ပဟာနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဂတိဂမနေဟိ စ န အဂတိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ.

එලෙසම විශේෂයෙන් කය කෙරෙහි පවත්නා අපේක්ෂාව නිසා සඡන්දයෙන් අගතියට (ඡන්දාගතියට) යන බැවින්, කය යනු ඡන්දාගතියට වස්තුවකි. ඉහත කියන ලද ක්‍රමයටම වේදනාව ව්‍යාපාදයට (කෝපයට) නිමිත්තක් වන හෙයින් එය දෝෂාගතියට වස්තුවයි. සන්තති ඝන (පරම්පරා වශයෙන් එකක් සේ පෙනීම) වශයෙන් ගැනීම නිසා සරාගී සිත්හි මෝහය හටගන්නා බැවින් සිත මෝහාගතියට වස්තුවකි. ධර්ම ස්වභාවය අවබෝධ නොවීම නිසා භය හටගන්නා බැවින් ධර්මයෝ භයාගතියට වස්තූහු වෙති. මෙසේ සතර සතිපට්ඨාන භාවනාව මඟින් අගතියට යාම ප්‍රහාණය වන බැවින්, ‘අගතියට යන හේතූන් ඇති කල්හිත් අගතියට නොයන්නේය’ යි වදාරන ලදී.

---

‘‘အကုသလဿ သောမနဿဿ ဝသေနာ’’တိ ဣဒံ ‘‘အယမ္ပိ အတ္ထော သမ္ဘဝတီ’’တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅) ပန ဝစနတော သုခဝေဒနာဂ္ဂဟဏေန တတ္ထာနုသယနေန သမုဒယသစ္စံ ဒေသိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒေသိတံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စန္တိ ဒုက္ခဒုက္ခဂ္ဂဟဏေန သာတိသယံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ပကာသိတံ ဟောတီတိ ပါဠိယံ ‘‘ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဒေသိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သဟစရဏာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာယံ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၅ အာဒယော) ဝုတ္တံ.

‘අකුසල සෝමනස්සයේ වසයෙන්’ යන්න ‘මෙම අර්ථය ද සම්භවය වන්නේය’ යි සලකා පවසන ලද්දකි. ‘සුඛ වේදනාවෙහි රාගානුසය ලැගී පවතියි’ යන මජ්ඣිම නිකාය දේශනාවට අනුව, සුඛ වේදනාව ග්‍රහණය කිරීමෙන් එහි අනුසය වශයෙන් පැවතීමෙන් සමුදය සත්‍යය දේශනා කරන ලදැයි දත යුතුය. ‘දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය දේශනා කරන ලදී’ යනුවෙන් පාළියෙහි සඳහන් වන්නේ දුක්ඛ-දුක්ඛය (කායික මානසික දුක) ගැනීමෙන් අතිශය දුක්ඛ වූ ආර්ය සත්‍යය ප්‍රකාශ කරන ලද බැවිනි. සහචරණාදී ක්‍රමයන්හි පැවසිය යුතු යමක් වේ නම්, එය මීට පෙර නිද්දේසවාර වර්ණනාවෙහි පවසන ලදී.

---

လက္ခဏဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ලක්ඛණහාර විභංග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

၆. စတုဗျူဟဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

6. චතුබ්‍යූහහාර විභංග වර්ණනාව

---

၂၅. ဟာရာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. ဟာရေသု ဣမဿ စတုဗျူဟဟာရဿ ဝိသေသတော သုတ္တဿ ဗျဉ္ဇနဝိစယဘာဝတောတိ ယောဇနာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဗျဉ္ဇန…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ. ယာယာတိ နိရုတ္တိယာ.

25. ‘හාරානං’ යන්න වෙන් කර දැක්වීමේ (නිධාරණයෙහි) සාමී වචනයකි. හාරයන් අතුරින් මෙම චතුබ්‍යූහ හාරය විශේෂයෙන් සූත්‍රයන්ගේ ව්‍යංජන (අක්ෂර හා පද) විමසන ස්වභාවය ඇති හෙයින් මෙසේ යොදන ලදී. එබැවින් ‘ව්‍යංජනය... පෙ... දක්වයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. ‘යාය’ යනු නිරුක්තිය (වචන අර්ථ ගැන්වීම) මඟිනි.

---

ယထာရဟန္တိ [Pg.66] သံဝဏ္ဏိယမာနေ သုတ္တေ ယံ ယံ အရဟတိ နိဗ္ဗစနံ ဝတ္တုံ, တံတံလောကသမညာနုရောဓေနေဝ. ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ သမ္ပာဒေတွာ ပစ္ဆာ သစ္စာဘိသမယံ ပါပုဏာတီတိ အာဟ ‘‘သမ္မုတိ…ပေ… ဟောတီ’’တိ, တံတံပညတ္တိဂ္ဂဟဏမုခေန ပရမတ္ထဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ ဧဝံ ဝါ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော.

විස්තර කරනු ලබන සූත්‍රයෙහි යම් යම් පදයකට අර්ථ කථනයක් (නිබ්බචනයක්) දිය යුතු වේ ද, එය ලෝක සම්මුතියට අනුකූලවම කළ යුතුය. පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව සම්පූර්ණ කොට පසුව සත්‍යාවබෝධය (සච්චාභිසමය) කරා පැමිණෙන බැවින් ‘සම්මුති... පෙ... වේ’ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ ඒ ඒ ප්‍රඥප්තීන් ග්‍රහණය කරගැනීම මුල් කොට ගෙන පරමාර්ථය අවබෝධ කර ගැනීම සිදුවේ.

---

ယမိဒံ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပသန္တာနံ သန္ဓာယ ‘‘ဥဘယမန္တရေနာ’’တိ ဣဓ ဝုတ္တံ. ဩတရဏဟာရေ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၄၂ အာဒယော) ပနဿ ဒွါရပ္ပဝတ္တဖဿာဒိဓမ္မေ သန္ဓာယ ဝုတ္တဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥဘယမန္တရေနာတိ ဖဿသမုဒိတေသု ဓမ္မေသူ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အဋ္ဌကထာစရိယာ ပနာဟု ‘‘အန္တရေနာတိ ဝစနံ ပန ဝိကပ္ပန္တရဒီပန’’န္တိ. တသ္မာ အယမေတ္ထ အတ္ထော – န ဣမံ လောကံ, န ဟုရံ လောကံ, အထ ခေါ ဥဘယမန္တရေနာတိ. အပရော ဝိကပ္ပော – ဥဘယမန္တရေနာတိ ဝါ ဝစနံ ဝိကပ္ပန္တရာဘာဝဒီပနံ. တဿတ္ထော – န ဣမံ လောကံ, န ဟုရံ လောကံ နိဿာယ ဈာယတိ ဈာယီ, ဥဘယမန္တရေန ပန အညံ ဌာနံ အတ္ထီတိ.

මෙහි ‘උභයමන්තරේන’ (දෙකක් අතර) යන්න යෙදුණේ ඉන්ද්‍රිය බද්ධ නොවන රූප සන්තතිය අරභයා ය. ඕතරණ හාරයෙහිදී නම් මෙය ද්වාරයන්හි පවතින ස්පර්ශාදී ධර්මයන් අරභයා වදාළ බව දැක්වීමට ‘උභයමන්තරේන යනු ස්පර්ශයෙන් හටගත් ධර්මයන්හි’ යන අර්ථය පවසන ලදී. අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පවසන්නේ ‘අන්තරේන’ යන වචනය විකල්ප අර්ථයක් දක්වන බවයි. එබැවින් මෙහි අර්ථය නම් - මෙලොව ද නොවේ, පරලොව ද නොවේ, ඒ දෙක අතර ද නැත යන්නයි. තවත් විකල්පයක් නම්, ‘උභයමන්තරේන’ යන්නෙන් වෙනත් විකල්පයක් නොමැති බව දැක්වීමයි. එහි අර්ථය නම් - ධ්‍යාන වඩන්නා මෙලොව හෝ පරලොව ඇසුරු කරමින් ධ්‍යාන වඩන්නේ නැත, දෙක අතර වෙනත් තැනක් ඇතැයි යන්න ද නොවේ.

---

ယေပိ စ ‘‘အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, သမ္ဘဝေသီ’’တိ စ ဣမေသံ သုတ္တပဒါနံ အတ္ထံ မိစ္ဆာ ဂဟေတွာ အတ္ထိ ဧဝ အန္တရာဘဝေါတိ ဝဒန္တိ, တေပိ ယသ္မာ အဝိဟာဒီသု တတ္ထ တတ္ထ အာယုဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ အန္တရာ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန အနဝသေသကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယန္တီတိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, န အန္တရာဘဝဘူတောတိ ပုရိမဿ သုတ္တပဒဿ အတ္ထော. ပစ္ဆိမဿ စ ယေ ဘူတာ ဧဝ, န ပုန ဘဝိဿန္တိ, တေ ဟိ (ကထာ. အနုဋီ. ၅၀၇) ခီဏာသဝါ, ပုရိမပဒေဟိ ‘‘ဘူတာ’’တိ ဝုတ္တာ. တဗ္ဗိပရီတတာယ သမ္ဘဝံ ဧသန္တီတိ သမ္ဘဝေသိနော. အပ္ပဟီနဘဝသံယောဇနတ္တာ သေက္ခာ, ပုထုဇ္ဇနာ စ. စတူသု ဝါ ယောနီသု အဏ္ဍဇဇလာဗုဇသတ္တာ ယာဝ အဏ္ဍကောသံ, ဝတ္ထိကောသဉ္စ န ဘိန္ဒန္တိ, တာဝ သမ္ဘဝေသီ နာမ. အဏ္ဍကောသတော, ဝတ္ထိကောသတော စ ဗဟိ နိက္ခန္တာ ဘူတာ နာမ. သံသေဒဇဩပပါတိကာ စ ပဌမစိတ္တက္ခဏေ သမ္ဘဝေသီ နာမ, ဒုတိယစိတ္တက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ ဘူတာ နာမ. ယေန ဝါ ဣရိယာပထေန ဇာယန္တိ, ယာဝ တတော အညံ န ပါပုဏန္တိ, တာဝ သမ္ဘဝေသီ, တတော ပရံ ဘူတာတိ အတ္ထော, တသ္မာ နတ္ထီတိ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ. သတိ ဟိ ဥဇုကေ ပါဠိအနုဂတေ အတ္ထေ ကိံ အနိဒ္ဓါရိတသာမတ္ထိယေန အန္တရာဘဝေန အတ္တဘာဝပရိကပ္ပိတေန ပယောဇနန္တိ.

යම් පිරිසක් ‘අන්තරාපරිනිබ්බායී’ සහ ‘සම්භවේසී’ යන සූත්‍ර පදයන්හි අර්ථය වැරදි ලෙස ගෙන අන්තරාභවයක් (අතුරු අවස්ථාවක්) ඇතැයි පවසත් ද, ඔවුන්ගේ එම මතය ප්‍රතික්ෂේප කළ යුතුය. ‘අන්තරාපරිනිබ්බායී’ යනු අවිහ ආදී බඹලොවක උපත ලබා ආයුෂය මැදදී අර්හත් මාර්ගය ලබා සියලු කෙලෙසුන් කෙරෙන් පිරිනිවන් පාන්නා මිස අන්තරාභවයක සිටින්නෙකු නොවේ. ‘සම්භවේසී’ යනු නැවත උපතක් සොයන සේඛ හා පෘථග්ජන පුද්ගලයන් ය. සිවු වැදෑරුම් යෝනි අතුරින් අණ්ඩජ හා ජලාබුජ සත්වයන් බිත්තර කටුව හෝ වැදෑමහ බිඳගෙන පිටතට එන තෙක් ‘සම්භවේසී’ නම් වන අතර, ඉන් පිටතට පැමිණි පසු ‘භූත’ නම් වේ. සංසේදජ හා ඕපපාතික සත්වයන් පිළිසිඳ ගැනීමේ පළමු සිතේදී ‘සම්භවේසී’ වන අතර දෙවන සිතේ සිට ‘භූත’ නම් වේ. මෙසේ සූත්‍ර දේශනාවන්හි පැහැදිලි අර්ථය තිබියදී, සිතින් මවාගත් අන්තරාභවයක් පිළිගැනීමේ අවශ්‍යතාවයක් නැත.

---

ယံ [Pg.67] ပန ယေ ‘‘သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ အဝိစ္ဆေဒေန ဒေသန္တရေသု ပါတုဘာဝေါ ဒိဋ္ဌော. ယထာ တံ ဝီဟိအာဒိအဝိညာဏကသန္တာနေ, ဧဝံ သဝိညာဏကသန္တာနေပိ အဝိစ္ဆေဒေန ဒေသန္တရေသု ပါတုဘာဝေန ဘဝိတဗ္ဗံ. အယဉ္စ နယော သတိ အန္တရာဘဝေ ယုဇ္ဇတိ, နာညထာ’’တိ ယုတ္တိံ ဝဒန္တိ. တေဟိ ဣဒ္ဓိမတော စေတောဝသိပ္ပတ္တဿ စိတ္တာနုဂတိကံ ကာယံ အဓိဋ္ဌဟန္တဿ ခဏေန ဗြဟ္မလောကတော ဣဓူပသင်္ကမနေ, ဣတော ဝါ ဗြဟ္မလောကဂမနေ ယုတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ. ယဒိ သဗ္ဗတ္ထေဝ ဝိစ္ဆိန္နဒေသေ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိ န ဣစ္ဆိတာ, ယဒိပိ သိယာ ‘‘ဣဒ္ဓိဝိသယော အစိန္တေယျော’’တိ, တံ ဣဓာပိ သမာနံ ‘‘ကမ္မဝိပါကော အစိန္တေယျော’’တိ ဝစနတော, တသ္မာ တံ တေသံ မတိမတ္တမေဝ. အစိန္တေယျသဘာဝါ ဟိ သဘာဝဓမ္မာ, တေ ကတ္ထစိ ပစ္စယဝိသေသေန ဝိစ္ဆိန္နဒေသေ ပါတုဘဝန္တိ, ကတ္ထစိ အဝိစ္ဆိန္နဒေသေ စ. တထာ ဟိ မုခဃောသာဒီဟိ အညသ္မိံ ဒေသေ အာဒါသပဗ္ဗတပ္ပဒေသာဒိကေ ပဋိဗိမ္ဗပဋိဃောသာဒိကံ ပစ္စယုပ္ပန္နံ နိဗ္ဗတ္တမာနံ ဒိဿတိ, တသ္မာ န သဗ္ဗံ သဗ္ဗတ္ထ ဥပနေတဗ္ဗန္တိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန ပဋိဗိမ္ဗဿ ဥဒါဟရဏဘာဝသာဓနာဒိကော အန္တရာဘဝဝိစာရော ကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏဿဋီကာယံ (ကထာ. အနုဋီ. ၅၀၇) ဂဟေတဗ္ဗော.

තවද යම් පිරිසක් ‘ධර්මයන් සන්තති වශයෙන් පැවතීමේදී අඛණ්ඩව වෙනත් දේශයක පහළ වීම දැකිය හැකිය (උදාහරණ ලෙස වී වැනි දේ), එබැවින් සවිඤ්ඤාණක සන්තතියේදී ද එසේ විය යුතුය’ යනුවෙන් තර්ක කරත් ද, සෘද්ධිමතුන් බඹලොව සිට නිමේෂයකින් මෙහි පැමිණීම වැනි කරුණුවලදී එම තර්කය බිඳී යයි. සර්වප්‍රකාරයෙන්ම ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම දේශයෙන් දේශයට අඛණ්ඩව සිදුවිය යුතු යැයි නියමයක් නැත. ‘කර්ම විපාකය අචින්ත්‍යය’ යන වචනයට අනුව එය ඔවුන්ගේ මතිමාත්‍රයක් පමණි. ස්වභාවික ධර්මයෝ අචින්ත්‍ය වූ ස්වභාවයන් ඇත්තාහ. ඒවා ඇතැම් විට ප්‍රත්‍යයන්ගේ විශේෂත්වය නිසා දේශය සිඳී ගිය තැනක ද, ඇතැම් විට නොසිඳුණු තැනක ද පහළ වේ. මුඛයෙන් නිකුත් වන ශබ්දය නිසා වෙනත් තැනක පිහිටි කැඩපතක හෝ පර්වතයක ප්‍රතිබිම්බයක් හෝ ප්‍රතිඝෝෂයක් (ප්‍රතිරාවයක්) ඇති වන්නාක් මෙන් මෙය දත යුතුය. මේ පිළිබඳ විස්තරාත්මක විමසීමක් කථාවත්ථු ප්‍රකරණ අටුවාවෙන් (කථාවත්ථු අනුටීකා) දත හැකිය.

---

အပရေ ပန ‘‘ဣဓာတိ ကာမဘဝေါ, ဟုရန္တိ အရူပဘဝေါ, ဥဘယမန္တရေနာတိ ရူပဘဝေါ ဝုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ, ‘‘ဣဓာတိ ပစ္စယဓမ္မာ, ဟုရန္တိ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာ, ဥဘယမန္တရေနာတိ ပဏ္ဏတ္တိဓမ္မာ ဝုတ္တာ’’တိ စ ဝဒန္တိ, တံ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု နတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဝသိဋ္ဌံ ရူပန္တိ အာပေါဓာတုအာကာသဓာတူဟိ သဒ္ဓိံ လက္ခဏရူပါနိ, ဩဇဉ္စ သန္ဓာယာဟ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တဿ ခီဏာသဝဿ တံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ စိတ္တံ န ဇာနန္တိ န ဉာယန္တိ ‘‘ဈာယမာနာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

ඇතැම්හු "මෙලොව යනු කාමභවය යි, පරලොව යනු අරූප භවය යි, මේ දෙක අතර යනු රූප භවය යි" පවසති. තවද "මෙලොව යනු ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් ය, පරලොව යනු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපන් ධර්මයන් ය, මේ දෙක අතර යනු ප්‍රඥප්ති ධර්මයන් ය" යි පවසති. එය සියලු අට්ඨකථාවන්හි නැත. එබැවින් කලින් කියන ලද ක්‍රමයෙන් ම අර්ථය දත යුතුය. ඉතිරි රූපය යනු ආපෝ ධාතුව හා ආකාශ ධාතුව සමඟ ලක්ෂණ රූප හා ඕජාව ගැන කියන ලද්දේ ඉන්ද්‍රිය බද්ධ නොවන රූප අදහස් කරන බැවිනි. "ජ්ඣායමානා" (ධ්‍යාන වඩන) යයි කී බැවින් ඒ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ නිර්වාණය අරමුණු කරගත් සිත ඔවුහු (මාරයා ආදීහු) නොදනිති. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

စတုဗျူဟဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

චතුබ්‍යූහ හාර විභංග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

---

၇. အာဝဋ္ဋဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

7. ආවට්ටහාර විභංග වර්ණනාව.

---

၂၉. အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဝိဒ္ဓံသနသဘာဝတ္တာ, အကုသလာနံ ဝါ ပဇဟနေ ကုသလာနံ သမ္ပာဒနေ ပဋ္ဌပနသဘာဝတ္တာ အာရမ္ဘဓာတု. တထာဘူတာတိ သီလာဒီဟိ [Pg.68] သမင်္ဂီဘူတာ. ကာမဓာတုအာဒိကာ တိဓာတုယောဝ တေဓာတု. တဿ အဘိဘဝနတော တေဓာတုဣဿရော မစ္စုရာဇာ. အနာဒိမတိသံသာရေ စိရကာလံ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာပိ အစိရကာလံ ဘာဝိတေဟိ ကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ သမုစ္ဆိန္ဒနီယတ္တာ အဗလာ ကိလေသာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဗလံ ဒုဗ္ဗလ’’န္တိ. တေနာဟ ‘‘အဗလာ နံ ဗလီယန္တီ’’တိ.

29. අකුසල් ධර්මයන් විනාශ කරන ස්වභාවය ඇති බැවින් ද, නැතහොත් අකුසල් ප්‍රහීණ කර කුසල් සම්පාදනයෙහි පිහිටුවන ස්වභාවය ඇති බැවින් ද 'ආරම්භ ධාතුව' නම් වේ. තථාභූත යනු ශීලාදියෙන් යුක්ත වූවකි. කාම ධාතු ආදී ධාතු තුන ම තෙධාතු (ත්‍රෛධාතු) නම් වේ. එය මැඩපවත්වන බැවින් මාරයා ත්‍රෛධාතුවට අධිපති වේ. අනාදිමත් සංසාරයෙහි බොහෝ කලක් මුල් බැස තිබුණ ද, නොබෝ කලක් පුරුදු කළ කුසල් ධර්මයන්ගෙන් මුලින් ම සිඳලිය හැකි බැවින් කෙලෙස් 'අබල' හෙවත් දුබල යැයි කියන ලදී. එබැවින් "අබල වූ ඔවුහු බලවතුන් මැඩලති" යි වදාළහ.

---

ဣဒံ ဝစနံ အယံ ဂါထာပါဒေါ. သမာဓိဿ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ သမာဓိဿ ကာရဏံ သမတာနုယောဂေ နိယောဇနတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပပဉ္စာတိ ရာဂါဒယောဝ. တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတန္တိ ဒေသနာယ ပဒဋ္ဌာနဘာဝေနေဝ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ ကတာတိ အတ္ထော.

මේ වචනය මේ ගාථා පාදයයි. "සමාධියට පදට්ඨානය (සමීප හේතුව)" යන්නෙහි සමාධියට හේතුව සමාන ලෙස යෙදීමෙහි යෙදවීමෙන් යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. මේ ක්‍රමය සෙසු තැන්වල ද අදාළ වේ. පපංච යනු රාගාදී කෙලෙස් ම ය. එලෙස ම වර්ණනා කරන ලදී යනු දේශනාවට පදට්ඨාන වීමෙන්ම අර්ථ වර්ණනාව කරන ලදී යන්නයි.

---

န္တိ တံ ဒေသနံ. တဿာတိ သဘာဂါဒိဝသေန အာဝဋ္ဋနဿ. ပရိပက္ကဉာဏာနံ ဝိသေသာဓိဂမာယ. လာဘဝိနိစ္ဆယပရိဂ္ဂဟမစ္ဆရိယာနီတိအာဒီသု လာဘောတိ ရူပါဒိအာရမ္မဏပ္ပဋိလာဘော. သော ပရိယေသနာယ သတိ ဟောတီတိ ပရိယေသနာဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတော. ဝိနိစ္ဆယောတိ ‘‘ဧတ္တကံ မေ ရူပါရမ္မဏတ္ထာယ ဘဝိဿတိ, ဧတ္တကံ သဒ္ဒါဒိအာရမ္မဏတ္ထာယ, ဧတ္တကံ မယှံ, ဧတ္တကံ ပရဿ, ဧတ္တကံ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမိ, ဧတ္တကံ နိဒဟိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော ဝိတက္ကော ဝိနိစ္ဆယော. သော လာပိတဟေတုကတ္တာ ပရိယေသနမူလကတာယ ပရိယေသနာဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတော, တထာ ပရိဂ္ဂဟမစ္ဆရိယာနိ. တတ္ထ ပရိဂ္ဂဟော ‘‘မမ ဣဒ’’န္တိ ပရိဂ္ဂဏှနံ. မစ္ဆရိယံ ‘‘မယှေဝ ဟောတူ’’တိ ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝါသဟနံ. တေနေဝဿ ပေါရာဏာ ဧဝံ ဝစနတ္ထံ ဝဒန္တိ ‘‘မယှေဝိဒမစ္ဆရိယံ ဟောတု, မာ အညေသံ အစ္ဆရိယံ ဟောတူတိ ပဝတ္တတ္တာ မစ္ဆရိယန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၀၃; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၉.၂၃). ပရိဘောဂတ္ထာနံ ပန ဝိနိစ္ဆယာဒီနံ ပရိဘောဂန္တောဂဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဆန္ဒရာဂေါ ဒုဗ္ဗလရာဂေါ. အဇ္ဈောသာနံ ‘‘မမ ဣဒ’’န္တိ တဏှာဝသေန ဗလဝသန္နိဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒရာဂအဇ္ဈောသာနာ တဏှာ ဧဝါ’’တိ. အာရက္ခနိမိတ္တံ ဒွါရပိဒဟနမဉ္ဇူသာဂေါပနာဒိနာ သုဋ္ဌု ရက္ခဏနိမိတ္တံ. ပါပါနိ ကရောန္တော ပရိဘောဂနိမိတ္တံ ရတ္တော ဂိဒ္ဓေါ ဂဓိတော မုစ္ဆိတော ဟုတွာ မိဂေါဝ ပရိဘုဉ္ဇနနိမိတ္တံ ပမာဒံ အာပဇ္ဇတီတိ ဧဝံ ပရိယေနာရက္ခာ ပရိဘောဂနိမိတ္တံ. ပမာဒေါ တိဝိဓော တဏှာယ ဝသေန ကထိတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တိဝိဓော တဏှာယာတိ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ.

'න්ති' යනු ඒ දේශනාවයි. 'තස්ස' යනු සභාග ආදි වශයෙන් ආවර්තනය වීමේ ය. මුහුකුරා ගිය ඥානය ඇත්තන්ගේ විශේෂ අවබෝධය පිණිස ය. ලාභය, විනිශ්චය, පරිග්‍රහය, මසුරුකම ආදියෙහි 'ලාභය' යනු රූප ආදී අරමුණු ලැබීමයි. එය සෙවීම (පර්යේෂණය) ඇති විට වන බැවින් පර්යේෂණය යන්නෙන් ගන්නා ලදී. 'විනිශ්චය' යනු "මේ ප්‍රමාණය මගේ රූප අරමුණු සඳහා වේ, මේ ප්‍රමාණය ශබ්දාදී අරමුණු සඳහා වේ, මේ ප්‍රමාණය මට ය, මේ ප්‍රමාණය අනෙකාට ය, මෙපමණක් පරිභෝජනය කරමි, මෙපමණක් නිදන් කරමි" යනාදී වශයෙන් පවතින විතර්කය යි. එය ලාභයට හේතු වූ පර්යේෂණය මූලික කරගත් බැවින් පර්යේෂණය යන්නෙන්ම ගන්නා ලදී. පරිග්‍රහය හා මසුරුකම ද එසේමය. එහි 'පරිග්‍රහය' යනු "මෙය මගේ ය" කියා ගැනීමයි. 'මසුරුකම' යනු "මෙය මට ම වේවා" යි අන් අය සමඟ පොදුවේ භුක්ති විඳීමට නොහැකි බවයි. එබැවින් පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ වචනාර්ථ පවසති: "මට ම මෙය ආශ්චර්යයක් (විශේෂයක්) වේවා, අන් අයට මෙය ආශ්චර්යයක් (විශේෂයක්) නොවේවා" යි පවතින බැවින් මච්ඡරිය (මසුරුකම) යැයි කියනු ලැබේ. පරිභෝගය පිණිස පවතින විනිශ්චය ආදිය පරිභෝගයට ඇතුළත් බව දත යුතුය. ඡන්දරාගය යනු දුබල රාගයයි. 'අජ්ඣෝසාන' (ගිජු බව) යනු "මෙය මගේ ය" යන තණ්හාවෙන් පවතින බලවත් නිගමනයයි. එබැවින් "ඡන්දරාගය හා අජ්ඣෝසානය තණ්හාව ම ය" යි වදාළහ. ආරක්ෂා නිමිත්ත යනු දොරවල් වැසීම, පෙට්ටිවල දමා රැකීම ආදී වශයෙන් මැනවින් රැකගැනීමේ හේතුවයි. පාපයන් කරන තැනැත්තා පරිභෝජනය නිමිත්තෙන් ඇලුනු, ගිජු වූ, බැඳුණු, මුළා වූවෙක් වී මුවෙකු මෙන් පරිභෝජනය පිණිස ප්‍රමාදයට පත්වේ. මෙසේ පර්යේෂණය, ආරක්ෂාව හා පරිභෝජනය යන නිමිති වේ. ප්‍රමාදය තණ්හාව නිසා තෙවැදෑරුම් වන බව දක්වමින් "තණ්හාව නිසා තෙවැදෑරුම් වේ" යැයි වදාළහ.

---

အဝိသေသေန ဝုတ္တန္တိ ‘‘ကတမေန ဥပါဒါနေန သဥပါဒါနာ’’တိ ဝိဘာဂေန ပုစ္ဆိတွာပိ ‘‘အဝိဇ္ဇာယ စ တဏှာယ စာ’’တိ အဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဝုတ္တံ. တဏှဉ္စ အဝိဇ္ဇဉ္စ စတုရုပါဒါနံ [Pg.69] ဝသေနာတိ ကာမုပါဒါနာဒီနံ စတုန္နံ ဥပါဒါနာနံ ဝသေန ဝိဘဇိတွာ ခန္ဓာနံ ဒုက္ခဘာဝေန ဒုက္ခသစ္စဘာဝေန သဟ ပရိညေယျဘာဝံ, ဥပါဒါနာနံ သမုဒယဘာဝေန သမုဒယသစ္စဘာဝေန သဟ ပဟာတဗ္ဗဘာဝံ ဒဿေတီတိ ယောဇနာ.

"විශේෂයක් නැතිව කියන ලදී" යනු "කවර උපාදානයකින් උපාදාන සහිත ද?" කියා බෙදා විමසූ නමුත් "අවිද්‍යාවෙන් හා තණ්හාවෙන්" යැයි වෙන් නොකොට පවසන ලද්දකි. තණ්හාව හා අවිද්‍යාව සතර උපාදානයන්ගේ (කාමුපාදාන ආදී) වශයෙන් බෙදා දක්වා, ස්කන්ධයන්ගේ දුක්ඛ ස්වභාවය හා දුක්ඛ සත්‍ය ස්වභාවය සමඟ පිරිසිඳ දත යුතු (පරිඥෙය්‍ය) බව ද, උපාදානයන්ගේ සමුදය ස්වභාවය හා සමුදය සත්‍ය ස්වභාවය සමඟ ප්‍රහීණ කළ යුතු (පහාතබ්බ) බව ද දක්වයි යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

---

၃၀. ‘‘ယော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော တိဝိဓော ပမာဒေါ ပရိယေသတိ, အာရက္ခဏဉ္စ ကရောတိ, ပရိဘောဂနိမိတ္တဉ္စာတိ သမ္ဗန္ဓော. ပမာဒေါ ဟိ ပမဇ္ဇန္တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဘောဂါနံ ပရိယေသနာယ, အာရက္ခဏာယ စ ဟေတုဘူတော ကတ္တုဘာဝေန ဥပစရိတော, ပရိဘောဂဿ ပန နိမိတ္တံ. ‘‘တပ္ပဋိပက္ခေနာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘‘အပ္ပမာဒါနုယောဂေနာ’’တိ, တေန သမထဘာဝံ ဒဿေတိ. ခေပနာတိ ခယပါပနာ. ဝေါဒါနပက္ခဝိသဘာဂဓမ္မဝသေနာတိ ဝေါဒါနပက္ခော စ သော ပမာဒဿ ဝိသဘာဂဓမ္မော စာတိ ဝေါဒါန…ပေ… ဓမ္မော, သမထော, တဿ ဝသေန.

30. "යෝ" යනාදියෙන් දක්වන ලද තෙවැදෑරුම් ප්‍රමාදය පර්යේෂණය කරයි, ආරක්ෂාව කරයි, පරිභෝජන නිමිත්ත ද කරයි යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. ප්‍රමාද වන පුද්ගලයාගේ භෝගයන් සෙවීමට හා ආරක්ෂා කිරීමට හේතු වූ ප්‍රමාදය මෙහි කර්තෘ වශයෙන් උපචාරයෙන් දක්වා ඇතත්, එය පරිභෝජනයේ නිමිත්ත වේ. "එයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ" යන පදයේ අර්ථය "අප්‍රමාදයෙහි යෙදීමෙන්" යැයි විවරණය කරයි. එයින් සමථ භාවය දක්වයි. 'ඛේපනා' යනු ක්ෂය වීමට (කෙළවර වීමට) පැමිණවීමයි. 'වෝදානපක්ඛ විසභාගධම්ම' වශයෙන් යනු පිරිසිදු පසට අසමාන වූ (ප්‍රතිපක්ෂ වූ) ධර්මයන්ගේ වශයෙන් යන්නයි. එනම් ප්‍රමාදයට ප්‍රතිපක්ෂ වූ පිරිසිදු පාර්ශවයට අයත් ධර්මය වන සමථය මගින් යන්නයි.

---

သမထေ သတီတိ အဓိဋ္ဌာနဘူတေ ဈာနေ သတိ, တံ ပါဒကံ ကတွာတိ အတ္ထော. ယာ ပညာတိ နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒိဝသေန ပဝတ္တပညာ. တေနာဟ ‘‘အယံ ဝိပဿနာ’’တိ. ပဟီနေသူတိ ပဟီယမာနေသု.

"සමථය ඇති කල්හි" යනු අධිෂ්ඨාන (පදනම්) භූත වූ ධ්‍යානය ඇති කල්හි යන්නයි. එය පාදක කරගෙන යනු අර්ථයයි. "යම් ප්‍රඥාවක් ද" යනු නාම රූප පරිච්ඡේද ආදී වශයෙන් පවතින ප්‍රඥාවයි. එබැවින් "මෙය විදර්ශනාවයි" යි වදාළහ. "පහීනේසු" යනු ප්‍රහීණ වන කල්හි යන්නයි.

---

ဝေါဒါနပက္ခန္တိ အာရမ္ဘဓာတုအာဒိဝေါဒါနပက္ခံ နိက္ခိပိတွာ. ဝိသဘာဂဓမ္မဝသေနာတိ ပမာဒဝသေနေဝ. သဘာဂဓမ္မဝသေနာတိ ပုဗ္ဗေ နိက္ခိတ္တဿ အာရမ္ဘဓာတုအာဒိဝေါဒါနဓမ္မဿ သမထာဒိသဘာဂဓမ္မဝသေန.

'වෝදානපක්ඛ' යනු ආරම්භ ධාතු ආදී පිරිසිදු පක්ෂය තබාලා ය. 'විසභාගධම්ම' වශයෙන් යනු ප්‍රමාදය මගින් ම ය. 'සභාගධම්ම' වශයෙන් යනු කලින් තබන ලද ආරම්භ ධාතු ආදී පිරිසිදු ධර්මයන්ගේ සමථ ආදී සභාග ධර්මයන්ගේ වශයෙන් යන්නයි.

---

ပုန အပရိယောဒါပနိယံ သိခါပ္ပတ္တပရိယောဒါပနံ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘တံ ပန အရဟတ္တေန ဟောတီ’’တိ.

නැවත කිලිටි නොවන මුදුන්පත් වූ පිරිසිදු බව මෙහි අදහස් කරන ලද්දේ "එය අර්හත් මාර්ගයෙන් වේ" යැයි පැවසීමෙනි.

---

မောဟသမုဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာ ‘‘မောဟော ဧဝ သမုဋ္ဌာန’’န္တိ ကတွာ. အညထာ ပိသုဏာဝါစာယ ဒေါသသမုဋ္ဌာနတာ မုသာဝါဒဿ ဝိယ မောဟသမုဋ္ဌာနဘာဝါ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ.

"මුළාව (මෝහය) ම සමුට්ඨානය (හටගැනීමට හේතුව) ය" යි පැවසීමෙන් මෝහයෙන් හටගන්නා බව කියන ලදී. එසේ නොවන්නේ නම්, කේලාම් කීම දොසින් (තරහෙන්) හටගන්නා බවත්, බොරු කීම මෝහයෙන් හටගන්නා බවත් කිව යුතුව තිබිණි.

---

ကမ္မပထဘာဝံ ပတ္တာနံ, အပ္ပတ္တာနဉ္စ အကုသလဓမ္မာနံ ‘‘သဗ္ဗပါပ’’န္တိ ပဒေန ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မပထကမ္မဝိဘာဂေနာ’’တိ.

කර්මපථ භාවයට පත් වූ සහ පත් නොවූ අකුසල් ධර්මයන් "සබ්බපාප" (සියලු පව්) යන පදයෙන් ගන්නා ලද බැවින් "කර්මපථ කර්ම විභාගයෙන්" යැයි කියන ලදී.

---

၃၁. သေသပဒါနန္တိ ‘‘ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ’’တိအာဒီနံ (ဒီ. နိ. ၂.၉၀; ဓ. ပ. ၁၈၃; နေတ္တိ. ၃၀, ၅၀, ၁၁၆, ၁၂၄; ပေဋကော. ၂၉) ဂါထာယ အဝသိဋ္ဌပဒါနံ. ယထာဓိဂတန္တိ အတ္တနာ အဓိဂတပ္ပကာရံ, ပစ္ဆာ ဘူမိဒိသာ.

31. "කුසලස්ස උපසම්පදා" යනාදී ගාථාවේ ඉතිරි පදයන්ගේ යනු අර්ථයයි. 'යථාධිගත' යනු තමන් විසින් අවබෝධ කරගත් ආකාරයට ය. පසුව කියවෙන්නේ භූමි සහ දිශා ගැනයි.

---

ဥပရိ [Pg.70] ယာပေန္တီတိ မနုဿလောကတော ဥပရိဋ္ဌိမံ ဒေဝလောကံ ဂမေန္တိ.

"මතුයෙහි පවත්වති" යනු මනුෂ්‍ය ලෝකයට ඉහළින් පිහිටි දේව ලෝකය කරා පමුණුවති යන්නයි.

---

၃၂. ယထာဝုတ္တဿ ဓမ္မဿာတိ သီလဿ စ မဂ္ဂဿ စ. တဏှာဝိဇ္ဇာဒီနန္တိ အာဒိသဒ္ဒေန တဒေကဋ္ဌကိလေသာ ဂယှန္တိ, တေသံ ပဒဋ္ဌာနဓမ္မာ စ. သမထဝိပဿနာဒီနန္တိ အာဒိသဒ္ဒေန သာမညဖလာနံ သင်္ဂဟော. ယဒဂ္ဂေန စေတ္ထ ‘‘နိရောဓော ရက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တော, တဒဂ္ဂေန မဂ္ဂေါ ရက္ခဏကိရိယာယ ကရဏံ ဝုတ္တံ ‘‘ယေန ရက္ခတီ’’တိ. ဝိသဘာဂဓမ္မဝသေန ပုရိမာနိ သဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနဝသေန ပစ္ဆိမာနိ သစ္စာနိ နိဒ္ဓါရိတာနီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

32. “ඉහත සඳහන් කරන ලද ධර්මයට” යනු සීලයට සහ මාර්ගයටයි. “තණ්හාව, අවිද්‍යාව ආදිය” යන්නෙහි “ආදි” ශබ්දයෙන් ඒවාට සමාන කෙලෙස් සහ ඒවායේ පදට්ඨාන (සමීප හේතු) ධර්මයන් ද ගැනේ. “සමථ විපස්සනා ආදිය” යන්නෙහි “ආදි” ශබ්දයෙන් සාමණ්‍ය ඵලයන් ද ඇතුළත් වේ. මෙහි යම් හෙයකින් “නිරෝධය රකියි” යැයි කියන ලද්දේ ද, ඒ අනුව මාර්ගය “යමකින් රකියි ද” යන රැකීමේ ක්‍රියාවට හේතුව ලෙස “මහත් කොට” දක්වන ලදී. අසභාග ධර්ම (අසමාන ධර්ම) වශයෙන් පූර්ව සත්‍යයන් ද, සභාග ධර්ම (සමාන ධර්ම) වශයෙන් පශ්චිම සත්‍යයන් ද වෙන් කොට දක්වන්නේ යැයි මෙහි සම්බන්ධ කළ යුතුය.

---

အာဝဋ္ဋဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ආවට්ටහාර විභංග වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

၈. ဝိဘတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

8. විභත්තිහාර විභංග වර්ණනාව

---

၃၃. ဓမ္မေသူတိ ပုညာဒိဒါနာဒိဘေဒဘိန္နေသု သဘာဝဓမ္မေသု. တတ္ထ လဗ္ဘမာနောတိ တေသု ယထာဝုတ္တေသု ဓမ္မေသု လဗ္ဘမာနော. ဘူမိဝိဘာဂေါတိ ကာမာဝစရာဒိဒဿနာဒိဘူမိပ္ပဘေဒေါ. ပဒဋ္ဌာနဝိဘာဂေါတိ တေ ပုညာဒိဓမ္မာ ယေသံ ပဒဋ္ဌာနံ, တေသံ ဝါ ယေ ဓမ္မာ ပဒဋ္ဌာနံ, တဗ္ဗိဘာဂေါ. ယေသံ သုတ္တာနန္တိ မူလပဒဋ္ဌာနဘူတာနံ သံကိလေသဘာဂိယာဒီနံ စတုန္နံ သုတ္တာနံ ဝသေန. အသင်္ကရဝဝတ္ထာနေန ဟိ ဧတေသု သုတ္တေသု သာတိသယံ ဓမ္မာ ဝိဘတ္တာ နာမ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဝိသေသတော’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဝါသနာဘာဂိယနိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ္တာနိ ဧဝေတ္ထ ဂဟိတာနီတိ? နယိဒမေဝံ နိက္ခမနပရိယောသာနဘာဝေန ဣတရေသမ္ပိ ဂဟိတတ္တာ. ယတော ဟိ နိဿဋာ ဝါသနာဘာဂိယာ ဓမ္မာ, တေ သံကိလေသဘာဂိယာ. ယံပရိယောသာနာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ ဓမ္မာ, တေ အသေက္ခဘာဂိယာတိ ဒွယဂ္ဂဟဏေနေဝ ဣတရမ္ပိ ဒွယံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမေသံ စတုန္နံ သုတ္တာနံ ဒေသနာယာ’’တိ. ဣမာနိ စတ္တာရိ သုတ္တာနီတိ ပါဠိယာ, ဝက္ခမာနာယ ဒေသနာယ ဝါ ဣတရဒွယသင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, န ပဋိက္ခေပေါ.

33. “ධර්මයන්හි” යනු පින්, දන් ආදී ප්‍රභේදයන්ගෙන් බෙදුණු ස්වභාව ධර්මයන්හි යන්නයි. එහි “ලැබෙන” යනු ඒ කියන ලද ධර්මයන්හි දක්නට ලැබෙන යන්නයි. “භූමි විභාගය” යනු කාමාවචර ආදී දර්ශන භූමිවල ප්‍රභේදයයි. “පදට්ඨාන විභාගය” යනු ඒ පුණ්‍ය ධර්මයන් කුමකට පාදක වන්නේ ද, නැතහොත් ඒ ධර්මයන්ට පාදක වන ධර්ම කවරේ ද යන බෙදීමයි. මූලික පදට්ඨාන වූ සංකිලෙසභාගිය ආදී සූත්‍ර හතරේ වශයෙන් “යම් සූත්‍රයන්ගේ” යැයි කියන ලදී. මෙම සූත්‍රයන්හි ධර්මයන් අසංකීර්ණ ලෙස වෙන් කොට දැක්වීමෙන් ඉතා විශිෂ්ට ලෙස බෙදා දක්වා ඇත. එබැවින් “විශේෂයෙන්” යැයි කියන ලදී. ඉදින් එසේ නම්, මෙහි වාසනාභාගිය සහ නිබ්බේධභාගිය සූත්‍ර පමණක් ගත්තේ ඇයි? එසේ නැත, නික්මීම සහ අවසානය යන අර්ථයෙන් අනෙක්වා ද මෙහි ඇතුළත් වන බැවිනි. යම් හෙයකින් වාසනාභාගිය ධර්මයන්ගෙන් නික්මුණේ වේ ද, ඒවා සංකිලෙසභාගිය වේ. යම් තැනක නිබ්බේධභාගිය ධර්මයන් අවසන් වේ ද, ඒවා අසේක්ඛභාගිය වේ. මෙසේ දෙකක් ගැනීමෙන් අනෙක් දෙක ද ගන්නා ලද්දේම වෙයි. එබැවින් “මෙම සූත්‍ර හතරේ දේශනාවෙන්” යැයි කියන ලදී. “මෙම සූත්‍ර හතර” යන පාලි පාඨයෙන් හෝ ඉදිරියට පැවසෙන දේශනාවෙන් අනෙක් දෙකේ ද සංග්‍රහය දත යුතුය මිස එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමක් නොවේ.

---

တေနေဝါတိ နိယမဿ အကတတ္တာ, တတော စ တေန တန္နိဿိတေန စ ဗြဟ္မစာရီ ဘဝတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. ဧဝ-သဒ္ဒေါ ဝါ သမုစ္စယတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သိယာ တဿ ပဋိက္ခေပေါတိ တဿ အဋ္ဌသမာပတ္တိဗြဟ္မစရိယဿ သိယာ ပဋိက္ခေပေါ. ဧဝံ သတိ သာဝသေသာ ဒေသနာ သိယာ.

“එයින්ම” යනු නියමයක් නොකළ බැවින්, එයින් සහ එය ඇසුරු කළ තැනැත්තා බ්‍රහ්මචාරියෙකු වේ යන්න සිද්ධ වේ. නැතහොත් “ඒව” (ම) ශබ්දය එක් කිරීමේ අර්ථයෙන් දත යුතුය. “ඔහුගේ ප්‍රතික්ෂේපය විය හැකිය” යනු ඒ අෂ්ට සමාපත්ති බ්‍රහ්මචර්යාවේ ප්‍රතික්ෂේපය විය හැකිය යන්නයි. එසේ වූ විට දේශනාව අසම්පූර්ණ (ශේෂ සහිත) විය හැකිය.

---

တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနဒွယံ [Pg.71] ပဒဋ္ဌာနဘူတံ ဣဓ ဂဏနူပဂံ န ဟောတီတိ ‘‘သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနာနံ ဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟေတ္ထ ကေစိ ‘‘တေနေဝါ’’တိ ပဌန္တိ. ‘‘တေနေဝ ဗြဟ္မစရိယေနာတိ ပဌန္တီ’’တိ ဣဒံ ‘‘သံဝရသီလေ ဌိတော’’တိ (နေတ္တိ. ၃၃) ဧတ္ထ ဝုတ္တံ ပါဠိဝိကပ္ပံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ‘‘ယသ္မာ…ပေ… ဝက္ခတီ’’တိ ဣဒံ ပစ္ဆိမပါဌဿေဝ ယုတ္တတာယ ကာရဏဝစနံ.

තදංග ආදී ප්‍රහාණ දෙක මෙහි පාදක වන බැවින් ගණනයට ඇතුළත් නොවේ, එබැවින් “සමුච්ඡේද සහ පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණයන්ගේ වශයෙන්” යැයි කියන ලදී. එසේම මෙහි ඇතැම්හු “තෙනේව” (එයින්ම) යැයි කියවති. “එම බ්‍රහ්මචර්යාවෙන්ම” යන පාඨය “සංවර සීලයෙහි පිහිටා” (නෙත්ති. 33) යන මෙහි දැක්වෙන පාලි විකල්පය අරභයා කියනු ලැබේ. “යම් හෙයකින්...පෙ... පවසනු ඇත” යන්න පශ්චිම පාඨයේම ඇති යෝග්‍යතාවය දැක්වීමට හේතු පැවසීමකි.

---

ကထံ မန္တာတိ? အနိဗ္ဗေဓသဘာဝတ္တာ မဟဂ္ဂတပုညာနံ န နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ္တေန သင်္ဂဟော, ဝါသနာဘာဂိယတ္တာ ပန ဝါသနာဘာဂိယသုတ္တေနေဝ သင်္ဂဟောတိ. တဒုပသင်္ဂါ ဟိ ပစ္ဆိမော ဧဝ ပါဌော ယုတ္တတရော. ဣတရထာ သာဝသေသာ ဒေသနာ ဘဝေယျ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ…ပေ… ဒေသေတီ’’တိ.

“කෙසේ මන්ත්‍ර (ප්‍රඥාව) වෙත් ද?” යන්නට පිළිතුර නම්, අවබෝධ නොවන (අනිබ්බේධ) ස්වභාවය නිසා මහග්ගත පින් නිබ්බේධභාගිය සූත්‍රයෙන් සංග්‍රහ නොවේ, නමුත් වාසනාභාගිය ස්වභාවය නිසා වාසනාභාගිය සූත්‍රයෙන්ම සංග්‍රහ වේ. ඒ අනුව පශ්චිම පාඨයම වඩාත් යෝග්‍ය වේ. එසේ නොවන කල්හි දේශනාව අසම්පූර්ණ වන්නේය. එබැවින් “නොවේම...පෙ... දේශනා කරයි” යැයි කියන ලදී.

---

သံကိလေသဘာဂိယအသေက္ခဘာဂိယာနံ ပရတော ဝက္ခမာနတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝက္ခမာနာနံ…ပေ… ဝသေနာ’’တိ. ‘‘သဗ္ဗတော’’တိ ဣဒံ ပုဗ္ဗပရာပေက္ခံ. တဿ ပရာပေက္ခတာယ ‘‘သဗ္ဗတောဘာဂေန ဧကာဒသသု ဌာနေသု ပက္ခိပိတွာ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ယောဇိတံ. တတ္ထ ပဒါဒိကေ ဝိစယဟာရပဒတ္ထေ သန္ဓာယ ‘‘ဧကာဒသသု ဌာနေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗပေက္ခတာယ ပန ‘‘သဗ္ဗတောဘာဂေန ဒေသနာယ ဖလေနာ’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

සංකිලෙසභාගිය සහ අසේක්ඛභාගිය ධර්මයන් ගැන පසුව පවසන බැවින් “පැවසෙන්නාවූ...පෙ... වශයෙන්” යැයි කියන ලදී. “සෑම අතින්ම” යන්න පූර්ව සහ අපර අපේක්ෂාවෙනි. එහි අපර අපේක්ෂාව නිසා “සෑම අයුරින්ම ස්ථාන එකොළොසකට ඇතුළත් කොට” යැයි අටුවාවෙහි විස්තර කරන ලදී. එහි පදාදී විචයහාරයේ පදාර්ථයන් අරභයා “එකොළොස් තැනක” යැයි කියන ලදී. පූර්ව අපේක්ෂාවෙන් නම් “සෑම අයුරින්ම දේශනාවේ ඵලයෙන්” යනාදී වශයෙන් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

---

သံကိလေသဘာဂိယာနံ တဏှာသံကိလေသာဒိနာ ဒေသနာနယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဖလံ အပါယဒုက္ခေန မနုဿေသု ဒေါဘဂ္ဂိယေန. အသေက္ခဘာဂိယာနံ အသေက္ခေဟိ သီလက္ခန္ဓာဒီဟိ ဒေသနာနယော. ဖလံ အဂ္ဂဖလေန စ အနုပါဒိသေသာယ စ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတရေသံ ပါဠိယံ ဝုတ္တမေဝ. ကာမရာဂဗျာပါဒဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနဂ္ဂဟဏေန သံကိလေသဘာဂိယာနံ, ဝိရာဂဂ္ဂဟဏေန အသေက္ခဂ္ဂဟဏေနေဝ စ အသေက္ခဘာဂိယာနံ ဝက္ခမာနတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝက္ခမာနာနံ…ပေ… ဝသေနာ’’တိ. ပဒပဒတ္ထဝိစာရယုတ္တိနိဒ္ဓါရဏမုခေန ဓမ္မဝိဘတ္တိအာဒိဝိစာရော ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘ဝိစယေန…ပေ… တဗ္ဗာနီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဝိစယေန…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

සංකිලෙසභාගිය ධර්මයන්ගේ දේශනා ක්‍රමය තණ්හා සංකිලෙසය ආදී වශයෙන් දත යුතුය. එහි ඵලය නම් අපාය දුක් සහ මිනිසුන් අතර ඇති අභාග්‍ය සම්පන්න බවයි. අසේක්ඛභාගිය ධර්මයන්ගේ දේශනා ක්‍රමය අසේක්ඛ සීලක්ඛන්ධ ආදියෙනි. එහි ඵලය අර්හත් ඵලය සහ අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව වශයෙන් දත යුතුය. අනෙක්වා පාලියෙහි පවසන ලද පරිදිමය. කාමරාග, ව්‍යාපාද සහ උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයන් ගැන සඳහන් කිරීමෙන් සංකිලෙසභාගිය ධර්මයන් ගැනත්, විරාගය සහ අසේක්ඛ යන පද ගැන සඳහන් කිරීමෙන් අසේක්ඛභාගිය ධර්මයන් ගැනත් ඉදිරියට පවසන බැවින් “පැවසෙන්නාවූ...පෙ... වශයෙන්” යැයි කියන ලදී. පද සහ පදාර්ථ විමසීමේ යුක්තිය තීරණය කිරීමේ මඟින් ධර්ම විභාගය ආදිය විමසිය යුතු බව දැක්වීමට පාලියෙහි “විචයෙන් (විමසීමෙන්)...පෙ... වෙන් කළ යුතුය” යැයි වදාළ බැවින්, අටුවාවෙහි “විචයෙන්...පෙ... දක්වයි” යනුවෙන් සඳහන් විය.

---

၃၄. ဧဝန္တိ ဣတိ. ဓမ္မေတိ ဝုတ္တသဘာဂဓမ္မေ. သာဓာရဏာသာဓာရဏဘာဝေဟီတိ သာမညဝိသေသေန ဝိသိဋ္ဌေဟိ. ဒွေ ဓမ္မာ သာဓာရဏာတိ ဒွေ ဣမေ ဓမ္မာ ယေဟိ သဘာဂဓမ္မာ သာဓာရဏာ နာမ ဟောန္တိ. ကတမေ ဒွေ? နာမံ, ဝတ္ထု စ. တတ္ထ နာမံ နာမပညတ္တိ, တံမုခေနေဝ သဒ္ဒတော တဒတ္ထာဝဂမော. သဒ္ဒေန စ သာမညရူပေနေဝ တထာရူပဿ အတ္ထဿ [Pg.72] ဂဟဏံ, န ဝိသေသရူပေန, တသ္မာ သဒ္ဒဝစနီယာ အတ္ထာ သာဓာရဏရူပနာမာယတ္တဂဟဏီယတာယ နာမသာဓာရဏာ ဝုတ္တာ. ဝတ္ထူတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ. ယတ္ထ ဟိ ယေ ဓမ္မာ ပဝတ္တန္တိ, တေသံ သဗ္ဗေသံ တေ ဓမ္မာ သာဓာရဏာတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနသင်္ခါတာနံ ဝတ္ထူနံ သာဓာရဏာ. ယသ္မာ ပနိဒံ ဒွယံ တေသံ ဓမ္မာနံ သာဓာရဏဘာဝေ ပကတိဘူတံ သဘာဝဘူတံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွေ ဓမ္မာတိ ဒုဝေ ပကတိယော’’တိ. ဧကသန္တတိပတိတတာယာတိ သမာနသန္တတိပဝတ္တိယာ. တေနာဟ ‘‘သမာနဝတ္ထုကာ’’တိ. ဒဿနပဟာတဗ္ဗာနဉှိ ယထာ မိစ္ဆတ္တနိယတသတ္တာ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ, ဧဝံ အနိယတာပီတိ ဥဘယေ ဟိ တေ သမာနဝတ္ထုကာ. ဧသ နယော ဣတရေသုပိ. သက္ကာယဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသာ ဟိ ဘိန္နသဘာဝါပေတေ ဓမ္မာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗတံ နာတိဝတ္တန္တီတိ တေ နာမသာမညတံ ပတ္တာ, ရူပရာဂါဒယော စ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗတန္တိ အာဟ ‘‘ပဟာနေကဋ္ဌာ နာမသာဓာရဏာ’’တိ. ယထာ ပန ‘‘ဝတ္ထူနံ သာဓာရဏာ ဝတ္ထုသာဓာရဏာ’’တိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတိ, ဧဝံ ‘‘ဝတ္ထုနာ သာဓာရဏာ ဝတ္ထုသာဓာရဏာ’’တိ အယမ္ပိ အတ္ထော လဗ္ဘတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဟဇေကဋ္ဌာ ဝတ္ထုသာဓာရဏာ’’တိ အာဟ. တေ ဟိ အညမညံ ဖုသနာဒိသဘာဝတော ဘိန္နာပိ ယသ္မိံ ပဝတ္တန္တိ, တေန ဝတ္ထုနာ သာဓာရဏာ နာမ ဟောန္တိ. ဧတ္ထ စ လဗ္ဘမာနမ္ပိ ကုသလာဒိနာမသာဓာရဏံ အနာမသိတွာ ဝတ္ထုသာဓာရဏာ တာဝ ယောဇိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဋိပက္ခာဒီဟီတိ အာဒိသဒ္ဒေန သမာနဖလတာသဟဗျတာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. သေသပဒေသူတိ ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိအာဒိဝါကျေသု. ကထံ? တတ္ထ ဟိ ပုထုဇ္ဇနဿ, သောတာပန္နဿ စ သမ္ဘဝတော အနာဂါမိနော, အရဟတော စ အသမ္ဘဝတောတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

34. ‘එවං’ යනු ‘ඉති’ යන්නයි. ‘ධම්මා’ යනු ඉහත සඳහන් කරන ලද සභාග ධර්මයන්ය. ‘සාධාරණ හා අසාධාරණ භාවයන්ගෙන්’ යනු සාමාන්‍ය සහ විශේෂ ලක්ෂණ මගින් විශිෂ්ට වූ භාවයන්ගෙන් යුක්ත වීමයි. ‘ධර්ම දෙකක් සාධාරණ වේ’ යනු සභාග ධර්මයන් සාධාරණ බවට පත්වන කරුණු දෙකකි. ඒ කවර දෙකක්ද යත්? නාමය සහ වස්තුවයි. එහි ‘නාමය’ යනු නාම ප්‍රඥප්තියයි; ඒ හරහා ශබ්දය මගින් එම අර්ථය අවබෝධ කරගනු ලැබේ. ශබ්දය මගින් පොදු ස්වරූපයෙන් අර්ථය ග්‍රහණය කරගන්නා අතර, විශේෂ ස්වරූපයෙන් නොවේ. එබැවින් ශබ්දයෙන් ප්‍රකාශ කළ යුතු අර්ථයන්, නාමයන්හි සාධාරණ ස්වරූපය මත රඳා පවතින බැවින් ‘නාම සාධාරණ’ යයි කියනු ලැබේ. ‘වස්තුව’ යනු පවතින ස්ථානයයි (ප්‍රවත්ති ස්ථානයයි). යම් තැනක යම් ධර්ම කෙනෙක් පවතිත් ද, ඒ සියල්ලන්ටම එම ධර්මයෝ සාධාරණ වෙති. එබැවින් එය ප්‍රවත්ති ස්ථාන වශයෙන් හැඳින්වෙන වස්තූන්ගේ සාධාරණත්වයයි. මේ කරුණු දෙක එම ධර්මයන්ගේ සාධාරණ බවෙහි ස්වභාවය වන බැවින් ‘ධර්ම දෙකක් යනු ප්‍රකෘති දෙකකි’ යැයි කියන ලදී. ‘එක් සන්තතියක පතිත වූ බැවින්’ යනු සමාන සන්තතියක පැවතීමයි. එබැවින් ‘සමාන වස්තූන් ඇති’ යයි පවසන ලදී. දර්ශනයෙන් (සෝවාන් මාර්ගයෙන්) ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන් සම්බන්ධයෙන්, මිථ්‍යාදෘෂ්ටියෙන් නියත වූ සත්ත්වයන්ගේ පවතින ස්ථානය යම් සේද, අනියත වූවන්ගේද එසේම වන බැවින් ඒ දෙපිරිසම සමාන වස්තූන් ඇත්තෝ වෙති. සෙසු කරුණු සම්බන්ධයෙන්ද ක්‍රමය මෙයම වේ. සක්කායදිට්ඨි, විචිකිච්ඡා සහ සීලබ්බතපරාමාස යන මේ ධර්මයෝ එකිනෙකට වෙනස් ස්වභාව ඇති මුත්, දර්ශනයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බව ඉක්මවා නොයන බැවින් නාම සාමාන්‍යභාවයට පත්වෙති. රූප රාගාදිය භාවනාවෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු බැවින් ‘ප්‍රහාණයෙහි එකම අර්ථය ඇති බැවින් නාම සාධාරණ වේ’ යයි පවසන ලදී. ‘වස්තූන්ගේ සාධාරණත්වය වස්තු සාධාරණ’ යයි යම් සේ අර්ථය ලැබේ ද, ‘වස්තුව හා සමග සාධාරණ වූයේ වස්තු සාධාරණ’ යයි මේ අර්ථය ද ලැබෙන බව පෙන්වමින් ‘සහජ වශයෙන් එක් අර්ථයක් ඇති බැවින් වස්තු සාධාරණ’ යයි පවසන ලදී. එම ධර්මයෝ ස්පර්ශය ආදී ස්වභාවයන්ගෙන් එකිනෙකාට වෙනස් වුවද, යම් වස්තුවක පවතිත් ද එම වස්තුව හා සමග සාධාරණ වෙති. මෙහිදී කුසලාදී වශයෙන් ලැබෙන නාම සාධාරණත්වය නොගෙන, වස්තු සාධාරණත්වය පමණක් යොදන ලද බව දත යුතුය. ‘ප්‍රතිපක්ෂ ආදීන්ගෙන්’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් සමාන ඵල ඇති බව සහ සහජාත බව ආදිය සංග්‍රහ කෙරේ. ‘සෙසු පදයන්හි’ යනු ‘පෘථග්ජනයාගේ’ යනාදී වාක්‍යයන්හි ය. එය කෙසේද? එහි පෘථග්ජනයාට සහ සෝවාන් පුද්ගලයාට (යම් කරුණක්) ඇති විය හැකි මුත්, අනාගාමී සහ අර්හත් පුද්ගලයන්ට ඇති නොවන බැවින් ආදී වශයෙන් එය යෙදිය යුතුය.

---

ကထံ တေ ဩဓိသော ဂဟိတာတိ ကေနာကာရေန တေ ‘‘သာဓာရဏာ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာ ဘာဂသော ဂဟိတာ. ‘‘အမုကဿ, အမုကဿ စာ’’တိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော. သာမညဘူတာ ဓမ္မာ သာဓာရဏာ နာမ, ဧဝံ သန္တေ ကထံ တေသံ မိစ္ဆတ္တနိယတာနိယတာဒိဝသေန ဝိဘာဂေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာ ဝုစ္စတိ, န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. အထ ဝိဘာဂေန တံ ဝတ္တဗ္ဗံ, နနု တေ သာဓာရဏာတိ န ဝတ္တဗ္ဗမေဝါတိ? ဧဝံ သာဓာရဏာတိ မိစ္ဆတ္တနိယတာနံ, အနိယတာနန္တိ ဣမေသံ ဥဘယေသံယေဝ တေ ဓမ္မာ သာဓာရဏာ. တေနာဟ – ‘‘န သဗ္ဗသတ္တာနံ သာဓာရဏတာယ သာဓာရဏာ’’တိ. ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ ကာရဏမာဟ, တေနေတံ ဒဿေတိ ‘‘ကေစိ ဓမ္မာ ကေသဉ္စိဒေဝ ဓမ္မာနံ သာဓာရဏာ [Pg.73] ဟောန္တိ, အညေသံ အသာဓာရဏာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ပဋိနိယတဉှိ တေသံ ပဝတ္တိဋ္ဌာန’’န္တိ.

‘ඔවුන් කෙසේ කොටස් වශයෙන් ගනු ලැබුවේද’ යනු ‘සාධාරණ’ යයි කියන ලද ධර්මයන් කවර ආකාරයකින් කොටස් වශයෙන් ගන්නා ලද්දේද යන්නයි. ‘මොහුට මෙසේය, මීට මෙසේය’ යනු මෙහි අර්ථයයි. පොදු වූ ධර්මයෝ සාධාරණ නම් වෙති. එසේ තිබියදී මිච්ඡත්ත නියත, අනියත ආදී වශයෙන් බෙදා දැක්වීමෙන් ඒවා පවතින ස්ථානයන් බව පවසන්නේ කෙසේද, එය නොකළ යුත්තකි යන්න මෙහි අදහසයි. ඉදින් බෙදා දැක්වීමෙන් එය පැවසිය යුතු නම්, ‘ඔවුන් සාධාරණ යැයි’ නොකළ යුතු නොවේද? එසේ වුවද මිච්ඡත්ත නියත වූවන්ට සහ අනියත වූවන්ට යන මේ දෙපිරිසටම ඒ ධර්මයෝ සාධාරණ වෙති. එබැවින් ‘සියලු සත්ත්වයන්ට සාධාරණ වූ පමණින් සාධාරණ යයි නොකියනු ලැබේ’ යයි පවසන ලදී. ‘යම් හෙයකින්’ යනාදියෙන් එහි හේතුව දක්වයි. ඇතැම් ධර්මයන් ඇතැම් ධර්මයන්ට පමණක් සාධාරණ වන අතර අනෙක් ධර්මයන්ට අසාධාරණ (විශේෂ) වන බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. එබැවින් ‘ඔවුන්ගේ පැවැත්මේ ස්ථානය ප්‍රතිනියත (සීමා සහිත) වේ’ යයි පවසන ලදී.

---

ဣတရထာတိ အနိယတပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ သဗ္ဗေသံ သာဓာရဏာ, အသာဓာရဏာ ဝါ သိယုံ, တထာ သတိ. တထာ ဝေါဟာရောတိ ‘‘သာဓာရဏာ, အသာဓာရဏာ’’တိ စ အယံ ဝေါဟာရော သာမညာ ဧဝ န ဘဝေယျ. ဧတေ ဧဝ ဓမ္မာတိ ‘‘သာဓာရဏာ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာ ဧဝ. ဧဝန္တိ ‘‘မိစ္ဆတ္တနိယတာန’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. နိယတဝိသယာ ပရိစ္ဆိန္နပ္ပဝတ္တိဋ္ဌာနာ. ‘‘ယောပီ’’တိအာဒိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ပါကဋကရဏံ. ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ အနွယတော, ဗျတိရေကတော စ တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ. သေသေပီတိ ‘‘ဘာဝနာပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဧဝမာဒိမှိပိ.

‘ඊට වෙනස් ආකාරයකින්’ යනු ප්‍රවෘත්ති ස්ථානයන් අනියත වීම නිසා සියල්ලන්ටම සාධාරණ හෝ අසාධාරණ විය හැක; එසේ වූ විට ‘සාධාරණ’ හෝ ‘අසාධාරණ’ යන ව්‍යවහාරය සාමාන්‍ය දෙයක් බවට පත් නොවේ. ‘මෙම ධර්මයෝම’ යනු ‘සාධාරණ’ යයි කියන ලද ධර්මයන්ම වේ. ‘එවං’ යනු ‘මිච්ඡත්ත නියත’ යනාදී වශයෙන් කියන ලද ක්‍රමයයි. ‘නියත විෂයයන්’ යනු සීමා කරන ලද ප්‍රවෘත්ති ස්ථානයන්ය. ‘යමෙක් පවා’ යනාදියෙන් පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන් පවසන ලද අර්ථය පැහැදිලි කරයි. ‘නොවේ මැයි’ යනාදියෙන් අන්වය සහ ව්‍යතිරේකය මගින් එම අර්ථයම විභාග කරයි. ‘සෙසු තන්හිද’ යනු ‘භාවනාවෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතු’ යනාදී තැන්වලදීය.

---

ပစ္စတ္တနိယတောတိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကော. ဣတရဿာတိ အပစ္စတ္တနိယတဿ. တထာတိ အသာဓာရဏဘာဝေန. ကောစိ ဓမ္မော ကဉ္စိ ဓမ္မံ ဥပါဒါယ သာဓာရဏောပိ သမာနော တဒညံ ဥပါဒါယ အသာဓာရဏောပိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သာဓာရဏာဝိဓုရတာယာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘တံ တံ ဥပါဒါယာ’’တိအာဒိ. တထာ ဟိ ‘‘ဓမ္မတာ’’တိ ဝုတ္တပဌမမဂ္ဂဋ္ဌတာ ဒီပိတာ, တာဒိသာနံ ဧဝ အနေကေသံ အရိယာနံ ဝသေန သာဓာရဏာတိ. ပဌမဿာတိ အဋ္ဌမကဿ. ဒုတိယဿာတိ သောတာပန္နဿ. ပုန အဋ္ဌမကဿာတိ ‘‘အဋ္ဌမကဿ, အနာဂါမိဿ စာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တအဋ္ဌမကဿ. တေနာဟ ‘‘အနာဂါမိမဂ္ဂဋ္ဌဿာ’’တိ. အဂ္ဂဖလဋ္ဌတော ပဋ္ဌာယ ပဋိလောမတော ဂဏိယမာနော ပဌမမဂ္ဂဋ္ဌော အဋ္ဌမကော, မဂ္ဂဋ္ဌတာယ, ပဟီယမာနကိလေသတာယ စ သဗ္ဗေပိ မဂ္ဂဋ္ဌာ အဋ္ဌမကာ ဝိယာတိ အဋ္ဌမကာ, ‘‘ဧကစိတ္တက္ခဏတော ဥဒ္ဓံ န တိဋ္ဌတီတိ အဋ္ဌမကော’’တိ အပရေ နိရုတ္တိနယေန. ‘‘သေက္ခာ’’တိ နာမံ သာဓာရဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဣတရေသူတိ ‘‘ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တေသု အနရိယေသု. တေနာဟ ပါဠိယံ ‘‘ဟီနုက္ကဋ္ဌမဇ္ဈိမံ ဥပါဒါယာ’’တိ.

‘පච්චත්ත නියත’ යනු පුද්ගලයාටම ආවේණික වූවකි. ‘අනෙකාට’ යනු තමාටම ආවේණික නොවූවහුටය. ‘එසේම’ යනු අසාධාරණ භාවයෙනි. යම් ධර්මයක් යම් කරුණක් අරභයා සාධාරණ වුවද, තවත් කරුණක් අරභයා අසාධාරණ විය හැකි බැවින් ‘සාධාරණ බවෙහි නොගැළපීමක් නැති බැවින්’ යයි පවසන ලදී. එබැවින් ‘ඒ ඒ කරුණු අරභයා’ යනාදිය පවසන ලදී. එසේම ‘ධම්මතා’ යන වචනයෙන් පළමු මාර්ගයෙහි (සෝවාන් මාර්ගයෙහි) පිහිටි බව දක්වන ලදී. එවැනි වූ සහේතුක ආර්යයන් බොහෝ දෙනෙකු සම්බන්ධයෙන් එය සාධාරණ වේ. ‘පළමුවැන්නාට’ යනු අටවැනි පුද්ගලයාට (සෝවාන් මාර්ගස්ථයාට) ය. ‘දෙවැන්නාට’ යනු සෝවාන් ඵලස්ථයාට ය. නැවත ‘අටවැනි පුද්ගලයා’ යනු ‘අටවැන්නාට සහ අනාගාමී පුද්ගලයාට’ යන මෙහි සඳහන් අටවැන්නාය. එබැවින් ‘අනාගාමී මාර්ගස්ථ පුද්ගලයාට’ යයි පවසන ලදී. අග්‍රඵලය (අර්හත් ඵලය) සිට ආපස්සට ගණින විට පළමු මාර්ගස්ථ පුද්ගලයා අටවැන්නා වේ. මාර්ගයෙහි පිහිටි බැවින් සහ ප්‍රහාණය කරන කෙලෙස් ඇති බැවින් සියලු මාර්ගස්ථයෝ අටවැන්නා වැනිය. තවත් නිරුක්ති ක්‍රමයකට අනුව ‘එක් චිත්ත ක්ෂණයකින් පසු නොසිටින බැවින් ඔහු අටවැන්නා (අ-ට්ඨමක) වේ’. ‘ශෛක්ෂ්‍ය’ යන නාමය සාධාරණ බව මෙහි සම්බන්ධයයි. ‘සෙස්සන් කෙරෙහි’ යනු ‘භව්‍ය සහ අභව්‍ය’ යයි කියන ලද පෘථග්ජනයන් සම්බන්ධයෙනි. එබැවින් පාලියෙහි ‘හීන, උත්කෘෂ්ට සහ මධ්‍යම වශයෙන්’ යයි පවසන ලදී.

---

နိယာမာဝက္ကန္တိယာတိ အဝက္ကန္တနိယာမတာယ. ဉာဏုတ္ထရဿာတိ ဉာဏာဓိကဿ. တထာဝိဓပစ္စယသမာယောဂေတိ ဉာဏဝိသေသပစ္စယသမဝါယေ. ယထာ ဟိ ဉာဏဗလေန ဒန္ဓာဘိညတာ န ဟောတိ, ဧဝံ ပဋိပဒါပဋိပန္နောပိ သုခေန ဝိသောသီယတီတိ. သာ ဟိ သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ တံသမင်္ဂိနော ဉာဏုတ္တရတ္တာ ဝိပဿနာယ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တာ.

‘නියාමාවක්කන්තිය’ යනු (සම්මත්ත) නියමයට බැස ගැනීමයි. ‘ඥානුත්තරයාට’ යනු ප්‍රඥාවෙන් උසස් වූ තැනැත්තාටය. ‘එබඳු වූ ප්‍රත්‍යයන්ගේ සංයෝගයෙහි’ යනු විශේෂ ඥානයට හේතු වන ප්‍රත්‍යයන්ගේ එකතුවීමයි. යම් සේ ඥාන බලය නිසා මන්ද ප්‍රඥා බව (දන්ධභිඤ්ඤතා) ඇති නොවේද, එමෙන්ම ප්‍රතිපදාවට පිළිපන් තැනැත්තා සැපසේ කෙලෙස් වියළා දමයි. ඒ ‘සුඛා ප්‍රතිපදා ක්ෂිප්‍රාභිඥාව’ යනු ප්‍රඥාවෙන් උසස් වූ තැනැත්තාට විදර්ශනාව සඳහා පදනම (පදට්ඨාන) බව පවසන ලදී.

---

ဓမ္မတော [Pg.74] အနပေတာ စိန္တာ ဓမ္မစိန္တာ, ယောနိသောမနသိကာရေန ပဝတ္တိတတ္တာ ဓမ္မေသု စိန္တာ, ဓမ္မော ဝါ ဉာဏံ, တသ္မာ ဓမ္မာဝဟာ စိန္တာ ဓမ္မစိန္တာ, စိန္တာမယဉာဏဿ ဟေတုဘူတာ စိန္တာတိ အတ္ထော.

ධර්මයෙන් බැහැර නොවූ කල්පනාව ‘ධර්ම චින්තාව’ නම් වේ. යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් පවත්වන බැවින් ධර්මයන් පිළිබඳ වූ චින්තාවයි. නොහොත් ධර්මය යනු ඥානයයි; එබැවින් ඥානය ගෙන එන කල්පනාව ධර්ම චින්තාවයි. චින්තාමය ප්‍රඥාවට හේතුවන කල්පනාව යන අර්ථයයි.

---

ပါဠိယံ သုတမယပညာဂ္ဂဟဏေန ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ အာဒိကလျာဏာ…ပေ… တထာရူပါဿ ဓမ္မာ ဗဟုဿုတာ ဟောန္တီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၈.၂) သုတ္တပဒသင်္ဂဟော အတ္ထော ပရိဂ္ဂဟိတော, တထာ ယောနိသောမနသိကာရဂ္ဂဟဏေန ‘‘သော ‘အနိစ္စ’န္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော ဥပါယမနသိကာရော ပရိဂ္ဂဟိတော. သမ္မာဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏေန ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပရိဂ္ဂဟိတာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အထ ခေါ…ပေ… ဒဿေတု’’န္တိ. သေသန္တိ ‘‘ဓမ္မသွာက္ခာတတာ’’တိ ဧဝမာဒိ.

පාලියෙහි ‘ශ්‍රැතමය ප්‍රඥාව’ යනුවෙන් ගැනීමෙන්, “මුල කල්‍යාණ වූ... ඒ ස්වභාව ඇති ධර්මයන් බහුශ්‍රැත වූයේ වෙයි” යනාදී (අං. නි. 8.2) සූත්‍ර පදයන්ගේ සංග්‍රහය වූ අර්ථය ගන්නා ලදී. එසේම ‘යෝනිසෝමනසිකාරය’ ගැනීමෙන් “ඔහු ‘අනිත්‍යය’ කියා නුවණින් මෙනෙහි කරයි” යනාදී වශයෙන් වදාල වූ උපක්‍රම මනසිකාරය ගන්නා ලදී. ‘සම්මා දිට්ඨිය’ ගැනීමෙන් “විවේකය ඇසුරු කළ සම්මා දිට්ඨිය වඩයි” යනාදී වශයෙන් වදාල සම්මා දිට්ඨිය ගන්නා ලදී. මෙය දක්වමින් “ඉන්පසු... දක්වන්නට” යැයි පැවසීය. ඉතිරිය ‘ධර්මයේ ස්වක්ඛාත බව’ යනාදියයි.

---

ယဿ စ ပုဗ္ဗေ အတ္ထော န သံဝဏ္ဏိတော, တတ္ထ ကလျာဏမိတ္တတာယ အာယတနဂတော ပသာဒေါ, စိတ္တဝူပသမော စ ဖလန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘သပ္ပုရိသ…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ အာဟ. အတ္တသမ္မာပဏိဟိတတ္တာ ပါပဇေဂုစ္ဆိနိဗ္ဗိဒါဒိဗဟုလောဝ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အတ္ထ…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဓမ္မော သွာက္ခာတော အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိပါရိပူရိဟေတူတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဓမ္မသွာက္ခာတတာ…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ အာဟ. ကုသလမူလရောပနာ ဟိ သမာပတ္တိပရိယောသာနာတိ. သံဃသုဋ္ဌုတာယ သံဃဿ သုဋ္ဌုဘာဝါယ သံဃဿ သပ္ပတိဿတာယ ‘‘သုဋ္ဌု, ဘန္တေ’’တိ ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနဘာဝါယ. ဣတရံ သုဝိညေယျမေဝ.

පෙර යමෙකුට අර්ථය විස්තර නොකළේද, එහි කල්‍යාණමිත්‍රභාවය නිසා ආයතනයන්හි පැහැදීම සහ සිතේ සංසිඳීම ඵලය බව දක්වමින් “සත්පුරුෂ... පදට්ඨානය (ආසන්න හේතුව)” යැයි පැවසීය. තමා විසින් සිත මැනවින් පිහිටුවා ගැනීම නිසා පාපයට පිළිකුල් කිරීම සහ කළකිරීම ආදිය බහුලව ඇතිවන බව දක්වමින් “අර්ථ... පදට්ඨානය” යැයි පැවසීය. ධර්මය ස්වක්ඛාත (මැනවින් වදාල) බැවින්, ආරම්භයේ පටන් කෙළවර දක්වා සියලු සම්පත් සම්පූර්ණ වීමට හේතු වන බව දක්වමින් “ධර්මයේ ස්වක්ඛාත බව... පදට්ඨානය” යැයි පැවසීය. මක්නිසාද යත්, කුසල් මුල් රෝපණය කිරීම සමාපත්ති කෙළවර කොට ඇත්තේය. සඟ පිරිසගේ මනා බව සඳහා හෙවත් සඟ පිරිස කෙරෙහි ගෞරවය ඇතිවීමට “ස්වාමීනි, මැනවි” යැයි වචන පිළිගන්නා ස්වභාවය ඇතිවීම පිණිසය. අනෙක් කරුණු පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

ဝိဘတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විභත්තිහාර විභංග වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

၉. ပရိဝတ္တနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

9. පරිවත්තනහාර විභංග වර්ණනාව

---

၃၅. သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ…ပေ… နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဘဝတီတိ ဧတ္ထ ယထာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိဝသေနတ္ထော ဝုတ္တော, ဧဝံ ကမ္မဿကတာကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌီနမ္ပိ ဝသေန အတ္ထော လဗ္ဘတေဝ. ကမ္မပထကထာ ဟေသာ. ယထာဝုတ္တေနာကာရေနာတိ ‘‘အဝိမုတ္တာဝ သမာနာ’’တိ, ‘‘အဝိမုတ္တိယ’’န္တိ စ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. မိစ္ဆာဘိနိဝေသဝသေနာတိ အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဧဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ, အနိယျာနိကံ ဧဝ နိယျာနိကောတိ, အသန္တံ ဧဝ ပန သန္တန္တိ, အနရိယံ ဧဝ အရိယောတိ ဝိပရီတာဘိနိဝေသဝသေန[Pg.75]. မိစ္ဆာဓိမောက္ခောတိ အယာထာဝပသာဒေါ, အယာထာဝသန္နိဋ္ဌာနံ ဝါ. ဥပ္ပန္နမောဟော မိစ္ဆာဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

35. සම්මා දිට්ඨිය ඇති තැනැත්තාගේ... ක්ෂය වේ යන මෙහි, යම් සේ මාර්ග සම්මා දිට්ඨි වශයෙන් අර්ථය වදාලේද, එසේම කම්මස්සකතා සහ කම්මපථ සම්මා දිට්ඨීන් වශයෙන්ද අර්ථය ලැබේමය. මෙය කම්මපථ කතාවකි. වදාල ආකාරයට යනු “නොමිදුණා වූම” සහ “නොමිදීමෙහි” යනුවෙන් වදාල ප්‍රකාරයෙනි. ‘මිථ්‍යා අභිනිවේශය’ වශයෙන් යනු සම්මා සම්බුදු නොවූවෙකුම සම්මා සම්බුදු කියාද, නිවනට නොපමුණුවන මඟක්ම නිවනට පමුණුවන මඟක් කියාද, නැත්තක්ම ඇත්තක් කියාද, ආර්ය නොවූවෙකුම ආර්යයෙකු කියාද යන විපරීත අභිනිවේශයෙනි. ‘මිථ්‍යා අධිමොක්ඛය’ යනු අයථා පැහැදීම හෝ අයථා ලෙස තීරණය කිරීමයි. “හටගත් මෝහය මිථ්‍යා විමුක්ති ඥානදර්ශනයයි” යන්න සම්බන්ධයයි.

---

၃၆. ဝါဒါနံ ဝါ အနုဝါဒါ ဝါဒါနုဝါဒါ, တေသံ ဝါဒါနံ ဥပါဒါတိ အတ္ထော. ဝါဒါနုပဝတ္တိယောတိ ဝါဒါနံ ဒေါသာနံ အနုပဝတ္တိယော.

36. වාදයන්ට පසුව එන වාද ‘වාදානුවාද’ නම් වේ, ඒ වාදයන් අනුගමනය කිරීම යන්න අර්ථයයි. ‘වාදානුපවත්ති’ යනු වාදයන්හි දෝෂයන් අනුව පැවතීමයි.

---

အန္တဒွယပရိဝတ္တနန္တိ ကာမသုခအတ္တကိလမထာနုယောဂသင်္ခါတဿ အန္တဒွယဿ ပဋိပက္ခဝသေန ပရိဝတ္တနံ.

‘අන්තද්වය පරිවර්තනය’ යනු කාමසුඛල්ලිකානුයෝග සහ අත්තකිලමථානුයෝග යන අන්ත දෙකට ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් හැරීමයි.

---

ဧတေသုပိ ဝါရေသူတိ ‘‘နိယျာနိကော ဓမ္မော တေသံ အဓမ္မော, သုခေါ တေသံ အဓမ္မော’’တိ စ ဣမေသု ဝါရေသု. ဝုတ္တနယေနာတိ ယဒိ အတ္တပရိတာပနံ အတ္တနော ဒုက္ခာပနံ ဓမ္မော, ဓမ္မဿ ပဋိဝိရုဒ္ဓေါ အဓမ္မော သိယာ, ဒုက္ခဿ စ သုခပဋိဝိရုဒ္ဓန္တိ ဈာနမဂ္ဂဖလသုခဿ, အနဝဇ္ဇပစ္စယပရိဘောဂသုခဿ စ တေသံ အဓမ္မဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗာ. ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာတိအာဒိနာ’’တိ ဣဒံ အဝသေသပါဌာမသနံ. ဧတ္ထ ယံ ယံ ဝါ ပန ဓမ္မန္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ ဓမ္မံ, ကုသလံ ဝါ အကုသလံ ဝါ ဣဋ္ဌံ ဝါ အနိဋ္ဌံ ဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရောစယတိ ဝါ ဥပဂစ္ဆတိ ဝါတိ စိတ္တေန ရောစတိ, ဒိဋ္ဌိယာ ဥပဂစ္ဆတီတိ. တဿ တဿ ဓမ္မဿ ယော ပဋိပက္ခောတိ တဿ တဿ ရုစိတဿ, ဥပဂတဿ ဝါ ဓမ္မဿ ယော ပဋိပက္ခော နာမ. သွဿ အနိဋ္ဌတော အဇ္ဈာပန္နော ဘဝတီတိ ယော ဓမ္မော အဿ ရုစိတဿ, ဥပဂတဿ ဝါ ဓမ္မဿ အနိဋ္ဌတော ပစ္စနီကတော အဗ္ဘုပဂတော ဟောတိ, တေန ပဋိပက္ခေန ဒေသနာယ ပရိဝတ္တနံ ပရိဝတ္တနော ဟာရောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပဋိပက္ခဿ လက္ခဏံ ဝိဘာဝေတီ’’တိ.

‘මෙම වාරයන්හිදීත්’ යනු “නිය්‍යානික ධර්මය ඔවුන්ගේ අධර්මයයි, සැපය ඔවුන්ගේ අධර්මයයි” යන මෙම වාරයන්හිදීය. වදාල ක්‍රමයට යනු, ඉදින් තමා තැවීම හා තමාට දුක් දීම ධර්මය නම්, ධර්මයට විරුද්ධ දේ අධර්මය විය යුතුය; දුකට විරුද්ධ වූ ධ්‍යාන මාර්ග ඵල සැපය සහ නිවැරදි ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනයෙන් ලැබෙන සැපය ඔවුන්ට අධර්ම බවට පත්වේ යැයි මෙසේ කිව යුතුය. “යම් යම් හෝ...” යනාදියෙන් ඉතිරි පාඨය ස්පර්ශ කරයි. මෙහි ‘යම් යම් ධර්මයක්’ යනු යම් හෝ ඒ ධර්මයක්, කුසල් හෝ අකුසල් හෝ ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට හෝ වේවා යන්නයි. ‘රුචි කරයි හෝ එළඹෙයි’ යනු සිතින් රුචි කරයි, දෘෂ්ටියෙන් එළඹෙයි. ‘ඒ ඒ ධර්මයට යම් ප්‍රතිපක්ෂයක් වේද’ යනු ඒ ඒ රුචි කළ හෝ එළඹි ධර්මයට යම් ප්‍රතිපක්ෂයක් වේද යන්නයි. ‘ඔහුට අනිෂ්ට වශයෙන් පවතිනු ලබයි’ යනු යම් ධර්මයක් ඔහුගේ රුචි කළ හෝ එළඹි ධර්මයට අනිෂ්ට වූ ප්‍රතිවිරුද්ධ වූවක් වේද, ඒ ප්‍රතිපක්ෂය මගින් දේශනාව වෙනස් කිරීම ‘පරිවර්තන හාරය’ යන අර්ථයයි. එබැවින් “ප්‍රතිපක්ෂයේ ලක්ෂණය විභාග කරයි” යැයි පැවසීය.

---

ပရိဝတ္တနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පරිවත්තනහාර විභංග වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

၁၀. ဝေဝစနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

10. වේවචනහාර විභංග වර්ණනාව

---

၃၇. အညမညေဟီတိ အညေဟိ အညေဟိ. အာယတိန္တိ ပစ္စဝေက္ခဏကာလေ. ကထဉ္စီတိ ယေန ကေနစိ ပကာရေန, ပဌမံ ဝုတ္တေန ပရိယာယေန အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တော အပရေန ပရိယာယေန ပဋိဝိဇ္ဈေယျာတိ အဓိပ္ပာယော. ပရိယာယဝစနံ နိဒ္ဒိသတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. တသ္မိံ ခဏေတိ ပရိယာယဝစနဿ ဝုတ္တက္ခဏေ. ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာနန္တိ အာရမ္မဏန္တရေဟိ ဝိဝိဓခိတ္တစိတ္တာနံ[Pg.76]. အညဝိဟိတာနန္တိ အညံ စိန္တေန္တာနံ. ကသ္မာ ပန အညေန ပရိယာယေန တဒတ္ထာဝဗောဓနံ, နနု တေန ဝုတ္တေ ဒဠှီကရဏံ ဟောတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တေနေဝါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တဒညေသန္တိ တေဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာဒီဟိ အညေသံ, ယေဟိ ပဌမံ ဝစနံ သမ္မဒေဝ ဂဟိတံ. တတ္ထာတိ ဝုတ္တဝစနေနေဝ ပုနပ္ပုနံ ဝစနေ. အဓိဂတအနွတ္ထတာယ ပုနရုတ္တိ ပရိဝဇ္ဇနတ္ထံ ဝိသေသနဘာဝေန တာဟိ တာဟိ သညာဟိပိ အယမ္ပိ သဒ္ဒေါ ဣမဿတ္ထဿ ဝါစကော, အယမ္ပိ သဒ္ဒေါ ဣမဿတ္ထဿ ဝါစကောတိ ပညာပနေဟိ. ဒေသေတဗ္ဗဿ တဿ တဿ အတ္ထဿ အတ္တနော စိတ္တေ ဥပနိဗန္ဓနံ ဌပနံ. တတ္ထာတိ ဓမ္မနိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါယံ. ဗီဇာဝါပနံ ဟေတုသမ္ပာဒနံ.

37. ‘එකිනෙකාගෙන්’ යනු වෙන වෙනම. ‘මතු කාලයෙහි’ යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන කාලයේදීය. ‘කෙසේ හෝ’ යනු යම් කිසි ආකාරයකින්, පළමුව වදාල පර්යායෙන් අවබෝධ නොකරගන්නේ නම් වෙනත් පර්යායකින් අවබෝධ කරගන්නේය යන අදහසයි. ‘පර්යාය වචනය දක්වයි’ යන්න සම්බන්ධයයි. සෑම තැනම මෙසේය. ‘එම මොහොතේ’ යනු පර්යාය වචනය වදාල මොහොතේය. ‘වික්ෂිප්ත සිත් ඇත්තන්ගේ’ යනු විවිධ අරමුණු වල විසිරුණු සිත් ඇත්තන්ගේය. ‘අන් දේ ගැන සිතන්නන්ගේ’ යනු වෙනත් දේ සිතමින් සිටින්නන්ගේය. කුමක් නිසා වෙනත් පර්යායකින් ඒ අර්ථය අවබෝධ කරවීමද? එයින්ම පැවසූ විට ස්ථිර වීම සිදුවන්නේ නොවේද? යන චෝදනාව අරභයා “එයින්ම...” යනාදිය පැවසීය. එහි ‘අන් අයට’ යනු ඒ වික්ෂිප්ත චිත්ත ඇති අයට වඩා අන් අයටය, එනම් පළමු වචනය මැනවින් ගත් අයටයි. ‘එහි’ යනු වදාල වචනයෙන්ම නැවත නැවත පැවසීමේදීය. අවබෝධ කරගත් අර්ථය ඇති බැවින් පුනරුක්තිය මග හැරීම පිණිසත්, විශේෂ ලක්ෂණ වශයෙන් ඒ ඒ සංඥාවන්ගෙන් ද, “මේ ශබ්දයත් මේ අර්ථයේ වාචකයක් වේ, මේ ශබ්දයත් මේ අර්ථයේ වාචකයක් වේ” යැයි පෙන්වා දීමෙනි. දේශනා කළ යුතු ඒ ඒ අර්ථය තමන්ගේ සිතෙහි බැඳ තබා ගැනීමයි. ‘එහි’ යනු ධර්ම නිරුක්ති පටිසම්භිදාවෙහි ය. ‘බීජ වැපිරීම’ යනු හේතු සම්පාදනය කිරීමයි.

