နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် တရားအလုံးစုံကို ကိုယ်တိုင်မှန်ကန်စွာ သိမြင်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

ခုဒ္ဒကနိကာယေ

ခုဒ္ဒကနိကာယ်၌

နေတ္တိပ္ပကရဏ-ဋီကာ

နေတ္တိပ္ပကရဏဋီကာ

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ

သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ [Pg.1] (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; မ. နိ. ဋီ. ၁.၁ ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁ ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ) ရတနတ္တယဝန္ဒနာ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဿ ဓမ္မဿ ပဘဝနိဿယဝိသုဒ္ဓိပဋိဝေဒနတ္ထံ, တံ ပန ဓမ္မသံဝဏ္ဏနာသု ဝိညူနံ ဗဟုမာနုပ္ပာဒနတ္ထံ, တံ သမ္မဒေဝ တေသံ ဥဂ္ဂဟဏဓာရဏာဒိက္ကမလဒ္ဓဗ္ဗာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သဗ္ဗဟိတသုခနိပ္ဖာဒနတ္ထံ. အထ ဝါ မင်္ဂလဘာဝတော, သဗ္ဗကိရိယာသု ပုဗ္ဗကိစ္စဘာဝတော, ပဏ္ဍိတေဟိ သမ္မာစရိတဘာဝတော, အာယတိံ ပရေသံ ဒိဋ္ဌာနုဂတိအာပဇ္ဇနတော စ သံဝဏ္ဏနာယံ ရတနတ္တယပဏာမကိရိယာ. အထ ဝါ ရတနတ္တယပဏာမကရဏံ ပူဇနီယပူဇာပုညဝိသေသနိဗ္ဗတ္တနတ္ထံ, တံ အတ္တနော ယထာလဒ္ဓသမ္ပတ္တိနိမိတ္တဿ ကမ္မဿ ဗလာနုပ္ပဒါနတ္ထံ, အန္တရာ စ တဿ အသင်္ကောစနတ္ထံ, တဒုဘယံ အနန္တရာယေန အဋ္ဌကထာယ ပရိသမာပနတ္ထံ. ဣဒမေဝ စ ပယောဇနံ အာစရိယေန ဣဓာဓိပ္ပေတံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဝန္ဒနာဇနိတံ…ပေ… တဿ တေဇသာ’’တိ. ဝတ္ထုတ္တယပူဇာ ဟိ နိရတိသယပုညက္ခေတ္တသမ္ဗုဒ္ဓိယာ အပရိမေယျပ္ပဘာဝေါ ပုညာတိသယောတိ ဗဟုဝိဓန္တရာယေပိ လောကသန္နိဝါသေ အန္တရာယနိဗန္ဓနသကလသံကိလေသဝိဒ္ဓံသနာယ ပဟောတိ, ဘယာဒိဥပဒ္ဒဝဉ္စ နိဝါရေတိ. ယထာဟ –

ဖွင့်ဆိုချက်အစ၌ (ဒီ၊ ဋီ၊ ၁၊ ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ၊ မ၊ ဋီ၊ ၁၊ ၁၊ ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ၊ သံ၊ ဋီ၊ ၁၊ ၁၊ ၁၊ ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ) ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းသည် ဖွင့်ဆိုအပ်မည့် တရားတော်၏ အရင်းအမြစ် မှီရာဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ စင်ကြယ်စွာ သိမြင်တော်မူခြင်းကို သိစေခြင်းအကျိုးငှာ လည်းကောင်း၊ ထိုသို့ သိစေခြင်းသည် တရားဖွင့်ဆိုချက်တို့၌ ပညာရှိတို့အား ရိုသေကိုင်းညွတ်မှု အလွန်ဖြစ်ပွားစေခြင်းအကျိုးငှာ လည်းကောင်း၊ ထိုရိုသေကိုင်းညွတ်မှုသည် ထိုပညာရှိတို့၏ ထိုတရားတော်ကို ကောင်းစွာ သင်ယူခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း စသောအစဉ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း ‘သမ္မာပဋိပတ်’ ဖြင့် ခပ်သိမ်းသော အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို ပြီးစီးစေခြင်းအကျိုးငှာ လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း မင်္ဂလာဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ပြုဖွယ်ကိစ္စအားလုံးတို့၌ ရှေးဦးစွာ ပြုအပ်သော အမှုဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့သည် ကောင်းစွာကျင့်သုံးအပ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ နောင်၌ သူတစ်ပါးတို့ အတုလိုက်၍ ပြုကျင့်စေခြင်းငှာ လည်းကောင်း ဖွင့်ဆိုချက်၌ ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြုတော်မူ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြုခြင်းသည် ပူဇော်ထိုက်သူကို ပူဇော်ခြင်းဟူသော ထူးမြတ်သော ကောင်းမှုကုသိုလ်ကို ဖြစ်ထွန်းစေခြင်းအကျိုးငှာ လည်းကောင်း၊ ထိုကောင်းမှုသည် မိမိရရှိထားသော စည်းစိမ်ချမ်းသာ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ကံအား အင်အားကို ပေးခြင်းအကျိုးငှာ လည်းကောင်း၊ ထိုကံ၏အကျိုးကို အကြား၌ မကျုံ့မဆုတ်စေခြင်းအကျိုးငှာ လည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်မျိုးလုံးသည် အန္တရာယ်ကင်းကင်းဖြင့် အဋ္ဌကထာကို ပြီးဆုံးစေခြင်းအကျိုးငှာ လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤအကျိုးကိုသာလျှင် ဆရာသမားသည် ဤ၌ ရည်ရွယ်တော်မူ၏။ သို့ဖြစ်၍လည်း “ရှိခိုးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော...ပ... ထိုရတနာသုံးပါး၏ တန်ခိုးတော်ကြောင့်” ဟု နောင်၌ မိန့်တော်မူလတ္တံ့။ ရတနာသုံးပါးကို ပူဇော်ခြင်းသည် အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော ကုသိုလ်မျိုးစေ့စိုက်ပျိုးရာ လယ်ယာမြေကောင်းသဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် အတိုင်းအဆမရှိသော အကျိုးအာနိသင်ရှိသော ထူးမြတ်သော ကောင်းမှုဖြစ်၍ များစွာသော ဘေးအန္တရာယ်ရှိသော သတ္တလောက၌ ဘေးအန္တရာယ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ခပ်သိမ်းသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့ကို ဖျက်ဆီးပစ်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်၏၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းစသော ဥပဒ္ဒဝေါဘေးတို့ကိုလည်း တားမြစ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူခဲ့၏ -

‘‘ပူဇာရဟေ ပူဇယတော, ဗုဒ္ဓေ ယဒိ ဝ သာဝကေ’’တိ. (ဓ. ပ. ၁၉၅;

အပ. ထေရ ၁.၁၀.၁) စ,

“ပူဇော်ထိုက်သော မြတ်စွာဘုရား သို့မဟုတ် တပည့်သားသာဝကတို့အား ပူဇော်သောသူအား...” (ဓမ္မပဒ ၁၉၅၊ အပဒါန်၊ ထေရ၊ ၁၊ ၁၀၊ ၁) ဟူ၍လည်းကောင်း၊

တထာ [Pg.2] –

ထို့ပြင် -

‘‘ယေ, ဘိက္ခဝေ, ဗုဒ္ဓေ ပသန္နာ, အဂ္ဂေ တေ ပသန္နာ, အဂ္ဂေ ခေါ ပန ပသန္နာနံ အဂ္ဂေါ ဝိပါကော ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၄.၃၄; ဣတိဝု. ၉၀) စ,

“ရဟန်းတို့၊ မြတ်စွာဘုရား၌ ကြည်ညိုကြကုန်သော သူတို့သည် အမြတ်ဆုံး၌ ကြည်ညိုကြသူများ ဖြစ်ကုန်၏၊ အမြတ်ဆုံး၌ ကြည်ညိုသူတို့အား အမြတ်ဆုံးသော အကျိုးရလဒ်သည် ဖြစ်၏” (အံ၊ ၄၊ ၃၄၊ ဣတိဝုတ် ၉၀) ဟူ၍လည်းကောင်း၊

တထာ –

ထို့ပြင် -

‘‘‘ဗုဒ္ဓေါ’တိ ကိတ္တယန္တဿ, ကာယေ ဘဝတိ ယာ ပီတိ;

ဝရမေဝ ဟိ သာ ပီတိ, ကသိဏေနပိ ဇမ္ဗုဒီပဿ;

‘‘‘ဓမ္မော’တိ…ပေ… ‘သံဃော’တိ…ပေ… ဒီပဿာ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၆;

ဣတိဝု. အဋ္ဌ ၉၀;

ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ;

မ. နိ. ဋီ. ၁.၁;

အ. နိ. ဋီ. ၂.၄.၃၄) စ,

“‘ဗုဒ္ဓ’ ဟု ဂုဏ်တော်ကို ချီးမွမ်းအံ့သြသော သူအား ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိသည် ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးကို ကသိုဏ်းရှုခြင်းထက်ပင် လွန်စွာမြတ်လှပေ၏။ ‘ဓမ္မ’ ဟု...ပ... ‘သံဃ’ ဟု...ပ... ကျွန်းလုံးထက် မြတ်လှပေ၏” (ဒီ၊ အဋ္ဌ၊ ၁၊ ၆၊ ဣတိဝုတ်၊ အဋ္ဌ ၉၀၊ ဒီ၊ ဋီ၊ ၁၊ ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ၊ မ၊ ဋီ၊ ၁၊ ၁၊ အံ၊ ဋီ၊ ၂၊ ၄၊ ၃၄) ဟူ၍လည်းကောင်း၊

တထာ –

ထို့ပြင် -

‘‘ယသ္မိံ, မဟာနာမ, သမယေ အရိယသာဝကော တထာဂတံ အနုဿရတိ, နေဝဿ တသ္မိံ သမယေ ရာဂပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, န ဒေါသ…ပေ… န မောဟပရိယုဋ္ဌိတံ စိတ္တံ ဟောတီ’’တိ (အ. နိ. ၆.၁၀; ၁၁.၁၁) စ,

“မဟာနမ်၊ အရိယာသာဝကသည် မြတ်စွာဘုရားကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့သော အခါ၌ ထိုသူ၏ စိတ်သည် ရာဂလွှမ်းမိုးခြင်း မရှိ၊ ဒေါသ...ပ... မောဟလွှမ်းမိုးခြင်း မရှိပေ” (အံ၊ ၆၊ ၁၀၊ ၁၁၊ ၁၁) ဟူ၍လည်းကောင်း၊

တထာ –

ထို့ပြင် -

‘‘အရညေ ရုက္ခမူလေ ဝါ…ပေ…;

ဘယံ ဝါ ဆမ္ဘိတတ္တံ ဝါ, လောမဟံသော န ဟေဿတီ’’တိ. (သံ. နိ. ၁.၂၄၉) စ;

“တော၌သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်ရင်း၌သော်လည်းကောင်း...ပ... ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ တုန်လှုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ကြက်သီးမွေးညင်းထခြင်းသည် မဖြစ်လတ္တံ့” (သံ၊ ၁၊ ၂၄၉) ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။

တတ္ထ ယဿ ရတနတ္တယဿ ဝန္ဒနံ ကတ္တုကာမော, တဿ ဂုဏာတိသယယောဂသန္ဒဿနတ္ထံ ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိအာဒိနာ ဂါထာတ္တယမာဟ. ဂုဏာတိသယယောဂေန ဟိ ဝန္ဒနာရဟဘာဝေါ, ဝန္ဒနာရဟေ စ ကတာ ဝန္ဒနာ ယထာဓိပ္ပေတပ္ပယောဇနံ သာဓေတီတိ. တတ္ထ ယဿာ သံဝဏ္ဏနံ ကတ္တုကာမော, သာ နေတ္တိ ဝိသေသတော ယထာနုလောမသာသနသန္နိဿယာ, တဿ စ ဝိစိတ္တာကာရပ္ပဝတ္တိဝိဘာဝိနီ. တထာ ဟိ သုတ္တန္တဒေသနာ န ဝိနယဒေသနာ ဝိယ ကရုဏာပ္ပဓာနာ, နာပိ အဘိဓမ္မဒေသနာ ဝိယ ပညာပ္ပဓာနာ, အထ ခေါ ကရုဏာပညာပ္ပဓာနာတိ တဒုဘယပ္ပဓာနဒေသနာဝိသေသဝိဘာဝနံ တာဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ ထောမနံ ကာတုံ တမ္မူလကတ္တာ သေသရတနာနံ ‘‘မဟာကာရုဏိကံ နာထ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ထိုဂါထာတို့တွင် အကြင်ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြုလိုသဖြင့် ထိုရတနာသုံးပါး၏ သာလွန်ထူးကဲသော ဂုဏ်တော်အပေါင်းနှင့် ပြည့်စုံပုံကို ပြသခြင်းငှာ “မဟာကာရုဏိကံ” အစရှိသော ဂါထာသုံးပုဒ်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဂုဏ်တော်အထူးနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့်သာ ရှိခိုးထိုက်သော အဖြစ်ရှိ၏၊ ရှိခိုးထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား ပြုအပ်သော ရှိခိုးခြင်းသည် ရည်ရွယ်အပ်သော အကျိုးကျေးဇူးကို ပြီးမြောက်စေနိုင်၏။ ထိုကျမ်းတို့တွင် အကြင်ကျမ်း၏ ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြုလိုသနည်း၊ ထိုနေတ္တိကျမ်းသည် အထူးသဖြင့် လျော်ကန်သော သာသနာတော်ကို မှီ၍ ဖြစ်၏၊ ထိုသာသနာတော်၏ ဆန်းကြယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပွားပုံကို ရှင်းလင်းပြသတတ်၏။ သို့ဖြစ်၍လည်း သုတ္တန်ဒေသနာသည် ဝိနည်းဒေသနာကဲ့သို့ ကရုဏာလျှင် အဓိကမဟုတ်၊ အဘိဓမ္မာဒေသနာကဲ့သို့ ပညာလျှင် အဓိကမဟုတ်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား ကရုဏာနှင့် ပညာ နှစ်ပါးလုံးကို အဓိကထားသော ဒေသနာဖြစ်၏၊ ထိုနှစ်ပါးလုံးကို အဓိကထားသော ထူးခြားသော ဒေသနာတော်ကို ရှင်းလင်းပြသရန် ရှေးဦးစွာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားအား ချီးမွမ်းခြင်းကို ပြုခြင်းငှာ လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသောရတနာတို့၏ အခြေခံအရင်းအမြစ် ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် လည်းကောင်း “မဟာကာရုဏိကံ နာထံ” အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။

တတ္ထ ကိရတီတိ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ; မ. နိ. ဋီ. ၁.၁; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁; အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁) ကရုဏာ, ပရဒုက္ခံ ဝိက္ခိပတိ အပနေတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ကိဏာတီတိ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခေ သတိ ကာရုဏိကံ ဟိံသတိ ဝိဗာဓတီတိ အတ္ထော[Pg.3]. ကမ္ပနံ ကရောတီတိ ဝါ ကရုဏာ, ပရဒုက္ခေ သတိ သာဓူနံ ဟဒယခေဒံ ကရောတီတိ အတ္ထော. ကမိတိ ဝါ သုခံ, တံ ရုန္ဓတီတိ ကရုဏာ. ဧသာ ဟိ ပရဒုက္ခာပနယနကာမတာလက္ခဏာ, အတ္တသုခနိရပေက္ခတာယ ကာရုဏိကာနံ သုခံ ရုန္ဓတိ ဝိဗန္ဓတီတိ အတ္ထော. ကိရိယတိ ဒုက္ခိတေသု ပသာရိယတီတိ ဝါ ကရုဏာ, ကရုဏာယ နိယုတ္တောတိ ကာရုဏိကော ယထာ ‘‘ဒေါဝါရိကော’’တိ (အ. နိ. ၇.၆၇). ယထာ ဟိ ဒွါရဋ္ဌာနတော အညတ္ထ ဝတ္တမာနောပိ ဒွါရပဋိဗဒ္ဓဇီဝိကော ပုရိသော ဒွါရာနတိဝတ္တဝုတ္တိတာယ ဒွါရေ နိယုတ္တောတိ ‘‘ဒေါဝါရိကော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ ဘဂဝါ မေတ္တာဒိဝသေန ကရုဏာဝိဟာရတော အညတ္ထ ဝတ္တမာနောပိ ကရုဏာနတိဝတ္တဝုတ္တိတာယ ကရုဏာယ နိယုတ္တောတိ ‘‘ကာရုဏိကော’’တိ ဝုစ္စတိ. မဟာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ယာဝ မဟာပရိနိဗ္ဗာနာ လောကဟိတတ္ထမေဝ လောကနာထာ တိဋ္ဌန္တီတိ. မဟန္တော ကာရုဏိကောတိ မဟာကာရုဏိကော. သတိပိ ဘဂဝတော တဒညဂုဏာနမ္ပိ ဝသေန မဟန္တဘာဝေ ကာရုဏိကသဒ္ဒသန္နိဓာနေန ဝုတ္တတ္တာ ကရုဏာဝသေနေဝေတ္ထ မဟန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော ယထာ ‘‘မဟာဝေယျာကရဏော’’တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘မဟာကာရုဏိကော’’တိ ဣမိနာ ပဒေန ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန သတ္ထု မဟာကရုဏာ ဝုတ္တာ ဟောတိ.

ထိုစကား၌ 'ကိရတိ' ဟူသော ပုဒ်ကြောင့် 'ကရုဏာ' မည်၏။ သူတစ်ပါး၏ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ဖယ်ရှားတတ်၏၊ ပယ်ဖျောက်တတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏ (ဒီ၊ ဋီ၊ ၁၊ ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ၊ မ၊ ဋီ၊ ၁၊ ၁၊ သံ၊ ဋီ၊ ၁၊ ၁၊ ၁၊ အံ၊ ဋီ၊ ၁၊ ၁၊ ၁)။ တစ်နည်းကား - 'ကိဏာတိ' ဟူသော ပုဒ်ကြောင့် 'ကရုဏာ' မည်၏။ သူတစ်ပါး၌ ဆင်းရဲဒုက္ခရှိလတ်သော် ကရုဏာရှိသူအား နှိပ်စက်အပ်၏၊ ညှဉ်းဆဲအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် တုန်လှုပ်ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'ကရုဏာ' မည်၏။ သူတစ်ပါး၌ ဆင်းရဲဒုက္ခရှိလတ်သော် သူတော်ကောင်းတို့၏ နှလုံးသားကို ပူပန်စေတတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် 'ကံ' ဟူသည် ချမ်းသာတည်း၊ ထိုချမ်းသာကို ပိတ်ပင်တတ်သောကြောင့် 'ကရုဏာ' မည်၏။ ဤကရုဏာသည် သူတစ်ပါး၏ ဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်လိုသော လက္ခဏာရှိ၏၊ မိမိ၏ ချမ်းသာကို Ngဲ့ကွက်မှုမရှိဘဲ ကရုဏာရှင်တို့၏ ချမ်းသာကို တားဆီးတတ်၏၊ ပိတ်ပင်တတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် ဆင်းရဲသော သတ္တဝါတို့၌ ဖြန့်ကြက်အပ်သောကြောင့် 'ကရုဏာ' မည်၏။ ကရုဏာ၌ စွဲမြဲစွာ ယှဉ်စပ်အပ်သောကြောင့် 'ကာရုဏိက' မည်၏၊ ဥပမာ - တံခါးစောင့် (ဒေါဝါရိက) (အံ၊ ၇၊ ၆၇) ကဲ့သို့တည်း။ တံခါးစောင့်ရာအရပ်မှတစ်ပါး အခြားသောအရပ်၌ တည်ရှိနေသော်လည်း တံခါးနှင့် ဆက်စပ်၍ အသက်မွေးသောသူသည် တံခါးကို မကျော်လွန်ဘဲ နေထိုင်တတ်သည့်အတွက် တံခါး၌ စွဲမြဲသူဟု “တံခါးစောင့်” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားသည် မေတ္တာအစရှိသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ကရုဏာဝိဟာရမှတစ်ပါး အခြားသော တရား၌ တည်ရှိနေသော်လည်း ကရုဏာကို မကျော်လွန်သော အလေ့ရှိတော်မူသောကြောင့် ကရုဏာ၌ စွဲမြဲစွာ ယှဉ်တော်မူသည်ဖြစ်၍ “ကာရုဏိက” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ကြီးမြတ်သော ပါရမီဖြည့်ဆည်းခြင်း (မဟာဘိနီဟာရ) မှစ၍ ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်တော်မူသည်အထိ လူနတ်လောက၏ အကျိုးစီးပွားအလို့ငှာသာ လောကလူနတ်တို့၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတို့သည် တည်ရှိတော်မူကုန်၏။ ကြီးမြတ်သော ကရုဏာရှင်ဖြစ်သောကြောင့် 'မဟာကာရုဏိက' မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားအား ထိုကရုဏာမှတစ်ပါး အခြားသော ဂုဏ်တော်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း ကြီးမြတ်သော အဖြစ်ရှိသော်လည်း “ကာရုဏိက”ဟူသော ပုဒ်၏ အနီး၌ ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤ၌ ကရုဏာ၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ ကြီးမြတ်သော အဖြစ်ကို သိအပ်၏၊ ဥပမာ - “မဟာဝေယျာကရဏော (ကြီးမြတ်သော ဗျာကရုဏ်းကျမ်းတတ်)” ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ ဤသို့ ပြုသဖြင့် “မဟာကာရုဏိကော” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ မဟာကရုဏာတော်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်ဖြစ်၏။

အပရော နယော – အတ္ထသာဓနတော ကရုဏံ ကရုဏာယနံ ကရုဏာသမ္ပဝတ္တနံ အရဟတီတိ ကာရုဏိကော. ဘဂဝတော ဟိ သဗ္ဗညုတာယ အနဝသေသတော သတ္တာနံ ဟိတံ, ဟိတုပါယဉ္စ ဇာနတော, တတ္ထ စ အကိလာသုနော ဟိတေသိတာ သတ္ထိကာ, န တထာ အညေသန္တိ. အထ ဝါ ကရုဏာ ကရုဏာယနံ သီလံ ပကတိ သဘာဝေါ ဧတဿာတိ ကာရုဏိကော. ဘဂဝါ ဟိ ပထဝီဖဿာဒယော ဝိယ ကက္ခဠဖုသနာဒိသဘာဝါ ကရုဏာသဘာဝေါ သဘာဝဘူတကရုဏောတိ အတ္ထော. သေသံ ပုရိမသဒိသမေဝ. အထ ဝါ မဟာဝိသယတာယ, မဟာနုဘာဝတာယ, မဟပ္ဖလတာယ စ မဟတီ ကရုဏာတိ မဟာကရုဏာ. ဘဂဝတော ဟိ ကရုဏာ နိရဝသေသေသု သတ္တေသု ပဝတ္တတိ, ပဝတ္တမာနာ စ အနညသာဓာရဏာ ပဝတ္တတိ, ဒိဋ္ဌဓမ္မိကာဒိဘေဒဉ္စ မဟန္တမေဝ သတ္တာနံ ဟိတသုခံ ဧကန္တတော နိပ္ဖာဒေတိ, မဟာကရုဏာယ နိယုတ္တောတိ မဟာကာရုဏိကော, တံ မဟာကာရုဏိကံ. သေသံ သဗ္ဗံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သုမာဂဓာဒိပဒါနံ ဝိယ စေတ္ထ သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

အခြားတစ်နည်းကား - အကျိုးစီးပွားကို ပြီးစီးစေတတ်သောကြောင့် ကရုဏာထားခြင်း၊ သနားခြင်း၊ ကရုဏာဖြစ်ပွားစေခြင်းကို ထိုက်တန်တော်မူသောကြောင့် 'ကာရုဏိက' မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားကိုလည်းကောင်း၊ အကျိုးစီးပွား၏ အကြောင်းဥပါယ်ကိုလည်းကောင်း အကြွင်းမဲ့ သိတော်မူသည်ဖြစ်၍၊ ထိုအကျိုးစီးပွားကို ရှာဖွေရာ၌လည်း ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းမရှိဘဲ လွန်စွာအကျိုးရှိသော အကျိုးလိုလားခြင်းရှိ၏။ အခြားသူတို့အား ထိုသို့မရှိပေ။ သို့မဟုတ် ကရုဏာထားခြင်း၊ သနားခြင်းဟူသော အလေ့အထ ပကတိသဘောသည် ဤမြတ်စွာဘုရားအား ရှိတော်မူသောကြောင့် 'ကာရုဏိက' မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် မြေကြီးနှင့် အတွေ့အထိစသည်တို့သည် ခက်ထန်ခြင်း၊ ထိတွေ့ခြင်းစသော သဘောရှိသကဲ့သို့ ကရုဏာသဘောရှိတော်မူ၏၊ ကိုယ်တော်တိုင်ပင် ကရုဏာသဘောတရား ဖြစ်တော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသည်နှင့် တူသည်သာတည်း။ သို့မဟုတ် ကျယ်ပြောသော အာရုံရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော အစွမ်းအာနုဘော်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော အကျိုးရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကြီးမြတ်သော ကရုဏာကို 'မဟာကရုဏာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ကရုဏာတော်သည် အကြွင်းမဲ့သော သတ္တဝါတို့၌ ဖြစ်ပွား၏၊ ဖြစ်ပွားသည်ရှိသော်လည်း အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံဘဲ ထူးခြားစွာ ဖြစ်ပွား၏၊ မျက်မှောက်ဘဝ အကျိုးစီးပွားစသော ကွဲပြားခြားနားသော သတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို ကြီးမားလှစွာသော ဧကန်အမှန် ဖြစ်ထွန်းစေတတ်၏၊ ထိုသို့ ကြီးမြတ်သော ကရုဏာတော်နှင့် ယှဉ်စပ်တော်မူသောကြောင့် 'မဟာကာရုဏိက' မည်၏။ ထိုမဟာကာရုဏိက ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို (ရှိခိုးပါ၏)။ ကြွင်းသမျှ အလုံးစုံကို ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤ၌ 'သုမာဂဓာ' စသော ပုဒ်တို့၏ သဒ္ဒါပြီးပုံကဲ့သို့ သဒ္ဒါပြီးပုံကို သိအပ်၏။

နာထတီတိ [Pg.4] နာထော, ဝေနေယျာနံ ဟိတသုခံ အာသီသတိ ပတ္ထေတီတိ အတ္ထော, မေတ္တာယနဝသေန စေတ္ထ ဟိတသုခါသီသနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န ကရုဏာယနဝသေန ပဌမပဒေန ဝုတ္တတ္တာ. အထ ဝါ နာထတိ ဝေနေယျဂတံ ကိလေသဗျသနံ ဥပတာပေတီတိ နာထော, နာထတီတိ ဝါ နာထော, ယာစတီတိ အတ္ထော. ဘဂဝါ ဟိ ‘‘သာဓု, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ကာလေန ကာလံ အတ္တသမ္ပတ္တိံ ပစ္စဝေက္ခိတာ’’တိအာဒိနာ (အ. နိ. ၈.၇, ၈) သတ္တာနံ တံ တံ ဟိတပ္ပဋိပတ္တိံ ယာစိတွာပိ မဟာကရုဏာယ သမုဿာဟိတော တေ တတ္ထ နိယောဇေတိ. ပရမေန ဝါ စိတ္တိဿရိယေန သမန္နာဂတော, သဗ္ဗသတ္တေ ဝါ သီလာဒိဂုဏေဟိ ဤသတိ အဘိဘဝတီတိ ပရမိဿရော ဘဂဝါ ‘‘နာထော’’တိ ဝုစ္စတိ, တံ နာထံ.

တောင့်တတတ်၊ တောင်းဆုပြုတတ်သောကြောင့် 'နာထ' မည်၏၊ ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို တောင့်တတော်မူ၏၊ လိုလားတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ မေတ္တာပွားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို တောင့်တခြင်းဟု သိအပ်၏၊ ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် ကရုဏာပွားခြင်း၏ အစွမ်းကို ဆိုအပ်ပြီးသောကြောင့် ကရုဏာ၏ အစွမ်းဖြင့် တောင့်တခြင်းမဟုတ်ပေ။ သို့မဟုတ် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ရှိသော ကိလေသာကြောင့် ပျက်စီးခြင်းကို ပူပန်စေတတ် (ဖျက်ဆီးတတ်) သောကြောင့် 'နာထ' မည်၏။ သို့မဟုတ် တောင်းပန် တိုက်တွန်းတတ်သောကြောင့် 'နာထ' မည်၏၊ တောင်းခံတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် “ချစ်သားရဟန်းတို့... ရဟန်းသည် အခါအားလျော်စွာ မိမိ၏ ဂုဏ်သမ္ပတ္တိကို ဆင်ခြင်ခြင်းသည် ကောင်း၏” စသည်ဖြင့် သတ္တဝါတို့အား ထိုထိုသော အကျိုးစီးပွားဖြစ်ထွန်းစေမည့် အကျင့်ကို တောင်းပန်၍သော်လည်းကောင်း မဟာကရုဏာတော်ဖြင့် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်တော်မူလျက် ထိုအကျင့်၌ ယှဉ်စေတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် မြတ်လှစွာသော စိတ်ကို အစိုးရခြင်းနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါအားလုံးကို သီလစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် အစိုးရတော်မူ၏၊ လွှမ်းမိုးတော်မူ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် လွန်ကဲသော အစိုးရခြင်းရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို 'နာထ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနာထ (ကိုးကွယ်ရာ) ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို (ရှိခိုးပါ၏)။

ဉာတဗ္ဗန္တိ ဉေယျံ, အတီတာဒိဘေဒဘိန္နံ သဗ္ဗံ သင်္ခတံ, အသင်္ခတဉ္စ. သင်္ဂရဏဋ္ဌေန သာဂရော, ပတိတပတိတာနံ အတ္တနော ပုထုလဂမ္ဘီရဘာဝေဟိ သံသီဒနံ နိမ္မုဇ္ဇနံ ကရောတီတိ အတ္ထော. သံ-သဒ္ဒဿ စေတ္ထ ‘‘သာဘာဝေါ, သာရာဂေါ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ၃၈၉, ၃၉၁) ဝိယ နိရုတ္တိနယေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သင်္ဂရဏဋ္ဌေနာတိ ဝါ သင်္ဂရကရဏဋ္ဌေန, ဌိတဓမ္မတာယ ‘‘အယံ မေ မရိယာဒါ, ဣမံ ဝေလံ နာတိက္ကမာမီ’’တိ လောကေန သင်္ဂရံ သင်္ကေတံ ကရောန္တော ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော. သင်္ဂရဏံ ဝါ သမန္တတော ဂလနံ သန္ဒနံ ဥဒကေန ကရောတီတိ သာဂရော. ကပ္ပဝုဋ္ဌာနကာလေ ဟိ မဟာသမုဒ္ဒေါ ဣတော စိတော စ ပဂ္ဃရိတွာ သကလံ လောကဓာတုံ ဧကောဃံ ကရောတီတိ. လောကိယာ ပန ဝဒန္တိ ‘‘သာဂရဿ ရညော ပုတ္တေဟိ သာဂရေဟိ နိဗ္ဗတ္တိတော ခတောတိ သာဂရော, ပုရတ္ထိမော သမုဒ္ဒပ္ပဒေသော, တံသမ္ဗန္ဓတာယ ရုဠှိဝသေန သဗ္ဗောပိ သမုဒ္ဒေါ တထာ ဝေါဟရီယတီ’’တိ. သာဂရသဒိသတ္တာ သာဂရော, ဉေယျမေဝ သာဂရောတိ ဉေယျသာဂရော. သဒိသတာ စေတ္ထ ပုထုလဒုတ္တရဂမ္ဘီရာနာဒိကာလိကတာဟိ ဝေဒိတဗ္ဗာ, နိဟီနံ စေတမောပမ္မံ. တထာ ဟိ ဉေယျဿေဝ သာတိသယာ ပုထုလတာ အပရိမာဏလောကဓာတုဗျာပနတော, သဗ္ဗညုတညာဏဿေဝ တရဏီယတာယ ဒုတ္တရတာ, ဂမ္ဘီရတာ, အာဒိကောဋိရဟိတာ စ ပဝတ္တိ, န ဣတရဿ ပရိစ္ဆိန္နဒေသတ္တာ ဗာဟိရကဝီတရာဂေဟိပိ ဣတ္တရေန ခဏေန အတိက္ကမိတဗ္ဗတ္တာ, ပရိမိတဂမ္ဘီရတ္တာ, ပရိမိတကာလတ္တာ စ. ဉေယျသာဂရဿ ပါရံ ပရိယန္တံ ဂတောတိ ဉေယျသာဂရပါရဂူ, တံ ဉေယျသာဂရပါရဂုံ.

သိအပ်သောတရားကို 'ဉေယျ' မည်၏၊ အတိတ်စသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော အလုံးစုံသော သင်္ခတတရားနှင့် အသင်္ခတတရား ဖြစ်သည်။ ဆွဲငင်နစ်မွန်းစေတတ်သော အနက်ကြောင့် 'သာဂရ' မည်၏၊ မိမိ၏ ကျယ်ပြန့်နက်ရှိုင်းသော သဘောတို့ဖြင့် ကျဆင်းကျဆင်းလာသော သတ္တဝါတို့အား နစ်မြုပ်စေခြင်း၊ နစ်မွန်းစေခြင်းကို ပြုတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ 'သံ' သဒ္ဒါကို 'သဘာဝေါ'၊ 'သာရာဂေါ' စသည်တို့၌ကဲ့သို့ နိရုတ္တိနည်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကတိကဝတ်ပြုခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် 'သာဂရ' မည်၏၊ တည်တံ့သော သဘောရှိသဖြင့် “ဤကား ငါ၏ အပိုင်းအခြားတည်း၊ ငါသည် ဤကမ်းပါးကို မကျော်လွန်ပါ” ဟု လောကနှင့် ကတိကဝတ်ပြုဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ရေဖြင့် အရပ်လေးမျက်နှာလုံးမှ စီးဆင်းခြင်း ယိုဖိတ်ခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'သာဂရ' မည်၏။ ကပ်ဖျက်မိုးရွာသော အခါ၌ သမုဒ္ဒရာသည် ဟိုမှသည်မှ ယိုဖိတ်၍ တစ်လောကလုံးကို တစ်ခုတည်းသော ရေအပြင် ဖြစ်စေတတ်၏။ လောကီလူတို့ကမူ “သာဂရမင်း၏ သားတော်တို့ ဖြစ်စေအပ်သော၊ တူးဆွအပ်သောကြောင့် သာဂရမည်၏၊ ထိုသည်ကား အရှေ့ဘက် သမုဒ္ဒရာအပိုင်းအခြား ဖြစ်၏၊ ထိုသမုဒ္ဒရာနှင့် ဆက်စပ်နေသဖြင့် ရုဠှီအစွမ်းအားဖြင့် သမုဒ္ဒရာအားလုံးကို ထိုသို့ခေါ်ဝေါ်ကြ၏” ဟု ဆိုကြသည်။ သမုဒ္ဒရာနှင့် တူသောကြောင့် သာဂရ (သမုဒ္ဒရာ) ဟု ခေါ်၏၊ သိဖွယ်ဉေယျတရားသည်သာလျှင် သမုဒ္ဒရာဖြစ်သောကြောင့် 'ဉေယျသာဂရ' (ဉေယျသမုဒ္ဒရာ) မည်၏။ ဤ၌ တူသောသဘောကို ကျယ်ပြန့်ခြင်း၊ ကူးမြောက်နိုင်ခဲခြင်း၊ နက်ရှိုင်းခြင်း၊ အစမထင် ကာလရှည်လျားခြင်းတို့ဖြင့် သိအပ်၏။ သို့သော် ဤဥပမာသည် အလွန်နိမ့်ကျလှ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အတိုင်းအဆမရှိသော လောကဓာတ်၌ ပျံ့နှံ့တည်ရှိသဖြင့် သိဖွယ်ဉေယျတရားသည်သာ လွန်ကဲစွာ ကျယ်ပြန့်ခြင်းရှိ၏၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့်သာ ကူးမြောက်အပ်သောကြောင့် ကူးမြောက်နိုင်ခဲခြင်း၊ နက်ရှိုင်းခြင်း၊ အစမထင်ခြင်းဟူသော ဖြစ်ခြင်းသည် ရှိ၏။ အခြားသော သမုဒ္ဒရာအား ထိုသို့မဟုတ်ပေ၊ အပိုင်းအခြားရှိသော အရပ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သာသနာပ ရသေ့ရဟန်းတို့သော်လည်း အနည်းငယ်သော ခဏချင်းဖြင့် ကျော်လွန်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတိုင်းအတာရှိသော နက်ရှိုင်းမှုရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတိုင်းအတာရှိသော ကာလရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဉေယျသမုဒ္ဒရာ၏ တစ်ဖက်ကမ်းဖြစ်သော အဆုံးအပိုင်းအခြားသို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် 'ဉေယျသာဂရပါရဂူ' မည်၏။ ထိုဉေယျသာဂရပါရဂူ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို (ရှိခိုးပါ၏)။

ဂမနဉ္စေတ္ထ [Pg.5] ဉာဏဂမနမေဝ, န ဣတရံ ဉေယျဂ္ဂဟဏတော, တံ ပန ဉာဏံ ဒုဝိဓံ သမ္မသနပဋိဝေဓဘေဒတော, တထာ ဟေတုဖလဘေဒတော. တတ္ထ ‘‘ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၂.၅၇; သံ. နိ. ၂.၄, ၁၀; ပေဋကော. ၂၃) ကရုဏာယနဝသေနေဝ အဘိနိဝိသိတွာ အနေကာကာရဝေါကာရေ သင်္ခါရေ သမ္မသန္တံ ဘဂဝတော သမ္မသနဉာဏံ ဆတ္တိံသကောဋိသတသဟဿမုခေန ဉေယျသာဂရံ အဇ္ဈောဂါဟေတွာ တဿ ပါရံ ပရိယန္တံ အဂမာသိ, ယံ ‘‘မဟာဝဇိရဉာဏ’’န္တိ ဝုစ္စတိ. ပဋိဝေဓဉာဏံ ပန သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနံ အာသဝက္ခယဉာဏံ, အာသဝက္ခယဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ သဗ္ဗညုတညာဏံ, ယံ ‘‘မဟာဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ပါရဂမနဉ္စ တဿ ကိစ္စသိဒ္ဓိယာ, သမတ္ထတာယ စ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ယထာဝုတ္တံ သမ္မသနဉာဏံ ဟေတု, ဣတရံ ဖလံ. သဟ သမ္မသနဉာဏေန ဝါ အာသဝက္ခယဉာဏံ ဟေတု, သဗ္ဗညုတညာဏံ ဖလံ တဒါနိသံသဘာဝတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဤ၌ သွားခြင်း (ရောက်ခြင်း) သည်လည်း ဉာဏ်ဖြင့် သွားခြင်းသာတည်း၊ ဉေယျတရားကို ယူသောကြောင့် အခြားသော (ခြေဖြင့်သွားခြင်းစသည်) မဟုတ်ပေ။ ထိုဉာဏ်သည်လည်း သမ္မသနဉာဏ်၊ ပဋိဝေဓဉာဏ်ဟူသော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ အကြောင်းဉာဏ်၊ အကျိုးဉာဏ်ဟူသော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ဉာဏ်တို့တွင် “အို... လောကသည် ဆင်းရဲခြင်းသို့ လွန်စွာရောက်လေစွတကား” စသည်ဖြင့် ကရုဏာသက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သက်ဝင်၍ အထူးထူးသော အခြင်းအရာဖြင့် ရှုပ်ထွေးလှသော သင်္ခါရတရားတို့ကို ဆင်ခြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သမ္မသနဉာဏ်သည် ကုဋေသုံးသိန်းခြောက်သောင်းသော နည်းလမ်းတံခါးတို့ဖြင့် ဉေယျသမုဒ္ဒရာသို့ သက်ဝင်ငုပ်လျှိုး၍ ထိုသမုဒ္ဒရာ၏ တစ်ဖက်ကမ်းအဆုံးသို့ ရောက်လေပြီ၊ ထိုဉာဏ်ကို 'မဟာဝဇိရဉာဏ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ပဋိဝေဓဉာဏ်သည်ကား သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ နီးစွာသောအကြောင်းရှိသော အာသဝက္ခယဉာဏ် (မဂ်ဉာဏ်) ဖြစ်၏၊ အာသဝက္ခယဉာဏ်၏ နီးစွာသောအကြောင်းရှိသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်လည်း ဖြစ်၏၊ ထိုဉာဏ်ကို 'မဟာဗောဓိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်ခြင်းကို ထိုဉာဏ်၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စွမ်းဆောင်နိုင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ထို့အတူ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သမ္မသနဉာဏ်သည် အကြောင်းဖြစ်၏၊ အခြားသော ပဋိဝေဓဉာဏ်သည် အကျိုးဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် သမ္မသနဉာဏ်နှင့်တကွ အာသဝက္ခယဉာဏ်သည် အကြောင်းဖြစ်၏၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် ထိုဉာဏ်၏ အကျိုးအာနိသင် ဖြစ်သောကြောင့် အကျိုးတရားဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။

ဝန္ဒေတိ နမာမိ, အဘိတ္ထဝါမိ ဝါ. သဏှဋ္ဌေန နိပုဏာ, အနုပစိတဉာဏသမ္ဘာရာနံ အဂါဓဋ္ဌေန ဂမ္ဘီရာ, ဧကတ္တာဒိဘေဒတော နန္ဒိယာဝဋ္ဋာဒိဝိဘာဂတော စ ဝိစိတြာ ဝိသိဋ္ဌာ နာနာဝိဓာ နယာ ဧတိဿာတိ နိပုဏဂမ္ဘီရဝိစိတြနယာ, နိပုဏဂမ္ဘီရဝိစိတြနယာ ဒေသနာ အဿာတိ နိပုဏဂမ္ဘီရဝိစိတြနယဒေသနော, တံ နိပုဏ…ပေ… ဒေသနံ. နယတီတိ ဝါ နယော, ပါဠိဂတိ, သာ စ ဝုတ္တနယေန အတ္ထတော နိပုဏာ, အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ ဂမ္ဘီရာ, သင်္ခေပဝိတ္ထာရာနုလောမာဒိပ္ပဝတ္တိယာ နာနာဝိဓတာယ ဝိစိတြာ. တထာ ဟိ ပညတ္တိအနုပညတ္တိအာဒိဝသေန, သံကိလေသဘာဂိယာဒိလောကိယာဒိတဒုဘယဝေါမိဿတာဒိဝသေန, ကုသလာဒိခန္ဓာဒိသင်္ဂဟာဒိသမယဝိမုတ္တာဒိဌပနာဒိကုသလမူလာဒိတိကပဋ္ဌာနာဒိဝသေန စ အနေကဝိဓာ ပါဠိဂတီတိ.

'ဝန္ဒေ' ဟူသည် ရှိခိုးပါ၏၊ သို့မဟုတ် ချီးမွမ်းပါ၏ဟု အနက်ရ၏။ သိမ်မွေ့သော အနက်ကြောင့် သိမ်မွေ့သော (နိပုဏ)၊ ဉာဏ်ပညာပါရမီ အဆောက်အဦကို မဆည်းပူးရသေးသူတို့အား ထောက်လှမ်းမမီနိုင်သော အနက်ကြောင့် နက်နဲသော (ဂမ္ဘီရ)၊ ဧကတ္တစသော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နန္ဒိယာဝဋ္ဋစသော ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆန်းကြယ်ထူးခြားလှသော အထူးထူးသော နည်းလမ်းတို့သည် ဤဒေသနာတော်အား ရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'နိပုဏဂမ္ဘီရဝိစိတြနယာ' မည်၏။ သိမ်မွေ့နက်နဲဆန်းကြယ်သော နည်းလမ်းရှိသော ဒေသနာတော်သည် ဤမြတ်စွာဘုရားအား ရှိတော်မူသောကြောင့် 'နိပုဏဂမ္ဘီရဝိစိတြနယဒေသန' မည်၏။ ထိုသိမ်မွေ့...ပ... နည်းလမ်းရှိသော ဒေသနာတော်ကို (ဟောကြားတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပါ၏)။ သို့မဟုတ် ဆောင်တတ်သောကြောင့် 'နယ' မည်၏၊ ပါဠိတော်၏ လားရာဖြစ်၏၊ ထိုပါဠိတော်၏ လားရာသည်လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အနက်အားဖြင့် သိမ်မွေ့၏၊ အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း နက်နဲ၏၊ အကျဉ်း အကျယ် အနုလုံစသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားဆန်းကြယ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း ပညတ်၊ အနုပညတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သံကိလေသဘာဂိယစသော တရား၊ လောကီစသော တရား၊ ထိုနှစ်ပါး ရောနှောသောတရားစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်စသော တရား၊ ခန္ဓာစသည်တို့၌ ရေတွက်ခြင်း၊ သမယဝိမုတ္တစသည်တို့ကို ထားရှိခြင်း၊ ကုသိုလ်မူလစသော တိကပဋ္ဌာန်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပါဠိတော်၏ လားရာသည် အထူးထူးအပြားပြား များစွာရှိ၏။

တတ္ထ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ) ဒွီဟာကာရေဟိ ဘဂဝတော ထောမနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိတော, ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိတော စ. တေသု အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ အနာဝရဏဉာဏာဓိဂမတော, သဝါသနာနံ သဗ္ဗေသံ ကိလေသာနံ အစ္စန္တပ္ပဟာနတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ လာဘသက္ကာရာဒိနိရပေက္ခစိတ္တဿ သဗ္ဗဒုက္ခနိယျာနိကဓမ္မဒေသနတော, ပဋိဝိရုဒ္ဓေသုပိ နိစ္စံ ဟိတဇ္ဈာသယဉာဏပရိပါကကာလာဂမနတော စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ ပနေတ္ထ ပယောဂတော, အာသယတော စ ဒုဝိဓာ, ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ, ယထာဝုတ္တဘေဒါ ဒုဝိဓာ စ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ ပကာသိတာ ဟောတိ. ကထံ? ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိ ဣမိနာ အာသယတော[Pg.6], ‘‘နိပုဏ…ပေ… ဒေသန’’န္တိ ဣမိနာ ပယောဂတော, ‘‘နာထ’’န္တိ ဣမိနာ ပန ဥဘယထာပိ ဘဂဝတော ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ ပကာသိတာ ကရုဏာကိစ္စဒီပနတော, ‘‘ဉေယျသာဂရပါရဂု’’န္တိ ဣမိနာ သာတိသယံ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ ပရမုက္ကံသဂတဉာဏကိစ္စဒီပနတော.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် (ဒီဃနိကာယဋီကာ၊ ပထမအုပ်၊ ဂန္ထာရမ္ဘကထာအဖွင့်၌) မြတ်စွာဘုရားအား ချီးမွမ်းခြင်းကို အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ (မိမိအကျိုးပြည့်စုံခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပရဟိတပဋိပတ္တိ (သူတစ်ပါးအကျိုးအား ကျင့်ဆောင်ခြင်း) အားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိကို အနာဝရဏဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝါသနာနှင့်တကွသော ကိလေသာအားလုံးကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ပရဟိတပဋိပတ္တိကို လာဘ်သက္ကာရ စသည်တို့၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိသော စိတ်ရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ဆင်းရဲခပ်သိမ်းမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြုသူတို့၌လည်း အမြဲမပြတ် အကျိုးလိုလားသော အဇ္ဈာသယရှိတော်မူကာ ဉာဏ်ရင့်ကျက်မည့်အချိန် ရောက်လာခြင်းကို စောင့်ဆိုင်းတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ဤကျမ်းစာ၌ ထိုပရဟိတပဋိပတ္တိသည် ပယောဂ (လုံ့လ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာသယ (အဇ္ဈာသယ) အားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးဖြစ်ကြောင်း ထင်ရှားစေအပ်၏။ အထက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော အပြားရှိသော အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိ နှစ်ပါးကိုလည်း ပြသတော်မူပြီးဖြစ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ - 'မဟာကာရုဏိကံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အာသယအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'နိပုဏ...ပ... ဒေသနံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပယောဂအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'နာထံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်မူ ကရုဏာ၏ အမှုကိစ္စကို ပြဆိုတော်မူခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ပရဟိတပဋိပတ္တိကို နှစ်မျိုးလုံးသော အားဖြင့် ပြသအပ်၏။ 'ဉေယျသာဂရပါရဂူ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အထူးလွန်မြတ်သော အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိကို အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူသော ဉာဏ်၏အမှုကိစ္စကို ပြဆိုတော်မူခြင်းအားဖြင့် ပြသအပ်၏။

အထ ဝါ တီဟာကာရေဟိ ဘဂဝတော ထောမနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ဟေတုတော, ဖလတော, ဥပကာရတော စ. တတ္ထ ဟေတု မဟာကရုဏာ, သာ ပန ပဌမပဒေန သရူပေနေဝ ဒဿိတာ. ဖလံ စတုဗ္ဗိဓံ ဉာဏသမ္ပဒါ ပဟာနသမ္ပဒါ အာနုဘာဝသမ္ပဒါ ရူပကာယသမ္ပဒါ စာတိ. တာသု ပဓာနဘူတာ ဉာဏပဟာနသမ္ပဒါ ‘‘ဉေယျသာဂရပါရဂု’’န္တိ ဣမိနာ ပဒေန ပကာသိတာ. ပဓာနေ ဟိ ဒဿိတေ အဝိနာဘာဝတော ဣတရမ္ပိ ဒွယံ ဒဿိတမေဝ ဟောတိ. န ဟိ ဗုဒ္ဓါနံ အာနုဘာဝရူပကာယသမ္ပတ္တီဟိ ဝိနာ ကဒါစိပိ ဓမ္မကာယသိရီ ဝတ္တတီတိ. ဥပကာရော အနန္တရံ အဗာဟိရံ ကတွာ တိဝိဓယာနမုခေန ဝိမုတ္တိဓမ္မဒေသနာ, သာ ‘‘နာထံ, နိပုဏ…ပေ… ဒေသန’’န္တိ ပဒဒွယေန ပကာသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

သို့မဟုတ်ပါက မြတ်စွာဘုရားအား ချီးမွမ်းခြင်းကို အကြောင်း (ဟေတု) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုး (ဖလ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျေးဇူးပြုခြင်း (ဥပကာရ) အားဖြင့်လည်းကောင်း သုံးပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အကြောင်းကား မဟာကရုဏာတော် ဖြစ်၏။ ထိုမဟာကရုဏာတော်ကိုမူ ပထမပုဒ်ဖြင့် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ (အမည်အားဖြင့်) ပြသတော်မူအပ်၏။ အကျိုးသည် ဉာဏသမ္ပဒါ၊ ပဟာနသမ္ပဒါ၊ အာနုဘာဝသမ္ပဒါ၊ ရူပကာယသမ္ပဒါ ဟူ၍ လေးပါးရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် ပဓာနဖြစ်သော ဉာဏသမ္ပဒါနှင့် ပဟာနသမ္ပဒါတို့ကို 'ဉေယျသာဂရပါရဂူ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပြသအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပဓာနဖြစ်သော အရာကို ပြသခဲ့လျှင် မခွဲမခွာဘဲ အတူတကွ ရှိနေတတ်သောကြောင့် ကျန်ရှိသော နှစ်ပါးကိုလည်း ပြသပြီးသားပင် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားတို့၏ ဓမ္မကာယတော်၏ ကျက်သရေသည် အာနုဘာဝသမ္ပတ္တိ၊ ရူပကာယသမ္ပတ္တိတို့ မရှိဘဲ မည်သည့်အခါမျှ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ကျေးဇူးပြုခြင်း (ဥပကာရ) ဟူသည် အခြားသော ပြင်ပအရာကို မပြုဘဲ ယာဉ်သုံးပါးလမ်းစဉ်ဖြင့် လွတ်မြောက်ကြောင်းတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုတရားဟောကြားခြင်းကို 'နာထံ၊ နိပုဏ...ပ... ဒေသနံ' ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် ပြသအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

တတ္ထ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ) ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိ ဧတေန သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မူလံ ဒဿေတိ. မဟာကရုဏာသဉ္စောဒိတမာနသော ဟိ ဘဂဝါ သံသာရပင်္ကတော သတ္တာနံ သမုဒ္ဓရဏတ္ထံ ကတာဘိနီဟာရော အနုပုဗ္ဗေန ပါရမိယော ပူရေတွာ အနုတ္တရံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ အဓိဂတောတိ ကရုဏာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ မူလံ. ‘‘ဉေယျသာဂရပါရဂု’’န္တိ ဧတေန ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပတ္တိယာ သဒ္ဓိံ သမ္မာသမ္ဗောဓိံ ဒဿေတိ. အနာဝရဏဉာဏပဒဋ္ဌာနဉှိ မဂ္ဂဉာဏံ, မဂ္ဂဉာဏပဒဋ္ဌာနဉ္စ အနာဝရဏဉာဏံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗောဓီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ဝုတ္တပ္ပဘေဒံ ပန သမ္မသနဉာဏံ သဟ ပညာပါရမိယာ တဿာ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ. တဿာ ဟိ အာနုဘာဝေန လီနုဒ္ဓစ္စပတိဋ္ဌာနာယူဟနကာမသုခလ္လိကတ္တကိလမထာနုယောဂသဿတုစ္ဆေဒါဒိအန္တဒွယဝိရဟိတာ ဥက္ကံသပါရမိပ္ပတ္တာ မဇ္ဈိမာ ပဋိပဒါ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂတာ. ‘‘နာထ’’န္တိ ဣမိနာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ဖလံ ဒဿေတိ လောကတ္တယနာယကဘာဝဒီပနတော. တထာ ဟိ သဗ္ဗာနတ္ထပရိဟာရပုဗ္ဗင်္ဂမာယ နိရဝသေသဟိတသုခဝိဓာနတပ္ပရာယ နိရတိသယာယ ပယောဂသမ္ပတ္တိယာ, သဒေဝမနုဿာယ ပဇာယ အစ္စန္တုပကာရိတာယ အပရိမိတနိရုပမဘာဝဂုဏဝိသေသသမင်္ဂိတာယ စ သဗ္ဗသတ္တုတ္တမော ဘဂဝါ အပရိမာဏာသု လောကဓာတူသု အပရိမာဏာနံ သတ္တာနံ အနုတ္တရဂါရဝဋ္ဌာနဘူတတာယ စ ‘‘နာထော’’တိ ဝုစ္စတီတိ. ‘‘နိပုဏ…ပေ… ဒေသန’’န္တိ ဣမိနာ သမ္မာသမ္ဗောဓိယာ ပယောဇနံ [Pg.7] ဒဿေတိ. သံသာရမဟောဃတော သတ္တသန္တာရဏတ္ထဉှိ ဘဂဝတာ သမ္မာသမ္ဗောဓိ အဘိပတ္ထိတာ, တဉ္စ သတ္တသန္တာရဏံ ယထာဝုတ္တဒေသနာသမ္ပတ္တိယာ သမိဇ္ဈတိ တဒဝိနာဘာဝတော. ဣမိနာ ဘဂဝတော သာတိသယာ ပရဟိတပ္ပဋိပတ္တိ ဒဿိတာ, ဣတရေဟိ အတ္တဟိတသမ္ပတ္တီတိ တဒုဘယေန အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နာဒီသု စတူသု ပုဂ္ဂလေသု ဘဂဝတော စတုတ္ထပုဂ္ဂလဘာဝံ ဒီပေတိ, တေန စ အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝံ, ဥတ္တမဝန္ဒနီယဘာဝံ, အတ္တနော စ ဝန္ဒနကိရိယာယ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဒီပေတိ.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် (ဒီဃနိကာယဋီကာ၊ ပထမအုပ်၊ ဂန္ထာရမ္ဘကထာအဖွင့်၌) 'မဟာကာရုဏိကံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်၏ အခြေခံအမြစ်ကို ပြသတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာကရုဏာတော်ဖြင့် နှိုးဆော်အပ်သော စိတ်ရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ သတ္တဝါတို့ကို သံသရာညွန်နွံမှ ကယ်တင်ရန်အလို့ငှာ ဆောက်တည်အပ်သော ဆုတောင်းခြင်းရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ အစဉ်အတိုင်း ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူပြီးလျှင် အတုမဲ့ သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် ကရုဏာတော်သည် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်၏ အခြေခံအမြစ် ဖြစ်ပေသည်။ 'ဉေယျသာဂရပါရဂူ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ရှေးဦးကျင့်စဉ် (ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ်) နှင့်တကွ သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ပြသတော်မူ၏။ အနာဝရဏဉာဏ်တော်၏ နီးစပ်သောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ကား မဂ်ဉာဏ်တော် ဖြစ်၏။ မဂ်ဉာဏ်တော်၏ နီးစပ်သောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ကား အနာဝရဏဉာဏ်တော် ဖြစ်၏။ ထိုဉာဏ်တော်နှစ်ပါးကို 'သမ္မာသမ္ဗောဓိ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော သမ္မသနဉာဏ်သည် ပညာပါရမီနှင့်တကွ ထိုသမ္မာသမ္ဗောဓိ၏ ရှေးဦးကျင့်စဉ် ဖြစ်၏။ ထိုရှေးဦးကျင့်စဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုင်းမှိုင်းခြင်း (လီန)၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စ)၊ ကိလေသာဖြင့် တည်နေခြင်း (ပတိဋ္ဌာန)၊ (ဘဝကို) အားထုတ်ခြင်း (အာယူဟန) ဟူသော အပြစ်တို့မှလည်းကောင်း၊ ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂ၊ အတ္တကိလမထာနုယောဂ စသော အစွန်းနှစ်ဖက် (သဿတဝါဒ၊ ဥစ္ဆေဒဝါဒ) တို့မှလည်းကောင်း ကင်းလွတ်လျက်၊ အထွတ်အထိပ် ပါရမီသို့ ရောက်ရှိသော မဇ္ဈိမပဋိပဒါသည် ဘာဝနာ၏ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်လေပြီ။ 'နာထံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ဘုံသုံးပါး၌ အထွတ်အထိပ် ခေါင်းဆောင်အဖြစ်ကို ပြဆိုခြင်းအားဖြင့် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်၏ အကျိုးတရားကို ပြသတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အလုံးစုံသော အကျိုးမဲ့ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းလျှင် ရှေ့သွားရှိသော၊ အကြွင်းမဲ့သော အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို ရွက်ဆောင်ခြင်း၌ စွဲမြဲသော၊ အတုမဲ့သော လုံ့လသမ္ပတ္တိရှိတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်လူနှင့်တကွသော သတ္တဝါအပေါင်းအား အလွန်တရာ ကျေးဇူးပြုတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတိုင်းမသိ အတုမရှိသော ဂုဏ်ထူးဝိသေသတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါအားလုံးတို့ထက် မြတ်လှစွာသော မြတ်စွာဘုရားသည် အတိုင်းမရှိသော လောကဓာတ်တို့၌ အတိုင်းမရှိသော သတ္တဝါတို့၏ အတုမဲ့ ပူဇော်ရာ အရိုအသေပြုရာ အရာဌာန ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် 'နာထ (ကိုးကွယ်ရာ)' ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'နိပုဏ...ပ... ဒေသနံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်၏ အကျိုးကျေးဇူး (အသုံးဝင်ပုံ) ကို ပြသတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သံသရာတည်းဟူသော ရေအယဉ်ကြီးမှ သတ္တဝါတို့ကို ကယ်တင်ရန်အလို့ငှာ မြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မာသမ္ဗောဓိကို တောင်းတတော်မူခဲ့ပြီး၊ ထိုသတ္တဝါတို့ကို ကယ်တင်ခြင်းသည်လည်း ဆိုအပ်ပြီးသော ဒေသနာသမ္ပတ္တိ၏ အစွမ်းဖြင့် ပြီးစီးနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်ပေသည်။ ဤပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အထူးလွန်မြတ်သော ပရဟိတပဋိပတ်ကို ပြသတော်မူ၏။ အခြားသော ပုဒ်တို့ဖြင့် အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသော အားဖြင့် အတ္တဟိတအကျိုးငှာ ကျင့်သောသူ စသည်တို့တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ စတုတ္ထပုဂ္ဂိုလ် (မိမိအကျိုး သူတစ်ပါးအကျိုး နှစ်ဦးလုံးကို ကျင့်ဆောင်သောသူ) ဖြစ်တော်မူခြင်းကို ပြဆိုတော်မူ၏။ ထိုသို့ ပြဆိုခြင်းဖြင့် အတုမဲ့ အလှူခံထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ထူး ဖြစ်တော်မူခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အမြတ်ဆုံး ရှိခိုးပူဇော်ထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်တော်မူခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ ရှိခိုးခြင်းကိစ္စအတွက် အမြတ်ဆုံး လယ်မြေကောင်းသဖွယ် ဖြစ်တော်မူခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြသတော်မူ၏။

ဧတ္ထ စ ယထာ ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိ ဣမိနာ ပဒေန ဘဂဝတော မဟာကရုဏာ ဒဿိတာ, ဧဝံ ‘‘ဉေယျသာဂရပါရဂု’’န္တိ ဧတေန မဟာပညာ ဒဿိတာ. တေသု ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကိယေသု မဟဂ္ဂတဘာဝပ္ပတ္တာသာဓာရဏဂုဏဒီပနတော ဘဂဝတော သဗ္ဗလောကိယဂုဏသမ္ပတ္တိ ဒဿိတာ ဟောတိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗညုတညာဏပဒဋ္ဌာနမဂ္ဂဉာဏဒီပနတော သဗ္ဗလောကုတ္တရဂုဏသမ္ပတ္တိ. တဒုဘယဂ္ဂဟဏသိဒ္ဓေါ ဧဝ စတ္ထော နာထသဒ္ဒေန ပကာသီယတိ. ကရုဏာဝစနေန ဥပဂမနံ နိရုပက္ကိလေသံ ဒဿေတိ, ပညာဝစနေန အပဂမနံ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန လောကသမညာနုရူပံ ဘဂဝတော ပဝတ္တိံ ဒဿေတိ လောကဝေါဟာရဝိသယတ္တာ ကရုဏာယ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သမညာယ အနတိဓာဝနံ. သဘာဝါနဝဗောဓေန ဟိ ဓမ္မာနံ သမညံ အတိဓာဝိတွာ သတ္တာဒိသမ္မသနံ ဟောတီတိ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဝိဟာရံ ဒဿေတိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏံ, စတုသစ္စဉာဏံ, စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏံ, စတုဝေသာရဇ္ဇဉာဏံ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန မဟာကရုဏာသမာပတ္တိဉာဏဿ ဂဟိတတ္တာ သေသာသာဓာရဏဉာဏာနိ, ဆ အဘိညာ, အဋ္ဌသု ပရိသာသု (မ. နိ. ၁.၁၅၁, ၁၇၈) အကမ္ပနဉာဏာနိ, ဒသ ဗလာနိ, စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ, သောဠသ ဉာဏစရိယာ, အဋ္ဌာရသ ဗုဒ္ဓဓမ္မာ (မဟာနိ. ၆၉, ၁၅၆; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅; ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၃၀၅; ဝိဘ. မူလဋီ. သုတ္တန္တဘာဇနီယဝဏ္ဏနာ; ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၁၄၁), စတုစတ္တာလီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနီတိ (သံ. နိ. ၂.၃၄) ဧဝမာဒီနံ အနေကေသံ ပညာပ္ပဘေဒါနံ ဝသေန ဉာဏစာရံ ဒဿေတိ.

ဤ၌လည်း 'မဟာကာရုဏိကံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ မဟာကရုဏာတော်ကို ပြသအပ်သကဲ့သို့၊ 'ဉေယျသာဂရပါရဂူ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် မဟာပညာတော်ကို ပြသအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ကရုဏာကို ယူခြင်းဖြင့် လောကီအရာတို့၌ မဟဂ္ဂုတ်ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်သော အသာဓာရဏဂုဏ်ကို ပြဆိုတော်မူခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ လောကီဂုဏ်သမ္ပတ္တိအားလုံးကို ပြသအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ပညာကို ယူခြင်းဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ နီးစပ်သောအကြောင်းဖြစ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ကို ပြဆိုတော်မူခြင်းကြောင့် လောကုတ္တရာဂုဏ်သမ္ပတ္တိအားလုံးကို ပြသအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးလုံးကို ယူခြင်းဖြင့် ပြီးစီးအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုသာလျှင် 'နာထ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ပြသအပ်၏။ ကရုဏာကို ပြဆိုသော စကားဖြင့် ကိလေသာကင်းစွာ ချဉ်းကပ်တော်မူခြင်းကို ပြသ၍၊ ပညာကို ပြဆိုသော စကားဖြင့် (ကိလေသာတို့မှ) ဖဲခွာတော်မူခြင်းကို ပြသ၏။ ထို့အတူ ကရုဏာတော်သည် လောကဝေါဟာရ၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ကရုဏာကို ယူခြင်းဖြင့် လောကသမုတ်ချက်နှင့် လျော်ညီစွာ မြတ်စွာဘုရား၏ ကျင့်ကြံတော်မူခြင်းကို ပြသပြီး၊ ပညာကို ယူခြင်းဖြင့် လောကသမုတ်ချက်သို့ ကျော်လွန်မသွားခြင်းကို ပြသ၏။ သဘောတရားတို့ကို မသိနားမလည်ခြင်းကြောင့်သာ တရားတို့၏ လောကသမုတ်ချက်သို့ ကျော်လွန်၍ သတ္တဝါ စသည်ဖြင့် သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ ကရုဏာကို ယူခြင်းဖြင့် မဟာကရုဏာသမာပတ်ဖြင့် နေတော်မူခြင်းကို ပြသ၍၊ ပညာကို ယူခြင်းဖြင့် ကာလသုံးပါးတို့၌ အဆီးအတားမရှိသော ဉာဏ်တော်၊ သစ္စာလေးပါးဉာဏ်တော်၊ ပဋိသမ္ဘิဒါလေးပါးဉာဏ်တော်၊ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်တော်လေးပါးတို့ကို ပြသ၏။ ကရုဏာကို ယူခြင်းဖြင့် မဟာကရုဏာသမာပတ်ဉာဏ်ကို ယူပြီးဖြစ်သောကြောင့် ကြွင်းသော အသာဓာရဏဉာဏ်များ၊ အဘိညာဉ်ခြောက်ပါး၊ ပရိသတ်ရှစ်ပါးတို့၌ မတုန်လှုပ်သော ဉာဏ်တော်များ၊ ဆယ်ပါးသော အားတော်များ (ဒသဗလ)၊ တစ်ဆယ့်လေးပါးသော ဗုဒ္ဓဉာဏ်တော်များ၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဉာဏစရိယများ၊ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဗုဒ္ဓဓမ္မများ၊ လေးဆယ့်လေးပါးသော ဉာဏဝတ္ထုများ၊ ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဉာဏဝတ္ထုများ စသည်တို့ဟူသော မြောက်မြားစွာသော ပညာအပြားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဉာဏ်တော်၏ ကျက်စားရာကို ပြသတော်မူ၏။

တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန စရဏသမ္ပတ္တိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန သတ္တာဓိပတိတာ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ဓမ္မာဓိပတိတာ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန [Pg.8] လောကနာထဘာဝေါ, ပညာဂ္ဂဟဏေန အတ္တနာထဘာဝေါ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ပုဗ္ဗကာရိဘာဝေါ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ကတညုတာ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန အပရန္တပတာ, ပညာဂ္ဂဟဏေန အနတ္တန္တပတာ. ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ဝါ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မသိဒ္ဓိ, ပညာဂ္ဂဟဏေန ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန ပရေသံ တာရဏံ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သယံ တာရဏံ. တထာ ကရုဏာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗသတ္တေသု အနုဂ္ဂဟစိတ္တတာ, ပညာဂ္ဂဟဏေန သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိရတ္တစိတ္တတာ ဒဿိတာ ဟောတိ. သဗ္ဗေသဉ္စ ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ကရုဏာ အာဒိ တံနိဒါနဘာဝတော, ပညာ ပရိယောသာနံ တတော ဥတ္တရိ ကရဏီယာဘာဝတော, ဣတိ အာဒိပရိယောသာနဒဿနေန သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ. တထာ ကရုဏာဝစနေန သီလက္ခန္ဓပုဗ္ဗင်္ဂမော သမာဓိက္ခန္ဓော ဒဿိတော ဟောတိ. ကရုဏာနိဒါနဉှိ သီလံ တတော ပါဏာတိပါတာဒိဝိရတိပ္ပဝတ္တိတော, သာ စ ဈာနတ္တယသမ္ပယောဂိနီတိ. ပညာဝစနေန ပညာက္ခန္ဓော. သီလဉ္စ သဗ္ဗဗုဒ္ဓဂုဏာနံ အာဒိ, သမာဓိ မဇ္ဈေ, ပညာ ပရိယောသာနန္တိ ဧဝမ္ပိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ ဒဿိတာ ဟောန္တိ နယတော ဒဿိတတ္တာ. ဧသော ဧဝ ဟိ နိရဝသေသတော ဗုဒ္ဓဂုဏာနံ ဒဿနုပါယော, ယဒိဒံ နယဂ္ဂါဟဏံ, အညထာ ကော နာမ သမတ္ထော ဘဂဝတော ဂုဏေ အနုပဒံ နိရဝသေသတော ဒဿေတုံ. တေနေဝါဟ –

ထို့အတူ ကရုဏာကို ယူခြင်းဖြင့် စရဏသမ္ပတ္တိ (စရဏဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကို ယူခြင်းဖြင့် ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိ (ဝိဇ္ဇာဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း) ကိုလည်းကောင်း ပြရာရောက်၏။ ကရုဏာကို ယူခြင်းဖြင့် သတ္တဝါကို အကြီးအမှူးပြုသည်ဖြစ်ကြောင်း (သတ္တာဓိပတိတာ) ကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကို ယူခြင်းဖြင့် တရားကို အကြီးအမှူးပြုသည်ဖြစ်ကြောင်း (ဓမ္မာဓိပတိတာ) ကိုလည်းကောင်း ပြရာရောက်၏။ ကရုဏာကို ယူခြင်းဖြင့် လောက၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူခြင်း (လောကနာထဘော) ကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကို ယူခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် ကိုးကွယ်ရာ ရှိတော်မူခြင်း (အတ္တနာထဘော) ကိုလည်းကောင်း ပြရာရောက်၏။ ထို့အတူ ကရုဏာကို ယူခြင်းဖြင့် ရှေးဦးစွာ ကျေးဇူးပြုသူ ဖြစ်တော်မူခြင်း (ပုဗ္ဗကာရိဘော) ကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကို ယူခြင်းဖြင့် ကျေးဇူးသိတတ်သူ ဖြစ်တော်မူခြင်း (ကတညုတာ) ကိုလည်းကောင်း ပြရာရောက်၏။ ကရုဏာကို ယူခြင်းဖြင့် သူတပါးကို မညှဉ်းဆဲသည်ဖြစ်ကြောင်း (အပရန္တပတာ) ကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကို ယူခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို မညှဉ်းဆဲသည်ဖြစ်ကြောင်း (အနတ္တန္တပတာ) ကိုလည်းကောင်း ပြရာရောက်၏။ သို့မဟုတ် ကရုဏာကို ယူခြင်းဖြင့် ဗုဒ္ဓကာရကတရား (ဘုရားဖြစ်ကြောင်းတရား) များ ပြီးစီးခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကို ယူခြင်းဖြင့် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပြီးစီးခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြရာရောက်၏။ ထို့အတူ ကရုဏာကို ယူခြင်းဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ကို ကူးမြောက်စေခြင်း (ကယ်တင်ခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကို ယူခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်တိုင် ကူးမြောက်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြရာရောက်၏။ ထို့အတူ ကရုဏာကို ယူခြင်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ချီးမြှောက်လိုသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်း (အနုဂ္ဂဟစိတ္တတာ) ကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကို ယူခြင်းဖြင့် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၌ စွဲမက်မှုကင်းသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်ကြောင်း (ဝိရတ္တစိတ္တတာ) ကိုလည်းကောင်း ပြရာရောက်၏။ ဘုရားဂုဏ်တော်အားလုံး၏ အစမှာ ကရုဏာဖြစ်၏၊ ကရုဏာသည် ဘုရားဂုဏ်တော်အားလုံး၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ပညာသည် အဆုံးဖြစ်၏၊ ထိုပညာထက်လွန်၍ ပြုဖွယ်မရှိသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ အစနှင့် အဆုံးကို ပြသခြင်းဖြင့် ဘုရားဂုဏ်တော်အားလုံးကို ပြသပြီး ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ‘ကရုဏာ’ ဟူသော စကားဖြင့် သီလက္ခန္ဓာကို ရှေ့သွားရှိသော သမာဓိက္ခန္ဓာကို ပြသရာရောက်၏။ သီလသည် ကရုဏာလျှင် အကြောင်းရင်း ရှိ၏၊ ထိုကရုဏာကြောင့် သူ့အသက်သတ်ခြင်း စသည်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်တည်း။ ထိုသမာဓိသည်လည်း (ပထမဈာန် စသော) ဈာန်သုံးပါးနှင့် ယှဉ်၏။ ‘ပညာ’ ဟူသော စကားဖြင့် ပညာက္ခန္ဓာကို ပြသရာရောက်၏။ သီလသည် ဘုရားဂုဏ်တော်အားလုံး၏ အစဖြစ်၏၊ သမာဓိသည် အလယ်ဖြစ်၏၊ ပညာသည် အဆုံးဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး ကောင်းခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ဘုရားဂုဏ်တော်အားလုံးကို နည်းနာအားဖြင့် ပြသပြီးဖြစ်၏။ ဘုရားဂုဏ်တော်များကို အကြွင်းမဲ့ ပြသခြင်း၏ ဥပါယ်တံမျဉ်းမှာ ဤနည်းနာယူခြင်း (နယဂ္ဂါဟဏ) သာလျှင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်များကို အစဉ်အတိုင်း တစ်လုံးမကျန် အကြွင်းမဲ့ ပြသရန် မည်သူသည် စွမ်းဆောင်နိုင်အံ့နည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် (ရှေးဆရာမြတ်တို့က) မိန့်တော်မူခဲ့သည်မှာ -

‘‘ဗုဒ္ဓေါပိ ဗုဒ္ဓဿ ဘဏေယျ ဝဏ္ဏံ, ကပ္ပမ္ပိ စေ အညမဘာသမာနော;

ခီယေထ ကပ္ပော စိရဒီဃမန္တရေ, ဝဏ္ဏော န ခီယေထ တထာဂတဿာ’’တိ. (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၃၀၄;

၃.၁၄၁;

မ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၄၂၅;

ဥဒါ. အဋ္ဌ. ၅၃;

အပ. အဋ္ဌ. ၂.၇.၂၀;

ဗု. ဝံ. အဋ္ဌ. ၄.၄;

စရိယာ. အဋ္ဌ. နိဒါနကထာ, ပကိဏ္ဏကကထာ;

ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ;

မ. နိ. ဋီ. ၁.၁;

သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁;

အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၁;

ဝဇိရ. ဋီ. ဂန္ထာရမ္ဘကထာ;

သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ);

“ဘုရားရှင်သည်ပင် အခြားတစ်ပါးသော စကားကို မမြွက်ဆိုဘဲ ကမ္ဘာပတ်လုံး ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကို ချီးမွမ်းအံ့၊ ရှည်လျားလှစွာသော ကမ္ဘာသည်သာ ကုန်ဆုံးသွားရာ၏၊ တထာဂတ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတော်ကား ကုန်ဆုံးခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ရာ။” (ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၊ ၁.၃၀၄၊ ၃.၁၄၁။ မဇ္ဈိမနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၊ ၃.၄၂၅။ ဥဒါန်းအဋ္ဌကထာ၊ ၅၃။ အပဒါန်အဋ္ဌကထာ၊ ၂.၇.၂၀။ ဗုဒ္ဓဝံသအဋ္ဌကထာ၊ ၄.၄။ စရိယာပိဋကအဋ္ဌကထာ နိဒါနကထာ၊ ပကိဏ္ဏကကထာ။ ဒီဃနိကာယ်ဋီကာ၊ ၁-ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ။ မဇ္ဈိမနိကာယ်ဋီကာ၊ ၁.၁။ သံယုတ္တနိကာယ်ဋီကာ၊ ၁.၁.၁။ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်ဋီကာ၊ ၁.၁.၁။ ဝဇိရဗုဒ္ဓိဋီကာ ဂန္ထာရမ္ဘကထာ။ သာရတ္ထဒီပနီဋီကာ၊ ၁-ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ။)

တေနေဝ စ အာယသ္မတာ သာရိပုတ္တတ္ထေရေနာပိ ဗုဒ္ဓဂုဏပရိစ္ဆေဒနံ ပတိ အနုယုတ္တေန ‘‘နော ဟေတံ, ဘန္တေ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၄၅) ပဋိက္ခိပိတွာ ‘‘အပိစ မေ, ဘန္တေ, ဓမ္မနွယော ဝိဒိတော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၄၆) ဝုတ္တံ.

ထို့ကြောင့်ပင် အရှင်သာရိပုတ္တရာမထေရ်မြတ်သည်လည်း ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ကို အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ပိုင်းခြားနိုင်ပုံနှင့် ပတ်သက်၍ (မြတ်စွာဘုရားက) မေးမြန်းတော်မူအပ်သည်ရှိသော် “အရှင်ဘုရား၊ ဤသို့ မဟုတ်ပါ” ဟု ငြင်းပယ်တော်မူပြီးလျှင် “အရှင်ဘုရား၊ သို့သော်လည်း တပည့်တော်သည် ဓမ္မအစဉ် (ဓမ္မနွယ) ကို သိပါသည်” ဟု လျှောက်ထားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

ဧဝံ သင်္ခေပေန သကလသဗ္ဗညုဂုဏေဟိ ဘဂဝန္တံ အဘိတ္ထဝိတွာ ဣဒါနိ သဒ္ဓမ္မံ ထောမေတုံ ‘‘ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ ဟုတွာတိ ဝစနသေသော. ဝိန္ဒိယံ ဓမ္မာနံ သလက္ခဏံ, သာမညလက္ခဏဉ္စ [Pg.9] ဝိန္ဒတီတိ ဝိဇ္ဇာ, လောဘက္ခန္ဓာဒီနိ ဝါ ဝိဇ္ဈနဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာ, စတုန္နံ ဝါ အရိယသစ္စာနံ ဝိဒိတကရဏဋ္ဌေန ဝိဇ္ဇာတိ ဧဝံ တာဝေတ္ထ ဝစနတ္ထတော ဝိဇ္ဇာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဘေဒတော ပန တိဿောပိ ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ ဘယဘေရဝသုတ္တေ အာဂတနိယာမေနေဝ, အဋ္ဌပိ ဝိဇ္ဇာ ဝိဇ္ဇာ အမ္ဗဋ္ဌသုတ္တာဒီသု (ဒီ. နိ. ၁.၂၇၈ အာဒယော) အာဂတနိယာမေနေဝ. စရန္တိ တေဟီတိ စရဏာနိ, သီလသံဝရာဒယော ပဉ္စဒသ ဓမ္မာ, ဣတိ ဣမာဟိ ဝိဇ္ဇာဟိ, ဣမေဟိ စ စရဏေဟိ သမ္ပန္နာ သမ္ပန္နာဂတာတိ ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ.

ဤသို့လျှင် အကျဉ်းအားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို ချီးမွမ်းတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ သူတော်ကောင်းတရား (သဒ္ဓမ္မ) ကို ချီးမွမ်းခြင်းငှာ “ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ “ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ ဟုတွာ (ဝိဇ္ဇာ စရဏတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်သည် ဖြစ်၍)” ဟု ကြွင်းသောစကားကို ဖြည့်စွက်၍ ကြည့်အပ်၏။ သိအပ်သော တရားတို့၏ သဘောလက္ခဏာ (သလက္ခဏ) နှင့် အများဆိုင်ရာ လက္ခဏာ (သာမညလက္ခဏ) ကို သိတတ်သောကြောင့် ‘ဝိဇ္ဇာ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် လောဘအစု စသည်တို့ကို ဖောက်ထွင်း ဖျက်ဆီးတတ်သော အနက်ကြောင့် ‘ဝိဇ္ဇာ’ မည်၏။ သို့မဟုတ် သစ္စာလေးပါးတို့ကို ထင်ရှားစွာ သိစေတတ်သော အနက်ကြောင့် ‘ဝိဇ္ဇာ’ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ဝိဇ္ဇာဟူသော စကား၏ ဝစနတ္ထ (စကားလုံး၏ အဓိပ္ပာယ်) ကို သိအပ်၏။ အပြားအားဖြင့်မူကား ဘယဘေရဝသုတ်၌ လာသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဝိဇ္ဇာသုံးပါးကိုလည်း ‘ဝိဇ္ဇာ’ ဟု ခေါ်၏။ အမ္ဗဋ္ဌသုတ် စသည်တို့၌ လာသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဝိဇ္ဇာရှစ်ပါးကိုလည်း ‘ဝိဇ္ဇာ’ ဟု ခေါ်၏။ ထိုတရားတို့ဖြင့် ကျင့်တော်မူတတ်ကုန်သောကြောင့် ‘စရဏ’ မည်၏။ သီလသံဝရ စသော ဆယ့်ငါးပါးသော တရားတို့တည်း။ ဤသို့လျှင် ဤဝိဇ္ဇာတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ဤစရဏတို့နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံတော်မူကြကုန်သော (ကောင်းစွာ ရောက်ရှိတော်မူကြကုန်သော) ကြောင့် “ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ” မည်ကုန်၏။

ယေနာတိ ယေန ဓမ္မေန ကရဏဘူတေန, ဟေတုဘူတေန စ. တတ္ထ မဂ္ဂဓမ္မဿ ကရဏတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော နိယျာနကိရိယာသာဓကတမဘာဝတော, နိဗ္ဗာနဓမ္မဿ ဟေတုအတ္ထော အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝတော. ပစ္စယတ္ထော ဟိ အယံ ဟေတွတ္ထော. ပရိယတ္တိဓမ္မဿပိ ဟေတုအတ္ထော ယုဇ္ဇတေဝ ပရမ္ပရာယ ဟေတုဘာဝတော. ဖလဓမ္မေ ပန ဥဘယမ္ပိ သမ္ဘဝတိ. ကထံ? ‘‘တာယ သဒ္ဓါယ အဝူပသန္တာယာ’’တိ ဝစနတော မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္နာနံ ကိလေသာနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနကိစ္စတာယ ဖလဿ နိယျာနာနုဂုဏတာ, နိယျာနပရိယောသာနတာ စာတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန သိယာ ကရဏတ္ထော နိယျာနကိရိယာယ. သကဒါဂါမိမဂ္ဂဝိပဿနာဒီနံ ပန ဥပနိဿယပစ္စယဘာဝတော သိယာ ဟေတုအတ္ထော. ဧဝဉ္စ ကတွာ အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ္တာဒီသု (ဣတိဝု. ၉၀) အဂ္ဂါဒိဘာဝေန အဂ္ဂဟိတာပိ ဖလပရိယတ္တိဓမ္မာ ဆတ္တမာဏဝကဝိမာနာဒီသု (ဝိ. ဝ. ၈၈၆ အာဒယော) သရဏီယဘာဝေန ဂဟိတာတိ တေသံ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနာနံ ဝိယ မဟာအဋ္ဌကထာယံ သရဏဘာဝေါ ဥဒ္ဓဋော. ဝိသေသတော စေတ္ထ မဂ္ဂပရိယာပန္နာ ဧဝ ဝိဇ္ဇာစရဏဓမ္မာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေ ဟိ နိပ္ပရိယာယေန နိယျာနကိရိယာယ သာဓကတမဘူတာ, န ဣတရေ. ဣတရေသံ ပန နိယျာနတ္ထတာယ နိယျာနတာ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ‘‘ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ ဟုတွာ’’တိ ဝုတ္တံ, နိယျာနသမကာလမေဝ ဟိ ယထာဝုတ္တဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပတ္တိသမဓိဂမောတိ? နာယံ ဝိရောဓော သမာနကာလတာယ ဧဝ အဓိပ္ပေတတ္တာ ယထာ ‘‘စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စက္ခုဝိညာဏ’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၂၀၄, ၄၀၀; ၃.၄၂၁, ၄၂၅, ၄၂၆; သံ. နိ. ၂.၄၃-၄၅; ၄.၆၀; ကထာ. ၄၆၅, ၄၆၇). သမ္ပန္နာတိ ဝါ ပဒဿ ဝတ္တမာနကာလတ္ထတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ‘‘ဥပ္ပန္နာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. တိကမာတိကာ ၁၇) ဧတ္ထ ဥပ္ပန္နသဒ္ဒဿ ဝိယ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဝစနသေသမန္တရေနေဝ ပဒယောဇနာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. ‘‘ယေနာ’’တိ [Pg.10] စ ပဒံ ဥဘယတ္ထ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ ‘‘ယေန ဓမ္မေန ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ, ယေန ဓမ္မေန နိယျန္တီ’’တိ.

‘ယေန’ ဟူသည်ကား အကြောင်းပြုလုပ်ရာ (ကရဏ) အဖြစ်၊ အကြောင်းရင်း (ဟေတု) အဖြစ် ဖြစ်သော မည်သည့်တရားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် မဂ်တရား၏ ကရဏအနက် (အကြောင်းပြုလုပ်ရာ အနက်) ကို သိအပ်၏၊ (သံသရာမှ) ထွက်မြောက်ခြင်းကိစ္စကို အလွန်ပြီးစီးစေတတ်သည်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ နိဗ္ဗာန်တရား၏ ဟေတုအနက် (အကြောင်းရင်း အနက်) ကို အာရုံပြုရသော ပစ္စည်း (အာရမ္မဏပစ္စည်း) အဖြစ်ဖြစ်သောကြောင့် သိအပ်၏။ ဤဟေတုအနက်ဟူသည် ပစ္စည်းအနက်ပင် ဖြစ်၏။ ပရိယတ္တိတရားအားလည်း အစဉ်အတိုင်း (ပရမ္ပရာအားဖြင့်) အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဟေတုအနက်သည် သင့်လျော်ပေ၏။ ဖိုလ်တရား၌မူကား နှစ်ပါးလုံးပင် ဖြစ်နိုင်၏။ အဘယ်သို့နည်း? “ထိုသဒ္ဓါတရား မငြိမ်းအေးသေးသရွေ့” ဟူသော စကားအရ မဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပယ်သတ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကို ငြိမ်းအေးစေခြင်း (ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာန) ကိစ္စရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် ဖိုလ်တရားသည် ထွက်မြောက်ခြင်းအား လျော်ကန်သည်ဖြစ်ကြောင်း၊ ထွက်မြောက်ခြင်း၏ အဆုံးဖြစ်ကြောင်း ဟူသော ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့် ထွက်မြောက်ခြင်းကိစ္စ၌ ကရဏအနက် (အကြောင်းပြုလုပ်ရာအနက်) ဖြစ်နိုင်၏။ သကဒါဂါမိမဂ်၊ ဝိပဿနာ စသည်တို့အား ဥပနိဿယပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် ထောက်ပံ့တတ်သောကြောင့် ဟေတုအနက် (အကြောင်းရင်း အနက်) လည်း ဖြစ်နိုင်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သောကြောင့်ပင် အဂ္ဂပ္ပသာဒသုတ် စသည်တို့၌ (တရားဂုဏ်တော်ကို ပူဇော်ရာဝယ်) အမြတ်ဆုံးအဖြစ် မယူငြားသော်လည်း၊ ဖိုလ်တရား၊ ပရိယတ္တိတရားတို့ကို ဆတ္တလုလင်ဝိမာနဝတ္ထု စသည်တို့၌ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ယူအပ်သောကြောင့် ထိုဖိုလ်၊ ပရိယတ္တိတရားတို့၏ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် (သရဏဘာဝ) ကို မဂ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ကဲ့သို့ပင် မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ထုတ်နုတ်ပြသတော်မူခဲ့သည်။ ထူးခြားသည်ကား ဤနေရာ၌ မဂ်တွင် အကျုံးဝင်သော ဝိဇ္ဇာ၊ စရဏတရားတို့ကိုသာလျှင် သိအပ်၏။ ထိုမဂ္ဂပရိယာပန္န တရားတို့သည်သာလျှင် တိုက်ရိုက်အားဖြင့် (နိပ္ပရိယာယအားဖြင့်) ထွက်မြောက်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစီးစေတတ်သော တရားများဖြစ်ကြကုန်၏၊ ကြွင်းသော တရားတို့ကား မဟုတ်ကြကုန်။ ကြွင်းသောတရားတို့မူကား ထွက်မြောက်ရာ အကျိုးရှိသောကြောင့်သာလျှင် ထွက်မြောက်ကြောင်းတရား (နိယျာနတ) ဟု ဆိုအပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် “ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ ဟုတွာ (ဝိဇ္ဇာ၊ စရဏတို့နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သည် ဖြစ်၍)” ဟု ဆိုအပ်သနည်း? ထွက်မြောက်ခြင်းနှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်းသာလျှင် ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပတ္တိသို့ ရောက်ရှိခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် မဟုတ်ပါလော။ ဤသည်မှာ မညီညွတ်ခြင်း (ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း) မဟုတ်ပေ၊ “စက္ခုကိုလည်းကောင်း၊ ရူပါရုံကိုလည်းကောင်း စွဲ၍ စက္ခုဝိညာဉ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟု ဆိုသကဲ့သို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်တော်မူသောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ်ပါက “ဥပ္ပန္နာ ဓမ္မာ (ဖြစ်ပေါ်ဆဲတရားတို့)” ဟူသော နေရာ၌ ‘ဥပ္ပန္န’ သဒ္ဒါကဲ့သို့ ‘သမ္ပန္န’ ဟူသော ပုဒ်၏ ပစ္စုပ္ပန်ကာလအနက်ရှိသည်ကို သိအပ်၏။ ဤသို့ ပြုခြင်းဖြင့် ကြွင်းသောစကားကို မဖြည့်စွက်ရဘဲ ပုဒ်တို့၏ ဆက်စပ်မှု (ပဒယောဇနာ) သည် ပြီးမြောက်လေ၏။ ‘ယေန’ ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်း “မည်သည့်တရားဖြင့် ဝိဇ္ဇာစရဏနှင့် ပြည့်စုံကုန်သနည်း၊ မည်သည့်တရားဖြင့် ထွက်မြောက်ကုန်သနည်း” ဟု နေရာနှစ်ပါးလုံး၌ ဆက်စပ်အပ်၏။

လောကတောတိ ခန္ဓာဒိလောကတော, ဝဋ္ဋတောတိ အတ္ထော. န္တိ တံ မဂ္ဂနိဗ္ဗာနဖလပရိယတ္တိဘေဒံ ဓမ္မံ. ဥတ္တမန္တိ သေဋ္ဌံ. တထာ ဟေသ အတ္တနာ ဥတ္တရိတရဿ အဘာဝေန ‘‘အနုတ္တရော’’တိ ဝုစ္စတိ. တတ္ထ မဂ္ဂဿ နိယျာနဟေတုအာဒိအတ္ထေန, နိဗ္ဗာနဿ နိဿရဏဝိဝေကာဒိအတ္ထေန, ဖလဿ အရိယသန္တဘာဝါဒိအတ္ထေန စ သေဋ္ဌတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သွာယမတ္ထော ‘‘ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ, အရိယော အဋ္ဌင်္ဂိကော မဂ္ဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတီ’’တိ (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄) အာဒိသုတ္တပဒါနုသာရေန ဝိဘာဝေတဗ္ဗော.