---

ဧဝံ ဘဂဝတော ပရိယာယဒေသနာယံ အနေကာနိ ပယောဇနာနိ ဝတွာ ဣဒါနိ အတ္တနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတာယ ဧဝံ တထာဂတာ ဗုဒ္ဓလီလာယ အနေကေဟိ ပရိယာယေဟိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကိံ ဗဟုနာ’’တိအာဒိမာဟ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පර්යාය දේශනාවෙහි බොහෝ ප්‍රයෝජන පවසා, දැන් තමන් වහන්සේගේ සම්මා සම්බුද්ධත්වය නිසාම තථාගතයන් වහන්සේලා බුද්ධ ලීලාවෙන් නොයෙක් පර්යායයන්ගෙන් ධර්මය දේශනා කරන බව දක්වමින් “වැඩි කුමකටද?” යනාදිය පැවසීය.

---

ပါဠိယံ ‘‘ပိဟာ နာမ ယာ ဝတ္တမာနဿ အတ္ထဿ ပတ္ထနာ’’တိ ပစ္စုပ္ပန္နဝိသယတံ ဒဿေတွာ ပုန အနာဂတဝိသယတံ ဒဿေတုံ ‘‘သေယျတရံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နတ္ထဝိသယာ တဏှာ ပိဟာ’’တိ အာဟ.

පාලියෙහි “‘පිහා’ යනු පවතින අර්ථය පැතීමයි” යනුවෙන් වර්තමාන විෂය බව දක්වා, නැවත අනාගත විෂය බව දක්වන්නට “වඩා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ හෝ...” යනාදිය වදාල බැවින් “අනාගත හා වර්තමාන අර්ථ විෂය වූ තෘෂ්ණාව පිහා (පැතීම) නම් වේ” යැයි පැවසීය.

---

အတ္ထနိပ္ဖတ္တိပဋိပါလနာတိ ဣမသ္မိံ ဝါ ပဒေ ပိဟာယ ဧဝတ္ထဝသေန အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နတ္ထဝိသယဘာဝဒီပနတော.

‘අර්ථ සිද්ධිය ආරක්ෂා කිරීම’ යන මෙම පදයෙහිද ‘පිහා’ යන අර්ථයම ඇති බැවින් අනාගත හා වර්තමාන අර්ථ විෂය බව හැඟවෙයි.

---

ဓမ္မာရမ္မဏေနေဝ သင်္ဂဟိတာ ‘‘ဓမ္မာရမ္မဏ’’န္တွေဝ ဂဟဏံ ဂတာ. စတုဝီသတိ ပဒါနီတိ ဧတ္ထ ဂေဟသိတဒေါမနဿူပဝိစာရာဒီနံ စတုန္နံ ဆက္ကာနံ ဝသေန စတုဝီသ ကောဋ္ဌာသာ.

ධර්මාරම්මණයෙන්ම සංග්‍රහ වූ බැවින් ‘ධර්මාරම්මණය’ යනුවෙන්ම ගනු ලැබීය. ‘පද විසිහතරක්’ යනු මෙහි ගෙහසිත දෝමනස්ස උපවිචාර ආදී සය වර්ග සතරක් බැගින් වන විසි හතරක් වූ කොටස්ය.

---

၃၈. သာယေဝ ပတ္ထနာကာရေန ဓမ္မနန္ဒီတိအာဒိမာဟာတိ ဧတ္ထ အယမတ္ထော – သာ ဧဝ ပတ္ထနာကာရေန ပဝတ္တိယာ အာသာဒိပရိယာယေန ဝုတ္တာ တဏှာ ရူပါဒိဓမ္မေသု နန္ဒနဋ္ဌေန ဓမ္မနန္ဒီ. တေသံ ဧဝ ပိယာယနဋ္ဌေန ဓမ္မပေမံ. ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဌာနတော ဓမ္မဇ္ဈောသာနန္တိ.

38. ‘ප්‍රාර්ථනා ආකාරයෙන් පවතින බැවින්’ යනාදී ලෙස ‘ධර්මනන්දි’ යැයි වදාළ සේක. මෙහි අර්ථය මෙයයි - එම තණ්හාවම ප්‍රාර්ථනා ආකාරයෙන් පැවතීම නිසා ද, ආශා ආදී පර්යායයන්ගෙන් වදාළ බැවින් ද, රූප ආදී ධර්මයන්හි සතුටු වන අර්ථයෙන් ‘ධර්මනන්දි’ නම් වේ. එම ධර්මයන් කෙරෙහිම ප්‍රිය කරන (ඇලෙන) අර්ථයෙන් ‘ධර්මපේම’ නම් වේ. (අරමුණු) ගිල දමා, අවසන් කොට, එම ස්වභාවයෙහිම රැඳී සිටින බැවින් ‘ධර්මජ්ඣෝසාන’ (ධර්මයන්හි දැඩිව බැඳී සිටීම) නම් වේ.

---

ဣမိနာပီတိ န ကေဝလံ ‘‘ပညာ ပဇာနနာ’’တိအာဒိအာဝေဏိကပရိယာယေနေဝ ဝေဝစနံ ဝတ္တဗ္ဗံ, အထ ခေါ ဣမိနာ အာဓိပတေယျာဒိသာဓာရဏပရိယာယေနပိ ဝေဝစနံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဣမိနာဝ နယေနာတိ ဧတေန ပရိယာယဝစနေန[Pg.77]. န ဟိ ဒေသနတ္ထသာဓနံ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိပါဠိနယဒဿနန္တိ ဒဿေတိ. ဗလနိပ္ဖတ္တိဂတောတိအာဒီသု ဒသသု တထာဂတဗလေသု နိပ္ဖတ္တိံ ပါရိပူရိံ ဂတော. သမ္ဗောဓိပဟာနန္တရာယဒေသနာ ဝိသေသစောဒနာသု ဝိသာရဒဘာဝသင်္ခါတာနိ စတ္တာရိ ဉာဏာနိ ပတ္တော အဓိဂတောတိ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော.

‘මීට අමතරව ද’ යනු, හුදෙක් ‘ප්‍රඥාව යනු ප්‍රජානනයයි’ යනාදී වශයෙන් වූ අවේණික පර්යායයෙන් පමණක් පර්යාය වචන කිය යුතු නොවේ. ඒ වෙනුවට මේ ආධිපත්‍ය ආදී සාධාරණ පර්යායයන්ගෙන් ද පර්යාය වචන පැවසිය යුතු බව අර්ථයයි. ‘මෙම ක්‍රමයෙන්ම’ යනු මෙම පර්යාය වචනයෙනි. දේශනා අර්ථය සිද්ධ කරන ‘ඉතිපි සො භගවා’ යනාදී පාලි ක්‍රමය දැක්වීමක් නොවන බව පෙන්වා දෙයි. ‘බලනිප්ඵත්තිගතෝ’ යනාදී දස තථාගත බලයන්හි සම්පූර්ණත්වයට පත් වූයේ යන්නයි. සම්බෝධියට සහ ප්‍රහාණයට බාධා පමුණුවන ධර්මයන් දේශනා කිරීමේදී වූ විශාරද භාවය නම් වූ ඥාන සතරට පැමිණි, එය ලබා ගත් බැවින් ‘වේසාරජ්ජප්පත්ත’ (වෛශාරද්‍ය ප්‍රාප්ත) නම් වේ.

---

လောဘဇ္ဈာသယာဒိအဇ္ဈာသယံ ဝိသေသေန အတိဝတ္တောတိ အဇ္ဈာသယဝီတိဝတ္တော. အတီတဟေတုသင်္ခေပါဒိသင်္ခေပဝိရဟိတတာယ အသင်္ခေပသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ, အကုပ္ပဓမ္မတာယ ဂုဏေဟိ ဝါ အသင်္ခေပံ အသင်္ချေယျံ ဂတော ဥပဂတောတိ အသင်္ခေပဂတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ဥဒ္ဓေယျန္တိ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗံ.

ලෝභය ආදී අදහස් (අධ්‍යාශයන්) විශේෂයෙන් ඉක්මවා සිටින බැවින් ‘අජ්ඣාසයවීතිවත්ත’ (අධ්‍යාශයන් ඉක්මවා ගිය තැනැත්තා) නම් වේ. අතීත හේතු සංක්ෂේපය ආදී සංක්ෂේපයන්ගෙන් තොර බැවින් අසංඛේප (සංක්ෂේප රහිත) යැයි කියනු ලබන නිවනට හෝ, අකුප්ප ධර්මතාවය නිසා ගුණයන්ගෙන් අසංඛේප වූ (ගණනය කළ නොහැකි) තත්ත්වයට පැමිණි බැවින් ‘අසංඛේපගත’ නම් වේ. ඉතිරි කොටස පහසුවෙන් වටහා ගත හැකිය. ‘උද්ධෙය්‍යං’ යනු උද්ධෘත කළ යුතු (මතු කළ යුතු) යන්නයි.

---

ဓမ္မာနုဿတိယံ ဧဝံ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ သမ္ဗန္ဓော. သံသာရဒုက္ခတော ပါတိ, သန္တေန သုခေန ရမေတိ စာတိ ဝါ ပါရံ.

ධර්මානුස්මෘතියෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතු යැයි සම්බන්ධය වේ. සංසාර දුකින් ආරක්ෂා කරන බැවින් ද, ශාන්ත වූ සැපයෙන් රෝපණය කරන (සතුටු කරන) බැවින් ද ‘පාර’ (එතෙර) නම් වේ.

---

အဘူတပုဗ္ဗတ္တာတိ အနုပ္ပန္နပုဗ္ဗတ္တာ, တေနဿ နိစ္စတံဝ ဝိဘာဝေတိ ကေနစိ ဒေဝတောပသဂ္ဂါဒိနာ အနုပသဇ္ဇနီယတ္တာ အနုပသဋ္ဌတ္တာ.

‘අභූතපුබ්බත්තා’ යනු මීට පෙර නූපන් බවයි. ඒ මගින් උන්වහන්සේගේ නිත්‍යභාවයම ප්‍රකාශ කරයි. කිසිදු දේවතා උපද්‍රවයකින් උපද්‍රව කළ නොහැකි බැවින් (අපරාජිත බැවින්) ‘අනුපසට්ඨ’ නම් වේ.

---

‘‘ဒုပ္ပဿ’’န္တိပိ ပါဠိ, ဒုရဓိဂမန္တိ အတ္ထော. ဂုဏသောဘာသုရဘိဘာဝေနာတိ ဂုဏေဟိ သောဘာယ, သုဂန္ဓိဘာဝေန စ.

‘දුප්පස්සං’ යනු ද පාළියයි, එයින් ලැබීමට (අවබෝධ කර ගැනීමට) අපහසු යන අර්ථය ලැබේ. ‘ගුණසෝභාසුරභිභාවේන’ යනු ගුණයන්ගෙන් යුතු ශෝභාවෙන් සහ සුගන්ධවත් භාවයෙනි.

---

ယထာ အက္ခဏဝေဓီ ပုဂ္ဂလော သိပ္ပနိပ္ဖတ္တိယာ ရတ္တန္ဓကာရတိမိသာယ အစိရက္ခဏာလောကေန အတိသုခုမမ္ပိ ဒူရဂတံ လက္ခံ ဝိဇ္ဈတိ, ဧဝံ အရိယသာဝကော သီလသမ္ပတ္တိယာ အတိသုခုမံ နိဗ္ဗာနံ စတုသစ္စဓမ္မံ ဧကပဋိဝေဓေနေဝ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘သိပ္ပဉ္စ သီလံ အက္ခဏဝေဓိတာယာ’’တိ. လောကိကန္တိ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ လောကုတ္တရဓမ္မဩလောကနဿာပိ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော.

ශිල්පයෙහි දක්ෂ ‘අක්ඛණවේධී’ (ක්ෂණයකින් විදින) පුද්ගලයා, රාත්‍රී අන්ධකාරයෙහි වුවද විදුලි ආලෝකයෙන් අතිශය සියුම් වූ, ඈත පිහිටි ඉලක්කයක් විදින්නාක් මෙන්, ආර්ය ශ්‍රාවකයා ශීල සම්පත්තිය මගින් අතිශය සියුම් වූ නිර්වාණය සහ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය එකම අවබෝධයකින් (ප්‍රතිවේධයකින්) පසක් කර ගනී යැයි ‘ශිල්පය ද ශීලය ද අක්ඛණවේධී බව’ ලෙස පැවසුණි. මෙය ලෞකික උදාහරණයක් පමණක් බව දත යුතුය. මන්ද යත්, ලෝකෝත්තර ධර්මය දැකීමට ද මෙය පදනමක් වන බැවිනි.

---

ဝေဝစနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

වේවචනහාර විභංග වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

၁၁. ပညတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

11. පඤ්ඤත්තිහාර විභංග වර්ණනාව

---

၃၉. ဘဂဝတော သာဘာဝိကဓမ္မကထာယာတိ အတ္တနော ဘာဝေါ သဘာဝေါ, သဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တာ, တတော ဝါ အာဂတာတိ သာဘာဝိကာ, သာ ဧဝ ဓမ္မကထာတိ သာဘာဝိကဓမ္မကထာ, ဗုဒ္ဓါနံ သာမုက္ကံသိကဓမ္မကထာတိ အတ္ထော[Pg.78], တာယ ကရဏဘူတာယ ဓမ္မဒေသနာယ အနညတ္တေပိ ကထာဒေသနာနံ ဥပစာရသိဒ္ဓေန ဘေဒေနေဝံ ဝုတ္တံ, အဝယဝသမုဒါယဝိဘာဂေန ဝါ. တေနာဟ ‘‘ကာ စ ပကတိကထာယ ဒေသနာ? စတ္တာရိ သစ္စာနီ’’တိ. ဣဒဉှိ အတ္ထဿ ဒေသနာယ အဘေဒေါပစာရံ ကတွာ ဝုတ္တံ. တဿာ ဒေသနာယ ပညာပနာ. အယံ ပညတ္တိဟာရောတိ သင်္ခေပေနေဝ ပညတ္တိဟာရဿ သရူပမာဟ. သာတိ ယထာဝုတ္တဒေသနာ. တထာ တထာတိ ယထာ ယထာ သစ္စာနိ ဒေသေတဗ္ဗာနိ, တထာ တထာ. ကထဉ္စေတာနိ ဒေသေတဗ္ဗာနိ? ပရိညေယျာဒိပ္ပကာရေန. ယထာဓိပ္ပေတန္တိ အဓိပ္ပေတာနုရူပံ, ဗောဓနေယျဗန္ဓဝါနံ ဗောဓနာဓိပ္ပာယာနုကူလန္တိ အတ္ထော. အတ္ထန္တိ ဒေသေတဗ္ဗတ္ထံ, ဒုက္ခာဒိအတ္ထမေဝ ဝါ. နိက္ခိပတီတိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ယတော ‘‘စတ္တာရော သုတ္တနိက္ခေပါ’’တိအာဒိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.မူလပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ) အဋ္ဌကထာသု ဝုစ္စတိ.

39. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ස්වාභාවික ධර්ම කථාව නම් - තමන් වහන්සේගේ ස්වභාවය ‘සභව’ නම් වේ, එම ස්වභාවයෙන් නිපන් බැවින් හෝ එයින් පැමිණි බැවින් ‘සාභාවික’ නම් වේ, එම ධර්ම කථාවම ‘සාභාවික ධර්ම කථාව’ නම් වේ. බුදුවරුන්ගේ සාමුක්කංසික ධර්ම කථාව යනු මෙහි අර්ථයයි. එම ධර්ම දේශනාව මගින් අන්‍යයන්ට දේශනා නොකළ ද, කථා සහ දේශනා අතර ව්‍යවහාරයෙහි ඇති වෙනස නිසා මෙසේ පවසන ලදී. නැතහොත් අවයව සහ සමූහ වශයෙන් බෙදා දැක්වීම මගින් මෙසේ පවසන ලදී. එබැවින් ‘ප්‍රකෘති කථාවෙහි දේශනාව කවරේද? එය සතර සත්‍යයෝය’ යැයි වදාළ සේක. මෙහි අර්ථය දේශනාවෙන් වෙන් නොකොට උපචාර වශයෙන් පවසන ලදී. එම දේශනාව පැනවීම (ප්‍රඥප්තියයි). මෙය පඤ්ඤත්තිහාරය යැයි සංක්ෂේපයෙන් පඤ්ඤත්තිහාරයේ ස්වරූපය පැවසීය. ‘සා’ යනු කලින් කී දේශනාවයි. ‘තථා තථා’ යනු යම් යම් අයුරින් සත්‍යයන් දේශනා කළ යුතු ද, ඒ ඒ අයුරින් යන්නයි. මේවා දේශනා කළ යුත්තේ කෙසේද? පරිඥෙය ආදී ප්‍රකාරයෙනි. ‘යථාධිප්පේතං’ යනු අදහසට අනුකූලව, එනම් බෝධනේය (අවබෝධය ලැබිය හැකි) පිරිසගේ අවබෝධය පිළිබඳ අදහසට අනුකූලව යන්නයි. ‘අත්ථං’ යනු දේශනා කළ යුතු අර්ථයයි, නැතහොත් දුක්ඛාදී අර්ථයන්මය. ‘නික්ඛිපති’ යනු පිහිටුවයි. යම් හෙයකින් අටුවාවල ‘සූත්‍ර නික්ෂේප සතරක් ඇත’ යනාදී වශයෙන් පවසා තිබේද එබැවිනි.

---

တတ္ထာတိ နိက္ခေပဒေသနာယန္တိ အတ္ထော. မဂ္ဂပက္ခိယာတိ ဒုက္ခသစ္စတော ဗဟိကတာတိ အဓိပ္ပာယော.

‘තත්ථ’ යනු නික්ෂේප දේශනාවෙහි යන්න අර්ථයයි. ‘මග්ගපක්ඛියා’ යනු දුක්ඛ සත්‍යයෙන් බැහැර වූවෝ යන්න අදහසයි.

---

ယသ္မိံ ဌာနေတိ ယသ္မိံ ဘဝါဒိသင်္ခါတေ ဌာနေ. ယထာဝုတ္တာ ဒေသနာတိ စတုရာဟာရပဋိဗဒ္ဓရာဂါဒိမုခေန ဝဋ္ဋဒီပနီ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ဒေသနာ.

‘යස්මිං ඨානේ’ යනු භව ආදී වශයෙන් හැඳින්වෙන යම් ස්ථානයකද යන්නයි. ‘යථාවුත්තා දේශනා’ යනු සතර ආකාර වූ ආහාරයන්ට සම්බන්ධ රාගය ආදිය මුල් කොට ගෙන සංසාර වෘත්තය පැහැදිලි කරන කලින් පවසන ලද දේශනාවයි.

---

၄၁. တေပရိဝဋ္ဋဝသေနာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘သစ္စေသူ’’တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပရိညာပညတ္တီတိ အာဟာတိ သမ္ဗန္ဓော. အဇ္ဈတ္တရတော, သမာဟိတောတိ ပဒဒွယေန သမာဓာနဝိသိဋ္ဌံ အဇ္ဈတ္တရတတာဘာဝနံ ဒီပေတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တတာဒီပနတော. ကေဝလော ဟိ အဇ္ဈတ္တသဒ္ဒေါ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တဂေါစရဇ္ဈတ္တေသုပိ ဝတ္တတိ. အဇ္ဈတ္တရတတာဝိသိဋ္ဌဉ္စ သမာဓာနံ သာတိသယံ စိတ္တဋ္ဌိတိံ ဒီပေတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘သမာဓာနဝိသိဋ္ဌဿာ’’တိအာဒိနာ.

41. ‘ත්‍රිපරිවර්ත වශයෙන්’ යන්නෙහි මෙහි ද ‘සත්‍යයන්හි’ යන්න යෙදිය යුතුය. ‘පරිඥා පඤ්ඤත්ති’ යැයි වදාළ සේක යනු සම්බන්ධයයි. ‘අජ්ඣත්තරතෝ’, ‘සමාහිතෝ’ යන පද දෙකෙන් සමාධියෙන් විශිෂ්ට වූ ආධ්‍යාත්මික ඇල්ම (භාවනාව) පෙන්වයි. ගෝචර අජ්ඣත්ත (අරමුණු ස්වභාවය) ආදිය පැහැදිලි කිරීම මගිනි. මන්දයත් ‘අජ්ඣත්ත’ යන ශබ්දය හුදෙක් ආධ්‍යාත්මික, අභ්‍යන්තර ගෝචරයන්හි ද යෙදෙන බැවිනි. ආධ්‍යාත්මික ඇල්මෙන් විශිෂ්ට වූ සමාධිය, සුවිශේෂී වූ චිත්ත ඒකාග්‍රතාවයක් පෙන්වයි යන අර්ථය ‘සමාධානවිසිට්ඨස්ස’ යනාදියෙන් දක්වයි.

---

အာသဇ္ဇနဋ္ဌေနာတိ အာသင်္ဂနဋ္ဌေန. တထာ ဒဿနန္တိ အတထာဘူတဿာပိ ဘဗ္ဗရူပဿ ဝိယ အတ္တနော ဝိဒံသနံ. အလက္ခိကောတိ ဝိလက္ခိကော.

‘ආසජ්ජන’ අර්ථයෙන් යනු ආසක්ත වන (ඇලෙන) අර්ථයෙනි. ‘තථා දස්සනං’ යනු එසේ නොවන දෙයක් වුවද යහපත් දෙයක් ලෙස තමන්ට පෙන්වීමයි. ‘අලක්ඛිකෝ’ යනු ලක්ෂණ රහිත වූ (අපල ඇති) තැනැත්තායි.

---

ကာမာနန္တိ ကာမာဝစရဓမ္မာနံ. ရူပါနန္တိ ရူပါဝစရဓမ္မာနံ. နိဿရဏန္တိ ကာမာနံ ရူပါဝစရဓမ္မာ နိဿရဏံ, တေသံ အရူပါဝစရဓမ္မာ နိဿရဏံ. ဧဝံ တံသဘာဝါနန္တိ သဥတ္တရသဘာဝါနံ. တထာတိ ယထာ သင်္ခတဓမ္မာနံ နိဿရဏဘာဝတော, ကိလေသသမုစ္ဆေဒကဿ အရိယမဂ္ဂဿ အာရမ္မဏဘာဝတော စ [Pg.79] အတ္ထေဝ အသင်္ခတာ ဓာတု, တထာ ဝုစ္စမာနေနာပိ ကာရဏေန အတ္ထေဝ အသင်္ခတာ ဓာတူတိ ဒဿေတိ. ကတ္ထစိ ဝိသယေတိ အသင်္ခတဓာတုံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အဝိပရီတတ္ထောတိ ဘူတတ္ထော. ‘‘ယတော ခေါ ဘော အယံ အတ္တာ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတော သမင်္ဂီဘူတော ပရိစာရေတိ, ဧတ္တာဝတာ ခေါ ဘော အယံ အတ္တာ ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဟောတိ (ဒီ. နိ. ၁.၉၄), သပကဋ္ဌနိဗ္ဗာနဘာဝိနော’’တိ စ ဧဝမာဒီသု ဥပစာရဝုတ္တိသဗ္ဘာဝတော. ယထာ တံ သီဟသဒ္ဒေါတိ ယထာ ‘‘သီဟော မာဏဝကော’’တိအာဒိနာ မာဏဝကာဒီသု ဥပစာရဝုတ္တိနာ ဝတ္တမာနော မိဂရာဇေ ဘူတတ္ထဝိသယေ ဒိဋ္ဌော, ဧဝံ နိဗ္ဗာနသဒ္ဒေါပိ ကာမဂုဏရူပဇ္ဈာနသမင်္ဂိတာသု ဥပစာရဝုတ္တိယာ ဝတ္တမာနော ကတ္ထစိ ဝိသယေ အဝိပရီတတ္ထော. ယတ္ထ စ ဝိသယေ အဝိပရီတတ္ထော, သာ အသင်္ခတာ ဓာတု. ဟတ္ထတလေ သအာမလကံ ဝိယ ဉေယျံ ပစ္စက္ခတော ပဿန္တဿ ဧကပ္ပမာဏဿ သတ္ထုဝစနမေဝေတ္ထ ပမာဏန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ကိံ ဝါ ဧတာယ ယုတ္တိစိန္တာယာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ပဋိညာတဿ အတ္ထဿ သိဒ္ဓိယာ ပကာသနာပညတ္တီ’’တိ နိဂမံ သန္ဓာယာဟာတိ.

‘කාමානං’ යනු කාමාවචර ධර්මයන්ට ය. ‘රූපාලං’ යනු රූපාවචර ධර්මයන්ට ය. ‘නිස්සරණං’ යනු කාමයන්ට රූපාවචර ධර්මයන් නිස්සරණය (නික්මීම) වන අතර, ඒවාට අරූපාවචර ධර්මයන් නිස්සරණය වේ. මෙලෙස ‘තංසභාවානං’ යනු උත්තරීතර ස්වභාවයක් සහිත වූවන්ට ය. ‘තථා’ යනු යම් සේ සංඛත ධර්මයන්ගෙන් නිස්සරණය වන බැවින් ද, කෙලෙස් මුලිනුපුටා දමන ආර්ය මාර්ගයට අරමුණක් වන බැවින් ද අසංඛත ධාතුවක් ඇත්තේ ම ය; එලෙස ම කියනු ලබන කරුණින් ද අසංඛත ධාතුවක් ඇත්තේ ම යයි පෙන්වා දෙයි. ‘කත්ථචි විසයේ’ යන්නෙන් අසංඛත ධාතුව අරභයා පවසයි. ‘අවිපරීතත්ථෝ’ යනු සැබෑ අර්ථයයි. ‘පින්වත, යම් හෙයකින් මේ ආත්මය පංච කාම ගුණයන්ගෙන් සමන්විතව වසන්නේ ද, එපමණකින් මේ ආත්මය පරම දෘෂ්ටධර්ම නිර්වාණයට පත් වූයේ වෙයි’ යනාදී වශයෙන් (දී.නි. 1.94) උපචාර ව්‍යවහාරයන් පවතින බැවිනි. ‘යථා තං සීහසද්දෝ’ යනු යම් සේ ‘සිංහයා මානවකයෙකි’ යනාදී වශයෙන් මානවකාදීන් කෙරෙහි උපචාර ව්‍යවහාරයෙන් යෙදෙන නමුත්, සැබෑ අර්ථයෙන් මෘගරාජයා කෙරෙහි ද දක්නට ලැබෙන්නාක් මෙනි; එලෙස නිර්වාණ ශබ්දය ද කාමගුණ රූපධ්‍යානයන්ගෙන් යුක්ත වීම කෙරෙහි උපචාර වශයෙන් යෙදුණ ද, යම් කිසි විෂයක දී එය අවිපරීත අර්ථයක් ගනී. යම් විෂයක දී එය අවිපරීත අර්ථයක් ගන්නේ ද, එය අසංඛත ධාතුවයි. අත්ලෙහි තබාගත් නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන් දත යුතු දේ ප්‍රත්‍යක්ෂ ලෙස දක්නා වූ ඒකප්‍රමාණ වූ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ වචනය ම මෙහි දී ප්‍රමාණය (සාක්ෂිය) වන බව පෙන්වමින් ‘මේ යුක්ති චින්තාවෙන් කුමකට ද’ යනාදිය පැවසීය. ‘ප්‍රතිඥා දුන් අර්ථය සිද්ධ කිරීම සඳහා ප්‍රකාශ කිරීමේ පැනවීමයි’ යන නිගමනය අරභයා පැවසීය.

---

ပညတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ප්‍රඥප්තිහාර විභංග වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

၁၂. ဩတရဏဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

12. ඔතරණහාර විභංග වර්ණනාව

---

၄၂. ဣန္ဒြိယေဟီတိ ကရဏေ ကရဏဝစနံ ‘‘မဂ္ဂေန ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ, ‘‘ဖရသုနာ ဆိန္ဒတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု ဝိယ စ. ဩတရဏာတိ အနုပ္ပဝေသနာ.

42. ‘ඉන්ද්‍රියේහි’ යනු කරණ අර්ථයෙහි කරණ විභක්තියයි. එය ‘මගෙන් ගච්ඡති’ (මගින් යයි) සහ ‘ඵරසුනා ඡින්දති’ (පොරොවෙන් කපයි) යන්නාක් මෙනි. ‘ඔතරණා’ යනු ඇතුළත් කිරීමයි.

---

ပညာက္ခန္ဓေ သင်္ဂဏှနဝသေန သမ္မာသင်္ကပ္ပော ဝိယာတိ ယောဇနာ. အဓိစိတ္တအနုယုတ္တာနံ သဒ္ဒဟနုဿဟနုပဋ္ဌာနသမာဒဟနေဟိ သဒ္ဓါဒီသု ဥပကရောန္တေသု ဧဝ ပညာ ဒဿနကိစ္စံ သာဓေတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဒ္ဓါ..ပေ… ဝုတ္တာနီ’’တိ အာဟ. နော စ ဘဝင်္ဂါတိ တေသံ သင်္ခါရာနံ ပဝတ္တိကာရဏတာဘာဝံ ဒဿေတိ.

ප්‍රඥාස්කන්ධයෙහි සංග්‍රහ කිරීමේ වශයෙන් සම්මා සංකප්පය මෙන් යනු යෝජනාවයි. අධිචිත්තයෙහි නිරත වූවන්ට ශ්‍රද්ධා, වීර්ය, සති, සමාධි යන ධර්මයන් උපකාරී වන කල්හි ම ප්‍රඥාව දැකීමේ කාර්යය සිදු කරන්නේ යයි පෙන්වමින් ‘සද්ධා...පෙ... වුත්තානි’ යනාදිය පැවසීය. ‘නෝ ච භවංගා’ යන්නෙන් එම සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්මට හේතුවක් නොවන බව පෙන්වයි.

---

၄၃. တထာ ဝုတ္တောတိ ‘‘နိဿယော’’တိ ဝုတ္တော. စေတနာသီသေန တဏှံ ဧဝ ဝဒတိ စေတနာသဟစရဏတော.

43. ‘තථා වුත්තෝ’ යන්නෙන් ‘නිස්සයෝ’ (නිශ්‍රය) යැයි කියන ලදී. චේතනාව ප්‍රධාන කොට තෘෂ්ණාව ම පවසයි, මන්ද යත් එය චේතනාව සමග එක්ව පවතින බැවිනි.

---

ရတ္တဿာတိ [Pg.80] မဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နရာဂဿ. ယေန ပုဂ္ဂလော ‘‘ရတ္တော’’တိ ဝုစ္စတိ, တဿ ရာဂဿ သမ္ဗန္ဓိနီ သုခါ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ တတ္ထ တဿ အနုသယနတော. တေနာဟ ‘‘သုခါယ…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. တေနာဟ ‘‘တထာ’’တိအာဒိ.

‘රත්තස්ස’ යනු මාර්ගයෙන් රාගය ප්‍රහීණ නොකළ තැනැත්තාට ය. යම් රාගයක් නිසා පුද්ගලයා ‘ඇලුණු තැනැත්තා’ (රත්ත) යැයි කියනු ලබන්නේ ද, එම රාගයට සම්බන්ධ වූ සුඛ වේදනාව මෙහි පවසන ලද්දේ එහි අනුශය වශයෙන් පවතින බැවිනි. එබැවින් ‘සුඛාය...පෙ... වුත්තං’ යැයි පැවසීය. සෙසු කරුණු වල ද ක්‍රමය මෙයම වේ. එබැවින් ‘තථා’ යනාදිය පැවසීය.

---

တာနိ ဧဝ ဣန္ဒြိယာနီတိ သုခသောမနဿုပေက္ခိန္ဒြိယာနိ. ‘‘သင်္ခါရပရိယာပန္နာနီ’’တိ ဝစနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဣဓ ဝေဒနာသီသေန စေတနာ ဝုတ္တာ’’တိ. န ဟိ ဝေဒနာ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ ဟောတိ. တဏှာယ, ဒိဋ္ဌိယာတိ စ ဥပယောဂေ ကရဏဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တဏှာယာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣဒါနိ ဥပယောဂဝသေနေဝ ‘‘တဏှာယာ’’တိအာဒီနံ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သေသဓမ္မာနန္တိ တဏှာဝဇ္ဇိတအဝိသိဋ္ဌဓမ္မာနံ. တဏှာယ နိဿယဘာဝေတိ ယဒါ တဏှာ တေသံ နိဿယော ဟောတိ.

‘තානි ඒව ඉන්ද්‍රියානි’ යනු සුඛ, සෝමනස්ස, උපෙක්ඛා යන ඉන්ද්‍රියන් ය. ‘සංඛාරපරියාපන්නානි’ යන වචනය අරභයා ‘මෙහි වේදනා ශීර්ෂයෙන් චේතනාව කියන ලදී’ යැයි පැවසීය. මක්නිසාද යත් වේදනාව සංස්කාරස්කන්ධයට ඇතුළත් නොවන බැවිනි. ‘තණ්හාය’, ‘දිට්ඨියා’ යන්නෙහි උපයෝග අර්ථයෙහි කරණ විභක්තිය බව පෙන්වමින් ‘තණ්හාය’ යනාදිය පැවසීය. දැන් උපයෝග වශයෙන් ම ‘තණ්හාය’ යනාදීන්ගේ අර්ථය පෙන්වීමට ‘යථා වා’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘සේසධම්මානං’ යනු තෘෂ්ණාවෙන් තොර වූ සෙසු ධර්මයන්ට ය. ‘තණ්හාය නිස්සයභාවේ’ යනු යම් විටක තෘෂ්ණාව ඔවුන්ට නිශ්‍රය (පිහිට) වේ ද එවිට ය.

---

တဏှာယ သေသဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေတိ ယဒါ သေသဓမ္မာ တဏှာပစ္စယာ ဟောန္တိ. ‘‘ကရဇကာယသန္နိဿိတာ’’တိ ဣမိနာ ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓတ္တယနိဿိတာပိ ဂဟိတာ ကာယပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝတော. ကာရဏဘာဝန္တိ ပရမ္ပရဟေတုဘာဝံ. တဏှာဒိဋ္ဌိဥပယေနာတိ ဒိဋ္ဌိဥပယေန စ ဒိဋ္ဌိသဟဂတတဏှာဥပယေန စ.

‘තණ්හාය සේසධම්මානං පච්චයභාවේ’ යනු යම් විටක සෙසු ධර්මයන් තෘෂ්ණාව ප්‍රත්‍ය කොට උපදී ද එවිට ය. ‘කරජකායසන්නිස්සිතා’ යන්නෙන් වේදනාදී ස්කන්ධත්‍රය නිශ්‍රය කරගත් ධර්මයන් ද කයෙහි සංසිඳීමක් (කායපස්සද්ධි) වන බැවින් ගන්නා ලදී. ‘කාරණභාවං’ යනු පරම්පරා හේතු භාවයයි. ‘තණ්හාදිට්ඨිඋපායේන’ යනු දෘෂ්ටි උපායෙන් ද, දෘෂ්ටි සහගත තෘෂ්ණා උපායෙන් ද යන්නයි.

---

‘‘အာဂတီတိ ဣဓာဂတိ, ဂတီတိ ပေစ္စဘဝေါ’’တိ ပဒဒွယေန ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ပါဠိယံ ‘‘အာဂတိဂတီပိ န ဘဝန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ဟုရန္တိ ဒွါရာရမ္မဏဓမ္မာ ဒဿိတာ အာသန္နဒူရဘာဝေဟိ ဒွါရာရမ္မဏေဟိ ဝိနိဝတ္တေတွာ ဂဟိတတ္တာ. ဣဓ ဒွါရပ္ပဝတ္တဓမ္မာ ‘‘ဥဘယမန္တရေနာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထဘာဝေန ဝုတ္တာ. စတုဗျူဟဟာရေ ပန အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပဓမ္မာ တထာ ဝုတ္တာ. ကာရဏဘူတေန အနန္တရပစ္စယဘူတေန, ဥပနိဿယပစ္စယဘူတေန စ. ယေ ဓမ္မာ ဥပါဒါယ ‘‘အတ္တာ’’တိ သမညာ, တေသံ ဝိညာဏာဒိဓမ္မာနံ အဘာဝေန အနုပ္ပာဒဓမ္မတံ အာပါဒိတတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘အနိဿိတဿ စလိတံ နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ပဋိလောမတော ပစ္စယဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဒဿေန္တော ပါဠိယံ ‘‘ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ’’တိ ဝတွာ နနု ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိကော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါတိ စောဒနံ သန္ဓာယ ယထာဝုတ္တဿ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘သော ဒုဝိဓော’’တိအာဒိနာ လောကိယလောကုတ္တရဝသေန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဝိဘတ္တော. တဒတ္ထတာယာတိ ဝီတရာဂဝိမုတ္တိအတ္ထတာယ. တဗ္ဘာဝန္တိ လောကုတ္တရပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဘာဝံ.

‘ආගති යනු මෙහි පැමිණීමයි, ගති යනු පරලොව භවයයි’ යන පද දෙකෙන් කියන ලද අර්ථය වඩාත් පැහැදිලි කිරීමට පාලියෙහි ‘ආගතිගති ද නොවෙති’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි ‘හුරං’ යන්නෙන් ද්වාර හා අරමුණු ධර්මයන් දක්වන ලද්දේ, ආසන්න හා දූර වශයෙන් වූ ද්වාර හා අරමුණු වලින් වෙන් කර ගත් බැවිනි. මෙහි ද්වාරයන්හි පවතින ධර්මයන් ‘උභයමන්තරේන’ යන පදයේ අර්ථය වශයෙන් පවසන ලදී. චතුබ්‍යූහහාරයෙහි දී නම් ඉන්ද්‍රිය බද්ධ නොවන රූප ධර්මයන් එලෙස පවසන ලදී. කාරණ වූ ද, අනන්තර ප්‍රත්‍ය වූ ද, උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය වූ ද ධර්මයන් මගිනි. යම් ධර්මයන් උපාදානය කර ‘ආත්මය’ යන සම්මුතිය වේ ද, එම විඤ්ඤාණාදී ධර්මයන්ගේ අභාවයෙන් අනුත්පාද ධර්මතාවයට පැමිණි බැවින් යනු අර්ථයයි. ‘අනිස්සිතයාට සැලීමක් නැත’ යනාදී වශයෙන් ප්‍රතිලෝම වශයෙන් ප්‍රත්‍ය භාවය දක්වන ලද්දේ යයි පෙන්වීමට පාලියෙහි ‘මෙය ම දුකෙහි කෙළවර වන පටිච්චසමුප්පාදයයි’ කියා, ‘අවිද්‍යා පච්චයා සංඛාරා’ යනාදී වශයෙන් වූ පටිච්චසමුප්පාදය නොවේ ද යන චෝදනාව අරභයා, ඉහත කී පරිදි පටිච්චසමුප්පාද භාවය පෙන්වීමට ‘සෝ දුවිධෝ’ යනාදියෙන් ලෞකික හා ලෝකෝත්තර වශයෙන් පටිච්චසමුප්පාදය බෙදා දක්වන ලදී. ‘තදත්ථතාය’ යනු වීතරාගී විමුක්තිය පිණිස ය. ‘තබ්භාවං’ යනු ලෝකෝත්තර පටිච්චසමුප්පාද භාවයයි.

---

ဩတရဏဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ඔතරණහාර විභංග වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

၁၃. သောဓနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

13. සෝධනහාර විභංග වර්ණනාව

---

၄၅. သောဓေတိ [Pg.81] နာမာတိ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ ဟတ္ထတလေ ဌပိတအာမလကံ ဝိယ ပစ္စက္ခတော ဒဿေန္တော နိဂ္ဂုမ္ဗံ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ ဝိဝရန္တော တဗ္ဗိသယအညာဏသံသယာဒိမလာပနယနေန သောဓေတိ, ဧဝံ သောဓေန္တော စ ပဒဿ အတ္ထေန အဘေဒေါပစာရံ ကတွာ ‘‘ပဒံ သောဓေတိ’’စ္စေဝ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ပဒံ သောဓေတိ နာမာ’’တိ. ပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနမေဝေတ္ထ သောဓနန္တိ အာဟ ‘‘တဒတ္ထဿ ဝိဿဇ္ဇနတော’’တိ. အာရဘီယတီတိ အာရမ္ဘော, ဒေသနာယ ပကာသိယမာနော အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘န တာဝ…ပေ… ပဗောဓိတတ္တာ’’တိ. ဣဓ သောဓနံ နာမ ပဋိစ္ဆန္နရူပဿ အတ္ထဿ ဒေသနာနုဘာဝေန ဝိဝဋဘာဝကရဏန္တိ တမတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အညာဏပက္ခန္ဒာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

45. ‘සෝධේති’ (පවිත්‍ර කරයි/පැහැදිලි කරයි) නම්, විමසන ලද අර්ථය අත්ලෙහි තැබූ නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂව දක්වමින්, ගැට නැතිව විවෘත කරමින්, ඒ විෂයෙහි වූ නොදැනීම හා සැකය නමැති මලකඩ දුරු කරමින් පවිත්‍ර කරයි; මෙසේ පවිත්‍ර කරමින් පදයේ අර්ථය හා පදය අතර අභේද උපචාරයක් කොට ‘පදය පවිත්‍ර කරයි’ (පදං සෝධේති) යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ. එබැවින් ‘පදං සෝධේති නාම’ යැයි පැවසීය. ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු දීම ම මෙහි දී පවිත්‍ර කිරීම (සෝධන) ලෙස ‘එහි අර්ථය විසඳන බැවින්’ යැයි පැවසීය. ආරම්භ කරනු ලබන බැවින් ‘ආරම්භ’ නම් වේ, එනම් දේශනාවෙන් ප්‍රකාශ කරනු ලබන අර්ථයයි. එබැවින් ‘තවම...පෙ... අවබෝධ කළ බැවින්’ යැයි පැවසීය. මෙහි පවිත්‍ර කිරීම නම් වැසුණු ස්වභාවයක් ඇති අර්ථය දේශනානුභාවයෙන් විවෘත භාවයට පත් කිරීමයි. එම අර්ථය උපමාවකින් පැහැදිලි කිරීමට ‘අඥානයට පැමිණි’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

သောဓနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සෝධනහාර විභංග වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

၁၄. အဓိဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

14. අධිෂ්ඨානහාර විභංග වර්ණනාව

---

၄၆. ဓာရယိတဗ္ဗာတိ ဥပဓာရေတဗ္ဗာ, ဥပလက္ခိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ဝုတ္တမေဝ ‘‘သာမညဝိသေသကပ္ပနာယ ဝေါဟာရဘာဝေန အနဝဋ္ဌာနတော’’တိအာဒိနာ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၁၄).

46. ‘ධාරයිතබ්බා’ යනු දරාගත යුතුය, එනම් උපලක්ෂණය කළ යුතුය (විශේෂයෙන් වටහා ගත යුතුය) යන්න අර්ථයයි. ‘සාමාන්‍ය සහ විශේෂ කල්පනාවෙන් ව්‍යවහාර භාවයෙහි ස්ථාවර නොවන බැවින්’ යනාදී ලෙස පවසන ලද්දේ එබැවිනි.

---

တံ တံ ဖလန္တိ နိရယာဒိံ တံ တံ ဖလံ. အဉ္စိတာတိ ဂတာ. ယောနီတိ ဧကဇာတိ. သမာနဝသေန မိဿီဘဝတိ ဧတာယာတိ ဟိ ယောနိ, ဥပပတ္တိ. ပေစ္စာတိ မရိတွာ. ဥဿန္နတာယာတိ ဝိတက္ကဗဟုလတာယ. ‘‘ဥဿန္နတ္တာ’’တိပိ ဝဒန္တိ. သဿတာဒီဟိ ဝါ ဥဿန္နတ္တာ. အသုရဇာတိယာ နိဗ္ဗတ္တာပနကော အသုရဇာတိနိဗ္ဗတ္တနကော.

‘එම එම ඵලය’ යනු නිරය ආදී ඒ ඒ ඵලයයි. ‘අංචිතා’ යනු පැමිණි. ‘යෝනි’ යනු එක් ජාතියකි. සමාන ස්වභාවයෙන් මෙහි මිශ්‍ර වන බැවින් (ප්‍රතිසන්ධි ගන්නා බැවින්) යෝනිය හෙවත් උප්පත්තිය නම් වේ. ‘පෙච්ච’ යනු මිය ගොස්ය. ‘උස්සන්නතාය’ යනු විතර්කයන්ගේ බහුලත්වය නිසාය. ‘උස්සන්නත්තා’ යනුවෙන් ද පවසති. නැතහොත් ශාස්වත ආදී දෘෂ්ටීන්ගෙන් අධික වූ බැවිනි. අසුර ජාතියෙහි උපත ලබා දෙන්නේ ‘අසුරජාති නිබ්බත්තානක’ නම් වේ.

---

သင်္ခါတိ ပညာ. ပညာပဓာနာ စ ဘာဝနာတိ အာဟ ‘‘ပဋိသင်္ခါယ ပဋိပက္ခဘာဝနာယာ’’တိ.

‘සංඛා’ යනු ප්‍රඥාවයි. ප්‍රඥාව ප්‍රධාන කොට ඇති භාවනාව බැවින් ‘ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට ප්‍රතිපක්ෂ භාවනාවෙන්’ යැයි වදාළ සේක.

---

၄၇. ပတ္ထဋဘာဝေန ပထဝီ. သဘာဝဓာရဏဋ္ဌေန, နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန စ ဓာတု. အာပီယတိ, အပ္ပာယတီတိ ဝါ အာပေါ. တေဇနဝသေန တိက္ခတာဝသေန, ဒဟနဝသေန ဝါ တေဇော. ဝါယနဝသေန ဝေဂဂမနဝသေန, သမုဒီရဏဝသေန [Pg.82] ဝါ ဝါယော. ဝီသတိ အာကာရာတိ ကေသာဒယော ဝီသတိ ကောဋ္ဌာသာ, ပကာရာ ဝါ. ကက္ခဠလက္ခဏာဓိကတာယ ကေသာဒီ ကက္ခဠလက္ခဏာ ဝုတ္တာ.

47. පැතිරුණු ස්වභාවය නිසා ‘පෘථිවි’ (පොළොව) නම් වේ. ස්වභාවය දරන අර්ථයෙන් සහ සත්ත්වයෙකු හෝ ජීවියෙකු නොවන අර්ථයෙන් ‘ධාතු’ නම් වේ. වැගිරෙන (හෝ ඇලෙන) බැවින් ‘ආපෝ’ (ජලය) නම් වේ. තේජනය (ආලෝකය) හෝ තියුණු බව නිසා, නැතහොත් දවන ස්වභාවය නිසා ‘තේජෝ’ (ගින්න) නම් වේ. පිඹින (සැලෙන) ස්වභාවය නිසා, වේගවත් ගමන නිසා හෝ චලනය වන නිසා ‘වායෝ’ (සුළඟ) නම් වේ. ‘විසි ආකාර’ යනු කෙස් ආදී කොටස් විස්සයි, නැතහොත් ප්‍රකාර විස්සයි. තද ගතිය (කක්ඛළ ලක්ෂණය) අධික බැවින් කෙස් ආදිය කක්ඛළ ලක්ෂණ ඇති දේ ලෙස දක්වන ලදී.

---

ပါဋိယေက္ကော ပထဝီဓာတုကောဋ္ဌာသောတိ ပထဝီကောဋ္ဌာသမတ္တော, အတ္တသုညဓမ္မမတ္တောတိ အတ္ထော. သန္တပ္ပတီတိ ဧတ္ထ သရီရပကတိမတိက္ကမိတွာ ဥဏှဘာဝေါ သန္တာပေါ, သရီရဒဟနဝသေန ပဝတ္တော မဟာဒါဟော, အယမေတေသံ ဝိသေသော. ယေန စ ဇီရီယတီတိ ဧကာဟိကာဒိဇရာရောဂေန ဇရီယတီတိ စ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. ‘‘သတဝါရံ တာပေတွာ တာပေတွာ ဥဒကေ ပက္ခိပိတွာ ဥဒ္ဓဋသပ္ပိ သတဓောတသပ္ပီ’’တိ ဝဒန္တိ. ရသရုဓိရမံသမေဒနှာရုအဋ္ဌိအဋ္ဌိမိဉ္ဇာ ရသာဒယော. ကေစိ နှာရုံ အပနေတွာ သုက္ကံ သတ္တမံ ဓာတုံ ဝဒန္တိ. ဝိဝေကန္တိ ဝိသုံဘာဝံ, ဝိသဒိသဘာဝန္တိ အတ္ထော. ဝတ္ထုသင်္ခါတော ဟိ အာဟာရော ပရိဏာမံ ဂစ္ဆန္တော ပါဏဘက္ခဂဟဏိပဒနိယ မုတ္တကရီသဘာဝေဟိ ဝိယ အတ္တနာပိ ဝိသဒိသရသသင်္ခါတံ ဝိသုံဘာဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တော တဗ္ဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုစ္စတိ, တထာ ရသာဒယောပိ ရုဓိရာဒိကောဋ္ဌာသံ. တေနာဟ ‘‘ရသာဒိဘာဝေန ဝိဝေကံ ဂစ္ဆတီ’’တိ.

‘පෘථිවි ධාතු කොටස’ යනු පෘථිවි කොටසක් පමණක් වූ, ආත්මයකින් තොර වූ ධර්ම මාත්‍රයක් යන අර්ථයයි. ‘සන්තප්පති’ (තැවේ) යනු මෙහි ශරීරයේ සාමාන්‍ය ස්වභාවය ඉක්මවා ගිය උණුසුම් බව වන සන්තාපයයි. ශරීරය දවාලන අයුරින් පවත්නා වූ මහත් දාහය මෙහි විශේෂත්වයයි. ‘යෙන ච ජීරීයති’ යන්නෙන් එක් දිනක් ආදී වශයෙන් පවත්නා ජරා රෝගයෙන් දිරාපත් වේ යන අර්ථය ද ගැළපේ. සියක් වරක් තවා තවා ජලයේ බහාලමින් පෙරා ගන්නා ලද ගිතෙල් ‘සියක් වර සෝදන ලද ගිතෙල්’ (සතධෝතසප්පි) ලෙස හඳුන්වති. රස, රුධිර, මාංශ, මේද, නහර, ඇට, ඇටමිදුළු යන මොවුහු රස ආදීහු වෙති. ඇතැම්හු නහර ඉවත් කර ශුක්‍ර ධාතුව සත්වන ධාතුව ලෙස පවසති. ‘විවේකය’ යනු වෙන් වූ ස්වභාවය හෙවත් අසමාන ස්වභාවයයි. ආහාරය දිරවීමට ලක් වන විට මුත්‍ර හා මල බවට පත්වන්නා සේම, තමා විසින්ම අසමාන රසයක් නිපදවමින් වෙනස් ස්වභාවයකට පත්වන බැවින් එය ‘විවේකය’ (වෙන්වීම) කරා යන්නේ යැයි කියනු ලැබේ. රස ආදිය ද රුධිරාදි කොටස් බවට පත්වීමේදී එසේම වේ. එබැවින් ‘රස ආදි ස්වභාවයෙන් විවේකයට (වෙනස් බවට) පත්වේ’ යැයි පවසන ලදී.

---

သဘာဝလက္ခဏတောတိ အသုစိဘာဝေန လက္ခိတဗ္ဗတော.

‘ස්වභාව ලක්ෂණයෙන්’ යනු අශුචි බවින් හඳුනාගත යුතු බැවිනි.

---

၄၈. ယာထာဝသရသလက္ခဏန္တိ ရသိတဗ္ဗောတိ ရသော, ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော သဘာဝေါ, အတ္တနော ရသော သရသော, ယာထာဝေါ သရသော, ယာထာဝသရသော ယာထာဝသရသော ဧဝ လက္ခိတဗ္ဗတ္တာ လက္ခဏန္တိ ယာထာဝသရသလက္ခဏံ. အထ ဝါ ယာထာဝသရသလက္ခဏန္တိ အဝိပရီတံ အတ္တနော ပဝတ္တိသင်္ခါတံ ကိစ္စဉ္စေဝ ပီဠနသင်္ခါတံ လက္ခဏဉ္စ. ‘‘ဣဒံ ကိစ္စံ, ဣဒံ လက္ခဏ’’န္တိ အဝိဇ္ဇာဟေတု ဉာတုံ န သက္ကောတိ, တဗ္ဗိသယဉာဏုပ္ပတ္တိံ နိဝါရေန္တီ ဆာဒေတွာ ပရိယောနန္ဓိတွာ တိဋ္ဌတီတိ ဝုတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဇာနိတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ န ဒေတီ’’တိ. တယိဒမဿာ ကိစ္စန္တိ ကိစ္စတော ကထိတာ. ကထိတာတိ စ ဝုတ္တာ, ယတော စ အဝိဇ္ဇာ အသမ္ပဋိဝေဓရသာတိ ဝုစ္စတိ. ဇာယတိ ဧတ္ထာတိ ဇာတိ, ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ. ယဒိပိ နိရောဓမဂ္ဂေ အဝိဇ္ဇာ အာရမ္မဏံ န ကရောတိ, တေ ပန ဇာနိတုကာမဿ တပ္ပဋိစ္ဆာဒနဝသေန အနိရောဓမဂ္ဂေသု နိရောဓမဂ္ဂဂ္ဂဟဏဿ ကာရဏဘာဝေန ပဝတ္တမာနာ တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုစ္စတိ, တေသမ္ပိ အဝိဇ္ဇာယ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတာ ဟောတိ, ဣတရေသံ အာရမ္မဏဘာဝေန စာတိ.

48. ‘යථා ස්වභාව වූ රස ලක්ෂණය’ යනු; රස විඳිය යුතු බැවින් ‘රස’ නම් වේ, අවබෝධ කළ යුතු ස්වභාවයයි. තමාගේ රසය ‘සරස’ නම් වේ. යථාර්ථ වූ සරස ‘යථා ස්වභාව රස’ නම් වේ. එයම ලක්ෂණයක් ලෙස හඳුනාගත යුතු බැවින් ‘යථා ස්වභාව රස ලක්ෂණය’ යැයි කියනු ලැබේ. එසේත් නැතහොත්, ‘යථා ස්වභාව රස ලක්ෂණය’ යනු අවිපරීත වූ තමාගේ පැවැත්ම සංඛ්‍යාත කෘත්‍යය (කිස) සහ පීඩනය සංඛ්‍යාත ලක්ෂණයයි. ‘මෙය කෘත්‍යයයි, මෙය ලක්ෂණයයි’ කියා අවිද්‍යාව හේතුවෙන් දැනගත නොහැකිය. එම විෂයෙහි ඥානය ඉපදීම වළක්වමින්, ආවරණය කරමින් සහ වසාගෙන සිටින බැවින් එය (අවිද්‍යාව) එසේ පවතින බව කියන ලදී. එබැවින් ‘දැනගන්නට හෝ අවබෝධ කරගන්නට ඉඩ නොදෙයි’ යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙය ඇයගේ (අවිද්‍යාවේ) කෘත්‍යය ලෙස දක්වන ලදී. අවිද්‍යාව අවබෝධ නොකිරීමේ රසය (කෘත්‍යය) ඇති බැවින් එසේ පවසන ලදී. ‘ජාති’ යනු යමක් උපදින ස්ථානයයි. නිරෝධ මාර්ගයේදී අවිද්‍යාව අරමුණු නොකළ ද, එය දැනගැනීමට කැමති තැනැත්තාට එය වසා තැබීමෙන්, අනිර්වාණ මාර්ගයන්හි නිවන අරමුණු කිරීමට බාධාවක් ලෙස පවතින බැවින් එහි (අවිද්‍යාව) උපදින බව කියනු ලැබේ. එම මාර්ගයන්හි ද අවිද්‍යාවට උත්පත්ති ස්ථානයක් වන අතර අනෙක් ධර්මයන්හි අරමුණු වශයෙන් ද පවතී.

---

အတ္ထာနတ္ထန္တိ [Pg.83] ဟိတာဟိတံ. သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘အတ္ထတ္ထ’’န္တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၂၆) ဝုတ္တံ, တတ္ထ အတ္ထော ဧဝ အတ္ထတ္ထောတိ အတ္ထဿ အဝိပရီတတာဒဿနတ္ထံ ဒုတိယေန အတ္ထသဒ္ဒေန ဝိသေသနံ. န ဟိ ဉာဏံ အနတ္ထေ ‘‘အတ္ထော’’တိ ဂဏှာတီတိ. ကာရဏာကာရဏန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အတ္ထတ္ထန္တိ ဝါ အာမေဍိတဝစနံ သဗ္ဗေသံ အတ္ထာနံ ပါကဋကရဏဘာဝပ္ပကာသနတ္ထံ, ဖလံ ဖလန္တိ အတ္ထော, ဟိတပရိယာယေပိ ဧသေဝ နယော. န္တိ အတ္ထာနတ္ထာဒိကံ. အာကာရန္တိ အတ္ထာဒိကာရဏမေဝ.

‘අත්ථානත්ථං’ යනු වැඩ සහ අවැඩයි. සම්මෝහවිනෝදනියෙහි නම් ‘අත්ථත්ථං’ (ප්‍රයෝජනවත් අර්ථය) යනුවෙන් දක්වා ඇත. එහි ‘අර්ථයම අර්ථයයි’ (අත්ථත්ථ) යනු අර්ථයේ අවිපරීත බව පෙන්වීම පිණිස දෙවන ‘අත්ථ’ ශබ්දයෙන් විශේෂණය කිරීමකි. මන්දයත්, ඥානය විසින් අනර්ථයක් ‘අර්ථයක්’ ලෙස ග්‍රහණය නොකරන බැවිනි. ‘කාරණාකාරණ’ යන්නෙහි ද මෙසේම දත යුතුය. ‘අත්ථත්ථං’ යනු සියලු අර්ථයන් පැහැදිලි කිරීම සඳහා වූ ද්විත්ව වචනයකි; එනම් ‘ඵලය ඵලයයි’ යන අර්ථයයි. ‘හිත’ (යහපත) යන පර්යාය පදයෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ‘අත්ථානත්ථාදිය’ යනු ද, ‘ආකාර’ යනු ද අර්ථය ආදී වූ කාරණයම වේ.

---

ပဋိဝိဒ္ဓဿ ပုန အဝေက္ခနာ ပစ္စဝေက္ခဏာ. ဒုစိန္တိတစိန္တိတာဒိလက္ခဏဿ ဗာလဿ ဘာဝေါ ဗာလျံ. သမ္ပဇာနာတီတိ သမံ ပကာရေဟိ ဇာနာတိ. ဗလဝမောဟော ပမောဟော. သမန္တတော မောဟနံ သမ္မောဟော. ဒုဂ္ဂတိဂါမိကမ္မဿ ဝိသေသပစ္စယတ္တာ အဝိန္ဒိယံ. ဝိန္ဒတီတိ လဘတိ. အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ ဝိဇ္ဇာ ဝိယ ဝိသေသပစ္စယော န ဟောတီတိ ဝိန္ဒိယံ န ဝိန္ဒတိ. အယံ အဝိဇ္ဇာယ ဝေမတ္တတာတိ အယံ ‘‘ဒုက္ခေ အညာဏ’’န္တိအာဒိနာ ကိစ္စဇာတိလက္ခဏေဟိ ဝုတ္တော အဝိဇ္ဇာယ အဝိသေသော. ဝိဇ္ဇာတိအာဒီနံ ဝုတ္တနယာနသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

අවබෝධ කරගත් දෙය නැවත නැවත බැලීම ‘ප්‍රත්‍යවේක්ෂණය’ (පච්චවෙක්ඛණා) වේ. නපුරු ලෙස සිතන ලද හා යහපත් ලෙස සිතන ලද ආදී ලක්ෂණ ඇති බාලයාගේ (අඥානයාගේ) ස්වභාවය ‘බාල්‍ය’ නම් වේ. ‘සම්පජානාති’ යනු මනා වූ ආකාරයෙන් දැනගැනීමයි. බලවත් මෝහය ‘පමෝහ’ නම් වේ. හාත්පසින් මුළා වීම ‘සම්මෝහ’ නම් වේ. දුගතියට යන කර්මයන්ට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් එය ‘අවින්දිය’ (නොලැබිය යුත්ත) වේ. ‘වින්දති’ යනු ලබයි යන්නයි. අනාජ්ජ (නිවැරදි) ධර්මයන්ට විද්‍යාව මෙන් විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් නොවන බැවින් ‘වින්දිය’ ලබන්නේ නැත. ‘මෙය අවිද්‍යාවේ වෙනසයි’ යනු ‘දුක්ඛයේ නොදැනීම’ ආදී වශයෙන් කෘත්‍ය, ජාති හා ලක්ෂණයන්ගෙන් පවසන ලද අවිද්‍යාවේ විශේෂත්වයයි. ‘විජ්ජා’ ආදී වචනයන්හි අර්ථය පෙර පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව දත යුතුය.

---

ပါသာဏသက္ခရဝါလိကာဝိရဟိတာ ဘူမိ သဏှာတိ ‘‘သဏှဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ගල්, බොරළු සහ වැලි රහිත වූ භූමිය සුමුදු බැවින් ‘සුමුදු අර්ථයෙන්’ (සණ්හට්ඨේන) යැයි පවසන ලදී.

---

တတ္တကမေဝ ကာလန္တိ ပဉ္စကပ္ပသတာနိ. ဝိဘူတံ သမတ္တိက္ကန္တံ ရူပသညာသင်္ခါတံ ရူပံ ဧတာယာတိ ဝိဘူတရူပံ, သမာပတ္တိန္တိ ပဒတ္ထော. န ဟိ ကာစိ အရူပသမာပတ္တိ ရူပသညာသဟဂတာ ပဝတ္တီတိ. နိရောဓသမာပတ္တိယံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, တတ္ထ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယာ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သေသာရုပ္ပသမာပတ္တိယော’’တိ.

‘එපමණ කාලයක්’ යනු කල්ප පන්සියයකි. රූප සංඥා නමින් හැඳින්වෙන රූපය ඉක්මවා ගිය බැවින් ‘විභූතරූප’ (ප්‍රකට රූපය ඉක්මවූ) නම් වේ, එය සමාපත්තිය යන පදයෙහි අර්ථයයි. කිසිදු අරූප සමාපත්තියක් රූප සංඥාවන් සමඟ එක්ව පවතින්නේ නැත. නිරෝධ සමාපත්තිය ගැන පැවසීමට කිසිවක් නැත, එහිදී නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය වෙන්ව ගත් බැවින් ‘සෙසු අරූප සමාපත්තීන්’ යැයි පවසන ලදී.

---

ဒမထံ အနုပဂစ္ဆန္တော ဒုဋ္ဌဿော ခလုင်္ကဿော. ဥတ္တရိဒမထာယာတိ အရိယမဂ္ဂဒမထာယ.

හික්මවීමකට (දමනයට) පත් නොවන නපුරු අශ්වයා ‘ඛලුංක’ අශ්වයා නම් වේ. ‘උත්තරීතර දමනය සඳහා’ යනු ආර්ය මාර්ගය සංඛ්‍යාත දමනය සඳහා යන්නයි.

---

ဣတရောတိ ဒုက္ခာပဋိပဒေါ ခိပ္ပာဘိညော, သုခါပဋိပဒေါ စ ခိပ္ပာဘိညော. ဥဘယတောဘာဂေဟီတိ ရူပကာယနာမကာယဘာဂေဟိ. ဥဘယတောတိ ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိဝသေန.

‘අනෙක් තැනැත්තා’ යනු දුක් සහිත පිළිවෙතින් යුතුව වහා අවබෝධ කරන්නා සහ සැප සහිත පිළිවෙතින් යුතුව වහා අවබෝධ කරන්නා යන දෙදෙනාය. ‘දෙපසින්ම’ යනු රූප කය සහ නාම කය යන දෙකොටසින්මය. ‘දෙපසින්ම’ යනු විෂ්කම්භන (යටපත් කිරීම) සහ සමුච්ඡේද (සමුලින් සිඳලීම) වශයෙන් වූ විමුක්තියෙනි.

---

အနေကောပီတိ [Pg.84] သဘာဝေန အနေကောပိ. ဧကသဒ္ဒါဘိဓေယျတာယာတိ သာမညသဒ္ဒါဘိဓေယျတာယ.

‘බොහෝ වුවද’ යනු ස්වභාවයෙන් බොහෝ වුවද යන්නයි. ‘එක් ශබ්දයකින් හැඳින්වෙන බැවින්’ යනු පොදු නමකින් හැඳින්වෙන බැවිනි.

---

အဓိဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

අධිෂ්ඨාන හාර විභංග වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

၁၅. ပရိက္ခာရဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

15. පරික්ඛාර හාර විභංග වර්ණනාව.

---

၄၉. ‘‘ဟိနောတီ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ကာရဏဘာဝံ ဂစ္ဆတီ’’တိ အာဟ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ. ဧတီတိ အာဂစ္ဆတိ, ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

49. ‘හිනෝති’ යන පදයේ අර්ථය දක්වමින් ‘හේතු ස්වභාවයට පත්වේ’ යැයි පැවසීය. මන්දයත් ධාතූන් බොහෝ අර්ථ ඇත්තා බැවිනි. ‘ඒති’ යනු පැමිණෙයි, උපදියි යන අර්ථයයි.

---

အဝိဇ္ဇာယပိ ဟေတုဘာဝေတိ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာ အနန္တရာယ အဝိဇ္ဇာယ အနန္တရသမနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတာသေဝနပစ္စယေဟိ, အနန္တရာယ ပန သဟဇာတာယ သဟဇာတအညမညနိဿယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဟေတုပစ္စယေဟိ, အသဟဇာတာယ ဥပနိဿယကောဋိယာ ဧဝ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတ္တနော ဖလံ ကရောတီတိ ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ကာရဏဘာဝေါ စ ဖလာပေက္ခာယာ’’တိ.

‘අවිද්‍යාව ද හේතුභාවයෙහි’ යන්නෙහි, මෙහි අවිද්‍යාව අනන්තර වූ අවිද්‍යාවට අනන්තර, සමනන්තර, උපනිස්සය, නත්ථි, විගත සහ ආසේවන යන ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද, සහජාත වූ (අවිද්‍යාවට) සහජාත, අන්‍යමෝන්‍ය, නිස්සය, සම්ප්‍රයුක්ත, අත්ථි, අවිගත සහ හේතු ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ද, අසහජාත වූ අවිද්‍යාවට උපනිස්සය කෝටියෙන්ම ප්‍රත්‍ය වේ යැයි දත යුතුය. තමාගේ ඵලය සිදු කරන බැවින් එය ‘කారణය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘කාලණභාවය ද ඵලය අපේක්ෂාවෙන් වේ’ යැයි කීවේ එබැවිනි.

---

နိဗ္ဗတ္တိအတ္ထော ဖလတ္ထော ဖလသင်္ခါတော အတ္ထော.

නිපදවීමේ අර්ථය ඵලයේ අර්ථයයි, එනම් ඵලය නමැති අර්ථයයි.

---

ယော သဘာဝေါတိ ပုညာဒိအဘိသင်္ခါရာနံ ယော အဘိသင်္ခရဏသဘာဝေါ, သော ဟေတု. သေသပဒေသူတိ ဝိညာဏာဒိပဒေသု. ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒေါတိ ‘‘အသာဓာရဏလက္ခဏော ဟေတူ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပဘေဒေါ. ယော ကောစိ ပစ္စယောတိ ဇနကာဒိဘေဒံ ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ. အဘိသင်္ခရဏတောတိ ပစ္စက္ခတော, ပရမ္ပရာယ စ နိဗ္ဗတ္တနတော.

‘යම් ස්වභාවයක්’ යනු පුණ්‍යාදි අභිසංස්කාරයන්ගේ යම් අභිසංස්කරණ ස්වභාවයක් වේ ද, එය හේතුවයි. ‘සෙසු පදයන්හි’ යනු විඤ්ඤාණාදි පදයන්හි ය. ‘යථෝක්ත ප්‍රභේද’ යනු ‘අසාධාරණ ලක්ෂණය හේතුවයි’ යනාදී වශයෙන් වදාරන ලද ප්‍රභේදයයි. ‘යම් කිසි ප්‍රත්‍යයක්’ යනු ජනක (උපදවන) ආදි ප්‍රභේද ඇති යම්කිසි හේතුවකි. ‘අභිසංස්කරණය කරන බැවින්’ යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් ද, පරම්පරා වශයෙන් ද උපදවන බැවිනි.

---

ပရိက္ခာရဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පරික්ඛාරහාර විභංග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

---

၁၆. သမာရောပနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

16. සමාරෝපනහාර විභංග වර්ණනාව

---

၅၀. သုတ္တေန ဂဟိတေတိ သုတ္တေ ဝုတ္တေ. ပဒဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏံ အဓိဋ္ဌာနဝိသယဒဿနတ္ထံ, ဝေဝစနဂ္ဂဟဏံ အဓိဝစနဝိဘာဂဒဿနတ္ထန္တိ ယောဇနာ. ဝိသယာဓိဋ္ဌာနဘာဝတောတိ ဝိသယသင်္ခါတပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော. ဝနီယတီတိ ဘဇီယတိ. ဝနတီတိ ဘဇတိ သေဝတိ. ဝနုတေတိ ယာစတိ, ပတ္ထေတီတိ အတ္ထော[Pg.85]. ပဉ္စ ကာမဂုဏာ ကာမတဏှာယ ကာရဏံ ဟောတိ အာရမ္မဏပစ္စယတာယ. နိမိတ္တဂ္ဂါဟော အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟဿ ကာရဏံ ဟောတိ ဥပနိဿယတာယာတိ ဧဝံ သေသေသုပိ ယထာရဟံ ကာရဏတာ ဝတ္တဗ္ဗာ.

50. ‘සූත්‍රයෙහි ගන්නා ලද’ යනු සූත්‍රයෙහි වදාරන ලද්දෙහි ය. පදට්ඨාන (පදනම) ගැනීම අධිෂ්ඨාන විෂයය දැක්වීම පිණිස ද, වේවචන (පර්යාය පද) ගැනීම අධිවචන විභාගය දැක්වීම පිණිස ද වේ යැයි සම්බන්ධයයි. ‘විෂයාධිෂ්ඨාන භාවයෙන්’ යනු විෂය නම් වූ පැවැත්මට ස්ථානයක් වන බැවිනි. ‘වනීයති’ යනු භජනය කරනු ලැබේ (සේවනය කරනු ලැබේ). ‘වනති’ යනු භජනය කරයි, සේවනය කරයි. ‘වනුතෙ’ යනු යාඥා කරයි, ප්‍රාර්ථනා කරයි යන අර්ථයයි. පංච කාමගුණයෝ ආරම්මණ ප්‍රත්‍ය වශයෙන් කාම තණ්හාවට හේතු වෙති. නිමිත්තග්‍රාහය (සලකුණු ගැනීම) උපනිස්සය වශයෙන් අනුව්‍යඤ්ජනග්‍රාහයට (අනු ලකුණු ගැනීමට) හේතු වේ යැයි මෙසේ සෙසු පදයන්හි ද සුදුසු පරිදි හේතුභාවය කිය යුතුය.

---

၅၁. ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရာဟီ’’တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ လက္ခဏဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာယံ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၂၃) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပန ဝိသေသော – ရူပဓမ္မပရိညာယာတိ ရူပူပိကဝိညာဏဋ္ဌိတိပရိညာယ.

51. ‘කයෙහි කය අනුව බලමින් වාසය කරව’ යනාදී තැන්හි යමක් කිව යුතු ද, එය මීට පෙර ලක්ඛණහාර විභංග වර්ණනාවෙහි කියන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් - ‘රූප ධර්මයන් පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිස’ යනු රූපයන් ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණට්ඨිති පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිස යන්නයි.

---

‘‘ဒုက္ခ’’န္တိ ပဿန္တီ သာ ဝေဒနာနုပဿနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝေဒနာဟေတုပရိညာယာတိ ဖဿပရိညာယ. ‘‘ဝေဒနာဝသေနာ’’တိ ပဒေန အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတဒုက္ခဝသေန. ဝေဒနာပရိညာယာတိ ဝေဒနူပိကဝိညာဏဋ္ဌိတိပရိညာယ. နိစ္စာဘိနိဝေသပဋိပက္ခတော အနိစ္စာနုပဿနာယာတိ အဓိပ္ပာယော. နိစ္စသညာနိမိတ္တဿာတိ နိစ္စသညာဟေတုကဿ. သညာပရိညာယာတိ သညူပိကဝိညာဏဋ္ဌိတိပရိညာယ. ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈတ္တာ အဂတိဂမနဿ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသဿ…ပေ… အဂတိဂမနဿ စာ’’တိ.

‘දුකක්’ යැයි යමෙක් දකියි ද, එය වේදනානුපස්සනාව යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘වේදනාවන්ගේ හේතුව පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිස’ යනු ස්පර්ශය පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිසයි. ‘වේදනා වශයෙන්’ යන පදයෙන් තමා විසින් උපදවන ලද දුක්ඛ වේදනා වශයෙන් (අදහස් වේ). ‘වේදනා පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිස’ යනු වේදනාවන් ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණට්ඨිති පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිසයි. ‘නිත්‍ය අභිනිවේශයට (ස්ථිරයි යන දැඩිව ගැනීම) ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් අනිච්චානුපස්සනාවෙන්’ යනු අදහසයි. ‘නිත්‍ය සංඥා නිමිත්ත’ යනු නිත්‍ය සංඥාව හේතුව කොට ඇත්තා වූ යන්නයි. ‘සංඥා පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිස’ යනු සංඥාවන් ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණට්ඨිති පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිසයි. ප්‍රථම මාර්ගයෙන් (සෝතාපත්ති මග්ග) දුරු කළ යුතු බැවින් අගතියට යාම සම්බන්ධයෙන් ‘දෘෂ්ටි අභිනිවේශයට ද... අගතියට යාමට ද’ යැයි වදාරන ලදී.

---

သင်္ခါရပရိညာယာတိ သင်္ခါရူပိကဝိညာဏဋ္ဌိတိပရိညာယ.

‘සංස්කාර පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිස’ යනු සංස්කාරයන් ඇසුරු කළ විඤ්ඤාණට්ඨිති පිරිසිඳ දැනගැනීම පිණිසයි.

---

သမာရောပနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

සමාරෝපනහාර විභංග වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

---

နိဋ္ဌိတာ စ ဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ.

හාර විභංග වර්ණනාව ද නිමවා ලන ලදී.

---

၁. ဒေသနာဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ

1. දේසනාහාර සම්පාත වර්ණනාව

---

‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ဟာရသမ္ပာတဒေသနာယ သမ္ဗန္ဓဒဿနံ. တတ္ထ ပုရိမေန ဥပမာဒွယေန သုပရိကမ္မကတမဏိကောဋ္ဋိမသဒိသီ, သုဝိရစိတဇမ္ဗုနဒါဘရဏသဒိသီ စ ပါဠိ. တတ္ထ ကတနာနာဝဏ္ဏပုပ္ဖူပဟာရသဒိသီ, ဝိဝိဓရံသိဇာလာသမုဇ္ဇလဗဒ္ဓနာနာရတနာဝလိသဒိသီ စ ဟာရဝိဘင်္ဂဒေသနာတိ ဒဿေတိ. ပစ္ဆိမေန တဿ ပဏီတမဟာရဟေ ဇဋာဟိ သဒ္ဓိံ ဒုက္ကရတရတံ ဒီပေတိ. ယာယံ ဂါထာ ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ.

‘එවං’ (මෙසේ) යනාදිය හාර සම්පාත දේශනාවේ සම්බන්ධය දැක්වීමකි. එහි මුල් උපමා දෙකෙන් පාලිය මනාව පිරියම් කළ මැණික් බිමක් වැනි බවත්, මනාව නිමවන ලද රන් ආභරණ වැනි බවත් දක්වයි. එහි කරනු ලද නානා වර්ණ පුෂ්පෝපහාරයන් වැනි ද, විවිධ රශ්මි ජාලයෙන් බබළන බැඳි නානාවිධ රත්නාවලියක් වැනි ද වූයේ හාර විභංග දේශනාව බව දක්වයි. අවසානයෙන් එම ප්‍රණීත වූ ද මහත් අගයක් ඇති ද වූ දේශනාව ජටාවන් (ගැට) සමඟ විසඳීම වඩාත් දුෂ්කර බව පෙන්වයි. ‘යම් මේ ගාථාවක් වදාරන ලද ද’ යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

---

၅၂. ယသ္မာယံ ဟာရဝိဘင်္ဂဝါရော နပ္ပယောဇေတိ ယထာဝုတ္တေန ကာရဏေန, တသ္မာ သာ ဟာရဝိဘင်္ဂဝါရဿ အာဒိမှိ န ပစ္စာမဋ္ဌာတိ အဓိပ္ပာယော[Pg.86]. ဟာရသမ္ပာတဝါရော ပန တံ ပယောဇေတီတိ ယသ္မာ ပန ဟာရသမ္ပာတဝါရော တံ ဂါထံ ပယောဇေတိ ယထာဝုတ္တေနေဝ ကာရဏေန, တသ္မာ ‘‘သောဠသ…ပေ… အာဟာ’’တိ အာဟ. ယောဇနာနယဒဿနန္တိ ယောဇနာယ နယဒဿနံ.

52. යම් හෙයකින් මෙම හාර විභංග වාරය යථෝක්ත හේතුව නිසා ප්‍රයෝජනවත් නොවේ ද, එබැවින් එය හාර විභංග වාරයේ ආරම්භයෙහි ප්‍රතිපරාමර්ශනය නොකළේය යනු අදහසයි. හාර සම්පාත වාරය වනාහි එය ප්‍රයෝජනවත් කරන බැවින්, එනම් හාර සම්පාත වාරය යථෝක්ත හේතුව නිසාම එම ගාථාව ප්‍රයෝජනයට ගන්නා බැවින්, එබැවින් ‘සොළොස... පේ... වදාරන ලදී’ යැයි කීවේය. ‘යෝජනා නය දැක්වීම’ යනු සම්බන්ධ කිරීමේ ක්‍රමය දැක්වීමයි.

---

တေနာတိ ‘‘တံ မစ္စုနော ပဒ’’န္တိ ဝစနေန. သဗ္ဗံ ဝိပလ္လာသန္တိ ဒွါဒသဝိဓမ္ပိ ဝိပလ္လာသံ. သာမညဿ…ပေ… ဝေါဟရီယတိ ယတ္ထ ပတိဋ္ဌိတံ သာမညံ, သော ဝိသေသော. အတ္ထတော ပန သညာဒယော ဧဝ ရူပါဒိဝိသယံ ဝိပရီတာကာရေန ဂဏှန္တေ ဝိပလ္လာသောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သညာဝိပလ္လာသော’’တိအာဒိမာဟ.

‘එබැවින්’ යනු ‘එය මාරයාගේ පදයයි’ (මාරයාගේ විෂයයි) යන වචනයෙනි. ‘සියලු විපල්ලාසයන්’ යනු දොළොස් වැදෑරුම් විපල්ලාසයන්මය. ‘සාමඤ්ඤයෙහි... පේ... ව්‍යවහාර කරනු ලැබේ’ යම් තැනක සාමාන්‍ය ස්වභාවය පිහිටියේ ද, එය විශේෂයකි. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල සංඥා ආදියම රූප ආදි විෂයයන් විපරීත ආකාරයෙන් ග්‍රහණය කරන්නේ විපල්ලාසය (පෙරළා හඳුනාගැනීම) බව දක්වමින් ‘සංඥා විපල්ලාසය’ යනාදිය කීවේය.

---

ဣန္ဒဇာလာဒိဝသေန မဏိအာဒိအာကာရေန ဥပဋ္ဌဟန္တေ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကေ အဟံမမာဒိကာရဏတာယ နိရုတ္တိနယေန ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝုစ္စမာနော တံဗုဒ္ဓိဝေါဟာရပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တတာယ အတ္တဘာဝေါ သုခါဒီနံ ဝတ္ထုတာယ ‘‘အတ္တဘာဝဝတ္ထူ’’တိ ပဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘တေဟီ’’တိအာဒိ. တေသန္တိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ. ဝိပလ္လာသာနံ ပဝတ္တိအာကာရော ‘‘အသုဘေ သုဘ’’န္တိအာဒိ. ဝိသယော ကာယဝေဒနာစိတ္တဓမ္မာ. အဝိဇ္ဇာ စ…ပေ… ဧဝ သမ္မောဟပုဗ္ဗကတ္တာ သဗ္ဗဝိပလ္လာသာနံ. စ-သဒ္ဒေါ သုဘသုခသညာနန္တိ ဧတ္ထာပိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗော.

ඉන්ද්‍රජාලාදිය මෙන් මැණික් ආදි ස්වරූපයෙන් පෙනී සිටින පංච උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහි ‘මම’ සහ ‘මගේ’ යන ආකාරයෙන් නිරුක්ති ක්‍රමයට ‘ආත්මය’ යැයි කියනු ලැබේ. එම බුද්ධිය සහ ව්‍යවහාරය පැවැත්මට හේතු වන බැවින් ආත්ම භාවය සැප ආදියට වස්තුවක් වන බැවින් ‘ආත්මභාව වස්තුව’ යැයි කියනු ලැබේ යැයි ‘තේහි’ යනාදිය කීවේය. ‘පවතින්නා වූ’ යනු එම උපාදානස්කන්ධයන්ගේ ය. විපල්ලාසයන් පවතින ආකාරය ‘අසුභයෙහි සුභය’ යනාදියයි. විෂයයන් වන්නේ කාය, වේදනා, චිත්ත, ධම්ම යන සතරයි. අවිද්‍යාව ද සියලු විපල්ලාසයන්ට මෝහය පූර්වංගම (මුල් වීම) වන බැවින් (ප්‍රත්‍ය වේ). ‘ච’ ශබ්දය සුභ සහ සුඛ සංඥාවන්ගේ යන්නට ද මෙහි ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය.

---

တတ္ထာယံ ယောဇနာ – ‘‘အဝိဇ္ဇာ စ သုဘသုခသညာနံ ပစ္စယော ဧဝ, န တဏှာ ဧဝ, အဝိဇ္ဇာ သုဘသုခသညာနဉ္စ ပစ္စယော, န နိစ္စအတ္တသညာနံ ဧဝါ’’တိ. ဧဝံ သန္တေပိ ပုရိမာနံ ဒွိန္နံ ဝိပရီတသညာနံ တဏှာ, ပစ္ဆိမာနံ အဝိဇ္ဇာ ဝိသေသပစ္စယောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တထာပီ’’တိအာဒိ. အဝိဇ္ဇာသီသေန စေတ္ထ ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိနိဝုတံ စိတ္တ’’န္တိ, ‘‘ယော ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော’’တိ စ အာဒိ, ယထာ စ အဝိဇ္ဇာသီသေန ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟဏံ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌိသီသေန အဝိဇ္ဇာယပိ ဂဟဏံ သိယာတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိသီသေန အဝိဇ္ဇာ ဝုတ္တာ’’တိ. တဏှာဝိဇ္ဇာသု သုဘသုခသညာနံ ယထာ တဏှာ ဝိသေသပစ္စယော, န ဧဝံ အဝိဇ္ဇာ. နိစ္စအတ္တသညာနံ ပန ယထာ အဝိဇ္ဇာ ဝိသေသပစ္စယော, န တထာ တဏှာတိ ဒဿေန္တော ‘‘မောဟော ဝိသေသပစ္စယော’’တိ အာဟ.

එහි මෙම සම්බන්ධයයි - ‘අවිද්‍යාව ද සුභ සහ සුඛ සංඥාවන්ට ප්‍රත්‍යයමය, තණ්හාවම පමණක් නොවේ; අවිද්‍යාව සුභ සහ සුඛ සංඥාවන්ට ප්‍රත්‍යයකි, නිත්‍ය සහ ආත්ම සංඥාවන්ට පමණක් නොවේ’ යන්නයි. මෙසේ වුවත් මුල් විපරීත සංඥා දෙකට (සුභ, සුඛ) තණ්හාව ද, පසුකාලීන දෙකට (නිත්‍ය, අත්ත) අවිද්‍යාව ද විශේෂ ප්‍රත්‍ය වන බව දක්වමින් ‘තථාපි’ (එසේ වුවත්) යනාදිය කීවේය. මෙහි අවිද්‍යාව මූලික කොටගෙන දෘෂ්ටිය ගැනීම දත යුතුය. ‘දෘෂ්ටියෙන් වැසුණු සිත’ යැයි ද, ‘යම් දෘෂ්ටි විපල්ලාසයක්’ යැයි ද කීවේ එබැවිනි. යම්සේ අවිද්‍යාව මූලික කොටගෙන දෘෂ්ටිය ගනු ලබන්නේ ද, එසේම දෘෂ්ටිය මූලික කොටගෙන අවිද්‍යාව ද ගැනීම සිදුවිය හැකිය යන අදහසින් ‘දෘෂ්ටිය මුල් කොට අවිද්‍යාව කියන ලදී’ යැයි කීවේය. තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව අතරින් සුභ සහ සුඛ සංඥාවන්ට යම්සේ තණ්හාව විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වේ ද, අවිද්‍යාව එසේ නොවේ. නිත්‍ය සහ ආත්ම සංඥාවන්ට යම්සේ අවිද්‍යාව විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වේ ද, තණ්හාව එසේ නොවේ යැයි පෙන්වමින් ‘මෝහය විශේෂ ප්‍රත්‍යයයි’ යනුවෙන් වදාරන ලදී.

---

ပစ္ဆိမာနံ ဒွိန္နံ…ပေ… ဟောတီတိ အတီတံသေ တဏှာဘိနိဝေသဿ ဗလဝဘာဝါဘာဝတော. တေနေဝ ဟိ ‘‘သော အတီတံ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ’’စ္စေဝ [Pg.87] ဝုတ္တံ, န ‘‘အဘိနန္ဒတီ’’တိ. တဏှာဝိပလ္လာသောတိ တဏှံ ဥပနိဿာယ ပဝတ္တော ဝိပလ္လာသော, န ဟိ တဏှာ သယံ ဝိပလ္လာသော. တေနာဟ ‘‘တဏှာမူလကော ဝိပလ္လာသော’’တိ. ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနဝသေနာတိ တဏှုပနိဿယဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနဝသေန, ယတော သော ‘‘တဏှာဝိပလ္လာသော’’တိ ဝုတ္တော. ဧတေနာတိ ‘‘ယော တဏှာဝိပလ္လာသော’’တိအာဒိပါဌေန. သောဠသ သညီဝါဒါ, အဋ္ဌ အသညီဝါဒါ, အဋ္ဌ နေဝသညီနာသညီဝါဒါ, ပဉ္စ ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါ စ, ယထာ အတ္တနော ဂတာယ, နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယာ စ ပရိကပ္ပဝသေန သုဘသုခါကာရဂ္ဂါဟိနော, န ဧဝံ သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါတိ အာဟ ‘‘ယေဘုယျေနာ’’တိ. ပဋိပက္ခဝသေနပီတိ ဝိသုဒ္ဓိဝသေနပိ. ယာဝ ဟိ ဥပက္ကိလေသာ, တာဝ စိတ္တံ န ဝိသုဇ္ဈတေဝ. ယဒါ စ တေ ပဟီနာ, တဒါ ဝိသုဒ္ဓမေဝ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. ‘‘အရက္ခိတေန စိတ္တေနာ’’တိ ပါဠိံ နိက္ခိပိတွာ ဝိပလ္လာသမုခေနေဝ ဒေသနာယ နိဒ္ဓါရိယမာနတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဂါထံ နိဋ္ဌပေတု’’န္တိ.

පශ්චිම දෙදෙනාගේ... වේ යනු අතීත කාලයෙහි තෘෂ්ණා අභිනිවේශය (බැඳීම) බලවත් නොවන බැවිනි. එබැවිනුයි ඔහු ‘අතීත රූපය තමා ලෙස දකී’ යැයි පවසන ලද්දේ, ‘සතුටු වේ’ යැයි නොවේ. ‘තෘෂ්ණා විපල්ලාසය’ යනු තෘෂ්ණාව ඇසුරු කොට පවත්නා විපල්ලාසයයි, තෘෂ්ණාවම විපල්ලාසයක් නොවේ. එබැවින් ‘තෘෂ්ණාව මුල් කරගත් විපල්ලාසය’ යැයි කියන ලදී. ‘දෘෂ්ටි අභිනන්දන වශයෙන්’ යනු තෘෂ්ණාව ඇසුරු කළ දෘෂ්ටි අභිනන්දන (දෘෂ්ටියෙන් සතුටු වීම) වශයෙන් වන බැවින් එය ‘තෘෂ්ණා විපල්ලාසය’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘මෙයින්’ යනු ‘යම් තෘෂ්ණා විපල්ලාසයක්ද’ ආදී පාඨයෙනි. සංඥීවාද දහසයක් ද, අසංඥීවාද අටක් ද, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤීවාද අටක් ද, පංච පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානවාද ද යන මොවුහු තමාගේ ගතිය (පැවැත්ම) හා නිවන් ලැබීම ගැන කල්පනා මාත්‍රයෙන් ශුභ හෝ සුඛ ආකාරයෙන් ග්‍රහණය කරති. උච්ඡේදවාද හත එසේ නොවන බැවින් ‘බොහෝ දුරට’ යැයි පැවසීය. ‘ප්‍රතිපක්ෂ වශයෙන් ද’ යනු විශුද්ධිය (පිරිසිදු බව) වශයෙන් ද යන්නයි. යම් තාක් උපක්ලේෂ පවතී ද ඒ තාක් සිත පිරිසිදු නොවේ. ඒවා ප්‍රහීණ වූ විට සිත පිරිසිදුමය. එබැවින් ‘සැබවින්ම එසේ නොවේ’ යැයි පවසන ලදී. ‘නොරකින ලද සිතින්’ යන පාළි පාඨය තබා විපල්ලාසය මූලික කොට දේශනාව අවසන් කරන බැවින් ‘අනුසන්ධියට අනුවම ගාථාව නිම කරන්න’ යැයි කියන ලදී.

---

မာရဿာတိ ကိလေသမာရဿ. တဿ ဟိ ဝသေ ဌိတော သေသမာရာနံ ဟတ္ထဂတော ဧဝါတိ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသမာရဂ္ဂဟဏေနေဝါ’’တိအာဒိ.

'මාරයාගේ' යනු ක්ලේශ මාරයාගේ ය. ඔහුගේ වසඟයෙහි සිටින්නා ඉතිරි මාරයන්ගේ අතට පත් වූවෙක් ම වන්නේ ය. එහෙයින් "ක්ලේශ මාරයා ග්‍රහණය කර ගැනීමෙන්ම" යනාදිය වදාරන ලදී.

---

မာရဗန္ဓနန္တိ သတ္တမာရပက္ခေ မာရဿ ဗန္ဓနန္တိ မာရဗန္ဓနံ. သော ဟိ ကိလေသဗန္ဓနဘူတေ အတ္တနော သမာရကပရိသေ မညတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အန္တလိ…ပေ… မောက္ခသီ’’တိ (မဟာဝ. ၃၃). ဣတရမာရပက္ခေ မာရောဝ ဗန္ဓနန္တိ မာရဗန္ဓနံ. ဝိသင်္ခါရော နိဗ္ဗာနံ.

'මාර බන්ධනය' යනු සප්ත මාර පාර්ශවයෙහි මාරයාගේ බැඳීම මාර බන්ධනයයි. ඔහු ක්ලේශ බන්ධන ස්වභාවය ඇති තමාගේ මාර පිරිස ගැන එසේ සිතයි. එහෙයින් "අන්තරීක්ෂයෙහි... ඔබ මිදෙන්නෙහිය" යනාදිය වදාරන ලදී. අනෙක් මාර පාර්ශවයෙහි මාරයා ම බන්ධනයක් වන බැවින් එය මාර බන්ධනයයි. විසංඛාරය යනු නිවනයි.

---

မောဟသမ္ပယောဂတော စိတ္တံ ‘‘မူဠှ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ရတ္တဒုဋ္ဌာနမ္ပိ မူဠှတာယ သဗ္ဘာဝေ ‘‘မူဠှ’’န္တိ ဝိသုံ ဝစနံ အာဝေဏိကမောဟဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒွိန္နံ မောမူဟစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဝသေနာ’’တိ အာဟ. ဧဝန္တိ ဧဝံ ရာဂါဒိအကုသလပ္ပတ္တိယာ ကုသလဘဏ္ဍစ္ဆေဒနတော အရက္ခိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, သဗ္ဗောပိ မိစ္ဆာဘိနိဝေသော ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ သမောသရဏံ ဂစ္ဆတီတိ အာဟ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ …ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. သဗ္ဗေပီတိ ‘‘အရက္ခိတံ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟတံ, ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတ’’န္တိ တီဟိပိ ပဒေဟိ ဝုတ္တဓမ္မာ.

මෝහය සම්ප්‍රයුක්ත වීමෙන් සිත 'මුළා වූවක්' යැයි කියනු ලැබේ. රාගයෙන් හෝ ද්වේෂයෙන් යුක්ත වූවන් තුළ ද මුළා බව ඇති මුත්, 'මුළා වූ' යන වචනය විශේෂිත මෝහය සඳහා වෙන් කොට දක්වමින් "මෝහ සහගත සිතුවිලි දෙකක වශයෙන්" යැයි පවසන ලදී. 'මෙසේ' යනු මෙලෙස රාගාදී අකුසලයන් පැමිණීමෙන් කුසල් නමැති සම්පත සිඳී යන බැවින් සිත ආරක්ෂා නොවූවක් වෙයි. සියලු මිථ්‍යා අභිනිවේශයන් මෙහි ම ඇතුළත් වන බව දැක්වීමට "මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය... දත යුතුය" යැයි පවසන ලදී. 'සියල්ල' යනු "ආරක්ෂා නොකළ, මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් පහත හෙළන ලද, ථීනමිද්ධයෙන් මැඩපවත්වන ලද" යන පද තුනෙන් කියැවුණු ධර්මයන් ය.

---

စက္ခုနာတိ ဒွါရေန. ရူပန္တိ ဝိသဘာဂဝတ္ထုသန္နိဿိတံ ရူပါယတနံ. နိမိတ္တဂ္ဂါဟီတိ ‘‘ဣတ္ထီ’’တိ ဝါ ပုရိသော’’တိ ဝါ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝါ ‘‘အသုဘ’’န္တိ ဝါ ပရိကပ္ပိတနိမိတ္တံ [Pg.88] ဂဏှာတိ, တဿ ဝါ ဂဟဏသီလော. အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီတိ ဟတ္ထပါဒဟသိတကထိတာဒိပ္ပဘေဒေ ကိလေသာနံ အနု အနု ဗျဉ္ဇနတော အနုဗျဉ္ဇနသညိတေ အာကာရေ ဂဏှာတိ, တေသံ ဝါ ဂဟဏသီလော. ယတွာဓိကရဏန္တိ ယံ နိမိတ္တံ, နိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏနိမိတ္တန္တိ အတ္ထော. ဧဝံ ‘‘စက္ခုန္ဒြိယံ အသံဝုတံ ဝိဟရန္တ’’န္တိ, ယော ‘‘နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ, အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီ’’တိ စ ဝုတ္တော ပုဂ္ဂလော, တမေနံ စက္ခုန္ဒြိယံ စက္ခုဒွါရံ အသံဝုတံ သတိကဝါဋေန အပိဟိတံ ကတွာ ဝတ္တန္တံ, တဿ စ ရူပဿ ဣဋ္ဌာကာရဂ္ဂဟဏေ အဘိဇ္ဈာ, အနိဋ္ဌာကာရဂ္ဂဟဏေ ဒေါမနဿံ, အသမပေက္ခနေ မောဟော မိစ္ဆာဘိနိဝေသေ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ဧဝံ အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒါ, အညေ စ လာမကဋ္ဌေန ပါပကာ အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန အကုသလာ ဓမ္မာ အနွာဿဝေယျုံ အနု အနု ပဝတ္တေယျုံ.

'ඇසින්' යනු ඇස නමැති ද්වාරයෙනි. 'රූපය' යනු විෂම වූ වස්තූන් ඇසුරු කළ රූප ආයතනයයි. 'නිමිති ගන්නා සුලු' යනු "ස්ත්‍රියක්" හෝ "පුරුෂයෙක්" හෝ "සුභ" හෝ "අසුභ" ලෙස පරිකල්පිත නිමිත්තක් ග්‍රහණය කිරීමයි, නොහොත් එය ගන්නා ස්වභාවයයි. 'අනුව්‍යඤ්ජන ගන්නා සුලු' යනු අත්, පා, සිනහව, කතාව ආදී විවිධ අවයවයන්හි කෙලෙස්වලට අනුකූලව ප්‍රකාශ වන බැවින් 'අනුව්‍යඤ්ජන' යැයි හැඳින්වෙන ලක්ෂණ ග්‍රහණය කිරීමයි, නොහොත් ඒවා ගන්නා ස්වභාවයයි. 'යම් කරුණක් නිසා' යනු යම් නිමිත්තක් නිසාද, එනම් නිමිති හා අනුව්‍යඤ්ජන ග්‍රහණය කිරීමේ හේතුව නිසා යන අර්ථයයි. මෙසේ "චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරව වසන" යනුවෙන් නිමිති ගන්නා සහ අනුව්‍යඤ්ජන ගන්නා පුද්ගලයා යමෙක් වේද, ඔහු එම චක්ඛුන්ද්‍රිය හෙවත් ඇස නමැති ද්වාරය සිහිය නමැති දොර අගුලෙන් වසා නොගෙන වසන කල්හි, එම රූපයේ ඉෂ්ට ආකාරය ගැන අභිජ්ඣාව ද, අනිෂ්ට ආකාරය ගැන දෝමනස්සය ද, මනා ලෙස නොබැලීමෙන් මෝහය ද, වැරදි ලෙස බැසගැනීමෙන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ද යන මේ අභිජ්ඣා ව්‍යාපාදාදී ලාමක වූ පාපී වූ ද, අකෞශල්‍යයෙන් හටගත් බැවින් අකුසල වූ ද ධර්මයෝ අනුලොව ගලා එන්නාහ, නොහොත් ලුහුබඳින්නාහ.

---

တဿ သံဝရာယ န ပဋိပဇ္ဇတီတိ တဿ စက္ခုဒွါရဿ သံဝရာယ သတိကဝါဋေန ပိဒဟနတ္ထံ န ပဋိပဇ္ဇတိ. သာ ပန အပ္ပဋိပတ္တိ စက္ခုန္ဒြိယဿ အနာရက္ခာသံဝရဿ အနုပ္ပာဒေါတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ရက္ခတိ…ပေ… အာပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. ဇဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဟိ အသံဝရော တေန ဒွါရေန ပဝတ္တနတော ‘‘စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရော’’တွေဝ ဝုစ္စတီတိ. သေသဒွါရေသုပိ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ပုဗ္ဗန္တကပ္ပနဝသေန စာ’’တိအာဒိနာ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေန္တော ‘‘သင်္ခေပတော စ ဝိတ္ထာရော အညော’’တိ ကတွာ တံ သမုစ္စိနန္တော ‘‘ယာ စ ခေါ ဣမာ’’တိအာဒိမာဟ.

'එහි සංවරය පිණිස පිළිපදින්නේ නැත' යනු එම චක්ඛු ද්වාරයෙහි සංවරය පිණිස සිහිය නමැති දොර අගුලෙන් වැසීම සඳහා නොපිළිපදියි යන්නයි. එම නොපිළිපැදීම චක්ඛුන්ද්‍රියයෙහි ආරක්ෂාව හා සංවරය ඇති නොවීම බව පෙන්වා දීමට "ආරක්ෂා නොකරයි... පැමිණෙයි" යනාදිය වදාරන ලදී. ජවන් සිතෙහි අසංවරය උපදින නමුත් එම ද්වාරය හරහා එය පවතින බැවින් "චක්ඛුන්ද්‍රිය අසංවරය" යනුවෙන් ම කියනු ලැබේ. ඉතිරි ද්වාරයන්හි ද මෙසේ ම අර්ථය දත යුතුය. "පූර්වාන්ත කල්පනා වශයෙන් ද" යනාදීන් සංක්ෂේපයෙන් කියන ලද අර්ථය විස්තරාත්මකව දක්වමින්, "සංක්ෂේපය හා විස්තරය එකිනෙකට වෙනස් ය" යන්න තහවුරු කරමින් "යම් මේ..." යනාදිය වදාරන ලදී.

---

ယထာဝုတ္တာ အကုသလာ ဓမ္မာတိ ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒဓမ္မာ, တေသံ ဝတ္ထူနိ ဝါ. တေ ဟိ သမုဒယဝဇ္ဇာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. ‘‘ဧဝ’’န္တိ ဣမိနာ နေတ္တိပါဠိယံ, အဋ္ဌကထာယဉ္စ နိဒ္ဓါရိတပ္ပကာရေန. ဣဓာတိ ဣမိဿံ ‘‘အရက္ခိတေန စိတ္တေနာ’’တိ ဂါထာယံ.

'කියන ලද අකුසල ධර්මයෝ' යනු අකුසල් සිත් උපදනා ක්‍රම දොළහකි, නැතහොත් ඒවාට පාදක වන කරුණු ය. ඒවා සමුදය හැරුණු විට පංච උපාදානස්කන්ධයන් ම වෙයි. 'මෙසේ' යන්නෙන් නෙත්තිපාලියෙහි සහ අටුවාවෙහි නියම කර ඇති ආකාරයට යන්න අදහස් වේ. 'මෙහි' යනු "ආරක්ෂා නොකළ සිතින්" යන මෙම ගාථාවෙහි ය.

---

ယဒိပိ ဒေသနာဟာရသမ္ပာတပါဠိယံ ‘‘တသ္မာ ရက္ခိတစိတ္တဿာ’’တိ ဂါထာ သရူပတော န ဂဟိတာ, အတ္ထတော ပန ‘‘တေသံ ဘဂဝါ ပရိညာယာ’’တိအာဒိနာ ဂဟိတာ ဧဝါတိ တဿာ ဂဟိတဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကထံ ဒေသေတီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘တသ္မာ ရက္ခိတစိတ္တဿာ’’တိ ဂါထံ ဥဒ္ဓရိ.

දේසනාහාරසම්පාත පාලියෙහි "එහෙයින් ආරක්ෂිත සිත ඇති තැනැත්තාගේ" යන ගාථාව සෘජුව ම ඇතුළත් නොවුණ ද, අර්ථ වශයෙන් "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන් පිරිසිඳ දැන" යනාදීන් එය ගනු ලැබ තිබේ. එහි ඇතුළත් බව පැහැදිලි කිරීමට "කෙසේ දේශනා කරන්නේ ද?" යැයි ප්‍රශ්න කොට, "එහෙයින් ආරක්ෂිත සිත ඇති තැනැත්තාගේ" යන ගාථාව උපුටා දක්වන ලදී.

---

ယောနိသောမနသိကာရေန ကမ္မံ ကရောန္တောတိ ‘‘သော ‘ဣဒံ ဒုက္ခ’န္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိပဿနာသင်္ခါတေန ယောနိသောမနသိကာရေန ဘာဝနာကမ္မံ ကရောန္တော, ဘာဝေန္တောတိ အတ္ထော[Pg.89]. ယထာဘူတဉာဏန္တိ ဉာတပရိညာယ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာယ ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ရူပသမုဒယော, အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ရူပနိရောဓော’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) သမပညာသာယ အာကာရေဟိ. နိရယဂတိယံ ဒုက္ခဒုက္ခတာ, သုဂတိဝိသေသေ ဗြဟ္မလောကေကဒေသေ သင်္ခါရဒုက္ခတာ, ဣတရတ္ထ ဒွေ တိဿောပီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယထာသမ္ဘဝံ တိဝိဓဒုက္ခတာယောဂေနာ’’တိ.

'යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් කටයුතු කරන්නේ' යනු "ඔහු 'මෙය දුක්ඛය' යැයි නුවණින් මෙනෙහි කරයි" යනාදී ක්‍රමයෙන් විදර්ශනා සංඛ්‍යාත යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් භාවනා කටයුතු කරන, එනම් භාවනා වඩන යන අර්ථයයි. 'යථාභූත ඥානය' යනු ඥාත පරිඤ්ඤාවට අයත් පූර්වභාග විදර්ශනාවෙන් "අවිද්‍යාව හටගැනීමෙන් රූපය හටගනී, අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වීමෙන් රූපය නිරුද්ධ වේ" යනාදී වශයෙන් පනස් ආකාරයකින් යුක්ත වූ ඥානයයි. නිරයෙහි දුක්ඛ දුක්ඛතාව ද, සුගති විශේෂයක් වූ බ්‍රහ්ම ලෝකයේ එක් ප්‍රදේශයක සංඛාර දුක්ඛතාව ද, අනෙක් තැන්හි දොස් දෙකක් හෝ තුනම පවතින බව දක්වමින් "සම්භවය වන පරිදි ත්‍රිවිධ දුක්ඛතාවන්ගේ යෙදීමෙන්" යැයි වදාරන ලදී.

---

ဒေသနာဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

දේසනාහාරසම්පාත වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

၂. ဝိစယဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ

2. විචයහාරසම්පාත වර්ණනාව

---

၅၃. ကုသလဓမ္မာရမ္မဏာတိ ကုသလဓမ္မေ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တိမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န တေသံ အာရမ္မဏပစ္စယတံ ဣဓ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ. န ဟိ ကဒါစိ အနုပါဒါနိယာ ဓမ္မာ ဥပါဒါနာရမ္မဏာ ဟောန္တိ. ဖလဓမ္မေ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တာယ တဏှာယ ဂဟိတတ္တာ ‘‘ကုသလ…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. ဒေသနာဟာရေတိ ဒေသနာဟာရသမ္ပာတေ. ကထံ ပန ကုသလဘာဝေါတိ ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝစနမတ္တံ ဂဟေတွာ စောဒေတိ, တဉ္စ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ပဟာနဟေတုဘာဝေါပိဿာ သိယာ စောဒကေန သမ္ပဋိစ္ဆိတောဝ. ‘‘မာနောပိ ဒုဝိဓော’’တိအာဒိနာ မာနဿ စ တဿာ တဏှာယ စ သေဝိတဗ္ဗဘာဝေါ အကုသလာနံ ပဟာနာယ, ကုသလာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ စ ပစ္စယဘာဝတော.

53. 'කුසල ධර්මයන් අරමුණු කොට ඇත්තේ' යනු කුසල ධර්මයන් උදෙසා පැවතීම පමණක් අදහස් කොට පවසන ලද්දකි. මෙහි 'කුසල ධර්ම' යන්නෙන් ලෝකෝත්තර ධර්මයන් අදහස් කරන බැවින්, ඒවා අරමුණු ප්‍රත්‍යයක් ලෙස මෙහි නොගැනේ. මන්ද යත්, උපාදානයන්ට හසු නොවන (අනුපාදානීය) ධර්මයන් කිසිවිටෙකත් උපාදානයන්ට අරමුණු නොවන බැවිනි. ඵල ධර්මයන් උදෙසා පවතින තෘෂ්ණාව විසින් ග්‍රහණය කර ගන්නා බැවින් "කුසල... දැක්විය යුතුය" යැයි පවසන ලදී. 'දේසනාහාරයෙහි' යනු දේසනාහාරසම්පාතයෙහි ය. "කෙසේ නම් කුසල් බවක් වේද?" යනු 'කුසල' යන වචනය පමණක් ගෙන නගන චෝදනාවකි. එය නිදර්ශනයක් පමණක් ලෙස දත යුතුය. එය ප්‍රහීණ වීමට හේතු වන බව චෝදනා කරන්නා විසින් ද පිළිගනු ලැබේ. "මානය ද දෙවැදෑරුම් වේ" යනාදීන් මානය සහ එම තෘෂ්ණාව ද සේවනය කළ යුතු බව පැවසෙන්නේ, ඒවා අකුසල් ප්‍රහීණ කිරීමට සහ කුසල් ඉපදවීමට ප්‍රත්‍ය වන බැවිනි.

---

နေက္ခမ္မဿိတံ ဒေါမနဿံ နာမ ‘‘အရိယဘူမိံ ပါပုဏိတုံ နာသက္ခိ’’န္တိ အနုသောစတော ဥပ္ပန္နံ ဒေါမနဿန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝန္တိ ဣမိနာ ပါဠိယံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန, ပိဟံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာတိ ယောဇနာ. ဣဋ္ဌာရမ္မဏဉ္စေတ္ထ ယထာဝုတ္တအနုသောစနဒေါမနဿုပ္ပတ္တီနံ ယထာဘိနိဝိဋ္ဌဿ အာရမ္မဏဿ အနိဋ္ဌတာယာတိ ဒဿနတ္ထံ. ‘‘ကထံ နေက္ခမ္မဝသေနာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဝိပဿနာဝသေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာဒိဝိနိမုတ္တာ ဝါ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေန ဝုတ္တာ ကုသလာ ဓမ္မာ ဣဓ နေက္ခမ္မံ. အနုဿတိဂ္ဂဟဏေန ဥပစာရဇ္ဈာနမေဝ ဂဟိတန္တိ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. အာဒိသဒ္ဒေန ဒုတိယဇ္ဈာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂဖလာ ဥပရိဝိသေသာ သင်္ဂဟိတာ. ယာယ ပညာဝိမုတ္တိယာ.

නෙක්ඛම්මස්සිත දෝමනස්සය යනු 'මට ආර්ය භූමියට පැමිණීමට නොහැකි විය' යනුවෙන් ශෝක වන්නාට උපදින දෝමනස්සය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. මෙලෙස පාලියෙහි දැක්වෙන පරිදි, පැතුම් ඇති කරගෙන දොරටු සයෙහි ඉෂ්ට අරමුණු හමුවේ අනිත්‍යාදී වශයෙන් විපස්සනාව පිහිටුවීම මෙහි අර්ථයයි. මෙහි ඉෂ්ට අරමුණ යනු ඉහත කී ශෝක දෝමනස්සයන්ගේ උත්පත්තියට හේතු වන අරමුණේ අනිෂ්ට බව දැක්වීම සඳහායි. 'නෙක්ඛම්ම වශයෙන් කෙසේ ද' යන පදයේ අර්ථය විවරණය කිරීමට 'විපස්සනා වශයෙන්' යනාදිය පැවසුණි. විපස්සනාදීන්ගෙන් තොර වූ හෝ ප්‍රථම ධ්‍යානාදිය වශයෙන් කියැවුණු කුසල් දහම් මෙහි නෙක්ඛම්ම නම් වේ. අනුස්සති ග්‍රහණය කිරීමෙන් උපචාර ධ්‍යානයම ගන්නා ලද බැවින් 'ප්‍රථම ධ්‍යානාදියෙන්' යැයි කියන ලදී. 'ආදි' ශබ්දයෙන් ද්විතීය ධ්‍යානයේ සිට අග්‍රඵලය දක්වා වූ ඉහළ විශේෂයන් ඇතුළත් වේ. එය යම් ප්‍රඥාවිමුක්තියක් වේ ද එයයි.

---

ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိဘာဝေနာတိ [Pg.90] ဥပေက္ခာဇနိတသတိပါရိသုဒ္ဓိသဗ္ဘာဝေန. ကမ္မယောဂ္ဂန္တိ ဝိပဿနာဘာဝနာဒိကမ္မဿ ယောဂ္ဂံ အနုရူပံ အနုစ္ဆဝိကံ. အဿဒ္ဓိယေတိ အဿဒ္ဓိယဟေတု, ‘‘အဿဒ္ဓိယေနာ’’တိပိ ပဌန္တိ, သော ဧဝတ္ထော. ဩဘာသဂတန္တိ ဉာဏောဘာသဂတံ. ကာမံ ပုဗ္ဗေပိ ပညာ ဝုတ္တာ, အဿဒ္ဓိယာဒီဟိ ပန အညေသံ ကိလေသာနံ ဝိဓမနမ္ပိ ပညာယ ဧဝ ဟောတိ, သာ စ ဧဝံဘူတာတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဩဘာသဂတံ ကိလေသန္ဓကာရေ န ဣဉ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

උපේක්ෂා සති පාරිශුද්ධි භාවයෙන් යනු උපේක්ෂාවෙන් ජනිත වූ ස්මෘති පාරිශුද්ධිය ඇති බැවිනි. 'කම්මයොග්ගං' යනු විපස්සනා භාවනාදී කර්මයන්ට යෝග්‍ය වූ, අනුරූප වූ, සුදුසු වූ යන්නයි. අශ්‍රද්ධාවෙහි යනු අශ්‍රද්ධාව හේතුවෙනි, 'අශ්‍රද්ධාවෙන්' යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත, එහි අර්ථය ද එයමය. ඕභාසගත යනු ඥානාලෝකයට පැමිණි යන්නයි. පෙර ප්‍රඥාව ගැන පවසන ලද නමුත්, අශ්‍රද්ධාදී සෙසු කෙලෙස් දුරු කිරීම ද ප්‍රඥාවෙන්ම සිදුවන බවත්, එය මෙබඳු වූවක් බවත් දැක්වීම සඳහා 'ඥානාලෝකයට පැමිණ කෙලෙස් අඳුරේ නොසැලෙයි' යනුවෙන් පවසන ලදී.

---

ကောပေါ ကောဓော. အပ္ပစ္စယော ဒေါမနဿံ. ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏာဒိကာ ဆ အဘိညာ ပါကဋာ ဧဝါတိ ‘‘ဒွေ စ ဝိသေသေ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မေ ဒဿေတုံ ‘‘မနောမယိဒ္ဓိ, ဝိပဿနာဉာဏဉ္စာ’’တိ အာဟ. အင်္ဂဏာနိ ရာဂါဒယော. ဥပက္ကိလေသာ အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘာဒယော. အနုလောမနံ တဒေကဋ္ဌတာ. ဖန္ဒနာ ဒုဗ္ဗလာ ဝိက္ခေပပ္ပဝတ္တိ. ဗလဝတီ အနဝဋ္ဌာနံ. သဗ္ဗော မိစ္ဆာဘိနိဝေသော အယောနိသောမနသိကာရေန ဟောတိ, မိစ္ဆာဝိတက္ကေန စ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရော အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ တပ္ပရိယာပန္နော မိစ္ဆာဝိတက္ကော ဝိက္ခေပသဟိတော ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘မိစ္ဆာဘိနိဝေသဟေတုတာယ ဒိဋ္ဌိပက္ခော’’တိ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, အယောနိသော မနသိကာရောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၄).

කෝපය යනු ක්‍රෝධයයි. අප්‍රත්‍යය යනු දෝමනස්සයයි. සය වැදෑරුම් අභිඥාවෝ ප්‍රකට බැවින් 'විශේෂ දෙකක්' යනුවෙන් කියන ලද ධර්මයන් දැක්වීම සඳහා 'මනෝමය ඉද්ධි සහ විපස්සනා ඥානය' යැයි පවසන ලදී. අංගණයෝ යනු රාගාදී කෙලෙස්ය. උපක්ලේශයෝ යනු අභිධ්‍යා, විෂම ලෝභාදියයි. අනුලෝමනය යනු එම එකම ස්වභාවයයි. ඵන්දනය යනු දුර්වල වික්ෂේපයයි. බලවත් සැලීම නම් අස්ථාවර බවයි. සියලු මිථ්‍යා අභිනිවේශයන් අයෝනිසෝ මනසිකාරය සහ මිථ්‍යා විතර්කය නිසාම සිදු වේ. එහිදී අයෝනිසෝ මනසිකාරය යනු අකුසල් සිත් ඉපදීමයි, එයට අයත් මිථ්‍යා විතර්කය වික්ෂේපය සහිත වූවක්ම බව 'මිථ්‍යා අභිනිවේශයට හේතු වන බැවින් එය දෘෂ්ටි පක්ෂයකි' යන්නෙන් පවසන ලදී. 'විතර්කය ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි, අයෝනිසෝ මනසිකාරය ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි' (පටිසම්භිදාමග්ග 1.124) යැයි කියන ලද්දේ එබැවිනි.

---

အထ ဝါ ဣဉ္ဇနာတိ ဖန္ဒနာ, ဒိဋ္ဌပရိတ္တာသော. ယထာဟ ‘‘တဒပိ တေသံ ဘဝတံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ အဇာနတံ အပဿတံ ဝေဒယိတံ တဏှာဂတာနံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၀၅ အာဒယော). အဋ္ဌိတီတိ အနဝဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိဝိတက္ကော. တေန ဟိ ပုထုဇ္ဇနော ကာလေ သဿတံ, ကာလေ ဥစ္ဆေဒန္တိ တံ တံ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏံ ပက္ခန္ဒန္တော သတ္တတော ပရိဗ္ဘဋ္ဌအန္ဓော ဝိယ, သမုဒ္ဒေ ဝိဿဋ္ဌဝါဟနိကာ ဝိယ, ယန္တေ ယုတ္တဂေါဏော ဝိယ စ တထာ တထာ ပရိဗ္ဘမတိ. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိယောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၄) စ. ဧတသ္မိဉ္စ ပက္ခေ မိစ္ဆာဘိနိဝေသတာယ, မိစ္ဆာဘိနိဝေသဟေတုတာယ စ တဿာ ဒွေ ပက္ခာတိ ဧကဒေသသရူပေကသေသော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එසේත් නැතහොත්, ඉඤ්ජනා යනු සැලීම හෙවත් දෘෂ්ටි පරිත්තාසයයි. එය මෙසේ දක්වා ඇත: 'තවද, දෘෂ්ටිගත වූ, නොදන්නා, නොදක්නා වූ, තණ්හාවට ගිය ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ විඳීම සැලීමක් සහ තැතිගැනීමක්ම වේ' (දීඝ නිකාය 1.105 ආදී). අට්ඨිති යනු අස්ථාවර බව හෙවත් දෘෂ්ටි විතර්කයයි. එබැවින් පෘථග්ජනයා ඇතැම් විට ශාස්වත දෘෂ්ටියට ද ඇතැම් විට උච්ඡේද දෘෂ්ටියට ද ඒ ඒ දෘෂ්ටි ග්‍රහණයන්හි බැසගනිමින්, අන්ධයකු මෙන් ද, මුහුදේ අතරමං වූ නැවක් මෙන් ද, යන්ත්‍රයක බැඳි ගොනකු මෙන් ද ඒ ඒ අත සැරිසරයි. එබැවින් 'දෘෂ්ටි ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි, විතර්කය ද දෘෂ්ටි ස්ථානයකි' (පටිසම්භිදාමග්ග 1.124) යැයි කියන ලදී. මෙම පක්ෂයේදී, මිථ්‍යා අභිනිවේශය නිසා සහ මිථ්‍යා අභිනිවේශයට හේතු වන නිසා එහි පක්ෂ දෙකක් ලෙස එක් කොටසක් පමණක් ඉතිරි වන සේ දක්වා ඇති බව දත යුතුය.

---

‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိနာ ‘‘သော ဥပရိမ’’န္တိအာဒိပါဠိယံ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတိ. ပဋိဃသညာတိ ဘုမ္မတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဋိဃ…ပေ… သညာသူ’’တိ အာဟ. ရူပါဝစရသညာတိ သညာသီသေန ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ ဝဒတိ. နာနတ္တသညာတိ [Pg.91] နာနာသဘာဝါ, နာနာသဘာဝေ ဝါ အာရမ္မဏေ သညာ. ဌပေတွာ ပဋိဃသညာ အဝသိဋ္ဌကာမာဝစရသညာ ဟေတာ. တာ သမတိက္ကမတီတိ တာ ရူပသညာနာနတ္တသညာယော အာရမ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ သမ္မဒေဝ အတိက္ကမတိ.

'ඒවං' යනාදියෙන් පාලියෙහි 'ඔහු ඉහළ' යනාදී සම්බන්ධය දක්වයි. පටිඝසඤ්ඤා යනු සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්තිය යොදා ඇති බව දක්වමින් 'පටිඝ...පෙ... සංඥාවන්හි' යැයි පවසයි. රූපාවචරසඤ්ඤා යනු සංඥා යන ප්‍රධාන නාමයෙන් රූපාවචර ධ්‍යානයන් හඳුන්වයි. නානත්තසඤ්ඤා යනු නානා ස්වභාව ඇති හෝ නානා ස්වභාව ඇති අරමුණුවල උපදින සංඥාවන්ය. පටිඝසඤ්ඤා හැර ඉතිරි කාමාවචර සංඥාවෝ මේවා වෙති. ඒවා ඉක්මවා යයි යනු එම රූප සංඥා සහ නානත්ත සංඥාවන් අරමුණු ද සමඟින් මැනවින් ඉක්මවා යන බවයි.

---

ရူပါဝစရဇ္ဈာနောဘာသောပိ ကသိဏာရမ္မဏာ. ကသိဏနိဿန္ဒော ဟိ အာရုပ္ပဇ္ဈာနုပ္ပတ္တိ. ဒဿနန္တိ ကသိဏရူပါနံ ဒဿနံ. အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒပ္ပဟာနေန သဒ္ဓိံ ဝီရိယာရမ္ဘော ဥပကာရကော သမထော သတိပဿဒ္ဓိယော ပရိက္ခာရင်္ဂတာ ဝုတ္တာ ဧဝ. သတိရဟိတံ သမ္မသနံ နာမ နတ္ထီတိ ‘‘ယာ ဥပဋ္ဌိတာ သတိ အသမ္မုဋ္ဌာ, အယံ ဝိပဿနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန သတိသီသေန ဝိပဿနာ ဂဟိတာတိ ဒဿေတိ. သမ္မောသာနံ ပဟာနမာဟာတိ သမ္ဗန္ဓော.

රූපාවචර ධ්‍යාන ආලෝකය ද කසිණ අරමුණෙහි පවතී. කසිණ නිස්සන්දය අරූපාවචර ධ්‍යාන උත්පත්තියට හේතු වේ. දර්ශනය යනු කසිණ රූප දැකීමයි. අභිධ්‍යා හා ව්‍යාපාද ප්‍රහාණය සමඟ වීර්යය ආරම්භ කිරීම උපකාරක වේ. සමථය සහ පස්සද්ධිය පිරිවාර අංග ලෙස කියන ලදී. සතියෙන් තොර වූ විමර්ශනයක් (සම්මසනයක්) නැති බැවින් 'යම් සිහියක් එළඹ සිටියේ ද, මුළාවීමෙන් තොර ද, මෙය විපස්සනාවයි' යනුවෙන් කියන ලදී. ඒ අනුව සතිය ප්‍රධාන කොටගෙන විපස්සනාව ගන්නා ලද බව දක්වයි. මුළාවීම ප්‍රහාණය කිරීම මෙහි පවසන ලදී.

---

၅၄. ပစ္စုပ္ပန္နသုခအာယတိသုခဝိပါကကိရိယနိရာမိသအကာပုရိသသေဝိတဘာဝေဟိ ဧဝ သေသာ ပါဠိယံ ဧတဿ သမာဓိဿ သန္တပဏီတတာဒိဝိသေသာ ဝုတ္တာ, တေပိ ဣဓ သင်္ဂဟိတာတိ တေသံ ပဒါနံ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အင်္ဂသန္တတာယာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အင်္ဂသန္တတာယာတိ ဖလဈာနင်္ဂါနံ ဥပသန္တတာယ. ကိလေသဒရထသန္တတာယာတိ ကိလေသဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ. ပဏီတောတိ ဥဠာရော. ဧကောဒိဘာဝေနာတိ မဂ္ဂသမာဓိသင်္ခါတေန ဧကောဒိဘာဝေန. ဧကောဒိဘာဝန္တိ သမာဓာနံ. လောကိယသမာဓိဿ ပစ္စနီကနီဝရဏပဌမဇ္ဈာနနိကန္တိအာဒီနိ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာနိ, အညေ စ ကိလေသာ ဝါရေတဗ္ဗာ. ဣမဿ ပန အရဟတ္တသမာဓိဿ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသတ္တာ န နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ, ဝါရေတဗ္ဗဉ္စ အတ္ထီတိ သော မဂ္ဂါနန္တရံ သမာပတ္တိက္ခဏေဝ အပ္ပယောဂေနေဝ အဓိဂတတ္တာ, ဌိတတ္တာ စ အပရိဟာနိဝသေန ဝါ အဓိဂတတ္တာ နသသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတော.

54. වර්තමාන සැපය හා මතු සැප විපාක දෙන ක්‍රියාවන් ද, නිරාමිස බව හා උත්තම පුරුෂයන් විසින් සේවනය කරන ලද බව ආදී වූ පාලියෙහි ඉතිරිව ඇති මේ සමාධියෙහි ශාන්ත ප්‍රණීත භාවය ආදී විශේෂයන් මෙහිද සංග්‍රහ වී ඇති බවත්, ඒ පදයන්ගේ අර්ථය දක්වමින් 'අංගසන්තතාය' යනාදිය වදාරන ලදී. එහි 'අංගසන්තතාය' යනු ඵලධ්‍යාන අංගයන්ගේ සංසිඳීමයි. 'කිලේසදරථසන්තතාය' යනු කෙලෙස් දැවිලි සංසිඳීමයි. 'පණීත' යනු උදාර වූ බවයි. 'ඒකෝදිබ්භාවේන' යනු මාර්ග සමාධිය යැයි කියනු ලබන ඒකෝදිබ්භාවයෙනි. 'ඒකෝදිබ්භාවය' යනු සමාධියයි. ලෞකික සමාධියට ප්‍රතිපක්ෂ වූ නීවරණ, ප්‍රථමධ්‍යානය කෙරෙහි ඇති ඇල්ම ආදිය මැඩපැවැත්විය යුතුය, අනෙකුත් කෙලෙස් ද වැළැක්විය යුතුය. එහෙත් මේ අර්හත්ත්ව සමාධිය ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇති බැවින් මැඩපැවැත්වීමට හෝ වැළැක්වීමට දෙයක් නැත. එය මාර්ගයට අනතුරුව සමාපත්ති ක්ෂණයෙහිම මනා ප්‍රයෝගයකින් තොරවම අධිගමනය කළ බැවින් ද, ස්ථාවර බැවින් ද, නොපිරිහෙන බැවින් ද සංස්කාරයන් මැඩපැවැත්වීමකින් හෝ වැළැක්වීමකින් තොරව සිදුවන්නකි.

---

‘‘သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တော’’တိ ဧတေန အပ္ပဝတ္တမာနာယပိ သတိယာ သတိဗဟုလတာယ သတော ဧဝ နာမာတိ ဒဿေတိ. ‘‘ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေနာ’’တိ ဧတေန ပရိစ္ဆိန္နသတိယာ သတောတိ ဒဿေတိ.

'සතිවේපුල්ලප්පත්තෝ' යන්නෙන්, වර්තමානයේ සිහිය නොපැවතුණත් සිහිය බහුල බැවින් 'සිහිය ඇත්තෙක්' ම බව දක්වයි. 'යථාපරිච්ඡින්නකාලවසේන' යන්නෙන් පිරිසිඳගත් සිහිය ඇත්තා 'සතෝ' (සිහිය ඇත්තා) ලෙස දක්වයි.

---

ဝက္ခမာနေနာတိ ‘‘ပီတိဖရဏာ’’တိအာဒိနာ အနန္တရံ ဝက္ခမာနေန. ‘‘ပီတိဖရဏတာ’’တိ ပန ပါဠိ အာဂတာ. တံ ‘‘ပဉ္စင်္ဂိကော သမ္မာသမာဓီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၅) သမာဓိအင်္ဂဘာဝေန ပညာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တတော ဧဝ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပီတိဖရဏတာ’’တိအာဒီနဉ္စ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ ကတာ. တတ္ထ ‘‘သော ဣမမေဝ ကာယံ [Pg.92] ဝိဝေကဇေန ပီတိသုခေန အဘိသန္ဒေတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆) နယေန ပီတိယာ, သုခဿ စ ဖရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

'වක්ඛමානේන' යනු 'පීතිඵරණා' යනාදියෙන් අනතුරුව කියනු ලබන දෙයයි. පාලියෙහි 'පීතිඵරණතා' යන්න දක්නට ලැබේ. එය 'පඤ්චංගිකෝ සම්මාසමාධි' යැයි සමාධි අංගයක් ලෙස ප්‍රඥාව උදෙසා වදාරන ලද්දකි. එහෙයින්ම අටුවාවෙහි 'පීතිඵරණතා' ආදියේ අර්ථ වර්ණනාව කරන ලදී. එහි 'ඔහු මේ කයම විවේකයෙන් හටගත් පීති සුඛයෙන් තෙත් කරයි' යනාදී ක්‍රමයෙන් පීතිය හා සැපය පැතිරී යාම දත යුතුය. ඉතිරිය පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

---

သမာဓိဝသေန သမထော ဥဒ္ဓဋောတိ သဘာဝဝသေန သမထော ဥဒ္ဓဋော, န ဥပကာရကဓမ္မဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

සමාධිය හේතුවෙන් ශමථය උසස් කොට දක්වන ලද්දේ ස්වභාවය අනුවය, උපකාරක ධර්මයන් අනුව නොවන බව අදහසයි.

---

၅၅. ရာဂပဋိပက္ခတ္တာ သမာဓိဿ ‘‘အဓိစိတ္တသိက္ခာယ သိက္ခန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တနယာနုသာရေနာတိ ‘‘သုခပဏိဓိအာဒိသမုဂ္ဃာဋနေန အပ္ပဏိဟိတော’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထ စ သင်္ခါရာနံ ခဏဘင်္ဂုရတံ သမ္မဒေဝ ပဿန္တဿ န ရာဂေါ ပတိဋ္ဌံ လဘတီတိ အနိစ္စာနုပဿနာ ရာဂစရိတဿ သပ္ပာယာ ဝုတ္တာ, တထာ သင်္ခါရာနံ သဘာဝဒုက္ခတံ သမ္မဒေဝ ပဿန္တဿ ပကတိယာပိ ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခုပ္ပာဒနံ ဝဏေ ခါရောဒကသေကသဒိသန္တိ န ဒေါသော ပတိဋ္ဌံ လဘတီတိ ဒုက္ခာနုပဿနာ ဒေါသစရိတဿ သပ္ပာယာ ဝုတ္တာ, တထာ သင်္ခါရေသု သမ္မဒေဝ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေ ကတေ အတ္တသုညတာယ ဥပဋ္ဌဟမာနာယ န မောဟော ပတိဋ္ဌံ လဘတီတိ အနတ္တာနုပဿနာ မောဟစရိတဿ သပ္ပာယာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရာဂပဋိပက္ခတ္တာ သမာဓိဿ ‘‘အဓိစိတ္တသိက္ခာယ သိက္ခန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ဣတရေသု. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

55. රාගයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් සමාධිය ගැන 'අධිචිත්ත ශික්ෂාවෙහි හික්මෙන්නේ' යැයි කියන ලදී. 'වෘත්තනයානුසාරයෙන්' යනු 'සුඛපණිධි ආදිය උදුරා දැමීමෙන් අප්පණිහිත' යනාදී වශයෙනි. මෙහිදී සංස්කාරයන්ගේ ක්ෂණභංගුරත්වය මැනවින් දකින්නාට රාගය පිහිටක් නොලබන බැවින්, රාග චරිත ඇත්තාට අනිච්චානුපස්සනාව සුදුසු (සප්පාය) බව කියන ලදී. එසේම සංස්කාරයන්ගේ ස්වභාවික දුක්ඛිත බව මැනවින් දකින්නාට, සාමාන්‍යයෙන් දුක් විඳින්නවුන්ට දුක උපදවා දීම තුවාලයකට ලුණු වතුර වත්කිරීම හා සමාන බැවින්, ද්වේෂය පිහිටක් නොලබන හෙයින් දෝස චරිත ඇත්තාට දුක්ඛානුපස්සනාව සුදුසු බව කියන ලදී. එසේම සංස්කාරයන් කෙරෙහි මැනවින් ඝන විනිර්භෝගය (පෘථග්ජන දැක්ම බිඳීම) කළ කල්හි, ආත්මයෙන් ශුන්‍ය බව වැටහෙන බැවින් මෝහය පිහිටක් නොලබන හෙයින් මෝහ චරිත ඇත්තාට අනත්තානුපස්සනාව සුදුසු බව දත යුතුය. රාගයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් සමාධිය ගැන 'අධිචිත්ත ශික්ෂාවෙහි හික්මෙන්නේ' යැයි කියන ලදී. අනෙක් කරුණුවලදී ද මේ ක්‍රමයමය. මෙහි ඉතිරිය පහසුවෙන් වටහාගත හැකිය.

---

ခန္တိဗဟုလော ဥပ္ပန္နံ အရတိံ အနဘိရတိံ အဘိဘုယျ ဝိဟရန္တော သုခေန သမာဓိံ အဓိဂစ္ဆတီတိ ခန္တိပ္ပဓာနတာပိ သမထပက္ခဘဇနဿ ကာရဏံ ဝုတ္တာ. ဥဋ္ဌာနံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ပန္နကာယိကဝီရိယံ. သမ္မာကမ္မန္တဝါယာမာနံ ယော ကာယိကာဒိဝိကပ္ပော ဝုတ္တော ပါဠိယံ, သော နေသံ ကာယိကဿ ပယောဂဿ သမုဋ္ဌာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

ඉවසීම බහුල තැනැත්තා උපන් නොඇල්ම හා අසතුට මැඩපවත්වා වෙසෙමින් සැපයෙන් සමාධිය ලබන බැවින්, ශමථ පක්ෂයට නැඹුරු වීමට ඉවසීම ප්‍රධාන හේතුවක් ලෙස දක්වන ලදී. 'උට්ඨානං සම්පජ්ජති' යනු සම්පූර්ණ වූ කායික වීර්යයයි. පාලියෙහි දක්වා ඇති සම්‍යක් කර්මාන්ත හා වායාමයන්ගේ යම් කායික විවිධත්වයක් වේද, එය ඔවුන්ගේ කායික ප්‍රයෝගයෙහි සමුත්ථානය අනුව දත යුතුය.

---

‘‘ခိပ္ပာဓိဂမော’’တိ ဣမိနာ မဂ္ဂါသေဝနဘာဝံ ဒဿေတိ. ‘‘ဝိပဿနာယ ဝိမုတ္တာဓိဂမော’’တိ ဣမိနာ ဝိပဿနာနုဘာဝေန သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ ဝိယ သမထာနုဘာဝေနာတိ ဒဿေတိ. လောကိယေဟီတိ နိဿက္ကဝစနံ. မဟန္တာနန္တိ ဥဠာရာနံ, ပဏီတာနန္တိ အတ္ထော.

'ඛිප්පාධිගමෝ' යන්නෙන් මාර්ගයෙහි නිරත වන බව දක්වයි. 'විපස්සනාය විමුත්තāධිගමෝ' යන්නෙන් විදර්ශනාවෙහි ආනුභාවයෙන් ලබන සමුච්ඡේද විමුක්තිය, ශමථයෙහි ආනුභාවයෙන් ලබන විෂ්කම්භන විමුක්තිය වැනි බව දක්වයි. 'ලෝකීයෙහි' යන්න පඤ්චමී විභක්ති වචනයකි. 'මහන්තානං' යනු උදාර වූ, 'පණීතානං' යනු ප්‍රණීත වූ යන අර්ථයයි.

---

၅၆. တန္တိ ဝိစယဟာရံ. ဝိသံဝါဒနဟေတူနံ လောဘာဒီနံ ပါပဓမ္မာနံ. သောဓေန္တောတိ ယထာ သရဏာဒိဝိသယာ အညာဏာဒိသံကိလေသာ န ပဝတ္တန္တိ, ဧဝံ သောဓေန္တော. ပရိပူရေန္တာတိ ယထာ သီလံ အခဏ္ဍာဒိဘာဝေန ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ အနူနံ, ဧဝံ ပရိပူရေန္တာ.

56. එය විචය හාරයයි (විමර්ශන ක්‍රමයයි). මුසාවාදයට හේතු වන ලෝභාදී පාපධර්මයන්ගෙන් (මිදෙමින්). පිරිසිදු කරන්නා වූ යනු සරණාදිය විෂයෙහි අඥානයා ආදී සංක්ලේශයන් පවතින්නේ නැති ලෙස පිරිසිදු කිරීමයි. සම්පූර්ණ කරන්නා වූ යනු සීලය අඛණ්ඩ ආදී වශයෙන් ඌනතාවක් නැතිව සම්පූර්ණ වන පරිදි සම්පූර්ණ කිරීමයි.

---

‘‘တထာ [Pg.93] ပဋိပဇ္ဇန္တော’’တိ ဣမိနာ သတ္ထု မဟာပတိကာရဘာဝေါ ပရိပုဏ္ဏော ဒဿိတောတိ ပဌမဝါဒေ ‘‘ဒဿနာဘူမိဉ္စ ဘာဝနာဘူမိဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တံ.

'එසේ පිළිපදින්නා' යන්නෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේට දක්වන මහා උපකාරී බව සම්පූර්ණ වන බව දක්වන ලද බැවින්, පළමු වාදයෙහි 'දර්ශන භූමිය හා භාවනා භූමිය' යැයි කියන ලදී.

---

ယဿ အတ္ထာယာတိ ယဿ ယဿ ပဟာနတ္ထာယ. တထာ ပဋိပန္နဿာတိ ယထာ အသုဘဇ္ဈာနာဒိံ ပါဒကံ ကတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂါဒိအဓိဂမော ဟောတိ, တထာ ပဋိပန္နဿ.

යම් අර්ථයක් සඳහා ද යනු යම් යම් කෙලෙස් ප්‍රහීණ කිරීමේ අර්ථය සඳහාය. එසේ පිළිපන්නා හට යනු අසුභ ධ්‍යානාදිය පාදක කරගෙන අනාගාමී මාර්ගාදිය අධිගමනය කරන පරිදි පිළිපන්නා හටය.

---

ဝဓိတန္တိ ဃာတိတံ.

'වධිතං' යනු නසන ලද හෙවත් මරන ලද යන්නයි.

---

‘‘မနုဿဘူတော’’တိ ဣဒံ ပုဗ္ဗာပရာပေက္ခံ ကတွာ ‘‘ပိတာ မနုဿဘူတော ခီဏာသဝေါ’’တိ စ တထာ ‘‘မာတာ မနုဿဘူတာ’’တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဘေဒါနုရူပဿ သာဝနံ အနုဿာဝနံ, ဘေဒါနုရူပေန ဝါ ဝစနေန ဝိညာပနံ.

'මනුෂ්‍ය භූත' (මිනිසකු වූ) යන්න පෙර පසු විමසා බලා 'මිනිසකු වූ පියා රහතන් වහන්සේ නමකි' සහ 'මිනිසකු වූ මව' ලෙස ගළපා ගත යුතුය. භේදයට අනුකූලව ඇසීම අනුශ්‍රාවනයයි, නැතහොත් භේදයට අනුකූල වචනයෙන් දැනුම් දීමයි.

---

၅၇. မနုဿတ္တန္တိ မနုဿဇာတိတာ. လိင်္ဂသမ္ပတ္တီတိ ပုရိသဘာဝေါ. ဟေတူတိ မနောဝစီပဏိဓာနသိဒ္ဓိယာ သဒ္ဓိံ ပုဗ္ဗဟေတုသမ္ပဒါ. သတ္ထာရဒဿနန္တိ သတ္ထု သမ္မုခီဘာဝေါ. ဂုဏသမ္ပတ္တီတိ အဘိညာသမာပတ္တိလာဘော. အဓိကာရောတိ အတ္တနော သရီရနိရပေက္ခံ သတ္ထု ဥပကာရကရဏံ. ဆန္ဒတာတိ ဗုဒ္ဓဘာဝါယ ဒဠှစ္ဆန္ဒတာ အနိဝတ္တိဓမ္မတာ.

57. මනුෂ්‍යත්වය යනු මනුෂ්‍ය ජාතියෙහි ඉපදීමයි. ලිංග සම්පත්තිය යනු පුරුෂ භාවයයි. හේතුව යනු මනෝවාක් ප්‍රණිධිය සිද්ධ වීම සමඟ ඇති පූර්ව හේතු සම්පත්තියයි. ශාස්තෘ දර්ශනය යනු ශාස්තෘන් වහන්සේ සම්මුඛ වීමයි. ගුණ සම්පත්තිය යනු අභිඥා හා සමාපත්ති ලැබීමයි. අධිකාරය යනු තමාගේ ශරීරය ගැන පවා නොතකා ශාස්තෘන් වහන්සේට උපකාර කිරීමයි. ඡන්දය යනු බුද්ධත්වය සඳහා ඇති දැඩි කැමැත්ත හා ඉන් පසුබට නොවන ගුණයයි.

---

န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထီတိ ‘‘န မေ အာစရိယော အတ္ထိ, သဒိသော မေ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၂၈၅; ၂.၃၄၁; ကထာ. ၄၀၅; မဟာဝ. ၁၁; မိ. ပ. ၄.၅.၁၁) ဣမိဿာ လောကဓာတုယာ ဌတွာ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ ‘‘ကိံ ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, အတ္ထေတရဟိ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဘဂဝတော သမသမော သမ္ဗောဓိယန္တိ ဧဝံ ပုဋ္ဌော အဟံ, ဘန္တေ, ‘နော’တိ ဝဒေယျ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၆၁) ဝတွာ တဿ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော, ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဒွေ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၆၁; အ. နိ. ၁.၂၇၇) ဣမံ သုတ္တံ ဒဿေန္တေန ဓမ္မသေနာပတိနာဝ ဗုဒ္ဓခေတ္တဘူတံ ဣမံ လောကဓာတုံ ဌပေတွာ အညတ္ထ အနုပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော.

නූපදී යන්න සත්‍යයකි. 'මට ගුරුවරයෙක් නැත, මට සමාන කෙනෙක් නැත' යනාදියෙන් මේ ලෝක ධාතුවෙහි සිට පවසන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්, 'ඇවැත්නි සාරිපුත්ත, දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සමාන වූ වෙනත් ශ්‍රමණයෙක් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් සම්බෝධියෙහි ඇත්ද?' කියා ඇසූ විට, 'ස්වාමීනි, නැතැයි කියමි' යි පවසා, එහි හේතුව දක්වමින්, 'එක් ලෝක ධාතුවක අර්හත් සම්‍යක් සම්බුදුන් වහන්සේලා දෙනමක් පහළ වීම සිදුවිය නොහැක්කකි' යන මේ සූත්‍රය දක්වමින් ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ විසින්ම බුද්ධ ක්ෂේත්‍රය වූ මේ ලෝක ධාතුව හැර වෙනත් තැනක නූපදින බව පවසන ලද බව අදහසයි.

---

ခေတ္တပရိဂ္ဂဟော ကတော နာမ ဟောတိ ‘‘ဣဒံ ဗုဒ္ဓခေတ္တံ နာမာ’’တိ.

'මේ බුද්ධ ක්ෂේත්‍රයයි' යනුවෙන් බුද්ධ ක්ෂේත්‍රය වෙන්කර හඳුනා ගැනීම කරන ලදී.

---

ဧဝံ ဌာနာဋ္ဌာနဘာဝံ ဂတာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ဌာနဘူတာ, ဝုတ္တနယေန ဝါ အညေပိ ယထာရဟံ ဌာနာဋ္ဌာနဘာဝေန ပဝတ္တာ. သတ္တပညတ္တိယာ ဥပါဒါနဘူတာတိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓေ ခန္ဓေ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

මෙසේ කරුණු සහ අකරුණු ස්වභාවයට පැමිණියාහු යනු ඉහත සඳහන් ආකාරයට කරුණු බවට පත්වූ, එසේ නැතහොත් ඉහත ක්‍රමයට අනුව අන්‍ය වූ ද යථාපරිදි කරුණු සහ අකරුණු ස්වභාවයෙන් පැවති ධර්මයන් ය. "සත්ත්ව පැනවීම සඳහා උපාදාන වූවාහු" යනු ඉන්ද්‍රිය බද්ධ ස්කන්ධයන් අරභයා පවසනු ලබන්නකි.

---

၅၈. ဖလဿ [Pg.94] ပစ္စက္ခကာရိတာတိ ‘‘ဣမဿ ကမ္မဿ ဣဒံ ဖလ’’န္တိ တံတံကမ္မဖလာဝဗောဓော. အပ္ပဒါနာဘာဝေါတိ ပစ္စယသမဝါယေ ကမ္မဿ ဧကန္တတော ဖလုပ္ပာဒနံ. တေနာဟ ‘‘ကတူပစိတာန’’န္တိ.

58. "ඵලයන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන්නා වූ" යනු "මේ කර්මයට මේ ඵලයයි" ඒ ඒ කර්මයන්ගේ ඵලයන් පිළිබඳව ඇතිවන අවබෝධයයි. "අත් නොහැරීම" යනු ප්‍රත්‍යයන්ගේ සමවායෙහි (එකතුවෙහි) දී කර්මයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම ඵලයන් උපදවාලීමයි. එබැවින් "කරන ලද හා රැස් කරන ලද" යැයි වදාළහ.

---

၅၉. အဇ္ဈောသိတဝတ္ထုနာတိ တဏှာဘိနိဝေသဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌဝတ္ထုနာ. ရူပဘဝအရူပဘဝါဒိနာတိ ဘဝတဏှာ ဝိယ သယံ ဒဿေတိ.

59. "ගැලී ගිය වස්තුවෙන්" යනු තණ්හාවෙන් බැඳී ගැනීම් වශයෙන් ඇලී ගිය වස්තුවෙන් යන්නයි. "රූප භව, අරූප භව" යනාදියෙන් භව තණ්හාව මෙන් තමාම දක්වයි.

---

ခန္ဓတ္တယဝသေနာတိ သီလာဒိက္ခန္ဓတ္တယဝသေန. ပဋိပဒါဝိဘာဂေနာတိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီ’’တိ အာဒိပဋိပဒါယ ဘေဒေန.

"ස්කන්ධත්‍රය වශයෙන්" යනු සීලාදී ස්කන්ධ තුන වශයෙන් ය. "ප්‍රතිපදා විභාගයෙන්" යනු "සර්වත්‍රගාමිනී" යනාදි වශයෙන් වූ ප්‍රතිපදාවන්ගේ ප්‍රභේදයෙනි.

---

တတ္ထတတ္ထဂါမိနီတိ နိရယာဒိနိဗ္ဗာနန္တိ ဒွီသု ဂန္ဓဗ္ဗဋ္ဌာနေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ဂမနသီလာ. သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီတိ ယထာဝုတ္တေသု သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု စ ဂမနသီလာ.

"තත්ථතත්ථගාමිනී" (එතැන එතැනට යන) යනු නිරය ආදී ලෝකයන් සහ නිවන යන දෙවදෑරුම් ගමනාන්තයන්හි ඒ ඒ තැන්වලටම යන ස්වභාවයයි. "සර්වත්‍රගාමිනී" යනු කලින් කී සියලු ස්ථානයන් කරා යන ස්වභාවයයි.

---

သဉ္ဇီဝေါ ကာဠသုတ္တံ သံဃာတော ရောရုဝေါ မဟာရောရုဝေါ တာပနော မဟာတာပနော အဝီစီတိ ဧတေ အဋ္ဌ မဟာနိရယာ. ဧကေကဿ စတ္တာရိ စတ္တာရိ ဒွါရာနိ, ဧကေကသ္မိံ ဒွါရေ စတ္တာရော စတ္တာရော ဂူထနိရယာဒယောတိ ဧဝံ သောဠသ ဥဿဒနိရယေ ဝဏ္ဏေန္တိ.

සංජීවය, කාලසූත්‍රය, සංඝාතය, රෞරවය, මහා රෞරවය, තාපනය, මහා තාපනය සහ අවීචිය යනු මේ මහා නිරයන් අටයි. එකින් එකකට දොරටු සතර බැගින් ඇති අතර, එක් එක් දොරටුවක ගූථ නිරය ආදී වශයෙන් උස්සද නිරයන් සතර බැගින් ඇත. මෙසේ එක් මහා නිරයක දොරටු සතරෙහි උස්සද නිරයන් දහසයක් ඇති බව වර්ණනා කරති.

---

သက္ကသုယာမာဒိကော ဇေဋ္ဌကဒေဝရာဇာ. ပဇာပတိဝရုဏဤသာနာဒယော ဝိယ ဒုတိယာဒိဋ္ဌာနန္တရကာရကော ပရိစာရကော.

සක් දෙවිඳු, සුයාම දිව්‍යරාජයා ආදීහු ප්‍රධාන දේව රජවරු වෙති. ප්‍රජාපතී, වරුණ, ඊසාන ආදීන් මෙන් දෙවන ආදී තනතුරුවල සිටින පරිවාර දේවතාවෝ වෙති.

---

ကိလေသကာမပက္ခေတိ ‘‘သင်္ကပ္ပော ကာမော, ရာဂေါ ကာမော, သင်္ကပ္ပရာဂေါ ကာမောတိ (မဟာနိ. ၁) ဧတ္ထ ဝုတ္တသင်္ကပ္ပဝသေန ဝုတ္တံ. သောပိ ဟိ ဝိဗာဓတိ, ဥပတာပေတိ စာတိ ကိလေသတ္တသမ္ဘဝတော ကိလေသကာမော ဝုတ္တော, န ကိလေသဝတ္ထုဘာဝတော. ကာမပဋိသံယုတ္တောတိ ကာမရာဂသင်္ခါတေန ကာမေန သမ္ပယုတ္တော, ကာမပဋိဗဒ္ဓေါ ဝါ. အညေသု စ ကာမပဋိသံယုတ္တေသု ဓမ္မေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဝိတက္ကေ ဧဝ ကာမသဒ္ဒေါ ဓာတုသဒ္ဒေါ နိရုဠှောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိတက္ကဿ ကာမသင်္ကပ္ပဝုတ္တိယာ သာတိသယတ္တာ. ဧသ နယော ဗျာပါဒဓာတုအာဒီသု. ပရဿ, အတ္တနော စ ဒုက္ခာပနံ ဝိဟိံသာ. တံ တု မိစ္ဆာဟိ ဝိဟိံသာ.

"ක්ලේශ කාම පක්ෂයෙහි" යනු "සංකල්පය කාමයකි, රාගය කාමයකි, සංකල්ප රාගය කාමයකි" යන මෙහි වදාළ සංකල්පය අනුව පවසන ලද්දකි. එය ද පෙළයි, තවයි. එබැවින් ක්ලේශ ස්වභාවය ඇති බැවින් "ක්ලේශ කාම" යැයි කියනු ලැබේ මිස ක්ලේශයන්ට වස්තුවන බැවින් නොවේ. "කාමයට සම්බන්ධ වූ" යනු කාමරාගය යැයි කියනු ලබන කාමය හා එක්වූ හෝ කාමයට බැඳුණු යන්නයි. අන්‍ය වූ කාමයට සම්බන්ධ ධර්මයන් තිබියදීත්, විතර්කයෙහිම "කාම ශබ්දය" හා "ධාතු ශබ්දය" රූඪ වී ඇති බව දත යුතුය. ඒ විතර්කයෙහි කාම සංකල්පිත පැවැත්ම අධික බැවිනි. ව්‍යාපාද ධාතු ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. අනුන් හෝ තමන් දුකට පත් කිරීම විහිංසාවයි. එය වනාහි වැරදි සහගත හිංසාවකි.

---

ဗီဇာဒိဓာတုနာနတ္တဝသေန ခန္ဓာဒိနာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခန္ဓောတိ ဒွိဓာဘူတဂ္ဂေါ.

බීජ ආදී ධාතූන්ගේ නානාත්වය මෙන් ස්කන්ධයන්ගේ ද නානාත්වය දත යුතුය. "ස්කන්ධය" යනු දෙයාකාරයකින් බෙදුණු කොටසකි.

---

၆၀. အဇ္ဈာသယဓာတူတိ [Pg.95] အဇ္ဈာသယသဘာဝေါ. ယထာ ဂူထာဒီနံ သဘာဝေါ ဧသော ယံ ဂူထာဒီဟေဝ သံသန္ဒတိ, ဧဝံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဿေဝေသ သဘာဝေါ, ယံ ဒုဿီလာဒယော ဒုဿီလာဒိကေဟေဝ သံသန္ဒန္တိ.

60. "අධ්‍යාශය ධාතුව" යනු අධ්‍යාශයෙහි ස්වභාවයයි. අසූචි ආදියෙහි ස්වභාවය අසූචි සමඟම එක්වීම යම් සේ ද, එලෙසම පුද්ගලයන්ගේ අධ්‍යාශයන්ගේ ද ස්වභාවය නම් දුශ්ශීලයන් දුශ්ශීලයන් සමඟම එක්වීමයි.

---

သဒ္ဓါမူလကတ္တာ ကုသလကိရိယာယ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ သဒ္ဓါဝသေနာ’’တိအာဒိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဓါ ဗီဇ’’န္တိ (သု. နိ. ၇၇). ယံ လောဘဝသေန, သဒ္ဓါဝသေန စ ဒေါသဝသေန, သဒ္ဓါဝသေန စ မောဟဝသေန, သဒ္ဓါဝသေန စာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝီရိယဝသေနာတိ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဝသေန. ပညာဝသေနာတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိဝသေန.

කුසල් ක්‍රියාවලට ශ්‍රද්ධාව මුල් වන බැවින් "යමක් ශ්‍රද්ධාවෙන්" යනාදිය වදාරන ලදී. ඒ බව "ශ්‍රද්ධාව බීජයයි" යනුවෙන් ද වදාරා ඇත. "යමක් ලෝභය නිසා සහ ශ්‍රද්ධාව නිසා, ද්වේෂය නිසා සහ ශ්‍රද්ධාව නිසා, මෝහය නිසා සහ ශ්‍රද්ධාව නිසා" යනුවෙන් මෙය යෙදිය යුතුය. "වීර්යය නිසා" යනු සම්‍යප්‍රධාන වීර්යය නිසා යන්නයි. "ප්‍රඥාව නිසා" යනු මාර්ග සම්‍යග්දෘෂ්ටිය නිසා යන්නයි.

---

အကုသလဿ ကမ္မဿ ကတောကာသတာယ ပါဠိယံ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဝိပါကာဝရဏေန နိဝုတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တံ ပန နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ကမ္မာဝရဏာဒီဟိပိ နိဝုတတာယ ဣစ္ဆိတတ္တာ. တထာ ဟိ ယထာ ဒေဝဒတ္တံ ကောကာလိကံ သုနက္ခတ္တံ လိစ္ဆဝိပုတ္တန္တိ ဥဒါဟဋံ, ယဒိပိ ဘဂဝါ ပဋိဝေဓဿ အဋ္ဌာနတံ ဒိသွာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဒေသနံ န ဒေသေတိ, ဝါသနာဘာဂိယံ ပန တထာရူပဿ ဒေသေတိ ဧဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘သစ္စပ္ပဋိဝေဓ’’န္တိအာဒိမာဟ. အဇာတသတ္တုအာဒီနန္တိ အာဒိသဒ္ဒေန သစ္စကာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဿာပိ ဘဂဝါ အနာဂတေ ဝါသနတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သတ္ထာ ဟိ ‘‘အနာဂတေ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ သာသနံ ပတိဋ္ဌဟိဿတီ’’တိ တတ္ထာယံ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တော ပဗ္ဗဇိတွာ ကာဠဗုဒ္ဓရက္ခိတတ္ထေရော နာမ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒေါ မဟာခီဏာသဝေါ ဘဝိဿတီတိ ဣဒံ ဒိသွာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ, သော စ တထာ အဟောသီတိ.

අකුසල් කර්මයන්ට අවකාශ ලැබී ඇති බව පෙළෙහි දැක්වෙන බැවින් "විපාක ආවරණයෙන් වැසුණු" යැයි කියන ලදී. එය නිදර්ශනයක් පමණක් ලෙස දත යුතුය, මන්ද කර්ම ආවරණ ආදියෙන් ද වැසී පැවතීම අදහස් කරන බැවිනි. එසේම දේවදත්ත, කෝකාලික, සුනක්ඛත්ත ලිච්ඡවී පුත්‍ර යන අය උදාහරණ ලෙස ගත් විට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට අවබෝධය ලැබීමට අවස්ථාවක් නැති බව දැක නිර්වේධභාගීය දේශනා නොකරන නමුත්, වාසනාභාගීය දේශනා එවැනි අයට කරන බව පෙන්වීමට "සත්‍යාවබෝධය" යනාදිය වදාළහ. "අජාසත්ත ආදීන්ගේ" යන්නෙහි "ආදී" ශබ්දයෙන් සච්චක ආදීන් ද ඇතුළත් වන බව දත යුතුය. ඔහුට ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනාගතයෙහි වාසනාව පිණිස ධර්මය දේශනා කළ සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ "අනාගතයෙහි තම්බපණ්ණි දීපයෙහි ශාසනය පිහිටන්නේය, එහි මොහු කුලගෙයක උපත ලබා පැවිදි වී කාලබුද්ධරක්ඛිත තෙරුන් නමින් සිවුපිළිසිඹියාපත් මහා රහතන් වහන්සේ නමක් වන්නේය" යනුවෙන් දැක ධර්මය දේශනා කළ සේක. එය එසේම සිදු විය.

---

အသမ္ပုဏ္ဏေတိ ဧကန္တတော ဝိပါကဒါနသမတ္ထတာဝသေန ပါရိပူရိံ အနုပဂတေ. ဒိဋ္ဌုပနိဿယဒိဋ္ဌိသဟဂတဿ ကမ္မံ သန္ဓာယ ‘‘ကမ္မေ အသမ္ပုဏ္ဏေ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသန္တရာယ မိဿကံ ကမ္မန္တရာယံ ဒဿေတွာ’’တိ.

"අසම්පූර්ණ කල්හි" යනු ඒකාන්තයෙන්ම විපාක දීමට ඇති සමර්ථභාවය අතින් පරිපූර්ණත්වයට පත් නොවූ කල්හි යන්නයි. දෘෂ්ටිය නිශ්‍රය කොට ගත් දෘෂ්ටිය සහිත කර්මය අරභයා "කර්මය අසම්පූර්ණ කල්හි" යැයි පවසන ලදී. ඒ පිළිබඳව "ක්ලේශාන්තරායයන් මිශ්‍ර වූ කර්මාන්තරායයන් දක්වා" යැයි වදාළහ.

---

၆၁. ဒိဋ္ဌိ ပနေတ္ထ ပဓာနဘာဝေန ပါဠိယံ ဂဟိတာ သီလဗ္ဗတပရာမာသဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ယထာ ပုဏ္ဏဉ္စ ဂေါဝတိကံ, အစေလဉ္စ ကုက္ကုရဝတိက’’န္တိ. အသမ္ပုဏ္ဏတ္တာ ဧဝ ဟိ တဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနဿ တေသံ ဘဂဝါ ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ပုဏ္ဏ, ကမ္မာနီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၈၁) ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တာယ စ ဒေသနာယ တေ တံ ဒိဋ္ဌိံ ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာ သမ္မတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု.

61. මෙහිදී දෘෂ්ටිය ප්‍රධාන වශයෙන් පෙළෙහි ගෙන ඇත්තේ සීලබ්බතපරාමාසය අදහස් කරන බැවිනි. "ගොව්‍රත රකින පුණ්ණ සහ සුනඛ ව්‍රත රකින අචේල" යනුවෙන් ඒ බව පවසා ඇත. ඔවුන්ගේ එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිගත කර්ම සමාදානය අසම්පූර්ණ වූ බැවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට "පුණ්ණ, මේ කර්ම සතරකි" යනාදී වශයෙන් ධර්මය දේශනා කළ සේක. එම දේශනාවෙන් ඔවුහු එම දෘෂ්ටිය අත්හැර සම්‍යග් දෘෂ්ටියෙහි පිහිටියහ.

---

၆၂. ပဂုဏတာယ [Pg.96] ဝေါဒါနံ ပဂုဏဝေါဒါနံ. တဒေဝ ပဌမဇ္ဈာနာဒီဟိ ဝုဋ္ဌဟိတွာ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိအဓိဂမဿ ပစ္စယတ္တာ ဝုဋ္ဌာနံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝုဋ္ဌာနံ ပဂုဏဝေါဒါန’’န္တိ. ဘဝင်္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဘဝင်္ဂုပ္ပတ္တိ. ဘဝင်္ဂစိတ္တေ ဟိ ဥပ္ပန္နေ တံသမင်္ဂိသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတော နာမ ဟောတိ. သညာဝေဒယိတအပဂမော ဧဝ အပဂမဝိမောက္ခော.

62. පුහුණුව ඇති බව නිසා සිදුවන පිරිසිදු බව "පගුණවෝදාන" නමි. පළමු ධ්‍යානය ආදියෙන් නැගී සිට දෙවන ධ්‍යානය ආදිය ලැබීමට එයම ප්‍රත්‍ය වන බැවින් එය "වුට්ඨාන" (නැගී සිටීම) නම් වේ. එබැවින් "නැගී සිටීම යනු පුහුණු පිරිසිදු බවයි" යැයි වදාළහ. භවංගයෙන් නැගී සිටීම යනු භවංගය ඉපදීමයි. භවංග සිත උපන් කල්හි එම තැනැත්තා සමාපත්තියෙන් නැගී සිටියේ නම් වෙයි. සංඥා වේදයිතයන්ගෙන් බැහැර වීමම "අපගම විමොක්ඛ" නම් වේ.

---

ဣဒံ ဝုဋ္ဌာနန္တိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တံ ကောသလ္လံ ဝုဋ္ဌာနဟေတုဘာဝတော ဝုဋ္ဌာနံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝေါဒါနမ္ပိ တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၂၈). ဣမာယ ပန ဝုဋ္ဌာနပါဠိယာ အသင်္ဂဟိတတ္တာ ‘‘နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာနံ ပါဠိမုတ္တကဝုဋ္ဌာနံ နာမာ’’တိ သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၂၈) ဝုတ္တံ. ယေ ပန ‘‘နိရောဓတော ဖလသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ပါဠိယံ နတ္ထီတိ ဝဒေယျုံ, တေ ‘‘နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဖလသမာပတ္တိယာ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ဣမာယ ပါဠိယာ ပဋိသေဓေတဗ္ဗာ.

"මෙය නැගී සිටීමයි" යනු ඉහත කී දක්ෂතාවය නැගී සිටීමට හේතුවන බැවින් "නැගී සිටීම" ලෙස හැඳින්වේ. "පිරිසිදු බව ද ඒ ඒ සමාධියෙන් නැගී සිටීමකි" යනුවෙන් ද වදාරා ඇත. මෙම නැගී සිටීම පෙළෙහි ඇතුළත් නොවන බැවින් "නිරෝධ සමාපත්තියෙන් නැගී සිටීම පාළිමුත්තක වුට්ඨානය නමි" යැයි සම්මෝහවිනෝදනියෙහි පවසා ඇත. යමෙක් "නිරෝධයෙන් ඵල සමාපත්තියට පැමිණීම පෙළෙහි නැත" යැයි පවසත් නම්, ඔවුන්ව "නිරෝධයෙන් නැගී සිටින්නාට නේවසංඥානාසංඥායතනය ඵල සමාපත්තියට අනන්තර ප්‍රත්‍යයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ" යන මෙම පාළියෙන් නිෂේධ කළ යුතුය.

---

၆၃. အယံ စဿ အာသယောတိ ဧတ္ထ အာသယဇာနနာဒိနာ ယေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ ယေဟိ ပရောပရေဟိ သတ္တာ ကလျာဏပါပါသယာဒိကာ ဟောန္တိ, တေသံ ပဇာနနံ ဝိဘာဝေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တအာသယာနုသယဉာဏာနံ ဝိသုံ အသာဓာရဏတာ, ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တနာနာဓိမုတ္တိကတာဉာဏာနံ ဝိသုံ ဗလတာ စ သိဒ္ဓါ ဟောတိ.

63. “මොහුගේ ආශය මෙයයි” යන්නෙහි ආශය දැනගැනීම ආදියෙන්, යම් ඉන්ද්‍රියයන් මගින් හා යම් උසස් පහත් (පරෝපර) ස්වභාවයන් මගින් සත්ත්වයන් යහපත් හෝ අයහපත් ආශයන් ඇත්තෝ වෙත්ද, ඔවුන් පිළිබඳව මනා අවබෝධය (ප්‍රජානනය) මෙහිදී විස්තර කෙරෙන බව දත යුතුය. මෙසේ කිරීමෙන් ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත ඥානය සහ ආශයානුසය ඥානයන්හි වෙන් වෙන් වූ අසාධාරණ බවත්, ඉන්ද්‍රියපරෝපරියත්ත සහ නානාධිමුත්තිකතා ඥානයන්හි වෙන් වෙන් වූ බලවත් බවත් තහවුරු වේ.

---

ထာမဂတောတိ ဧတ္ထ ထာမဂမနံ နာမ အညေသံ အသာဓာရဏော ကာမရာဂါဒီနံ ဧဝ အာဝေဏိကော သဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, ယတော ‘‘ထာမဂတော အနုသယံ ပဇဟတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၃.၂၁) ဝုတ္တံ.

“තාමගත” (තදින් ගත්) යන්නෙහි තාමගමනය යනු අන්‍යයන්ට සාධාරණ නොවූ, කාමරාගාදී කෙලෙසුන්ගේම ආවේණික වූ ස්වභාවය ලෙස දත යුතුය. එබැවින් “තදින් ගත් (තාමගත) අනුශය ප්‍රහීණ කරයි” යනුවෙන් (පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි) දක්වන ලදී.

---

အာဝဇ္ဇနမတ္တေနေဝ သရတိ အာကင်္ခါယတ္တဝုတ္တိကတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘အာကင်္ခပဋိဗဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏံ, မနသိကာရပဋိဗဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏ’’န္တိအာဒိ (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅). သဗ္ဗညုတညာဏံ ဝိယ ဟိ သဗ္ဗံ ဘဂဝတော ဉာဏံ ပရိကမ္မနိရပေက္ခန္တိ.

ආවර්ජනය කළ පමණින්ම කැමැත්ත මත පවතින බැවින් සිහිපත් වේ. එබැවින් “භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥානය කැමැත්ත මත පවතී, භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඥානය මනසිකාරය මත පවතී” යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී. සර්වඥතා ඥානය මෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු ඥානයන් පූර්ව සූදානමකින් (පරිකර්මයකින්) තොරය.

---

၆၄. ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တတ္တာတိ ဧတ္ထ စိတ္တာဒိ ဧဝ ဥပက္ကိလေသာ, နိဗ္ဗတ္တကဿ ဝါ ကမ္မဿ ပါရိဗန္ဓကိလေသာ. ကသိဏကမ္မပရိကမ္မဈာနနိဗ္ဗတ္တနကသိဏဘာဝေါ စုဒ္ဒသဝိဓေန စိတ္တပရိဒမနံ အဘိညာဘိနီဟာရောတိ သဗ္ဗတ္ထာပိ [Pg.97] ဝီရိယဗလဿ ဗဟူပကာရတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝီရိယဘာဝနာဗလနိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ. ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာတိ ဒိဗ္ဗေ ဘဝန္တိ ဒိဗ္ဗံ, ယထာဝုတ္တံ ပသာဒစက္ခု, ဒိဗ္ဗံ ဝိယာတိ ဒိဗ္ဗံ, အဂ္ဂတံ အဘိညာဏံ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရော စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ. တေသံ ဝသေန နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပဋိလဒ္ဓဗ္ဗတ္တာ ဒိဗ္ဗံ, တေန ဒိဗ္ဗဟေတုကတ္တာ ဒိဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာတိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနေန နိဿယပစ္စယေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ, တေန ဒိဗ္ဗနိဿိတံ ဒိဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ဒိဝုသဒ္ဒံ အက္ခရစိန္တကာ ကီဠာဒီသု ပဌန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဒသတ္ထာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. ပုရိမာ ဟိ တယော အတ္ထာ ကီဠတ္ထဿ ဝသေန, ဣတရေ ဇုတိဂတိအတ္ထဝသေနေဝ ဒဿိတာတိ.

64. “උපක්කිලෙසවිමුත්ත” යන්නෙහි සිතෙහි ඇති වන උපක්ලේශයන් හෝ ප්‍රතිසන්ධි කර්මයට බාධා පමුණුවන ක්ලේශයන් අදහස් වේ. කසිණ කර්ම පරිකර්ම, ධ්‍යාන උපදවා ගැනීම හා කසිණ ස්වභාවය, දහහතර ආකාරයකින් සිත දමනය කිරීම සහ අභිඥා මනසිකාරය යන සෑම තැනකදීම වීර්ය බලයේ උපකාරය බෙහෙවින් ඇති බැවින් “වීර්ය භාවනා බලයෙන් උපන්” යැයි කියන ලදී. “දිව්‍යමය හා සමාන වන බැවින්” දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපදින දේ දිව්‍ය වේ. එනම් කලින් සඳහන් කළ ප්‍රසාද චක්ෂුසයි. දිව්‍යමය හා සමාන බැවින් “දිව්‍ය” නම් වේ, එනම් අග්‍ර වූ අභිඥා ඥානයයි. “දිව්‍ය විහාර” යනු රූපාවචර ධ්‍යාන සතරයි. ඒවායේ බලයෙන් උපදවා ලබා ගත යුතු බැවින් “දිව්‍ය” වේ, එබැවින් දිව්‍යමය හේතුවෙන් යුක්ත වන බැවින් “දිව්‍ය” යැයි කියන ලද බව පෙන්වා දෙයි. “දිව්‍ය විහාරය ඇසුරු කළ බැවින්” රූපාවචර සිව්වන ධ්‍යානය නිශ්‍රය ප්‍රත්‍යයෙන් උපදවා ගන්නා බැවින්, ඒ දිව්‍යමය ඇසුර නිසා “දිව්‍ය” යැයි පෙන්වයි. අක්ෂර පිළිබඳ උගතුන් “දිවු” (divu) ශබ්දය ක්‍රීඩා ආදී අර්ථයන්හි උගන්වන බැවින්, “ඒ සියල්ල ශබ්ද ශාස්ත්‍රයට අනුකූලව දත යුතුය” යැයි කියන ලදී. මක්නිසාද යත් පළමු අර්ථ තුන ක්‍රීඩා යන අර්ථයෙනුත්, සෙසු අර්ථ දීප්තිය හා ගමන යන අර්ථයෙනුත් දක්වා ඇති බැවිනි.

---

မနုဿူပစာရန္တိ မနုဿဂေါစရံ. ဒဋ္ဌုံ န သက္ကာ ဣတ္တရခဏတ္တာ ခဏပစ္စုပ္ပန္နဿ. ‘‘အာသန္နစုတိကာ’’တိအာဒိနာ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နဝသေန ‘‘စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ‘‘မောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ’’တိအာဒိနာ သတ္တာနံ ဟီနပဏီတတ္တာဒိဘာဝဿ မောဟာဒိကမ္မနိဒါနဟေတုကတံ, နိဿန္ဒဖလတဉ္စ ဒဿေတိ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ပါဒကံ ဧတေသန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပါဒကာနိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ သဟေဝ ဣဇ္ဈန္တီ’’တိ. တာနိ ဟိဿ ပရိဘဏ္ဍဉာဏာနိ.

“මනුස්සූපචාර” යනු මිනිසුන්ගේ ගෝචරයයි. ක්ෂණික පච්චුප්පන්නය (ක්ෂණික වර්තමානය) ඉතා කෙටි කාලයක් පවතින බැවින් දැකිය නොහැක. “ආසන්න චුතිකා” යනාදියෙන් සන්තති පච්චුප්පන්න (සන්තති වර්තමාන) වශයෙන් “චුත වන්නා වූත් උපදින්නා වූත්” යැයි පවසන ලදී. “මෝහ නිස්සන්දය සහිත බැවින්” යනාදියෙන් සත්ත්වයන්ගේ හීන ප්‍රණීත භාවය මෝහය ආදී කර්ම නිදානයන් හේතුවෙන් වන බවත්, එය නිස්සන්ද ඵලයක් (අනුරූප ඵලයක්) බවත් පෙන්වයි. දිව්‍ය චක්ෂුසට පාදක වන බැවින් මේවා “දිව්‍ය චක්ෂු පාදක” නම් වේ. එබැවින් “දිව්‍ය චක්ෂුස සමගම සිද්ධ වේ” යැයි කියන ලදී. ඒවා උන්වහන්සේගේ (බුදුරදුන්ගේ) පිරිවාර ඥානයන් (පරිභණ්ඩ ඥාන) වේ.

---

သမာဒီယန္တီတိ သမာဒါနာနိ, ကမ္မာနိ သမာဒါနာနိ ဧတေသန္တိ ကမ္မသမာဒါနာ. သမာဒါတဗ္ဗနာနာဝိဓကမ္မာတိ အတ္ထော ပုရိမေ အတ္ထေ, ဒုတိယေ ပန ကမ္မာနိ သမာဒါပေန္တီတိ ကမ္မသမာဒါနာ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ကမ္မသမာဒါနာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနာ, ဟေတုအတ္ထေ စေတံ ကရဏဝစနံ.

සමාදන් වන බැවින් “සමාදාන” නම් වේ, මේවා කර්ම සමාදානයන් වන බැවින් “කම්මසමාදාන” නම් වේ. පළමු අර්ථයෙන් සමාදන් විය යුතු නානාප්‍රකාර කර්ම යන්න අර්ථයයි. දෙවනුව, කර්මයන් සමාදන් කරවන බැවින් “කම්මසමාදාන” වේ. මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් කර්ම සමාදන් වීම “මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදාන” වේ. මෙහිදී කරණ විභක්තිය යෙදී ඇත්තේ හේතු අර්ථයෙනි.

---

တံ ဝါစန္တိ တံ အရိယာနံ ဥပဝဒနဝါစံ. တံ စိတ္တန္တိ သမုဋ္ဌာပကစိတ္တံ. တံ ဒိဋ္ဌိန္တိ ယေန မိစ္ဆာဂါဟေန အရိယေ အနုဒ္ဓံသေတိ, မိစ္ဆာဘိနိဝေသံ. အယမ္ပေတ္ထ အတ္ထော – ယထာ နာမ ဟေတုသမ္ပန္နဿ ဘိက္ခုနော ဝိသုဒ္ဓံ သီလံ, သမာဓိဉ္စ သမ္ပာဒေတွာ ဌိတဿ ဒန္ဓော သတုပ္ပာဒေါ ခိပ္ပာဘိညာယ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အညာ, သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေ အနာဂါမိတာ. ဧဝမေဝံ ယော အရိယူပဝါဒီ ယထာဝုတ္တစိတ္တဒိဋ္ဌီဟိ အပက္ကမိတွာ အပ္ပတိရူပံ သဘာဝံ ‘‘မယာ, ဘန္တေ, တုမှာကံ ဥပရိ ဝုတ္တ’န္တိ အစ္စယဒေသနာယ တေ န ခမာပေတိ, သော ကာယဿ ဘေဒါ နိရယေ ဧဝါတိ. တေသု ပသန္နစိတ္တဿ ခမာပနဉှေတ္ထ တေသံ ဝါစာဒီနံ ပဟာနံ ပဋိနိဿဂ္ဂေါဝ. ဣတော သာဝဇ္ဇတရံ နာမ အညံ နတ္ထိ သဗ္ဗာနတ္ထဝိဓာနတော, သဗ္ဗဟိတသုခပရိဓံသနတော စ.

“ඒ වචනය” යනු ඒ ආර්යයන් වහන්සේලාට දොස් නගන වචනයයි. “ඒ සිත” යනු ඒ වචනය ඇති කරන සිතයි. “ඒ දෘෂ්ටිය” යනු යම් මිථ්‍යා ග්‍රහණයකින් ආර්යයන් වහන්සේලා විවේචනය කරයිද, ඒ මිථ්‍යා අභිනිවේශයයි. මෙහි අර්ථය මෙසේය – යම් සේ හේතු සම්පන්න මහණෙක් පිරිසිදු සීලයක් ඇතිව, සමාධිය සම්පූර්ණ කරගෙන සිටියදීත්, මන්දගාමීව ස්මෘතිය උපදවාගෙන වුවද වහා අභිඥා ලැබීමෙන් මෙලොවදීම රහත් ඵලය හෝ උපාදිශේෂව අනාගාමී භාවය ලබයි. එමෙන්ම, යම් ආර්යයන් වහන්සේලාට උපවාද කළ අයෙක් ඉහත කී සිතින් හා දෘෂ්ටියෙන් බැහැර වී, නුසුදුසු වූ ඒ ස්වභාවය ගැන “ස්වාමීනි, මා අතින් ඔබ වහන්සේලාට මෙවැනි වරදක් විය” යැයි වරද පිළිගෙන ක්ෂමා කරවා නොගන්නේ නම්, ඔහු කය බිඳී මරණින් මතු නිරයේම උපදියි. මෙහිදී ඒ ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි පහන් සිතින් යුතුව ක්ෂමා කරවා ගැනීම යනු ඒ (වැරදි) වචන ආදිය ප්‍රහීණ කිරීම හා අත්හැරීමයි. සියලු විපත්තීන් පමුණුවන බැවින් සහ සියලු හිතසුව විනාශ කරන බැවින් මීට වඩා දරුණු වූ වරදක් වෙනත් නැත.

---

ကာယဿ [Pg.98] ဘေဒါတိ ဣဓ ကာယသဒ္ဒေါ အတ္တဘာဝပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ’’တိ. တဒနန္တရန္တိ တဿ မရဏသင်္ခါတဿ ခန္ဓပရိစ္စာဂဿ အနန္တရံ. အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓတ္ထော ပရသဒ္ဒေါ, အနောရိမဘူတဝတ္ထုဝိသယော ဝါ သိယာ, အဝဓိဝိသေသနမတ္တံ ဝါ. တေသု ပုရိမံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေ’’တိ, ပစ္ဆိမဿ ပန ဝသေန ‘‘စုတိတော ဥဒ္ဓ’’န္တိ.

“කය බිඳීමෙන්” යන්නෙහි මෙහි කය යන ශබ්දය අත්තභාවය (ශරීරය) සඳහා පර්යාය පදයක් ලෙස යෙදෙන බැවින් “උපාදින්නක ස්කන්ධයන් අත්හැරීම” යැයි පැවසීය. “ඊට අනතුරුව” යනු මරණය නම් වූ ඒ ස්කන්ධයන් අත්හැරීමට පසුවයි. “පර” ශබ්දයෙන් අභිනිබ්බත්ත (මතු උපදින) ස්කන්ධයන්ගේ අර්ථය හෝ මෙතෙර නොවූ පරතෙර වස්තු විෂය හෝ කාල සීමාවක් හැඟවීම පමණක් අදහස් විය හැක. ඒවායින් පළමු වැන්න අරභයා “අභිනිබ්බත්ත ස්කන්ධයන් ලැබීමේදී” යැයි පැවසූ අතර, දෙවැන්න සම්බන්ධයෙන් “චුතියෙන් පසුව” යැයි පවසන ලදී.

---

ဝုတ္တဝိပရိယာယေနာတိ ‘‘သုဋ္ဌု စရိတံ, သောဘနံ ဝါ စရိတ’’န္တိအာဒိနာ. ဟနနန္တိ ဃာတနံ.

“පෙර කී දෙයට විපරීත ලෙස” යනු “මැනවින් හැසිරුණු හෝ ශෝභන ලෙස හැසිරුණු” යනාදියයි. “හනන” යනු ඝාතනය කිරීමයි.

---

ကာရဏာကာရဏန္တိ ဌာနာဋ္ဌာနံ. စေတနာစေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မေ နိရယာဒိနိဗ္ဗာနဂါမိပဋိပဒါဘူတေ ကမ္မန္တိ ဂဟေတွာ အာဟ ‘‘ကမ္မပရိစ္ဆေဒမေဝါ’’တိ. ကမ္မဝိပါကန္တရံ ကမ္မဝိပါကဝိသေသော ကမ္မဝိပါကဿ ဝိဘာဂေါ. အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ အဋ္ဌမနဝမဗလာနိ ဝိယ, တံသဒိသံ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ ဝိယ ဝိကုဗ္ဗိတုံ, ဧတေနဿ ဗလသဒိသတဉ္စ နိဝါရေတိ. ဈာနာဒိဉာဏံ ဝိယ ဝါ အပ္ပေတုံ, ဝိကုဗ္ဗိတုဉ္စ. ယဒိပိ ဟိ ဈာနာဒိပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏံ ဣဓ ဆဋ္ဌံ ဗလန္တိ တဿ သဝိတက္ကသဝိစာရတာ ဝုတ္တာ, တထာပိ ဈာနာဒီဟိ ဝိနာ ပစ္စဝေက္ခဏာ နတ္ထီတိ ဈာနာဒိသဟဂတံ ဉာဏံ တဒန္တောဂဓံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဈာနာဒိကိစ္စံ ဝိယ န သဗ္ဗံ ဗလကိစ္စံ ကာတုံ သက္ကောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဈာနံ ဟုတွာ အပ္ပေတုံ, ဣဒ္ဓိ ဟုတွာ ဝိကုဗ္ဗိတုဉ္စ န သက္ကောတီ’’တိ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၈၃၁) ဝုတ္တံ, န ပန ကဿစိ ဗလဿ ဈာနဣဒ္ဓိဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

“කරුණු හා අකරුණු” (හේතු හා අහේතු) යනු ස්ථානාස්ථානයයි. චේතනා හා චේතනා සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන්, එනම් නිරයාදී දුගතියට හා නිවන් මගට පමුණුවන පිළිවෙත වූ කර්මය ගෙන “කර්ම පරිච්ඡේදයම” යැයි පැවසීය. “කම්මවිපාකන්තර” යනු කර්ම විපාකයන්ගේ වෙනස හෝ කර්ම විපාකයන්ගේ බෙදීමයි. අටවන හා නවවන බලයන් මෙන් හෝ ඒ හා සමාන වූ ඉද්ධිවිධ ඥානය මෙන් විපර්යාසයක් (විකුර්ණයක්) කිරීමට නොහැකිය, එයින් එහි (සර්වඥතා ඥානයේ) බලයට ඇති සමානත්වය වළක්වයි. ධ්‍යානාදී ඥානය මෙන් අර්පණය වීමට හෝ විකුර්ණය වීමට (නොහැකිය). යම් හෙයකින් ධ්‍යානාදී ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය මෙහි සයවන බලය ලෙස දක්වා එහි සවිතක්ක සවිචාර බව පැවසුවද, ධ්‍යානයෙන් තොරව ප්‍රත්‍යවේක්ෂාවක් නැති බැවින් ධ්‍යානාදිය හා එක්වූ ඥානය එහි ඇතුළත් කර මෙසේ පවසන ලදී. එසේත් නැතහොත්, සර්වඥතා ඥානයට ධ්‍යානාදී කෘත්‍යයන් මෙන් සියලු බල කෘත්‍යයන් කළ නොහැකි බව පෙන්වීමට “ධ්‍යානය වී අර්පණය වීමටත්, සෘද්ධිය වී විකුර්ණය වීමටත් නොහැක” යැයි පවසන ලදී. නමුත් කිසිදු බලයකට ධ්‍යාන හෝ සෘද්ධි ස්වභාවයක් නැති බව දත යුතුය.