“လောကတော”ဟူသည် ခန္ဓာစသော လောကမှ၊ ဝဋ်သံသရာမှဟု အနက်ရ၏။ “နံ”ဟူသည် ထိုမဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်၊ ပရိယတ် အပြားရှိသော တရားတော်ကိုတည်း။ “ဥတ္တမံ”ဟူသည် မြင့်မြတ်သော တရားတော်တည်း။ ထိုတရားတော်သည် မိမိထက် သာလွန်သောတရား မရှိခြင်းကြောင့် “အနုတ္တရ” (အတုမရှိသောတရား) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပေသည်။ ထိုတရားတို့တွင် မဂ်၏ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်ခြင်းစသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်၏ သံသရာမှ ထွက်မြောက်ရာ ဆိတ်ငြိမ်ရာဖြစ်ခြင်းစသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်၏ အရိယာတို့၏ ငြိမ်းအေးသော သဘောရှိခြင်းစသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း မြတ်သည်၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ထိုအနက်ကို “ရဟန်းတို့... ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခတတရားတို့တွင် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော အရိယာမဂ်သည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏” ဟူသော သုတ်ပါဌ်အစဉ်အားဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်၏။

ဓမ္မန္တိ ယထာနုသိဋ္ဌံ ပဋိပဇ္ဇမာနေ အပါယတော, သံသာရတော စ အပတမာနေ ကတွာ ဓာရေတီတိ ဓမ္မော. သမ္မာ, သာမဉ္စ သဗ္ဗဓမ္မာနံ ဗုဒ္ဓတ္တာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ, သဗ္ဗညုတာအနာဝရဏဉာဏော သမန္တစက္ခု ဘဂဝါ, တေန ယထာ သမ္မာသမ္ဗောဓိသမဓိဂမေနေဝ သဗ္ဗေ ဗုဒ္ဓဂုဏာ သမ္ပာပုဏီယန္တိ, ဧဝံ သမ္မဒေဝ အာသေဝနာယ ဘာဝနာယ ဗဟုလီကိရိယာယ သမ္မာပဋိပတ္တိယာ သမ္မဒေဝ ပစ္စဝေက္ခဏာယ သက္ကစ္စံ ဓမ္မဒေသနာယ ဝေနေယျသန္တာနေသု ပတိဋ္ဌာပနေန –

“ဓမ္မံ”ဟူသည် အဆုံးအမနှင့်အညီ ကျင့်ကြံသူတို့ကို အပါယ်ဘေးမှလည်းကောင်း၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှလည်းကောင်း မကျမနှစ်စေဘဲ ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့် “ဓမ္မ” (တရားတော်) မည်၏။ ကောင်းစွာလည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင်လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို သိတော်မူသောကြောင့် “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ” မည်တော်မူသော၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၊ အနာဝရဏဉာဏ်၊ သမန္တစက္ခုဉာဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ကောင်းစွာ ရရှိတော်မူခြင်းဖြင့်သာလျှင် ခပ်သိမ်းသော ဘုရားဂုဏ်တော်တို့ကို ရရှိတော်မူသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကောင်းစွာ မှီဝဲခြင်း၊ ပွားများခြင်း၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုလုပ်ခြင်းတည်းဟူသော သမ္မာပဋိပတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရိုသေစွာ တရားဟောကြားခြင်းဖြင့် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ ကောင်းစွာ တည်စေခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း —

‘‘အရိယံ, ဝေါ ဘိက္ခဝေ, သမ္မာသမာဓိံ ဒေသေဿာမိ (မ. နိ. ၃.၁၃၆; ပေဋကော. ၂၄). မဂ္ဂါနဋ္ဌင်္ဂိကော သေဋ္ဌော (ဓ. ပ. ၂၇၃; နေတ္တိ. ၁၇၀; ပေဋကော. ၃၀). ယာဝတာ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သင်္ခတာ ဝါ အသင်္ခတာ ဝါ, ဝိရာဂေါ တေသံ အဂ္ဂမက္ခာယတိ (ဣတိဝု. ၉၀; အ. နိ. ၄.၃၄). ဧကာယနော အယံ, ဘိက္ခဝေ, မဂ္ဂေါ သတ္တာနံ ဝိသုဒ္ဓိယာ (ဒီ. နိ. ၂.၃၇၃; မ. နိ. ၁.၁၀၆; သံ. နိ. ၅.၃၆၇, ၃၈၄). ဓမ္မံ, ဝေါ ဘိက္ခဝေ, ဒေသေဿာမိ အာဒိကလျာဏ’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၄၂၀; နေတ္တိ. ၅) –

“ရဟန်းတို့... သင်တို့အား မြတ်သော သမ္မာသမာဓိကို ငါဟောအံ့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ခပ်သိမ်းသော လမ်းခရီးတို့တွင် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်သည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ရဟန်းတို့... ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခတတရား၊ မပြုပြင်အပ်သော အသင်္ခတတရား ခပ်သိမ်းတို့တွင် တပ်မက်မှု ကင်းရာ (နိဗ္ဗာန်) သည် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ရဟန်းတို့... ဤမဂ်သည် သတ္တဝါတို့ စင်ကြယ်ရန် တစ်ကြောင်းတည်းသော လမ်းခရီး ဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ရဟန်းတို့... သင်တို့အား အစ၌ ကောင်းခြင်းရှိသော တရားတော်ကို ဟောအံ့” ဟူ၍လည်းကောင်း —

အာဒိဝစနေဟိ, အဘိတ္ထဝနေန စ ပူဇိတော မာနိတော အပစိတောတိ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတော, တံ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတံ ဓမ္မံ ဝန္ဒေတိ သမ္ဗန္ဓော.

စသော စကားတော်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဖန်တလဲလဲ ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ပူဇော်အပ်၊ ရိုသေအပ်၊ မြတ်နိုးအပ်သောကြောင့် “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတ” (မြတ်စွာဘုရား ပူဇော်အပ်သောတရား) မည်၏။ ထိုသို့ မြတ်စွာဘုရား ပူဇော်အပ်သော တရားတော်ကို ရှိခိုးပါ၏ဟု ဝါကျဆက်စပ်ရမည်။

အယံ ပနေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယဿ ဓမ္မဿ အဓိဂမနေ ဝိဇ္ဇာသမ္ပန္နာ စေဝ ဟောန္တိ စရဏသမ္ပန္နာ စ, သဗ္ဗဝဋ္ဋဒုက္ခတော စ နိယျန္တိ, တမေဝ အရိယာနံ သကလဂုဏသမင်္ဂိဘာဝနိမိတ္တံ, အနဝသေသဒုက္ခနိဿရဏဟေတုဘူတဉ္စ ဥတ္တမံ [Pg.11] ပဝရံ သဒ္ဓိံ ပရိယတ္တိဓမ္မေန နဝဝိဓံ လောကုတ္တရဓမ္မံ ဘဂဝတာပိ သမ္မာပဋိပတ္တိအာဒိဝိဓိနာ ပူဇိတံ နမာမိ, အဘိတ္ထဝါမိ ဝါတိ.

ဤစကားရပ်၌ အကျဉ်းချုပ်အနက်ကား — အကြင်တရားကို ရရှိခြင်းကြောင့် (သူတော်ကောင်းတို့သည်) ဝိဇ္ဇာနှင့်လည်း ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ စရဏနှင့်လည်း ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ ခပ်သိမ်းသော ဝဋ်ဆင်းရဲမှလည်း ထွက်မြောက်ကြကုန်၏။ ထိုအရိယာတို့၏ ခပ်သိမ်းသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ အကြွင်းမဲ့ ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ မြင့်မြတ်လှစွာသော ပရိယတ်တရားတော်နှင့်တကွ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတော်ကို မြတ်စွာဘုရားသည်ပင်လျှင် သမ္မာပဋိပတ် စသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ပူဇော်အပ်သော ထိုတရားတော်ကို ရှိခိုးပါ၏၊ ချီးမွမ်းပါ၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

ဧတ္ထ စ ‘‘ယေန လောကတော နိယျန္တိ, ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပန္နာ စ ဟောန္တီ’’တိ ပဒဒွယေန ယထာက္ကမံ ဓမ္မဿ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဝေါ, သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဝေါ စ ဝုတ္တော. တေသု ပဌမေန ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိယာ ဓမ္မံ ထောမေတိ, ဒုတိယေန ဝိမုတ္တိသမ္ပတ္တိယာ. တထာ ပဌမေန ဈာနသမ္ပဒါယ, ဒုတိယေန ဝိမောက္ခသမ္ပဒါယ. ပဌမေန ဝါ သမာဓိသမ္ပဒါယ, ဒုတိယေန သမာပတ္တိသမ္ပဒါယ. ပဌမေန ဝါ ခယဉာဏဘာဝေန, ဒုတိယေန အနုပ္ပာဒဉာဏဘာဝေန. အထ ဝါ ပုရိမေန ဝိဇ္ဇူပမတာယ, ဒုတိယေန ဝဇိရူပမတာယ. ပုရိမေန ဝါ ဝိရာဂသမ္ပတ္တိယာ, ဒုတိယေန နိရောဓသမ္ပတ္တိယာ. တထာ ပဌမေန နိယျာနဘာဝေန, ဒုတိယေန နိဿရဏဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ ဟေတုဘာဝေန, ဒုတိယေန အသင်္ခတဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ ဒဿနဘာဝေန, ဒုတိယေန ဝိဝေကဘာဝေန. ပဌမေန ဝါ အဓိပတိဘာဝေန, ဒုတိယေန အမတဘာဝေန ဓမ္မံ ထောမေတိ. အထ ဝါ ပဌမေန နိယျာနိကဘာဝဒဿနတော သွာက္ခာတတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ, ဒုတိယေန သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဝတော သန္ဒိဋ္ဌိကတာယ. တထာ ပုရိမေန အကာလိကတာယ, ပစ္ဆိမေန ဧဟိပဿိကတာယ. ပုရိမေန ဝါ ဩပနေယျိကတာယ, ပစ္ဆိမေန ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ.

ဤ၌လည်း “အကြင်တရားဖြင့် လောကမှ ထွက်မြောက်ကြကုန်၏၊ ဝိဇ္ဇာစရဏနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် အစဉ်အတိုင်း တရားတော်၏ ပွားများအပ်သော အဖြစ်နှင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော အဖြစ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိအားဖြင့် တရားတော်ကို ချီးမွမ်းတော်မူ၏၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် ဝိမုတ္တိသမ္ပတ္တိအားဖြင့် ချီးမွမ်းတော်မူ၏။ ထို့အတူ ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် ဈာနသမ္ပဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် ဝိမောက္ခသမ္ပဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် သမာဓိသမ္ပဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် သမာပတ္တိသမ္ပဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် ခယဉာဏ်ဖြစ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် အနုပ္ပါဒဉာဏ်ဖြစ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် လျှပ်စစ်နှင့်တူသောအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် ဝဇိရစိန်သွားနှင့်တူသောအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် ဝိရာဂသမ္ပတ္တိအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် နိရောဓသမ္ပတ္တိအားဖြင့်လည်းကောင်း။ ထို့အတူ ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော အဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် လွတ်မြောက်ရာဖြစ်သော အဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် အကြောင်းဖြစ်သော အဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် အသင်္ခတအဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် မြင်ခြင်း (မဂ်) အဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း (နိဗ္ဗာန်) အဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် အစိုးရသောအဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် အမြိုက်အဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း တရားတော်ကို ချီးမွမ်းတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော အဖြစ်ကို ပြသဖြင့် “သွာက္ခာတ” ဂုဏ်တော်ဖြင့် တရားတော်ကို ချီးမွမ်းတော်မူ၏၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော အဖြစ်ကြောင့် “သန္ဒိဋ္ဌိက” ဂုဏ်တော်ဖြင့် ချီးမွမ်းတော်မူ၏။ ထို့အတူ ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် “အကာလိက” ဂုဏ်တော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် “ဧဟိပဿိက” ဂုဏ်တော်ဖြင့်လည်းကောင်း။ သို့မဟုတ် ရှေးဦးပုဒ်ဖြင့် “ဩပနေယျိက” ဂုဏ်တော်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ပုဒ်ဖြင့် “ပစ္စတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိညူဟိ” ဂုဏ်တော်ဖြင့်လည်းကောင်း တရားတော်ကို ချီးမွမ်းတော်မူ၏။

‘‘ဥတ္တမ’’န္တိ စ ဧတေန အညဿ ဝိသိဋ္ဌဿ အဘာဝဒီပနေန ပရိပုဏ္ဏတာယ ဓမ္မံ ထောမေတိ, ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတ’’န္တိ ဧတေန ပရိသုဒ္ဓတာယ. သဗ္ဗဒေါသာပဂမေန ဟိဿ ပူဇနီယတာ. ပရိသုဒ္ဓတာယ စဿ ပဟာနသမ္ပဒါ, ပရိပုဏ္ဏတာယ ပဘဝသမ္ပဒါ. ပဟာနသမ္ပတ္တိယာ စ ဘာဝနာပါရိပူရီ အနဝသေသဒေါသသမုဂ္ဃာဋနတော, ပဘဝသမ္ပတ္တိယာ သစ္ဆိကိရိယနိဗ္ဗတ္တိ တတုတ္တရိ ကရဏီယာဘာဝတော. အနညသာဓာရဏတာယ ဟိ ဥတ္တမောတိ. တထာ ဘာဝေတဗ္ဗဘာဝေနဿ သဟ ပုဗ္ဗဘာဂသီလာဒီဟိ သေက္ခာ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓာ, သစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဝေန သဟ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ အသေက္ခာ သီလသမာဓိပညာက္ခန္ဓာ ဒဿိတာ ဟောန္တီတိ.

“ဥတ္တမံ”ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ထိုတရားထက် ထူးကဲသော အခြားတရားမရှိခြင်းကို ပြသဖြင့် ပြည့်စုံသောအဖြစ်ဖြင့် တရားတော်ကို ချီးမွမ်းတော်မူ၏၊ “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓပူဇိတံ”ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် စင်ကြယ်သောအဖြစ်ဖြင့် (ချီးမွမ်းတော်မူ၏)။ အလုံးစုံသော အပြစ်တို့ ကင်းပျောက်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုတရား၏ ပူဇော်ထိုက်သောအဖြစ်သည် ရှိ၏။ စင်ကြယ်သောအဖြစ်ကြောင့် ထိုတရား၏ ပဟာနသမ္ပဒါ (အပြစ်ပယ်ခြင်းပြည့်စုံမှု) ဖြစ်၏၊ ပြည့်စုံသောအဖြစ်ကြောင့် ပဘဝသမ္ပဒါ (တန်ခိုးအာနုဘော်ပြည့်စုံမှု) ဖြစ်၏။ ပဟာနသမ္ပတ္တိကြောင့် အကြွင်းမဲ့ အပြစ်တို့ကို အမြစ်ပြတ် နှုတ်ပယ်နိုင်သဖြင့် ဘာဝနာ၏ ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏၊ ပဘဝသမ္ပတ္တိကြောင့် ထိုထက်လွန်၍ ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိတော့သဖြင့် မျက်မှောက်ပြုခြင်း၏ ပြီးမြောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ အခြားသောတရားတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သောကြောင့် “ဥတ္တမ” (အမြတ်ဆုံး) မည်၏။ ထို့အတူ ပွားများအပ်သောအဖြစ်အားဖြင့် ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော သီလစသည်တို့နှင့်တကွ သေက္ခသီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာက္ခန္ဓာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်သောအဖြစ်အားဖြင့် အသင်္ခတဓာတ်နှင့်တကွ အသေက္ခသီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာက္ခန္ဓာတို့ကိုလည်းကောင်း ပြသပြီး ဖြစ်ပေသည်။

ဧဝံ သင်္ခေပေန သဗ္ဗသဒ္ဓမ္မဂုဏေဟိ သဒ္ဓမ္မံ ထောမေတွာ ဣဒါနိ အရိယသံဃံ ထောမေတုံ ‘‘သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နောတိ သီလသမာဓိပညာဝိမုတ္တိယာဒိဂုဏေဟိ သမ္ပန္နော သမန္နာဂတော, သမ္ပန္နသီလာဒိဂုဏော ဝါ. အရိယာနဉှိ တံတံမဂ္ဂဝဇ္ဈကိလေသပ္ပဟာနေန ဟတပဋိပက္ခာ သုဝိသုဒ္ဓါ သီလာဒယော ‘‘သမ္ပန္နာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ[Pg.12], န ပုထူဇ္ဇနာနံ, ယတော ‘‘သုပ္ပဋိပန္နော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၇၄; အ. နိ. ၆.၁၀; ဥဒါ. ၁၈) အရိယသံဃော ထောမီယတိ. အထ ဝါ သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နောတိ ပရိပုဏ္ဏသီလာဒိဂုဏော. အရိယပုဂ္ဂလာနဉှိ အရိယသစ္စပ္ပဋိဝေဓေန သဟေဝ ယထာရဟံ သေက္ခာသေက္ခာ သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓာ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တီတိ. ဌိတော မဂ္ဂဖလေသူတိ မဂ္ဂေသု, ဖလေသု စ ဌိတော, မဂ္ဂဋ္ဌော, ဖလဋ္ဌော စာတိ အတ္ထော. ယောတိ အနိယမတော အရိယသံဃံ နိဒ္ဒိသတိ, တဿ ‘‘တ’’န္တိ ဣမိနာ နိယမံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဤသို့လျှင် အကျဉ်းအားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော သူတော်ကောင်းတရားတို့၏ ဂုဏ်တို့ဖြင့် သဒ္ဓမ္မတရားတော်ကို ချီးမွမ်းပြီး၍ ယခုအခါ အရိယသံဃာတော်ကို ချီးမွမ်းအံ့သောငှာ “သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ “သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော” ဟူသည် သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ၊ ဝိမုတ္တိစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ သို့မဟုတ် ပြည့်စုံသော သီလစသော ဂုဏ်ရှိတော်မူသော ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သက်ဆိုင်ရာမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်သတ်ခြင်းကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရား ကင်းစင်ကုန်သော၊ အလွန်စင်ကြယ်ကုန်သော သီလစသည်တို့သည်သာလျှင် “ပြည့်စုံအပ်သောတရား” ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်ကုန်၏၊ ပုထုဇဉ်တို့၏ သီလစသည်တို့ကား မဆိုထိုက်ကုန်။ ထို့ကြောင့်လည်း “သုပ္ပဋိပန္နော” စသည်ဖြင့် အရိယသံဃာတော်ကို ချီးမွမ်းအပ်ပေသည်။ သို့မဟုတ် “သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော” ဟူသည် ပြည့်စုံသော သီလစသော ဂုဏ်ရှိသူတည်း။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းနှင့်အတူ ထိုက်သည်အားဖြင့် သေက္ခ၊ အသေက္ခ သီလစသော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့သည် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ကြသောကြောင့်တည်း။ “ဌိတော မဂ္ဂဖလေသု” ဟူသည် မဂ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်တို့၌လည်းကောင်း တည်သော၊ မဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဖလဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်တော်မူသောဟု အနက်ရ၏။ “ယော” ဟု အနက်မသတ်မှတ်ဘဲ အရိယသံဃာကို ညွှန်ပြတော်မူသဖြင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား “တံ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သတ်မှတ်မှုကို သိအပ်၏။

နနု စ အရိယသံဃေ န သဗ္ဗေ အရိယပုဂ္ဂလာ မဂ္ဂဋ္ဌာ, နာပိ သဗ္ဗေ ဖလဋ္ဌာတိ? သစ္စမေတံ, အဝယဝဓမ္မေန ပန သမုဒါယံ နိဒ္ဒိသန္တော ဧဝမာဟ ယထာ ‘‘သမံ စုဏ္ဏ’’န္တိ. ယထာ ဟိ ယောဂစုဏ္ဏဿ အဝယဝေသု လဗ္ဘမာနော သမဘာဝေါ သမုဒါယေ အပဒိသီယတိ ‘‘သမံ စုဏ္ဏ’’န္တိ, ဧဝံ အရိယသံဃဿ အဝယဝဘူတေသု အရိယပုဂ္ဂလေသု လဗ္ဘမာနော မဂ္ဂဋ္ဌဖလဋ္ဌဘာဝေါ သမုဒါယဘူတေ အရိယသံဃေ ဌိတော ‘‘မဂ္ဂဖလေသူ’’တိ အပဒိဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အရိယာသံဃာတော်၌ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးသည် မဂ္ဂဌာန် (မဂ်၌ တည်သူ) မဟုတ်ကြ၊ ဖလဌာန် (ဖိုလ်၌ တည်သူ) လည်း အားလုံး မဟုတ်ကြသည် မဟုတ်ပါလော? ဤဆိုချက်သည် မှန်ပေ၏။ သို့သော်လည်း အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော တရားဖြင့် အပေါင်းအစုကို ညွှန်ပြလျက် ‘ဆေးမှုန့်သည် ညီမျှ၏’ ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏။ ဆေးမှုန့်၏ အစိတ်အပိုင်းတို့၌ ရရှိအပ်သော ညီမျှသော အဖြစ်ကို ‘ဆေးမှုန့်သည် ညီမျှ၏’ ဟု အပေါင်းအစု၌ တင်စား၍ ပြောဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အရိယာသံဃာ၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်ကုန်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ရရှိအပ်သော မဂ္ဂဌာန် ဖလဌာန်အဖြစ်ကို အပေါင်းအစုဖြစ်သော အရိယာသံဃာ၌ တည်ရှိသည်ကို ရည်စူး၍ ‘မဂ်နှင့် ဖိုလ်တို့၌ တည်သော’ ဟု ညွှန်ပြအပ်သည်ဟူ၍ သိအပ်၏။

အာရကတ္တာ ကိလေသေဟိ, အနယေ န ဣရိယနတော, အယေ စ ဣရိယနတော, သဒေဝကေန စ လောကေန ‘‘သရဏ’’န္တိ အရဏီယတော အရိယော, ဒိဋ္ဌိသီလသာမညေန သံဟတတ္တာ သံဃော, အရိယော စ သော သံဃော စာတိ အရိယသံဃော, တံ အရိယသံဃံ. ပုဇ္ဇဘဝဖလနိဗ္ဗတ္တနတော အတ္တနော သန္တာနံ ပုနာတီတိ ဝါ ပုညံ, ခိတ္တံ ဝုတ္တံ ဗီဇံ ဝိရုဟနဋ္ဌာနတာယ တာယတိ ရက္ခတီတိ ခေတ္တံ ကေဒါရာဒိ, ခေတ္တံ ဝိယာတိ ခေတ္တံ, သတ္တာနံ ပုညဿ မဟပ္ဖလဘာဝကရဏေန ဝိရုဟနဋ္ဌာနတာယ ခေတ္တန္တိ ပုညက္ခေတ္တံ. အနုတ္တရံ ဝန္ဒေတိ သမ္ဗန္ဓော.

ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးမဲ့၌ မကျင့်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးစီးပွား၌ ကျင့်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့က 'ကိုးကွယ်ရာဟူ၍' ဆည်းကပ်ထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အရိယ' မည်၏။ အယူဝါဒနှင့် သီလ တူမျှခြင်းဖြင့် စုပေါင်းထားအပ်သောကြောင့် 'သံဃ' မည်၏။ အရိယာလည်းဖြစ်၊ သံဃာလည်း ဖြစ်သောကြောင့် 'အရိယသံဃ' မည်၏၊ ထိုအရိယာသံဃာကို။ ပူဇော်ထိုက်သော အဖြစ်ဟူသော အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ သန္တာန်ကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ကောင်းမှု' (ဗုဒ္ဓဘာသာဝေါဟာရအားဖြင့် ပုည) မည်၏။ ကြဲချစိုက်ပျိုးအပ်သော မျိုးစေ့ကို ရှင်သန်တိုးပွားရာ အရပ်အဖြစ်ဖြင့် စောင့်ရှောက်တတ်-ကာကွယ်တတ်သောကြောင့် လယ်ကွင်းစသည်သည် 'ခေတ္တ' (လယ်ယာမြေ) မည်၏။ လယ်ယာမြေနှင့် တူသောကြောင့် 'ခေတ္တ' မည်၏။ သတ္တဝါတို့၏ ကောင်းမှုကို အကျိုးကြီးပွားစေခြင်းဖြင့် ရှင်သန်တိုးပွားရာအရပ် ဖြစ်သောကြောင့် 'ခေတ္တ' ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'ဗုညက္ခေတ္တ' (ကောင်းမှုမျိုးစေ့စိုက်ရာ လယ်ယာမြေ) မည်၏။ 'အနုတ္တရံ' (အတုမရှိသော) ဟူသော ပုဒ်သည် 'ဝန္ဒေတိ' (ရှိခိုး၏) ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်၏။

ဧတ္ထ စ ‘‘သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော’’တိ ဧတေန အရိယသံဃဿ ဘဂဝတော အနုဇာတပုတ္တတံ ဒဿေတိ, တေနဿ ပဘဝသမ္ပဒါ ဒီပိတာ ဟောတိ. ‘‘ဌိတော မဂ္ဂဖလေသူ’’တိ ဧတေန ပဟာနသမ္ပဒံ, ဉာဏသမ္ပဒဉ္စ ဒဿေတိ ကိလေသာနံ သမုစ္ဆေဒပ္ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနဒီပနတော, မဂ္ဂဖလဉာဏာဓိဂမဒီပနတော စ. ‘‘အရိယသံဃ’’န္တိ ဧတေန ပဘဝသမ္ပဒံ သဗ္ဗသံဃာနံ အဂ္ဂဘာဝဒီပနတော, သဒေဝကေန စ လောကေန အရဏီယဘာဝဒီပနတော. ‘‘ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရ’’န္တိ ဧတေန လောကဿ ဗဟူပကာရတံ ဒဿေတိ အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျဘာဝဒီပနတော.

ဤ၌ 'သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အရိယာသံဃာတော်၏ မြတ်စွာဘုရား၏ အနုဇာတသားတော်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ ထိုပုဒ်ဖြင့် ထိုသံဃာတော်၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ အရင်းအမြစ် ပြည့်စုံခြင်း (ပဘဝသမ္ပဒါ) ကို ပြသရာရောက်၏။ 'ဌိတော မဂ္ဂဖလေသု' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို သမုစ္ဆေဒပဟာန်၊ ပဋိပဿဒ္ဓိပဟာန်တို့ဖြင့် ပယ်သတ်ခြင်းကို ပြသခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ဉာဏ် ဖိုလ်ဉာဏ်တို့ကို ရရှိခြင်းကို ပြသခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ပဟာနသမ္ပဒါ (ပယ်စွန့်ခြင်း ပြည့်စုံမှု) နှင့် ဉာဏသမ္ပဒါ (ဉာဏ်ပညာ ပြည့်စုံမှု) တို့ကို ပြတော်မူ၏။ 'အရိယသံဃံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သံဃာအားလုံးတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်ခြင်းကို ပြသခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နတ်နှင့်တကွသော လောကသားတို့ ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ထိုက်သော အဖြစ်ကို ပြသခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အရင်းအမြစ် ပြည့်စုံခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ 'ဗုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အမြတ်ဆုံး အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် (အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျ) အဖြစ်ကို ပြသခြင်းအားဖြင့် လောကသားတို့အား များစွာသော အကျိုးကျေးဇူးကို ပြုတတ်သော အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။

တထာ [Pg.13] ‘‘သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော’’တိ ဣဒံ အရိယသံဃဿ သမ္မာဥဇုဉာယသာမီစိပ္ပဋိပန္နဘာဝဒီပနံ. ‘‘ဌိတော မဂ္ဂဖလေသူ’’တိ ဣဒံ သတိပိ သန္တာနဝိဘာဂေန အနေကဘာဝေ စတုပုရိသယုဂအဋ္ဌပုရိသပုဂ္ဂလဘာဝဒီပနံ. ‘‘အရိယသံဃ’’န္တိ ဣဒံ အာဟုနေယျာဒိဘာဝဒီပနံ. ‘‘ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရ’’န္တိ ဣဒံ လောကဿ ဟိတသုခါယ ပဋိပန္နတာဒီပနံ. တထာ ‘‘ဌိတော မဂ္ဂဖလေသူ’’တိ ဣဒံ အရိယသံဃဿ လောကုတ္တရသရဏဂမနသဗ္ဘာဝဒီပနံ, တေနဿ ဘဂဝတော ဩရသပုတ္တဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ. ‘‘သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော’’တိ ဣမိနာ ပနဿ ဝိဟတဝိဓသ္တကိလေသာ အနဝသေသာ သေက္ခာသေက္ခာ သီလာဒိဓမ္မက္ခန္ဓာ ဒဿိတာ. ‘‘အရိယသံဃံ ပုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရ’’န္တိ ဣမိနာ တေသံ တေသညေဝ ယထာဝုတ္တဂုဏဝိသေသာနံ သုပရိသုဒ္ဓတံ ဒီပေတိ. တေနဿ မဟာနုဘာဝတံ, အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝံ, ဝန္ဒနာရဟဘာဝံ, အတ္တနော စ ဝန္ဒနာကိရိယာယ ခေတ္တင်္ဂတဘာဝံ ဒီပေတိ. သရဏဂမနဉ္စ သာဝကာနံ သဗ္ဗဂုဏာနံ အာဒိ, သပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒါ သေက္ခာ သီလက္ခန္ဓာဒယော မဇ္ဈေ, အသေက္ခာ သီလက္ခန္ဓာဒယော ပရိယောသာနန္တိ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကလျာဏာ သဗ္ဗေ အရိယသံဃဂုဏာ ဣမာယ ဂါထာယ ပကာသိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ထို့အတူ 'သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော' ဟူသော ဤပုဒ်သည် အရိယာသံဃာတော်၏ ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း၊ ဖြောင့်မတ်စွာကျင့်ခြင်း၊ သင့်လျော်စွာကျင့်ခြင်း၊ ရိုသေထိုက်စွာကျင့်ခြင်း အဖြစ်ကို ပြသခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဌိတော မဂ္ဂဖလေသု' ဟူသော ဤပုဒ်သည် သန္တာန်အားဖြင့် ကွဲပြားသောကြောင့် အများအပြား ရှိသော်လည်း ယောက်ျားအစုံအားဖြင့် လေးစုံ၊ ပုဂ္ဂိုလ်အားဖြင့် ရှစ်ပါးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်အဖြစ်ကို ပြသခြင်း ဖြစ်၏။ 'အရိယသံဃံ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် အာဟုနေယျစသော အဖြစ်ကို ပြသခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဗုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရံ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် လောက၏ စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ကျင့်ဆောင်တော်မူသော အဖြစ်ကို ပြသခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'ဌိတော မဂ္ဂဖလေသု' ဟူသော ဤပုဒ်သည် အရိယာသံဃာတော်၏ လောကုတ္တရာသရဏဂုံ တည်ရှိခြင်းကို ပြသခြင်း ဖြစ်၏၊ ထိုပုဒ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ရင်ဝယ်ဖြစ်သော သားတော်ရင်း (ဩရသပုတ္တ) အဖြစ်ကို ပြသအပ်သည် ဖြစ်၏။ 'သီလာဒိဂုဏသမ္ပန္နော' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးပယ်သတ်အပ်ပြီးသော အကြွင်းမဲ့သော သေက္ခ၊ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သီလစသော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ကို ပြသအပ်၏။ 'အရိယသံဃံ ဗုညက္ခေတ္တံ အနုတ္တရံ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ထိုထိုဆိုအပ်ပြီးသော ထူးခြားသော ဂုဏ်တို့၏ အလွန်စင်ကြယ်ခြင်းကို ပြသ၏။ ထိုသို့ပြသခြင်းဖြင့် သံဃာတော်၏ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိခြင်း၊ အတုမရှိ အလှူခံထိုက်သော အဖြစ်၊ ရှိခိုးထိုက်သော အဖြစ်နှင့် မိမိ၏ ရှိခိုးခြင်း ကိရိယာသည် အမြတ်ဆုံးလယ်ယာမြေသို့ ရောက်ရှိခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ သရဏဂုံသည် သာဝကတို့၏ ဂုဏ်အားလုံးတို့၏ အစဖြစ်၏။ ရှေးဦးစွာ ကျင့်အပ်သော အကျင့်နှင့်တကွ သေက္ခတို့၏ သီလက္ခန္ဓာစသည်တို့သည် အလယ်ဖြစ်၏။ အသေက္ခတို့၏ သီလက္ခန္ဓာစသည်တို့သည် အဆုံးဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး သုံးပါးလုံး၌ ကောင်းခြင်းရှိကုန်သော အရိယာသံဃာတော်၏ ဂုဏ်အားလုံးတို့ကို ဤဂါထာဖြင့် ပြသအပ်၏ဟူ၍ သိအပ်၏။

ဧဝံ ဂါထာတ္တယေန သင်္ခေပတော သကလဂုဏသံကိတ္တနမုခေန ရတနတ္တယဿ ပဏာမံ ကတွာ ဣဒါနိ တံ နိပစ္စကာရံ ယထာဓိပ္ပေတေ ပယောဇနေ ပရိဏာမေန္တော ‘‘ဝန္ဒနာဇနိတ’’န္တိ ဂါထမာဟ. တတ္ထ ဝန္ဒနာဇနိတန္တိ ဝန္ဒနာကာရေန နိဗ္ဗတ္တိတံ, ရတနတ္တယဂုဏာဘိတ္ထဝနဝသေန, နိပစ္စကာရဝသေန ဝါ ဥပ္ပာဒိတန္တိ အတ္ထော. ဣတီတိ ဧဝံ ‘‘မဟာကာရုဏိက’’န္တိအာဒိပ္ပကာရေန. ရတိဇနနဋ္ဌေန ရတနံ, ဗုဒ္ဓဓမ္မသံဃာ, စိတ္တီကတာဒိဘာဝေါ ဝါ ရတနဋ္ဌော. ဝုတ္တဉှေတံ –

ဤသို့လျှင် ဂါထာသုံးဂါထာတို့ဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့် ဂုဏ်အားလုံးကို ချီးမွမ်းခြင်း အစီအစဉ်ဖြင့် ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြုပြီး၍ ယခုအခါ၌ ထိုရိုသေစွာရှိခိုးခြင်းကို မိမိအလိုရှိအပ်သော အကျိုးငှာ လွှဲပြောင်းမျှဝေလိုသဖြင့် 'ဝန္ဒနာဇနိတံ' အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ 'ဝန္ဒနာဇနိတံ' ဟူသည် ရှိခိုးခြင်းအခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော၊ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကို ချီးမွမ်းခြင်းစွမ်းအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ရိုသေစွာ ရှိခိုးခြင်းစွမ်းအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပွားစေအပ်သော (ကောင်းမှု) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'ဣတိ' ဟူသည် 'မဟာကာရုဏိကံ' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဟူလို။ မွေ့လျော်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် 'ရတနာ' မည်၏၊ (ထိုရတနာသည်) မြတ်စွာဘုရား၊ တရားတော်၊ သံဃာတော်တို့ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ပူဇော်အပ်သော အဖြစ်စသည်သည် 'ရတနာ' ၏ အနက်ဖြစ်၏။ ထိုစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့ဖူး၏ -

‘‘စိတ္တီကတံ မဟဂ္ဃဉ္စ, အတုလံ ဒုလ္လဘဒဿနံ;

အနောမသတ္တပရိဘောဂံ, ရတနံ တေန ဝုစ္စတီ’’တိ. (ခု. ပါ. အဋ္ဌ. ၆.၃;

ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၃၃;

သံ. နိ. ၅.၂၂၃;

သု. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၂၆;

မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၅၀;

ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာ;

မ. နိ. ဋီ. ၁.၄;

သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၄;

အ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၄;

သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ);

“ပူဇော်အပ်ခြင်း၊ အဖိုးအတိုင်းမသိ ကြီးမြတ်ခြင်း၊ အတုမရှိခြင်း၊ ဖူးမြင်ရခဲခြင်း၊ မြတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သုံးဆောင်ရာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ရတနာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။”

စိတ္တီကတဘာဝါဒယော စ အနညသာဓာရဏာ ဗုဒ္ဓါဒီသု ဧဝ လဗ္ဘန္တိ, ရတနာနံ တယံ ရတနတ္တယံ, တသ္မိံ ရတနတ္တယေ. ဟတန္တရာယောတိ ဝိဓသ္တဥပဒ္ဒဝေါ ဟုတွာတိ သမ္ဗန္ဓော, ဧတေန အတ္တနော ပသာဒသမ္ပတ္တိယာ, ရတနတ္တယဿ စ ခေတ္တဘာဝသမ္ပတ္တိယာ တဿ ပုညဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ ဥပဃာတကဥပဒ္ဒဝါနံ [Pg.14] ဝိဟနနေ သမတ္ထတံ ဒဿေတိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗသ္မိံ အန္တော စေဝ ဗဟိ စ, အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဝတ္ထူသူတိ အတ္ထော. သဗ္ဗတ္ထာတိ ဝါ သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ, သံဝဏ္ဏနာယ အာဒိမဇ္ဈပရိယောသာနကာလေသူတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဟုတွာတိ ပုဗ္ဗကာလကိရိယာ, တဿ ‘‘ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. တဿာတိ ယံ ရတနတ္တယေ ဝန္ဒနာဇနိတံ ပုညံ, တဿ. တေဇသာတိ အာနုဘာဝေန ဗလေန.

ပူဇော်အပ်သော အဖြစ်စသည်တို့သည်လည်း အခြားသောသူတို့နှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ ဘုရားစသည်တို့၌သာ ရရှိနိုင်ကုန်၏။ ရတနာသုံးပါး၏ အပေါင်းသည် 'ရတနာသုံးပါး' မည်၏၊ ထိုရတနာသုံးပါး၌။ 'ဟတန္တရာယော' ဟူသည် ပျက်စီးအပ်သော ဘေးဥပဒ်ရှိသည် ဖြစ်၍ ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်၏။ ထိုစကားဖြင့် မိမိ၏ ကြည်ညိုခြင်း ပြည့်စုံမှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရတနာသုံးပါး၏ လယ်ယာမြေကဲ့သို့ အားထားရာဖြစ်ခြင်း ပြည့်စုံမှုကြောင့်လည်းကောင်း ထိုကောင်းမှုသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရာ၌ နှောင့်ယှက်တတ်သော ဘေးဥပဒ်တို့ကို ဖျက်ဆီးခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သည်ကို ပြတော်မူ၏။ 'သဗ္ဗတ္ထာ' ဟူသည် အတွင်း၌လည်းကောင်း၊ အပြင်၌လည်းကောင်း အားလုံးသော အတွင်းအပြင် ဝတ္ထုတို့၌ ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် 'သဗ္ဗတ္ထာ' ဟူသည် အလုံးစုံသော ကာလ၌၊ အနက်ဖွင့်ဆိုခြင်း၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး ကာလတို့၌ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဟုတွာ' ဟူသော ပုဒ်သည် ရှေးဦးစွာ ပြုအပ်သော ကိရိယာ (ပုဗ္ဗကာလကိရိယာ) ဖြစ်၏၊ ထိုပုဒ်သည် 'ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနံ' ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်၏။ 'တဿ' ဟူသည် ရတနာသုံးပါး၌ ရှိခိုးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကောင်းမှု၏ (တဿ) ဟု ဆိုလို၏။ 'တေဇသာ' ဟူသည် တန်ခိုးအရှိန်အဝါဖြင့်၊ စွမ်းအားဖြင့် ဟူလို။

ဧဝံ ရတနတ္တယဝန္ဒနာယ ပယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ နေတ္တိပ္ပကရဏဿ ဂမ္ဘီရတ္ထတ္တာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ ဒုက္ကရဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဌိတိ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဌိတိန္တိ ဌာနံ အနန္တရဓာနံ အဝိစ္ဆေဒပ္ပဝတ္တိံ. အာကင်္ခမာနေနာတိ ဣစ္ဆမာနေန ပတ္ထယန္တေန, ‘‘အဟောဝတာယံ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိ စိရံ တိဋ္ဌေယျာ’’တိ ဧဝံ ပတ္ထယန္တေနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. စိရန္တိ ဒီဃကာလံ, ပဉ္စဝဿသဟဿပရိမာဏံ ကာလန္တိ အတ္ထော. သဒ္ဓမ္မနေတ္တိယာတိ သဒ္ဓမ္မသင်္ခါတာယ နေတ္တိယာ. သဒ္ဓမ္မော ဟိ ဝေနေယျသန္တာနေသု အရိယဂုဏာနံ နယနတော နေတ္တိ, သဒ္ဓမ္မဿ ဝါ နေတ္တိ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိ, တဿာ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိယာ, သွာယမတ္ထော အဋ္ဌကထာယံ ဝိစာရိတော ဧဝ. ထေရေနာတိ ထိရဂုဏယုတ္တေန. အဘိယာစိတောတိ အာဒရဂါရဝေန ယာစိတော. အဘိမုခံ ဝါ ယာစိတော, အနုတ္တရံ ကတွာ ယာစိတောတိ အတ္ထော. ဥဒ္ဒိဿ ဝါ ယာစိတော, ဂရုတရံ ကတွာ ယာစိတောတိ အတ္ထော, ‘‘ကရောတု အာယသ္မာ နေတ္တိပ္ပကရဏဿ ကဉ္စိ အတ္ထသံဝဏ္ဏန’’န္တိ ဧဝံ နေတ္တိယာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ပတိ အဇ္ဈေသိတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဧတ္ထ စ သဒ္ဓမ္မဿ စိရံ ဌိတိကာမေန အဇ္ဈာသယသမ္ပန္နေန သာသနေ ထိရဂုဏယုတ္တေန သဗြဟ္မစာရိနာ အာဒရဂါရဝေန, အဘိမုခံ ဝါ ယာစိတေန မေ န သက္ကာ တဿ အဘိယာစနံ ပဋိက္ခိပိတုန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ဌိတိံ အာကင်္ခမာနေနာ’’တိ ဂါထာယ.

ယခုကဲ့သို့ ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးပူဇော်ခြင်း၏ အကျိုးကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ၌ နေတ္တိပကရုဏ်းကျမ်း၏ နက်နဲသောအနက်ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် အနက်အဋ္ဌကထာဖွင့်ဆိုရန် ခဲယဉ်းသောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ "ဌိတိ" အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ "ဌိတိံ" ဟူသည်မှာ မကွယ်မပျောက်ဘဲ အစဉ်မပြတ် တည်တံ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အာကင်္ခမာနေန" ဟူသည်မှာ တောင့်တသော အလိုရှိသောသူသည်၊ "ဩော်... ဤသဒ္ဓမ္မနေတ္တိ (သူတော်ကောင်းတရားလမ်းညွှန်) သည် ရှည်မြင့်စွာ တည်တံ့ပါစေသတည်း" ဟု ဤသို့ တောင့်တသောသူသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "စိရံ" ဟူသည်မှာ ရှည်မြင့်စွာသောကာလ၊ ငါးထောင်သော နှစ်ပတ်လုံး အတိုင်းအရှည်ရှိသော ကာလပတ်လုံးဟု အနက်ရ၏။ "သဒ္ဓမ္မနေတ္တိယာ" ဟူသည်မှာ သဒ္ဓမ္မဟု ဆိုအပ်သော နေတ္တိကျမ်း၏။ စင်စစ်သော်ကား သဒ္ဓမ္မသည် ဝေနေယျသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ အရိယာဂုဏ်တို့ကို ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် "နေတ္တိ" မည်၏၊ သို့မဟုတ် သဒ္ဓမ္မ၏ နေတ္တိသည် သဒ္ဓမ္မနေတ္တိမည်၏၊ ထိုသဒ္ဓမ္မနေတ္တိ၏။ ထိုအနက်ကို အဋ္ဌကထာ၌ စိစစ်ပြီး ဖြစ်ပါပေ၏။ "ထေရေန" ဟူသည်မှာ ခိုင်ခံ့သော သီလစသော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော မထေရ်မြတ်သည်။ "အဘိယာစိတော" ဟူသည်မှာ ရိုသေလေးမြတ်စွာ တောင်းပန်အပ်သည်ဖြစ်၍၊ သို့မဟုတ် မျက်မှောက်၌ တောင်းပန်အပ်သည်၊ မိမိထက် မြတ်စွာပြု၍ တောင်းပန်အပ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ သို့မဟုတ် ရည်ညွှန်း၍ တောင်းပန်အပ်သည်၊ အလွန်လေးစားစွာ ပြု၍ တောင်းပန်အပ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ "အရှင်မြတ်သည် နေတ္တိပကရုဏ်းကျမ်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် တစ်စုံတစ်ရာကို ပြုတော်မူပါ" ဟု ဤသို့ နေတ္တိကျမ်း၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ကို ပြခြင်းငှာ တောင်းပန်အပ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤဂါထာ၌ "ဌိတိံ အာကင်္ခမာနေန" ဟူသော ဂါထာဖြင့် သာသနာတော်၏ ရှည်မြင့်စွာ တည်တံ့ခြင်းကို အလိုရှိသော၊ စင်ကြယ်သော အဇ္ဈာသယနှင့် ပြည့်စုံသော၊ သာသနာတော်၌ ခိုင်မြဲသောဂုဏ်ရှိသော သီတင်းသုံးဖော်ဖြစ်သော ရဟန်းက ရိုသေလေးမြတ်စွာ၊ သို့မဟုတ် မျက်မှောက်၌ တောင်းပန်အပ်သော အကျွန်ုပ်သည် ထိုသူ၏ တောင်းပန်ခြင်းကို ငြင်းပယ်ရန် မစွမ်းနိုင်ပါကြောင်း ပြသတော်မူ၏။

ပဒုမုတ္တရနာထဿာတိ ပဒုမုတ္တရဿ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ. ပဿတာတိ ပုဗ္ဗေနိဝါသစက္ခုနာ, သမန္တစက္ခုနာ ဧဝ ဝါ ဟတ္ထတလေ ဌပိတအာမလကံ ဝိယ အဘိနီဟာရံ ပဿန္တေန. တာဒိနာတိ တာဒိဘာဝယုတ္တေန, သဗ္ဗတ္ထ ဝါ နိဗ္ဗိကာရေန, ‘‘အမှာကံ ဘဂဝတာ’’တိ ဝစနသေသော. ယဿာတိ အာယသ္မတော မဟာကစ္စာနတ္ထေရဿ. ဌပိတောတိ –

"ပဒုမုတ္တရနာထဿ" ဟူသည်မှာ ပဒုမုတ္တရ မြတ်စွာဘုရား၏။ "ပဿတာ" ဟူသည်မှာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်မျက်စိဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်မျက်စိဖြင့် သော်လည်းကောင်း လက်ဖဝါးပေါ်၌ တင်ထားသော သျှားသီးကို မျက်မှောက်မြင်ရသကဲ့သို့ (ပါရမီဆောက်တည်ချက်ကို) မြင်တော်မူသော။ "တာဒိနာ" ဟူသည်မှာ တာဒိဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသော အာရုံတို့၌ ဖောက်ပြန်ခြင်း မရှိတော်မူသော၊ "ကျွန်ုပ်တို့၏ မြတ်စွာဘုရားသည်" ဟု စကားအကြွင်း ရှိ၏။ "ယဿ" ဟူသည်မှာ အကြင် အရှင်မဟာကစ္စည်းမထေရ်ကို။ "ဌပိတော" ဟူသည်မှာ ထားတော်မူအပ်သော -

‘‘ဧတဒဂ္ဂံ, ဘိက္ခဝေ, မမ သာဝကာနံ ဘိက္ခူနံ သံခိတ္တေန ဘာသိတဿ ဝိတ္ထာရေန အတ္ထံ ဝိဘဇန္တာနံ ယဒိဒံ မဟာကစ္စာနော’’တိ (အ. နိ. ၁.၁၈၈, ၁၉၇) –

"ရဟန်းတို့၊ အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တရားတော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျယ်အားဖြင့် ဝေဖန်တတ်ကြကုန်သော ငါ၏သာဝက ရဟန်းတို့တွင် ဤမဟာကစ္စည်းသည် အမြတ်ဆုံးပေတည်း" ဟု -

ဧဝံ [Pg.15] ဌပိတော. သီလာဒိဂုဏဝိသေသေဟိ မဟန္တာ သာဝကာတိ မဟာသာဝကာ (ထေရဂါ. အဋ္ဌ. ၂.၁၂၈၈; အ. နိ. ဋီ. ၂.၃.၅၉), မဟာကဿပါဒယော, တေသု အယမာယသ္မာ အညတရောတိ, မဟာသာဝကော စ သော ဂုဏဝိသေသယောဂတော ဥတ္တမော စာတိ မဟာသာဝကုတ္တမော.

ဤသို့ ထားတော်မူအပ်သော။ သီလစသော ထူးမြတ်သောဂုဏ်တို့ကြောင့် ကြီးမြတ်ကုန်သော သာဝကတို့သည် "မဟာသာဝက" မည်ကုန်၏။ မဟာကဿပ အစရှိသော မထေရ်မြတ်တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုမဟာသာဝကတို့တွင် ဤအရှင်မြတ်သည် တစ်ပါးအပါအဝင် ဖြစ်၏။ မဟာသာဝကလည်း ဖြစ်၍ ထူးခြားသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် မြတ်သောသူလည်း ဖြစ်သောကြောင့် "မဟာသာဝကုတ္တမ" (မဟာသာဝကတို့ထက် မြတ်သောသူ) မည်၏။

ဈာနာဒီသု သာတိသယာနံ အာဝဇ္ဇနာဒိဝသီဘာဝါနံ, အရိယိဒ္ဓိဝသေန ပရမဿ စ စေတောဝသီဘာဝဿ အဓိဂတတ္တာ ဝသိပ္ပတ္တော. အတ္ထာဒီသု သဝိသေသဘေဒဂတပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏတ္တာ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒေါ. ‘‘ပဏ္ဍိတော, ဘိက္ခဝေ, မဟာကစ္စာနော, မဟာပညော, ဘိက္ခဝေ, မဟာကစ္စာနော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၂၀၅) အနေကေသု ဌာနေသု ဘဂဝတာ ပသံသိတတ္တာ သမ္ဗုဒ္ဓေန ပသံသိတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သတ္ထု စေဝ သံဝဏ္ဏိတော သံဘာဝိတော, ဝိညူနဉ္စ သဗြဟ္မစာရိန’’န္တိ.

ဈာန်အစရှိသည်တို့၌ အထူးသဖြင့် ဆင်ခြင်ခြင်းအစရှိသော နိုင်နင်းခြင်း (ဝသီဘော်) ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရိယာတို့၏ တန်ခိုးစွမ်းအားဖြင့် မြတ်လှစွာသော စိတ်ကို နိုင်နင်းခြင်းသို့ ရောက်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဝသီပတ္တ (နိုင်နင်းခြင်းသို့ ရောက်သောသူ) မည်၏။ အနက်အဓိပ္ပာယ်အစရှိသည်တို့၌ ထူးခြားသော ကွဲပြားခြင်းသို့ ရောက်သော ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ် ရှိသည်ဖြစ်၍ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒ (ကွဲပြားသော ပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏ်ရှိသောသူ) မည်၏။ "ရဟန်းတို့၊ မဟာကစ္စည်းသည် ပညာရှိပေ၏၊ ရဟန်းတို့၊ မဟာကစ္စည်းသည် မဟာပညာရှိ ဖြစ်ပေ၏" အစရှိသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် များစွာသော နေရာတို့၌ ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သောကြောင့် "သမ္ဗုဒ္ဓေန ပသံသိတ" (မြတ်စွာဘုရား ချီးမွမ်းအပ်သောသူ) မည်၏။ ထို့ကြောင့် "မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ချီးမွမ်းအပ်၊ ပူဇော်အပ်၏၊ ပညာရှိကုန်သော သီတင်းသုံးဖော်တို့သည်လည်း (ချီးမွမ်းအပ်၊ ပူဇော်အပ်၏)" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

အနုမောဒိတာတိ ‘‘သာဓု သာဓု, ကစ္စာန, သာဓု ခေါ, တွံ ကစ္စာန, ဣမံ ဓမ္မသံဝဏ္ဏနံ အဘာသီ’’တိ ဧဝံ အနုမောဒိတာ. ဧကသ္မိံ ကိရ သမယေ အယံ မဟာထေရော ဇမ္ဗုဝနသဏ္ဍေ ဝိဟရန္တော အတ္တနော သန္တိကာဝစရာနံ ဘိက္ခူနံ ဣမံ ဟာရနယပဋိမဏ္ဍိတံ ပကရဏံ အဘာသိ. ဘာသိတွာ စ ဘဂဝတော သန္တိကံ ဥပသင်္ကမိတွာ ဘဂဝန္တံ အဘိဝါဒေတွာ ဧကမန္တံ နိသိန္နော ယထာဘာသိတံ ဣမံ ပကရဏံ ဘဂဝတော နိဝေဒေသိ. တံ သုတွာ ဘဂဝါ ‘‘သာဓု သာဓူ’’တိအာဒိနာ အနုမောဒိတွာ ‘‘တသ္မာတိဟ, တွံ ကစ္စာန, ဣမံ ဓမ္မသံဝဏ္ဏနံ ဓမ္မနေတ္တိတွေဝ ဓာရေဟီ’’တိ နာမဂ္ဂဟဏံ အကာသီတိ ဝဒန္တိ. ဒေသနာဟာရာဒိနန္ဒိယာဝဋ္ဋနယာဒိဟာရနယာနုသာရေနေဝ သဗ္ဗဓမ္မသံဝဏ္ဏနာနံ ဂတိယောတိ အာဟ ‘‘သာသနဿ သဒါယတ္တာ, နဝင်္ဂဿတ္ထဝဏ္ဏနာ’’တိ.

"အနုမောဒိတာ" ဟူသည်မှာ "သာဓု သာဓု ကစ္စည်း၊ ကစ္စည်း... သင်သည် ဤတရားဖွင့်ဆိုချက်ကို ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်ပေ၏" ဟု ဤသို့ ဝမ်းမြောက်နုမော် သာဓုခေါ်တော်မူအပ်သော။ ကြားဖူးသည်ကား - တစ်ခုသော သမယ၌ ဤမဟာထေရ်မြတ်သည် ဇမ္ဗုတောအုပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် မိမိ၏ အနီးအပါး၌ နေကုန်သော ရဟန်းတို့အား ဤဟာရ၊ နယနည်းလမ်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော နေတ္တိကျမ်းကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဟောကြားပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်သို့ ချဉ်းကပ်၍ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးကာ တစ်ခုသော နေရာ၌ ထိုင်လျက် မိမိဟောကြားခဲ့သည့်အတိုင်း ဤကျမ်းကို မြတ်စွာဘုရားအား တင်ပြလျှောက်ထား၏။ ထိုစကားကို ကြားနာတော်မူရသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "သာဓု သာဓု" အစရှိသဖြင့် ဝမ်းမြောက်နုမော် သာဓုခေါ်တော်မူပြီးလျှင် "ကစ္စည်း... ထို့ကြောင့် သင်သည် ဤတရားဖွင့်ဆိုချက်ကို သဒ္ဓမ္မနေတ္တိ (တရားလမ်းညွှန်) ဟူ၍သာ ဆောင်ထားလော့" ဟု အမည်မှည့်ခေါ်တော်မူ၏ဟု ပညာရှိတို့ မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။ ဒေသနာဟာရအစရှိသည်တို့၊ နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယအစရှိသည်တို့၏ ဟာရနယနည်းလမ်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ခပ်သိမ်းသော တရားတော်တို့ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း၏ လမ်းခရီးသည် ဖြစ်ပေ၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ "သာသနာတော်၌ အစဉ်မှီလျက်ရှိသော၊ ကိုးပါးသော အင်္ဂါရှိသော ဘုရားဟောဒေသနာတော်၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ဖြစ်သော" ဟု မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။

ဂမ္ဘီရဉာဏေဟီဟိ ဂမ္ဘီရေဟိ ဉာဏေဟိ, န သဒ္ဓါမတ္တကေန, ဂမ္ဘီရဉာဏေဟိ ဝါ မဟာပညေဟိ အရိယေဟိ. ပကရဏဿ ဂမ္ဘီရတ္ထတံ, အတ္တနော စ ဉာဏဿ နာတိဝိသယတံ ဝိဒိတွာ သံဝဏ္ဏနာရမ္ဘေ သံသီဒန္တမ္ပိ မံ သာသနဂုဏာဒိဥပနိဿယသမ္ပဒါ ဥဿာဟေသီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ကိဉ္စာပီ’’တိအာဒိနာ.

"ဂမ္ဘီရဉာဏေဟိ" ဟူသည်မှာ နက်နဲသော ဉာဏ်တို့ဖြင့်၊ ယုံကြည်ရုံမျှဖြင့် မဟုတ်၊ သို့မဟုတ် နက်နဲသော ဉာဏ်ပညာရှိကုန်သော အရိယာမထေရ်မြတ်တို့ဖြင့်။ ကျမ်း၏ နက်နဲသောအနက်ရှိသည်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ မိမိ၏ ဉာဏ်သည် အလွန်အမင်း ကျက်စားရာနယ်ပယ် မဟုတ်သည်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သိရှိ၍ ကျမ်းဖွင့်ဆိုခြင်းကို စတင်ရာ၌ စိတ်ပျက်အားလျော့နေသော အကျွန်ုပ်ကို သာသနာတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူး အစရှိသော ဥပနိဿယအချက်အလက် ပြည့်စုံမှုက အားပေးတိုက်တွန်းလေသည်ဟူသော ဤအနက်ကို "ကိဉ္စာပိ" အစရှိသော စကားဖြင့် ပြသတော်မူ၏။

‘‘ပဉ္စပိ နိကာယေ ဩဂါဟေတွာ’’တိ ဣမိနာ နေတ္တိယာ ပဉ္စပိ မဟာနိကာယေ အနုပဝိသိတွာ အဝဋ္ဌာနံ, တေသံ သံဝဏ္ဏနာဘာဝဉ္စ ဒီပေတိ. တတ္ထ [Pg.16] ‘‘ကတမော အဿာဒေါ စ အာဒီနဝေါ စာ’’တိအာဒိပေဋကောပဒေသပါဠိံ (ပေဋကော. ၂၃) အာနေတွာ ဣဓ ဒေသနာဟာရာဒီနံ ပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယော ပေဋကေန သံသန္ဒနံ နာမ. ‘‘ယထာဗလ’’န္တိ ဣမိနာ သဗ္ဗထာ သဗ္ဗဘာဂေနာပိ နေတ္တိယာ သံဝဏ္ဏနာ မယာ န သုကရာ ကာတုံ, အတ္တနော ပန ဉာဏဗလာနုရူပံ ကရိဿာမီတိ နိရတိမာနတံ ဒီပေတိ.

"နိကာယ်ငါးရပ်လုံးသို့ သက်ဝင်စေ့ငု၍" ဟူသော ဤစကားဖြင့် နေတ္တိကျမ်းသည် မဟာနိကာယ်ငါးရပ်လုံးသို့ သက်ဝင်၍ တည်ရှိနေပုံကိုလည်းကောင်း၊ ထိုနိကာယ်တို့၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပြသတော်မူ၏။ ထိုကျမ်း၌ "သာယာဖွယ် (အဿာဒ) နှင့် အပြစ် (အာဒီနဝ) သည် အဘယ်နည်း" အစရှိသော ပေဋကောပဒေသပါဠိတော်ကို ဆောင်ယူ၍ ဤကျမ်း၌ ဒေသနာဟာရအစရှိသည်တို့၏ ပုဒ်အနက်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် ပေဋကနှင့် ညှိနှိုင်းတိုက်ဆိုင်ခြင်း မည်၏။ "မိမိစွမ်းအားရှိသမျှ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့်၊ ခပ်သိမ်းသော အဖို့အစုအားဖြင့် နေတ္တိကျမ်း၏ အဋ္ဌကထာကို ပြုရန် အကျွန်ုပ်အတွက် မလွယ်ကူပါ၊ မိမိ၏ ဉာဏ်စွမ်းအားလျော်စွာသာ ပြုပါအံ့ဟု မာန်မာနရှိပုံကို ပြသတော်မူ၏။

သုဝိသုဒ္ဓန္တိ သုဋ္ဌု ဝိသုဒ္ဓံ, နိကာယန္တရလဒ္ဓိဒေါသေဟိ အန္တရန္တရာ အနုပ္ပဝေသိတေဟိ အသမ္မိဿန္တိ အဓိပ္ပာယော. အသံကိဏ္ဏန္တိ သနိကာယေပိ ပဒတ္ထန္တရပရိကပ္ပနာဒိနာ အသံကိဏ္ဏံ တာဒိသသင်္ကရရဟိတံ အနာကုလံ သုပရိစ္ဆိန္နံ. ဝိဝိဓေဟိ အာကာရေဟိ နိစ္ဆိနောတီတိ ဝိနိစ္ဆယော. အတ္ထာနံ ဝိနိစ္ဆယော အတ္ထဝိနိစ္ဆယော. ဂဏ္ဌိဋ္ဌာနဘူတေသု အတ္ထေသု ခိလမဒ္ဒနာကာရေန ပဝတ္တာ ဝိမတိစ္ဆေဒကထာ, နိပုဏော သုခုမော သဏှော အတ္ထဝိနိစ္ဆယော ဧတဿာတိ နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယော. အထ ဝါ အတ္ထေ ဝိနိစ္ဆိနောတီတိ အတ္ထဝိနိစ္ဆယော, ယထာဝုတ္တအတ္ထဝိသယဉာဏံ, နိပုဏော ဆေကော အတ္ထဝိနိစ္ဆယော ဧတဿာတိ နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယော, တံ နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယံ. သမယန္တိ သိဒ္ဓန္တံ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – မဟာဝိဟာရဝါသီနံ သိဒ္ဓန္တော ဝုတ္တနယေန သုပရိသုဒ္ဓေါ, အနာကုလော, သဏှသုခုမဝိနိစ္ဆယော စ, သိဒ္ဓန္တံ တံ အဝိလောမေန္တော အနုကူလတော တတ္ထ သိဒ္ဓံယေဝ ဓမ္မနေတ္တိံ ပကာသယန္တော နေတ္တိပ္ပကရဏဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနံ ကရိဿာမီတိ.

"သုဝိသုဒ္ဓံ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ စင်ကြယ်သော၊ အခြားဂိုဏ်း (နိကာယန္တရ) တို့၏ လွဲမှားသော အယူဝါဒ အပြစ်တို့သည် အကြားအကြား၌ သက်ဝင်ရောနှောခြင်း မရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ "အသံကိဏ္ဏံ" ဟူသည်မှာ မိမိတို့ဂိုဏ်း၌ပင် လျှင် အခြားပုဒ်အနက်တို့ကို ကြံဆခြင်းစသည်ဖြင့် မရောယှက်သော၊ ထိုသို့သော ရောထွေးမှု ကင်းသော၊ မရှုပ်ထွေးသော၊ ကောင်းစွာ ပိုင်းခြားအပ်သော။ အထူးထူးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဆုံးဖြတ်တတ်သောကြောင့် "ဝိနိစ္ဆယ" မည်၏။ အနက်တို့ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် "အတ္ထဝိနိစ္ဆယ" မည်၏။ ခဲယဉ်းလှစွာသော အနက်အရပ်တို့၌ ငြောင့်တံသင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ယုံမှားသံသယကို ဖြတ်တောက်ကြောင်း စကားသည်လည်းကောင်း၊ သိမ်မွေ့နူးညံ့၍ ပြတ်သားသော အနက်ဆုံးဖြတ်ချက်သည် ဤကျမ်း၌ ရှိသောကြောင့် "နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယ" မည်၏။ သို့မဟုတ် အနက်ကို ဆုံးဖြတ်တတ်သောကြောင့် "အတ္ထဝိနိစ္ဆယ" မည်၏၊ ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ကို ကျက်စားရာရှိသော ဉာဏ်ဖြစ်၏။ သိမ်မွေ့လိမ္မာသော အနက်ဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် ဤကျမ်း၌ ရှိသောကြောင့် "နိပုဏတ္ထဝိနိစ္ဆယ" မည်၏၊ ထိုသိမ်မွေ့သော အနက်ဆုံးဖြတ်ချက် ရှိသော။ "သမယံ" ဟူသည်မှာ ဝါဒ (သိဒ္ဓန္တ) ကို။ ဤဆိုလိုချက်ကား - မဟာဝိဟာရဝါသီတို့၏ ဝါဒသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် အလွန်စင်ကြယ်၏၊ မရှုပ်ထွေး၊ သိမ်မွေ့နူးညံ့သော အဆုံးအဖြတ်လည်း ရှိ၏။ ထိုဝါဒကို မဖောက်ဖျက်ဘဲ လျော်ညီစွာ ထိုဝါဒ၌ ပြီးစီးပြီးဖြစ်သော သဒ္ဓမ္မနေတ္တိကိုသာ ပြသလျက် နေတ္တိပကရုဏ်းကျမ်း၏ အနက်အဋ္ဌကထာကို ပြုအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။

ပမာဒလေခန္တိ အပရဘာဂေ ပေါတ္ထကာရုဠှကာလေ ပမဇ္ဇိတွာ လိခနဝသေန ပဝတ္တပ္ပမာဒပါဌံ. ဝဇ္ဇေတွာတိ အပနေတွာ. ပါဠိံ သမ္မာ နိယောဇယန္တိ တံ တံ နေတ္တိပါဠိံ တတ္ထ တတ္ထ ဥဒါဟရဏဘာဝေန အာနီတသုတ္တေ သမ္မဒေဝ နိယောဇေန္တော, အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ ဝါ တံ တံ ဥဒါဟရဏသုတ္တသင်္ခါတံ ပါဠိံ တသ္မိံ တသ္မိံ လက္ခဏဘူတေ နေတ္တိဂန္ထေ သမ္မဒေဝ နိယောဇေန္တော. ဥပဒေသန္တိ နေတ္တိဥပနိသံ နေတ္တိဟဒယံ. ယွာယံ သပဋ္ဌာနဝိဘာဂဿ တေတ္တိံသဝိဓဿ နေတ္တိပဒတ္ထဿ သဟ နိမိတ္တဝိဘာဂေန အသင်္ကရတော ဝဝတ္ထိတော ဝိသယော, တံ. ဝိဘာဝေန္တော ပကာသေန္တော. တဿာ နေတ္တိယာ ကရိဿာမိ အတ္ထဝဏ္ဏနန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

"ပမာဒလေခံ" ဟူသည်မှာ နောင်အခါ ပေထက်အက္ခရာတင်သော ကာလ၌ မေ့လျော့၍ ရေးသားခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မှားယွင်းသော ပါဌ်တည်း။ "ဝဇ္ဇေတွာ" ဟူသည် ဖယ်ရှား၍ ဟူလို။ "ပါဠိံ သမ္မာ နိယောဇေယျံ" ဟူသည်မှာ ထိုထိုသော နေတ္တိပါဠိတော်ကို ထိုထိုသာဓကအဖြစ် ဆောင်ယူအပ်သော သုတ်တို့၌ ကောင်းစွာ ယှဉ်စပ်လျက်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အနက်အဖွင့်အားဖြင့် ထိုထိုသာဓကသုတ်ဟု ဆိုအပ်သော ပါဠိတော်ကို ထိုထိုလက္ခဏာဖြစ်သော နေတ္တိကျမ်း၌ ကောင်းစွာ ယှဉ်စပ်လျက်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ "ဥပဒေသံ" ဟူသည် နေတ္တိကျမ်း၏ အမှီသဟဲ (ဝါ) နေတ္တိကျမ်း၏ နှလုံးသားတည်း။ အကြင် ပဋ္ဌာန်းအပြားနှင့်တကွဖြစ်သော သုံးဆယ့်သုံးပါးသော နေတ္တိပဒတ္ထ၏ အကြောင်းအပြားနှင့်တကွ မရောယှက်ဘဲ သတ်မှတ်အပ်သော အရာဌာနသည် ရှိ၏၊ ထိုအရာဌာနကို။ "ဝိဘာဝေန္တော" ဟူသည် ထင်ရှားပြသလျက် ဟူလို။ "ထိုနေတ္တိကျမ်း၏ အနက်အဖွင့် (အဋ္ဌကထာ) ကို ပြုအံ့" ဟု စကားစပ်ရမည်။

ဧတ္ထ စ ‘‘အဘိယာစိတော’’တိ ဣမိနာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ နိမိတ္တံ ဒဿေတိ, ‘‘ဌိတိံ အာကင်္ခမာနေန စိရံ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိယာ’’တိ ဣမိနာ ပယောဇနံ, ‘‘ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ [Pg.17] ဣမိနာ ပိဏ္ဍတ္ထံ. သံဝဏ္ဏိယမာနာ ဟိ ပကရဏတ္ထာ သံဝဏ္ဏနာယ ပိဏ္ဍတ္ထော. ‘‘တမုပနိဿာယာ’’တိအာဒိနာ ကရဏပ္ပကာရံ.

ဤဂါထာ၌လည်း "အဘိယာစိတော" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အနက်အဖွင့်ကို ပြုရခြင်း၏ အကြောင်း (နိမိတ်) ကို ပြ၏၊ "ဌိတိံ အာကင်္ခမာနေန စိရံ သဒ္ဓမ္မနေတ္တိယာ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အကျိုးကျေးဇူးကို ပြ၏၊ "ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနံ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အကျဉ်းချုပ်အနက်ကို ပြ၏။ ဖွင့်ဆိုအပ်သော ကျမ်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့သည်သာ အဖွင့်ကျမ်း၏ အကျဉ်းချုပ်အနက် မည်၏။ "တမုပနိဿာယ" အစရှိသော စကားဖြင့် ပြုလုပ်ပုံအခြင်းအရာကို ပြသ၏။

ဣဒါနိ သံဝဏ္ဏနာယ သဝနေ နိယောဇေန္တော ‘‘ဣတိ အတ္ထ’’န္တိ ဩသာနဂါထမာဟ. တတ္ထ ‘‘သက္ကစ္စ’’န္တိ ပဒံ ဥဘယတ္ထ ယောဇေတဗ္ဗံ ‘‘သက္ကစ္စံ ဝိဘဇန္တဿ, သက္ကစ္စံ နိသာမယထာ’’တိ.

ယခုအခါ အနက်အဖွင့်ကျမ်းကို နာကြားခြင်း၌ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်လိုသဖြင့် "ဣတိ အတ္ထံ" အစရှိသော အဆုံးသတ်ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုဂါထာ၌ "သက္ကစ္စံ" ဟူသော ပုဒ်ကို "သက္ကစ္စံ ဝိဘဇန္တဿ၊ သက္ကစ္စံ နိသာမယထ" ဟု နေရာနှစ်ဌာနလုံး၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။

ဂန္ထာရမ္ဘကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ကျမ်းအစပြုကြောင်းစကား အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

နိဒါနကထာအဖွင့်

ဝစနတ္ထဇာနနေန ဝိဒိတပ္ပကရဏတ္ထသာမညတ္ထဿ ပကရဏကထာ ဝုစ္စမာနာ သောဘေယျာတိ နေတ္တိပဒတ္ထပရိဇာနနမေဝ အာဒိမှိ ယုတ္တရူပန္တိ တဒတ္ထံ ပုစ္ဆတိ ‘‘တတ္ထ ကေနဋ္ဌေန နေတ္တီ’’တိ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ‘‘တဿာ နေတ္တိယာ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏန’’န္တိ ယဒိဒံ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ; ယဿာ ကရိဿာမတ္ထဝဏ္ဏနန္တိ ပဋိညာတံ, သာ နေတ္တိ ကေနဋ္ဌေန နေတ္တီတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ ဝါ ‘‘နေတ္တိပ္ပကရဏဿာ’’တိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ ယာ နေတ္တိ ဝုတ္တာ, သာ ကေနဋ္ဌေန နေတ္တီတိ အတ္ထော. ‘‘နယနဋ္ဌေနာ’’တိ ဣဒံ ကတ္တုကရဏာဓိကရဏသာဓနာနံ သာဓာရဏဝစနန္တိ ‘‘အရိယဓမ္မံ နယတီ’’တိ ကတ္တုသာဓနဝသေန တာဝ နေတ္တိသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ ဣဒါနိ ကရဏာဓိကရဏသာဓနဝသေန ဝတ္တုံ ‘‘နယန္တိ တာယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ဝစနတ္ထ (ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်) ကို သိခြင်းဖြင့် ကျမ်း၏ ယေဘုယျအနက်ကို သိပြီးသောသူအား ကျမ်းနှင့်စပ်သော စကားကို ဟောကြားအပ်သော် တင့်တယ်ပေလိမ့်မည်ဟု နှလုံးသွင်းကာ၊ ရှေးဦးစွာ နေတ္တိပုဒ်၏ အနက်ကို ကောင်းစွာသိခြင်းသည်သာ အလွန်သင့်တင့်လျောက်ပတ်လှပေ၏ ဟူ၍ ထိုအနက်ကို မေးမြန်းတော်မူ၏ "တတ္ထ ကေနဋ္ဌေန နေတ္တိ" (ထိုကျမ်း၌ အဘယ်အနက်ကြောင့် နေတ္တိမည်သနည်း) ဟု။ ထိုစကား၌ "တတ္ထ" ဟူသည် "ထိုနေတ္တိကျမ်း၏ အနက်အဖွင့်ကို ပြုအံ့" ဟု အကြင်စကားကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုစကား၌ (ဝါ) အကြင်ကျမ်း၏ အနက်အဖွင့်ကို ပြုအံ့ဟု ဝန်ခံအပ်၏၊ ထိုနေတ္တိကျမ်းသည် အဘယ်အနက်ကြောင့် နေတ္တိမည်သနည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် "တတ္ထ" ဟူသည် "နေတ္တိပ္ပကရဏဿ" ဟူသော ဤစကား၌ အကြင်နေတ္တိကို ဆိုအပ်၏၊ ထိုနေတ္တိကျမ်းသည် အဘယ်အနက်ကြောင့် နေတ္တိမည်သနည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "နယနဋ္ဌေန" (ဆောင်တတ်သောအနက်ကြောင့်) ဟူသော ဤစကားသည် ကတ္တုသာဓန၊ ကရဏသာဓန၊ အဓိကရဏသာဓနတို့အား ဆက်ဆံသော သာဓာရဏစကားဖြစ်သောကြောင့် "အရိယဓမ္မံ นယတိ" (အရိယာတို့၏ တရားကို ဆောင်တတ်၏) ဟု ကတ္တုသာဓနအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ နေတ္တိသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို မိန့်ဆိုတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ ကရဏသာဓန၊ အဓိကရဏသာဓနတို့အားဖြင့် မိန့်ဆိုရန် "နယန္တိ တာယ" (ထိုကျမ်းဖြင့် ဆောင်ကုန်၏) စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

တထာ ဟိ ဝုတ္တန္တိ နေတ္တိဥပဒေသာဓီနတ္တာ ဧဝ သုတ္တာဝဗောဓဿ ဝုတ္တံ. ပေဋကေ ‘‘တသ္မာ နိဗ္ဗာယိတုကာမေန သုတမယေန အတ္ထာ ပရိယေသိတဗ္ဗာ, တတ္ထ ပရိယေသနာယ အယံ အနုပုဗ္ဗီ ဘဝတိ သောဠသ ဟာရာ ပဉ္စ နယာ အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနီ’’တိအာဒိ (ပေဋကော. ၃). ဟာရနယဝိစာရဏာ ဝိနိမုတ္တော အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝိသေသော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘သုတ္တဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ နေတ္တိဥပဒေသာယတ္တာ’’တိ. သွာယမတ္ထော ပရတော ပကိဏ္ဏကကထာယံ အာဝိ ဘဝိဿတိ. ဧဝံ မဟာဝိသယာ စာယံ နေတ္တိ ကုတော ပဘဝါတိ အာဟ ‘‘သုတ္တပ္ပဘဝါ’’တိ, ဧတေန နေတ္တိယာ ပမာဏဘူတတံ ဒဿေတိ. ဣဒဉ္စ သုတ္တဿ နေတ္တိသန္နိဿယတာပရိဒီပနပရံ, န ထေရပ္ပဘဝတာပဋိက္ခေပပရံ. ထေရော ဟိ ပဉ္စ မဟာနိကာယေ ဩဂါဟေတွာ တံသန္နိဿယေနေဝ [Pg.18] တေသံ သံဝဏ္ဏနာဘူတံ ဣမံ ပကရဏံ အဘာသိ, တသ္မာ အယမေဝ သံဝဏ္ဏနာဓမ္မော, ယဒိဒံ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဓမ္မသန္နိဿယတာ.

စင်စစ်သော်ကား သုတ်တော်ကို သိနားလည်ခြင်းသည် နေတ္တိကျမ်း၏ ညွှန်ပြချက် (ဥပဒေသ) အပေါ်၌သာ တည်မှီနေသောကြောင့် "တထာ ဟိ ဝုတ္တံ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပေဋကောပဒေသကျမ်း၌ "ထို့ကြောင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်လိုသောသူသည် သုတမယဉာဏ်ဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ရှာမှီးအပ်ကုန်၏၊ ထိုသို့ ရှာမှီးရာ၌ ဤသည်ကား အစဉ်အတိုင်းဖြစ်၏၊ တဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဟာရတို့၊ ငါးပါးသော နယတို့၊ တဆယ့်ရှစ်ပါးသော မူလပုဒ်တို့ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ဟာရနှင့် နယတို့၏ ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းမှ လွတ်ကင်းသော အနက်ဖွင့်ဆိုချက်ထူးဟူ၍ မရှိသောကြောင့် "သုတ်တော်၏ အနက်အဖွင့်သည် နေတ္တိကျမ်း၏ ညွှန်ပြချက် (ဥပဒေသ) အပေါ်၌ တည်မှီ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်သည် နောင်အခါ ပကိဏ္ဏကကထာ၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။ ဤသို့လျှင် ကျယ်ပြန့်သော အကျိုးသက်ရောက်မှု အဝန်းအဝိုင်းရှိသော ဤနေတ္တိကျမ်းသည် အဘယ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသနည်း ဟူမူကား "သုတ္တပ္ပဘဝါ" (သုတ်တော်မှ ဖြစ်ပေါ်လာ၏) ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ဤစကားဖြင့် နေတ္တိကျမ်း၏ ယုံကြည်ကိုးစားထိုက်သော အဖြစ်ကို ပြသတော်မူ၏။ ဤစကားသည် သုတ်တော်၏ နေတ္တိကျမ်းအပေါ် တည်မှီနေပုံကို ထင်ရှားစေလိုရင်းဖြစ်၏၊ မထေရ်မြတ်မှ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ငြင်းပယ်လိုရင်းမဟုတ်။ စင်စစ်သော်ကား မထေရ်မြတ်သည် နိကာယ်ငါးရပ်သို့ သက်ဝင်ဆင်ခြင်တော်မူ၍၊ ထိုနိကာယ်တို့ကို အမှီပြုလျက်သာလျှင် ထိုနိကာယ်တို့၏ အနက်အဖွင့်ဖြစ်သော ဤနေတ္တိကျမ်းကို ဟောကြားတော်မူ၏၊ ထို့ကြောင့် ဖွင့်ဆိုအပ်သော တရားတော်ကို မှီတွယ်တည်ရှိရခြင်း ဟူသော ဤသဘောသည်သာ အဖွင့်ကျမ်း၏ သဘာဝ ဖြစ်ပေ၏။

ပကရဏပရိစ္ဆေဒတောတိ ပကရဏဿ ဝိဘာဂတော. ဟာရဝိစာရာဒယော ဟိ တယော နေတ္တိပ္ပကရဏဿ ဝိဘာဂါ, ပကရဏဘူတပရိစ္ဆေဒတော ဝါ. တီဏိ ဟိ ဧတာနိ ပကရဏာနိ တယော အဓိကာရာ, ယဒိဒံ ဟာရဝိစာရာဒယော. ပါဠိဝဝတ္ထာနတောတိ ပါဌသန္နိဝေသတော.

"ပကရဏပရိစ္ဆေဒတော" ဟူသည် ကျမ်း၏ အပိုင်းအခြား (အပြား) အားဖြင့် ဟူလို။ စင်စစ်သော်ကား ဟာရဝိစာရ အစရှိသော သုံးပါးတို့သည် နေတ္တိကျမ်း၏ အပိုင်းအခြားများ ဖြစ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ကျမ်းသီးခြားဖြစ်သော အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဟူလို။ စင်စစ်သော်ကား ဟာရဝိစာရ စသော ဤသုံးပါးတို့သည် သုံးပါးသော ကျမ်းများ၊ သုံးပါးသော အခွင့်အရာ (အဓိကာရ) များ ဖြစ်ကုန်၏။ "ပါဠိဝဝတ္ထာနတော" ဟူသည် ပါဌ်တို့၏ တည်ဆောက်ပုံ အစီအစဉ်အားဖြင့် ဟူလို။

‘‘သဗ္ဗော ဟိ ပကရဏတ္ထော’’တိအာဒိနာ သင်္ဂဟဝါရဿ အနွတ္ထသညတံ ဒဿေတိ. ‘‘နနု စေတ္ထ ပဋ္ဌာနံ အသင်္ဂဟိတ’’န္တိ စောဒကော ဗျဘိစာရမာဟ. ဣတရော ယဒိပိ သရူပတော အသင်္ဂဟိတံ, အတ္ထတော ပန သင်္ဂဟိတန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘နယိဒမေဝ’’တိအာဒိနာ ပရိဟရတိ. ပုန ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ ပါဠိယာ ပါကဋတရံ ကရောတိ. အတ္ထနယာ နန္ဒိယာဝဋ္ဋာဒယော. သင်္ခါရတ္တိကာ ပုညာဘိသင်္ခါရာဒယော, ကာယသင်္ခါရာဒယော စ. တေသု အတ္ထနယာနံ အညမညသင်္ဂဟော ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ. ဣတရေ ပန ကာမာဝစရာ, ရူပါဝစရာ စ ကုသလာ စေတနာ ပုညာဘိသင်္ခါရော, အကုသလာ စေတနာ အပုညာဘိသင်္ခါရော, အရူပါဝစရာ ကုသလာ စေတနာ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရော. ပုညာဘိသင်္ခါရော စ အပုညာဘိသင်္ခါရော စ ကာယဒွါရပ္ပဝတ္တော ကာယသင်္ခါရော, သော ဧဝ ဝစီဒွါရပ္ပဝတ္တော ဝစီသင်္ခါရော, မနောဒွါရပ္ပဝတ္တော ပန တိဝိဓောပိ စိတ္တသင်္ခါရော. ဣတိ ဇာတိဝသေန ပုရိမတ္တိကေ ဝုတ္တာ ဧဝ ဓမ္မာ ဒွါရဝသေန ဒုတိယတ္တိကေ ဝုတ္တာ, တေ ဧဝ စ ပုရိမတ္တိကေတိ အညမညသင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော.

"သဗ္ဗော ဟိ ပကရဏတ္ထော" စသော စကားဖြင့် သင်္ဂဟဝါရ၏ အနက်နှင့် လျော်ညီသော အမည်ရှိပုံကို ပြသ၏။ "ဤသင်္ဂဟဝါရ၌ ပဋ္ဌာန်းကို သိမ်းသွင်းမယူအပ်သည် မဟုတ်လော" ဟု စောဒကက ချွတ်ယွင်းချက်ကို ကန့်ကွက်ပြောဆို၏။ တစ်ပါးသောသူ (ကျမ်းပြုဆရာ) သည် ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့် မသိမ်းသွင်းအပ်သော်လည်း၊ အနက်သဘောအားဖြင့် သိမ်းသွင်းအပ်ပြီးဖြစ်ကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် "နယိဒမေဝ" စသော စကားဖြင့် ဖြေရှင်းတော်မူ၏။ တစ်ဖန် "တထာ ဟိ" စသော စသော စကားဖြင့် ထိုအနက်ကို ပါဠိတော်ဖြင့် သာ၍ ထင်ရှားစေ၏။ အတ္ထနယတို့ကား နန္ဒိယာဝဋ္ဋ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သင်္ခါရတ္တိကတို့ကား ပုညာဘိသင်္ခါရ အစရှိသည်တို့နှင့် ကာယသင်္ခါရ အစရှိသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အတ္ထနယတို့၏ အပြန်အလှန် သင်္ဂဟဖြစ်ပုံ (သိမ်းသွင်းယူပုံ) သည် နောင်၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။ အခြားတရားတို့တွင် ကာမဝစရ၊ ရူပါဝစရ ကုသိုလ်စေတနာသည် ပုညာဘိသင်္ခါရ မည်၏၊ အကုသိုလ်စေတနာသည် အပုညာဘိသင်္ခါရ မည်၏၊ အရူပါဝစရ ကုသိုလ်စေတနာသည် အာနဉ္ဇာဘိသင်္ခါရ မည်၏။ ပုညာဘိသင်္ခါရနှင့် အပုညာဘိသင်္ခါရသည် ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်လျှင် ကာယသင်္ခါရ မည်၏၊ ထိုတရားသည်ပင် ဝစီဒွါရ၌ ဖြစ်လျှင် ဝစီသင်္ခါရ မည်၏၊ မနောဒွါရ၌ ဖြစ်လျှင်ကား သုံးပါးလုံးသည် စိတ္တသင်္ခါရ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဇာတိအားဖြင့် ရှေးဦးတ္တိက၌ ဆိုအပ်ပြီးသော တရားတို့ကို ဒွါရအားဖြင့် ဒုတိယတ္တိက၌ ဆိုအပ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့သည်ပင် ရှေးဦးတ္တိက၌လည်း ပါဝင်ကုန်၏ဟု အချင်းချင်း အပြန်အလှန် သင်္ဂဟဖြစ်ပုံကို သိအပ်၏။

ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ဝါရေ. ပေဋကေတိ ပေဋကောပဒေသေ. သမ္ပတမာနာတိ သံဝဏ္ဏနာဝသေန သန္နိပတန္တာ. ‘‘ဗျဉ္ဇနဝိဓိပုထုတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဧကသ္မိံ သုတ္တေ အနေကေသံ ဟာရာနံ သန္နိပတနဿ ကာရဏဝစနံ. တထာ ဟိ ‘‘အနေကသာမတ္ထိယနိစိတာ သဒ္ဒါ’’တိ အက္ခရစိန္တကာ ဝဒန္တိ.

"ယတ္ထ" ဟူသည် အကြင်ဝါရ၌ ဟူလို။ "ပေဋကေ" ဟူသည် ပေဋကောပဒေသကျမ်း၌ ဟူလို။ "သမ္ပတမာနာ" ဟူသည် ဖွင့်ဆိုခြင်းအားဖြင့် စည်းဝေးကျရောက်လာကုန်သော ဟူလို။ "ဗျဉ္ဇနဝိဓိပုထုတ္တာ" ဟူသော ဤစကားသည် သုတ်တစ်ခုတည်း၌ များစွာသော ဟာရတို့ စည်းဝေးကျရောက်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ပြဆိုသော စကားဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း "စကားလုံး (သဒ္ဒါ) တို့သည် များစွာသော စွမ်းရည်သတ္တိတို့ဖြင့် ပြွမ်းအပ်ကုန်၏" ဟု သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ဆရာတို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။

‘‘န သရူပတော’’တိ ဣမိနာ သင်္ဂဟဝါရေ ဝိယ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသဝါရေသုပိ ပဋ္ဌာနဿ အတ္ထတော ဥဒ္ဓဋတံ ဒဿေတိ. မူလပဒဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတတ္တာ ဥဒ္ဒေသဝါရေ တာဝ ဧဝံ ဟောတု, နိဒ္ဒေသဝါရေ ပန ကထန္တိ? တတ္ထာပိ နယဂ္ဂဟဏေနေဝ မူလပဒါနိပိ ဂဟိတာနီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. န ဟိ မူလပဒေဟိ ဝိနာ ကာစိ နယယောဇနာ သမ္ဘဝတိ. အပရေ ပန ‘‘ဟာရနယာ ဝိယ ပဋ္ဌာနံ န [Pg.19] သုတ္တဿ သံဝဏ္ဏနာဝိသေသော, အထ ခေါ တသ္မိံ တသ္မိံ သုတ္တေ သံကိလေသဘာဂိယတာဒိလဗ္ဘမာနဝိသေသမတ္တန္တိ န တဿ ပကရဏဿ ပဒတ္ထသင်္ဂဟော. ဧဝဉ္စ ကတွာ တေတ္တိံသာယ နေတ္တိပဒတ္ထေသု ပဋ္ဌာနံ အသင်္ဂဟိတံ, ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသဝါရေသု စ အနုဒ္ဓဋမေဝါ’’တိ ဝဒန္တိ.

"န သရူပတော" ဟူသော ဤစကားဖြင့် သင်္ဂဟဝါရ၌ ကဲ့သို့ ဥဒ္ဒေသဝါရ၊ နိဒ္ဒေသဝါရတို့၌လည်း ပဋ္ဌာန်းကို အနက်သဘောအားဖြင့် ထုတ်နုတ်ပြသပြီးဖြစ်ကြောင်း ပြသ၏။ မူလပုဒ်တို့ကို ယူခြင်းဖြင့်သာ သိမ်းသွင်းအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဥဒ္ဒေသဝါရ၌မူကား ထိုသို့ဖြစ်ပါစေဦးတော့၊ နိဒ္ဒေသဝါရ၌မူကား အဘယ်သို့နည်း။ ထိုနိဒ္ဒေသဝါရ၌လည်း နယတို့ကို ယူခြင်းဖြင့်သာ မူလပုဒ်တို့ကိုလည်း သိမ်းသွင်းပြီးဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း မူလပုဒ်တို့မပါဘဲ အဘယ်နယယောဇနာမျှ မဖြစ်နိုင်ပေ။ အခြားသော ဆရာတို့မူကား "ဟာရ၊ နယတို့ကဲ့သို့ ပဋ္ဌာန်းသည် သုတ်တော်၏ ထူးခြားသော အနက်အဖွင့်မဟုတ်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုထိုသုတ်၌ ရရှိအပ်သော သံကိလေသဘာဂိယ အစရှိသော ထူးခြားမှုမျှသာဖြစ်သဖြင့်၊ ထိုပဋ္ဌာန်းသည် ဤကျမ်း၏ ပုဒ်အနက်သိမ်းသွင်းခြင်း (ပဒထ္ထသင်္ဂဟ) ၌ မပါဝင်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့် သုံးဆယ့်သုံးပါးသော နေတ္တိပဒတ္ထတို့၌ ပဋ္ဌာန်းကို သိမ်းသွင်းမယူအပ်၊ ဥဒ္ဒေသဝါရ၊ နိဒ္ဒေသဝါရတို့၌လည်း ထုတ်နုတ်မပြအပ်သည်သာတည်း" ဟု ဆိုကြကုန်၏။

‘‘ပါဠိတော ဧဝ ဝိညာယတီ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ သမတ္ထေန္တော ‘‘တထာ ဟိ…ပေ… အာဘတ’’န္တိ အာဟ, တေန ထေရေန ဘာသိတဘာဝေါ ဝိယ ဘဂဝတာ အနုမောဒိတဘာဝေါပိ ပါဠိအနုဂတော ဧဝါတိ ဒဿေတိ. သာဝကဘာသိတတ္တာ နိဒါနံ န ဝုတ္တန္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ စောဒေန္တော ‘‘သာဝက…ပေ… ဘာသိတ’’န္တိ အာဟ. နယိဒံ ဧကန္တိကန္တိ စ သာဝကဘာသိတဗုဒ္ဓဘာသိတဘာဝေါ နိဒါနာဝစနဿ, နိဒါနဝစနဿ စ အကာရဏံ ဥဘယတ္ထာပိ ဥဘယဿ ဒဿနတော. တသ္မာ နိဒါနာဝစနေန နေတ္တိယာ အသာဝကဘာသိတတာ န သိဇ္ဈတီတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘န စ တာဝတာ တာနိ အပ္ပမာဏံ, ဧဝမိဓာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ.

“ပါဠိတော်မှသာလျှင် သိအပ်၏” ဟူ၍ ဆိုအပ်ပြီးသောအနက်ကို ထောက်ခံလျက် “တထာ ဟိ...ပ... အာဘတံ” ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုမထေရ် ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ဖြစ်ခြင်းကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရား အနုမောဒနာပြုတော်မူအပ်သည်ဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ပါဠိတော်သို့ အစဉ်လိုက်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြတော်မူ၏။ သာဝက ဟောကြားအပ်သောကြောင့် နိဒါန်းကို မဆိုအပ်ဟု မပြောဆိုနိုင်ဟု စောဒနာလျက် “သာဝက...ပ... ဘာသိတံ” ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤအရာသည် ဧကန်မဟုတ် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သာဝကဟောကြားအပ်သည်ဖြစ်ခြင်း၊ ဘုရားဟောကြားအပ်သည်ဖြစ်ခြင်းသည် နိဒါန်းကို ဆိုခြင်း၏လည်းကောင်း၊ နိဒါန်းကို မဆိုခြင်း၏လည်းကောင်း အကြောင်းမဟုတ်၊ နှစ်မျိုးလုံး၌ပင် နှစ်မျိုးလုံးကို တွေ့မြင်ရသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် နိဒါန်းကို မဆိုခြင်းဖြင့် နေတ္တိကျမ်း၏ သာဝကဟောမဟုတ်သည်ဖြစ်ခြင်းသည် မပြီးမြောက်ဟု ပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ထိုမျှဖြင့် ထိုကျမ်းတို့သည် အပမာဏ (အတည်မပြုအပ်သည်) မဟုတ်ကုန်၊ ဤနေတ္တိကျမ်း၌လည်း ဤသို့လျှင် မှတ်အပ်၏” ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ယေနေဝ ကာရဏေန နိဒါနာဝစနဿ ပမာဏဘာဝသာဓနတာ, တေနေဝ ကာရဏေန ဣမဿ ပကရဏဿ ပမာဏဘာဝသိဒ္ဓီတိ ဒဿေတိ ‘‘နိဒါနဉ္စ နာမာ’’တိအာဒိနာ. ဣဒါနိ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိနာ နေတ္တိယာ နိဒါနာဝစနေန အဗျဘိစာရဟေတုမာဟ. အယဉှေတ္ထ ပယောဂေါ န နေတ္တိယာ နိဒါနံ ဝတ္တဗ္ဗံ ပါဠိယာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဘာဝတော. ယာ ဟိ ပါဠိယာ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ န တဿာ နိဒါနဝစနံ ဒိဋ္ဌံ ယထာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂဿ, နိဒ္ဒေသာဒီနဉ္စာတိ.

အကြင်အကြောင်းကြောင့် နိဒါန်းကို ဆိုခြင်းသည် အတည်ပြုထိုက်သော (ပမာဏဖြစ်သော) အဖြစ်သို့ ရောက်စေနိုင်၏၊ ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ဤကျမ်း၏ အတည်ပြုထိုက်သော (ပမာဏဖြစ်သော) အဖြစ်သည် ပြီးမြောက်၏ဟု ပြတော်မူလိုသဖြင့် “နိဒါနဉ္စ နာမ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ယခုအခါ “အထ ဝါ” စသည်ဖြင့် နေတ္တိကျမ်း၌ နိဒါန်းမရှိခြင်း၏ မချွတ်ယွင်းသောအကြောင်းကို မိန့်တော်မူ၏။ ဤအရာ၌ ဤသို့သော ယုတ္တိရှိ၏။ နေတ္တိကျမ်း၌ နိဒါန်းကို မဆိုအပ်၊ ပါဠိတော်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုသောကျမ်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ပါဠိတော်၏ အနက်ဖွင့်ကျမ်းဖြစ်ပါမူ ထိုကျမ်း၌ နိဒါန်းကို မတွေ့ရပေ။ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၊ နိဒ္ဒေသ စသည်တို့ကဲ့သို့တည်း။

‘‘အယံ ဝိဘာဂေါ’’တိအာဒိနာ ဧကဝိဓတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ စတုရာသီတိသဟဿပ္ပဘေဒါ, တာဝ ယထာဒဿိတဿ ပကရဏဝိဘာဂဿ ပုန ‘‘အာဒိနာ နယေန ပကရဏဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဣဒံ နိဂမနံ. တတ္ထ အာဒိနာ နယေနာတိ အာဒိသဒ္ဒေန အဘိညေယျဓမ္မနိဒ္ဒေသတော ပညတ္တိပညပေတဗ္ဗဓမ္မဝိဘဇနတော တိယဒ္ဓပရိယာပန္နဓမ္မဝိစာရတော စတုရောဃနိတ္ထရဏတ္ထတော ပဉ္စာဘိနန္ဒနာဒိပ္ပဟာနတော ဆတဏှာကာယုပသမနတော သင်္ဂဟဝါရာဒိသတ္တဝါရသင်္ဂဟတော အဋ္ဌမိစ္ဆတ္တသမုဂ္ဃာတဒီပနတောတိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

“အယံ ဝိဘာဂေါ” စသည်ဖြင့် တစ်ပါးအပြားရှိသည်မှစ၍ ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော အပြားတိုင်အောင် ပြသအပ်ပြီးသော ကျမ်း၏အပြားကို တဖန် “အာဒိနာ နယေန ပကရဏဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော” ဟု ဤသို့ နိဂုံးချုပ်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “အာဒိနာ နယေန” ဟူသော ပုဒ်တွင် “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်သော တရားတို့ကို ညွှန်ပြခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညတ်အပ်သောတရား၊ ပညတ်ထိုက်သောတရားတို့ကို ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကာလသုံးပါး၌ အကျုံးဝင်သော တရားတို့ကို စိစစ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဩဃလေးပါးကို ကူးမြောက်ခြင်းအကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ (ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ) ငါးပါး၌ နှစ်သက်ခြင်း စသည်တို့ကို ပယ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာအစု ခြောက်ပါးကို ငြိမ်းအေးစေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ဂဟဝါရ စသော ဝါရ ခုနစ်ပါးတို့၏ အကျဉ်းချုပ်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆတ္တ ရှစ်ပါးကို အကြွင်းမဲ့ပယ်သတ်ခြင်းကို ပြခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့စသည်တို့၏ အကျဉ်းချုပ်ကို မှတ်အပ်၏။

၁. သင်္ဂဟဝါရဝဏ္ဏနာ

၁. သင်္ဂဟဝါရဝဏ္ဏနာ

ယန္တိ အနိယမတ္ထော သဗ္ဗနာမသဒ္ဒေါ ကမ္မသာဓနဝသေန ဝုတ္တော. အတ္ထာဝဗောဓနတ္ထော သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ အတ္ထပရာဓီနော ကေဝလော အတ္ထပဒတ္ထကော[Pg.20], သော ပဒတ္ထဝိပရိယေသကာရိနာ ဣတိ-သဒ္ဒေန ပရဘူတေန သဒ္ဒပဒတ္ထကော ဇာယတီတိ အာဟ ‘‘ယန္တိ အနိယမတော ဥပယောဂနိဒ္ဒေသော’’တိ. လောကောတိ ကတ္တုနိဒ္ဒေသောတိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော.

“ယံ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် အတည်တကျမရှိသော အနက် (အနိယမတ္ထ) ရှိသော သဗ္ဗနာမ်သဒ္ဒါဖြစ်၍ ကမ္မသာဓန အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ အနက်ကို သိစေခြင်းအကျိုးရှိသော သဒ္ဒါ၏အသုံးသည် အနက်ကို မှီလျက်ရှိ၏။ သက်သက်သော အနက်၏အနက်ရှိ၏။ ထိုသဒ္ဒါသည် ပုဒ်၏အနက်ကို ပြောင်းလဲစေတတ်သော “ဣတိ” သဒ္ဒါ၏ နောက်၌ ရှိသည်ဖြစ်၍ သဒ္ဒါ၏အနက်ရှိသည် ဖြစ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် “ယန္တိ အနိယမတော ဥပယောဂနိဒ္ဒေသော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “လောကော” ဟူသော ကတ္တားညွှန်ပြချက် စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။

ဧဝံ ‘‘ယ’’န္တိအာဒီနံ ဂါထာပဒါနံ ကမ္မကတ္တုကိရိယာကတ္တုဝိသေသနာဒိဒဿနဝသေန အတ္ထံ ဝတွာ ဣဒါနိ အဝယဝဇောတနဝသေန ပဒတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘လောကိယန္တိ ဧတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. လောကသဒ္ဒေါ ဣဓ သာမတ္ထိယတော သတ္တလောကဝစနော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ပူဇနကိရိယာယောဂျဘူတတာဝသေနာ’’တိ. သာသနန္တရဓာနတော ပရံ ပူဇနာ အညဗုဒ္ဓုပ္ပာဒေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, ယထေတရဟိ ဝိပဿီအာဒိသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါနံ. ‘‘ဒီပင်္ကရော’’တိအာဒိနာ ယဒိပိ ဗုဒ္ဓဝံသဒေသနာယံ (ဗု. ဝံ. ၂.၇၅) ဘဂဝတာဝ ဝုတ္တံ, သုမေဓပဏ္ဍိတတ္တဘာဝေန ပန ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ယထာဟ ဘဂဝါ သုမေဓဘူတော’’တိ.

ဤသို့ “ယံ” စသော ဂါထာပုဒ်တို့၏ ကံ၊ ကတ္တား၊ ကြိယာ၊ ကတ္တားဝိသေသန စသည်တို့ကို ပြသခြင်းအားဖြင့် အနက်ကို ဆိုပြီး၍ ယခုအခါ အစိတ်အပိုင်းကို ထင်ရှားစေခြင်းအားဖြင့် ပုဒ်၏အနက်ကို ပြခြင်းငှာ “လောကိယန္တိ ဧတ္ထ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “လောက” သဒ္ဒါသည် ဤအရာ၌ စွမ်းရည်အားဖြင့် သတ္တလောကကို ဟောသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ပူဇော်ခြင်းကြိယာ၏ ထိုက်တန်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းအားဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သာသနာ ကွယ်ပသည်၏ နောက်၌ ပူဇော်ခြင်းကို အခြားသော ဘုရားရှင် ပွင့်တော်မူခြင်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ ယခုအခါ ဝိပဿီ စသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော် ကဲ့သို့တည်း။ “ဒီပင်္ကရော” စသည်ဖြင့် ဗုဒ္ဓဝံသဒေသနာ၌ မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တိုင် မိန့်ဆိုတော်မူသော်လည်း သုမေဓာပညာရှိ ဖြစ်စဉ်က ဖြစ်ပျက်ပုံကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် “ယထာဟ ဘဂဝါ သုမေဓဘူတော” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ပရိညာက္ကမေနာတိ ဉာတပရိညာဒိပဋိပါဋိယာ. လက္ခဏာဝဗောဓပ္ပဋိပတ္တိယာတိ ဝိပဿနာယ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သုညတမုခါဒီဟီ’’တိ. တထာ စ ဝုတ္တန္တိ ဝိညူဟိ ဝေဒနီယတာယ ဧဝ သာသနဝရဿ ဝုတ္တံ ဘဂဝတာ –

“ပရိညာက္ကမေန” ဟူသည် ဉာတပရိညာ စသည်တို့၏ အစဉ်အားဖြင့်။ “လက္ခဏာဝဗောဓပဋိပတ္တိယာ” ဟူသည် ဝိပဿနာအားဖြင့်။ ထို့ကြောင့် “သုညတမုခ စသည်တို့ဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် သာသနာတော်မြတ်၏ ပညာရှိတို့သာ သိအပ်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်၏ -

‘‘ဧတု ဝိညူ ပုရိသော အသဌော အမာယာဝီ ဥဇုဇာတိကော, အဟမနုသာသာမိ, အဟံ ဓမ္မံ ဒေသေမိ, ယထာနုသိဋ္ဌံ တထာ ပဋိပဇ္ဇမာနော န စိရဿေဝ သာမညေဝ ဥဿတိ, သာမံ ဒက္ခိတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၂၈၁).

“ဉာဏ်ပညာရှိသော၊ မစဉ်းလဲသော၊ မလှည့်ပတ်သော၊ ဖြောင့်မတ်သော စရိုက်ရှိသော ယောက်ျားသည် လာပါစေ၊ ငါသည် ဆုံးမအံ့၊ ငါသည် တရားကို ဟောအံ့၊ ဆုံးမသည့်အတိုင်း လိုက်နာကျင့်သုံးလျှင် မကြာမြင့်မီပင် ကိုယ်တိုင်သာလျှင် သိလတ္တံ့၊ ကိုယ်တိုင်သာလျှင် မြင်လတ္တံ့” စသည်ဖြင့်တည်း။

ယံ-သဒ္ဒေါ သာသနဝိသယော, လောကပါလသဒ္ဒေါ သတ္ထုဝိသယောပိ လောကံ ပတိ ဂုဏီဘူတောတိ ‘‘တဿာ’’တိ ပဋိနိဒ္ဒေသဿ ကထံ သတ္ထုဝိသယတာတိ စောဒနံ မနသိကတွာ အာဟ ‘‘သလောကပါလောတိ စေတ္ထာ’’တိအာဒိ, ဂုဏီဘူတောပိ လောကပါလသဒ္ဒေါ ပဓာနဘူတော ဝိယ ပဋိနိဒ္ဒေသံ အရဟတိ. အညော ဟိ သဒ္ဒက္ကမော, အညော အတ္ထက္ကမောတိ.

“ယံ” သဒ္ဒါသည် သာသနာတော်၏ အရာဖြစ်၏။ လောကပါလ သဒ္ဒါသည် ဘုရားရှင်၏ အရာ ဖြစ်သော်လည်း လောကသို့ မျက်နှာမူလျက် အဂုဏ် (နောက်လိုက်) ဖြစ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် “တဿာ” ဟူသော ကိုယ်စားပြုညွှန်းဆိုချက်သည် အဘယ်သို့ ဘုရားရှင်၏ အရာ ဖြစ်သနည်းဟု စောဒနာကို နှလုံးသွင်း၍ “သလောကပါလောတိ စေတ္ထ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အဂုဏ် (နောက်လိုက်) ဖြစ်သော်လည်း လောကပါလသဒ္ဒါသည် အဓိက ဖြစ်သကဲ့သို့ တဖန်ညွှန်းဆိုခြင်းကို ထိုက်၏။ သဒ္ဒါ၏ အစဉ်သည် တခြား၊ အနက်၏ အစဉ်သည် တခြားဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

ဓမ္မဂါရဝေန ဘဂဝါ ဓမ္မံ ပူဇေန္တော ဝေနေယျဗန္ဓဝေ အစိန္တေတွာ သမာပတ္တိသမာပဇ္ဇနဓမ္မပစ္စဝေက္ခဏာဟိ သတ္တသတ္တာဟံ ဝီတိနာမေသီတိ အာဟ ‘‘ဘဂဝတော…ပေ… ဒီပေတဗ္ဗာ’’တိ. တတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန သာဝကေဟိ ဓမ္မဿဝနဿ, တေသံ ပစ္စုဂ္ဂမနာဒီနဉ္စ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော.

မြတ်စွာဘုရားသည် တရားတော်အား ရိုသေခြင်းဖြင့် တရားတော်ကို ပူဇော်လျက် ဝေနေယျသတ္ဝါအပေါင်းတို့ကို မတွေးတောဘဲ သမာပတ်ကို ဝင်စားခြင်း၊ တရားတော်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းတို့ဖြင့် သတ္တသတ္တာဟကို ကုန်လွန်စေတော်မူ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဘဂဝတော...ပ... ဒီပေတဗ္ဗာ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် သာဝကတို့၏ တရားနာယူခြင်း၊ ထိုသာဝကတို့ကို ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း စသည်တို့ကို အကျဉ်းချုပ်ယူရမည်ဟု မှတ်အပ်၏။

ဣစ္စဿာတိ [Pg.21] ဣတိ အဿ, ဧဝံ ဘဂဝတော အဝိပရီတအနန္တရာယိကနိယျာနိကဓမ္မဒေသနာယ သဗ္ဗညုတာနာဝရဏဘာဝဒီပနေနာတိ အတ္ထော. တေနာတိ စတုဝေသာရဇ္ဇယောဂေန. တဒဝိနာဘာဝိနာ ဒသဗလ…ပေ… ပကာသိတာ ဟောတိ. အာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မာဒီတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏာနိ, စတုသစ္စဉာဏာနိ, စတုပဋိသမ္ဘိဒါဉာဏာနိ, ပဉ္စဂတိပရိစ္ဆေဒကဉာဏာနိ, ဆ အဘိညာဉာဏာနိ, သတ္တ အရိယဓနာနိ, သတ္တ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ, အဋ္ဌ ဝိဇ္ဇာ, အဋ္ဌသု ပရိသာသု အကမ္ပနဉာဏာနိ, အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ, နဝ သမာဓိစရိယာ, နဝ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရာ, ဒသ နာထကရဏာ ဓမ္မာ, ဒသ အရိယဝါသာ, ဒွါဒသ ဓမ္မစက္ကာကာရာ, တေရသ ဓုတဓမ္မာ, စုဒ္ဒသ ဗုဒ္ဓဉာဏာနိ, ပန္နရသ စရဏဓမ္မာ, သောဠသ ဉာဏစရိယာ, သောဠသ အာနာပါနဿတီ, ဧကူနဝီသတိ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ, စတုဝီသတိ ပစ္စယဝိဘာဝနဉာဏာနိ, စတုစတ္တာရီသ ဉာဏဝတ္ထူနိ, သတ္တသတ္တတိ ဉာဏဝတ္ထူနိ, စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏံ, အနန္တနယသမန္တပဋ္ဌာနပဝိစယဒေသနာကာရပ္ပဝတ္တဉာဏာနိ စာတိ ဧဝမာဒီနံ ဘဂဝတော ဂုဏဝိသေသာနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

“ဣစ္စဿ” ဟူသည် “ဣတိ အဿ” ဟု ဖြစ်၏။ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား၏ မဖောက်ပြန်သော၊ အန္တရာယ်မရှိသော၊ သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော တရားဒေသနာတော်ဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ အပိတ်အပင်မရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို ပြတော်မူခြင်းတည်း ဟူသောအနက်တည်း။ “တေန” ဟူသည် ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ် လေးပါးနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ထိုဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်နှင့် မကင်းသော ဒသဗလ စသည်တို့ကို ထင်ရှားစေအပ်၏။ “အာဝေဏိကဗုဒ္ဓဓမ္မာဒိ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် ကာလသုံးပါး၌ ဆီးတားခြင်းမရှိသော ဉာဏ်တော်များ၊ သစ္စာလေးပါးဉာဏ်တော်များ၊ ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးဉာဏ်တော်များ၊ ဂတိငါးပါးကို ပိုင်းခြားတတ်သော ဉာဏ်တော်များ၊ အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးဉာဏ်တော်များ၊ အရိယဥစ္စာခုနစ်ပါး၊ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး၊ ဝိဇ္ဇာရှစ်ပါး၊ ပရိသတ်ရှစ်ပါးတို့၌ မတုန်လှုပ်သော ဉာဏ်တော်များ၊ ဝိမောက္ခရှစ်ပါး၊ သမာဓိစရိယကိုးပါး၊ အနုပုဗ္ဗဝိဟာရကိုးပါး၊ นာထကရဏတရားတစ်ဆယ်၊ အရိယဝါသတရားတစ်ဆယ်၊ ဓမ္မစကြာ၏ အခြင်းအရာ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ ဓုတင်တရား တစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ ဗုဒ္ဓဉာဏ်တော် တစ်ဆယ့်လေးပါး၊ စရဏတရား တစ်ဆယ့်ငါးပါး၊ ဉာဏစရိယ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး၊ အာနာပါနဿတိ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး၊ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်တော် တစ်ဆယ့်ကိုးပါး၊ ပစ္စည်းတရားတို့ကို ခွဲခြားတတ်သော ဉာဏ်တော် နှစ်ဆယ့်လေးပါး၊ ဉာဏဝတ္ထု လေးဆယ့်လေးပါး၊ ဉာဏဝတ္ထု ခုနစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါး၊ ကုဋေနှစ်သိန်းလေးသောင်းသော သမာပတ်တို့သို့ လှည့်လည်နိုင်သော မဟာဝဇိရဉာဏ်တော်၊ အနန္တနယရှိသော သမန္တပဋ္ဌာန်းကျမ်းကို စိစစ်ဟောကြားခြင်း၏ အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော ဉာဏ်တော်များ ဤသို့စသည်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ထူးမြတ်သော ဂုဏ်တော်တို့ကို အကျဉ်းချုပ်ယူရမည်ဟု မှတ်အပ်၏။

အပရော နယော – ဂုဏဝိသိဋ္ဌတံ ဒီပေတိ, သာ စ ဂုဏဝိသိဋ္ဌတာ မဟာကရုဏာမဟာပညာဟိ ဝေဒိတဗ္ဗာ တာဟိ သတ္ထုသမ္ပတ္တိသိဒ္ဓိတော. တတ္ထ မဟာကရုဏာယ ပဝတ္တိဘေဒေါ ‘‘ဗဟုကေဟိ အာကာရေဟိ ပဿန္တာနံ ဗုဒ္ဓါနံ ဘဂဝန္တာနံ သတ္တေသု မဟာကရုဏာ ဩက္ကမတီ’’တိအာဒိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂေ (ပဋိ. မ. ၁.၁၁၇) ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော. မဟာပညာယ ပန ပဝတ္တိဘေဒေါ ဝုတ္တော ဧဝ. တတ္ထ ကရုဏာယ ဘဂဝတော စရဏသမ္ပတ္တိ, ပညာယ ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိ. ကရုဏာယ သတ္တာဓိပတိတာ, ပညာယ ဓမ္မာဓိပတိတာ. ကရုဏာယ လောကနာထတာ, ပညာယ အတ္တနာထတာ. ကရုဏာယ ပုဗ္ဗကာရိတာ, ပညာယ ကတညုတာ. ကရုဏာယ အပရန္တပတာ, ပညာယ အနတ္တန္တပတာ. ကရုဏာယ ဗုဒ္ဓကရဓမ္မသိဒ္ဓိ, ပညာယ ဗုဒ္ဓဘာဝသိဒ္ဓိ. ကရုဏာယ ပရေသံ တာရဏံ, ပညာယ သယံ တာရဏံ. ကရုဏာယ သဗ္ဗသတ္တေသု အနုဂ္ဂဟစိတ္တတာ, ပညာယ သဗ္ဗဓမ္မေသု ဝိရတ္တစိတ္တတာ ပကာသိတာ ဟောတီတိ အနဝသေသတော ပရဟိတပဋိပတ္တိယာ, အတ္တဟိတသမ္ပတ္တိယာ စ ပါရိပူရီ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တီသုပိ အဝတ္ထာသူတိ ဟေတုဖလသတ္တူပကာရာဝတ္ထာသု.

အခြားနည်းလမ်းကား— ဂုဏ်ထူးခြားပုံကို ပြဆို၏။ ထိုဂုဏ်ထူးခြားပုံကို မဟာကရုဏာနှင့် မဟာပညာတို့ဖြင့် သိအပ်၏၊ ထိုမဟာကရုဏာ၊ မဟာပညာတို့ဖြင့် ဘုရားရှင်၏ ပြည့်စုံမှု (သတ္ထုသမ္ပတ္တိ) ပြီးမြောက်သောကြောင့်တည်း။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် မဟာကရုဏာ၏ ဖြစ်ပုံအပြားကို “များစွာသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ကြည့်ရှုတော်မူကြကုန်သော မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့အား သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ မဟာကရုဏာသည် သက်ရောက်၏” စသည်ဖြင့် ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ပါဠိတော်၌ ဟောကြားအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။ မဟာပညာ၏ ဖြစ်ပုံအပြားကိုမူ ဟောကြားခဲ့ပြီးပြီသာတည်း။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ကရုဏာတော်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ စရဏသမ္ပတ္တိ (အကျင့်ပြည့်စုံခြင်း) ဖြစ်၏၊ ပညာတော်ကြောင့် ဝိဇ္ဇာသမ္ပတ္တိ (အသိဉာဏ်ပြည့်စုံခြင်း) ဖြစ်၏။ ကရုဏာတော်ကြောင့် သတ္တဝါကို အကြီးအမှူးပြုခြင်း (သတ္တာဓိပတေယျ) ဖြစ်၍၊ ပညာတော်ကြောင့် တရားကို အကြီးအမှူးပြုခြင်း (ဓမ္မာဓိပတေယျ) ဖြစ်၏။ ကရုဏာတော်ကြောင့် လောက၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူ၍၊ ပညာတော်ကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင်၏ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်တော်မူ၏။ ကရုဏာတော်ကြောင့် ရှေးဦးစွာ ကျေးဇူးပြုခြင်း ရှိတော်မူ၍၊ ပညာတော်ကြောင့် ကျေးဇူးသိခြင်း ရှိတော်မူ၏။ ကရုဏာတော်ကြောင့် သူတစ်ပါးကို မညှဉ်းဆဲခြင်း (အပရန္တပတာ) ဖြစ်တော်မူ၍၊ ပညာတော်ကြောင့် မိမိကိုယ်ကို မညှဉ်းဆဲခြင်း (အနတ္တန္တပတာ) ဖြစ်တော်မူ၏။ ကရုဏာတော်ကြောင့် ဗုဒ္ဓကာရကတရားတို့ ပြီးမြောက်ခြင်း ဖြစ်၍၊ ပညာတော်ကြောင့် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း ပြီးမြောက်၏။ ကရုဏာတော်ကြောင့် သူတစ်ပါးတို့ကို ကူးမြောက်စေတော်မူ၍၊ ပညာတော်ကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင် ကူးမြောက်တော်မူ၏။ ကရုဏာတော်ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ သနားစောင့်ရှောက်လိုသော စိတ်ရှိတော်မူပုံ၊ ပညာတော်ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၌ မကပ်ငြိသော စိတ်ရှိတော်မူပုံကို ထင်ရှားစေအပ်၏ဟု အကြွင်းမဲ့ သူတစ်ပါးအကျိုးကို ကျင့်ဆောင်ခြင်းနှင့် မိမိအကျိုးပြည့်စုံခြင်းတို့၏ ပြည့်စုံမှုကို သိအပ်၏။ “အခြေအနေသုံးရပ်တို့၌လည်း” ဟူသည် အကြောင်းအခြေအနေ၊ အကျိုးအခြေအနေ၊ သတ္တဝါတို့အား အကျိုးပြုရာ အခြေအနေတို့၌ ဖြစ်သည်။

အဘိသမယော [Pg.22] ပဋိဝေဓသာသနဿ, မနသိကရဏံ ပဋိပတ္တိသာသနဿ, သဝနာဒီဟိ ပရိစယကရဏံ ပရိယတ္တိသာသနဿာတိ တိဏ္ဏမ္ပိ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ယထာရဟ’’န္တိ. ‘‘သက္ကစ္စံ ဓမ္မဒေသနေနာ’’တိ ဣမိနာ ဣဓ ‘‘သာသန’’န္တိ ဝုတ္တဿ တိဝိဓဿာပိ သဒ္ဓမ္မဿ အဝိသေသေန ဒေသနာပူဇံ ဝတွာ ထောမနာပူဇနဿ ဝသေန တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေန္တော ‘‘အရိယံ, ဝေါ ဘိက္ခဝေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘ထောမနေနာ’’တိ ပဒေနာပိ ‘‘သက္ကစ္စ’’န္တိ ပဒံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပူဇနာဒွယဿာပိ ဝါ ဝသေန ဣဓာပိ ပဒယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အရိယဘာဝါဒယောတိ အရိယသေဋ္ဌအဂ္ဂဘာဝါဒယော. နိယျာနာဒယောတိ နိယျာနဟေတုဒဿနာဒယော. သွာက္ခာတတာဒယောတိ သွာက္ခာတသန္ဒိဋ္ဌိကတာဒယော.

ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (အဘိသမယ) သည် ပဋိဝေဓသာသနာ၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်း (မနသိကာရ) သည် ပဋိပတ္တိသာသနာ၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ นာယူခြင်းစသည်ဖြင့် အကျွမ်းတဝင်ပြုခြင်းသည် ပရိယတ္တိသာသနာ၏ အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤသုံးပါးလုံး၏ အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် “သင့်လျော်သလို” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ရိုသေစွာ တရားဟောကြားခြင်းဖြင့်” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဤနေရာ၌ “သာသနာ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော သုံးပါးသော သဒ္ဓမ္မတရားတို့အား အထူးမပြုဘဲ ဟောကြားပူဇော်ခြင်းကို မိန့်ဆိုကာ၊ ချီးမွမ်းပူဇော်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုသဒ္ဓမ္မကို ခွဲခြားပြသလိုသဖြင့် “ရဟန်းတို့၊ ငါသည် သင်တို့အား အရိယဖြစ်သော...” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ “ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့်” ဟူသော ပုဒ်နှင့်လည်း “ရိုသေစွာ” ဟူသော ပုဒ်ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် ပူဇော်ခြင်းနှစ်မျိုးလုံး၏ အစွမ်းဖြင့် ဤနေရာ၌လည်း ပုဒ်ယှဉ်စပ်ပုံကို သိအပ်၏။ “အရိယအဖြစ် စသည်တို့” ဟူသည် မြတ်သော၊ လွန်ကဲသော၊ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော အဖြစ် စသည်တို့တည်း။ “ဝဋ်မှထွက်မြောက်ကြောင်း စသည်တို့” ဟူသည် ဝဋ်မှထွက်မြောက်ကြောင်း အကြောင်းတရားကို ပြသခြင်း စသည်တို့တည်း။ “ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သောအဖြစ် စသည်တို့” ဟူသည် ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သော အဖြစ်၊ ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက်သိမြင်အပ်သော အဖြစ် စသည်တို့တည်း။

ဣဒါနိ အရိယသံဃဂုဏာနမ္ပိ ဣမာယ ဂါထာယ ပကာသိတဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဗာလျာဒိသမတိက္ကမနတောတိ ဗာလအဗျတ္တဘာဝါဒိသမတိက္ကမနတော.

ယခုအခါ အရိယသံဃာတော်များ၏ ဂုဏ်တော်တို့ကိုလည်း ဤဂါထာဖြင့် ပြသအပ်သည်ဟူသောအဖြစ်ကို ထင်ရှားစေရန် “ယောကြောင့်မူကား...” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ “လူမိုက်အဖြစ် စသည်ကို ကျော်လွန်ခြင်းကြောင့်” ဟူသည် မိုက်မဲခြင်း၊ မလိမ္မာခြင်း အဖြစ် စသည်တို့ကို ကျော်လွန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

ဉာဏဝိသေသော သုတစိန္တာဘာဝနာမယဉာဏာနိ. သောတဗ္ဗမနသိကာတဗ္ဗပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗာဝတ္ထာ အဝတ္ထာဘေဒေါ. ဥဘယန္တိ ဗျဉ္ဇနပဒံ, အတ္ထပဒဉ္စ. ဥဘယထာတိ ကရဏကမ္မသာဓနဝသေန ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတ္တာတိ ဉာတဗ္ဗတ္တာ.

“ထူးခြားသောဉာဏ်” ဟူသည် သုတမယဉာဏ်၊ စိန္တာမယဉာဏ်၊ ဘာဝနာမယဉာဏ်တို့ ဖြစ်သည်။ “အခြေအနေအပြား” ဟူသည် နာယူထိုက်သော အခြေအနေ၊ နှလုံးသွင်းထိုက်သော အခြေအနေ၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ထိုက်သော အခြေအနေတို့ ဖြစ်သည်။ “နှစ်မျိုးလုံး” ဟူသည် ဗျည်းပုဒ်နှင့် အနက်ပုဒ် နှစ်မျိုးလုံး ဖြစ်သည်။ “နှစ်မျိုးလုံးသော နည်းအားဖြင့်” ဟူသည် ကရုဏသာဓန၊ ကမ္မသာဓန အစွမ်းဖြင့် တစ်ခုစီ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “ကျင့်အပ်သောအဖြစ်ကြောင့်” ဟူသည် သိအပ်သောအဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။

‘‘အယဉ္စ ဂါထာ’’တိအာဒိ ကေသဉ္စိ ဝါဒေါ. တထာ ဟိ အပရေ ‘‘ထေရေနေဝါယံ ဂါထာ ဘာသိတာ’’တိ ဝဒန္တိ. အတ္တူပနာယိကာပိ ဟိ ကဒါစိ ဓမ္မဒေသနာ ဟောတိ ဧဝ ယထာ ‘‘ဒသဗလသမန္နာဂတော, ဘိက္ခဝေ, တထာဂတော စတုဝေသာရဇ္ဇဝိသာရဒေါ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၂.၂၁-၂၂). ဧဝဉ္စ ကတွာ ‘‘ကတမေ သောဠသ ဟာရာ’’တိအာဒိဝစနံ သမတ္ထိတံ ဟောတိ.

“ဤဂါထာသည်လည်း...” စသည်ကား အချို့သောဆရာတို့၏ ဝါဒဖြစ်သည်။ ထို့သို့ပင် အခြားသောဆရာတို့က “ဤဂါထာကို မထေရ်မြတ်ကိုယ်တိုင်သာ ဟောကြားအပ်၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မိမိကိုယ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားသော တရားဒေသနာသည်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ ရှိသည်သာတည်း။ “ရဟန်းတို့၊ တထာဂတသည် ဆယ်ပါးသော အားတို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူ၏၊ လေးပါးသော ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်တို့၌ ရဲရင့်တော်မူ၏” စသည်ဖြင့် ဟောကြားသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ယူဆခြင်းဖြင့် “တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဟာရတို့သည် အဘယ်တို့နည်း” စသော စကားသည် ပြီးမြောက်ခိုင်လုံပေလိမ့်မည်။

ယထာဝုတ္တအတ္ထမုခေနေဝါတိ မူလပဒသင်္ခါတအတ္ထုဒ္ဓါရေနေဝ. ပရတော အာဂမိဿတီတိ နိဒ္ဒေသဝါရဿ ပရိယောသာနေ အာဂမိဿတိ ‘‘တီဏိ စ နယာ အနူနာ’’တိအာဒိနာ (နေတ္တိ. ၄ ဒွါဒသပဒ).

“ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်နည်းလမ်းဖြင့်သာလျှင်” ဟူသည် မူလပုဒ်ဟု ဆိုအပ်သော အနက်ကို ထုတ်နုတ်ခြင်းဖြင့်သာ ဖြစ်သည်။ “နောင်၌ လာလတ္တံ့” ဟူသည် နိဒ္ဒေသဝါရ၏ အဆုံး၌ “မယုတ်မလျော့သော နည်းသုံးပါးတို့သည်လည်းကောင်း” စသည်ဖြင့် လာလတ္တံ့။

ဝုစ္စတီတိ ကတ္တရိ ကမ္မနိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘ဝဒတီ’’တိ. အထ ဝါ ဝုစ္စတီတိ ကမ္မကတ္တုနိဒ္ဒေသောယံ. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ဟာရာ, နယာ စာတိ ဥဘယံ ပရိဂ္ဂဟိတံ သံဝဏ္ဏကေန သဗ္ဗထာ ဂဟိတဉ္စေ, ဝုစ္စတိ သုတ္တံ, သယမေဝ သုတ္တံ သံဝဏ္ဏေတီတိ[Pg.23], ဧတေန ဟာရနယေသု ဝသီဘာဝေန သုတ္တသံဝဏ္ဏနာယ သုကရတံ ဒဿေတိ.

“ပြောဆိုအပ်၏ (ဝုစ္စတိ)” ဟူသည် ကတ္တား၌ ကမ္မညွှန်ပြချက် ဖြစ်သောကြောင့် “ပြောဆို၏ (ဝဒတိ)” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် “ဝုစ္စတိ” ဟူသည် ကမ္မကတ္တုနိဒ္ဒေသ (ကမ္မကတ္တားဖြင့် ညွှန်ပြခြင်း) ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ဤအနက်ရှိ၏— ဖွင့်ပြသူသည် ဟာရနှင့် နယ ဟူသော နှစ်မျိုးလုံးကို ကောင်းစွာ သိမ်းဆည်းယူငင်အပ်ပါက သုတ်တော်ကို ဖွင့်ဆိုရာ၌ သုတ်တော်ကိုယ်တိုင်ပင်လျှင် မိမိကိုယ်ကို ဖွင့်ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ဤစကားဖြင့် ဟာရနှင့် နည်းလမ်းတို့၌ လေ့လာနိုင်နင်းခြင်းကြောင့် သုတ်တော်ကို ဖွင့်ဆိုရလွယ်ကူပုံကို ပြသသည်။

ပကာရန္တရေနာတိ ပုဗ္ဗေ ‘‘သာသန’’န္တိ ဝုတ္တမတ္ထံ ‘‘ဒေသနာ, ဒေသိတ’’န္တိ တတော အညေန ပကာရေန. နိယမေတွာတိ တဿ ဧကန္တတော ဝိညေယျတံ အဝဓာရေတွာ. ဝိညေယျတာ ဝိသိဋ္ဌေသု ဒေသနာဒေသိတေသု ဝိညေယျပဒေ လဗ္ဘမာနာ ဝိဇာနနကိရိယာ.

“အခြားသောနည်းလမ်းဖြင့်” ဟူသည် ရှေး၌ “သာသနာ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော အနက်ကို “ဒေသနာ၊ ဟောကြားအပ်သောတရား” ဟု ထိုထက်တစ်မျိုးသော အခြင်းအရာဖြင့် (ဖွင့်ဆိုခြင်း) ဖြစ်သည်။ “သတ်မှတ်၍” ဟူသည် ထိုတရား၏ ဧကန်သိအပ်သောအဖြစ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “သိအပ်သောအဖြစ်” ဟူသည် ထူးခြားဆန်းပြားသော ဟောကြားအပ်သော တရားတို့၌ သိအပ်သော ပုဒ်တွင် ရရှိအပ်သော သိခြင်းကိစ္စ ဖြစ်သည်။

ဒေသနာဒေသိတာနိ စ ယာဝဒေဝ ဝိဇာနနတ္ထာနီတိ ဝိဇာနနံ ပဓာနန္တိ တမေဝ နိဒ္ဓါရေန္တော ‘‘တတြာတိ တသ္မိံ ဝိဇာနနေ’’တိ အာဟ.

“ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာတော်တို့သည် သိခြင်းအကျိုးငှာသာ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်သဖြင့် သိခြင်းသည်သာ ပဓာနဖြစ်သောကြောင့် ထိုသိခြင်းကိုသာ သီးခြားထုတ်ပြလျက် “ထိုအရာ၌ ဟူသည် ထိုသိခြင်း၌ ဖြစ်သည်” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

ဧတ္ထာဟာတိ နဝင်္ဂသာသနနဝဝိဓသုတ္တန္တာတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထဝစနေ အာဟ စောဒကော. တဿာယံ အဓိပ္ပာယော – နဝဟိ အင်္ဂေဟိ ဝဝတ္ထိတေဟိ အညမညသင်္ကရရဟိတေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, တထာ စ သတိ အသုတ္တသဘာဝါနေဝ ဂေယျင်္ဂါဒီနီတိ နဝဝိဓသုတ္တန္တဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျ. အထ သုတ္တသဘာဝါနိ ဂေယျင်္ဂါဒီနိ, ဧဝံ သတိ ‘‘သုတ္တ’’န္တိ ဝိသုံ သုတ္တင်္ဂံ န သိယာ, ဧဝံ သန္တေ အဋ္ဌင်္ဂသာသနံ အာပဇ္ဇတီတိ. တေနာဟ ‘‘ကထံ ပနာ’’တိအာဒိ. ဂေယျင်္ဂါဒီသု ကတိပယာနမ္ပိ သုတ္တဘာဝေ ယထာဝုတ္တဒေါသာနတိဝတ္တိ, ပဂေဝ သဗ္ဗေသန္တိ ဒဿေတိ ‘‘ယဉ္စာ’’တိအာဒိနာ. သင်္ဂဟေသူတိ အဋ္ဌကထာသု. ပေါရာဏဋ္ဌကထာနဉှိ သင်္ခေပဘူတာ ဣဒါနိ အဋ္ဌကထာ ‘‘သင်္ဂဟာ’’တိ ဝုတ္တာ. သုတ္တံ နာမ သဂါထကံ ဝါ သိယာ, နိဂ္ဂါထကံ ဝါတိ အင်္ဂဒွယေနေဝ တဒုဘယင်္ဂံ ကတန္တိ ဝိသုံ သုတ္တင်္ဂဿ အသမ္ဘဝေါ တဒုဘယဝိနိမုတ္တဿ သုတ္တဿ အဘာဝတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သုတ္တင်္ဂမေဝ န သိယာ’’တိ. အထာပိ ကထဉ္စိ. သိယာတိ ဝက္ခမာနံ သာမညဝိဓိံ သန္ဓာယာဟ. ဧဝမ္ပိ အယံ ဒေါသောတိ ဒဿေန္တော ‘‘မင်္ဂလသုတ္တာဒီန’’န္တိအာဒိမာဟ.

“ဤ၌ မေးမြန်း၏” ဟူသည် ကိုးပါးသော သာသနာ၊ ကိုးမျိုးသော သုတ္တန္တဟူသော အနက်စကား၌ စောဒကက စောဒနာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစောဒက၏ အလိုကား— သတ်မှတ်အပ်သော ကိုးပါးသော အင်္ဂါတို့သည် အချင်းချင်း ရောထွေးမှု မရှိစေရ၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဂေယျစသော အင်္ဂါတို့သည် သုတ်သဘော မဟုတ်သည်သာ ဖြစ်သဖြင့် “ကိုးမျိုးသော သုတ္တန္တ” ဟူသော စကားသည် ဆန့်ကျင်ပေလိမ့်မည်။ အကယ်၍ ဂေယျစသည်တို့သည် သုတ်သဘောရှိကြပါမူ၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် “သုတ္တ” ဟူ၍ သီးခြား သုတ္တင်္ဂသည် မရှိနိုင်တော့ပေ၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ရှစ်ပါးသော သာသနာသာ ဖြစ်ရန် အကြောင်းရှိပေတော့မည်။ ထို့ကြောင့် “သို့သော် အဘယ်သို့နည်း...” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ဂေယျစသည်တို့တွင် အချို့မျှသာ သုတ်အဖြစ် ရှိသည်ဖြစ်စေ ဆိုခဲ့ပြီးသော အပြစ်မှ မလွတ်မြောက်နိုင်ပုံ၊ အားလုံး သုတ်အဖြစ် ရှိသည်ဆိုလျှင်မူ ဆိုဖွယ်ရာမရှိပုံကို “အကြင်တရားကိုလည်း...” စသည်ဖြင့် ပြသတော်မူသည်။ “သံဂဟတို့၌” ဟူသည် အဋ္ဌကထာတို့၌ ဖြစ်သည်။ ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာတို့၏ အကျဉ်းချုပ်ဖြစ်သော ယခုခေတ် အဋ္ဌကထာများကို “သံဂဟ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သုတ်မည်သည် ဂါထာနှင့်တကွလည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ဂါထာမပါဘဲလည်း ဖြစ်နိုင်၏ဟု (ဂေယျနှင့် သုတ္တ) နှစ်ပါးသော အင်္ဂါတို့ဖြင့်သာ ထိုနှစ်မျိုးလုံးသော အင်္ဂါကို ပြုအပ်သောကြောင့်၊ ထိုနှစ်မျိုးမှ ကင်းလွတ်သော သုတ်ဟူ၍ မရှိသဖြင့် သီးခြား သုတ္တင်္ဂသည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် “သုတ္တင်္ဂသည်ပင် မရှိနိုင်ရာ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ “သို့သော်လည်း တစ်နည်းနည်းဖြင့် ရှိနိုင်၏” ဟူသည် နောင်၌ ဟောကြားလတ္တံ့သော အများဆိုင်ရာ သာမညနည်းကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ “ဤသို့ဖြစ်စေဦးတော့ ဤအပြစ်သည် ရှိနေသည်သာဖြစ်ကြောင်း” ပြသလိုသဖြင့် “မင်္ဂလသုတ် စသည်တို့၏...” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

တဗ္ဘာဝနိမိတ္တန္တိ ဂေယျင်္ဂဘာဝနိမိတ္တံ. ဝေယျာကရဏဿ တဗ္ဘာဝနိမိတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. စောဒကော ‘‘ဂါထာဝိရဟေ’’တိ ဝစနံ အဂ္ဂဏှန္တော ‘‘ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနံ ဗျာကရဏ’’န္တိ ဝစနမတ္တမေဝ ဂဟေတွာ ‘‘ဧဝံ သန္တေ’’တိအာဒိနာ စောဒေတိ. ဣတရော ပန ဩကာသဝိဓိတော အနောကာသော ဝိဓိ ဗလဝါတိ ဉာယံ ဂါထာဝိရဟိတံယေဝ ဝေယျာကရဏန္တိ, ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ စ ဒဿေန္တော ‘‘နာပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ ပရိဟရတိ. တထာ ဟီတိ တေနေဝ ကာရဏေန, သတိပိ သညန္တရနိမိတ္တယောဂေ အနောကာသသညာနံ ဗလဝဘာဝေနေဝါတိ အတ္ထော.

“ထိုဂေယျင်္ဂအဖြစ်၏ အကြောင်း” ဟူသည် ဂေယျင်္ဂဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ ဝေယျာကရဏ၌ “ထိုအဖြစ်၏ အကြောင်း” ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ စောဒကသည် “ဂါထာမပါရှိခြင်း” ဟူသော စကားကို ထည့်သွင်းမစဉ်းစားဘဲ “အမေးအဖြေပြုခြင်းသည် ဝေယျာကရဏ (ဖြေကြားချက်) ဖြစ်သည်” ဟူသော စကားမျှကိုသာ ယူပြီးလျှင် “ဤသို့ဖြစ်လျှင်...” စသည်ဖြင့် စောဒနာ၏။ ဖြေရှင်းသူကမူ “အထွေထွေစည်းကမ်း (ဩကာသဝိဓိ) ထက် အထူးစည်းကမ်း (အနောကာသဝိဓိ) သည် ပို၍ အားကောင်း၏” ဟူသော နည်းစနစ်ဖြင့် ဂါထာမပါရှိသော တရားကိုသာ ဝေယျာkရဏဟု ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သည်ဟု ပြသလျက် “မသင့်လျော်ခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ပါ” စသည်ဖြင့် ဖြေရှင်းတော်မူ၏။ “ထိုစကား မှန်ပေ၏” ဟူသည် ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် ဖြစ်သည်၊ အခြားသောအမည် ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်းနှင့် ယှဉ်စပ်မှု ရှိစေကာမူ အခွင့်အလမ်းမရှိသော (အထူးသတ်မှတ်အပ်သော) အမည်များ၏ အားကောင်းသောအဖြစ်ကြောင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရရှိသည်။

သင်္ဂဟဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သင်္ဂဟဝါရဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

၂. ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

၂. ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

၁. ဝိဘာဂေနာတိ [Pg.24] သရူပဝိဘာဂေန. အဒိဋ္ဌံ ဇောတီယတိ ဧတာယာတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာ. ဒိဋ္ဌံ သံသန္ဒီယတိ ဧတာယာတိ ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာ, သံသန္ဒနံ စေတ္ထ သာကစ္ဆာဝသေန ဝိနိစ္ဆယကရဏံ. ဝိမတိ ဆိဇ္ဇတိ ဧတာယာတိ ဝိမတိစ္ဆေဒနာ. အနုမတိယာ ပုစ္ဆာ အနုမတိပုစ္ဆာ. ‘‘တံ ကိံ မညထာ’’တိ ဟိ ကာ တုမှာကံ အနုမတီတိ အနုမတိ ပုစ္ဆိတာ. ကထေတုကမျတာတိ ကထေတုကမျတာယ.

၁. ဝိဘာဂေနဟူသည် ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့် ခွဲခြားခြင်းဖြင့်။ မမြင်အပ်သော သဘောကို ဤတရားဖြင့် ထွန်းလင်းပြသတတ်သောကြောင့် အဒိဋ္ဌဇောတနာမည်၏။ မြင်အပ်ပြီးသော သဘောကို ဤတရားဖြင့် နှိုင်းယှဉ်တတ်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာမည်၏။ ဤ၌ နှိုင်းယှဉ်ခြင်း (သံသန္ဒန) ဟူသည် ဆွေးနွေးမေးမြန်းခြင်းအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းပင်တည်း။ ယုံမှားခြင်းကို ဤတရားဖြင့် ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် ဝိမတိစ္ဆေဒနာမည်၏။ သဘောတူညီချက် (အနုမတိ) ကို မေးမြန်းခြင်းသည် အနုမတိပုစ္ဆာမည်၏။ စင်စစ် ‘ထိုအရာကို သင်တို့ အသို့မှတ်ထင်သနည်း’ ဟု သင်တို့၏ သဘောတူညီချက်သည် အဘယ်နည်းဟူ၍ သဘောတူညီချက်ကို မေးမြန်းခြင်းတည်း။ ကထေတုကမျတာဟူသည် ဟောပြောလိုသော အလိုဆန္ဒအားဖြင့်တည်း။

‘‘ဟရီယန္တိ ဧတေဟီ’’တိအာဒိနာ ကရဏာဓိကရဏကတ္တုဘာဝကမ္မသာဓနာနံ ဝသေန ဟာရ-သဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ သဒိသကပ္ပနာဝသေန ဒဿေတုံ ‘‘ဟာရာ ဝိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပုန ဂန္ထကရဏာဒိအတ္ထေန ဂန္ထာဒိသဒ္ဒါနံ ဝိယ ဟာရကရဏာဒိအတ္ထေန ဟာရသဒ္ဒသိဒ္ဓိံ ဒဿေတုံ ‘‘ဟာရယန္တီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဟရဏတော, ရမဏတော စာ’’တိ ဣမိနာ မနောဟရာ မနောရမာ စေတေ သံဝဏ္ဏနာဝိသေသာတိ ဒဿေတိ.

‘ဟရီယန္တိ ဧတေဟိ’ (ဤတရားတို့ဖြင့် ဆောင်ယူအပ်ကုန်၏) စသည်ဖြင့် ကရဏ၊ အဓ比ကရဏ၊ ကတ္တု၊ ဘာဝ၊ ကမ္မသာဓနတို့၏အစွမ်းဖြင့် 'ဟာရ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဟောကြားပြီးလျှင် တူညီသောအရာအားဖြင့် တင်စားပြသခြင်းငှာ ‘ဟာရာ ဝိယ’ (တန်ဆာဆင်အပ်သော လည်ဆွဲတန်ဆာတို့ကဲ့သို့) စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ တစ်ဖန် ကျမ်းဂန်ပြုစုခြင်း စသောအနက်၌ 'ဂန္ထ' စသော သဒ္ဒါတို့၏ ပြီးစီးခြင်းကဲ့သို့ 'ဟာရ'ကို ပြုလုပ်ခြင်း စသောအနက်၌ 'ဟာရ' သဒ္ဒါ၏ ပြီးစီးပုံကို ပြသခြင်းငှာ ‘ဟာရယန္တိ’ စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဟရဏတော ရမဏတော စ’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဤအဖွင့်ကျမ်းထူးတို့သည် စိတ်ကို ဆွဲဆောင်တတ်ကုန်၏၊ မွေ့လျော်ဖွယ် ရှိကုန်၏ဟု ပြသတော်မူ၏။

ဥပပတ္တိသာဓနယုတ္တီတိ လက္ခဏဟေတု. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘နနု စ အညေပိ ဟာရာ ယုတ္တိသဟိတာ ဧဝါ’’တိအာဒိနာ ဒေသနာဟာရေ ဝုတ္တနယာနုသာရေန.

ဥပပတ္တိသာဓနယုတ္တိဟူသည် လက္ခဏာဟေတုတည်း။ ဝုတ္တနယေနဟူသည် ‘အခြားသော ဟာရတို့သည်လည်း ယုတ္တိနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သည်သာ မဟုတ်ပါလော’ စသည်ဖြင့် ဒေသနာဟာရ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဖြစ်သည်။

စတုန္နံ ဗျူဟော ဧတ္ထာတိ ဘိန္နာဓိကရဏာနမ္ပိ ပဒါနံ အညပဒတ္ထသမာသော လဗ္ဘတိ ‘‘ဥရသိလောမော’’တိအာဒီနံ (ဒီ. နိ. ဋီ. ၃.၅၄, ၃၀၃) ဝိယာတိ ဝုတ္တံ.

လေးပါးတို့၏ အစုအဝေးသည် ဤ၌ ရှိ၏ဟူသော အနက်၌ ‘ဥရသိလောမော’ (ရင်ဘတ်၌ အမွေးရှိသောသူ) စသည်တို့ကဲ့သို့ ဝိဘတ်ကွဲပြားသော (ဘိန္နာဓိကရဏ) ပုဒ်တို့အားလည်း အခြားပုဒ်၏အနက်ကို ဟောသော ဗဟုဗ္ဗီဟိသမာသ် (အညပဒတ္ထသမာသ်) ကို ရရှိအပ်၏ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

သေသန္တိ ‘‘ဝိဝစနမေဝ ဝေဝစန’’န္တိ ဧဝမာဒိ.

သေသံဟူသည် ‘ထူးခြားစွာ ဆိုခြင်းသည်သာလျှင် ဝေဝစန (ပရိယာယ်ပုဒ်) မည်၏’ စသည်တို့တည်း။

အနုပ္ပဝေသီယန္တီတိ အဝဂါဟီယန္တိ. သမာဓီယန္တီတိ ပရိဟရီယန္တိ. ဝိနာ ဝိကပ္ပေနာတိ ဇာတိ သာမညံ, ဘေဒေါ သာမညံ, သမ္ဗန္ဓော သာမညန္တိအာဒိနာ ပဒတ္ထန္တရဘာဝဝိကပ္ပနမန္တရေန.

အနုပ္ပဝေသိယန္တိဟူသည် သက်ဝင်အပ်ကုန်၏။ သမာဓိယန္တိဟူသည် ဆောင်ရွက်အပ် (ထိန်းသိမ်းအပ်) ကုန်၏။ ဝိနာ ဝိကပ္ပေနဟူသည် အမျိုးအစားတူညီခြင်း (ဇာတိသာမည)၊ ကွဲပြားမှု တူညီခြင်း (ဘေဒသာမည)၊ ဆက်စပ်မှု တူညီခြင်း (သမ္ဗန္ဓသာမည) စသည်ဖြင့် အခြားသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အဖြစ်သို့ ကွဲပြားစွာ ကြံဆခြင်းမရှိဘဲ ဖြစ်သည်။

ပဒဋ္ဌာနာဒိမုခေနာတိ ပဒဋ္ဌာနဝေဝစနဘာဝနာပဟာနမုခေန. ကေစီတိ ပဒဋ္ဌာနပရိက္ခာရအာဝဋ္ဋပရိဝတ္တနပညတ္တိဩတရဏေ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

ပဒဋ္ဌာနာဒိမုခေနဟူသည် ပဒဋ္ဌာန၊ ဝေဝစန၊ ဘာဝနာ၊ ပဟာနတို့၏ အစွမ်း (မျက်နှာ) ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ကေစိဟူသည် ပဒဋ္ဌာန၊ ပရိက္ခာရ၊ အာဝဋ္ဋ၊ ပရိဝတ္တန၊ ပညတ္တိ၊ ဩတရဏ (သက်ဝင်ခြင်း) တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။

၂. သမ္ဗန္ဓောတိ ဟေတုဖလဘာဝယောဂေါ. တထာဘူတာနဉှိ ဓမ္မာနံ ဧကသန္တာနသိဒ္ဓတာ ဧကတ္တနယော. ဝိဘာဂေါ သတိပိ နေသံ ဟေတုဖလဘာဝေ ဝိဘတ္တသဘာဝတာ. အညော ဧဝ ဟိ ဟေတု, အညံ ဖလန္တိ. ဗျာပါရဝိရဟော နိရီဟတာ. န ဟိ ဟေတုဖလာနံ ဧဝံ ဟောတိ ‘‘အဟံ ဣမံ နိဗ္ဗတ္တေမိ, ဣမိနာဟံ နိဗ္ဗတ္တော’’တိ. အနုရူပဖလတာ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပစ္စယာနုကူလတာ. သမူဟာဒိံ [Pg.25] ဥပါဒါယ လောကသင်္ကေတသိဒ္ဓါ ဝေါဟာရမတ္တတာ သမ္မုတိသဘာဝေါ. ပထဝီဖဿာဒီနံ ကက္ခဠဖုသနာဒိလက္ခဏံ ပရမတ္ထသဘာဝေါ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပေါ – ယသ္မိံ ဘိန္နေ, ဣတရာပေါဟေ ဝါ စိတ္တေန ကတေန တထာ ဗုဒ္ဓိ, ဣဒံ သမ္မုတိသစ္စံ ယထာ ဃဋေ, သသမ္ဘာရဇလေ စ, တဗ္ဗိပရိယာယေန ပရမတ္ထသစ္စန္တိ. ပရမတ္ထသစ္စပ္ပဋိဝေဓာယာတိ နိဗ္ဗာနာဓိဂမာယ.

၂. သမ္ဗန္ဓဟူသည် အကြောင်းနှင့် အကျိုး ဖြစ်ခြင်း၏ ဆက်စပ်မှုတည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့၏ သန္တာန်တစ်ခုတည်း၌ ပြီးစီးခြင်းသည် ဧကတ္တနယ (တူညီသောနည်း) မည်၏။ ဝိဘာဂဟူသည် ထိုတရားတို့၌ အကြောင်းအကျိုး ဖြစ်ခြင်းသဘော ရှိငြားသော်လည်း ကွဲပြားသော သဘောတရား ရှိခြင်းတည်း။ စင်စစ် အကြောင်းသည် တခြားသာလျှင် ဖြစ်၏၊ အကျိုးသည် တခြားသာလျှင် ဖြစ်၏။ ဗျာပါရဝိရဟဟူသည် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု ကင်းခြင်း (နိရီဟတ္တ) တည်း။ အကြောင်းနှင့် အကျိုးတို့အား ‘ငါသည် ဤတရားကို ဖြစ်စေ၏၊ ငါသည် ဤတရားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရ၏’ ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိပေ။ အနုရူပဖလတာဟူသည် အကြောင်းတရားတို့အား လျော်ညီစွာ ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်း။ အစုအဝေး စသည်ကို အစွဲပြု၍ လောကဝေါဟာရအားဖြင့် ပြီးစီးသော ဝေါဟာရမျှသာ ဖြစ်ခြင်းသည် သမ္မုတိသဘောမည်၏။ ပထဝီ၊ ဖဿစသည်တို့၏ ခက်မာခြင်း၊ တွေ့ထိခြင်းစသော လက္ခဏာသည် ပရမတ္ထသဘောမည်၏။ ဤ၌ အကျဉ်းချုပ်ကား - အိုး၊ စုဝေးအပ်သော ရေ စသည်တို့၌ကဲ့သို့ အကြင်အရာကို ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာအပ်သော်လည်းကောင်း၊ စိတ်ဖြင့် အခြားအရာတို့ကို ဖယ်ထုတ်အပ်သော်လည်းကောင်း ထိုသို့သော အမှတ်သညာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် သမ္မုတိသစ္စာဖြစ်၏၊ ထိုမှ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သဘောသည် ပရမတ္ထသစ္စာ ဖြစ်၏။ ပရမတ္ထသစ္စပ္ပဋိဝေဓာယဟူသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိခြင်းငှာတည်း။

အန္တောတိ အဗ္ဘန္တရော. ပဓာနာဝယဝေနာတိ မူလဘာဝေန. ‘‘နန္ဒီ ဒုက္ခဿ မူလ’’န္တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၁၃) တဏှာ ‘‘နန္ဒီ’’တိ ဝုတ္တာ. ‘‘သင်္ဂါမေ စ နန္ဒိံ စရတီ’’တိအာဒီသု ပမောဒေါတိ အာဟ ‘‘တဏှာယ, ပမောဒဿ ဝါ’’တိ.

အန္တောဟူသည် အတွင်းဖြစ်သော။ ပဓာနာဝယဝေနဟူသည် အဓိကအစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော အခြေခံသဘော (မူလဘာဝ) အားဖြင့်တည်း။ ‘နန္ဒီ ဒုက္ခဿ မူလံ’ စသည်တို့၌ တဏှာကို ‘နန္ဒီ’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘သင်္ဂါမေ စ နန္ဒိံ စရတိ’ စသည်တို့၌ နှစ်သက်ရွှင်လန်းခြင်း (ပမောဒ) ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘တဏှာ၏လည်းကောင်း၊ နှစ်သက်ရွှင်လန်းခြင်း၏လည်းကောင်း’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

၃. ဇာတိဘေဒတောတိ ကုသလာ, အကုသလာတိ ဣမသ္မာ ဝိသေသာ. ယုဇ္ဇန္တီတိ ဧတ္ထ ဟေတုအတ္ထော အန္တောနီတော ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘ယောဇီယန္တီ’’တိ. ကေဟိ ယောဇီယန္တိ? သံဝဏ္ဏနကေဟီတိ အဓိပ္ပာယော. ယုဇ္ဇန္တီတိ ဝါ ယုတ္တာ ဟောန္တိ, တေဟိ သမာနယောဂက္ခမာ တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာ ဟောန္တီတိ အတ္ထော တဒေကဋ္ဌဘာဝတော. ဣမသ္မိံ အတ္ထေ ‘‘နဝဟိ ပဒေဟီ’’တိ သဟယောဂေ ကရဏဝစနံ, ပုရိမသ္မိံ ကရဏေ. ‘‘ဧတေ ခေါ’’တိ စ ပါဌော. တတ္ထ ခေါ-သဒ္ဒဿ ပဒပူရဏတာ, အဝဓာရဏတ္ထတာ ဝါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတေ ဧဝါတိ ဧတေ တဏှာဒယော ဧဝ, န ဣတော အညေတိ အတ္ထော. အဋ္ဌာရသေဝ န တတော ဥဒ္ဓံ, အဓော ဝါတိ. ပုရိမသ္မိံ ပက္ခေ မူလပဒန္တရာဘာဝေါ, ဒုတိယသ္မိံ တေသံ အနူနာဓိကတာ ဒီပိတာ ဟောတိ.

၃. ဇာတိဘေဒတောဟူသည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ဟူသော ဤကွဲပြားမှုအားဖြင့်တည်း။ ‘ယုဇ္ဇန္တိ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ အကြောင်းပြသောအနက် (ဟေတုအတ္ထ) ကို အတွင်း၌ သွင်းယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ယောဇီယန္တိ’ (ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အဘယ်သူတို့ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်သနည်း? ဖွင့်ဆိုအပ်သော ကျမ်းဆရာတို့ဖြင့် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် ‘ယုဇ္ဇန္တိ’ ဟူသည် ယှဉ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့နှင့် တူညီသော ယောဂကို ခံယူထိုက်သောကြောင့် ထိုတရားတို့ကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် သိမ်းယူအပ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့နှင့် အနက်တစ်ခုတည်း ဖြစ်သောကြောင့်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤအနက်၌ ‘နဝဟိ ပဒေဟိ’ ဟူသော ပုဒ်သည် သဟယောဂ၌ ဖြစ်သော ကရဏဝိဘတ်ဖြစ်၏၊ ရှေးဦးအနက်၌ ကရဏဝိဘတ်စင်စစ် ဖြစ်၏။ ‘ဧတေ ခေါ’ ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိ၏။ ထိုပါဌ်၌ 'ခေါ' သဒ္ဒါ၏ ပုဒ်ကိုပြည့်စေသော အနက် သို့မဟုတ် အဝဓာရဏ (အမြဲသတ်မှတ်ခြင်း) အနက်ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ‘ဧတေ ဧဝ’ ဟူသည် ဤတဏှာစသည်တို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤမှတစ်ပါး အခြားမဟုတ်ကုန်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုမှ အထက်လည်းမဟုတ်၊ အောက်လည်းမဟုတ်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ရှေးဦးဖက်၌ အခြားသော မူလပုဒ် မရှိခြင်းကို ပြသအပ်၏၊ ဒုတိယဖက်၌ ထိုတရားတို့၏ လျော့နည်းခြင်း၊ ပိုလွန်ခြင်း မရှိပုံကို ပြသအပ်၏။

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဥဒ္ဒေသဝါရအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၃. နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

၃. နိဒ္ဒေသဝါရအဖွင့်

၄. နိဒ္ဒေသဝါရေ သာမညတောတိ သာဓာရဏတော. ဝိသေသေနာတိ အသာဓာရဏတော. ပဒတ္ထောတိ သဒ္ဒတ္ထော. လက္ခဏန္တိ သဘာဝေါ. ကမောတိ အနုပုဗ္ဗီ. ဧတ္တာဝတာတိ ဧတ္တကပ္ပမာဏဘာဝေါ. ဟေတွာဒီတိ ဟေတုဖလဘူမိဥပနိသာသဘာဂဝိသဘာဂလက္ခဏနယာ. ဝိသေသတော ပန လက္ခဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

၄. နိဒ္ဒေသဝါရ၌ သာမညတောဟူသည် သာဓာရဏအားဖြင့်တည်း။ ဝိသေသေနာဟူသည် အသာဓာရဏအားဖြင့်တည်း။ ပဒတ္ထောဟူသည် သဒ္ဒါ၏အနက်တည်း။ လက္ခဏန္တိဟူသည် သဘာဝ (ကိုယ်ပိုင်သဘော) တည်း။ ကမောဟူသည် အစဉ်အတိုင်း (အနုပုဗ္ဗီ) တည်း။ ဧတ္တာဝတာဟူသည် ဤမျှလောက်သော အတိုင်းအတာရှိသော အဖြစ်တည်း။ ဟေတွာဒီဟူသည် ဟေတု၊ ဖလ၊ ဘူမိ၊ ဥပနိသာ၊ သဘာဂ၊ ဝိသဘာဂ၊ လက္ခဏာ နည်းလမ်းတို့တည်း။ အထူးအားဖြင့်မူကား လက္ခဏာဟူသည် ပတ်သက်ဆက်စပ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) တည်း။

ဟာရသင်္ခေပဝဏ္ဏနာ

ဟာရသံခေပအဖွင့်

၁. ယံ, ဘိက္ခဝေတိ ဧတ္ထ ယန္တိ ပစ္စတ္တဝစနံ, တဉ္စ သုခံ, သောမနဿန္တိ ဒွယေန သမာနာဓိကရဏန္တိ ကတွာ ‘‘အဿာဒီယတီတိ အဿာဒေါ, သုခံ, သောမနဿဉ္စာ’’တိ [Pg.26] ဝုတ္တံ. သုခါဒိဝေဒနာ ဝိယ မနာပိယရူပါဒိပိ အဝီတရာဂဿ အဿာဒေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဧဝံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏမ္ပီ’’တိ. ‘‘အဿာဒေတိ ဧတာယာတိ ဝါ အဿာဒေါ, တဏှာ’’တိ ဧတေန ‘‘ယ’’န္တိ ဟေတုအတ္ထေ နိပါတောတိ ဒဿေတိ. တတြာယမတ္ထော – ယေန ဟေတုနာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓေ ပဋိစ္စ အဿာဒနီယဘာဝေန ဥပ္ပဇ္ဇတိ သုခံ သောမနဿံ, အယံ တဏှာသင်္ခါတော အဿာဒေါ အဿာဒနကိရိယာယ ကာရဏန္တိ. ဣတိ ကတွာ အယမတ္ထော ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာဒိဘာဝတော ဝိပလ္လာသေသုပိ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ ဝိပလ္လာသာပီ’’တိ. အနိဋ္ဌမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ဣဋ္ဌမ္ပီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ, အနဝသေသာ သာသဝါ ဓမ္မာ ဣဓ အာရမ္မဏဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗေသံ တေဘူမကသင်္ခါရာန’’န္တိ.

၁. ‘ယံ ဘိက္ခဝေ’ ဟူသော ဤ၌ ‘ယံ’ ဟူသည် ပထမာဝိဘတ် (ပစ္စတ္တဝစန) ဖြစ်၏၊ ထိုပုဒ်သည်လည်း ‘သုခံ သောမနဿံ’ ဟူသော နှစ်ခုသော ပုဒ်တို့နှင့် ဝိဘတ်တူညီသည် (သမာနာဓိကရဏ) အဖြစ်ကို ပြု၍ ‘သာယာအပ်သောကြောင့် သာယာဖွယ် (အဿာဒ) မည်၏၊ သုခနှင့် သောမနဿသည်လည်း ဖြစ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သုခစသော ဝေဒနာကဲ့သို့ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ရူပစသည်တို့သည်လည်း ရာဂမကင်းသေးသောသူအား သာယာအပ်သောကြောင့် ‘ဤသို့ လိုလားအပ်သောအာရုံ (ဣဋ္ဌာရမ္မဏ) သည်လည်း ဖြစ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘ဤတရားဖြင့် သာယာအပ်သောကြောင့် သာယာဖွယ် (အဿာဒ) သို့မဟုတ် တဏှာမည်၏’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ‘ယံ’ ဟူသည် အကြောင်းအနက်၌ ရှိသော နိပါတ်ဖြစ်၏ဟု ပြသတော်မူ၏။ ထို၌ ဤသည်ကား အနက်ဖြစ်၏ - အကြင်အကြောင်းကြောင့် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို အစွဲပြု၍ သာယာအပ်သော အဖြစ်ဖြင့် သုခ၊ သောမနဿသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ဤတဏှာဟု ဆိုအပ်သော အဿာဒသည် သာယာခြင်းကိစ္စ၏ အကြောင်းတည်း။ ထိုသို့ ပြုခြင်းကြောင့် ဤအနက်သည် မိစ္ဆာအယူအားဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းစသော အစွမ်းဖြင့် ဝိပ္ပလ္လာသတို့၌လည်း ဖြစ်နိုင်၏ဟု မိန့်ဆိုခြင်းငှာ ‘ဤသို့ ဝိပ္ပလ္လာသတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘အနိဋ္ဌမ္ပိ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ပိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ‘ဣဋ္ဌမ္ပိ’ ဟူသော ပုဒ်ကိုလည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ အကြွင်းမဲ့သော သာသဝတရားတို့ကို ဤ၌ အာရုံကို ယူခြင်းအားဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏ဟု ပြသခြင်းငှာ ‘ခပ်သိမ်းကုန်သော ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ဒုက္ခာဒုက္ခမသုခဝေဒနာနန္တိ ဧတ္ထ ဒုက္ခသဘာဝါ ဧဝ အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ ဂဟိတာ အနိဋ္ဌာရမ္မဏဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ, န သုခသဘာဝါ. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ယာယံ, ဘန္တေ, အဒုက္ခမသုခါ ဝေဒနာ, သန္တသ္မိံ ဧသာ ပဏီတေ သုခေ ဝုတ္တာ ဘဂဝတာ’’တိ (မ. နိ. ၂.၈၈; သံ. နိ. ၄.၂၆၇). ‘‘သုခပရိယာယသဗ္ဘာဝတော’’တိ ဣမိနာ ဣဋ္ဌတာမတ္တတောပိ လေသေန သတ္တာနံ အာရမ္မဏဿ အဿာဒနီယတာ သမ္ဘဝတီတိ ဒဿေတိ.

‘ဒုက္ခာဒုက္ခမသုခဝေဒနာနံ’ ဟူသော ဤ၌ မလိုလားအပ်သောအာရုံကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဒုက္ခသဘောရှိသော အဒုက္ခမသုခဝေဒနာကိုသာလျှင် ယူအပ်၏၊ သုခသဘောရှိသော ဝေဒနာကို မယူအပ်။ ထိုသဘောကို ရည်ညွှန်း၍ ‘အရှင်ဘုရား၊ အကြင်အဒုက္ခမသုခဝေဒနာသည် ရှိ၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ငြိမ်သက်မွန်မြတ်သော သုခ၌ ဤဝေဒနာကို ဟောကြားတော်မူအပ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘သုခပရိယာယသဗ္ဘာဝတော’ (သုခပရိယာယ် ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့်) ဟူသော ဤစကားဖြင့် လိုလားအပ်သော အဖြစ်မျှကြောင့်လည်း အနည်းငယ်သော အစွမ်းဖြင့် သတ္တဝါတို့အား အာရုံ၏ သာယာဖွယ်ရှိခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်၏ဟု ပြသတော်မူ၏။

အာဒီနဝေါ ဒေါသနိဿန္ဒနတာယ ဒေါသော, သွာယံ ပီဠနဝုတ္တိယာ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘အာဒီနဝေါ ဒုက္ခာ ဝေဒနာ, တိဿောပိ ဝါ ဒုက္ခတာ’’တိ. ဧဝံ ဒေါသတ္ထတံ အာဒီနဝဿ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ကပဏတ္ထတံ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယတောတိ ယသ္မာ ဒေါသကပဏသဘာဝတ္တာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

အာဒီနဝ (ဘေးအပြစ်) သည် အပြစ်၏ အကျိုးဆက် ဖြစ်သောကြောင့် အပြစ်ဖြစ်၏၊ ထိုအပြစ်သည် ညှဉ်းဆဲခြင်းအလေ့အားဖြင့် သိအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘အာဒီနဝဟူသည် ဒုက္ခဝေဒနာ သို့မဟုတ် ဒုက္ခတာ သုံးပါးလုံးတည်း’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဘေးအပြစ်၏ အပြစ်သဘောကို ပြသပြီး၍ ယခုအခါ၌ ဆင်းရဲနွမ်းပါးသော သဘောကို ပြသခြင်းငှာ ‘သို့မဟုတ်’ စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘ယတော’ ဟူသည် အပြစ်ရှိခြင်း၊ နွမ်းပါးခြင်း သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

နိဿရတီတိ ဝိဝိတ္တိ, သဗ္ဗသင်္ခါရဝိဝေကောတိ အတ္ထော. သာမညနိဒ္ဒေသေနာတိ နိဿရဏသဒ္ဒဝစနီယတာသာမညေန. ပုရိမာနန္တိ အဿာဒါဒီနဝတာနံ. ဥပါယော စာတိအာဒီသု စ-သဒ္ဒေါ ပဒပူရဏမတ္တန္တိ ကတွာ အာဟ ‘‘ပစ္ဆိမာနဉ္စာ’’တိ, ဖလာဒီနန္တိ အတ္ထော. တဒန္တောဂဓဘေဒါနန္တိ အရိယမဂ္ဂပရိယာပန္နဝိသေသာနံ.

ထွက်မြောက်တတ်သောကြောင့် ဝိဝိတ္တ (ဆိတ်ငြိမ်ရာ) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ခပ်သိမ်းသော သင်္ခါရတို့မှ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'သာမညနိဒ္ဒေသေန' ဟူသည် ထွက်မြောက်ခြင်းဟူသော စကားဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော သာမညအားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ပုရိမာနံ' ဟူသည် ရှေးဦးဖြစ်သော သာယာဖွယ် (အဿာဒ)၊ အပြစ် (အာဒီနဝ) တို့၏ ဖြစ်၏။ 'ဥပါယော စ' စသည်တို့၌ စ-သဒ္ဒါသည် ပုဒ်ဖြည့်စွက်ရုံမျှသာဖြစ်သည်ဟု နှလုံးသွင်း၍ 'ပစ္ဆိမာနဉ္စ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏၊ နောက်ဖြစ်သော အကျိုး (ဖလ) အစရှိသည်တို့၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'တဒန္တောဂဓဘေဒါနံ' ဟူသည် ထိုတရားတို့၌ အကျုံးဝင်သော အရိယာမဂ်၌ ပါဝင်သော အပြား (ထူးခြားချက်) တို့၏ ဖြစ်၏။

ကာမဘဝါဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန န ရူပါရူပဘဝါ ဧဝ ဂဟိတာ, အထ ခေါ တေ စ သညီဘဝါဒယော စ ဧကဝေါကာရဘဝါဒယော စ ဂဟိတာ. တေနာဟ ‘‘တိဏ္ဏံ တိဏ္ဏံ ဘဝါန’’န္တိ.

'ကာမဘဝါဒီနံ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် ရူပဘဝ၊ အရူပဘဝတို့ကိုသာ ယူအပ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ထိုဘဝတို့နှင့် သညီဘဝအစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဧကဝေါကာရဘဝအစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ယူအပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'သုံးပါး သုံးပါးသော ဘဝတို့၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ယာဝဒေဝ [Pg.27] အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနတ္ထာ ဘဂဝတော ဒေသနာတိ အာဟ ‘‘နနု စ…ပေ… နိပ္ဖာဒီယတီ’’တိ. ‘‘ဝုတ္တမေဝါ’’တိ ဣမိနာ ပုနရုတ္တိဒေါသံ စောဒေတိ. ဣတရော ‘‘သစ္စမေတ’’န္တိ အနုဇာနိတွာ ‘‘တဉ္စ ခေါ’’တိအာဒိနာ ပရိဟရတိ. ‘‘ပရမ္ပရာယာ’’တိ ဧတေန အဇ္ဈတ္တံ ယောနိသောမနသိကာရော ဝိယ န ပရတောဃောသော အာသန္နကာရဏံ ဓမ္မာဓိဂမဿ ဓမ္မဿ ပစ္စတ္တံ ဝေဒနီယတ္တာတိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ‘‘အက္ခာတာရော တထာဂတာ, ပဋိပန္နာ ပမောက္ခန္တိ, ဈာယိနော မာရဗန္ဓနာ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၇၆) ဝုတ္တံ. တဒဓိဂမကာရဏံ အရိယမဂ္ဂါဓိဂမကာရဏံ သိယာ. ကိံ ပန တန္တိ အာဟ ‘‘သမ္ပတ္တိဘဝဟေတူ’’တိ, တေန စရိမတ္တဘာဝဟေတုဘူတံ ပုညသမ္ပတ္တိံ ဝဒတိ.

မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်သည် စင်စစ် ဥပါဒါန်မရှိဘဲ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းအကျိုးငှာသာ ဖြစ်၏ဟု ရည်သန်၍ 'နနု စ...ပ... နိပ္ဖါဒီယတိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ဝုတ္တမေဝ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထပ်ခါတလဲလဲ ပြောဆိုခြင်း အပြစ် (ပုနရုတ္တိဒေါသ) ကို စောဒကတက်၏။ တစ်ပါးသော ဆရာသည် 'ဤစကားသည် မှန်၏' ဟု ဝန်ခံ၍ 'တဉ္စ ခေါ' အစရှိသည်ဖြင့် ဖြေရှင်းချက်ပေး၏။ 'ပရမ္ပရာယ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကိုယ်တွင်း၌ ဖြစ်သော ယောနိသောမနသိကာရ ကဲ့သို့ သူတစ်ပါးထံမှ ကြားရသော အသံ (ပရတောဃောသ) သည် တရားသိမြင်ခြင်း၏ နီးစပ်သော အကြောင်းမဟုတ်ကြောင်း၊ တရားတော်သည် ကိုယ်တိုင် သိအပ်သော သဘောရှိကြောင်းကို ပြတော်မူ၏။ ထို့သို့ဖြစ်၍လည်း 'မြတ်စွာဘုရားတို့သည် လမ်းညွှန်ပြသရုံသာ ပြုတော်မူကုန်၏၊ လမ်းညွှန်ချက်အတိုင်း ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ဈာန်ရှိသူတို့သည် မာရ်မင်း၏ အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်ကြကုန်လတ္တံ့' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုတရားကို ရခြင်း၏ အကြောင်းသည် အရိယာမဂ်ကို ရခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်ရာ၏။ ထိုအကြောင်းသည် အဘယ်နည်းဟု မေးသော် 'သမ္ပတ္တိဘဝဟေတု' ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ထိုစကားဖြင့် နောက်ဆုံးဘဝ၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပုညသမ္ပတ္တိ (ကောင်းမှုပြည့်စုံခြင်း) ကို မိန့်တော်မူ၏။

‘‘အတ္တာနုဒိဋ္ဌိံ ဦဟစ္စ, ဧဝံ မစ္စုတရော သိယာ’’တိ ဣဒံ အရိယမဂ္ဂဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါယ ဖလဘာဝသာဓနံ. ယေန ဟိ ဝိဓိနာ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိသမုဂ္ဃာတော, မစ္စုတရဏဉ္စ သိယာ, သော ‘‘ဧဝ’’န္တိ ဣမိနာ ပကာသိတောတိ. အတ္တာနုဒိဋ္ဌိသမုဂ္ဃာတမစ္စုတရဏာနံ ဖလဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

'အတ္တာနုဒိဋ္ဌိံ ဦဟစ္စ၊ ဧဝံ မစ္စုတရော သိယာ' (အတ္တဒိဋ္ဌိကို နှုတ်ပယ်၍ ဤသို့လျှင် သေခြင်းမှ လွတ်မြောက်ရာ၏) ဟူသော ဤစကားသည် အရိယာမဂ်၏ ရှေးဦးကုသိုလ်ဖြစ်သော ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ၏ အကျိုးအဖြစ်ကို ပြီးစေခြင်း ဖြစ်၏။ အကြင်နည်းလမ်းဖြင့် အတ္တဒိဋ္ဌိကို အမြစ်ပြတ်နုတ်ပယ်ခြင်းနှင့် သေခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုနည်းလမ်းကို 'ဧဝံ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပြသအပ်၏။ အတ္တဒိဋ္ဌိကို အမြစ်ပြတ်နုတ်ပယ်ခြင်းနှင့် သေခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်းတို့၏ အကျိုးတရားအဖြစ်၌ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။

‘‘ဓမ္မော ဟဝေ’’တိ ပန ဂါထာယံ လောကိယဿ ပုညဖလဿ ဝုတ္တတ္တာ အာဟ ‘‘ဣဒံ ဖလ’’န္တိ. ယံ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗံ, တံ ဖလံ. ယံ နိဗ္ဗတ္တကံ, သော ဥပါယော. အယမေတ္ထ ဝိနိစ္ဆယော. တေနာဟ ‘‘ဧတေန နယေနာ’’တိအာဒိ. ဥပဓိသမ္ပတ္တီတိ အတ္တဘာဝသောဘာ.