---

ဝိစယဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

විචයහාර සම්පාත වර්ණනාව නිම විය.

---

၃. ယုတ္တိဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ

3. යුත්තිහාර සම්පාත වර්ණනාව.

---

၆၅. ပဋိပက္ခပဋိဗာဠှာ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇိတုမေဝ န သက္ကောန္တိ, ဥပ္ပန္နာပိ သမ္မဒေဝ အတ္တနော ကိစ္စံ ကာတုံ အသမတ္ထတာယ အနုပ္ပန္နသဒိသာတိ ပဋိပက္ခနိဝါရဏေန ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ကိစ္စကရဏဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘မနစ္ဆဋ္ဌာနိ…ပေ… ဘဝိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိဟရန္တဿာတိ ဝိဟရဏဟေတု. ဝိဟရန္တောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော, တေန ရက္ခိတစိတ္တတာ ဝုတ္တနယေန ဧကန္တတော သမ္မာသင်္ကပ္ပဂေါစရတာယ စ သံဝတ္တတီတိ ဒဿေတိ. ဝုတ္တနယေနာတိ [Pg.99] မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာနံ အဝသရံ အဒတွာ ဝိသောဓိတနေက္ခမ္မာဒိဝိတက္ကတာယ. အဝိပရီတမေဝါတိ ကာယာဒိအသုဘာဒိတော အာဒါနံ. ဝိနိပါတဘယန္တိ ဒုဂ္ဂတိဘယံ. သဗ္ဗောပိ စာယမတ္ထောတိ ‘‘သမ္မာသင်္ကပ္ပဂေါစရော သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒီသု အတ္ထော ယုတ္တိယာ ယုတ္တော ဧဝ အနရူပကာရဏဘာဝတော.

65. ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් විසින් මැඩපවත්වන ලද කුසල ධර්මයෝ උපදින්නට පවා නොහැකි වෙති. උපන්නත්, තමන්ගේ කෘත්‍යය නිසි පරිදි කිරීමට අසමත් බැවින් නූපන්නා හා සමාන වෙති. එබැවින් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් දුරු කිරීමෙන් කුසල ධර්මයන්ගේ කෘත්‍යය සිද්ධ වන ආකාරය දැක්වීම සඳහා "මනස සවැනි කොට ඇති... වනු ඇත" යැයි වදාරන ලදී. "විහරන්තස්ස" යනු විහරණය (වාසය කිරීම) හේතුවෙනි. "විහරන්තෝ" යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය. එයින් දැක්වෙන්නේ, ආරක්ෂිත සිත් ඇති බව ඉහත කී ක්‍රමයෙන් ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සංකල්පය ගෝචර කර ගැනීමට පවතින බවයි. "කී ක්‍රමයෙන්" යනු මිච්ඡා සංකල්පයන්ට අවස්ථාවක් නොදී පිරිසිදු කරන ලද නෙක්ඛම්ම ආදී විතර්ක ඇති බවයි. "අවිපරීතම" යනු කය ආදිය අසුභ ආදී වශයෙන් ගැනීමයි. "විනිපාත භය" යනු දුග්ගති භයයි. "මේ සියලු අර්ථයම" යනු "සම්මා සංකල්පය ගෝචර වූ කල සම්මා දිට්ඨිය වන්නේය" යනාදී අර්ථය, අනුරූප නොවන හේතුවක් නොමැති බැවින් යුක්ති සහගතවම ගැලපෙන්නේය.

---

ယုတ္တိဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

යුක්තිහාර සම්පාත වර්ණනාව නිමවා ලදි.

---

၄. ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတာဒိဝဏ္ဏနာ

4. පදට්ඨානහාර සම්පාත ආදී වර්ණනාව.

---

၆၆. ယသ္မာ ဝါ သံကိလေသတော ရက္ခိတစိတ္တဿ တီဏိ သုစရိတာနိ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ရက္ခိတစိတ္တဿာတိ ဧတ္ထ ယာယံ ရက္ခိတစိတ္တတာ, သာ ကာယသုစရိတာဒီနံ တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္တာဓီနန္တိ အတ္တပရာဓီနံ.

66. යම් හෙයකින් කෙලෙස්වලින් ආරක්ෂා කරගත් සිත් ඇත්තාට ත්‍රිවිධ සුචරිතයෝ පරිපූර්ණත්වයට පත්වෙත්ද, එබැවින් "රක්ඛිත චිත්තස්ස" (ආරක්ෂිත සිත් ඇත්තාගේ) යන්නෙහි යම් මේ ආරක්ෂිත සිත් ඇති බවක් වේද, එය කාය සුචරිතාදී ත්‍රිවිධ සුචරිතයන්ට පදට්ඨානය (ආසන්න හේතුව) වන්නේ යැයි මෙහි අර්ථය දත යුතුය. "අත්තාධීන" යනු තමාටම යටත් වූ (තමා මතම රඳා පවතින) යන්නයි.

---

တတော ဧဝါတိ ကာရဏဂ္ဂဟဏေန ဖလဿ ဂဟိတတ္တာ ဧဝ.

"තතෝ ඒව" (එයින්ම) යනු හේතුව ගැනීමෙන් ඵලය ගන්නා ලද බැවින්මය.

---

၆၈. တတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါတိ ‘‘ပရိပါလီယတီ’’တိ ဣတိသဒ္ဒေါ.

68. එහි "ඉති" ශබ්දය යනු "පරිපාලීයති" (මැනවින් රකිනු ලැබේ) යන අර්ථයේ එන "ඉති" ශබ්දයයි.

---

၇၃-၄. ပါဠိယံ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတာနီတိ ဧတ္ထ သဒ္ဓါဝီရိယသတိန္ဒြိယေဟိ ပါတိမောက္ခာဒိ တိဝိဓံ သီလံ ဂဟိတံ သောဓေတဗ္ဗတ္တာ. တေသန္တိ တေဟိ သီလက္ခန္ဓော သင်္ဂဟိတော. သမာဓိပညိန္ဒြိယေဟိ သမာဓိပညာက္ခန္ဓာ ဂဟိတာတိ ပါကဋောယမတ္ထော, တထာ သေသမ္ပီတိ အာဟ ‘‘ဣတော ပရေသု…ပေ… ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ.

73-4. පාලියෙහි පඤ්චේන්ද්‍රියයන් ස්කන්ධ තුනකින් සංග්‍රහ කරන ලද්දේය යන මෙහි, ශ්‍රද්ධා, වීර්යය සහ සති යන ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් පාතිමොක්ඛාදී තිවිධ සීලය පිරිසිදු කළ යුතු බැවින් ගන්නා ලදී. "තේසං" යනු ඔවුන් විසින් සීලක්ඛන්ධය සංග්‍රහ කරන ලදී. සමාධි සහ ප්‍රඥා ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් සමාධි සහ ප්‍රඥා ස්කන්ධයන් ගන්නා ලදී යන්න ප්‍රකට අර්ථයකි. එලෙසම ඉතිරි ඒවා සම්බන්ධයෙන් ද "මීට පසුව එන... කී ක්‍රමයම වේ" යැයි වදාළහ.

---

၇၆. ဟေတုဟေတုသမုပ္ပန္နပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နသင်္ခါတဿာတိ ဧတ္ထ ဟေတုပစ္စယဝိဘာဂေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ.

76. "හේතු, හේතුසමුප්පන්න, ප්‍රත්‍ය සහ ප්‍රත්‍යෝත්පන්න" යනුවෙන් හැඳින්වෙන මෙහි, හේතු-ප්‍රත්‍ය බෙදීම කලින්ම පවසන ලදී.

---

ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

පදට්ඨානහාර සම්පාත ආදී වර්ණනාව නිමවා ලදි.

---

မိဿကဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ

මිස්සකහාර සම්පාත වර්ණනාව.

---

ဣဒါနိ ယသ္မာ သုတ္တေသု ဟာရာနံ ယောဇနာနယဒဿနတ္တာ ဟာရသမ္ပာတဒေသနာ ဟာရဝိဘင်္ဂဒေသနာ ဝိယ န ဟာရသရူပမတ္တဒဿနတ္တာ, တသ္မာ ပေဋကောပဒေသေ [Pg.100] အာဂတနယာနုသာရေန အပရေဟိ ဝိပရိယာယေဟိ ဟာရသမ္ပာတယောဇနာဝိဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိဇ္ဇာဝိဇ္ဇာယ ကုသလာကုသလစိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ အလောဘာဒေါသလောဘဒေါသာပိ ပရမ္ပရဘာဝေန ပဝတ္တန္တိ နိဒါနဘာဝတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဆ ဓမ္မာ…ပေ… မူလာနီ’’တိ အာဟ. ယထာ စ နိဒါနဘာဝေန ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ, ဧဝံ အတ္တနော ဝသေဝတ္တနေနာပိ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ လဗ္ဘတေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သာဓိပတိကာနံ အဓိပတိ, သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဣန္ဒြိယာနီ’’တိ. အလောဘဿာတိ အလောဘယုတ္တဿ စိတ္တုပ္ပာဒဿ. နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒေနာတိ ကုသလစ္ဆန္ဒေန. နေက္ခမ္မသဒ္ဒေါ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒီသု နိရုဠှော. ဝုတ္တဉှိ –

දැන්, සූත්‍රයන්හි හාරයන්ගේ (ක්‍රමයන්ගේ) යෙදීම දක්වන බැවින්, හාරසම්පාත දේශනාව යනු හාරවිභංග දේශනාව මෙන් හාරයන්ගේ ස්වරූපය පමණක් දැක්වීමක් නොවේ. එබැවින් පෙටකෝපදේසයෙහි එන ක්‍රමයට අනුව වෙනත් විපර්යාසයන්ගෙන් හාරසම්පාතයන් යෙදීමේ ක්‍රමය දක්වමින් "අපිච" (තවද) යනාදිය වදාළහ. එහි විද්‍යාව සහ අවිද්‍යාව නිසා කුසල සහ අකුසල සිත් පැවැත්මේදී අලෝභ, අදෝස සහ ලෝභ, දෝෂයන් ද නිදාන වශයෙන් පරම්පරාගතව පවතින බව දක්වමින් "ධර්ම හයක්... මූලයන් වේ" යැයි වදාළහ. යම් සේ නිදාන (හේතු) භාවයෙන් පෙරටුගාමී බවක් වේද, එමෙන්ම තමාගේ වසඟයෙහි පැවැත්වීමෙන් ද පෙරටුගාමී බව ලැබෙන්නේමය යන අදහසින් "සවසාධිපති වූ අධිපතියා, සියලු සිත් ඉපදීමෙහි ඉන්ද්‍රියයෝ වෙති" යැයි වදාරන ලදී. "අලෝභස්ස" යනු අලෝභයෙන් යුක්ත වූ සිත් ඉපදීමයි. "නෙක්ඛම්මච්ඡන්දේන" යනු කුසලච්ඡන්දයෙනි. 'නෙක්ඛම්ම' ශබ්දය පැවිද්ද ආදියෙහි ප්‍රකටය. එනම් -

---

‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇာ ပဌမံ ဈာနံ, နိဗ္ဗာနဉ္စ ဝိပဿနာ;

သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ, ‘နေက္ခမ္မ’န္တိ ပဝုစ္စရေ’’တိ. (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၁၀၉;

ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၅၉;

အ. နိ. ဋီ. ၂.၂.၆၆) –

"පැවිද්ද, ප්‍රථම ධ්‍යානය, නිර්වාණය සහ විපස්සනාව ද යන සියලු කුසල ධර්මයෝ 'නෙක්ඛම්ම' (නික්මීම) යැයි කියනු ලැබෙති" යනුයි.

---

တေသု ဣဓ ကုသလာ ဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကုသလစ္ဆန္ဒေနာ’’တိ. နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒေန ဥပနိဿယဘူတေန, န အဓိပတိဘူတေန. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အလောဘပ္ပဓာနော စေ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ဟောတိ, နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒေန ဥပနိဿယဘူတေန မနော တဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမော ဟောတိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

ඒ අතුරින් මෙහි අදහස් කරන්නේ කුසල ධර්මයන්ය. එබැවින් "කුසලච්ඡන්දයෙන්" යැයි වදාරන ලදී. උපනිශ්‍රය වූ නෙක්ඛම්මච්ඡන්දයෙන් මිස අධිපති වූවකින් නොවේ. මෙයින් කියැවෙන්නේ - ඉදින් අලෝභය ප්‍රධාන වූ සිත් ඉපදීමක් වේ නම්, උපනිශ්‍රය වූ නෙක්ඛම්මච්ඡන්දය හේතුවෙන් මනස ඊට පෙරටුගාමී වේ. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද ක්‍රමය මෙයමය.

---

ယဒဂ္ဂေန တေသံ ဓမ္မာနံ မနော ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, တဒဂ္ဂေန တေသံ ဇေဋ္ဌံ, ပဓာနဉ္စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘မနောသေဋ္ဌာတိ မနော တေသံ ဓမ္မာန’’န္တိအာဒိ. မနောမယတာ မနေန ကတာဒိဘာဝေါ, သော စ မနဿ တေသံ သဟဇာတာဒိနာ ပစ္စယဘာဝေါ ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘မနောမယာတိ…ပေ… ပစ္စယော’’တိ. တေ ပနာတိ ဧတ္ထ ပန-သဒ္ဒေါ ဝိသေသတ္ထဒီပကော, တေနေတံ ဒဿေတိ – ယဒိပိ တေသံ ဓမ္မာနံ ဆန္ဒာဒယောပိ ပစ္စယာ ဧဝ, ဣန္ဒြိယာဒိပစ္စယေန ပန သဝိသေသံ ပစ္စယဘူတဿ မနဿေဝ ဝသေနေဝ ဝုတ္တံ ‘‘မနောမယာ’’တိ. တတ္ထ ဆန္ဒသမုဒါနီတာတိ ယထာဝုတ္တနေက္ခမ္မာဒိဆန္ဒေန သမ္မာ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ နီတာ, တတော သမုဒါဂတာတိ အတ္ထော. တတော ဧဝ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒိတော သမုပ္ပန္နတ္တာ အနာဝိလသင်္ကပ္ပသမုဋ္ဌာနာ. တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတုသမ္ဖဿေန သဟာဓိဋ္ဌာနတော ဖဿသမောဓာနာ. ‘‘ဖုဋ္ဌော, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒေတိ, ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ, ဖုဋ္ဌော စေတေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဟိ ဝုတ္တံ. ဣဒံ မနောကမ္မန္တိ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂစောပနံ အကတွာ သဒ္ဓါသမန္နာဂတေန ပသန္နေန မနသာ ပဝတ္တံ ဣဒံ ကုသလံ မနောကမ္မံ. တံ ပန [Pg.101] အနဘိဇ္ဈာသဟဂတံ, အဗျာပါဒသဟဂတံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိသဟဂတန္တိ တိဝိဓံ ဟောတိ.

යම් ප්‍රමාණයකින් එම ධර්මයන්ට මනස පෙරටුගාමී වේ ද, එම ප්‍රමාණයෙන් මනස ඒවාට ජ්‍යෙෂ්ඨ ද ප්‍රධාන ද වෙයි; එබැවින් "මනෝසෙට්ඨා - මනස එම ධර්මයන්ට ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නේය" යනාදිය වදාරන ලදී. මනෝමය බව යනු මනසින් කරන ලද බවයි; එය ද මනස එම ධර්මයන්ට සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ප්‍රත්‍ය වීමක්ම වේ; එබැවින් "මනෝමයා... ප්‍රත්‍යය වේ" යැයි වදාරන ලදී. "තේ පන" (ඔවුහු වනාහි) යන්නෙහි 'පන' ශබ්දය විශේෂ අර්ථයක් ප්‍රකාශ කරයි; එයින් මෙය දක්වයි - එම ධර්මයන්ට ඡන්දය ආදිය ද ප්‍රත්‍යයන් වුවද, ඉන්ද්‍රිය ප්‍රත්‍යය ආදියෙන් සුවිශේෂී ලෙස ප්‍රත්‍ය වූ මනසෙහිම වසයෙන් "මනෝමයා" (මනසින් නිපන්) යැයි වදාරන ලදී. එහි "ඡන්දසමුදානීතා" යනු ඉහත කී නෙක්ඛම්ම ආදී ඡන්දයෙන් මැනවින් ඉහළට පමුණුවන ලද හෙවත් එයින් හටගත් යන අර්ථයයි. එලෙසම නෙක්ඛම්ම විතර්කාදියෙන් හටගත් බැවින් නික්ලේශී සංකල්පයන්ගෙන් හටගත් ඒවා වෙති. එයින් උපන් මනෝවිඤ්ඤාණ ධාතු ස්පර්ශය සමඟ පිහිටන බැවින් ස්පර්ශයෙන් එක් වූයේ වෙයි. "මහණෙනි, ස්පර්ශය ඇත්තා විඳියි, ස්පර්ශය ඇත්තා හඳුනාගනියි, ස්පර්ශය ඇත්තා චේතනා කරයි" යැයි වදාරන ලද්දේමය. "මෙය මනෝකර්මයයි" යනු කායික හෝ වාචසික ක්‍රියාවක් නොකොට, ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූ ප්‍රසන්න මනසින් පැවැත්වූ මේ කුසල් මනෝකර්මයයි. එය වනාහි අනභිජ්ඣා සහගත, අව්‍යාපාද සහගත සහ සම්මා දිට්ඨි සහගත යැයි තිවිධ වෙයි.

---

ဘာသတီတိ အဝိသံဝါဒနာဒိနာ ဝါစင်္ဂစောပနာဝသေန ပဝတ္တေန္တိယာ ဝစီဝိညတ္တိယာ သာဓေတဗ္ဗံ သာဓေတီတိ အတ္ထော, တေန ကာယဒွါရတော ပဝတ္တကုသလဝစီကမ္မမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဝစီဝိညတ္တိဝိပ္ဖာရတော, တထာ သာဒိယနတော စ ဘာသတီ’’တိ. သဗ္ဗမ္ပိ ဝစီကမ္မံ သစ္စာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ. ကရောတီတိ အတ္တနော, ပရေသဉ္စ ဟိတာဟိတာနိ ကာရဏာကာရဏေဟိ ကာယင်္ဂစောပနာဝသေန ပဝတ္တေန္တိယာ ကာယဝိညတ္တိယာ သာဓေတဗ္ဗံ သာဓေတီတိ အတ္ထော, တေန ဝစီဒွါရတော ပဝတ္တကုသလကာယကမ္မမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ကာယဝိညတ္တိဝိပ္ဖာရတော, တထာ သာဒိယနတော စ ကရောတီ’’တိ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၇၆ မိဿကဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ). ကမ္မပထဝသေန ဂယှမာနေ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန တံ တိဝိဓံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣတိ ဒသကုသလကမ္မပထာဒဿိတာ’’တိ. ဒသပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေနာပိ ဂါထာယ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သော ပသန္နစိတ္တော’’တိအာဒိ. ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ ကေဝလံ မနသာ ပဝတ္တတီတိ အနိယမတ္ထော ဝါ-သဒ္ဒေါ. တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတံ.

'භාසති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ සත්‍ය වචන ආදිය පැවසීමේදී වාචික ඉන්ද්‍රියයන් ක්‍රියාත්මක කිරීමෙන් පවතින වචී විඤ්ඤත්තියෙන් සාධනය කළ යුතු දේ සාධනය කරන බවයි. එයින් කාය ද්වාරයෙන් පවතින කුසල් සහගත වචී කර්ම ද සංග්‍රහ වේ. 'වචී විඤ්ඤත්ති විප්ඵාරයෙන් සහ එසේ අනුමත කිරීමෙන් භාෂණය කරයි' යනුවෙන් පසුව පවසනු ඇත. සියලු වචී කර්ම සත්‍යවාදී බව අනුව සිව්වැදෑරුම් වේ. 'කරෝති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ තමාට සහ අන් අයට වැඩදායී හෝ අවැඩදායී දේ ශරීරය මෙහෙයවීමෙන් පවතින කාය විඤ්ඤත්තියෙන් සාධනය කළ යුතු දේ සාධනය කරන බවයි. එයින් වචී ද්වාරයෙන් පවතින කුසල් සහගත කාය කර්ම ද සංග්‍රහ වේ. 'කාය විඤ්ඤත්ති විප්ඵාරයෙන් සහ එසේ අනුමත කිරීමෙන් කරයි' යැයි පවසනු ඇත. කර්ම පථ වශයෙන් ගැනීමේදී ප්‍රාණාතිපාතාදියෙන් එය තෙවැදෑරුම් වේ. එබැවින් 'මෙසේ දස කුසල් කර්ම පථ දක්වන ලදී' යනුවෙන් කියන ලදී. දස පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තු වශයෙන් ද ගාථාවේ අර්ථය ගැළපේ. 'ඔහු පැහැදුණු සිතැතිව' යනාදිය පසුව පවසනු ඇත. 'භාසති' හෝ 'කරෝති' හෝ හුදෙක් සිතින් පමණක් පවතින බව 'වා' ශබ්දයෙන් අදහස් වේ. එය එසේම විස්තර කර ඇත.

---

ဒသဝိဓဿ ကုသလကမ္မဿာတိ ဒသဝိဓဿ ကုသလကမ္မပထကမ္မဿ, ဝက္ခမာနနယေန ဝါ ဒသပုညကိရိယဝတ္ထုသင်္ခါတဿ ကုသလကမ္မဿ. နနု တတ္ထ ဒါနာဒိမယံ တိဝိဓမေဝ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဝုတ္တန္တိ? သစ္စံ, တံ ပန ဣတရေသံ တဒန္တောဂဓတ္တာ.

දස වැදෑරුම් කුසල් කර්මයන්ගේ යනු දස කුසල් කර්ම පථයන්ගේ හෝ ඉදිරියට කියවෙන පරිදි දස පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තු සංඛ්‍යාත කුසල් කර්මයන්ගේ යන්නයි. එහි දානාදී වශයෙන් පුණ්‍ය ක්‍රියා වස්තු ඇත්තේ තුනක් පමණක් නොවේදැයි යත්, සැබැවි, නමුත් සෙසු ඒවා ද එහිම අන්තර්ගත වන බැවිනි.

---

‘‘သုခမနွေတီ’’တိ သင်္ခေပေန ဝုတ္တံ သုခါနုဂမံ ဝိတ္ထာရေန ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓဿု ပုရိသော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံ သန္တန္တိ ဧဝံ ဘူတံ, အပ္ပဟီနာနုသယော ဟုတွာ သုခဝေဒနီယဖဿသမ္ဘူတန္တိ အတ္ထော.

"සැපය ඔහු අනුව යයි" (සුඛමන්වේති) යනුවෙන් සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලද සැපය අනුගමනය කිරීම විස්තර වශයෙන් දක්වමින් "මෙලොව යම් පුරුෂයෙක්" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "මෙසේ වූ කල්හි" යනු මෙබඳු වූ, ප්‍රහීණ නොවූ අනුසය ඇත්තෙකු වී සැප විඳිය යුතු ස්පර්ශයෙන් හටගත් යන්න අර්ථයයි.

---

တတ္ထ ‘‘ယံ မနော’’တိအာဒိနာ ဂါထာတ္ထဝသေန စတုသစ္စံ နိဒ္ဓါရေတိ. အာဒိတော ဝဝတ္ထာပိတေသု ခန္ဓာဒီသု ခန္ဓမုခေန သစ္စာနံ ကထိတတ္တာ သတ္တာနံ ဘိန္နရုစိဘာဝတော နာနာနယေဟိ ဝိပဿနာဘူမိကောသလ္လတ္ထံ, ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓဒဿနတ္ထဉ္စ ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ…ပေ… နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာနီ’’တိ. သစ္စမုခေန အဿာဒါဒိကေ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒေသနာဟာရသမ္ပာတံ ယောဇေတုံ ‘‘တတ္ထ သမုဒယေနာ’’တိအာဒိမာဟ, တံ ဝုတ္တနယမေဝ. ယဉှေတ္ထ အညမ္ပိ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ, ဥတ္တာနတ္ထတ္တာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එහි "යම් මනසක්" යනාදී ගාථා අර්ථය මගින් චතුරාර්ය සත්‍යය නිර්ණය කරයි. ආරම්භයේ පටන් නියම කරන ලද ස්කන්ධ ආදියේදී, ස්කන්ධයන්ගේ මාර්ගයෙන් සත්‍යයන් පවසන ලද බැවින්, සත්වයන්ගේ නානාවිධ රුචිකත්වයන් නිසා විදර්ශනා භූමියෙහි දක්ෂතාව පිණිස ද, පූර්වාපර සම්බන්ධය දැක්වීම පිණිස ද "මෙසේ... පෙ... නිර්ණය කළ යුතුය" යන්න වදාරන ලදී. සත්‍යය මාර්ගයෙන් ආස්වාදාදිය නිර්ණය කොට දේශනාහාර සම්පාතය යෙදීම පිණිස "එහි සමුදය වශයෙන්" යනාදිය වදාළ සේක, එය වදාරන ලද ක්‍රමයම වෙයි. මෙහි යම් කිසිවක් අර්ථ වශයෙන් විස්තර නොකරන ලද්දේ ද, එය මීට පෙර පවසන ලද ක්‍රමය නිසා ද, පැහැදිලි අර්ථ ඇති බැවින් ද දත යුතුය.

---

မနနလက္ခဏေတိ [Pg.102] မနနလက္ခဏဟေတု. ‘‘မနနလက္ခဏေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော. ဤဟာဘာဝတော ဗျာပါရာဘာဝတော. ယေန ပသာဒေန သမန္နာဂတတ္တာ မနော ‘‘ပသန္နော’’တိ ဝုတ္တော, တဿ ပသာဒဿ ကိစ္စံ မနေ အာရောပေတွာ အာဟ ‘‘အကာလုသိယတော, အာရမ္မဏဿ ဩကပ္ပနတော စ ပသန္နေနာ’’တိ. တထာ သာဒိယနတောတိ ဝါစာယ ဝတ္တဗ္ဗံ အဝတွာဝ ဖဿသာဒိယနတော အနုဇာနတော. ဒုတိယေ တထာ သာဒိယနတောတိ ကာယေန ကာတဗ္ဗံ ယထာ ကတံ ဟောတိ, တထာ ဝါစာယ သံဝိဓာနတော. တထာ ပသုတတ္တာတိ ယထာ သုခမနွေတိ, တထာ ဥပစိတတ္တာ ဧဝါတိ အတ္ထော. တတောတိ တတော ကာရဏာ, မနသာ ပသန္နေန, ဘာသနေန, ကရဏေန စ ဟေတုနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနညတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပန အတ္ထေ. တတောတိ တတော ဧဝ. ယော ဟိ ပသန္နမနော တေန ယံ ဘာသနံ, ကရဏဉ္စ, တတော ဧဝ နံ သုခမနွေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာတဘာဝတောတိ သာတဝေဒနာဘာဝတော. ဣဋ္ဌဘာဝတောတိ မနာပဘာဝတော. ကမ္မတော ဝိပါကုပ္ပတ္တိဖလဒါနသမတ္ထဘာဝေန ကမ္မဿ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ဝိပါကဿေဝ အနိဗ္ဗတ္တတ္တာတိ အာဟ ‘‘ကတူ…ပေ… အနွေတီတိ ဝုတ္တ’’န္တိ ကာရဏာယတ္တ ဝုတ္တိတောတိ ကတဘာဝဟေတုကတ္တာ ကမ္မဿာတိ အဓိပ္ပာယော. အသင်္ကန္တိတောတိ ယသ္မိံ သန္တာနေ ကမ္မံ နိဗ္ဗတ္တံ, တဒညသန္တာနာ သင်္ကမနတော.

මැනීම (හඳුනාගැනීම) ලක්ෂණය කොට ඇති බැවින් "මනන ලක්ෂණයෙහි" නම් වේ. "මනන ලක්ෂණයෙන්" කියා ද පාඨයකි. උත්සාහයක් නැති බැවින්, ව්‍යාපාරයක් නැති බැවින් යන්නයි. යම් පැහැදීමකින් (ප්‍රසාදයකින්) යුක්ත වූ බැවින් මනස "ප්‍රසන්න" යැයි කියන ලද්දේ ද, එම ප්‍රසාදයේ කාර්යය මනසෙහි ආරෝපණය කොට "කෙලෙස් රහිත බවින් හා අරමුණෙහි මනාව පිහිටීමෙන් ප්‍රසන්න වූ" යැයි වදාළ සේක. එසේම, පිළිගන්නා බැවින් (සාදියන බැවින්) වචනයෙන් කිව යුතු දේ නොකියාම ස්පර්ශය පිළිගන්නා (අනුමත කරන) බැවින් යන්නයි. දෙවැන්නෙහි, එලෙස පිළිගැනීමෙන් කයින් කළ යුතු දෙය යම් සේ කරන ලද්දේ ද, එසේ වචනයෙන් විධිවිධාන යෙදීමෙනි. එසේ නිරත වූ බැවින් (පසුතත්තා) යනු යම් සේ සැපය අනුගමනය කරයි ද, එසේ රැස් කරන ලද බැවින්ම යන්න අර්ථයයි. "තතෝ" යනු ඒ හේතුවෙන්, ප්‍රසන්න මනසින් ද, කතා කිරීමෙන් ද, ක්‍රියාවෙන් ද යන හේතුවෙන් යන්න පවසන ලදී. "අනඤ්ඤත්ථා" යනු මෙම අර්ථයෙහි ය. "තතෝ" යනු එයින්ම ය. යම් ප්‍රසන්න මනසක් ඇති තැනැත්තෙකු විසින් යම් කතා කිරීමක් හා ක්‍රියාවක් කරනු ලබයි ද, එයින්ම ඔහු පසුපස සැපය අනුගමනය කරයි යනුවෙන් පවසන ලදී. "සාතභාවතෝ" යනු සුවදායක වේදනා ඇති බැවිනි. "ඉට්ඨභාවතෝ" යනු මනාප ස්වභාවය ඇති බැවිනි. කර්මයෙන් විපාක ඉපදවීම හා ඵල ලබා දීමට ඇති සමත්කම අනුව කර්මය හටගත් බැවින්, විපාකයේම නූපන් බව නිසා "කරන ලද... පෙ... අනුගමනය කරයි යනුවෙන් පවසන ලදී" යනු හේතුව මත පදනම් වූ වචනයක් බැවින් කර්මයේ කෘතභාවය හේතුවෙන් යන්න අදහසයි. "අසංකන්තතෝ" යනු යම් සන්තානයක කර්මය හටගත්තේ ද, එය වෙනත් සන්තානයකට සංක්‍රමණය නොවන බැවිනි.

---

အာဓိပစ္စယောဂတောတိ သဟဇာတာဓိပတိဝသေန အာဓိပစ္စယုတ္တတ္တာ. သဟဇာတဓမ္မာနဉှိ တံသမ္ပယုတ္တဿ မနဿ ဝသေန ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဣဓာဓိပ္ပေတာ. တတော ဧဝါတိ အာဓိပစ္စယောဂတော ဧဝ. မနဿာတိ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ. တေသံ ဓမ္မာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကုသလဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ ပသာဒဿ ယောနိသောမနသိကာရဟေတုကတ္တာ. နနု ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏေသု တေသံ သာဝကာနံ သဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? နာယံ သဒ္ဓါ, တဒါကာရာ ပန အကုသလာ ဓမ္မာ တထာ ဝုစ္စန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘နာယံ ပသာဒေါ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၇၆ မိဿကဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ). သုခံ အနွေတီတိ ယုဇ္ဇတိ ကမ္မဿ ဖလဒါနေ သမတ္ထဘာဝတော. ယထာ ဟိ ကတံ ကမ္မံ ဖလဒါနသမတ္ထံ ဟောတိ, တထာ ကတံ ဥပစိတန္တိ ဝုစ္စတီတိ.

"ආධිපත්‍යය යෝගයෙන්" යනු සහජාත අධිපති වශයෙන් ආධිපත්‍යය හා යුක්ත වූ බැවිනි. සහජාත ධර්මයන්ට ඒවා හා සම්ප්‍රයුක්ත මනසෙහි වසයෙන් ඇති පෙරටුගාමී බව මෙහි අදහස් කෙරේ. "එයින්ම" යනු ආධිපත්‍යය යෝගයෙන්ම ය. "මනස්ස" යනු උපයෝග අර්ථයෙහි සාමී වචනයයි. "එම ධර්මයන්ගේ" යන්න සමඟ සම්බන්ධයයි. ප්‍රසාදය යෝනිසෝ මනසිකාරය හේතු කොට ගන්නා බැවින් කුසල් බව ගැලපේ. "විභජ්ජ ව්‍යාකරණවලදී එම ශ්‍රාවකයන්ට ශ්‍රද්ධාව උපදී" නේද? මෙය ශ්‍රද්ධාව නොවේ, එම ස්වභාවය ඇති අකුසල ධර්මයන් එසේ පවසන බව දත යුතුය. එසේම "මෙය ප්‍රසාදය නොවේ" යනාදිය ඉදිරියට පවසනු ඇත. සැපය අනුගමනය කරයි යන්න කර්මයේ ඵල ලබාදීමට ඇති සමත්කම නිසා ගැලපේ. යම් සේ කරන ලද කර්මය ඵල ලබා දීමට සමත් වේ ද, එලෙස කරන ලද දේ "රැස් කරන ලද්දක්" යැයි කියනු ලැබේ.

---

မနောပဝိစာရာ ဣဓ နေက္ခမ္မသိတာ သောမနဿူပဝိစာရာ, ဥပေက္ခူပဝိစာရာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ ကုသလာဓိကာရတ္တာ. တေ ပန ယသ္မာ စိတ္တံ နိဿာယေဝ ပဝတ္တန္တိ, နာနိဿာယ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မနော မနောပဝိစာရာနံ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ကုသလပက္ခဿ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ ကုသလော တာဝ ဖဿော ကုသလဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ [Pg.103] သညာက္ခန္ဓဿ သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ သဟဇာတာဒိနာ ပစ္စယော ဟောတိ. ‘‘ဖုဋ္ဌော, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒေတိ, ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ, ဖုဋ္ဌော စေတေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဝေဒနာဒီနမ္ပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဒ္ဓါဒီနမ္ပိ ပစ္စယဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. သဗ္ဗဿာတိ စတုဘူမကဿ. ကာမာဝစရာ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ ယထာရဟံ စတုဘူမကဿာပိ ကုသလဿ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဣတရဘူမကာပိ.

මෙහි "මනෝපවිචාර" යනු කුසල් පක්ෂයට අදාළ බැවින් නෙක්ඛම්ම නිශ්‍රිත සෝමනස්ස උපවිචාර හා උපේක්ෂා උපවිචාර ලෙස දත යුතුය. ඒවා වනාහි සිත ඇසුරු කරගෙනම පවතින බැවින්, සිත ඇසුරු නොකර නොපවතින බැවින් "මනස මනෝපවිචාරයන්ගේ පදට්ඨානය වේ" යැයි වදාරන ලදී. කුසල් පක්ෂයේ පදට්ඨානය යන මෙහි, පළමුව කුසල් ස්පර්ශය කුසල් වේදනා ස්කන්ධයට, සංඥා ස්කන්ධයට හා සංස්කාර ස්කන්ධයට සහජාතාදී වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. "මහණෙනි, ස්පර්ශ කළ තැනැත්තා විඳියි, ස්පර්ශ කළ තැනැත්තා හඳුනාගනියි, ස්පර්ශ කළ තැනැත්තා චේතනා කරයි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙලෙස වේදනා ආදියේ ද දත යුතුය. ශ්‍රද්ධා ආදියේ ප්‍රත්‍ය භාවය ගැන කියනුම කවරේද? "සමස්තයේ" යනු සිව් භූමිකාවන්හිමය. කාමාවචර කුසල් ධර්මයෝ වනාහි සුදුසු පරිදි සිව් භූමිකාවන්හිම කුසලයන්ට ප්‍රත්‍ය වෙති, සෙසු භූමිවල ද එසේමය.

---

‘‘ပသန္နေန မနသာ ဘာသတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝိသေသတော သမ္မာဝါစာပစ္စယံ ဘာသနံ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘာသတီတိ သမ္မာဝါစာ’’တိ. တတ္ထာယမဓိပ္ပာယော ‘‘ဘာသတီတိ ယမိဒံ ပဒံ, ဣမိနာ သမ္မာဝါစာ ဂဟိတာ ဟောတီ’’တိ. ကရောတီတိ သမ္မာကမ္မန္တောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သုပရိသုဒ္ဓေ ကာယဝစီကမ္မေ ဌိတဿ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ, န ဣတရဿာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တေ သမ္မာအာဇီဝဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. တတ္ထ တေတိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာ. ယသ္မာ ပန အာဇီဝဋ္ဌမကေ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နာနံ အကုသလဓမ္မာနံ ပဟာနာနုပ္ပာဒနာနိ, အနုပ္ပန္နုပ္ပန္နာနံ ကုသလဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒနပါရိပူရိယာ စ သမ္ဘဝန္တိ, တထာ သမ္မာဝါယာမေ ဌိတဿေဝ ကာယာဒီသု သုဘသညာဒိဝိဒ္ဓံသိနီ သမ္မာသတိ သမ္ဘဝတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မာအာဇီဝေါ…ပေ…ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဇေဋ္ဌကသီလံ ပါတိမောက္ခသံဝရော, သဒ္ဓါသာဓနော စ သောတိ အာဟ ‘‘တံ သီလဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ.

‘‘පසන්නෙන මනසා භාසතී’’ (පැහැදුණු සිතින් කථා කරයි) යන්නෙහි විශේෂයෙන් සම්මා වාචාවට ප්‍රත්‍ය වන කථා කිරීම මෙහි අදහස් කරන බව ‘‘භාසතීති සම්මාවාචා’’ යන්නෙන් කියැවිණි. එහි අදහස නම් ‘‘භාසති’’ යන පදයෙන් සම්මා වාචාව ගනු ලබන බවයි. ‘‘කරොති’’ යන්නෙන් සම්මා කම්මන්තය අදහස් වේ යන්නෙහිද ක්‍රමය මෙයමය. මනාකොට පිරිසිදු වූ කාය වාග් කර්මයන්හි පිහිටි තැනැත්තාට ආජීව පාරිශුද්ධිය ඇති වේ, අනෙකෙකුට නොවේ යන අදහසින් ‘‘තේ සම්මාආජීවස්ස පදට්ඨානං’’ (ඒවා සම්මා ආජීවයට පදට්ඨානය වේ) යැයි කියන ලදී. එහි ‘‘තේ’’ යනු සම්මා වාචා හා සම්මා කම්මන්තයන්ය. ආජීවට්ඨමක සීලයෙහි පිහිටි තැනැත්තාට අකුසල් දුරු කිරීමත් කුසල් ඉපදවීමත් සිදුවේ. එමෙන්ම සම්මා වායාමයෙහි පිහිටියහුටම සම්මා සතිය ඇතිවේ. එම නිසා ‘‘සම්මා ආජීවෝ...පෙ...පදට්ඨානං’’ යැයි කියන ලදී. ශ්‍රේෂ්ඨතම සීලය වන පාතිමොක්ඛ සංවර සීලය ශ්‍රද්ධාවෙන් සාක්ෂාත් කරගත යුතු බැවින් ‘‘තං සීලස්ස පදට්ඨානං’’ යැයි කියන ලදී.

---

တေသန္တိ ကာယဝစီကမ္မာနံ. ကမ္မပစ္စယတာယာတိ ကုသလကမ္မဟေတုကတာယ.

‘‘තේසං’’ යනු එම කාය වාග් කර්මයන්ය. ‘‘කම්මපච්චයතාය’’ යනු කුසල් කර්මයන් හේතු කොටගෙන ඇතිවන බැවිනි.

---

ပဒတ္ထော စ ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘မနနတော အာရမ္မဏဝိဇာနနတော’’တိအာဒိနာ.

‘‘පදත්ථො ච වුත්තනයෙන’’ යනු ‘‘මැනීමෙන්, අරමුණු දැනගැනීමෙන්’’ යනාදී වශයෙන් පෙර කියන ලද ක්‍රමයට අනුවයි.

---

အယံ အာဝဋ္ဋောတိ အယံ သဘာဂဝိသဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနဝသေန အာဝဋ္ဋော. ဧတ္ထ ဟိ ကုသလမူလသမ္မတ္တမဂ္ဂါဒိနိဒ္ဓါရဏာ သဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနာ. အဝိဇ္ဇာဘဝတဏှာနံ နိဒ္ဓါရဏာ ဝိသဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနာ.

‘‘අයං ආවට්ටො’’ යනු සභාග හා විසභාග ධර්මයන්ගේ කැරකීම වශයෙන් වූ ආවර්තනයයි. මෙහි කුසල් මුල්, සම්මා මාර්ගය ආදිය වෙන්කර දැක්වීම සභාග ධර්ම ආවර්තනයයි. අවිද්‍යාව, භවය, තණ්හාව වෙන්කර දැක්වීම විසභාග ධර්ම ආවර්තනයයි.

---

ဝိဘတ္တိဟာရေ ပဒဋ္ဌာနဘူမိဝိဘာဂါ ဝုတ္တနယာ, သုဝိညေယျာ စာတိ ဓမ္မဝိဘာဂမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘နယိဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘နယိဒံ ယထာရုတဝသေန ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ သုတ္တဿ နေယျတ္ထတံ ဝတွာ ‘‘ယောဟီ’’တိအာဒိနာ တံ ဝိဝရတိ. ‘‘ဒုက္ခမေဝ အနွေတီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဟိတေသိတာ ကုသလမေဝါတိ? နယိဒမီဒိသံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အဓမ္မံ ပန ဓမ္မောတိ, ဓမ္မဉ္စ ပန [Pg.104] အဓမ္မောတိ ဒီပနေန လောကဿ သဗ္ဗာနတ္ထဗီဇဘူတေသု သကလဟိတသုခုပါယပဋိက္ခေပကေသု တိတ္ထကရေသု အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနဝသေန ပဝတ္တမိစ္ဆာဓိမောက္ခံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယော ဟိ လောကေ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ပုညံ ကာတုကာမံ ပါပိကံ ဒိဋ္ဌိံ နိဿာယ ပဋိဗာဟတိ, သောပိ ဂါရယှော, ကိမင်္ဂံ ပန အရိယဝိနယေ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ပဋိဗာဟန္တေသူတိ ဒုက္ခဖလာဝ တတ္ထ သမ္ဘာဝနာပသံသာ ပယိရုပါသနာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘န ခေါ အဟံ, မောဃပုရိသ, အရဟတ္တဿ မစ္ဆရာယာမိ, အပိစ တုယှေဝေတံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ…ပေ… ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၇), ‘‘ယော နိန္ဒိယံ ပသံသတိ (သု. နိ. ၆၆၃; သံ. နိ. ၁.၁၈၀, ၁၈၁; အ. နိ. ၄.၃; နေတ္တိ. ၉၂), သဗ္ဗဿာပိ အနတ္ထဿ မူလံ ဗာလူပသေဝနာ’’တိ စ.

විභත්ති හාරයෙහි පදට්ඨාන භූමි විභාගයන් කියන ලද ක්‍රමයට මනාකොට වටහාගත හැකිය. ධර්ම විභාගයම දක්වමින් ‘‘නයිදං’’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘‘මෙය ඒ අයුරින්ම (අකුරටම) නොගත යුතුය’’ යනුවෙන් සූත්‍රයේ නෙය්‍යත්ථ (මතුකොට දැක්විය යුතු) බව පවසා ‘‘යො හි’’ යනාදියෙන් එය විවරණය කරයි. ‘‘දුකම අනුව යයි’’ කියා පැවසුවේ කුමක් නිසාද? ඕනෑම තැනක යහපත පතන්නාට කුසලයම ලැබෙන්නේ නොවේද? මෙය එබඳු අදහසකින් නොව, අධර්මය ධර්මය ලෙසත්, ධර්මය අධර්මය ලෙසත් පෙන්වා දීමෙන් ලෝකයාගේ සියලු අනර්ථයන්ට බීජයක් වූ, සියලු හිතසුව පිණිස වන මාර්ගයන් වළක්වන තීර්ථකයන් කෙරෙහි අසත් ගුණ මවාපෑමෙන් ඇතිවන මිච්ඡාධිමොක්ඛය (වැරදි ලෙස බැසගැනීම) අරභයා පවසන ලද්දකි. ලෝකයෙහි යමෙක් ඉතා ස්වල්ප වූ හෝ පිනක් කිරීමට කැමතිව සිටියදී, පාපී දෘෂ්ටියක් නිසා එය වළක්වයි නම් ඔහු ගැරහිය යුත්තකි. ආර්ය විනයෙහි සම්මා ප්‍රතිපත්තිය වළක්වන්නන් ගැන කුමන කථාද? එහි ඇති ගරු කිරීම, පැසසීම හා ඇසුරු කිරීම දුක් සහගත ප්‍රතිඵල ගෙන දෙයි. එබැවින් ‘‘හිස් පුරුෂය, මම අරහත් භාවය ගැන මසුරු නොවෙමි, එහෙත් ඔබගේ මේ පාපී දෘෂ්ටිය...පෙ... දීර්ඝ කාලයක් අහිත පිණිස දුක් පිණිස පවතී’’ යනාදී වශයෙන්ද, ‘‘යමෙක් නින්දා කටයුත්තා පසසයිද, සියලු අනර්ථයන්ට මුල බාලයන් ඇසුරු කිරීමයි’’ යනුවෙන්ද වදාරන ලදී.

---

ဣဒဉှိ သုတ္တန္တိ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ…ပေ…ပဒ’’န္တိ (ဓ. ပ. ၁, ၂) ပဌမံ ဂါထံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဧတဿာတိ သံဝဏ္ဏိယမာနသုတ္တဿ.

‘‘ඉදං හි සුත්තං’’ යනු ‘‘මනොපුබ්බංගමා...පෙ...පදං’’ යන පළමු ගාථාව අරභයා පවසයි. ‘‘එතස්ස’’ යනු විස්තර කරනු ලබන සූත්‍රයයි.

---

ကိစ္စပညတ္တီတိ အဓိပတိပစ္စယသင်္ခါတဿ ကိစ္စဿ ပညာပနံ. ပဓာနပညတ္တီတိ ပဓာနဘာဝဿ ပညာပနာ. သဟဇာတပညတ္တီတိ တေသံ ဓမ္မာနံ မနသာ သဟဘာဝပညာပနာ.

‘‘කිච්චපඤ්ඤත්ති’’ යනු අධිපති ප්‍රත්‍යය සංඛ්‍යාත වූ කෘත්‍යය (කාර්යය) පැනවීමයි. ‘‘පධානපඤ්ඤත්ති’’ යනු ප්‍රධාන භාවය පැනවීමයි. ‘‘සහජාතපඤ්ඤත්ති’’ යනු ඒ ධර්මයන් සිත සමඟ සහජාතව (එකට) ඇතිවන බව පැනවීමයි.

---

မဟာဘူတာတီတိ ဣတိသဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, တေန မဟာဘူတာဝိနာဘာဝီ သဗ္ဗော ရူပဓမ္မော သင်္ဂယှတိ.

‘‘මහාභූතාති’’ යන්නෙහි 'ඉති' ශබ්දය 'ආදී' යන අර්ථය දෙයි. එයින් මහා භූතයන්ගෙන් වෙන් කළ නොහැකි සියලු රූප ධර්මයන් සංග්‍රහ වේ.

---

‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ’’တိ သမာသပဒေ ‘‘မနော’’တိ ပဒံ တဒဝယဝမတ္တန္တိ အာဟ ‘‘နေဝ ပဒသုဒ္ဓီ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ပဒသုဒ္ဓီ’’တိ. ‘‘ဆာယာဝ အနပါယိနီ’’တိ ဣဒံ သုခါနုဂမဿ ဥဒါဟရဏမတ္တံ, န ယထာဓိပ္ပေတတ္ထပရိသမာပနံ. ‘‘သုခမနွေတီ’’တိ ပန ယထာဓိပ္ပေတတ္ထပရိသမာပနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဒသုဒ္ဓိ စေဝ အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ စာ’’တိ.

‘‘මනොපුබ්බංගමා’’ යන සමාස පදයෙහි ‘‘මනො’’ යන පදය එහි එක් කොටසක් පමණක් බව ‘‘නෙව පදසුද්ධි’’ යන්නෙන් අදහස් කෙරේ. එබැවින් ‘‘මනොපුබ්බංගමා’’ යනු පද ශුද්ධිය යැයි කියන ලදී. ‘‘ඡායාව අනපායිනී’’ (නොපහව යන සෙවණැල්ල මෙන්) යන්න සැපය අනුව යන බව දැක්වීමට දෙන ලද උදාහරණයක් පමණි, එයින් අදහස් කළ සියලු අර්ථය අවසන් නොවේ. ‘‘සුඛමන්වේති’’ (සැපය අනුව යයි) යන්නෙන් අදහස් කළ අර්ථය සම්පූර්ණ වන බැවින් ‘‘පදසුද්ධි චේව ආරම්භසුද්ධි චා’’ යැයි කියන ලදී.

---

ဧကတ္တတာတိ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာဒိသာမညံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ဝေမတ္တတာ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ’’တိအာဒိနာ သာမညတော ဝုတ္တဓမ္မေ ပသာဒေါ ဓာရဏာယ နိဝတ္တေတွာ ပသန္နသင်္ခါတေ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာပနတော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပသာဒေါ သိနေဟသဘာဝေါ, အဿဒ္ဓိယံ ဝိယ လူခသဘာဝံ ဒေါသံ ဝိနောဒေတီတိ အာဟ ‘‘ဗျာပါဒဝိက္ခမ္ဘနတော’’တိ. ဗဟိဒ္ဓါတိ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုံ သန္ဓာယာဟ. ဩကပ္ပနတောတိ အာရမ္မဏံ အနုပဝိသိတွာ အနုပက္ခန္ဒိတွာ သဒ္ဒဟနတော.

‘‘ඒකත්තතා’’ (ඒකත්වය) යනු මනෝපුබ්බංගම ආදී සමාන බව අරභයා පවසයි. සෙසු තැන්වලදීද එසේමය. ‘‘වේමත්තතා’’ (වෙනස් බව) යනු මනෝපුබ්බංගම ආදී වශයෙන් පොදුවේ කියන ලද ධර්මයන්හි, ශ්‍රද්ධාව (ප්‍රසාදය) ධාරණයෙන් වෙන් කොට ප්‍රසාදය නමැති විශේෂයෙහි පිහිටුවීමයි. සෙසු තැන්වලදීද මේ ක්‍රමයම වේ. ප්‍රසාදය යනු ස්නේහ (පැහැදීම) ස්වභාවයයි. එය අශ්‍රද්ධාව වැනි රළු ස්වභාවය ඇති දෝෂය දුරු කරයි, එබැවින් ‘‘ව්‍යාපාදවික්ඛම්භනතො’’ යැයි කියන ලදී. ‘‘බහිද්ධා’’ (බාහිර) යනු ශ්‍රද්ධාවට විෂය වන වස්තූන් අරභයා පවසයි. ‘‘ඔකප්පනතො’’ යනු අරමුණට බැසගෙන, ඒ කෙරෙහි විශ්වාසය තබා අදහන බැවිනි.

---

ဒေယျဓမ္မာဒယောတိ [Pg.105] ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန သံဝေဂဟိရောတ္တပ္ပကသိဏမဏ္ဍလာဒယော သင်္ဂယှန္တိ. ဣဋ္ဌာရမ္မဏာဒယောတိ အာဒိသဒ္ဒေန ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာ, ဒွါရဓမ္မာ, မနသိကာရောတိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဖဿောတိ ယထာ ဝေဒနာဒီနံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏာဒယော ပစ္စယော, ဧဝံ ဖဿောပီတိ ပစ္စယတာသာမညမေဝ ဥပသံဟရတိ တထာ-သဒ္ဒေါ. ဝေဒနာဒီနန္တိ ဟိ ဝေဒနာဒယော တယော ခန္ဓာ ဂဟိတာ. ဝိညာဏဿ ဝေဒနာဒယောတိ နာမရူပံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

‘‘දෙය්‍යධම්මාදයො’’ යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් සංවේගය, හිරි-ඔතප්, කසිණ මණ්ඩල ආදිය සංග්‍රහ වේ. ‘‘ඉට්ඨාරම්මණාදයො’’ යන්නෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් ඉෂ්ට මධ්‍යස්ථ අරමුණු, ද්වාර ධර්මයන්, මනසිකාරය ආදියෙහි සංග්‍රහය දැක්විය යුතුය. එසේම ‘‘ඵස්ස’’ යන්නෙන් වේදනා ආදියට ඉෂ්ට අරමුණු ආදිය ප්‍රත්‍ය වන්නා සේම, ඵස්සයද ප්‍රත්‍ය වන බවට ඇති සමාන බව ‘‘තථා’’ ශබ්දයෙන් දක්වයි. ‘‘වේදනාදීනං’’ යන්නෙන් වේදනාව ආදී ස්කන්ධ තුන ගන්නා ලදී. ‘‘විඤ්ඤාණස්ස වේදනාදයො’’ යන්නෙන් නාම-රූප ගැන පවසයි.

---

‘‘သီလမယဿ အဒေါသော ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ ခန္တိပဓာနတ္တာ သီလဿ. အဓိဋ္ဌာတီတိ အနုယုဉ္ဇတိ ဥပ္ပာဒေတိ. သောတိ ဧဝံ ကုသလစိတ္တံ ဘာဝေန္တော. ‘‘အနုပ္ပန္နာန’’န္တိအာဒိနာ ဘာဝနာပဟာနသမာရောပနာနိ ဒဿေန္တော နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဝသေန ဂါထာယ အတ္ထံ ဝိစိနိတွာ သမာရောပေတိ, ဧဝမ္ပိ သက္ကာ ယောဇေတုန္တိ ဝါသနာဘာဂိယဝသေန ပဒဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသေ ဥဒါဟရီယတိ.

සීලයෙහි ක්ෂාන්තිය ප්‍රධාන වන බැවින් ‘‘සීලමයස්ස අදොසො පදට්ඨානං’’ (සීලයට අද්වේෂය පදට්ඨානය වේ) යැයි කියන ලදී. ‘‘අධිට්ඨාති’’ යනු නිරන්තරයෙන් යෙදෙයි, උපදවයි. ඔහු මෙසේ කුසල් සිත වඩන්නේය. ‘‘අනුප්පන්නානං’’ යනාදියෙන් භාවනා වශයෙන් දුරු කළ යුතු හා සමාදන් විය යුතු ධර්ම පෙන්වමින්, නිර්වේධභාගිය (අවබෝධය පිණිස පවතින) වශයෙන් ගාථාවේ අර්ථය විමසා ගලපයි. මෙසේද ගැලපිය හැකිය යන අදහසින් වාසනාභාගිය වශයෙන් පදට්ඨාන නිර්දේශයෙහි උදාහරණ දක්වනු ලැබේ.

---

ဧဝံ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိ ဂါထာယ ဝသေန ဟာရသမ္ပာတယောဇနာဝိဓိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဂါထာန္တရေန ဒဿေတုံ ‘‘တထာ ဒဒတော ပုည’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘာဝနာမယန္တိ ပညာဘာဝနာမယံ.

මෙසේ ‘‘මනොපුබ්බංගමා ධම්මා’’ යන ගාථාව ඇසුරින් හාරසම්පාත යෝජනා ක්‍රමය දක්වා, දැන් වෙනත් ගාථාවකින් දැක්වීමට ‘‘තථා දදතො puññaṃ’’ යනාදිය පවසන ලදී. එහි ‘‘භාවනාමයං’’ යනු ප්‍රඥා භාවනාමයයි.

---

‘‘အလောဘော ကုသလမူလ’’န္တိအာဒိ ဒါနာဒီနံ အလောဘာဒိပဓာနတ္တာ ဝုတ္တံ, သဗ္ဗတ္ထ စ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ပဒံ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေသန္တိ ရာဂါဒီနံ. နိဿရဏန္တိ စ ပရိနိဗ္ဗာနမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

දානාදියෙහි අලෝභය ආදිය ප්‍රධාන වන බැවින් ‘‘අලොභො කුසලමූලං’’ යනාදිය කියන ලදී. සෑම තැනකම ‘‘වුත්තං’’ (කියන ලදී) යන පදය එක් කොට ගැලපිය යුතුය. ‘‘තේසං’’ යනු ඒ රාගාදීන්ගේය. ‘‘නිස්සරණං’’ යනු පරිනිර්වාණයම අරභයා පවසයි.

---

ပရိစ္စာဂသီလော အလောဘဇ္ဈာသယော ကာမေသု အာဒီနဝဒဿာဝီ သမ္မဒေဝ သီလံ ပရိပူရေတီတိ အာဟ ‘‘ဒဒတော…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဣဓ ဩဠာရိကာ နာမ ကိလေသာ ဝီတိက္ကမာဝတ္ထာနံ, တပ္ပဟာနံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဇ္ဈိမာနန္တိ ပရိယုဋ္ဌာနာဝတ္ထာနံ. သုခုမာနန္တိ အနုသယာဝတ္ထာနံ. ကတာဝီဘူမိ န္တိ ခီဏာသဝဘူမိံ.

පරිත්‍යාගශීලී වූ, අලෝභ අදහස් ඇති, කාමයන්ගේ ආදීනව දකින්නා වූ තැනැත්තා මනාවම ශීලය සම්පූර්ණ කරයි යන අදහසින් "දෙන තැනැත්තාගේ... පෙ... පදට්ඨානය" යැයි වදාළ සේක. මෙහි "ඕලාරික" නම් වූ කෙලෙස් යනු වීතික්කම අවස්ථාවයි, ඒවායේ ප්‍රහාණය තදංග ප්‍රහාණයෙන් දත යුතුය. "මධ්‍යම" කෙලෙස් යනු පර්යුට්ඨාන අවස්ථාවයි. "සූක්ෂ්ම" කෙලෙස් යනු අනුසය අවස්ථාවයි. "කතාවී භූමිය" යනු ක්ෂීණාශ්‍රව භූමියයි.

---

ဒဒတောတိ မဂ္ဂသဟဂတေန အလောဘေန သဒေဝကဿ လောကဿ အဘယဒါနံ ဒဒတော. ပုညန္တိ လောကုတ္တရကုသလံ. သံယမတောတိ မဂ္ဂပရိယာပန္နေဟိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝေဟိ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာဒိသံကိလေသတော မဂ္ဂသံယမေန သံယမန္တဿ. ဝေရန္တိ ပါဏာတိပါတာဒိပါပံ. ကုသလောတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ကုသလော ဝိစက္ခဏော. ဇဟာတိ ပါပကန္တိ တေဟိ တေဟိ မဂ္ဂေဟိ တံ တံ ပဟာတဗ္ဗံ ပါပဓမ္မံ ဩဓိသော ဇဟာတိ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂေါ ဝုတ္တော’’တိ.

"දෙන තැනැත්තාට" යනු මාර්ගය හා සහජාත වූ අලෝභයෙන් දෙවි මිනිස් ලෝකයාට අභයදානය දෙන්නාට යන්නයි. "පින" යනු ලෝකෝත්තර කුසලයයි. "සංයමයෙන්" යනු මාර්ගයට අයත් සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත හා සම්මා ආජීවයන් මගින් දෘෂ්ටි ආදී සංක්ලේෂයන්ගෙන් මාර්ග සංයමයෙන් සංයම වන්නාට යන්නයි. "වෛරය" යනු ප්‍රාණාතිපාතාදී පාපයන් ය. "කුසලයා" යනු මාර්ග සම්මා දිට්ඨියෙන් දක්ෂ වූ, විචක්ෂණ වූ තැනැත්තා ය. "පව් දුරු කරයි" යනු ඒ ඒ මාර්ගයන්ගෙන් ඒ ඒ ප්‍රහාණය කළ යුතු පාපධර්මයන් කොටස් වශයෙන් දුරු කරයි, සමුච්ඡේද වශයෙන් ප්‍රහාණය කරයි. ඒ නිසා "මාර්ගය පවසන ලදී" යැයි වදාළ සේක.

---

‘‘ဒဒတော’’တိအာဒိနာ [Pg.106] ပုဗ္ဗေ အဝိဘာဂေန ကုသလမူလာနိ ဥဒ္ဓဋာနီတိ ဣဒါနိ ဝိဘာဂေန တာနိ ဥဒ္ဓရန္တော ‘‘လောကိယကုသလမူလ’’န္တိအာဒိမာဟ.

"දෙන තැනැත්තාට" යනාදියෙන් මීට පෙර බෙදීමක් රහිතව කුසල් මුල් දක්වන ලදී, දැන් බෙදීම් වශයෙන් ඒවා දක්වමින් "ලෞකික කුසල් මුල්" යනාදිය වදාළ සේක.

---

ပုထုဇ္ဇနဘူမိ သေက္ခဘူမိ ဒဿိတာ ပဟာနဿ ဝိပ္ပကတဘာဝဒီပနတော. အသေက္ခဘူမိ ဒဿိတာ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဒီပနတော.

ප්‍රහාණය කිරීමේ අසම්පූර්ණ බව දැක්වීමෙන් පෘථග්ජන භූමිය හා සෛක්ෂ භූමිය දක්වන ලදී. අනුපාදා පරිනිර්වාණය දැක්වීමෙන් අසෛක්ෂ භූමිය දක්වන ලදී.

---

သဂ္ဂဂါမိနီ ပဋိပဒါ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပတ္တိ.

ස්වර්ගගාමී පිළිවෙත යනු පූර්වභාග ප්‍රතිපත්තියයි.

---

ပုညေ ကထိတေ ပုညဖလမ္ပိ ကထိတမေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒဒတော…ပေ… ဒေသနမာဟာ’’တိ. သစ္စကမ္မဋ္ဌာနေန ဝိနာ သံကိလေသပ္ပဟာနံ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကုသလော…ပေ… ဒေသနမာဟာ’’တိ.

පින ගැන පැවසූ විට පිනෙහි ඵලය ද පවසන ලද්දේම වේ ය යන අදහසින් "දෙන තැනැත්තාගේ... පෙ... දේශනාව වදාළ සේක" යැයි පවසන ලදී. සත්‍ය කර්මස්ථානයෙන් තොරව සංක්ලේෂයන් ප්‍රහාණය කිරීමක් නැති බව දක්වමින් "කුසලයා... පෙ... දේශනාව වදාළ සේක" යැයි වදාළ සේක.

---

ဝေရသဒ္ဒေါ အဒိန္နာဒါနာဒိပါပဓမ္မေသုပိ နိရုဠှောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ သဗ္ဗာနိပိ သိက္ခာပဒါနိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနီ’’တိ. ဒွေပိ ဝိမုတ္တိယော သေက္ခာသေက္ခဝိမုတ္တိယော, သဥပါဒိသေသအနုပါဒိသေသဝိမုတ္တိယော စ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘နိဗ္ဗုတောတိ ဒွေ နိဗ္ဗာနဓာတုယော’’တိအာဒိ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၇၆).

"වේර" (වෛර) යන ශබ්දය අදින්නාදානාදී පාප ධර්මයන් සඳහා ද රූඪ වී ඇති බැවින් "මෙසේ සියලුම ශික්ෂා පද විස්තර කළ යුතුය" යැයි වදාරන ලදී. විමුක්ති දෙකම නම් සෛක්ෂ හා අසෛක්ෂ විමුක්ති ද, සඋපාදිශේෂ හා අනුපාදිශේෂ විමුක්ති ද වේ. එසේම "නිවුණේ යනු නිර්වාණ ධාතු දෙකයි" යනාදිය ඉදිරියට පවසනු ඇත.

---

ကာရဏူပစာရေန, ကာရဏဂ္ဂဟဏေန ဝါ ဖလံ ဂဟိတန္တိ အာဟ ‘‘ဒွေ သုဂတိယော’’တိအာဒိ. ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋသမ္ပတ္တိယော ဣမိဿာ ဒေသနာယ ဖလံ, တဿ ဒါနံ သီလံ ဘာဝနာ ဥပါယော, ‘‘သမ္ပတ္တိဒွယံ ဣစ္ဆန္တေန ဒါနာဒီသု အပ္ပမတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အာဏတ္တီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဖလာဒီနိ ယထာရဟံ ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ.

හේතුවට ඵලය උපචාර කිරීමෙන් හෝ හේතුව ග්‍රහණය කිරීමෙන් ඵලය ගන්නා ලදැයි පවසමින් ‘සුගති දෙකක්’ යනාදිය වදාළ සේක. සංසාරික සහ නිර්වාණ සම්පත් මෙම දේශනාවේ ඵලයයි, දානය, ශීලය සහ භාවනාව ඒ සඳහා වන උපක්‍රමයයි. ‘සම්පත් දෙකම කැමති වන්නා විසින් දානාදියෙහි අප්‍රමාදී විය යුතුය’ යන්න මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආඥාවයි. මෙම අර්ථය අරමුණු කරගෙන ‘ඵලාදිය සුදුසු පරිදි දත යුතුය’ යි පවසන ලදී.

---

ဝိစယောတိ ဝိစယဟာရသမ္ပာတော, သော ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ. ‘‘တိဝိဓမ္ပိ ဒါနမယ’’န္တိအာဒိနာ ပဒတ္ထဝိစယံ ဒဿေတိ, တေန အဿာဒါဒယော, ဣတရေ စ ဝိစယဟာရပဒတ္ထာ အတ္ထတော ဝိစိတာ ဧဝ ဟောန္တီတိ. ရူပါဒိအာရမ္မဏဿ ပရိစ္စာဂေါ ဝုတ္တောတိ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗောတိ သကလော အနဝသေသတော ကိစ္စဿ ဝုတ္တတ္တာ.

විචය යනු විචයහාර සම්පාතයයි, එය කියනු ලැබේ යනු අර්ථයයි. මින් මතු එන තැන්වලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. ‘ත්‍රිවිධ වූම දානමය’ යනාදියෙන් පදාර්ථ විචය දක්වයි. ඒ මගින් ආශ්වාදාදිය ද, සෙසු විචයහාර පදාර්ථයන් ද අර්ථ වශයෙන් විමසන ලද්දේම වෙයි. රූපාදී අරමුණු අත්හැරීම මෙහිදී කියන ලද සම්බන්ධයයි. ‘සබ්බ’ යනු කෘත්‍යය පැවසූ බැවින් කිසිවක් ඉතිරි නොකොට මුළුමනින්ම යන්නයි.

---

ဒါနာဘိရတဿ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒဒတော…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဝိရတိသစ္စေ, ဝစီသစ္စေ စ တိဋ္ဌတော သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သံယမ…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ကောသလ္လယောဂတော စ ပါပပ္ပဟာနတော စ ပညာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကုသလော…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. အနဝသေသရာဂါဒီသု ပဟီနေသု ဥပသမော ဥပဋ္ဌိတော နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရာဂ…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ.

දානයෙහි ඇලුණු තැනැත්තාගේ පරිත්‍යාග අධිෂ්ඨානය පරිපූර්ණත්වයට පත්වන බැවින් ‘දෙන තැනැත්තාට... පදට්ඨානය’ යැයි පවසන ලදී. සංයම සංඛ්‍යාත සත්‍යයෙහි සහ වචන සත්‍යයෙහි පිහිටන්නාගේ සත්‍ය අධිෂ්ඨානය පරිපූර්ණත්වයට පත්වන බැවින් ‘සංයමය... පදට්ඨානය’ යැයි පවසන ලදී. කෞශල්‍යයෙහි යෙදීමෙන් හා පව් ප්‍රහීණ කිරීමෙන් ප්‍රඥාව පරිපූර්ණත්වයට පත්වන බැවින් ‘කුසල... පදට්ඨානය’ යැයි පවසන ලදී. ඉතිරි රාගාදී කෙලෙසුන් ප්‍රහීණ වූ කල්හි උපශමය එළඹ සිටියේ නම් වන බැවින් ‘රාග... පදට්ඨානය’ යැයි පවසන ලදී.

---

ကုသလောတိ [Pg.107] ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ကောသလ္လသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ကုသလော…ပေ… မဂ္ဂင်္ဂါဒိဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာ’’တိ. အာဒိသဒ္ဒေန ဗောဓိပက္ခိယဘာဝါဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ခေပေတဗ္ဗဘာဝေနာတိ ပဟာတဗ္ဗဘာဝေန.

‘කුසල’ යන්නෙන් පුද්ගල අධිෂ්ඨානයෙන් යුත් කෞශල්‍ය සම්මා දිට්ඨිය කියන ලද බැවින් ‘කුසල... මාර්ගාංගාදී ස්වභාවයෙන් ඒකලක්ෂණ වූ බැවින්’ යැයි පවසන ලදී. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් බෝධිපාක්ෂික ධර්ම ආදිය සංග්‍රහ වෙයි. ‘ක්ෂය කළ යුතු බැවින්’ යනු ප්‍රහීණ කළ යුතු බැවින් යන්නයි.

---

အဝေရတန္တိ အသပတ္တတံ. ကုသလဓမ္မေဟီတိ အနဝဇ္ဇဓမ္မေဟိ, ဖလနိဗ္ဗာနေဟီတိ အဓိပ္ပာယော. ဒါနဿ မဟပ္ဖလတာ, သီလာဒိဂုဏေဟိ သတ္ထု အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝေါ, အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ဣမေသံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဣမဿ ဒါနဿ နိဒါနန္တိ အယမတ္ထော ပါဠိယံ နိရုဠှောဝ. နိဗ္ဗစနနိဒါနသန္ဓယော သုဝိညေယျာဝါတိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗစနနိဒါနသန္ဓယော ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ.

‘අවේර’ යනු සතුරන් නැති බවයි. ‘කුසල ධර්මයන්ගෙන්’ යනු නිවැරදි ධර්මයන්ගෙන්, එනම් ඵල සහ නිර්වාණයෙන් යන්න අදහසයි. දානයෙහි මහත්ඵල බව ද, ශීලාදී ගුණයන් නිසා ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුත්තර දක්ඛිණෙය්‍ය භාවය ද, අනුපාදා පරිනිබ්බානය ද යන මේවා මෙනෙහි කිරීම මෙම දානයට නිදානය (හේතුව) වේ යන අර්ථය පාලියෙහි රූඪ වී ඇත. නිර්වචන, නිදාන සහ සන්ධි පහසුවෙන් දත හැකි බැවින් ‘නිර්වචන නිදාන සන්ධි කිය යුතුයි’ යැයි පවසන ලදී.

---

ပဋိပက္ခနိဒ္ဒေသေန သမုဒယောတိ ဒေသနတ္ထံ ပဋိပက္ခနိဒ္ဒေသနေန နိဒ္ဓါရိတော အယံ မစ္ဆရိယာဒိသံကိလေသပက္ခိကော သမုဒယော. အလောဘေန…ပေ… ဒါနာဒီဟီတိ ယေဟိ အလောဘာဒီဟိ ဒါနာဒယော ဓမ္မာ သမ္ဘဝန္တိ, တာနိ ဒါနာဒိဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာနီတိ ကုသလမူလာနိ နိဒ္ဓါရေတိ ‘‘ဣမာနိ တီဏိ ကုသလာနီ’’တိ. တေသန္တိ ကုသလမူလာနံ.

ප්‍රතිපක්ෂ නිර්දේශයෙන් සමුදය යනු දේශනා අර්ථය සඳහා ප්‍රතිපක්ෂ නිර්දේශයෙන් තීරණය කරන ලද, මසුරුකම ආදී සංක්ලේශ පාර්ශ්වයට අයත් වූ සමුදයයි. ‘අලෝභයෙන්... දානාදියෙන්’ යැයි යම් අලෝභාදී ධර්මයන්ගෙන් දානාදී ධර්මයන් හටගන්නේ ද, ඒවා දානාදිය ග්‍රහණය කිරීමෙන්ම ගන්නා ලද්දේ වෙයි. එබැවින් ‘මේවා කුසල මූල තුනකි’ යැයි කුසල මූලයන් තීරණය කරයි. ‘තේසං’ යනු ඒ කුසල මූලයන්ගේ යන්නයි.

---

ဘယဟေတု ဒေတိ ပဏ္ဏာကာရာဒိဝသေန. ရာဂဟေတု ဒေတိ သဘာဂဝတ္ထုဿ. အာမိသကိဉ္စိက္ခဟေတု ဒေတိ လဉ္ဇာဒိဝသေန. အနုကမ္ပန္တော ဝါ ကရုဏာခေတ္တေ. အပစယမာနော ဂုဏခေတ္တေ, ဥပကာရခေတ္တေ ဝါ. ဘယူပရတောတိ ဘယေန ဩရတော. တေန တထာရူပေန သံယမေန ဝေရံ န စိယတေဝ. ဧဝံ သဗ္ဗဿ အကုသလဿ ပါပကော ဝိပါကောတိ ယောဇနာ.

බිය නිසා තෑගි බෝග ආදිය වශයෙන් දෙයි. රාගය නිසා සමාන වස්තූන් දෙයි. ආමිස ලාභය පිණිස අල්ලස් ආදිය වශයෙන් දෙයි. නැතහොත් කරුණා ක්ෂේත්‍රයෙහි අනුකම්පාවෙන් දෙයි. ගුණ ක්ෂේත්‍රයෙහි හෝ උපකාරක ක්ෂේත්‍රයෙහි ගෞරවයෙන් දෙයි. ‘බයෙන් වැළකුණේ’ යනු බය නිසා පවෙන් වැළකුණේ යන්නයි. එවැනි වූ සංයමයෙන් වෛරය රැස් නොවේමයි. මෙලෙස සියලු අකුසලයන්ගේ විපාකය ලාමක වේ යැයි සම්බන්ධයයි.

---

‘‘ဒဒတော’’တိအာဒိနာ ယထာ ဒါနပဋိက္ခေပေန ပရိဝတ္တနံ ဒဿိတံ, ဧဝံ ပဟာနပဋိက္ခေပေနပိ ပရိဝတ္တနံ ဒဿေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အကုသလော ပန န ဇဟာတီ’’တိ.

‘දෙන තැනැත්තාට’ යනාදියෙන් යම් සේ දානය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් වෙනස් වීම දැක්වූයේ ද, එමෙන්ම ප්‍රහාණය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් ද වෙනස් වීම දැක්විය යුතු බැවින් ‘නමුත් අකුසලයා ප්‍රහීණ නොකරයි’ යැයි පවසන ලදී.

---

ကမ္မဖလံ သဒ္ဒဟန္တော ဒါနကိရိယာယံ ပဒဟန္တော ယေန ဝိဓိနာ ဒါနံ ဒါတဗ္ဗံ, တတ္ထ သတိံ ဥပဋ္ဌပေန္တော စိတ္တံ သမာဒဟန္တော သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ပုရက္ခရောန္တော ဒါနေ သမ္မာပဋိပန္နော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒါနံ နာမ…ပေ… ဟောတီ’’တိ.

කර්ම ඵල අදහමින්, දාන ක්‍රියාවෙහි වීර්යය කරමින්, යම් ක්‍රමයකින් දානය දිය යුතු ද එහි සිහිය පිහිටුවමින්, සිත සමාධිගත කරමින්, සම්මා දිට්ඨිය පෙරදැරි කරගනිමින් දානයෙහි මැනවින් පිළිපන්නේ වෙයි යන අර්ථයෙන් ‘දානය නම්... වෙයි’ යැයි පවසන ලදී.

---

ဘာဝနာပဟာနသမာရောပနာနိ ပါဠိယံ သရူပတော ဝိညာယန္တီတိ ပဒဋ္ဌာနဝေဝစနသမာရောပနာနိ ဒဿေတုံ ‘‘တံ သီလဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တံ သုဝိညေယျံ. အညဉ္စ ယဒေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ, တံ ဝုတ္တနယတ္တာ, ဥတ္တာနတ္ထတ္တာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

භාවනා, ප්‍රහාණ සහ සමාරෝපණයන් පාලියෙහි ස්වරූපයෙන්ම දත හැකි බැවින් පදට්ඨාන, වේවචන සහ සමාරෝපණයන් දැක්වීම පිණිස ‘එය ශීලයට පදට්ඨානයයි’ යනාදිය පවසන ලදී. එය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය. මෙහි අර්ථ වශයෙන් විග්‍රහ නොකළ වෙනත් යමක් වේ නම්, එය පවසන ලද ක්‍රමයට අනුව සහ පැහැදිලි අර්ථ ඇති බැවින් දත යුතුය.

---

ဟာရသမ္ပာတဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

හාරසම්පාත වාර වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

နယသမုဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ

නයසමුට්ඨාන වාර වර්ණනාව.

---

၇၉. ‘‘ဝိသယဘေဒတော’’တိ [Pg.108] သင်္ခေပေန ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဝိဝရိတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နယတောတိ နယဂ္ဂါဟတော. န ဟိ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏံ ပစ္စက္ခတော ပဝတ္တတီတိ. အနုဗုဇ္ဈိယမာနောတိ အဘိသမယဉာဏဿ အနုရူပံ ဗုဇ္ဈိယမာနော. ယထာ ဧကပဋိဝေဓေနေဝ မဂ္ဂဉာဏံ ပဝတ္တတိ, ဧဝံ တဒနုစ္ဆဝိကံ ဝိပဿနာဉာဏေန ဂယှမာနောတိ အတ္ထော. ဧဝဉ္စ ကတွာ နန္ဒိယာဝဋ္ဋာဒီနံ တိဏ္ဏံ အတ္ထနယဘာဝေါ သမတ္ထိတော ဟောတီတိ. တထာ ဟိ အတ္ထဝိသေသသရူပတာယ တယော နယာ ‘‘သုတ္တတ္ထော’’တိ ဝုတ္တာ, ပဒတ္ထဝိစာရဘာဝေပိ ပန ဟာရာ ‘‘ဗျဉ္ဇနဝိစယော’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ တယောတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပဋိဝိဇ္ဈန္တာနံ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧကမေကော သံကိလေသဝေါဒါနာနံ ဝိဘာဂတော ဒွိသင်္ဂဟောတိ ယောဇနာ. စတုဆအဋ္ဌဒိသော စာတိ န ပစ္စေကံ တေ နန္ဒိယာဝဋ္ဋာဒယော စတုဆအဋ္ဌဒိသာ, အထ ခေါ ယထာက္ကမန္တိ. ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ နိဂမနံ.

79. ‘විෂය භේදයෙන්’ යන්නෙන් සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලද අර්ථය විස්තර වශයෙන් විවරණය කිරීම පිණිස ‘යථා හී’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘නයතෝ’ යනු ක්‍රමය ග්‍රහණය කිරීමෙනි. විපස්සනා ඥානය, ප්‍රතිවේධ ඥානය මෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ වශයෙන් නොපවතින බැවිනි. ‘අනුබුජ්ඣියමානෝ’ යනු අභිසමය ඥානයට අනුරූපව අවබෝධ කරගනු ලබන බවයි. යම් සේ එකම ප්‍රතිවේධයකින් (අවබෝධයකින්) මාර්ග ඥානය පවතී ද, එසේම ඊට අනුකූල වූ විපස්සනා ඥානයෙන් ගනු ලබන්නේය යන්න අර්ථයයි. මෙසේ කිරීමෙන් නන්දියාවට්ටාදී වූ තෙවැදෑරුම් අර්ථ නයන්ගේ ස්වභාවය තහවුරු වේ. එසේම අර්ථ විශේෂයේ ස්වරූපය අනුව නයන් තිදෙනා ‘සූත්‍ර අර්ථය’ ලෙස පවසන ලදී. පද අර්ථ විචාරය පවතින විට ද ‘හාර’ ධර්මයන් ‘ව්‍යඤ්ජන විචය’ ලෙස හැඳින්වේ. ඉදින් එසේ නම් කෙසේ තුනක් වන්නේද යන චෝදනාව (ප්‍රශ්නය) සලකා ‘පටිවිජ්ඣන්තානං පන’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි එකිනෙක සංක්ලේශ හා වෝදාන බෙදීමෙන් යුගල වශයෙන් සංග්‍රහ වන බව යෙදිය යුතුය. සතර, හය සහ අට දිශාවන් යනු ඒ නන්දියාවට්ටාදීන් වෙන් වෙන්ව සතර, හය සහ අට දිශා ඇති බව නොව, පිළිවෙළින් එසේ වන බවයි. ‘ඒවං’ යනාදිය ඉහත දැක්වූ අර්ථයේ නිගමනයයි.

---

တထာ စာတိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ဥပစယေန သမတ္ထနာ. ပုဗ္ဗာ ကောဋိ န ပညာယတီတိ ဧတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော ပဋ္ဌာနကထာယံ အာဝိ ဘဝိဿတိ. ‘‘အန္ဓံ တမံ တဒါ ဟောတိ, ယံ လောဘော သဟတေ နရ’’န္တိအာဒိ (စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၈) ဝစနတော ကာမတဏှာပိ ပဋိစ္ဆာဒနသဘာဝါ, ယတော ကာမစ္ဆန္ဒံ ‘‘နီဝရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဝိဇ္ဇာယ ပန ဘဝေသု အာဒီနဝပ္ပဋိစ္ဆာဒနံ သာတိသယန္တိ. တထာ အဝိဇ္ဇာပိ သံယောဇနသဘာဝါ, ယတော သာ ဗဟိဒ္ဓါ သံယောဇနဘာဝေန ဝုတ္တာ. ဧဝံ သန္တေပိ တဏှာယ ဗန္ဓနဋ္ဌော သာတိသယော အပေက္ခိတဘာဝတောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘တထာပိ…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ.

‘තථා ච’ යනු ඉහත කී අර්ථය තවදුරටත් තහවුරු කිරීමයි. පූර්ව කෙළවරක් නොපෙනේ යන මෙහි යමක් කිව යුතුද, එය පසුව පට්ඨාන කථාවේදී පැහැදිලි වනු ඇත. ‘යම් කලෙක ලෝභය මිනිසා මැඩපවත්වයිද, එකල දැඩි අන්ධකාරයක් වෙයි’ යනාදී වචනයට අනුව කාම තෘෂ්ණාව ද වසා පැතිරෙන ස්වභාවයෙන් යුක්තය, එබැවින් කාමච්ඡන්දය ‘නීවරණයක්’ යැයි කියන ලදී. අවිද්‍යාවෙන් භවයන්හි ඇති ආදීනව වසා දැමීම අතිශයින්ම සිදුවේ. එසේම අවිද්‍යාව ද සංයෝජන ස්වභාවයෙන් යුක්තය, එබැවින් එය බාහිර වශයෙන් සංයෝජනයක් ලෙස පවසන ලදී. මෙසේ වුවද තෘෂ්ණාවෙහි බැඳීමේ ස්වභාවය අතිශයින් අපේක්ෂිත බැවින්, එම අර්ථය දක්වමින් ‘තථාපි...පෙ... වුත්තං’ යැයි වදාරන ලදී.

---

‘‘သံယုတ္တာ’’တိ ပဒဿ သမ္ပယုတ္တာတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘မိဿိတာ’’တိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာဘိဘူတာ…ပေ… အဘိနိဝိသန္တာ’’တိ ဧတေန အဝိဇ္ဇာယ အယာထာဝဂဟဏဟေတုတံ ဒဿေတိ, တတော သော အဝိန္ဒိယံ ဝိန္ဒတီတိ အဝိဇ္ဇာတိ ဝုစ္စတိ. ကိလိဿနံ ဥပတာပနန္တိ အာဟ ‘‘ကိလိဿနပ္ပယောဂံ အတ္တပရိတာပနပဋိပတ္တိ’’န္တိ. အလ္လီယနံ သေဝနံ.

‘සංයුත්තා’ යන පදයේ අර්ථය සම්ප්‍රයුක්ත බවයි, එබැවින් ‘මිශ්‍ර වූ’ යැයි පවසන ලදී. ‘අවිද්‍යාවෙන් මැඩපැවැත්වූ...පෙ... දැඩි ලෙස ඇතුළු වූ’ යන මෙයින් අවිද්‍යාව යථාර්ථය ග්‍රහණය කර ගැනීමට නොදෙන හේතුව දක්වයි, එබැවින් විඳීමට නුසුදුසු දෙය විඳින නිසා (නොදන්නා නිසා) ‘අවිද්‍යාව’ යැයි කියනු ලැබේ. කෙලෙස් වැදීම යනු තැවීමයි, එබැවින් ‘ක්ලේශ ප්‍රයෝගය හා තමා තවා ගන්නා පිළිවෙත’ යැයි කීහ. ඇලීම යනු සේවනය කිරීමයි.

---

ဒုက္ခန္တိ [Pg.109] …ပေ… ဇာနန္တီတိ အတ္တနာ အနုဘူယမာနံ တထာ တထာ ဥပဋ္ဌိတံ ကာယိကစေတသိကဒုက္ခံ, ဣတရမ္ပိ ဝါ ဧကဒေသံ ဇာနန္တိ. တဏှာယပိ ဧသေဝ နယော. သဘာဂဝိသဘာဂပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗာကာရတော တတ္ထ တေသံ ဉာဏံ နတ္ထေဝါတိဒဿေန္တော ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိမာဟ. ပဝတ္တိပဝတ္တိဟေတုမတ္တမ္ပီတိ ‘‘ပဝတ္တိ ပဝတ္တိဟေတူ’’တိ ဧတ္တကမ္ပိ. ကာ ပန ကထာတိ ပစုရဇနသာဓာရဏေ လောကိယေပိ နာမ အတ္ထေ ယေသံ ဉာဏဿ ပဋိဃာတော, ပရမဂမ္ဘီရေ အရိယာနံ ဧဝ ဝိသယဘူတေ လောကုတ္တရေ နိဝတ္တိနိဝတ္တိဟေတုသင်္ခါတေ အတ္ထေ ကာ နာမ ကထာ, ဆိန္နာ ကထာတိ အတ္ထော. အဋ္ဌသမာပတ္တိပဘေဒဿ ကေဝလဿ သမထဿ တာဒိသေ ကာလေ ဗာဟိရကာနဉ္စ ဣဇ္ဈနတော ‘‘ဝိပဿနာဓိဋ္ဌာန’’န္တိ ဝိသေသိတံ. ဝူပသမော သမုစ္ဆေဒေါ, ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ စ.

‘දුක’ යනාදිය දනිති යනු තමා විසින් විඳිනු ලබන, ඒ ඒ අයුරින් එළඹ සිටි කායික හා චෛතසික දුකයි, නැතහොත් අනෙක් දුකෙන් කොටසක් හෝ දනිති. තෘෂ්ණාව සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. සභාග හා විසභාග වශයෙන් පිළිපැදිය යුතු ආකාරය පිළිබඳව ඔවුන්ට එහි ඥානයක් නොමැති බව දක්වමින් ‘ඉදං දුක්ඛං’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘පැවැත්ම හා පැවැත්මේ හේතුව පමණක් වුවද’ යනු එපමණක් වුවද (නොදනිති). සාමාන්‍ය ජනයාට පොදු වූ ලෞකික අර්ථයන්හි පවා යම් පිරිසකගේ ඥානයට බාධා වේ නම්, අතිශයින් ගැඹුරු වූ, ආර්යයන් වහන්සේලාගේම විෂය වූ, ලෝකෝත්තර වූ, වැළකීම හා වැළකීමේ හේතුව සංඛ්‍යාත අර්ථය ගැන කවර කථාද, ඒ ගැන කථා කිරීමට දෙයක් නැත යන අර්ථයයි. අෂ්ට සමාපත්ති ප්‍රභේදයෙන් යුත් හුදු සමථය එවැනි කාලවලදී බාහිර අයට පවා සිදුවන බැවින් ‘විපස්සනාධිට්ඨානං’ (විදර්ශනාවට පදනම) ලෙස විශේෂ කරන ලදී. වූපසමය යනු සමුච්ඡේදය හා සන්සිඳීමයි.

---

‘‘သံသာရဿ အနုပစ္ဆေဒနတော’’တိ ဣဒံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဒိဋ္ဌိဂတိကမတဒဿနံ. သော ဟိ ပုတ္တမုခဒဿနေ အသတိ သံသာရော ဥစ္ဆိဇ္ဇေယျာတိ ဘာယတိ. ယတော ဝုတ္တံ –

‘සංසාරය නොසිඳෙන බැවින්’ යනු දෘෂ්ටිගත වූවන්ගේ මතය දැක්වීමකි. ඔහු පුත්‍ර මුඛයක් නොදුටුවහොත් සංසාරය සිඳී යනු ඇතැයි බිය වෙයි. එබැවින් මෙසේ වදාරන ලදී -

---

‘‘ဂဏ္ဍုပ္ပာဒေါ ကိကီ စေဝ, ကုန္တီ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကော;

ဧတေ အဘယံ ဘာယန္တိ, သမ္မူဠှာ စတုရော ဇနာ’’တိ. (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၉၃;

အ. နိ. ဋီ. ၃.၅.၁၉၂);

‘ගැඩවිලා ද, කිකී පක්ෂියා ද, කුන්තී පක්ෂියා ද, බ්‍රාහ්මණ ධර්මය රකින්නා ද යන මුළාවට පත් සතර දෙනා අභය (නිවන) දැක බිය වෙති.’

---

တဒဘိညာတိ တံ ယထာဝုတ္တအန္တဒွယံ အဘိဇာနန္တိ ဂုဏံ အာရောပေတွာ ဇာနန္တီတိ တဒဘိညာ. အတ္ထဘဉ္ဇနတော, ရောဂဂဏ္ဍသလ္လသဒိသတာယ အတ္တဘာဝသံကိလေသာနဉ္စ ရောဂဂဏ္ဍသလ္လတာ.

‘තදභිඤ්ඤා’ යනු ඒ ඉහත කී අන්ත දෙක අභිජානනය කරති, ගුණ ආරෝපණය කොට දනිති යනු තදභිඤ්ඤා යන්නයි. අර්ථය විනාශ කරන බැවින් ද, රෝග, ගෙඩි හා හී (සල්ල) වැනි බැවින් ද ආත්මභාවයේ හා ක්ලේශයන්ගේ රෝගී බව, ගෙඩි බව හා හී බව කියන ලදී.

---

သက္ကာယဒဿနေတိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိဒဿနံ, သက္ကာယောဝ ဒဿနံ သက္ကာယဒဿနန္တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေသန္တိ ဒိဋ္ဌိစရိတာနံ. အတ္တာဘိနိဝေသော ဗလဝါ. တသ္မာ ယထာဥပဋ္ဌိတံ ရူပံ ‘‘အတ္တာ’’ဣစ္စေဝ ဂဏှန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. တထာ ဝေဒနာဒိံ. တဏှာစရိတော ပန ယထာဥပဋ္ဌိတံ ရူပံ တဏှာဝတ္ထုံ ကတွာ အတ္တနိယာဘိနိဝေသေန အဘိနိဝိသန္တာ တဒညမေဝ အတ္တတော သမနုပဿန္တိ. ဧဝံ ဝေဒနာဒီသု. တေနာဟ ‘‘တဏှာစရိတာ’’တိအာဒိ. ဝိဇ္ဇမာနေတိ ပရမတ္ထတော ဥပလဗ္ဘမာနေ. ကာယေတိ သမူဟေ. ဒိဋ္ဌိယာ ပရိကပ္ပိတော အတ္တာဒိ ဧဝ ပရမတ္ထတော နုပလဗ္ဘတိ, ဒိဋ္ဌိ ပန လဗ္ဘတေဝါတိ အာဟ ‘‘သတီ ဝါ ဝိဇ္ဇမာနာ’’တိ.