'ဓမ္မော ဟဝေ' ဟူသော ဂါထာ၌ လောကီကုသိုလ်၏ အကျိုးကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ဤသည်ကား အကျိုးတည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကြင်တရားကို ဖြစ်ထွန်းစေအပ်၏၊ ထိုတရားသည် အကျိုး (ဖလ) မည်၏။ အကြင်တရားသည် ဖြစ်ထွန်းစေတတ်၏၊ ထိုတရားသည် အကြောင်းလမ်း (ဥပါယ) မည်၏။ ဤကား ဤနေရာ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဤနည်းဖြင့်' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ဥပဓိသမ္ပတ္တိ' ဟူသည် ရုပ်အဆင်းကိုယ်ခန္ဓာ၏ တင့်တယ်ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။

ဝိသုဒ္ဓီတိ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ – ‘‘ဧတ္ထာပိ…ပေ… ဝိညာတု’’န္တိ. ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိနာပိ တမေဝတ္ထံ ဝစနန္တရေ ပါကဋတရံ ကရောတိ.

'ဝိသုဒ္ဓိ' ဟူသည် ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိကို ရည်ရွယ်တော်မူသောကြောင့် 'ဤ၌လည်း...ပ... သိအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'ယသ္မာ ပန' အစရှိသော စကားဖြင့်လည်း ထိုအဓိပ္ပာယ်ကိုပင် အခြားသော ဝါကျဖြင့် ပိုမိုထင်ရှားစေတော်မူ၏။

သရူပတော အာဂတာနိ ‘‘ယတော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, ဘိက္ခု ပဉ္စန္နံ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ ပဇာနာတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၃.၂၆-၂၈). ဧကဒေသေန အာဂတာနိ ‘‘သံယောဇနိယေသု, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေသု အဿာဒါနုပဿိနော ဝိဟရတော (သံ. နိ. ၂.၅၃), ဗဟုဒုက္ခာ ဗဟုပါယာသာ, အာဒီနဝေါ ဧတ္ထ ဘိယျော (မ. နိ. ၁.၁၁၇), သင်္ခါရာနမေတံ နိဿရဏံ, ယဒိဒံ နိဗ္ဗာန’’န္တိအာဒီသု (ပဋိ. မ. ၁.၂၄; ၃.၄၁). န သရူပေန အာဂတာနိ ယထာ သာမညဖလသုတ္တာဒီသု. အတ္ထဝသေနာတိ အဿာဒေတဗ္ဗာဒိအတ္ထဝသေန. န ပပဉ္စိတောတိ န ဝိတ္ထာရိတော.

ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့် လာသော ပါဠိတော်တို့ကား 'ရဟန်းတို့၊ ရဟန်းသည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၏ ဖြစ်ကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ချုပ်ကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ သာယာဖွယ်ကိုလည်းကောင်း၊ အပြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထွက်မြောက်ရာကိုလည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိ၏' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် လာသော ပါဠိတော်တို့ကား 'ရဟန်းတို့၊ သံယောဇဉ်ဖြစ်စေတတ်သော တရားတို့၌ သာယာဖွယ်ကို ရှုလျက် နေသောသူအား... ဆင်းရဲများစွာ ပြင်းစွာပင်ပန်းမှုများစွာ ရှိ၏၊ ဤ၌ အပြစ်သည်သာလျှင် အလွန်များလှ၏၊ နိဗ္ဗာန်ဟူသော ဤတရားသည် သင်္ခါရတို့မှ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်၏' စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သာမညဖလသုတ်စသည်တို့၌ကဲ့သို့ ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့် မလာကုန်။ 'အတ္ထဝသေန' ဟူသည် သာယာအပ်သော သဘောစသော အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'န ပပဉ္စိတော' ဟူသည် အကျယ်ချဲ့၍ မဟောအပ်။

၂. ဧသေဝ [Pg.28] နယောတိ အတိဒေသေန ဝိစိယမာနဝစနသေသော အတိဒိဋ္ဌော. ဘာဝတ္ထေ တောဟိ အာဟ ‘‘ဝိဿဇ္ဇိတန္တိ ဝိဿဇ္ဇနာ’’တိ. သုတ္တေ အာဂတံ န အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန အဋ္ဌကထာယံ အာဂတန္တိ အဓိပ္ပာယော. ပုစ္ဆာနုရူပတာ ဣဓ ပုဗ္ဗာပရန္တိ စတုဗျူဟပုဗ္ဗာပရတော ဣမံ ဝိသေသေတွာ ဒဿေတိ. ပုစ္ဆာနုသန္ဓီတိ ပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနေန အနုသန္ဓာနံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဟေဋ္ဌိမဒေသနာယ ပုစ္ဆာနိမိတ္တပဝတ္တဥပရိဒေသနာယ သမ္ဗန္ဓော ‘‘ပုစ္ဆာနုသန္ဓီ’’တိ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗာပေက္ခန္တိ ပုစ္ဆိတဝိဿဇ္ဇိတပဒါပေက္ခံ. ‘‘သုတ္တဿာ’’တိ ဝါ ဣမိနာ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာအနုဂီတိယော ဌပေတွာ သေသော ဝိစယဟာရပဒတ္ထော သင်္ဂဟိတောတိ ပဒဿာပိ သင်္ဂဟော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ဂါထာယံ စ-သဒ္ဒေါ ပဒပူရဏမတ္တေ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

၂. 'ဤနည်းတည်း' ဟူသည် လွန်ကဲစွာ ညွှန်ပြခြင်း (အတိဒေသ) ဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်အပ်သော စကား၏ အကြွင်းကို လွှဲပြောင်းပြသခြင်း ဖြစ်၏။ သဘာဝပြောင်းလဲခြင်း (ဘာဝတ္ထ) ရှိသော တော-ပစ္စည်းကြောင့် 'ဖြေကြားအပ်သော တရားသည် ဖြေကြားခြင်း (ဝိဿဇ္ဇနာ) မည်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သုတ်၌ လာသော တရားကို ဆိုလိုသည်၊ အဋ္ဌကထာ၌ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်အားဖြင့် လာသော တရားကို မဆိုလိုဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဤ၌ မေးခွန်းနှင့် လျော်ညီသောအဖြစ်ဟူသည် ရှေ့နောက် ဆက်စပ်မှုဖြစ်၏၊ ၎င်းကို စတုဗျူဟာ ရှေ့နောက်ဆက်စပ်မှုမှ ထူးခြားစွာ ခွဲခြားပြတော်မူ၏။ 'ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ' ဟူသည် မေးခွန်းကို ဖြေကြားခြင်းဖြင့် ဆက်စပ်မိခြင်း ဖြစ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူ အောက်ပိုင်းဒေသနာနှင့် မေးခွန်းအကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အထက်ပိုင်းဒေသနာ၏ ဆက်စပ်မှုကို 'ပုစ္ဆာနုသန္ဓိ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ပုဗ္ဗာပေက္ခာ' ဟူသည် မေးအပ် ဖြေအပ်သော ပုဒ်တို့ကို ငဲ့ကွက်ခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်မူ 'သုတ္တဿ' ဟူသော ဤစကားဖြင့် မေးခြင်း၊ ဖြေခြင်း၊ ထပ်ဆင့်သီဆိုခြင်း (အနုဂီတိ) တို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်ရှိသော ဝိစယဟာရပုဒ်၏ အနက်ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏၊ ပုဒ်၏ သိမ်းကျုံးယူခြင်းကိုလည်း သိအပ်၏။ ဤယူဆချက်၌ ဂါထာတွင် ပါဝင်သော 'စ' သဒ္ဒါကို ပုဒ်ပြည့်စွက်ရုံမျှသာဟု ရှုမြင်အပ်၏။

‘‘စက္ခု အနိစ္စ’’န္တိ ပုဋ္ဌေ ‘‘အာမ, စက္ခု အနိစ္စမေဝါ’’တိ ဧကန္တတော ဝိဿဇ္ဇနံ ဧကံသဗျာကရဏံ. ‘‘အညိန္ဒြိယံ ဘာဝေတဗ္ဗံ, သစ္ဆိကာတဗ္ဗဉ္စာ’’တိ ပုဋ္ဌေ ‘‘မဂ္ဂပရိယာပန္နံ ဘာဝေတဗ္ဗံ, ဖလပရိယာပန္နံ သစ္ဆိကာတဗ္ဗ’’န္တိ ဝိဘဇိတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏံ. ‘‘အညိန္ဒြိယံ ကုသလ’’န္တိ ပုဋ္ဌေ ‘‘ကိံ အနဝဇ္ဇဋ္ဌော ကုသလဋ္ဌော, ဥဒါဟု သုခဝိပါကဋ္ဌော’’တိ ပဋိပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇနံ ပဋိပုစ္ဆာဗျာကရဏံ. ‘‘သဿတော အတ္တာ, အသဿတော ဝါ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘အဗျာကတမေတ’’န္တိအာဒိနာ အဝိဿဇ္ဇနံ ဌပနံ. ‘‘ကိံ ပနေတေ ကုသလာတိ ဝါ ဓမ္မာတိ ဝါ ဧကတ္ထာ, ဥဒါဟု နာနတ္ထာ’’တိ ဣဒံ ပုစ္ဆနံ သာဝသေသံ. ဝိဿဇ္ဇနဿ ပန သာဝသေသတာ ဝေနေယျဇ္ဈာသယဝသေန ဒေသနာယံ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပ္ပာဋိဟီရကံ သဥတ္တရံ. သပ္ပာဋိဟီရကံ နိရုတ္တရံ. သေသံ ဝိစယဟာရနိဒ္ဒေသေ သုဝိညေယျမေဝ.

'မျက်စိသည် အနိစ္စလော' ဟု မေးအပ်သော် 'ဟုတ်ပါ၏၊ မျက်စိသည် အနိစ္စသာတည်း' ဟု တစ်ဖက်သတ် ဆုံးဖြတ်၍ ဖြေကြားခြင်းသည် ဧကံသဗျာကရဏ ဖြစ်၏။ 'အညိန္ဒြေကို ပွားများအပ်သလော၊ သို့မဟုတ် မျက်မှောက်ပြုအပ်သလော' ဟု မေးအပ်သော် 'မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော တရားကို ပွားများအပ်၏၊ ဖိုလ်၌ အကျုံးဝင်သော တရားကို မျက်မှောက်ပြုအပ်၏' ဟု ခွဲခြား၍ ဖြေကြားခြင်းသည် ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏ ဖြစ်၏။ 'အညိန္ဒြေသည် ကုသိုလ်လော' ဟု မေးအပ်သော် 'အပြစ်မရှိသော သဘောအားဖြင့် ကုသိုလ်လော၊ သို့မဟုတ် ချမ်းသာသော အကျိုးရှိသော သဘောအားဖြင့် ကုသိုလ်လော' ဟု ပြန်လည်မေးမြန်း၍ ဖြေကြားခြင်းသည် ပဋိပုစ္ဆာဗျာကရဏ ဖြစ်၏။ 'အတ္တသည် မြဲသလော၊ သို့မဟုတ် မမြဲသလော' ဟု မေးအပ်သော် 'ဤတရားကို ဟောတော်မမူအပ်' စသည်ဖြင့် မဖြေကြားဘဲ ထားခြင်းသည် ဌပန ဖြစ်၏။ 'ကုသိုလ်ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဓမ္မဟူသော ပုဒ်တို့သည် အနက်တစ်ခုတည်းလော၊ သို့မဟုတ် အနက်အမျိုးမျိုးလော' ဟူသော ဤမေးခွန်းသည် အကြွင်းရှိသော မေးခွန်းဖြစ်၏။ ဖြေကြားချက်၏ အကြွင်းရှိသောအဖြစ်ကိုမူ ဝေနေယျတို့၏ အဇ္ဈာသယ (ဝါသနာအလို) စွမ်းအားဖြင့် ဒေသနာတော်၌ သိအပ်၏။ အံ့ဖွယ်မရှိသော ဒေသနာသည် ဆက်လက်ပြောဆိုဖွယ်ရှိ၏ (သဥတ္တရ)။ အံ့ဖွယ်နှင့်တကွဖြစ်သော ဒေသနာသည် သာလွန်ထူးကဲ၍ ပြောဆိုဖွယ်မရှိပြီ (နိရုတ္တရ)။ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့ကို ဝိစယဟာရနိဒ္ဒေသ၌ လွယ်ကူစွာ သိနိုင်အပ်ပေသည်။

ဧတ္ထ စ အဿာဒေါ အဿာဒဟေတု ယာဝ အာဏတ္တိဟေတူတိ ဧဝံ ဟေတူနမ္ပိ အဿာဒါဒယော ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ သင်္ခေပတော သုခသုခပစ္စယလက္ခဏော အဿာဒေါ, သော ဝိသေသတော သဂ္ဂသမ္ပတ္တိယာ ဒီပေတဗ္ဗော. သာ ဟိ တဿ ဥက္ကံသော, သေသာ ပနေတ္ထ ဘဝသမ္ပတ္တိ တဒနွာယိကာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တဿ ဟေတု ဒါနမယံ, သီလမယဉ္စ ပုညကိရိယဝတ္ထု. ဒုက္ခဒုက္ခပစ္စယလက္ခဏော အာဒီနဝေါ. ဝိပရိဏာမသင်္ခါရဒုက္ခတာနံ တဒဝရောဓတော ဝဋ္ဋဒုက္ခဿာပိ ဧတ္ထ သင်္ဂဟော. ဝိသေသတော ပန ကာမာနံ ဩကာရောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော, သွာယံ သံကိလေသဝတ္ထုနာ, ဣတ္တရပစ္စုပဋ္ဌာနတာဒီဟိ စ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော, တဿ ဟေတု ဒသ အကုသလကမ္မပထာ. နေက္ခမ္မံ နိဿရဏံ, တဿ ဟေတု ယထာရဟံ တဒနုစ္ဆဝိကာ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပဒါ. ဖလံ ဒေသနာဖလမေဝ, တဿ [Pg.29] ဟေတု ဒေသနာ. ဥပါယော ယထာဝုတ္တဥပါယောဝ, တဿ ဟေတု စတ္တာရိ စက္ကာနိ. အာဏတ္တိ ဥပဒေသော, တဿ ရာဂဂ္ဂိအာဒီဟိ လောကဿ အာဒိတ္တတာ, သတ္ထု မဟာကရုဏာယောဂေါ စ ဟေတု.

ဤ၌လည်း သာယာဖွယ် (အဿာဒ)၊ သာယာဖွယ်၏ အကြောင်းမှစ၍ ညွှန်ကြားချက် (အာဏတ္တိ) ၏ အကြောင်းတိုင်အောင် ဤသို့ အကြောင်းတရားတို့၏ သာယာဖွယ်စသည်တို့ကိုလည်း သိအပ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အကျဉ်းအားဖြင့် ချမ်းသာခြင်းနှင့် ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းလက္ခဏာရှိသော တရားသည် သာယာဖွယ် ဖြစ်၏၊ ထိုသာယာဖွယ်ကို အထူးသဖြင့် နတ်ပြည်၌ ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ပြအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုနတ်ပြည်သမ္ပတ္တိသည် ထိုသာယာဖွယ်၏ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်၏၊ ကြွင်းသော ဘဝသမ္ပတ္တိတို့သည် ထိုနတ်ပြည်သမ္ပတ္တိ၏ အခြံအရံအဖြစ်ဖြင့် ဤ၌ သိအပ်ကုန်၏။ ထိုသာယာဖွယ်၏ အကြောင်းကား ဒါနမယ၊ သီလမယ ဖြစ်သော ပုညကိရိယဝတ္ထုတည်း။ ဆင်းရဲခြင်းနှင့် ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းလက္ခဏာရှိသော တရားသည် အပြစ် (အာဒီနဝ) မည်၏။ ဝိပရိဏာမဒုက္ခ၊ သင်္ခါရဒုက္ခတို့ကို ထိုအပြစ်၌ သွင်းယူခြင်းကြောင့် ဝဋ်ဆင်းရဲကိုလည်း ဤ၌ သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ အထူးသဖြင့်မူ ကာမတို့၏ ယုတ်ညံ့ခြင်းဟု ရှုမြင်အပ်၏၊ ထိုအပြစ်ကို ကိလေသာ၏ တည်ရာဝတ္ထုအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ မမြဲဘဲ ခဏမျှသာ ထင်ရှားရှိသောအဖြစ်စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ခွဲခြားပြသအပ်၏၊ ထိုအပြစ်၏ အကြောင်းကား အကုသိုလ်ကမ္မပထ တရားဆယ်ပါး ဖြစ်၏။ နေက္ခမ္မသည် ထွက်မြောက်ရာ ဖြစ်၏၊ ထိုထွက်မြောက်ရာ၏ အကြောင်းကား အားလျော်စွာ ထိုက်တန်သော ရှေးဦးကုသိုလ်ဖြစ်သော ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ဖြစ်၏။ အကျိုး (ဖလ) သည် ဒေသနာတော်၏ အကျိုးပင် ဖြစ်၏၊ ထိုအကျိုး၏ အကြောင်းကား တရားဒေသနာတော် ဖြစ်၏။ အကြောင်းလမ်း (ဥပါယ) သည် ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော အကြောင်းလမ်းပင် ဖြစ်၏၊ ထိုအကြောင်းလမ်း၏ အကြောင်းကား စက်လေးပါး (စက္ကလေးပါး) ဖြစ်၏။ အာဏတ္တိသည် ညွှန်ကြားချက် ဩဝါဒ ဖြစ်၏၊ ထိုအာဏတ္တိ၏ အကြောင်းကား ရာဂမီးစသည်တို့ဖြင့် သတ္တလောကကြီး ပူလောင်နေခြင်းနှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ မဟာကရုဏာတော်ဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း ဖြစ်၏။

တထာ စတူသု အရိယသစ္စေသု သမုဒယေန အဿာဒေါ, ဒုက္ခေန အာဒီနဝေါ, မဂ္ဂနိရောဓေဟိ နိဿရဏံ, မဂ္ဂေါ ဝါ ဥပါယော, တဒုပဒေသော အာဏတ္တိ, အနုပါဒိသေသာ နိဗ္ဗာနဓာတု ဖလံ. ဣတိ အနုပုဗ္ဗကထာယ သဒ္ဓိံ ဗုဒ္ဓါနံ သာမုက္ကံသိကာယ ဓမ္မဒေသနာယ နိဒ္ဓါရဏဘာဝေန ဝိစယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဒဿ ပဒတ္ထသမ္ဗန္ဓော ဟေတု. သော ဟိ တဿ ပဝတ္တိနိမိတ္တံ, ပဉှဿ ဉာတုကာမတာ, ကထေကုကာမတာ စ. အဒိဋ္ဌဇောတနာဒီနဉှိ စတုန္နံ ဉာတုကာမတာ, ဣတရဿ ဣတရာ. ဝိဿဇ္ဇနဿ ပဉှော ဟေတု. ဧဝံ သေသာနမ္ပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ.

ထို့အတူ အရိယသစ္စာ လေးပါးတို့တွင် သမုဒယသစ္စာဖြင့် သာယာမှု (အဿာဒ)၊ ဒုက္ခသစ္စာဖြင့် အပြစ် (အာဒီနဝ)၊ မဂ်သစ္စာနှင့် နိရောဓသစ္စာတို့ဖြင့် လွတ်မြောက်ရာ (နိဿရဏ)၊ သို့မဟုတ် မဂ်သည် ဥပါယ် (နည်းလမ်း)၊ ထိုမဂ်ကို ညွှန်ကြားခြင်းသည် အာဏတ္တိ (ညွှန်ကြားချက်)၊ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်သည် အကျိုး (ဖလ) ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အနုပုဗ္ဗီကထာနှင့်တကွ ဘုရားရှင်တို့၏ သာမုက္ကံသိက ဓမ္မဒေသနာတော်မှ ထုတ်နုတ်ပြသခြင်းအားဖြင့် ဝိစယဟာရကို သိအပ်၏။ ပုဒ်၏ ပုဒ်အနက် ဆက်စပ်မှုသည် 'ဟေတု' (အကြောင်း) ဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုဆက်စပ်မှုသည် ထိုပုဒ်၏ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းနိမိတ်လည်း ဖြစ်၏၊ ပြဿနာ၏ သိလိုခြင်းနှင့် ပြောဆိုလိုခြင်းလည်း ဖြစ်၏။ အဒိဋ္ဌဇောတန (မထင်ရှားသောတရားကို ထင်ရှားစေခြင်း) စသော ရှေးဦး လေးပါးတို့သည် သိလိုခြင်းကြောင့် ဖြစ်၍၊ ကျန်သော တစ်ပါးသည် ပြောဆိုလိုခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အဖြေ (ဝိဿဇ္ဇန) ၏ အကြောင်းသည် အမေး (ပုစ္ဆာ) ဖြစ်၏။ ဤနည်းအတိုင်း ကြွင်းသောတရားတို့အားလည်း လျော်သကဲ့သို့ ပြောဆိုအပ်၏။

၃. ဗျဉ္ဇနတ္ထာနံ ယုတ္တာယုတ္တပရိက္ခာတိ ဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏေန ပဒံ ဂဟိတံ, အတ္ထဂ္ဂဟဏေန ပဉှာဒီဟိ သဒ္ဓိံ အဿာဒါဒယော ဂဟိတာ. ဝိစယဟာရပဒတ္ထာ ဧဝ ဟိ ယုတ္တာယုတ္တာဒိဝိသေသသဟိတာ ယုတ္တိဟာရာဒီနံ ပဒတ္ထာ. တထာ ဟိ ပဒဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနိကဘာဝဝိသိဋ္ဌာ တေယေဝ ပဒဋ္ဌာနဟာရဿ ပဒတ္ထာ. လက္ခဏလက္ခိတဗ္ဗတာဝိသိဋ္ဌာ, နိဒ္ဓါရိတာ စ လက္ခဏဟာရဿ, နိဗ္ဗစနာဒိဝိဘာဝနာဝိသိဋ္ဌာ စတုဗျူဟဟာရဿ, သဘာဂဓမ္မဝသေန, ဝိသဘာဂဓမ္မဝသေန စ အာဝဋ္ဋနဝိသိဋ္ဌာ အာဝဋ္ဋဟာရဿ, ဘူမိဝိဘာဂါဒိဝိသိဋ္ဌာ ဝိဘတ္တိဟာရဿ, ပဋိပက္ခတော ပရိဝတ္တနဝိသိဋ္ဌာ ပရိဝတ္တနဟာရဿ, ပရိယာယဝေဝစနဝိသိဋ္ဌာ ဝေဝစနဟာရဿ, ပဘဝါဒိပညာပနဝိသိဋ္ဌာ ပညတ္တိဟာရဿ, ခန္ဓာဒိမုခေဟိ ဩတရဏဝိသိဋ္ဌာ ဩတရဏဟာရဿ, ပဒပဒတ္ထပဉှာရမ္ဘသောဓနဝိသိဋ္ဌာ သောဓနဟာရဿ, သာမညဝိသေသနိဒ္ဓါရဏဝိသိဋ္ဌာ အဓိဋ္ဌာနဟာရဿ, ပစ္စယဓမ္မေဟိ ပရိက္ခရဏဝိသိဋ္ဌာ ပရိက္ခာရဟာရဿ, ပဟာတဗ္ဗဘာဝေတဗ္ဗတာနိဒ္ဓါရဏဝိသိဋ္ဌာ သမာရောပနဟာရဿ ပဒတ္ထာ. ‘‘ဗျဉ္ဇနဿ သဘာဝနိရုတ္တိတာ, အတ္ထဿ သုတ္တာဒီဟိ အဝိလောမနံ ယုတ္တဘာဝေါ’’တိ ဣမိနာ အသဘာဝနိရုတ္တိတာ, သုတ္တာဒီဟိ ဝိလောမနဉ္စ အယုတ္တဘာဝေါတိ ဒီပေတိ, တေန ယုတ္တာယုတ္တီနံ ဟေတုံ ဒဿေတိ.

၃. 'ဗျဉ္ဇနတ္ထာနံ ယုတ္တာယုတ္တပရိက္ခာ' ဟူသော စကား၌ ဗျဉ္ဇန (ဗျည်း) ကို ယူခြင်းဖြင့် 'ပုဒ်' ကို ယူအပ်၏၊ အနက် (အတ္ထ) ကို ယူခြင်းဖြင့် အမေး စသည်တို့နှင့်တကွ သာယာမှု စသည်တို့ကို ယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား သင့်လျော်ခြင်း (ယုတ္တ)၊ မသင့်လျော်ခြင်း (အယုတ္တ) စသော အထူးနှင့်တကွဖြစ်သော ဝိစယဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့သည်ပင် ယုတ္တိဟာရ စသည်တို့၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် နီးကပ်သောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) နှင့် ပဒဋ္ဌာန်ရှိသောတရား (ပဒဋ္ဌာနိက) အဖြစ်ဖြင့် ထူးခြားကုန်သော ထိုဝိစယဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့သည်ပင် ပဒဋ္ဌာနဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ လက္ခဏာ (မှတ်ကြောင်း)၊ လက္ခိတဗ္ဗ (မှတ်အပ်သောတရား) အဖြစ်ဖြင့် ထူးခြားလျက် ဆုံးဖြတ်အပ်သော တရားတို့သည် လက္ခဏဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ နိရုတ္တိ စသည်တို့ကို ဝေဖန်ပြသခြင်းဖြင့် ထူးခြားသော တရားတို့သည် စတုဗျူဟဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သဘာဂတရား၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိသဘာဂတရား၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း လှည့်ပတ်ခြင်းဖြင့် ထူးခြားသော တရားတို့သည် အာဝဋ္ဋဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဘူမိဝေဖန်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ထူးခြားသော တရားတို့သည် ဝိဘတ္တိဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ပြောင်းလဲခြင်းဖြင့် ထူးခြားသော တရားတို့သည် ပရိဝတ္တနဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပရိယာယ် ဝေဝုစ်တို့ဖြင့် ထူးခြားသော တရားတို့သည် ဝေဝေစနဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဖြစ်ကြောင်း (ပဘဝ) စသည်တို့ကို ပညတ်ခြင်းဖြင့် ထူးခြားသော တရားတို့သည် ပညတ္တိဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ခန္ဓာ စသော တံခါး (မုခ) တို့ဖြင့် သက်ဝင်ခြင်းဖြင့် ထူးခြားသော တရားတို့သည် ဩတရဏဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပုဒ်၊ ပုဒ်အနက်၊ အမေး၊ စတင်ခြင်း (အာရမ္ဘ) တို့ကို သုတ်သင်ခြင်းဖြင့် ထူးခြားသော တရားတို့သည် သောဓနဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သာမညနှင့် ဝိသေသကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းဖြင့် ထူးခြားသော တရားတို့သည် အဓိဋ္ဌာနဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပစ္စည်းတရားတို့ဖြင့် ခြံရံအပ်ခြင်းဖြင့် ထူးခြားသော တရားတို့သည် ပရိက္ခာရဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပယ်အပ်သောတရား (ပဟာတဗ္ဗ)၊ ပွားများအပ်သောတရား (ဘာဝေတဗ္ဗ) တို့ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းဖြင့် ထူးခြားသော တရားတို့သည် သမာရောပနဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဗျည်း၏ သဘာဝနိရုတ္တိဖြစ်ခြင်း၊ အနက်၏ သုတ်စသည်တို့နှင့် မဆန့်ကျင်ခြင်းသည် သင့်လျော်သောအဖြစ် (ယုတ္တဘာဝ) မည်၏' ဟူသော ဤစကားဖြင့် သဘာဝနိရုတ္တိမဟုတ်ခြင်း၊ သုတ်စသည်တို့နှင့် ဆန့်ကျင်ခြင်းသည် မသင့်လျော်သောအဖြစ် (အယုတ္တဘာဝ) ဟု ပြ၏။ ထိုစကားဖြင့် သင့်လျော်ခြင်း၊ မသင့်လျော်ခြင်းတို့၏ အကြောင်းကို ပြသတော်မူ၏။

၄. ယောနိသောမနသိကာရာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန သဒ္ဓမ္မဿဝနသပ္ပုရိသူပနိဿယာဒိသာဓာရဏံ, အသာဓာရဏဉ္စ ဒေယျပဋိဂ္ဂါဟကာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. သမ္ဘဝတောတိ ယထာရဟံ တဿ ဓမ္မဿ အနုရူပံ. ယာဝ သဗ္ဗဓမ္မာတိ [Pg.30] ဧတ္ထ သဗ္ဗံ နာမ ပဒေသသဗ္ဗံ, န သဗ္ဗသဗ္ဗန္တိ. အယဉှိ သဗ္ဗသဒ္ဒေါ ယထာ ပဌမဝိကပ္ပေ သုတ္တေ အာဂတဓမ္မဝသေန ပဒေသဝိသယော, ဧဝံ ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပဒဋ္ဌာနပဒဋ္ဌာနိကနိဒ္ဓါရဏေန တံတံပကရဏပရိစ္ဆိန္နဓမ္မဂ္ဂဟဏတော ပဒေသဝိသယော ဧဝ, န အနဝသေသဓမ္မဝိသယောတိ. သုတ္တာဂတဓမ္မာနံ ယာနိ ပဒဋ္ဌာနာနိ, တေသဉ္စ ယာနီတိ ဧဝံ ကာရဏပရမ္ပရာနိဒ္ဓါရဏလက္ခဏော ပဒဋ္ဌာနဟာရော, ပရိက္ခာရဟာရော ပန သုတ္တာဂတဓမ္မာနံ တံတံပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပဋိဟေတုပစ္စယတာဝိသေသဝိဘာဝနလက္ခဏောတိ သတိပိ ကာရဏဝိစာရဏဘာဝေ အယံ ပဒဋ္ဌာနဟာရပရိက္ခာရဟာရာနံ ဝိသေသော.

၄. 'ယောနိသောမနသိကာရာဒိ' ဟူသော စကား၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် သဒ္ဓမ္မသဝန (သူတော်ကောင်းတရားကို နာယူခြင်း)၊ သပ္ပုရိသူပနိဿယ (သူတော်ကောင်းကို မှီဝဲခြင်း) စသော သာဓာရဏအကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ အသာဓာရဏအကြောင်းဖြစ်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထု (ဒေယျဓမ္မ)၊ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် (ပဋိဂ္ဂါဟက) စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း သိမ်းကျုံးယူ၏။ 'သမ္ဘဝတော' ဟူသည် လျော်သည်၏အစွမ်းဖြင့် ထိုတရားအား လျော်ကန်သောအားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'ယာဝ သဗ္ဗဓမ္မာ' ဟူသော ဤစကား၌ 'သဗ္ဗ' မည်သည် အပိုင်းအခြားရှိသော အလုံးစုံ (ပဒေသသဗ္ဗ) ဖြစ်၏၊ အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံ (သဗ္ဗသဗ္ဗ) မဟုတ်။ အကြောင်းမူကား ဤ 'သဗ္ဗ' သဒ္ဒါသည် ပထမဝိကပ်၌ သုတ်၌လာသော တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အပိုင်းအခြားရှိသော အရာ (ပဒေသဝိသယ) ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဒုတိယဝိကပ်၌လည်း ပဒဋ္ဌာန်နှင့် ပဒဋ္ဌာနိကတရားတို့ကို သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ထိုထိုကျမ်းဂန်တို့၌ ပိုင်းခြားအပ်သော တရားတို့ကို ယူသောကြောင့် အပိုင်းအခြားရှိသော အရာ (ပဒေသဝိသယ) သာလျှင် ဖြစ်၏၊ အကြွင်းမဲ့တရားတို့၏ အရာမဟုတ်ပေ။ သုတ်၌လာသော တရားတို့၏ နီးကပ်သောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) များသည်လည်းကောင်း၊ ထိုပဒဋ္ဌာန်တို့၏ ပဒဋ္ဌာန်များသည်လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အကြောင်းအစဉ်ကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသည်မှာ ပဒဋ္ဌာနဟာရ ဖြစ်၏။ ပရိက္ခာရဟာရမူကား သုတ်၌လာသော ထိုထိုပစ္စည်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော တရားတို့၏ အတူဖြစ်သောအကြောင်း (ပဋိဟေတု) နှင့် အထောက်အပံ့ဖြစ်သောအကြောင်း (ပစ္စယ) တို့၏ အထူးကို ဝေဖန်ပြသခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ သို့ဖြစ်၍ အကြောင်းကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းရှိကြသော်လည်း ဤသည်ကား ပဒဋ္ဌာနဟာရနှင့် ပရိက္ခာရဟာရတို့၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်၏။

၅. ယထာ ‘‘သမာနာဓိကရဏသမာနပဒေ’’တိအာဒီသု ဧကသဒ္ဒဿ အတ္ထော သမာနသဒ္ဒေါ, ဧဝံ ဧကရသဋ္ဌေန ဘာဝနာ ‘‘ဧကုပ္ပာဒါ’’တိအာဒီသု (ကထာ. ၄၇၃) ဝိယ ဧကလက္ခဏာတိ ဧတ္ထ ဧကသဒ္ဒေါ သမာနတ္ထောတိ အာဟ ‘‘သမာနလက္ခဏာ’’တိ. သံဝဏ္ဏနာဝသေနာတိ ဧတ္ထ ကမ္မတ္ထေ အန-သဒ္ဒေါ, သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗတာဝသေနာတိ အတ္ထော. လက္ခဏာတိ ဥပလက္ခဏာ. ‘‘နာနတ္တကာယနာနတ္တသညိနော (ဒီ. နိ. ၃.၃၄၁, ၃၅၇, ၃၅၉; အ. နိ. ၉.၂၄), နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ’’တိအာဒီသု သဟစာရိတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. သညာသဟဂတာ ဟိ ဓမ္မာ တတ္ထ သညာဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာ. ‘‘ဒဒံ မိတ္တာနိ ဂန္ထတီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၂၄၆; သု. နိ. ၁၈၉) သမာနကိစ္စတာ. ပိယဝစနတ္ထစရိယာ သမာနတ္တတာပိ ဟိ တတ္ထ မိတ္တဂန္ထနကိစ္စေန သမာနကိစ္စာ ဂယှန္တိ သင်္ဂဟဝတ္ထုဘာဝတော. ‘‘ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၂၆; သံ. နိ. ၂.၁, ၃၉; မဟာဝ. ၁; ဝိဘ. ၂၂၅; ဥဒါ. ၁; နေတ္တိ. ၂၄) သမာနဟေတုတာ. ယထာ ဟိ ဖဿော ဝေဒနာယ, ဧဝံ သညာဒီနမ္ပိ သဟဇာတာဒိနာ ပစ္စယော ဟောတိ ဧဝါတိ တေပိ သမာနဟေတုတာယ ဝုတ္တာ ဧဝ ဟောန္တိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတုသမ္ဖဿဇာ စေတနာ’’တိ (ဓ. သ. ၅), ‘‘ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ, ဖုဋ္ဌော စေတေတီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၄.၉၃). ဧဝံ ‘‘တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါန’’န္တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၆; သံ. နိ. ၂.၁, ၃၉; မဟာဝ. ၁; ဝိဘ. ၂၂၅; ဥဒါ. ၁; နေတ္တိ. ၂၄) ဧဝမာဒိပိ ဥဒါဟရိတဗ္ဗံ. ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၃.၁၂၆; သံ. နိ. ၂.၁, ၃၉; မဟာဝ. ၁; ဝိဘ. ၂၂၅; ဥဒါ. ၁; နေတ္တိ. ၂၄) သမာနဖလတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ယထာ ဟိ သင်္ခါရာ အဝိဇ္ဇာယ ဖလံ, ဧဝံ တဏှုပါဒါဒီနမ္ပီတိ တေပိ တတ္ထ ဂဟိတာဝ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ပုရိမကမ္မဘဝသ္မိံ မောဟော အဝိဇ္ဇာ အာယူဟနာ သင်္ခါရာ နိကန္တိ တဏှာ ဥပဂမနံ ဥပါဒါန’’န္တိ. ‘‘ရူပံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ[Pg.31], တံ အာရဗ္ဘ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၂၄) ဝုတ္တေ တံသမ္ပယုတ္တာ ဝေဒနာဒယော ဝုတ္တာ ဧဝ ဟောန္တိ သမာနာရမ္မဏဘာဝတော. န ဟိ တေဟိ ဝိနာ တဿ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထိ. ဧဝမာဒီဟီတိ ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန အတ္ထပ္ပကရဏလိင်္ဂသဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနသာမတ္ထိယာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အတ္ထာဒိဝသေနပိ ဟိ သုတ္တေ အဝုတ္တာနမ္ပိ ဝုတ္တာနံ ဝိယ နိဒ္ဓါရဏံ သမ္ဘဝတီတိ. ဝုတ္တပ္ပကာရေနာတိ ‘‘ဝဓကဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာနီ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယံ, ‘‘သဟစာရိတာ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကထာယဉ္စ ဝုတ္တေန ပကာရေန.

၅. 'သမာနာဓိကရဏ သမာနပဒေ' စသည်တို့၌ 'ဧက' သဒ္ဒါ၏ အနက်သည် 'သမာန' (တူညီသော) သဒ္ဒါ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စ (ဧကရသ) အနက်အားဖြင့် ပွားများခြင်းသည် 'ဧကုပ္ပါဒါ' စသည်တို့၌ (ကထာဝတ္ထုပါဠိတော်) ကဲ့သို့ 'ဧကလက္ခဏာ' ဟူသော ဤစကား၌ 'ဧက' သဒ္ဒါသည် 'သမာန' အနက်ရှိ၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ 'သမာနလက္ခဏာ' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'သံဝဏ္ဏနာဝသေန' ဟူရာ၌ ကမ္မအနက် (ကံအနက်) ၌ 'အန' သဒ္ဒါ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'ဖွင့်ဆိုအပ်သော တရား၏ အစွမ်းဖြင့်' ဟု အနက်ရ၏။ 'လက္ခဏာ' ဟူသည် အမှတ်အသားပြုခြင်း (ဥပလက္ခဏာ) ဖြစ်၏။ 'နာနတ္တကာယ နာနတ္တသညီနော'၊ 'နာနတ္တသညာနံ အမနသိကာရာ' စသည်တို့၌ အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း (သဟစာရိတာ) ကို ရှုအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုပါဠိ၌ သညာနှင့်တကွဖြစ်သော တရားတို့ကို သညာကို ယူခြင်းဖြင့် သိမ်းကျုံးယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဒဒံ မိတ္တာနိ ဂန္ထတိ' စသည်တို့၌ တူညီသော ကိစ္စရှိသည်၏ အဖြစ် (သမာနကိစ္စတာ) ကို ရှုအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ချစ်ဖွယ်သောစကားကို ပြောဆိုခြင်း (ပိယဝစန)၊ အကျိုးရှိအောင် ကျင့်ခြင်း (အတ္ထစရိယာ)၊ မိမိနှင့် ထပ်တူထားခြင်း (သမာနတ္တတာ) တို့သည်လည်း ထိုပါဠိ၌ သင်္ဂဟဝတ္ထုဖြစ်သောကြောင့် အဆွေခင်ပွန်းကို ဖွဲ့ချည်သော ကိစ္စနှင့် တူညီသော ကိစ္စရှိသည်အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဖဿပစ္စယာ ဝေဒနာ' စသည်တို့၌ တူညီသော အကြောင်းရှိသည်၏ အဖြစ် (သမာနဟေတုတာ) ကို ရှုအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဖဿသည် ဝေဒနာ၏ အကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သညာ စသည်တို့အားလည်း သဟဇာတပစ္စည်း စသည်ဖြင့် အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသညာ စသည်တို့သည်လည်း တူညီသောအကြောင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတုသမ္ဖဿဇာ စေတနာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တွေ့ထိအပ်သည်ရှိသော် အထူးသဖြင့် သိ၏၊ တွေ့ထိအပ်သည်ရှိသော် စေ့ဆော်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ ဤနည်းတူစွာ 'တဏှာပစ္စယာ ဥပါဒါနံ' ဟူသော ဤသို့စသော ပါဠိတို့ကိုလည်း သာဓကအဖြစ် ထုတ်ပြအပ်၏။ 'အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ' စသည်တို့၌ တူညီသော အကျိုးရှိသည်၏ အဖြစ် (သမာနဖလတာ) ကို ရှုအပ်၏။ အကြောင်းမူကား သင်္ခါရတို့သည် အဝိဇ္ဇာ၏ အကျိုးဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တဏှာ၊ ဥပါဒါန် စသည်တို့၏ အကျိုးလည်း ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုတရားတို့သည်လည်း ထိုပါဠိ၌ သိမ်းကျုံးယူအပ်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ရှေးကမ္မဘဝ၌ မောဟသည် အဝိဇ္ဇာမည်၏၊ အားထုတ်ခြင်းသည် သင်္ခါရမည်၏၊ သာယာတွယ်တာခြင်းသည် တဏှာမည်၏၊ သက်ဝင်ကပ်ငြိခြင်းသည် ဥပါဒါန်မည်၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။ 'ရူပံ အဿာဒေတိ အဘိနန္ဒတိ၊ တံ အာရဗ္ဘ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် ထိုရာဂနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော ဝေဒနာ စသည်တို့သည် တူညီသော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဟောကြားအပ်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုဝေဒနာစသော တရားတို့ မရှိဘဲ ထိုရာဂ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဧဝမာဒီဟိ' ဟူသော စကား၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် အနက်အစွမ်း၊ စကားစပ်အစွမ်း (ပကရဏ)၊ လိင်အစွမ်း、 အခြားသဒ္ဒါတို့၏ အနီး၌ တည်ရှိခြင်း၏ စွမ်းအား စသည်တို့ကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူအပ်သည်ဟု ရှုအပ်၏။ အကြောင်းမူကား အနက်အစွမ်း စသည်တို့ဖြင့် သုတ်၌ တိုက်ရိုက်မဟောအပ်သော တရားတို့ကိုလည်း ဟောအပ်သော တရားတို့ကဲ့သို့ ထုတ်ယူဆုံးဖြတ်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'ဝုတ္တပ္ပကာရေန' ဟူသည် ပါဠိတော်၌ 'ဝဓကဋ္ဌေန ဧကလက္ခဏာနိ' စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌ 'သဟစာရိတာ' စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း ဟောအပ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့်တည်း။

၆. ‘‘ဖုသနဋ္ဌေန ဖဿော’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝစနံ နိဗ္ဗစနံ, တံ ပန ပဒဿေဝ, န ဝါကျဿာတိ အာဟ ‘‘ပဒနိဗ္ဗစန’’န္တိ. အဓိပ္ပာယနိဒါနာနိပေတ္ထ ဗျဉ္ဇနမုခေနေဝ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာနိ. နိဗ္ဗစနပုဗ္ဗာပရသန္ဓီသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဝိသေသတော ဗျဉ္ဇနဒွါရေနေဝ အတ္ထပရိယေသနာ’’တိ. ပဝတ္တိနိမိတ္တံ အဇ္ဈာသယာဒိ.

၆. ‘‘Phusanaṭṭhena phasso’’ (ထိတွေ့ခြင်းအနက်ကြောင့် ဖဿမည်၏) စသည်ဖြင့် ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ ပြောဆိုအပ်သော စကားသည် နိဗ္ဗစန (ဝစနတ္ထ) မည်၏၊ ထို (နိဗ္ဗစန) သည်လည်း ပုဒ်၏သာ ဖြစ်၍ ဝါကျ၏ မဟုတ်ဟု ရည်ရွယ်၍ ‘‘padanibbacana’’ (ပုဒ်၏ ဝစနတ္ထ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ (ဝေဟရဝိဘင်း) ၌ အလိုအဓိပ္ပာယ်နှင့် အကြောင်းရင်း (နိဒါန်း) တို့ကိုလည်း ဗျည်း (အက္ခရာ) ၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ခွဲခြားသတ်မှတ်အပ်ကုန်၏။ နိဗ္ဗစန (ဝစနတ္ထ)၊ ရှေ့နောက်စပ်စပ်မှုတို့၌ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပြီဟု ရည်ရွယ်၍ ‘‘visesato byañjanadvāreneva atthapariyesanā’’ (အထူးသဖြင့် ဗျည်းတံခါးဖြင့်သာလျှင် အနက်ကို ရှာမှီးခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အဇ္ဈာသယ (အလိုဆန္ဒ) စသည်တို့သည် (သဒ္ဒါ) ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်း (ပဝတ္တိနိမိတ္တ) ဖြစ်သည်။

၇. ‘‘ပဒဋ္ဌာနေ’’တိ ဣဒံ သုတ္တေ အာဂတဓမ္မာနံ ကာရဏဘူတေပိ ဓမ္မေ နိဒ္ဓါရေတွာ သဘာဂတော, ဝိသဘာဂတော စ အာဝဋ္ဋနံ ကာတဗ္ဗန္တိ ဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န တန္တိဝသေန. တသ္မာ ပဒဋ္ဌာနနိဒ္ဓါရဏာယ ဝိနာပိ အာဝဋ္ဋနံ ယုတ္တမေဝါတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. ပဒဿ ဝါ သဒ္ဒပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ပဒဋ္ဌာနံ ပဒတ္ထော. ဧတသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘အာရမ္ဘထ နိက္ကမထာတိ (သံ. နိ. ၁.၁၈၅; နေတ္တိ. ၂၉; ပေဋကော. ၃၈; မိ. ပ. ၅.၁.၄) ဝီရိယဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ (နေတ္တိ. ၂၉) ဧတ္ထ ယွာယမာရမ္ဘဓာတုအာဒိကော အတ္ထော ဝုတ္တော, တံ ဝီရိယသဒ္ဒဿ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ ဝီရိယသဒ္ဒါဘိဓေယျော အတ္ထောတိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. သေသကံ နာမဂဟိတတော ဣတရံ, တံ ပန တဿ ပဋိပက္ခဘူတံ ဝါ သိယာ, အညံ ဝါတိ အာဟ ‘‘ဝိသဘာဂတာယ အဂ္ဂဟဏေန ဝါ’’တိ. သံဝဏ္ဏနာယ ယောဇေန္တောတိ ယထာဝုတ္တဝိသဘာဂဓမ္မနိဒ္ဓါရဏဘူတေန အတ္ထကထနေန ပါဠိယံ ယောဇေန္တော. တေနာဟ ‘‘ဒေသန’’န္တိ. ‘‘ပဋိပက္ခေ’’တိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ သဘာဂဓမ္မဝသေနပိ အာဝဋ္ဋနဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ.

၇. ‘‘Padaṭṭhāne’’ (နီးစွာသောအကြောင်း၌) ဟူသော ဤစကားကို သုတ်၌လာသော တရားတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော တရားကိုလည်း ခွဲခြားသတ်မှတ်၍ သဘာဂအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိသဘာဂအားဖြင့်လည်းကောင်း လှည့်ပတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု ပြခြင်းအကျိုးငှာ မိန့်တော်မူအပ်သည်၊ ပါဠိတော်အစဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် နီးစွာသောအကြောင်းကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ရန်အတွက် လှည့်ပတ်ခြင်း မရှိဘဲလည်း သင့်လျော်သည်သာလျှင်ဖြစ်ကြောင်း ပြီးစီး (ထင်ရှား) စေသည်။ သို့မဟုတ် ပုဒ်၏ သဒ္ဒါဖြစ်ရာဌာနသည် ပဒဋ္ဌာန (ပုဒ်၏အနက်) မည်၏။ ထိုဘက် (အယူအဆ) ၌ ‘‘ārambhatha nikkamatha’’ (အားထုတ်ကြကုန်လော့၊ နိက္ကမဓာတ်ကို ပြုကြကုန်လော့) စသည်သည် ဝီရိယ၏ ပဒဋ္ဌာန (နီးစွာသောအကြောင်း) ဖြစ်၏ ဟူသော ဤနေရာ၌ အကြင် အာရမ္ဘဓာတ်စသော အနက်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ထိုအနက်သည် ဝီရိယသဒ္ဒါ၏ ဖြစ်ရာဌာန၊ ဝီရိယသဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်ဖြစ်၏ဟု ဤသို့ အနက်ကို သိအပ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ ကြွင်းသောတရားဟူသည် နာမည်ဖြင့် ယူအပ်သော တရားမှ တစ်ပါးသော တရားတည်း၊ ထိုတရားသည်လည်း ထိုတရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားသော်လည်း ဖြစ်ရာ၏၊ တစ်ပါးသော တရားသော်လည်း ဖြစ်ရာ၏ဟု ရည်ရွယ်၍ ‘‘visabhāgatāya aggahaṇena vā’’ (ဝိသဘာဂအဖြစ်ဖြင့် မယူခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဖွင့်ဆိုချက်နှင့် ညှိနှိုင်းစပ်ဟပ်သည်ရှိသော် ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဝိသဘာဂတရားကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်းရှိသော အဋ္ဌကထာနှင့် ပါဠိတော်၌ ညှိနှိုင်းစပ်ဟပ်သည်ရှိသော်။ ထို့ကြောင့် ‘‘desana’’ (ဒေသနာကို) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ‘‘Paṭipakkhe’’ (ဆန့်ကျင်ဘက်၌) ဟူသော ဤစကားကို ဥပမာမျှအဖြစ်ဖြင့် ရှုအပ်၏၊ သဘာဂတရား၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း လှည့်ပတ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်တည်း။

၈. နာမဝသေနာတိ သာဓာရဏနာမဝသေန. ပါဠိယံ ပန ‘‘မိစ္ဆတ္တနိယတာနံ သတ္တာနံ, အနိယတာနဉ္စ သတ္တာနံ ဒဿနပဟာတဗ္ဗာ ကိလေသာ သာဓာရဏာ’’တိအာဂတတ္တာ (နေတ္တိ. ၃၄) ‘‘ဒဿနပဟာတဗ္ဗာဒိနာမဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝတ္ထုဝသေနာတိ [Pg.32] သတ္တသန္တာနဝသေန. သော ဟိ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ ဣဓ ‘‘ဝတ္ထူ’’တိ အဓိပ္ပေတော. တေနာဟ – ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿ, သောတာပန္နဿ စ ကာမရာဂဗျာပါဒါ သာဓာရဏာ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ. ၃၄). ဝုတ္တဝိပရိယာယေနာတိ နာမတော, ဝတ္ထုတော စ အာဝေဏိကတာယ. တံတံမဂ္ဂဖလဋ္ဌာနဉှိ တံတံမဂ္ဂဖလဋ္ဌတာ, ဘဗ္ဗာနံ ဘဗ္ဗတာ, အဘဗ္ဗာနံ အဘဗ္ဗတာ အသာဓာရဏာ.

၈. Nāmavasena (နာမအစွမ်းဖြင့်) ဟူသည် သာဓာရဏနာမ (သာမန်အမည်) အစွမ်းဖြင့်။ ပါဠိတော်၌မူ ‘‘မိစ္ဆတ္တနိယတဖြစ်သော သတ္တဝါတို့အားလည်းကောင်း၊ အနိယတဖြစ်သော သတ္တဝါတို့အားလည်းကောင်း ဒဿနဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော ကိလေသာတို့သည် သာဓာရဏ (ဆက်ဆံ) ကုန်၏’’ စသည်ဖြင့် လာသောကြောင့် ‘‘dassanapahātabbādināmavasenā’’ (ဒဿနဖြင့် ပယ်အပ်သည်စသော နာမအစွမ်းဖြင့်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ Vatthuvasena (ဝတ္ထုအစွမ်းဖြင့်) ဟူသည် သတ္တဝါ၏ သန္တာန်အစွမ်းဖြင့်။ ထိုသန္တာန်ကို တရားတို့၏ ဖြစ်ရာဌာနဖြစ်သောကြောင့် ဤ၌ ‘‘ဝတ္ထု’’ ဟု ရည်ရွယ်အပ်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘ပုထုဇဉ်အားလည်းကောင်း၊ သောတာပန်အားလည်းကောင်း ကာမရာဂ၊ ဗျာပါဒတို့သည် သာဓာရဏ (ဆက်ဆံ) ကုန်၏’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ Vuttavipariyāyena (ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ ပြောင်းပြန်အစွမ်းဖြင့်) ဟူသည် နာမအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝတ္ထုအားဖြင့်လည်းကောင်း သီးခြားဖြစ်သော အစွမ်းဖြင့်တည်း။ ထိုထိုမဂ်ဖိုလ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ထိုထိုမဂ်ဖိုလ်၌ တည်သည်၏အဖြစ်၊ ဘဗ္ဗပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဘဗ္ဗဖြစ်သည်၏အဖြစ်၊ အဘဗ္ဗပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အဘဗ္ဗဖြစ်သည်၏အဖြစ်တို့သည် အသာဓာရဏ (မဆက်ဆံသော တရားများ) ဖြစ်ကုန်၏။

၉. ‘‘ဘာဝိတေ’’တိ ဣဒံ ဘာဝနာကိရိယာယ ဥပလက္ခဏံ, န ဧတ္ထ ကာလဝစနိစ္ဆာတိ အာဟ ‘‘ဘာဝေတဗ္ဗေတိ အတ္ထော’’တိ. ဘာဝနာ စေတ္ထ အာသေဝနာတိ, ကုသလသဒ္ဒေါပိ အနဝဇ္ဇဋ္ဌောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဋိပက္ခတောတိ ဝိပက္ခတော. ဝိသဒိသူဒါဟရဏေန ဗျတိရေကတော ယထာဓိပ္ပေတဓမ္မပ္ပတိဋ္ဌာနာ ဟေသာ.

၉. ‘‘Bhāvite’’ ဟူသော ဤစကားသည် ဘာဝနာပြုခြင်းအမှုကို ညွှန်ပြခြင်း (ဥပလက္ခဏာ) သာ ဖြစ်၏၊ ဤ၌ ကာလကို ဟောသောဝါကျအဖြစ်ဖြင့် အလိုမရှိဟု ရည်ရွယ်၍ ‘‘bhāvetabbe (ပွားများအပ်၏) ဟူသောအနက်’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌လည်း ဘာဝနာဟူသည် အကြိမ်ကြိမ် မှီဝဲခြင်း (အာသေဝန) ဖြစ်၍ ကုသိုလ်သဒ္ဒါသည်လည်း အပြစ်မရှိသောအနက် (အနဝဇ္ဇတ္ထ) ဟု သိအပ်၏။ Paṭipakkhato (ဆန့်ကျင်ဘက်အစွမ်းဖြင့်) ဟူသည် ဝိပက္ခ (ဆန့်ကျင်ဘက်) အစွမ်းဖြင့်။ မတူညီသော ဥပမာအားဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်အစွမ်း (ဗျတိရေက) ဖြင့် ဤသည်ကား အလိုရှိအပ်သောတရား၌ တည်ခြင်း ဖြစ်သည်။

၁၀. ပဒတ္ထဿာတိ ပဒါဘိဓေယျဿ အတ္ထဿ, သဘာဝဓမ္မဿ ဝါ.

၁၀. Padatthassa (ပုဒ်၏အနက်အား) ဟူသည် ပုဒ်ဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်အားလည်းကောင်း၊ သဘောတရား (သဘာဝဓမ္မ) အားလည်းကောင်း။

၁၁.

၁၁။

နိက္ခေပေါ ဒေသနာ. ပဘဝေါ သမုဒယော.

Nikkhepa (နိက္ခေပ) ဟူသည် ဒေသနာတည်း။ Pabhava (ပဘဝ) ဟူသည် သမုဒယ (ဖြစ်ကြောင်း) တည်း။

၁၂. ‘‘အဝုတ္တာနမ္ပိ သင်္ဂဟော’’တိ ဣမိနာ အဝုတ္တသမုစ္စယတ္ထော စ-သဒ္ဒေါတိ ဒဿေတိ.

၁၂. ‘‘Avuttānampi saṅgaho’’ (မဆိုအပ်ကုန်သော တရားတို့ကိုလည်း သိမ်းဆည်းခြင်း) ဟူသော ဤစကားဖြင့် စ-သဒ္ဒါသည် မဆိုအပ်သည်ကို သိမ်းဆည်းခြင်း (အဝုတ္တသမုစ္စယ) အနက်ရှိ၏ဟု ပြတော်မူသည်။

၁၃. ‘‘ဂါထာရုဠှေ’’တိ ဣမိနာ ပါဠိအာဂတောဝ ပဉှော ဝေဒိတဗ္ဗော, န ဣတရောတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဗျာကတေ’’တိ. တဿ အတ္ထဿာတိ အာရဒ္ဓဿ အတ္ထဿ, တေန အာရမ္ဘသောဓနဿ ဝိသယမာဟ. ဧတ္ထ စ အတ္ထဒွါရေနေဝ ပဒပုစ္ဆာသောဓနမ္ပိ ကရီယတီတိ ပုန ‘‘တဿ အတ္ထဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ ဝိဿဇ္ဇိတမှီတိ ဝိဿဇ္ဇနေ. ဝိဿဇ္ဇနသောဓနေန ဟိ ပဉှာသောဓနံ. ပဉှေတိ ပုစ္ဆာယံ. ဂါထာယန္တိ ဥပလက္ခဏံ, တေန ဂါထာယံ, သုတ္တဂေယျာဒီသု စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယမာရဗ္ဘာတိ ယံ သီလာဒိမာရဗ္ဘ ဂါထာဒီသု ဒေသိတံ, တသ္မိံ အာရမ္ဘေတိ အတ္ထော. ပုစ္ဆိတာတိ ပုစ္ဆာကာရိနီ, ‘‘ကာ ဧတ္ထ ပဒသုဒ္ဓိ, ကာ ပဉှာသုဒ္ဓိ, ကာ အာရမ္ဘသုဒ္ဓီ’’တိ ဧဝံ ပုစ္ဆာကာရိနီ ပုစ္ဆံ ကတွာ ပဝတ္တိတာ သုဒ္ဓါသုဒ္ဓပရိက္ခာတိ ယောဇနာ.

၁၃. ‘‘Gāthāruḷhe’’ (ဂါထာသို့ တက်သော) ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပါဠိတော်၌ လာသော ပြဿနာကိုသာ သိအပ်၏၊ တစ်ပါးသော ပြဿနာကို မဟုတ်ဟု ပြတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် ‘‘buddhādīhi byākate’’ (ဘုရားရှင်စသည်တို့ ဖြေကြားအပ်သော) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ Tassa atthassa (ထိုအနက်၏) ဟူသည် အစပြုအပ်သော အနက်၏၊ ထို (မိန့်တော်မူချက်) ဖြင့် အစပြုခြင်းကို သုတ်သင်ခြင်း (အာရမ္ဘသောဓန) ၏ အရာကို မိန့်တော်မူသည်။ ဤ၌လည်း အနက်တံခါးဖြင့်သာလျှင် ပုဒ်အမေးကို သုတ်သင်ခြင်းကိုလည်း ပြုအပ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ တစ်ဖန် ‘‘tassa atthassa’’ ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် vissajjitamhi (ဖြေကြားအပ်သည်ရှိသော်) ဟူသည် ဖြေကြားခြင်း၌။ ဖြေကြားခြင်းကို သုတ်သင်ခြင်းဖြင့် ပြဿနာကို သုတ်သင်ခြင်း ဖြစ်၏။ Pañhe (ပြဿနာ၌) ဟူသည် အမေး၌။ Gāthāyaṃ (ဂါထာ၌) ဟူသည် ညွှန်ပြခြင်း (ဥပလက္ခဏာ) သာဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဂါထာ၌လည်းကောင်း၊ သုတ်၊ ဂေယျစသည်တို့၌လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ Yamārabbha (အကြင်တရားကို အစပြု၍) ဟူသည် အကြင်သီလစသည်ကို အစပြု၍ ဂါထာစသည်တို့၌ ဟောကြားအပ်၏၊ ထိုအစပြုခြင်း၌ ဟု အနက်ရသည်။ Pucchitā (မေးမြန်းခြင်းကို ပြုတတ်သော) ဟူသည် မေးမြန်းခြင်းအခြင်းအရာကို ပြုတတ်သော၊ ‘‘ဤ၌ အဘယ်ကား ပုဒ်၏ သန့်ရှင်းခြင်း (ပဒသုဒ္ဓိ) နည်း၊ အဘယ်ကား ပြဿနာ၏ သန့်ရှင်းခြင်း (ပဉှာသုဒ္ဓိ) နည်း၊ အဘယ်ကား အစပြုခြင်း၏ သန့်ရှင်းခြင်း (အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ) နည်း’’ ဟု ဤသို့ မေးမြန်းခြင်း အခြင်းအရာကို ပြုတတ်သော မေးခွန်းကို ပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော စင်ကြယ်ခြင်း၊ မစင်ကြယ်ခြင်းကို စမ်းသပ်ခြင်းဟု ညှိနှိုင်းစပ်ဟပ်အပ်၏။

၁၄. န ဝိကပ္ပယိတဗ္ဗာတိ ယထာ လောကေ ‘‘ဇာတိ သာမညံ, ဘေဒေါ သာမညံ, သမ္ဗန္ဓော သာမည’’န္တိအာဒိနာ သာမညံ ဇာတိအာဒိံ, တဗ္ဗိဓုရဉ္စ ဝိသေသံ [Pg.33] ဝိကပ္ပေန္တိ ပရိကပ္ပေန္တိ, ဧဝံ န ဝိကပ္ပယိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ယဒါ ယော ကာလဝိသေသော ‘‘သွေ’’တိ လဒ္ဓဝေါဟာရော, တဒါ သော တံဒိဝသာတိက္ကမေ ‘‘အဇ္ဇာ’’တိ, ပုန တံဒိဝသာတိက္ကမေ ‘‘ဟိယျော’’တိ ဝေါဟရီယတီတိ အနဝဋ္ဌိတသဘာဝါ ဧတေ ကာလဝိသေသာ. ဒိသာယပိ ‘‘ဧကံ အဝဓိံ အပေက္ခိတွာ ပုရတ္ထိမာ ဒိသာ, တတော အညံ အပေက္ခိတွာ ပစ္ဆိမာ နာမ ဟောတီ’’တိအာဒိနာ အနဝဋ္ဌိတသဘာဝတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဇာတိအာဒိအပေက္ခာယာတိ ဇာတိအာဒိဒုက္ခဝိသေသာပေက္ခာယ. သစ္စာပေက္ခာယာတိ သစ္စသာမညာပေက္ခာယ. ‘‘တဏှာ’’တိ ဝုစ္စမာနံ ကာမတဏှာဒိအပေက္ခာယ သာမညမ္ပိ သမာနံ သစ္စာပေက္ခာယ ဝိသေသော ဟောတီတိ ဧဝမာဒိံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧသ နယော သမုဒယာဒီသုပီ’’တိ.

၁၄. Na vikappayitabbā (စိတ်ကူးဖြင့် မကြံဆအပ်) ဟူသည် လောက၌ ‘‘ဇာတိသည် သာမည (ယေဘုယျ) မည်၏၊ ကွဲပြားခြင်း (ဘေဒ) သည် သာမညမည်၏၊ ဆက်စပ်ခြင်း (သမ္ဗန္ဓ) သည် သာမညမည်၏’’ စသည်ဖြင့် သာမညဖြစ်သော ဇာတိစသည်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမှ ကင်းသော ဝိသေသ (ထူးခြားမှု) ကိုလည်းကောင်း စိတ်ကူးကြံဆကြကုန်သကဲ့သို့ ထိုသို့ မကြံဆအပ်ဟု အနက်ရသည်။ အကြင်အခါ၌ ‘‘နက်ဖြန်’’ ဟု ဝေါဟာရပြုအပ်သော အကြင်ကာလထူးသည် ဖြစ်၏၊ ထိုအခါ၌ ထိုကာလသည် ထိုနေ့ကို ကျော်လွန်သောအခါ ‘‘ယနေ့’’ ဟုလည်းကောင်း၊ တစ်ဖန် ထိုနေ့ကို ကျော်လွန်သောအခါ ‘‘မနေ့က’’ ဟုလည်းကောင်း ဝေါဟာရပြုအပ်သောကြောင့် ဤကာလထူးတို့သည် မတည်ကြည်သော သဘော (အနဝဋ္ဌိတသဘာဝ) ရှိကြကုန်၏။ အရပ် (ဒိသာ) ၌လည်း ‘‘တစ်ခုသော ကန့်သတ်ချက်ကို ငဲ့၍ ရှေ့အရပ်မည်၏၊ ထိုမှ တစ်ပါးသော ကန့်သတ်ချက်ကို ငဲ့၍ နောက်အရပ်မည်၏’’ စသည်ဖြင့် မတည်ကြည်သော သဘောရှိသည်၏အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ Jātiādiapekkhāya (ဇာတိစသည်ကို ငဲ့ခြင်းကြောင့်) ဟူသည် ဇာတိစသော ဆင်းရဲခြင်း၏ အထူးကို ငဲ့ခြင်းကြောင့်။ Saccāpekkhāya (သစ္စာကို ငဲ့ခြင်းကြောင့်) ဟူသည် သစ္စာ၏ သာမညကို ငဲ့ခြင်းကြောင့်။ ‘‘တဏှာ’’ ဟု ဆိုအပ်သော တရားသည် ကာမတဏှာစသည်ကို ငဲ့သဖြင့် သာမညဖြစ်သော်လည်း သစ္စာကို ငဲ့သဖြင့် ဝိသေသ (အထူး) ဖြစ်၏ စသော ဤသို့စသည်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘‘esa nayo samudayādīsupi’’ (ဤနည်းသည် သမုဒယစသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။

၁၆. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဗုဒ္ဓဝစနေ. တေနာဟ ‘‘သိက္ခတ္တယသင်္ခါတဿာ’’တိအာဒိ. ယထာရုတံ ယထာကထိတံ သဒ္ဒတော အဓိဂတံ နိဒ္ဓါရိတံ, န အတ္ထပ္ပကရဏလိင်္ဂသဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနာဒိပ္ပမာဏန္တရာဓိဂတံ. ‘‘အတ္ထတော ဒဿိတာ’’တိ ဣဒံ ယသ္မိံ သုတ္တေ ဘာဝနာဝ ကထိတာ, န ပဟာနံ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

၁၆. Ettha (ဤ၌) ဟူသည် ဤဘုရားဟောတော်မူချက်၌။ ထို့ကြောင့် ‘‘sikkhattayasaṅkhātassa’’ (သိက္ခာသုံးပါးဟု ဆိုအပ်သော) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ Yathāruta (ရွတ်ဆိုတော်မူသည့်အတိုင်း) ဟူသည် ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း သဒ္ဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် ရရှိအပ်သော ခွဲခြားသတ်မှတ်အပ်သော (အနက်ဖြစ်၏)၊ အနက်၊ အကြောင်းအရာ (ပကရဏ)၊ လိင်၊ တစ်ပါးသော သဒ္ဒါနှင့် နီးစပ်ခြင်းစသော အခြားသော သက်သေအထောက်အထား (ပမာဏ) တို့ဖြင့် ရရှိအပ်သည် မဟုတ်ပေ။ ‘‘Atthato dassitā’’ (အနက်အားဖြင့် ပြအပ်ကုန်၏) ဟူသော ဤစကားကို အကြင်သုတ်၌ ပွားများခြင်း (ဘာဝနာ) ကိုသာ ဟောအပ်၏၊ ပယ်ခြင်း (ပဟာန) ကို မဟောအပ်၊ ထိုသုတ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။

နယသင်္ခေပဝဏ္ဏနာ

နယသံခေပဝဏ္ဏနာ (နယသံခေပ ဖွင့်ဆိုချက်)။

၁၇. တဏှာဝိဇ္ဇာဟိ ကရဏဘူတာဟိ. သံကိလေသော ပက္ခော ဧတဿာတိ သံကိလေသပက္ခော, သံကိလေသပက္ခိကော သုတ္တတ္ထော, တဿ နယနလက္ခဏောတိ ယောဇနာ. ဝေါဒါနပက္ခဿ သုတ္တတ္ထဿာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိယာ, ဗလဝဝိပဿနာယ စ ဒုက္ခာဒီသု ပရိညေယျတာဒီနိ မဂ္ဂါနုဂုဏော ဂဟဏာကာရော အနုဂါဟဏနယော. ယဒိ ဧဝံ ကထံ နယောတိ အာဟ ‘‘တဿ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ‘‘နယဝေါဟာရော’’တိ ဣမိနာ နယာဓိဋ္ဌာနံ နယောတိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ.

၁၇. Taṇhāvijjāhi (တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာတို့ဖြင့်) ဟူသည် အကြောင်း (ကရဏ) ဖြစ်ကုန်သော တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာတို့ဖြင့်။ ညစ်ညူးခြင်း (သံကိလေသ) သည် ဤ (သုတ်) ၏ အဖို့အစု ဖြစ်၏ဟု သံကိလေသပက္ခ၊ သံကိလေသအဖို့အစုရှိသော သုတ်၏အနက်၊ ထိုသုတ်အနက်ကို ဆောင်ခြင်း၏ လက္ခဏာ (နယနလက္ခဏာ) ဟု ညှိနှိုင်းစပ်ဟပ်အပ်၏။ Vodānapakkhassa suttatthassa (စင်ကြယ်ခြင်းအစုရှိသော သုတ်အနက်၏) ဟူသည် စပ်ဟပ်မှု (သမ္ဗန္ဓ) တည်း။ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဖြစ်သောလည်းကောင်း၊ အားကြီးသော ဝိပဿနာဖြစ်သောလည်းကောင်း ဒုက္ခစသည်တို့၌ ပရိညေယျ (ပိုင်းခြားသိအပ်သည်) စသည်တို့သည် မဂ်အား လျော်သော ယူခြင်းအခြင်းအရာသည် အနုဂါဟဏနယ (အစဉ်ယူသောနည်း) မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် နည်း (နယ) မည်သနည်းဟု မေးသော် ‘‘tassa pana’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘‘nayavohāro’’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် နည်း၏ တည်ရာ (နယာဓိဋ္ဌာန) ကို ‘‘နည်း’’ ဟု မိန့်တော်မူကြောင်း ပြသသည်။

၁၈. ဗာဓကာဒိဘာဝတောတိ ဗာဓကပဘဝသန္တိနိယျာနဘာဝတော. အညထာဘာဝါဘာဝေနာတိ အဗာဓကအပ္ပဘဝအသန္တိ အနိယျာနဘာဝါဘာဝေန. သစ္စသဘာဝတ္တာတိ အမုသာသဘာဝတ္တာ. အဝိသံဝါဒနတောတိ အရိယသဘာဝါဒိဘာဝဿ န ဝိသံဝါဒနတော ဧကန္တိကတ္တာတိ အတ္ထော.

၁၈. Bādhakādibhāvato (ညှဉ်းဆဲတတ်သည်၏အဖြစ်စသောကြောင့်) ဟူသည် ညှဉ်းဆဲတတ်သည်၏အဖြစ်၊ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်သည်၏အဖြစ်၊ ငြိမ်းအေးရာဖြစ်သည်၏အဖြစ်၊ ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်။ Aññathābhāvābhāvena (တစ်ပါးသော အဖြစ်မရှိခြင်းကြောင့်) ဟူသည် မညှဉ်းဆဲတတ်သည်၏အဖြစ်၊ ဖြစ်ကြောင်းမဟုတ်သည်၏အဖြစ်၊ မငြိမ်းအေးရာဖြစ်သည်၏အဖြစ်၊ ထွက်မြောက်ရာမဟုတ်သည်၏အဖြစ် မရှိခြင်းကြောင့်။ Saccasabhāvattā (မှန်ကန်သော သဘောရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့်) ဟူသည် မချွတ်ယွင်းသော သဘောရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့်။ Avisaṃvādanato (ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိခြင်းကြောင့်) ဟူသည် အရိယာတို့၏ သဘောစသည်၏အဖြစ်ကို မချွတ်ယွင်းခြင်းကြောင့် ဧကန်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်ဟု အနက်ရသည်။

၁၉. သံကိလိဋ္ဌဓမ္မာတိ သံကိလေသသမန္နာဂတာ ဓမ္မာ သဒ္ဓမ္မနယကောဝိဒါတိ သစ္စပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒိဓမ္မနယကုသလာ, ဧကတ္တာဒိနယကုသလာ ဝါ.

၁၉. "Saṃkiliṭṭhadhammā" ဟူသည် ကိလေသာညစ်နွမ်းခြင်းနှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။ "Saddhammanayakovidā" ဟူသည် သစ္စာ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အစရှိသော တရားနည်းလမ်းတို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူတို့တည်း၊ သို့မဟုတ် ဧကတ္တနယ (တမျိုးတည်းသော နည်းလမ်း) အစရှိသော နည်းလမ်းတို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူတို့တည်း။

၂၀. အတ္ထဝိဿဇ္ဇနေသူတိ [Pg.34] ‘‘ဣမေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁) သုတ္တေ ကတပဉှဝိဿဇ္ဇနေသု စေဝ အဋ္ဌကထာယ ကတအတ္ထသံဝဏ္ဏနာသု စ. ‘‘ဝေါဒါနိယာ’’တိ ဣမိနာ အနဝဇ္ဇဓမ္မာ ဣဓ ကုသလာတိ အဓိပ္ပေတာ, န သုခဝိပါကာတိ ဒဿေတိ. တဿ တဿ အတ္ထနယဿ ယောဇနတ္ထံ မနသာ ဝေါလောကယတေတိ ယောဇနာ.

၂၀. "Atthavissajjanesu" ဟူသည် "ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့တည်း" အစရှိသဖြင့် သုတ် (ပါဠိတော်) ၌ ပြုအပ်သော ပြဿနာအဖြေတို့၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌ ပြုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်တို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ "Vodāniyā" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အပြစ်မရှိသောတရားတို့ကို ဤနေရာ၌ ကုသိုလ်တရားဟု အလိုရှိအပ်၏၊ ချမ်းသာသော အကျိုးရှိသောတရား (သုခဝိပါက) ဟု အလိုရှိသည်မဟုတ်ကြောင်း ပြသ၏။ ထိုထိုသော အနက်နည်းလမ်းကို ယှဉ်စပ်ခြင်းငှာ စိတ်ဖြင့် စိစစ်ကြည့်ရှု၏ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။

၂၁. ယဒိ ကရဏဘူတံ, ကထံ တဿ အတ္ထန္တရာဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ယေန ဟီ’’တိအာဒိ. ဒိသာဘူတဓမ္မာနံ ဝေါလောကယနသမာနယနဘာဝတော ဝေါဟာရဘူတော, ကမ္မဘူတော စ နယော, န နန္ဒိယာဝဋ္ဋာဒယော ဝိယ အတ္ထဘူတောတိ ‘‘ဝေါဟာရနယော, ကမ္မနယော’’တိ စ ဝုစ္စတိ.

၂၁. အကယ်၍ ကရဏ (ပြုလုပ်ရာကိရိယာ) အဖြစ် ဖြစ်ပါမူ၊ အဘယ်ကြောင့် ထိုနည်း၏ အခြားအနက်မရှိသနည်းဟု မေးသော် - "yena hi" (အကြင်နည်းဖြင့်) အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ အရပ်နှင့်တူသော တရားတို့ကို စိစစ်ကြည့်ရှုခြင်း၊ ဆောင်ယူခြင်း၏ အဖြစ်ကြောင့် ဝေါဟာရအဖြစ်သို့လည်းကောင်း၊ ကမ္မအဖြစ်သို့လည်းကောင်း ရောက်သော နည်းလမ်းဖြစ်၏၊ နန္ဒိယာဝဋ်နည်း အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ အနက်ထင်ရှားရှိသော တရားအစစ်အမှန် မဟုတ်သောကြောင့် "ဝေါဟာရနယ၊ ကမ္မနယ" ဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။

ဒွါဒသပဒဝဏ္ဏနာ

ဒွါဒသပုဒ်ဝဏ္ဏနာ

၂၃. အပရိယောသိတေ ပဒေတိ ဥစ္စာရဏဝေလာယံ ပဒေ အသမတ္တေ, ဝိပ္ပကတေတိ အတ္ထော. ပရိယောသိတေ ဟိ ‘‘ပဒ’’န္တွေ သမညာ သိယာ, န ‘‘အက္ခရ’’န္တိ အဓိပ္ပာယော. ပဒဿ ဝေဝစနတာယ အတ္ထဝသေန ပရိယာယံ ခရန္တံ သဉ္စရန္တံ ဝိယ ဟောတိ, န ဧဝံ ဝဏ္ဏော အဝေဝစနတ္တာတိ အာဟ ပရိယာယဝသေန အက္ခရဏတော’’တိ. န ဟိ ဝဏ္ဏဿ ပရိယာယော ဝိဇ္ဇတီ’’တိ ဣဒံ အကာရာဒိဝဏ္ဏဝိသေသံ သန္ဓာယ ဝဒတိ, န ဝဏ္ဏသာမညံ. တဿ ဟိ ဝဏ္ဏော အက္ခရန္တိ ပရိယာယော ဝုတ္တော ဧဝါတိ.

၂၃. "Apariyosite pade" ဟူသည် ရွတ်ဆိုအပ်သော အခါ၌ ပုဒ်သည် မပြီးဆုံးသေးသည်ရှိသော်၊ မပြီးပြတ်သေးသည်သာ ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပြီးဆုံးသွားသော အခါ၌မူကား "ပုဒ်" ဟူ၍သာ သမုတ်အပ်ရာ၏၊ "အက္ခရာ" ဟု သမုတ်အပ်သည်မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်အဖြစ်ကြောင့် အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့် ဝေဝုစ်အစဉ်သည် လျှောကျလှည့်လည်ဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ အက္ခရာသည် ဝေဝုစ်မရှိသောကြောင့် ဤကဲ့သို့မဖြစ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် "ပရိယာယ် (ဝေဝုစ်) အားဖြင့် ယိုစီးခြင်းကြောင့်" ဟု ဆိုတော်မူ၏။ "အက္ခရာ (ဝဏ္ဏ) အား ပရိယာယ်မရှိပေ" ဟူသော ဤစကားကို အ-အစရှိသော အက္ခရာအထူးကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူ၏၊ အက္ခရာအထွေထွေကို ရည်ရွယ်သည်မဟုတ်။ ထိုအက္ခရာအား ဝဏ္ဏဟူ၍လည်းကောင်း၊ အက္ခရဟူ၍လည်းကောင်း ပရိယာယ်ကို ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီးသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

အက္ခရသဒ္ဒဿ အတ္ထံ ဝတွာ တပ္ပသင်္ဂေန ဝဏ္ဏသဒ္ဒဿပိ ဝတ္တုံ ‘‘ကေနဋ္ဌေန ဝဏ္ဏော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နနု ပဒေန, ဝါကျေန ဝါ အတ္ထော သံဝဏ္ဏီယတိ, န အက္ခရေနာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဝဏ္ဏော ဧဝ ဟီ’’တိအာဒိ. ပဒါဒိဘာဝေနာတိ ပဒဝါကျဘာဝေန. ယထာသမ္ဗန္ဓန္တိ ယထာသင်္ကေတံ. အယံ-သဒ္ဒေါ ဣမဿတ္ထဿ ဝါစကော, အယံ အတ္ထော ဣမဿ သဒ္ဒဿ ဝစနီယောတိ ယထာဂဟိတသင်္ကေတာနုရူပံ သဒ္ဒတ္ထာနံ ဝါစကဝစနီယဘာဝေါ. အထ ဝါ ယွာယံ သဒ္ဒတ္ထာနံ အညမညံ အဝိနာဘာဝေါ, သော သမ္ဗန္ဓော. တဒနုရူပံ ဧကက္ခရံ နာမပဒံ ‘‘မာ ဧဝံ မညသီ’’တိအာဒီသု မာ-ကာရာဒိ. ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော. တေ ဟိ အဘိဓမ္မဒေသနံ ‘‘မနသာဒေသနာ’’တိ ဝဒန္တိ, ယတော ရာဟုလာစရိယော ‘‘ဝိသုဒ္ဓကရုဏာနံ မနသာဒေသနာ ဝါစာယ အက္ခရဏတော အက္ခရသညိတာ’’တိ အာဟ.

အက္ခရာသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ပြောဆိုပြီး၍၊ ထိုနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ဝဏ္ဏသဒ္ဒါ၏ အနက်ကိုလည်း ပြောဆိုရန် "အဘယ်အနက်ကြောင့် ဝဏ္ဏမည်သနည်း" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့ မိန့်ရာ၌ "ပုဒ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဝါကျဖြင့်သော်လည်းကောင်း အနက်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏၊ အက္ခရာဖြင့် ဖွင့်ဆိုသည်မဟုတ်မဟုတ်ပါလော" ဟု စောဒနာကို စိတ်၌ ထား၍ "အက္ခရာသည်သာလျှင်" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ "ပုဒ်အစရှိသောအဖြစ်ဖြင့်" ဟူသည် ပုဒ်၊ ဝါကျ အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ "အဆက်အသွယ်အားလျော်စွာ" ဟူသည် သတ်မှတ်ချက် (သင်္ကေတ) အားလျော်စွာ ဖြစ်၏။ "ဤသဒ္ဒါသည် ဤအနက်ကို ဟောတတ်၏၊ ဤအနက်သည် ဤသဒ္ဒါ၏ ဟောအပ်သော အနက်ဖြစ်၏" ဟု ခံယူအပ်သော သင်္ကေတနှင့်အညီ သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ ဟောတတ်သောတရား၊ ဟောအပ်သောတရား ဖြစ်ခြင်းတည်း။ သို့မဟုတ် အကြင် သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ အပြန်အလှန် မကင်းနိုင်ခြင်းရှိ၏၊ ထိုမကင်းနိုင်ခြင်းသည် ပတ်သက်မှု (သမ္ဗန္ဓ) မည်၏။ ထိုနှင့်လျော်သော တစ်လုံးတည်းသော အက္ခရာရှိသော နာမ်ပုဒ်သည် "mā evaṃ maññasi" အစရှိသည်တို့၌ "မာ" ကာရ အစရှိသော အက္ခရာဖြစ်၏။ "အချို့ဆရာတို့" ဟူသည် အဘယဂိရိဝါသီ ဂိုဏ်းသားတို့တည်း။ ထိုသူတို့သည် အဘိဓမ္မာဒေသနာကို "မနသာဒေသနာ (စိတ်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ဒေသနာ)" ဟု ဆိုကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ရာဟုလာဆရာက "သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ကရုဏာတော်ရှိတော်မူသော ဘုရားရှင်တို့၏ စိတ်ဖြင့်ဟောအပ်သော ဒေသနာသည် နှုတ်မြွက်ခြင်းအားဖြင့် ယိုစီးသောကြောင့် အက္ခရာဟု သမုတ်အပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့၏။

သတွပ္ပဓာနန္တိ [Pg.35] ဒြဗျပ္ပဓာနံ. နာမပဒေ ဟိ ဒြဗျမာဝိဘူတရူပံ, ကိရိယာ အနာဝိဘူတရူပါ ယထာ ‘‘ဖဿော’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၂၆; သံ. နိ. ၂.၁, ၃၉; မဟာဝ. ၁; ဝိဘ. ၂၂၅; ဥဒါ. ၁; နေတ္တိ. ၂၄). အာချာတပဒေ ပန ကိရိယာ အာဝိဘူတရူပါ, ဒြဗျမနာဝိဘူတရူပံ ယထာ ‘‘ဖုသတီ’’တိ. တေန နေသံ သတွကိရိယာပ္ပဓာနတာ ဝုတ္တာ. ကိရိယာဝိသေသဂ္ဂဟဏနိမိတ္တန္တိ ကိရိယာဝိသေသာဝဗောဓဟေတု ကိရိယာဝိသေသဒီပနတော, ယထာ ‘‘စိရပ္ပဝါသိ’’န္တိ (ဓ. ပ. ၂၁၉) ဧတ္ထ ပ-သဒ္ဒေါ ဝသနကိရိယာယ ဝိယောဂဝိသိဋ္ဌတံ ဒီပေတိ. ‘‘ဧဝံ မနသိ ကရောထ, မာ ဧဝံ မနသာကတ္ထာ’’တိအာဒီသု ကိရိယာဝိသေသဿ ဇောတကော ဧဝံ-သဒ္ဒေါ. ‘‘ဧဝံသီလာ (ဒီ. နိ. ၃.၁၄၂) ဧဝံဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၃; မ. နိ. ၃. ၁၉၈; သံ. နိ. ၅.၃၇၈) သတွဝိသေသဿ. ဧဝံ သေသနိပါတပဒါနမ္ပီတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ကိရိယာယ…ပေ… နိပါတပဒ’’န္တိ.

"သတ္တပဓာန" ဟူသည် ဒြပ် (အရာဝတ္ထု) ကို အဓိကထားခြင်းတည်း။ နာမ်ပုဒ်၌ ဒြပ်သည် ထင်ရှားသော သဘောရှိ၏၊ ကြိယာသည် မထင်ရှားသော သဘောရှိ၏၊ သာဓကအားဖြင့် "ဖဿ" ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အာချာတ်ပုဒ်၌မူကား ကြိယာသည် ထင်ရှားသော သဘောရှိ၏၊ ဒြပ်သည် မထင်ရှားသော သဘောရှိ၏၊ သာဓကအားဖြင့် "ဖုသတိ" ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုနာမ်ပုဒ်၊ အာချာတ်ပုဒ်တို့၏ ဒြပ်နှင့် ကြိယာကို အဓိကထားခြင်း အဖြစ်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ကြိယာထူးကို သိခြင်း၏ အကြောင်း" ဟူသည် ကြိယာ၏ ထူးခြားမှုကို ပြခြင်းကြောင့် ကြိယာ၏ ထူးခြားမှုကို သိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏၊ သာဓကအားဖြင့် "စိရပ္ပဝါသိံ" ဟူသော နေရာ၌ "ပ

သင်္ခေပတော ဝုတ္တံ, ကိံ ပန တန္တိ အာဟ ‘‘ပဒါဘိဟိတ’’န္တိ. အထ ဝါ သင်္ခေပတော ဝုတ္တံ, ယော အက္ခရေဟိ သင်္ကာသိတောတိ ဝုစ္စတိ. ပဒါဘိဟိတံ ပဒေဟိ ကထိတံ, ယော ပဒေဟိ ပကာသိတောတိ ဝုစ္စတိ. တဒုဘယံ, ယဒိ ပဒသမုဒါယော ဝါကျံ, တဿ ကော ပရိစ္ဆေဒေါ. ယာဝတာ အဓိပ္ပေတတ္ထပရိယောသာနံ, တာဝတာ ဧကဝါကျန္တိပိ ဝဒန္တိ, ဗဟူပေတ္ထ ပကာရေ ဝဏ္ဏေန္တိ. ကိံ တေဟိ, သာချာတံ သာဗျယံ သကာရကံ သဝိသေသနံ ‘‘ဝါကျ’’န္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. နနု စ ပဒေနပိ အတ္ထော ဗျဉ္ဇီယတီတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ပဒမတ္တသဝနေပိ ဟီ’’တိအာဒိ. အာကာရေသု ဝါကျဝိဘာဂေသု အဘိဟိတံ ကထိတံ နိဗ္ဗစနံ အာကာရာဘိဟိတံ နိဗ္ဗစနံ. ‘‘အဘိဟိတန္တိ စ ပါဠိအာဂတ’’န္တိ ဝဒန္တိ.

အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့သော် ထိုအကျဉ်းချုပ်ဟောအပ်သော တရားသည် အဘယ်နည်းဟူမူ - ‘ပဒါဘိဟိတ’ (ပုဒ်ဖြင့် ပြဆိုအပ်သောတရား) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် အကျဉ်းချုပ်ဟောအပ်သော တရားဟူသည် အက္ခရာတို့ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်သောတရားကို ဆိုလိုသည်။ ပဒါဘိဟိတဟူသည် ပုဒ်တို့ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော၊ ပုဒ်တို့ဖြင့် ထင်ရှားစေအပ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနှစ်ပါးလုံးတွင် ပုဒ်အစုအဝေးသည် ဝါကျဖြစ်ပါက ထိုဝါကျ၏ အပိုင်းအခြားသည် အဘယ်နည်း။ လိုလားအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ် ပြီးဆုံးသမျှ အတိုင်းအတာကို ဝါကျတစ်ခုတည်းဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ ဤ၌ အပြားများစွာတို့ကိုလည်း ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ အာခယျာတ်၊ အဗျယ၊ ကာရက၊ ဝိသေသနတို့နှင့်တကွ ဖြစ်သော စကားအစုကို ‘ဝါကျ’ ဟု မှတ်အပ်၏။ ပုဒ်မျှဖြင့်လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် ထင်ရှားစေအပ်သည်မဟုတ်လောဟု စောဒနာကို စိတ်၌ထား၍ ‘ပဒမတ္တသဝနေပိ ဟိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ (ဝါကျ) အခြင်းအရာဟူသော ဝါကျဝိဘတ်တို့၌ ပြဆိုအပ် ဟောကြားအပ်သော နိဗ္ဗစနကို ‘အာကာရာဘိဟိတ နိဗ္ဗစန’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘အဘိဟိတ’ ဟူသည် ပါဠိတော်၌ လာရှိသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

‘‘နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတိ, နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ ဝါ မဂ္ဂီယတိ, ကိလေသေ ဝါ မာရေန္တော ဂစ္ဆတီတိ မဂ္ဂေါ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁၆) နိဗ္ဗစနာနံ ဝိတ္ထာရော. တံနိဒ္ဒေသကထနတ္တာ နိဒ္ဒေသောတိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘နိဗ္ဗစနဝိတ္ထာရော နိရဝသေသဒေသနတ္တာ နိဒ္ဒေသော’’တိ. ပဒေဟီတိ ဝါကျာဝယဝဘူတေဟိ, ဝါကျတော ဝိဘဇ္ဇမာနေဟိ ဝါ အာချာတာဒိပဒေဟိ. တေနာဟ ‘‘ဝါကျဿ ဝိဘာဂေါ’’တိ, တထာ စာဟ ‘‘အပရိယောသိတေ’’တိအာဒိ. အပရေ ပန ‘‘ပကတိပစ္စယလောပါဒေသာဒိဝသေန အက္ခရဝိဘာဂေါ အာကာရော, နိရုတ္တိနယေန ပဒဝိဘာဂေါ နိဗ္ဗစနံ, ဝါကျဝိဘာဂေါ နိဒ္ဒေသော. ဝဏ္ဏပဒဝါကျာနိ ဟိ အဝိဘတ္တာနိ, ဝိဘတ္တာနိ စ ဆ ဗျဉ္ဇနပဒါနီ’’တိ ဝဒန္တိ. ဆဋ္ဌံ ဝစနန္တိ ဆဋ္ဌံ ပဒံ. ကာတဗ္ဗန္တိ ‘‘အက္ခရံ [Pg.36] ပဒံ ဗျဉ္ဇနံ အာကာရော တထေဝ နိရုတ္တိ နိဒ္ဒေသော ဆဋ္ဌဝစန’’န္တိ ဂါထာယံ ဧဝံ ကတ္တဗ္ဗံ, သံဝဏ္ဏနာဝသေန ဝါ အာကာရပဒံ စတုတ္ထံ ကာတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. သဗ္ဗော သဒ္ဒဝေါဟာရော ဝိဘတ္တေဟိ, အဝိဘတ္တေဟိ စ အက္ခရပဒဝါကျေဟေဝ, တဒညပ္ပကာရော နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ယာနိမာနီ’’တိအာဒိ.

‘နိဗ္ဗာနံ မဂ္ဂတိ၊ နိဗ္ဗာနတ္ထိကေဟိ ဝါ မဂ္ဂီယတိ၊ ကိလေသေ ဝါ မာရေန္တော ဂစ္ဆတီတိ မဂ္ဂေါ’ စသည်ဖြင့် (ဓမ္မသင်္ဂဏီအဋ္ဌကထာ) နိဗ္ဗစန (စကားဆန်းဖွဲ့ခြင်း) တို့၏ အကျယ်တည်း။ ထိုနိဗ္ဗစန၏ အကျယ်ကို ညွှန်ပြသောစကားကို ဟောကြားတော်မူသောကြောင့် ‘နိဒ္ဒေသ’ ဟု ဆိုရခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြဆိုရန် ‘နိဗ္ဗစနဝိတ္ထာရော နိရဝသေသဒေသနတ္တာ နိဒ္ဒေသော’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ပဒေဟိ ဟူသည် ဝါကျ၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် ဝါကျမှ ခွဲခြားအပ်ကုန်သော အာခယျာတ်စသော ပုဒ်တို့ဖြင့်။ ထို့ကြောင့် ‘ဝါကျဿ ဝိဘာဂေါ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏၊ ထို့အတူ ‘အပရိယောသိတေ’ စသည်ဖြင့်လည်း မိန့်တော်မူ၏။ အခြားဆရာတို့ကမူ ‘ပကတိ၊ ပစ္စည်း၊ ချေခြင်း (လောပ)၊ အာဒေသ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အက္ခရာကို ခွဲခြားခြင်းသည် အာကာရ ဖြစ်၏၊ နိရုတ္တိနည်းဖြင့် ပုဒ်ကို ခွဲခြားခြင်းသည် နိဗ္ဗစန ဖြစ်၏၊ ဝါကျကို ခွဲခြားခြင်းသည် နိဒ္ဒေသ ဖြစ်၏။ ဝဏ္ဏ (အက္ခရာ)၊ ပုဒ်၊ ဝါကျ တို့သည် မခွဲခြားအပ်ကုန်သည်လည်းကောင်း၊ ခွဲခြားအပ်ကုန်သည်လည်းကောင်း ဗျဉ္ဇနပုဒ် ၆-ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဆဋ္ဌံ ဝစနံ ဟူသည် ခြောက်ခုမြောက် ပုဒ်တည်း။ ကာတဗ္ဗံ ဟူသည် ‘အက္ခရံ ပဒံ ဗျဉ္ဇနံ အာကာရော တထေဝ နိရုတ္တိ နိဒ္ဒေသော ဆဋ္ဌဝစနံ’ ဟူသော ဂါထာ၌ ဤသို့ ပြုအပ်၏၊ သို့မဟုတ် ဖွင့်ဆိုချက်အစွမ်းဖြင့် အာကာရပုဒ်ကို စတုတ္ထမြောက် ပြုအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အလုံးစုံသော ဝေါဟာရစကားသည် ခွဲခြားအပ်ကုန်သော၊ မခွဲခြားအပ်ကုန်သော အက္ခရာ၊ ပုဒ်၊ ဝါကျတို့ဖြင့်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အပြားသည် မရှိဟု ပြဆိုရန် ‘ယာနိမာနိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

၂၄. ကာသနာသဒ္ဒေါ ကမ္မတ္ထောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ကာသီယတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဒေဟိ တာဝ အတ္ထဿ သင်္ကာသနာ, ပကာသနာ စ ဟောတု, ပဒါဝဓိကာပိ သံဝဏ္ဏနာ ဣစ္ဆိတာတိ အက္ခရေဟိ ပန ကထန္တိ အာဟ ‘‘အက္ခရေဟိ သုယျမာနေဟီ’’တိအာဒိ. ပဒတ္ထသမ္ပဋိပတ္တီတိ ပဒါဘိဓေယျအတ္ထာဝဗောဓော. ‘‘အက္ခရေဟိ သင်္ကာသေတီ’’တိအာဒိနာ အက္ခရကရဏံ သင်္ကာသနဘူတံ ဥဂ္ဃဋနကိရိယံ ဝဒန္တေန ယထာဝုတ္တော အတ္ထော သာဓိတောတိ ဒဿေတုံ ‘‘တထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

၂၄. ကာသနာဟူသော သဒ္ဒါသည် ကမ္မအနက်ရှိသည်ကို ပြရန် ‘ကာသီယတိ’ စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ရှေးဦးစွာ ပုဒ်တို့ဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေခြင်း၊ ပြက်ပြက်ထင်ထင် သိစေခြင်းသည် ဖြစ်ပါစေ၊ ပုဒ်ကို အပိုင်းအခြားရှိသော ဖွင့်ဆိုချက်ကိုလည်း အလိုရှိအပ်၏၊ သို့ရာတွင် အက္ခရာတို့ဖြင့် အဘယ်သို့နည်းဟု မေးသော် ‘အက္ခရေဟိ သုယျမာနေဟိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ပဒတ္ထသမ္ပဋိပတ္တိ ဟူသည် ပုဒ်ဖြင့် ပြဆိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိနားလည်ခြင်းတည်း။ ‘အက္ခရေဟိ သင်္ကာသေတိ’ စသည်ဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းဖြစ်သော အက္ခရာပြုလုပ်ခြင်းတည်းဟူသော ဖွင့်ဟပြသခြင်းတရားကို မိန့်ဆိုသော ဆရာသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို ပြီးမြောက်စေ၏ဟု ပြရန် ‘တထာ ဟိ’ စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။

ဝိဘဇနုတ္တာနီကမ္မပညတ္တီတိ ဧကတ္တနိဒ္ဒေသော သမာဟာရောတိ အယံ ဒွန္ဒသမာသော. ဥဘယေနာတိ ‘‘ဝိဝရဏာ, ဝိဘဇနာ’’တိ ဣမိနာ ဒွယေန. ဧတေဟီတိ ဧတ္ထ ဧဝ-ကာရော လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ အာဟ ‘‘ဧတေဟိ ဧဝါ’’တိ. ‘‘သင်္ကာသနာ…ပေ… အဘာဝတော’’တိ ဣမိနာ ယထာဓိပ္ပေတအနူနာဝဓာရဏဖလံ ဒဿေတိ. ဥဂ္ဃဋနာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန ဝိပဉ္စနနယာနိ သင်္ဂဏှာတိ.

"Vibhajanuttānīkammapaññatti" ဟူသည်ကား ဧကဝုစ်ဖြင့် ညွှန်းအပ်သော အစုပြ (သမဟာရ) ဒွန္ဒသမတ် ဖြစ်၏။ "Ubhayena" (နှစ်ပါးတို့ဖြင့်) ဟူသည် "vivaraṇā (ဖွင့်ပြခြင်း)၊ vibhajanā (ဝေဖန်ခြင်း)" ဟူသော ဤနှစ်ပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ "Etehi" ဟူသော ဤနေရာ၌ ဧဝသဒ္ဒါကို ချေဖျက်၍ ပြထားအပ်သောကြောင့် "etehi eva" (ဤအရာတို့ဖြင့်သာလျှင်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "Saṅkāsanā…pe… abhāvato" ဟူသော ဤစကားဖြင့် အလိုရှိအပ်သော မယုတ်မလွတ် သတ်မှတ်ခြင်း အကျိုးကို ပြတော်မူ၏။ "Ugghaṭanādī" ဟူသော ပုဒ်၌ "ādi" သဒ္ဒါဖြင့် ဝိပဉ္စိတညူနည်း (vipañcananaya) တို့ကို သိမ်းဆည်းယူ၏။

၂၅. သမ္မာ ယုတ္တောတိ သမ္မာ အဝိပရီတံ, အနဝသေသတော စ ယုတ္တော သဟိတော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘အနူနာ’’တိ. သဗ္ဗော ဟိ ပါဠိအတ္ထော အတ္ထပဒအတ္ထနယေဟိ အနဝသေသတော သင်္ဂဟိတော. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗဿ ဟီ’’တိအာဒိ.

၂၅. "Sammā yutto" ဟူသည် ကောင်းစွာ မဖောက်မပြန်၊ အကြွင်းမဲ့ ယှဉ်စပ်အပ် စုပေါင်းအပ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "anūnā" (မယုတ်မလျော့) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ်သော်ကား ပါဠိတော်၏ အနက်အားလုံးသည် အနက်ပုဒ်၊ အနက်နည်းလမ်းတို့ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ သိမ်းဆည်းအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "sabbassa hi" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

၂၆. ကသ္မာ ပနေတ္ထ မူလပဒပဒဋ္ဌာနာနိ အသင်္ဂဟိတာနီတိ? ပဒတ္ထန္တရာဘာဝတော. မူလပဒါနိ ဟိ နယာနံ သမုဋ္ဌာနမတ္တတ္တာ ပဒဋ္ဌာနာနီတိ ဒဿိတောယံ နယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣတော ဝိနိမုတ္တော ကောစိ နေတ္တိပဒတ္ထော နတ္ထီ’’တိ.

၂၆. ဤကျမ်း၌ အဘယ်ကြောင့် မူလပုဒ်တို့၏ နီးစပ်သော အကြောင်းတရား (ပဒဋ္ဌာန်) တို့ကို မသိမ်းဆည်းအပ်သနည်းဟူမူ - အခြားသော ပုဒ်အနက် မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ မူလပုဒ်တို့သည် နည်းလမ်းတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ပဒဋ္ဌာန်တို့ ဖြစ်သည်ဟု ဤနည်းလမ်းကို ပြသအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဤ (နေတ္တိပုဒ်) မှ လွတ်မြောက်သော အခြား တစ်စုံတစ်ခုသော နေတ္တိပုဒ်အနက် မရှိ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

နေတ္တိယာ ကာရဏဘူတာယ. ဟာရာ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗာတိ သုတ္တဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန ဟာရာ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာ. သွာယန္တိ သော အယံ သံဝဏ္ဏနာက္ကမော. ယေန အနုက္ကမေန နေတ္တိယံ ဒေသိတာ, တေနေဝ သုတ္တေ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဝသေန ယောဇေတဗ္ဗာတိ. ဧဝံ သိဒ္ဓေတိ ဒေသနာက္ကမေနေဝ သိဒ္ဓေ. အယံ အာရမ္ဘောတိ ‘‘သောဠသ ဟာရာ ပဌမ’’န္တိ ဧဝံ ပဝတ္တော အာရမ္ဘော. ဣမမတ္ထန္တိ ဣမံ ဝုစ္စမာနနိယမသင်္ခါတံ အတ္ထံ.

"Nettiyā" ဟူသည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သော နေတ္တိကျမ်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ "Hārā saṃvaṇṇetabbā" ဟူသည် သုတ်တော်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟာရတို့ကို ချဲ့ထွင်၍ ပြအပ်ကုန်၏။ "Svāyaṃ" ဟူသည် ထိုဤ ဖွင့်ဆိုပုံ အစဉ်တည်း။ နေတ္တိကျမ်း၌ အကြင်အစဉ်အတိုင်း ဟောကြားအပ်သကဲ့သို့ ထိုအစဉ်အတိုင်းပင် သုတ်တော်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏ ဟူလို။ "Evaṃ siddhe" ဟူသည် ဤသို့ ဟောကြားရာ အစဉ်အတိုင်းသာလျှင် ပြီးစီးသော် ဖြစ်၏။ "Ayaṃ ārambho" ဟူသည် "တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ဟာရတို့သည် ရှေးဦးစွာဖြစ်ကုန်၏" ဟူ၍ ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော အစပြုချက် ဖြစ်၏။ "Imamathaṃ" ဟူသည် ပြောဆိုအပ်လတ္တံ့သော သတ်မှတ်ချက်ဟု ဆိုအပ်သော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖြစ်၏။

ယဒိ [Pg.37] ဒေသိတက္ကမေနေဝ ဟာရနယာ သုတ္တေ ယောဇေတဗ္ဗာ သိယုံ, ကိံ သော ကမော ကာရဏနိရပေက္ခော, ဥဒါဟု ကာရဏသာပေက္ခောတိ? ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ ကာရဏနိရပေက္ခော ဟာရနယာနံ အနုက္ကမော, အနေကေ အတ္ထာ ဝုစ္စမာနာ အဝဿံ ဧကေန ကမေန ဝုစ္စန္တီတိ. ဧဝံ သန္တေ ယေန ကေနစိ ကမေန သုတ္တေ ယောဇေတဗ္ဗာ သိယုံ, တထာ သတိ နိယမော နိရတ္ထကော သိယာ. အထ ကာရဏသာပေက္ခော, ကိံ တံ ကာရဏန္တိ? ဣတရော ကာရဏဂဝေသနံ အကတွာ အတ္ထော ဧဝေတ္ထ ဂဝေသိတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘နာယမနုယောဂေါ န ကတ္ထစိ အနုက္ကမေ နိဝိသတီ’’တိ ဝတွာ ‘‘န ပန မယံ ဒေဝါနံပိယဿ မနောရထဝိဃာတာယ စေတေမာ’’တိ ကမကာရဏံ ဝိစာရေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိနာ ဒေသနာဟာရဿ တာဝ အာဒိတော ဒေသနာယ ကာရဏံ ပတိဋ္ဌပေတိ. တတ္ထ ဓမ္မဒေသနာယ နိဿယော အဿာဒါဒီနဝနိဿရဏာနိ, သရီရံ အာဏတ္တိ. ပကတိယာ သဘာဝေန. နိဒ္ဓါရဏေန ဝိနာပိ ပတိဋ္ဌာဘာဝတော နိဿယဘာဝတော.

အကယ်၍ ဟောကြားအပ်သော အစဉ်အတိုင်းသာလျှင် ဟာရနည်းတို့ကို သုတ်တော်၌ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်အံ့၊ ထိုအစဉ်သည် အကြောင်းတရားကို မငဲ့ကွက်ဘဲ ဖြစ်သလော သို့မဟုတ် အကြောင်းတရားကို Ngဲ့ကွက်၍ ဖြစ်သလော။ ဤသို့ မေးမြန်းရာ၌ - အကယ်၍ ဟာရနည်းတို့၏ အစဉ်သည် အကြောင်းတရားကို မငဲ့ကွက်ဘဲ ဖြစ်အံ့၊ များစွာသော အနက်တို့ကို မိန့်ဆိုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် မချွတ် တစ်ခုသော အစဉ်အတိုင်း မိန့်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ဖြစ်လတ်သော် အကြင်တစ်စုံတစ်ခုသော အစဉ်ဖြင့် သုတ်၌ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် သတ်မှတ်ချက်သည် အကျိုးမရှိ ဖြစ်ရာ၏။ အကယ်၍ အကြောင်းတရားကို ငဲ့ကွက်သည် ဖြစ်အံ့၊ ထိုအကြောင်းတရားသည် အဘယ်နည်း။ တစ်ပါးသော ဆရာသည် အကြောင်းတရားကို ရှာဖွေခြင်းကို မပြုဘဲ ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပယ်ကိုသာလျှင် ရှာဖွေအပ်၏ဟူသော အကြံဖြင့် "ဤမေးမြန်းခြင်းသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အစဉ်၌ မတည်နိုင်" ဟု ဆိုပြီးလျှင် "ငါတို့သည်ကား ဒေဝါနံပိယ (ရှင်မဟာကစ္စည်း) ၏ အလိုဆန္ဒ ပျက်စီးခြင်းငှာ မကြံစည်ကြကုန်" ဟု အစဉ်၏ အကြောင်းရင်းကို စိစစ်လျက် "apicā" အစရှိသည်ဖြင့် ဒေသနာဟာရ၏ ရှေးဦးစွာ ဟောကြားခြင်း၏ အကြောင်းကို တည်ဆောက်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ တရားဟောကြားခြင်း၏ မှီရာ (နိဿယ) သည်ကား သာယာဖွယ် (အဿာဒ)၊ ပြစ်ဒဏ် (အာဒီနဝ)၊ လွတ်မြောက်ရာ (နိဿရဏ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ကိုယ်ထည် (သရီရ) သည် အမိန့် (အာဏတ္တိ) ဖြစ်၏။ "Pakatiyā" ဟူသည် ပကတိသဘောအားဖြင့် ဖြစ်၏။ သီးသန့်ထုတ်ယူခြင်း မရှိဘဲလည်း တည်တံ့ခြင်း၊ မှီရာဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်၏။

‘‘တထာ ဟိ ဝက္ခတီ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တံ အတ္ထံ ပါကဋတရံ ကရောတိ. ဧသ နယော ဣတရေသုပိ.

"Tathā hi vakkhati" အစရှိသော စကားဖြင့် ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်ကို သာလွန်ထင်ရှားအောင် ပြုတော်မူ၏။ ကြွင်းသော ဟာရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

ဝိစယာနန္တရန္တိ ဝိစယဟာရာနန္တရံ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. တထာ ဟီတိ လက္ခဏဟာရဝိဘင်္ဂေ ယုတ္တာယုတ္တာနံ ကာရဏပရမ္ပရာယ ပရိဂ္ဂဟိတသဘာဝါနံ အဝုတ္တာနမ္ပိ ဧကလက္ခဏတာယ ဂဟဏံ ဝုတ္တံ.

"Vicayānantaraṃ" ဟူသည် ဝိစယဟာရ၏ အခြားမဲ့၌ (နောက်၌) ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဟာရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "Tathā hi" ဟူသည်ကား လက္ခဏဟာရ ဝိဘင်း၌ သင့်လျော် မသင့်လျော်ကုန်သော၊ အကြောင်းအစဉ်ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော သဘောရှိကုန်သော၊ မမိန့်ဆိုအပ်သော်လည်း တစ်ခုတည်းသော လက္ခဏာရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် သိမ်းယူခြင်းကို မိန့်ဆိုအပ်၏။

အတ္ထတော နိဒ္ဓါရိတာနန္တိ အတ္ထုဒ္ဓါရပုဗ္ဗာပရာနုသန္ဓိအာဒိအတ္ထတော သုတ္တန္တရတော ဥဒ္ဓဋာနံ သံဝဏ္ဏိယမာနသုတ္တေ အာနီတာနံ ပါဠိဓမ္မာနံ. သဒ္ဒတော, ပမာဏန္တရတော စ လဒ္ဓါနံ ဣဓ ဝိစာရေတဗ္ဗတ္တာ အာဟ ‘‘နိရဝသေသတော’’တိ. အတ္ထဿာတိ အဘိဓေယျတ္ထဿ. ဓမ္မဿာတိ သဘာဝဓမ္မဿ. တတ္ထ တတ္ထ တံ အဘိနိရောပေတီတိ တသ္မိံ တသ္မိံ အတ္ထေ, ဓမ္မေ စ တံ နာမံ အဘိနိရောပေတိ, ‘‘အယမေဝံနာမော’’တိ ဝေါဟရတိ. ‘‘အတ္ထဿ, ဓမ္မဿာ’’တိ ပဒဒွယေန သာမညတော အတ္ထော, ဓမ္မော စ အနဝသေသေတွာ ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘အနဝသေသပရိယာဒါန’’န္တိ, ယတော ဝုတ္တံ ‘‘တတ္ထ တတ္ထာ’’တိ. တထာတိ ယထာ အနဝသေသတ္ထာဝဗောဓဒီပကံ အနဝသေသပရိယာဒါနံ ကတံ စတုဗျူဟပါဠိယံ, ဧဝံ ပုနပ္ပုနံ ဂဗ္ဘမုပေတီတိ ဧတ္ထ အသဒ္ဒဝတီ အတ္ထာ ပဝတ္တိဝသေန လဗ္ဘမာနာ သမ္မာပဋိပတ္တိ ဥဒ္ဓဋာတိ ဥပသံဟာရတ္ထော တထာ-သဒ္ဒေါ.

"Atthato niddhāritānaṃ" ဟူသည် အနက်ထုတ်ယူခြင်း၊ ရှေ့နောက်အနုသန္ဓေစပ်ခြင်း စသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြားသောသုတ်မှ ထုတ်နုတ်အပ်၍ ဖွင့်ဆိုအပ်ဆဲ သုတ်တော်သို့ ဆောင်ယူအပ်ကုန်သော ပါဠိတရားတို့၏ အနက်အားဖြင့် ဖြစ်၏။ သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း, အခြားသော သက်သေအထောက်အထား (ပမာဏ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ရအပ်ကုန်သော တရားတို့ကို ဤနေရာ၌ စိစစ်အပ်သောကြောင့် "niravasesato" (အကြွင်းမဲ့) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Atthassa" ဟူသည် ဟောကြားအပ်သော အနက်၏ ဖြစ်၏။ "Dhammassa" ဟူသည် သဘာဝတရား၏ ဖြစ်၏။ "Tattha tattha taṃ abhiniropeti" ဟူသည် ထိုထိုသော အနက်၌လည်းကောင်း၊ တရား၌လည်းကောင်း ထိုအမည်ကို တင်စား၏ (သတ်မှတ်၏)၊ "ဤတရားသည် ဤအမည်ရှိ၏" ဟု ဝေါဟာရပြု၏။ "Atthassa, dhammassa" ဟူသော ဤပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် ယေဘုယျအားဖြင့် အနက်ကိုလည်းကောင်း၊ တရားကိုလည်းကောင်း အကြွင်းမရှိ သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် "anavasesapariyādānaṃ" (အကြွင်းမဲ့ ကုန်စင်အောင် ယူခြင်း) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏၊ ထို့ကြောင့်ပင် "tattha tattha" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Tathā" ဟူသည်ကား အကြွင်းမဲ့ အနက်ကို သိစေတတ်သော အကြွင်းမဲ့ ကုန်စင်အောင် ယူခြင်းကို စတုဗျူဟဟာရပါဠိ၌ ပြုအပ်သကဲ့သို့၊ "punappunaṃ gabbhamupeti" အစရှိသော ဤပါဠိ၌ သဒ္ဒါအရ မဟုတ်သော်လည်း အနက်၏ ဖြစ်ပွားပုံအစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော သမ္မာပဋိပတ်ကို ထုတ်ယူအပ်၏ဟူသော စုပေါင်းဖော်ပြချက် အနက်ရှိသော "tathā" သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။

တေနေဝါတိ [Pg.38] သုတ္တန္တရသံသန္ဒနဿ သဘာဂဝိသဘာဂဓမ္မန္တရာဝဋ္ဋနူပါယဘာဝတော ဧဝ. ယတောတိ သဘာဂဝိသဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနဿ သာဓာရဏာဒိဓမ္မဝိဘဇနူပါယတ္တာ. ပဋိဝိဘတ္တသဘာဝေတိ ပဋိဘာဂဘာဝေန ဝိဘတ္တသဘာဝေ.

"Teneve" ဟူသည် သုတ်တော်ချင်း နှိုင်းယှဉ်ခြင်းသည် သဘာဂ (တူသော) ဝိသဘာဂ (မတူသော) အခြားတရားတို့ကို လည်ပတ်စေခြင်း (သိမ်းသွင်းခြင်း) ၏ အကြောင်းဥပါယ် ဖြစ်သောကြောင့်သာလျှင်တည်း။ "Yato" ဟူသည် သဘာဂ ဝိသဘာဂ တရားတို့ကို သိမ်းသွင်းခြင်းသည် သာဓာရဏစသော တရားတို့ကို ဝေဖန်ခြင်း၏ ဥပါယ်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "Paṭivibhattasabhāve" ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက် အစု၏ အဖြစ်ဖြင့် ခွဲခြားအပ်သော သဘောရှိကုန်သော။

တေ ဓမ္မာတိ ပဋိပက္ခတော ပရိဝတ္တိတဓမ္မာ. န ပရိယာယဝိဘာဝနာ ပညတ္တိဝိဘာဂပရိဂ္ဂါဟိကာတိ အာဟ ‘‘ပရိယာ…ပေ… သုဗောဓနဉ္စာ’’တိ.

"Te dhammā" ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားမှ ပြန်လည်၍ လည်ပတ်စေအပ်သော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ပရိယာယ (အနုသာသနီနည်းလမ်း) ကို ဖွင့်ပြခြင်းသည် ပညတ်ပိုင်းခြားမှုကို သိမ်းဆည်းတတ်သည် မဟုတ်သောကြောင့် "pariyā…pe… subodhanañca" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ပုစ္ဆာဝိသောဓနံ ဝိဿဇ္ဇနံ. အာရမ္ဘဝိသောဓနံ ဒေသနာယ အတ္ထကထနံ. တဒုဘယဝိစာရော ဓာတာဒီသု အသမ္မုယှန္တဿေဝ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ဓာတာယတနာ…ပေ… သမ္ပာဒေတု’’န္တိ. သုဒ္ဓေါ အာရမ္ဘောတိအာဒိပါဠိနိဒဿနေနပိ အယမေဝတ္ထော ဥဒါဟဋောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

"Pucchāvisodhanaṃ" ဟူသည် ဖြေကြားခြင်း (ဝိသဇ္ဇနာ) ဖြစ်၏။ "Ārambhavisodhanaṃ" ဟူသည် ဟောကြားတော်မူခြင်း၏ အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော စိစစ်ခြင်းသည် ဓာတ်စသည်တို့၌ မတွေဝေသော သူအားသာလျှင် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် "dhātāyatanā…pe… sampādetuṃ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Suddho ārambho" အစရှိသော ပါဠိသက်သေကို ပြသခြင်းဖြင့်လည်း ဤအနက်ကိုပင် ဥပမာပြအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

‘‘ကာရဏာကာရော’’တိ ပဒဋ္ဌာနံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ပဘေဒတော ဒေသနာကာရောတိ ဝေဝစနံ. နိဒ္ဓါရေတွာ ဝုစ္စမာနာနီတိ ဥဒ္ဓရိတွာ သမာရောပိယမာနာနီတိ အဓိပ္ပာယော. သုတ္တဿ အတ္ထံ တထတ္တာဝဗောဓာယာတိ သုတ္တဿ ပဒတ္ထာဝဂမမုခေန စတုသစ္စာဘိသမယာယ.

"Kāraṇākāro" ဟူသည် ပဒဋ္ဌာန် (နီးစပ်သောအကြောင်း) ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ "Pabhedato desanākāro" ဟူသည် ဝေဝုစ် (ထပ်တူပြုစကား) ဖြစ်၏။ "Niddhāretvā vuccamānāni" ဟူသည် ထုတ်ယူ၍ တင်စားအပ်ကုန်သော (အနက်တို့) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "Suttassa atthaṃ tathattāvabodhāya" ဟူသည် သုတ်တော်၏ ပုဒ်အနက်ကို သိခြင်းဟူသော လမ်းကြောင်းဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏။

ဝေနေယျတ္တယယုတ္တော အတ္ထနယတ္တယူပဒေသော ‘‘ဝေနေယျတ္တယပ္ပယောဇိတော’’တိ ဝုတ္တော. ဝေနေယျတ္တယဉှိ ပစ္စယသမဝါယေ တဒုပဒေသဖလံ အဓိဂစ္ဆန္တံ အတ္ထံ ပယောဇေတိ နာမာတိ. တဒနုက္ကမေနေဝါတိ တေသံ ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒီနံ ဒေသနာနုက္ကမေနေဝ. တေတိ တယော အတ္ထနယာ. တေသန္တိ ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒီနံ. ယထာ ဥဒ္ဒေသာဒီနံ သင်္ခေပမဇ္ဈိမဝိတ္ထာရဝုတ္တိယာ တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနံ ဥပကာရတာ, ဧဝံ တေသံ အတ္ထနယာနံ. တဿာတိ အတ္ထနယတ္ထဿ. တတ္ထာတိ တဿံ တဿံ ဘူမိယံ.

ဝေနေယျသုံးပါးနှင့် ယှဉ်သော အနက်နည်းလမ်းသုံးပါးကို ပြသခြင်းအား "veneyyattayappayojito" (ဝေနေယျသုံးပါးတို့သည် လှုံ့ဆော်အပ်သော) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဝေနေယျသုံးပါးတို့သည် အကြောင်းတရားတို့ စုပေါင်းညီညွတ်သောအခါ ထိုဆုံးမဩဝါဒ၏ အကျိုးကို ရရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ အကျိုးစီးပွားကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သောကြောင့်တည်း။ "Tadanukkamena eva" ဟူသည် ထိုဥဂ္ဃဋိတညူအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဟောကြားတော်မူသော အစဉ်အတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ "Te" ဟူသည် သုံးပါးသော အနက်နည်းလမ်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "Tesaṃ" ဟူသည် ဥဂ္ဃဋိတညူအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဖြစ်၏။ ဥဒ္ဒေသ (အကျဉ်းပြခြင်း) အစရှိသည်တို့၏ အကျဉ်း၊ အလယ်အလတ်၊ အကျယ် ပြုမူခြင်းဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့အား ကျေးဇူးပြုပုံကဲ့သို့၊ ထိုအနက်နည်းလမ်းတို့၏ (ကျေးဇူးပြုပုံသည်လည်း ဖြစ်၏)။ "Tassa" ဟူသည် အနက်နည်းလမ်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်၏ ဖြစ်၏။ "Tattha" ဟူသည် ထိုထိုသော (ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏) ဘုံ၌ ဖြစ်၏။

သမုဋ္ဌာနံ နိဒါနံ. အနေကဓာ သဒ္ဒနယတော, နိရုတ္တိနယတော စာတိ အနေကပ္ပကာရံ. ပဒတ္ထော သဒ္ဒတ္ထော. ဝိဓိ အနုဝါဒေါတိ ဣဒမေတ္ထ ဝိဓိဝစနံ, အယမနုဝါဒေါတိ အယံ ဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သမာဓာတဗ္ဗောတိ ပရိဟရိတဗ္ဗော. အနုသန္ဓီယာ အနုရူပံ နိဂမေတဗ္ဗန္တိ ယာယ အနုသန္ဓိယာ သုတ္တေ ဥပရိ ဒေသနာ ပဝတ္တာ, တဒနုရူပံ သံဝဏ္ဏနာ နိဂမေတဗ္ဗာ. ပယောဇနန္တိ ဖလံ. ပိဏ္ဍတ္ထောတိ သင်္ခေပတ္ထော. အနုသန္ဓီတိ ပုစ္ဆာနုသန္ဓိအာဒိအနုသန္ဓိ. ဥပေါဂ္ဃာဋောတိ နိဒဿနံ. စာလနာတိ စောဒနာ. ပစ္စုပဋ္ဌာနံ ပရိဟာရော.

သမုဋ္ဌာန်းဟူသည် အကြောင်းရင်း (နိဒါန်း) ဖြစ်သည်။ သဒ္ဒနယနည်း၊ နိရုတ္တိနယနည်းအားဖြင့် အထူးထူးအပြားပြားရှိသောကြောင့် အများအပြားရှိ၏။ ပုဒ်၏အနက် (ပဒတ္ထ) ဟူသည် သဒ္ဒါ၏အနက် (သဒ္ဒတ္ထ) ဖြစ်သည်။ "ဝိဓိ" နှင့် "အနုဝါဒ" ဟူသည် ဤ၌ ဤကား ဝိဓိဝစန (ပညတ်ချက်စကား)၊ ဤကား အနုဝါဒ (ထပ်ဆင့်ဆိုချက်စကား) ဟု ဤသို့ ခွဲခြားမှုကို သိအပ်၏။ "ဖြေရှင်းအပ်၏ (သမာဓာတဗ္ဗ)" ဟူသည် ဖြေရှင်းအပ်/ပယ်ဖျောက်အပ်၏ (ပရိဟရိတဗ္ဗ) ဟု ဆိုလိုသည်။ "အနုသန္ဓေနှင့် လျော်စွာ နိဂုံးချုပ်အပ်၏" ဟူသည် သုတ်၌ အထက်ဘက်၌ ဒေသနာတော်သည် မည်သည့်အနုသန္ဓေဖြင့် ဖြစ်ပွားသနည်း၊ ထိုအနုသန္ဓေနှင့် လျော်ညီစွာ ဖွင့်ဆိုချက် (အဋ္ဌကထာ) ကို နိဂုံးချုပ်အပ်၏။ အကျိုး (ပယောဇန) ဟူသည် အကျိုးတရား (ဖလ) ဖြစ်သည်။ အကျဉ်းချုပ်အနက် (ပိဏ္ဍတ္ထ) ဟူသည် အကျဉ်းအနက် (သံခေပတ္ထ) ဖြစ်သည်။ အနုသန္ဓေဟူသည် ပုစ္ဆာနုသန္ဓေ စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ ဥပေါဂ္ဃါတဟူသည် ညွှန်ပြချက် (နိဒဿန) ဖြစ်သည်။ စာလနာဟူသည် စောဒနာ ဖြစ်သည်။ ပစ္စုပဋ္ဌာန်ဟူသည် အဖြေ (ပရိဟာရ) ဖြစ်သည်။

ပကတိအာဒိပဒါဝယဝံ [Pg.39] ဘိန္ဒိတွာ ကထနံ ဘေဒကထာ ယထာ ‘‘ဒိဗ္ဗန္တီတိ ဒေဝါ’’တိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁၅၃). ပဒဿ အတ္ထကထနံ တတွကထာ ယထာ ‘‘ဗုဒ္ဓေါတိ ယော သော ဘဂဝါ သယမ္ဘူ အနာစရိယကော’’တိ (မဟာနိ. ၁၉၂; စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာနိဒ္ဒေသ ၉၇; ပဋိ. မ. ၁.၁၆၁). ပရိယာယဝစနံ ဝေဝစနဂ္ဂဟဏံ ယထာ ‘‘ပညာ ပဇာနနာ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆). ဝိစယယုတ္တိစတုဗျူဟပရိဝတ္တနဟာရေကဒေသသင်္ဂဟိတာ, ဝေဝစနဟာရသင်္ဂဟိတာ စာတိ အာဟ ‘‘တေ ဣဓ ကတိပယဟာရသင်္ဂဟိတာ’’တိ.

ပကတိစသော ပုဒ်၏အစိတ်အပိုင်းကို ခွဲခြမ်း၍ ပြောဆိုခြင်းသည် "ဘေဒကထာ" မည်၏၊ ဥပမာ - "ပျော်မြူးတတ်ကုန်သောကြောင့် နတ် (ဒေဝါ) မည်ကုန်၏" ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ပုဒ်၏ အစစ်အမှန်သဘောကို ပြောဆိုခြင်းသည် "တတ္ထကထာ" မည်၏၊ ဥပမာ - "ဗုဒ္ဓဟူသည် ဆရာမရှိဘဲ ကိုယ်တိုင်သိမြင်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူ၏" ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဝေဝုစ်စကားလုံးများကို ယူခြင်းသည် "ပရိယာယဝစန" မည်၏၊ ဥပမာ - "ပညာဟူသည် ကောင်းစွာသိခြင်း (ပဇာနနာ) ဖြစ်၏" ဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ဝိစယဟား၊ ယုတ္တိဟား၊ စတုဗျူဟဟား၊ ပရိဝတ္တနဟားတို့၏ တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝေဝုစနဟားအားဖြင့်လည်းကောင်း သိမ်းဆည်းအပ်သောကြောင့် "ထို (စကားအင်္ဂါ) တို့ကို ဤနေရာ၌ အချို့သော ဟားတို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

အတ္တနော ဖလံ ဓာရေတီတိ ဓမ္မောတိ ဟေတုနော ဓမ္မဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဉာပကဟေတူပိ ဉာဏကရဏဋ္ဌေန ကာရကေ ပက္ခိပိတွာ အာဟ ‘‘ကာရကော သမ္ပာပကောတိ ဒုဝိဓော’’တိ. ပုန စက္ခုဗီဇာဒိနိဗ္ဗတ္တကမေဝ ကာရဏံ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ပုန…ပေ… တိဝိဓော’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တယော ကုသလဟေတူ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၁၀၅၉-၁၀၆၀) အာဂတာ အလောဘာဒယော, လောဘာဒယော စ ဟေတုဟေတု နာမ. ‘‘စတ္တာရော ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မဟာဘူတာ ဟေတု, စတ္တာရော မဟာဘူတာ ပစ္စယော ရူပက္ခန္ဓဿ ပညာပနာယာ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၃.၈၆) အာဂတော ပစ္စယဟေတု နာမ. ကုသလာကုသလံ ကမ္မံ အတ္တနော ဝိပါကံ ပတိ ဥတ္တမဟေတု နာမ. စက္ခာဒိဗီဇာဒိ စက္ခုဝိညာဏအင်္ကုရာဒီနံ အသာဓာရဏဟေတု နာမ. ကုသလာကုသလာနံ သတိပိ ပစ္စယဓမ္မဘာဝေ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဖလဝိသေသဟေတုဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝိသုံ ဂဟဏံ, သဒ္ဒမဂ္ဂါနံ ပန ဉာပကသမ္ပာပကဟေတုဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အင်္ကုရာဒိကဿ အသာဓာရဏဟေတု ဗီဇာဒိသမာနဇာတိယဟေတုတာယ သဘာဂဟေတု. သာဓာရဏဟေတု ဘုသသလိလာဒိအသမာနဇာတိယတာယ အသဘာဂဟေတု. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓသန္တာနိကော အဇ္ဈတ္တိကဟေတု, ဣတရော ဗာဟိရဟေတု. ကေစိ ပန ‘‘သသန္တာနိကော အဇ္ဈတ္တိကဟေတု, ဣတရော ဗာဟိရဟေတူ’’တိ ဝဒန္တိ. ပရိဂ္ဂါဟကော ဥပတ္ထမ္ဘကော. ပရမ္ပရဟေတု ဥပနိဿယပစ္စယော.

မိမိ၏ အကျိုးတရားကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် "ဓမ္မ" မည်၏ဟု အကြောင်း (ဟိတ်) တရား၏ ဓမ္မအဖြစ်ကို သိအပ်၏။ သိစေတတ်သော အကြောင်းတရား (ဉာပကဟိတ်) ကိုလည်း သိကြောင်းဖြစ်သော အနက်ကြောင့် ပြုတတ်သူ (ကာရက) ၌ သွင်း၍ "ပြုတတ်သော ကာရကဟိတ်၊ ဆိုက်ရောက်စေတတ်သော သမ္ပါပကဟိတ် ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ တစ်ဖန် မျက်စိ၊ မျိုးစေ့ စသည်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော အကြောင်း (ကာရဏ) သက်သက်ကို ပြု၍ ပြလိုသဖြင့် "တစ်ဖန်...ပ... သုံးမျိုးရှိ၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။ "ကုသိုလ်ဟိတ်သုံးပါး" စသည်ဖြင့် လာကုန်သော အလောဘ စသည်တို့နှင့် လောဘ စသည်တို့သည် "ဟေတုဟိတ်" (ဟိတ်စစ်စစ်) မည်ကုန်၏။ "ရဟန်းတို့၊ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့သည် ရူပက္ခန္ဓာကို ပညတ်ခြင်းငှာ အကြောင်း (ဟိတ်) ဖြစ်ကုန်၏၊ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့သည် ပစ္စည်းဖြစ်ကုန်၏" စသည်ဖြင့် လာသော အကြောင်းသည် "ပစ္စယဟိတ်" မည်၏။ ကုသိုလ် အကုသိုလ် ကံသည် မိမိ၏ အကျိုးဝိပါက်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ "ဥတ္တမဟိတ်" မည်၏။ မျက်စိ၊ မျိုးစေ့ စသည်တို့သည် စက္ခုဝိညာဉ်၊ အညှောက် စသည်တို့အတွက် "အသာဓာရဏဟိတ်" မည်၏။ ကုသိုလ် အကုသိုလ်တို့အား ပစ္စည်းတရားအဖြစ် ရှိပါသော်လည်း ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ်သော အကျိုးထူးတို့၏ အကြောင်းဖြစ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ သီးခြားယူခြင်းဖြစ်ကြောင်း၊ သဒ္ဒါတရားနှင့် မဂ်တို့၏ကား သိစေတတ်သော၊ ဆိုက်ရောက်စေတတ်သော ဟိတ်ဖြစ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ အညှောက်စသည်တို့၏ အသာဓာရဏဟိတ်သည် မျိုးစေ့စသော သဘာဝတူသော အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "သဘာဂဟိတ်" မည်၏။ သာဓာရဏဟိတ်သည် မြေ၊ ရေ စသော သဘာဝမတူသော အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "အသဘာဂဟိတ်" မည်၏။ ဣန္ဒြေနှင့် စပ်ယှဉ်သော သန္တာန်၌ ဖြစ်သော အကြောင်းသည် "အဇ္ဈတ္တိကဟိတ်" မည်၏၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အကြောင်းသည် "ဗာဟိရဟိတ်" မည်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား "မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်သောအကြောင်းသည် အဇ္ဈတ္တိကဟိတ် မည်၏၊ တစ်ပါးသော အကြောင်းသည် ဗာဟိရဟိတ် မည်၏" ဟု ဆိုကုန်၏။ လက်ခံသိမ်းဆည်းတတ်သော ပရိဂ္ဂါဟကဟူသည် ထောက်ကူတတ်သော ဥပတ္ထမ္ဘက ဖြစ်သည်။ အစဉ်အဆက်ဖြစ်သော အကြောင်း (ပရမ္ပရဟိတ်) ဟူသည် ဥပနိဿယပစ္စည်း ဖြစ်သည်။

နိဗ္ဗာနဿ အနိဗ္ဗတ္တနိယေပိ သမုဒယပ္ပဟာနသမုဒယနိရောဓာနံ အဓိဂမာဓိဂန္တဗ္ဗဘာဝတော နိဗ္ဗာနံ ပတိ မဂ္ဂဿ ဟေတုဘာဝေါ ဝိယ မဂ္ဂံ ပတိ နိဗ္ဗာနဿ ဖလဘာဝေါ ဥပစာရသိဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘ဖလပရိယာယော လဗ္ဘတီ’’တိ.

နိဗ္ဗာန်သည် အကြောင်းတရားတို့ဖြင့် မဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော်လည်း သမုဒယကို ပယ်ခြင်းနှင့် သမုဒယချုပ်ခြင်းကို ရရှိအပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် နိဗ္ဗာန်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ မဂ်၏ အကြောင်း (ဟိတ်) ဖြစ်မှုကဲ့သို့ မဂ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ နိဗ္ဗာန်၏ အကျိုး (ဖလ) ဖြစ်မှုသည် ဥပစာအားဖြင့် ပြီးမြောက်ထင်ရှား၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ "အကျိုးတရား (ဖလ) ဟူသော ပရိယာယ်ကို ရအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုသည်။

ပဋိပဇ္ဇမာနဘူမိ မဂ္ဂဓမ္မာ. ပဋိပန္နဘူမိ ဖလဓမ္မာ.

ကျင့်ဆဲဖြစ်သောသူတို့၏ ဘူမိ (အဆင့်အတန်း) သည် မဂ်တရားများ ဖြစ်ကုန်၏။ ကျင့်ပြီးသောသူတို့၏ ဘူမိသည် ဖိုလ်တရားများ ဖြစ်ကုန်၏။

ကိစ္စတောတိ [Pg.40] သရသတော. လက္ခဏတောတိ ဥပလက္ခဏတော. သာမညတောတိ သမာနဘာဝတော. တေန သမာနဟေတုတာ, သမာနဖလတာ, သမာနာရမ္မဏတာ စ ဂဟိတာ ဟောတီတိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ လက္ခဏဟာရနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝ.

"ကိစ္စအားဖြင့်" ဟူသည် မိမိ၏ ကိစ္စသဘော (သရသ) အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "လက္ခဏာအားဖြင့်" ဟူသည် အထူးမှတ်သားအပ်သော သဘော (ဥပလက္ခဏ) အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "သာမညအားဖြင့်" ဟူသည် တူညီသောအဖြစ် (သမာနဘာဝ) အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ သာမညအားဖြင့် ယူခြင်းဖြင့် တူညီသော အကြောင်းရှိသည်ဖြစ်ခြင်း၊ တူညီသော အကျိုးရှိသည်ဖြစ်ခြင်း၊ တူညီသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်ခြင်းတို့ကိုလည်း သိမ်းဆည်းယူအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ ထို၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားလုံးကို အောက်၌ လက္ခဏဟာရနိဒ္ဒေသ ဖွင့်ဆိုချက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသာ ဖြစ်သည်။

အပိစေတ္ထ သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂဝိရောဓပကရဏလိင်္ဂသဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနသာမတ္ထိယာဒီနမ္ပိ ဝသေန နယဝိဘာဂေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တတ္ထ သမ္ပယောဂတော တာဝနယဝိဘာဂေါ – ‘‘နာဟံ, ဘိက္ခဝေ, အညံ ဧကဓမ္မမ္ပိ သမနုပဿာမိ, ယံ ဧဝံ လဟုပရိဝတ္တံ, ယထယိဒံ စိတ္တ’’န္တိ (အ. နိ. ၁.၄၈) စိတ္တဿ လဟုပရိဝတ္တိတာ ဂဟိတာ, တံသမ္ပယောဂတော စေတသိကာနမ္ပိ ဂဟိတာဝ ဟောတိ အညတ္ထ နေသံ စိတ္တေန သမ္ပယောဂဒီပနတော. အထ ဝါ ‘‘သညိနော’’တိ. သညာသဟိတတာဝစနေန ဟိ နေသံ ဝေဒနာစေတနာဒိဝန္တတာပိ သမ္ပယောဂတော ဒီပိတာ ဟောတိ.

တစ်နည်းအားဖြင့် ဤ၌ သံပယောဂ၊ ဝိပ္ပယောဂ၊ ဝိရောဓ၊ ပကရဏ၊ Lိင်္ဂ၊ သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာန၊ သာမတ္ထိယ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်း နည်းလမ်းခွဲခြားပုံကို သိအပ်၏။ ထို၌ သံပယောဂအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ နည်းလမ်းခွဲခြားပုံမှာ— "ရဟန်းတို့၊ ဤစိတ်ကဲ့သို့ လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပျက်ပြောင်းလဲတတ်သော အခြားတစ်ပါးသော တရားတစ်ခုကိုမျှ ငါဘုရား မမြင်" ဟူသော စကားရပ်ဖြင့် စိတ်၏ လျင်မြန်စွာ ပြောင်းလဲတတ်သော သဘောကို ယူအပ်၏၊ ထိုစိတ်နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် စေတသိက်တို့၏ လျင်မြန်စွာ ပြောင်းလဲတတ်သော သဘောကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်၏၊ အကြောင်းမူကား အခြားသော ဒေသနာတို့၌ ထိုစေတသိက်တို့၏ စိတ်နှင့် ယှဉ်တွဲဖြစ်ပုံကို ပြသထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်လည်း "သညီ" (သညာရှိသောသူ) ဟူ၍ လာသော စကား၌ သညာနှင့်တကွဖြစ်ခြင်းဟူသော စကားဖြင့် ထိုသူတို့၏ ဝေဒနာ၊ စေတနာ စသည်တို့ရှိခြင်းကိုလည်း သံပယောဂအားဖြင့် ပြသပြီး ဖြစ်သည်။

ဝိပ္ပယောဂတော – ‘‘အဟေတုကာ’’တိ. ဟေတုသမ္ပယုတ္တာ ဟိ ဓမ္မာ ‘‘သဟေတုကာ’’တိ ဝုတ္တာတိ တဗ္ဗိဓုရာ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယောဂတော ‘‘အဟေတုကာ’’တိ ဝုတ္တာတိ ဝိညာယတိ. အထ ဝါ ‘‘အသညိနော’’တိ. သညာဝိပ္ပယုတ္တာ ဟိ ဓမ္မပဝတ္တိ ဣဓာဓိပ္ပေတာ, န သညာယ အဘာဝမတ္တန္တိ ဝိညာယတိ.

ဝိပ္ပယောဂအားဖြင့် နည်းလမ်းပြပုံမှာ— "အဟေတုက" (ဟိတ်မရှိသောတရား) ဟူသော စကားရပ် ဖြစ်သည်။ ဟိတ်နှင့် ယှဉ်ကုန်သော တရားတို့ကို "သဟေတုက" ဟူ၍ မိန့်ဆိုသောကြောင့်၊ ထိုဟိတ်နှင့် ကင်းသော တရားတို့ကို ဝိပ္ပယောဂအားဖြင့် "အဟေတုက" ဟူ၍ မိန့်ဆိုအပ်၏ ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်လည်း "အသညီ" (သညာမရှိသောသူ) ဟူသော စကားရပ်၌ သညာနှင့် ကင်းသော တရားတို့၏ ဖြစ်ပွားပုံကို ဤ၌ ရည်ရွယ်အပ်၏၊ သညာမရှိရုံမျှသက်သက်ကို ရည်ရွယ်သည်မဟုတ်ဟု သိအပ်၏။

ဝိရောဓတော – ‘‘အဋ္ဌမကော (ယမ. ၃.ဣန္ဒြိယယမကပါဠိ.၄၃၉), သဒ္ဓါနုသာရီ’’တိ (ပု. ပ. မာတိကာ ၇.၃၆) စ ဝုတ္တေ တံ သန္တတိယံ သံယောဇနတ္တယပ္ပဟာနံ ဝိညာယတိ, တထာ ‘‘သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေ အနာဂါမိတာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၄; မ. နိ. ၁.၁၃၇) ဝုတ္တေ ပဉ္စောရမ္ဘာဂိယသံယောဇနပ္ပဟာနံ, ‘‘ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အညာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၄၀၄; မ. နိ. ၁.၁၃၇) ဝုတ္တေ အနဝသေသသံယောဇနပ္ပဟာနံ ဝိညာယတိ.

ဝိရောဓ (ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း) အားဖြင့်ကား— "အဋ္ဌမက (ရှစ်ခုမြောက်သောပုဂ္ဂိုလ်)၊ သဒ္ဓါနုသာရီ" ဟူ၍ မိန့်ဆိုအပ်သော်၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ သံယောဇဉ်သုံးပါးကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ထို့အတူ "ဥပါဒိသေသ (ဥပါဒါန်အကြွင်း) ရှိသေးသော် အနာဂါမိဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုသော် အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်ငါးပါးကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ "မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ် (အညာ) သို့ ရောက်၏" ဟု မိန့်ဆိုသော် သံယောဇဉ်အားလုံးကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်ခြင်းကို သိအပ်၏။

ပကရဏတော – ‘‘အဗျာကတာ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. မာတိကာ). အဓိကာရတော ဟိ ကုသလာကုသလဘာဝေန န ကထိတာတိ ဉာယတိ. ‘‘ဥပဓီ ဟိ နရဿ သောစနာ’’တိ (သံ. နိ. ၁.၁၂, ၁၄၄) စ. ဗာဟိရာ ဟိ ဓမ္မာ ဣဓ ‘‘ဥပဓီ’’တိ အဓိပ္ပေတာတိ ဝိညာယတိ.

ပကရဏ (ကျမ်းစကားစပ်) အားဖြင့်ကား— "အဗျာကတတရားများ" ဟူသော စကားရပ် ဖြစ်သည်။ အကျုံးဝင်သော အခွင့်အားဖြင့် ကုသိုလ် အကုသိုလ်အဖြစ်ဖြင့် မဟောကြားအပ်သော တရားများဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ "ဥပဓိ (စွဲလမ်းရာ) တို့သည် လူသားတို့၏ စိုးရိမ်ကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏" ဟူသော စကား၌လည်း ပြင်ပ၌ဖြစ်သော တရားတို့ကို ဤနေရာ၌ "ဥပဓိ" ဟူ၍ ရည်ရွယ်အပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

လိင်္ဂတော – ‘‘သီတေနပိ ရုပ္ပတိ, ဥဏှေနပိ ရုပ္ပတီ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၃.၇၉). သီတာဒိဂ္ဂဟဏေန ဟိ လိင်္ဂေန ဘူတုပါဒါယပ္ပကာရဿေဝ ဓမ္မဿ ရူပဘာဝေါ, န ဣတရဿ.

လိင်္ဂ (အမှတ်အသား) အားဖြင့်ကား— "အေးခြင်းကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်ပျက်စီး၏၊ ပူခြင်းကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်ပျက်စီး၏" စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ အေးခြင်းစသည်တို့ကို ယူခြင်းဟူသော အမှတ်အသားဖြင့် မဟာဘုတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ် အပြားရှိသော တရားတို့၏ ရုပ်အဖြစ်ကိုသာ ယူအပ်၏၊ ထိုမှတစ်ပါးသော နာမ်တရားတို့ကို မယူအပ်ပေ။

သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာနတော – ‘‘ကာယပဿဒ္ဓိ, ကာယာယတန’’န္တိ. ‘‘ယာ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿာ’’တိအာဒိဝစနတော ဟိ ပုရိမော ကာယသဒ္ဒေါ သမူဟဝါစီ, ဣတရော အာယတနသဒ္ဒသန္နိဓာနတော ပသာဒဝါစီ.

သဒ္ဒန္တရသန္နိဓာန (အခြားစကားလုံးနှင့် နီးကပ်စွာတည်ခြင်း) အားဖြင့်ကား— "ကာယပဿဒ္ဓိ"၊ "ကာယာယတန" ဟူသော စကားလုံးများ ဖြစ်သည်။ "ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ခြင်း..." စသော စကားအရ ရှေးဦးစွာလာသော "ကာယ" သဒ္ဒါသည် စေတသိက်အစုအပေါင်း (နာမ်ကိုယ်) ကို ဟော၏။ တစ်ပါးသော "ကာယာယတန" ဟူသော စကား၌မူ "အာယတန" သဒ္ဒါနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိသောကြောင့် ကာယပသာဒရုပ်ကို ဟော၏။

သာမတ္ထိယတော [Pg.41] – ‘‘သဗ္ဗံ, ဘိက္ခဝေ, အာဒိတ္တံ (သံ. နိ. ၄.၂၈; မဟာဝ. ၅၄), သဗ္ဗေ တသန္တိ ဒဏ္ဍဿာ’’တိ (ဓ. ပ. ၁၂၉) စ, တထာ ‘‘သဗ္ဗာဝန္တံ လောကံ မေတ္တာသဟဂတေန စေတသာ…ပေ… ဖရိတွာ ဝိဟရတီ’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၅၅၆; ၃.၃၀၈; မ. နိ. ၁.၇၇, ၂၃၂, ၄၅၉, ၅၀၉; ၂.၃၀၉; ၃.၂၃၀; ဝိဘ. ၆၄၂). ဧတ္ထ ဟိ သတိပိ သဗ္ဗသဒ္ဒဿ အနဝသေသသတ္တဝါစကတ္တေ အာဒိတ္တတာ သာပေက္ခဿေဝ အတ္ထဿ ဝါစကတ္တာ ပဒေသဝါစီ သဗ္ဗသဒ္ဒေါ, လောကသဒ္ဒေါပိ သတ္တဝါစီ. သတ္တာရမ္မဏာ ဟိ အပ္ပမညာတိ. တထာ ‘‘မာတရံ ပိတရံ ဟန္တွာ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၉၄-၂၉၅) သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဟိ သပဋိက္ခေပတော, မာတုပိတုဃာတကမ္မဿ စ မဟာသာဝဇ္ဇတာပဝေဒနတော, ဣဓ စ တဒနုညာယ ကတာယ မာတုပိတုဋ္ဌာနိယာ တာဒိသာ ကေစိ ပါပဓမ္မာ ဝေနေယျဝသေန ဂဟိတာ ဝိညာယတိ. ကေ ပန တေတိ? တဏှာမာနာ. တဏှာ ဟိ ဇနနီ သတ္တာနံ. ‘‘တဏှာ ဇနေတိ ပုရိသ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၅၅-၅၇) ဟိ ဝုတ္တံ. ပိတုဋ္ဌာနိယော မာနော တံ နိဿာယ အတ္တသမ္ပဂ္ဂဏှတော ‘‘အဟံ အသုကဿ ရုညော, ရာဇမဟာမတ္တဿ ဝါ ပုတ္တော’’တိ ယထာ. သာမတ္ထိယာဒီနန္တိ အာဒိသဒ္ဒေန ဒေသပကတိအာဒယော သင်္ဂယှန္တိ.

စွမ်းအား (စွမ်းရည်) အားဖြင့် - 'ရဟန်းတို့၊ ခပ်သိမ်းသောတရားသည် ပူလောင်အပ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့သည် ဒဏ်ကို ကြောက်ရွံ့ကြကုန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် 'တစ်လောကလုံးကို မေတ္တာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်ဖြင့်... ပြန့်ပွားစေ၍ နေ၏' စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း (ဟောတော်မူအပ်၏)။ ဤပါဠိတော်၌ 'သဗ္ဗ' သဒ္ဒါသည် အကြွင်းမဲ့ သတ္တဝါကို ဟောသည်ဖြစ်သော်လည်း ပူလောင်ခြင်းသည် ဆီလျော်ရာအနက်ကို ငဲ့ရသောကြောင့် ဤနေရာ၌ 'သဗ္ဗ' သဒ္ဒါသည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာ ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ 'လောက' သဒ္ဒါသည်လည်း သတ္တဝါကို ဟော၏။ အပ္ပမညာတရားတို့သည် သတ္တဝါအာရုံရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ 'အမိအဖကို သတ်၍' ဟူသော ဂါထာ၌ အလုံးစုံသော အပြစ်ကို တားမြစ်လိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိဘကို သတ်သောကံသည် အလွန်အပြစ်ကြီးလေးကြောင်း ပြလိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤနေရာ၌ ထိုမိဘသတ်ခြင်းကို ခွင့်ပြုချက်အားဖြင့် ပြုအပ်သော မိဘနေရာ၌ တည်ကုန်သော ထိုသို့သော အချို့သော ယုတ်မာသောတရား (ကိလေသာ) တို့ကို ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုအားဖြင့် ယူအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ထိုတရားတို့ကား အဘယ်နည်း? တဏှာနှင့် မာနတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တဏှာသည် သတ္တဝါတို့၏ မိခင်သဖွယ် ဖြစ်၏။ 'တဏှာသည် သတ္တဝါကို ဖြစ်စေတတ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဖခင်နေရာ၌ တည်သော တရားကား မာန ဖြစ်၏။ ထိုမာနကို အမှီပြု၍ မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ဥပမာ - 'ငါသည် အဘယ်မင်း၏ သားဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် မင်းအမတ်ကြီး၏ သားဖြစ်၏' ဟု (ချီးမြှောက်သကဲ့သို့) ဖြစ်၏။ 'စွမ်းရည်စသည်တို့၏' ဟူသော ပုဒ်၌ 'စသည်' သဒ္ဒါဖြင့် ဒေသဓမ္မတာ (ဒေသသဘာဝ) စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်ကုန်၏။

လဗ္ဘမာနပဒတ္ထနိဒ္ဓါရဏမုခေနာတိ တသ္မိံ တသ္မိံ သုတ္တေ လဗ္ဘမာနအဿာဒါဒိဟာရပဒတ္ထနိဒ္ဓါရဏဒွါရေန. ယထာလက္ခဏန္တိ ယံ ယံ လက္ခဏံ, လက္ခဏာနုရူပံ ဝါ ယထာလက္ခဏံ. ဟေတုဖလာဒီနိ ဥပဓာရေတွာ ယောဇေတဗ္ဗာနိ တေသံ ဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒါနိ ဟေတုဖလာဒယော ယေ ယသ္မိံ ဟာရေ သဝိသေသံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ, တေ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိသေသတော ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ သုဝိညေယျမေဝ.

'ရရှိနိုင်သော ပုဒ်အနက်ကို သတ်မှတ်ခြင်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ ထိုထိုသုတ်၌ ရရှိနိုင်သော အဿာဒစသည်တို့၏ ဟာရပုဒ်အနက်ကို ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်း လမ်းကြောင်းဖြင့် (ဟူလို)။ 'လက္ခဏာအားလျော်စွာ' ဟူသည်မှာ အကြင်အကြင် လက္ခဏာ သို့မဟုတ် လက္ခဏာနှင့် လျော်ညီစွာ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ အကြောင်းအကျိုးစသည်တို့ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ ထိုအကြောင်းအကျိုးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တွဲဖက်ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါ အကြင်ဟာရ၌ ထူးခြားစွာ အလိုရှိအပ်သော အကြောင်းအကျိုးစသည်တို့ကို ပြသရန် 'အထူးသဖြင့်သော်ကား' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာ ဖြစ်၏။

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

နိဒ္ဒေသဝါရအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၄. ပဋိနိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

၄. ပဋိနိဒ္ဒေသဝါရအဖွင့်

၁. ဒေသနာဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၁. ဒေသနာဟာရဝိဘင်းအဖွင့်

၅. အနွတ္ထသညတန္တိ အတ္ထာနုဂတသညဘာဝံ, ‘‘ဒေသနာဟာရော’’တိ အယံ သညာ အနွတ္ထာ အတ္ထာနုဂတာတိ အတ္ထော.

၅. 'အနက်သို့ လိုက်သော အမည်ရှိခြင်း' ဟူသည်မှာ အနက်သို့ အစဉ်လိုက်သော အမည်ရှိသည်၏ အဖြစ်တည်း။ 'ဒေသနာဟာရ' ဟူသော ဤအမည်သည် အနက်သို့ လိုက်သော အနက်နှင့် လျော်ညီသော အမည်ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

အဝုတ္တမေဝါတိ [Pg.42] ပုဗ္ဗေ အသံဝဏ္ဏိတပဒမေဝ. ‘‘ဓမ္မံ ဝေါ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၃.၄၂၀) ဝစနဿ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတုံ ‘‘ကတ္ထ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေပိဋကဿ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ သံဝဏ္ဏနာလက္ခဏံ နေတ္တိပ္ပကရဏံ, တဉ္စ ပရိယတ္တိဓမ္မသင်္ဂါဟကေ သုတ္တပဒေ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဘာဝေန ဂဟိတေ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဒေသနာဟာရေန…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ.

'မဟောအပ်သေးသော အရာသာ' ဟူသည်မှာ ရှေး၌ မဖွင့်ဆိုအပ်သေးသော ပုဒ်ကိုသာ ဆိုလိုသည်။ 'သင်တို့အား တရားတော်ကို...' စသော စကား၏ စပ်သွယ်ပုံကို ပြခြင်းငှာ 'အဘယ်အရပ်၌နည်း' စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပိဋကတ်သုံးပုံ ဗုဒ္ဓဝစန၏ အဖွင့်လက္ခဏာရှိသောကျမ်းသည် နေတ္တိပကရဏကျမ်း ဖြစ်၏။ ထိုကျမ်းသည် ပရိယတ္တိတရားတော်ကို သိမ်းဆည်းရာဖြစ်သော သုတ်ပုဒ်၌ ဖွင့်ဆိုထိုက်သော အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်သည်ရှိသော် ယူပြီးသားသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဒေသနာဟာရဖြင့်... ပြ၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ယေသံ အဿာဒါဒီနံ ဝိဘဇနလက္ခဏော ဒေသနာဟာရော, တေ ဂါထာယ, ဣဓာပိ စ အာဂတေ ‘‘အဿာဒံ အာဒီနဝ’’န္တိအာဒိနာ ဥဒါဟရဏဝသေန ဝိဘဇိတုံ ‘‘တတ္ထ ကတမော အဿာဒေါ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တဿံ ‘‘အဿာဒါဒီနဝတာ’’တိ ဂါထာယံ ဝုတ္တော ကတမော အဿာဒေါ. အထ ဝါ ‘‘အဿာဒံ အာဒီနဝ’’န္တိအာဒိနာ ယော ဣဓ အဿာဒါဒီနံ ဥဒ္ဒေသော, တတ္ထ ကတမော အဿာဒေါတိ စေတိ အတ္ထော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ကမ္မကရဏတ္ထဘိန္နဿ ဝိသယဝိသယိတာလက္ခဏဿ အဿာဒဒွယဿ နိဒဿနတ္ထံ ဂါထာဒွယုဒါဟရဏံ, တထာ ကာမဝိပရိဏာမလက္ခဏဿ, ဝဋ္ဋဒုက္ခလက္ခဏဿ စာတိ ဒုဝိဓဿာပိ အာဒီနဝဿ နိဒဿနတ္ထံ ‘‘အရိယမဂ္ဂေါ နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဒုဝိဓဿာပိ နိဿရဏဿ နိဒဿနနိဒဿနတ္ထဉ္စ ဒွေ ဒွေ ဂါထာ ဥဒါဟဋာ.

အကြင်အဿာဒစသည်တို့ကို ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော ဒေသနာဟာရကို ဂါထာ၌လည်းကောင်း၊ ဤနေရာ၌ ရောက်ရှိလာသော 'သာယာဖွယ် (အဿာဒ)၊ အပြစ် (အာဒီနဝ)' စသည်ဖြင့် ဥပမာအစွမ်းဖြင့် ဝေဖန်ရန် 'ထိုတရားတို့တွင် အဘယ်သည် သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ဖြစ်သနည်း' စသည်ဖြင့် စတင်ခဲ့၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'ထို၌' ဟူသည်မှာ ထို 'အဿာဒါဒီနဝတာ' ဟူသော ဂါထာ၌ ပြဆိုအပ်သော 'အဘယ်အရာသည် အဿာဒ ဖြစ်သနည်း' ဟူလို။ သို့မဟုတ်မူ 'သာယာဖွယ်၊ အပြစ်' စသည်ဖြင့် ဤနေရာ၌ အဿာဒစသည်တို့ကို ညွှန်ပြချက် (ဥဒ္ဒေသ) ရှိရာ၊ ထိုဥဒ္ဒေသ၌ 'အဘယ်သည် အဿာဒ ဖြစ်သနည်း' ဟူသော အနက်လည်း ဖြစ်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း နည်းတူ ဖြစ်၏။ ကမ္မကရဏ (ပြုလုပ်ခြင်း) အနက်အားဖြင့် ကွဲပြားသော၊ အာရုံ (ဝိသယ) နှင့် အာရုံရှိသူ (ဝိသယီ) လက္ခဏာရှိသော နှစ်မျိုးသော အဿာဒကို ပြသရန် ဂါထာနှစ်ပုဒ်ကို ဥပမာဆောင်၏။ ထို့အတူ ကာမတို့၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းလက္ခဏာနှင့် ဝဋ်ဆင်းရဲလက္ခဏာဟူသော နှစ်မျိုးသော အာဒီနဝ (အပြစ်) ကို ပြသရန်လည်းကောင်း၊ 'အရိယာမဂ်နှင့် နိဗ္ဗာန်' ဟူသော နှစ်မျိုးသော နိဿရဏ (ထွက်မြောက်ရာ) ကို ပြသရန်လည်းကောင်း နှစ်ပုဒ်စီသော ဂါထာတို့ကို သာဓကအဖြစ် ထုတ်ဆောင်တော်မူ၏။

ဓမ္မော ဟဝေ ရက္ခတိ ဓမ္မစာရိန္တိ (ဇာ. ၁.၁၀.၁၀၂-၁၀၃; နေတ္တိ. ၅, ၂၆, ၃၁; ပေဋကော. ၂၂) ဧတ္ထ ဓမ္မစာရိနော မဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနေဟိ သာတိသယာရက္ခာ သမ္ဘဝတိ, သမ္ပတ္တိဘဝဿာပိ ဝိပရိဏာမသင်္ခါရဒုက္ခတာဟိ ဒုဂ္ဂတိဘာဝေါ ဣစ္ဆိတောဝါတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘နိဿရဏံ အနာမသိတွာ’’တိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘နိဗ္ဗာနံ ဝါ ဥပနိဓာယ သဗ္ဗာ ဥပပတ္တိယော ဒုဂ္ဂတီ’’တိ.

'တရားကို ကျင့်သောသူကို တရားသည် စင်စစ် စောင့်ရှောက်၏' ဟူသော ဤဂါထာ၌ တရားကျင့်သူအား မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ဖြင့် ထူးကဲသော စောင့်ရှောက်မှုသည် ဖြစ်နိုင်၏။ ပြည့်စုံသော ဘဝဘုံသည်လည်း ဝိပရိဏာမဒုက္ခ၊ သင်္ခါရဒုက္ခတို့ကြောင့် ဒုဂ္ဂတိသဘောရှိသည်ဟု ယူဆအပ်သည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'နိဿရဏကို မသုံးသပ်ဘဲ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုသို့မှန်ပေ၏၊ 'နိဗ္ဗာန်ကို နှိုင်းယှဉ်လျှင် အလုံးစုံသော ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်းတို့သည် ဒုဂ္ဂတိသာ ဖြစ်၏' ဟု နောင်၌ မိန့်ဆိုတော်မူလတ္တံ့။

အဝေက္ခဿူတိ ဝိဓာနံ. တဿာ ပန အဝေက္ခာယ ပဝတ္တိအာကာရော, ဝိသယော, ကတ္တာ စ ‘‘သုညတော, လောကံ, မောဃရာဇာ’’တိ ပဒတ္တယေန ဝုတ္တာတိ အာဟ – ‘‘သုညတော…ပေ… အာဏတ္တီ’’တိ. တတ္ထ သင်္ခါရာနံ သုညတာ အနတ္တသဘာဝတာယ, အတ္တသုညတာယ စ သိယာ. ယတော တေ န ဝသဝတ္တိနော, အတ္တသာရဝိရဟိတာ စ, ယတော တေ အနတ္တာ, ရိတ္တာ, တုစ္ဆာ စ အတ္တနာ, တဒုဘယံ ဒဿေတိ ‘‘အဝသဝတ္တိတာ’’တိအာဒိနာ. ဧဝံ မစ္စုတရော သိယာတိ ဧဝံ ပဋိပတ္တိယာ မစ္စုတရော ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. ပရိကပ္ပေတွာ ဝိဓိယမာနဿ မစ္စုတရဏဿ ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ ဒေသနာယ ပစ္စက္ခတော သိဇ္ဈမာနံ သာတိသယံ ဖလန္တိ အာဟ ‘‘တဿ ယံ…ပေ… ဖလ’’န္တိ.

'ရှုလော့' ဟူသည်မှာ စေခိုင်းခြင်း (ပညတ်ချက်) ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ရှုဆင်ခြင်ခြင်း၏ ဖြစ်ပျက်ပုံအခြင်းအရာ၊ အာရုံနှင့် ပြုလုပ်သူ (ကတ္တား) တို့ကို 'ဆိတ်သုဉ်းသည်၏ အဖြစ်ဖြင့်'၊ 'လောကကို'၊ 'မောဃရာဇ' ဟူသော ပုဒ်သုံးခုဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသောကြောင့် 'ဆိတ်သုဉ်းသည်၏အဖြစ်ဖြင့်... စေခိုင်းချက်' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပုဒ်၌ သင်္ခါရတို့၏ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းသည် အနတ္တသဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုသင်္ခါရတို့သည် အလိုသို့မလိုက်ကုန်၊ အတ္တအနှစ်သာရ ကင်းကုန်၏။ အကြင်ကြောင့် ထိုသင်္ခါရတို့သည် အနတ္တ၊ အချည်းနှီး၊ သုည ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးကို 'အလိုသို့မလိုက်ခြင်း' စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ 'ဤသို့ သေခြင်းကို ကျော်လွန်ရာ၏' ဟူသည်မှာ ဤသို့သော အကျင့်ဖြင့် သေခြင်းကို ကျော်လွန်နိုင်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြံဆဆင်ခြင်၍ ပြုအပ်သော သေခြင်းကို ကျော်လွန်ခြင်း၏ ရှေးဦးအဖို့ ကျင့်ဝတ်သည် ဒေသနာတော်အားဖြင့် မျက်မှောက်၌ ပြီးစီးနိုင်သော ထူးကဲသော အကျိုးတရားဖြစ်သောကြောင့် 'ထိုအကျင့်၏ အကြင်... အကျိုး' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

၆. ဥဒါဟရဏဝသေနာတိ [Pg.43] နိဒဿနဝသေန. တတ္ထ ‘‘ပုဂ္ဂလဝိဘာဂေနာ’’တိ ဣမိနာ ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒိပုဂ္ဂလပယောဇိတော အဿာဒါဒီသု ဘဂဝတော ဒေသနာဝိသေသောတိ ဒဿေတိ.

၆. 'ဥပမာအစွမ်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ သာဓကအစွမ်းဖြင့် ဟူလို။ ထိုပုဒ်၌ 'ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ခွဲခြားခြင်းဖြင့်' ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဥဂ္ဃဋိတညူစသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ အဿာဒစသည်တို့၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ထူးခြားသော ဒေသနာတော် ဖြစ်ပုံကို ပြတော်မူ၏။

ဃဋိတမတ္တန္တိ သောတဒွါရာနုသာရေန မနောဒွါရိကဝိညာဏသန္တာနေန အာလမ္ဗိတမတ္တံ. သဿတာဒိအာကာရဿာတိ သဿတုစ္ဆေဒါကာရဿ. ဣဒဉှိ ဒွယံ ဓမ္မဒေသနာယ စာလေတဗ္ဗံ, န အနုလောမိကခန္တိ, ယထာဘူတဉာဏံ ဝါ. ဧတသ္မိဉှိ စတုက္ကေ အာသယသာမညတာ. ဝုတ္တဉှေတံ –

'ဆက်စပ်ရုံမျှ' ဟူသည်မှာ သောတဒွါရလမ်းကြောင်းဖြင့် မနောဒွါရဝိညာဉ်အစဉ်က အာရုံပြုရုံမျှကို ဆိုလိုသည်။ 'သဿတစသော အခြင်းအရာ၏' ဟူသည်မှာ သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတို့၏ အခြင်းအရာအားဖြင့်တည်း။ ဤဒိဋ္ဌိနှစ်မျိုးတို့ကိုသာ တရားဒေသနာတော်ဖြင့် လှုပ်ရှားစေအပ် (ဖယ်ရှားအပ်) ၏၊ အနုလောမိကခန္တီ သို့မဟုတ် ယထာဘူတဉာဏ်တို့ကိုကား လှုပ်ရှားစေအပ်သည်မဟုတ်။ ဤလေးပါးအစု၌ အာသယတူမျှခြင်း ရှိ၏။ ဤစကားကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်၏ -

‘‘သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌီ စ, ခန္တိ စေဝါနုလောမိကာ;

ယထာဘူတဉ္စ ယံ ဉာဏံ, ဧတံ အာသယသညိတ’’န္တိ. (ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၃၆;

ဒီ. နိ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ;

သာရတ္ထ. ဋီ. ၁.ပဌမမဟာသင်္ဂီတိကထာဝဏ္ဏနာ, ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ;

ဝိ. ဝိ. ဋီ. ၁.ဝေရဉ္ဇကဏ္ဍဝဏ္ဏနာ);

'သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိတို့သည်လည်းကောင်း၊ အနုလောမိကခန္တီသည်လည်းကောင်း၊ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသော ယထာဘူတဉာဏ်သည်လည်းကောင်း၊ ဤတရားစုကို အာသယဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟူ၍ ဖြစ်၏။

စလနာယာတိ ဝိက္ခမ္ဘနာယ. ပရာနုဝတ္တိယာတိ သမုစ္ဆေဒနာယ. ဥဂ္ဃဋိတေ ဇာနာတီတိ ဥဂ္ဃဋိတညူတိ မူလဝိဘုဇာဒိပက္ခေပေန သဒ္ဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဝိပဉ္စိတန္တိ ‘‘ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၇၀) ဝိယ ဘာဝနပုံသကနိဒ္ဒေသောတိ အာဟ ‘‘မန္ဒံ သဏိက’’န္တိ. နိဿရဏအာဒီနဝနိဿရဏအဿာဒါဒီနဝနိဿရဏာနံ ဝိဘာဝနာ ဝေနေယျတ္တယဝိနယနသမတ္ထာ.

'လှုပ်ရှားစေခြင်းငှာ' ဟူသည်မှာ ဝိက္ခမ္ဘန (ခေတ္တခဏ ကင်းကွာစေခြင်း) အကျိုးငှာတည်း။ 'တပါးသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်းငှာ' ဟူသည်မှာ သမုစ္ဆေဒ (အမြစ်ပြတ် ပယ်ခြင်း) အကျိုးငှာတည်း။ 'အကျဉ်းဟောသည်ရှိသော် သိတတ်၏' ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဥဂ္ဃဋိတညူ' မည်၏ဟု မူလဝိဘုဇစသော ဓာတ်ပစ္စည်းတို့ကို ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် သဒ္ဒါပြီးပုံကို သိအပ်၏။ 'ဝိပဉ္စိတ' ဟူသည်မှာ 'လနှင့် နေတို့သည် မညီမညွတ် လည်ပတ်ကြကုန်၏' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဘာဝေနပုံသကနိဒ္ဒေသ ဖြစ်သောကြောင့် 'နှေးနှေး၊ ဖြည်းဖြည်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ နိဿရဏ (ထွက်မြောက်ရာ)၊ အာဒီနဝနှင့် နိဿရဏ (အပြစ်နှင့် ထွက်မြောက်ရာ)၊ အဿာဒ၊ အာဒီနဝနှင့် နိဿရဏ (သာယာဖွယ်၊ အပြစ်နှင့် ထွက်မြောက်ရာ) တို့ကို ထင်ရှားစေခြင်းသည် ဝေနေယျပုဂ္ဂိုလ်သုံးမျိုးတို့ကို ဆုံးမပဲ့ပြင်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်၏။

စတ္တာရောတိ အဿာဒေါ စ အာဒီနဝေါ စ အဿာဒေါ အာဒီနဝေါ စ အဿာဒေါ နိဿရဏဉ္စာတိ ဧတေ စတ္တာရော. ယဒိ နိဿရဏဝိဘာဝနာ ဝေနေယျဝိနယနသမတ္ထာ, ကသ္မာ ပဉ္စမော န ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘အာဒီနဝါဝစနတော’’တိ. ယဒိ ဟိ ဥဂ္ဃဋိတညုံ သန္ဓာယ အယံ နယော ဝုစ္စတိ, နိဿရဏမတ္တေန သိဒ္ဓံ သိယာ. အထ ဝိပဉ္စိတညုံ, နေယျံ ဝါ, အာဒီနဝေါ စ နိဿရဏဉ္စ အဿာဒေါ စ အာဒီနဝေါ နိဿရဏဉ္စ ဝတ္တဗ္ဗော သိယာ? တထာ အပ္ပဝတ္တတ္တာ န ဂဟိတော. တေနာဟ ‘‘အာဒီနဝါဝစနတော’’တိအာဒိ. ဒေသနန္တိ သာမညတော ဂဟိတံ ‘‘သုတ္တေကဒေသံ ဂါထံ ဝါ’’တိ ဝိသေသေတိ. ပဒပရမအဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ သဥပါယဿ နိဿရဏဿ အနာမဋ္ဌတ္တာ.

“လေးခုတို့” ဟူသည်ကား - သာယာဖွယ် (အဿာဒ) လည်းကောင်း၊ အပြစ် (အာဒီနဝ) လည်းကောင်း၊ သာယာဖွယ်နှင့် အပြစ် (အဿာဒ အာဒီနဝ) လည်းကောင်း၊ သာယာဖွယ်နှင့် ထွက်မြောက်ရာ (အဿာဒ နိဿရဏ) လည်းကောင်း ဤလေးခုတို့ ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထွက်မြောက်ရာကို ပြသခြင်းသည် ဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမရန် စွမ်းနိုင်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ငါးခုမြောက်ကို မယူသနည်းဟု မေးသော် “အပြစ်ကို ပြောဆိုခြင်းကြောင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အကယ်၍ လျင်မြန်စွာ သိလွယ်သော ဥဂ္ဃဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဤနည်းကို ပြောဆိုအပ်ပါမူ၊ ထွက်မြောက်ရာမျှဖြင့် ကိစ္စပြီးနိုင်ရာ၏။ အကယ်၍ အကျယ်ချဲ့မှ သိလွယ်သော ဝိပဉ္စိတညူပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် လမ်းညွှန်ထိုက်သော နေယျပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်းပါမူ၊ အပြစ်နှင့် ထွက်မြောက်ရာကိုလည်းကောင်း၊ သာယာဖွယ်၊ အပြစ်နှင့် ထွက်မြောက်ရာကိုလည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်ရာ၏ မဟုတ်ပါလော။ ထိုသို့ မဖြစ်သောကြောင့် (မဟောအပ်သောကြောင့်) မယူအပ်။ ထို့ကြောင့် “အပြစ်ကို ပြောဆိုခြင်းကြောင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ သာမန်အားဖြင့် ယူအပ်သော “ဒေသနာ” ကို “သုတ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ သို့မဟုတ် ဂါထာ” ဟု ထူးခြားစွာ ပြဆို၏။ ဤနေရာ၌ ပဒပရမပုဂ္ဂိုလ်ကို မယူခြင်းမှာ အာရုံပြုရမည့် အကျင့်ဥပ္ပါယ်နှင့်တကွဖြစ်သော ထွက်မြောက်ရာလမ်းကို ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မသိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

‘‘ကလျာဏ’’န္တိ ဣမိနာ ဣဋ္ဌဝိပါကော, ‘‘ပါပက’’န္တိ အနိဋ္ဌဝိပါကော အဓိပ္ပေတောတိ အာဟ ‘‘အယံ အဿာဒေါ, အယံ အာဒီနဝေါ’’တိ. လာဘာဒီနံ ပုညဖလတ္တာ တဒနုရောဓံ ဝါ သန္ဓာယ ‘‘အယံ အဿာဒေါ’’တိ ဝုတ္တံ. တဗ္ဗိပရိယာယေန အလာဘာဒီနံ အာဒီနဝတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

“ကလျာဏ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် သာယာအပ်သော အကျိုးတရား (ဣဋ္ဌဝိပါက) ကိုလည်းကောင်း၊ “ပါပက” ဟူသော စကားဖြင့် မသာယာအပ်သော အကျိုးတရား (အနိဋ္ဌဝိပါက) ကိုလည်းကောင်း ရည်ရွယ်တော်မူသောကြောင့် “ဤသည်ကား သာယာဖွယ်၊ ဤသည်ကား အပြစ်ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ လာဘ်အစရှိသည်တို့သည် ကောင်းမှုကံ၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် ယင်းကို လျော်ညီစွာ ရည်ညွှန်း၍ “ဤသည်ကား သာယာဖွယ်ဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ယင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် လာဘ်မရှိခြင်း (အလာဘ) စသည်တို့၏ အပြစ်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။

ကာမာတိ [Pg.44] ကိလေသကာမသဟိတာ ဝတ္ထုကာမာ. ဝိရူပရူပေနာတိ အပ္ပတိရူပါကာရေန. မထေန္တီတိ မဒ္ဒန္တိ. ပဗ္ဗဇိတောမှီတိ ပဗ္ဗဇ္ဇံ ဥပဂတော အမှိ. အပဏ္ဏကန္တိ အဝိရဇ္ဈနကံ. သာမညန္တိ သမဏဘာဝေါ. သမိတပါပဘာဝေါယေဝ သေယျော သုန္ဒရတရော.

ကာမတို့ ဟူသည် ကိလေသာကာမနှင့်တကွဖြစ်သော ဝတ္ထုကာမတို့တည်း။ မတင့်တယ်သော သဘောအားဖြင့် ဟူသည် မလျောက်ပတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်။ နှိပ်စက်အပ်ကုန်၏ ဟူသည် ညှဉ်းဆဲကုန်၏။ ငါသည် ရဟန်းပြုပြီ ဟူသည် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသောသူ ဖြစ်၏။ အပဏ္ဏက ဟူသည် မချွတ်ယွင်းသော တရား။ သာမည ဟူသည် ရဟန်း၏ အဖြစ်။ ငြိမ်းအေးစေအပ်သော မကောင်းမှုရှိသော ရဟန်းအဖြစ်သည်သာလျှင် ကောင်းမြတ်လှ၏၊ အလွန်တင့်တယ်လှ၏။

တတ္ထ ‘‘ကာမာ ဟိ စိတြာ မဓုရာ မနောရမာ’’တိ အယံ အဿာဒေါ, ‘‘ဝိရူပရူပေန မထေန္တိ စိတ္တ’’န္တိ အယံ အာဒီနဝေါ, ‘‘အပဏ္ဏကံ သာမည’’န္တိ ဣဒံ နိဿရဏန္တိ အာဟ ‘‘အယံ…ပေ… နိဿရဏဉ္စာ’’တိ.

ထိုစကားရပ်တို့တွင် “ကာမတို့သည် ဆန်းကြယ်ကုန်၏၊ ချိုသာကုန်၏၊ စိတ်ကို မွေ့လျော်စေတတ်ကုန်၏” ဟူသော ဤစကားသည် သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ဖြစ်၏။ “မတင့်တယ်သော သဘောဖြင့် စိတ်ကို နှိပ်စက်တတ်ကုန်၏” ဟူသော ဤစကားသည် အပြစ် (အာဒီနဝ) ဖြစ်၏။ “မချွတ်ယွင်းသော ရဟန်းအဖြစ်” ဟူသော ဤစကားသည် ထွက်မြောက်ရာ (နိဿရဏ) ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ “ဤသည်ကား...ပ... ထွက်မြောက်ရာလည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ဖလာဒီနံ ဧကကဝသေန စ တိကဝသေန စ ပါဠိယံ ဥဒါဟဋတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒုကဝသေနပီ’’တိ.

ပါဠိတော်၌ အကျိုးတရားစသည်တို့ကို တစ်ခုတည်းသောနည်း (ဧကကဝါရ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုံးခုသောနည်း (တိကဝါရ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ထုတ်ဆောင်ပြသအပ်သောကြောင့် “နှစ်ခုသောနည်း (ဒုကဝါရ) အားဖြင့်လည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

သုခါ ပဋိပဒါ, ဒုက္ခာ ပဋိပဒါတိ ယာ ဒွေ ပဋိပဒါ, တာသု ဧကေကာ ဒန္ဓခိပ္ပာဘိညတာယ ဒွေ ဒွေ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘ပဋိပဒါဘိညာကတော ဝိဘာဂေါ ပဋိပဒါကတော ဟောတီ’’တိ. ကတပုဗ္ဗကိစ္စဿ ပထဝီကသိဏာဒီသု သဗ္ဗပဌမံ ‘‘ပထဝီ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တမနသိကာရော ပဌမသမန္နာဟာရော. ဥပစာရန္တိ ဥပစာရဇ္ဈာနံ. ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ ဈာနမ္ပိ ‘‘ပဋိပဒါ’’တိ ဝုစ္စတိ. တဒညာ ဟေဋ္ဌိမပညတော အဓိကာ ပညာတိ ကတွာ ‘‘အဘိညာ’’တိ ဝုစ္စတိ.