‘සක්කායදස්සන’ යන්නෙහි දෘෂ්ටි දර්ශනය, එනම් සක්කායම දර්ශනය වීම සක්කාය දර්ශනය ලෙස අර්ථ දත යුතුය. ‘ඔවුන්ගේ’ යනු දෘෂ්ටි චරිත ඇත්තන්ගේය. ඔවුන් තුළ ආත්ම අභිනිවේශය බලවත්ය. තස්මා (එබැවින්) ඉදිරියේ පවතින රූපය ‘ආත්මය’ ලෙසම ගනිති යනු අදහසයි. වේදනා ආදිය ද එසේමය. තෘෂ්ණා චරිත ඇත්තා වනාහි ඉදිරියේ පවතින රූපය තෘෂ්ණාවට වස්තුවක් කරගෙන, ආත්මීය අභිනිවේශයෙන් යුතුව ඊට ඇතුළු වී, එයට වඩා වෙනස් වූවක් ආත්මය ලෙස දකිති. වේදනා ආදියේදී ද මෙසේමය. එබැවින් ‘තෘෂ්ණා චරිත ඇත්තෝ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘විජ්ජමානේ’ යනු පරමාර්ථ වශයෙන් පවතින. ‘කායේ’ යනු සමූහයෙහි. දෘෂ්ටියෙන් පරිකල්පනය කරන ලද ආත්මය ආදිය පරමාර්ථ වශයෙන් හමු නොවේ, නමුත් දෘෂ්ටිය පවතී, එබැවින් ‘ඇති වූ හෝ පවතින’ යැයි කීහ.

---

သက္ကာယဒဿနမုခေနာတိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိမုခေန.

‘සක්කායදස්සනමුඛේන’ යනු සක්කාය දිට්ඨිය නමැති ද්වාරයෙනි.

---

ဥစ္ဆေဒသဿတန္တိ [Pg.110] တံသဟစရဏတော ဥစ္ဆေဒသဿတဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာ. ‘‘ဥစ္ဆေဒသဿတဝါဒါ’’တိပိ ပါဌော.

‘උච්ඡේදසස්සතං’ යනු ඒ හා සහචර බැවින් උච්ඡේද හා ශාස්වත දෘෂ්ටි පවසන ලදී. ‘උච්ඡේදසස්සතවාදා’ යනුවෙන් ද පාඨයක් ඇත.

---

ကသိဏာယတနာနီတိ ကသိဏဇ္ဈာနာနိ.

‘කසිණායතනානි’ යනු කසිණ ධ්‍යානයන් ය.

---

တေဇေတွာတိ နိသာနေတွာ.

‘තේජෙත්වා’ යනු මුවහත් කොට.

---

၈၁. ဧတ္တာဝတာ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ ဘူမိရစနဝသေန သံကိလေသပက္ခော ဒဿိတောတိ အာဟ ‘‘တတ္ထ ဒိဋ္ဌိစရိတောတိအာဒိနာ ဝေါဒါနပက္ခံ ဒဿေတီ’’တိ. ‘‘ယသ္မာ သလ္လေခေ တိဗ္ဗဂါရဝေါ’’တိ ဣမိနာ တတ္ထ တိဗ္ဗဂါရဝတ္တာ သံလေခါနုသန္တတဝုတ္တိနာ ဘဝတီတိ ဒဿေတိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. မိစ္ဆာဓိမောက္ခော သဒ္ဓါပတိရူပကော အဝတ္ထုသ္မိံ ပသာဒေါ.

81. මෙපමණකින් නන්දියාවට්ටයේ භූමි රචනා වශයෙන් සංක්ලේශ පක්ෂය දක්වන ලදී, එබැවින් ‘එහි දෘෂ්ටි චරිත ඇත්තා යනාදියෙන් වෝදාන පක්ෂය දක්වයි’ යැයි කීහ. ‘යම් හෙයකින් සල්ලේඛයෙහි තදබල ගෞරවයක් ඇත්තේද’ යන මෙයින්, එහි තදබල ගෞරවය ඇති බැවින් සල්ලේඛය අනුව පවතින ජීවිතයක් ඇත්තෙකු වන බව දක්වයි. සෙසු කරුණු වලදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. මිච්ඡාධිමොක්ඛ යනු ශ්‍රද්ධාව වැනි ව්‍යාජ වූ, අයෝග්‍ය තැනක ඇති කරගන්නා ප්‍රසාදයයි.

---

ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဓမ္မမေဝ ဝိဘဇတီတိ အာဟ ‘‘သတ္တာပိ…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ.

පුද්ගලයන් පදනම් කරගෙන (පුග්ගලාධිට්ඨානයෙන්) ධර්මයම බෙදා දක්වයි, එබැවින් ‘සත්ත්වයන් ද...පෙ... දක්වයි’ යැයි පවසන ලදී.

---

ယေ ဟိ ကေစီတိ ဧတ္ထ ဟိ-သဒ္ဒေါ နိပါတမတ္တံ. ‘‘ဣမာဟိ ဧဝ စတူဟိ ပဋိပဒါဟီ’’တိပိ ပါဠိ. ဒုက္ခာပဋိပဒါဒိဝိဘာဂေန မဂ္ဂေါ ဧဝ ဣဓ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ပဋိပဒါ ဟိ မဂ္ဂေါ’’တိ စတုဒ္ဒိသာသင်္ခါတံ မဂ္ဂန္တိ စတုဒ္ဒိသာသင်္ခါတံ ပဝတ္တနုပါယံ. ဒွေ ဒိသာ ဧတိဿာတိ ဒွိဒိသာ. နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿာတိ နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယဿ.

‘යේ හි කේචි’ යන මෙහි ‘හි’ ශබ්දය නිපාත මාත්‍රයකි. ‘ඉමාහි ඒව චතූහි පටිපදාහි’ යනුවෙන් ද පාළියක් ඇත. දුක්ඛා පටිපදා ආදී බෙදීම් මගින් මෙහි මාර්ගයම පවසන ලදී, එබැවින් ‘පටිපදාව නම් මාර්ගයයි’ කීහ. සතර දිශාවන් ලෙස හැඳින්වෙන මාර්ගය යනු සතර දිශාවන් ලෙස හැඳින්වෙන පැවැත්මේ උපායයි. මෙයට දිශාවන් දෙකක් ඇති බැවින් ‘ද්විදිසා’ නම් වේ. ‘නන්දියාවට්ටස්ස’ යනු නන්දියාවට්ට ක්‍රමයේය.

---

၈၂. ဝိဝတ္တတိ ဝဋ္ဋံ ဧတ္ထာတိ ဝိဝတ္တံ, ဝိဝတ္တံ ဧဝ ဝိဝဋ္ဋံ, အသင်္ခတဓာတု, နိဗ္ဗုတိ ဧဝ ဝါ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိဗ္ဗာန’’န္တိ.

82. මෙහි වට්ටය වැළකේ ද (විවර්තනය වේ ද), එය විවට්ටයයි. විවට්ටය යනු විවට්ටයමය, එනම් අසංඛත ධාතුවයි, නැතහොත් නිවෘත්තියයි. එබැවින් ‘නිබ්බානං’ (නිවන) යැයි පවසන ලදී.

---

‘‘ကတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ ဝါ ပါဠိ. ဥပစယေတိ ဥပစယာဝတ္ထာယန္တိ အတ္ထော. ဒသန္နန္တိ လောဘာဒိကိလေသဝတ္ထူနံ. ဝိပလ္လာသဟေတုဘာဝတောတိ သုဘသညာဒိဝိပလ္လာသဟေတုကဘာဝတော. ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟဝသေန ဟိ အာဒီနဝေသု ဧဝ သံယောဇနိယေသု ဓမ္မေသု အဿာဒါနုပဿိတာ. န ဟိ ယထာဘူတဉာဏေ သတိ တထာ သမ္ဘဝေါ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒသန္နံ…ပေ… ဘာဝတော’’တိ. ဒသဝိဓကာရဏေတိ ဒသဝိဓေ ကာရဏေ, ဒသဝိဓဿ ဝါ ကာရဏေ. အယောနိသောမနသိကာရပရိက္ခတာ ဓမ္မာ သုဘာရမ္မဏာဒယော.

‘‘කොතැනක දැකිය යුතුද’’ යනු පාළියයි. ‘උපචයෙහි’ යන්නෙන් වර්ධනය වන අවස්ථාවෙහි යන්න අර්ථයයි. ‘දස දෙනෙකුගේ’ යනු ලෝභය ආදී ක්ලේශ වස්තූන්ගේ යන්නයි. ‘විපල්ලාසයට හේතු වන බැවින්’ යනු ශුභ සංඥා ආදී විපල්ලාසයන්ට හේතු වන ස්වභාවය ඇති බැවිනි. වැරදි ලෙස වටහා ගැනීම නිසාම ආදීනව සහිත වූ, සංයෝජන ඇති කරන ධර්මයන් කෙරෙහි ආශ්වාදයක් ලෙස දකිති. ඇති සැටියෙන් දක්නා ඥානය (යථාභූත ඥානය) ඇති කල්හි එබඳු වැරදි දැකීමක් ඇති නොවේ. එබැවින් ‘දස දෙනෙකුගේ...පෙ... බැවින්’ යැයි වදාරන ලදී. ‘දස වැදෑරුම් කරුණෙහි’ යනු දස වැදෑරුම් වූ හේතුවෙහි හෝ දස වැදෑරුම් හේතුවෙහි යන්නයි. අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් පිරිවැරුණු ධර්මයෝ නම් ශුභ අරමුණු ආදියයි.

---

တဗ္ဗိသယာ ကိလေသာတိ အာဟာရပရိညာပရိဗန္ဓဘူတာ ကိလေသာ. ဝိညာဏဋ္ဌိတီသုပိ ဧသေဝ နယော. ကာယေ ပဝတ္တမာနော ပဌမော ဝိပလ္လာသော ကာယသမုဒါယေ, ကာယေကဒေသေ စ ကဗဠီကာရေ အာဟာရေ ပဝတ္တော ဧဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဌမေ အာဟာရေ ဝိသယဘူတေ ပဌမော ဝိပလ္လာသော [Pg.111] ပဝတ္တတီ’’တိ. တထာ ဝေဒနာယံ ပဝတ္တမာနော ဒုတိယဝိပလ္လာသော တပ္ပစ္စယေ ဖဿာဟာရေ, စိတ္တေ ပဝတ္တမာနော တတိယဝိပလ္လာသော တပ္ပစ္စယေ မနောသဉ္စေတနာဟာရေ, ဓမ္မေသု ပဝတ္တမာနော စတုတ္ထဝိပလ္လာသော တပ္ပစ္စယေ ဝိညာဏာဟာရေ ပဝတ္တော ဧဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘စတုတ္ထေ အာဟာရေ စတုတ္ထော ဝိပလ္လာသော’’တိ. တေနာဟ ‘‘သေသာဟာရေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. အာဟာရသီသေန ဝါ အာဟာရပဋိဗဒ္ဓေါ ဆန္ဒရာဂေါ ဂဟိတော. ဝိညာဏဋ္ဌိတီသုပိ ဧသေဝ နယော. တေနေဝါဟ ‘‘အာဟာရသီသေန တဗ္ဗိသယာ ကိလေသာ အဓိပ္ပေတာ’’တိ. ပဌမေ အာဟာရေ ဝိသယဘူတေတိ စ ပဌမေ အာဟာရေ ဆန္ဒရာဂဿ ဝိသယဘာဝံ ပတ္တေ, တဗ္ဘာဝံ အနတိက္ကန္တေတိ အတ္ထော. အပ္ပဟီနစ္ဆန္ဒရာဂဿ ဟိ တတ္ထ ဝိပလ္လာသာ သမ္ဘဝန္တိ, န ဣတရဿ. တထာ ဒုတိယဝိပလ္လာသာဒီသု အပ္ပဟီနေသု. ဣတရေ ဥပါဒါနာနိ ပဝတ္တန္တေဝ အပ္ပဟီနတ္တာတိ အာဟ ‘‘သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ယသ္မာ စ ဥပါဒါနာဒီသု အပ္ပဟီနေသုပိ ယောဂါဒယော ပဝတ္တန္တေဝ ယထာရဟံ တံသဘာဝတ္တာ, တဒေကဋ္ဌသဘာဝတော စ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘ပဌမေ ဥပါဒါနေ ပဌမော ယောဂေါ’’တိအာဒိ. တေနာဟ ‘‘သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ.

‘එම විෂයෙහි පවත්නා ක්ලේශයෝ’ යනු ආහාර පිරිඳිනා දැනුමට (ආහාර පරිඤ්ඤා) බාධාවක් වූ ක්ලේශයෝය. විඤ්ඤාණට්ඨිති සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම වේ. කයෙහි පවතින්නා වූ පළමු විපල්ලාසය (අශුභයෙහි ශුභය යන සංඥාව), කයෙහි සමූහය කෙරෙහි ද, කයෙහි කොටස් කෙරෙහි ද, කබලිංකාර ආහාරය කෙරෙහි ද පවතින්නේම වේ. එබැවින් ‘පළමු ආහාරය විෂය වූ කල්හි පළමු විපල්ලාසය පවතියි’ යැයි වදාරන ලදී. එමෙන්ම වේදනාවෙහි පවත්නා දෙවන විපල්ලාසය (දුකෙහි සැපය යන සංඥාව) එයට ප්‍රත්‍ය වූ ඵස්සාහාරයෙහි ද, සිතෙහි පවත්නා තෙවන විපල්ලාසය (අනිත්‍යයෙහි නිත්‍ය සංඥාව) එයට ප්‍රත්‍ය වූ මනෝසංචේතනාහාරයෙහි ද, ධර්මයන් කෙරෙහි පවත්නා සිව්වන විපල්ලාසය (අනාත්මයෙහි ආත්ම සංඥාව) එයට ප්‍රත්‍ය වූ විඤ්ඤාණාහාරයෙහි ද පවතින්නේම වේ. එබැවින් ‘හතරවන ආහාරයෙහි හතරවන විපල්ලාසය’ යැයි වදාරන ලදී. ඒ නිසාම ‘සෙසු ආහාරයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ’ යැයි වදාළ සේක. ‘ආහාරය මුල් කොට’ (ආහාරසීසේන) යනුවෙන් ආහාරය හා බැඳුණු ඡන්දරාගය ගන්නා ලදී. විඤ්ඤාණට්ඨිති පිළිබඳව ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එබැවින් ‘ආහාරය මුල් කොට එම විෂයෙහි පවත්නා ක්ලේශයන් අදහස් කරන ලදී’ යැයි වදාළහ. ‘පළමු ආහාරය විෂය වූ කල්හි’ යන්නෙන් පළමු ආහාරය කෙරෙහි ඡන්දරාගය විෂය බවට පත් වූ කල්හි, එම ස්වභාවය ඉක්මවා නොගිය කල්හි යන්න අර්ථයයි. ප්‍රහීණ නොකළ ඡන්දරාගය ඇති තැනැත්තා හට එහි විපල්ලාසයෝ හටගනිති, අනෙක් අයට එසේ නොවේ. එමෙන්ම දෙවන විපල්ලාසය ආදිය ප්‍රහීණ නොකළ කල්හි ද එසේමය. අනෙක් උපාදානයෝ ද ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් පවතින්නේමය යන අදහසින් ‘සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ’ යැයි වදාළහ. උපාදානාදිය ප්‍රහීණ නොකළ කල්හි ද ඒ හා සමාන ස්වභාවයක් ඇති බැවින් සහ එම අර්ථයටම අයත් බැවින් යෝගාදිය යථා පරිදි පවතියි. එබැවින් පාළියෙහි ‘පළමු උපාදානයෙහි පළමු යෝගය’ ආදී වශයෙන් වදාරන ලදී. ඒ නිසා ‘සෙසු පදයන්හි ද මෙම ක්‍රමයම වේ’ යැයි වදාළ සේක.

---

၈၃. အပရိဇာနန္တဿာတိ ဉာတပရိညာယ, တီရဏပရိညာယ, ပဟာနပရိညာယာတိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အဇာနန္တဿ, တေသံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ အနဝဗုဇ္ဈန္တဿာတိ အတ္ထော. တိဗ္ဗော ဗဟလော ဆန္ဒရာဂေါ ဟောတိ တဏှာစရိတဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဣတိ ဥပက္ကိလေသဿ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသဿ ဟေတုဘာဝတောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝုတ္တနယေနေဝါ’’တိ. သုဘသုခသညာကာမုပါဒါနကာမဘဝယောဂအဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထကာမဘဝါသဝ- ကာမဘဝေါဃရာဂသလ္လဆန္ဒာဂတိဂမနာနိ တဏှာပက္ခိကတာယ, တဏှာသဘာဝတာယ စ တဏှာပဓာနာနိ. သီလဗ္ဗတုပါဒါနဗျာပါဒကာယဂန္ထဒေါသသလ္လဒေါသာဂတိဂမနာနိ ပန တဏှာဘာဝေ ဘာဝတော, ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော တဏှာဝိသယတော, သဗ္ဗေသံ ဝါ တဏှာဝိသယတော တဏှာပဓာနတာ လဗ္ဘတေဝ. ပစ္ဆိမကာနံ ဒိဋ္ဌိပဓာနတာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

83. ‘පිරිසිඳ නොදන්නා තැනැත්තා හට’ යනු ඥාත පරිඤ්ඤා, තීරණ පරිඤ්ඤා, පහාන පරිඤ්ඤා යන පිරිසිඳ දැනීම් තුනෙන් වෙන් කොට හඳුනා නොගන්නා වූ, ඒ ධර්මයන්ගේ හටගැනීම ද, විනාශය ද, ආශ්වාදය ද, ආදීනවය ද, නිශ්සරණය ද ඇති සැටියෙන් අවබෝධ කර නොගන්නා වූ තැනැත්තා හට යන අර්ථයයි. තෘෂ්ණා චරිතය ඇති බැවින් තදබල වූ ඡන්දරාගයක් පවතී යන්න අදහසයි. මෙසේ උපක්ලේශයක් වූ දෘෂ්ටි අභිනිවේසයට හේතු වන බව යන මෙම අර්ථය සලකා ‘වදාළ ක්‍රමයටම’ යැයි වදාළහ. ශුභ-සුඛ සංඥා, කාමුපාදාන, කාමභව යෝග, අභිජ්ඣා කායගන්ථ, කාමභව ආසව, කාමභව ඕඝ, රාග සල්ල, ඡන්ද අගති ගමන යන මේවා තෘෂ්ණාවට පක්ෂපාතී බැවින් ද, තෘෂ්ණා ස්වභාවය ඇති බැවින් ද තෘෂ්ණාව ප්‍රධාන කොට ඇත්තේය. ශීලබ්බතුපාදාන, ව්‍යාපාද කායගන්ථ, දෝෂ සල්ල, දෝෂ අගති ගමන යන මේවා තෘෂ්ණාව පවතින කල්හි පවතින බැවින් ද, විඤ්ඤාණට්ඨිති තෘෂ්ණාවට විෂය වන බැවින් ද, එසේත් නැත්නම් මේ සියල්ලම තෘෂ්ණාවට විෂය වන බැවින් තෘෂ්ණාව ප්‍රධාන කොට පවතින බව කියනු ලැබේ. පසු කාලීන ධර්මයන්හි දෘෂ්ටිය ප්‍රධාන වන බව ඉහත දැක්වූ ක්‍රමය අනුව දත යුතුය.

---

၈၄. ကဗဠီကာရေ အာဟာရေတိ ကဗဠီကာရာဟာရဝိသယေ ဆန္ဒရာဂေ. ‘‘အပ္ပဟီနေ’’တိအာဒိကံ ပရိယာယကထံ မုဉ္စိတွာ နိပ္ပရိယာယမေဝ ဒဿေန္တော ကဗဠီကာရာဟာရဿ [Pg.112] ‘‘အသုဘသဘာဝတ္တာ, အသုဘသမုဋ္ဌာနတ္တာ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. လဗ္ဘမာနေ ဟိ ဥဇုကေ အတ္ထေ ကိံ ပရိယာယကထာယာတိ. ဆန္ဒရာဂေါ ဝါ တတ္ထ အတ္ထသိဒ္ဓေါတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဝုတ္တော. န ဟိ တတ္ထ အသတိ ဆန္ဒရာဂေ ဝိပလ္လာသော သမ္ဘဝတိ. ဒုက္ခသဘာဝတ္တာတိ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခသဘာဝတ္တာ. ဒုက္ခပစ္စယတ္တာတိ တိဝိဓဒုက္ခတာလက္ခဏဿ ဒုက္ခဿ ကာရဏတော. ဝိညာဏေ နိစ္စသညိနော. တထာ ဟိ သာတိ နာမ ဘိက္ခု ကေဝဋ္ဋပုတ္တော ‘‘တံယေဝ ဝိညာဏံ သန္ဓာဝတိ သံသရတီ’’တိ တတ္ထ နိစ္စာဘိနိဝေသံ သံဝေဒေသိ. ယေဘုယျေန သင်္ခါရေသု အတ္တသညိတာ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ‘‘စေတနာ အတ္တာ’’တိအာဒိဒိဋ္ဌိပရိဒီပနေသု ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ဘဝဝိသုဒ္ဓီ’’တိ ပဒဿ အတ္ထဝစနံ ‘‘နိဗ္ဗုတိသုခ’’န္တိ. ‘‘သီလဗ္ဗတေဟိ…ပေ… သုခန္တိ ဒဠှံ ဂဏှာတီ’’တိ ဣမိနာ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ ဣဓ ဘဝုပါဒါနန္တိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သီလဗ္ဗတုပါဒါနသင်္ခါတေန ဘဝုပါဒါနေနာ’’တိ.

84. ‘කබලිංකාර ආහාරයෙහි’ යනු කබලිංකාර ආහාරය විෂය කරගත් ඡන්දරාගයෙහි යන්නයි. ‘ප්‍රහීණ නොකළ’ ආදී වූ පරියාය කථා අතහැර නිප්පරියාය වශයෙන්ම (සෘජු ලෙසම) දක්වන්නේ කබලිංකාර ආහාරය ‘අශුභ ස්වභාවයක් ඇති බැවින් සහ අශුභයෙන් හටගන්නා බැවින්’ යැයි වදාරන ලදී. සෘජු අර්ථයක් ලබාගත හැකි කල්හි පරියාය කථාවෙන් කවර ප්‍රයෝජනයක් ද? එසේත් නැත්නම් එහි ඡන්දරාගය පවතින බව මෙහි අර්ථය ලෙස දක්වන ලදී. එහි ඡන්දරාගයක් නොමැති නම් විපල්ලාසයක් ඇති විය නොහැක. ‘දුක් ස්වභාවය ඇති බැවින්’ යනු සංඛාර දුක්ඛතාවය නිසා දුක් ස්වභාවය ඇති බැවිනි. ‘දුකට ප්‍රත්‍ය වන බැවින්’ යනු තෙවැදෑරුම් දුක්ඛ ලක්ෂණයන්ගෙන් යුත් දුකට හේතු වන බැවිනි. විඤ්ඤාණය නිත්‍ය යැයි සංඥා ඇති කරගත් අය සම්බන්ධයෙනි. නිදසුනක් ලෙස, සාති නම් කෙවුල් පුත්‍ර භික්ෂුව ‘මේ විඤ්ඤාණයම සංසාරයෙහි සැරිසරයි’ යනුවෙන් එහි නිත්‍ය වශයෙන් දැඩි අභිනිවේසයක් (ඇලීමක්) දැක්වූයේය. බොහෝ සෙයින් සංස්කාරයන් කෙරෙහි ‘චේතනාව ආත්මයයි’ ආදී වශයෙන් දෘෂ්ටිගත වූවන්ගේ ආත්ම සංඥාව දෘෂ්ටි විවරණයන්හි දත යුතුය. ‘භව විසුද්ධි’ යන පදයෙහි අර්ථ විවරණය ‘නිර්වාණ සුවය’ යන්නයි. ‘සීලබ්බතයන්ගෙන්...පෙ... සුවය යැයි දැඩිව ගනියි’ යන්නෙන් මෙහි ශීලබ්බතුපාදානය භවෝපාදානයක් ලෙස දක්වයි. එබැවින් ඉදිරියට ‘සීලබ්බතුපාදාන නම් වූ භවෝපාදානයෙන්’ යැයි වදාරනු ලබයි.

---

ပစ္စယာ ဟောန္တိ ဥပနိဿယပစ္စယာဒိနာ. ပဌမေ ယောဂေ ဌိတောတိ ပဌမေ ယောဂေ ပတိဋ္ဌိတော. အပ္ပဟီနာ ဟိ ကိလေသာ ကမ္မဝဋ္ဋာဒီနံ ကာရဏဘူတာ တံသမင်္ဂိနော သတ္တဿ ပတိဋ္ဌာတိ ဝုစ္စန္တိ. ပရဿ အဘိဇ္ဈာယနံ ပရာဘိဇ္ဈာယနံ. ဘဝပတ္ထနာယ ဘဝဒိဋ္ဌိဘဝရာဂဝသေန ပိယာယိတဿ ဝတ္ထုနော ဝိပရိဏာမညထာဘာဝေ ဒေါမနဿုပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဝရာဂ…ပေ… ပဒူသေန္တီ’’တိ.

ප්‍රත්‍යයෝ වෙති යනු උපනිශ්ශය ප්‍රත්‍යය ආදියෙනි. ‘පළමු යෝගයෙහි සිටියේ’ යනු පළමු යෝගයෙහි පිහිටියේ යන්නයි. ප්‍රහීණ නොකළ ක්ලේශයෝ කර්ම වට්ටය ආදියට හේතු වන බැවින්, එම ක්ලේශයන්ගෙන් යුත් සත්ත්වයා එහි ‘පිහිටියේ’ යැයි කියනු ලැබේ. අනුන්ගේ වස්තුවට ආශා කිරීම පරාභිජ්ඣායනයයි. භවය ප්‍රාර්ථනා කිරීම සඳහා භව දෘෂ්ටි හා භව රාගය නිසා ප්‍රිය කරන ලද වස්තුවක විපරිණාමය හා වෙනස් වීමකදී දෝමනස්සය හටගැනීම අරභයා ‘භවරාග...පෙ... පදූසෙන්ති’ (දූෂණය කරති) යැයි වදාරන ලදී.

---

ဂန္ထိတွာတိ ဂန္ထိံ ကတွာ. ဒွိဓာဘူတံ ရဇ္ဇုအာဒိကေ ဝိယ ဂန္ထိကရဏဉှိ ဂန္ထနံ. စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တာ အာသဝါနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတု ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပတ္တာ ဧကစ္စေ ကိလေသာ ဝိသေသတော အာသဝုပ္ပတ္တိဟေတု ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ အဋ္ဌကထာယံ ဥပ္ပဋိပါဋိဝစနံ. တပ္ပဋိပက္ခေ ဝိသယေ ပတ္ထေတီတိ ယောဇနာ. တဗ္ဗိသယဗဟုလေ ဘဝေ ပတ္ထေတီတိ ယထာ မာနုသကေဟိ ကာမေဟိ နိဗ္ဗိန္နရူပါ ဒေဝူပပတ္တိ. တံသဘာဝတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိသဘာဝတ္တာ. အပရာပရန္တိ အညမညံ. ဧကစ္စာ ဟိ ဒိဋ္ဌိ ဧကစ္စဿ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသဿ ကာရဏံ ဟောတိ, ယထာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဣတရာသံ. အဘိနိဝိသန္တဿာတိ အဘိနိဝေသနဟေတု. ‘‘အယောနိသောမနသိကာရတော…ပေ… အဝိဇ္ဇာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဣဒံ သစ္စာဘိနိဝေသဿ ဖလဘူတံ အဝိဇ္ဇာသဝံ ဒဿေတိ ဧကန္တဝဿိမေဃဝုဋ္ဌာနေန ဝိယ မဟောဃပ္ပဝတ္တိ. အဝိဇ္ဇာသဝေါ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ ဝုဋ္ဌိဟေတုကမဟောဃသိဒ္ဓိယာ ဥပရိမေဃဝုဋ္ဌာနံ ဝိယ.

‘ගැටගසා’ (ගන්ථිත්වා) යනු ගැටයක් සාදා යන්නයි. ලණුවක් ආදියෙහි මෙන් දෙපසක් එකට එක් කර ගැටයක් සෑදීම ගැටගැසීමයි. සිත යටපත් කරගෙන පවතින ක්ලේශයෝ ආශ්‍රවයන්ගේ උත්පත්තියට හේතු වෙති යනු මෙහි සම්බන්ධයයි. පරියුට්ඨාන මට්ටමට පත් වූ ඇතැම් ක්ලේශයෝ විශේෂයෙන්ම ආශ්‍රවයන් ඉපදවීමට හේතු වන බව දැක්වීමට අටුවාවෙහි අනුපිළිවෙළට නොවන වචනයක් (උප්පටිපාටිවචනං) යොදා ඇත. එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ විෂයයෙහි ප්‍රාර්ථනා කරයි යන්න මෙහි යෙදීමයි. එම විෂය බහුලව ඇති භවය ප්‍රාර්ථනා කරයි, යම් සේ මිනිස් ලොව කාමයන්ගෙන් කළකිරුණු අය දිව්‍ය ලෝකෝත්පත්තිය පතන්නාක් මෙනි. ‘එම ස්වභාවය ඇති බැවින්’ යනු දෘෂ්ටි ස්වභාවය ඇති බැවිනි. ‘අපරාපර’ යනු එකිනෙකට යන්නයි. ඇතැම් දෘෂ්ටියක් තවත් දෘෂ්ටිගත වීමකට හේතු වේ, සක්කාය දිට්ඨිය සෙසු දෘෂ්ටීන්ට හේතු වන්නාක් මෙනි. ‘බැසගත් තැනැත්තාට’ යනු බැසගැනීමට හේතුවයි. ‘අයෝනිසෝ මනසිකාරයෙන්...පෙ... අවිජ්ජාසවය උපදියි’ යන්නෙන් සත්‍යය පිළිබඳ වැරදි ලෙස බැසගැනීමේ ඵලයක් ලෙස අවිජ්ජාසවය ඇති වන බව දක්වයි. එය හරියට අකාල වර්ෂාවකින් මහා ජල ගැල්මක් ඇති වන්නාක් මෙනි. වර්ෂාව හේතුවෙන් මහා ජල ගැල්මක් ඇති වන්නා සේ, මතු මත්තෙහි වැසි වැසීමෙන් මෙන් අවිජ්ජාසවය තහවුරු වේ.

---

‘‘နန္ဒီရာဂသဟဂတာ’’တိအာဒီသု [Pg.113] (မဟာဝ. ၁၄) ဝိယ တဗ္ဘာဝတ္ထော သဟဂတသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘အနုသယ…ပေ… ဘူတာ ဝါ’’တိ. စိတ္တဿ အဗ္ဘန္တရသင်္ခါတံ ဟဒယန္တိ ဝိပါကစိတ္တပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဝိပါကဝဋ္ဋေပိ ကိလေသဝါသနာဟိတာ အတ္ထိ ကာစိ ဝိသေသမတ္တာ.

‘නන්දිරාගසහගතා’ යනාදි තැන්වල මෙන් ‘සහගත’ ශබ්දය එහි පැවැත්ම යන අර්ථය ගෙන දෙන බව පවසමින් ‘අනුසය... හෝ වූයේ’ යැයි පවසන ලදී. සිතෙහි අභ්‍යන්තරය නම් වූ හෘදය යැයි විපාක සිත් පැවැත්ම අරමුණු කරගෙන පවසයි. විපාක වට්ටයෙහි ද කෙලෙස් වාසනාවන් පිහිටා ඇති යම් විශේෂ මාත්‍රාවක් පවතී.

---

လောဘသဟဂတဿ ဝိညာဏဿ. ဣတရဿ ဒေါသသဟဂတာဒိကဿ. ဗျဉ္ဇနေန ဝိယ ဘောဇနဿ အာရမ္မဏဿ အဘိသင်္ခရဏံ ဝိသေသာပါဒနံ ဥပသေစနံ, နန္ဒီ သပ္ပီတိကတဏှာ ဥပသေစနံ ဧတဿာတိ နန္ဒူပသေစနံ ဥပသေစနဘူတာယပိ နန္ဒိယာ ရာဂသလ္လဥပနိသတော. ဥပသိတ္တေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ပါဠိယာ ‘‘ရာဂသလ္လေန နန္ဒူပသေစနေန ဝိညာဏေနာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ တမတ္ထံ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ကေန ပန တံ နန္ဒူပသေစန’’န္တိ ပုစ္ဆတိ.

ලෝභ සහගත විඤ්ඤාණය පිළිබඳවයි. අනෙක දෝස සහගත ආදියයි. ව්‍යංජනයෙන් භෝජනය මෙන් අරමුණෙහි විශේෂත්වයක් ඇති කිරීම හෙවත් රසවත් කිරීම ‘උපසේචන’ නම් වේ. ‘නන්දිය’ යනු ප්‍රීතිය සහිත තෘෂ්ණාවයි, එය මොහුට රස කාරකයක් වන බැවින් ‘නන්දුපසේචන’ නම් වේ. රස කාරකයක් බඳු වූ නන්දිය කෙරෙහි ද රාග ශල්‍යය ඇසුරු කොට පවතී. රස ගැන්වූ කල්හි නම් කිව යුතුම දෙයක් නැති බව දැක්වීමට පාලියෙහි ‘රාගසල්ලේන නන්දුපසේචනේන විඤ්ඤාණේන’ යැයි පවසන ලදී. ඒ අර්ථය පැහැදිලි කිරීමට ‘කුමකින් ඒ නන්දුපසේචනය වේද?’ යැයි ප්‍රශ්න කරයි.

---

ရာဂသလ္လေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ရာဂသလ္လေန ဟေတုဘူတေနာ’’တိ အာဟ. ဥပနိဿယပစ္စယတ္ထော စေတ္ထ ဟေတွတ္ထော. ဥပဂန္တဗ္ဗတော ဝိညာဏေနာတိ ဝိဘတ္တိံ ပရိဏာမေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘ပတိဋ္ဌာဘာဝတော’’တိ ဣမိနာ ဝိညာဏဿ နိဿယာဒိပစ္စယတံ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ရူပက္ခန္ဓံ နိဿာယ တိဋ္ဌတီ’’တိ. ဧဝံ ဒုတိယာဒိဝိညာဏဋ္ဌိတီသုပိ နိဿယာဒိပစ္စယတာ ဝတ္တဗ္ဗာ ပတိဋ္ဌာဝစနတော.

‘රාගසල්ලේන’ යනු හේතු අර්ථයෙහි කරණ විභක්තිය බව දක්වමින් ‘හේතු භූත වූ රාග ශල්‍යයෙන්’ යැයි පවසන ලදී. මෙහි හේතු අර්ථය උපනිශ්‍රය ප්‍රත්‍ය අර්ථයයි. ‘විඤ්ඤාණේන’ යන්න ‘පැමිණිය යුතු බැවින්’ යන්න හා විභක්ති විපර්යාස කොට සම්බන්ධ කළ යුතුය. ‘පතිට්ඨාභාවතෝ’ යන්නෙන් විඤ්ඤාණයෙහි නිශ්‍රයාදී ප්‍රත්‍ය භාවය පවසයි. එබැවින් ‘රූපස්කන්ධය ඇසුරු කොට පවතී’ යැයි පවසන ලදී. මෙසේ දෙවනුව ද කියන ලද විඤ්ඤාණස්ථිතිවලදී ද ‘පතිට්ඨා’ යන වචනයෙන් නිශ්‍රයාදී ප්‍රත්‍ය බව කිව යුතුය.

---

၈၅. ယဒိပိ အကုသလမူလာဒိကေ တိပုက္ခလဿ, တဏှာဒိကေ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ ဒိသာဘာဝေန ဝက္ခတိ, တထာပိ အညမညာနုပ္ပဝေသတော ဧကသ္မိံ နယေ သိဒ္ဓေ ဣတရေပိ သိဒ္ဓါ ဧဝ ဟောန္တီတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အာဟာရာဒယော…ပေ… ဝဝတ္ထပေတု’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝက္ခမာနေ ဝါ အကုသလမူလတဏှာဒိကေ အာဒိသဒ္ဒေန သင်္ဂဟေတွာ ‘‘အာဟာရာဒယော’’တိ ဝဒန္တော ‘‘နယာန’’န္တိ ဗဟုဝစနမာဟ. ဧကဿ အတ္ထဿာတိ ရာဂစရိတဿ ဥပက္ကိလေသတာသင်္ခါတဿ ဧကဿ ပယောဇနဿ. ဗျဉ္ဇနတ္ထောပိ ဂဟိတော, န ဗျဉ္ဇနမေဝ ဂဟိတန္တိ သုတ္တပဒါနိ အညမညပရိယာယဝစနာနိ ယထာရဟံ တဏှာဝတ္ထူနံ တတ္ထ ကထိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သဝတ္ထုကာ တဏှာ ဝုတ္တာ’’တိ. ဒေါသဝတ္ထူနံ, ဒိဋ္ဌိဝတ္ထူနဉ္စ တတ္ထ ကထိတတ္တာ ‘‘သဝတ္ထုကော ဒေါသော, သဝတ္ထုကာ ဒိဋ္ဌိ စ ဝုတ္တာ’’တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝုတ္တနယာနုသာရေနာ’’တိ.

85. යම් හෙයකින් අකුසල මූල ආදියෙහි 'තිපුක්ඛල' නය ගැන ද, තණ්හා ආදියෙහි 'නන්දියාවට්ට' නය ගැන ද දිශා (දිශාභාව) වශයෙන් ඉදිරියට පවසනු ලැබුවත්, අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ඇතුළත් වන බැවින් එක් නය ක්‍රමයක් තහවුරු වූ කල්හි අනෙක් ඒවා ද තහවුරු වන්නේම ය යන මෙම විශේෂය දැක්වීම පිණිස 'ආහාර ආදිය...පෙ... ව්‍යවස්ථාපනය කළ යුතුයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. ඉදිරියට පැවසෙන අකුසල මූල සහ තණ්හා ආදිය 'ආදි' ශබ්දයෙන් සංග්‍රහ කොට 'ආහාරාදිය' යැයි පවසමින් 'නයානං' (නයන්ගේ) යන බහුවචනය භාවිතා කළේය. 'එකස්ස අත්ථස්ස' යනු රාග චරිත පුද්ගලයාගේ උපක්ලේශ බවට පත් වූ එක් ප්‍රයෝජනයක් පිළිබඳවයි. ව්‍යඤ්ජන (අක්ෂර) වල අර්ථය ද ගන්නා ලදී, ව්‍යඤ්ජන පමණක් නොගන්නා ලදී. ඒ ඒ තැන්හි තණ්හාවට වස්තු වූ කරුණු පවසා ඇති හෙයින් 'වස්තු සහිත තණ්හාව පවසන ලදී' යනුවෙන් සූත්‍ර පදයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය පර්යාය වචන සුදුසු පරිදි පවසන ලදී. ඒ ඒ තැන්හි දෝෂයට වස්තු වූ කරුණු සහ දෘෂ්ටියට වස්තු වූ කරුණු පවසා ඇති හෙයින් 'වස්තු සහිත ද්වේෂය ද, වස්තු සහිත දෘෂ්ටිය ද පවසන ලදී' යන මෙම අර්ථය අරමුණු කොට 'පවසන ලද නයානුකූලව' යැයි වදාරන ලදී.

---

ဒုက္ခာကာရေန [Pg.114] သဟ ဒုက္ခာကာရံ ဂဟေတွာတိ အတ္ထော. ဧဝဉ္စေတန္တိ ယဒိ တံတံအနုပဿနာဗဟုလဿ ဝသေန ပုရိမာဟာရဒွယာဒီသု ဝိမောက္ခမုခဝိသေသနိဒ္ဓါရဏံ ကတံ, ဧတံ ဧဝမေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န အညထာ. တတ္ထ ကာရဏံ ဝဒန္တော ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – ယထာ အရိယမဂ္ဂါနံ ဩဓိသော ကိလေသပ္ပဇဟနတော ပဟာတဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု နိယမော အတ္ထိ, န ဧဝံ ဝိပဿနာယ ပရိညာပဟာနာနံ အနိစ္စန္တိကတ္တာတိ.

දුක්ඛ ආකාරය සමඟ දුක්ඛ ආකාරයම ග්‍රහණය කරගෙන යනු අර්ථයයි. 'එවං චේතං' යනු යම් හෙයකින් ඒ ඒ අනුපස්සනාවන් බහුලව වැඩීම මත පදනම්ව, පෙර සඳහන් කළ ආහාර යුගල ආදියෙහි විමොක්ඛ මුඛයන්ගේ විශේෂයන් නිර්ණය කරනු ලැබුවේ නම්, එය එසේම දත යුතුය, අන් අයුරකින් නොවේ. එහි හේතුව පවසමින් 'න හි' (එසේ නොවේ ම ය) යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම් - ආර්ය මාර්ගයන්ගේ ක්ලේශ ප්‍රහාණය කිරීම නිසා ප්‍රහාණය කළ යුතු ධර්මයන්හි යම් නියමයක් පවතින්නාක් මෙන්, විපස්සනාවේදී පිරිඤ්ඤා සහ ප්‍රහාණයන්ගේ ස්ථිර නියමයක් නැත යන්නයි.

---

အပရေ ပနာဟု – ပုရိမေ အာဟာရဒွယေ ပရိကိလေသဘာဝေန, ဒုက္ခပစ္စယတ္တာ စ ဒုက္ခလက္ခဏံ သုပါကဋံ. တတ္ထ ပုရိမေ ဝိညာဏဋ္ဌိတိဒွယဝိညာဏာဟာရေ တတိယဝိညာဏဋ္ဌိတိယံ အနိစ္စလက္ခဏံ, မနောသဉ္စေတနာဟာရေ စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိယံ အနတ္တလက္ခဏံ သုပါကဋန္တိ တိဿန္နံ အနုပဿနာနံ ပဝတ္တိမုခတာယ တေဟိ အပ္ပဏိဟိတာဒိဝိမောက္ခမုခေဟိ ပရိညံ ဂစ္ဆန္တီတိ. တထာ ဝိပလ္လာသာဒီသု ပုရိမဒွယံ ဒုက္ခာနုပဿနာယ ဥဇုဝိပစ္စနီကံ, ဣတရဒွယံ အနိစ္စာနတ္တာနုပဿနာနံ. ဣတိ ပဝတ္တိမုခတာယ စ ဥဇုဝိပစ္စနီကတာယ စ ဣမေ ဓမ္မာ ယထာရဟံ အပ္ပဏိဟိတာဒိဝိမောက္ခမုခေဟိ ပရိညေယျာ, ပဟာတဗ္ဗာ စ ဝုတ္တာ. တတ္ထ သုဘသုခသညာကာမုပါဒါနသီလဗ္ဗတုပါဒါနကာမယောဂဘဝယောဂအဘိဇ္ဈာကာယ ဂန္ထကာမာသဝကာမောဃ ဘဝေါဃ ရာဂသလ္လဆန္ဒအဂတိဂမနာနိ သုခဿာဒဝသေန ပဝတ္တနတော ဒုက္ခာနုပဿနာယ ပဋိပက္ခဘာဝတော ဗျာပါဒကာယဂန္ထဒေါသသလ္လဒေါသအဂတိဂမနာနိ ပဝတ္တိမုခတာယ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခေန ပဟာတဗ္ဗာနိ. တတိယသညာဒယော နိစ္စာဘိနိဝေသတန္နိမိတ္တာဟိ အနိစ္စာနုပဿနာယ ပဋိပက္ခဘာဝတော အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခေန ပဟာတဗ္ဗာ. စတုတ္ထသညာဒယော အတ္တာဘိနိဝေသတန္နိတ္တာဟိ အနတ္တာနုပဿနာယ ပဋိပက္ခဘာဝတော သုညတဝိမောက္ခမုခေန ပဟာတဗ္ဗာ. တတ္ထ မာနသလ္လဘယအဂတိဂမနာနံ နိစ္စာဘိနိဝေသနိမိတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န ဟိ အနိစ္စတော ပဿတော မာနဇပ္ပနံ, ဘယံ ဝါ သမ္ဘဝတိ. အဝိဇ္ဇာယောဂါဒီနံ အတ္တာဘိနိဝေသနိမိတ္တတာ ပါကဋာ ဧဝါတိ.

අනෙක් ඇදුරන් පවසන්නේ - පූර්ව ආහාර දෙකෙහි උපක්ලේශ භාවයෙන් ද, දුක්ඛයට ප්‍රත්‍ය වන බැවින් ද දුක්ඛ ලක්ෂණය මැනවින් ප්‍රකට වන බවයි. එහි මුල් විඥාණස්ථිති දෙකෙහි සහ විඥාණ ආහාරයෙහි ද, තුන්වන විඥාණස්ථිතියෙහි අනිච්ච ලක්ෂණය ද, මනෝසංචේතනා ආහාරයෙහි සහ හතරවන විඥාණස්ථිතියෙහි අනාත්ම ලක්ෂණය ද මැනවින් ප්‍රකට වේ. මෙසේ මෙම අනුපස්සනාවන්ගේ පැවැත්මේ ආකාරයෙන් ඒ ඒ අප්පණිහිත ආදී විමොක්ඛ මුඛයන් මගින් පිරිසිඳ දැනීමට (පිරිඤ්ඤා) පැමිණෙති. එමෙන්ම විපල්ලාස ආදියෙහි මුල් යුගලය දුක්ඛානුපස්සනාවට සෘජුවම ප්‍රතිපක්ෂ වේ. අනෙක් යුගලය අනිච්ච සහ අනාත්ම අනුපස්සනාවන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වේ. මෙසේ පැවැත්මේ ආකාරයෙන් හා සෘජු ප්‍රතිපක්ෂ බවින් මෙම ධර්මයන් සුදුසු පරිදි අප්පණිහිත ආදී විමොක්ඛ මුඛයන් මගින් පිරිසිඳ දැක්විය යුතු බවත්, ප්‍රහාණය කළ යුතු බවත් පවසන ලදී. එහිදී සුභ සංඥා, සුඛ සංඥා, කාමුපාදාන, සීලබ්බතුපාදාන, කාමයෝග, භවයෝග, අභිජ්ඣා කායගන්ථ, කාමාසව, කාමෝඝ, භවෝඝ, රාගසල්ල, ඡන්ද සහ අගතිගමනයන් සුඛාස්වාද වශයෙන් පවතින බැවින් ද, දුක්ඛානුපස්සනාවට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ද, ව්‍යාපාද කායගන්ථ, දෝසසල්ල සහ අගතිගමනයන් පැවැත්මේ ආකාරයෙන් අප්පණිහිත විමොක්ඛ මුඛයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතුය. තුන්වන සංඥා ආදිය නිත්‍ය බවට බැසගැනීම නිමිති කොට පවතින බැවින් අනිච්චානුපස්සනාවට ප්‍රතිපක්ෂ වේ. එබැවින් ඒවා අනිමිත්ත විමොක්ඛ මුඛයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතුය. හතරවන සංඥා ආදිය ආත්ම වශයෙන් බැසගැනීම නිමිති කොට පවතින බැවින් අනාත්මානුපස්සනාවට ප්‍රතිපක්ෂ වේ. එබැවින් ඒවා ශූන්‍යතා විමොක්ඛ මුඛයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතුය. එහිදී මානසල්ල, භය සහ අගතිගමනයන් නිත්‍ය බවට බැසගැනීමේ නිමිති බව දත යුතුය. අනිත්‍ය වශයෙන් දකින්නාට මානයෙන් උදම් වීමක් හෝ භයක් ඇති නොවේ. අවිද්‍යා යෝග ආදියේ ආත්ම වශයෙන් බැසගැනීමේ ස්වභාවය ඉතා පැහැදිලිය.

---

၈၆. အပ္ပမညာဝဇ္ဇာ ရူပါဝစရသမာပတ္တိယော ဒိဗ္ဗဝိဟာရာ ‘‘ဒေဝူပပတ္တိသံဝတ္တနိကကုသလသမာပတ္တိယော စာ’’တိ ကတွာ, သတိပိ တဗ္ဘာဝေ ပရဟိတပဋိပတ္တိတော, နိဒ္ဒေါသတာယ စ သေဋ္ဌာ ဝိဟာရာတိ စတဿော အပ္ပမညာ ဗြဟ္မဝိဟာရာ, စတဿော ဖလသမာပတ္တိယော အရိယဝိဟာရာ ‘‘အာရကာ ကိလေသေဟိ အရိယာနံ ဝိဟာရာ’’တိ. စတဿော အာရုပ္ပသမာပတ္တိယော အာနေဉ္ဇဝိဟာရာ[Pg.115], သတိပိ ဒေဝူပပတ္တိသံဝတ္တနိကကုသလသမာပတ္တိဘာဝေ အာနေဉ္ဇသန္တတာဟိ လောကိယေသု သိခါပ္ပတ္တိတော.

86. අප්පමඤ්ඤාවන් හැර අනෙකුත් රූපාවචර සමාපත්තීන් 'දිව්‍ය උප්පත්තිය පිණිස පවතින කුසල සමාපත්තීන්' බැවින් 'දිව්‍ය විහාර' නම් වේ. එම උප්පත්තිය පවතිද්දී වුව ද, පරාර්ථ චර්යාව සහ දෝෂ රහිත බව නිසා ශ්‍රේෂ්ඨ විහාර වන්නේ සතර අප්පමඤ්ඤා හෙවත් බ්‍රහ්ම විහාරයන් ය. සතර ඵල සමාපත්තීහු ආර්යයන් වහන්සේලාගේ ක්ලේශයන්ගෙන් දුරස්ථ වූ විහාර බැවින් 'ආර්ය විහාර' නම් වෙති. සතර ආරුප්ප සමාපත්තීන් ලෞකික ධර්මයන් අතර උච්චතම අවස්ථාවට පැමිණි බැවින් ද, චංචල නොවන අඛණ්ඩ පැවැත්මක් ඇති බැවින් ද, දිව්‍ය උප්පත්තිය පිණිස වුව ද ඒවා 'ආනෙඤ්ජ විහාර' (අකම්ප්‍ය විහාර) නම් වේ.

---

အဓိကရဏဘေဒေနာတိ ဝတ္ထုဘေဒေန.

'අධිකරණ භේදයෙන්' යනු වස්තු (කරුණු) භේදයෙන් යන්නයි.

---

ယံ အဘိဏှံ န ပဝတ္တတိ, တံ အစ္ဆရိယန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အန္ဓဿ…ပေ… ဥပ္ပဇ္ဇနက’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဓိတိဋ္ဌတိ သီလာဒိ ဧတေန သစ္စေန, ဧတ္ထ ဝါ သစ္စေ နိမိတ္တဘူတေ, အဓိဋ္ဌာနမတ္တမေဝ ဝါ တံ သစ္စန္တိ ဧဝံ ကရဏာဓိကရဏဘာဝတ္ထာ ပစ္စယဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ သမာနာဓိကရဏသမာသပက္ခေ. တထာ အညပဒတ္ထသမာသပက္ခေ. ဣတရသ္မိံ ပန သမာသေ ကရဏာဓိကရဏတ္ထာ ဧဝ, တေ စ ခေါ သီလာဒိဝသေန စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုခန္တိ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနသုခံ. လောကိယဝိပါကသုခမ္ပိ လဗ္ဘတေဝ. ‘‘နာညတြ ဗောဇ္ဈာ…ပေ… ပါဏိန’’န္တိ (သံ. နိ. ၁. ၉၈) ဟိ ဣမာယ ဂါထာယ သင်္ဂဟိတာ အနတ္တပရိဟာရမုခေန သတ္တာနံ အဘယာ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိသုခါဝဟာ စတ္တာရော ဓမ္မာ ဣဓ ‘‘သုခဘာဂိယာ’’တိ ဝုတ္တာတိ. အနဝသေသပရိယာဒါနတောတိ ဖရဏဝသေန အနဝသေသဂ္ဂဟဏတော.

නිතර සිදු නොවන දෙය 'ආශ්චර්යයක්' ලෙස දැක්වීමට 'අන්ධයකුට (මැණිකක්) ලැබෙන්නාක් මෙන්' යනාදිය පවසන ලදී. මෙම සත්‍යය කරණකොට ගෙන හෝ, මෙම සත්‍යය නිමිත්ත කොට සීලාදියෙහි පිහිටයි (අධිෂ්ඨාන කරයි). එබැවින් 'අධිෂ්ඨාන' යනු සත්‍යයම වේ යයි කරණ හා අධිකරණ සාධන අර්ථ ඇති ප්‍රත්‍යයන්ගේ වශයෙන් සමානාධිකරණ සමාස පක්ෂයෙහි දත යුතුය. අන්‍යපද පක්ෂයෙහි ද එසේමය. සෙසු සමාසයන්හි කරණ හා අධිකරණ අර්ථ පමණක්ම වේ. ඒවා ද සීලාදියෙහි වශයෙන් දත යුතුය. 'සුඛය' යනු ධ්‍යාන, විපස්සනා, මාර්ග, ඵල හා නිබ්බාන සුඛයයි. ලෞකික විපාක සුඛය ද මෙහිදී ලැබේ. 'නඤ්ඤත්‍ර බොජ්ඣා...' (සංයුක්ත නිකාය 1.98) යනාදි ගාථාවෙන් සංග්‍රහ කරන ලද, තමා ආරක්ෂා කර ගැනීමෙන් සත්ත්වයන්ට අභය හා නිවන් සම්පත් ගෙන දෙන ධර්ම සතර මෙහිදී 'සුඛභාගිය' ධර්ම ලෙස දක්වා ඇත. 'අනවසෙස පරියාදානතෝ' යනු පැතිරෙන ස්වභාවය නිසා කිසිවක් ඉතිරි නොවන සේ ග්‍රහණය කිරීමෙනි.

---

ပဌမဿ သတိပဋ္ဌာနဿ ပဌမပဋိပဒါဝသေန ပဝတ္တဿာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ သေသေသုပိ. ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တပဋိပဒါသတိပဋ္ဌာနာနံ နာနန္တရိယကတံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတိ. သတိပိ စ သဗ္ဗာဟိ ပဋိပဒါဟိ သဗ္ဗေသံ သတိပဋ္ဌာနာနံ နိယမာဘာဝေ နာနန္တရိကဘာဝေန ဒေသနာက္ကမေနေဝေတ္ထ နေသံ အယမနုက္ကမော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ ကာယဝေဒနာသု သုဘသုခသညာနံ ဒုဗ္ဗိနိဝေဌိယတာယ အသုဘဒုက္ခာနုပဿနာနံ ကိစ္စသိဒ္ဓိတော ပုရိမေန ပဋိပဒါဒွယေန ပုရိမံ သတိပဋ္ဌာနဒွယံ ယောဇိတံ တဒဘာဝတော. ဣတရေန ဣတရံ. တာနိ ဟိ ပုရိမေသု သတိပဋ္ဌာနေသု ကတကမ္မဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာနိ. အထ ဝါ ယထာ တဏှာစရိတဒိဋ္ဌိစရိတာနံ မန္ဒတိက္ခပညာနံ ဝသေန စတဿော ပဋိပဒါ ယောဇိတာ, ဧဝံ စတ္တာရိ သတိပဋ္ဌာနာနိ သမ္ဘဝန္တီတိ ဒဿေတုံ ပဋိပဒါသတိပဋ္ဌာနာနံ အယမနုက္ကမော ကတော.

පළමු සතිපට්ඨානය පළමු පිළිවෙත (පටිපදාව) වශයෙන් පවතින බව මෙහි අදහසයි. සෙසු ඒවාහි ද එසේමය. 'යථා හි' යනාදියෙන් ඉහත කී පිළිවෙත් සහ සතිපට්ඨානයන්ගේ අනන්තරික බව (එකිනෙකට සමීප බව) උපමාවකින් පැහැදිලි කරයි. සියලු පිළිවෙත් හා සියලු සතිපට්ඨානයන් අතර නියත සම්බන්ධයක් නොතිබුණ ද, අනන්තරික භාවය නිසා දේශනා ක්‍රමයට අනුවම මෙහි අනුපිළිවෙල දක්වා ඇති බව දත යුතුය. එසේත් නැතහොත්, කාය හා වේදනා පිළිබඳව ඇති ශුභ හා සුඛ සංඥාවන් දුරු කිරීම අපහසු බැවින්, අශුභ හා දුක්ඛානුපස්සනාවන්ගේ කාර්යය සිද්ධිය පිණිස පළමු පිළිවෙත් දෙකෙන් පළමු සතිපට්ඨාන දෙක යොදන ලදී. සෙසු ඒවා සෙසු පිළිවෙත් සමඟ යොදන ලදී. මන්ද යත්, ඒවා පළමු සතිපට්ඨානයන්හි කටයුතු කළ පුද්ගලයාට අපේක්ෂිත බැවිනි. තවද, තෘෂ්ණාචරිත හා දෘෂ්ටිචරිත ඇති, මන්දප්‍රඥ හා තීක්ෂණ ප්‍රඥ පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් පිළිවෙත් සතරක් යොදන ලදී. එලෙසම සතිපට්ඨාන සතරක් ද පවතින බව දැක්වීමට මෙම අනුපිළිවෙල යොදන ලදී.

---

‘‘တထာ’’တိ ဣမိနာ ယထာ သမာနပဋိပက္ခတာယ ပဌမဿ သတိပဋ္ဌာနဿ ဘာဝနာ ပဌမဿ ဈာနဿ ဝိသေသာဝဟာ, ဧဝံ ပီတိသဟဂတာဒိသမာနတာယ ဒုတိယသတိပဋ္ဌာနာဒိဘာဝနာ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ ဝိသေသာဝဟာတိ ဣမမတ္ထံ ဥပသံဟရတိ. ပီတိပဋိသံဝေဒနာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန သုခပဋိသံဝေဒနံ, စိတ္တသင်္ခါရပဋိသံဝေဒနံ, ပဿမ္ဘနဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. စိတ္တဿ အဘိပ္ပမောဒနဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ [Pg.116] နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ပဋိသံဝေဒနသမာဒဟနဝိမောစနာနမ္ပိ ဝသေန ပဝတ္တိယာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ. အနိစ္စဝိရာဂါဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန နိရောဓပဋိနိဿဂ္ဂါ သင်္ဂယှန္တိ.

'තථා' (එසේම) යන්නෙන්, ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් සමාන වීම නිසා පළමු සතිපට්ඨාන භාවනාව පළමු ධ්‍යානයට විශේෂ ගුණාංග ගෙන දෙන්නාක් මෙන්, ප්‍රීතියෙන් යුක්ත වීම ආදියෙන් සමාන වන බැවින් දෙවන සතිපට්ඨානාදි භාවනාවන් ද දෙවන ධ්‍යානාදියට විශේෂත්වයක් ගෙන දෙන බව යන අර්ථය සංග්‍රහ කරයි. 'පීති පටිසංවේදී' (ප්‍රීතිය විඳීම) යනාදියෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් සුඛය විඳීම, චිත්ත සංස්කාරයන් විඳීම සහ සන්සිඳවීම ද ඇතුළත් වේ. මෙහිදී 'සිත සතුටු කිරීම' යන්න නිදර්ශනයක් ලෙස පමණක් දත යුතුය. මන්ද විඳීම, සමාධිගත කිරීම හා විමුක්තිය ලැබීම යන අයුරින් ද පැවැත්ම අපේක්ෂා කරන බැවිනි. 'අනිච්චානුපස්සී, විරාගානුපස්සී' යනාදියෙහි 'ආදි' ශබ්දයෙන් නිරෝධය හා පටිනිස්සග්ගය (අත්හැරීම) ද සංග්‍රහ වේ.

---

ရူပါဝစရသမာပတ္တီနန္တိ ဧတ္ထ ပဋိလဒ္ဓမတ္တံ ပဌမဇ္ဈာနံ ပဌမဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ ပဂုဏဝသီဘာဝါပါဒနဿ ပစ္စယော ဟောတိ, န ဣတရာသံ. ဣတရာသံ ပန အဓိဋ္ဌာနဘာဝေန ပရမ္ပရာယ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကအရတိရာဂါ ဗျာပါဒဝိတက္ကာဒယော. သုခေနာတိ အကိစ္ဆေန, အကသိရေနာတိ အတ္ထော.

රූපාවචර සමාපත්ති පිළිබඳව මෙහිදී: ලබා ගත් මාත්‍ර වූ පළමු ධ්‍යානය, එම පළමු ධ්‍යාන සමාපත්තියම පුහුණු කිරීමට හා වසීභාවයට (වශීකෘත භාවයට) පත් කිරීමට ප්‍රත්‍ය වේ, අන්‍යයන්ට නොවේ. එහෙත් අන්‍යයන්ට අධිෂ්ඨාන භාවයෙන් පරම්පරා ප්‍රත්‍ය වන බව දත යුතුය. ව්‍යාපාද, විහිංසා, විතර්ක, අරති හා රාග යනු ව්‍යාපාද විතර්කාදීන්ය. 'සුඛේන' යනු අපහසුවකින් තොරව හෙවත් වෙහෙසක් නොමැතිව යන අර්ථයයි.

---

ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိကေ စတ္တာရော ဝိဟာရေ ပဒဋ္ဌာနံ ကတွာ နာနာသန္တာနေသု ဥပ္ပန္နာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ယထာက္ကမံ အနုပ္ပန္နာကုသလာနုပ္ပာဒနာဒိဝသေန ပဝတ္တဝိသယံ သန္ဓာယ ပါဠိယံ ‘‘ပဌမော ဝိဟာရော ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမ္မပ္ပဓာနသဒိသဉှေတ္ထ သမ္မပ္ပဓာနံ ဝုတ္တံ. အရိယဝိဟာရေ စ ဟေဋ္ဌိမေ နိဿာယ ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမာယ ဝါယမန္တဿ အယံ နယော လဗ္ဘတိ. မဂ္ဂပရိယာပန္နဿေဝ ဝါ သမ္မပ္ပဓာနဿ နာနာသန္တာနိကဿ ယထာဝုတ္တဝိပဿနာဂမနေန တံတံကိစ္စာဒိကဿ ဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. သက္ကာ ဟိ ဝိပဿနာဂမနေန သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိတိက္ခတာဝိသေသော ဝိယ ဝီရိယဿ ကိစ္စဝိသေသဝိသယော မဂ္ဂေါ ဝိညာတုံ.

දිව්‍ය විහාරාදී සතර විහාරයන් පදට්ඨාන (ආසන්න හේතුව) කොට ගෙන විවිධ සන්තානයන්හි උපන් වුට්ඨානගාමිනී විපස්සනාව, අනුපිළිවෙලින් නූපන් අකුසල් නූපදවීම ආදී වශයෙන් පවතින විෂයය සම්බන්ධව පාලියෙහි 'පළමුවන විහාරය වඩන ලදී, බහුල කරන ලදී' යනාදිය වදාරන ලදී. මෙහිදී සම්මප්පධානය හා සමාන වූ සම්මප්පධානයක් පවසන ලදී. ආර්ය විහාරයන්හි ද පහළ මාර්ගයන් ඇසුරු කොට ඉහළ මාර්ග ලබා ගැනීමට වෙහෙසෙන්නාට මෙම ක්‍රමය ලැබේ. නැතහොත් මාර්ගයට ඇතුළත් වූවන්ගේම විවිධ සන්තානයන්හි උපන් සම්මප්පධානයන්ගේ විපස්සනා ගමනයෙන් ඒ ඒ කෘත්‍යයන් සිද්ධ වන බැවින් මෙය පවසන ලදී. විපස්සනා ගමනයෙන් ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියාදිය තියුණු වීම මෙන්ම, වීර්යයෙහි විශේෂ කෘත්‍යයන් ද මාර්ගය මගින් වටහා ගත හැකිය.

---

တထာ သိခါပ္ပတ္တဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိဒိဗ္ဗဝိဟာရံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နံ ပဌမံ သမ္မပ္ပဓာနံ မာနပ္ပဟာနံ ဥက္ကံသေတိ, ဗြဟ္မဝိဟာရသန္နိဿယေ ဥပ္ပန္နံ ဒုတိယံ သမ္မပ္ပဓာနံ ကာမာလယသမုဂ္ဃာတံ, အရိယဝိဟာရသန္နိဿယေန ဥပ္ပန္နံ တတိယံ သမ္မပ္ပဓာနံ အဝိဇ္ဇာပဟာနံ, သန္တဝိမောက္ခသန္နိဿယေန ဥပ္ပန္နံ စတုတ္ထံ သမ္မပ္ပဓာနံ ဘဝူပသမံ ဥက္ကံသေတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပဌမံ သမ္မပ္ပဓာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

එසේම, ශිඛාප්‍රාප්ත උපේක්ෂා-සති-පාරිශුද්ධි දිව්‍ය විහාරය ඇසුරු කොට උපන් පළමු සම්මප්පධානය මානය ප්‍රහාණය කිරීම උසස් කරයි. බ්‍රහ්මවිහාර ඇසුරින් උපන් දෙවන සම්මප්පධානය කාම ආලය (කාම ඇල්ම) සහමුලින්ම උපුටා දැමීම ද, ආර්ය විහාර ඇසුරින් උපන් තෙවන සම්මප්පධානය අවිද්‍යාව ප්‍රහාණය කිරීම ද, ශාන්ත විමෝක්ෂ ඇසුරින් උපන් සතරවන සම්මප්පධානය භවය සන්සිඳවීම ද උසස් කරන බව දැක්වීමට 'පළමු සම්මප්පධානය' යනාදිය පවසන ලදී.

---

ပဟီနမာနော န ဝိသံဝါဒေယျာတိ မာနပ္ပဟာနံ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတိ ဝိသံဝါဒနနိမိတ္တဿေဝ အဘာဝတော. အပ္ပဟီနမာနော ဟိ မာနနိဿယေန ကိဉ္စိ ဝိသံဝါဒေယျ. ကာမာလယေ, ဒိဋ္ဌာလယေ စ သမုဂ္ဃာဋိတေ စာဂပဋိပက္ခဿ အဝသရော ဧဝ နတ္ထီတိ အာလယသမုဂ္ဃာတော စာဂါဓိဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတိ. အဝိဇ္ဇာယ သမုစ္ဆိန္နာယ ပညာဗုဒ္ဓိယာ ပရိဗန္ဓောဝ နတ္ထိ, ဘဝသင်္ခါရေသု ဩဿဋ္ဌေသု အဘဝူပသမဿ ဩကာသောဝ နတ္ထီတိ မာနပ္ပဟာနာဒယော သစ္စာဓိဋ္ဌာနာဒိကေ သံဝဍ္ဎေန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘မာနပ္ပဟာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ප්‍රහීණ වූ මානය ඇති තැනැත්තා මුසාවාද නොකියයි. එබැවින් මානය ප්‍රහාණය කිරීම සත්‍යාධිෂ්ඨානය වර්ධනය කරයි. මන්ද මුසාවාදයට නිමිත්තක්ම එහි නොමැති බැවිනි. ප්‍රහාණය නොකළ මානය ඇති තැනැත්තා මානය නිසා යම් මුසාවක් පැවසිය හැකිය. කාම ආලය හා දෘෂ්ටි ආලය උපුටා දැමූ කල්හි, ත්‍යාගයට (අත්හැරීමට) ප්‍රතිපක්ෂ දේට ඉඩක් නැත. එබැවින් ආලය සමුග්ඝාතය ත්‍යාගාධිෂ්ඨානය වර්ධනය කරයි. අවිද්‍යාව සහමුලින් සිඳලූ කල්හි ප්‍රඥාව අවදි වීමට බාධාවක් නැත. භව සංස්කාරයන් අත්හැර දැමූ කල්හි භවය සන්සිඳීමට ඉඩක් නැත. එබැවින් මානය ප්‍රහාණය කිරීම ආදිය සත්‍යාධිෂ්ඨානය ආදිය වර්ධනය කරන බව දැක්වීමට 'මානය ප්‍රහාණය කිරීම' යනාදිය පවසන ලදී.

---

အဝိသံဝါဒနသီလော [Pg.117] ဓမ္မစ္ဆန္ဒဗဟုလော ဆန္ဒာဓိပတေယျံ သမာဓိံ နိဗ္ဗတ္တေတိ. စာဂါဓိမုတ္တော နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယော အကောသဇ္ဇဗဟုလတာယ ဝီရိယာဓိပတေယျံ, ဉာဏုတ္တရော စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေန္တော စိတ္တာဓိပတေယျံ, ဝူပသန္တသဘာဝေါ ဥပသမဟေတုဘူတာယ ဝီမံသာယ ဝီမံသယတော ဝီမံသာဓိပတေယျံ သမာဓိံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနာဒိပါရိသုဒ္ဓိဆန္ဒသမာဓိအာဒီနံ ပါရိပူရိယာ သံဝတ္တတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ ဘာဝိတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

මුසාවාදයෙන් තොර ස්වභාවය ඇති, ධර්මච්ඡන්දය බහුල පුද්ගලයා ඡන්දාධිපති සමාධිය උපදවයි. ත්‍යාගයෙහි ඇලුණු, නෙක්ඛම්ම අදහස් ඇති, කුසීත බවක් නැති තැනැත්තා වීරියාධිපති සමාධිය ද, උසස් ඥානයෙන් යුතුව සිත තමා යටතේ පවත්වන්නා චිත්තාධිපති සමාධිය ද, සන්සිඳුණු ස්වභාවය ඇති තැනැත්තා උපශමයට හේතු වූ විමංසාවෙන් යුතුව විමංසාධිපති සමාධිය ද උපදවයි. මෙසේ සත්‍යාධිෂ්ඨානය ආදියේ පාරිශුද්ධිය ඡන්ද සමාධි ආදියේ සම්පූර්ණ භාවයට හේතු වන බව දැක්වීමට 'සත්‍යාධිෂ්ඨානය වඩන ලදී' යනාදිය පවසන ලදී.

---

ဓမ္မစ္ဆန္ဒဗဟုလော ဆန္ဒသမာဓိမှိ ဌိတော ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဆဠာရမ္မဏာပါတေ အနဝဇ္ဇသေဝီ ဟောတိ. အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝီရိယသမာဓိမှိ ဌိတော သံကိလေသပက္ခဿ သန္တပနဝသေနေဝ ပုညံ ပရိပူရေတိ. စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေန္တော စိတ္တသမာဓိမှိ ဌိတော ပညာယ ဥပကာရာနုပကာရကေ ဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဗုဒ္ဓိံ ဖာတိံ ဂမိဿတိ. ဝီမံသာသမာဓိမှိ ဌိတော ဓမ္မဝိစယဗဟုလော ဥပဓိပဋိနိဿဂ္ဂါဝဟမေဝ ပဋိပတ္တိံ ဗြူဟေတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဆန္ဒသမာဓိ ဘာဝိတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ධර්මය කෙරෙහි බලවත් ඡන්දය (කැමැත්ත) ඇති, ඡන්ද සමාධියෙහි පිහිටි තැනැත්තා ඉෂ්ට හා අනිෂ්ට වූ සשת අරමුණු හමුවේ නිවැරදි දේ සේවනය කරන්නෙකු වේ. ඇරඹූ වීර්යය ඇති, වීර්ය සමාධියෙහි පිහිටි තැනැත්තා සංක්ලේශ පක්ෂය තැවීමෙන් ම පින සම්පූර්ණ කරයි. සිත තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වමින් චිත්ත සමාධියෙහි පිහිටි තැනැත්තා ප්‍රඥාවෙන් උපකාරක හා අනුපකාරක ධර්මයන් පිරිසිඳ දකිමින් බුද්ධිය වර්ධනය කර ගනී. වීමංසා සමාධියෙහි පිහිටි, ධර්ම විචයෙහි බහුල තැනැත්තා උපධි බැහැර කිරීමට හේතු වන පිළිවෙතම වර්ධනය කරයි යන මෙම අර්ථය දැක්වීමට 'ඡන්දසමාධි භාවිතෝ' යනාදිය වදාරන ලදී.

---

ဒူရာဒူရပစ္စတ္ထိကနိဝါရဏေ ဗဟူပကာရော ဣန္ဒြိယသံဝရော မေတ္တာယ ဝိသေသုပ္ပတ္တိဟေတုတော မေတ္တံ ဝဍ္ဎေတိ. တပေန သံကိလေသဓမ္မေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော ဝီရိယာဓိကော ပရဒုက္ခာပနယနကာမတံ သာဟတ္ထိကံ ကရောတီတိ တပေါ ကရုဏံ သံဝဍ္ဎေတိ. ပညာ ပရိယောဒါပိတာ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဏှန္တီ ပဟာသနိပါတတော မုဒိတံ ရက္ခန္တီ ပရိဗြူဟေတိ. ဥပဓိနိဿဂ္ဂေါ ပက္ခန္ဒော နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရောဝ သမ္မဒေဝ သတ္တသင်္ခါရေသု ဥဒါသိနော ဟောတီတိ သော ဥပေက္ခာဝိဟာရံ ပရိဝဍ္ဎေတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣန္ဒြိယသံဝရော ဘာဝိတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ယော ယဿ ဝိသေသပစ္စယော, သော တံ ပရိပူရေတီတိ ဝုတ္တော’’တိ.

දූර සහ අදූර සතුරන් වැළැක්වීමේදී බෙහෙවින් උපකාරී වන ඉන්ද්‍රිය සංවරය, මෙත්තාව විශේෂයෙන් උපදවීමට හේතු වන බැවින් මෙත්තාව වර්ධනය කරයි. තපසින් සංක්ලේශ ධර්මයන් යටපත් කරමින්, අධික වීර්යයෙන් යුතුව අන්‍යයන්ගේ දුක් දුරු කිරීමේ කැමැත්ත ප්‍රායෝගිකව ක්‍රියාවට නංවන බැවින් තපස කරුණාව වර්ධනය කරයි. පිරිසිදු වූ ප්‍රඥාව සාවද්‍ය හා අනවද්‍ය ධර්මයන් පිරිසිඳ දකිමින්, සොම්නසට පත්වෙමින් මුදිතාව රකිමින් වර්ධනය කරයි. උපධි අත්හැරීමට (නිවන් දැකීමට) නැඹුරු වූ තැනැත්තා සත්ත්ව සංස්කාරයන් කෙරෙහි මැනවින් උපේක්ෂා සහගත වන බැවින් ඔහු උපේක්ෂා විහාරය වර්ධනය කරයි යන අර්ථය දැක්වීමට 'ඉන්ද්‍රියසංවරෝ භාවිතෝ' යනාදිය වදාරන ලදී. එබැවින් 'යම් ධර්මයක් යමකට විශේෂ ප්‍රත්‍ය වේ ද, එය එය සම්පූර්ණ කරයි' යනුවෙන් පවසන ලදී.

---

၈၇. ဒိသာဘာဝေနာတိ နယာနံ ဒိသာဘာဝေနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. အတ္ထောပိဿ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယေန စတုက္ကေန ယဿ ရာဂစရိတာဒိပုဂ္ဂလဿ ဝေါဒါနံ ဝိသုဒ္ဓိ. ယထာ အပရိညာတာ, အပ္ပဟီနာ စ ပဌမာဟာရဝိပလ္လာသာဒယော ရာဂစရိတာဒီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဥပက္ကိလေသာ, ဧဝံ ပဌမပဋိပဒါဒယော ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ နေသံ ဝိသုဒ္ဓိယော ဟောန္တီတိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ.

87. 'දිශා වශයෙන්' යනු 'නයන්ගේ දිශා වශයෙන්' යැයි සම්බන්ධ කළ යුතුය. එහි අර්ථය ද කලින් පවසන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. යම් සතරක (චතුක්ක) මගින් යම් රාග චරිතාදි පුද්ගලයන්ගේ විශුද්ධිය (පිරිසිදු බව) ඇති වේ ද, එනම් පිරිසිඳ නොදන්නා ලද හා ප්‍රහාණය නොකරන ලද පූර්ව ආහාර හා විපල්ලාස ආදිය රාග චරිතාදි පුද්ගලයන්ගේ උපක්ලේශ වන්නාක් මෙන්ම, පූර්ව පටිපදා ආදිය ප්‍රගුණ කිරීමෙන් ඔවුන්ගේ විශුද්ධිය සිදුවන බව පවසන ලද නයානුකූලව වටහා ගත හැකි බැවින් 'යට පවසන ලද නය ක්‍රමයමයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

---

အထ [Pg.118] ဝါ ပုရိမာဟိ ဒွီဟိ ပဋိပဒါဟိ သိဇ္ဈမာနာ ဝိပဿနာ အတ္တနော ကိစ္စဝုတ္တိသင်္ခါတံ ပဝတ္တိဒုက္ခမ္ပိ သင်္ဂဏှန္တီ ဒုက္ခာနုပဿနာဗာဟုလ္လဝိသေသတော ဒုက္ခလက္ခဏံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တီ ‘‘အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ. တတိယာယ ပဋိပဒါယ သိဇ္ဈမာနာ သုခပ္ပဝတ္တိကတာယ သမ္မဒေဝ သန္တတိဃနံ ဘိန္ဒိတွာ အနိစ္စလက္ခဏံ ဝိဘာဝေန္တီ ‘‘အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ. စတုတ္ထာယ ပန ပဋိပဒါယ သိဇ္ဈမာနာ သုခပ္ပဝတ္တိကတာယ, ဝိသဒဉာဏတာယ စ သမူဟကိစ္စာရမ္မဏဃနံ ဘိန္ဒိတွာ သမ္မဒေဝ အနတ္တလက္ခဏံ ဝိဘာဝေန္တီ ‘‘သုညတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ.

නැතහොත්, මුල් පිළිවෙත් දෙක මගින් සිද්ධ වන්නා වූ විදර්ශනාව, තමාගේ කෘත්‍යයෙහි පැවැත්ම නම් වූ සංස්කාරයන්ගේ පැවැත්මෙහි දුක්ඛය ද පිරිසිඳ ගනිමින්, විශේෂයෙන් දුක්ඛානුපස්සනාව බහුල වශයෙන් පැවතීමෙන් දුක්ඛ ලක්ෂණය ප්‍රතිවේධ කරයි ද, එය ‘අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛය’ යැයි කියනු ලැබේ. තුන්වන පිළිවෙතින් සිද්ධ වන්නා වූ විදර්ශනාව, එය සුවසේ පැවැත්විය හැකි බැවින් මැනවින් සන්තති ඝනය (පැවැත්මේ ඒකීයභාවය) බිඳ දමා අනිච්ච ලක්ෂණය විදහා දක්වයි ද, එය ‘අනිමිත්ත විමෝක්ෂ මුඛය’ යැයි කියනු ලැබේ. සිවුවන පිළිවෙතින් සිද්ධ වන්නා වූ විදර්ශනාව වනාහි, එය සුවසේ පැවැත්විය හැකි බැවින් හා ප්‍රසන්න ඥානයක් වන බැවින් සමූහ කෘත්‍ය අරමුණු ඝනය (සමූහයක් ලෙස පෙනෙන ස්වභාවය) බිඳ දමා මැනවින් අනත්ත ලක්ෂණය විදහා දක්වයි ද, එය ‘ශුන්‍යත විමෝක්ෂ මුඛය’ යැයි කියනු ලැබේ.

---

တထာ ကာယဝေဒနာနုပဿနာ ဝိသေသတော ဒုက္ခလက္ခဏံ ဝိဘာဝေန္တီ, စိတ္တာနုပဿနာ အနိစ္စလက္ခဏံ, ဓမ္မာနုပဿနာ အနတ္တလက္ခဏန္တိ တာ ယထာက္ကမံ ‘‘အပ္ပဏိဟိတာဒိဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ.

එලෙසම කායානුපස්සනාව හා වේදනානුපස්සනාව විශේෂයෙන් දුක්ඛ ලක්ෂණය විදහා දක්වයි ද, චිත්තානුපස්සනාව අනිච්ච ලක්ෂණය ද, ධම්මානුපස්සනාව අනත්ත ලක්ෂණය ද විදහා දක්වයි ද, ඒවා පිළිවෙළින් ‘අප්‍රණිහිත ආදි විමෝක්ෂ මුඛ’ යැයි කියනු ලැබේ.

---

သပ္ပီတိကတာယ အဿာဒါနိ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနာနိ ဝိရဇ္ဇနဝသေန ဝိသေသတော ဒုက္ခတော ပဿန္တိယာ ဝိပဿနာယ ဝသေန ‘‘အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာနိ. တတိယံ သန္တသုခတာယ ဗာဟိရကာနံ နိစ္စာဘိနိဝေသဝတ္ထုဘူတံ သဘာဝတော ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ ပဿန္တိယာ ဝိပဿနာယ ဝသေန ‘‘အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စတုတ္ထံ ဥပက္ကိလေသဝိဂမာဒီဟိ ပရိသုဒ္ဓံ သုသမာဟိတံ ယထာ ပရေသံ, ဧဝံ အတ္တနော စ ယထာဘူတသဘာဝါဝဗောဓဟေတုတာယ သမ္မဒေဝ ‘‘သုည’’န္တိ ပဿန္တိယာ ဝိပဿနာယ ဝသေန ‘‘သုညတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ප්‍රීතිය සහිත බැවින් ආශ්වාදජනක වූ ප්‍රථම හා ද්විතීය ධ්‍යානයන්, කෙලෙස් දුරු කිරීමේ වශයෙන් විශේෂයෙන් දුක්ඛ වශයෙන් බලන්නා වූ විදර්ශනාව මගින් ‘අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛ’ ලෙස පවසන ලදී. තෘතීය ධ්‍යානය ශාන්ත සුව ඇති බැවින් බාහිර පුද්ගලයන්ගේ නිත්‍ය යන වැරදි අභිනිවේශයට වස්තු වූවක් වුව ද, එය ස්වභාවයෙන්ම ‘අනිත්‍ය’ යැයි බලන්නා වූ විදර්ශනාව මගින් ‘අනිමිත්ත විමෝක්ෂ මුඛය’ යැයි පවසන ලදී. චතුර්ථ ධ්‍යානය උපක්ලේශයන්ගෙන් බැහැර වීම ආදියෙන් පිරිසිදු වූ ද මැනවින් සමාහිත වූ ද බැවින්, අන්‍යන් මෙන්ම තමා ද පවත්නා වූ යථාභූත ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමට හේතු වන බැවින්, එය මැනවින් ‘ශුන්‍ය’ යැයි බලන්නා වූ විදර්ශනාව මගින් ‘ශුන්‍යත විමෝක්ෂ මුඛය’ යැයි පවසන ලදී.

---

ဧဝံ ဝိဟာရာနံ ဝိပဿနာဝသေနေဝ ဝိမောက္ခမုခတာ, တတ္ထ ‘‘ဒိဗ္ဗဗြဟ္မဝိဟာရာနံ သန္တသုခတာယ အဿာဒနီယတာ’’တိအာဒိနာ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အရိယဝိဟာရဿ ပညာဓိကတ္တာ ဝိသေသတော အနတ္တာနုပဿနာသန္နိဿယတာယ သုညတဝိမောက္ခတာ. အာနေဉ္ဇဝိဟာရဿ သန္တဝိမောက္ခတာယ အနိစ္စလက္ခဏပ္ပဋိဝေဓဿ ဝိသေသပစ္စယသဘာဝတော အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခတာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

මෙසේ විහාරයන්ගේ (වාසයන්ගේ) විදර්ශනා වශයෙන්ම විමෝක්ෂ මුඛභාවය වේ. එහිදී ‘දිව්‍ය බ්‍රහ්ම විහාරයන්ගේ ශාන්ත සුවය හේතුවෙන් ආශ්වාදජනක බව’ ආදියෙන් අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛභාවය යෙදිය යුතුය. ආර්ය විහාරය ප්‍රඥාව අධික බැවින් විශේෂයෙන් අනාත්ම අනුපස්සනාව ඇසුරු කරන බැවින් ශුන්‍යත විමෝක්ෂභාවය වේ. ආනෙඤ්ජ විහාරය ශාන්ත විමෝක්ෂයක් වන බැවින් අනිත්‍ය ලක්ෂණය ප්‍රතිවේධ කිරීමට විශේෂ ප්‍රත්‍ය ස්වභාවයක් වන බැවින් අනිමිත්ත විමෝක්ෂ මුඛභාවය යෙදිය යුතුය.

---

တထာ ပုရိမာနံ ဒွိန္နံ သမ္မပ္ပဓာနာနံ သံကိလေသဝိသယတ္တာ ကိလေသဒုက္ခဝီတိက္ကမဿ ဒုက္ခာနုပဿနာဗာဟုလ္လတ္တာ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခတာ. တတိယဿ အနုပ္ပန္နကုသလုပ္ပာဒနေန ဓမ္မာနံ ဥဒယဝယဝန္တတာဝိဘာဝနတော အနိစ္စလက္ခဏံ ပါကဋန္တိ အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခတာ. စတုတ္ထဿ ဥပ္ပန္နာနံ ဌိတတ္တံ ဗျာပါရာပဇ္ဇနေန ဓမ္မာနံ အဝသဝတ္တိတာဒီပနတော အနတ္တလက္ခဏံ သုပါကဋန္တိ သုညတဝိမောက္ခမုခတာ.

එසේම මුල් සම්මප්පධාන (සම්‍ය ප්‍රධාන) වීර්යයන් දෙක සංක්ලේශයන් විෂය කරගන්නා බැවින්, කෙලෙස් දුක ඉක්මවා යාම සඳහා දුක්ඛානුපස්සනාව බහුල බැවින් අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛභාවය වේ. තෙවන සම්මප්පධානය නූපන් කුසල් උපදවා ගැනීමෙන් ධර්මයන්ගේ ඇති වීම හා නැති වීම විදහා දක්වන බැවින් අනිත්‍ය ලක්ෂණය ප්‍රකට වන හෙයින් අනිමිත්ත විමෝක්ෂ මුඛභාවය වේ. සිවුවන සම්මප්පධානය උපන් කුසල් පැවැත්වීම සඳහා උත්සාහවත් වීමෙන් ධර්මයන්ගේ අවසවර්තී (තමාට වසඟ නොවන) බව ආදිය පෙන්වන බැවින් අනාත්ම ලක්ෂණය මැනවින් ප්‍රකට වන හෙයින් ශුන්‍යත විමෝක්ෂ මුඛභාවය වේ.

---

မာနပ္ပဟာနာလယသမုဂ္ဃာတာနံ [Pg.119] သဟာယတဏှာပဟာနတာယ တဏှာပဏိဓိဝိသောဓနတော အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခတာ. အဝိဇ္ဇာပဟာနဿ ပညာကိစ္စာဓိကတာယ သုညတဝိမောက္ခမုခတာ. ဘဝူပသမဿ သင်္ခါရနိမိတ္တပဋိပက္ခတာယ အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခတာ.

මානය ප්‍රහීණ කිරීම හා ආලය (ඇල්ම) මුලිනුපුටා දැමීම සමඟ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ වන බැවින් ද, තෘෂ්ණා ප්‍රණිධිය පිරිසිදු කරන බැවින් ද අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛභාවය වේ. අවිද්‍යාව ප්‍රහීණ කිරීම ප්‍රඥා කෘත්‍යය අධික බැවින් ශුන්‍යත විමෝක්ෂ මුඛභාවය වේ. භවය සංසිඳුවීම සංස්කාර නිමිත්තට ප්‍රතිපක්ෂ වන බැවින් අනිමිත්ත විමෝක්ෂ මුඛභාවය වේ.

---

ပကတိယာ ဒုက္ခသဘာဝေ သင်္ခါရေ ဉာဏသစ္စေန အဝိသံဝါဒေန္တော ဒုက္ခတော ဧဝ ပဿတိ, စာဂါဓိဝိမုတ္တတာယ တဏှံ ဝိဒူရီကရောန္တော ရာဂပ္ပဏိဓိံ ဝိသောသေတီတိ ပုရိမံ အဓိဋ္ဌာနဒွယံ ‘‘အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရဿ ပန အဓိဋ္ဌာနဒွယဿ သုညတာနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခတာ ဝုတ္တနယာ ဧဝ.

ස්වභාවයෙන්ම දුක්ඛ ස්වභාවයක් ඇති සංස්කාරයන් ඥාන සත්‍යයෙන් අවිසංවාදීව දුක්ඛ වශයෙන්ම දකී ද, ත්‍යාගයෙහි අධිමුක්ත බැවින් තෘෂ්ණාව දුරු කරමින් රාග ප්‍රණිධිය වියළා දමයි ද, එබැවින් පෙර දැක්වූ අධිෂ්ඨාන දෙක ‘අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛය’ යැයි පවසන ලදී. අනෙක් අධිෂ්ඨාන දෙකෙහි ශුන්‍යත හා අනිමිත්ත විමෝක්ෂ මුඛභාවය පවසන ලද ක්‍රමයටම දත යුතුය.

---

ဆန္ဒာဓိပတေယျာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ ဝိသေသတော ဓမ္မစ္ဆန္ဒဝတော နေက္ခမ္မဝိတက္ကဗဟုလဿ ဟောတိ, ဝီရိယာဓိပတေယျာ ပန ကာမဝိတက္ကာဒိကေ ဝိနောဒေန္တဿာတိ တဒုဘယံ နိဿာယ ပဝတ္တာ ဝိပဿနာ ဝိသေသတော ရာဂါဒိပ္ပဏိဓီနံ ဝိသောသနတော ‘‘အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ. စိတ္တာဓိပတေယျံ, ဝီမံသာဓိပတေယျဉ္စ နိဿာယ ပဝတ္တာ ယထာက္ကမံ အနိစ္စာနတ္တာနုပဿနာဗာဟုလ္လတော ‘‘အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခမုခံ, အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ စ ဝုတ္တာ.

ඡන්දය අධිපති කොට ඇති චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය විශේෂයෙන් ධර්ම ඡන්දය ඇති, නෙක්ඛම්ම විතර්ක බහුල පුද්ගලයාට ඇති වේ. වීර්යය අධිපති කොට ඇති චිත්ත ඒකාග්‍රතාවය කාම විතර්කාදිය බැහැර කරන්නාට ඇති වේ. එම දෙක ඇසුරු කොට පවත්නා විදර්ශනාව විශේෂයෙන් රාගාදී ප්‍රණිධීන් වියළා දමන බැවින් ‘අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛය’ යැයි කියනු ලැබේ. චිත්තාධිපතෙය්‍යය සහ වීමංසාධිපතෙය්‍යය ඇසුරු කොට පවත්නා විදර්ශනාව පිළිවෙළින් අනිත්‍ය හා අනාත්ම අනුපස්සනාවන් බහුල බැවින් ‘අනිමිත්ත විමෝක්ෂ මුඛය’ සහ ‘අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛය’ යැයි කියනු ලැබේ.

---

အဘိဇ္ဈာဝိနယနော ဣန္ဒြိယသံဝရော, ကာမသင်္ကပ္ပာဒိဝိနောဒနော တပေါ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ပဏိဓိပဋိပက္ခတော အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခံ, ဗုဒ္ဓိ အနတ္တာနုပဿနာနိမိတ္တံ, ဥပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ နိမိတ္တဂ္ဂါဟပဋိပက္ခောတိ တဒုဘယသန္နိဿယာ ဝိပဿနာ ယထာက္ကမံ ‘‘သုညတံ, အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ.

දැඩි ලෝභය (අභිජ්ඣාව) දුරු කරන්නා වූ ඉන්ද්‍රිය සංවරය ද, කාම සංකල්පාදීන් බැහැර කරන්නා වූ තපස ද පෙර කී ක්‍රමයෙන් ම ප්‍රාර්ථනාවන්ට (පණිධි) විරුද්ධ බැවින් 'අප්‍රණිහිත' විමෝක්ෂ මුඛය වේ. අනාත්ම අනුපස්සනාව නිමිත්ත කොට ගත් ප්‍රඥාව සහ උපධි ප්‍රහීණ කිරීම නිමිති වශයෙන් ගැනීමෙහි විරුද්ධ පක්ෂය බැවින් ඒ දෙක ඇසුරු කළ විදර්ශනාව පිළිවෙළින් 'ශුන්‍යත' සහ 'අනිමිත්ත' විමෝක්ෂ මුඛය යැයි කියනු ලැබේ.

---

အာသန္နပစ္စတ္ထိကရာဂံ ပဋိဗာဟန္တီ မေတ္တာ ရာဂပဏိဓိယာ ပဋိပက္ခော, ကရုဏာ ပရဒုက္ခာပနယနာကာရဝုတ္တိကာ ဒုက္ခသဟဂတာယ ဒုက္ခာနုပဿနာယ ဝိသေသပစ္စယောတိ တဒုဘယသန္နိဿယာ ဝိပဿနာ ‘‘အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ. မုဒိတာ သတ္တာနံ မောဒဂ္ဂဟဏဗဟုလာ တဒနိစ္စတာဒဿနတော အနိစ္စာနုပဿနာယ ဝိသေသပစ္စယောတိ တန္နိဿယာ ဝိပဿနာ အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခမုခံ. ဥပေက္ခာ ဉာဏကိစ္စာဓိကတာယ အနတ္တာနုပဿနာယ ဝိသေသပစ္စယောတိ တန္နိဿယာ ဝိပဿနာ ‘‘သုညတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာတိ ဧဝမေတ္ထ ပဝတ္တိအာကာရတော ဝိပဿတော နိဿယတော, ကိစ္စတော စ ဘိန္ဒိတွာ ဝိမောက္ခမုခါနိ ယောဇိတာနီတိ.

ආසන්න සතුරා වූ රාගය වළක්වන්නා වූ මෙත්තාව රාග ප්‍රාර්ථනාවට (රාග පණිධි) විරුද්ධ වේ. අනුන්ගේ දුක දුරු කරන ස්වභාවය ඇති කරුණාව, දුක හා සහගත වූ දුක්ඛානුපස්සනාවට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වේ. එබැවින් ඒ දෙක ඇසුරු කළ විදර්ශනාව 'අප්‍රණිහිත විමෝක්ෂ මුඛය' යැයි කියනු ලැබේ. සත්ත්වයන්ගේ සතුට බහුලව ගන්නා වූ මුදිතාව, එම සතුටේ අනිත්‍ය බව දැකීමෙන් අනිත්‍යානුපස්සනාවට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් එය ඇසුරු කළ විදර්ශනාව 'අනිමිත්ත විමෝක්ෂ මුඛය' වේ. ඥාන කෘත්‍යයෙහි අධික බව නිසා උපේක්ෂාව අනාත්මානුපස්සනාවට විශේෂ ප්‍රත්‍යයක් වන බැවින් එය ඇසුරු කළ විදර්ශනාව 'ශුන්‍යත විමෝක්ෂ මුඛය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ මෙහි පවතින ආකාරය අනුව ද, විදර්ශනා කරන්නා අනුව ද, නිශ්‍රය (ඇසුර) අනුව ද, කෘත්‍යය අනුව ද වෙන් කර විමෝක්ෂ මුඛයන් යොදන ලදී.

---

သမတိက္ကမနံ [Pg.120] ပရိညာပဟာနဉ္စ. သပရသန္တာနေတိ အတ္တနော, ပရေသဉ္စ သန္တာနေ, တေန ကာယိကော, ဝါစသိကော စ ဝိဟာရော ‘‘ဝိက္ကီဠိတ’’န္တိ ဝုတ္တောတိ ဒဿေတိ ‘‘ဝိဝိဓော ဟာရော’’တိ ကတွာ. တဿ ပန ဝိဘာဝနာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ နယဿ ဘူမိဘာဝတော. ယေန ပဋိပက္ခဘာဝေန. တေသံ ပဋိပက္ခဘာဝေါတိ တေသံ အာဟာရာဒီနံ ပဋိပက္ခဘာဝေါ ပဟာတဗ္ဗဘာဝေါ ပဋိပဒါဒီနံ ပဋိပက္ခဘာဝေါ ပဟာယကဘာဝေါတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပဋိပဒါဂ္ဂဟဏေန ဝိပဿနာ ကထိတာ. ဝိပဿနာ စ စတ္တာရော အာဟာရေ ပရိဇာနန္တီ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂံ ပဇဟတီတိ ဥဇုကမေဝ တေသံ ပဋိပက္ခတာ, ဧဝံ ဈာနာဒီနမ္ပိ ဥပါဒါနာဒိပဋိပက္ခတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ တဒုပဒေသေန ဝိပဿနာယ ကထိတတ္တာ. ဝိပလ္လာသသတိပဋ္ဌာနာနံ ပဋိပက္ခဘာဝေါ ပါကဋော ဧဝ. န္တိ သီဟဝိက္ကီဠိတံ. ဝီသတိယာ စတုက္ကေဟိ ဝိသဘာဂတော ဝိတ္ထာရေန ဝိဘတ္တန္တိ တီဟိ ပဒေဟိ သင်္ဂဟေတွာ ကထိကတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ခေပေန ဒဿေန္တော’’တိ.

ඉක්මවා යාම යනු පිරිසිඳ දැකීම (පරිඤ්ඤා) සහ ප්‍රහීණ කිරීමයි. 'ස්වපර සන්තානයෙහි' යනු තමාගේ සහ අනුන්ගේ සන්තානයෙහි යන්නයි. එයින් කායික හා වාචසික හැසිරීම 'වික්කීළිත' (ක්‍රීඩාව) යැයි කියන ලද බව 'විවිධ වූ හැර ගැනීම්' (විවිධ හාර) යනුවෙන් දක්වයි. නයෙහි භූමියක් වන බැවින් එහි විස්තර කිරීම මෙහි අදහස් කරන ලදී. කවර ප්‍රතිපක්ෂ භාවයකින් ද යත්, එම ආහාර ආදියේ ප්‍රතිපක්ෂ භාවය ප්‍රහීණ කළ යුතු බව ද, ප්‍රතිපදා ආදියේ ප්‍රතිපක්ෂ භාවය ප්‍රහීණ කරන්නා වූ බව ද ලෙස යෙදිය යුතුය. එහි 'ප්‍රතිපදා' යන්න ගැනීමෙන් විදර්ශනාව කියන ලදී. විදර්ශනාව සතර ආකාර ආහාරයන් පිරිසිඳ දැන ඒ හා බැඳුණු ඡන්ද රාගය ප්‍රහීණ කරන බැවින් සෘජුවම ඒවායේ ප්‍රතිපක්ෂ බව වේ. මෙලෙස ම ධ්‍යානාදීන්ගේ ද උපාදානාදීන්ට ඇති ප්‍රතිපක්ෂ බව දත යුතුය. විපල්ලාස සහ සතිපට්ඨානයන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂ බව ප්‍රකටය. මෙය 'සීහවික්කීළිත' නම් වේ. විසි වැදෑරුම් සතරකයන්ගෙන් (චතුක්ක) අසදෘශ ලෙස විස්තරාත්මකව බෙදා ඇති බැවින් පද තුනකින් සංග්‍රහ කොට 'සංක්ෂේපයෙන් දක්වමින්' යැයි කියන ලදී.

---

ဣန္ဒြိယာနန္တိ သဒ္ဓါဒိဣန္ဒြိယာနံ. ဒသန္နံ စတုက္ကာနံ နိဒ္ဓါရဏာတိ ယောဇနာ.

'ඉන්ද්‍රියයන්ගේ' යනු ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ යන්නයි. දස වැදෑරුම් සතරකයන් වෙන් කොට දැක්වීම යනු මෙහි සම්බන්ධයයි.

---

၈၈. နိဂ္ဂစ္ဆတီတိ နိက္ခမတိ. တတော နိဒ္ဓါရေတွာ ဝုစ္စမာနော ဟိ နိဂ္ဂစ္ဆန္တော ဝိယ ဟောတီတိ. စတ္တာရော ပုဂ္ဂလေတိ ‘‘တဏှာစရိတော မန္ဒော’’တိအာဒိနာ (နေတ္တိ. ၆) ဝုတ္တေ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလေ. ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန စေတ္ထ ဓမ္မော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဘူမိံ နိဒ္ဒိသိတွာ’’တိ. တတော ဧဝါတိ ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလစတုက္ကတော ဧဝ. ဣတရတ္ထာပီတိ ‘‘သုခါယ…ပေ… ပုဂ္ဂလာ’’တိ ဧတ္ထာပိ. သာဓာရဏာယာတိ ပဌမစတုတ္ထာဟိပိ ဝိမိဿာယ. ယထာဝုတ္တာသူတိ ဒုတိယတတိယာသု.

88. 'නික්මෙයි' (නිග්ගච්ඡති) යනු පිටතට එයි යන්නයි. එයින් වෙන් කොට දක්වනු ලබන විට නික්මෙන්නාක් මෙන් වන බැවිනි. 'පුද්ගලයන් සතර දෙනා' යනු 'තණ්හාචරිත මන්ද' ආදී වශයෙන් කියන ලද පුද්ගලයන් සතර දෙනාය. මෙහි පුද්ගලයන් අධිෂ්ඨාන කොට ධර්මය පවසන ලද බැවින් 'භූමිය දක්වා' යැයි කීය. 'එයින් ම' යනු ඉහත කී පුද්ගල සතරකයන්ගෙන් ම යන්නයි. 'අනෙක් තන්හි ද' යනු 'සුඛාය... පුද්ගලයන්' යන මෙහි ද යන්නයි. 'සාධාරණ වූ' යනු පළමු හා සතරවන කරුණු හා මිශ්‍ර වූ බැවිනි. 'ඉහත සඳහන් කළ' යනු දෙවන හා තෙවන කරුණු සම්බන්ධයෙනි.

---

ဟေဋ္ဌာတိ ဒေသနာဟာရဝိဘင်္ဂဝိစယဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာသု.

'පහත' යනු දේසනාහාර විභංග සහ විචයහාර සම්පාත වර්ණනාවන්හි ය.

---

ဧသေဝ နယောတိ ကုသလမူလာဒိဒွါဒသတိကသင်္ဂဟော အနဝဇ္ဇပက္ခော. ‘‘ဝေါဒါယတိ သုဇ္ဈတိ ဧတေနာတိ ဝေါဒါန’’န္တိ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၁၁) ဝံ နေတဗ္ဗတံ သန္ဓာယာဟ.

කුසල මූල ආදී දොළොස් වැදෑරුම් තිකයන්ගේ සංග්‍රහය වූ අනවජ්ජ (නිවැරදි) පක්ෂය ද මෙම ක්‍රමයම වේ. 'මෙයින් පිරිසිදු වේ ද, එබැවින් වෝදානය (පිරිසිදු බව) වේ' යැයි මෙසේ මෙහෙයවිය යුතු ආකාරය පිළිබඳව පවසන ලදී.

---

ယထာ ဟာရဥဒ္ဒေသော ကတော, ဧဝံ နယာနံ အကရဏေ ကာရဏံ, ပယောဇနဉ္စ ဝိဘာဝေတုကာမော ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. နယေဟိ နယန္တရေဟိ. သမ္ဘဝဒဿနတ္ထန္တိ ဥပပတ္တိဒဿနတ္ထံ. တတ္ထ သမ္ဘဝေါ အနုဒ္ဒေသက္ကမေန နိဒ္ဒိသနေ ကရဏံ ဒဿနံ ပယောဇနံ. ယဒိ ဟိ ဣမေ နယာ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဝသေန အသံကိဏ္ဏာ ဘဝေယျုံ, ဟာရာ ဝိယ ဥဒ္ဒေသာနုက္ကမေနေဝ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ [Pg.121] သိယုံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဟာရာနံ ဥဒ္ဒေသာဝသာနေ ‘‘ဧတေ သောဠသ ဟာရာ ပကိတ္တိတာ အတ္ထတော အသံကိဏ္ဏာ’’တိ (နေတ္တိ. ၁).

හාරයන් (ක්‍රමයන්) උදෙස් කරන ලද පරිදි නයයන් (ක්‍රමවේදයන්) ඉදිරිපත් නොකිරීමට හේතුව සහ ප්‍රයෝජනය විස්තර කිරීමට අදහස් කරමින් 'එහෙත් කිමද?' ආදිය පවසන ලදී. 'නයයන්ගෙන්' යනු වෙනත් නයයන්ගෙන් යන්නයි. 'සම්භවය දැක්වීම පිණිස' යනු උපත (ඇරඹුම) දැක්වීම පිණිසය. එහි උදෙස් අනුපිළිවෙළින් තොරව දැක්වීමට හේතුව 'සම්භවය' වන අතර ප්‍රයෝජනය 'දැක්වීම' යි. ඉදින් මෙම නයයන් උපදනා ස්ථාන වශයෙන් මිශ්‍ර නොවූයේ නම්, හාරයන් මෙන් උදෙස් අනුපිළිවෙළින් ම දැක්විය යුතුව තිබුණි. හාරයන් උදෙස් කිරීම අවසානයෙහි 'මෙම හාර සොළස අර්ථයෙන් මිශ්‍ර නොවී ප්‍රකාශ කරන ලදී' යැයි කියන ලද්දේ එබැවිනි.

---

ယသ္မာ ပနေတေ မူလပဒေဟိ မူလပဒန္တရနိဒ္ဓါရဏေန အညမညံ တေ နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ဧကသ္မိံ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ဣတရောပိ အတ္ထတော နိဒ္ဒိဋ္ဌောယေဝ နာမ ဟောတီတိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဥဒ္ဒေသာနုက္ကမေန နိဒ္ဒေသော န ကတော’’တိ.

එහෙත්, මෙම (නයයන්) මූල පද මඟින් අනෙකුත් මූල පද වෙන් කර දැක්වීමෙන් එකිනෙක නික්මෙන බැවින්, එකක් දක්වන ලද කල්හි අනෙක ද අර්ථ වශයෙන් දක්වන ලද්දේ ම වෙයි. මෙම අර්ථය දැක්වීම පිණිස 'උදෙස් අනුපිළිවෙළින් දැක්වීම නොකරන ලදී' යැයි කියන ලදී.

---

ဣဒါနိ တမေဝ သင်္ခေပေန ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရေန ဒဿေတုံ ‘‘ပဌမနယတော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဏှာဒိဋ္ဌိစရိတဝသေန ဒွိဓာ ပုဂ္ဂလေ ဝိဘဇိတွာ တေသံ ဝသေန နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယံ နီဟရိတွာ ပုန တေ ဧဝ တဏှာဒိဋ္ဌိစရိတေ စတုပ္ပဋိပဒါဝိဘာဂေန ဝိဘဇိတွာ သီဟဝိက္ကီဠိတဿ နယဿ သမ္ဘဝေါ ဒဿိတော, တေ ဧဝ စတုပ္ပဋိပဒါဘေဒဘိန္နေ ပုဂ္ဂလေ ပုန ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒိဝိဘာဂေန တိဓာ ဝိဘဇိတွာ တိပုက္ခလဿ နယဿ သမ္ဘဝေါ ဒဿိတော. တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပဌမနယတော…ပေ… နိဒ္ဒိဋ္ဌော’’တိ.

දැන් එම සංක්ෂේපයෙන් පවසන ලද අර්ථය විස්තරාත්මකව දැක්වීමට 'පළමු නයයෙන් ම...' ආදිය පවසන ලදී. එහි තණ්හා චරිත සහ දිට්ඨි චරිත වශයෙන් පුද්ගලයන් දෙකොටසකට බෙදා, ඔවුන්ගේ වසයෙන් නන්දියාවට්ට නයය මතු කොට දක්වා, නැවතත් එම තණ්හා-දිට්ඨි චරිත පුද්ගලයන් ම සතර ප්‍රතිපදා බෙදීමෙන් බෙදා සීහවික්කීළිත නයයේ සම්භවය දක්වන ලදී. එම සතර ප්‍රතිපදා භේදයෙන් යුත් පුද්ගලයන් ම නැවත උග්ඝටිතඤ්ඤූ ආදී වශයෙන් තෙවැදෑරුම්ව බෙදා තිපුක්ඛල නයයේ සම්භවය දක්වන ලදී. එය අරභයා 'පළමු නයයෙන්... දක්වන ලදී' යැයි පවසන ලදී.

---

ယသ္မာ သုဘသုခသညာဟိ လောဘော, နိစ္စသညာယ ဒေါသော ‘‘ဣမိနာ မေ အနတ္ထော ကတော’’တိ အာဃာတုပ္ပတ္တိတော, အတ္တသညာယ မောဟော ဂဟိတော ဟောတိ. တထာ အသုဘသညာဒီဟိ အလောဘာဒယော, တသ္မာ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေန တတိယနယတော ဒုတိယနယဿ သမ္ဘဝေါ. ယသ္မာ ပန လောဘေ သတိ သမ္ဘဝတော လောဘဂ္ဂဟဏေနေဝ ဒေါသော ဂယှတိ. လောဘော စ တဏှာ, မောဟော အဝိဇ္ဇာ, တပ္ပဋိပက္ခတော အလောဘာဒေါသေဟိ သမထော ဂယှတိ, အမောဟေန ဝိပဿနာ, တသ္မာ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ ဒုတိယနယတော ပဌမနယဿ သမ္ဘဝေါတိ ဣမံ ဝိသေသံ ဒီပေတုံ ဥဒ္ဒေသာနုက္ကမေန နိဒ္ဒေသော န ကတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေန ပနာ’’တိအာဒိမာဟ.

ශුභ සහ සුඛ සංඥාවන් නිසා ලෝභය ද, 'මොහු මට අනර්ථයක් කළේය' යන ආඝාතය (තරහව) ඉපදීමෙන් නිත්‍ය සංඥාව නිසා ද්වේෂය ද, ආත්ම සංඥාව නිසා මෝහය ද ගනු ලැබේ. එමෙන්ම අශුභ සංඥා ආදියෙන් අලෝභාදිය ද (ගනු ලැබේ). එබැවින් ධර්මාධිෂ්ඨාන වශයෙන් තුන්වන නයයෙන් දෙවන නයයේ සම්භවය සිදු වේ. ලෝභය ඇති කල්හි ලෝභය ගැනීමෙන්ම ද්වේෂය ද ගනු ලබන බැවිනි. ලෝභය යනු තණ්හාවයි, මෝහය යනු අවිද්‍යාවයි. ඒවායේ ප්‍රතිපක්ෂ වූ අලෝභ ද්වේෂයන්ගෙන් සමථය ද, අමෝහයෙන් විදර්ශනාව ද ගනු ලැබේ. එබැවින් ධර්මාධිෂ්ඨාන වශයෙන් ම දෙවන නයයෙන් පළමු නයයේ සම්භවය සිදු වේ. මෙම විශේෂත්වය පැහැදිලි කිරීමට සහ උදෙස් අනුපිළිවෙළින් දැක්වීම නොකළ බව දැක්වීමට 'ධර්මාධිෂ්ඨාන වශයෙන් වනාහි...' ආදිය පවසන ලදී.

---

တေနေဝါတိ တတိယနယတော ဒုတိယနယဿ ဝိယ ဒုတိယနယတော ပဌမနယဿပိ သမ္ဘဝတော. ဧဝံ ပါဠိယံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေန အာဂတံ နိဿာယ အဋ္ဌကထာယံ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ နယနိဂ္ဂမော နိဒ္ဓါရိတောတိ အယမေဝ ဝိသေသော. ယဒိ ဧဝန္တိ ပါဠိယံ အာဂတပ္ပကာရတော အညေနပိ ပကာရေန နယာ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာ, ဧဝံ သန္တေ ယထာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေန ပဌမနယတော တတိယနယဿ, တတိယနယတော ဒုတိယနယဿ [Pg.122] သမ္ဘဝေါ ဒဿိတော, ဧဝံ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ ပဌမနယတော တတိယနယဒုတိယနယာနံ, ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ ဒုတိယနယတော တတိယနယဿ သမ္ဘဝေါ ဒီပေတဗ္ဗောတိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘ဒွေ ဟုတွာ…ပေ… သိယာ’’တိ.

‘එබැවිනි’ යනු තෙවැනි ක්‍රමයෙන් දෙවැනි ක්‍රමය මෙන් ම දෙවැනි ක්‍රමයෙන් පළමු ක්‍රමය ද සම්භවය වන (ඇති වන) බැවිනි. මෙසේ පාලියෙහි පුද්ගලාධිෂ්ඨාන වශයෙන් පැමිණි දේශනාව ඇසුරු කොට අටුවාවෙහි ධර්මාධිෂ්ඨාන වශයෙන් ම නය නිගමනය (ක්‍රම විනිශ්චය) කරන ලදැයි යන මෙය ම මෙහි ඇති සුවිශේෂත්වයයි. ඉදින් මෙසේ පාලියෙහි ආ ආකාරයට වඩා වෙනත් ආකාරයකින් ද ක්‍රමයන් විනිශ්චය කළ යුතු නම්, පුද්ගලාධිෂ්ඨාන වශයෙන් පළමු ක්‍රමයෙන් තෙවැනි ක්‍රමයත්, තෙවැනි ක්‍රමයෙන් දෙවැනි ක්‍රමයත් ඇති වන බව දැක්වූයේ යම් සේ ද, එසේ ම ධර්මාධිෂ්ඨාන වශයෙන් ම පළමු ක්‍රමයෙන් දෙවැනි හා තෙවැනි ක්‍රමයන් ද, ධර්මාධිෂ්ඨාන වශයෙන් ම දෙවැනි ක්‍රමයෙන් තෙවැනි ක්‍රමය ඇති වන බව ද දැක්විය යුතුය යන අර්ථය ‘දෙකක් වී... පවතියි’ යනාදියෙන් වදාළහ.

---

တတ္ထ နယောတိ ပစ္ဆာ ဝုတ္တဒုတိယနယော. အတ္ထတောတိ အတ္ထာပတ္တိတော, အတ္ထတော လဗ္ဘမာနတ္တာ ဧဝ သရူပေန န ကထိတောတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တံ အတ္ထာပတ္တိံ ဧကန္တိကံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနုပ္ပဝေသော ဣစ္ဆိတော တံတံနယမူလပဒါနံ နယန္တရမူလပဒေသု သမဝရုဇ္ဈနတော. တထာ ဟိ ‘‘ယတ္ထ သဗ္ဗော အကုသလပက္ခော သင်္ဂဟံ သမောသရဏံ ဂစ္ဆတိ, ယတ္ထ သဗ္ဗော ကုသလပက္ခော သင်္ဂဟံ သမောသရဏံ ဂစ္ဆတီ’’တိ (နေတ္တိ. ၃) စ ဝုတ္တံ. အယဉ္စ အတ္ထောတိ ‘‘နယာနံ အညမညအနုပ္ပဝေသော နိဂ္ဂမော’’တိ အယံ ဒုဝိဓော အတ္ထော. ပိဋကာနံ အတ္ထကထနံ ပေဋကံ, သော ဧဝ ဥပဒေသောတိ ပေဋကောပဒေသော, ဥပဒေသဘူတာ ပရိယတ္တိသံဝဏ္ဏနာတိ အတ္ထော.

එහි ‘නයෝ’ යනු පසුව කියන ලද දෙවැනි ක්‍රමයයි. ‘අත්ථතෝ’ යනු අර්ථයාගේ පැමිණීමෙන්, එනම් අර්ථය වශයෙන් ලැබෙන බැවින් ම ස්වරූපයෙන් මතු කොට නොකියන ලද්දේ යන අර්ථයයි. දැන් ඒ අර්ථ සාධනය ඒකාන්ත කොට දැක්වීමට ‘යම් හෙයකින්’ යනාදිය කියන ලදී. ‘අනුප්පවේසෝ’ (ඇතුළු වීම) යනු ඒ ඒ ක්‍රමයන්හි මූල පදයන් අන්‍ය ක්‍රමයන්හි මූල පදයන්හි ඇතුළත් වීම (සංග්‍රහ වීම) අභිමත බැවිනි. එසේ ම ‘යම් තැනක සියලු අකුසල පක්ෂය සංග්‍රහයට හා එක් රැස් වීමට පැමිණේ ද, යම් තැනක සියලු කුසල පක්ෂය සංග්‍රහයට හා එක් රැස් වීමට පැමිණේ ද’ (නෙත්ති. 3) යැයි වදාරන ලදී. මේ අර්ථය ද ‘නයයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය අනුප්‍රවේශය නිගමනයයි’ යනුවෙන් මේ අර්ථය දෙවැදෑරුම් වේ. පිටකයන්ගේ අර්ථ ප්‍රකාශ කිරීම ‘පේටකය’ යි, එය ම උපදේශයක් වන බැවින් ‘පේටකෝපදේශය’ නම් වේ. උපදේශාත්මක වූ පර්යාප්ති වර්ණනාව යනු එහි අර්ථයයි.

---

အာဒိတော ပဋ္ဌာယာတိ နယာနံ အညမညအနုပ္ပဝေသနိဂ္ဂမမတ္တမေဝ အဝိဘာဝေတွာ နယဝိစာရဿ ပဌမာဝယဝတော ပဘုတိ ဝိဘာဝနာ ဒီပနာ ပကာသနာ.

‘ආදිතෝ පට්ඨායා’ (ආදියේ සිට) යනු නයයන්ගේ අන්‍යෝන්‍ය අනුප්‍රවේශ නිගමනය පමණක් විස්තර නොකොට, නය විචාරයේ ප්‍රථම කොටසේ සිට ම විස්තර කිරීම, පැහැදිලි කිරීම හා ප්‍රකාශ කිරීමයි.

---

ဒေါသဒိဋ္ဌီတိ အပ္ပဿာဒတာဒိဒေါသဂါဟိကဒိဋ္ဌီ, ဒေါသဒဿိနောတိ အတ္ထော. တေ ဟိ အသမူဟတာနုသယာ, ကာမေသု စ အာဒီနဝဒဿိနော. ဣဒဉှိ နေသံ အင်္ဂဒွယံ အတ္တကိလမထာနုယောဂဿ ကာရဏံ ဝုတ္တံ. နတ္ထိ အတ္ထောတိ ယော ရာဂါဘိဘူတေဟိ အန္ဓဗာလေဟိ ပရိကပ္ပိတော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော ကာမေဟိ အတ္ထော, သော မဓုဗိန္ဒုဂိဒ္ဓဿ မဓုလိတ္တသတ္ထဓာရာဝလေဟနသဒိသော အပ္ပဿာဒေါ ဗဟုဒုက္ခော ဗဟုပါယာသော ဗဟုအာဒီနဝေါ သဝိဃာတော သပရိဠာဟော သမ္ပရာယိကော တထေဝါတိ သဗ္ဗဒါပိ ဝိညူဇာတိကဿ ကာမေဟိ ပယောဇနံ န ဝိဇ္ဇတိ. အနဇ္ဈောသိတာတိ အနဘိဘူတာ ဝိဟရန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ သုခါ ပဋိပဒါတိ တေန မန္ဒကိလေသဘာဝေန တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ အကိစ္ဆေန သိဇ္ဈမာနာ ဝိပဿနာ ပဋိပဒါ ‘‘သုခါ ပဋိပဒါ’’တိ ဝုစ္စတိ. အဇ္ဈောသိတာတိ အဘိနိဝိဋ္ဌာ. ဣမေ သဗ္ဗေ သတ္တာတိ ဣမေ တဏှာဒိဋ္ဌိစရိတဘာဝေန ဒွိဓာ ဝုတ္တာ အပရိမာဏပ္ပဘေဒါ သဗ္ဗေပိ ပဋိပဇ္ဇန္တာ သတ္တာ.

‘දෝසදිට්ඨී’ යනු අල්ප ආශ්වාද ඇති බව ආදී දෝෂයන් ම ග්‍රහණය කරගන්නා වූ දෘෂ්ටියයි, දෝෂ දකින්නා වූ යනු අර්ථයයි. ඔවුන්ගේ අනුශයයන් ප්‍රහීණ වී නැත, ඔවුහු කාමයන්හි ආදීනව දකින්නෝ ය. ඔවුන්ගේ මේ අංග දෙක අත්තකිලමථානුයෝගයට හේතුව ලෙස දක්වන ලදී. ‘අර්ථයක් නැත’ යනු රාගයෙන් මඩනා ලද අන්ධ බාලයන් විසින් පරිකල්පනය කරන ලද දෘෂ්ටධර්මික කාමයන්ගෙන් ලැබෙන යම් අර්ථයක් (ප්‍රයෝජනයක්) වේ ද, එය මී පැණි බින්දුවකට ලොල් වූවකු මී පැණි තැවරූ කඩුවක මුවහත ලෙවකෑම වැනි ය. එය අල්ප ආශ්වාද සහිත ය, බොහෝ දුක් ඇත්තේ ය, බොහෝ ආයාස ඇත්තේ ය, බොහෝ ආදීනව ඇත්තේ ය, පීඩා සහිත ය, දැවීම් සහිත ය, පරලොව දී ද එසේ ම ය. එබැවින් සෑම කල්හි ම විඤ්ඤූන්හට කාමයන්ගෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. ‘අනජ්ඣෝසිතා’ යනු (කාමයන්ගෙන්) අභිබවා නොගියව වාසය කරති. එබැවින් ‘සුඛා පටිපදා’ (සැපවත් පිළිවෙත) යැයි කියනු ලැබේ. කෙලෙස් මඳ බැවින් ඒ පුද්ගලයන්ට අපහසුවකින් තොරව සිද්ධ වන්නා වූ විදර්ශනා පටිපදාව ‘සුඛා පටිපදා’ නම් වේ. ‘අජ්ඣෝසිතා’ යනු දැඩි ලෙස ඇලුණු (අභිනිවේශ වූ) යන්නයි. ‘මේ සියලු සත්ත්වයෝ’ යනු තණ්හා චරිත හා දෘෂ්ටි චරිත වශයෙන් දෙවැදෑරුම් කොට වදාරන ලද, අපරිමාණ ප්‍රභේද ඇති පිළිපදින්නා වූ සියලු ම සත්ත්වයෝ ය.

---

သုခေန [Pg.123] ပဋိနိဿဇ္ဇန္တီတိ ကိလေသေ အကိစ္ဆေန ပဇဟန္တိ. ‘‘ဣမာ စတဿော ပဋိပဒါ’’တိအာဒိ ပဋိပဒါနံ ဧတ္တာဝတာယံ, ဝိသယဘာဝကိစ္စေသု စ ဗျဘိစာရာဘာဝဒဿနံ. အယံ ပဋိပဒါတိ နိဂမနံ, အယံ ပဋိပဒါ ယာယ ဝသေန သီဟဝိက္ကီဠိတဿ နယဿ ဘူမိဒဿနတ္ထံ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ နိဒ္ဓါရိတာတိ အဓိပ္ပာယော. စတုက္ကမဂ္ဂေန ကိလေသေ နိဒ္ဒိသတီတိ အနန္တရံ ဝက္ခမာနေန အာဟာရာဒိစတုက္ကမဂ္ဂေန ဒသဝတ္ထုကေ ကိလေသသမူဟေ နိဒ္ဒိသတိ. စတုက္ကမဂ္ဂေန အရိယဓမ္မေသု နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာတိ တပ္ပဋိပက္ခေန ပဋိပဒါဒိစတုက္ကမဂ္ဂေန အရိယဓမ္မေသု ဗောဓိပက္ခိယေသု ဝိသယဘူတေသု နိဒ္ဓါရေတွာ ကထေတဗ္ဗာ.

‘සුඛේන පටිනිස්සජ්ජන්ති’ යනු අපහසුවකින් තොරව කෙලෙස් ප්‍රහීණ කරති. ‘ඉමා චතස්සෝ පටිපදා’ (මේ සිවු පිළිවෙත්) යනාදියෙන් පටිපදාවන්ගේ ප්‍රමාණය ද, විෂයයන් හා කෘත්‍යයන්හි වෙනස් නොවන බව දැක්වීම ද සිදු වේ. ‘අයං පටිපදා’ යනු නිගමනයයි, සීහවික්කීළිත නයෙහි භූමිය දැක්වීම පිණිස යම් පිළිවෙතක් මඟින් පුද්ගලයන් සතර දෙනෙකු තෝරා ගන්නා ලද ද, එය මේ පිළිවෙතය යනු අදහසයි. ‘චතුක්කමග්ගේන කිලේසේ නිද්දිසති’ යනු මින් පසුව කියනු ලබන ආහාර ආදී සතර වැදෑරුම් මාර්ගයන්ගෙන් දස වැදෑරුම් කෙලෙස් සමූහය දක්වයි. ‘චතුක්කමග්ගේන අරියධම්මේසු නිද්දිසිතබ්බා’ යනු ඊට ප්‍රතිපක්ෂ වූ පටිපදා ආදී සතර වැදෑරුම් මාර්ගයන්ගෙන් විෂය භූත වූ බෝධිපාක්ෂික ආදී ආර්ය ධර්මයන් විනිශ්චය කොට කිව යුතුය යන්නයි.

---

ဣဒဉ္စ ပမာဏံ စတ္တာရော အာဟာရာတိ ဣမေသံ ဝိပလ္လာသာနံ ပဝတ္တိယာ ပမာဏံ, ယဒိဒံ စတ္တာရော အာဟာရာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယာဝဒေဝ စတ္တာရော အာဟာရာ ပရိညံ န ဂစ္ဆန္တိ, တာဝဒေဝ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသေ ဝိဘဇန္တိ. ယာဝဒေဝ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ အပ္ပဟီနာ, တာဝဒေဝ စတ္တာရိ ဥပါဒါနာနိ ပရိဗြူဟန္တီတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ ဣမာနိ သဗ္ဗာနိ ဒသ ပဒါနီ’’တိ. ‘‘ယောဇေတဗ္ဗာနီ’’တိ စ ဝစနသေသော.

‘මේ ප්‍රමාණය සතර ආහාරයෝ ය’ යනු මේ විපල්ලාසයන්ගේ පැවැත්මට ප්‍රමාණය වන යමක් වේ ද, ඒ මේ සතර ආහාරයෝ ය. මෙහි අදහස මෙයයි - යම් තාක් කල් සතර ආහාරයන් පිරිසිඳ අවබෝධ නොකරත් ද, ඒ තාක් කල් සතර විපල්ලාසයන් බෙදා දක්වති. යම් තාක් කල් සතර විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණ නොකරත් ද, ඒ තාක් කල් සතර උපාදානයන් වර්ධනය කරති. මෙසේ සෑම තැනක දී ම සුදුසු පරිදි කිව යුතුය. එබැවින් ‘මෙසේ මේ සියලු දස පදයන්’ යැයි වදාළහ. ‘යෙදිය යුතුය’ යනු වාක්‍ය ශේෂයයි.

---

‘‘အဘိဇ္ဈာယ ဂန္ထတီ’’တိ ဣမိနာ အဘိဇ္ဈာယနမေဝ ဂန္ထနန္တိ ဒဿေတိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပပဉ္စေန္တောတိ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသံ ဝိတ္ထာရေန္တော.

‘අභිජ්ඣාය ගන්ථති’ (අභිජ්ඣාවෙන් ගැට ගසයි) යන්නෙන් අභිජ්ඣාව ම ග්‍රන්ථයක් (ගැටයක්) බව දක්වයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමය ම වේ. ‘පපඤ්චේන්තෝ’ යනු දෘෂ්ටි අභිනිවේශය (දෘෂ්ටියෙහි දැඩිව එල්බ ගැනීම) විස්තර කරන්නා වූ යන්නයි.

---

ဝိပ္ပဋိသာရုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေါ ကိလေသာနံ အာသဝနန္တိ အာဟ ‘‘အာသဝန္တီ’’တိ. ကိံ ဝိပ္ပဋိသာရာတိ တေန ကိလေသာနံ ဝီတိက္ကမဝတ္ထုံ ဝဒတိ. ယသ္မာ အပ္ပဟီနာနုသယဿေဝ ဝိပ္ပဋိသာရာ, န ဣတရဿ, တသ္မာ ‘‘ယေ ဝိပ္ပဋိသာရာ, တေ အနုသယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဒဒွယေနပိ ဖလူပစာရေန ကာရဏံ ဝုတ္တံ.

කෙලෙස් පසුතැවීම ඇති වීමට හේතු වන බැවින් ‘ආසවන්ති’ (ආශ්‍රවයෝ වෙති) යැයි කීහ. ‘විපිළිසර යනු කුමක්ද?’ යන්නෙන් ඒ කෙලෙස්වල වීතික්කම වස්තුව (සීමා ඉක්මවා යාමේ කරුණ) පවසයි. යම් හෙයකින් ප්‍රහීණ නොකළ අනුශය සහිත වූවකුට ම විපිළිසර ඇති වේ ද, අනෙකාට නොවේ ද, එබැවින් ‘යම් විපිළිසර කෙනෙක් වෙත් ද, ඔවුහු අනුශයෝ ය’ යැයි කියන ලදී. පද දෙකෙන් ම ඵලූපචාර වශයෙන් හේතුව පවසන ලදී.

---

ပဌမေန ပဒေနာတိ ယထာဝုတ္တေသု ဒသသု သုတ္တပဒေသု ပဌမေန ပဒေန. ပဌမာယ ဒိသာယာတိ တဒတ္ထသင်္ခါတာယ သီဟဝိက္ကီဠိတဿ သံကိလေသပက္ခေ ပဌမာယ ဒိသာယ.

‘පඨමේන පදේන’ යනු කලින් කියන ලද දස සූත්‍ර පදයන් අතුරින් පළමු පදයෙන් යන්නයි. ‘පඨමාය දිසාය’ යනු එහි අර්ථය සංඛ්‍යාත වූ සීහවික්කීළිත නයෙහි සංක්ලේශ පක්ෂයෙහි පළමු දිශාවෙනි.

---

ဣတီတိ ဧဝံ, ဝုတ္တနယေနာတိ အတ္ထော. ကုသလာကုသလာနန္တိ ယထာဝုတ္တအနဝဇ္ဇသာဝဇ္ဇဓမ္မာနံ. ပက္ခပဋိပက္ခဝသေနာတိ ဝေါဒါနပက္ခတပ္ပဋိပက္ခဝသေန. ယောဇနာတိ ပဌမဒိသာဒိဘာဝေန ယုတ္တေ ကတွာ မနသာနုပေက္ခနာ. ‘‘မနသာ ဝေါလောကယတေ’’တိ (နေတ္တိ. ၄) ဟိ ဝုတ္တံ.

‘ඉති’ යනු මෙසේ ය, ‘වුත්තනයේන’ යනු කියන ලද ක්‍රමයෙන් යන්නයි. ‘කුසලාකුසලානං’ යනු කියන ලද අනවද්‍ය හා සාවද්‍ය ධර්මයන්ගේ යන්නයි. ‘පක්ඛපටිපක්ඛවසෙන’ යනු වෝදාන (පිරිසිදු) පක්ෂය හා ඊට ප්‍රතිපක්ෂ පක්ෂය වශයෙනි. ‘යෝජනා’ යනු ප්‍රථම දිශා ආදී වශයෙන් යුක්ත කොට මනසින් මෙනෙහි කිරීමයි. ‘මනසින් බලයි’ (නෙත්ති. 4) යැයි වදාරා ඇත.

---

တဿာတိ [Pg.124] ဒိသာလောကနဿ. သောတာပတ္တိဖလာဒီနံ ပရိယောသာနတာ ဣန္ဒြိယဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယေသဉှိ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဝသေန သတိပဋ္ဌာနာဒီနိ သိဇ္ဈန္တိ, တေသံ ဝသေန သောတာပတ္တိဖလာဒီနံ ပရိယောသာနတာ. တတ္ထ သောတာပတ္တိဖလေ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. သောတာပန္နော ဟိ သဒ္ဓါယ ပရိပူရိကာရီ. သကဒါဂါမိဖလေ ဝီရိယိန္ဒြိယံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. သကဒါဂါမီ ဟိ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမာယ. အနာဂါမိဖလေ သမာဓိန္ဒြိယံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. အနာဂါမီ သမာဓိသ္မိံ ပရိပူရိကာရီ. အဂ္ဂဖလေ အရဟတ္တေ သတိန္ဒြိယဉ္စ ပညိန္ဒြိယဉ္စ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. အရဟာ ဟိ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တော, ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တော စာတိ.

‘තස්ස’ යනු ඒ දිශා නිරීක්ෂණයට (දිශාලෝකනයට) යි. සෝවාන් ඵලය ආදියේ කෙළවර වීම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වශයෙන් දත යුතුය. යම් ශ්‍රද්ධාදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ බලයෙන් සතිපට්ඨාන ආදිය සිද්ධ වේ ද, එම ඉන්ද්‍රියයන්ගේ වශයෙන් සෝවාන් ඵලය ආදියේ කෙළවර වීම සිදු වේ. එහි දී සෝවාන් ඵලයේ දී ශ්‍රද්ධේන්ද්‍රියය පරිපූර්ණත්වයට පත් වේ. සෝවාන් වූ උත්තමයා ශ්‍රද්ධාව පූර්ණ කරන්නෙකි. සකෘදාගාමී ඵලයේ දී වීර්යින්ද්‍රියය පරිපූර්ණත්වයට පත් වේ. සකෘදාගාමී උත්තමයා උත්තරීතර මාර්ග ලාභය සඳහා ඇරඹූ වීර්ය ඇත්තෙකි. අනාගාමී ඵලයේ දී සමාධින්ද්‍රියය පරිපූර්ණත්වයට පත් වේ. අනාගාමී උත්තමයා සමාධිය පූර්ණ කරන්නෙකි. අග්‍ර ඵල වූ අර්හත්ත්වයේ දී සතින්ද්‍රියය හා ප්‍රඥේන්ද්‍රියය පරිපූර්ණත්වයට පත් වේ. රහතන් වහන්සේ යනු සති විපුලත්වයට (සිහියේ පිරිපුන් බවට) හා ප්‍රඥා විපුලත්වයට පත් වූ උත්තමයා බැවිනි.

---

အပရေ ပနာဟု – သဒ္ဓါဗလေန သုဘသညာယ ပဟာနံ. သဒ္ဒဟန္တော ဟိ ပဋိက္ကူလမနသိကာရေ ကမ္မံ ကရောတိ. ဝီရိယဗလေန သုခသညာယ ပဟာနံ. ဝီရိယဝါ ဟိ သုခဿာဒံ အဘိဘဝိတွာ ယောနိသောမနသိကာရမနုယုဉ္ဇတိ. သမာဓိဗလေန နိစ္စသညာယ ပဟာနံ. သမာဟိတော ဟိ သင်္ခါရာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော အနိစ္စသညံ ပဋိလဘတိ. ပညာဗလေန အတ္တသညာယ ပဟာနံ. ပညဝါ ဟိ သင်္ခါရာနံ အဝသဝတ္တိတံ သလ္လက္ခေန္တော အတ္တသုညတံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ. သတိ ပန သဗ္ဗတ္ထာပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘သတိံ စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄; မိ. ပ. ၂.၁.၁၃). ဧဝံ စတုဝိပလ္လာသပ္ပဟာယီနံ စတုန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ပါရိပူရိဋ္ဌာနံ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ စတုဝိပလ္လာသမုခါနံ စတုန္နံ ဒိသာနံ ပရိယောသာနာနိ ဝုတ္တာနီတိ.

තවද ඇතැම් කෙනෙක් මෙසේ පවසති – ශ්‍රද්ධා බලයෙන් සුභ සංඥාව ප්‍රහීණ වේ. ශ්‍රද්ධාවන්තයා වනාහි පිළිකුල් මෙනෙහි කිරීමෙහි යෙදෙයි. වීර්ය බලයෙන් සුඛ සංඥාව ප්‍රහීණ වේ. වීර්යවන්තයා සැපයෙහි ආශ්වාදය මැඩ පවත්වා යෝනිසෝමනසිකාරයෙහි යෙදෙයි. සමාධි බලයෙන් නිත්‍ය සංඥාව ප්‍රහීණ වේ. සමාහිත වූ තැනැත්තා සංස්කාරයන්ගේ ඇති වීම හා නැති වීම පිරිසිඳ දකිමින් අනිත්‍ය සංඥාව ලබයි. ප්‍රඥා බලයෙන් ආත්ම සංඥාව ප්‍රහීණ වේ. ප්‍රඥාවන්තයා සංස්කාරයන්ගේ අවසවර්තී (තමාට වසඟ නොවන) බව සලකමින් ආත්ම ශුන්‍යතාවය ප්‍රතිවේධ කරයි. සිහිය වනාහි සෑම තන්හිම අවශ්‍ය වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘මහණෙනි, මම සිහිය වනාහි සෑම තන්හිම ප්‍රයෝජනවත් යැයි පවසමි’ යනුවෙන් වදාළ සේක. මෙසේ සතර විපල්ලාසයන් ප්‍රහීණ කරන්නා වූ සතර ඉන්ද්‍රියයන්ගේ පාරිපූරිය සිද්ධ වන ස්ථානය වූ සතර සාමඤ්ඤ ඵලයන්, සතර විපල්ලාස මුඛයන් නම් වූ සතර දිශාවන්ගේ අවසානය ලෙස පවසන ලදී.

---

‘‘လောဘော အကုသလမူလ’’န္တိအာဒိ လောဘာဒီနံ ဟေတုဖလဘာဝေန သမ္ပယုတ္တတာယ ဒဿနံ.

‘ලෝභය අකුසල මූලයකි’ යනාදියෙන් ලෝභය ආදියෙහි හේතු-ඵල ස්වභාවය හා ඒවා එකිනෙක සම්ප්‍රයුක්ත බව දක්වයි.

---

တတ္ထ မနာပိကေနာတိ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တံ. အမနာပိကေနာပိ ဟိ အာရမ္မဏေန ဝိပရိယေသဝသေန လောဘော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မနာပိကေနာတိ ဝါ မနာပိကာကာရေန. ဖဿဝေဒနူပဝိစာရရာဂဝိတက္ကပရိဠာဟာ သဟဇာတာပိ လဗ္ဘန္တိ, အသဟဇာတာပိ. ‘‘ဥပ္ပာဒေါ’’တိ ဧတေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနသင်္ခါရဂ္ဂဟဏန္တိ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပာဒလက္ခဏဿေဝ ပန ဂဟဏေ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. န ဟိ ဥပ္ပာဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ရာဂဇပရိဠာဟဟေတုကတာ စ တေသံ ရာဂဿ တဏှာသဘာဝတ္တာ. တဏှာ ဟိ ဒုက္ခဿ သမုဒယော, ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခန္တိ. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘တဏှာသဟဇာတဝေဒနာယ [Pg.125] ပန လောဘော သဟဇာတာဒိပစ္စယေဟိ စ ပစ္စယော’’တိ. ဧဝံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ဥပ္ပန္နလောဘသဟဂတသုခဝေဒနာယ ဥဒယော ဣဓ ‘‘ဥပ္ပာဒေါ သင်္ခတလက္ခဏ’’န္တိ ဝုတ္တော, တဿာ ဝိပရိဏာမော ‘‘ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ’’တိ. ဝိပရိဏာမာဝတ္ထာ စ ဥဒယာဝတ္ထံ ဝိနာ န ဟောတီတိ သာ တံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ ဝိယ ဝုတ္တာ ‘‘ဥပ္ပာဒံ…ပေ… ဒုက္ခတာ’’တိ.

එහි 'මනාපිකේන' (මනාප වූවකින්) යන්න බොහෝ දුරට සාමාන්‍ය වශයෙන් කියන ලද්දකි. මන්දයත්, අමනාප අරමුණක වුවද විපරීත ස්වභාවය (වැරදි ලෙස වටහා ගැනීම) නිසා ලෝභය උපදියි. නැතහොත් 'මනාපිකේන' යනු මනාප වූ ආකාරයෙනි. ස්පර්ශය, වේදනාව, උපවිචාරය, රාගය, විතර්කය හා පරිළාහය යන මොවුහු සහජාතව ද (එක්ව උපන්) අසහජාතව ද (එක්ව නූපන්) ලැබෙති. 'උප්පාදෝ' යන්නෙන් මෙහි උපදින්නා වූ සංස්කාරයන් ගැනෙන බැවින් 'උපදියි' (උප්පජ්ජති) යැයි කියන ලදී. උප්පාද ලක්ෂණය පමණක් ගැනීමෙහිදී 'උපදියි' යන්න නොකිය යුතුය. මන්ද උප්පාදය (ඉපදීම) යළි නූපදින බැවිනි. තවද ඔවුන්ගේ රාගය හා පරිළාහය ඇතිවීමට හේතුව වන්නේ රාගය තණ්හා ස්වභාවයක් ගන්නා බැවිනි. තණ්හාව වනාහි දුකෙහි සමුදයයි. යම් කිසි සමුදය ධර්මයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල දුකකි. එබැවින් 'තණ්හාව හා සහජාත වූ වේදනාවට ලෝභය සහජාත ආදී ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් ප්‍රත්‍ය වේ' යැයි කියන ලදී. මෙලෙස ඉෂ්ට අරමුණෙහි උපන් ලෝභය හා බැඳි සැප වේදනාවෙහි උදය (ඉපදීම) මෙහි 'උප්පාද සංඛත ලක්ෂණය' ලෙස දැක්වේ. එහි වෙනස් වීම 'විපරිණාම දුක්ඛතාව'යි. විපරිණාම අවස්ථාව උදය අවස්ථාවෙන් තොරව සිදු නොවන බැවින්, එය (විපරිණාමය) එම උදය (ඉපදීම) ඇසුරු කරගෙන උපදින්නාක් මෙන් 'උප්පාදං...පෙ... දුක්ඛතා' යැයි වදාරන ලදී.

---

ဒေါသော အကုသလမူလန္တိအာဒီသုပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – ဌိတဿ အညထတ္တံ နာမ ဇရာ, တံ နိဿာယ ဒေါမနဿဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဝုတ္တံ ‘‘ဌိတဿ…ပေ… ဒုက္ခဒုက္ခတာ’’တိ. ဒေါသဇပရိဠာဟဟေတုကတာ ဇရာယ ဒေါသဗဟုလဿ ပုဂ္ဂလဿ နစိရေန ဇီရဏတော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

දෝෂය අකුසල මූලයක් යන ආදී ස්ථානයන්හිද පෙර කියන ලද ක්‍රමයටම අර්ථය දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම් - පවතින දෙයෙහි අන්‍යථාභාවයට (වෙනස් වීමට) පත්වීම 'ජරාව' නම් වන අතර, එය ඇසුරු කොටගෙන දෝමනස්සය උපදින බැවින් 'පවතින දෙයෙහි... දුක්ඛ දුක්ඛතාවය' යැයි කියන ලදී. දෝෂය නිසා හටගන්නා පරිළාහය (දැවිල්ල) හේතුකොට ගෙන ජරාව ඇති වන බවත්, ද්වේෂය බහුල පුද්ගලයා නොබෝ කලකින්ම දිරාපත් වන බවත් මෙයින් දත යුතුය.

---

ဝယောတိ သင်္ခါရာနံ နိရောဓော. အနိစ္စတာဝသေန စ သင်္ခတဓမ္မာနံ သင်္ခါရဒုက္ခတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝယ…ပေ… သင်္ခါရဒုက္ခတာ’’တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅, ၄၅, ၇၆; ပဋိ. မ. ၂.၁၀). မောဟဇပရိဠာဟဟေတုကတာ ဝယလက္ခဏဿ ယေဘုယျေန သမ္မောဟနိမိတ္တတ္တာ, မရဏဿ အဝိဇ္ဇာပစ္စယတ္တာ စ သံသာရပ္ပဝတ္တိယာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

‘වය’ යනු සංස්කාරයන්ගේ නිරෝධයයි (නැති වීමයි). අනිත්‍ය ස්වභාවය නිසා සංඛත ධර්මයන්ගේ ඇති වන්නා වූ ‘සංඛාර දුක්ඛතාව’ අඟවනු පිණිස ‘වය...පෙ... සංඛාර දුක්ඛතා’ යැයි කියන ලදී. ඒ පිළිබඳව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘යමක් අනිත්‍ය ද එය දුකකි’යි වදාළ සේක. මෝහයෙන් උපන් පරිළාහය (දැවිල්ල) ‘වය’ (විනාශය) ලක්ෂණයට හේතුවක් වන්නේ එය බොහෝ විට මුලාවට නිමිත්තක් වන බැවිනි. තවද සංසාර ප්‍රවෘත්තියෙහි මරණයට අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍ය වන බව ද මෙයින් දත යුතුය.

---

အလောဘာဒီနံ ပညာဒိပါရိပူရိဟေတုကတာ ယထာရဟံ ဥပနိဿယကောဋိသဟဇာတကောဋိယာ စ ပစ္စယဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဗ္ဗေ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ သဗ္ဗေသံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ယထာသမ္ဘဝံ ပစ္စယဝိသေသာ ဟောန္တိ ဧဝါတိ. အဗျာပါဒဝိတက္ကသန္နိဿယော ဥပဝိစာရော အဗျာပါဒူပဝိစာရော. အဝိဟိံသူပစာရေပိ ဧသေဝ နယော.

අලෝභ ආදී ධර්මයන් ප්‍රඥාව ආදිය සම්පූර්ණ වීමට හේතු වන බව සුදුසු පරිදි උපනිස්සය හා සහජාත වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වන අයුරින් දත යුතුය. සැබවින්ම සියලු කුසල ධර්මයෝ සියලුම කුසල ධර්මයන්ට යථාපරිදි විශේෂ ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. අව්‍යාපාද විතර්කය ඇසුරු කළ උපවිචාරය ‘අව්‍යාපාද උපවිචාරය’යි. අවිහිංසා උපවිචාරය සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම අදාළ වේ.

---

အယံ တိပုက္ခလော နာမ ဒုတိယော နယော သဒ္ဓိံ ဒိသာလောကနနယေန နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ဝစနသေသော. ‘‘ဣမေ စတ္တာရော’’တိအာဒိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေနေဝ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ နယဿ ဘူမိဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. ဣမေ ယထာဝုတ္တပဋိပဒါစတုက္ကဿ ဝသေန စတုဗ္ဗိဓာ. ဝိသေသေနာတိ ဒိဋ္ဌိတဏှာသန္နိဿယတာဝိသေသေန. ဒိဋ္ဌိစရိတော ဟိ တိက္ခပညော, မန္ဒပညော စ သုခါယ ပဋိပဒါယ ခိပ္ပာဘိညာယ စ ဒန္ဓာဘိညာယ စ နိယျာတီတိ ဒွိဓာ ဝုတ္တောတိ. တထာ တဏှာစရိတော ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ ခိပ္ပာဘိညာယ စ ဒန္ဓာဘိညာယ စ နိယျာတီတိ ဒွိဓာ ဝုတ္တောတိ ဒဿိတော စာယမတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဒွေ ဟောန္တိ ဒိဋ္ဌိစရိတော စ တဏှာစရိတော စာ’’တိ.

මෙම ‘තිපුක්ඛල’ නම් වූ දෙවන ක්‍රමය ‘දිසාලෝකන’ ක්‍රමය සමඟ දක්වන ලද්දක් බව වාක්‍යයේ ඉතිරි කොටසින් කියැවේ. ‘මේ සතර දෙනා’ යනාදිය පුද්ගලාධිෂ්ඨානයෙන්ම (පුද්ගලයන් මුල් කරගෙනම) නන්දියාවට්ට ක්‍රමයෙහි භූමිය පෙන්වීම සඳහා ආරම්භ කරන ලදී. මොවුහු කලින් කියන ලද සතර ප්‍රතිපදාවන් අනුව සිව්වැදෑරුම් වෙති. ‘විශේෂයෙන්’ යනු දෘෂ්ටි සහ තණ්හා ඇසුරු කිරීමේ විශේෂයෙනි. දෘෂ්ටි චරිත ඇති තැනැත්තා තියුණු ප්‍රඥා ඇත්තෙකි. මන්ද ප්‍රඥා ඇති තැනැත්තා සුඛා ප්‍රතිපදාවෙන් හෝ ක්ෂිප්‍රාභිඥාවෙන් (වහා අවබෝධයෙන්) හෝ දන්ධාභිඥාවෙන් (ප්‍රමාදව අවබෝධයෙන්) නිර්වාණය කරා යති යනුවෙන් ද්විවිධාකාර වේ. එලෙසම තණ්හා චරිත ඇත්තා දුක්ඛා ප්‍රතිපදාවෙන් ක්ෂිප්‍රාභිඥාවෙන් හෝ දන්ධාභිඥාවෙන් නිර්වාණය කරා යති යනුවෙන් ද්විවිධාකාරව පෙන්වන ලදී. එබැවින් ‘දෘෂ්ටි චරිත ඇත්තා හා තණ්හා චරිත ඇත්තා යනුවෙන් දෙදෙනෙකි’යි වදාරන ලදී.

---

စတ္တာရော [Pg.126] ဟုတွာတိ သီဟဝိက္ကီဠိတဿ နယဿ ဘူမိဒဿနေ စတ္တာရော ဟုတွာ ဌိတာ, စတုပ္ပဋိပဒါဝသေန စတ္တာရော ကတွာ ဝုတ္တာတိ အတ္ထော. တယော ဟောန္တီတိ တိပုက္ခလဿ နယဿ ဘူမိဒဿနေ ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒိဝသေန တယော ဘဝန္တိ. တယော ဟုတွာတိ တထာ တယော ဟုတွာ ဌိတာ တယော ကတွာ ကထိတာ. ဒွေ ဟောန္တီတိ ဣဒါနိ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ နယဿ ဘူမိဒဿနေ ဒွေ ဘဝန္တိ. အဇ္ဈောသာနန္တိ ဒိဋ္ဌိအဇ္ဈောသာနံ. အဘိနိဝေသောတိ တဏှာဘိနိဝေသော. အဟံကာရောတိ အဟံမာနော ‘‘အဟ’’န္တိ ဝါ ကရဏံ အဟံကာရော. ဒိဋ္ဌိမာနမညနာနံ ဝသေန ‘‘အဟမသ္မီ’’တိ သမနုပဿနာ မမံကာရော, မမာယနံ တဏှာဂ္ဂါဟော.

‘සතර දෙනෙකු වී’ යනු සීහවික්කීළිත ක්‍රමයෙහි භූමිය දැක්වීමේදී සතර දෙනෙකු වී සිටින, ප්‍රතිපදා සතර අනුව සතර දෙනෙකු කොට වදාරන ලද යන අර්ථයයි. ‘තිදෙනෙකු වෙති’ යනු තිපුක්ඛල ක්‍රමයෙහි භූමිය දැක්වීමේදී උග්ඝටිතඤ්ඤූ ආදී වශයෙන් තිදෙනෙකු වන බවයි. ‘තිදෙනෙකු වී’ යනු එසේ තිදෙනෙකු වී සිටි, තිදෙනෙකු කොට දක්වන ලද යන්නයි. ‘දෙදෙනෙකු වෙති’ යනු දැන් නන්දියාවට්ට ක්‍රමයෙහි භූමිය දැක්වීමේදී පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකු වන බවයි. ‘අජ්ඣෝසාන’ යනු දෘෂ්ටි වශයෙන් දැඩිව ගැනීමයි. ‘අභිනිවේස’ යනු තණ්හා වශයෙන් දැඩිව ගැනීමයි. ‘අහංකාර’ යනු මමත්වය හෙවත් ‘මම’ යැයි මැනීමයි. ‘මම වෙමි’ යන දෘෂ්ටි, මාන, මඤ්ඤනා වශයෙන් දැකීම ‘මමංකාර’ නම් වේ, එය තණ්හාවෙන් අල්ලා ගැනීමයි.

---

ဒသပဒါနိ ‘‘ပဌမာ ဒိသာ’’တိ ကာတဗ္ဗာနီတိ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ နယဿ ‘‘ပဌမာ ဒိသာ’’တိ ကရဏီယာနိ, ‘‘ပဌမာ ဒိသာ’’တိ ဝဝတ္ထပေတဗ္ဗာနီတိ အတ္ထော. သံခိတ္တေန…ပေ… ပက္ခဿာတိ အနေကပ္ပဘေဒဿပိ ကဏှပက္ခဿ သံကိလေသပက္ခဿ အတ္ထံ သံခိတ္တေန သင်္ခေပေန ပဋိပက္ခေ ဝတ္တမာနေ ဝေါဒါနဓမ္မေ ဥဒ္ဒိဿ ဉာပေန္တိ ပကာသေန္တိ, ပဌမာ ကာတဗ္ဗာတိ ယောဇနာ. ဒသ ပဒါနိ ဒုတိယကာနီတိ တဏှာဒိကာ ဒသ ကောဋ္ဌာသာ ‘‘ဒုတိယာ ဒိသာ’’တိ ကာတဗ္ဗာ. ‘‘သံခိတ္တေန…ပေ… ကဏှပက္ခဿာ’’တိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

පද දහය ‘ප්‍රථම දිශාව’ ලෙස කටයුතුය යනු නන්දියාවට්ට ක්‍රමයෙහි ඒවා ‘ප්‍රථම දිශාව’ ලෙස නම් කළ යුතුය, එලෙස නියම කළ යුතුය යන්න අර්ථයයි. කෙටියෙන්...පෙ... පක්ෂයෙහි යනු විවිධ ප්‍රභේද සහිත අකුසල පක්ෂය හෙවත් සංකිලෙස පක්ෂයෙහි අර්ථය කෙටියෙන්, එහි ප්‍රතිපක්ෂ වූ පිරිසිදු වෝදාන ධර්මයන් උදෙසා ප්‍රකාශ කරති, හඳුන්වා දෙති, එය ‘ප්‍රථම (දිශාව)’ ලෙස ගත යුතුය යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි. තණ්හාව ආදී කොටස් දහය ‘දෙවන දිශාව’ ලෙස ගත යුතුය. ‘කෙටියෙන්...පෙ... අකුසල පක්ෂයෙහි’ යන්න මෙහිද සම්බන්ධ කරගත යුතුය.

---

ယောနိသောတိ ဥပါယသော. ယောနိသော မနသိကာရော အနိစ္စာဒိဝသေန ပဌမမနသိကာရော. ပညာတိ သုတစိန္တာမယီ ပညာ, ဈာနာဘိညာ စ. နိဗ္ဗိဒါတိ နိဗ္ဗေဓဉာဏံ. သောမနဿဓမ္မူပသဉှိတံ ပမောဒါဒိသဟဂတံ စေတသိကသုခံ.

‘යෝනිසෝ’ යනු නිවැරදි උපාය මාර්ගයෙනි. යෝනිසෝ මනසිකාරය යනු අනිත්‍ය ආදී වශයෙන් කෙරෙන මූලික මනසිකාරයයි. ප්‍රඥාව යනු ශ්‍රැතමය හා චින්තාමය ප්‍රඥාව ද, ධ්‍යාන හා අභිඥාවන් ද වේ. නිබ්බිදා යනු නිර්වේද ඥානයයි (කලකිරීමේ ඥානයයි). සෝමනස්ස ධර්මයන් හා බැඳුණු, ප්‍රමෝදය ආදිය සමඟ ඇති වන්නා වූ චෛතසික සැපය එයට ඇතුළත් වේ.

---

ကုသလပက္ခေ စာတိ စ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော, တေန ဥဘယပက္ခတော သမုစ္စယဝသေန စတဿော ဒိသာ, န ပစ္စေကန္တိ ဒဿေတိ.

‘කුසල පක්ෂයෙහි ද’ යන මෙහි ‘ච’ ශබ්දය සමුච්චය අර්ථයෙහි (එක් කිරීමෙහි) යෙදේ. එයින් පෙන්වා දෙන්නේ දෙපක්ෂයම එක් කිරීමෙන් දිශාවන් සතරක් වන බව මිස, වෙන් වෙන් වශයෙන් නොවන බවයි.

---

တေသန္တိ တဏှာဒီနံ, တဏှာယ, တဏှာပက္ခိကာနဉ္စာတိ အတ္ထော. သတိပိ အနဝသေသတော ရာဂေ ပဟီယမာနေ အနဝသေသတော အဝိဇ္ဇာပိ ပဟီယတေဝ, ရာဂဿ ပန စေတောဝိမုတ္တိ ဥဇုပဋိပက္ခောတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ရာဂဝိရာဂါ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အယဉ္စ အတ္ထော ‘‘အာသဝါနံ ခယာ အနာသဝံ စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၄၃၈) အာဂတပါဠိယာ အတ္ထဝဏ္ဏနာဝသေန ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန ‘‘ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ သေက္ခဖလံ, အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ အသေက္ခဖလ’’န္တိအာဒိနာ (နေတ္တိ. ၅၁) ဝေဝစနသမာရောပနေ [Pg.127] အာဂတတ္တာ ပုရိမာ အနာဂါမိဖလံ. တဉှိ ကာမရာဂဿ ဥဇုဝိပစ္စနီကတော သမာဓိပါရိပူရိယာဝ ဝိသေသတော ‘‘ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ, ပစ္ဆိမာ အရဟတ္တဖလံ တဏှာယ, အဝိဇ္ဇာယ စ အနဝသေသပ္ပဟာနတော, ပညာပါရိပူရိယာ စ ‘‘အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

‘තේසං’ යනු තණ්හාව ආදී වූ, තණ්හාවට සහ තණ්හා පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් පිළිබඳවයි. සියලු කෙලෙස් ශේෂ රහිතව ප්‍රහීණ වන කල්හි අවිද්‍යාව ද ශේෂ රහිතවම ප්‍රහීණ වේ. එසේ වුවද, රාගය ප්‍රහීණ වීම චේතෝවිමුක්තියට ඍජු ප්‍රතිපක්ෂ වන බව දැක්වීම පිණිස ‘රාගවිරාගා’ (රාගයෙන් විමුක්ත වීම) යැයි වදාරන ලදී. ‘අවිජ්ජාවිරාගා’ යන්නෙහි ද අනුගමනය කළ යුතු ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙම අර්ථය ‘ආසවානං ඛයා අනාසවං චේතෝවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං’ ආදී වූ (ම. නි. 1.438) පාලි පාඨයන්හි අර්ථ වර්ණනා වශයෙන් දක්වන ලදී. එහෙත් මෙහිදී ‘රාගවිරාගයෙන් චේතෝවිමුක්තිය නම් ශෛක්ෂ ඵලයයි, අවිද්‍යාවිරාගයෙන් පඤ්ඤාවිමුක්තිය නම් අශෛක්ෂ ඵලයයි’ ආදී වශයෙන් (නෙත්ති. 51) සමාන පද ආරෝපණය කිරීමේදී පැමිණෙන බැවින්, පළමුවැන්න අනාගාමී ඵලයයි. මන්දයත්, එය කාමරාගයට ඍජු ලෙස ප්‍රතිවිරුද්ධ වන බැවින් හා සමාධිය සම්පූර්ණ වීමෙන් ලැබෙන විශේෂයක් බැවින් ‘රාගවිරාගා චේතෝවිමුත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ. දෙවැන්න අර්හත් ඵලයයි; එය තණ්හාව සහ අවිද්‍යාව ශේෂ රහිතව ප්‍රහීණ කිරීමෙන් හා ප්‍රඥාව සම්පූර්ණ වීමෙන් ලැබෙන බැවින් ‘අවිජ්ජාවිරාගා පඤ්ඤාවිමුත්ති’ යැයි කියනු ලැබේ.

---

တတ္ထာတိ နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယေ. တေသူတိ ‘‘စတ္တာရိ ပဒါနီ’’တိ ဝုတ္တေသု တဏှာဒီသု စတူသု မူလပဒေသု. ဣဓ သမောသရဏန္တိ သင်္ဂဟော ဝုတ္တော, သော စ သဘာဝတော, သဘာဂတော စ ဟောတီတိ တဏှာဒီနိ စတ္တာရိ ဒဿေတွာ ‘‘တေသု အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ သမောသရန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. သမထံ ဘဇန္တိ သဘာဝတော, သဘာဂတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပဿနံ ဘဇန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. နယာဓိဋ္ဌာနာနံ နယာဓိဋ္ဌာနေ အနုပ္ပဝေသော နယာနံ နယေသု အနုပ္ပဝေသော ဧဝ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တိပုက္ခလော…ပေ… အနုပ္ပဝိသန္တီ’’တိ.

‘තත්ථ’ යනු නන්දියාවට්ට නයෙහි ය. ‘තේසූ’ යනු ‘පද සතරක්’ යැයි වදාළ තණ්හාව ආදී මූල පද සතර පිළිබඳවයි. මෙහි ‘සමෝසරණ’ යනු සංග්‍රහය (ඇතුළත් කිරීම) යි. එය ස්වභාවයෙන් මෙන්ම සභාගී (සමාන) බවින් ද සිදුවන බැවින් තණ්හාව ආදී සතර පද දක්වා ‘ඒවායෙහි මූල පද දහඅටක් එක්තැන් වේ’ යැයි වදාරන ලදී. එහි අදහස නම් ඒවා ස්වභාවයෙන් හා සභාගී බවින් සමථය ඇසුරු කරන බවයි. ‘විදර්ශනාව ඇසුරු කරති’ යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. නය-අධිෂ්ඨානයන් නය-අධිෂ්ඨානයට අනුප්‍රවේශ වීම යනු නයයන් නයයන් තුළටම අනුප්‍රවේශ වීමම බැවින් ‘තිපුක්ඛල...පෙ... අනුප්පවිසන්ති’ යැයි වදාළහ.

---

အလောဘာမောဟပက္ခံ အဘဇာပေတွာ အဒေါသပက္ခံ ဘဇာပေတဗ္ဗဿ နန္ဒိယာဝဋ္ဋသီဟဝိက္ကီဠိတမူလပဒဿ အဘာဝတော အဒေါသော ဧကသုတ္တကောဋိယာ ဧကကောဝ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဒေါသော အဒေါသော ဧဝါ’’တိ. ဒေါသော ဒေါသော ဧဝါတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သမောသရန္တိ သဘာဂတော စ သဘာဝတော စ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော.

අලෝභ හා අමෝහ පක්ෂයට ඇතුළත් නොකර, අදෝෂ පක්ෂයට පමණක් ඇතුළත් කළ යුතු නන්දියාවට්ට හා සීහවික්කීළිත මූල පදයන් නොමැති බැවින්, අදෝෂය එක් සූත්‍ර දේශනාවක එක් වරක්ම පමණක් පවතින බව දක්වමින් ‘අදෝසෝ අදෝසෝ ඒව’ (අදෝෂය අදෝෂයම වේ) යැයි වදාළහ. ‘දෝසෝ දෝසෝ ඒව’ යන්නෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ‘සමෝසරන්ති’ යනු සභාගී බවින් හා ස්වභාවයෙන් සංග්‍රහයට (එක්තැන් වීමට) පැමිණෙති යන්නයි.

---

ဘူမိ ဂေါစရောတိ စ မူလပဒါနိ ဧဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဧကေကံ နယံ အနုပ္ပဝိသတိ တံတံမူလပဒါနုပ္ပဝေသတော. ကုသလေ ဝါ ဝိညာတေ အကုသလော ပဋိပက္ခော, အကုသလေ ဝါ ကုသလော ပဋိပက္ခော အနွေသိတဗ္ဗော သံဝဏ္ဏိယမာနသုတ္တပဒါနုရူပတော ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. အနွေသနာ ဥပပရိက္ခာ ‘‘ဒိသာလောကန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သော နယော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗောတိ တထာ အနွေသိတွာ တေဟိ ဓမ္မေဟိ ဒိသာ ဝဝတ္ထပေတွာ သော သော နယော နိဒ္ဓါရေတွာ ယောဇေတဗ္ဗော. ယထာ မူလပဒေသု မူလပဒါနံ အနုပ္ပဝေသော သံဝဏ္ဏိတော, ဣမိနာဝ နယေန မူလပဒတော မူလပဒါနံ နိဒ္ဓါရဏာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ ဧကမှိ…ပေ… နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဧကေကသ္မိဉှီ’’တိအာဒိ ကာရဏဝစနံ.

‘භූමි’ සහ ‘ගෝචර’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මූල පදයන්ම ය. ඒ ඒ මූල පදයන්ට අනුප්‍රවේශ වීම හේතුවෙන් එක් එක් නයයන්ට අනුප්‍රවේශ වීම සිදු වේ. කුසල ධර්මයන් දන්නා කල්හි අකුසලය ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මය ලෙස ද, අකුසල ධර්මයන් දන්නා කල්හි කුසලය ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මය ලෙස ද, වර්ණනා කරනු ලබන සූත්‍ර පදයන්ට අනුකූලව සෙවිය යුතුය, විමසිය යුතුය. සෙවීම හා විමසීම ‘දිසාලෝකනය’ (දිශා බැලීම) යැයි කියනු ලැබේ. ඒ නය නිර්දේශ කළ යුතුය; එසේ සොයා බලා එම ධර්මයන්ගෙන් දිශාවන් තීරණය කර, ඒ ඒ නයයන් වෙන් කර හඳුනාගෙන යෙදිය යුතුය. මූල පදයන්හි මූල පදයන්ගේ අනුප්‍රවේශය වර්ණනා කරන ලද පරිද්දෙන්ම, මේ ක්‍රමයෙන්ම මූල පදයකින් මූල පදයන් වෙන් කර ගැනීම දත යුතු බව දක්වමින් ‘යථා ඒකම්හි...පෙ... නිද්දිසිතබ්බානි’ යැයි වදාළහ. ‘ඒකේකස්මිඤ්හි’ ආදී පාඨය ඊට හේතු දැක්වීම් වේ.

---

တတ္ထ တတ္ထာတိ ဧကေကသ္မိံ နယေ. ဧကသ္မိံ ဓမ္မေ ဝိညာတေတိ တဏှာဒိကေ ဧကသ္မိံ မူလပဒဓမ္မေ သရူပတော, နိဒ္ဓါရဏဝသေန ဝါ ဝိညာတေ. သဗ္ဗေ [Pg.128] ဓမ္မာ ဝိညာတာ ဟောန္တီတိ တဒညမူလပဒဘူတာ သဗ္ဗေ လောဘာဒယော ဝိညာတာ နယဿ ဘူမိစရဏာယောဂျတာယ ပကာသာ ပါကဋာ ဟောန္တိ. ‘‘ဣမေသ’’န္တိအာဒိ နယတ္တယဒိသာဘူတဓမ္မာနံ မတ္ထကပါပနေန တိဏ္ဏံ နယာနံ ကူဋဂ္ဂဟဏံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

‘තත්ථ තත්ථ’ යනු ඒ ඒ නයෙහි ය. ‘එක් ධර්මයක් දත් කල්හි’ යනු තණ්හාව ආදී එක් මූල පද ධර්මයක් ස්වරූප වශයෙන් හෝ වෙන් කර හඳුනා ගැනීමෙන් දත් කල්හි ය. ‘සියලු ධර්මයන් දන්නා ලද්දේ වෙයි’ යනු ඊට අන්‍ය වූ මූල පදයන් බවට පත් වූ ලෝභාදී සියලු ධර්මයන් නයෙහි හැසිරීමට ඇති යෝග්‍යතාව නිසා පැහැදිලිව ප්‍රකට වන බවයි. ‘ඉමේසං’ ආදී වශයෙන් නයත්‍රයෙහි දිශාවන් වූ ධර්මයන්ගේ මුදුනට පැමිණීමෙන් නය තුනෙහිම අග්‍රය ගැනීම, කලින් කී නයම වේ.

---

ပုန ‘‘ဣမေသူ’’တိအာဒိ ကမ္မနယဒွယဿ ဝိဘာဂဝိဘာဝနံ, တံ ဝိညေယျမေဝ.

නැවතත් ‘ඉමේසු’ ආදී වශයෙන් කර්ම නය යුගළයේ ප්‍රභේදයන් විස්තර කිරීම පහසුවෙන් තේරුම් ගත යුත්තකි.

---

နယသမုဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නයසමුට්ඨාන වාරයේ වර්ණනාව නිම කරන ලදී.

---

သာသနပဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ

ශාසනපට්ඨාන වාර වර්ණනාව

---

၈၉. သင်္ဂဟဝါရာဒီသူတိ သင်္ဂဟဝါရဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသဝါရေသု. သရူပတော န ဒဿိတံ, အတ္ထတော ပန ဒဿိတမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. တမေဝ ဟိ အတ္ထတော ဒဿနတ္ထံ ဥဒါဟရဏဘာဝေန နိက္ခိပတိ, ယထာ မူလပဒေဟိ ပဋ္ဌာနံ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗန္တိ. ‘‘အညမညသင်္ဂဟော’’တိ ဣဒံ မူလပဒပဋ္ဌာနာနံ အညမညတော နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗတာယ ကာရဏဝစနံ ‘‘သတိ အနုပ္ပဝေသေ တတော ဝိနိဂ္ဂါမော သိယာ’’တိ. ပဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ ပ-ဣတိ ဥပသဂ္ဂပဒံ, တံ ပန ‘‘ဝိဘတ္တေသု ဓမ္မေသု ယံ သေဋ္ဌံ, တဒုပါဂမု’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ပကာရတ္ထဇောတကန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပကာရေဟိ ဌာန’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ပကာရတ္ထဇောတကန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပကာရေဟိ ဌာန’’န္တိ အာဟ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ နေတ္တိပ္ပကရဏေ. တဿာတိ ဒေသနာသင်္ခါတဿ ပရိယတ္တိသာသနဿ. တထာဘာဝဒီပနန္တိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပေန ပဝတ္တိတတ္တာ သံကိလေသဘာဂိယတာဒိပ္ပကာရေဟိ ဌိတဘာဝေန ဒီပေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဒီပိဿတီတိ ဒီပန’’န္တိ ကတွာ. ပတိဋ္ဌဟန္တိ အဓိသီလသိက္ခာဒယော သမုဒါယရူပေန ဂဟိတာ. ဧတေဟိ သံကိလေသဓမ္မာဒီဟိ, သံကိလေသဓမ္မာဒီနံ အဓိသီလသိက္ခာဒီနံ ပဝတ္တနုပါယတာ အနုပုဗ္ဗိကထာယ သာမုက္ကံသိကာယ ဓမ္မဒေသနာယ ဒီပေတဗ္ဗာ. တေသန္တိ သံကိလေသဓမ္မာဒီနံ. ပုန တေသန္တိ သုတ္တာနိ သန္ဓာယာဟ.

89. ‘සංගහවාරාදීසු’ යනු සංග්‍රහ වාරය, උද්දේශ වාරය සහ නිර්දේශ වාරය පිළිබඳවයි. එහි ස්වරූපයෙන් නොදැක්වුවද, අර්ථය වශයෙන් දක්වන ලදැයි යනු අදහසයි. එයම අර්ථ වශයෙන් දැක්වීම සඳහා මූල පදයන්ගෙන් පට්ඨානය වෙන් කර ගත යුතු ආකාරය උදාහරණයක් ලෙස ඉදිරිපත් කරයි. ‘අඤ්ඤමඤ්ඤසංගහෝ’ යනු මූල පද පට්ඨානයන් අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් වෙන් කර හඳුනාගත යුතු බැවින් වදාළ හේතු පාඨයකි; එනම් ‘අනුප්‍රවේශය ඇති කල්හි එයින් නික්මීමක් සිදු වේ’ යන්නයි. ‘පට්ඨාන’ යන මෙහි ‘ප’ යනු උපසර්ග පදයකි; එය ‘විභත්තේසු ධම්මේසු යං සෙට්ඨං, තදුපාගමුං’ ආදියෙහි මෙන් ප්‍රකාරාර්ථය (විවිධ ආකාර) හඟවන බව දක්වමින් ‘ප්‍රකාරයන්ගෙන් පිහිටීම’ යැයි වදාළහ. ‘ඉධ’ යනු මේ නෙත්තිප්පකරණයෙහි ය. ‘තස්ස’ යනු දේශනා සංඛ්‍යාත පර්යාප්ති ශාසනය පිළිබඳවයි. ‘තථාභාවදීපනං’ යනු විනේය ජනයාගේ අදහසට අනුකූලව පවත්වන ලද බැවින්, සංක්ලේශභාගී ආදී ප්‍රකාරයන්ගෙන් පිහිටි ස්වභාවය හෙළි කරන බැවින් ‘දීපනය’ යැයි වදාළහ. අධිසීල ශික්ෂා ආදිය සමුහයක් වශයෙන් මෙහි ගනු ලැබේ. මෙම සංක්ලේශ ධර්මාදිය මගින්, සංක්ලේශ ධර්මාදියේ සහ අධිසීල ශික්ෂාදියේ පැවැත්මේ උපක්‍රමශීලී බව අනුපූර්ව කථාවෙන් හා සාමුක්කංසික ධර්ම දේශනාවෙන් පහදා දිය යුතුය. ‘තේසං’ යනු ඒ සංක්ලේශ ධර්මාදීන්ගේ ය. නැවතත් ‘තේසං’ යන්නෙන් සූත්‍රයන් අදහස් කරනු ලැබේ.

---

ဂေါဋ္ဌာတိ ဝဇာ. ပဋ္ဌိတဂါဝေါတိ ဂတဂါဝေါ. အာဂတဋ္ဌာနသ္မိန္တိ သီဟနာဒသုတ္တံ (မ. နိ. ၁.၁၅၆) ဝဒတိ. ပဝတ္တဂမနတ္တာ ဧတ္ထာတိ ဝစနသေသော. အထ ဝါ ဂစ္ဆတိ ဧတ္ထာတိ ဂမနံ, ဒေသနာဉာဏဿ နိဿင်္ဂဝသေန ပဝတ္တဂမနဒေသဘာဝတော ပဋ္ဌာနံ နာမာတိ အတ္ထော. ဝေါမိဿာတိ ‘‘သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စာ’’တိအာဒိနာ ဒုကတိကစတုက္ကဘာဝေန မိဿိတာ.

‘ගෝට්ඨා’ යනු ගව ගාල් ය. ‘පට්ඨිතගාවෝ’ යනු බැහැර ගිය ගවයන් ය. ‘ආගතට්ඨානස්මිං’ යන්නෙන් සීහනාද සූත්‍රය (ම. නි. 1.156) අදහස් කෙරේ. එහි ක්‍රියාවේ පැවැත්ම සහ ගමන ඇති බැවින් යනු වාක්‍ය ශේෂයයි. එසේත් නැතිනම් එහි ගමන් කරන බැවින් ‘ගමන’ නම් වේ; එනම් දේශනා ඥානය නිරාකූලව (නිදහස්ව) පැතිරී යන බැවින් දේශය (පදනම) යන අර්ථයෙන් ‘පට්ඨාන’ නම් වේ. ‘වොමිස්සා’ යනු ‘සංක්ලේශභාගී සහ වාසනාභාගී’ ආදී වශයෙන් දුක, තික, චතුක්ක වශයෙන් මිශ්‍ර වූ ධර්මයන් ය.

---

သံကိလေသဘာဝေ [Pg.129] ဉာပေတဗ္ဗေ ပဝတ္တံ, တံ ဝိသယံ ကတွာ ဒေသိတန္တိ အတ္ထော, အတ္ထမတ္တဝစနဉ္စေတံ, သံကိလေသဘာဂေ ဘဝန္တိ သဒ္ဒနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘သံကိလေသဘာဂိက’’န္တိပိ ပါဌော, တဿ သံကိလေသဘာဂေါ ဧတဿ အတ္ထိ, သံကိလေသဘာဂေ ဝါ နိယုတ္တံ, သံကိလေသဘာဂဿ ဝါ ပဗောဓနသီလံ သံကိလေသဘာဂိကံ, တဒေဝ သံကိလေသဘာဂိယန္တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဒါလနံ သမုစ္ဆိန္ဒနံ, ပဒါလနသန္နိဿယတာ စေတ္ထ ပဒါလနဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အသေက္ခေတိ အသေက္ခဓမ္မေ. တေသံ ဝေါမိဿကနယဝသေနာတိ တေသံ သံကိလေသဘာဂိယာဒီနံ စတုန္နံ ပဋိက္ခေပါပဋိက္ခေပဝေါမိဿကနယဝသေန.

සංකිලෙස (කෙලෙස්) ස්වභාවය අවබෝධ කර දීම සඳහා පවතින බැවින්, එය විෂය කරගෙන දේශනා කරන ලද්දේ යන අර්ථයයි. මෙය අර්ථය පමණක් ප්‍රකාශ කරන වචනයකි. කෙලෙස් පාර්ශවයෙහි පවතින බැවින් යන අර්ථය ශබ්ද නය (ව්‍යාකරණ ක්‍රමය) අනුව තේරුම් ගත යුතුය. ‘සංකිලෙසභාගික’ යන්නද පාඨයකි. එහි අර්ථය වන්නේ මෙයට කෙලෙස් පාර්ශවයක් ඇත්තේය, නැතහොත් කෙලෙස් පාර්ශවයෙහි යෙදුණේය, එසේත් නැතහොත් කෙලෙස් පාර්ශවය පිළිබඳ අවබෝධය ඇති කරන ස්වභාවය ඇත්තේය යන්නයි. ‘සංකිලෙසභාගිය’ යන්නෙහි අර්ථයද එයමය. ‘පදාලන’ යනු මුළුමනින්ම සිඳ දැමීමයි. මෙහි ‘පදාලන’ යන වචනයෙන් සිඳ දැමීමට උපකාරී වන ධර්මයන්ද (පදාලනසන්නිස්සයතා) ගනු ලබන බව දත යුතුය. ‘අසේක්ඛ’ යනු අසේක්ඛ ධර්මයන්ය. ‘ඔවුන්ගේ මිශ්‍ර වූ ක්‍රමයට අනුව’ යනු ඒ සංකිලෙසභාගිය ආදී සතරෙහි ප්‍රතික්ෂේප කිරීම් සහ ප්‍රතික්ෂේප නොකිරීම් මිශ්‍ර වූ ක්‍රමය අනුවයි.

---

‘‘တာနိ ပန ဆ ဒုကာ’’တိအာဒိနာ ပဒါနံ ဂဟဏပရိစ္ဆေဒတော ဝဝတ္ထာပနတံ ဝတွာ ပရတော ‘‘သာဓာရဏာနိ ကတာနီ’’တိ ပဒဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ သယမေဝ သရူပတော ဒဿေဿတိ. ‘‘အနုဒ္ဓရဏေ ကာရဏံ နတ္ထီ’တိ ဝတွာ ဥဒ္ဓရဏေ ပန ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ ဟိ ဝက္ခတီ’’တိအာဒိနာ ပါဠိမာဟရိ. ဝေါဒါနံ နာမ သံကိလေသတော ဟောတိ သံကိလိဋ္ဌဿေဝ ဝေါဒါနဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ. ယသ္မာ ဝေါဒါနံ တဒင်္ဂါဒိဝသေန သံကိလေသတော ဝိသုဇ္ဈနံ, တသ္မာ ‘‘တံ ပန အတ္ထတော ဝါသနာဘာဂိယာဒိ ဧဝ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနေဟိ ဝေါဒါနံ ဝါသနာဘာဂိယာဒိဝသေန ဟောတိ, သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓီဟိ ဝေါဒါနံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဝသေန, အသေက္ခဘာဂိယဝသေန ဝေါဒါနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ ဧဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယာယံ ဒေသနာ ရာဂါဒိဘာဂိနီ သိယာ, သာ သံကိလေသဘာဂိယာ. ယာယံ ဒေသနာ စာဂါဒိဘာဂိနီ သိယာ, သာ ဝါသနာဘာဂိယာ. ယာ ပန အာပတ္တိဝိစ္ဆေဒနီ သာဝသေသံ, အနဝသေသဉ္စ, သာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ, အသေက္ခဘာဂိယာ စ.

‘ඒ සය දුකයන්ය’ යනාදී වශයෙන් පදයන් ග්‍රහණය කිරීමේ සීමාව මගින් ව්‍යවස්ථාව (නියමය) පවසා, ඉදිරියෙහි ‘සාධාරණ ලෙස කරන ලදී’ යන පදයේ අර්ථ විවරණයේදී තමාම ස්වරූපයෙන් එය දක්වනු ඇත. ‘ඉවත් නොකිරීමට හේතුවක් නැත’ යන්න පවසා, ඉවත් කිරීමට හේතු දක්වමින් ‘එසේම කියනු ඇත’ යනාදී වශයෙන් පාලි පාඨය ගෙන දක්වන ලදී. ‘වෝදානය’ (පිරිසිදු බව) යනු සංකිලෙසය (කෙලෙස්) නිසා ඇති වන්නකි; මන්ද යත් කෙලෙස් සහිත වූවහුටම පිරිසිදු බවක් (වෝදානයක්) අපේක්ෂා කරන බැවිනි. යම් හෙයකින් තදංග ආදී වශයෙන් කෙලෙස්වලින් මිදීම වෝදානය නම් වේද, එබැවින් ‘එය අර්ථය අනුව වාසනාභාගිය ආදියම වේ’ යයි පවසන ලදී. එහිදී තදංග හා විෂ්කම්භන ප්‍රහාණයන්ගෙන් වෝදානය වාසනාභාගිය ආදී වශයෙන් ඇති වේ; සමුච්ඡේද සහ පටිප්පස්සද්ධි ප්‍රහාණයන්ගෙන් වෝදානය නිබ්බේධභාගිය වශයෙන් ඇති වේ; අසේක්ඛභාගිය වශයෙන් වෝදානය පටිප්පස්සද්ධියෙන්ම දත යුතුය. යම් දේශනාවක් රාගය ආදී පාර්ශවයට අයත් වේද, එය සංකිලෙසභාගියයි. යම් දේශනාවක් ත්‍යාගය (අත්හැරීම) ආදී පාර්ශවයට අයත් වේද, එය වාසනාභාගියයි. යම් දේශනාවක් සාවශේෂ (ඉතිරි සහිත) සහ අනවශේෂ (ඉතිරි රහිත) වශයෙන් ආපත්තීන් (කෙලෙස්) සිඳ දමන්නේද, එය නිබ්බේධභාගිය හා අසේක්ඛභාගිය දේශනාවයි.

---

‘‘တဏှာသံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ပဌမမေဝ သံကိလေသဘာဂဿ ဒဿိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သံကိလေသော တိဝိဓော…ပေ… ဝိသယဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓ’’န္တိ. ဘဝရာဂေါ ဘဝပတ္ထနာ. ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ န ဝိဂစ္ဆတိ. တတြ တတြ ဘဝေတိ ယဒိ ဝါ ကာမဘဝေ, ယဒိ ဝါ ရူပဘဝေ, ယဒိ ဝါ အရူပဘဝေ. ပဒန္တရသံယောဇနဝသေနာတိ ဒုကနယေနေဝ ပဒန္တရေန ယောဇနဝသေန. မိဿိတာနိ ကတာနီတိ သံသဋ္ဌာနိ ကတာနိ.

‘තණ්හා සංකිලෙසභාගිය සූත්‍රය’ යනාදී වශයෙන් පළමුවෙන්ම සංකිලෙස පාර්ශවය දක්වන ලද බැවින්, ‘සංකිලෙසය තෙවැදෑරුම්ය...පෙ... විෂය දැක්වීම පිණිස ආරම්භ කරන ලදී’ යයි පවසන ලදී. ‘භවරාගය’ යනු භවය කෙරෙහි ඇති ප්‍රාර්ථනාවයි. ‘උපදියි’ යනු පහව නොයයි යන්නයි. ‘ඒ ඒ භවයෙහි’ යනු කාම භවයෙහි හෝ වේවා, රූප භවයෙහි හෝ වේවා, අරූප භවයෙහි හෝ වේවා යන අර්ථයයි. ‘අනෙක් පදයන් හා සම්බන්ධ කිරීමේ ක්‍රමයට අනුව’ යනු දුක ක්‍රමයෙන්ම වෙනත් පදයන් හා යෙදීමේ ක්‍රමයට අනුවයි. ‘මිශ්‍රිතව කරන ලදී’ යනු එකට එක් කරන ලදී යන්නයි.