သုခါပဋိပဒါ (လွယ်ကူသော အကျင့်)၊ ဒုက္ခါပဋိပဒါ (ခဲယဉ်းသော အကျင့်) ဟု ဆိုအပ်သော ကျင့်စဉ် နှစ်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသော ကျင့်စဉ်သည် နှေးကွေးသော အသိဉာဏ် (ဒန္ဓာဘိညာ)၊ လျင်မြန်သော အသိဉာဏ် (ခိပ္ပါဘိညာ) အားဖြင့် နှစ်ပါးစီ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ “ကျင့်စဉ်နှင့် အဘိညာဉ်ကြောင့် ဖြစ်သော ခွဲခြားမှုသည် ကျင့်စဉ်ကြောင့် ဖြစ်သော ခွဲခြားမှု မည်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ရှေးဦးပြုဖွယ်ကိစ္စ (ပုဗ္ဗကိစ္စ) ကို ပြုပြီးသောသူအား ပထဝီကသိုဏ်း စသည်တို့၌ ရှေးဦးစွာ “မြေ...မြေ” စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားစေသော နှလုံးသွင်းခြင်းသည် ရှေးဦးစွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (ပထမသမန္နာဟာရ) မည်၏။ ဥပစာရ ဟူသည် ဥပစာရဈာန်တည်း။ ကျင့်ကြံအပ်သော တရားဖြစ်သောကြောင့် ဈာန်ကိုလည်း “ပဋိပဒါ” (ကျင့်စဉ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုပဋိပဒါမှ တစ်ပါးသော၊ အောက်ထက်မြက်သော ပညာထက် သာလွန်ထူးကဲသော ပညာကို “အဘိညာ” (ထူးသောဉာဏ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

ကိလေသေတိ နီဝရဏပ္ပကာရေ, တံသဟဂတကိလေသေ စ. အင်္ဂပါတုဘာဝန္တိ ဝိတက္ကာဒိဈာနင်္ဂပဋိလာဘံ.

ကိလေသာတို့၌ ဟူသည် နီဝရဏအပြားတို့၌လည်းကောင်း၊ ထိုနီဝရဏတို့နှင့်အတူ ဖြစ်ပွားကုန်သော ကိလေသာတို့၌လည်းကောင်း။ အင်္ဂါထင်ရှားဖြစ်ခြင်း ဟူသည် ဝိတက်စသော ဈာန်အင်္ဂါတို့ကို ရရှိခြင်းတည်း။

အဘိနိဝိသန္တောတိ ပဋ္ဌပေန္တော. ရူပါရူပံ ပရိဂ္ဂဏှန္တောတိ ရူပါရူပဓမ္မေ လက္ခဏာဒီဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဂဏှန္တော. ပရိဂ္ဂဟိတရူပါရူပဿ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓတာ စ နာမရူပဝဝတ္ထာနာဒီနံ ကိစ္ဆသိဒ္ဓိယာ သိယာတိ န ရူပါရူပပရိဂ္ဂဟကိစ္ဆတာယ ဧဝ ဒုက္ခာပဋိပဒတာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ စေ? န, နာမရူပဝဝတ္ထာပနာဒီနံ ပစ္စနီကကိလေသမန္ဒတာယ သုခသိဒ္ဓိယမ္ပိ တထာသိဒ္ဓဝိပဿနာသဟဂတာနံ ဣန္ဒြိယာနံ မန္ဒတာယ မဂ္ဂပါတုဘာဝတော. ရူပါရူပံ ပရိဂ္ဂဟေတွာတိ အကိစ္ဆေနပိ ပရိဂ္ဂဟေတွာ, ကိစ္ဆေန ပရိဂ္ဂဟိတေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. ဧဝံ သေသေသုပိ. နာမရူပံ ဝဝတ္ထာပေန္တောတိ ‘‘နာမရူပမတ္တမေတံ, န အညော ကောစိ သတ္တာဒိကော’’တိ ဝဝတ္ထာပနံ ကရောန္တော. ကတရော ပနေတ္ထ ဝါရော ယုတ္တရူပေါတိ? ယော ကောစိ သကိံ, ဒွိက္ခတ္တုံ, အနေကသတက္ခတ္တုန္တိ ဧဝမာဒီသု ဟိ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရေသု သကိံ, ဒွိက္ခတ္တုဉ္စ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရော သုခါ ပဋိပဒါ ဧဝ, န တတော ဥဒ္ဓံ သုခါ ပဋိပဒါ ဟောတိ, တသ္မာ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနဝါရတော [Pg.45] ပဋ္ဌာယ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပိစ ကလာပသမ္မသနာဝသာနေ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာယ ဥပ္ပန္နဿ ဝိပဿနုပက္ကိလေသဿ တိက္ခတ္တုံ ဝိက္ခမ္ဘနေန ကိစ္ဆတာဝါရော ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧတ္ထ ဒန္ဓတ္တာ ပဋိပဒါယ ဧတဿ အကိစ္ဆတ္တေပိ ပုရိမာနံ ကိစ္ဆတ္တေ ဒုက္ခာပဋိပဒတာ ဝုတ္တနယာဝ. ယဿ ပန သဗ္ဗတ္ထ အကိစ္ဆတာ, တဿ ပရမုက္ကံသဂတာ သုခါ ပဋိပဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်းသောသူ ဟူသည် စတင်တည်ထောင်သောသူ။ ရုပ်နာမ် (ရူပါရူပ) ကို ပိုင်းခြားသိမှတ်သောသူ ဟူသည် ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို လက္ခဏာစသည်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ ယူသောသူ။ ရုပ်နာမ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီးသောသူအား မဂ်ပေါ်ပေါက်ခြင်း နှေးကွေးခြင်းသည် နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း စသည်တို့၏ ခဲယဉ်းစွာ ပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ရာ၏၊ သို့ဖြစ်လျှင် ရုပ်နာမ်ကို သိမ်းဆည်းရန် ခဲယဉ်းသောကြောင့်သာ ဒုက္ခာပဋိပဒါဟု မဆိုအပ်ပေလောဟု မေးသော်? မဟုတ်ပေ၊ နာမ်ရုပ်ကို သတ်မှတ်ခြင်းစသည်တို့သည် ဆန့်ကျင်ဘက်ကိလေသာ နည်းပါးသဖြင့် လွယ်ကူစွာ ပြီးမြောက်စေကာမူ၊ ထိုသို့ ပြီးမြောက်သော ဝိပဿနာနှင့်ယှဉ်သော ဣန္ဒြေတို့၏ နုနယ်သောကြောင့် မဂ်ပေါ်ပေါက်ရန် နှေးကွေးခြင်း ဖြစ်၏။ ရုပ်နာမ်ကို သိမ်းဆည်း၍ ဟူသည် မပင်ပန်းဘဲ သိမ်းဆည်းပြီးဖြစ်စေကာမူ၊ ပင်ပန်းစွာ သိမ်းဆည်းရခြင်း၌မူ ပြောဖွယ်မရှိပြီ။ ကြွင်းသော နေရာတို့၌လည်း ဤသို့ပင်တည်း။ နာမ်ရုပ်ကို ဆုံးဖြတ်သောသူ ဟူသည် “ဤသည်ကား နာမ်ရုပ်မျှသာ ဖြစ်၏၊ တစ်ပါးသော သတ္တဝါစသည် မဟုတ်” ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို ပြုသောသူ။ ဤနေရာ၌ အဘယ်အလှည့် (ဝါရ) သည် လျောက်ပတ်သနည်း? တစ်ကြိမ်၊ နှစ်ကြိမ်၊ အကြိမ်ရာမက စသည်ဖြင့် ကိလေသာကို ငြိမ်းစေသော (ဝိက္ခမ္ဘန) အလှည့်တို့တွင် တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ကိလေသာကို ငြိမ်းစေခြင်းသည် သုခါပဋိပဒါ သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုထက်လွန်သော် သုခါပဋိပဒါ မဖြစ်တော့ပေ၊ ထို့ကြောင့် သုံးကြိမ် ကိလေသာငြိမ်းစေသော အလှည့်မှစ၍ ဒုက္ခာပဋိပဒါဟု သိအပ်၏။ တစ်နည်းကား၊ ကလာပသမ္မသန (အစုလိုက် သုံးသပ်ခြင်း) အဆုံး၌ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာဉာဏ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပဿနာညစ်ညူးကြောင်း (ဝိပဿနုပက္ကိလေသ) တို့ကို သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ကိလေသာငြိမ်းစေခြင်းဖြင့် မပင်မပန်း ငြိမ်းစေရသော အလှည့်ကို ဒုက္ခာပဋိပဒါဟု သိအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ကျင့်စဉ်သည် နှေးကွေးသောကြောင့်၊ ယင်းသို့ နှေးကွေးခြင်း၌ မပင်ပန်းသော်လည်း၊ ရှေးဦးဖြစ်သော အပင်ပန်းခံရမှုတို့၌ ဒုက္ခာပဋိပဒါဖြစ်ကြောင်းကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ အကြင်သူအား ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၌ မပင်ပန်းဘဲ ပြီးမြောက်အံ့၊ ထိုသူအား အထူးသဖြင့် လွန်ကဲမြတ်ပြန့်သော သုခါပဋိပဒါဟု သိအပ်၏။

ယထာ နာမရူပပရိဂ္ဂဟကိစ္ဆတာယ မဂ္ဂပါတုဘာဝဒန္ဓတာယ ဒုက္ခာ ပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ ဝုတ္တာ, တထာ တဗ္ဗိပရိယာယေန စတုတ္ထီ, တဒုဘယဝေါမိဿတာဝသေန ဒုတိယာ, တတိယာ စ ဉာတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဣမိနာ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ. ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိယျာနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ‘‘ဝိပဿနာပက္ခိကာ ဧဝါ’’တိ ဝုတ္တံ.

ရုပ်နာမ်ကို ပိုင်းခြားသိမ်းဆည်းရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဂ်ပေါ်ပေါက်ခြင်း နှေးကွေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဒုက္ခာပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာကို ဟောတော်မူသကဲ့သို့၊ ထိုမှ ပြောင်းပြန်အားဖြင့် စတုတ္ထကျင့်စဉ် (သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ) ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုနှစ်ပါး ရောပြွမ်းခြင်းအားဖြင့် ဒုတိယကျင့်စဉ် (ဒုက္ခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာ) နှင့် တတိယကျင့်စဉ် (သုခါပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ) တို့ကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် “ဤနည်းဖြင့်...ပ... သိအပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ရည်ရွယ်တော်မူသောကြောင့် “ဝိပဿနာအဖို့အစု၌သာ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

ဟေတုပါယဖလေဟီတိ ဧတ္ထ တဏှာစရိတတာ, မန္ဒပညတာ စ ပဌမာယ ပဋိပဒါယ ဟေတု, တဏှာစရိတတာ, ဥဒတ္ထပညတာ စ ဒုတိယာယ, ဒိဋ္ဌိစရိတတာ, မန္ဒပညတာ စ တတိယာယ, ဒိဋ္ဌိစရိတတာ, ဥဒတ္ထပညတာ စ စတုတ္ထိယာ. ဥပါယော ပန ယထာက္ကမံ သတိသမာဓိဝီရိယပညိန္ဒြိယာနိ, သတိပဋ္ဌာနဈာနသမ္မပ္ပဓာနသစ္စာနိ စ ဥပနိဿယဘူတာနိ. ဖလံ ဝဋ္ဋဒုက္ခတော နိယျာနံ.

အကြောင်း၊ ဥပါယ် (အနီးကပ်အကျင့်)၊ အကျိုးတရားတို့ဖြင့် ဟူသော ဤနေရာ၌ - တဏှာစရိုက်ရှိခြင်းနှင့် ပညာနုခြင်းသည် ပထမကျင့်စဉ်၏ အကြောင်းတည်း။ တဏှာစရိုက်ရှိခြင်းနှင့် ပညာထက်ခြင်းသည် ဒုတိယကျင့်စဉ်၏ အကြောင်းတည်း။ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိခြင်းနှင့် ပညာနုခြင်းသည် တတိယကျင့်စဉ်၏ အကြောင်းတည်း。 ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိခြင်းနှင့် ပညာထက်ခြင်းသည် စတုတ္ထကျင့်စဉ်၏ အကြောင်းတည်း။ အကျင့်ဥပါယ်ကား အစဉ်အတိုင်း သတိန္ဒြေ၊ သမာဓိန္ဒြေ၊ ဝီရိယိန္ဒြေ၊ ပညိန္ဒြေတို့လည်းကောင်း၊ အမှီပြုရာဖြစ်သော သတိပဋ္ဌာန်၊ ဈာန်၊ သမ္မပ္ပဓာန်၊ သစ္စာတရားတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ အကျိုးကား ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ခြင်းတည်း။

သမာဓိမုခေနာတိ သမာဓိမုခေန ဘာဝနာနုယောဂေန. တေနေဝါဟ ‘‘သမထပုဗ္ဗင်္ဂမာယ ဝိပဿနာယာ’’တိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ နေတ္တိပ္ပကရဏေ. ဝက္ခတိ ‘‘ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ သေက္ခဖလ’’န္တိ, ‘‘ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိကာမဓာတုသမတိက္ကမ’’န္တိ စ. သောတိ အနာဂါမီ.

သမာဓိကို အဦးမူသဖြင့် ဟူသည် သမာဓိကို ရှေ့သွားပြု၍ ဘာဝနာကို အဖန်ဖန် စီးဖြန်းခြင်းအားဖြင့်။ ထို့ကြောင့်ပင် “သမထလျှင် ရှေ့သွားရှိသော ဝိပဿနာအားဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဟူသည် ဤနေတ္တိကျမ်း၌ ဖြစ်၏။ “ရာဂ ကင်းပြတ်ခြင်းကြောင့် စေတောဝိမုတ္တိဖြစ်ခြင်းသည် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်၏ အကျိုးတည်း” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ရာဂ ကင်းပြတ်ခြင်းကြောင့် စေတောဝိမုတ္တိဖြစ်ခြင်းသည် ကာမဓာတ်ကို လွန်မြောက်ခြင်းတည်း” ဟူ၍လည်းကောင်း နောင်၌ ဟောတော်မူလတ္တံ့။ ထိုသူသည် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏။

တေနာတိ ပဋိပက္ခေန. တတောတိ ပဋိပက္ခတော. သမာနာဓိကရဏဝသေန စ စေတောဝိမုတ္တိသဒ္ဒါနံ သမာသံ ကတွာ ဘိန္နာဓိကရဏဝသေန ဝတ္တုံ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပုန ‘‘စေတသော ဝါ’’တိအာဒိနာ အညပဒတ္ထဝသေန စေတောဝိမုတ္တိပဒါနံ သမာသံ ဒဿေတိ. ဝိညာဏပရိယာယေန စေတော-သဒ္ဒေန ဝုတ္တယောဇနာ န သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘ယထာသမ္ဘဝ’’န္တိ.

ထိုတရားဖြင့် ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက် (ပဋိပက္ခ) တရားဖြင့်။ ထိုတရားမှ ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားမှ။ သမာနာဓိကရဏနည်းအားဖြင့် “စေတောဝိမုတ္တိ” သဒ္ဒါတို့ကို သမတ်စပ်ပြီးလျှင်၊ ဘိန္နာဓိကရဏနည်းအားဖြင့် ပြောဆိုရန် “တစ်နည်းကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ တစ်ဖန် “စိတ်၏ လွတ်မြောက်ခြင်း” စသည်ဖြင့် အညပဒတ္ထနည်းအားဖြင့် စေတောဝိမုတ္တိပုဒ်တို့၏ သမတ်ကို ပြတော်မူ၏။ ဝိညာဉ်၏ အလဲအလှယ်ဖြစ်သော “စေတော” သဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော ယောဇနာသည် မသင့်လျော်သောကြောင့် “ဖြစ်နိုင်သမျှအားဖြင့်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ဟာ-သဒ္ဒေါ ဂတိအတ္ထော, ဂတိ စေတ္ထ ဉာဏဂတိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဟာတဗ္ဗာတိ ဂမေတဗ္ဗာ’’တိ. နေတဗ္ဗာတိ ဉာပေတဗ္ဗာ.

“ဟာ” သဒ္ဒါသည် လားခြင်း (ဂတိ) အနက်ရှိ၏။ ဤနေရာ၌ လားခြင်းဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့်သိခြင်း (ဉာဏဂတိ) ကို ရည်ရွယ်တော်မူသောကြောင့် “သိအပ်ကုန်၏ (ဟာတဗ္ဗာ) ဟူသည် သိနားလည်အပ်ကုန်၏ (ဂမေတဗ္ဗာ)” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ လမ်းညွှန်အပ်ကုန်၏ (နေတဗ္ဗာ) ဟူသည် သိစေအပ်ကုန်၏ (ဉာပေတဗ္ဗာ)။

၇. တန္တိ [Pg.46] ပုဂ္ဂလဝိဘာဂံ. ဉာဏဝိဘာဂေနာတိ သုတမယာဒိဉာဏပ္ပဘေဒေန. နိဗ္ဗတ္တနန္တိ ဥပ္ပာဒနံ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဥဂ္ဃဋိတညုတာတိအာဒိပုဂ္ဂလဝိဘာဂဘူတေ ဒေသနာဘာဇနေ. ဒေသနာယန္တိ သုတ္တေ. တံ ဒဿေတုန္တိ တံ ပုဂ္ဂလဝိဘာဂံ ဒဿေတုံ. ‘‘သွာယံ ဟာရော ကထံ သမ္ဘဝတီ’’တိ ကေစိ ပဌန္တိ.

၇. "တန္တိ" ဟူသည် ပုဂ္ဂလဝိဘာဂ (ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခွဲခြားခြင်း) ဖြစ်၏။ "ဉာဏဝိဘာဂေန" ဟူသည် သုတမယအစရှိသော ဉာဏ်၏အပြားအားဖြင့်။ "နိဗ္ဗတ္တနံ" ဟူသည် ဖြစ်ပွားစေခြင်း။ "တတ္ထ" ဟူသည် ဥဂ္ဃဋိတညူအစရှိသည်ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ခွဲခြားခြင်း သဘောရှိသော ထိုဒေသနာ၏တည်ရာ (ပုဂ္ဂိုလ်) ၌။ "ဒေသနာယံ" ဟူသည် သုတ်၌။ "တံ ဒဿေတုံ" ဟူသည် ထိုပုဂ္ဂလဝိဘာဂကို ပြခြင်းငှာ။ "သွာယံ ဟာရော ကထံ သမ္ဘဝတိ" ဟုလည်း အချို့ ဖတ်ကြကုန်၏။

သာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရဓမ္မတ္ထာနံ ဝီမံသနပညာ. အဓိကာရတောတိ ‘‘သတ္ထာ ဝါ ဓမ္မံ ဒေသယတီ’’တိအာဒိအဓိကာရတော. သာမတ္ထိယတော ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒိဝေနေယျဝိနယနသမတ္ထဘာဝတော. ပရိယတ္တိဓမ္မဿ ဥပဓာရဏန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘အဓိကာရတော သာမတ္ထိယတော ဝါ’’တိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

"သာ" ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြားရှိသော တရားနှင့် အနက်တို့ကို စုံစမ်းတတ်သော ပညာတည်း။ "အဓိကာရတော" ဟူသည် "မြတ်စွာဘုရားသော်လည်းကောင်း တရားဟောတော်မူ၏" အစရှိသော အရာအားဖြင့်။ "သာမတ္ထိယတော" ဟူသည် ဥဂ္ဃဋိတညူစသော ဝေနေယျတို့ကို ဆုံးမခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်သည့် အဖြစ်ကြောင့်။ "ပရိယတ္တိဓမ္မဿ ဥပဓာရဏံ" ဟူသော ဤ၌လည်း "အဓိကာရတော သာမတ္ထိယတော ဝါ" ဟု ဆောင်ယူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။

‘‘ဝီမံသာဒိပရိယာယဝတီ ပဌမဝိကပ္ပဝသေန, ဝီမံသာဒိဝိဘာဂဝတီ ဒုတိယဝိကပ္ပဝသေန, စိန္တာယ ဟေတုဘူတာယ နိဗ္ဗတ္တာ စိန္တာမယီ’’တိ ဧဝမာဒိဝုတ္တနယာနုသာရေန သက္ကာ ယောဇေတုန္တိ အာဟ ‘‘သေသံ ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ.

"ပထမဝိကပ် (အပြား) ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဝီမံသာအစရှိသော လှည့်ပတ်ပြောဆိုခြင်း (ဝေဝုစ်) ရှိသည်၊ ဒုတိယဝိကပ်၏ စွမ်းအားဖြင့် ဝီမံသာအစရှိသော အဖို့အစုရှိသည်၊ အကြောင်းဖြစ်သော ကြံစည်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် စိန္တာမယီ" ဟူ၍ ဤသို့စသော ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းကို အစဉ်လိုက်၍ ယှဉ်စပ်နိုင်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

သုတစိန္တာမယဉာဏေသူတိ သုတမယဉာဏေ စ စိန္တာမယဉာဏေ စ သုတစိန္တာမယဉာဏေသု စ သုတစိန္တာမယဉာဏေသူတိ ဧကဒေသသရူပေကသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. စိန္တာမယဉာဏေယေဝ ဟိ ပတိဋ္ဌိတာ မဟာဗောဓိသတ္တာ စရိမဘဝေ ဝိပဿနံ အာရဘန္တိ, ဣတရေ သုတစိန္တာမယဉာဏေသူတိ. တေဟီတိ တထာ ပဌန္တေဟိ. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘ဥပါဒါရူပံ ပရိဂ္ဂဏှာတိ, အရူပံ ပရိဂ္ဂဏှာတီ’’တိအာဒိနာ ပဋိပဒါကထာယံ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၅) ဝုတ္တနယေန.

"သုတစိန္တာမယဉာဏေသု" ဟူရာ၌ သုတမယဉာဏ်၌လည်းကောင်း၊ စိန္တာမယဉာဏ်၌လည်းကောင်း၊ သုတစိန္တာမယဉာဏ်တို့၌လည်းကောင်း ဟူ၍ "သုတစိန္တာမယဉာဏေသု" ဟု ဧကဒေသသရူပဧကသေသ်နည်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မဟာဗောဓိသတ်တို့သည် စိန္တာမယဉာဏ်၌သာလျှင် တည်လျက် နောက်ဆုံးဘဝ၌ ဝိပဿနာကို အားထုတ်တော်မူကြကုန်၏၊ ကြွင်းသောသူတို့မူကား သုတစိန္တာမယဉာဏ်တို့၌ တည်ကြကုန်၏။ "တေဟိ" ဟူသည် ထိုသို့ ဖတ်ကြကုန်သော သူတို့အားဖြင့်။ "ဝုတ္တနယေန" ဟူသည် "ဥပါဒါရုပ်ကို သိမ်းဆည်း၏၊ နာမ်တရားကို သိမ်းဆည်း၏" အစရှိသည်ဖြင့် ပဋိပဒါကထာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့်။

၈. ပရတော ဃောသော ပစ္စယဘူတော ဧတိဿာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ပစ္စတ္တသမုဋ္ဌိတေန စ ယောနိသောမနသိကာရေနာ’’တိ ဣဒံ အာဝုတ္တိနယေန ဒုတိယံ အာဝဋ္ဋတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေန သာဝကာနံ ဘာဝနာမယဉာဏုပ္ပတ္တိ သင်္ဂဟိတာ ဟောတိ. သာဝကာနမေဝ ဝါ ဉာဏုပ္ပတ္တိ ဣဓာဓိပ္ပေတာ ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒိဝိဘာဂကထနတော. ဧတသ္မိံ ပက္ခေ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဧကသေသနယောပိ ပဋိက္ခိတ္တော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘အာသယပယောဂပဗောဓဿ နိပ္ဖာဒိတတ္တာ’’တိ ဧတေန ပစ္ဆိမစက္ကဒွယပရိယာပန္နာနိ ပုဗ္ဗဟေတုသင်္ဂဟာနိ သုတစိန္တာမယဉာဏာနိ သန္ဓာယ ‘‘ဣမာ ဒွေ ပညာ အတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. အတ္ထိဘာဝေါ စေတာသံ ပဋိပက္ခေန အနုပဒ္ဒုတတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အပရိက္ခတတ္တာ အနဘိသင်္ခတတ္တာ. သုတမယဉာဏဿာပိ ပုရိမသိဒ္ဓဿ.

၈. "ထိုဉာဏ်အား တစ်ပါးသူ၏ အသံ (ပရတောဃောသ) သည် အကြောင်းဖြစ်၏" ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်သော နှလုံးသွင်းမှန်ကန်ခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) ဖြင့်လည်းကောင်း" ဟူသော ဤစကားသည် အာဝတ္တိနည်း (အဖန်တလဲလဲဖြစ်ခြင်း) အားဖြင့် ဒုတိယအကြိမ် ပြန်လည်သက်ရောက်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုနည်းဖြင့် သာဝကတို့၏ ဘာဝနာမယဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို သိမ်းသွင်းယူပြီး ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဥဂ္ဃဋိတညူအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ခွဲခြားဟောကြားသောကြောင့် ဤ၌ သာဝကတို့၏ ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်အပ်၏။ ဤအယူအဆ၌ ရှေး၌ဆိုအပ်သော ဧကသေသ်နည်းသည်လည်း ပယ်အပ်ပြီဟု ရှုမြင်အပ်၏။ "အာသယပယောဂပဗောဓကို ပြီးမြောက်စေအပ်သောကြောင့်" ဟူသော ဤစကားဖြင့် နောက်စကြာနှစ်ပါး၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော၊ ရှေးအကြောင်းကို သိမ်းဆည်းတတ်ကုန်သော သုတမယဉာဏ်၊ စိန္တာမယဉာဏ်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ "ဤပညာနှစ်ပါးတို့သည် ရှိကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်ကို ပြ၏။ ထိုဉာဏ်တို့၏ တည်ရှိခြင်း (အတ္ထိဘာဝ) ကို ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ဖြင့် နှိပ်စက်မခံရခြင်း (အနုပဒ္ဒုတဖြစ်ခြင်း) ဟု သိအပ်၏။ "အပရိက္ခတတ္တာ" ဟူသည် မပြုပြင်အပ်သောကြောင့်တည်း (အနဘိသင်္ခတတ္တာ)။ ရှေးဦးစွာ ပြီးနှင့်ပြီးသော သုတမယဉာဏ်၏လည်း။

၉. ဒေသနာပဋိပဒါဉာဏဝိဘာဂေဟီတိ [Pg.47] နိဿရဏဒေသနာဒိဒေသနာဝိဘာဂေဟိ, ဒုက္ခာပဋိပဒါဒိပဋိပဒါဝိဘာဂေဟိ, သုတမယဉာဏာဒိဉာဏဝိဘာဂေဟိ.

၉. "ဒေသနာပဋိပဒါဉာဏဝိဘာဂေဟိ" ဟူသည် နိဿရဏဒေသနာအစရှိသော ဒေသနာခွဲခြားခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခာပဋိပဒါအစရှိသော ပဋိပဒါခွဲခြားခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုတမယဉာဏ်အစရှိသော ဉာဏ်ခွဲခြားခြင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း။

အဝသိဋ္ဌပါရိသဇ္ဇေနာတိ ခတ္တိယဂဟပတိပရိသပရိယာပန္နေန. အဋ္ဌန္နန္တိ ခတ္တိယပရိသာ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိသမဏစာတုမဟာရာဇိကတာဝတိံသမာရဗြဟ္မပရိသာတိ ဣမာသံ အဋ္ဌန္နံ.

"အဝသိဋ္ဌပါရိသဇ္ဇေန" ဟူသည် မင်းပရိသတ်၊ သူဌေးပရိသတ်တို့၌ အကျုံးဝင်သော ပရိသတ်ဖြင့်။ "အဋ္ဌန္နံ" ဟူသည် မင်းပရိသတ်၊ ပုဏ္ဏားပရိသတ်၊ သူဌေးပရိသတ်၊ ရဟန်းပရိသတ်၊ စာတုမဟာရာဇ်နတ်ပရိသတ်၊ တာဝတိံသာနတ်ပရိသတ်၊ မာရ်နတ်ပရိသတ်၊ ဗြဟ္မာပရိသတ် ဟူသော ဤရှစ်ပါးသော ပရိသတ်တို့၏။

သမတ္ထေတီတိ သမတ္ထံ သမ္ဗန္ဓတ္ထံ ကရောတိ.

"သမတ္ထေတိ" ဟူသည် စွမ်းဆောင်နိုင်သော (သင့်လျော်သော) ဆက်စပ်မှုကို ပြု၏။

တမေဝ ဒွါဒသပဒဘာဝံ ဒီပေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော. တဒတ္ထဿာတိ ဆဆက္ကပရိယာယတ္ထဿ (မ. နိ. ၃.၄၂၀ အာဒယော). သဗ္ဗပရိယတ္တိဓမ္မသင်္ဂါဟကတ္တာ ဆဆက္ကပရိယာယဿ, တဒတ္ထဿ စ ဓမ္မစက္ကပ္ပဝတ္တေန သုတ္တေန (သံ. နိ. ၅.၁၀၈၁; မဟာဝ. ၁၃; ပဋိ. မ. ၂.၃၀) သင်္ဂဟိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗဿာပိ…ပေ… ဝိဘာဝေန္တော’’တိ. ဝိသယိဘာဝေန ဗျဉ္ဇနပဒါနံ, ဝိသယဘာဝေန အတ္ထပဒါနံ သမ္ဗန္ဓံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တေသံ…ပေ… သမ္ဗန္ဓဘာဝ’’န္တိ.

"ထိုတစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော စကားလုံး (ပုဒ်) တို့၏ အဖြစ်ကိုပင် ပြသ၍" ဟူသည် စပ်ယှဉ်မှု (သမ္ဗန်) ဖြစ်၏။ "တဒတ္ထဿ" ဟူသည် ဆဆက္ကပရိယာယ်၏ အနက်၏။ ဆဆက္ကပရိယာယ်သည် ခပ်သိမ်းသော ပရိယတ်တရားတို့ကို သိမ်းဆည်းယူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဆဆက္ကပရိယာယ်၏ အနက်ကို ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်ဖြင့် သိမ်းသွင်းယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ခပ်သိမ်းသော ... ခွဲခြား၍ပြလျက်" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝိသယီ (အာရုံပြုတတ်သည်) ၏ အဖြစ်ဖြင့် ဗျည်းပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဝိသယ (အာရုံဖြစ်အပ်သည်) ၏ အဖြစ်ဖြင့် အနက်ပုဒ်တို့၏လည်းကောင်း ဆက်စပ်မှုကို ရည်ညွှန်း၍ "ထိုသူတို့၏ ... ဆက်စပ်သောအဖြစ်ကို" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ပဒါဝယဝေါ အက္ခရာနိ. ပဒတ္ထောတိ ပဒတ္ထာဝယဝေါ. ပဒတ္ထဂ္ဂဟဏဿာတိ ပဒတ္ထာဝဗောဓဿ. ဝိသေသာဓာနံ ဝိသေသုပ္ပတ္တိ. ဝါကျဘေဒေတိ ဝါကျဝိသေသေ. စိတ္တပရိတောသနံ စိတ္တာရာဓနံ. ဗုဒ္ဓိနိသာနံ ပညာယ တေဇနံ တိက္ခဘာဝကရဏံ. နာနာဝါကျဝိသယတာပိ သိဒ္ဓါ ဟောတိ ပဒါဒီဟိပိ သင်္ကာသနဿ သိဒ္ဓတ္တာ. ဧကဝါကျဝိသယတာယ ဟိ အတ္ထပဒါနံ သင်္ကာသနာဒယော ယထာက္ကမံ အက္ခရာဒိဝိသယာ ဧဝါတိ နိယမော သိယာ. ဧတေနာတိ အတ္ထပဒါနံ နာနာဝါကျဝိသယတ္ထေန.

ပုဒ်၏ အစိတ်အပိုင်းတို့သည် အက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "ပဒတ္ထော" ဟူသည် ပုဒ်၏အနက် အစိတ်အပိုင်း။ "ပဒတ္ထဂ္ဂဟဏဿ" ဟူသည် ပုဒ်၏ အနက်ကို သိခြင်း (နားလည်ခြင်း) ၏။ "ဝိသေသာဓာနံ" ဟူသည် ထူးခြားမှု ဖြစ်ပေါ်ခြင်း။ "ဝါကျဘေဒေ" ဟူသည် ဝါကျ၏ အထူး၌။ "စိတ္တပရိတောသနံ" ဟူသည် စိတ်ကို နှစ်သက်စေခြင်း။ "ဗုဒ္ဓိနိသာနံ" ဟူသည် ပညာကို ထက်မြက်အောင် ပြုခြင်း (ထက်မြက်စေခြင်း)။ ပုဒ်အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်း သံကာသန (သရုပ်ပြခြင်း) ပြီးမြောက်သောကြောင့် ဝါကျအမျိုးမျိုး၏ အာရုံဖြစ်သည်၏အဖြစ် (နာနာဝါကျဝိသယတာ) သည်လည်း ပြီး၏။ ဝါကျတစ်ခုတည်း၏ အာရုံဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အနက်ပုဒ်တို့၏ သံကာသနစသည်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း အက္ခရာစသော အာရုံတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ ကန့်သတ်ချက် (နိယမ) ရှိရာ၏။ "ဧတေန" ဟူသည် အနက်ပုဒ်တို့၏ ဝါကျအမျိုးမျိုး၌ အာရုံဖြစ်သော အနက်အားဖြင့်။

ဥဂ္ဃဋနာဒိအတ္ထာနီတိ ဥဂ္ဃဋနဝိပဉ္စနနယနပ္ပယောဇနာနိ.

"ဥဂ္ဃဋနာဒိအတ္ထာနိ" ဟူသည် ဥဂ္ဃဋန (ကျဉ်းလျဉ်းစွာဟောခြင်း)၊ ဝိပဉ္စန (ကျယ်ဝန်းစွာဟောခြင်း)၊ နယန (ဆောင်ယူခြင်း) ဟူသော အကျိုးကျေးဇူးတို့တည်း။

၁၀. ဥပတိဋ္ဌတိ ဧတ္ထာတိ ဥပဋ္ဌိတန္တိ ဥပဋ္ဌိတသဒ္ဒဿ အဓိကရဏတ္ထတံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥပတိဋ္ဌနဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ ယထာ ‘‘ပဒက္ကန္တ’’န္တိ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ နေသ’’န္တိအာဒိ. ပဋိပတ္တိဒေသနာဂမနေဟီတိ ပဋိပတ္တိဂမနဒေသနာဂမနေဟိ. ‘‘ကိစ္ဆံ ဝတာယံ လောကော အာပန္နော ဇာယတိ စ…ပေ… ဇရာမရဏဿာ’’တိအာဒိနာ ဇရာမရဏတော ပဋ္ဌာယ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒမုခေန ဝိပဿနံ အဘိနိဝိသိတွာ မဟာဂဟနံ ဆိန္ဒိတုံ နိသာနသိလာယံ ဖရသုံ နိသေန္တော ဝိယ ကိလေသဂဟနံ ဆိန္ဒိတုံ လောကနာထော ဉာဏဖရသုံ တေဇေန္တော ဗုဒ္ဓဘာဝါယ ဟေတုသမ္ပတ္တိယာ ပရိပါကဂတတ္တာ သဗ္ဗညုတညာဏာဓိဂမာယ ဝိပဿနာဂဗ္ဘံ [Pg.48] ဂဏှာပေန္တော အန္တရန္တရာ နာနာသမာပတ္တိယော သမာပဇ္ဇိတွာ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာဝသေန အနေကာကာရဝေါကာရသင်္ခါရေ သမ္မသန္တော ဆတ္တိံသကောဋိသတသဟဿမုခေန ယံ ဉာဏံ ပဝတ္တေသိ, တံ ‘‘မဟာဝဇိရဉာဏ’’န္တိ ဝဒန္တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏ’’န္တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၁၄၁) အာဂတံ, တံ ဒေဝသိကံ ဝဠဉ္ဇနကသမာပတ္တီနံ ပုရေစရာနုစရဉာဏံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယံ ပန ဝက္ခတိ ‘‘ဉာဏဝဇိရမောဟဇာလပဒါလန’’န္တိ, တံ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂဉာဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧတံ ဗြဟ္မစရိယန္တိ သာသနဗြဟ္မစရိယံ အဓိပ္ပေတန္တိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ဗြဟ္မုနော’’တိအာဒိမာဟ.

၁၀. "ဤ၌ တည်တတ်၏" ဟူသော အနက်ကြောင့် ဥပဋ္ဌိတ (ထင်ရှားတည်ရှိခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဥပဋ္ဌိတဟူသော ပုဒ်၏ အဓိကရဏအနက် (တည်ရာအရပ်) ကို ပြခြင်းငှာ "ပဒက္ကန္တ" (ခြေလှမ်းရာအရပ်) ကဲ့သို့ "တည်ရာအရပ်" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဣဒံ နေသံ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ "ပဋိပတ္တိဒေသနာဂမနေဟ比" ဟူသည် ပဋိပတ်သို့ သွားခြင်း၊ ဒေသနာသို့ သွားခြင်းတို့ဖြင့်။ "ဤသတ္တလောကသည် အကယ်စင်စစ် ပင်ပန်းခြင်းသို့ ရောက်ရလေစွ၊ ပဋိသန္ဓေလည်း နေရ၏ ... ဇရာမရဏသို့ ရောက်ရ၏" အစရှိသည်ဖြင့် ဇရာမရဏမှ စ၍ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နည်းလမ်းဖြင့် ဝိပဿနာသို့ သက်ဝင်နှလုံးသွင်းတော်မူပြီးလျှင်၊ တောအုပ်ကြီးကို ခုတ်ထွင်ရန် သွေးကျောက်ဖျာ၌ ပုဆိန်ကို သွေးသောသူကဲ့သို့ ကိလေသာတောကြီးကို ခုတ်ထွင်ဖျက်ဆီးရန် လောကနာထဘုရားရှင်သည် ဉာဏ်တော်တည်းဟူသော ပုဆိန်ကို ထက်မြက်အောင် သွေးတော်မူလျက်၊ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ အကြောင်းအင်္ဂါတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းသည် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်ရကား သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရရှိရန် ဝိပဿနာ၏ အနှစ်သာရကို ယူစေလျက်၊ အကြားအကြားတို့၌ အမျိုးမျိုးသော သမာပတ်တို့ကို ဝင်စားတော်မူကာ၊ အနုပဒဓမ္မဝိပဿနာနည်းဖြင့် အထူးထူးသော အပြားရှိကုန်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်တော်မူလျက် ၃၆ သိန်းကုဋေသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပွားစေတော်မူသော ထိုဉာဏ်ကို "မဟာဝဇိရဉာဏ်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား "နှစ်သိန်းလေးသောင်းကုဋေသော သမာပတ်တို့၌ ကျက်စားတတ်သော မဟာဝဇိရဉာဏ်" (စတုဝီသတိကောဋိသတသဟဿသမာပတ္တိသဉ္စာရိမဟာဝဇိရဉာဏ်) ဟု လာရှိသည်မှာ နေ့စဉ်သုံးစွဲအပ်သော သမာပတ်တို့၏ ရှေးဦးသွား နောက်လိုက်ဉာဏ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ "ဉာဏ်တည်းဟူသော ဝဇိရစိန်ဖြင့် မောဟကွန်ရက်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော" ဟု နောက်၌ မိန့်ဆိုလတ္တံ့သောဉာဏ်မူကား ဝိပဿနာနှင့်တကွသော မဂ်ဉာဏ်ဟု သိအပ်၏။ "ဤမြတ်သောအကျင့်" (ဧတံ ဗြဟ္မစရိယံ) ဟူသည် သာသနာတော်၌ မြတ်သောအကျင့်ကို ရည်ရွယ်အပ်၏ဟု ထိုအရာကို ပြခြင်းငှာ "ဗြဟ္မုနော" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

ဒေသနာယာတိ ကရဏတ္ထေ ဣဒံ ကရဏဝစနံ. နိယုတ္တောတိ ဧတ္ထ ဟေတုအတ္ထော အန္တောနီတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘နိဒ္ဓါရေတွာ ယောဇိတော’’တိ အာဟ.

"ဒေသနာယ" ဟူသည် ကရဏအနက်၌ သုံးသော ဤကရဏဝိဘတ်တည်း။ "နိယုတ္တော" ဟူသော ဤ၌ ဟေတုအနက် (အကြောင်းအနက်) သည် အတွင်း၌ သက်ဝင်နေ၏ဟု ပြသရန် "ထုတ်နုတ်၍ ယှဉ်စပ်အပ်သော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ဒေသနာဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဒေသနာဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၂. ဝိစယဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၂. ဝိစယဟာရဝိဘင်းအဖွင့်။

၁၁. ဇာတိလိင်္ဂကာလသာဓနဝိဘတ္တိသင်္ချာဝိသေသာဒိတော သဒ္ဒတော ပဒဝိစယော ကာတဗ္ဗော. တတ္ထ ကရိယမာနော စ ယထာသဘာဝနိရုတ္တိယာ ဧဝ ကတော သုကတော ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣဒံ နာမပဒံ …ပေ… အယံ သဒ္ဒတော ပဒဝိစယော’’တိ ဝတွာ ‘‘သော ပနာယ’’န္တိအာဒိမာဟ. ဝတ္တဗ္ဗအတ္ထသံဝဏ္ဏနာတိ တံတံပဒဝစနီယဿ အတ္ထဿ ဘေဒံ ဝတွာ ပရိယာယေဟိ ဝိဝရိတွာ ကထနံ.

၁၁. ဇာတ် (အမျိုးအစား)၊ လိင်၊ ကာလ၊ သာဓန၊ ဝိဘတ်၊ သင်္ချာ၊ ဝိသေသ အစရှိသော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း ပုဒ်တို့ကို စိစစ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ထိုသို့ စိစစ်ရာ၌လည်း သဘာဝနိရုတ္တိ (သဘာဝစကား) အတိုင်းသာ ပြုအပ်သည်ရှိသော် ကောင်းစွာပြုသည်မည်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် "ဤကား နာမ်ပုဒ်တည်း...ပ... ဤကား သဒ္ဒါအားဖြင့် ပုဒ်ကို စိစစ်ခြင်းတည်း" ဟု မိန့်ဆိုပြီးလျှင် "သော ပနာယံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ဝတ္တဗ္ဗအတ္ထသံဝဏ္ဏနာ ဟူသည်မှာ ထိုထိုပုဒ်ဖြင့် ဟောအပ်သော အနက်၏ အပြားကို ပြောဆို၍ ပရိယာယ်တို့ဖြင့် ဖွင့်လှစ်ကာ ဟောကြားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

ဝိစိယမာနဿ သုတ္တပဒဿာတိ ပုစ္ဆာဝသေန ပဝတ္တသုတ္တပဒဿ. ‘‘သုတ္တန္တရပဒါနိပိ ပုစ္ဆာဝသေနေဝ ပဝတ္တာနီ’’တိ ဝဒန္တိ ‘‘န သဗ္ဗမ္ပိ သုတ္တပဒ’’န္တိ. ဧကဿေဝ ပဒဿ သမ္ဘဝန္တာနံ အနေကေသံ အတ္ထာနံ ဥဒ္ဓါရော အတ္ထုဒ္ဓါရော. ဧကဿေဝ ပန အတ္ထဿ သမ္ဘဝန္တာနံ အနေကေသံ ပဒါနံ ဥဒ္ဓါရော ပဒုဒ္ဓါရော. သဗ္ဗေ ဟိ သံဝဏ္ဏိယမာနေ သုတ္တေ လဗ္ဘမာနေ သဗ္ဗေ ပဒတ္ထေ. နဝ သုတ္တန္တေတိ သုတ္တဂေယျာဒိဝသေန နဝပ္ပကာရေ သုတ္တသ္မိံ အာနေတွာ ဝိစိနတီတိ [Pg.49] ယောဇနာ. အထ ဝါ ‘‘သဗ္ဗေ နဝ သုတ္တန္တေ’’တိ ဣမိနာ ပဝိစယလက္ခဏေန ဟာရေန သုတ္တဂေယျာဒီနိ သဗ္ဗာနိပိ နဝပ္ပကာရာနိ သုတ္တာနိ ဝိစိနတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘သုတ္တဂေယျာဒိကေ’’တိအာဒိ.

"ဝိစီယမာနဿ သုတ္တပဒဿ" ဟူသည်မှာ မေးမြန်းခြင်း (ပုစ္ဆာ) ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သုတ်ပုဒ်၏။ "အခြားသော သုတ်ပုဒ်တို့သည်လည်း မေးမြန်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ခပ်သိမ်းသော သုတ်ပုဒ်တို့သည် မဟုတ်ကုန်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ပုဒ်တစ်ခုတည်း၏သာ ဖြစ်နိုင်ကုန်သော များစွာသော အနက်တို့ကို ထုတ်နုတ်ပြခြင်းသည် အတ္ထုဒ္ဓါရ မည်၏။ အနက်တစ်ခုတည်း၏သာ ဖြစ်နိုင်ကုန်သော များစွာသော ပုဒ်တို့ကို ထုတ်နုတ်ပြခြင်းသည် ပဒုဒ္ဓါရ မည်၏။ အဖွင့်ပြုအပ်သော သုတ်၌ ရအပ်သမျှသော ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်အနက်တို့ကို (ပြအပ်၏)။ "နဝ သုတ္တန္တေ" ဟူသည် သုတ်၊ ဂေယျ အစရှိသော အပြားအားဖြင့် ကိုးပါးသော သုတ်တရား၌ ဆောင်ယူ၍ စိစစ်၏ဟု သံယောဇဉ်စပ်အပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက "ခပ်သိမ်းသော ကိုးပါးသော သုတ်တို့၌" ဟူသော ဤပဝိစယလက္ခဏာရှိသော ဟာရဖြင့် သုတ်၊ ဂေယျ အစရှိသော ကိုးပါးသော သုတ်တရားအားလုံးတို့ကို စိစစ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ထို့ကြောင့် "သုတ္တဂေယျာဒိကေ" အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘ကောသလာနံ ပုရာ ရမ္မာ’’တိအာဒိကာ (သု. နိ. ၉၈၂) ဆပညာသ ဂါထာ ဝတ္ထုဂါထာ. ‘‘ပါရာယနမနုဂါယိဿ’’န္တိ (သု. နိ. ၁၁၃၇ အာဒယော) ပန အာဒိကာ ဧကူနဝီသတိ ဂါထာ အနုဂီတိဂါထာ. ဣဒံ နာမံ ကတန္တိ ဣဒံ ‘‘ပါရာယန’’န္တိ နာမံ ကတံ. တေနာဟ ‘‘ပါရံ ဂမနီယာ ဣမေ ဓမ္မာ, တသ္မာ ဣမဿ ဓမ္မပရိယာယဿ ‘ပါရာယနန္တွေဝ အဓိဝစန’’’န္တိ (သု. နိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာ; စူဠနိ. ပါရာယနတ္ထုတိဂါထာ ၁၄၉ အာဒယော). ဗုဒ္ဓိယံ ဝိပရိဝတ္တမာနန္တိ ဣမဿ ဝိစယဟာရဝိဘင်္ဂဿ ဒေသနာကာလေ အာယသ္မာ မဟာကစ္စာနော အတ္တနော ဗုဒ္ဓိယံ ဝတ္တမာနံ ကတွာ ဧဝမာဟာတိ ယောဇနာ.

"ကောသလာနံ ပုရာ ရမ္မာ" အစရှိသော ငါးဆယ့်ခြောက်ဂါထာတို့သည် ဝတ္ထုဂါထာ (အမွှန်းတင်ဂါထာ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "ပါရာယနမနုဂါယိဿံ" အစရှိသည်တို့သည်ကား တစ်ဆယ့်ကိုးဂါထာရှိသော အနုဂီတိဂါထာ (ထပ်ဆင့်သီကျူးအပ်သော ဂါထာ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "ဤအမည်ကို ပြုအပ်၏" ဟူသည် ဤ "ပါရာယန" ဟူသော အမည်ကို ပြုအပ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "ဤတရားတို့သည် တစ်ဖက်ကမ်း (နိဗ္ဗာန်) သို့ ရောက်ကြောင်းတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤတရားဒေသနာတော်အား 'ပါရာယန' ဟုပင် အမည်ပေးအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဗုဒ္ဓိယံ ဝိပရိဝတ္တမာနံ" ဟူသည် ဤဝိစယဟာရဝိဘင်းကို ဟောကြားတော်မူစဉ် အရှင်မဟာကစ္စည်းမထေရ်သည် မိမိ၏ဉာဏ်၌ လည်ပတ်စေလျက် ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူ၏ဟု သံယောဇဉ်စပ်အပ်၏။

ဧကံသဗျာကရဏဿ အယန္တိ ဧကံသဗျာကရဏီယာ, ဧကံသေန ဝါ ဗျာကာတဗ္ဗတ္တာ ဧကံသဗျာကရဏီယာ, ဧကံသဗျာကရဏယောဂ္ဂါတိ အတ္ထော. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. ဌပနီယာတိ ဌပေတဗ္ဗတ္တာ အဗျာကရဏီယာတိ အတ္ထော. သမယန္တရပရိစယေန နိဝါရဏဓမ္မံ ပတိ သံသယပက္ခန္ဒော ပုစ္ဆတီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဝိမတိစ္ဆေဒန’’န္တိ. ပကတိယာ ပန နိဝါရဏဓမ္မံ အဇာနန္တော ဉာတုကာမတာယ ပုစ္ဆတီတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာယ ပုစ္ဆာပိ သိယာ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘လောကဿ နိဝါရဏာဒီနိ အဇာနန္တေနာ’’တိ.

"ဧကံသဗျာကရဏဿ အယံ" ဟူသည် ဧကံသဗျာကရဏီယ (ဧကန်ဖြေဆိုအပ်သောပြဿနာ) မည်၏၊ သို့မဟုတ် တိကျစွာ (တစ်ဖက်သတ်) ဖြေကြားအပ်သောကြောင့် ဧကံသဗျာကရဏီယမည်၏၊ တိကျပြတ်သားစွာ ဖြေဆိုထိုက်သော ပြဿနာဟု အနက်ရ၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌လည်း ဤနည်းပင်တည်း။ "ဌပနီယာ" ဟူသည် ဖယ်ထားအပ်သောကြောင့် မဖြေကြားအပ်သော ပြဿနာဟု အနက်ရ၏။ အခြားသော ဝါဒ သို့မဟုတ် အယူဝါဒများဖြင့် အကျွမ်းတဝင်ရှိသဖြင့် နီဝရဏတရားအပေါ် သံသယသို့ သက်ဝင်လျက် မေးမြန်းခြင်းဖြစ်သည်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် "ဝိမတိစ္ဆေဒနံ" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ပင်ကိုအားဖြင့် နီဝရဏတရားကို မသိသဖြင့် သိလိုသောကြောင့် မေးမြန်းခြင်းဖြစ်ကမူ မသိသေးသောအရာကို ထင်ရှားစေသော မေးမြန်းခြင်း (အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ) လည်း ဖြစ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "လောက၏ နီဝရဏတရား စသည်တို့ကို မသိသောသူသည်" ဟု ရှေ့၌ မိန့်ဆိုတော်မူလတ္တံ့။

ဧကဝတ္ထုပရိဂ္ဂဟာတိ ဧကဿ အဘိဓေယျတ္ထဿ ဂဟဏတော.

"ဧကဝတ္ထုပရိဂ္ဂဟာ" ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော ဟောအပ်သောအနက်ကို ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

ဝိမုတ္တိပရိပါစကဣန္ဒြိယာနိ ဝိဝဋ္ဋပက္ခေ ဌိတဿ သဒ္ဓါဒယော ဓမ္မာ, ကိံ ပနေတ္ထ အရိယာနမ္ပိ ဣန္ဒြိယလောကေန သင်္ဂဟော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပရိယာပန္နဓမ္မဝသေနာ’’တိအာဒိ.

လွတ်မြောက်မှု (ဝိမုတ္တိ) ကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော ဣန္ဒြေတို့သည် ဝိဝဋ္ဋပက္ခ (သံသရာမှ လွတ်မြောက်ရာဖက်) ၌ တည်သောသူ၏ သဒ္ဓါ အစရှိသော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနေရာ၌ အရိယာတို့၏ ဣန္ဒြေတို့ကိုလည်း ဣန္ဒြေလောကဖြင့် သင်္ဂဟပြုအပ်သလော (အကျုံးဝင်သလော) ဟု မေးသော် "ပရိယာပန္နဓမ္မဝသေန" အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

ကာဠပက္ခစာတုဒ္ဒသီဃနဝနသဏ္ဍမေဃပဋလစ္ဆာဒနအဍ္ဎရတ္တီနံ ဝသေန စတုရင်္ဂသမန္နာဂတေန. ဝိဝိစ္ဆာတိ ဝိစိကိစ္ဆာယ. တေနာဟ ‘‘ဝိစိကိစ္ဆာဟေတူ’’တိ. ဒုက္ခမဿ မဟဗ္ဘယန္တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ ‘‘အဿာ’’တိ ပဒံ ‘‘ဇပ္ပာဘိလေပနံ အဿ ဗြူမီ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဇပ္ပာ တဏှာ အဿ လောကဿာ’’တိ အာဟ. ‘‘သဗ္ဗသတ္တာန’’န္တိအာဒိနာ, ‘‘သဗ္ဗသောဝါ’’တိအာဒိနာ စ အနွယတော, ဗျတိရေကတော စ သာတိသယံ အဝိဇ္ဇာယ နီဝရဏဘာဝံ [Pg.50] ဒဿေတိ. ‘‘ဒူရေ သန္တော ပကာသန္တိ (ဓ. ပ. ၃၀၄; နေတ္တိ. ၁၁), ရတ္တော အတ္ထံ န ဇာနာတီ’’တိ (နေတ္တိ. ၁၁, ၂၇) ဂါထာဒွယေနာပိ အနုဂီတိဝိစယံ ဒဿေတီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

လကွယ်ပက္ခ တစ်ဆယ့်လေးရက်မြောက်ည၊ ထူထပ်သော တောအုပ်၊ မိုးတိမ်တိုက်တို့ ဖုံးအုပ်ခြင်း၊ သန်းခေါင်ယံ အချိန်ဟူသော အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော (မှောင်မိုက်ခြင်း) ၏ အစွမ်းဖြင့်။ "ဝိဝိစ္ဆာ" ဟူသည် ဝိစိကိစ္ဆာကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဝိစိကိစ္ဆာဟေတု" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဒုက္ခမဿ မဟဗ္ဘယံ" ဟူသော ဤနေရာ၌ ဟောအပ်သော "အဿ" ဟူသော ပုဒ်ကို "ဇပ္ပါဘိလေပနံ အဿ ဗြူမိ" ဟု ဆောင်ယူ၍ စပ်အပ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် "ဇပ္ပါ တဏှာ အဿ လောကဿ (တဏှာဟူသော ကပ်ငြိခြင်းသည် ဤလောက၏ ဖြစ်၏)" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "သဗ္ဗသတ္တာနံ" အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ "သဗ္ဗသောဝ" အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း အနုလုံ (အနွယ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိသေသ (ဗျတိရေက) အားဖြင့်လည်းကောင်း အဝိဇ္ဇာ၏ လွန်ကဲသော နီဝရဏအဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ "ဒူရေ သန္တော ပကာသန္တိ" ၊ "ရတ္တော အတ္ထံ န ဇာနာတိ" ဟူသော ဂါထာနှစ်ပုဒ်တို့ဖြင့်လည်း အနုဂီတိဝိစယ (အနုဂီတိဂါထာကို စိစစ်ခြင်း) ကို ပြတော်မူ၏ဟု သံယောဇဉ်စပ်အပ်၏။

ရူပါဝစရာတိ ရူပါဝစရသတ္တာ. ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာယ မုစ္စနဿ ကာရဏဝစနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယတော ဝဋ္ဋဒုက္ခတော မုစ္စနံ. တံ ဝဋ္ဋဒုက္ခံ အနဝသေသပရိယာဒါနဝသေန သင်္ခါရဒုက္ခတာဂဟဏေန.

"ရူပါဝစရာ" ဟူသည် ရူပါဝစရသတ္တဝါတို့တည်း။ ဝိပရိဏာမဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ဟောကြားခြင်းဖြစ်သည်ဟု စပ်စပ်၏။ အကြင် ဝဋ်ဒုက္ခမှ လွတ်မြောက်ခြင်းတည်း။ ထိုဝဋ်ဒုက္ခသည် အကြွင်းမဲ့ ကုန်စင်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့် သင်္ခါရဒုက္ခကို ယူခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။

ဧကာဓာရန္တိ ဧကဝတ္ထု အဓိဋ္ဌာနံ. နိဝါရဏံ ဝိက္ခမ္ဘနံ ပိဓာနံ သမုစ္ဆေဒေါတိ အတ္ထဒွယဿ ပုစ္ဆိတတ္တာ ‘‘အနေကာဓာရံ ဒဿေတု’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘နိဝါရဏသင်္ခါတံ သံဝရံ…ပေ… ပိဓိယျန္တိ ပစ္ဆိဇ္ဇန္တီ’’တိ (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၀၄၁; စူဠနိ. အဋ္ဌ. ၃). တဿတ္ထော ‘‘နိဝါရဏသင်္ခါတံ ဝိက္ခမ္ဘနံ, သံဝရံ, ပိဓာနဉ္စ ကထေဟီ’’တိ.

"ဧကာဓာရံ" ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော ဝတ္ထုအခြေတည်ရာကို ဆိုလိုသည်။ နီဝရဏတည်းဟူသော ခွာပြတ်ခြင်း (ဝိက္ခမ္ဘန) နှင့် ပိတ်ဆို့ခြင်း တည်းဟူသော အကြွင်းမဲ့ဖြတ်တောက်ခြင်း (သမုစ္ဆေဒ) တည်းဟူသော အနက်နှစ်ပါးကို မေးမြန်းအပ်သောကြောင့် "အထူးထူးသော တည်ရာကို ပြခြင်းငှာ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "နီဝရဏဟု ဆိုအပ်သော စောင့်စည်းခြင်း...ပ... ပိတ်ဆို့အပ်ကုန်၏ ဖြတ်တောက်အပ်ကုန်၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၏အနက်မှာ "နီဝရဏဟု ဆိုအပ်သော ခွာပြတ်ခြင်း၊ စောင့်စည်းခြင်း၊ ပိတ်ဆို့ခြင်းတို့ကို ဟောကြားတော်မူပါ" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

‘‘ဝေါဒါန’’န္တိ ဣမိနာ သောတာနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝိသုဒ္ဓိ, ‘‘ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဣမိနာ သမုစ္ဆေဒဝိသုဒ္ဓိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ပုစ္ဆာယ ဒုဝိဓတ္ထဝိသယတံ ဝိဝရိတုံ ‘ဧဝ’န္တိအာဒိ ဝုတ္တ’’န္တိ. တထာ စာဟ ‘‘ဝေါဒါယတိ…ပေ… အရိယမဂ္ဂေါ’’တိ.

"ဝေါဒါန" ဟူသော ဤစကားဖြင့် စမ်းချောင်း (တဏှာစမ်းကြောင်း) တို့၏ ဝိက္ခမ္ဘနဝိသုဒ္ဓိ (ခွာပြတ်စင်ကြယ်ခြင်း) ကိုလည်းကောင်း၊ "ဝုဋ္ဌာန" ဟူသော ဤစကားဖြင့် သမုစ္ဆေဒဝိသုဒ္ဓိ (အကြွင်းမဲ့ဖြတ်တောက် စင်ကြယ်ခြင်း) ကိုလည်းကောင်း ရည်ရွယ်တော်မူသဖြင့် "မေးခွန်း၏ အနက်နှစ်မျိုးသော အာရုံရှိသည်အဖြစ်ကို ဖွင့်ပြခြင်းငှာ 'ဧဝံ' အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏" ဟု ဆိုတော်မူ၏။ ထို့အတူပင် "ဖြူစင်စေ၏...ပ... အရိယာမဂ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ဒိဋ္ဌိမာနာဝိဇ္ဇာသောတာပိ တဏှာသောတာနုဂါတိ အာဟ ‘‘ယေဘုယျေန အနုရောဓဝသေနာ’’တိ. ဥပစာရဝသေနာတိ နိဿိတုပစာရဝသေန. သဗ္ဗသ္မာတိ စက္ခုတော ယာဝ မနတောတိ သဗ္ဗသ္မာ ဒွါရတော. သဗ္ဗပ္ပကာရေနာတ္တိ တဏှာယနမိစ္ဆာဘိနိဝေသနဥန္နမနာဒိပ္ပကာရေန.

ဒိဋ္ဌိ၊ မာန၊ အဝိဇ္ဇာ ဟူသော စမ်းကြောင်းတို့သည်လည်း တဏှာစမ်းကြောင်းသို့ အစဉ်လိုက်ကုန်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "များသောအားဖြင့် အစဉ်လိုက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "ဥပစာရဝသေန" ဟူသည် အမှီပြုရာ ဥပစာ၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ "သဗ္ဗသ္မာ" ဟူသည် မျက်စိမှသည် စိတ်တိုင်အောင် ခပ်သိမ်းသော ဒွါရမှ ဖြစ်၏။ "သဗ္ဗပ္ပကာရေန" ဟူသည် တဏှာဖြစ်ခြင်း၊ မှားယွင်းစွာ သက်ဝင်စွဲလမ်းခြင်း၊ ထောင်လွှားခြင်း အစရှိသော အပြားအားလုံးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။

တမေဝ သတိန္တိ ယာယံ သတိ ပုဗ္ဗဘာဂေ သောတာနံ ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန ဝုတ္တာ, တမေဝ သတိံ. မဂ္ဂက္ခဏေ သောတာနံ သံဝရံ ပိဓာနံ ဗြူမိ. ယသ္မာ ပန ပိဓာယိကာပိ သတိ မဂ္ဂက္ခဏေ ပညာနုဂါ, ပညာကိစ္စမေဝေတ္ထ အဓိကံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပညာယေတေ ပိဓီယရေ’’တိ.

"တမေဝ သတိံ" ဟူသည် ရှေးအဖို့၌ စမ်းကြောင်းတို့ကို ခွာပြတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော ထိုသတိကိုပင်တည်း။ မဂ်ခဏ၌ စမ်းကြောင်းတို့၏ စောင့်စည်းခြင်း၊ ပိတ်ဆို့ခြင်းကို ဟောတော်မူ၏။ ပိတ်ဆို့တတ်သော သတိသည်လည်း မဂ်ခဏ၌ ပညာသို့ အစဉ်လိုက်သည် ဖြစ်သောကြောင့် ပညာ၏ ကိစ္စသည်သာ ဤနေရာ၌ လွန်ကဲ၏၊ ထို့ကြောင့် "ပညာယေတေ ပိဓီယရေ (ထိုစမ်းကြောင်းတို့ကို ပညာဖြင့် ပိတ်ဆို့အပ်ကုန်၏)" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

သံဝရပိဓာနာနန္တိ ဧတ္ထ သံဝရသဒ္ဒေန နိဝါရဏံ ဝုတ္တံ.

"သံဝရပိဓာနာနံ" ဟူသော ဤနေရာ၌ သံဝရသဒ္ဒါဖြင့် နီဝရဏ (တားမြစ်ခြင်း/ပိတ်ဆို့ခြင်း) ကို ဟောတော်မူသည်။

ယသ္မိံ ယသ္မိံ အရိယမဂ္ဂေ အနဓိဂတေ ယံ ယံ အဘိသင်္ခါရဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟံ, တသ္မိံ တသ္မိံ အဓိဂတေ တံ တံ ဝိညာဏံ အနုပ္ပာဒနိရောဓေန နိရုဇ္ဈတိ သဒ္ဓိံ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တနာမရူပေနာတိ အာဟ ‘‘တဿ တဿ ဝိညာဏဿ နိရောဓေန သဟေဝါ’’တိ. အနုပ္ပာဒနိရောဓော ဟိ ဧတ္ထ ‘‘နိရောဓော’’တိ အဓိပ္ပေတော အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဿ အဓိပ္ပေတတ္တာတိ. အနုသန္ဓီယတိ ဧတေနာတိ အနုသန္ဓိ, ဣဓ ပုစ္ဆိယမာနော အတ္ထော.

အကြင်အကြင် အရိယာမဂ်ကို မရအပ်သေးသဖြင့် အကြင်အကြင် ပြုပြင်တတ်သော ဝိညာဉ် (အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်) သည် ဖြစ်ထိုက်၏၊ ထိုထိုမဂ်ကို ရအပ်သည်ရှိသော် ထိုထိုဝိညာဉ်သည် မိမိနှင့်ယှဉ်သော နာမ်ရုပ်နှင့်တကွ အနုပ္ပါဒနိရောဓ (တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ခြင်း) အားဖြင့် ချုပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ထိုထိုဝိညာဉ်၏ ချုပ်ခြင်းနှင့်တကွသာလျှင်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ကို ရည်ရွယ်တော်မူသောကြောင့် ဤနေရာ၌ "နိရောဓ" ဟူသည် အနုပ္ပါဒနိရောဓကို ရည်ရွယ်ရင်း ဖြစ်၏။ ဤအရာဖြင့် စပ်စပ်အပ်သောကြောင့် "အနုသန္ဓိ" မည်၏၊ ဤနေရာ၌ မေးမြန်းအပ်သော အနက်တည်း။

သဟ [Pg.51] ဝိသယေန ဒဿေတုန္တိ ဧတ္ထ သစ္စာနိ ဧဝ ဝိသယော. ပဟာတဗ္ဗသဘာဝံ သမုဒယသစ္စံ, တဿ ဝိသယော ဒုက္ခသစ္စံ. ‘‘သံယောဇနိယေသု, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မေသု အဿာဒါနုပဿိနော ဝိဟရတော တဏှာ ပဝဍ္ဎတီ’’တိ (သံ. နိ. ၂.၅၃, ၅၇) ဟိ ဝုတ္တံ. ပဟာယကသဘာဝံ မဂ္ဂသစ္စံ, တဿ ဝိသယော နိရောဓသစ္စန္တိ အာဟ ‘‘သဟ ဝိသယေန…ပေ… သစ္စေသူ’’တိ. ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘သမုဒယော ဒွီသု ဘူမီသု ပဟီယတီ’’တိ အာရဒ္ဓံ, ‘‘ဒဿနေန တီဏိ သံယောဇနာနိ ပဟီယန္တိ, ဘာဝနာယ သတ္တ သံယောဇနာနိ ပဟီယန္တီ’’တိ ပန ဝိဘာဂဝစနမေဝ ဝတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ပဟာယကဝိဘာဂမုခေန ပဟာတဗ္ဗဝိဘာဂံ ဒဿေတု’’န္တိ.

“အာရုံ (ဝိသယ) နှင့်တကွ ပြဆိုခြင်းငှာ” ဟူသော ဤစကား၌ သစ္စာတို့သည်သာလျှင် အာရုံ (ဝိသယ) မည်ကုန်၏။ ပယ်အပ်သော သဘောရှိသည်ကား သမုဒယသစ္စာတည်း၊ ထိုသမုဒယသစ္စာ၏ အာရုံသည်ကား ဒုက္ခသစ္စာတည်း။ “ရဟန်းတို့၊ သံယောဇဉ်ဖြစ်စေတတ်သော တရားတို့၌ သာယာဖွယ်ဟု အဖန်ဖန်ရှုလျက် နေသောသူအား တဏှာသည် တိုးပွား၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ ပယ်တတ်သော သဘောရှိသည်ကား မဂ္ဂသစ္စာတည်း၊ ထိုမဂ္ဂသစ္စာ၏ အာရုံသည်ကား နိရောဓသစ္စာတည်း ဟု ရည်ရွယ်၍ “အာရုံနှင့်တကွ... သစ္စာတို့၌” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤအရာ၌ စင်စစ်သော်ကား “သမုဒယသည် ဘုံနှစ်ပါးတို့၌ ကင်းပြတ်၏” ဟု အစပျိုးအပ်သော်လည်း၊ “ဒဿနမဂ်ဖြင့် သံယောဇဉ်သုံးပါးတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်၏၊ ဘာဝနာမဂ်ဖြင့် သံယောဇဉ်ခုနစ်ပါးတို့ကို ပယ်အပ်ကုန်၏” ဟူသော ခွဲခြားပြဆိုချက်ကိုသာ မိန့်ဆိုလိုသောကြောင့် “ပယ်တတ်သော (မဂ်) အဖို့၏ ခွဲခြားပြသခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပယ်အပ်သော (သံယောဇဉ်) အဖို့၏ ခွဲခြားပြသခြင်းကို ပြခြင်းငှာ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

နိရဝသေသကာမရာဂဗျာပါဒါ တတိယမဂ္ဂေန ပဟီယန္တိ, ဣတရေ စတုတ္ထမဂ္ဂေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣတရေဟိ ပန နိရဝသေသ’’န္တိ. တတ္ထာတိ ကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋပ္ပဘေဒေန တေဓာတုကေ ဘဝတ္တယေ. သံယောဇနဝသေနာတိ သဗ္ဗဒါ ယောဇနဝသေန ဗန္ဓနဝသေန.

ကာမရာဂနှင့် ဗျာပါဒတို့သည် အကြွင်းမဲ့မရှိ အစွမ်းဖြင့် တတိယမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏၊ ကြွင်းသောတရားတို့သည် စတုတ္ထမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ “ကြွင်းသောမဂ်တို့ဖြင့်ကား အကြွင်းမဲ့” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ထိုအရပ်၌” ဟူသည် ကံ၊ ဝိပါက်၊ ဝဋ်တို့၏ အပြားအားဖြင့် သုံးပါးသော ဘုံ၌ တည်ရှိသော ဘဝသုံးပါးတို့၌တည်း။ “သံယောဇဉ်အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် အမြဲမပြတ် ယှဉ်စပ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်၊ တုတ်နှောင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်တည်း။

၁၂. အဂ္ဂဖလဉာဏတာယ ဧကမ္ပိ သမာနံ တန္နိမိတ္တဿ ခယာနုပ္ပာဒါရမ္မဏဿ ပစ္စဝေက္ခဏဉာဏဿ ဝသေန ဖလဝေါဟာရေန ဒွေ နာမာနိ လဘတိ.

၁၂. အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်ဖြစ်သောကြောင့် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ကိလေသာတို့၏ ကုန်ခြင်းနှင့် နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို အာရုံပြုသော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖိုလ်ဟူသော ဝေါဟာရအားဖြင့် အမည်နှစ်ပါးကို ရရှိပေ၏။

သောမနဿနာမလာဘော ဣမိနာ အာရမ္မဏသင်္ကေတေနာတိ တဒတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ခယေ…ပေ… သမညာယာ’’တိ အာဟ.

ဤအာရုံ၏ အမှတ်အသား အစွမ်းဖြင့် သောမနဿဟူသော အမည်ကို ရရှိခြင်းဖြစ်သည်ဟု ထိုအနက်ကို ဖွင့်ပြတော်မူလို၍ “ကုန်ခြင်း၌... သမုတ်ခြင်းအားဖြင့်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

၁၃. တဂ္ဂဟဏေနေဝါတိ ဖဿပဉ္စမကပဉ္စရူပိန္ဒြိယဂ္ဂဟဏေနေဝ. သဟစရဏာဒိနာတိ သဟဇာတာဒိအနန္တရာဒိပစ္စယဘာဝေန စေဝ နိဿယာရမ္မဏာဒိနာ စ. ‘‘သမ္ပယုတ္တ’’န္တိ ဣမိနာ သဟိတတာ အဝိသိဋ္ဌတာ ဣဓာဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘အဝိဘာဂေန ဂဟဏီယဘာဝံ သန္ဓာယာ’’တိ.

၁၃. “ထိုတရားတို့ကို ယူခြင်းဖြင့်သာ” ဟူသည် ဖဿပဉ္စမကတရားတို့နှင့် ရူပိန္ဒြေငါးပါးတို့ကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင်တည်း။ “အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းစသည်ဖြင့်” ဟူသည် သဟဇာတပစ္စည်း၊ အနန္တရပစ္စည်း စသည်တို့၏ အဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိဿယပစ္စည်း၊ အာရမ္မဏပစ္စည်း စသည်တို့အားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ခြင်းတည်း။ “ယှဉ်စပ်အပ်သော” ဟူသော ဤစကားဖြင့် အတူတကွ ဖြစ်သည်၏အဖြစ်၊ ခွဲခြား၍မရသည်၏အဖြစ်ကို ဤနေရာ၌ လိုလားအပ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ “ခွဲခြားခြင်းမရှိဘဲ သိမ်းယူအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို ရည်ညွှန်း၍” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ကထံ သမာဓိန္ဒြိယံ ဥပ္ပာဒေတီတိ အာဟ ‘‘သတိဂ္ဂဟဏေန စေတ္ထ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနံ ဣဓာဓိပ္ပေတ’’န္တိ. န ဟိ သမာဓိနာ ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပဟာနံ သမ္ဘဝတိ.

သမာဓိန္ဒြေကို အဘယ်သို့ ဖြစ်စေသနည်းဟု မေးသော် “ဤနေရာ၌ သတိကို ယူခြင်းဖြင့် ပရိယုဋ္ဌာနကိလေသာကို ပယ်ခြင်းကို လိုလားအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား သမာဓိဖြင့် ပရိယုဋ္ဌာနကိလေသာကို ပယ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ပေ။

ပဒဟတိ ဧတေနာတိ ပဓာနံ, ဝီရိယံ. တေတိ ဝီရိယသင်္ခါရာ. ဧကရသေနာတိ ယထာ ဣန္ဒြိယာနိ ဧကရသာနိ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဧကရသဘာဝေန သရဏတော ပဝတ္တနတော. တထာ ပဝတ္တိယာ ဧဝ သုဋ္ဌု ဝတ ဝီရိယံ ဝါဟေသီတိ ယောဂိနာ သင်္ကပ္ပေတဗ္ဗတော တဒုပဂဝီရိယဝါဟနဋ္ဌေန ‘‘သမ္ပဟံသနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ မေ…ပေ… ဟေတုဘာဝတော’’တိ.

ဤတရားဖြင့် လုံ့လပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပဓာန (လုံ့လ) မည်၏၊ ဝီရိယတည်း။ ထိုတရားတို့သည် ဝီရိယသင်္ခါရတို့တည်း။ “တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စအားဖြင့်” ဟူသည် ဣန္ဒြေတို့သည် တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စရှိကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စရှိသည်၏ အဖြစ်အားဖြင့် ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် တည်တံ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် “ငါသည် ဝီရိယကို ကောင်းစွာ ဆောင်ရွက်ခဲ့လေပြီတကား” ဟု ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်က ကြံစည်အပ်သောကြောင့်၊ ထိုသို့ ကြံစည်မှုသို့ ရောက်သော ဝီရိယကို ဆောင်ခြင်းအနက်ကြောင့် “ရွှင်လန်းစေခြင်း” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဤသို့ ငါ့အား... အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ဣဒ္ဓိသဒ္ဒဿ [Pg.52] ပဌမော ကတ္တုအတ္ထော, ဒုတိယော ကရဏတ္ထော ဝုတ္တော, ပါဒသဒ္ဒဿ ဧကော ကရဏတ္ထော ဧဝ. ပဇ္ဇိတဗ္ဗာ စ ဣဒ္ဓီ ဝုတ္တာ, န စ ဣဇ္ဈန္တိ. ပဇ္ဇိတဗ္ဗာ စ ဣဒ္ဓီ ပဇ္ဇနကရဏေန ပါဒေန သမာနာဓိကရဏာ န ဟောန္တီတိ ‘‘ပဌမေန အတ္ထေန ဣဒ္ဓိ ဧဝ ပါဒေါ’’တိ ကထံ သက္ကာ ဝတ္တုံ, တထာ ဣဒ္ဓိကိရိယာကရဏေန သာဓေတဗ္ဗာ ဗုဒ္ဓိသင်္ခါတာ ဣဒ္ဓိ ပဇ္ဇနကိရိယာကရဏေန ပဇ္ဇိတဗ္ဗာတိ ဒွိန္နံ ကရဏာနံ န သမာနာဓိကရဏတာ သမ္ဘဝတီတိ ‘‘ဒုတိယေန အတ္ထေန ဣဒ္ဓိယာ ပါဒေါ’’တိ ကထံ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ စေ? သက္ကာ, ပါဒဿ ဣဇ္ဈမာနကောဋ္ဌာသ ဣဇ္ဈနကရဏူပါယဘာဝတော. အထ ဝါ ‘‘ပဌမေန အတ္ထေန ဣဒ္ဓိယာ ပါဒေါ, ဒုတိယေန အတ္ထေန ဣဒ္ဓိ ဧဝ ပါဒေါ ဣဒ္ဓိပါဒေါ’’တိ ဧဝံ ယောဇနတော. ကထံ? အနန္တရတ္ထော ပစ္စာသတ္တိဉာယေန ဣဓ ပဌမောတိ အဓိပ္ပေတော, တတော ပုရိမော ဒုတိယောတိ.

ဣဒ္ဓိသဒ္ဒါ၏ ပထမအနက်ကား ကတ္တုအနက်၊ ဒုတိယအနက်ကား ကရဏအနက်ဟု ဆိုအပ်၏။ ပါဒသဒ္ဒါ၏ အနက်ကား ကရဏအနက် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်၏။ သွားအပ် (ရောက်အပ်) သော ဣဒ္ဓိကို ဆိုအပ်၏၊ ပြီးစီးခြင်း (ပြည့်စုံခြင်း) ကို မဆိုအပ်။ ရောက်အပ်သော ဣဒ္ဓိသည် ရောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပါဒ (ခြေ) နှင့် သမာနာဓိကရုဏ်း (အာဓိကရုဏ်းတူ) မဖြစ်နိုင်သဖြင့် “ပထမအနက်အားဖြင့် ဣဒ္ဓိသည်သာလျှင် ပါဒတည်း” ဟု အဘယ်သို့ ပြောဆိုနိုင်အံ့နည်း။ ထို့အတူ ဣဒ္ဓိပြုခြင်း၏ အကြောင်းဖြင့် ပြီးစေအပ်သော ဗုဒ္ဓိဟု ဆိုအပ်သော ဣဒ္ဓိသည်၊ ရောက်ခြင်းပြုခြင်း၏ အကြောင်းဖြင့် ရောက်အပ်၏ဟု ကရဏနှစ်ပါးတို့၏ သမာနာဓိကရုဏ်းဖြစ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သဖြင့် “ဒုတိယအနက်အားဖြင့် ဣဒ္ဓိ၏ ပါဒတည်း” ဟု အဘယ်သို့ ပြောဆိုနိုင်အံ့နည်း ဟု မေးခဲ့သော် - ပြောဆိုနိုင်ပေ၏၊ ပါဒ (ခြေ) ၏ ပြီးစီးဆဲဖြစ်သော အစိတ်အပိုင်းသည် ပြီးစီးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဥပါယ် (နည်းလမ်း) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ်ပါက “ပထမအနက်အားဖြင့် ဣဒ္ဓိ၏ ပါဒ (ခြေ) တည်း၊ ဒုတိယအနက်အားဖြင့် ဣဒ္ဓိသည်သာလျှင် ပါဒ (ခြေ) ဖြစ်သောကြောင့် ဣဒ္ဓိပါဒ်တည်း” ဟု ဤသို့ သံယုတ်စပ်ရသောကြောင့်တည်း။ အဘယ်သို့နည်း? အနန္တရအနက် (အခြားမဲ့အနက်) သည် နီးစပ်သော နယစနစ်အားဖြင့် ဤနေရာ၌ ပထမအနက်ဟု လိုလားအပ်၏၊ ထိုထက် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်သောအနက်သည် ဒုတိယအနက်ဖြစ်၏။

‘‘ဆန္ဒံ စေ ဘိက္ခု အဓိပတိံ ကရိတွာ လဘတိ သမာဓိ’’န္တိအာဒိ (ဝိဘ. ၄၃၂) ဝစနတော ဆန္ဒသမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတံ ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတီတိ ဧတ္ထာပိ ဆန္ဒာဓိပတိ သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓီတိ အဓိပတိသဒ္ဒလောပံ ကတွာ သမာသော ဝုတ္တောတိ ဝိညာယတိ. အဓိပတိသဒ္ဒတ္ထဒဿနဝသေနေဝ ပန ‘‘ဆန္ဒဟေတုကော, ဆန္ဒာဓိကော ဝါ သမာဓီ’’တိ သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၄၃၁) ဝုတ္တံ, တသ္မာ ဣဓာပိ ဆန္ဒာဓိပတိ သမာဓိ ဆန္ဒသမာဓီတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တံ ပန ဆန္ဒံ ဝုတ္တနယေန သဒ္ဓါသီသေန ဒဿေန္တော ‘‘သဒ္ဓါဓိပတေယျာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဣဒံ ပဓာန’’န္တိ ဝါ ဝီရိယံ ဝုတ္တံ. ဝီရိယသဒ္ဒါပေက္ခာသဟိတံ ဧကဝစနေန ဝတွာ စတုဗ္ဗိဓဿပိ ဝီရိယဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗဓမ္မဝိဘာဂေန စ ‘‘ဣမေ သင်္ခါရာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန ပဓာနဘူတာ သင်္ခါရာတိ ဧဝံ သမာသော ဝေဒိတဗ္ဗော. သင်္ခတသင်္ခါရာဒိနိဝတ္တနတ္ထဉ္စေတ္ထ ပဓာနဂ္ဂဟဏံ. အထ ဝါ တံ တံ ဝိသေသံ သင်္ခရောတီတိ သင်္ခါရော, သဗ္ဗမ္ပိ ဝီရိယံ. တတ္ထ စတုကိစ္စသာဓကတော အညဿ နိဝတ္တနတ္ထံ ပဓာနဂ္ဂဟဏန္တိ ပဓာနဘူတာ သေဋ္ဌဘူတာတိ အတ္ထော.

“ရဟန်းသည် အလိုဆန္ဒကို အကြီးအမှူးပြု၍ သမာဓိကို ရ၏” စသည်ဖြင့် (ဝိဘင်းပါဠိတော်) လာရှိသော စကားအရ “ဆန္ဒသမာဓိပဓာနသင်္ခါရနှင့် ပြည့်စုံသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွားများ၏” ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း “ဆန္ဒာဓိပတိ သမာဓိသည် ဆန္ဒသမာဓိတည်း” ဟု အဓိပတိသဒ္ဒါကို ချေဖျက်၍ သမတ်ပြုအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ အဓိပတိသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ပြသခြင်းအစွမ်းဖြင့်သာလျှင် “ဆန္ဒလျှင် အကြောင်းရှိသော၊ သို့မဟုတ် ဆန္ဒလွန်ကဲသော သမာဓိတည်း” ဟု သမ္မောဟဝိနောဒနီအဋ္ဌကထာ၌ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌လည်း “ဆန္ဒာဓိပတိ သမာဓိသည် ဆန္ဒသမာဓိတည်း” ဟု သိအပ်၏။ ထိုဆန္ဒကိုမူကား ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း သဒ္ဓါကို အဦးမူ၍ ပြလိုသဖြင့် “သဒ္ဓါလျှင် အကြီးအမှူးရှိသော စိတ္တေကဂ္ဂတာတည်း” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ဤသည်ကား ပဓာန (လုံ့လ) တည်း” ဟူ၍ ဝီရိယကို ဆိုအပ်၏။ ဝီရိယသဒ္ဒါ၏ ငဲ့ကွက်ခြင်းနှင့်တကွ ဧကဝုစ်ကိန်းဖြင့် မိန့်ဆိုသော်လည်း၊ လေးပါးသော ဝီရိယတို့ကိုပင် လိုလားအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်စေအပ်သော တရားတို့၏ ခွဲခြားပြသခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း “ဤသင်္ခါရတို့” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ပဓာနဖြစ်ကုန်သော သင်္ခါရတို့တည်း” ဟု ဤသို့ သမတ်ပုဒ်ကို သိအပ်၏။ သင်္ခတသင်္ခါရ စသည်တို့ကို ပယ်မြစ်ခြင်းငှာ ဤနေရာ၌ ပဓာနသဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက ထိုထိုထူးခြားသော အခြင်းအရာကို ပြုပြင်တတ်သောကြောင့် သင်္ခါရမည်၏၊ ခပ်သိမ်းသော ဝီရိယတည်း။ ထိုဝီရိယတို့တွင် ကိစ္စလေးပါးကို ပြီးစေတတ်သည်ထက် အခြားသော ဝီရိယကို ပယ်မြစ်ခြင်းငှာ ပဓာနသဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြစ်၏၊ ပဓာနဖြစ်ကုန်သော (အမြတ်ဆုံးဖြစ်ကုန်သော) ဟု အနက်ရ၏။

ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒနိဒ္ဒေသေ ‘‘ဝီရိယသမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတ’’န္တိ (ဝိဘ. ၄၃၅) ဒွိက္ခတ္တုံ ဝီရိယံ အာဂတံ. တတ္ထ ပုရိမံ သမာဓိဝိသေသနံ ‘‘ဝီရိယာဓိပတိ သမာဓိ ဝီရိယသမာဓီ’’တိ, ဒုတိယံ သမန္နာဂမင်္ဂဒဿနတ္ထံ. ဒွေ ဧဝ ဟိ သဗ္ဗတ္ထ သမန္နာဂမင်္ဂါနိ သမာဓိ, ပဓာနသင်္ခါရော စ. ဆန္ဒာဒယော သမာဓိဝိသေသနာနိ. ပဓာနသင်္ခါရော ပန ပဓာနဝစနေနေဝ ဝိသေသိတော, န ဆန္ဒာဒီဟီတိ န ဣဓ ဝီရိယာဓိပတိတာ ပဓာနသင်္ခါရဿ ဝုတ္တာ ဟောတိ. ဝီရိယဉ္စ သမာဓိံ ဝိသေသေတွာ ဌိတမေဝ သမန္နာဂမင်္ဂဝသေန [Pg.53] ပဓာနသင်္ခါရဝစနေန ဝုတ္တန္တိ နာပိ ဒွီဟိ ဝီရိယေဟိ သမန္နာဂမော ဝုတ္တော ဟောတိ. ယသ္မာ ပန ဆန္ဒာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌော သမာဓိ တထာ ဝိသိဋ္ဌေနေဝ တေန သမ္ပယုတ္တော ပဓာနသင်္ခါရော, သေသဓမ္မာ စ, တသ္မာ သမာဓိဝိသေသနာနံ ဝသေန ‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ’’တိ ဝုတ္တာ. ဝိသေသနဘာဝေါ စ ဆန္ဒာဒီနံ တံတံအပဿယနဝသေန ဟောတီတိ ဆန္ဒသမာဓိ…ပေ… ဣဒ္ဓိပါဒန္တိ ဧတ္ထ နိဿယတ္ထေပိ ပါဒသဒ္ဒေန ဥပါယတ္ထေန ဆန္ဒာဒီနံ ဣဒ္ဓိပါဒတာ ဝုတ္တာ ဟောတိ. တထာ ဟိ အဘိဓမ္မေ ဥတ္တရစူဠဘာဇနီယေ ‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒေါ’’တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၅၇) ဆန္ဒာဒီနမေဝ ဣဒ္ဓိပါဒတာ ဝုတ္တာ. ပဉှာပုစ္ဆကေ စ ‘‘စတ္တာရော ဣဒ္ဓိပါဒါ – ဣဓ ဘိက္ခု ဆန္ဒသမာဓီ’’တိ (ဝိဘ. ၄၆၂) အာရဘိတွာပိ ပုန ဆန္ဒာဒီနံယေဝ ကုသလာဒိဘာဝေါ ဝိဘတ္တော. ဥပါယိဒ္ဓိပါဒဒဿနတ္ထမေဝ ဟိ နိဿယိဒ္ဓိပါဒဒဿနံ ကတံ. အညထာ စတုဗ္ဗိဓတာဝ န ဟောတီတိ. အယမေတ္ထ ပါဠိဝသေန အတ္ထဝိနိစ္ဆယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒနိဒ္ဒေသ၌ 'ဝီရိယသမာဓိပ္ပဓာနသင်္ခါရသမန္နာဂတ' ဟူ၍ (ဝိဘင်း။ ၄၃၅) ဝီရိယသဒ္ဒါသည် နှစ်ကြိမ်လာ၏။ ထိုနှစ်ကြိမ်တွင် ရှေးဦးဝီရိယသဒ္ဒါသည် 'ဝီရိယလျှင် အဓိပတိရှိသော သမာဓိသည် ဝီရိယသမာဓိမည်၏' ဟု သမာဓိ၏ ဝိသေသန (ထူးခြားကြောင်း) ဖြစ်၏။ ဒုတိယဝီရိယသဒ္ဒါသည် ပြည့်စုံခြင်း၏အင်္ဂါကို ပြခြင်းအကျိုးရှိ၏။ ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ပြည့်စုံခြင်းအင်္ဂါတို့သည် သမာဓိနှင့် ပဓာနသင်္ခါရ နှစ်ပါးတို့သာတည်း။ ဆန္ဒစသည်တို့သည် သမာဓိ၏ ဝိသေသန (ထူးခြားကြောင်းတရား) တို့ဖြစ်ကြကုန်၏။ ပဓာနသင်္ခါရကိုမူကား ပဓာနဝုဒ္ဓိ (ဝါ) ပဓာနဟူသော စကားဖြင့်သာ ဝိသေသနပြုအပ်၏၊ ဆန္ဒစသည်တို့ဖြင့် ဝိသေသနမပြုအပ်သဖြင့် ဤနေရာ၌ ပဓာနသင်္ခါရ၏ ဝီရိယာဓိပတိဖြစ်သည်ကို မဟောအပ်ပေ။ ဝီရိယကိုလည်းကောင်း၊ သမာဓိကို ထူးခြားစေ၍ တည်သော ဝီရိယကိုပင် ပြည့်စုံခြင်းအင်္ဂါ၏ အစွမ်းဖြင့် ပဓာနသင်္ခါရစကားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သဖြင့် ဝီရိယနှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကိုလည်း မဟောအပ်ပေ။ ဆန္ဒစသည်တို့ဖြင့် ထူးခြားသော သမာဓိနှင့် ထို့အတူ ထူးခြားသော ထိုသမာဓိနှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော ပဓာနသင်္ခါရ၊ ကြွင်းသောတရားတို့ ဖြစ်သောကြောင့် သမာဓိ၏ ဝိသေသနတို့၏အစွမ်းဖြင့် 'ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဆန္ဒစသည်တို့၏ ဝိသေသနဖြစ်ခြင်းသည် ထိုထိုမှီရာအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဆန္ဒသမာဓိ...ပ... ဣဒ္ဓိပါဒ်' ဟူသော ဤနေရာ၌ မှီရာဟူသောအနက်၌လည်းကောင်း၊ ပါဒသဒ္ဒါဖြင့် ဥပါယ် (အကြောင်း) ဟူသောအနက်၌လည်းကောင်း၊ ဆန္ဒစသည်တို့၏ ဣဒ္ဓိပါဒ်ဖြစ်သည်ကို ဟောအပ်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏၊ အဘိဓမ္မာ ဥတ္တရစူဠဘာဇနီယဝိဘင်း၌ 'ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်- ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒ်' စသည်ဖြင့် (ဝိဘင်း။ ၄၅၇) ဆန္ဒစသည်တို့၏သာလျှင် ဣဒ္ဓိပါဒ်ဖြစ်သည်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ပြဿနာမေးခွန်းကဏ္ဍ (ပဉှာပုစ္ဆက) ၌လည်း 'ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးတို့သည်- ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ဆန္ဒသမာဓိ...' စသည်ဖြင့် (ဝိဘင်း။ ၄၆၂) အစပြုသော်လည်း တစ်ဖန် ဆန္ဒစသည်တို့၏သာလျှင် ကုသိုလ်ဖြစ်သည်၏အဖြစ် စသည်ကို ဝေဖန်အပ်၏။ ဥပါယဣဒ္ဓိပါဒ် (အကြောင်းဣဒ္ဓိပါဒ်) ကို ပြခြင်းအကျိုးငှာသာလျှင် နိဿယဣဒ္ဓိပါဒ် (မှီရာဣဒ္ဓိပါဒ်) ကို ပြတော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက လေးပါးအပြားရှိသည်၏အဖြစ်သည်ပင် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ ဤသို့လျှင် ဤပါဠိ၏အစွမ်းဖြင့် အနက်ဆုံးဖြတ်ချက်ကို သိအပ်၏။

တဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒနိဿရဏဝိဝေကနိဿိတတ္တံ ဝတွာ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေကနိဿိတဿ အဝစနံ ‘‘ဆန္ဒသမာဓိ…ပေ… ဣဒ္ဓိပါဒံ ဘာဝေတီ’’တိ (ဝိဘ. ၄၃၂) ဘာဝေတဗ္ဗာနံ ဣဒ္ဓိပါဒါနံ ဝုတ္တတ္တာ. ဘာဝိတိဒ္ဓိပါဒဿ ဟိ သစ္ဆိကာတဗ္ဗာ ဖလပရိယာပန္နာ ဣဒ္ဓိပါဒါတိ.

တဒင်္ဂဝိဝေက၊ သမုစ္ဆေဒဝိဝေက၊ နိဿရဏဝိဝေကတို့၌ မှီသည်၏အဖြစ်ကို ဟောတော်မူပြီး၍ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိဝိဝေက၌ မှီသည်၏အဖြစ်ကို မဟောတော်မူခြင်းသည် 'ဆန္ဒသမာဓိ...ပ... ဣဒ္ဓိပါဒ်ကို ပွားများ၏' ဟူ၍ (ဝိဘင်း။ ၄၃၂) ပွားများအပ်သော ဣဒ္ဓိပါဒ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ပွားများအပ်ပြီးသော ဣဒ္ဓိပါဒ်ရှိသူအား မျက်မှောက်ပြုအပ်သော ဣဒ္ဓိပါဒ်တို့သည် ဖိုလ်၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏။

ဝေါဿဂ္ဂသဒ္ဒေါ ပရိစ္စာဂတ္ထော, ပက္ခန္ဒနတ္ထော စာတိ ဝေါဿဂ္ဂဿ ဒုဝိဓတာ ဝုတ္တာ. ယထာဝုတ္တေန ပကာရေနာတိ တဒင်္ဂသမုစ္ဆေဒပ္ပကာရေန, တန္နိန္နဘာဝါရမ္မဏပ္ပကာရေန စ. ပရိဏမန္တံ ဝိပဿနက္ခဏေ.

ဝေါဿဂ္ဂသဒ္ဒါသည် စွန့်လွှတ်ခြင်းအနက်လည်းကောင်း၊ သက်ဝင်ခြင်းအနက်လည်းကောင်း ရှိ၏ဟု ဝေါဿဂ္ဂ၏ နှစ်ပါးသောအဖြစ်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ 'ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့်' ဟူသည်မှာ တဒင်္ဂဝိဝေက၊ သမုစ္ဆေဒဝိဝေက အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုနိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်သောသဘောရှိသည့် အာရုံ၏အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဝိပဿနာခဏ၌ ညွတ်ကိုးစားလျက် ဖြစ်သော။

၁၄. ပုဗ္ဗဘာဂပညာယာတိ ဧကာဝဇ္ဇနနာနာဝဇ္ဇနဝီထီသု ပဝတ္တဥပစာရပညာယ. အဓိဂမပညာယာတိ အပ္ပနာပညာယ. ပုန ပုဗ္ဗဘာဂပညာယာတိ နာနာဝဇ္ဇနုပစာရပညာယ, ပဋိသန္ဓိပညာယ ဝါ. ဥပစာရပညာယာတိ ဧကာဝဇ္ဇနေ, သဗ္ဗတ္ထ ဝါ ပဝတ္တဥပစာရပညာယ.

၁၄. 'ပုဗ္ဗဘာဂပညာဖြင့်' ဟူသည်မှာ တစ်ကြိမ်တည်း ဆင်ခြင်အပ်သော ဝီထိ၊ အဖန်ဖန် ဆင်ခြင်အပ်သော ဝီထိတို့၌ ဖြစ်သော ဥပစာရပညာဖြင့်တည်း။ 'အဓိဂမပညာဖြင့်' ဟူသည်မှာ အပ္ပနာပညာဖြင့်တည်း။ တစ်ဖန် 'ပုဗ္ဗဘာဂပညာဖြင့်' ဟူသည်မှာ အဖန်ဖန် ဆင်ခြင်အပ်သော ဥပစာရပညာဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေပညာဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'ဥပစာရပညာဖြင့်' ဟူသည်မှာ တစ်ကြိမ်တည်း ဆင်ခြင်ရာ၌ ဖြစ်သော၊ သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ ဖြစ်သော ဥပစာရပညာဖြင့်တည်း။

ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနဝိစယောပီတိ ယထာဝုတ္တာယ ပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနဝိစယောပိ. ဝုတ္တနယာနုသာရေနာတိ အဒိဋ္ဌဇောတနာ, ဝိမတိစ္ဆေဒနာ စာတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယာနုဂမနေန.

'အမေးအဖြေကို စိစစ်ခြင်းသည်လည်း' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော အမေး၏ အဖြေကို စိစစ်ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏။ 'ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းကို လိုက်၍' ဟူသည်မှာ မမြင်အပ်သေးသည်ကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်း၊ ယုံမှားခြင်းကို ဖြတ်တောက်ခြင်း ဟူ၍ အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းသို့ အစဉ်လိုက်ခြင်းဖြင့်တည်း။

၁၅. သေခေ [Pg.54] အသေခေတိ သေက္ခေ အရိယပုဂ္ဂလေ, အသေက္ခေ အရိယပုဂ္ဂလေ. ဝိပဿနာပုဗ္ဗင်္ဂမပ္ပဟာနေတိ ဝိပဿနံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ ပဝတ္တကိလေသပ္ပဟာနေ, ပဟာနာဘိသမယေတိ အတ္ထော.

၁၅. 'သေက္ခ အသေက္ခတို့၌' ဟူသည်မှာ သေက္ခအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၌လည်းကောင်း၊ အသေက္ခအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'ဝိပဿနာရှေ့သွားရှိသော ပယ်ခြင်း၌' ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာကို ရှေ့သွားပြု၍ ဖြစ်သော ကိလေသာကို ပယ်ခြင်း၌၊ ပဟာနာဘိသမယ၌ဟု အနက်ရ၏။

‘‘ယံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ’’တိ ပါဠိံ ဒဿေတွာ ပုန ‘‘ယံ အနိစ္စေ ဒုက္ခေ အနတ္တနီ’’တိ ဝစနံ ဧဝမ္ပေတ္ထ ပဌန္တီတိ ဒဿေတုံ.

'ယံ အနိစ္စံ ဒုက္ခံ အနတ္တာ' ဟူသော ပါဠိကို ပြတော်မူပြီး၍ တစ်ဖန် 'ယံ အနိစ္စေ ဒုက္ခေ အနတ္တနိ' ဟု ဟောတော်မူခြင်းသည် ဤသို့လည်း ဤပါဠိ၌ ဖတ်ရွတ်ကုန်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ဖြစ်၏။

သေသသံကိလေသဝေါဒါနဓမ္မာတိ ဂေဓတော အဝသိဋ္ဌသံကိလေသဓမ္မာ စ သဗ္ဗဝေါဒါနဓမ္မာ စ. အဘာဝေနာတိ အဘာဝနေန အဘာဝကရဏေန.

'ကြွင်းသော သံကိလေသတရားနှင့် ဝေါဒါနတရားတို့' ဟူသည်မှာ လောဘမှ ကြွင်းကျန်သော သံကိလေသတရားတို့နှင့် ခပ်သိမ်းသော ဝေါဒါနတရားတို့ ဖြစ်၏။ 'မရှိခြင်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ မပွားများခြင်းဖြင့်၊ မရှိအောင် ပြုခြင်းဖြင့်တည်း။

ပယောဂပရက္ကမန္တိ ဘုသံ ယောဂေါ ပယောဂေါ, ပယောဂေါဝ ပရက္ကမော ပယောဂပရက္ကမော, စိတ္တံ. ဥက္ခိပတီတိ ကောသဇ္ဇပက္ခေ ပတိတုံ အဒေန္တော ကုသလပက္ခေ ဥဒ္ဓံ ခိပေန္တော ဝိယ ပဝတ္တတိ. ပဓာနဝီရိယန္တိ အကုသလာနံ အနုပ္ပာဒနဋ္ဌေန ဥတ္တမဝီရိယံ. ယောဇေတဗ္ဗာနီတိ ‘‘အာသေဝမာနော ဝါယမတီ’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗာနိ. အနုပ္ပန္နာတိ အဝတ္တဗ္ဗတံ အာပန္နာနန္တိ ဘူမိလဒ္ဓါရမ္မဏာဓိဂ္ဂဟိတာဝိက္ခမ္ဘိတာသမုဂ္ဃာဋိတုပ္ပန္နာနံ.

'ပယောဂပရက္ကမ' ဟူသည်မှာ ပြင်းစွာ အားထုတ်ခြင်းသည် ပယောဂမည်၏၊ ပယောဂသည်ပင် ပရက္ကမမည်၏၊ ပယောဂပရက္ကမဟူသည် စိတ်တည်း။ 'ချီးမြှောက်၏' ဟူသည်မှာ ပျင်းရိခြင်းဘက်သို့ မကျရောက်စေဘဲ ကုသိုလ်ဘက်သို့ အထက်သို့ မြှောက်တင်ပေးသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ 'ပဓာနဝီရိယ' ဟူသည်မှာ အကုသိုလ်တို့ကို မဖြစ်စေခြင်းအနက်ဖြင့် မြတ်သောဝီရိယတည်း။ 'ယှဉ်အပ်ကုန်၏' ဟူသည်မှာ 'မှီဝဲပွားများလျက် ကြိုးစားအားထုတ်၏' စသည်ဖြင့် ယှဉ်အပ်ကုန်၏။ 'မဖြစ်သေးကုန်သော' ဟူသည်မှာ မပြောအပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော ဘုံကို ရပြီးသော၊ အာရုံကို သိမ်းပိုက်အပ်သော၊ မခွာအပ်သေးသော၊ မပယ်နုတ်အပ်သေးဘဲ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့၏။

၁၆. ‘‘အဋ္ဌမကဿ ဣန္ဒြိယာနီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ပဌမမဂ္ဂေ သဒ္ဓါဒယော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣန္ဒြိယဂ္ဂဟဏဉ္စ ပါဠိယံ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

၁၆. 'အဋ္ဌမကပုဂ္ဂိုလ်၏ ဣန္ဒြေတို့' ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ပထမမဂ်၌ သဒ္ဓါစသည်တို့' စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ ပါဠိတော်၌ ဣန္ဒြေတို့ကို ယူခြင်းသည်လည်း သာဓကမျှသာဟု မှတ်အပ်၏။

အသုဘာနုပဿနာ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘သတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ သုနိဂ္ဂဟိတော ကာမဝိတက္ကော’’တိ. သမာဓိ ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ကာမဝိတက္ကမ္ပိ နိဂ္ဂဟေတွာ ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အနဝဇ္ဇသုခပဒဋ္ဌာနေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ကုသလေသု ဓမ္မေသု အာရဒ္ဓဝီရိယော’’တိအာဒိနာ ဓမ္မစ္ဆန္ဒတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနော ဝီရိယစ္ဆန္ဒော ခန္တိံ ပရိဗြူဟေတီတိ ဒဿေတိ. အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ ဥပကာရကဓမ္မာသေဝနံ ဝိယ အနုပကာရကဓမ္မပရိဝဇ္ဇနမ္ပိ ပညာနိသေဝနေနေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သမာဓိအာဒီန’’န္တိအာဒိ.

အသုဘနုပဿနာသည် ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'သတိပဋ္ဌာန်ပွားများခြင်းဖြင့် ကာမဝိတက်ကို ကောင်းစွာ နှိပ်စက်အပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သမာဓိသည် ဖြစ်ပေါ်လာလတ်သော် ကာမဝိတက်ကိုလည်း နှိပ်စက်၍သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ပြစ်မှုကင်းသော ချမ်းသာခြင်းလျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိသဖြင့်' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'ကုသိုလ်တရားတို့၌ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိသည်ဖြစ်၍' စသည်ဖြင့် ဓမ္မဆန္ဒမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝီရိယဆန္ဒသည် ခန္တီကို တိုးပွားစေ၏ဟု ပြတော်မူ၏။ အပြစ်ကင်းသော တရားတို့အား ဥပကာရပြုတတ်သော တရားတို့ကို မှီဝဲသကဲ့သို့ အကျိုးမပြုတတ်သော တရားတို့ကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည်လည်း ပညာကို ပေါင်းသင်းမှီဝဲခြင်းဖြင့်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'သမာဓိစသည်တို့၏' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

၁၇. သဗ္ဗဓမ္မာဓိဋ္ဌာနံ ဒေသနံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဝိဘဇိတုံ ‘‘လောကော နာမာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘သဗ္ဗဓမ္မာနန္တိ…ပေ… ဒဿေတု’’န္တိ အာဟ. မဟဂ္ဂတဓမ္မေသု ဌာနံ တံသမ္ပာဒနာဝ. တထာ သေသေသု. ဝဍ္ဎိယမာနေသူတိ ယထာ ဝိမုတ္တိံ ပရိပါစယန္တိ, ဧဝံ ဗြူဟိယမာနေသု.

၁၇. ခပ်သိမ်းသော တရားကို အခြေပြု၍ ဟောသော ဒေသနာတော်ကို ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခြေပြု၍ ဝေဖန်ခြင်းငှာ 'လောကမည်သည်ကား' စသည်ကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ခပ်သိမ်းသော တရားတို့၏...ပ... ပြခြင်းငှာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မဟဂ္ဂုတ်တရားတို့၌ တည်ခြင်းသည် ထိုမဟဂ္ဂုတ်တရားတို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်းပင်တည်း။ ကြွင်းသောတရားတို့၌လည်း ထို့အတူပင်တည်း။ 'ပွားများစေအပ်ကုန်သည်ရှိသော်' ဟူသည်မှာ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ရင့်ကျက်စေသကဲ့သို့ ဤသို့ တိုးပွားစေအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ဟူလို။

ဒဿနပရိညာတိ ရူပါရူပဓမ္မာနံ သလက္ခဏတော, ပစ္စယတော စ ပရိဇာနနာ. တေနာဟ ‘‘ဉာတပရိညာ’’တိ. ပဋိပက္ခဝိဓမနေန သဒ္ဓိံ လက္ခဏတ္တယဝိဘာဝနာ ဣဓ ‘‘ဘာဝနာပရိညာ’’တိ အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ဘာဝနာ…ပေ… ပရိညာ စာ’’တိ[Pg.55]. ဒဿနတ္ထာ ပရိညာ ဒဿနပရိညာ, ဘာဝနတ္ထာ ပရိညာ ဘာဝနာပရိညာတိ ဧဝံ ဝါ ဧတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

'ဒဿနပရိညာ' ဟူသည်မှာ ရူပ၊ အရူပတရားတို့ကို မိမိတို့၏ လက္ခဏာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားထင်ထင် သိခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဉာတပရိညာ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ဖျက်ဆီးခြင်းနှင့်တကွ လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို ထင်ရှားစေခြင်းကို ဤနေရာ၌ 'ဘာဝနာပရိညာ' ဟု အလိုရှိအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ဘာဝနာ...ပ... ပရိညာလည်းကောင်း' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ်လျှင်- မြင်ခြင်းအကျိုးရှိသော ပရိညာသည် ဒဿနပရိညာမည်၏၊ ပွားများခြင်းအကျိုးရှိသော ပရိညာသည် ဘာဝနာပရိညာမည်၏၊ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။

ကက္ခဠဖုသနာဒီတိ ကက္ခဠာဒိဖုသနာဒိ. အဘိဇာနိတွာတိ အဘိညာယ ပညာယ ဇာနိတွာ, ဌိတဿ အဘိဇာနနဟေတု ဝါတိ အတ္ထော. အတ္ထောတိ ဖလံ. နယောတိ ဝုတ္တနယော.

'ခက်ထန်ခြင်း တွေ့ထိခြင်းစသည်' ဟူသည်မှာ ခက်ထန်ခြင်းစသည်ကို တွေ့ထိခြင်းစသည်တည်း။ 'ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍' ဟူသည်မှာ ထူးသောဉာဏ်ပညာဖြင့် သိ၍၊ တည်သောပုဂ္ဂိုလ်အား ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်း၏ အကြောင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်းဟု အနက်ရ၏။ 'အကျိုး' ဟူသည်မှာ အကျိုးဖိုလ်တည်း။ 'နည်း' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းတည်း။

‘‘ယံ အသင်္ခတ’’န္တိပိ ပဌန္တိ. စတုနယကောဝိဒေါတိ ဧကတ္တနာနတ္တာဒိနယစတုက္ကေ နိပုဏော. ဒေသနာယုတ္တိကုသလောတိ ဓမ္မာနံ ဒေသနာဝိဓိမှိ ကုသလော.

'ယံ အသင်္ခတံ' ဟုလည်း ဖတ်ရွတ်ကြကုန်၏။ 'နည်းလေးပါး၌ ကျွမ်းကျင်သောသူ' ဟူသည်မှာ ဧကတ္တနည်း၊ နာနတ္တနည်း စသော နည်းလေးပါးတို့၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သောသူ ဖြစ်၏။ 'ဒေသနာယုတ္တိ၌ ကျွမ်းကျင်သောသူ' ဟူသည်မှာ တရားတို့ကို ဟောကြားခြင်း နည်းလမ်းစနစ်၌ လိမ္မာကျွမ်းကျင်သောသူတည်း။

သဒိသီ ကာတဗ္ဗာ သံသန္ဒနဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. အာနေတဗ္ဗာ ‘‘အယံ ဒေသနာ ဣမာယ ဒေသနာယ ဧဝံ သံသန္ဒတီ’’တိ. အတ္ထတော အပေတန္တိ အယုတ္တတ္ထံ. အသမ္ဗန္ဓတ္ထန္တိ အညမညံ အသမ္ဗန္ဓပဒတ္ထံ. နနု ပဋ္ဌာနဝိစာရော နယဝိစာရော ဝိယ ဟာရေဟိ အသမ္မိဿော ဝိစာရဏန္တရောတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိ. ဣဓ နိက္ခိတ္တောတိ ဣဓ သုတ္တဝိစယေ သုတ္တတ္ထဝိစာရဘာဝတော နိက္ခိတ္တော, ဧတေန ဝါ ပဋ္ဌာနဿ ဟာရန္တောဂဓဘာဝဒဿနေနေဝ မူလပဒါနံ ဝိယ ပဋ္ဌာနဿ ပဒတ္ထန္တရာဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

နှိုင်းယှဉ်တိုက်ဆိုင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် တူညီအောင်ပြုအပ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ "ဤဒေသနာသည် ဤဒေသနာနှင့် ဤသို့ နှိုင်းယှဉ်တိုက်ဆိုင်၏" ဟု ဆောင်ယူအပ်၏။ "အတ္ထတော အပေတံ" ဟူသည် မသင့်လျော်သောအနက်။ "အသမ္ဗန္ဓတ္ထံ" ဟူသည် အချင်းချင်း ဆက်စပ်မှုမရှိသော ပုဒ်တို့၏အနက်။ "ပဋ္ဌာန်းကို စိစစ်ခြင်းသည် နယစိစစ်ခြင်းကဲ့သို့ ဟာရတို့နှင့် မရောနှောဘဲ သီးခြားစိစစ်အပ်သော အရာမဟုတ်ပါလော" ဟူသော ကန့်ကွက်ချက်ကို နှလုံးသွင်း၍ "ယသ္မာ ပနာ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဣဓ နိက္ခိတ္တော" ဟူသည် ဤသုတ်စိစစ်ရာ၌ သုတ်၏အနက်ကို စိစစ်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ထားအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ဤပဋ္ဌာန်း၏ အခြားဟာရတို့၌ ပါဝင်ပုံကို ပြသခြင်းဖြင့်ပင် မူလပုဒ်တို့ကဲ့သို့ ပဋ္ဌာန်းအား အခြားပုဒ်အနက်မရှိပုံကို ပြသသည်ဟု သိအပ်သည်။

ဣမဿ သုတ္တဿာတိ သံဝဏ္ဏိယမာနသုတ္တံ သန္ဓာယာဟ. ကသ္မိံ ဝါ ပဒေတိ သံဝဏ္ဏိယမာနံ ဂါထံ သန္ဓာယာဟ. တဗ္ဗိစယေနာတိ ပုစ္ဆာဒိဝိစယေန, အဿာဒါဒိဝိစယေန စ.

"ဣမဿ သုတ္တဿ" ဟူသည် ဖွင့်ဆိုအပ်ဆဲဖြစ်သော သုတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "ကသ္မိံ ဝါ ပဒေ" ဟူသည် ဖွင့်ဆိုအပ်ဆဲဖြစ်သော ဂါထာကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "တဗ္ဗိစယေန" ဟူသည် အမေးစသည်တို့ကို စိစစ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာယာဖွယ်စသည်တို့ကို စိစစ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။

ဝိစယဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဝိစယဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၃. ယုတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၃. ယုတ္တိဟာရဝိဘင်းအဖွင့်

၁၈. ဧဝမေတဿ သုတ္တဿ အတ္ထော န ဂဟေတဗ္ဗော, ဧဝံ ပန ဂဟေတဗ္ဗောတိ အဂ္ဂဟေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗာနံ အတ္ထာနံ ဝိဇဟနဂ္ဂဟဏတ္ထာယ ယုတ္တာယုတ္တိဝိစာရဏာယံ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗေသု တာဝ ပဌမံ ပဋိပတ္တီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အတထာကာရေန ဂယှမာနာ သုတ္တတ္ထာ ဝိသယော’’တိ ယထာ ‘‘ဝါမံ မုဉ္စ, ဒက္ခိဏံ ဂဏှာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၄၉၈; ဝိသုဒ္ဓိ. မဟာဋီ. ၁.၁၄; သံ. နိ. ဋီ. ၁.၁.၂၁၃). ဝဇ္ဇေတဗ္ဗဘာဝတော ဟိ သုတ္တပဒေဟိ သုတ္တတ္ထေ [Pg.56] ဝိဝေစိတေ ဂဟေတဗ္ဗဘာဝေါ စ အဝသိဋ္ဌော ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘မေတ္တာဝိဟာရဿ သတော ဗျာပါဒေါ စိတ္တံ ပရိယာဒါယ ဌဿတီ’တိ န ယုဇ္ဇတိ ဒေသနာ, ‘ဗျာပါဒေါ ပဟာနံ အဗ္ဘတ္ထံ ဂစ္ဆတီ’တိ ယုဇ္ဇတိ ဒေသနာ’’တိ (နေတ္တိ. ၂၁).

၁၈. "ဤသုတ်၏အနက်ကို ဤသို့မယူအပ်၊ ဤသို့သာ ယူအပ်၏" ဟု မယူအပ်သော အနက်၊ ယူအပ်သော အနက်တို့ကို ပယ်စွန့်ခြင်းနှင့် ယူခြင်းအလို့ငှာ သင့်၊ မသင့် (ယုတ္တိ၊ အယုတ္တိ) ကို စိစစ်ရာ၌ ရှောင်ကြဉ်အပ်သော တရားတို့၌ ကျင့်ဝတ်ကို ရှေးဦးစွာ ပြခြင်းငှာ "အသဘာဝအားဖြင့် ယူအပ်ကုန်သော သုတ်အနက်တို့သည် ယုတ္တိဟာရ၏ အရာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ပုံစံအားဖြင့် "လက်ဝဲဘက်ကို စွန့်လော့၊ လက်ယာဘက်ကို ယူလော့" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ရှောင်ကြဉ်အပ်သော သဘောရှိသောကြောင့် သုတ်ပုဒ်တို့ဖြင့် သုတ်အနက်ကို ခွဲခြားစိတ်ဖြာပြီးသောအခါ ယူအပ်သောသဘောသည်သာ ကြွင်းကျန်ရစ်တော့၏။ ထို့ကြောင့်ပင် နောင်၌ မိန့်တော်မူလတ္တံ့သည်မှာ- "မေတ္တာနှင့်တကွ နေလေ့ရှိသောသူအား ပျက်စီးစေတတ်သော ဗျာပါဒတရားသည် စိတ်ကို လွှမ်းမိုး၍ တည်လိမ့်မည် ဟူသော ဒေသနာသည် မသင့်လျော်၊ ဗျာပါဒတရားသည် ပယ်ဖျောက်ခြင်းသို့လည်းကောင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့လည်းကောင်း ရောက်၏ ဟူသော ဒေသနာသည်သာ သင့်လျော်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

ယုတ္တိနိဒ္ဓါရဏေန အယထာသဘာဝတော ဝိဝေစိတွာ ယထာသဘာဝတော ဓမ္မဿ ဂဟဏကာရဏာနိ ကထေန္တော ‘‘မဟန္တာ အပဒိသိတဗ္ဗာ ဧတေသန္တိ မဟာပဒေသာ’’တိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘ဗုဒ္ဓါဒယော’’တိအာဒိနာ. ပတိဋ္ဌာနာနီတိ ပတိဋ္ဌာနသာဓနာနိ. သေသေသူတိ သံဃာပဒေသာဒီသု. ပဌမတ္ထော ဧဝ ဟိ ဣဓ ပါဠိ အာဂတော, ဝိနိစ္ဆယနေ ကာရဏံ မဟာပဒေသောတိ အဓိပ္ပာယော. သုတ္တောတရဏာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန သုတ္တာနောတရဏာဒိပိ သင်္ဂယှတိ. သုတ္တောတရဏဝိနယသန္ဒဿနာနိ ဟိ ကေနစိ ယထာဘတဿ ဂန္ထဿ ‘‘ဓမ္မော’’တိ ဝိနိစ္ဆယနေ ကာရဏံ. သုတ္တာနောတရဏဝိနယာသန္ဒဿနာနိ ‘‘အဓမ္မော’’တိ. ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ ယထာဘတဿ ဂန္ထဿ သုတ္တဝိနယေဟိ သံသန္ဒနံ ‘‘ဓမ္မော’’တိ, အသံသန္ဒနံ ‘‘အဓမ္မော’’တိ ဝိနိစ္ဆယကာရဏံ, ဧဝံ သန္တေတိ အတ္ထော. သမ္ပဒီယတိ ဉာပီယတိ ဓမ္မော ဧတေဟီတိ သမ္ပဒါယာ, အက္ခာတာရော.

ယုတ္တိကို ဖော်ထုတ်ခြင်းဖြင့် မဟုတ်မမှန်သော သဘာဝမှ ခွဲခြား၍ ဟုတ်မှန်သော သဘာဝအားဖြင့် တရားတော်ကို ယူရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းတို့ကို ပြသလိုသဖြင့် "ကြီးမြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို အမှီပြု၍ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် မဟာပဒေသ မည်ကုန်၏" ဟူသော ဤအနက်ကို "ဗုဒ္ဓအစရှိသည်တို့" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ပတိဋ္ဌာနာနိ" ဟူသည် တည်ရာကို ပြီးစေတတ်သော အကြောင်းများတည်း။ "သေသေသု" ဟူသည် သံဃာပဒေသ အစရှိသည်တို့၌တည်း။ ဤပါဠိတော်၌ ပထမအနက်သည်သာ လာရှိသည်၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို "မဟာပဒေသ" ဟု ဆိုလိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "သုတ္တောတရဏာဒိ" ဟူသော ပုဒ်၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် သုတ်၌ မသက်ဝင်ခြင်းစသည်တို့ကိုလည်း ယူအပ်၏။ အကြင်သူတစ်ဦးဦး ဆောင်ယူအပ်သော ကျမ်းစာကို "တရားတော်" ဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်း၌ သုတ်၌ သက်ဝင်ခြင်း၊ ဝိနည်းနှင့် ညှိနှိုင်းခြင်းတို့သည် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သုတ်၌ မသက်ဝင်ခြင်း၊ ဝိနည်းနှင့် မညှိနှိုင်းခြင်းတို့သည် "တရားမဟုတ်" ဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ "ယဒိ ဧဝံ" ဟူသည် အကယ်၍ ဆောင်ယူအပ်သော ကျမ်းစာကို သုတ်၊ ဝိနည်းတို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်တိုက်ဆိုင်ခြင်းသည် "တရား"၊ မနှိုင်းယှဉ် မတိုက်ဆိုင်ခြင်းသည် "တရားမဟုတ်" ဟု ဆုံးဖြတ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ပါက ဤသို့ ဖြစ်၏ဟူသော အနက်တည်း။ "သမ္ပဒီယတိ ဉာပီယတိ ဓမ္မော ဧတေဟီတိ သမ္ပဒါယာ" ဟူသည် ဤအရာတို့ဖြင့် တရားတော်ကို ကောင်းစွာ ပေးအပ်တတ်၊ သိစေအပ်တတ်သောကြောင့် သမ္ပဒါယ မည်၏၊ (ဆိုလိုသည်မှာ) ဟောကြားညွှန်ပြသူများ ဖြစ်သည်။

ဝိနီယန္တိ ရာဂါဒယော ဧတေနာတိ ဝိနယော, ကာရဏံ. တေနာဟ ‘‘ရာဂါဒိဝူပသမနိမိတ္တ’’န္တိ. ကိံ ပန တံ? သာဓိဋ္ဌာနသမထဝိပဿနာဒိဓမ္မာ. ယေ ပရတော ‘‘တေစတ္တာလီသံ ဗောဓင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိ (နေတ္တိ. ၂၄) ဝက္ခတိ.

ဤတရားဖြင့် ရာဂအစရှိသော ကိလေသာတို့ကို ဆုံးမပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့် ဝိနည်း (သို့မဟုတ်) အကြောင်းတရား မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ရာဂအစရှိသည်တို့ ငြိမ်းအေးခြင်း၏ အကြောင်း (နိမိတ္တ)" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုတရားသည် အဘယ်နည်း? အဓိဋ္ဌာန်နှင့်တကွသော သမထ၊ ဝိပဿနာ အစရှိသော တရားတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုတရားတို့ကို နောင်၌ "လေးဆယ့်သုံးပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့" ဟု မိန့်တော်မူလတ္တံ့။

ဝိနယမဟာပဒေသာ ကပ္ပိယာနုလောမတော အနုလောမကပ္ပိယံ နာမ, တံသဒိသတာယ သုတ္တန္တမဟာပဒေသာပိ အနုလောမကပ္ပိယန္တိ အဋ္ဌကထာဝေါဟာရော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယံ အနုလောမကပ္ပိယန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ.

ဝိနည်းမဟာပဒေသအားဖြင့် အပ်စပ်သည်၏ အလျော်အားဖြင့် အနုလောမကပ္ပိယ (အပ်စပ်သည်၏ အလျော်ဖြစ်သော အရာ) မည်၏၊ ထိုဝိနည်းနှင့် တူညီသောကြောင့် သုတ္တန်မဟာပဒေသကိုလည်း အနုလောမကပ္ပိယဟူ၍ အဋ္ဌကထာ၌ သုံးနှုန်းတော်မူကြသည်။ ထို့ကြောင့် "အကြင်တရားကို အနုလောမကပ္ပိယဟု ဆိုအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ယဒိပိ တတ္ထ တတ္ထ ပဝတ္တာ ဘဂဝတော ပကိဏ္ဏကဒေသနာ အဋ္ဌကထာ, သာ ပန ဓမ္မသင်္ဂါဟကေဟိ တေပိဋကံ ဗုဒ္ဓဝစနံ သင်္ဂါယိတွာ တဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာနုရူပေန ဝါစနာမဂ္ဂံ အာရောပိတတ္တာ အာစရိယဝါဒေါ နာမ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အာစရိယဝါဒေါ နာမ အဋ္ဌကထာ’’တိ. တိဿောပိ သင်္ဂီတိယော အာရုဠှော ဧဝ ဟိ ဗုဒ္ဓဝစနဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာဘူတော ကထာမဂ္ဂေါ ပစ္ဆာ တမ္ဗပဏ္ဏိယေဟိ မဟာထေရေဟိ သီဟဠဘာသာယ ဌပိတော. အတ္တနောမတိ ထေရဝါဒေါ. သမေန္တမေဝ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ယထာ ပါဠိယာ သံသန္ဒတိ[Pg.57], ဧဝံ မဟာပဒေသတော အတ္ထာ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. ပမာဒပါဌဝသေန အာစရိယဝါဒဿ ကဒါစိ ပါဠိယာ အသံသန္ဒနာပိ သိယာ, သော န ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော အာဟ – ‘‘သုတ္တေန သမေန္တော ဧဝ ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ.

မြတ်စွာဘုရား၏ ထိုထိုအရပ်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ပြန့်ကျဲနေသော ဒေသနာတော်သည် အဋ္ဌကထာ ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုအဋ္ဌကထာသည် ဓမ္မသင်္ဂါဟက မထေရ်မြတ်တို့က တိပိဋက ဗုဒ္ဓဝစနကို သံဂါယနာတင်၍ ထိုပါဠိတော်၏ အနက်အဖွင့်နှင့် လျော်ညီစွာ ရွတ်ဖတ်ပူဇော်မှု လမ်းစဉ်သို့ တင်သွင်းအပ်သောကြောင့် အာစရိယဝါဒ မည်၏။ ထို့ကြောင့် "အာစရိယဝါဒ ဟူသည် အဋ္ဌကထာတည်း" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သံဂါယနာသုံးတန်လုံးသို့ တင်မြှောက်အပ်ပြီးသော ဗုဒ္ဓဝစန၏ အနက်အဖွင့်ဖြစ်သော စကားစဉ်ကို နောက်ပိုင်း၌ သီဟိုဠ်ကျွန်းသား မထေရ်မြတ်တို့က သီဟိုဠ်ဘာသာဖြင့် ထားတော်မူခဲ့ကြသည်။ အတ္တနောမတိသည်ကား မထေရ်တစ်ဦးချင်းစီ၏ အယူအဆ ဖြစ်သည်။ "ညီညွတ်သည်ကိုသာ ယူအပ်၏" ဟူသည် ပါဠိတော်နှင့် မည်သို့ နှိုင်းယှဉ်တိုက်ဆိုင်သနည်း၊ ထိုသို့ မဟာပဒေသမှ အနက်တို့ကို ထုတ်နုတ်အပ်၏ဟု ပြသတော်မူသည်။ သတိလွတ်၍ ရွတ်ဆိုမိခြင်းကြောင့် အာစရိယဝါဒသည် တစ်ခါတစ်ရံ ပါဠိတော်နှင့် မညီညွတ်ခြင်းလည်း ရှိနိုင်၏၊ ထိုသို့မညီညွတ်ပါက မယူအပ်ပုံကို ပြသလိုသဖြင့် "သုတ်နှင့် ညီညွတ်သည်ကိုသာ ယူအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

စတူဟိ မဟာပဒေသေဟိ ယုဇ္ဇတီတိ စတူဟိ မဟာပဒေသေဟိ န ဝိရုဇ္ဈတိ. ဣဒါနိ တံ အဝိရုဇ္ဈနာကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ယေန ယေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သုတ္တောတရဏာဒိ ဧဝ ဟေတ္ထ ကာရဏံ. တဿ စ အနေကာကာရတာယ ‘‘ပကာရေနာ’’တိ ဝုတ္တော. သံဝဏ္ဏိယမာနေ သုတ္တေ သံဝဏ္ဏနာဝသေန ဂဟေတဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အာဘတေနာတိ အာနီတေန. သုတ္တတောတိ သုတ္တန္တရတော. အယဉှေတ္ထ အတ္ထော – ကေနစိ ပသင်္ဂေန သုတ္တန္တရတော ဥဒ္ဓရိတွာ အာနီတေန သုတ္တပဒေန သုတ္တောတရဏာဒိနာ, ကာရဏပ္ပကာရေန စ စတုမဟာပဒေသာဝိရောဓေန သံဝဏ္ဏိယမာနေ သုတ္တေ သံဝဏ္ဏနာဝသေန အတ္ထဇာတံ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ. တေနာဟ ‘‘တေန…ပေ… ကာတဗ္ဗာ’’တိ. တတ္ထ ယုတ္တိဟာရယောဇနာ ကာတဗ္ဗာတိ ယုတ္တိနိဒ္ဓါရဏဝသေန အယံ ယုတ္တိဟာရော ယောဇေတဗ္ဗော. အထ ဝါ ယုတ္တိဟာရယောဇနာ ကာတဗ္ဗာတိ ဣမိနာ ဟာရေန ဝက္ခမာနနယေန ယုတ္တိဂဝေသနံ ကတွာ တာယ ယုတ္တိယာ သဗ္ဗဟာရယောဇနာ ကာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. လက္ခဏဉှေတံ ယုတ္တိဂဝေသနာယ, ယဒိဒံ ယုတ္တိဟာရော. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗေသံ ဟာရာနံ, ယာ ဘူမီ, ယော စ ဂေါစရော တေသံ. ‘‘ယုတ္တာယုတ္တပရိက္ခာ’’တိ (နေတ္တိ. ၄), ‘‘ဣမာယ ယုတ္တိယာ အညမညေဟိ ကာရဏေဟိ ဂဝေသိတဗ္ဗ’’န္တိ (နေတ္တိ. ၂၀) စ.

"မဟာပဒေသလေးပါးနှင့် ညီညွတ်၏" ဟူသည် မဟာပဒေသလေးပါးနှင့် မဆန့်ကျင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ယခုအခါ ထိုမဆန့်ကျင်ပုံ အခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ "ယေန ယေန" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤအရာ၌ သုတ်သို့ သက်ဝင်ခြင်းအစရှိသည်သည်သာ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအကြောင်းရင်း၏ အထူးထူးသော အခြင်းအရာရှိသောကြောင့် "အခြင်းအရာအားဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဖွင့်ဆိုအပ်ဆဲဖြစ်သော သုတ်၌ ဖွင့်ဆိုခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် ယူအပ်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ "အာဘတေန" ဟူသည် ဆောင်ယူအပ်သော ပုဒ်ဖြင့်။ "သုတ္တတော" ဟူသည် အခြားသော သုတ်မှ။ ဤအရာ၌ အနက်ကား— တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းအားဖြင့် အခြားသုတ်မှ ထုတ်နုတ်၍ ဆောင်ယူအပ်သော သုတ်ပုဒ်ဖြင့်၊ သုတ်သို့ သက်ဝင်ခြင်း စသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းအခြင်းအရာဖြင့်လည်းကောင်း မဟာပဒေသလေးပါးနှင့် မဆန့်ကျင်ဘဲ ဖွင့်ဆိုအပ်ဆဲဖြစ်သော သုတ်၌ အဖွင့်၏အစွမ်းဖြင့် အနက်အစုကို ယူအပ်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "တေန...ပ... ကာတဗ္ဗာ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ယုတ္တိဟာရယောဇနာ ပြုအပ်၏" ဟူသည် ယုတ္တိကို ဖော်ထုတ်ခြင်းအားဖြင့် ဤယုတ္တိဟာရကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက "ယုတ္တိဟာရယောဇနာ ပြုအပ်၏" ဟူသည် ဤဟာရဖြင့် ဟောလတ္တံ့သော နည်းလမ်းအတိုင်း ယုတ္တိကို ရှာဖွေပြီးလျှင် ထိုယုတ္တိဖြင့် ဟာရအားလုံးကို ယှဉ်စပ်အပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤယုတ္တိဟာရဟူသည် ယုတ္တိကို ရှာဖွေခြင်း၏ လက္ခဏာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဟာရအားလုံးတို့၏ အကြင်မြေသည်လည်းကောင်း၊ အကြင်ကျက်စားရာသည်လည်းကောင်း ရှိ၏၊ ထိုဟာရတို့၏ သင့်လျော်၊ မသင့်လျော်ခြင်းကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းသည် ယုတ္တိဟာရတည်း" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဤယုတ္တိဖြင့် အချင်းချင်း ဆက်စပ်နေသော အကြောင်းတရားတို့ဖြင့် ရှာဖွေအပ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

၁၉. ယဒိ ဝါ သဗ္ဗာနိ ပဒါနိ ဧကံ အတ္ထံ အဘိဝဒန္တီတိ ယောဇနာ.

၁၉. သို့မဟုတ်ပါက "ပုဒ်အားလုံးတို့သည် တစ်ခုတည်းသော အနက်ကို ဟောကုန်၏" ဟု ယှဉ်စပ်အပ်သည်။

၂၀. ဇရာယံ ဌိတဿ အညထတ္တန္တိ ဌိတဿ ယံ အညထတ္တံ အညထာဘာဝေါ, အယံ ဇရာ နာမ. ခဏိကမရဏံ ခဏိကနိရောဓော. သမုစ္ဆေဒမရဏံ ခီဏာသဝါနံ ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာနံ.

၂၀. "ဇရာယံ ဌိတဿ အညထတ္တံ" ဟူသည် တည်ဆဲဖြစ်သော တရား၏ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာသို့ ပြောင်းလဲခြင်းသည် ဇရာ မည်၏။ ခဏိကမရဏ ဟူသည် ခဏတိုင်း ချုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သမုစ္ဆေဒမရဏ ဟူသည် ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ ခန္ဓာအကြွင်းမဲ့ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း (ခန္ဓပရိနိဗ္ဗာန်) ဖြစ်သည်။

ကေဝလဿာတိ ဇရာယ အမိဿဿ. အညာဝ ဇရာ, အညံ မရဏန္တိ ‘‘ပဋိညာတဿ ကေဝလဿ မရဏဿ ဒိဋ္ဌတ္တာ’’တိ ဟေတု. ယထာ တံ ဒေဝါနန္တိ သဒိသူဒါဟရဏံ, ဝိသဒိသူဒါဟရဏံ ပန ဣဒ္ဓိပါဒါဒယော, အနွယဗျတိရေကာ ဂဟေတွာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

"ကေဝလဿ" ဟူသည် ဇရာနှင့် မရောနှောသော။ ဇရာသည် တခြား၊ မရဏသည် တခြားဖြစ်၏ဟု "ဝန်ခံအပ်သော သီးခြားမရဏကို မြင်အပ်သောကြောင့်" ဟူသော အကြောင်းပြချက်တည်း။ "ယထာ တံ ဒေဝါနံ" ဟူသည် တူညီသော ဥပမာ ဖြစ်သည်။ မတူညီသော ဥပမာကား ဣဒ္ဓိပါဒ် အစရှိသည်တို့ ဖြစ်သည်။ အနုလုံအနက်၊ ပဋိလုံအနက်တို့ကို ယူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။

တေဟီတိ [Pg.58] ဇရာမရဏေဟိ.

"တေဟိ" ဟူသည် ဇရာ၊ မရဏတို့ဖြင့်။

‘‘ဇီရဏဘိဇ္ဇနသဘာဝါ’’တိ ဣမိနာ လေသေန တဏှာဇရာမရဏာနံ အနညတ္တံ ယောဇေတိ. ယဒိပိ ‘‘အညာ တဏှာ, အညာ ဇရာ, အညံ မရဏ’’န္တိ သိဒ္ဓေါဝါယမတ္ထော, ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘န ဣဒ’’န္တိအာဒိ, တထာပိ သက္ကုဏေယျပရိဟာရာယံ စောဒနာတိ အဇ္ဈာရုဠှံ တတ္ထ ဒေါသံ ဒဿေတုံ ‘‘ယဒိ စ ယထာ ဇရာမရဏ’’န္တိ ပါဠိပဝတ္တာနိ ဒဿေန္တော ‘‘ယဒိ…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ အာဟ. ဘာဝေါတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတေသန္တိ တဏှာဇရာမရဏာနံ.

"ဆွေးမြေ့ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း သဘောရှိသည်" ဟူသော ဤအကြောင်းပြချက်ဖြင့် တဏှာ၊ ဇရာ၊ မရဏတို့၏ တထည်းတည်းဖြစ်သော သဘောကို ယှဉ်စပ်ပြ၏။ "တဏှာကား တခြား၊ ဇရာကား တခြား၊ မရဏကား တခြားဖြစ်သည်" ဟု ဤအနက်သည် ပြီးစီးထင်ရှားပြီးဖြစ်သော်လည်း (ထိုသို့ တခြားစီဖြစ်ခြင်းကို) ရည်ရွယ်၍ "ဤသို့မဟုတ်" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော်လည်း ရှောင်လွှဲနိုင်သော အပြစ်တင်စောဒနာဖြစ်စေရန်အတွက် ထို၌ သက်ရောက်လာသော အပြစ်ကို ပြခြင်းငှာ "အကယ်၍ ဇရာ မရဏ ကဲ့သို့ ဖြစ်အံ့" စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်ဖြစ်စဉ်ကို ပြလိုသဖြင့် "အကယ်၍ ... ပေ ... ပြ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဘာဝ-ဟူသည်မှာ အလိုအဆန္ဒ (အဓိပ္ပာယ်) တည်း။ ဧတေသံ-ဟူသည်မှာ တဏှာ၊ ဇရာ၊ မရဏတို့၏။

‘‘ဣမာယ ယုတ္တိယာ အညမညေဟိ ကာရဏေဟိ ဂဝေသိတဗ္ဗ’’န္တိ စ ကေစိ ပဌန္တိ, ဗျဉ္ဇနတောပိ ဂဝေသိတဗ္ဗံ, အညတ္ထ အတ္ထတော အညတ္ထမ္ပီတိ အဓိပ္ပာယော. တမေဝ ဗျဉ္ဇနတော အညတ္ထံ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘သလ္လောတိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣမေသန္တိ သလ္လဓူပါယနာနံ. ဣစ္ဆာဝိပရိယာယေတိ ဣစ္ဆိတာလာဘေ, အပ္ပစ္စယသမဝါယေ ဝါ. ဣဒမ္ပိ သမတ္ထနံ ဟောတိ ယထာဓိပ္ပေတဿ အညတ္ထဿ ဗျတိရေကဒဿနဘာဝတော. ဇရာမရဏဝိပရိယာယေတိ ဇရာမရဏေ အသတိ. န ဟိ ယထာဓိပ္ပေတဇရာမရဏာဘာဝေ တဏှာ န ဟောတီတိ.

"ဤသင့်လျော်သော အကြောင်းဖြင့် အချင်းချင်း ကွဲပြားသော အကြောင်းတို့ဖြင့် ရှာဖွေအပ်၏" ဟူ၍လည်း အချို့ ဖတ်ကြ၏၊ ဗျည်း (အက္ခရာ) အားဖြင့်လည်း ရှာဖွေအပ်၏၊ အခြားတစ်ပါးသော အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြားတစ်ပါးသော ပါဠိအားဖြင့်လည်းကောင်း ရှာဖွေအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထိုဗျည်းအားဖြင့် အခြားတစ်ပါးသော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ ပါဠိတော်၌ "ငြောင့်ဟူ၍သော်လည်းကောင်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဣမေသံ-ဟူသည်မှာ ငြောင့်၊ မီးခိုးတိုက်ခြင်းတို့၏။ ဣစ္ဆာဝိပရိယာယေ-ဟူသည်မှာ အလိုရှိအပ်သော အရာကို မရခြင်း၌လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတရားတို့ မပေါင်းဆုံခြင်း၌လည်းကောင်း။ ဤသည်လည်း အလိုရှိအပ်သော အခြားတစ်ပါးသော သဘောကို ဖျက်ဆီး၍ ပြခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ခိုင်လုံသော အထောက်အထား ဖြစ်၏။ ဇရာမရဏဝိပရိယာယေ-ဟူသည်မှာ ဇရာ မရဏ မရှိသော်။ အလိုရှိအပ်သော ဇရာ မရဏ မရှိခြင်းကြောင့် တဏှာ မဖြစ်သည်မဟုတ်ပေ။

ဒွိဓာ ဝုတ္တာတိ ဒွိပ္ပကာရေန ဝုတ္တာ, ဒွိက္ခတ္တုံ ဝါ ဝုတ္တာ. ယံ ဣဒံ…ပေ… အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဝါ အဘိလပနန္တိ ဧဝံ ကိရိယာပရာမသနံ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဝိသေသောတိ အယံ ဧတာသံ ဣစ္ဆာတဏှာနံ ပကတိသင်္ခါတော ဝိသေသော. ‘‘ဒွီဟိ နာမေဟီ’’တိပိ ပါဠိ. ယဒိပိ ဧဝန္တိ ကာမံ ဝိသယဝိသေသေသု ဧဝံ ယထာဝုတ္တအဝတ္ထာဝိသေသေန ဣစ္ဆာတဏှာနံ အတ္ထိ ကာစိ ဘေဒမတ္တာတိ အတ္ထော. သဘာဝတော ပန ဘေဒေါ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ‘‘တထာပီ’’တိ အာဟ.

"နှစ်မျိုးအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏" ဟူသည်မှာ နှစ်ပါးသော အခြင်းအရာဖြင့် ဟောအပ်၏၊ သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ် ဟောအပ်၏။ "အကြင် ဤ ... ပေ ... အာရုံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းဖြစ်၏" ဟူ၍ ဤသို့ ကိရိယာကို သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဝိသေသ-ဟူသည်မှာ ဤတဏှာ၊ ဣစ္ဆာတို့၏ သဘာဝဟု ဆိုအပ်သော ထူးခြားချက်တည်း။ "နာမနှစ်မျိုးတို့ဖြင့်" ဟုလည်း ပါဠိရှိ၏။ ယဒိပိ ဧဝံ-ဟူသည်မှာ အလိုရှိအပ်သော အာရုံအထူးတို့၌ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အခြေအနေအထူးဖြင့် ဣစ္ဆာနှင့် တဏှာတို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော ကွဲပြားမှုမျှသာ ရှိ၏ဟု အနက်ရ၏။ သဘာဝအားဖြင့်မူ ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိသည်ကို ပြလိုသဖြင့် "သို့သော်လည်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

ဣစ္ဆန္တီတိ ကာမေန္တိ. တဏှာယနာ ပါတုကာမတာ. သန္တာပနဋ္ဌေနာတိ ပရိဒဟနဘာဝေန. အာကဍ္ဎနဋ္ဌေနာတိ အဝဟရဏဋ္ဌေန. သရိတာနီတိ ရာဂဝသေန အလ္လာနိ. တံသမ္ပယုတ္တပီတိဝသေန သိနိဒ္ဓါနိ သိနေဟိတာနိ. ဝိသတ္တိကာတိ ဝိတ္ထတာ ရူပါဒီသု တေဘူမကဓမ္မေသု ဗျာပနဝသေန. ဝိသဋာတိ ပုရိမဝေဝစနမေဝ တ-ကာရဿ ဋ-ကာရံ ကတွာ ဝုတ္တံ. ဝိသာလာတိ ဝိပုလာ. ဝိသက္ကတီတိ ပရိသက္ကတိ သဟတိ. ရတ္တော ဟိ ရာဂဝတ္ထုနာ ပါဒေန တာဠိယမာနောပိ သဟတိ. ‘‘ဩသက္ကနံ, ဝိပ္ဖန္ဒနံ ဝါ ဝိသက္ကန’’န္တိ ဝဒန္တိ. အနိစ္စာဒိကံ နိစ္စာဒိတော [Pg.59] ဂဏှန္တီ ဝိသံဝါဒိကာ ဟောတိ. ဝိသံဟရတီတိ တထာ တထာ ကာမေသု အာနိသံသံ ဒဿေန္တီ ဝိဝိဓေဟိ အာကာရေဟိ နေက္ခမ္မာဘိမုခပ္ပဝတ္တိတော စိတ္တံ သံဟရတိ သံခိပတိ. ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခံ, တံ ဟရတိ, ဝဟတီတိ အတ္ထော. ဒုက္ခနိဗ္ဗတ္တကဿ ကမ္မဿ ဟေတုဘာဝတော ဝိသမူလာ, ဝိသံ ဝါ ဒုက္ခာဒိဘေဒါ ဝေဒနာ မူလံ ဧတာယာတိ ဝိသမူလာ, ဒုက္ခသမုဒယတ္တာ ဝိသံ ဖလံ ဧတိဿာတိ ဝိသဖလာ. ရူပါဒိဒုက္ခဿေဝ ပရိဘောဂေါ ဧတာယ, န အမတဿာတိ ဝိသပရိဘောဂါ. သဗ္ဗတ္ထ နိရုတ္တိဝသေန ပဒသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယော ပနေတ္ထ ပဓာနော အတ္ထော, တံ ဒဿေတုံ ပုန ‘‘ဝိသတာ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

"အလိုရှိအပ်ကုန်၏" ဟူသည်မှာ တပ်မက်ကုန်၏။ တဏှာယနာ-ဟူသည်မှာ ပွင့်လင်းထင်ရှားလိုသော သဘော။ သန္တာပနဋ္ဌေန-ဟူသည်မှာ ပူလောင်စေတတ်သော အဖြစ်ဖြင့်။ အာကဍ္ဎနဋ္ဌေန-ဟူသည်မှာ ဆွဲယူတတ်သော အဖြစ်ဖြင့်။ သရိတာနိ-ဟူသည်မှာ ရာဂ၏ အစွမ်းဖြင့် စိုစွတ်အပ်ကုန်သော။ ထိုရာဂနှင့် ယှဉ်သော ပီတိ၏ အစွမ်းဖြင့် စေးကပ်ကုန်သောကြောင့် သိနေဟိတာနိ (စေးကပ်အပ်ကုန်သော)။ ဝိသတ္တိကာ-ဟူသည်မှာ ရူပစသော ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့၌ ပြန့်နှံ့တတ်သော အဖြစ်ကြောင့် ကျယ်ပြန့်သော။ ဝိသဋာ-ဟူသည်မှာ ရှေ့ဝေဝုစ်ကိုပင် တ-အက္ခရာကို ဋ-အက္ခရာပြု၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဝိသာလာ-ဟူသည်မှာ ပြန့်ပြောသော။ ဝိသက္ကတိ-ဟူသည်မှာ ဘေးပတ်ပတ်လည်၌ လှုပ်ရှား၏၊ သည်းခံ၏။ ကာမတပ်မက်သော သူသည် ရာဂ၏အာရုံဖြစ်သော ဝတ္ထုက ခြေဖြင့် ကျောက်ကန်သော်လည်း သည်းခံ၏။ "ဆုတ်ယုတ်ခြင်း သို့မဟုတ် တုန်လှုပ်ခြင်းကို ဝိသက္ကန" ဟု ဆိုကြ၏။ အနိစ္စစသည်ကို နိစ္စစသည်ဖြင့် ယူတတ်သောကြောင့် အမှန်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော (ဝိသံဝါဒိကာ) ဖြစ်၏။ ဝိသံဟရတိ-ဟူသည်မှာ ထိုထိုကာမဂုဏ်တို့၌ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြလျက် အမျိုးမျိုးသော အခြင်းအရာဖြင့် နေက္ခမ္မသို့ ရှေးရှုဖြစ်ခြင်းမှ စိတ်ကို လွှဲဖယ်စေ၏၊ ကျုံ့စေ၏။ သို့မဟုတ် ဘေးအန္တရာယ်ဖြစ်သော ဆင်းရဲကို ဆောင်တတ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဝိသမူလာ (အဆိပ်ပင်မြစ်ကဲ့သို့ အမြစ်ရှိသော)၊ သို့မဟုတ် ဘေးအန္တရာယ်ဖြစ်သော ဆင်းရဲစသော ကွဲပြားခြားနားသော ဝေဒနာသည် ဤတဏှာကြောင့် အမြစ်သဖွယ်ဖြစ်သောကြောင့် ဝိသမူလာ၊ ဆင်းရဲဖြစ်ကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဘေးအန္တရာယ်ဖြစ်သော အဆိပ်အတောက်သည် ဤတဏှာ၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် ဝိသဖလာ။ ရူပစသော ဆင်းရဲကိုသာ ဤတဏှာဖြင့် ခံစားအပ်၏၊ နိဗ္ဗာန်ကို ခံစားအပ်သည်မဟုတ်သောကြောင့် ဝိသပရိဘောဂါ။ ခပ်သိမ်းသော ပုဒ်တို့၌ နိရုတ္တိနည်းအားဖြင့် ပုဒ်၏ ပြီးစီးပုံကို သိအပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် အကြင်အဓိကအနက်ရှိ၏၊ ထိုအနက်ကို ပြခြင်းငှာ တဖန် "သို့မဟုတ် ပြန့်နှံ့တတ်သည်လည်းဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

သိနေဟနံ ပေမကရဏံ. ဗန္ဓနဋ္ဌေနာတိ သံယောဇနဋ္ဌေန. အာသီသနဋ္ဌေနာတိ ဣစ္ဆနဋ္ဌေန. အဘိနန္ဒနဋ္ဌေနာတိ အဿာဒနဋ္ဌေန, သမ္ပဋိစ္ဆနဋ္ဌေန ဝါ.

"စေးကပ်ခြင်း" ဟူသည်မှာ ချစ်ခြင်းကို ပြုခြင်းတည်း။ ဗန္ဓနဋ္ဌေန-ဟူသည်မှာ ချည်နှောင်တတ်သော အဖြစ်ဖြင့်။ အာသီသနဋ္ဌေန-ဟူသည်မှာ အလိုရှိတတ်သော အဖြစ်ဖြင့်။ အဘိနန္ဒနဋ္ဌေန-ဟူသည်မှာ သာယာတတ်သော အဖြစ်ဖြင့်၊ သို့မဟုတ် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ လက်ခံတတ်သော အဖြစ်ဖြင့်။

၂၁. အနဘိရတီတိ ဥက္ကဏ္ဌာ. ဉာဏနိဗ္ဗိဒါတိ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ. ယထာ စ ဒုက္ခူ…ပေ… စာရေသု ယုတ္တိ ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ.

၂၁. "မမွေ့လျော်ခြင်း" ဟူသည်မှာ ငြီးငွေ့ခြင်း။ ဉာဏနိဗ္ဗိဒါ-ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏ်။ "ဆင်းရဲခြင်း၌ ကဲ့သို့ ... ပေ ... လှည့်လည်ရာ၌ သင့်လျော်သောအကြောင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏" ဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။

သုခါပဋိပဒါဒန္ဓာဘိညာ သုခါပဋိပဒါခိပ္ပာဘိညာ သုခါပဋိပဒါဒယော. ယော ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ ဝိသေသံ အဓိဂန္တုံ ဘဗ္ဗော, တဿ သုခါပဋိပဒါယောဂျဿ ဝိယ ကရိယမာနာ ဓမ္မဒေသနာ ဝိသေသာဝဟာ န ဟောတိ, တသ္မာ သာ န ယုတ္တာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ရာဂစရိတော’’တိအာဒိနာ. ရာဂစရိတဿ တထာ တထာ ကာမာနံ အာဒီနဝံ, ဩကာရံ, သံကိလေသံ, နေက္ခမ္မေ အာနိသံသဉ္စ အဝိဘာဝေတွာ အာဒိတော ဝိပဿနာကထာဝ ကရိယမာနာ န ဝိသေသာဝဟာ ဟောတိ အာသယဿ အသောဓိတတ္တာတိ ဧတမတ္ထံ ဒဿေန္တော ပါဠိယံ ‘‘ဝိပဿနာ…ပေ… ဒေသနာ’’တိ အာဟာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသပဒေသုပီတိ ယထာ ‘‘ရာဂစရိတဿာ’’တိအာဒိနာ ရာဂစရိတကောဋ္ဌာသဝသေန ပါဠိယံ ဒေသနာယ အယုတ္တိ ဝုတ္တာ, ဣမိနာ နယေန သေသပဒေသုပိ ဒေါသစရိတကောဋ္ဌာသာဒီသုပိ ‘‘ဒေါသစရိတဿ ပုဂ္ဂလဿ အသုဘံ ဒေသေယျာ’’တိအာဒိနာ ပါဠိယံ အဝုတ္တောပိ ယထာသမ္ဘဝမတ္ထော နိဒ္ဓါရေတွာ ဝတ္တဗ္ဗော. ကသ္မာ ပန ယုတ္တိဟာရေ အယုတ္တိနိဒ္ဓါရဏာ ကတာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယောတိ သေသေသုပိ ဒေါသစရိတာဒိဝသေန နိဒ္ဓါရိတေသု အယုတ္တိဂဝေသနေသု အယမေဝ ဥပါယော. အနုလောမပ္ပဟာန’’န္တိပိ ပါဠိ, သော ဧဝတ္ထော.

"သုခါပဋိပဒါဒန္ဓာဘိညာ၊ သုခါပဋိပဒါခိပ္ပါဘိညာ" စသည်တို့သည် သုခါပဋိပဒါစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အကြင်သူသည် ဒုက္ခာပဋိပဒါဖြင့် ထူးခြားသော တရားကို ရခြင်းငှာ ထိုက်တန်၏၊ ထိုသူအား သုခါပဋိပဒါနှင့် ထိုက်တန်သူအား ပြုသကဲ့သို့ ပြုအပ်သော ဓမ္မဒေသနာသည် အထူးအကျိုးကို မဆောင်နိုင်၊ ထို့ကြောင့် ထိုဒေသနာသည် မသင့်လျော်ဟု ဤအနက်ကို "ရာဂစရိုက်ရှိသောသူ" စသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ရာဂစရိုက်ရှိသော သူအား ထိုထိုကာမဂုဏ်တို့၏ အပြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ယုတ်ညံ့ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ညစ်နွမ်းခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ နေက္ခမ္မ၏ အကျိုးကျေးဇူးကိုလည်းကောင်း မခွဲခြားပြဘဲ ရှေးဦးစွာ ဝိပဿနာကထာကိုသာ ဟောပြောခြင်းသည် စရိုက် (အလိုအဇ္ဈာသယ) ကို မသုတ်သင်ရသေးသောကြောင့် အထူးအကျိုးကို မဆောင်နိုင်ဟု ဤအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် ပါဠိတော်၌ "ဝိပဿနာ ... ပေ ... ဒေသနာ" ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ သေသပဒေသုပိ-ဟူသည်မှာ "ရာဂစရိုက်ရှိသောသူအား" စသည်ဖြင့် ရာဂစရိုက်အစု၏ အစွမ်းဖြင့် ပါဠိတော်၌ ဒေသနာ၏ မသင့်လျော်မှုကို ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့ ဤနည်းဖြင့် ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ဒေါသစရိုက်အစုစသည်တို့၌လည်းကောင်း "ဒေါသစရိုက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အသုဘကို ဟောရာ၏" စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်၌ မဟောအပ်သော်လည်း သင့်လျော်သလို အနက်ကို ဆုံးဖြတ်၍ ပြောဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ယုတ္တိဟာရ၌ မသင့်လျော်မှုကို ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ပြုအပ်သနည်းဟူသော အပြစ်တင်စောဒနာကို စိတ်၌ထား၍ "ဤ၌လည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ကြွင်းသောအရာတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်ဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ ကြွင်းသော ဒေါသစရိုက်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်ကုန်သော မသင့်လျော်မှု ရှာဖွေခြင်းတို့၌လည်း ဤနည်းလမ်းသည်သာ လမ်းညွှန်ဖြစ်၏။ "အနုလောမပ္ပဟာနံ" ဟူ၍လည်း ပါဠိရှိ၏၊ ထိုလည်း ဤအနက်ပင်တည်း။

‘‘ယာဝတိကာ [Pg.60] ဉာဏဿ ဘူမီ’’တိ ဧတေန ယုတ္တိဟာရဿ မဟာဝိသယတံ ဒဿေတိ. ကသ္မာ ပနာယံ မဟာဝိသယောတိ? ယုတ္တိဝိစာရဘာဝတော, သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗဿ စ ဓမ္မဿ နာနာနယနိပုဏာဒိဂုဏဝိသေသယောဂတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တံ ကိဿ ဟေတူ’’တိ အာဟ.

"ဉာဏ်၏ မြေပြင်သည် အတိုင်းအရှည်ရှိသမျှ" ဟူသော ဤစကားဖြင့် ယုတ္တိဟာရ၏ ကျယ်ဝန်းသော အာရုံရှိသည်အဖြစ်ကို ပြ၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤယုတ္တိဟာရသည် ကျယ်ဝန်းသော အာရုံရှိသနည်းဟူမူ- သင့်လျော်သောအကြောင်းကို ဆင်ခြင်ခြင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖွင့်ဆိုအပ်သော တရား၏ အမျိုးမျိုးသော နည်းလမ်းတို့၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်းစသော ဂုဏ်ထူးတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် "ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကား အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

အပရဘာဂေတိ ပစ္ဆာဘာဂေ. မေတ္တာဝိဟာရိဘာဂဿ အပရိဟီနတာဝစနတော အယောဂေါ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘သတော’’တိ. ယထာဝုတ္တကာရဏတော ဧဝါတိ ပဋိပက္ခတ္တာ ဧဝ.

"အပရဘာဂေ" ဟူသည်မှာ နောက်ပိုင်း၌။ မေတ္တာဝိဟာရီအပိုင်း၏ မဆုတ်ယုတ်သောစကားကို ဆိုခြင်းကြောင့် မသင့်လျော်မှုကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "သတိရှိသော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းကြောင့်သာလျှင်ဖြစ်၏ ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်သာတည်း။

ပဟာနေကဋ္ဌဘာဝတော ဒိဋ္ဌိမညိတဿ. အာဒီနဝဒဿနေန ဝိတက္ကံ ဇိဂုစ္ဆန္တာ ဒုတိယဇ္ဈာနဿ အာသန္နဥပစာရဇ္ဈာနဓမ္မာပိ ဝိတက္ကာရမ္မဏာ န ဟောန္တိ, ပဂေဝ ဒုတိယဇ္ဈာနဓမ္မာတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အာရမ္မဏကရဏတ္ထော ဟေတ္ထ သဟဂတသဒ္ဒေါ’’တိ.

ဒိဋ္ဌိမညိတကို ပယ်ခြင်း၌ တစ်ခုတည်းသော အကျိုးရှိသောကြောင့်တည်း။ အပြစ်ကို မြင်ခြင်းဖြင့် ဝိတက်ကို စက်ဆုပ်ကုန်သောသူတို့အား ဒုတိယဈာန်၏ နီးကပ်သော ဥပစာရဈာန်တရားတို့သည်လည်း ဝိတက်လျှင် အာရုံရှိကုန်သည် မဟုတ်ကြကုန်၊ ဒုတိယဈာန်တရားတို့ကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီဟူသော အလိုအဆန္ဒဖြင့် "ဤပါဠိတော်၌ သဟဂတသဒ္ဒါသည် အာရုံပြုခြင်းအနက်ရှိ၏" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ဧဝံ ယုတ္တိဟာရလက္ခဏံ အာဂမတော ယုတ္တာယုတ္တဝိစာရံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ အာဂမာနုဂတာယ ယုတ္တိယာပိ တံ ဒဿေတုံ ဂုဏမုခေန ဒေါသဝိဘဇနံ ဝိဘဇန္တော ‘‘အပိစေတ္ထာ’’တိအာဒိမာဟ. တံ ဥတ္တာနတ္ထမေဝ.

ဤသို့ ယုတ္တိဟာရ၏ လက္ခဏာကို ပါဠိတော်အားဖြင့် သင့်လျော်သည် မသင့်လျော်သည်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းကို ပြပြီး၍ ယခုအခါ ပါဠိတော်သို့ လိုက်သော ယုတ္တိဖြင့်လည်း ထိုအခြင်းအရာကို ပြခြင်းငှာ ဂုဏ်၏အစွမ်းဖြင့် အပြစ်ကို ဝေဖန်လျက် "တစ်နည်းအားဖြင့် ဤ၌" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားသည် အနက်ထင်ရှားလှ၏။

ယုတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ယုတ္တိဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၄. ပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၄. ပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်းအဖွင့်။

၂၂. တေသံ တေသန္တိ အနဝသေသပရိယာဒါနံ, တေန ယေ သုတ္တေ ဝုတ္တာ စ ဓမ္မာ, ယေ စ တေသံ ကာရဏဘူတံ, တေသံ သဗ္ဗေသမ္ပီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သဗ္ဗဓမ္မယာထာဝအသမ္ပဋိဝေဓောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကတ္ထ ပန သော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

၂၂. "တေသံ တေသံ" ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ သိမ်းကျုံးယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားဖြင့် သုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော တရားတို့လည်းကောင်း၊ ထိုတရားတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော တရားတို့လည်းကောင်း၊ ထိုတရားအားလုံးတို့၏လည်းကောင်း (မသိခြင်း) ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ "ခပ်သိမ်းသောတရားတို့၏ အဟုတ်အမှန်သဘောကို ထိုးထွင်း၍မသိခြင်း" ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ "ကတ္ထ ပန သော" စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။

ပိယာယိတဗ္ဗဇာတိယန္တိ ပေမနီယသဘာဝံ. မိစ္ဆာပဋိပဒါတိ ပမာဒါပတ္တိ, မိစ္ဆာဘိနိဝေသော ဝါ. ဧကဝါရံ ဥပ္ပန္နာပိ ပါဏာတိပါတစေတနာ ဝေရပ္ပသဝနတော ဒေါသဿ, ဧကဝါရံ ဥပ္ပန္နာပိ ပမာဒါပတ္တိ, မိစ္ဆာဘိနိဝေသော ဝါ မောဟဿ ဥပ္ပတ္တိကာရဏန္တိ ပါဠိယံ အဝုတ္တမ္ပိ နယတော နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒေါသဿ…ပေ… ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ. နိမိတ္တတ္ထဂ္ဂဟဏလက္ခဏံ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနံ, အနုဗျဉ္ဇနတ္ထဂ္ဂဟဏလက္ခဏံ အနုဗျဉ္ဇနန္တိ ‘‘နိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တတ္ထ နိမိတ္တံ ဣတ္ထိပုရိသနိမိတ္တံ. အနုဗျဉ္ဇနံ ဟတ္ထပါဒဟသိတကထိတာဒိ. ဖဿော ပစ္စယော ဧတိဿာတိ [Pg.61] ဖဿပစ္စယာ, တံဘာဝေါ ဖဿပစ္စယတာ. အဿာဒေတိ ဧတာယာတိ အဿာဒေါ, တဏှာ.

"ပိယာယိတဗ္ဗဇာတိယံ" ဟူသည် ချစ်ခင်မြတ်နိုးအပ်သော သဘောရှိသော တရားတည်း။ "မိစ္ဆာပဋိပဒါ" ဟူသည် မေ့လျော့မှုကြောင့် အာပတ်သင့်ခြင်း သို့မဟုတ် မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ကြိမ်မျှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပါဏာတိပါတ စေတနာသည်လည်း ဘေးရန်ကို ပွားစေတတ်သောကြောင့် ဒေါသ၏ အကြောင်း၊ တစ်ကြိမ်မျှ ဖြစ်ပေါ်လာသော မေ့လျော့မှုကြောင့် အာပတ်သင့်ခြင်း သို့မဟုတ် မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်းသည်လည်း မောဟ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်သည်ဟု ပါဠိတော်၌ မဟောထားသော်လည်း နည်းလမ်းအားဖြင့် ဆုံးဖြတ်အပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဒေါသဿ...ပေ... ဣမိနာဝ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အဆင်းသဏ္ဌာန် စသည်ကို အမှတ်သညာအားဖြင့် ယူခြင်းသဘောသည် နိမိတ် မည်၏။ အင်္ဂါငယ် အစိတ်အပိုင်းတို့ကို ယူခြင်းသဘောသည် အနုဗျည်း မည်၏။ ထို့ကြောင့် "နိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုထိုအာရုံ၌ နိမိတ်ဟူသည် မိန်းမနိမိတ် ယောက်ျားနိမိတ် ဖြစ်သည်။ အနုဗျည်းဟူသည် လက်ခြေ၊ ပြုံးရယ်ခြင်း၊ စကားပြောခြင်း စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ တွေ့ထိမှု 'ဖဿ' သည် ဤ (ဝေဒနာ) ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဖဿပစ္စယ'၊ ထိုဖဿ၏ အဖြစ်သည် 'ဖဿပစ္စယတာ' မည်၏။ ဤ (တဏှာ) ဖြင့် သာယာတတ်သောကြောင့် 'အဿာဒ'၊ တဏှာတည်း။

ဝတ္ထူနိ ဉေယျဓမ္မောတိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထုအဝိပ္ပဋိပတ္တိ ဝိသယသဘာဝပဋိဝေဓော’’တိ. ဣဓာဓိပ္ပေတံ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘သီလသမာဓိသမ္ပဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧကဒေသုပလက္ခဏဝသေန, ဝဏ္ဏဂန္ဓရာဂိသပ္ပာယဝသေန ဝါ ပါဠိယံ ‘‘ဝိနီလကဝိပုဗ္ဗကဂ္ဂဟဏလက္ခဏာ အသုဘသညာ’’တိ ဝတွာ ‘‘တဿာ နိဗ္ဗိဒါပဒဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ နိဗ္ဗိဒံ ဒဿေန္တော ‘‘နိဗ္ဗိဒါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပရိတဿနတော ဝိသေသေတုံ ‘‘ဉာဏေနာ’’တိ ဝိသေသိတံ. တထာ ပဝတ္တန္တိ နိဗ္ဗိဒနာကာရေန ပဝတ္တနံ.

"ဝတ္ထုတို့သည် သိဖွယ်ရာ 'ဉေယျဓမ္မ' တရားတို့တည်း" ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ "ဝတ္ထုအဝိပ္ပဋိပတ္တိ ဝိသယသဘာဝပဋိဝေဓေါ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤ၌ အလိုရှိအပ်သော သမ္မာပဋိပတ် (မှန်ကန်သော အကျင့်) ကို ပြခြင်းငှာ "သီလသမာဓိသမ္ပဒါနံ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် အမှတ်ပြုခြင်း စွမ်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အဆင်း၊ အနံ့၊ ရာဂနှင့် သင့်လျော်သော စွမ်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပါဠိတော်၌ "ဝိနီလက၊ ဝိပုဗ္ဗက စသည်တို့ကို ယူခြင်းလက္ခဏာရှိသော အသုဘသညာ" ဟု မိန့်ဆို၍၊ "ထိုအသုဘသညာသည် ငြီးငွေ့မှု 'နိဗ္ဗိဒါ' ၏ နီးကပ်သောအကြောင်းတည်း" ဟု ဟောတော်မူပြီးလျှင် ထိုနိဗ္ဗိဒါကို ပြခြင်းငှာ "နိဗ္ဗိဒါ" စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုနိဗ္ဗိဒါ၌ ဘေးပတ်ပတ်လည်ကို ရှုမြင်ခြင်းမှ ထူးခြားစေရန် "ဉာဏေန" ဟု ထူးခြားစွာ ပြဆိုအပ်သည်။ "တထာ ပဝတ္တံ" ဟူသည် ငြီးငွေ့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတည်း။

ယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တိယာ ဝိဒေဟရညော ဓီတာယ ရုစာယ ဇာတိဿရဉာဏံ ကမ္မဿကတညာဏဿ ကာရဏံ အဟောသိ, န ပန အသပ္ပုရိသူပနိဿယတော, အယောနိသော ဥမ္မုဇ္ဇန္တဿ တဿေဝ ရညော သေနာပတိနော အလာတဿ ဗီဇကဿ ဒါသဿာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဣမဿ စ…ပေ… ဥဒါဟရိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ. သောတိ ပသာဒေါ. အဝတ္ထာဝိသေသောတိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ အနာဝိလဘာဝလက္ခိတော အဝတ္ထာဘေဒေါ. အာယတနဂတောတိ ဌာနဂတော, ရတနတ္တယဝိသယောတိ အတ္ထော. ‘‘ကာယော’’တိအာဒိနာ အဝတ္ထာဝိသေသေန ဝိနာ သဘာဝသိဒ္ဓမေဝ ပဒဋ္ဌာနံ ဒဿေတိ.

သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း 'ယောနိသောမနသိကာရ' ဖြင့် ပေါ်ထွက်လာသော ဝိဒေဟမင်း၏ သမီးတော် ရုစာမင်းသမီး၏ ဇာတိဿရဉာဏ်သည် ကမ္မဿကတာဉာဏ်၏ အကြောင်းဖြစ်ခဲ့၏၊ မသူတော်ကို မှီဝဲခြင်းကြောင့်မဟုတ်ဘဲ မသင့်မတင့် နှလုံးသွင်းခြင်း 'အယောနိသောမနသိကာရ' ဖြင့် ပေါ်ထွက်လာသော ထိုမင်း၏ စစ်သူကြီး အလာတ၊ ဗီဇကကျွန် စသည်တို့၏ (ထင်မြင်မှုမျိုး မဟုတ်) ဟူသော ဤအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "ဣမဿ စ...ပေ... ဥဒါဟရိတဗ္ဗော" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "သော" ဟူသည် ကြည်လင်ခြင်း (ပသာဒ) တည်း။ "အဝတ္ထာဝိသေသ" ဟူသည် ယှဉ်ဖက်တရားတို့၏ မနောက်ကျုသော အခြင်းအရာဖြင့် မှတ်သားအပ်သော အခြေအနေ ထူးခြားမှု ဖြစ်သည်။ "အာယတနဂတ

ဣမသ္မိံ စ ဌာနေ ပါဠိယံ ပုဗ္ဗေ ယေသံ ဓမ္မာနံ ပဒဋ္ဌာနံ နိဒ္ဓါရိတံ, တေ ဓမ္မာ ယေသံ ဓမ္မာနံ ပဒဋ္ဌာနာနိ ဟောန္တိ, တေ ဒဿေတုံ ‘‘အပရော နယော’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အဿာဒမနသိကာရော အယောနိသောမနသိကာရလက္ခဏော ဝုတ္တော နိဒဿနမတ္တအတ္ထောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, ယေဘုယျေန သတ္တာနံ လောဘဝသေန အယောနိသောမနသိကာရာ သံဝတ္တန္တီတ္တိ ဒဿနတ္ထံ ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ဥပပတ္တိ ဧဝ ဩပပစ္စယံ, တဿ ဘာဝေါ ဩပပစ္စယိကန္တိ အာဟ ‘‘ဥပပတ္တိဘဝဘာဝေနာ’’တိ. ဝဝတ္ထိတဘာဝေါတိ ဝဝတ္ထိတဘာဝေါ ရူပဿ ဒဿနာဒိပဋိနိယတာရမ္မဏကိစ္စတာ. ဘဝဿ အင်္ဂါနီတိ ဘဝဿ ကာရဏာနိ. ဒုတိယေ အင်္ဂါနီတိ အဝယဝါ, ကမ္မဝဋ္ဋမ္ပိ ဝါ ကာရဏင်္ဂဘာဝေန ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဤနေရာ၌လည်း ပါဠိတော်၌ ရှေးဦးစွာ အကြင်တရားတို့၏ နီးကပ်သောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ကို ဆုံးဖြတ်အပ်ပြီ၊ ထိုတရားတို့သည် အကြင်တရားတို့၏ နီးကပ်သောအကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့ကို ပြခြင်းငှာ "အပရော နယော" စသည်ကို စတင်အပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ အဿာဒကို နှလုံးသွင်းခြင်းသည် အယောနိသောမနသိကာရ လက္ခဏာရှိ၏ဟု ဟောတော်မူခြင်းမှာ ဥပမာ/သာဓကမျှ ပြခြင်းအကျိုးရှိ၏ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ်ကလည်း သတ္တဝါတို့၏ အယောနိသောမနသိကာရတို့သည် များသောအားဖြင့် လောဘကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်ဟု ပြခြင်းငှာ ဤသို့ ဟောတော်မူသည်။ ဥပပတ္တိ (ကပ်ရောက်ခြင်း/ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်း) သာလျှင် ဥပပစ္စယ (ကပ်ရောက်ခြင်း၏ အကြောင်း) မည်၏၊ ထိုဥပပစ္စယ၏ အဖြစ်သည် ဥပပစ္စယိက မည်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဥပပတ္တိဘဝဘာဝေနာ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "ဝဝတ္ထိတဘာဝေါ" ဟူသည် ရုပ်၏ မြင်ခြင်းစသည်ဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော အာရုံပြုခြင်း ကိစ္စရှိသည်၏ အဖြစ်တည်း။ "ဘဝဿ အင်္ဂါနိ" ဟူသည် ဘဝ၏ အကြောင်းတရားတို့တည်း။ ဒုတိယနည်း၌ "အင်္ဂါနိ" ဟူသည် အစိတ်အပိုင်းတို့တည်း၊ သို့မဟုတ် ကမ္မဝဋ်ကိုလည်း အကြောင်းအင်္ဂါအဖြစ်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်သည်။

ကမ္မဋ္ဌာနဿာတိ ဘာဝနာယ ဗြူဟနာ ဝဍ္ဎနာ. တေသူတိ တိတ္ထညုတာဒီသု. ကလျာဏမိတ္တဿ သမ္မဒေဝ ပယိရုပါသနာယပီတိ တံ နိဿာယ လဒ္ဓေန သဗ္ဗာယ ဓမ္မဿဝနေန ဓမ္မုပသံဟိတံ ပါမောဇ္ဇံ ဟောတီတိ တိတ္ထညုတာ ပီတညုတာယ ပဒဋ္ဌာနံ. ဧဝံ ယာယ ဝိမုတ္တိယာ သတိ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနံ ဟောတီတိ [Pg.62] သာ တဿ ပဒဋ္ဌာနန္တိ အယမတ္ထော ပါကဋောတိ အာဟ ‘‘ပုရိမာနံ…ပေ… သုဝိညေယျော ဧဝါ’’တိ. သဟ အဓိဋ္ဌာနေနာတိ ဉာတပရိညာယ သဒ္ဓိံ. ဉာတပရိညာ ဟိ တီရဏပရိညာယ အဓိဋ္ဌာနံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

"ကမ္မဋ္ဌာနဿ" ဟူသည် ဘာဝနာကို ပွားများခြင်း၊ တိုးပွားစေခြင်းတည်း။ "တေသု" ဟူသည် တိတ္ထညုတာ (ဆိပ်ငြိမ်ရာကို သိခြင်း) စသည်တို့၌တည်း။ "ကလျာဏမိတ္တဿ သမ္မဒေဝ ပယိရုပါသနာယပိ" ဟူသည် ထိုကလျာဏမိတ္တကို အမှီပြု၍ ရအပ်သော သင့်လျော်သော တရားနာခြင်းဖြင့် တရားနှင့်စပ်သော ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပါမောဇ္ဇ) ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် တိတ္ထညုတာသည် ပီတညုတာ (ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို သိခြင်း) ၏ နီးကပ်သောအကြောင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် အကြင်လွတ်မြောက်မှု 'ဝိမုတ္တိ' ရှိလျှင် ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန ဖြစ်၏၊ ထိုဝိမုတ္တိသည် ထိုဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန၏ နီးကပ်သောအကြောင်း ဖြစ်သည်ဟူသော ဤအနက်သည် ထင်ရှား၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ပုရိမာနံ...ပေ... သုဝိညေယျော ဧဝ" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "သဟ အဓိဋ္ဌာနေန" ဟူသည် ဉာတပရိညာနှင့်တကွ ဖြစ်သည်။ ဉာတပရိညာသည် တီရဏပရိညာ၏ တည်ရာ (အဓိဋ္ဌာန်) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်လှသည်သာတည်း။

ပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဒဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၅. လက္ခဏဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၅. လက္ခဏဟာရဝိဘင်းအဖွင့်

၂၃. ‘‘လက္ခဏဟာရဿ ဝိသယံ ပုစ္ဆတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ကော ပန တဿ ဝိသယော’’တိ ဝုတ္တေ သမာနလက္ခဏာ အဝုတ္တဓမ္မာ. ကာယာနုပဿနာယ သမာရဒ္ဓါယ ဝေဒနာနုပဿနာဒယော သုခေနေဝ သိဇ္ဈန္တီတိ တဗ္ဗစနေန ဝေဒနာဂတာသတိအာဒီနံ ဝုတ္တဘာဝေါ ဒဿိတော သတိပဋ္ဌာနဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာတိ ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာနဿ သဒ္ဓါနုဂ္ဂဟိတာနိ ဝီရိယသတိသမာဓိပညိန္ဒြိယာနိ သာဓနံ, ဧဝံ ဣတရေသမ္ပီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. အယံ အတ္ထော အဋ္ဌကထာယမေဝ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၅၁) ပရတော အာဂမိဿတိ. ဣမိနာ နယေန သေသေသုပိ ဧကလက္ခဏတာနိဒ္ဒေသေသု အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပရတောတိ စတုဗျူဟဟာရဝဏ္ဏနာယံ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၂၀).