---

ဧကကစတုက္ကဝသေန ဒဿိတဗ္ဗာနိ ပဒါနိ ဧဝ ဂဟေတွာ အာဝုတ္တိနယဒဿနဝသေန မိဿေတွာ အဝသိဋ္ဌဒုကဝသေန, တိကစတုက္ကဝသေန စ ဣတရေ အဋ္ဌ ပဋ္ဌာနဘာဂါ ဒဿိတာတိ အာဟ ‘‘တာနိယေဝ ယထာဝုတ္တာနိ အဋ္ဌ သုတ္တာနီ’’တိအာဒိ[Pg.130]. စတ္တာရော ဧကကာယေဝ ပါဠိယံ အာဒိတော ဒဿိတာ. ဆဒုကာ ပါဠိယံ အာဂတာ စတ္တာရော, အဋ္ဌကထာယံ ဒွေတိ. စတ္တာရော တိကာ ပါဠိယံ အာဂတာ ဒွေ, အဋ္ဌကထာယံ ဒွေတိ. ဒွေ စတုက္ကာ ပန အဋ္ဌကထာယမေဝ အာဂတာ. ‘‘ပါဠိယံ အနာဂတာ’’တိ ဣဒံ သရူပတော အနာဂမနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, နယတော ပန အာဂတဘာဝေါ ဒဿိတော ဧဝ. ယေ ပနေတ္ထ ပါဠိယံ အနာဂတာ, တေသံ ဥဒါဟရဏာနိ ပရတော ဒဿယိဿာမ.

ඒකක සහ චතුක්ක ක්‍රමයට අනුව දැක්විය යුතු පදයන්ම ගෙන, ආවෘත්ති නය (නැවත නැවත යෙදීමේ ක්‍රමය) දැක්වීම සඳහා මිශ්‍ර කොට, ඉතිරි දුක ක්‍රමයට සහ තික-චතුක්ක ක්‍රමයට අනුව අනෙක් අටක් වූ පට්ඨාන කොටස් දක්වන ලදී. එබැවින් ‘ඒවාම පෙර කියන ලද අටක් වූ සූත්‍රයන්ය’ යනාදිය පවසන ලදී. පාලි පාඨයෙහි මුලින්ම ඒකක හතරක් දක්වන ලදී. පාලි පාඨයෙහි දුක හයක් ද, අටුවාවෙහි දෙකක් ද පැමිණ ඇත. පාලි පාඨයෙහි තික හතරෙන් දෙකක් ද, අටුවාවෙහි දෙකක් ද පැමිණ ඇත. චතුක්ක දෙක පැමිණ ඇත්තේ අටුවාවෙහිමය. ‘පාලියෙහි නොපැමිණි’ යන්නෙන් අදහස් කළේ ස්වරූපයෙන් නොපැමිණීමයි; නමුත් නය (ක්‍රමය) වශයෙන් පැමිණි බව පෙන්වා දෙන ලදී. මෙහි පාලි පාඨයෙහි නොපැමිණි යම් කරුණු ඇත්ද, ඒවා පිළිබඳ උදාහරණ පසුව දක්වන්නෙමු.

---

သောဠသဟီတိ သောဠသဝိဓေဟိ. န ဟိ တာနိ သုတ္တာနိ သောဠသေဝ, အထ ခေါ သောဠသပ္ပကာရာနီတိ မူလဂဏနံ ဌပေတွာ ကာရဏသုတ္တလဒ္ဓေန သင်္ခါရဂဗ္ဘေန တဒနုရူပေါ ယော ဂဏနဝိတ္ထာရော, တဿ ပတ္ထရဏဝိဓိ ပဋ္ဌာနနယော. ဣမိနာ…ပေ… နတ္ထီတိ ယထာဝုတ္တပဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တော ပရိယတ္တိသာသနပ္ပဒေသော န ဝိဇ္ဇတိ ယထာရဟံ တံတံပဋ္ဌာနဘာဝေန ပဝတ္တတ္တာတိ ဒဿေတိ. ယဒိ သုတ္တဂေယျာဒိ နဝဝိဓံ ပရိယတ္တိသာသနံ ယထာဝုတ္တပဋ္ဌာနဝသေနေဝ ပဝတ္တံ, တတ္ထ ကထမိဓ အနိဒဿိတာနံ ဂါထာဒီနံ သံကိလေသဘာဂိယာဒိဘာဝေါ ဂဟေတဗ္ဗောတိ ပဉှံ သန္ဓာယ ‘‘ဂါထာယ ဂါထာ အနုမိနိတဗ္ဗာ’’တိအာဒိပါဠိ ပဝတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ကထံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

‘සොළසහී’ යනු දහසය ආකාරයකින් යන්නයි. ඒ සූත්‍රයන් දහසයක්ම පමණක් නොවේ, නමුත් දහසය ආකාර වේ. මූලික ගණන තබා, ‘කාරණ සූත්‍ර’ මගින් ලැබුණු ‘සංඛාරගබ්භ’ (සංස්කාර ගැබ් වූ) ක්‍රමයට අනුව යම් ගණන් විස්තරයක් වේද, එය පතුරුවා හරින ක්‍රමය පට්ඨාන නයයි. ‘මීන්...පෙ... නැත’ යන්නෙන් පවසනුයේ, කියන ලද පට්ඨාන ක්‍රමයෙන් බැහැර වූ පර්යාප්ති ශාසන ප්‍රදේශයක් නැති බවයි; මන්ද යත් ඒ ඒ පට්ඨාන කොටස් වශයෙන් එය සුදුසු පරිදි පවතින බැවිනි. ඉදින් සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදී නවවිධ පර්යාප්ති ශාසනය කියන ලද පට්ඨාන ක්‍රමය අනුවම පවතින්නේ නම්, එහිදී මෙහි උදාහරණ ලෙස නොදැක්වූ ගාථා ආදියෙහි සංකිලෙසභාගිය ආදී ස්වභාවය කෙසේ තේරුම් ගත යුතුද යන ප්‍රශ්නය සලකා, ‘ගාථාවෙන් ගාථාව අනුමාන කළ යුතුය’ යනාදී පාලි පාඨය පවතින බව පෙන්වීමට ‘කෙසේ නම්...’ යනාදිය පවසන ලදී.

---

တတ္ထ အယံ ဂါထာ ဝိယာတိ ‘‘ကာမန္ဓာ ဇာလသဉ္ဆန္နာ, မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ, ဥဒ္ဓံ အဓော သဗ္ဗဓိ ဝိပ္ပမုတ္တော, ယဿ သေလူပမံ စိတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ဣဓ ဥဒါဟဋဂါထာ ဝိယ. ဂါထာတိ အညာပိ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အာဂတာ ဣဓ အနုဒါဟဋာ. သံဝဏ္ဏနာကာလေ သမ္မုခီဘာဝေန ‘‘အယံ ဂါထာ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တာ ယာ ကာစိ ဂါထာ ‘‘သံကိလေသဘာဂိယာ’’တိ ဝါ ‘‘သံကိလေသဝါသနာနိဗ္ဗေဓအသေက္ခဘာဂိယာ’’တိ ဝါ အနုမိနိတဗ္ဗာ နယဂ္ဂါဟေန ဉာပေတဗ္ဗာတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ‘‘သံကိလေသ…ပေ… ဇာနိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော’’တိ. ဝါ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဣဓ အဝုတ္တဝိကပ္ပနတ္ထော. သေသပဒေသူတိ ဝေယျာကရဏသုတ္တပဒေသု.

එහි ‘මේ ගාථාව මෙන්’ යනු ‘කමන්ධො ජාලසඤ්ඡන්නො’ (කාමයෙන් අන්ධව දැලෙන් වැසුණු), ‘මනොපුබ්බංගමා ධම්මා’ (ධර්මයෝ සිත පෙරටු කොට ඇත්තාහ), ‘උද්ධං අධො සබ්බධි විප්පමුත්තො’ (උඩ යට හැම තැනින්ම මිදුණු), ‘යස්ස සෙලූපමං චිත්තං’ (යමෙකුගේ සිත පර්වතයක් බඳුද) යනාදී වශයෙන් මෙහි උදාහරණ ලෙස ගත් ගාථා මෙනි. ‘ගාථා’ යනු ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි එන මෙහි උදාහරණ ලෙස නොගත් වෙනත් ගාථාය. විස්තර කරන අවස්ථාවේදී ඉදිරිපත් වන බැවින් ‘මේ ගාථාව මෙන්’ යයි පවසන ලදී. ඕනෑම ගාථාවක් ‘සංකිලෙසභාගිය’ හෝ ‘සංකිලෙස-වාසනා-නිබ්බේධ-අසේක්ඛභාගිය’ හෝ ලෙස අනුමාන කළ යුතු බවත්, නය ග්‍රහණය (ක්‍රමවේදය තේරුම් ගැනීම) මගින් දත යුතු බවත් පෙන්වා දීමට ‘සංකිලෙස...පෙ... දත යුතුය යන අර්ථයයි’ යන්න පවසන ලදී. මෙහි ‘වා’ යන්නෙන් අදහස් කළේ මෙහි නොකියවුණු විකල්ප අර්ථයයි. ‘සෙසු පදයන්හි’ යනු වෙය්‍යාකරණ සූත්‍ර පදයන්හිය.

---

၉၀. အရိယာနံ ဓမ္မန္တိ စာရိတ္တဝါရိတ္တဘေဒံ သီလာစာရံ. ဧကန္တကရဏီယဿ အကရဏမ္ပိ ဝီတိက္ကမော ဧဝ.

90. ‘ආර්යයන්ගේ ධර්මය’ යනු චාරිත්‍ර සහ වාරිත්‍ර වශයෙන් බෙදුණු ශීලාචාරයයි. ඒකාන්තයෙන්ම කළ යුතු දෙය නොකිරීමද ශීලය ඉක්මවා යාමකි (වීතික්කම).

---

အဝိဇ္ဇာဒိကေ သံကိလေသဓမ္မေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ဓုနာတီတိ ဓောနာ ဝုစ္စတိ ပညာ. ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇနပညာတိ ပန ပကရဏေန အဝစ္ဆိန္နတ္တာ ဝုတ္တံ. တံ အတိက္ကမိတွာ စရန္တောတိ ပစ္စယာနံ အပစ္စဝေက္ခိတွာ ပစ္စယပရိဘောဂေ အာဒီနဝံ အပဿန္တော ဣဏပရိဘောဂဝသေန ပရိဘုဉ္ဇန္တော န ပရိမုစ္စတိ နိရယာဒိဒုက္ခတော, ဝဋ္ဋဒုက္ခတော စ.

අවිද්‍යාව ආදී කෙලෙස් ධර්මයන් තදංග ආදී වශයෙන් ගසා දමන (දුරු කරන) බැවින් ප්‍රඥාව ‘ධෝනා’ යයි කියනු ලැබේ. ප්‍රකරණයට අනුව මෙය වෙන්ව පවතින බැවින් ‘ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට පරිභෝග කිරීමේ ප්‍රඥාව’ යයි පවසන ලදී. එය ඉක්මවා යමින්, ප්‍රත්‍යයන්ගේ ආදීනවය නොදැක, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකොට ප්‍රත්‍ය පරිභෝජනය කරන්නා, ණයට ගෙන පරිභෝජනය කරන්නෙකු මෙන් (ඉණපරිභෝග), නිරය ආදී දුක්වලින් මෙන්ම වෘත්ත දුක්වලින් (සංසාර දුකෙන්) මිදෙන්නේ නැත.

---

ကုက္ကုဇနကံ [Pg.131] နာမ ကဒလိယာ ပုပ္ဖနာဠိ. ပရာဘဝါယာတိ ဝိနာသာယ. တထာတိ ယထာ ဖလပါကန္တာ ကဒလီ, ဧဝံ ဝေဠုနဠာပိ ဩသဓိဇာတိကတ္တာတိ ဥပသံဟာရတ္ထော တထာ-သဒ္ဒေါ. တေနာဟ ‘‘ဖလံ ဝေဠုံ ဖလံ နဠ’’န္တိ.

‘කුක්කුජනක’ යනු කෙසෙල් ගසේ මල් දණ්ඩයි. ‘පරාභවයට’ යනු විනාශයටයි. ‘එසේම’ යනු කෙසෙල් ගස ඵල හටගත් පසු විනාශ වන්නාක් මෙන්, උණ සහ බට ගස්ද ඖෂධ පැළෑටි (ඵල හටගෙන මියයන ශාක) වර්ගයට අයත් බැවින්, ඒ හා සමාන බව පෙන්වීමට යෙදූ වචනයකි. එබැවින් ‘උණ ගස ඵලය නිසාද, බට ගස ඵලය නිසාද (විනාශ වේ)’ යයි පවසන ලදී.

---

သုခေတ္တေပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ကော ပန ဝါဒေါ ဦသရာဒိဒေါသဒုဋ္ဌေသု ခေတ္တေသူတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဆကဏ…ပေ… အတ္ထော’’တိ ဧတေန ယထာဝုတ္တအဘိသင်္ခရဏာဘာဝေန ဗီဇဒေါသဒုဋ္ဌန္တိ ဒဿေတိ.

‘මනා වූ කෙතෙහි පවා’ යන මෙහි ‘පවා’ (පි) යන වචනයෙන්, ලුණු සහිත නිසරු බව ආදී දෝෂයන්ගෙන් යුත් කෙත් ගැන කවර කථාදැයි පෙන්වයි. ‘ඡකණ...පෙ... අර්ථයයි’ යන මෙයින් පවසනුයේ, කියන ලද සකස් කිරීම් (අභිසංඛරණ) නොමැති බැවින් බීජ දෝෂයෙන් නරක් වූ බවයි.

---

၉၁. သဇ္ဇိတန္တိ သဉ္ဇိတံ. အပရိက္ခတေတိ ပဋိပက္ခေဟိ ဓမ္မေဟိ အဝိက္ခမ္ဘိတေ အရောဂေ.

91. ‘සජ්ජිත’ යනු රැස් කරන ලද යන්නයි. ‘අපරික්ඛත’ (තුවාල නොවූ) යනු ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් මැඩපවත්වනු නොලැබූ, නිරෝගී වූ යන්නයි.

---

ယာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ‘‘ကိံ သုတံ မယာ, ကိံ ဝါ သုဏာမီ’’တိ ကုသလံ ဂဝေသီ စရတိ, သာ ဓမ္မောဇပညာ ကိဿဝါ နာမ. ဒုဗ္ဘာသိတာတိ ဒုဋ္ဌု ဘာသိတာ, ဣဿာမစ္ဆရိယဒေါသာဒီဟိ ဒုဋ္ဌာ ဝါ ဘာသိတာ.

යම් ප්‍රඥාවකින් යුක්ත වූ පුද්ගලයා ‘මා විසින් කුමක් අසන ලදද, මා කුමක් අසන්නද’ කියා කුසල් සොයමින් හැසිරෙයිද, ඒ ‘ධම්මෝජ ප්‍රඥාව’ කිස්සව නම් වේ. ‘දුබ්භාසිතා’ යනු අයහපත් ලෙස පවසන ලද හෝ ඊර්ෂ්‍යාව හා මාත්සර්යය වැනි දෝෂයන්ගෙන් දූෂිතව පවසන ලද යන්නයි.

---

၉၂. ဝိစိနာတီတိ ဝိသေသတော စိနာတိ ပသဝတိ.

92. ‘විචිනාති’ යනු විශේෂයෙන් රැස් කරයි, උපදවයි.

---

ဝိဂတဘူတာတိ ဝိဂတသစ္စ. တေနာဟ ‘‘အလီကဝါဒီ’’တိ.

‘විගතභූතා’ යනු සත්‍යයෙන් තොර වූ යන්නයි. ඒ නිසාම ඔහු ‘බොරු කියන්නා’ (අලීකවාදී) යැයි කියන ලදී.

---

အဝဇာတပုတ္တာတိ လာမကပုတ္တ. ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ နိဟီနဝုတ္တိတံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. နေရယိကောတိ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တနကော. ပါပကမ္မိနော ပပတန္တိ ဧတ္ထာတိ ပပတံ, နရကံ.

‘අවජාතපුත්තා’ යනු ලාමක (පහත්) පුත්‍රයායි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වී පවත්වන්නා වූ හීන පැවැත්ම (නීච චර්යාව) අරභයා මෙය කියනු ලැබේ. ‘නෛරයික’ යනු නිරයෙහි උපදින්නා වූ තැනැත්තායි. පාපී කර්ම කරන්නන් මෙහි වැටෙන බැවින් නරකය ‘පපාත’ (ප්‍රපාතය) නම් වේ.

---

တဏှာဒီနံ သဘာဝဘေဒတောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဒုစ္စရိတာနံ တဏှာယနဝိပရီတဒဿနဒုဋ္ဌစရိတတာသင်္ခါတသဘာဝဝိဘာဂတော. အဝတ္ထာဘေဒတောတိ တဏှာယ ဆန္ဒပေမလောဘရာဂနန္ဒီပိပါသာမုစ္ဆာဒယော, ဒိဋ္ဌိယာ ဂါဟပရာမာသမိစ္ဆာဘိနိဝေသဝိသုကဝိပ္ဖန္ဒိတဝိပရီတဒဿနာဒယော, ဒုစ္စရိတဿ တိရစ္ဆာနပေတ္တိဝိသယအသုရယောနိဂါမိတာဒယော အဝတ္ထာဝိသေသာ. စ-သဒ္ဒေန တေသံ ကာမတဏှာဒိရူပတဏှာဒိအတ္တာနုဒိဋ္ဌာဒိသဿတဂါဟာဒိကာယဒုစ္စရိတာဒိ- ပါဏာတိပါတာဒိပ္ပကာရဘေဒေါ သင်္ဂယှတိ.

තණ්හා ආදියේ ස්වභාවික ප්‍රභේදයන්ගෙන් යනු - තණ්හාව, දෘෂ්ටිය සහ දුශ්චරිතය යන මෙකී ධර්මයන්ගේ පිළිවෙළින් තෘෂ්ණා කිරීම, විපරීත දර්ශනය සහ දූෂිත හැසිරීම යනුවෙන් හැඳින්වෙන ස්වභාවික බෙදීම්වලට අනුවයි. අවස්ථා ප්‍රභේදයන්ගෙන් යනු - තණ්හාවේ ඡන්දය, ප්‍රේමය, ලෝභය, රාගය, නන්දිය, පිපාසාව, මූර්ඡාව ආදී අවස්ථා විශේෂයන් ද; දෘෂ්ටියේ දැඩිව ගැනීම (ගාහ), පරාමාසය, මිථ්‍යා අභිනිවේශය, දෘෂ්ටි විසූකය, දෘෂ්ටි විප්පන්දිතය, විපරීත දර්ශනය ආදී අවස්ථා විශේෂයන් ද; දුශ්චරිතයේ තිරිසන්, ප්‍රේත, අසුර යෝනි කරා යන ස්වභාවය ආදී අවස්ථා විශේෂයන් ද වේ. 'ච' ශබ්දයෙන් එම තණ්හාව ආදියේ කාම තණ්හා ආදී වශයෙන් ද, රූප තණ්හා ආදී වශයෙන් ද, ආත්ම දෘෂ්ටි ආදී වශයෙන් ද, ශාස්වත දෘෂ්ටි ආදී වශයෙන් ද, කාය දුශ්චරිත ආදී වශයෙන් ද, ප්‍රාණාතිපාත ආදී වශයෙන් ද පවතින ප්‍රභේදයන් රැස් කර දක්වයි.

---

၉၃. ဝိပုလန္တိ ဥဠာရံ, တေလာဒီဟိ စေဝ ဓနဓညာဒီဟိ စ ပဟူတသန္နိစယန္တိ အတ္ထော. သမ္ဗာဓာတိ ဇနသံမဒ္ဒသံဃဋာ.

93. විපුල යනු උදාර වූ හෙවත් මහත් වූ යන්නයි. තෙල් ආදියෙන් මෙන්ම ධන ධාන්‍ය ආදියෙන් ද බහුලව රැස් කරන ලද යන අර්ථයයි. සම්බාධ යනු ජනයා රැස් වීමෙන් ඇති වන තෙරපීම හෙවත් කලබලයයි.

---

ဒဏ္ဍေန န ဟိံသတီတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ ယံ ဒဏ္ဍနိဓာနံ, တံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋနိဿိတံ. တဒုဘယဿာပိ ဖလံ ဒဿေန္တော ‘‘သော ပုဂ္ဂလော’’တိအာဒိမာဟ.

දඬුවමින් හිංසා නොකරයි යන මෙහි යම් දණ්ඩක් අත්හැරීමක් (දණ්ඩ නිධානයක්) පවසන ලද්දේ ද, එය වෘත්ත (සංසාරය) සහ විවෘත්ත (නිවන) යන දෙකටම සම්බන්ධ වේ. ඒ දෙකෙහිම ඵලය දක්වමින් 'සො පුග්ගලො' (ඒ පුද්ගලයා) යනාදිය පැවසීය.

---

၉၄. ကိဉ္စတိ [Pg.132] တံသမင်္ဂိနံ ဝိမဒ္ဒတီတိ ကိဉ္စနံ, ရာဂါဒိ, ပလိဗုန္ဓတိ ကုသလပ္ပဝတ္တိံ နိဝါရေတီတိ ပလိဗောဓော, ရာဂါဒိယေဝ, ကိဉ္စနမေဝ ပလိဗောဓော ကိဉ္စနပလိဗောဓော. အထ ဝါ ကိဉ္စနဉ္စ ပလိဗောဓော စ ကိဉ္စနပလိဗောဓော, အာမိသကိဉ္စိက္ခဉ္စ ရာဂါဒိသံကိလေသော စာတိ အတ္ထော.

94. කිංචන යනු එයින් යුක්ත පුද්ගලයා මඩනා බැවින් (කිංචති) රාගාදියයි. කුසලයේ පැවැත්ම වළක්වන බැවින් පලිබෝධය (බාධාව) නම් රාගාදියම වේ. ඒ කිංචනයම පලිබෝධයක් බැවින් 'කිංචනපලිබෝධ' නම් වේ. නැතහොත් ආමිසය සම්බන්ධ සුළු කරුණ (කිංචික්ඛ) කිංචනය ලෙස ද, රාගාදි කෙලෙස් පලිබෝධය ලෙස ද ගෙන 'කිංචනපලිබෝධ' යැයි අර්ථ දැක්විය හැකිය.

---

ဝိသေသိတန္တိ ဝိလောမံ, ဝိသမံ ကိရိယန္တိ အတ္ထော. ရာဇဘဏ္ဍန္တိ ဩရောဓေ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ.

විශේෂිත යනු විලෝම වූ හෙවත් අසමාන ක්‍රියාව යන අර්ථයයි. 'රාජභාණ්ඩ' යනුවෙන් මෙහි අදහස් කරන්නේ අන්තඃපුරයයි.

---

ယာစယောဂေါတိ ယာစနယောဂေါ, ယာစကာနံ မနောရထပရိပူရဏတော. တေနာဟ ‘‘ယာစိတဗ္ဗယုတ္တော’’တိ. ဒါနယုတ္တောတိ သတတံ ဒါနကိရိယာသမင်္ဂီ. ဒါနသံဝိဘာဂရတောတိ ဧတ္ထ ဒါနံ နာမ အတ္ထိကာနံ ယထာဓိပ္ပာယပဋိယတ္တပရိစ္စာဂေါ, သံဝိဘာဂေါ အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော အပ္ပမတ္တကတောပိ သံဝိဘဇနံ. ဣမေဟိ ခေါ…ပေ… ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဟောတိသဒ္ဒေန ‘‘သမန္နာဂတော’’တိ ပဒံ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ, န ‘‘သောတာပန္နော’’တိ ဒဿေတုံ ‘‘သောတာပန္နော…ပေ… ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂမော ဟိ ဣဓ ဝိဓီယတိ, န သောတာပန္နဘာဝေါ, တေန သောတာပန္နလက္ခဏမေတေ ဓမ္မာ, န သောတာပန္နဘာဝလက္ခဏန္တိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ‘‘သောတာပန္နေန…ပေ… လဗ္ဘမာနတံ ဒဿေတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

යාචයෝගෝ යනු යාචකයන්ගේ මනෝරථයන් සම්පූර්ණ කරන බැවින් ඉල්ලීමට සුදුසු වූ යන්නයි. එබැවින් 'යාචිතබ්බයුත්තො' (ඉල්ලීමට සුදුසු වූ) යැයි කියන ලදී. දානයුත්තො යනු නිරතුරුව දානමය ක්‍රියාවෙහි නිරත වූ යන්නයි. දානසංවිභාගරතො යන මෙහි 'දානය' නම් ඕනෑකම් ඇති අයට තම අභිප්‍රාය පරිදි පිළියෙළ කළ දෑ පරිත්‍යාග කිරීමයි. 'සංවිභාගය' නම් තමා විසින් පරිභෝජනය කළ යුතු දෙයින් ස්වල්පයක් හෝ බෙදා දීමයි. 'ඉමේහි ඛෝ...පේ... හෝති' යන මෙහි 'හෝති' ශබ්දයෙන් 'සමන්නාගතෝ' (ලක්ෂණවලින් යුක්ත වූ) යන පදය සම්බන්ධ කළ යුතු අතර, 'සෝතාපන්නෝ...පේ... හෝති' (සෝවාන් වූවෙක් වෙයි) යන්නෙන් සෝවාන් භාවය පමණක් දැක්වීමට මෙය පවසා නැත. මෙහි පවසන්නේ එම ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත වීම පිළිබඳව මිස හුදෙක් සෝවාන් භාවය ගැනම නොවේ. එබැවින් මේ ධර්මයන් සෝවාන් පුද්ගලයාගේ ලක්ෂණ මිස, සෝවාන් භාවයේ ලක්ෂණ නොවන බව පෙන්වයි. ඒ නිසාම 'සෝවාන් පුද්ගලයා විසින්...පේ... ලැබිය හැකි බව දක්වයි' යනුවෙන් පවසන ලදී.

---

၉၅. လပတိ ကထေတိ ဧတေနာတိ လပနံ, ဩဋ္ဌံ.

95. මෙයින් ලපනය කරයි හෙවත් කථා කරයි යන අර්ථයෙන් 'ලපනය' යනු තොලට නමකි.

---

၉၇. မုဒိတောတိ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ ပမုဒိတော.

97. මුදිත යනු දිව්‍ය සම්පත්තියෙන් ඉතා සතුටට පත් වූ යන්නයි.

---

၉၉. ကိဉ္စာပိ ဥဒတာရီတိ တရဏကိရိယာ အတီတဘာဝေန ဝုတ္တာ, တရဏမေဝ ပန ဂဟေတွာ အာဟ ‘‘ဩဃတရဏဿ အရိယမဂ္ဂကိစ္စတ္တာ’’တိ. ဧဝံ ဝိပ္ပမုတ္တော, ဝိမုတ္တောတိ စ ဧတ္ထ မုစ္စနကိရိယာယပိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

99. යම් හෙයකින් 'උදතාරි' (තරණය කළේය) යන්නෙන් තරණය කිරීමේ ක්‍රියාව අතීත කාලයෙන් පවසා ඇති මුත්, තරණය කිරීම පමණක් ගෙන 'ඕඝය තරණය කිරීම ආර්ය මාර්ගයේ කෘත්‍යයක් බැවින්' යැයි පවසන ලදී. මෙලෙසම 'විප්පමුත්ත' (මිදුණු) සහ 'විමුත්ත' (මිදුණු) යන මෙහි ද මිදීමේ ක්‍රියාව පිළිබඳව දත යුතුය.

---

၁၀၀. ပါတု-သဒ္ဒပုဗ္ဗကော ဘဝန္တိ-သဒ္ဒေါ သိယာ ဥပ္ပာဒပရိယာယော သိယာ အာဝိဘာဝပရိယာယောတိ ‘‘ပါတုဘဝန္တီ’’တိ ပဒဿ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ပကာသေန္တိ စာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ပါတုဘူတဓမ္မဿာတိ ဥပ္ပန္နဗောဓိပက္ခိယဓမ္မဿ, ဝိဘူတစတုသစ္စဓမ္မဿ ဝါ. နော ကလ္လောတိ န ယုတ္တော. သဟေတုဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာဝ ဂဟိတာ, န ပစ္စယဓမ္မာတိ? နယိဒမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ပစ္စယဓမ္မာနမ္ပိ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝါနတိဝတ္တနတော. အထ ဝါ သဟေတုဓမ္မန္တိ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မော ပဓာနဘာဝေန ဝုတ္တော, ပစ္စယဓမ္မော ပန ဂုဏဘာဝေနာတိ ဧဝမေတ္ထ ဥဘယေသံ ဝုတ္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

100. 'පාතු' ශබ්දය පෙරටු කරගත් 'භවන්ති' ශබ්දය උත්පාද යන අර්ථයේ හෝ ප්‍රකාශ වීම යන අර්ථයේ විය හැකිය. එබැවින් 'පාතුභවන්ති' යන පදයට 'උපදිති, ප්‍රකාශ වෙති' යන අර්ථය පවසන ලදී. 'පාතුභූතධම්මස්ස' යනු උපන් බෝධිපාක්ෂික ධර්මයන් ඇති, හෝ චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මයන් අවබෝධ කළ පුද්ගලයාටයි. 'නො කල්ලො' යනු නුසුදුසුය යන්නයි. 'සහේතුධම්ම' යන මෙහි ප්‍රත්‍යයන්ගෙන් උපන් ධර්මයන්ම (ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්ම) ගන්නා ලද අතර, ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් නොගත්තේ ද? එය එසේ නොදැක්විය යුතුය. මන්ද ප්‍රත්‍ය ධර්මයන් ද ප්‍රත්‍යෝත්පන්න භාවයෙන් බැහැර නොවන බැවිනි. එසේ නැතහොත් 'සහේතුධම්ම' යනුවෙන් ප්‍රත්‍යෝත්පන්න ධර්මය ප්‍රධාන වශයෙන් ද, ප්‍රත්‍ය ධර්මය අප්‍රධාන වශයෙන් ද දක්වා ඇති බවත්, ඒ අනුව මෙහි දෙවර්ගයම පවසා ඇති බවත් දත යුතුය.

---

အာရညကန္တိ [Pg.133] အာရညကင်္ဂသမန္နာဂတံ. အညာတောတိ ပရိစယဝသေန န ဉာတော, အသံသဋ္ဌောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘နိစ္စနဝေါ’’တိ.

ආරණ්‍යක යනු ආරණ්‍යකංගයෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තායි. 'අඤ්ඤාත' යනු ඇසුරක් නොමැති බැවින් හඳුනා නොගත් යන අර්ථයයි. එබැවින් 'නිච්චනවෝ' (සැමවිටම අලුත් කෙනෙකු බඳු වූ) යැයි පවසන ලදී.

---

ဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကဝိရဟေ ဝေရိပရိသင်္ကာယ အဘာဝေ အကိတ္တိပရိမုတ္တီတိ ဧဝမာဒီဟိပိ ကာရဏေဟိ ကောဓပ္ပဟာနေန သုခံ သုပတိ. ကောဓပရိဠာဟာဘာဝေါ ပန ပါကဋတရောတိ အာဟ ‘‘ကောဓ…ပေ… သယတီ’’တိ. ဝိသမူလဿာတိ ဧတ္ထ ဝိသသရိက္ခတာယ ‘‘ဝိသ’’န္တိ ဒုက္ခံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခဝိပါကဿာ’’တိ. သုခန္တိ စေတသိကသုခံ. အက္ကုဋ္ဌဿ ပစ္စက္ကောသိတွာ စ ပစ္စက္ကောသနဟေတု ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ယောဇနာ.

ව්‍යාපාද හා විහිංසා විතර්කයන්ගෙන් තොර වීම, සතුරු බියක් නොමැති වීම, අයසින් මිදීම ආදී හේතූන් නිසා ද, ක්‍රෝධය ප්‍රහාණය කිරීම නිසා ද සුවසේ සැතපෙයි. ක්‍රෝධයේ දැවිල්ල නැති බව වඩාත් ප්‍රකට බැවින් 'ක්‍රෝධය ප්‍රහාණය කර... සුවසේ සැතපෙයි' යැයි පවසන ලදී. 'විසමූලස්ස' (විෂ සහිත මුලක් ඇති) යන මෙහි විෂට සමාන බැවින් 'විෂ' යනුවෙන් දුක අදහස් කරන බව පෙන්වීමට 'දුක්ඛවිපාකස්ස' (දුක් සහිත විපාක ඇති) යැයි පවසන ලදී. සුවසේ යනු චෛතසික සුවයයි. ආක්‍රෝශ කළ තැනැත්තාට පෙරළා ආක්‍රෝශ කිරීම හේතුවෙන් (නැවත ආක්‍රෝශයක්) උපදී යන්න මෙහි සම්බන්ධයයි.

---

၁၀၁. သလ္လုဗ္ဗာဟနံ သလ္လုဒ္ဓရဏံ.

101. සල්ලුබ්බාහන යනු හුල (සලස්නය) උදුරා දැමීමයි.

---

ဝိသယဘေဒေန, ပဝတ္တိအာကာရဘေဒေန စ အနေကဘေဒတ္တာ ကာမသညာယ ဝုတ္တံ ‘‘ယာယ ကာယစီ’’တိ.

අරමුණු (විෂය) වල ප්‍රභේදයෙන් ද, පවතින ආකාරයේ ප්‍රභේදයෙන් ද කාම සංඥාව අනේක විධ බැවින් 'යම්කිසි කාම සංඥාවක්' යැයි පවසන ලදී.

---

ဒါနမုခေနာတိ ဒါနေန မုခဘူတေန, ဒါနံ ပမုခံ ကတွာတိ အတ္ထော.

දානමුඛයෙන් යනු දානය පෙරදැරි කරගෙන හෙවත් දානය ප්‍රධාන කරගෙන යන අර්ථයයි.

---

‘‘အရိယမဂ္ဂသမ္ပာပနဝသေနာ’’တိ ဣမိနာ အနုကမ္ပာနုဒ္ဒယာနံ ဧကန္တာနဝဇ္ဇတမေဝ ဝိဘာဝေတိ. ‘‘အနုကမ္ပာ’’တိ ပဒဿတ္ထဝိဝရဏံ ‘‘ကရုဏာယနာ’’တိ, ဣတရဿ ‘‘မေတ္တာယနာ’’တိ.

'ආර්ය මාර්ගයට පමුණුවන මගින්' යන මෙයින් අනුකම්පාව හා අනුදයා යන දෙකෙහි ඒකාන්ත නිවැරදි භාවයම විස්තර කරයි. 'අනුකම්පා' යන පදයේ අර්ථ විවරණය 'කරුණාව' යන්නයි, අනෙක (අනුදයා) 'මෙත්තායනා' (මෛත්‍රී කිරීම) යන්නයි.

---

၁၀၂. ပကတိအာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန အဏုဣဿရပဇာပတိပုရိသကာလာဓိဋ္ဌာယကာရိအာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ.

102. පකති ආදී යන මෙහි 'ආදී' ශබ්දයෙන් පරමාණුව, ඊශ්වරයා, ප්‍රජාපති, පුරුෂයා, කාලය, අධිෂ්ඨායකයා ආදීන් (නිර්මාණකරුවන් ලෙස) ඇතුළත් කර ගනී.

---

ကာမေသူတိ ကာမဂုဏေသု ရူပါဒိဝိသယေသု.

කාමයන්හි යනු රූප ආදී විෂයයන් වූ පංච කාම ගුණයන්හි යන්නයි.

---

ဗဟလကိလေသတာယာတိ ဗဟုလကိလေသဘာဝေန. ပုဗ္ဗဟေတုမန္ဒတာယာတိ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယဿ ကုသလဿ အကတတ္တာ.

කෙලෙස් බහුල බව නිසා ද, පෙර කළ කුසල් (නිවනට උපකාරී වන විවෘත්තෝපනිශ්‍රය කුසල්) මඳ බව නිසා ද යන්නයි.

---

စိတ္တဝူပသမဘာဝနာယာတိ စိတ္တဝူပသမကရဘာဝနာယ သမထဝိပဿနာယ.

චිත්තවූපසම භාවනාවෙන් යනු සිත සංසිඳුවන්නා වූ සමථ විපස්සනා භාවනාවෙන් යන්නයි.

---

ပရိဿယာ သီလာဒိပရိပူရဏဿ ပရိဗန္ဓဘူတာ ကိလေသာ ဧဝ. အနရိယာ ပညာသီသံ ဥက္ခိပိတွာ ဌာတုမေဝ န သက္ကောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဉာဏသိရေန အဓောသိရာ ဟုတွာ’’တိ.

පරිස්සය (උවදුරු) යනු ශීලාදිය සම්පූර්ණ කිරීමට බාධා පමුණුවන කෙලෙස්මය. අනාර්ය පුද්ගලයෝ ප්‍රඥාව නමැති හිස ඔසවා සිටීමටවත් සමත් නොවන බැවින් 'ඥාන නමැති හිසෙන් යටිකුරු වූවාහු වී' යැයි පවසන ලදී.

---

၁၀၃. ဘဂဝတော, ဘိက္ခုသံဃဿ စ ဝသနယောဂျဘာဝေါ, တေဟိ နိဝုတ္ထဘာဝေါ စ တဿ သာတိသယော ဝဏ္ဏောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဌမဂါထာယ ဇေတဝနဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ’’တိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

103. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සහ භික්ෂු සංඝයා වහන්සේට වාසය කිරීමට සුදුසු වීම ද, උන්වහන්සේලා එහි වැඩ විසීම ද එම ස්ථානයේ අතිශය ගුණය (වර්ණනාව) වන බැවින් 'පළමු ගාථාවෙන් ජේතවනයේ ගුණ පවසන ලදී' යැයි කියන ලදී. මෙය මෙසේම පවසන ලදී -

---

‘‘ဂါမေ [Pg.134] ဝါ ယဒိ ဝါရညေ, နိန္နေ ဝါ ယဒိ ဝါ ထလေ;

ယတ္ထ အရဟန္တော ဝိဟရန္တိ, တံ ဘူမိရာမဏေယျက’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၉၈;

ထေရဂါ. ၉၉၁);

ගමක හෝ වේවා, වනයක හෝ වේවා, මිටියාවතක හෝ වේවා, තැන්නක හෝ වේවා, යම් තැනක රහතන් වහන්සේලා වැඩ වසත් ද, ඒ භූමිය රමණීය වේ.

---

ဣဓ ဓမ္မသဒ္ဒေါ သမာဓိပရိယာယော ‘‘ဧဝံဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၃; မ. နိ. ၃.၁၉၈; သံ. နိ. ၅.၃၇၈) ဝိယာတိ အာဟ ‘‘ဓမ္မောတိ သမာဓီ’’တိ သမာဓိပက္ခိကာ ဓမ္မာ သတိဝါယာမာ.

මෙහි 'ධම්ම' ශබ්දය 'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා මෙබඳු ධර්ම (සමාධි) ඇති සේක' යනාදී තැන්වල මෙන් සමාධියට නමකි. එබැවින් 'ධර්මය යනු සමාධියයි' ද, සමාධි පක්ෂයට අයත් ධර්මයන් වූ සිහිය (සති) සහ වීර්යය (වායාම) බව ද පවසන ලදී.

---

နာနုဂစ္ဆေယျာတိ နာနုတသေယျ. အနုတသနမေဝ ဟိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အနုဂမနံ. ပဋိဝိပဿေယျာတိ ဝိပဿနာသမ္မသနမာဟ. ယမကတော, ဟိ ခဏိကတော, ပဋိပါဋိတော စ သမ္မသနံ ဝိပဿနာယပိ သမ္မသနတော ပဋိဝိပဿနာ နာမ. သာ ဟိ ဝိပဿနာယ ဒိဋ္ဌိဥဂ္ဃာဋနမာနသမုဂ္ဃာဋနနိကန္တိပရိယာဒါနဟေတုတာယ ဝိသေသတော ပဋိပက္ခေန အသံဟီရအသံကုပ္ပနဟေတုဘူတာ ပရိဗြူဟနာ ဟောတိ. ‘‘ပုနပ္ပုနံ…ပေ… အပ္ပေန္တော’’တိ ဧတေန နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဓမ္မာနုဗြူဟနံ ယထာ ‘‘ဗြူဟေတာ သုညာဂါရာန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၆၄) ဒဿေတိ.

‘නනුගච්ඡෙය්‍ය’ යනු පසුපස ලුහුබඳින්නේ නැත යන්නයි. තණ්හාව සහ දිට්ඨිය මගින් ලුහුබැඳීමම අනුගමනය කිරීමකි. ‘පටිවිපස්සෙය්‍ය’ යන්නෙන් විදර්ශනා සම්මර්ශනය කියනු ලැබේ. යුගල වශයෙන්, ක්ෂණික වශයෙන් සහ පිළිවෙළින් සිදුකරන සම්මර්ශනය විදර්ශනාවෙහිදී ද සම්මර්ශනයක් වන බැවින් එය ‘පටිවිපස්සනා’ නම් වේ. එය විදර්ශනාව තුළින් දෘෂ්ටිය උදුරා දැමීම, මානය උදුරා දැමීම සහ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ කිරීම යන කරුණුවලට හේතුවන බැවින්, විශේෂයෙන් ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන්ගෙන් කම්පා නොවන හා නොසෙල්වෙන ස්වභාවයක් ඇති කරන වර්ධනයක් වෙයි. ‘නැවත නැවතත්... යොමුකරමින්’ යන්නෙන් ‘ශුන්‍යාගාර වර්ධනය කරන්නාක් මෙන්’ (ම.නි. 1.64) නිවන අරමුණු කරගත් ධර්මයන් වැඩීම දක්වයි.

---

ယံ ကိဉ္စိ အပဒိသိတွာ ပဋိညာဒါနံ သင်္ဂရော. သော ပန အတ္တနော ကိစ္စဝိသေသံ အပဒိသိတွာ မိတ္တသန္ထဝဝသေန ဝါ ကာလာဂမနံ အပဒိသိတွာ ကိဉ္စိက္ခာနုပ္ပဒါနေန ဝါ ပဋိဗာဟကရဏံ အပဒိသိတွာ ဗလဂ္ဂဗောဓဝသေန ဝါ သိယာတိ တဿ မိတ္တကရဏာဒိပရိယာယတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သင်္ဂရောတိ…ပေ… နာမ’’န္တိ. ဧဝံ ပဋိပန္နတ္တာတိ ဧဝံ အနိစ္စသညာမုခေန တိယဒ္ဓကေသု သင်္ခါရေသု အပ္ပမာဒပ္ပဋိပတ္တိယာ ပဋိပန္နတ္တာ.

යම් කිසිවක් නිදහසට කරුණක් ලෙස දක්වා පොරොන්දු වීම ‘සංගර’ නම් වේ. එය තම කාර්යයේ විශේෂත්වය දැක්වීමෙන් හෝ, මිත්‍ර සබඳතා නිසා හෝ, පැමිණෙන වේලාව දැක්වීමෙන් හෝ, කිසියම් කුඩා තෑග්ගක් දීමෙන් හෝ, තමාගේ බලය පෙන්වීමෙන් හෝ විය හැකිය. එම මිත්‍ර සබඳතා ආදී ක්‍රම පිළිබඳව සලකා ‘සංගරය නම්...’ යැයි පවසන ලදී. ‘එසේ පිළිපන් බැවින්’ යනු මෙලෙස අනිත්‍ය සංඥාව මූලික කරගෙන තෛ‍්‍රලෝක සංඛාරයන් විෂයෙහි අප්‍රමාදීව පිළිපන් බැවිනි.

---

ဒိဗ္ဗစက္ခု သုဝိသုဒ္ဓန္တိ သာဝသေသာ ဒေသနာတိ အာဟ ‘‘ယံ သစ္ဆိကရောတီ’’တိ. ရူပါယတနဉှေတ္ထ အဓိပ္ပေတံ.

‘දිව්‍ය චක්ෂුස මැනවින් පිරිසිදුය’ යන දේශනාව අවශේෂව පවතින බැවින් ‘යමක් සාක්ෂාත් කරයිද’ යන්න පවසන ලදී. මෙහිදී රූප ආයතනය අදහස් කර ඇත.

---

၁၀၄. အန္တန္တိ သင်္ခါရာနံ ပါရိမန္တဘူတံ. ဝေဒါနန္တိ မဂ္ဂဉာဏဝေဒါနမေဝ. အရဟတ္တာဓိဂမေန အန္တံ ပရိယောသာနံ ဂတတ္တာ. ကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋာနံ, ကိလေသဝဋ္ဋဿာပိ စ ဥဿဒေန ဥပစယေန ဥဿဒါ, ရာဂါဒယော.

104. ‘අන්ත’ යනු සංස්කාරයන්ගේ කෙළවරයි. ‘වේද’ යනු මාර්ග ඥාන සංඛ්‍යාත වේදයන්ම වේ. අර්හත් ඵලයට පැමිණීමෙන් කෙළවරට හෙවත් අවසානයට ගිය බැවිනි. කර්ම විපාක වෘත්තයන්ගේ ද, ක්ලේශ වෘත්තයන්ගේ ද බහුලත්වය හෙවත් වර්ධනය වීමෙන් රාගාදී ‘උස්සද’ (ඉදිමීම්) ඇති වේ.

---

သုက္ကောဘာသတာယ သုက္ကာ, အဘိဝိသိဋ္ဌဂ္ဂဟာ. သဗ္ဗာနိ ဝါ တာရကရူပါနိ သုက္ကာ. ဝိန္ဒတီတိ ဥပလဘတိ, ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော.

සුදු පැහැති දීප්තියක් ඇති බැවින් ‘සුක්ක’ (දීප්තිමත්) නම් වේ, එනම් ඉතා විශිෂ්ට ලෙස ග්‍රහණය කර ගැනීමයි. නැතහොත් සියලු තාරකා රූප ‘සුක්ක’ නම් වේ. ‘වින්දති’ යනු ලබයි, එනම් අවබෝධ කරගනී යන අර්ථයයි.

---

‘‘အဇ္ဈတ္တံ ဝိပဿနာဘိနိဝေသော ဟောတီ’’တိ ဣဒံ ‘‘သကေသု ဓမ္မေသူ’’တိ ပါရဂုဘာဝဿ ဝိသေသိတတ္တာ ဝုတ္တံ, တဉ္စ ခေါ အဘိနိဝေသေနေဝ ဒေသိတံ. ‘‘သဗ္ဗံ[Pg.135], ဘိက္ခဝေ, အဘိညေယျ’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၄၆; ပဋိ. မ. ၁.၃) ဝုတ္တံ. ပါရဂုတာ စ တေသံ ခန္ဓာနံ ပရိညာဘိသမယဝသေန ဟောတိ. တတော စ နေသံ ဟေတုဘူတသမုဒယေ, တဒပ္ပဝတ္တိလက္ခဏေ နိရောဓေ, နိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ စ ပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယပါရိပူရိဝသေန ဣတရသစ္စေသုပိ ပါရဂုဘာဝေါ ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတိ. သဗ္ဗသော ဟိ သကအတ္တဘာဝဗောဓေနပိ စတုသစ္စာဘိသမယော ဟောတိယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဣမသ္မိံယေဝ ဗျာမမတ္တေ ကဠေဝရေ သသညိမှိ သမနကေ လောကဉ္စ ပညပေမိ, လောကသမုဒယဉ္စာ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၁.၁၀၇; အ. နိ. ၄.၄၅). အထ ဝါ သကေသု ဓမ္မေသူတိ အတ္တနော ဓမ္မေသု. အတ္တဓမ္မာ နာမ အတ္ထကာမဿ ကုလပုတ္တဿ သီလာဒိဓမ္မာ. သီလသမာဓိပညာဒယော ဟိ ဝေါဒါနဓမ္မာ ဧကန္တဟိတသုခသမ္ပာဒနတော ပုရိသဿ သကဓမ္မာ နာမ, န အနတ္ထာဝဟာ သံကိလေသဓမ္မာ ဝိယ ပရဓမ္မာ. တေသံ သီလာဒီနံ ပါရိပူရိယာ ပါရံ ပရိယန္တံ ဂတောတိ ပါရဂူ. ‘‘အက္ကုလ ပက္ကုလ’’ဣတိ ဧဝံ ဝိဟိံသနကပယောဂံ. အဇကလာပေန (ဥဒါ. ၇) ဟိ တဒါ ဘဂဝန္တံ ဘီသာပေတုကာမေန ကတံ ယက္ခဂဇ္ဇိတံ ‘‘အက္ကုလ ပက္ကုလ’’ ဣတိ ဣမိနာ အာကာရေန သတ္တာနံ သောတပထံ အဂမာသိ, တသ္မာ တံ ‘‘အက္ကုလံ ပက္ကုလကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

‘තමා තුළ විදර්ශනාවෙහි නියැලීම වෙයි’ යන මෙය ‘තමාගේ ධර්මයන්හි’ පරතෙරට පත්වූ බව විශේෂ කිරීම සඳහා පවසන ලදී. එය ද ඒකාන්තයෙන්ම අවබෝධය තුළින්ම දේශනා කරන ලදී. ‘මහණෙනි, සියල්ල අභිඥාවෙන් දත යුතුය’ (සං.නි. 4.46) යනුවෙන් ද වදාරන ලදී. එම ස්කන්ධයන් කෙරෙහි පරතෙරට පත්වීම වන්නේ පිරිඥා අභිසමය මගිනි. එවිට ඒවායේ හේතුව වන සමුදය කෙරෙහි ද, ඒවා නොපැවතීමේ ලක්ෂණය ඇති නිරෝධය කෙරෙහි ද, නිරෝධගාමී පටිපදාව කෙරෙහි ද ප්‍රහාණ, සාක්ෂාත්කරණ සහ භාවනා අභිසමය සම්පූර්ණ වීමෙන් අනෙක් සත්‍යයන්හි ද පරතෙරට පත්වීම පවසන ලද්දේම වෙයි. සෑම ආකාරයකින්ම තම ආත්මභාවය පිළිබඳ අවබෝධයෙන්ම චතුරාර්ය සත්‍ය අවබෝධය සිදුවේ. ‘සංඥා සහිත මනස සහිත වූ මේ බඹයක් පමණ වූ ශරීරය තුළම මම ලෝකය ද, ලෝක සමුදය ද පනවමි’ යනාදී වශයෙන් (සං.නි. 1.107) මෙය වදාරන ලදී. නැතහොත් ‘සකේසු ධම්මේසු’ යනු තමාගේ ධර්මයන්හිය. අත්ථකාමී කුලපුත්‍රයෙකුගේ සීලාදී ධර්මයන් ‘අත්ත ධර්ම’ නම් වේ. සීල, සමාධි, ප්‍රඥා ආදී විශුද්ධි ධර්මයන් ඒකාන්තයෙන්ම හිතසුව පිණිස පවතින බැවින් පුරුෂයාගේ ස්වකීය ධර්මයන් (සකධම්ම) නම් වේ. අනර්ථය ගෙන දෙන සංක්ලේශී ධර්මයන් මෙන් ඒවා ‘පර ධර්ම’ නොවේ. එම සීලාදී ධර්මයන්ගේ පාරිපූර්ණයෙන් කෙළවරට ගිය බැවින් ‘පාරගූ’ නම් වේ. ‘අක්කුල පක්කුල’ යනු මෙලෙස හිංසා සහගත යෙදීමකි. එකල අජකලාප යක්ෂයා විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව බිය ගැන්වීම පිණිස කරන ලද ‘අක්කුල පක්කුල’ යන යක්ෂ ගර්ජනාව සත්වයන්ගේ කන් අසලට පැමිණි බැවින් එය ‘අක්කුල පක්කුලකරණ’ යැයි පවසන ලදී.

---

နာဘိနန္ဒတီတိ ‘‘အယံ မံ ဒဋ္ဌုံ အာဂတာ’’တိ န တုဿတိ. ယသ္မာ ပန ‘‘ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၈၈) ဝိယ သမ္ပဋိစ္ဆနတ္ထောပိ အဘိနန္ဒသဒ္ဒေါ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တေန န သမ္ပဋိစ္ဆတီ’’တိ. န သောစတီတိ ‘‘မယာ အသမ္မောဒိတာ ဂစ္ဆတီ’’တိ န စိတ္တသန္တာပံ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘သင်္ဂါ သင်္ဂါမဇိံ မုတ္တ’’န္တိ ဣဒံ အဘိနန္ဒသောစနာနံ အဘာဝဿ ကာရဏဝစနံ.

‘නාභිනන්දති’ යනු ‘මොහු මා දකින පිණිස පැමිණියේය’ යැයි සතුටු නොවීමයි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව සතුටින් පිළිගත්තේය’ (ම.නි. 1.88) යනාදී තැන්හි මෙන් පිළිගැනීමේ අර්ථයෙන් ද ‘අභිනන්ද’ ශබ්දය යෙදෙන බැවින්, ‘සිතින් පිළිගන්නේ නැත’ යැයි පවසන ලදී. ‘න සෝචති’ යනු ‘ඇය මා හා කතා නොකර යන්නීය’ යැයි සිතේ තැවීමක් ඇති නොකර ගැනීමයි. ‘සංගා සංගාමජිං මුත්තං’ යන මෙයින් අභිනන්දනයක් හෝ ශෝකයක් නොමැති වීමට හේතුව පවසයි.

---

တေနာတိ ဥဒကေ နှာနေန. တေနေဝါဟ ‘‘န ဥဒကေန သုစီ ဟောတီ’’တိ. တဿတ္ထော – ဥဒကုမ္မုဇ္ဇနာဒိနာ နေဝ သတ္တာနံ သုစိ ပါပတော သုဒ္ဓိ နာမ ဟောတီတိ. ဥဒကုမ္မုဇ္ဇနာဒီနိ ဟိ ဣဓ ဥတ္တရပဒလောပေန ‘‘ဥဒက’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥဒကေနာတိ ဝါ ဥမ္မုဇ္ဇနာဒိကိရိယာသာဓနဘူတေန ဥဒကေန သတ္တာနံ သုစိ ပါပသုဒ္ဓိ န ဟောတီတိ. အထ ဝါ သုစိတေန ယထာဝုတ္တေန ဥဒကေန ပါပမလတော သုဒ္ဓေါ နာမ သတ္တော န ဟောတီတိ. ယဒိ သိယာ, သဗ္ဗေသမေဝ မစ္ဆဗန္ဓာနံ ပါပသုဒ္ဓိ သိယာ. တေနာဟ ‘‘ဗဟွေတ္ထ နှာယတီ ဇနော’’တိ. မာတုဃာတာဒိပါပကမ္မကာရီနံ, အညေသဉ္စ ဂေါမဟိံသာဒီနံ ဥဒကံ ဩရောဟန္တာနံ အန္တမသော မစ္ဆကစ္ဆပေ ဥပါဒါယ သဗ္ဗေသမ္ပိ ပါပသုဒ္ဓိ သိယာ[Pg.136], န ပနေဝံ ဟောတိ. ကသ္မာ? နှာနီယပါပဟေတူနံ အပ္ပဋိပက္ခဘာဝတော. ယဉှိ ယံ ဝိနာသေတိ, သော တဿ ပဋိပက္ခော. ယထာ အာလောကော အန္ဓကာရဿ, ဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာယ, န ဧဝံ နှာနံ ပါပဿ, တသ္မာ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ ‘‘န ဥဒကေန သုစီ ဟောတီ’’တိ. ယေန ပန သုစိ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယမှိ သစ္စဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သစ္စန္တိ ဝစီသစ္စဉ္စ ဝိရတိသစ္စဉ္စ. အထ ဝါ သစ္စန္တိ ဉာဏသစ္စဉ္စေဝ ပရမတ္ထသစ္စဉ္စ. ဓမ္မောတိ သေသော အရိယဓမ္မော. သစ္စဿ ပနေတ္ထ ဝိသုံ ဂဟဏံ တဿ ဗဟုကာရတာဒဿနတ္ထံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

‘තේන’ යනු ජලයෙන් ස්නානය කිරීමෙනි. එබැවින් ‘ජලයෙන් පිරිසිදු නොවේ’ යැයි වදාරන ලදී. එහි අර්ථය නම් - ජලයේ ගිලීම ආදියෙන් සත්වයන්ගේ පාපයන්ගෙන් මිදීම නම් වූ පිරිසිදු වීමක් සිදු නොවන බවයි. මෙහි ‘උදක’ යන්නෙන් ජලයේ ගිලීම ආදී ක්‍රියාවන් අදහස් වේ. නැතහොත් ස්නානය කිරීමේ ක්‍රියාවට උපකාරී වන ජලයෙන් සත්වයන්ට පාපයන්ගෙන් පිරිසිදු වීමක් සිදු නොවේ. එසේත් නැතහොත් පිරිසිදු යැයි කියන ලද ජලයෙන් පාප මලයෙන් පිරිසිදු වූ සත්වයෙක් නම් නැත. ඉදින් එසේ වූයේ නම්, සියලු මසුන් මරන්නන්ගේ ද පාප පිරිසිදු වීමක් සිදුවිය යුතුය. එබැවින් ‘මෙහි බොහෝ ජනයා ස්නානය කරති’ යැයි වදාරන ලදී. මව් මැරීම ආදී පාපකර්ම කරන්නන් සහ ගවයන්, මී හරකුන් මරන්නන් ජලයට බසින විට, අවසානයේ මසුන් හා කැස්බෑවන් පවා සියලු පාපයන්ගෙන් පිරිසිදු විය යුතුය. නමුත් එසේ නොවේ. ඒ මන්ද? ස්නානය කිරීම පාපයට හේතු වන කරුණුවලට ප්‍රතිවිරුද්ධ නොවන බැවිනි. යමක් විනාශ කරයි නම් එය එහි ප්‍රතිපක්ෂයයි. ආලෝකය අන්ධකාරයට ද, විද්‍යාව අවිද්‍යාවට ද ප්‍රතිපක්ෂ වන්නා සේ, ස්නානය පාපයට ප්‍රතිපක්ෂ නොවේ. එබැවින් ‘ජලයෙන් පිරිසිදු නොවේ’ යන නිගමනයට පැමිණිය යුතුය. යමකින් පිරිසිදු වේ නම් එය පෙන්වීම පිණිස ‘යමෙකු තුළ සත්‍යය ද...’ යනාදිය වදාරන ලදී. එහි ‘සත්‍යය’ යනු වාග් සත්‍යය සහ විරති සත්‍යයයි. නැතහොත් සත්‍යය යනු ඥාන සත්‍යය සහ පරමාර්ථ සත්‍යයයි. ‘ධම්මෝ’ යනු ඉතිරි ආර්ය ධර්මයන්ය. සත්‍යය යන්න මෙහි වෙන් කොට දක්වා ඇත්තේ එහි ඇති බොහෝ උපකාරී බව පෙන්වීම පිණිසය. ඉතිරිය පැහැදිලිය.

---

ဇာတိဗလနိသေဓကန္တိ ဇာတိမတ္တဗြာဟ္မဏာနံ ဘောဝါဒိကာနံ ပဋိသေဓကံ. ဇာတိဝါဒဿ ဝါ နိသေဓကံ, ‘‘န ဇစ္စာ ဗြာဟ္မဏော ဟောတီ’’တိ (သု. နိ. ၆၅၅) ဟိ ဝုတ္တံ. ထေရော ဟိ တထာဝါဒေန တေ အနိဂ္ဂဏှန္တောပိ နိဂ္ဂဏှန္တော ဝိယ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

‘ජාතිබල නිසේධකං’ යනු ජාතියෙන්ම පමණක් බ්‍රාහ්මණයින් යැයි කියාගන්නා ‘භෝවාදීන්’ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. නැතහොත් ජාතිවාදය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමයි. ‘උපතින් බ්‍රාහ්මණයෙකු නොවේ’ (සු.නි. 655) යනුවෙන් වදාරන ලද්දේ එබැවිනි. තෙරුන් වහන්සේ එවැනි වචනවලින් ඔවුන්ව මැඩපවත්වන්නේ නැතත්, මැඩපවත්වන්නාක් මෙන් වන බැවින් මෙසේ පවසන ලදී.

---

၁၀၅. ဝိမုတ္တိယန္တိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုယံ.

105. ‘විමුක්තියෙහි’ යනු අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙහි යන්නයි.

---

သဝါသနန္တိ ဧတ္ထ ခီဏာသဝဿာပိ အခီဏာသဝသဒိသကာယဝစီပယောဂဟေတုဘူတာ သန္တာနေ ကိလေသဘာဝနာ ဝါသနာ နာမ အာယသ္မတော ပိလိန္ဒဝစ္ဆဿ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၁၅; ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.ပိလိန္ဒဝစ္ဆတ္ထေရဝတ္ထု) ဝသလဝေါဟာရော ဝိယ, သဟ ဝါသနာယာတိ သဝါသနံ, ဘာဝနပုံသကဉ္စေတံ ‘‘ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၇၀) ဝိယ. ယထာဝုတ္တဝါသနမ္ပိ အသေသေတွာတိ အတ္ထော. ကုမ္မဂ္ဂပရိဟရဏဝသေန မဂ္ဂသမ္ပဋိပတ္တီတိ မဂ္ဂေ ကုသလော အမဂ္ဂေပိ ကုသလော ဧဝ ဟောတိ. ဘဂဝါ ပန သဗ္ဗညုတာယ သဗ္ဗတ္ထေဝ ကုသလောတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂေ စ အမဂ္ဂေ စ ကောဝိဒေါ’’တိ.

‘සවාසන’ යනු මෙහි රහතන් වහන්සේ නමකගේ වුවද, කෙලෙස් සහිත පුද්ගලයෙකුගේ මෙන් කය හා වචනය හැසිරවීමට හේතු වන සන්තානයෙහි පවතින කෙලෙස් වාසනාවයි. එය ආයුෂ්මත් පිළින්දවච්ඡ තෙරුන් වහන්සේගේ ‘වසල’ යන ව්‍යවහාරය (මහණෙනි, වසලය එන්න යනුවෙන් හැඳින්වීම) මෙනි. ‘වාසනාව සමඟ’ යනු සවාසනයි. ‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්ති’ යනාදියෙහි මෙන් මෙය භාව නපුංසක ප්‍රයෝගයකි. ‘යථොක්ත වාසනාව පවා ඉතිරි නොකර’ යනු එහි අර්ථයයි. වැරදි මාර්ගවලින් වැළකී නිවැරදි මාර්ගයෙහි පිළිපැදීම නිසා මාර්ගයෙහි දක්ෂයා අමාර්ගයෙහි ද (වැරදි මඟෙහි) දක්ෂයෙකුම වෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සර්වඥතා ඥානයෙන් සෑම තැනකදීම දක්ෂ වන බැවින් ‘මාර්ගයෙහි ද අමාර්ගයෙහි ද දක්ෂ වූ’ (මග්ගේ ච අමග්ගේ ච කෝවිදෝ) යනුවෙන් වදාළ සේක.

---

၁၀၆. တမေန ယုတ္တောတိ ယထာဝုတ္တတမော တဿ အတ္ထီတိ တမော, ပုဂ္ဂလော. အပ္ပကာသဘာဝေန ဌိတာ ခန္ဓာဝ တမော. အာလောကဘူတောတိ ဇာတိဂုဏာလောကော, ပါကဋဂုဏောတိ အတ္ထော.

106. ‘තමයෙන් (අඳුරෙන්) යුක්ත වූයේ’ යනු ඉහත කී අඳුර ඔහුට ඇත්තා වූ බැවින් ඔහු ‘තම’ (අඳුරැති පුද්ගලයා) නම් වේ. ප්‍රභාමත් නොවන ස්වභාවයෙන් පවතින ස්කන්ධයෝම ‘තම’ (අඳුර) නම් වෙති. ‘ආලෝකභූත’ යනු ජාති ගුණ ආලෝකයයි, එනම් ප්‍රකට වූ ගුණ ඇති බව අර්ථයයි.

---

ကိလေသမယံ ဗန္ဓနံ ‘‘ဒဠှ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ယတော သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တာ ဗုဒ္ဓါဝ နံ ဆိန္ဒန္တိ, န အညေ.

කෙලෙස්මය බැඳීම ‘දැඩි’ යැයි කියනු ලැබේ. මන්දයත්, සත්‍යයන් අවබෝධ කරගන්නා වූ බුදුවරුන්ම එය සිඳ දමන බැවිනි; අන් අය එසේ නොකරති.

---

ဒုစ္ဆေဒနတ္ထေန [Pg.137] သတိပိ ဒဠှဘာဝေ သိထိလဝုတ္တိတံ တဿ ဒီပေတုံ ‘‘ဗန္ဓနဘာဝမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ‘‘အဟော သုခုမတရံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာရဗန္ဓန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

සිඳීමට ඇති අපහසු බව නිසා දැඩි බවක් තිබුණද, එහි ලිහිල් පැවැත්ම (සූක්ෂ්ම බව) පෙන්වීමට ‘බන්ධනභාවය පවා’ යනාදිය වදාළහ. ඒ සම්බන්ධයෙන් ‘මහණෙනි, මාර බැම්ම කෙතරම් සියුම්ද!’ යනුවෙන් වදාරන ලදී.

---

၁၀၇. ယဒိပိ စေတနာ ကုသလာကုသလသာဓာရဏာ, အပုညာဘိသင်္ခါရော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ တဿ ဝသေန အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အကုသလစေတနာဝသေန စေတေတီ’’တိ အာဟ. စေတနံ အဘိသန္ဒဟနံ, စိတ္တဿ ဗျာပါရာပတ္တိဘာဝေန ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန စေတနာ ယဒါ ဝိညတ္တိံ သမုဋ္ဌာပေတိ, တဒါ ဒိဂုဏုဿာဟာဒိဂုဏဝါယာမာ ဝိယ ဟုတွာ ပါကဋံ ပယောဂံ နိပ္ဖာဒေတိ, တသ္မာ ‘‘ပကပ္ပေတီ’’တိ ဝုတ္တာ. ပါကဋပ္ပယောဂကပ္ပနဉှေတ္ထ ပကပ္ပနံ အဓိပ္ပေတံ. တေနာဟ ‘‘တမေဝ ပကပ္ပေတီ’’တိ. ပစ္စယဋ္ဌော ဣဓ အာရမ္မဏတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဝတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ.

107. චේතනාව කුසල් හා අකුසල් යන දෙකටම පොදු වුවද, මෙහිදී අකුසල අභිසංස්කාරය අදහස් කරමින් එහි අර්ථය දක්වමින් ‘අකුසල චේතනා වශයෙන් සිතයි’ (චේතේති) යනුවෙන් වදාළහ. චේතනාව යනු එක්තැන් කිරීමයි, සිතේ ක්‍රියාකාරීත්වයයි. චේතනාව යම් කලෙක විඥප්තියක් (කයින් වචනයෙන් ප්‍රකාශ කිරීමක්) ඇති කරයිද, එවිට එය දෙගුණ වූ උත්සාහයකින් යුක්තව ප්‍රකට වූ ක්‍රියාවක් සිදු කරයි. එබැවින් ‘පකප්පේති’ (සංකල්පනා කරයි) යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙහිදී ප්‍රකට වූ ප්‍රයෝග සංකල්පනාවම අදහස් කෙරේ. එබැවින් ‘එයම සංකල්පනා කරයි’ යනුවෙන් වදාළහ. මෙහි ප්‍රත්‍ය අර්ථය යනු අරමුණු අර්ථය බව ‘පැවැත්මට ප්‍රත්‍යයක් වෙයි’ යන්නෙන් කියැවේ.

---

၁၀၈. ယထာ ဇလသမုဒ္ဒဿ ဝီစိသမုဋ္ဌာနဝသေန လဗ္ဘမာနော ဝေဂေါ ‘‘ဝီစိမယော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ စက္ခုသမုဒ္ဒဿာပိ ရူပါဝဘာသနဝသေန လဗ္ဘမာနော ဝေဂေါ ‘‘ရူပမယော’’တိ ဝုတ္တော. ဧသေဝ နယော သေသေသုပိ. အာဝိဉ္ဆနတောတိ အာကဍ္ဎနတော, အာကဍ္ဎနဉ္စေတ္ထ သန္တာနဿ တန္နိန္နဘာဝဟေတုတာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

108. ජල සාගරයෙහි රළ නැගීම හේතුවෙන් ලබන වේගය ‘වීචිමය’ (රළමය) ලෙස හඳුන්වන්නාක් මෙන්, ඇස නමැති සාගරයෙහි ද රූප ප්‍රකාශ වීම හේතුවෙන් ලබන වේගය ‘රූපමය’ යැයි කියනු ලැබේ. සෙසු ඉන්ද්‍රියයන් සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය. ‘ඇද ගැනීමෙන්’ යනු තමා වෙතට නතු කර ගැනීමයි. සන්තානයෙහි ඒ කෙරෙහි පවත්නා නැඹුරුව එයට හේතුව බව දත යුතුය.

---

သမုဒနံ ကိလေသတေမနံ, အဝဿဝဟေတုတာ, ကိလေသာနံ ဦမိအာဒိသဒိသတာ သမာဝဋ္ဋနေန သတ္တာနံ အနတ္ထာဝဟတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥပရူပရိဝေဂုပ္ပတ္တိယာ ဥပဂတဿ ဥဋ္ဌာတုံ အပ္ပဒါနေန, ဂုဏသာရဝိနာသနေန စ ကောဓုပနာဟာဒီနံ ဦမိအာဒိသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

සමුදනය යනු කෙලෙස්වලින් තෙත්වීමයි, කෙලෙස් ගලා යාමට හේතු වීමයි. කෙලෙස් රළ ආදියට සමාන බව සතුන් විපතට පත් කරන බැවින් දත යුතුය. නැවත නැවතත් කෙලෙස් වේගය ඉපදීමෙන් ඉන් මිදී නැගී සිටීමට ඉඩ නොදීමෙන් ද, ගුණ නමැති සාරය විනාශ කිරීමෙන් ද, ක්‍රෝධය හා උපනාහය (වෛරය) ආදියේ රළ ආදියට ඇති සමාන බව දැකිය යුතුය.

---

အဘိမုခေါ နန္ဒတီတိ တဒါရမ္မဏံ သုခံ သောမနဿံ သာဒိယန္တော သမ္ပဋိစ္ဆတိ. အဘိဝဒတီတိ တဏှာဘိနိဝေသဝသေန အဘိနိဝိဿ ဝဒတိ. တဉှိဿ အဘိနိဝေသံ ဒီပေတုံ ‘‘အဟော သုခ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဇ္ဈောသာနံ အဓိမုစ္စနဘူတာယ တဏှာယ တဏှာဝတ္ထုကဿ အနုပဝိသိတွာ အာဝေဏိကတာကရဏန္တိ အာဟ ‘‘အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတီတိ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ’’တိ.

‘අභිමුඛව සතුටු වේ’ යනු එම අරමුණෙහි සැපය හා සොම්නස ඉවසමින් පිළිගැනීමයි. ‘අභිවදති’ (ප්‍රශංසා කරයි) යනු තණ්හාවෙන් දැඩිව ගැනීම (අභිනිවේශය) හේතුවෙන් එය වර්ණනා කිරීමයි. ඔහුගේ එම අභිනිවේශය පෙන්වීමට ‘අහෝ සැපයකි!’ යනාදිය වදාරන ලදී. ඇලීම (අජ්ජෝසාන) මගින් තණ්හාවට නතු වී තණ්හාවට වස්තු වූ දේ තුළට පිවිස එය තමාගේම කරගන්නා බව පෙන්වීමට ‘ගිල දමා අවසන් කරන්නාක් මෙන් ඇලී පවතී’ යනුවෙන් වදාළහ.

---

၁၀၉. ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိနာ သန္တာပဒုက္ခာနံ အသုပ္ပတိကာရတံ အာဟ ‘‘ယေန ဝါ ပကာရေနာ’’တိ. ယေနာတိ ယေန ဝါ ကာမဇ္ဈောသာနဒိဋ္ဌိဇ္ဈောသာနဘူတေန မိစ္ဆာဘိနိဝေသပ္ပကာရေန. ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာ တထာရူပံ ကတွာ [Pg.138] အတ္တနော ဝဍ္ဎိဉ္စ မညန္တိ. အဝဍ္ဎိ ဧဝ ပန ဟောတိ တဿ ပကာရဿ ဝဍ္ဎိယံ အနုပါယဘာဝတော စ ဥပါယဘာဝတော စ အဝဍ္ဎိယံ. တထာပီတိ တတ္ထ တတ္ထ ဣစ္ဆာဝိဃာတံ ပါပုဏန္တောပိ. ယသ္မာ ဣတော ဗာဟိရကာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဘဝနိဿရဏံ အပ္ပဇာနန္တော မန္ဒကိလေသံ ဒီဃာယုကံ သုခဗဟုလံ ဧကစ္စံ ဘဝံ တေနေဝ မန္ဒကိလေသာဒိဘာဝေန ‘‘နိဗ္ဗာန’’န္တိ သမနုပဿန္တိ, တသ္မာ ဘဝေန ဘဝဝိပ္ပမောက္ခံ ဝဒန္တီတိ.

109. ‘කස්මා’ (ඇයි) යනාදියෙන් තැවිලි සහිත දුක්වලට පිළියම් කිරීමේ අපහසු බව ‘යම් ආකාරයකින්’ යන්නෙන් පවසයි. ‘යෙන’ යනු කාමයන්හි හෝ දෘෂ්ටීන්හි ඇලී පවතින වැරදි ආකාරයයි. ගිහි පැවිදි දෙපිරිසම එබඳු දේ කරමින් තමන්ගේ දියුණුවක් ලෙස සිතති. නමුත් එය පිරිහීමක්ම වේ, මන්ද එම ක්‍රමය දියුණුවට උපක්‍රමයක් නොවන බැවිනි. ‘තථාපි’ යනු එහිදී විවිධ කැමැත්තන් ඉටු නොවීම නිසා දුකට පත් වුවද යන්නයි. මන්දයත්, මෙයින් බාහිර වූවෝ සපුරාම භවයෙන් එතෙර වීමක් නොදන්නා බැවින්, මඳ කෙලෙස් සහිත, දීර්ඝායුෂ ඇති, සැප බහුල වූ ඇතැම් භවයන් ‘නිවන’ යැයි සලකති. එබැවින් ඔවුහු භවය තුළින්ම භවයෙන් මිදීමක් ගැන පවසති.

---

ဘဝဒိဋ္ဌိသဟဂတာ တဏှာ ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒလောပေန ဘဝတဏှာတိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဘဝတဏှာတိအာဒီသု ဝိယာ’’တိ.

භව දෘෂ්ටිය සමඟ පවත්නා තණ්හාව, මුල් පදයෙහි පසු පදය ලොප් වීමෙන් ‘භව තණ්හාව’ ලෙස හැඳින්වෙන බව ‘භවතණ්හා’ යනාදී තැන්වල මෙන් පවසන ලදී.

---

ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ဘဝေ.

‘යත්ථ’ යනු යම් භවයකද යන්නයි.

---

တတော ဧဝါတိ ဘူတရတိယာ ဧဝ. အညမညဉှိ သတ္တာနံ ဆန္ဒရာဂေါ ဗလဝါ ဟောတိ. အနဝသေသတောတိ အနဝသေသေန, န ကိဉ္စိ သေသေတွာ.

‘තතෝ ඒව’ යනු ඒ භූත රතියෙන් (සතුන් කෙරෙහි ඇල්මෙන්) මය. සත්වයන් අතර ඔවුනොවුන් කෙරෙහි පවත්නා ඡන්ද රාගය බලවත් වේ. ‘අනවශේෂයෙන්’ යනු කිසිවක් ඉතිරි නොකර යන අර්ථයයි.

---

သံသာရသောတဿ အနုကူလဘာဝေန ဂစ္ဆတီတိ အနုသောတဂါမီ. တဿေဝ ပဋိက္ကူလဝသေန နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဒီဟိ ပဝတ္တတီတိ ပဋိသောတဂါမီ, အစလပ္ပသာဒါဒိသမန္နာဂမေန ဌိတသဘာဝေါတိ အတ္ထော.

සංසාර ප්‍රවාහයට අනුකූලව යන්නේ ‘අනුසෝතගාමී’ නම් වේ. එයටම පටහැනිව නිර්වේදික අනුපස්සනා (කලකිරීමෙන් බැලීම) ආදියෙන් පවතින්නේ ‘පටිසෝතගාමී’ නම් වේ. නොසැලෙන ප්‍රසාදය ආදියෙන් යුක්තව ස්ථාවර වූ ස්වභාවය මෙහි අර්ථයයි.

---

၁၁၀. ‘‘ပလဗ္ဘတိ, နိခဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဥပသဂ္ဂေါ ပဒဝဍ္ဎနမတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အဘိဇာတိကောတိ ဇာတိယော’’တိ. ကဏှဓမ္မသမန္နာဂတတ္တာ ဝါ ကဏှော. ပဌမဝယေပိ မဇ္ဈိမဝယေပိ ပါပသမင်္ဂီ ဟုတွာ ဌိတော ကဏှဓမ္မေ အဘိဇာယတိ, ပစ္ဆာပိ ပါပံ ပသဝတီတိ အတ္ထော. သုက္ကောတိ ဝါ ဧတ္ထ ဝုတ္တဝိပရိယာယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

110. ‘පලබ්භති, නිඛජ්ජති’ යනාදී තැන්වල මෙන් උපසර්ගය පදය වැඩීමට (අලංකාරයට) පමණක් යොදා ඇති බව ‘අභිජාතිකෝ යනු ජාතියෝය’ යන්නෙන් පවසයි. කළු (අකුසල) ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් හෝ ‘කණ්හ’ (කළු) නම් වේ. පළමු වයසේදී හෝ මධ්‍යම වයසේදී පාපී පුද්ගලයෙකු වී කළු ධර්මයන්හි ඉපදී පසුවත් පව් රැස් කරයි යන අර්ථයයි. ‘සුක්ක’ (සුදු/කුසල) යන්නෙහි අර්ථය මෙයට ප්‍රතිවිරුද්ධ ලෙස දත යුතුය.

---

၁၁၁. ပုရိမသ္မိန္တိ ပုရိမသ္မိံ ပဒေ. ဝိသယေ ဘုမ္မံ တတ္ထ ဒေယျဓမ္မဿ ပတိဋ္ဌာပနတော. ဒုတိယေ အဓိကရဏေ, တဒဓိကရဏဉှိ နိဗ္ဗာနန္တိ. ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတကိစ္စေသု ဝါ ဝိသိဋ္ဌဓမ္မဒဿနတ္ထံ ပစ္စယဒါနာရဟတ္တာနံ သမဓုရတာနိဒ္ဒေသော. အထ ဝါ ယေန ယေန ပန ဝတ္ထုနာတိ ရူပါရူပနိရောဓာဒိနာ တဏှာဝတ္ထုနာ. အမရာဝိက္ခေပဝတ္ထုအာဒိနာတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သုဘသုခါဒိမိစ္ဆာဘိနိဝေသဝတ္ထုံ သင်္ဂဏှာတိ. ယထာ ဝါ တဏှာဒိဋ္ဌိဒုစ္စရိတာနံ ဝသေန သံကိလေသဘာဂိယဿ သုတ္တဿ ဝိဘာဂေါ, ဧဝံ သမထဝိပဿနာသုစရိတဝသေန တဏှာဝေါဒါနဘာဂိယာဒိသုတ္တဝိဘာဂေါတိ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘တဏှာ…ပေ… နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

111. ‘පූර්වයෙහි’ යනු පෙර පදයෙහිය. විෂයෙහි සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත්තේ එහි දාය ධර්මය පිහිටුවන බැවිනි. දෙවැන්නෙහි අධිකරණ අර්ථයයි, මන්දයත් නිවන එහි මුල වන බැවිනි. ගිහි පැවිදි කටයුතුවලදී විශේෂ ධර්ම දැක්වීම සඳහා ප්‍රත්‍ය දානය හා අර්හත්වයෙහි සමාන වැදගත්කම දැක්වීමක් මෙහි ඇත. එසේත් නැතිනම්, ‘යම් යම් වස්තුවකින්’ යනු රූප අරූප නිරෝධය ආදී තණ්හාවට වස්තු වූ දේවලිනි. ‘අමරාවික්ඛේප’ ආදී වස්තූන්ගෙන් යන්නෙහි ‘ආදී’ ශබ්දයෙන් සුබ, සැප ආදී වැරදි අභිනිවේශයන් ද එකතු කර ගනියි. තණ්හාව, දෘෂ්ටිය හා දුශ්චරිතය පදනම් කරගෙන සංක්ලේශ පාර්ශවීය සූත්‍රය බෙදා දක්වන්නාක් මෙන්, සමථ විපස්සනා හා සුචරිතය පදනම් කරගෙන තණ්හා වෝදාන (පිරිසිදු වීම) පාර්ශවීය සූත්‍ර බෙදීම පෙන්වීමට පාලියෙහි ‘තණ්හා...පෙ... නිද්දිසිතබ්බං’ යනුවෙන් වදාළහ.

---

ဣဒံ [Pg.139] ဧဝံ ပဝတ္တန္တိ ယထာ ဒုစိန္တိတာဒိဝသေန ဗာလော ဟောတိ ပုဂ္ဂလော, ဧဝံ တဿ ဒုစိန္တိတစိန္တိတာဒိဘာဝနာဝသေန ပဝတ္တံ ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ နာမ သုတ္တန္တိ ပုဗ္ဗေ သံကိလေသဓမ္မဝိဘာဂေန ဝုတ္တံ ဣဒါနိ သာမညတော သင်္ဂဟေတွာ ဝဒတိ. ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

‘මෙය මෙසේ පවතී’ යනු නරක ලෙස සිතීම ආදිය නිසා යම් සේ පුද්ගලයා අනුවණයෙකු වේද, එලෙසම ඔහු නරක ලෙස සිතන දේ වැඩීම නිසා පවත්නා වූ මේ සූත්‍රය ‘සංක්ලේශභාගිය’ (කෙලෙස්වලට අයත්) සූත්‍රය යැයි කලින් කෙලෙස් ධර්ම බෙදීමෙන් දක්වන ලදී. දැන් එය පොදුවේ ගෙන දක්වයි. ‘මෙය වාසනාභාගිය සූත්‍රයයි’ යන මෙහි ද මෙම ක්‍රමයටම අර්ථය දත යුතුය.

---

ကိလေသဋ္ဌာနေဟီတိ ကိလေသာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနေဟိ. ကိလေသာဝတ္ထာဟီတိ ကိလေသာနံ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသေဟိ. ကာမရာဂါဒီဟိ သံယုဇ္ဇတိ ကာမရာဂါဒိဟေတု ကမ္မဝိပါကာဒိနာ. သတိပိ တေသံ ကာလန္တရဝုတ္တိယံ သံယုတ္တော နာမ ဟောတိ, ယတော ကာမရာဂါဒယော ‘‘သံယောဇန’’န္တိ ဝုစ္စန္တိ. ဥပါဒိယတီတိ ဒဠှံ ဂဏှာတိ ပဝတ္တေတိ. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ, ဥတ္တာနတ္တာ စ သံဝဏ္ဏိတံ.

කෙලෙස් උපදින ස්ථාන යන්නෙන් කෙලෙස්වල පැවැත්ම සිදුවන ස්ථාන අදහස් වේ. කෙලෙස් අවස්ථා යන්නෙන් කෙලෙස්වල පැවැත්මේ විවිධ ආකාර අදහස් වේ. කාමරාගාදී කෙලෙස් හේතුවෙන් කර්ම විපාක ආදිය හා බැඳෙයි. ඒ කෙලෙස් යම් කාලයක් යටපත්ව තිබුණද, ඒවා 'සංයෝජන' (බැඳුම්) ලෙස හඳුන්වන බැවින් ඔහු බැඳුනෙක්ම වෙයි. 'උපාදානය කරයි' යන්නෙන් තදින් ග්‍රහණය කර ගැනීම හා පැවැත්වීම අදහස් කෙරේ. ඉතිරි කොටස පෙර කියූ පරිදි හා පැහැදිලි බැවින් මෙහි විස්තර කරන ලදී.

---

၁၁၂. ဥဒါဟရဏဝသေနာတိ နိဒဿနဝသေန, ဧကဒေသဒဿနဝသေနာတိ အတ္ထော. သကလဿ ဟိ ပရိယတ္တိသာသနဿ သောဠသဟိ ပဋ္ဌာနဘာဂေဟိ ဂဟိတတ္တာ. ယထာ တဒေကဒေသာနံ သောဠသန္နမ္ပိ ပဋ္ဌာနဘာဂါနံ ဂဟဏံ ဥဒါဟရဏမတ္တံ, တေသံ ပန သောဠသန္နံ ဧကဒေသဂ္ဂဟဏံ ဥဒါဟရဏန္တိ ကိမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧကဒေသဒဿနဝသေနာတိ အတ္ထော’’တိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ပါဠိယံ ပဋ္ဌာနဿ ဧကဒေသောဝ ဥဒါဟဋော, န အဝသေသောတိ? နယနိဒဿနတ္ထံ. ဣမိနာ နယေန အဝသေသောပိ ပဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

112. 'උදාහරණ වශයෙන්' යනු නිදර්ශන වශයෙන් හෙවත් එක් කොටසක් පෙන්වීම් වශයෙන් යන්න අර්ථයයි. මක්නිසාද යත්, මුළුමනින්ම වූ පර්යාප්ති ශාසනය (පෙළ දහම) ප්‍රස්ථාන (පට්ඨාන) කොටස් දහසයකින් යුක්ත වන බැවිනි. එම ප්‍රස්ථාන කොටස් දහසයම ගැනීම එක්තරා උදාහරණයක් පමණක් වන්නා සේම, එම දහසයෙන් එක් කොටසක් ගැනීමද උදාහරණයක් බව අමුතුවෙන් කිව යුතු නොවේ. එබැවින් 'එක් කොටසක් පෙන්වීම් වශයෙන් යනු අර්ථයයි' යනුවෙන් පවසන ලදී. මෙහි පාලි පෙළෙහි ප්‍රස්ථානයේ එක් කොටසක් පමණක් උදාහරණ ලෙස ගෙන ඉතිරි කොටස් නොගත්තේ ඇයි? ක්‍රමය පෙන්වා දීම සඳහාය. මෙම ක්‍රමය අනුව ඉතිරි ප්‍රස්ථාන කොටස්ද තේරුම් ගත යුතු වේ.

---

တတ္ထ ‘‘အပ္ပမ္ပိ စေ သံဟိတ ဘာသမာနော…ပေ… သ ဘာဂဝါ သာမညဿ ဟောတီ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၀) ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘အပ္ပမ္ပိ စေ သံဟိတ ဘာသမာနော’’တိ ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ, ‘‘သ ဘာဂဝါ သာမညဿ ဟောတီ’’တိ ဣဒံ အသေက္ခဘာဂိယံ.

එහිදී, 'ස්වල්පයක් වුවද ධර්මය හදාරන නමුත්... ඔහු ශ්‍රමණ ඵලයට උරුමකම් කියයි' යන (ධම්මපදය 20) දේශනාව වාසනාභාගීය (පෙර පින් මත පදනම් වූ) සහ අසේක්ඛභාගීය (රහත් බවට පත් වූවන්ට අදාළ) කොටස්වලින් යුක්තය. මෙහි 'ස්වල්පයක් වුවද ධර්මය හදාරන නමුත්' යන්න වාසනාභාගීය වන අතර, 'ඔහු ශ්‍රමණ ඵලයට උරුමකම් කියයි' යන්න අසේක්ඛභාගීය වේ.

---

တထာ မဃဒေဝသုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ဘူတပုဗ္ဗံ, အာနန္ဒ, ဣမိဿာယေဝ မိထိလာယံ မဃဒေဝေါ နာမ ရာဇာ အဟောသိ ဓမ္မိကော ဓမ္မရာဇာ ဓမ္မေ ဌိတော မဟာဓမ္မရာဇာ, ဓမ္မံ စရတိ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေသု နေဂမေသု စေဝ ဇနပဒေသု စ, ဥပေါသထဉ္စ ဥပဝသတိ စာတုဒ္ဒသိံ, ပဉ္စဒသိံ, အဋ္ဌမိဉ္စ ပက္ခဿာ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၃၀၈), ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ. ‘‘ဣဒံ ခေါ ပနာနန္ဒ, ဧတရဟိ မယာ ကလျာဏံ ဝတ္တံ နီဟရိတံ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဥပသမာယ [Pg.140] အဘိညာယ သမ္ဗောဓာယ နိဗ္ဗာနာယ သံဝတ္တတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၈၉) ဣဒံ အသေက္ခဘာဂိယံ. ‘‘ပမာဒံ အပ္ပမာဒေန, ယဒါ နုဒတိ ပဏ္ဍိတော’’တိ (ဓ. ပ. ၂၈) ဣဒံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ. ‘‘ပညာပါသာဒ…ပေ… အဝေက္ခတီ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၈) ဣဒံ အသေက္ခဘာဂိယန္တိ ဣဒံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ.

එමෙන්ම මඝදේව සූත්‍රයද එසේමය. එහි, 'ආනන්දය, පෙර කාලයෙහි මෙම මිථිලාවේම මඝදේව නම් ධර්මිෂ්ඨ, ධර්මරාජ වූ, ධර්මයෙහි පිහිටි, මහා ධර්මරාජයෙක් සිටියේය. ඔහු බ්‍රාහ්මණ, ගෘහපති, නියම්ගම්වැසි හා ජනපදවැසියන් කෙරෙහි දැහැමෙන් හැසිරුණේය. තවද පසළොස්වක, අටවක හා තුදුස්වක පෝය දිනයන්හි උපෝසථය රැක්කේය' යනාදී කොටස වාසනාභාගීය වේ. 'ආනන්දය, මා විසින් දැන් පනවන ලද මෙම උතුම් ප්‍රතිපදාව ඒකාන්ත කලකිරීම පිණිස, විරාගය පිණිස, නිරෝධය පිණිස, සන්සිඳීම පිණිස, විශේෂ ඥානය පිණිස, අවබෝධය පිණිස හා නිවන පිණිස පවතියි' යන මෙම කොටස අසේක්ඛභාගීය වේ. 'පණ්ඩිත තෙමේ ප්‍රමාදය අප්‍රමාදයෙන් දුරු කරයිද...' යන්න නිබ්බේධභාගීය (කෙලෙස් විනිවිද දකින කොටස) වේ. 'ප්‍රඥා නමැති ප්‍රාසාදයට නැඟී... බලයි' යනාදී කොටස අසේක්ඛභාගීය වේ. මෙසේ මෙය නිබ්බේධභාගීය හා අසේක්ඛභාගීය යන දෙකම වේ.

---

တထာ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၄၉၃) သုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနိ. ကတမာနိ တီဏီတိ? အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ အညိန္ဒြိယ’’န္တိ ဣဒံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ, ‘‘အညာတာဝိန္ဒြိယ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၄၉၃) ဣဒံ အသေက္ခဘာဂိယံ.

එමෙන්ම 'මහණෙනි, මේ ඉන්ද්‍රියයෝ තිදෙනෙකි' යන සූත්‍රයද එසේමය. එහි 'මහණෙනි, ඉන්ද්‍රියයන් තුනකි. ඒ තුන කවරේද? නොදත් දේ දැනගැනීමට උත්සාහ කරන ඉන්ද්‍රිය සහ දැනීමේ ඉන්ද්‍රිය' යනු නිබ්බේධභාගීය වේ. 'දැනීම සම්පූර්ණ කළ තැනැත්තාගේ ඉන්ද්‍රිය' යනු අසේක්ඛභාගීය වේ.

---

ရဋ္ဌပါလသုတ္တံ (မ. နိ. ၂.၂၉၃ အာဒယော) သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၃၀၆) သံကိလေသော ဝိဘတ္တော, ‘‘ဧကော ဝူပကဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၂၉၉) အသေက္ခဓမ္မာ, ဣတရေန ဝါသနာဓမ္မာတိ.

රට්ඨපාල සූත්‍රය සංක්ලේශභාගීය (කෙලෙස් පැත්ත), වාසනාභාගීය සහ අසේක්ඛභාගීය යන තුනෙන්ම යුක්තය. එහි 'ලෝකය ඌනිතය, අතෘප්තිමත්ය, තණ්හාවට දාසයෙකි' යනාදියෙන් කෙලෙස් පිළිබඳව විස්තර කර ඇත. 'හුදෙකලාව වෙන්ව වාසය කරමින්' යනාදියෙන් අසේක්ඛ ධර්මයන්ද, අනෙක් කරුණුවලින් වාසනා ධර්මයන්ද විස්තර වේ.

---

‘‘ဓမ္မေ စ ယေ အရိယပဝေဒိတေ ရတာ, အနုတ္တရော တေ ဝစသာ မနသာ ကမ္မုနာ စ;

တေ သန္တိသောရစ္စသမာဓိသဏ္ဌိတာ, သုတဿ ပညာယ စ သာရမဇ္ဈဂူ’’တိ. (သု. နိ. ၃၃၂);

'ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙහි යමෙක් ඇලී වාසය කරද්ද, ඔවුන් වචනයෙන්ද, මනසින්ද, ක්‍රියාවෙන්ද උතුම් වෙති. ඔවුහු ශාන්තියෙන් හා සංවරයෙන් යුත් සමාධියෙහි පිහිටියෝය, ශ්‍රැතය හා ප්‍රඥාව තුළින් ධර්මයේ හරය අවබෝධ කරගත්තෝය' (සුත්ත නිපාතය 332).

---

ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဓမ္မေ စ ယေ အရိယပဝေဒိတေ ရတာ’’တိ အယံ ဝါသနာ, ‘‘အနုတ္တရာ…ပေ… သဏ္ဌိတာ’’တိ အယံ နိဗ္ဗေဓော, ‘‘သုတဿ ပညာယ စ သာရမဇ္ဈဂူ’’တိ အသေက္ခဓမ္မာ.

මෙය වාසනාභාගීය, නිබ්බේධභාගීය හා අසේක්ඛභාගීය යන තුනෙන්ම යුක්තය. මෙහි 'ආර්යයන් වහන්සේලා විසින් දේශනා කරන ලද ධර්මයෙහි යමෙක් ඇලී වාසය කරද්ද' යන්න වාසනාවයි. 'උතුම් වූ... සමාධියෙහි පිහිටියෝය' යන්න නිබ්බේධයයි. 'ශ්‍රැතය හා ප්‍රඥාව තුළින් ධර්මයේ හරය අවබෝධ කරගත්තෝය' යන්න අසේක්ඛ ධර්මයෝය.

---

တထာ ‘‘သဒ္ဓေါ သုတဝါ နိယာမဒဿီ’’တိ ဂါထာ (သု. နိ. ၃၇၃). တတ္ထ ဟိ ‘‘သဒ္ဓေါ သုတဝါ’’တိ ဝါသနာ, ‘‘နိယာမဒဿီ ဝဂ္ဂဂတေသု န ဝဂ္ဂသာရိ ဓီရော, လောဘံ ဒေါသံ ဝိနေယျ ပဋိဃ’’န္တိ နိဗ္ဗေဓော, ‘‘သမ္မာ သော လောကေ ပရိဗ္ဗဇေယျာ’’တိ အသေက္ခဓမ္မာ.

එලෙසම 'ශ්‍රද්ධාවන්ත වූ, බහුශ්‍රැත වූ, නියමය දන්නා වූ' යන ගාථාවද එසේමය. එහි 'ශ්‍රද්ධාවන්ත, බහුශ්‍රැත' යන්න වාසනාවයි. 'නියමය දන්නා, පක්ෂග්‍රාහී වූවන් අතර පක්ෂග්‍රාහී නොවන, ධෛර්යවන්ත වූ, ලෝභ, ද්වේෂ හා ගැටීම් දුරු කළ' යන්න නිබ්බේධයයි. 'ඔහු ලෝකයෙහි නිවැරදිව හැසිරෙන්නේය' යන්න අසේක්ඛ ධර්මයෝය.

---

သဗ္ဗာသဝသံဝရော ပရိဿယာဒီနံ ဝသေန သဗ္ဗဘာဂိယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဟိ သံကိလေသဓမ္မာ, လောကိယသုစရိတဓမ္မာ, သေက္ခဓမ္မာ, အသေက္ခဓမ္မာ စ ဝိဘတ္တာ. အသဗ္ဗဘာဂိယံ ပန ‘‘ပဿံ ပဿတီ’’တိအာဒိကံ (မ. နိ. ၁.၂၀၃) ဥဒကာဒိအနုဝါဒနဝစနံ [Pg.141] ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝမေတသ္မိံ သောဠသဝိဓေ သာသနပဋ္ဌာနေ ဧတေ တဏှာဒိဝသေန တယော သံကိလေသဘာဂါ, ဝေါဒါနာဒိဝသေန တယော ဝါသနာဘာဂါ, သေက္ခာနံ သီလက္ခန္ဓာဒီနံ ဝသေန တယော နိဗ္ဗေဓဘာဂါ, အသေက္ခာနံ သီလက္ခန္ဓာဒီနံ ဧဝ ဝသေန တယော အသေက္ခဘာဂါ, တေသံ ဝသေန မူလပဋ္ဌာနာနိ ဧဝ ဒွါဒသ ဟောန္တိ. တာနိ ပန ဝိတ္ထာရနယေန ဝိဘဇိယမာနာနိ ဆန္နဝုတာဓိကာနိ စတ္တာရိ သဟဿာနိ ဟောန္တိ. ယထာဒဿနံ ပနေတာနိ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာနိ. တာနိ ပန ယသ္မာ သင်္ဂဟတော ကာမတဏှာဒိဝသေန တယော တဏှာသံကိလေသဘာဂါ, သဿတုစ္ဆေဒဝသေန ဒွေ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသဘာဂါ, ကာယဒုစ္စရိတာဒိဝသေန တယော ဒုစ္စရိတသံကိလေသဘာဂါတိ အဋ္ဌ သံကိလေသဘာဂါ. ဓမ္မာမိသာဘယဒါနဝသေန တိဝိဓံ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု, ကာယသုစရိတာဒိဝသေန တိဝိဓံ သီလမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု, သမထဝိပဿနာဝသေန ဒုဝိဓံ ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထူတိ အဋ္ဌေဝ ဝါသနာဘာဂါ.

සබ්බාසව සංවරය උපද්‍රව ආදියෙහි වශයෙන් සියලු භාගයන්ට අදාළ වන බව දත යුතුය. එහි කෙලෙස් ධර්ම, ලෞකික සුචරිත ධර්ම, සේක්ඛ ධර්ම හා අසේක්ඛ ධර්ම විස්තර කර ඇත. 'දන්නා තැනැත්තා දකියි' යනාදී වශයෙන් ජලය ආදිය ගැන කියැවෙන වචන සියල්ලට පොදු නොවන කොටස් ලෙස දත යුතුය. මෙසේ මෙම සොළොස් වැදෑරුම් ශාසන ප්‍රස්ථානයන්හි, තණ්හා ආදිය වශයෙන් සංක්ලේශ භාග තුනක්ද, පාරිශුද්ධිය ආදිය වශයෙන් වාසනා භාග තුනක්ද, සේක්ඛයන්ගේ සීලක්ඛන්ධාදිය වශයෙන් නිබ්බේධ භාග තුනක්ද, අසේක්ඛයන්ගේ සීලක්ඛන්ධාදිය වශයෙන්ම අසේක්ඛ භාග තුනක්ද ඇත. ඒ අනුව මූලික ප්‍රස්ථාන දොළසක් වේ. ඒවා විස්තර වශයෙන් බෙදන විට හාරදහස් අනූ හයක් වේ. පෙනෙන ආකාරයට ඒවා උපුටා ගත යුතුය. ඒවා සංක්ෂිප්තව ගත් විට, කාම තණ්හා ආදිය වශයෙන් තණ්හා සංක්ලේශ භාග තුනක්ද, ශාස්වත හා උච්ඡේද වශයෙන් දිට්ඨි සංක්ලේශ භාග දෙකක්ද, කාය දුශ්චරිත ආදිය වශයෙන් දුශ්චරිත සංක්ලේශ භාග තුනක්ද වශයෙන් සංක්ලේශ භාග අටක් වේ. ධර්ම, ආමිස හා අභය දානය වශයෙන් තෙවැදෑරුම් දානමය පින්කම්ද, කාය සුචරිතාදිය වශයෙන් තෙවැදෑරුම් සීලමය පින්කම්ද, සමථ විපස්සනා වශයෙන් දෙවැදෑරුම් භාවනාමය පින්කම්ද වශයෙන් වාසනා භාග අටක්ම වේ.

---

သဒ္ဓါနုသာရီ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဓမ္မာနုသာရီ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော ကာယသက္ခီတိ (ပု. ပ. မာတိကာ ၇.၃၂-၃၆; ပု. ပ. ၂၆-၃၀) ပဉ္စန္နံ သေက္ခာနံ ပစ္စေကံ တယော သီလာဒိက္ခန္ဓာတိ ပန္နရသ နိဗ္ဗေဓဘာဂါ, သုညတာနိမိတ္တာပဏိဟိတဘေဒါ ပညာဝိမုတ္တာနံ တယော အဂ္ဂဖလဓမ္မာ, တေသု ပစ္စေကံ တယော တယော သီလာဒိက္ခန္ဓာ, တထာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာနန္တိ အဋ္ဌာရသ, သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝသာမညေန အသင်္ခတဓာတုံ ပက္ခိပိတွာ ဧကူနဝီသတိ အသေက္ခဘာဂါ, ဣတိ ပုရိမာနိ ဧကတိံသ, ဣမာနိ ဧကူနဝီသတီတိ သမပညာသ သံကိလေသဘာဂိယာဒိဓမ္မာ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဣမေသံ သမပညာသာယ သံကိလေသဘာဂိယာဒိဓမ္မာနံ ဝသေန သမပညာသ သုတ္တာနိ ဟောန္တိ.

ශ්‍රද්ධානුසාරී, ශ්‍රද්ධාවිමුක්ත, ධම්මානුසාරී, දිට්ඨිප්පත්ත සහ කායසක්ඛී යන සේක්ඛ පුද්ගලයන් පස්දෙනාට අදාළව එක් අයෙකුට සීල ආදී ස්කන්ධ තුන බැගින් නිබ්බේධ භාග පහළොවක් වේ. ශුන්‍යත, අනිමිත්ත හා අප්‍රණිහිත වශයෙන් ප්‍රඥාවිමුක්තයන්ගේ අග්‍රඵල ධර්ම තුනක් ඇති අතර, ඔවුන් එක එක්කෙනාට සීල ආදී ස්කන්ධ තුන බැගින්ද, එමෙන්ම උභතෝභාග විමුක්තයන්ටද එලෙසම වන බැවින් දහඅටක් වේ. තවදුරටත් හික්මීමට දෙයක් නොමැති බැවින් අසංඛත ධාතුවද ඇතුළත් කළ විට අසේක්ඛ භාග දහනවයක් වේ. මෙසේ පෙර කී තිස් එක සහ මෙම දහනවය එකතු වූ විට පනහක් වූ සංක්ලේශභාගී ආදී ධර්මයන් වේ. එබැවින් මෙම පනහක් වූ සංක්ලේශභාගී ආදී ධර්මයන් අනුව සූත්‍ර පනහක් වේ.

---

ယသ္မာ စ တေ ပညာဝိမုတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဝိဘာဂံ အကတွာ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ အဂ္ဂဟဏေန နိပ္ပရိယာယေန အသေက္ခဘာဂါဘာဝတော နဝေဝ အသေက္ခဘာဂါတိ သမစတ္တာလီသ ဟောန္တိ, တသ္မာ ပေဋကေ ‘‘စတ္တာရီသာယ အာကာရေဟိ ပရိယေသိတဗ္ဗံ, ပညာသာယ အာကာရေဟိ သာသနပဋ္ဌာနံ နိဒ္ဒိဋ္ဌ’’န္တိ (ပေဋကော. ၂၁) စ ဝုတ္တံ. သင်္ဂဟတော ဧဝ ပန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဝိတ္ထာရနယေန သောဠသ ဟောန္တိ, ပုန တိဝိဓသံကိလေသဘာဂိယာဒိဝသေန ဒွါဒသ ဟောန္တိ, ပုန တဏှာဒိဋ္ဌိဒုစ္စရိတသံကိလေသတဏှာဒိဋ္ဌိဒုစ္စရိတဝေါဒါနဘာဝေန ဆ ဟောန္တိ, ပုန သံကိလေသဘာဂိယံ ဝါသနာဘာဂိယံ ဒဿနဘာဂိယံ [Pg.142] ဝါသနာဘာဂိယံ အသေက္ခဘာဂိယန္တိ ပဉ္စ ဟောန္တိ, ပုန မူလပဋ္ဌာနဝသေန စတ္တာရိ ဟောန္တိ, ပုထုဇ္ဇနဘာဂိယသေက္ခဘာဂိယအသေက္ခဘာဂိယဘာဝေန တီဏိ ဟောန္တိ, ပုန သံကိလေသဘာဂိယဝေါဒါနဘာဂိယဘာဝေန ဒွေ ဧဝ ဟောန္တိ. ပဋ္ဌာနဘာဝေန ပန ဧကဝိဓမေဝ, ဣတိ ပဋ္ဌာနဘာဝေန ဧကဝိဓမ္ပိ သံကိလေသဝေါဒါနဘာဂိယဘာဝေန ဒုဝိဓန္တိ ဝိဘာဂတော ယာဝ ဆန္နဝုတာဓိကံ စတုသဟဿပ္ပဘေဒံ ဟောတိ, တာဝ နေတဗ္ဗံ. ဧဝမေတံ ပဋ္ဌာနံ သင်္ဂဟတော, ဝိဘာဂတော စ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

යම් හෙයකින් ඒ ප්‍රඥාවිමුක්ත පුද්ගලයන් උභතෝභාග විමුක්තයන්ගෙන් වෙන් කොට නොදක්වා, අසංඛත ධාතුව ග්‍රහණය නොකිරීමෙන් පර්යාය වශයෙන් නොවන අයුරින් අසේක්ඛ කොටස් නොවන බැවින් නවයක් වූ අසේක්ඛ කොටස් හතළිහක් වේද, එබැවින් පේටකයෙහි ‘‘ආකාර හතළිසකින් සෙවිය යුතුය, ආකාර පනසකින් ශාසන ප්‍රතිෂ්ඨානය දක්වන ලදී’’ (පේටක. 21) යනුවෙන් ද වදාරන ලදී. සංග්‍රහ වශයෙන් පෙර කී විස්තර ක්‍රමයට අනුව දහසයක් වේ, නැවත ත්‍රිවිධ සංක්ලේශ පාක්ෂික ආදී වශයෙන් දොළසක් වේ, නැවත තණ්හා-දිට්ඨි-දුශ්චරිත සංක්ලේශ සහ තණ්හා-දිට්ඨි-දුශ්චරිත වෝදාන (පිරිසිදු වීම්) වශයෙන් හයක් වේ, නැවත සංක්ලේශ පාක්ෂික, වාසනා පාක්ෂික, දර්ශන පාක්ෂික, වාසනා පාක්ෂික සහ අසේක්ඛ පාක්ෂික වශයෙන් පහක් වේ, නැවත මූලපට්ඨාන වශයෙන් සතරක් වේ, පෘථග්ජන පාක්ෂික, සේක්ඛ පාක්ෂික සහ අසේක්ඛ පාක්ෂික වශයෙන් තුනක් වේ, නැවත සංක්ලේශ පාක්ෂික සහ වෝදාන පාක්ෂික වශයෙන් දෙකක්ම වේ. පට්ඨාන වශයෙන් එක් ආකාරයක්ම වේ, මෙසේ පට්ඨාන වශයෙන් එක් ආකාර වුවද සංක්ලේශ සහ වෝදාන පාක්ෂික වශයෙන් ද්විවිධ වන පරිදි බෙදීමෙන් අනූ හයකින් අධික වූ සිවුදහසක් ප්‍රභේද දක්වාම දත යුතුය. මෙසේ මේ පට්ඨානය සංග්‍රහ වශයෙන් හා විභාග (බෙදීම්) වශයෙන් දත යුතුය.

---

ဣမဿာပိ ပဋ္ဌာနဝိဘာဂဿ, န ပုရိမဿေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. လောကိကံ အဿတ္ထီတိ, လောကိကသဟစရဏတော ဝါ လောကိယံ, သုတ္တံ ပဒေသေနာတိ ဧကဒေသေန. သဗ္ဗပဒေသူတိ တံတံတိကာနံ တတိယပဒေသု. ဗုဒ္ဓါဒီနန္တိ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကာနံ. ဓမ္မော ပနေတ္ထ ဗုဒ္ဓါဒိဂ္ဂဟဏေန ဝေဒိတဗ္ဗော, အာဒိသဒ္ဒေန ဝါ.

මේ පට්ඨාන විභාගයටද මිස කලින් කී දෙයට පමණක් නොවේ යනු අදහසයි. ‘ලෝකිකං අස්සත්ථි’ යනු ලෝකික දේ සමඟ පවතින බැවින් හෝ ලෞකික වූවකි, ‘සුත්තං පදේසේන’ යනු එක් කොටසකිනි. ‘සබ්බපදේසු’ යනු ඒ ඒ ටීකාවන්හි තෙවන පදයන්හිය. ‘බුද්ධාදීනං’ යනු බුදු, පසේබුදු, බුද්ධ ශ්‍රාවකයන්ගේය. මෙහි බුද්ධාදීන් යනුවෙන් ගැනීමෙන් හෝ ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ධර්මය ද දත යුතුය.

---

ပရိဏမတီတိ ပရိပစ္စတိ. ဓရန္တီတိ ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တန္တိ. န္တိ ပါပကမ္မံ. တေတိ ကုသလာဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓာ. ရက္ခန္တိ ဝိပါကဒါနတော ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသံ န ဒေန္တီတိ အတ္ထော. အယဉ္စ အတ္ထော ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယေသု ယုဇ္ဇတိ, ဣတရသ္မိမ္ပိ ယထာရဟံ လဗ္ဘတေဝ. တေနာဟ ‘‘ဒုတိယေ ဝါ တတိယေ ဝါ အတ္တဘာဝေ’’တိ.

‘පරිණමති’ යනු මෝරා යයි (පැසෙයි). ‘ධරන්ති’ යනු ප්‍රබන්ධ (පරම්පරා) වශයෙන් පවතියි. ‘න්ති’ යනු පාප කර්මයයි. ‘තේ’ යනු කුසලයෙන් උපන් ස්කන්ධයෝයි. ‘රක්ඛන්ති’ යනු විපාක දීමට අවස්ථාව නොදී රකිති යන අර්ථයයි. මෙම අර්ථය උපපජ්ජවේදනීය කර්මයන්හි යෙදේ, අනෙක්වාහි ද සුදුසු පරිදි ලැබේ. එබැවින් ‘‘දෙවන හෝ තෙවන ආත්මභාවයෙහි’’ යයි වදාරන ලදි.

---

၁၁၃. အတ္တနော အနဝဇ္ဇသုခါဝဟံ ပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇန္တော ပရမတ္ထတော အတ္တကာမော နာမာတိ အာဟ ‘‘အတ္တနော သုခကာမော’’တိ. သုခါနုဗန္ဓဉှိ သုခံ ကာမေန္တော သုခမေဝ ကာမေတီတိ စ သုခကာမောတိ.

113. තමාට නිවැරදි සැප ගෙන දෙන ප්‍රතිපදාවෙහි නිරත වන්නා පරමාර්ථ වශයෙන් ‘තමාට කැමති’ (අත්තකාම) නම් වන බැවින් ‘‘තමාගේ සැප කැමති’’ යැයි පැවසීය. සැපය පසුපස එන සැප කැමති වන්නා සැපයම කැමති වන බැවින් ‘සුඛකාම’ (සැප කැමති) නම් වේ.

---

ဝိတ္ထတဋ္ဌေနာတိ သုဝိပ္ဖာရဒိဋ္ဌီနံ ပဝတ္တနဋ္ဌာနတာသင်္ခါတေန ဝိတ္ထာရဋ္ဌေန.

‘විත්ථතට්ඨේන’ යනු මැනවින් පැතිරුණු දෘෂ්ටීන්ගේ පැවැත්මට ස්ථානයක් වීම සලකා විස්තාර අර්ථයෙනි.

---

၁၁၄. ဒိဋ္ဌေ ဒုက္ခာဒိဓမ္မေတိ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏေ ဘုမ္မံ, ဒုက္ခာဒိဓမ္မေ ဒိဋ္ဌေ ဉာတေတိ အတ္ထော.

114. ‘‘දිට්ඨේ දුක්ඛාදිධම්මේ’’ යන්නෙහි භාව ලක්ෂණ අර්ථයෙන් සප්තමී විභක්තිය යෙදී ඇත, දුක්ඛාදී ධර්මයන් දකිනා කල්හි (දන්නා කල්හි) යනු අර්ථයයි.

---

‘‘ဥဒ္ဓ’’န္တိအာဒိ ကာလဒေသာနံ အနဝသေသပရိယာဒါနန္တိ အာဟ ‘‘ဥဒ္ဓန္တိ အနာဂတံ, ဥပရိ စာ’’တိအာဒိ. ဂမနေနာတိ စုတူပပါတဂမနေန.

‘‘උද්ධං’’ (ඉහළ) යනාදිය කාලය හා දේශය ශේෂයක් නොමැතිව පරියාදානය (ග්‍රහණය) කිරීම බව පැවසීමට ‘‘උද්ධං යනු අනාගතය සහ ඉහළයි’’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ගමනේන’ යනු චුති-උප්පත්ති ගමනෙනි.

---

၁၁၅. နဂရဒွါရထိရကရဏတ္ထန္တိ နဂရဿ ဒွါရဗာဟထိရကရဏတ္ထံ. ဂမ္ဘီရနေမတာယာတိ ‘‘နေမံ’’ဝုစ္စတိ နိခါတထမ္ဘာဒီနံ ပထဝိံ အနုပဝိသိတွာ ဌိတပ္ပဒေသော[Pg.143], ဂမ္ဘီရံ နေမံ ဧတဿာတိ ဂမ္ဘီရနေမော, တဿ ဘာဝေါ ဂမ္ဘီရနေမတာ, တာယ. ကမ္ပနံ ယထာဌိတဿ ဣတော စိတော စ သဉ္စောပနံ, စာလနံ ဌိတဋ္ဌာနတော စာဝနံ. အဇ္ဈောဂါဟေတွာတိ အဝိပရီတသဘာဝါဘိသမယဝသေန အနုပဝိသိတွာ, အနုပဝိဋ္ဌော ဝိယ ဟုတွာတိ အတ္ထော.

115. ‘නගරද්වාරථිරකරණත්ථං’ යනු නගරයේ දොරටුව ශක්තිමත් කිරීම පිණිසයි. ‘ගම්භීරනේමතාය’ යනු ‘නේම’ යනු පොළොව තුළට බැස පිහිටි කණු ආදියේ කොටසයි, ගැඹුරු නේමයක් (අත්තිවාරමක්) ඇත්තේ යමකටද එය ගම්භීරනේම වේ, එහි ස්වභාවය ගම්භීරනේමතාවයි, එයින් යන්නයි. ‘කම්පනං’ යනු සිටි පරිදි එහා මෙහා සෙලවීමයි, ‘චාලනං’ යනු සිටි තැනින් ඉවත් කිරීමයි. ‘අජ්ඣෝගාහෙත්වා’ යනු අවිපරීත ස්වභාවය අවබෝධ කර ගැනීමෙන් (ප්‍රතිවේධයෙන්) ඇතුළු වී, ඇතුළු වූවෙකු මෙන් වී යනු අර්ථයයි.

---

သံယောဇနာနံ ပဇဟနဝသေနာတိ ဂါထာယ ဝစနသေသံ အာနေတွာ ဒဿေတိ. အထ ဝါ ပဟာတဗ္ဗဿ ပဟာနေန ဝိနာ န ဘာဝနာသိဒ္ဓီတိ အတ္ထသိဒ္ဓံ ပဟာတဗ္ဗပဟာနံ အဇ္ဈတ္တံ, ဗဟိဒ္ဓါတိ ပဒဒွယေန ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဩရမ္ဘာဂိယဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနံ ဝိသံယောဂဂဟိတောတိ ဣမမတ္ထံ ပါဠိယာ သမတ္ထေတုံ ‘‘တေနာဟ သဗ္ဗလောကေ’’တိ ဝုတ္တံ.

‘‘සංයෝජනයන් ප්‍රහාණය කිරීමේ වශයෙන්’’ යනු ගාථාවෙහි ඉතිරි වචන ගෙන හැර දක්වයි. නොහොත් ප්‍රහාණය කළ යුතු දේ ප්‍රහාණය කිරීමෙන් තොරව භාවනාව සිද්ධ නොවන බැවින් අර්ථ වශයෙන් සිද්ධ වූ ප්‍රහාණය කළ යුතු දේ ප්‍රහාණය කිරීම ‘අජ්ඣත්තං’ (අධ්‍යාත්මික) සහ ‘බහිද්ධා’ (බාහිර) යන පද දෙක හා යොදා දැක්වීමට, ඕරම්භාගිය සහ උද්ධම්භාගිය සංයෝජනයන්ගෙන් මිදුණු බව යන මෙම අර්ථය පාලියෙන් තහවුරු කිරීමට ‘‘තේනාහ සබ්බලෝකේ’’ යැයි වදාරන ලදී.

---

အလောဘသီသေနာတိ အလောဘေန ပုဗ္ဗင်္ဂမေန, ယတော ယောဂါဝစရော ‘‘နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒော’’တိ ဝုစ္စတိ. အသုဘသညာ ရာဂပ္ပဋိပက္ခတာယ ‘‘ဝိသေသတော အလောဘပ္ပဓာနာ’’တိ ဝုတ္တာ, ဒသာသုဘဝသေန ဝါ. အဓိဂတဇ္ဈာနာဒီနီတိ အာဒိသဒ္ဒေန ဝိပဿနာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ. ဝိဟိံသာရတိရာဂါနံ ဗျာပါဒဟေတုကတော စတ္တာရောပိ ဗြဟ္မဝိဟာရာ အဗျာပါဒပဓာနာတိ အာဟ ‘‘စတု…ပေ… အဗျာပါဒေါ ဓမ္မပဒ’’န္တိ. အဓိဂတာနိ ဈာနာဒီနီတိ ယောဇနာ. ဒသာနုဿတိ…ပေ… အဓိဂတာနိ သမ္မာသတိ ဓမ္မပဒံ သတိသီသေန တေသံ အဓိဂန္တဗ္ဗတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အာနာပါနဘာဝနာယံ သမာဓိပိ ပဓာနော, န သတိ ဧဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဒသကသိဏ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ ဓမ္မပဒ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဝသေန အဓိဂတာနမ္ပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘අලෝභසීසේන’ යනු අලෝභය පෙරටු කරගෙනය, එබැවින් යෝගාවචරයා ‘‘නෙක්ඛම්මච්ඡන්ද’’ (නික්මීමේ කැමැත්ත ඇත්තා) යයි කියනු ලැබේ. අසුභ සංඥාව රාගයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවින් ‘‘විශේෂයෙන් අලෝභය ප්‍රධාන කොට ඇත්තේ’’ යැයි කියන ලදි, නොහොත් දස අසුභයන්ගේ වශයෙනි. ‘අධිගතජ්ඣානාදීනී’ යන්නෙහි ආදි ශබ්දයෙන් විපස්සනා ආදිය සංග්‍රහ වේ. විහිංසා, රති (ඇල්ම) සහ රාගය ව්‍යාපාදය හේතු කොට පවතින බැවින් සතර බ්‍රහ්ම විහරණයෝම අව්‍යාපාදය ප්‍රධාන කොට ඇත්තාහ. එබැවින් ‘‘සතර...පෙ... අව්‍යාපාදය ධර්ම පදයකි’’ යයි වදාරන ලදී. අධිගමනය කළ ධ්‍යාන ආදිය යනු සම්බන්ධයයි. ‘‘දස අනුස්සති...පෙ... අධිගමනය කළ සම්මා සතිය ධර්ම පදයකි’’ යනු සතිය මුල් කරගෙන ඒවා ලැබිය යුතු බැවින් යන අදහසයි. ආනාපාන භාවනාවේදී සමාධිය ද ප්‍රධාන වේ, සතියම පමණක් නොවේ යැයි දැක්වීමට ‘‘දස කසිණ...පෙ... සම්මා සමාධිය ධර්ම පදයකි’’ යි වදාරන ලදි. සතර ධාතු ව්‍යවස්ථානයෙන් ලබන ලද්දේද මෙහිම සංග්‍රහ වන බව දත යුතුය.

---

၁၁၆. ဥပလက္ခဏကာရဏာနီတိ သဉ္ဇာနနနိမိတ္တာနိ.

116. ‘උපලක්ඛණකාරණානි’ යනු හඳුනාගැනීමේ නිමිති (ලකුණු) ය.

---

ပါပမေဝ ပါပိယောတိ အာဟ ‘‘ပါပံ ဟောတီ’’တိ, ‘‘ပါပိယော’’တိ စ လိင်္ဂဝိပလ္လာသဝသေန ဝုတ္တံ. ဧကဝစနေ ဗဟုဝစနန္တိ ဧကဝစနေ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗဟုဝစနံ ဝုတ္တံ.

පාපයම ‘පාපියෝ’ (වඩාත් පව්කාර) වන බැවින් ‘‘පාපං හෝති’’ යැයි වදාරන ලදි, ‘‘පාපියෝ’’ යන්න ලිංග විපර්යාස වශයෙන් (පුරුෂ ලිංගව) පවසන ලද්දකි. ඒක වචනය යෙදිය යුතු තැන බහු වචනය යෙදී ඇත.

---

၁၁၇. ဩလီယနတဏှာဘိနိဝေသဝသေနာတိ ဘဝတဏှာဘဝဒိဋ္ဌိဝသေန. တာ ဟိ ဘဝေသု သတ္တေ အလ္လီယာပေန္တိ. အတိဓာဝနာဘိနိဝေသဝသေနာတိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိဝသေန. သာ ဟိ အဝဋ္ဋုပစ္ဆေဒမေဝ ဝဋ္ဋုပစ္ဆေဒံ ကတွာ အဘိနိဝိသနတော အတိဓာဝနာဘိနိဝေသော နာမ. ဩလီယန္တီတိ သမ္မာပဋိပတ္တိတော သင်္ကောစံ အာပဇ္ဇန္တိ. အဘိဓာဝန္တီတိ သမ္မာပဋိပတ္တိံ အတိက္ကမန္တိ.

117. ‘ඕලීයනතණ්හාභිනීවේස’ (පසුබට වන තණ්හාභිනිවේශ) වශයෙන් යනු භව තණ්හා සහ භව දෘෂ්ටි වශයෙනි. ඒවා සත්ත්වයන් භවයන්හි අලවයි (ලැගුම් ගන්වයි). ‘අතිධාවනාභිනීවේස’ (ඉදිරියට දිවෙන අභිනිවේශ) වශයෙන් යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටි වශයෙනි. එය වෘත්ත විච්ඡේදයම (සංසාරය නැසීමම) නිවැරදි වෘත්ත විච්ඡේදය ලෙස ගෙන දැඩිව අල්ලා ගන්නා බැවින් අතිධාවන අභිනිවේශ නම් වේ. ‘ඕලීයන්ති’ යනු සම්මා ප්‍රතිපත්තියෙන් පසුබෑමට ලක් වෙති. ‘අභිධාවන්ති’ යනු සම්මා ප්‍රතිපත්තිය ඉක්මවා යති.

---

တေသဉ္စာတိ [Pg.144] တေသံ ဥဘိန္နံ အဘိနိဝေသာနံ, တဒညေသဉ္စ သဗ္ဗမညိတာနံ.

‘තේසඤ්ච’ යනු ඒ අභිනිවේශ දෙකෙහිද, එයින් බැහැර වූ සියලු මඤ්ඤිතයන්ගේද (මැනීම්/සිතීම්වලද) යන්නයි.

---

၁၁၈. ဣဒံ ဣဋ္ဌဝိပါကံ အနိဋ္ဌဝိပါကန္တိ ဣဒံ ဣဋ္ဌဝိပါကသင်္ခါတံ အနိဋ္ဌဝိပါကသင်္ခါတံ ဖလံ.

118. ‘‘මේ ඉෂ්ට විපාකයි, මේ අනිෂ්ට විපාකයි’’ යනු මේ ඉෂ්ට විපාක සංඛ්‍යාත සහ අනිෂ්ට විපාක සංඛ්‍යාත ඵලයයි.

---

‘‘အကင်္ခတော န ဇာနေယျု’’န္တိ ဧတေန ‘‘အာကင်္ခတော’’တိ ဣမိနာ ပဒေန သဒ္ဓိံ သမ္ဗန္ဓဒဿနမုခေန ‘‘န ဇညာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဒဿေတိ.

‘‘අකංඛතෝ න ජානෙය්‍යුං’’ යන්නෙන්, ‘‘ආකංඛතෝ’’ යන මෙම පදය සමඟ සම්බන්ධය දැක්වීම මඟින් ‘‘න ජඤ්ඤා’’ යන පදයෙහි අර්ථය දක්වයි.

---

န ဥပလဗ္ဘတီတိ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

‘න උපලබ්භති’ යනු නැත යන අර්ථයයි.

---

၁၂၀. တာနီတိ ကမ္မကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တာနိ. ပတ္ထရဏာကာရောယေဝ ဟေသ, ယဒိဒံ ဆာယာနံ ဝေါလမ္ဗနံ. ဧဝံ ဟောတီတိ ‘‘အကတံ ဝတ မေ ကလျာဏ’’န္တိအာဒိပ္ပကာရေန ဝိပ္ပဋိသာရော ဟောတိ.

120. ‘තානි’ යනු කර්ම, කර්ම නිමිති සහ ගති නිමිති ය. සෙවණැලි එල්ලීම (පතිත වීම) යනු පැතිරෙන ආකාරයම වේ. ‘‘එවං හෝති’’ යනු ‘‘මා විසින් කුසල් නොකරන ලදි’’ යනාදී වශයෙන් පසුතැවිල්ල ඇති වේ.

---

၁၂၂. ဧသကေဟီတိ ဂဝေသကေဟိ သပရသန္တာနေ သမ္ပာဒကေဟိ. ဒုက္ခုဒြယန္တိ ဒုက္ခဖလံ. တီဟိ ကာရဏေဟီတိ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ. တာနိ ဟိ တံတံသံဝရာနံ ဒွါရဘာဝေန ကာရဏာနီတိ ဝုတ္တာနိ. တီဟိ ဌာနေဟီတိ ဝါ တီဟိ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနေဟိ. ပိဟိတန္တိ ပိဓာယကံ.

122. එසකේහි යනු තමාගේ සහ අනුන්ගේ සන්තානයන්හි (ගුණ) සොයන්නන් හා සම්පාදනය කරන්නන් මගිනි. දුක්ඛුද්‍රය යනු දුක් විපාක ඇත්තා වූ යන්නයි. කරුණු තුනකින් යනු කය, වචනය සහ සිත යන තුනෙනි. මන්දයත් ඒවා ඒ ඒ සංවරයන්ට ද්වාරයන් වශයෙන් හේතු වන බැවිනි. 'ස්ථාන තුනකින්' යනු උපත් ස්ථාන තුනෙනි. පිහිතං යනු වැසීමයි (ආවරණයයි).

---

‘‘ဥဋ္ဌာနဋ္ဌာနသင်္ခါတ’’န္တိ ဣဒံ ပါသာဏဘာဝသာမညံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ.

''උට්ඨානට්ඨාන'' (නැගී සිටින ස්ථානය) ලෙස හඳුන්වනු ලබන්නේ පාෂාණමය ස්වභාවය පොදුවේ ගෙන පවසන ලද්දකි.

---

၁၂၃. ရဇမိဿကန္တိ ပုပ္ဖရဇမိဿကံ. တဿာတိ တဿ သေက္ခာသေက္ခမုနိနော. မဟိစ္ဆာဒီနံ ဝိယ ဂါမေ စရဏပ္ပစ္စယာ ဂါမဝါသီနံ သဒ္ဓါဟာနိ ဝါ ဘောဂဟာနိ ဝါ န ဟောတိ, အထ ခေါ ဥပရူပရိ ဝုဒ္ဓိယေဝ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပါကတိကမေဝ ဟောတီ’’တိ အာဟ. အဇ္ဈတ္တိကကမ္မဋ္ဌာနန္တိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ.

123. රජමිස්සකං යනු මල් රේණු (පරාග) මිශ්‍ර වූ යන්නයි. 'තස්ස' යනු ඒ ශෛක්‍ෂ හෝ අශෛක්‍ෂ මුනිවරයාගේ යන්නයි. අධික ආශා ඇත්තවුන් මෙන් නොව, ගමෙහි හැසිරීම නිසා ගම්වැසියන්ගේ ශ්‍රද්ධාව පිරිහීමක් හෝ භෝගයන්ගේ පිරිහීමක් සිදු නොවන බවත්, ඒ වෙනුවට වඩ වඩාත් දියුණුවක් ම සිදු වන බව පෙන්වමින් ''ප්‍රකෘතිමත් ම වේ'' යැයි වදාළ සේක. ආධ්‍යාත්මික කර්මස්ථානය යනු චතුරාර්ය සත්‍ය කර්මස්ථානයයි.

---

တေနာတိ ကုသလေန ကာယဝစီကမ္မေန. ထိရဘာဝေါ ထာမံ နာမာတိ တဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ထာမဝါတိ ဌိတိမာ’’တိ အာဟ.

''තේන'' යනු ඒ කුසල් වූ කාය වාග් කර්මයන් මගිනි. ස්ථිර බව නම් ''ථාම'' (ශක්තිය) වේ යන්නෙහි අර්ථය දක්වමින් ''ථාමවා'' යනු ධෛර්යවන්ත වූ/ස්ථීර වූ තැනැත්තා යැයි පවසන ලදී.

---

အတ္တသံနိဿယံ ပေမံ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ‘‘အတ္တသမ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အတ္တပေမေန သမံ ပေမံ နတ္ထီ’’တိ. ဘဂဝတော ဝိပဿနာဉာဏောဘာသပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပညာ ပန…ပေ… သက္ကောတီ’’တိ. သဗ္ဗညုတညာဏံ, ပန အဘိညာဉာဏာနိ စ အနန္တာပရိမာဏံ လောကဓာတုံ ဩဘာသေန္တိ.

තමා නිශ්‍රය කරගත් ප්‍රේමය 'ආත්මය' ලෙස ගෙන, ''ආත්මයට සමාන ප්‍රේමයක් නැත'' යන අර්ථයෙන් ''අත්තසම'' යැයි පවසන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ විදර්ශනා ඥානාලෝකය පැතිරීම සම්බන්ධයෙන් ''ප්‍රඥාව වනාහි... හැකි වේ'' යැයි වදාළ සේක. සර්වඥතා ඥානය හා අභිඥා ඥානයෝ වනාහි අනන්ත අපරිමාණ ලෝක ධාතූන් ආලෝකවත් කරති.

---

၁၂၄. ကိဿ ဘီတာတိ ကေန ကာရဏေန ဘီတာ.

124. ''කිස්ස භීතා'' යනු කුමන කරුණක් නිසා බිය වූවෝ ද යන්නයි.

---

ဌပေတွာတိ [Pg.145] ပဝတ္တေတွာ. ဝစနီယော ယာစကာနန္တိ ယောဇနာ, ယာစိတဗ္ဗယုတ္တောတိ အတ္ထော. ယညဥပက္ခရောတိ ယညောပကရဏံ. ‘‘ဧတေသု ဓမ္မေသု ဌိတော စတူသူ’’တိ ဝုတ္တံ စတုက္ကံ ဝဝတ္ထပေတုံ ‘‘သဒ္ဓေါတိ ဧကံ အင်္ဂ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ඨපෙත්වා යනු පවත්වනු ලැබ යන්නයි. ''යාචකයින් විසින් කිය යුතු'' යන්න සම්බන්ධ වන අතර, එහි අර්ථය ''ඉල්ලා සිටීමට සුදුසු'' යන්නයි. යඥ උපකරණ යනු යාග සඳහා භාවිතා කරන උපකරණයි. ''මේ ධර්ම හතරෙහි පිහිටි'' යනුවෙන් වදාළ චතුෂ්කය විග්‍රහ කරනු පිණිස ''ශ්‍රද්ධාව එක් අංගයකි'' යනාදිය පවසන ලදී.

---

ဂါထာယံ ဝုတ္တဓမ္မေ ဒွေ ဒွေ ဧကံ ကတွာ အင်္ဂကရဏံ ဒုကနယော.

ගාථාවෙහි සඳහන් ධර්මයන් දෙක බැගින් එක් කොට අංග බවට පත් කිරීම ''දුක ක්‍රමය'' (දෙකේ ක්‍රමය) වේ.

---

ဇာတိဓမ္မန္တိ ပဝတ္တိဓမ္မံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

''ජාතිධම්ම'' යනු (සංසාර) පැවැත්මේ ස්වභාවය පිළිබඳව පවසන ලද්දකි.

---

၁၂၅. သစ္စေကဒေသတော သစ္စသမုဒါယော အနဝသေသပရိယာဒါနတော ဝိသိဋ္ဌောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပရမတ္ထသစ္စံ ဝါ ဟောတူ’’တိ အာဟ. စတုရော ပဒါတိ စတ္တာရိ ပဒါနိ, လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တံ, စတ္တာရော ဓမ္မကောဋ္ဌာသာတိ အတ္ထော. ကေဝလံ သတ္တဝိဘာဂဒဿနတ္ထမေဝ စတုပဒဂ္ဂဟဏံ, န အဓိဂတဓမ္မာနုရူပတာယ.

125. සත්‍යයෙහි කොටසකට වඩා සමස්ත සත්‍යය ම සම්පූර්ණයෙන් ම අවබෝධ කර ගැනීම උතුම් බව පෙන්වමින් ''පරමාර්ථ සත්‍යය හෝ වේවා'' යයි පවසන ලදී. ''චතුරෝ පදා'' යනු පද හතරකි, මෙහි ලිංග විපර්යාසයෙන් පවසන ලද්දේ ධර්ම කොට්ඨාස හතරක් යන අර්ථයෙනි. හතරක් ලෙස ගැනීම හුදෙක් සත්වයාගේ බෙදීම දැක්වීමට පමණක් මිස, අවබෝධ කරගත් ධර්මයට අනුරූපව නොවේ.

---

နိမ္မဒါတိ န မဒါ.

නිම්මදා යනු මත්වීමක් (මදයක්) නැති යන්නයි.

---

‘‘သစ္စဝါဒီ ဇိနော ရောမော’’တိပိ ပါဌော. တတ္ထ ရောမောတိ ဒိဋ္ဌိရာဂရတ္တာနံ တိတ္ထိယာနံ, တိတ္ထကရာနဉ္စ အဓမ္မဝါဒီနံ ရာဂဝိပရီတဓမ္မဒေသနတော ဘယဇနကော, အဓမ္မဝါဒီနံ ဝါ တတ္ထ အာဒီနဝဒဿနေန ဘာယိတဗ္ဗော, အပ္ပဟီနာသံဝရာနံ ဝါ ဒုရုပသင်္ကမနတော ဒုရာသဒေါတိ အတ္ထော.

''සච්චවාදී ජිනෝ රෝමෝ'' කියා ද පාඨයක් පවතී. එහි ''රෝමෝ'' යනු දෘෂ්ටි රාගයෙන් රත් වූ තීර්ථකයන්ට හා අධර්මවාදී තීර්ථකරයන්ට රාගයට විරුද්ධ ධර්ම දේශනා කරන බැවින් බිය උපදවන්නා වූ ද, නැතහොත් අධර්මවාදීන් විසින් එහි ඇති ආදීනව දැකීමෙන් බිය විය යුතු වූ ද, පහ නොවූ අසංවරකම් ඇත්තන්ට ළඟා වීමට අපහසු බැවින් ''දුරාසද'' (ළඟා වීමට අපහසු) වූ ද යන අර්ථයයි.

---

သစ္စော စ သော ဓမ္မော စာတိ သစ္စဓမ္မော. တေနာဟ ‘‘ဧကန္တနိဿရဏဘာဝေနာ’’တိအာဒိ.

සත්‍ය වූ ද, ඒ ධර්මය වූ ද බැවින් ''සච්චධම්ම'' (සත්‍ය ධර්මය) නම් වේ. එබැවින් ''ඒකාන්තයෙන් ම නික්මීමේ (නිදහස් වීමේ) ස්වභාවයෙන්'' යනාදිය පවසන ලදී.

---

ဧကာယနဘာဝန္တိ ဧကမဂ္ဂဘာဝံ, အညမဂ္ဂဘာဝန္တိ အတ္ထော.

''ඒකායන භාවය'' යනු එක ම මාර්ගයක් වන බවයි, එහි අර්ථය වෙනත් (සමාන්තර) මාර්ගයක් නැති බවයි.

---

ဒဿနဘာဂိယံ ဘာဝနာဘာဂိယန္တိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယမေဝ ဒွိဓာ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သံကိလေသဘာဂိယာဒီဟိ စတူဟိ ပဒေဟီ’’တိ. သေသတ္တိကာနန္တိ သတ္တာဓိဋ္ဌာနတ္တိကာဒီနံ အဋ္ဌန္နံ တိကာနံ. သေသပဒါနဉ္စာတိ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စာတိအာဒိမိဿကပဒါနဉ္စ. စ-သဒ္ဒေန သံကိလေသဘာဂိယာဒိပဒါနိ စ သင်္ဂဏှာတိ. လောကိယတ္တိကဿေဝ ဟိ ‘‘သေသပဒါနီ’’တိ ဝုတ္တေဟိ မိဿကပဒေဟိ ဧဝံ သံသန္ဒနေ နယဒဿနံ, ဣတရေသံ ပန တိကာနံ သံကိလေသဘာဂိယာဒိပဒေဟိ စေဝ သေသပဒေဟိ စ သံသန္ဒနေ ဣဒံ နယဒဿနန္တိ ‘‘ဝုတ္တနယာနုသာရေန သုဝိညေယျ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သမတိက္ကမနန္တိ ပဟာနံ. သတိပိ ဝါသနာဘာဂိယသံကိလေသဘာဂိယဓမ္မာနံ လောကိယဘာဝေ [Pg.146] ပုရိမေဟိ ပန ပစ္ဆိမာ ပဟာတဗ္ဗာ တဒင်္ဂဝသေန, ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ. ဧဝံ ပဇဟနသမတ္ထတာယ ပဟာနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ သံကိလေသဘာဂိယဿ သမတိက္ကမာယ ဟောတီ’’တိ. သံကိလေသဓမ္မာနံ သမတိက္ကမေန အဓိဂန္တဗ္ဗာ ဝေါဒါနဓမ္မာ ဝိယာတိ ယောဇနာ. ဘာဝနာ နာမ တိဝိဓာ ဈာနဘာဝနာ, ဝိပဿနာဘာဝနာ, မဂ္ဂဘာဝနာတိ. တာသု မဂ္ဂဘာဝနာယ ဂဟိတာယ ဝိပဿနာဘာဝနာ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောတီတိ တံ အနာမသိတွာ ဣတရာ ဒွေ ဧဝ ဂဟိတာ. တထာပိ ‘‘ဘာဝနာဘာဂိယဿ သုတ္တဿ ပဋိနိဿဂ္ဂါယာ’’တိ ဝုတ္တေ ကိံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အသေက္ခဿ ဈာနဘာဝနာပိ ပဋိနိဿဋ္ဌာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ ပါဠိယံ ‘‘အသေက္ခဘာဂိယံ သုတ္တံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘အသေက္ခဓမ္မေသု ဥပ္ပန္နေသု မဂ္ဂဘာဝနာကိစ္စံ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဈာနဘာဝနာပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထာ ဧဝါ’’တိ အာဟ.

දර්ශන භාගීය හා භාවනා භාගීය යනු නිර්වේද භාගීය ධර්මය ම කොටස් දෙකකට බෙදා දැක්වීමක් බව ''සංකිලේස භාගීය ආදී පද හතරෙන්'' යයි පවසන ලදී. ඉතිරි තිකයන් අටෙහි ද, සංකිලේස භාගීය හා වාසනා භාගීය ආදී මිශ්‍ර පදයන්ගේ ද සම්බන්ධය මෙසේ ය. 'ච' ශබ්දයෙන් සංකිලේස භාගීය ආදී පද ද සංග්‍රහ වේ. ලෞකික තිකයන් සඳහා ම ''ඉතිරි පද'' ලෙස පැවසූ මිශ්‍ර පදයන් සමඟ මෙසේ ගැලපීම ක්‍රමානුකූලව දැක්වීමකි. සෙසු තිකයන් සඳහා සංකිලේස භාගීය ආදී පද හා ඉතිරි පද සමඟ ගැලපීම වුත්තනය (පැවසූ ක්‍රමය) අනුව වටහා ගත යුතුය. ''සමතික්කමනය'' යනු ප්‍රහාණයයි. වාසනා භාගීය හා සංකිලේස භාගීය ධර්මයන් ලෞකික වුවද, පෙර ඒවා මඟින් පසුව එන ඒවා තදංග හා විෂ්කම්භන වශයෙන් ප්‍රහාණය කළ යුතුය. මෙසේ ප්‍රහාණය කිරීමට ඇති සමර්ථකම නිසා ''වාසනා භාගීය සූත්‍රය සංකිලේස භාගීය ධර්ම ඉක්මවා යාම පිණිස පවතී'' යැයි ප්‍රහාණය ගැන පවසන ලදී. සංක්ලේශ ධර්මයන් ඉක්මවා යාමෙන් ලබා ගත යුතු වෝදාන (පිරිසිදු) ධර්මයන් මෙනි. භාවනාව නම් ධ්‍යාන භාවනාව, විදර්ශනා භාවනාව හා මාර්ග භාවනාව යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී මාර්ග භාවනාව ගත් විට විදර්ශනා භාවනාව ද ඇතුළත් වන බැවින් එය වෙන් කර නොදක්වා අනෙක් දෙක පමණක් ගන්නා ලදී. එසේ වුවද, ''භාවනා භාගීය සූත්‍රය අත්හැරීම පිණිස'' යැයි කී විට, රහතන් වහන්සේට ධ්‍යාන භාවනාව ද සම්පූර්ණයෙන් ම අත්හැරී තිබේද යන ප්‍රශ්නය සලකා බලා, පාලියෙහි ''අශෛක්‍ෂ භාගීය සූත්‍රය දෘෂ්ටධර්ම සුඛ විහරණය පිණිස වේ'' යැයි පවසමින්, අශෛක්‍ෂ ධර්මයන් උපන් පසු මාර්ග භාවනා කෘත්‍යයක් නැති බවත් ධ්‍යාන භාවනාව ද දෘෂ්ටධර්ම සුඛ විහරණය පිණිස ම පවතින බවත් වදාළ සේක.

---

ဧကံ ဧဝ ဘဝဗီဇံ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ ဧကဗီဇံ, တံ အဿ အတ္ထီတိ ဧကဗီဇီ. သန္ဓာဝိတွာ သမာဂန္တွာ, နိဗ္ဗတ္တနဝသေန ဥပဂန္တွာတိ အတ္ထော. သံသရိတွာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ကုလံ ကုလံ ဂစ္ဆတီတိ ကောလံကောလော. ပုရိမပဒေ အနုနာသိကလောပံ အကတွာ နိဒ္ဒေသော.

එකම භව බීජයක් වූ ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ''ඒකබීජ'' නම් වේ, එය ඔහුට ඇති බැවින් ඔහු ''ඒකබීජී'' නම් වේ. ''සන්ධාවිත්වා'' යනු අවුත්, ඉපදීම වශයෙන් පැමිණ යන්නයි. ''සංසරිතවා'' යනු ද එයට ම නමකි. කුලයෙන් කුලයට යන බැවින් ''කෝලංකෝල'' නම් වේ. මෙහි මුල් පදයේ අනුනාසික ලෝපය (අකුරක් අත්හැරීම) සිදු නොකර නිර්දේශ කර ඇත.

---

တေသံ သောတာပန္နာနံ. ဧတံ ပဘေဒန္တိ ဧကဗီဇိအာဒိဝိဘာဂံ. ပုရိမဘဝသိဒ္ဓံ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယပုညကမ္မံ ဣဓ ပုဗ္ဗဟေတု နာမ. ယော ‘‘ကတပုညတာ’’တိ ဝုစ္စတိ, သော ပဌမမဂ္ဂေ သာဓိတေ စရိတတ္ထတာယ ဝိပက္ကဝိပါကံ ဝိယ ကမ္မံ ဥပရိမမဂ္ဂါနံ ဥပနိဿယော န သိယာတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဥပရိ…ပေ… အာပဇ္ဇတီ’’တိ. တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ နိရတ္ထကတာ အာပဇ္ဇတိ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ တေဟိ ကာတဗ္ဗကိစ္စဿ သာဓိတတ္တာ. ပဌမမဂ္ဂေ…ပေ… အာပဇ္ဇတီတိ အနုပ္ပန္နဿ အတ္ထကိရိယာသမ္ဘဝတော. ဧဝံ တိဏ္ဏံ ဝါဒါနံ ယုတ္တိအဘာဝံ ဒဿေတွာ စတုတ္ထဝါဒေါ ဧဝေတ္ထ ယုတ္တောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝိပဿနာ…ပေ… ယုဇ္ဇတီ’’တိ. ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိနာ တံ ယုတ္တိံ ဝိဘာဝေတိ. ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာနံ ဓမ္မာနံ ပရိပက္ကတာယ ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခတာယ ဉာဏဿ ဝိသဒတာယ ဝိပဿနာယ ဗလဝဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ ဝေါမိဿကနယေန သံသရဏကော ဣဓာဓိပ္ပေတော ‘‘ဒေဝေ စေဝ မာနုသေ စ သန္ဓာဝိတွာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ဣဓ ကာမဘဝေ ဌိတော ဣဓဋ္ဌကော. မနုဿဒေဝလောကူပပဇ္ဇနတော ဩကာရေန ဝေါကိဏ္ဏော. အရိယသာဝကဿ တံတံသတ္တနိကာယုပပတ္တိ တဿ တဿ သောဓနသဒိသံ ကိလေသမလာဒိအနတ္ထာပနယနတောတိ [Pg.147] အာဟ ‘‘ဆ ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ’’တိ. ‘‘အကနိဋ္ဌေ ဌတွာ’’တိ ဧတေန ဟေဋ္ဌာဗြဟ္မလောကသောဓနံ ဝုတ္တမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

එම සෝතාපන්නයන් පිළිබඳවයි. 'එම ප්‍රභේදය' යනු ඒකබීජී ආදී වශයෙන් වූ විභාගයයි. පෙර භවයන්හි සිද්ධ වූ, නිවනට උපනිශ්‍රය වූ පින්කම මෙහි 'පූර්ව හේතුව' නම් වේ. 'කළ පින් ඇති බව' (කතපුඤ්ඤතා) ලෙස යමක් කියනු ලබයි ද, එය ප්‍රථම මාර්ගය සාක්ෂාත් කළ කල්හි සිය කාර්යය ඉටු කළ බැවින්, විපාක දී අවසන් වූ කර්මයක් සේ මතු මාර්ගයන්ට උපනිශ්‍රය නොවිය හැකිය යන අදහසින් 'මතුයෙහි...පෙ... පැමිණෙයි' යනුවෙන් වදාළහ. මාර්ග තුනක නිෂ්ඵල භාවය පැමිණෙන්නේ ප්‍රථම මාර්ගයෙන් ම ඒවා මගින් කළ යුතු කෘත්‍යය සාක්ෂාත් කරන බැවිනි. 'ප්‍රථම මාර්ගයෙහි...පෙ... පැමිණෙයි' යනු නූපන් දෙයක අර්ථක්‍රියාවක් (ඵලයක්) සිදුවිය නොහැකි බැවිනි. මෙසේ වාද තුනක යුක්ති සහගත නොවන බව පෙන්වා, සතරවන වාදය ම මෙහි යුක්ති සහගත බව පෙන්වමින් 'විදර්ශනාව...පෙ... ගැලපේ' යනාදිය වදාළහ. 'සචේ හි' (ඉදින්) යනාදියෙන් එම යුක්තිය විස්තර කරයි. විමුක්තිය මෝරා යෑමට හේතු වන ධර්මයන්ගේ පරිපක්ක භාවය නිසා ද, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ තියුණු බව නිසා ද, ඥානයේ පැහැදිලි බව නිසා ද විදර්ශනාවේ බලවත් බව දත යුතුය. 'දෙවියන් අතර ද මිනිසුන් අතර ද සැරිසරා' යනුවෙන් වදාළ බැවින්, මෙහි මිශ්‍ර වූ ක්‍රමයකින් සංසාරයේ සැරිසැරීම අදහස් කෙරේ. මෙහි කාම භවයෙහි සිටියේ 'ඉධට්ඨක' (මෙහි සිටින්නා) නම් වේ. මනුෂ්‍ය හා දේව ලෝකයන්හි උපදින බැවින් ඔහු (භවයන්ගෙන්) මිශ්‍ර වූවෙකි. ආර්ය ශ්‍රාවකයා ඒ ඒ සත්ව නිකායන්හි ඉපදීම, ඒ ඒ ලෝකයන් ශුද්ධ කිරීමක් බඳු වූ කෙලෙස් මලාදී අනර්ථයන් දුරු කිරීමක් වන බැවින් 'දෙව්ලොව හයක් ශුද්ධ කොට' යැයි වදාළහ. 'අකනිට්ඨයෙහි පිහිටා' යන්නෙන් මීට පහළ බ්‍රහ්ම ලෝකයන් ශුද්ධ කිරීම කියන ලද්දක් ම බව දත යුතුය.

---

သဒ္ဓံ ဓုရံ ကတွာတိ သဒ္ဓံ ဓုရံ ဇေဋ္ဌကံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ. သဒ္ဓါယ အနုဿတိ ပဋိပတ္တိ, သဒ္ဓံ ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂိယံ အနုဿတိ, သဒ္ဓါယ ဝါ အနုသရဏသီလောတိ သဒ္ဓါနုသာရီ. ဓမ္မာနုသာရီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဓမ္မောတိ ပနေတ္ထ ပညာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဒ္ဒဟန္တော ဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော. ယဒိပိ သဗ္ဗထာ အဝိမုတ္တော, သဒ္ဓါမတ္တေန ပန ဝိမုတ္တောတိ အတ္ထော. သဒ္ဓါယ ဝါ အဓိမုတ္တောတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော. ဝုတ္တနယေနာတိ ဥပရိမဂ္ဂဝိပဿနာယ ဗလဝမန္ဒမန္ဒတရဘာဝေန. ဒိဋ္ဌိယာ ပတ္တောတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော, စတုသစ္စဒဿနသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိရောဓပ္ပတ္တောတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌန္တံ ဝါ ပတ္တောတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော, ဒဿနသင်္ခါတဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏဿ အနန္တရပ္ပဝတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဌမဖလတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ယာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂါ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တာတိ. ဣဒန္တိ ယထာဝုတ္တသောတာပန္နာနံ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တတာဝစနံ. အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနန္တိ စတဿော ရူပါဝစရသမာပတ္တိယော, စတဿော အရူပါဝစရသမာပတ္တိယောတိ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ, တေသံ.

ශ්‍රද්ධාව ධුරය (ප්‍රධාන) කොට යනු ශ්‍රද්ධාව ධුරය, ජ්‍යෙෂ්ඨය, පූර්වාංගමය කොට ගෙන යන්නයි. ශ්‍රද්ධාවෙන් අනුස්මරණය කිරීම හෝ පිළිපැදීම ද, එසේත් නැතිනම් පූර්වභාගයේ ශ්‍රද්ධාව අනුස්මරණය කිරීම ද, ශ්‍රද්ධාවෙන් අනුගමනය කරන ස්වභාවය ඇත්තේ ද ඔහු 'සද්ධානුසාරී' නම් වේ. 'ධම්මානුසාරී' යන්නෙහි ද මෙම ක්‍රමය ම වේ. එහි 'ධර්මය' යනු ප්‍රඥාව බව දත යුතුය. ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව (කෙලෙස්වලින්) මිදුණේ 'සද්ධා විමුක්ත' නම් වේ. යම් හෙයකින් සර්වප්‍රකාරයෙන් නොමිදුණ ද, ශ්‍රද්ධාව මාත්‍රයකින් මිදුණේ යන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් ශ්‍රද්ධාවෙහි අධිමුක්ත වූයේ (නැඹුරු වූයේ) 'සද්ධා විමුක්ත' නම් වේ. 'කී ක්‍රමයට අනුව' යනු මතු මාර්ග විදර්ශනාවේ බලවත්, මන්ද සහ ඉතා මන්ද යන ස්වභාවයෙනි. දෘෂ්ටියෙන් (නිවනට) පැමිණියේ 'දිට්ඨිප්පත්ත' නම් වේ; චතුරාර්ය සත්‍ය දර්ශනය සංඛ්‍යාත දෘෂ්ටියෙන් නිවනට පැමිණියේ යන අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම් දෘෂ්ටිය නම් වූ අන්තයට පැමිණියේ 'දිට්ඨිප්පත්ත' වේ; දර්ශන සංඛ්‍යාත සෝතාපත්ති මාර්ග ඥානයට අනතුරුව පවතින්නා යැයි කියන ලදී. සෝතාපත්ති ඵලයේ සිට අග්‍ර මාර්ගය (අර්හත් මාර්ගය) දක්වා වූවෝ 'දිට්ඨිප්පත්ත' නම් වෙති. 'මෙය' යනු ඉහත කී සෝතාපන්නයන්ගේ සද්ධා විමුක්ත හා දිට්ඨිප්පත්ත බව පිළිබඳ වචනයයි. 'අට විමොක්ෂයන්ගේ' යනු රූපාවචර සමාපත්ති සතර සහ අරූපාවචර සමාපත්ති සතර යන අට විමොක්ෂයන්ගේ යන්නයි.

---

ဖုဋ္ဌန္တံ သစ္ဆိကရောတီတိ ကာယသက္ခီ, ဖုဋ္ဌာနံ အန္တော ဖုဋ္ဌန္တော, ဖုဋ္ဌာနံ အရူပဇ္ဈာနာနံ အနန္တရော ကာလောတိ အဓိပ္ပာယော. အစ္စန္တသံယောဂေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ, ဖုဋ္ဌာနန္တရကာလမေဝ သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ သစ္ဆိကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ‘‘ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၇၀) ဝိယ ဝါ ဘာဝနပုံသကန္တိ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယော ဟိ အရူပဇ္ဈာနေန ရူပကာယတော, နာမကာယေကဒေသတော စ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ဝိမုတ္တော, တေန နိရောဓသင်္ခါတော ဝိမောက္ခော အာလောစိတော ပကာသိတော ဝိယ ဟောတိ, န ကာယေန သစ္ဆိကတော, နိရောဓံ ပန အာရမ္မဏံ ကတွာ ဧကစ္စေသု အာသဝေသု ခေပိတေသု တေန သော သစ္ဆိကတော ဟောတိ. တသ္မာ သော သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ နိရောဓံ ယထာအာလောစိတံ နာမကာယေန သစ္ဆိကရောတီတိ ‘‘ကာယသက္ခီ’’တိ ဝုစ္စတိ, န တု ဝိမုတ္တော ဧကစ္စာနံ ဧဝ အာသဝါနံ အပရိက္ခီဏတ္တာ.

පැමිණි අන්තය (නිවන) සාක්ෂාත් කරයි යන අර්ථයෙන් 'කායසක්ඛී' (කය සාක්ෂි දරන්නා) නම් වේ. ස්පර්ශ කරන ලද දේවල කෙළවර 'ඵුට්ඨන්ත' නම් වේ; ස්පර්ශ කරන ලද අරූප ධ්‍යානයන්ට අනතුරු කාලය යන්න අදහසයි. මෙය අත්‍යන්ත සංයෝගයෙහි උපයෝගී වචනයකි. සාක්ෂාත් කළ යුතු වූ (නිවන) ස්පර්ශ කළ අනතුරු කාලයේ ම සාක්ෂාත් කරයි යනුවෙන් පවසන ලදී. 'විෂමව චන්ද්‍ර සූර්යයෝ පරිවර්තනය වෙති' යනාදියෙහි මෙන් මෙය භාව නපුංසක පදයක් ලෙස දත යුතුය. යමෙක් අරූප ධ්‍යානය මගින් රූප කයෙන් ද, නාම කයෙන් කොටසකින් ද විෂ්කම්භන විමුක්තියෙන් මිදුණේ ද, ඔහු විසින් නිරෝධ සංඛ්‍යාත විමුක්තිය දක්නා ලද්දක්, ප්‍රකාශ කරන ලද්දක් වැන්න. එය කයෙන් සාක්ෂාත් කළේ නොවේ. නිරෝධය අරමුණු කොට එක්තරා ආසවයන් ක්ෂය කළ කල්හි ඔහු විසින් එය සාක්ෂාත් කරන ලද්දේ වෙයි. එබැවින් ඔහු සාක්ෂාත් කළ යුතු නිරෝධය දක්නා ලද පරිදි නාම කයෙන් සාක්ෂාත් කරන බැවින් 'කායසක්ඛී' යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් එක්තරා ආසවයන් ක්ෂය නොවූ බැවින් පූර්ණ වශයෙන් මිදුණෙක් නොවේ.

---

အဘေဒေနာတိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိအာဒိဘေဒေန ဝိနာ. ‘‘အဘေဒေနာ’’တိ စ ဣဒံ ‘‘သဒ္ဓါဝိမုတ္တဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တကာယသက္ခိနော’’တိ ဣဓာပိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယထေဝ ဟိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိအာဒိဘေဒါနာမသနေနေဝ ဧကော အနာဂါမီ [Pg.148] ဟောတိ, ဧဝံ ယထာဝုတ္တဘေဒအာမသနေနေဝ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော, ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော, ကာယသက္ခီတိ တယော အနာဂါမိနော ဟောန္တိ. အယဉ္စ အနာဂါမိနော တာဒိသမဝတ္ထာဘေဒံ ဂဟေတွာ ဂဏနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘အဝိဟာဒီသူ’’တိအာဒိ သုဝိညေယျမေဝ.

අභේදයෙන් යනු අන්තරාපරිනිබ්බායී ආදී භේදයන් නොමැතිවයි. 'අභේදයෙන්' යන මෙම පදය 'සද්ධා විමුක්ත, දිට්ඨිප්පත්ත, කායසක්ඛී' යන මෙහි ද ගෙනැවිත් සම්බන්ධ කළ යුතුය. යම් සේ අන්තරාපරිනිබ්බායී ආදී භේදයන් නොගෙන එක් අනාගාමියෙකු වේ ද, එසේම ඉහත කී භේදයන් ගැනීමෙන් ම සද්ධා විමුක්ත, දිට්ඨිප්පත්ත, කායසක්ඛී යනුවෙන් අනාගාමීහු තිදෙනෙක් වෙති. මේ අනාගාමියාගේ එවැනි අවස්ථා භේදයන් ගෙන ගණනය කිරීමක් කළ බව දත යුතුය. 'අවිහ ආදී ලෝකයන්හි' යනාදිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

ပညာယ ဧဝ ဝိမုတ္တော, န စေတောဝိမုတ္တိဘူတေန သာတိသယေန သမာဓိနာပီတိ ပညာဝိမုတ္တော. ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ ဥဘောဟိ ဘာဂေဟိ ဥဘတောဘာဂတော ဝိမုတ္တော. ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆိန္နေဟိ ရူပကာယနာမကာယတော ဝိမုတ္တောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိက္ခမ္ဘန…ပေ… ဝိမုတ္တော နာမာ’’တိ အာဟ. အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော, အဂ္ဂမဂ္ဂေန အရူပကာယတော ဝိမုတ္တံ. ယထာဟ –

ප්‍රඥාවෙන් ම මිදුණු බැවින් ද, චේතෝවිමුක්ති භාවයට පත් වූ අතිශය සමාධියකින් තොර වූ බැවින් ද ඔහු 'ප්‍රඥාවිමුක්ත' නම් වේ. 'උභතෝභාග විමුක්ත' යනු කොටස් දෙකකින් හෙවත් දෙපසින් ම මිදුණු තැනැත්තායි. කෙලෙස් විෂ්කම්භනය කිරීමෙන් හා සමුච්ඡේදනය කිරීමෙන් රූප කයෙන් හා නාම කයෙන් මිදුණේ යන අර්ථය පෙන්වමින් 'විෂ්කම්භන...පෙ... මිදුණේ නම් වේ' යැයි වදාළහ. අරූප සමාපත්තියෙන් රූප කයෙන් ද, අග්‍ර මාර්ගයෙන් නාම කයෙන් ද මිදුණේ යන්නයි. ඒ බව මෙසේ වදාළහ -

---

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော ယေ တေ သန္တာ ဝိမောက္ခာ အတိက္ကမ္မ ရူပေ အာရုပ္ပာ, တေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၂).

“මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් පුද්ගලයෙක් රූපයන් ඉක්මවා ගිය ඒ ශාන්ත විමොක්ෂයන් (අරූප සමාපත්ති) කයෙන් ස්පර්ශ කොට වෙසෙයි. ඔහුගේ ප්‍රඥාවෙන් දැක ආසවයෝ ක්ෂය වූවා වෙති. මහණෙනි, මේ පුද්ගලයා උභතෝභාග විමුක්ත යැයි කියනු ලැබේ.”

---

ယံ ပန မဟာနိဒါနသုတ္တေ ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒိကေ (ဒီ. နိ. ၂.၁၂၉) နိရောဓသမာပတ္တိအန္တေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ဝတွာ –

මහානිදාන සූත්‍රයෙහි 'රූපී වූයේ රූපයන් දකියි' යනාදී වශයෙන් නිරෝධ සමාපත්තිය දක්වා වූ අට විමොක්ෂයන් පවසා -

---

‘‘ယတော ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဣမေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ အနုလောမမ္ပိ သမာပဇ္ဇတိ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော, ဣမာယ စ, အာနန္ဒ, ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တိယာ အညာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တိ ဥတ္တရိတရာ ဝါ ပဏီတတရာ ဝါ နတ္ထီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၃၀) –

“ආනන්දය, යම් කලක පටන් භික්ෂුව මේ අට විමොක්ෂයන් අනුලෝම වශයෙන් ද සමාපන්න වෙයි ද...පෙ... ආනන්දය, මේ භික්ෂුව උභතෝභාග විමුක්ත යැයි කියනු ලැබේ. ආනන්දය, මේ උභතෝභාග විමුක්තියට වඩා උසස් වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ වෙනත් උභතෝභාග විමුක්තියක් නැත” යන්න -

---

ဝုတ္တံ, တံ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယသ္မာ အာရုပ္ပသမာပတ္တီသု ဧကာယပိ ရူပကာယော ဝိက္ခမ္ဘိတော ဧဝ နာမ ဟောတိ, တသ္မာ စတုန္နံ အာရုပ္ပသမာပတ္တီနံ, နိရောဓသမာပတ္တိယာ စ လာဘီနံ ဝသေန ပဉ္စ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧသ နယော ကာယသက္ခိမှိပိ. အဋ္ဌဝိမောက္ခေကဒေသေပိ ဟိ အဋ္ဌဝိမောက္ခသမညာ ယထာ ‘‘လောကေ သတ္တာ’’တိ.

යමක් වදාරන ලද්දේ ද, එය උභතෝභාග විමුක්තයන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨතමයා පිළිබඳව වදාරන ලද්දකි. එහිදී අරූප සමාපත්ති අතර එකකින් හෝ රූප කය විෂ්කම්භනය වූවක් ම වන බැවින්, අරූප සමාපත්ති සතර සහ නිරෝධ සමාපත්තිය ලබන්නන් වශයෙන් උභතෝභාග විමුක්තයන් පස් දෙනෙකු දත යුතුය. කායසක්ඛී පුද්ගලයා සම්බන්ධයෙන් ද මේ ක්‍රමය ම වේ. 'ලෝකයෙහි සත්වයෝ' යැයි කියන්නාක් මෙන්, අට විමොක්ෂයන්ගෙන් කොටසක් ලැබූ විට ද 'අට විමොක්ෂලාභී' යන නාමය ව්‍යවහාර වේ.

---

တေရသသု သီသေသု ပလိဗောဓသီသာဒီနိ, ပဝတ္တသီသဉ္စ ပရိယာဒိယိတဗ္ဗာနိ, အဓိမောက္ခသီသာဒီနိ ပရိယာဒကာနိ, ဂေါစရသီသံ ပရိယာဒကဖလံ. တဉှိ [Pg.149] ဝိသယဇ္ဈတ္တံ ဖလံ, ဝိမောက္ခော ပရိယာဒကဿ မဂ္ဂဿ, ဖလဿ စ အာရမ္မဏံ. သင်္ခါရသီသံ သင်္ခါရဝိဝေကဘူတော နိရောဓောတိ ပရိယာဒိယိတဗ္ဗာနံ, ပရိယာဒကဖလာနဉ္စ သဟ ဝိသယသံသိဒ္ဓိဒဿနေန သမသီသိဘာဝံ ဒဿေတုံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၈၇) တေရသ သီသာနိ ဝုတ္တာနိ. ဣဓ ပန ‘‘ယဿ ပုဂ္ဂလဿ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ အာသဝပရိယာဒါနဉ္စ ဟောတိ ဇီဝိတပရိယာဒါနဉ္စာ’’တိ (ပု. ပ. ၁၆) ပုဂ္ဂလပညတ္တိယံ အာဂတတ္တာ တေသု ကိလေသပဝတ္တသီသာနံ ဧဝ ဝသေန ယောဇနံ ကရောန္တော ‘‘ကိလေသသီသ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဝတ္တသီသမ္ပိ မဂ္ဂေါ ပဝတ္တိတော ဝုဋ္ဌဟန္တော စုတိတော ဥဒ္ဓံ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန ယဒိပိ ပရိယာဒိယတိ, ယာဝ ပန စုတိ, တာဝ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော ‘‘ပဝတ္တသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ စုတိစိတ္တံ ပရိယာဒိယတီ’’တိ အာဟ.

තෙළෙස් (13) ශීර්ෂයන් අතුරින් පළිබෝධ ශීර්ෂ ආදිය සහ ප්‍රවෘත්ති ශීර්ෂය ක්ෂය කළ යුතු දේවල් වේ. අධිමොක්ෂ ශීර්ෂ ආදිය ක්ෂය කරන්නා වූ දේවල් වන අතර, ගෝචර ශීර්ෂය යනු ක්ෂය කිරීමේ ඵලයයි. එය වනාහි විෂයගත වූ ආධ්‍යාත්මික ඵලයයි; විමොක්ෂය යනු ක්ෂය කරන්නා වූ මාර්ගයේ ද ඵලයේ ද අරමුණයි. සංස්කාර ශීර්ෂය යනු සංස්කාර විවේක වූ නිරෝධයයි. මෙසේ ක්ෂය කළ යුතු දේ සහ ක්ෂය කිරීමේ ඵලයන් සමඟ විෂය සම්පූර්ණ වන බව පෙන්වීමට පටිසම්භිදා මග්ගයෙහි ශීර්ෂ දහතුනක් පවසන ලදී. එහෙත් මෙහි ''යම් පුද්ගලයෙකුට පෙර පසු නොවන සේ ආසවයන්ගේ කෙළවර වීම හා ජීවිතයේ කෙළවර වීම සිදු වේ ද'' යන පුද්ගලප්‍රඥප්තියේ එන අයුරින්, ඒ කෙලෙස් ප්‍රවෘත්ති ශීර්ෂයන් අනුව ම සම්බන්ධය දක්වමින් ''කිලේසසීසං'' යනාදිය පැවසීය. එහිදී ප්‍රවෘත්ති ශීර්ෂය වූ මාර්ගය, ප්‍රවෘත්තියෙන් මිදී චුතියෙන් පසු නැවත නොඉපදීම සිදු කරමින් (කෙලෙස්) ක්ෂය කළ ද, චුතිය දක්වා පැවැත්ම පවතින බැවින් ''ප්‍රවෘත්ති ශීර්ෂය වූ ජීවිතේන්ද්‍රිය හා චුති සිත ක්ෂය වේ'' යැයි පවසන ලදී.

---

ကိလေသပရိယာဒါနေန အတ္တနော အနန္တရံ ဝိယ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗာ, ပစ္စဝေက္ခဏဝါရာ စ ကိလေသပရိယာဒါနဿေဝ ဝါရာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ. ‘‘ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၇၈; သံ. နိ. ၃.၁၂, ၁၄) ဟိ ဝစနတော ပစ္စဝေက္ခဏပရိသမာပနေန ကိလေသပရိယာဒါနံ သမာပိတံ နာမ ဟောတိ. တံ ပန ပရိသမာပနံ ယဒိ စုတိစိတ္တေန ဟောတိ, တေနေဝ ဇီဝိတပရိသမာပနဉ္စ ဟောတီတိ ဣမာယ ဝါရစုတိသမတာယ ကိလေသပရိယာဒါနဇီဝိတပရိယာဒါနာနံ အပုဗ္ဗာစရိမတာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝါရသမတာယာ’’တိ. ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတောတိ ဧတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာနစိတ္တမေဝ ဘင်္ဂေါတ္တရဏဘာဝေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

කෙලෙස් ක්ෂය වීමෙන් අනතුරුව මෙන් සිදු කළ යුතු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා වාරයන් ද කෙලෙස් ක්ෂය කිරීමේම වාරයන් ලෙස හැඳින්වීමට සුදුසුය. "මිදුණු කල්හි මිදුණේ යැයි ඥානය වෙයි" (ම. නි. 1.78; සං. නි. 3.12, 14) යන බුද්ධ වචනයට අනුව ප්‍රත්‍යවේක්ෂාව අවසන් වීමෙන් කෙලෙස් ක්ෂය වීම ද අවසන් වූයේ නම් වෙයි. ඒ අවසන් වීම ඉදින් චුති සිතින්ම වේ නම්, එයින්ම ජීවිතය ද අවසන් වෙයි. මේ වාරයන්ගේ හා චුතියේ සමානත්වය නිසා කෙලෙස් ක්ෂය වීම හා ජීවිතය අවසන් වීම අතර පෙර පසු බවක් නැති බව දැක්වීමට "වාරසමතායා" (වාරයන්ගේ සමාන බවින්) යැයි පැවසූහ. භවාංගයට බැස පිරිනිවන් පාන්නා යන මෙහිදී පිරිනිවන් පෑමේ සිතම භවාංගයෙන් නැගී සිටින ස්වභාවයෙන් පවසන ලදැයි දත යුතුය.

---

စရိတန္တိ စရိတာ ကာယဝစီမနပ္ပဝတ္တိ. ဧတ္ထ စ ယေန ရာဂါဓိကဘာဝေန ပုဂ္ဂလော ‘‘ရာဂစရိတော’’တိ လက္ခီယတိ, တယိဒံ လက္ခဏံ. တေနာဟ ‘‘ရာဂဇ္ဈာသယော ရာဂါဓိကောတိ အတ္ထော’’တိ, တေန အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ ထာမဂတဿ ရာဂဿ ဗလဘာဝေါ လက္ခီယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧသေဝ နယော သေသေသုပိ.

‘චරිත’ යනු පුරුදු කරන ලද කාය වාග් මනෝ ප්‍රවෘත්තියයි. මෙහිදී යම් රාගාධික බවකින් යුක්තව පුද්ගලයා "රාග චරිත ඇත්තෙකු" ලෙස හඳුනාගනු ලබන්නේද, එය එම ලක්ෂණයයි. එබැවින් "රාගය අදහස් කළ, රාගය අධික වූයේ යන අර්ථයයි" යනුවෙන් පවසන ලදී. එයින් ප්‍රහීණ නොවීම නිසා සන්තානයෙහි තැන්පත් වූ රාගයේ බලවත් බව හඳුනාගනු ලබන බව දත යුතුය. සෙසු චරිත සම්බන්ධයෙන් ද මෙයම ක්‍රමයයි.

---

သီလဝန္တေဟီတိ အာဒိသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ နိဒ္ဒေသော ကတောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သီလဝန္တာဒီဟီ’’တိ. အာဒိသဒ္ဒေန ဒါယကာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘සීලවන්තේහි’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දය ලෝප කර (කපා හැර) නිර්දේශය කරන ලද බව දක්වමින් "සීලවන්ත වූවන් ආදීන් විසින්" යැයි පැවසූහ. ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් දායකයන් ආදීන්ගේ ද දායකත්වය දත යුතුය.

---

အာရမ္မဏဘူတာ [Pg.150] ဉေယျန္တိ အာရမ္မဏဘူတာဝ ဉေယျံ.

‘ආරම්මණභූතා ඥෙය්‍යං’ යනු අරමුණු බවට පත් වූවක්ම වූ දත යුතු දෑය.

---

ပုထုဇ္ဇနဘူမိအာဒီသူတိ ပုထုဇ္ဇနသေက္ခာသေက္ခဘူမီသု. တတ္ထ ပုထုဇ္ဇနဘူမိဝသေန သံဝရော, သေက္ခဘူမိဝသေန ပဟာနဘာဝနာ, အသေက္ခဘူမိဝသေန သစ္ဆိကိရိယာ, ပုထုဇ္ဇနဘူမိသေက္ခဘူမိဝသေန ဝါ ယထာရဟံ သံဝရပဟာနဘာဝနာ. ပုဗ္ဗဘာဂိယာ ဟိ သံဝရပဟာနဘာဝနာ ပုထုဇ္ဇနဿ သမ္ဘဝန္တိ, ဣတရာ သေက္ခဿ, အသေက္ခဘူမိဝသေန သစ္ဆိကိရိယာ. နယတော ဒဿိတန္တိ ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, မယာ ‘ဣဒံ န ကပ္ပတီ’တိ အပ္ပဋိက္ခိတ္တံ, တံ စေ ကပ္ပိယံ အနုလောမေတိ, အကပ္ပိယံ ပဋိဗာဟတိ, တံ ဝေါ ကပ္ပတီ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၃၀၅) နယဒဿနဝသေန ပကာသိတံ. သရာဂါဒိသံဝတ္တနန္တိ သရာဂါဒိဘာဝါယ သံဝတ္တနံ.

‘පෘථග්ජන භූමි ආදීන්හි’ යනු පෘථග්ජන, සෛක්ෂ්‍ය සහ අසෛක්ෂ්‍ය භූමීන්හිය. එහි පෘථග්ජන භූමිය වශයෙන් සංවරය ද, සෛක්ෂ්‍ය භූමිය වශයෙන් ප්‍රහාණය හා භාවනාව ද, අසෛක්ෂ්‍ය භූමිය වශයෙන් සාක්ෂාත් කිරීම ද වෙයි. එසේත් නැතිනම් පෘථග්ජන සහ සෛක්ෂ්‍ය භූමීන් වශයෙන් සුදුසු පරිදි සංවර, ප්‍රහාණ හා භාවනා වෙයි. මන්දයත්, පූර්වභාගීය සංවර, ප්‍රහාණ හා භාවනා පෘථග්ජනයා හට සම්භවය වන අතර, අනෙක්වා සෛක්ෂ්‍යයා හටත්, අසෛක්ෂ්‍ය භූමිය වශයෙන් සාක්ෂාත් කිරීමත් සිදුවේ. ‘නයතෝ දස්සිතං’ යනු "මහණෙනි, මා විසින් ‘මෙය කැප නොවේ’ යැයි ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලද්දක් වේද, එය ඉදින් කැප දෙයට අනුලෝම වේ නම්, අකැප දෙය බැහැර කරයි නම්, එය ඔබට කැපය" (මහාවග්ග. 305) ආදී වශයෙන් ක්‍රමෝපාය දැක්වීමෙන් ප්‍රකාශ කරන ලද්දකි. ‘සරාගාදි සංවත්තනං’ යනු රාග සහිත බව ආදිය පිණිස පවතින්නක් යන අර්ථයයි.

---

အညမညံ သံသဂ္ဂတောတိ ‘‘သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စာ’’တိအာဒိနာ သံကိလေသဘာဂိယာဒီနံ ပဒါနံ အညမညသံသဂ္ဂတော. အနေကဝိဓောတိ ဒွါဒသဝိဓော ယာဝ ဒွါနဝုတာဓိကစတုသဟဿဝိဓောပိ အနေကပ္ပကာရော. လောကိယသတ္တာဓိဋ္ဌာနာဒိသံသဂ္ဂတောတိ အာဒိသဒ္ဒေန လောကိယံ ဉာဏံ, လောကုတ္တရံ ဉာဏံ, လောကိယဉ္စ လောကုတ္တရဉ္စ ဉာဏံ, လောကိယံ ဉေယျံ, လောကုတ္တရံ ဉေယျံ, လောကိယဉ္စ လောကုတ္တရဉ္စ ဉေယျံ, လောကိယံ ဉာဏဉ္စ ဉေယျဉ္စ, လောကုတ္တရံ ဉာဏဉ္စ ဉေယျဉ္စ, လောကိယဉ္စ လောကုတ္တရဉ္စ ဉာဏဉ္စ ဉေယျဉ္စာတိအာဒိကော သမ္ဘဝန္တော ပဋ္ဌာနဘေဒေါ သင်္ဂဟိတော. ဥဘယတ္ထာတိ သံကိလေသဘာဂိယာဒိကေ, လောကိယာဒိကေ စ. ယထာရဟန္တိ ယော ယော သံသဂ္ဂဝသေန ယောဇနံ အရဟတိ, သော သော ဓမ္မော. သမ္ဘဝါဝိရောဓေနေဝ ဟိ ယောဇနာ. န ဟိ ‘‘လောကိယံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ’’န္တိအာဒိနာ ယောဇနာ သမ္ဘဝတိ.

‘අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් එක්වීමෙන්’ යනු "සංකිලේශභාගී සහ වාසනාභාගී" ආදී වශයෙන් සංකිලේශභාගී ආදී පදයන්ගේ එකිනෙක එක්වීමෙනි. ‘අනේකවිධ’ යනු දොළොස් වැදෑරුම් සිට හාරදහස් අනූ දෙවැදෑරුම් දක්වා වූ නොයෙක් ආකාර වූ විධි ගණනාවකි. ‘ලෞකික සත්ත්වාධිෂ්ඨාන ආදීන්ගේ එක්වීමෙන්’ යන්නෙහි ‘ආදි’ ශබ්දයෙන් ලෞකික ඥානය, ලෝකෝත්තර ඥානය, ලෞකික හා ලෝකෝත්තර දෙවැදෑරුම් ඥානය, ලෞකික ඥෙය්‍ය ධර්ම, ලෝකෝත්තර ඥෙය්‍ය ධර්ම, ලෞකික හා ලෝකෝත්තර දෙවැදෑරුම් ඥෙය්‍ය ධර්ම, ලෞකික වූ ඥානය හා ඥෙය්‍ය ධර්ම, ලෝකෝත්තර වූ ඥානය හා ඥෙය්‍ය ධර්ම, ලෞකික හා ලෝකෝත්තර ඥානය හා ඥෙය්‍ය ධර්ම ආදී වශයෙන් සම්භවය වන ප්‍රට්ඨාන භේදය (ක්‍රම බෙදීම) සංග්‍රහ වී ඇත. ‘දෙතැන්හි’ යනු සංකිලේශභාගී ආදී කොටස්වලත්, ලෞකික ආදී කොටස්වලත්ය. ‘සුදුසු පරිදි’ යනු යම් යම් ධර්මයක් සබඳතාවය අනුව යෙදීමට සුදුසු ද, ඒ ඒ ධර්මයයි. මක්නිසාද යත්, යෙදීම සිදුවන්නේ නොගැලපීමක් නොමැතිව සම්භවය වන ආකාරයටම බැවිනි. "ලෞකික නිබ්බේධභාගී" ආදී වශයෙන් යෙදීමක් සම්භවය නොවේ.

---

တီသု ပိဋကေသု လဗ္ဘမာနဿာတိ တိဿော သင်္ဂီတိယော အာရုဠှေ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ ဥပလဗ္ဘမာနဿ ဝိဇ္ဇမာနဿ, ဧတေန န ကေဝလံ သင်္ဂဟော ဧဝ ယထာဝုတ္တဘေဒါနံ ပဋ္ဌာနဘာဂါနံ နိဒ္ဓါရဏာယ ကာရဏံ, အထ ခေါ ပါဠိယံ ဒဿနဉ္စာတိ ဝိဘာဝေတိ. တေနာဟ ‘‘ယံ ဒိဿတိ တာသု တာသု ဘူမီသူ’’တိ. ‘‘တေနေဝ ဟီ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ပါဌာနုဂမံ ဒဿေတိ.

‘ත්‍රිපිටකයේ දක්නට ලැබෙන’ යනු සංගායනා තුනකට ඇතුළත් වූ ත්‍රිපිටක බුද්ධ වචනයෙහි ලැබෙන්නා වූ පවතින්නා වූ යන්නයි. මෙයින් ඉහත දැක්වූ බෙදීම් සහිත ප්‍රට්ඨාන කොටස් වෙන්කර හඳුනා ගැනීමට හේතුව සංග්‍රහ කිරීම පමණක් නොව, පෙළෙහි (පාලියෙහි) දැක්වීම ද වන බව පැහැදිලි කරයි. එබැවින් "ඒ ඒ භූමීන්හි යමක් පෙනේ ද" යැයි පැවසූහ. "එහෙයින්ම" යනාදියෙන් ඉහත දැක්වූ අර්ථය පෙළෙහි අනුපිළිවෙළට අනුව දක්වයි.

---

သာသနပဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ශාසනපට්ඨාන වාර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

နိဂမနကထာဝဏ္ဏနာ

නිගමන කතා වර්ණනාවයි.

---

သဒ္ဓမ္မာဝတရဋ္ဌာနေတိ [Pg.151] ဒေသန္တရတော အာဂန္တွာ သဒ္ဓမ္မဿ အဝတရဏောကာသဘူတေ သဒ္ဓမ္မဿဝနဓာရဏပရိစယပရိပုစ္ဆာမနသိကာရဗဟုလာနံ နိဝါသဋ္ဌာနတံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ, အတ္တနော ဝါ သန္တာနေ ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မဿ အနုပ္ပဝေသနဋ္ဌာနတာယ ဧဝံ ဝုတ္တံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝါတိ.

‘සද්ධම්මාවතාර ස්ථානයෙහි’ යනු වෙනත් දේශයකින් පැමිණ සද්ධර්මය උගන්නා වූ අවස්ථාව ලැබෙන්නා වූ, සද්ධර්මය ශ්‍රවණය කිරීම, දැරීම, හුරුපුරුදු කිරීම, ප්‍රශ්න විචාරීම සහ මෙනෙහි කිරීම බහුල වශයෙන් කරන්නන්ගේ වාසස්ථානය යන අර්ථයෙන් මෙය පවසන ලදී. එසේත් නැතිනම් තමාගේම සන්තානයෙහි පර්යාප්ති සද්ධර්මය ඇතුළත් කරන ස්ථානයක් නිසා මෙසේ පවසන ලදී. ඉතිරිය පහසුවෙන් තේරුම් ගත හැකිය.

---

နေတ္တိအဋ္ဌကထာယ လီနတ္ထဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

නෙත්ති අට්ඨකථාවේ ලීනත්ථ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

---

နေတ္တိပ္ပကရဏ-ဋီကာ နိဋ္ဌိတာ.

නෙත්තිප්පකරණ ටීකාව නිමවා ඇත.