၂၃. "လက္ခဏဟာရ၏ အာရုံ (ဝိသယ) ကို မေးအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်ရှိသော်၊ "ထိုလက္ခဏဟာရ၏ အာရုံကား အဘယ်နည်း" ဟု မေးလျှင်၊ တူညီသောလက္ခဏာရှိကုန်သော (ပါဠိတော်၌) တိုက်ရိုက်မဟောအပ်သော တရားတို့တည်း။ ကာယာနုပဿနာကို ကောင်းစွာအားထုတ်အပ်သည်ရှိသော် ဝေဒနာနုပဿနာ စသည်တို့သည် လွယ်ကူစွာပင် ပြီးမြောက်ကုန်၏ဟူသော ထိုစကားဖြင့် ဝေဒနာနုပဿနာ၌ တည်သော သတိစသည်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီးဖြစ်ကြောင်း ပြသအပ်သည်၊ သတိပဋ္ဌာန်အဖြစ်ဖြင့် တူညီသော လက္ခဏာရှိသောကြောင့် ကာယာနုပဿနာ သတိပဋ္ဌာန်အား သဒ္ဓါတရားဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်ကုန်သော ဝီရိယ၊ သတိ၊ သမာဓိ၊ ပညာ အိန္ဒြေတို့သည် ပြီးမြောက်ကြောင်းတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤသို့လျှင် ကြွင်းသော သတိပဋ္ဌာန်တို့၌လည်း ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤအနက်သည် အဋ္ဌကထာ၌ပင် (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၅၁) နောင်၌ လာလတ္တံ့။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကြွင်းသော တူညီသော လက္ခဏာရှိသည်ဟု ပြဆိုရာတို့၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ "ပရတော" ဟူသည် စတုဗျူဟဟာရအဖွင့် (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၂၀) ၌ ဖြစ်သည်။

အသမ္မိဿတောတိ ဝေဒနာဒယောပိ ဧတ္ထ သိတာ ဧတ္ထ ပဋိသန္ဓာတိ ကာယေ ဝေဒနာဒိအနုပဿနာပသင်္ဂေပိ အာပန္နေ တဒသမ္မိဿတောတိ အတ္ထော.

"အသမ္မိဿတော" ဟူသည် ဝေဒနာစသည်တို့သည်လည်း ဤ (ရုပ်) ၌ မှီကုန်၏၊ ဤ၌ ပဋိသန္ဓေတည်ကုန်၏ဟု ကာယ၌ ဝေဒနာနုပဿနာ စသည်တို့၏ ရောနှောမှုသို့ ရောက်လာသော်လည်း ထိုဝေဒနာ စသည်တို့နှင့် မရောနှောခြင်းကြောင့်ဟု အနက်ရသည်။

အဝယဝိဂါဟသမညာတိဓာဝနသာရာဒါနာဘိနိဝေသနိသေဓနတ္ထံ ကာယံ အင်္ဂပစ္စင်္ဂေဟိ, တာနိ စ ကေသာဒီဟိ, ကေသာဒိကေ စ ဘူတုပါဒါယရူပေဟိ ဝိနိဗ္ဘုဇိတုံ ‘‘တထာ န ကာယေ’’တိအာဒိမာဟ. ပါသာဒါဒိနဂရာဝယဝသမူဟေ အဝယဝိဝါဒိနောပိ အဝယဝိဂါဟဏံ ကရောန္တိ. နဂရံ နာမ ကောစိ အတ္ထော အတ္ထီတိ ပန ကေသဉ္စိ သမညာတိဓာဝနံ သိယာတိ ဣတ္ထိပုရိသာဒိသမညာတိဓာဝနေ နဂရနိဒဿနံ ဝုတ္တံ. အညော ကောစိ သတ္တာဒိကော. ယံ ပဿတိ ဣတ္ထိံ, ပုရိသံ ဝါ. နနု စက္ခုနာ ဣတ္ထိပုရိသဒဿနံ နတ္ထီတိ? သစ္စံ နတ္ထိ, ‘‘ဣတ္ထိံ ပဿာမိ, ပုရိသံ ပဿာမီ’’တိ ပန ပဝတ္တသမညာဝသေန ‘‘ယံ ပဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. မိစ္ဆာဒဿနေန ဝါ ဒိဋ္ဌိယာ ယံ ပဿတိ, န တံ ဒိဋ္ဌံ ရူပါယတနံ ဟောတိ, ရူပါယတနံ ဝါ တံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. အထ ဝါ တံ ကောသာဒိဘူတုပါဒါယသမူဟသင်္ခါတံ [Pg.63] ဒိဋ္ဌံ န ဟောတိ, ဒိဋ္ဌံ ဝါ ယထာဝုတ္တံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ယံ ဒိဋ္ဌံ တံ န ပဿတီတိ ယံ ရူပါယတနံ, ကေသာဒိဘူတုပါဒါယသမူဟသင်္ခါတံ ဝါ ဒိဋ္ဌံ, တံ ပညာစက္ခုနာ ဘူတတော န ပဿတီတိ အတ္ထော.

အစိတ်ရှိသော အရာဝတ္ထုကို သက်ဝင်စွဲလမ်းခြင်း၊ သမုတ်ချက် သညာသို့ လွန်ကဲစွာ ပြေးသွားခြင်း၊ အနှစ်သာရဟု အဟုတ်တကယ် ယူခြင်းဟူသော တရားတို့ကို တားမြစ်ရန် ကိုယ် (ကာယ) ကို အင်္ဂါကြီး အင်္ဂါငယ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအင်္ဂါကြီးငယ်တို့ကို ဆံပင်စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆံပင်စသည်တို့ကို မဟာဘုတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ခွဲခြားစိတ်ဖြာခြင်းငှာ ‘တထာ န ကာယေ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ပြာသာဒ်စသော မြို့၏ အစိတ်အပိုင်း အစုအဝေး၌ အစိတ်ရှိသောဝါဒီ (အစိတ်အပိုင်းရှိသည်ဟု ယူဆသူ) တို့သည်လည်း အစိတ်ရှိသော အရာကို သက်ဝင်ယူဆခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ မြို့ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုအနှစ်သာရ ရှိ၏ဟု အချို့သူတို့၏ သမုတ်ချက်သို့ လွန်ကဲစွာ ပြေးသွားခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် မိန်းမ ယောကျ်ားစသော သမုတ်ချက်သို့ လွန်ကဲစွာ ပြေးသွားခြင်း၌ မြို့ဥပမာကို ပြဆိုတော်မူ၏။ ‘အညော’ ဟူသည် အခြားတစ်စုံတစ်ခုသော သတ္တဝါစသည်တည်း။ ‘ယံ ပဿတိ’ ဟူသည် မိန်းမကို သို့မဟုတ် ယောကျ်ားကို မြင်၏ဟူလို။ စင်စစ် မျက်စိဖြင့် မိန်းမ ယောကျ်ားကို မြင်ရခြင်း မရှိသည်မဟုတ်လော။ မှန်ပါ၏၊ မရှိပါ။ သို့သော်လည်း ‘မိန်းမကို ငါမြင်၏၊ ယောကျ်ားကို ငါမြင်၏’ ဟု ဖြစ်ပွားသော သမုတ်ချက် (ဝေါဟာရ) အစွမ်းဖြင့် ‘ယံ ပဿတိ’ (အကြင်မြင်အပ်သောအရာ) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် အကြင်မြင်အပ်သော အရာသည် မြင်အပ်သော ရူပါရုံမဟုတ်၊ သို့မဟုတ် ထိုအရာသည် ရူပါရုံမဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ထို ဆံပင်စသည်ဖြင့် ပြဆိုအပ်သော မဟာဘုတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်အစုအဝေးဟု ဆိုအပ်သော မြင်အပ်သော အရာသည် မဟုတ်၊ သို့မဟုတ် မြင်အပ်သော အရာသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အရာမဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ယံ ဒိဋ္ဌံ တံ န ပဿတိ’ ဟူသည် အကြင်ရူပါရုံ သို့မဟုတ် ဆံပင်စသည်ဖြင့် ပြဆိုအပ်သော မဟာဘုတ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်အစုအဝေးကို မြင်အပ်၏၊ ထိုမြင်အပ်သော အရာကို ပညာမျက်စိဖြင့် ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း မမြင်ဟု ဆိုလိုသည်။

န အညဓမ္မာနုပဿီတိ န အညသဘာဝါနုပဿီ, အသုဘာဒိတော အညာကာရာနုပဿီ န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

‘န အညဓမ္မာနုပဿီ’ ဟူသည် အခြားသော သဘောကို ရှုလေ့မရှိသူ၊ အသုဘစသည်တို့မှ အခြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ရှုလေ့ရှိသူ မဟုတ်သည် ဖြစ်၏ဟု မိန့်ဆိုလိုသည်။

ပထဝီကာယန္တိ ကေသာဒိံ ပထဝီဓမ္မသမူဟတ္တာ ‘‘ကာယော’’တိ ဝဒတိ, လက္ခဏပထဝိမေဝ ဝါ အနေကဘေဒဘိန္နံ သကလသရီရဂတံ ပုဗ္ဗာပရိယဘာဝေန ပဝတ္တမာနံ သမူဟဝသေန ဂဟေတွာ ‘‘ကာယော’’တိ ဝဒတိ. ဧဝံ အညတ္ထာပိ.

‘ပထဝီကာယံ’ ဟူသည် ဆံပင်စသည်ကို ပထဝီသဘောတရားတို့၏ အစုအဝေးဖြစ်သောကြောင့် ‘ကာယ’ (အစု) ဟု မိန့်ဆို၏။ သို့မဟုတ် များစွာသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားသော၊ တစ်ကိုယ်လုံးသို့ ရောက်သော၊ ရှေ့နောက်ဖြစ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားသော လက္ခဏာပထဝီကိုပင် အစုအဝေးအစွမ်းဖြင့် ယူ၍ ‘ကာယ’ ဟု မိန့်ဆို၏။ ဤနည်းတူ အခြားသော ကာယ (အာပေါကာယစသည်) တို့၌လည်း သိအပ်၏။

အာကာရသမူဟသင်္ခါတဿာတိ အနိစ္စတာဒိအာကာရသမုဒါယပရိယာယဿ.

‘အာကာရသမူဟသင်္ခါတဿ’ ဟူသည် အနိစ္စစသောအခြင်းအရာ အစုအဝေး၏ အလှည့် (ဝေဝုစ်) ဖြစ်သော။

တီသု ဘဝေသု ကိလေသေတိ ဘဝတ္တယဝိသယကိလေသေ. သဗ္ဗတ္ထိကန္တိ သဗ္ဗတ္ထ လီနေ, ဥဒ္ဓတေ စ စိတ္တေ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္ထာ, သဗ္ဗေ ဝါ လီနေ, ဥဒ္ဓတေ စ ဘာဝေတဗ္ဗာ ဗောဇ္ဈင်္ဂါ အတ္ထိကာ ဧတာယာတိ သဗ္ဗတ္ထိကာ. အန္တော သင်္ကောစောတိ အန္တော ဩလီယနာ, ကောသဇ္ဇန္တိ အတ္ထော.

‘တီသု ဘဝေသု ကိလေသေ’ ဟူသည် ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်ကုန်သော ကိလေသာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သဗ္ဗတ္ထိကံ’ ဟူသည် ခပ်သိမ်းသော ကျုံ့ဝင်ခြင်း (လောလီယန)၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စ) ဖြစ်သော စိတ်၌ အလိုရှိအပ်သော အကျိုးရှိသော၊ သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသော ကျုံ့ဝင်ခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း၌ ပွားများအပ်ကုန်သော ဗောဇ္ဈင်တရားတို့သည် ဤသတိဖြင့် အလိုရှိအပ်ကုန်၏ဟူ၍ ‘သဗ္ဗတ္ထိကာ’ မည်၏။ ‘အန္တော သင်္ကောစော’ ဟူသည် အတွင်း၌ တွန့်ဆုတ်ခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း (ကောသဇ္ဇ) ဟု ဆိုလိုသည်။

၂၄. ဂဟိတေသူတိ ဘာဝနာဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတေသု, ဘာဝိတေသူတိ အတ္ထော, ဝစနေန ဝါ ဂဟိတေသု. ဘာဝနာဂ္ဂဟဏဒီပနတ္ထတ္တာ ပန ဝစနေန ဂဟဏဿ ဘာဝနာဂ္ဂဟဏမေတ္ထ ပဓာနံ. ယဿ သတိပဋ္ဌာနာ ဘာဝိတာ, တဿ သမ္မပ္ပဓာနာဒယော ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မာ န ဘာဝိတာတိ နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတီတိ စ သမာနလက္ခဏတာပဒေသေန ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု ဘာဝိယမာနေသု စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ ဘာဝနာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

၂၄. ‘ဂဟိတေသု’ ဟူသည် ဘာဝနာကို ယူခြင်းအားဖြင့် ယူအပ်ကုန်သော၊ ပွားများအပ်ကုန်သောဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် စကားအားဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်သော။ စကားအားဖြင့် ယူခြင်းသည် ဘာဝနာယူခြင်းကို ထင်ရှားစေသော အနက်ရှိသောကြောင့် ဤ၌ ဘာဝနာယူခြင်းသည်သာ ပဓာနဖြစ်၏။ အကြင်သူအား သတိပဋ္ဌာန်တို့ကို ပွားများအပ်ကုန်၏၊ ထိုသူအား သမ္မပ္ပဓာန်စသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို မပွားများအပ်ဟု ဆိုခြင်းငှာ အကြောင်းမရှိဟူသော တူညီသော လက္ခဏာရှိပုံကို ပြခြင်းဖြင့် ဤအနက်ကို ပြရန် ပါဠိတော်၌ ‘စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု ဘာဝိယမာနေသု စတ္တာရော သမ္မပ္ပဓာနာ ဘာဝနာပါရိပူရီံ ဂစ္ဆန္တိ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ဝိပလ္လာသာ ပဟီယန္တိ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘာဝတော. ‘‘အာဟာရသမုဒယာ ကာယဿ သမုဒယော, ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာနံ သမုဒယော (သံ. နိ. ၅.၄၀၈), သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ, ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပ’’န္တိ (သံ. နိ. ၁.၁, ၃၉; မ. နိ. ၃.၁၂၆; မဟာဝ. ၁; ဥဒါ. ၁; ဝိဘ. ၂၂၅) ဝစနတော ကာယာဒီနံ သမုဒယဘူတာ ကဗဠီကာရာဟာရဖဿမနောသဉ္စေတနာဝိညာဏာဟာရာကာယာဒီနံ ပရိဇာနနေန ပရိညာတာ ဟောန္တိ တပ္ပဋိပက္ခပ္ပဟာနတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘စတ္တာရော [Pg.64] အာဟာရာ’’တိအာဒိမာဟ. သဗ္ဗတ္ထာတိ ‘‘ဥပါဒါနေဟိ အနုပါဒါနော ဘဝတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု.

‘ဝိပလ္လာသာ Пဟီယန္တိ’ ဟူသည် တိုက်ရိုက် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် (ဝိပလ္လာသတို့သည် ပယ်အပ်ကုန်၏)။ ‘အာဟာရသမုဒယာ ကာယဿ သမုဒယော၊ ဖဿသမုဒယာ ဝေဒနာနံ သမုဒယော၊ သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ၊ ဝိညာဏပစ္စယာ နာမရူပံ’ ဟူသော စကားတော်ကြောင့် ကာယစသည်တို့၏ ဖြစ်ကြောင်း (သမုဒယ) ဖြစ်ကုန်သော ကဗဠီကာရာဟာရ၊ ဖဿ၊ မနောသဉ္စေတနာ၊ ဝိညာဏာဟာရတို့သည် ကာယစသည်တို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်းဖြင့် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ကုန်၏၊ ထိုအာဟာရတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ပယ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြဆိုတော်မူလို၍ ‘စတ္တာရော အာဟာရာ’ စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ‘သဗ္ဗတ္ထာ’ ဟူသည် ‘ဥပါဒါနေဟိ အနုပါဒါနော ဘဝတိ’ စသည်တို့၌ ဖြစ်သည်။

တတ္ထ ယသ္မာ ပဉ္စ ကာမဂုဏာ သဝိသေသာ ကာယေ လဗ္ဘန္တီတိ ဝိသေသေန ကာယော ကာမုပါဒါနဿ ဝတ္ထု, သုခဝေဒနဿာဒဝသေန ပရလောကနိရပေက္ခော ‘‘နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၇၁; မ. နိ. ၁.၄၄၅; ၂.၉၄-၉၅, ၂၂၅; ၃.၉၁, ၁၁၆; သံ. နိ. ၃.၂၁၀; ဓ. သ. ၁၂၂၁; ဝိဘ. ၉၃၈) ပရာမာသံ ဥပ္ပာဒေတီတိ ဒိဋ္ဌုပါဒါနဿ ဝေဒနာ, စိတ္တေ နိစ္စဂ္ဂဟဏဝသေန သဿတဿ ‘‘အတ္တနော သီလာဒိဝသေန ပရိသုဒ္ဓပရာမသနံ ဟောတီ’’တိ သီလဗ္ဗတုပါဒါနဿ စိတ္တံ, နာမရူပပရိစ္ဆေဒေန ဘူတံ ဘူတတော အပဿန္တဿ ‘‘အတ္တာဘိနိဝေသော ဟောတီ’’တိ အတ္တဝါဒုပါဒါနဿ ဓမ္မာ ဝတ္ထု, တသ္မာ ‘‘စတူသု သတိပဋ္ဌာနေသု ဘာဝိယမာနေသု ဥပါဒါနေဟိ အနုပါဒါနော ဘဝတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

ထိုစကားရပ်၌ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့ကို ကိုယ်၌ အထူးသဖြင့် ရအပ်သောကြောင့် ကိုယ်သည် အထူးသဖြင့် ကာမုပါဒါန်၏ တည်ရာ ဖြစ်၏၊ သုခဝေဒနာ၏ သာယာဖွယ် အစွမ်းဖြင့် တမလွန်လောကကို ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ 'ပေးလှူခြင်းသည် မရှိ' အစရှိသည်ဖြင့် မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဝေဒနာသည် ဒိဋ္ဌုပါဒါန်၏ တည်ရာ ဖြစ်၏၊ စိတ်ကို အမြဲရှိ၏ဟူ၍ စွဲလမ်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် သဿတဒိဋ္ဌိ ရှိသူအား 'မိမိ၏ သီလစသည်ဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းကို သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်၏' ဟု သီလဗ္ဗတုပါဒါန်၏ တည်ရာသည် စိတ်ဖြစ်၏၊ နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော တရားကို ထင်ရှားရှိသည့်အတိုင်း မမြင်သူအား 'အတ္တဟု စွဲလမ်းဝင်စားခြင်း ဖြစ်၏' ဟူ၍ အတ္တဝါဒုပါဒါန်၏ တည်ရာသည် ဓမ္မများ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့ကို ပွားများအပ်သည်ရှိသော် ဥပါဒါန်တို့ကြောင့် စွဲလမ်းခြင်းကင်းသူ ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

ယသ္မာ ပန ဝုတ္တနယေနေဝ ကာယော ကာမယောဂဿ ဝတ္ထု, ဘဝေသု သုခဂ္ဂဟဏဝသေန ဘဝဿာဒေါ ဟောတီတိ ဘဝယောဂဿ ဝေဒနာ, သန္တတိဃနဂ္ဂဟဏဝသေန စိတ္တေ အတ္တာဘိနိဝေသော ဟောတီတိ ဒိဋ္ဌိယောဂဿစိတ္တံ, ဓမ္မဝိနိဗ္ဘောဂဿ ဒုက္ကရတ္တာ, ဓမ္မာနံ ဓမ္မမတ္တတာယ စ ဒုပ္ပဋိဝိဇ္ဈတ္တာ သမ္မောဟော ဟောတီတိ အဝိဇ္ဇာယောဂဿ ဓမ္မာ, ဝတ္ထု, တသ္မာ စတုသတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ တေသု တေသံ ပဟာနသိဒ္ဓိတော ယောဂေဟိ ဝိသံယုတ္တတာ ဝုတ္တာ. ဧတေနေဝ အာသဝေဟိ အနာသဝတာ, ဩဃေဟိ နိတ္တိဏ္ဏတာ စ သံဝဏ္ဏိတာ ဟောတိ ကာမရာဂါဒီနံ ဧဝ ကာမယောဂကာမာသဝကာမောဃာဒိဘာဝတော.

ဖော်ပြပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့်ပင်လျှင် ကိုယ်သည် ကာမယောဂ၏ တည်ရာ ဖြစ်၏၊ ဘဝတို့၌ ချမ်းသာဟု စွဲလမ်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဘဝ၌ သာယာမှု ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဝေဒနာသည် ဘဝယောဂ၏ တည်ရာ ဖြစ်၏၊ အစဉ်အတန်း အခဲဖြစ်၍ စွဲလမ်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် စိတ်၌ အတ္တဟု စွဲလမ်းဝင်စားခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် စိတ်သည် ဒိဋ္ဌိယောဂ၏ တည်ရာ ဖြစ်၏၊ တရားတို့ကို တစ်ပါးစီ ခွဲခြမ်းစိတ်ဖြာရန် ခဲယဉ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တရားတို့သည် တရားမျှသာဖြစ်သဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိနိုင်ခဲသောကြောင့်လည်းကောင်း တွေဝေခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဓမ္မများသည် အဝိဇ္ဇာယောဂ၏ တည်ရာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးကို ပွားများခြင်းဖြင့် ထိုထိုယောဂတို့ကို ပယ်ခြင်း ပြီးမြောက်သောကြောင့် ယောဂတို့မှ ကင်းလွတ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ ဤနည်းဖြင့်ပင်လျှင် အာသဝေါတရားတို့မှ ကင်းဝေးခြင်း၊ ဩဃတရားတို့မှ လွန်မြောက်ခြင်းကိုလည်း ချီးမွမ်းဖွင့်ဆိုအပ်သည်ဖြစ်၏၊ အကြောင်းမူကား ကာမရာဂစသည်တို့သည်သာလျှင် ကာမယောဂ၊ ကာမာသဝ၊ ကာမောဃစသည်တို့ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

ဝုတ္တနယေနေဝ ကာယော အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထဿ ဝတ္ထု, ‘‘ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅) ဒုက္ခဒုက္ခဝိပရိဏာမဒုက္ခသင်္ခါရဒုက္ခဘူတာ ဝေဒနာ ဝိသေသေန ဗျာပါဒကာယဂန္ထဿ ဝတ္ထု, စိတ္တေ နိစ္စာဘိနိဝေသဝသေန သဿတဿ ‘‘အတ္တနော သီလေန သုဒ္ဓီ’’တိအာဒိပရာမသနံ ဟောတီတိ သီလဗ္ဗတပရာမာသဿ စိတ္တံ ဝတ္ထု, သပ္ပစ္စယနာမရူပဒဿနာဘာဝတော ဘဝဝိဘဝဒိဋ္ဌိသင်္ခါတော ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသော ဟောတီတိ တဿ ဓမ္မာ ဝတ္ထူတိ စတုသတိပဋ္ဌာနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဖော်ပြပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့်ပင်လျှင် ကိုယ်သည် အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထ၏ တည်ရာ ဖြစ်၏၊ 'ဆင်းရဲသော ဝေဒနာ၌ ပဋိဃာနုသယသည် ကိန်းဝပ်၏' ဟု လာရှိသည်နှင့်အညီ ဒုက္ခဒုက္ခ၊ ဝိပရိဏာမဒုက္ခ၊ သင်္ခါရဒုက္ခ ဖြစ်သော ဝေဒနာသည် အထူးသဖြင့် ဗျာပါဒကာယဂန္ထ၏ တည်ရာ ဖြစ်၏၊ စိတ်၌ အမြဲရှိ၏ဟု စွဲလမ်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် သဿတဒိဋ္ဌိ ရှိသူအား 'မိမိ၏ သီလဖြင့် စင်ကြယ်၏' ဟု အစရှိသည်ဖြင့် မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်ခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် သီလဗ္ဗတပရာမာသ၏ တည်ရာသည် စိတ်ဖြစ်၏၊ အကြောင်းနှင့်တကွသော နာမ်ရုပ်ကို မမြင်ခြင်းကြောင့် ဘဝဒိဋ္ဌိ၊ ဝိဘဝဒိဋ္ဌိ ဟု ဆိုအပ်သော 'ဤသည်သာ မှန်၏' ဟု စွဲလမ်းခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ထိုစွဲလမ်းခြင်း၏ တည်ရာသည် ဓမ္မများ ဖြစ်၏ဟူ၍ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးနှင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

ဝုတ္တနယေနေဝ [Pg.65] ဝိသေသတော ကာယော ရာဂသလ္လဿ ဝတ္ထု, ဝေဒနာ ဒေါသသလ္လဿ, ‘‘စိတ္တံ နိစ္စဂ္ဂဟဏဝသေန အတ္တာဘိနိဝေသံ အတ္တာနံ သေယျာဒိတော ဒဟတီ’’တိ စိတ္တံ မာနသလ္လဿ, ဝုတ္တနယေနေဝ ဓမ္မာ မောဟသလ္လဿ ဝတ္ထူတိ စတုသတိပဋ္ဌာနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ဖော်ပြပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့်ပင်လျှင် အထူးသဖြင့် ကိုယ်သည် ရာဂငြောင့်၏ တည်ရာ ဖြစ်၏၊ ဝေဒနာသည် ဒေါသငြောင့်၏ တည်ရာ ဖြစ်၏၊ 'စိတ်ကို အမြဲရှိ၏ဟူ၍ စွဲလမ်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် အတ္တဟု စွဲလမ်းကာ မိမိကိုယ်ကို ငါသည် သာမြတ်၏ အစရှိသည်ဖြင့် နှလုံးသွင်းတတ်၏' ဟူသော စကားကြောင့် စိတ်သည် မာနငြောင့်၏ တည်ရာ ဖြစ်၏၊ ဖော်ပြပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့်ပင်လျှင် ဓမ္မများသည် မောဟငြောင့်၏ တည်ရာ ဖြစ်၏ဟူ၍ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးနှင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

ယသ္မာ ပန ကာယာနုပဿနာဒီဟိ ကာယဝေဒနာစိတ္တဓမ္မေသု ပရိညာတေသု ရူပဝေဒနာသညာသင်္ခါရက္ခန္ဓာ ပရိညာတာ ဟောန္တိ, စိတ္တေ ဟိ ပရိညာတေ သညာပိ ပရိညာတာဝ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော စဿ ပရိညံ ဂစ္ဆန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ.

အကြောင်းမူကား ကာယာနုပဿနာ စသည်တို့ဖြင့် ကိုယ်၊ ဝေဒနာ၊ စိတ်၊ ဓမ္မတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သည်ရှိသော် ရူပက္ခန္ဓာ၊ ဝေဒနက္ခန္ဓာ၊ သညက္ခန္ဓာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာတို့သည် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏၊ စိတ်ကို ပိုင်းခြား၍ သိအပ်သည်ရှိသော် သညာသည်လည်း ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ပြီးသားပင် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ထိုသူအား ဝိညာဏဋ္ဌိတိတို့သည်လည်း ပိုင်းခြားသိခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

တထာ ဝိသေသတော ကာယေ သာပေက္ခာ ဆန္ဒာဂတိံ ဂစ္ဆတီတိ ကာယော ဆန္ဒာဂတိယာ ဝတ္ထု, ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒနာ ဗျာပါဒဿ နိမိတ္တန္တိ သာ ဒေါသာဂတိယာ ဝတ္ထု, သန္တတိဃနဂ္ဂဟဏဝသေန သရာဂါဒိစိတ္တေ သမ္မောဟော ဟောတီတိ မောဟာဂတိယာ စိတ္တံ, ဓမ္မသဘာဝါနဝဗောဓေန ဘယံ ဟောတီတိ ဘယာဂတိယာ ဓမ္မာ ဝတ္ထူတိ စတုသတိပဋ္ဌာနဘာဝနာယ အဂတိဂမနပ္ပဟာနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဂတိဂမနေဟိ စ န အဂတိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ.

ထို့အတူ အထူးသဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ငဲ့ကွက်မှုရှိသောသူသည် ဆန္ဒာဂတိ (ချစ်သဖြင့် လမ်းမှားလိုက်ခြင်း) သို့ သွားတတ်သောကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာသည် ဆန္ဒာဂတိ၏ တည်ရာ ဖြစ်၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့်ပင် ဝေဒနာသည် ပျက်စီးစေလိုခြင်း (ဗျာပါဒ) ၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ထိုဝေဒနာသည် ဒေါသာဂတိ (မုန်းသဖြင့် လမ်းမှားလိုက်ခြင်း) ၏ တည်ရာ ဖြစ်၏။ သန္တတိဃန (အစဉ်အတန်းအားဖြင့် အစုအဝေးဟု) မှားယွင်းစွာ ယူဆခြင်းကြောင့် ရာဂနှင့်တကွသော စိတ်၌ တွေဝေခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် စိတ်သည် မောဟာဂတိ (တွေဝေသဖြင့် လမ်းမှားလိုက်ခြင်း) ၏ တည်ရာ ဖြစ်၏။ ဓမ္မသဘာဝကို မသိနားမလည်ခြင်းကြောင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဓမ္မ (သဘောတရား) တို့သည် ဘယာဂတိ (ကြောက်သဖြင့် လမ်းမှားလိုက်ခြင်း) ၏ တည်ရာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး ပွားများခြင်းကြောင့် အဂတိတရားလေးပါးသို့ လိုက်ခြင်းကို ပယ်နိုင်သည်ဟု ရည်ရွယ်၍ “အဂတိတရားတို့ဖြင့် အဂတိသို့ မလိုက်” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

‘‘အကုသလဿ သောမနဿဿ ဝသေနာ’’တိ ဣဒံ ‘‘အယမ္ပိ အတ္ထော သမ္ဘဝတီ’’တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ ရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၄၆၅) ပန ဝစနတော သုခဝေဒနာဂ္ဂဟဏေန တတ္ထာနုသယနေန သမုဒယသစ္စံ ဒေသိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒေသိတံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စန္တိ ဒုက္ခဒုက္ခဂ္ဂဟဏေန သာတိသယံ ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ပကာသိတံ ဟောတီတိ ပါဠိယံ ‘‘ဒုက္ခံ အရိယသစ္စံ ဒေသိတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သဟစရဏာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာယံ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၅ အာဒယော) ဝုတ္တံ.

“အကုသိုလ် သောမနဿ၏ အစွမ်းဖြင့်” ဟူသော ဤစကားကို “ဤအနက်သည်လည်း ဖြစ်နိုင်၏” ဟု နှလုံးသွင်း၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ချမ်းသာသော ဝေဒနာ၌ ရာဂါနုသယသည် ကိန်းဝပ်တတ်၏” (မ၊ နိ၊ ၁။၄၆၅) ဟူသော ပါဠိတော်စကားအရမူ သုခဝေဒနာကို ယူခြင်းဖြင့် ထိုဝေဒနာ၌ ကိန်းဝပ်သော သမုဒယသစ္စာကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဒုက္ခအရိယသစ္စာကို ဟောတော်မူအပ်ပြီဟူသည်ကား ဒုက္ခဒုက္ခကို ယူခြင်းဖြင့် လွန်ကဲသော ဒုက္ခအရိယသစ္စာကို ထင်ရှားပြသပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ပါဠိတော်၌ “ဒုက္ခအရိယသစ္စာကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သဟစရဏစသည်တို့၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို အောက်၌ နိဒ္ဒေသဝါရအဖွင့် (နေတ္တိ၊ အဋ္ဌ၊ ၅ စသည်) တွင် ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။

လက္ခဏဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

လက္ခဏဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၆. စတုဗျူဟဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၆. စတုဗျူဟဟာရဝိဘင်းအဖွင့်

၂၅. ဟာရာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ. ဟာရေသု ဣမဿ စတုဗျူဟဟာရဿ ဝိသေသတော သုတ္တဿ ဗျဉ္ဇနဝိစယဘာဝတောတိ ယောဇနာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဗျဉ္ဇန…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ. ယာယာတိ နိရုတ္တိယာ.

၂၅. “ဟာရာနံ” ဟူသည်ကား ခွဲခြားယူခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) ၌ သုံးသော ဆဋ္ဌီဝိဘတ် (သာမိဝစန) ဖြစ်၏။ ဟာရတို့တွင် ဤစတုဗျူဟဟာရ၏ အထူးသဖြင့် သုတ်၏ ဗျဉ္ဇနဝိစယ (ဗျည်းကို စိစစ်ခြင်း) ဖြစ်သောကြောင့်ဟု စပ်စပ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဗျဉ္ဇန...ပေ... ပြ၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ယာယာ” ဟူသည် ကိန်းဝပ်ရာ နိရုတ္တိဖြင့် (အနက်ကို ပြ၏)။

ယထာရဟန္တိ [Pg.66] သံဝဏ္ဏိယမာနေ သုတ္တေ ယံ ယံ အရဟတိ နိဗ္ဗစနံ ဝတ္တုံ, တံတံလောကသမညာနုရောဓေနေဝ. ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ သမ္ပာဒေတွာ ပစ္ဆာ သစ္စာဘိသမယံ ပါပုဏာတီတိ အာဟ ‘‘သမ္မုတိ…ပေ… ဟောတီ’’တိ, တံတံပညတ္တိဂ္ဂဟဏမုခေန ပရမတ္ထဂ္ဂဟဏံ ဟောတီတိ ဧဝံ ဝါ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော.

“သင့်လျော်လျောက်ပတ်စွာ” ဟူသည် ဖွင့်ဆိုအပ်သော သုတ်၌ သင့်လျော်သော အနက်ဖွင့်ဆိုချက် (နိဗ္ဗစန) ကို လောကသမုတိနှင့် လိုက်လျောညီထွေဖြစ်အောင်ပင် ပြောဆိုအပ်၏။ ရှေးဦးအဖို့၌ ကျင့်ဝတ်ကို ပြည့်စုံစေ၍ နောက်မှ သစ္စာကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းသို့ ရောက်၏ဟု ရည်ညွှန်း၍ “သမုတိ...ပေ... ဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုထိုပညတ်ချက်ကို ယူခြင်းဖြင့် ပရမတ်ကို ယူခြင်းဖြစ်၏ဟု ဤသို့ ဤစကားနှင့် စပ်အပ်၏။

ယမိဒံ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပသန္တာနံ သန္ဓာယ ‘‘ဥဘယမန္တရေနာ’’တိ ဣဓ ဝုတ္တံ. ဩတရဏဟာရေ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၄၂ အာဒယော) ပနဿ ဒွါရပ္ပဝတ္တဖဿာဒိဓမ္မေ သန္ဓာယ ဝုတ္တဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဥဘယမန္တရေနာတိ ဖဿသမုဒိတေသု ဓမ္မေသူ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. အဋ္ဌကထာစရိယာ ပနာဟု ‘‘အန္တရေနာတိ ဝစနံ ပန ဝိကပ္ပန္တရဒီပန’’န္တိ. တသ္မာ အယမေတ္ထ အတ္ထော – န ဣမံ လောကံ, န ဟုရံ လောကံ, အထ ခေါ ဥဘယမန္တရေနာတိ. အပရော ဝိကပ္ပော – ဥဘယမန္တရေနာတိ ဝါ ဝစနံ ဝိကပ္ပန္တရာဘာဝဒီပနံ. တဿတ္ထော – န ဣမံ လောကံ, န ဟုရံ လောကံ နိဿာယ ဈာယတိ ဈာယီ, ဥဘယမန္တရေန ပန အညံ ဌာနံ အတ္ထီတိ.

“နှစ်ပါးတို့၏ အကြား၌” ဟူသော ဤစကားကို ဤနေရာ၌ အိန္ဒြေနှင့် မစပ်စပ်သော ရုပ်အစဉ် (အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရုပ်သန္တာန်) ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဩတရဏဟာရ (နေတ္တိ၊ အဋ္ဌ၊ ၄၂ စသည်) ၌မူ ဒွါရ၌ ဖြစ်သော ဖဿစသော တရားတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုထားသော သဘောကို ပြခြင်းငှာ “နှစ်ပါးတို့၏ အကြား၌ ဟူသည် ဖဿကြောင့် ဖြစ်ထွန်းလာသော တရားတို့၌” ဟု အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်ကား “အကြား၌ဟူသော စကားသည် တစ်မျိုးသော အခြားအနက်ကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြ၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ အနက်ကား— ဤလောကလည်းမဟုတ်၊ တစ်ပါးသော လောကလည်းမဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား နှစ်ပါးတို့၏ အကြား၌ ဖြစ်၏ဟု ယူအပ်၏။ အခြားတစ်နည်းကား— “နှစ်ပါးတို့၏ အကြား၌” ဟူသော စကားသည် အခြားတစ်မျိုးသော အနက်မရှိခြင်းကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုစကား၏ အနက်ကား— ကမ္မဋ္ဌာန်းစီးဖြန်းသောသူ (ဈာယီ) သည် ဤလောကကိုလည်းကောင်း၊ ထိုလောကကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍ မရှုပွားဘဲ နှစ်ပါးသော လောက၏ အကြား၌ရှိသော အခြားတစ်ပါးသော အရပ် (နိဗ္ဗာန်) သည် ရှိ၏ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

ယေပိ စ ‘‘အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, သမ္ဘဝေသီ’’တိ စ ဣမေသံ သုတ္တပဒါနံ အတ္ထံ မိစ္ဆာ ဂဟေတွာ အတ္ထိ ဧဝ အန္တရာဘဝေါတိ ဝဒန္တိ, တေပိ ယသ္မာ အဝိဟာဒီသု တတ္ထ တတ္ထ အာယုဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ အန္တရာ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန အနဝသေသကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယန္တီတိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ, န အန္တရာဘဝဘူတောတိ ပုရိမဿ သုတ္တပဒဿ အတ္ထော. ပစ္ဆိမဿ စ ယေ ဘူတာ ဧဝ, န ပုန ဘဝိဿန္တိ, တေ ဟိ (ကထာ. အနုဋီ. ၅၀၇) ခီဏာသဝါ, ပုရိမပဒေဟိ ‘‘ဘူတာ’’တိ ဝုတ္တာ. တဗ္ဗိပရီတတာယ သမ္ဘဝံ ဧသန္တီတိ သမ္ဘဝေသိနော. အပ္ပဟီနဘဝသံယောဇနတ္တာ သေက္ခာ, ပုထုဇ္ဇနာ စ. စတူသု ဝါ ယောနီသု အဏ္ဍဇဇလာဗုဇသတ္တာ ယာဝ အဏ္ဍကောသံ, ဝတ္ထိကောသဉ္စ န ဘိန္ဒန္တိ, တာဝ သမ္ဘဝေသီ နာမ. အဏ္ဍကောသတော, ဝတ္ထိကောသတော စ ဗဟိ နိက္ခန္တာ ဘူတာ နာမ. သံသေဒဇဩပပါတိကာ စ ပဌမစိတ္တက္ခဏေ သမ္ဘဝေသီ နာမ, ဒုတိယစိတ္တက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ ဘူတာ နာမ. ယေန ဝါ ဣရိယာပထေန ဇာယန္တိ, ယာဝ တတော အညံ န ပါပုဏန္တိ, တာဝ သမ္ဘဝေသီ, တတော ပရံ ဘူတာတိ အတ္ထော, တသ္မာ နတ္ထီတိ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ. သတိ ဟိ ဥဇုကေ ပါဠိအနုဂတေ အတ္ထေ ကိံ အနိဒ္ဓါရိတသာမတ္ထိယေန အန္တရာဘဝေန အတ္တဘာဝပရိကပ္ပိတေန ပယောဇနန္တိ.

အကြင်သူတို့သည်လည်း “အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ၊ သမ္ဘဝေသိ” ဟူသော ဤသုတ်ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို မှားယွင်းစွာ ယူဆ၍ “အန္တရာဘဝ (ဘဝနှစ်ခုအကြားဘဝ) သည် ဧကန်ရှိ၏” ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ရှေ့သုတ်ပုဒ်၏ အနက်ကား— ထိုသူတို့သည်လည်း အဝိဟာစသော ဘုံတို့၌ သက်တမ်း၏ အလယ်အပိုင်းကို မကျော်လွန်ဘဲ အလယ်အလတ် (အကြား) ၌ပင် အရဟတ္တမဂ်ကို ရခြင်းဖြင့် ကိလေသာ အကြွင်းမဲ့ချုပ်ငြိမ်း၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတတ်သောကြောင့် “အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ” ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းဖြစ်၏၊ အန္တရာဘဝ၌ ဖြစ်သောသူ မဟုတ်ပေ။ နောက်သုတ်ပုဒ်၏ အနက်ကား— အကြင်သူတို့သည် ဖြစ်ပြီး၍သာလျှင် တစ်ဖန် ဘဝသစ်၌ မဖြစ်လတ္တံ့၊ ထိုရဟန္တာတို့ကို ရှေ့ပုဒ်တို့၌ “ဘူတ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုရဟန္တာတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ ဘဝသစ်ကို ရှာဖွေတတ်သောကြောင့် “သမ္ဘဝေသိ” မည်ကုန်၏။ ဘဝသံယောဇဉ်ကို မပယ်ရသေးသောကြောင့် သေက္ခနှင့် ပုထုဇဉ်တို့သည် (သမ္ဘဝေသိ မည်ကုန်၏)။ သို့မဟုတ် သံသေဒဇစသော ယောနိလေးပါးတို့တွင် အဏ္ဍဇနှင့် ဇလာဗုဇသတ္တဝါတို့သည် ဥခွံနှင့် သားအိမ်အမြှေးကို မခွဲမဖျက်ရသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး “သမ္ဘဝေသိ” မည်၏။ ဥခွံနှင့် သားအိမ်အမြှေးမှ ပြင်ပသို့ ထွက်မြောက်လာသောအခါ “ဘူတ” မည်၏။ သံသေဒဇနှင့် ဥပပါတိကသတ္တဝါတို့သည်လည်း ပထမစိတ်က္ခဏ (ပဋိသန္ဓေစိတ်ခဏ) ၌ “သမ္ဘဝေသိ” မည်၏၊ ဒုတိယစိတ်က္ခဏမှ စ၍ “ဘူတ” မည်၏။ သို့မဟုတ် အကြင်ဣရိယာပုတ်ဖြင့် မွေးဖွားလာကြကုန်၏၊ ထိုဣရိယာပုတ်မှ အခြားသော ဣရိယာပုတ်သို့ မရောက်သမျှ ကာလပတ်လုံး “သမ္ဘဝေသိ” မည်၏၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ကာလ၌ “ဘူတ” မည်၏ဟု အနက်ရှိသောကြောင့် (အန္တရာဘဝသည်) မရှိဟု ပယ်မြစ်အပ်၏။ ဖြောင့်မတ်သော ပါဠိတော်နှင့်အညီ ဖြစ်သော အနက်သည် ရှိပါလျက် မိမိတို့စိတ်ကူးဖြင့် ကြံဆအပ်သော၊ အစွမ်းသတ္တိကို မဆုံးဖြတ်နိုင်သော အန္တရာဘဝဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။

ယံ [Pg.67] ပန ယေ ‘‘သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ အဝိစ္ဆေဒေန ဒေသန္တရေသု ပါတုဘာဝေါ ဒိဋ္ဌော. ယထာ တံ ဝီဟိအာဒိအဝိညာဏကသန္တာနေ, ဧဝံ သဝိညာဏကသန္တာနေပိ အဝိစ္ဆေဒေန ဒေသန္တရေသု ပါတုဘာဝေန ဘဝိတဗ္ဗံ. အယဉ္စ နယော သတိ အန္တရာဘဝေ ယုဇ္ဇတိ, နာညထာ’’တိ ယုတ္တိံ ဝဒန္တိ. တေဟိ ဣဒ္ဓိမတော စေတောဝသိပ္ပတ္တဿ စိတ္တာနုဂတိကံ ကာယံ အဓိဋ္ဌဟန္တဿ ခဏေန ဗြဟ္မလောကတော ဣဓူပသင်္ကမနေ, ဣတော ဝါ ဗြဟ္မလောကဂမနေ ယုတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ. ယဒိ သဗ္ဗတ္ထေဝ ဝိစ္ဆိန္နဒေသေ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိ န ဣစ္ဆိတာ, ယဒိပိ သိယာ ‘‘ဣဒ္ဓိဝိသယော အစိန္တေယျော’’တိ, တံ ဣဓာပိ သမာနံ ‘‘ကမ္မဝိပါကော အစိန္တေယျော’’တိ ဝစနတော, တသ္မာ တံ တေသံ မတိမတ္တမေဝ. အစိန္တေယျသဘာဝါ ဟိ သဘာဝဓမ္မာ, တေ ကတ္ထစိ ပစ္စယဝိသေသေန ဝိစ္ဆိန္နဒေသေ ပါတုဘဝန္တိ, ကတ္ထစိ အဝိစ္ဆိန္နဒေသေ စ. တထာ ဟိ မုခဃောသာဒီဟိ အညသ္မိံ ဒေသေ အာဒါသပဗ္ဗတပ္ပဒေသာဒိကေ ပဋိဗိမ္ဗပဋိဃောသာဒိကံ ပစ္စယုပ္ပန္နံ နိဗ္ဗတ္တမာနံ ဒိဿတိ, တသ္မာ န သဗ္ဗံ သဗ္ဗတ္ထ ဥပနေတဗ္ဗန္တိ အယမေတ္ထ သင်္ခေပေါ. ဝိတ္ထာရတော ပန ပဋိဗိမ္ဗဿ ဥဒါဟရဏဘာဝသာဓနာဒိကော အန္တရာဘဝဝိစာရော ကထာဝတ္ထုပ္ပကရဏဿဋီကာယံ (ကထာ. အနုဋီ. ၅၀၇) ဂဟေတဗ္ဗော.

အကြင်သူတို့သည်လည်း “အစဉ်အတန်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော တရားတို့၏ အဆက်မပြတ်ဘဲ အခြားသောအရပ်တို့၌ ထင်ရှားဖြစ်ပွားခြင်းကို တွေ့မြင်အပ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းသည် စပါးစသည်တို့၏ အသက်ဝိညာဉ်မရှိသော အစဉ်အတန်း (အဝိညာဏကသန္တာန်) ၌ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စိတ်ဝိညာဉ်ရှိသော အစဉ်အတန်း (သဝိညာဏကသန္တာန်) ၌လည်း အဆက်မပြတ်ဘဲ အခြားသောအရပ်တို့၌ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဖြစ်အပ်၏။ ဤနည်းလမ်းသည်လည်း အန္တရာဘဝရှိမှသာ သင့်လျော်ပေလိမ့်မည်၊ အခြားနည်းဖြင့် မသင့်လျော်နိုင်” ဟု ယုတ္တိကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် စိတ္တဝသီဘော်သို့ ရောက်၍ စိတ်၏အစဉ်သို့ လိုက်သော ကိုယ်ကို အဓိဋ္ဌာန်ပြုတတ်သော တန်ခိုးရှင်သည် ခဏချင်းဖြင့် ဗြဟ္မာ့ပြည်မှ ဤလူ့ပြည်သို့ ကြွရောက်လာရာ၌လည်းကောင်း၊ ဤလူ့ပြည်မှ ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ ကြွသွားရာ၌လည်းကောင်း ယုတ္တိကို ပြောဆိုသင့်ပေ၏။ အကယ်၍ အရပ်ဒေသ ကွာခြားသော နေရာအားလုံးတို့၌ တရားတို့၏ ပြတ်တောက်၍ ဖြစ်ခြင်းကို မလိုလားအပ်ပါမူ၊ အကယ်၍ “တန်ခိုးဖန်ဆင်းခြင်းသည် မကြံစည်အပ်သော အရာ (အစိန္တေယျ) ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအံ့၊ ထိုအစိန္တေယျဖြစ်ခြင်းသည် “ကံ၏အကျိုးပေးသည် မကြံစည်အပ်သော အရာဖြစ်၏” ဟူသော ပါဠိတော်စကားကြောင့် ဤနေရာ၌လည်း တူညီသည်သာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ ပြောဆိုခြင်းသည် ထိုသူတို့၏ စိတ်ကူးသက်သက်မျှသာ ဖြစ်၏။ သဘာဝတရားတို့သည် မကြံစည်နိုင်သော သဘောရှိကုန်၏၊ ထိုတရားတို့သည် အချို့သော အကြောင်းထူးကြောင့် ပြတ်တောက်သော အရပ်ဒေသ၌ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ အချို့သော အရပ်ဒေသ၌ကား မပြတ်တောက်ဘဲ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထို့အတူ မျက်နှာကို ပြခြင်း၊ အသံပြုခြင်းစသည်တို့ကြောင့် အခြားသော အရပ်ဖြစ်သော မှန်ပြင်၊ တောင်ကမ်းပါးစသည်တို့၌ ပုံရိပ်၊ ပဲ့တင်သံစသော အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော တရားတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သည်ကို တွေ့မြင်ရ၏။ ထို့ကြောင့် အလုံးစုံကို အရာအားလုံး၌ မနှိုင်းယှဉ်အပ်ဟု ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှ ဖြစ်၏။ အကျယ်အားဖြင့်မူ ပုံရိပ်၏ ဥပမာဖြစ်ပုံကို သက်သေထူခြင်းစသော အန္တရာဘဝနှင့် စပ်လျဉ်းသော စိစစ်ချက်ကို ကထာဝတ္ထုပကရဏအနုဋီကာ (ကထာ၊ အနုဋီ၊ ၅၀၇) ၌ ယူအပ်၏။

အပရေ ပန ‘‘ဣဓာတိ ကာမဘဝေါ, ဟုရန္တိ အရူပဘဝေါ, ဥဘယမန္တရေနာတိ ရူပဘဝေါ ဝုတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ, ‘‘ဣဓာတိ ပစ္စယဓမ္မာ, ဟုရန္တိ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာ, ဥဘယမန္တရေနာတိ ပဏ္ဏတ္တိဓမ္မာ ဝုတ္တာ’’တိ စ ဝဒန္တိ, တံ သဗ္ဗအဋ္ဌကထာသု နတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အဝသိဋ္ဌံ ရူပန္တိ အာပေါဓာတုအာကာသဓာတူဟိ သဒ္ဓိံ လက္ခဏရူပါနိ, ဩဇဉ္စ သန္ဓာယာဟ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တဿ ခီဏာသဝဿ တံ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏံ စိတ္တံ န ဇာနန္တိ န ဉာယန္တိ ‘‘ဈာယမာနာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

အခြားသော ဆရာတို့ကမူ— 'ဤဘဝ၌ဟူသည် ကာမဘဝ၊ အခြားဘဝ၌ဟူသည် အရူပဘဝ၊ ထိုနှစ်ပါးတို့၏အကြား၌ဟူသည် ရူပဘဝကို ဆိုလိုသည်' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဤဘဝ၌ဟူသည် ပစ္စယတရားများ၊ အခြားဘဝ၌ဟူသည် ပစ္စယုပ္ပန်တရားများ၊ ထိုနှစ်ပါးတို့၏အကြား၌ဟူသည် ပညတ်တရားများကို ဆိုလိုသည်' ဟုလည်းကောင်း ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် အဋ္ဌကထာအားလုံးတို့၌ မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့်သာ အနက်ကို သိအပ်၏။ 'ကြွင်းသောရုပ်' ဟူသည် အာပေါဓာတ်၊ အာကာသဓာတ်တို့နှင့်တကွ လက္ခဏရုပ်များကိုလည်းကောင်း၊ ဩဇာကိုလည်းကောင်း ရည်ညွှန်း၍ ဆိုသည်။ အနိန္ဒြေနှင့်မစပ်သောရုပ် (အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရုပ်) ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော ထိုစိတ်ကို 'ရှုဆင်ခြင်လျက်' (ဈာယမာနာ) ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် (သူတစ်ပါးတို့သည်) မသိနိုင်ကုန်၊ မမြင်နိုင်ကုန်။ ကြွင်းသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်သည်သာတည်း။

စတုဗျူဟဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

စတုဗျူဟဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၇. အာဝဋ္ဋဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၇. အာဝဋ္ဋဟာရဝိဘင်းအဖွင့်

၂၉. အကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဝိဒ္ဓံသနသဘာဝတ္တာ, အကုသလာနံ ဝါ ပဇဟနေ ကုသလာနံ သမ္ပာဒနေ ပဋ္ဌပနသဘာဝတ္တာ အာရမ္ဘဓာတု. တထာဘူတာတိ သီလာဒီဟိ [Pg.68] သမင်္ဂီဘူတာ. ကာမဓာတုအာဒိကာ တိဓာတုယောဝ တေဓာတု. တဿ အဘိဘဝနတော တေဓာတုဣဿရော မစ္စုရာဇာ. အနာဒိမတိသံသာရေ စိရကာလံ လဒ္ဓပတိဋ္ဌာပိ အစိရကာလံ ဘာဝိတေဟိ ကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ သမုစ္ဆိန္ဒနီယတ္တာ အဗလာ ကိလေသာတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဗလံ ဒုဗ္ဗလ’’န္တိ. တေနာဟ ‘‘အဗလာ နံ ဗလီယန္တီ’’တိ.

၂၉. အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အကုသိုလ်တို့ကို ပယ်စွန့်ရာ၊ ကုသိုလ်တို့ကို ပြည့်စုံစေရာ၌ စတင်ထူထောင်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း အာရမ္ဘဓာတ် မည်၏။ 'တထာဘူတာ' ဟူသည် သီလစသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်ခြင်းတည်း။ ကာမဓာတ်အစရှိသော ဓာတ်သုံးပါးတို့သည်ပင် တေဓာတု (ဓာတ်သုံးပါး) မည်၏။ ထိုဓာတ်သုံးပါးကို လွှမ်းမိုးနိုင်သောကြောင့် မစ္စုမင်းကို တေဓာတုဣဿရ (ဓာတ်သုံးပါးတို့၌ အစိုးရသူ) ဟု ဆိုသည်။ စနဦးမရှိသော သံသရာ၌ ကြာမြင့်စွာသောကာလပတ်လုံး တည်ရာကို ရရှိခဲ့သော်လည်း၊ မကြာမြင့်မီကာလက ပွားများအပ်သော ကုသိုလ်တရားတို့ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်အပ်သောကြောင့် ကိလေသာတို့ကို အားမရှိကုန်ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် 'အဗလံ ဒုဗ္ဗလံ' (အားနည်းသော၊ အားမရှိသော) ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အားမရှိသော (ကိလေသာ) တို့သည် ထိုသူကို မလွှမ်းမိုးနိုင်ကုန်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

ဣဒံ ဝစနံ အယံ ဂါထာပါဒေါ. သမာဓိဿ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ သမာဓိဿ ကာရဏံ သမတာနုယောဂေ နိယောဇနတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပပဉ္စာတိ ရာဂါဒယောဝ. တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတန္တိ ဒေသနာယ ပဒဋ္ဌာနဘာဝေနေဝ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ ကတာတိ အတ္ထော.

‘ဤစကား’ ဟူသည် ဤဂါထာ၏ အခြေ (ဂါထာပါဒ) ဖြစ်သည်။ 'သမာဓိ၏ နီးကပ်သောအကြောင်း' ဟူသော ဤစကား၌ သမာဓိ၏အကြောင်းကို သမထကို အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်ခြင်း၌ ယှဉ်စပ်စေခြင်းကြောင့်ဟု တွဲစပ်အပ်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသောတရားတို့၌လည်း ဖြစ်၏။ 'ပပဉ္စ' ဟူသည် ရာဂစသည်တို့သာ ဖြစ်သည်။ 'ထို့အတူသာလျှင် ဖွင့်ပြအပ်၏' ဟူသည် ဒေသနာတော်၏ နီးကပ်သောအကြောင်းအဖြစ်ဖြင့်သာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

န္တိ တံ ဒေသနံ. တဿာတိ သဘာဂါဒိဝသေန အာဝဋ္ဋနဿ. ပရိပက္ကဉာဏာနံ ဝိသေသာဓိဂမာယ. လာဘဝိနိစ္ဆယပရိဂ္ဂဟမစ္ဆရိယာနီတိအာဒီသု လာဘောတိ ရူပါဒိအာရမ္မဏပ္ပဋိလာဘော. သော ပရိယေသနာယ သတိ ဟောတီတိ ပရိယေသနာဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတော. ဝိနိစ္ဆယောတိ ‘‘ဧတ္တကံ မေ ရူပါရမ္မဏတ္ထာယ ဘဝိဿတိ, ဧတ္တကံ သဒ္ဒါဒိအာရမ္မဏတ္ထာယ, ဧတ္တကံ မယှံ, ဧတ္တကံ ပရဿ, ဧတ္တကံ ပရိဘုဉ္ဇိဿာမိ, ဧတ္တကံ နိဒဟိဿာမီ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တော ဝိတက္ကော ဝိနိစ္ဆယော. သော လာပိတဟေတုကတ္တာ ပရိယေသနမူလကတာယ ပရိယေသနာဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတော, တထာ ပရိဂ္ဂဟမစ္ဆရိယာနိ. တတ္ထ ပရိဂ္ဂဟော ‘‘မမ ဣဒ’’န္တိ ပရိဂ္ဂဏှနံ. မစ္ဆရိယံ ‘‘မယှေဝ ဟောတူ’’တိ ပရေဟိ သာဓာရဏဘာဝါသဟနံ. တေနေဝဿ ပေါရာဏာ ဧဝံ ဝစနတ္ထံ ဝဒန္တိ ‘‘မယှေဝိဒမစ္ဆရိယံ ဟောတု, မာ အညေသံ အစ္ဆရိယံ ဟောတူတိ ပဝတ္တတ္တာ မစ္ဆရိယန္တိ ဝုစ္စတီ’’တိ (ဒီ. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၁၀၃; အ. နိ. အဋ္ဌ. ၃.၉.၂၃). ပရိဘောဂတ္ထာနံ ပန ဝိနိစ္ဆယာဒီနံ ပရိဘောဂန္တောဂဓတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဆန္ဒရာဂေါ ဒုဗ္ဗလရာဂေါ. အဇ္ဈောသာနံ ‘‘မမ ဣဒ’’န္တိ တဏှာဝသေန ဗလဝသန္နိဋ္ဌာနန္တိ အာဟ ‘‘ဆန္ဒရာဂအဇ္ဈောသာနာ တဏှာ ဧဝါ’’တိ. အာရက္ခနိမိတ္တံ ဒွါရပိဒဟနမဉ္ဇူသာဂေါပနာဒိနာ သုဋ္ဌု ရက္ခဏနိမိတ္တံ. ပါပါနိ ကရောန္တော ပရိဘောဂနိမိတ္တံ ရတ္တော ဂိဒ္ဓေါ ဂဓိတော မုစ္ဆိတော ဟုတွာ မိဂေါဝ ပရိဘုဉ္ဇနနိမိတ္တံ ပမာဒံ အာပဇ္ဇတီတိ ဧဝံ ပရိယေနာရက္ခာ ပရိဘောဂနိမိတ္တံ. ပမာဒေါ တိဝိဓော တဏှာယ ဝသေန ကထိတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တိဝိဓော တဏှာယာတိ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ.

‘န္တိ’ ဟူသည် ထိုဒေသနာတော်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘တဿ’ ဟူသည် သဘာဂစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လည်ပတ်ခြင်း၏ ဖြစ်သည်။ ရင့်ကျက်သော ဉာဏ်ရှိသူတို့၏ ထူးခြားသော တရားထူးကို ရရှိခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ 'လာဘ၊ ဝိနိစ္ဆယ၊ ပရိဂ္ဂဟ၊ မစ္ဆရိယ' အစရှိသော စကားတို့၌ 'လာဘ' ဟူသည် ရူပါရုံစသော အာရုံတို့ကို ရရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုလာဘသည် ရှာဖွေခြင်း (ပရိယေသနာ) ရှိမှသာ ဖြစ်သောကြောင့် ပရိယေသနာဟူသော အယူဖြင့် ယူအပ်၏။ 'ဝိနိစ္ဆယ' ဟူသည် 'ဤမျှသည် ငါ့အား ရူပါရုံအကျိုးငှာ ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤမျှသည် သဒ္ဒါရုံစသော အာရုံအကျိုးငှာ ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤမျှသည် ငါ့အတွက်၊ ဤမျှသည် သူတစ်ပါးအတွက်၊ ဤမျှကို ငါ သုံးဆောင်အံ့၊ ဤမျှကို ငါ သိမ်းဆည်းအံ့' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်သော ကြံစည်မှု ဝိတက်သည် ဝိနိစ္ဆယ မည်၏။ ထိုဝိနိစ္ဆယသည် လာဘကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှာဖွေခြင်းလျှင် အရင်းခံရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ပရိယေသနာဟူသော အယူဖြင့်သာလျှင် ယူအပ်၏။ ထို့အတူ ပရိဂ္ဂဟနှင့် မစ္ဆရိယတို့သည်လည်း (ယူအပ်ကုန်၏)။ ထိုစကားရပ်၌ 'ပရိဂ္ဂဟ' ဟူသည် 'ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်၏' ဟု သိမ်းပိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မစ္ဆရိယ' ဟူသည် 'ငါ့အားသာ ဖြစ်ပါစေသော်' ဟု သူတစ်ပါးတို့နှင့် ဆက်ဆံသော သာမန်အဖြစ်ကို မရှုဆဲနိုင်ခြင်း (မမျှဝေလိုခြင်း) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် ရှေးဆရာတို့သည် ဤစကား၏ ဝစနတ္ထကို 'ဤအံ့ဖွယ်သည် ငါ့အားသာ ဖြစ်ပါစေသော်၊ သူတစ်ပါးတို့အား အံ့ဖွယ်မဖြစ်ပါစေလင့်ဟု ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် မစ္ဆရိယဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ သုံးဆောင်ခြင်းအကျိုးရှိသော ဝိနိစ္ဆယစသည်တို့၏ သုံးဆောင်ခြင်း (ပရိဘောဂ) ၌ အကျုံးဝင်ပုံကို သိအပ်၏။ 'ဆန္ဒရာဂ' ဟူသည် အားနည်းသော ရာဂ ဖြစ်သည်။ 'အဇ္ဈောသာန' ဟူသည် 'ဤအရာသည် ငါ့ဥစ္စာ ဖြစ်၏' ဟု တဏှာ၏အစွမ်းဖြင့် ပြင်းစွာ စွဲလမ်းဆုံးဖြတ်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် 'ဆန္ဒရာဂနှင့် အဇ္ဈောသာနတို့သည် တဏှာသာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'အာရက္ခနိမိတ္တံ' (စောင့်ရှောက်ခြင်းအကြောင်း) ဟူသည် တံခါးပိတ်ခြင်း၊ သေတ္တာ၌ ထည့်သွင်းသိမ်းဆည်းခြင်း စသည်ဖြင့် ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်ခြင်း အကြောင်း ဖြစ်သည်။ အကုသိုလ်တို့ကို ပြုလုပ်သောသူသည် သုံးဆောင်ခြင်းအကြောင်းကြောင့် စွဲမက်လျက်၊ တပ်မက်လျက်၊ ငြိကပ်လျက်၊ မိန်းမောလျက်ရှိသည်ဖြစ်၍ သမင်ကဲ့သို့ သုံးဆောင်ခြင်းအကြောင်းကြောင့် မေ့လျော့ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏၊ ဤသို့လျှင် ရှာဖွေခြင်း၊ စောင့်ရှောက်ခြင်းတို့သည် သုံးဆောင်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်သည်။ မေ့လျော့ခြင်း သုံးပါးသည် တဏှာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'တဏှာကြောင့် သုံးပါးသော (မေ့လျော့ခြင်း ဖြစ်၏) ဟု ဆိုအပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

အဝိသေသေန ဝုတ္တန္တိ ‘‘ကတမေန ဥပါဒါနေန သဥပါဒါနာ’’တိ ဝိဘာဂေန ပုစ္ဆိတွာပိ ‘‘အဝိဇ္ဇာယ စ တဏှာယ စာ’’တိ အဝိနိဗ္ဘုဇိတွာ ဝုတ္တံ. တဏှဉ္စ အဝိဇ္ဇဉ္စ စတုရုပါဒါနံ [Pg.69] ဝသေနာတိ ကာမုပါဒါနာဒီနံ စတုန္နံ ဥပါဒါနာနံ ဝသေန ဝိဘဇိတွာ ခန္ဓာနံ ဒုက္ခဘာဝေန ဒုက္ခသစ္စဘာဝေန သဟ ပရိညေယျဘာဝံ, ဥပါဒါနာနံ သမုဒယဘာဝေန သမုဒယသစ္စဘာဝေန သဟ ပဟာတဗ္ဗဘာဝံ ဒဿေတီတိ ယောဇနာ.

‘အထူးမပြုဘဲ မိန့်တော်မူအပ်၏’ ဟူသည် 'အဘယ်ဥပါဒါန်ကြောင့် ဥပါဒါန်နှင့်တကွဖြစ်သနည်း' ဟု အပြားအားဖြင့် မေးသော်လည်း 'အဝိဇ္ဇာကြောင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာကြောင့်လည်းကောင်း' ဟု သီးခြားမခွဲခြားဘဲ မိန့်တော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာကို ဥပါဒါန်လေးပါး၏အစွမ်းဖြင့် ဟူသည် ကာမုပါဒါန်စသော ဥပါဒါန်လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခွဲခြား၍ ခန္ဓာတို့၏ ဆင်းရဲသောအဖြစ်တည်းဟူသော ဒုက္ခသစ္စာနှင့်တကွ ပိုင်းခြားသိအပ်သောအဖြစ် (ပရိညေယျဘာဝ) ကိုလည်းကောင်း၊ ဥပါဒါန်တို့၏ ဖြစ်ကြောင်းတည်းဟူသော သမုဒယသစ္စာနှင့်တကွ ပယ်အပ်သောအဖြစ် (ပဟာတဗ္ဗဘာဝ) ကိုလည်းကောင်း ပြတော်မူ၏ဟု တွဲစပ်အပ်သည်။

၃၀. ‘‘ယော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော တိဝိဓော ပမာဒေါ ပရိယေသတိ, အာရက္ခဏဉ္စ ကရောတိ, ပရိဘောဂနိမိတ္တဉ္စာတိ သမ္ဗန္ဓော. ပမာဒေါ ဟိ ပမဇ္ဇန္တဿ ပုဂ္ဂလဿ ဘောဂါနံ ပရိယေသနာယ, အာရက္ခဏာယ စ ဟေတုဘူတော ကတ္တုဘာဝေန ဥပစရိတော, ပရိဘောဂဿ ပန နိမိတ္တံ. ‘‘တပ္ပဋိပက္ခေနာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရတိ ‘‘အပ္ပမာဒါနုယောဂေနာ’’တိ, တေန သမထဘာဝံ ဒဿေတိ. ခေပနာတိ ခယပါပနာ. ဝေါဒါနပက္ခဝိသဘာဂဓမ္မဝသေနာတိ ဝေါဒါနပက္ခော စ သော ပမာဒဿ ဝိသဘာဂဓမ္မော စာတိ ဝေါဒါန…ပေ… ဓမ္မော, သမထော, တဿ ဝသေန.

၃၀. ‘ယော’ အစရှိသော စကားဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော သုံးပါးသော မေ့လျော့ခြင်းသည် (စည်းစိမ်တို့ကို) ရှာဖွေတတ်၏၊ စောင့်ရှောက်ခြင်းကိုလည်း ပြုတတ်၏၊ သုံးဆောင်ခြင်း၏ အကြောင်းလည်း ဖြစ်၏ဟု တွဲစပ်အပ်၏။ မေ့လျော့ခြင်း (ပမာဒ) သည် မေ့လျော့သော ပုဂ္ဂိုလ်၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို ရှာဖွေခြင်း၊ စောင့်ရှောက်ခြင်းတို့၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် ကတ္တားအဖြစ်ဖြင့် တင်စား၍ ဆိုအပ်၏၊ သုံးဆောင်ခြင်း၏ အကြောင်းမူကား ဖြစ်သည်။ 'ထိုမေ့လျော့ခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို 'မမေ့မလျော့ခြင်းကို အားထုတ်ခြင်းဖြင့်' ဟု ဖွင့်ဆို၏။ ထိုစကားဖြင့် သမထ၏အဖြစ်ကို ပြသည်။ 'ခေပနာ' ဟူသည် ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ 'စင်ကြယ်သောဖက်ဖြစ်သော ဆန့်ကျင်ဘက်တရား၏အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည် စင်ကြယ်သောဖက်လည်း ဖြစ်၍ ထိုမေ့လျော့ခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားလည်း ဖြစ်သော စင်ကြယ်သော...ပ... တရားတည်းဟူသော သမထ၊ ထိုသမထ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။

သမထေ သတီတိ အဓိဋ္ဌာနဘူတေ ဈာနေ သတိ, တံ ပါဒကံ ကတွာတိ အတ္ထော. ယာ ပညာတိ နာမရူပပရိစ္ဆေဒါဒိဝသေန ပဝတ္တပညာ. တေနာဟ ‘‘အယံ ဝိပဿနာ’’တိ. ပဟီနေသူတိ ပဟီယမာနေသု.

'သမထရှိသော်' ဟူသည် တည်ရာအခြေခံဖြစ်သော ဈာန်ရှိသော်၊ ထိုဈာန်ကို အခြေခံ (ပဒက) ပြု၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'အကြင်ပညာ' ဟူသည် နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြားသိခြင်းစသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ပညာတည်း။ ထို့ကြောင့် 'ဤသည်ကား ဝိပဿနာတည်း' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ပယ်အပ်သည်ရှိသော်' ဟူသည် ပယ်အပ်ဆဲရှိသော် ဟူလို။

ဝေါဒါနပက္ခန္တိ အာရမ္ဘဓာတုအာဒိဝေါဒါနပက္ခံ နိက္ခိပိတွာ. ဝိသဘာဂဓမ္မဝသေနာတိ ပမာဒဝသေနေဝ. သဘာဂဓမ္မဝသေနာတိ ပုဗ္ဗေ နိက္ခိတ္တဿ အာရမ္ဘဓာတုအာဒိဝေါဒါနဓမ္မဿ သမထာဒိသဘာဂဓမ္မဝသေန.

‘စင်ကြယ်သောဖက်’ ဟူသည် အာရမ္ဘဓာတ်စသော စင်ကြယ်သောဖက်ကို အခြေခံထား၍ ဖြစ်သည်။ ‘ဆန့်ကျင်ဘက်တရား၏အစွမ်းဖြင့်’ ဟူသည် မေ့လျော့ခြင်း (ပမာဒ) ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်သည်။ ‘တူညီသောတရား၏အစွမ်းဖြင့်’ ဟူသည် ရှေ့၌ အခြေခံထားအပ်သော အာရမ္ဘဓာတ်စသော စင်ကြယ်ကြောင်းတရား၏ သမထစသော တူညီသော (သဘာဂ) တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။

ပုန အပရိယောဒါပနိယံ သိခါပ္ပတ္တပရိယောဒါပနံ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘တံ ပန အရဟတ္တေန ဟောတီ’’တိ.

တစ်ဖန် ထပ်မံစင်ကြယ်စေရန် မလိုတော့သော၊ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော စင်ကြယ်ခြင်းကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် 'ထိုစင်ကြယ်ခြင်းသည်ကား အရဟတ္တဖိုလ်ဖြင့် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

မောဟသမုဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာ ‘‘မောဟော ဧဝ သမုဋ္ဌာန’’န္တိ ကတွာ. အညထာ ပိသုဏာဝါစာယ ဒေါသသမုဋ္ဌာနတာ မုသာဝါဒဿ ဝိယ မောဟသမုဋ္ဌာနဘာဝါ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ.

'မောဟသာလျှင် အကြောင်းရင်းဖြစ်၏' ဟု ယူဆ၍ မောဟကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို မိန့်တော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ကုန်းတိုက်သောစကား၏ ဒေါသကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် မုသာဝါဒကဲ့သို့ မောဟကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုအပ်ရာ၏။

ကမ္မပထဘာဝံ ပတ္တာနံ, အပ္ပတ္တာနဉ္စ အကုသလဓမ္မာနံ ‘‘သဗ္ဗပါပ’’န္တိ ပဒေန ပရိဂ္ဂဟိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မပထကမ္မဝိဘာဂေနာ’’တိ.

ကမ္မပထအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သောလည်းကောင်း၊ မရောက်ကုန်သောလည်းကောင်း အကုသိုလ်တရားတို့ကို 'သဗ္ဗပါပ' (ခပ်သိမ်းသော မကောင်းမှု) ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် သိမ်းကျုံးယူအပ်သောကြောင့် 'ကမ္မပထကံကို ခွဲခြားခြင်းဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။

၃၁. သေသပဒါနန္တိ ‘‘ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ’’တိအာဒီနံ (ဒီ. နိ. ၂.၉၀; ဓ. ပ. ၁၈၃; နေတ္တိ. ၃၀, ၅၀, ၁၁၆, ၁၂၄; ပေဋကော. ၂၉) ဂါထာယ အဝသိဋ္ဌပဒါနံ. ယထာဓိဂတန္တိ အတ္တနာ အဓိဂတပ္ပကာရံ, ပစ္ဆာ ဘူမိဒိသာ.

၃၁. 'ကြွင်းသောပုဒ်တို့၏' ဟူသည် 'ကုသလဿ ဥပသမ္ပဒါ' အစရှိသော ဂါထာ၏ ကြွင်းကျန်သော ပုဒ်တို့၏ ဖြစ်သည်။ 'ရရှိသည့်အလျောက်' (ယထာဓိဂတံ) ဟူသည် မိမိ ရရှိအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ 'ထို့နောက်၌' (ပစ္ဆာ) ဟူသည် ဘူမိဒိသာ (ဘူမိဒိသာဟာရ) ဖြစ်၏။

ဥပရိ [Pg.70] ယာပေန္တီတိ မနုဿလောကတော ဥပရိဋ္ဌိမံ ဒေဝလောကံ ဂမေန္တိ.

‘အထက်၌ တည်စေကုန်၏’ (ဥပရိ ယာပေန္တိ) ဟူသည် လူ့ပြည်ထက် အထက်ဖြစ်သော နတ်ပြည်သို့ ရောက်စေကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

၃၂. ယထာဝုတ္တဿ ဓမ္မဿာတိ သီလဿ စ မဂ္ဂဿ စ. တဏှာဝိဇ္ဇာဒီနန္တိ အာဒိသဒ္ဒေန တဒေကဋ္ဌကိလေသာ ဂယှန္တိ, တေသံ ပဒဋ္ဌာနဓမ္မာ စ. သမထဝိပဿနာဒီနန္တိ အာဒိသဒ္ဒေန သာမညဖလာနံ သင်္ဂဟော. ယဒဂ္ဂေန စေတ္ထ ‘‘နိရောဓော ရက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တော, တဒဂ္ဂေန မဂ္ဂေါ ရက္ခဏကိရိယာယ ကရဏံ ဝုတ္တံ ‘‘ယေန ရက္ခတီ’’တိ. ဝိသဘာဂဓမ္မဝသေန ပုရိမာနိ သဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနဝသေန ပစ္ဆိမာနိ သစ္စာနိ နိဒ္ဓါရိတာနီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

၃၂. ‘ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော တရား၏’ ဟူသည် သီလနှင့် မဂ်တရား၏တည်း။ ‘တဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာ အစရှိသည်တို့၏’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘အစရှိသည်’ ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ထိုတဏှာ၊ အဝိဇ္ဇာတို့နှင့် ဧကဋ္ဌဖြစ်ကုန်သော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုကိလေသာတို့၏ ပဒဋ္ဌာန်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း ယူအပ်ကုန်၏။ ‘သမထ၊ ဝိပဿနာ အစရှိသည်တို့၏’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘အစရှိသည်’ ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် သာမညဖိုလ်တရားတို့ကို သိမ်းဆည်းယူငင်အပ်၏။ ဤ၌ အကြင်အထွတ်အထိပ် နိရောဓသစ္စာအားဖြင့် ‘နိရောဓသည် စောင့်ရှောက်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုအထွတ်အထိပ်အားဖြင့် မဂ်တရားသည် ‘အကြင်မဂ်တရားဖြင့် စောင့်ရှောက်၏’ ဟု စောင့်ရှောက်ခြင်းကိစ္စ၏ အကြောင်းအဖြစ် ‘ယေန ရက္ခတိ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဝိသဘာဂတရား၏ စွမ်းအားဖြင့် ရှေးဦးသစ္စာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သဘာဂတရားကို လည်ပတ်စေခြင်း စွမ်းအားဖြင့် နောက်ပိုင်းသစ္စာတို့ကိုလည်းကောင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်ကုန်၏ ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။

အာဝဋ္ဋဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

အာဝဋ္ဋဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

၈. ဝိဘတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၈. ဝိဘတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၃၃. ဓမ္မေသူတိ ပုညာဒိဒါနာဒိဘေဒဘိန္နေသု သဘာဝဓမ္မေသု. တတ္ထ လဗ္ဘမာနောတိ တေသု ယထာဝုတ္တေသု ဓမ္မေသု လဗ္ဘမာနော. ဘူမိဝိဘာဂေါတိ ကာမာဝစရာဒိဒဿနာဒိဘူမိပ္ပဘေဒေါ. ပဒဋ္ဌာနဝိဘာဂေါတိ တေ ပုညာဒိဓမ္မာ ယေသံ ပဒဋ္ဌာနံ, တေသံ ဝါ ယေ ဓမ္မာ ပဒဋ္ဌာနံ, တဗ္ဗိဘာဂေါ. ယေသံ သုတ္တာနန္တိ မူလပဒဋ္ဌာနဘူတာနံ သံကိလေသဘာဂိယာဒီနံ စတုန္နံ သုတ္တာနံ ဝသေန. အသင်္ကရဝဝတ္ထာနေန ဟိ ဧတေသု သုတ္တေသု သာတိသယံ ဓမ္မာ ဝိဘတ္တာ နာမ ဟောန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဝိသေသတော’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဝါသနာဘာဂိယနိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ္တာနိ ဧဝေတ္ထ ဂဟိတာနီတိ? နယိဒမေဝံ နိက္ခမနပရိယောသာနဘာဝေန ဣတရေသမ္ပိ ဂဟိတတ္တာ. ယတော ဟိ နိဿဋာ ဝါသနာဘာဂိယာ ဓမ္မာ, တေ သံကိလေသဘာဂိယာ. ယံပရိယောသာနာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ ဓမ္မာ, တေ အသေက္ခဘာဂိယာတိ ဒွယဂ္ဂဟဏေနေဝ ဣတရမ္ပိ ဒွယံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမေသံ စတုန္နံ သုတ္တာနံ ဒေသနာယာ’’တိ. ဣမာနိ စတ္တာရိ သုတ္တာနီတိ ပါဠိယာ, ဝက္ခမာနာယ ဒေသနာယ ဝါ ဣတရဒွယသင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, န ပဋိက္ခေပေါ.

၃၃. ‘တရားတို့၌’ ဟူသည် ကုသိုလ်အစရှိသော ပေးကမ်းလှူဒါန်းခြင်းစသော အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကုန်သော သဘာဝတရားတို့၌တည်း။ ထိုတရားတို့၌ ‘ရရှိအပ်သော’ ဟူသည် ထိုဆိုအပ်ပြီးသော တရားတို့၌ ရရှိအပ်သောတရား ဖြစ်၏။ ‘ဘုံ၏ ဝေဖန်ခြင်း’ ဟူသည် ကာမာဝစရအစရှိသော ဘုံတို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းတည်း။ ‘ပဒဋ္ဌာန်၏ ဝေဖန်ခြင်း’ ဟူသည် ထိုကုသိုလ်တရားစသည်တို့သည် အကြင်တရားတို့၏ ပဒဋ္ဌာန် ဖြစ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့၏ အကြင်ကုသိုလ်တရားစသည်တို့သည် ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသို့ ဝေဖန်ခြင်းတည်း။ ‘အကြင်သုတ်တို့၏’ ဟူသည် မူလပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်ကုန်သော သံကိလေသဘာဂိယအစရှိသော သုတ်လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ ရောထွေးမှုမရှိဘဲ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဤသုတ်တို့၌ တရားတို့ကို အလွန်အမင်း ဝေဖန်အပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အထူးသဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် ဤ၌ ဝါသနာဘာဂိယသုတ်နှင့် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ်တို့ကိုသာ ယူအပ်ပါသနည်း? ဤသို့မဟုတ်ပေ၊ (ဝဋ်မှ) ထွက်မြောက်ရာဖြစ်သော အဆုံးအပိုင်းအခြားရှိသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အခြားသော သုတ်နှစ်ပါးတို့ကိုလည်း ယူအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အကြင်တရားတို့မှ ဝါသနာဘာဂိယတရားတို့သည် ထွက်မြောက်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့သည် သံကိလေသဘာဂိယတရားတို့တည်း။ အကြင်အသေက္ခဘာဂိယတရားလျှင် အဆုံးအပိုင်းအခြားရှိကုန်သော တရားတို့သည် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယတရားတို့တည်း၊ ဤသို့ စုံနှစ်ပါးကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် အခြားသော စုံနှစ်ပါးကိုလည်း ယူအပ်ပြီးသားပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဤသုတ်လေးပါးတို့၏ ဟောကြားတော်မူခြင်းအားဖြင့်’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ‘ဤသုတ်လေးပါးတို့’ ဟူသော ပါဠိတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဟောလတ္တံ့သော ဒေသနာတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း အခြားသော နှစ်ပါးကို သိမ်းသွင်းခြင်းကိုသာ ရှုအပ်၏၊ ငြင်းပယ်ခြင်းကို မရှုအပ်ပေ။

တေနေဝါတိ နိယမဿ အကတတ္တာ, တတော စ တေန တန္နိဿိတေန စ ဗြဟ္မစာရီ ဘဝတီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတိ. ဧဝ-သဒ္ဒေါ ဝါ သမုစ္စယတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သိယာ တဿ ပဋိက္ခေပေါတိ တဿ အဋ္ဌသမာပတ္တိဗြဟ္မစရိယဿ သိယာ ပဋိက္ခေပေါ. ဧဝံ သတိ သာဝသေသာ ဒေသနာ သိယာ.

‘ထိုတရားဖြင့်သာလျှင်’ ဟူသည် အပိုင်းအခြားကို မပြုအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုတရားနှင့် ထိုတရားကိုမှီသော တရားဖြင့်လည်းကောင်း မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူဖြစ်၏ ဟု ပြီးမြောက်ခြင်းရှိ၏။ သို့မဟုတ် ‘ဧဝ’ သဒ္ဒါကို စုပေါင်းခြင်းအနက်ရှိ၏ ဟု ရှုအပ်၏။ ‘ထိုတရားကို ငြင်းပယ်ခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏’ ဟူသည် ထိုသမာပတ်ရှစ်ပါးတည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို ငြင်းပယ်ခြင်းသည် ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော် ဒေသနာတော်သည် အကြွင်းအကျန်ရှိသော ဒေသနာ ဖြစ်ရာ၏။

တဒင်္ဂါဒိပ္ပဟာနဒွယံ [Pg.71] ပဒဋ္ဌာနဘူတံ ဣဓ ဂဏနူပဂံ န ဟောတီတိ ‘‘သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓိပ္ပဟာနာနံ ဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ ဟေတ္ထ ကေစိ ‘‘တေနေဝါ’’တိ ပဌန္တိ. ‘‘တေနေဝ ဗြဟ္မစရိယေနာတိ ပဌန္တီ’’တိ ဣဒံ ‘‘သံဝရသီလေ ဌိတော’’တိ (နေတ္တိ. ၃၃) ဧတ္ထ ဝုတ္တံ ပါဠိဝိကပ္ပံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ‘‘ယသ္မာ…ပေ… ဝက္ခတီ’’တိ ဣဒံ ပစ္ဆိမပါဌဿေဝ ယုတ္တတာယ ကာရဏဝစနံ.

ပဒဋ္ဌာန်ဖြစ်သော တဒင်္ဂပဟာနစသော ပယ်ခြင်းနှစ်ပါးသည် ဤ၌ အရေအတွက်သို့ မဝင်ဟု ရည်ရွယ်၍ ‘သမုစ္ဆေဒပဟာန၊ ပဋိပဿဒ္ဓိပဟာနတို့၏ အစွမ်းဖြင့်’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူပင် ဤ၌ အချို့သောဆရာတို့သည် ‘တေနေဝ’ ဟု ဖတ်ကြကုန်၏။ ‘တေနေဝ ဗြဟ္မစရိယေန ဟု ဖတ်ကြကုန်၏’ ဟူသော ဤစကားသည် ‘သံဝရသီလ၌ တည်လျက်’ (နေတ္တိ. ၃၃) ဟူသော ဤကျမ်း၌ ဆိုအပ်သော ပါဠိဝိကပ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆို၏။ ‘အကြင်ကြောင့်...ပ... ဆိုလတ္တံ့’ ဟူသော ဤစကားသည် နောက်ပိုင်းပါဌ်၏သာလျှင် သင့်လျော်သောအဖြစ်ကြောင့် အကြောင်းကို ပြဆိုသော စကားဖြစ်၏။

ကထံ မန္တာတိ? အနိဗ္ဗေဓသဘာဝတ္တာ မဟဂ္ဂတပုညာနံ န နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ္တေန သင်္ဂဟော, ဝါသနာဘာဂိယတ္တာ ပန ဝါသနာဘာဂိယသုတ္တေနေဝ သင်္ဂဟောတိ. တဒုပသင်္ဂါ ဟိ ပစ္ဆိမော ဧဝ ပါဌော ယုတ္တတရော. ဣတရထာ သာဝသေသာ ဒေသနာ ဘဝေယျ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ…ပေ… ဒေသေတီ’’တိ.

အဘယ်သို့ ဂါထာတို့နည်း ဟူမူကား? ဖောက်ထွင်းသိခြင်း (နိဗ္ဗေဓ) သဘာဝ မရှိကြသောကြောင့် မဟဂ္ဂုတ်ကုသိုလ်တို့ကို နိဗ္ဗေဓဘာဂိယသုတ်ဖြင့် မသိသွင်းအပ်ကုန်၊ ဝါသနာဘာဂိယဖြစ်သောကြောင့် ဝါသနာဘာဂိယသုတ်ဖြင့်သာ သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့ကို သိမ်းသွင်းခြင်းကြောင့် နောက်ဆုံးပါဌ်သည်သာလျှင် သာလွန်၍ သင့်လျော်လှ၏။ သို့မဟုတ်ပါက ဒေသနာတော်သည် အကြွင်းအကျန်ရှိသော ဒေသနာ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ‘စင်စစ်...ပ... ဟောတော်မူ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။

သံကိလေသဘာဂိယအသေက္ခဘာဂိယာနံ ပရတော ဝက္ခမာနတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝက္ခမာနာနံ…ပေ… ဝသေနာ’’တိ. ‘‘သဗ္ဗတော’’တိ ဣဒံ ပုဗ္ဗပရာပေက္ခံ. တဿ ပရာပေက္ခတာယ ‘‘သဗ္ဗတောဘာဂေန ဧကာဒသသု ဌာနေသု ပက္ခိပိတွာ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ယောဇိတံ. တတ္ထ ပဒါဒိကေ ဝိစယဟာရပဒတ္ထေ သန္ဓာယ ‘‘ဧကာဒသသု ဌာနေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗပေက္ခတာယ ပန ‘‘သဗ္ဗတောဘာဂေန ဒေသနာယ ဖလေနာ’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

သံကိလေသဘာဂိယတရား၊ အသေက္ခဘာဂိယတရားတို့ကို နောက်၌ ဟောလတ္တံ့ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဟောလတ္တံ့ကုန်သော...ပ... တို့၏ အစွမ်းဖြင့်’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ‘ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့်’ ဟူသော ဤစကားသည် ရှေ့နောက်ကို ငဲ့ရသော စကားတည်း။ ထိုနောက်သို့ ငဲ့ရခြင်းကြောင့် ‘ခပ်သိမ်းသော အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့် တဆယ့်တစ်ဌာနတို့၌ သွင်း၍’ ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုအဋ္ဌကထာ၌ ပုဒ်အစရှိကုန်သော ဝိစယဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ‘တဆယ့်တစ်ဌာနတို့၌’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ရှေ့သို့ ငဲ့ရခြင်းကြောင့်မူကား ‘ခပ်သိမ်းသော အစိတ်အပိုင်းအားဖြင့် ဒေသနာ၏ အကျိုးဖြင့်’ စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

သံကိလေသဘာဂိယာနံ တဏှာသံကိလေသာဒိနာ ဒေသနာနယော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဖလံ အပါယဒုက္ခေန မနုဿေသု ဒေါဘဂ္ဂိယေန. အသေက္ခဘာဂိယာနံ အသေက္ခေဟိ သီလက္ခန္ဓာဒီဟိ ဒေသနာနယော. ဖလံ အဂ္ဂဖလေန စ အနုပါဒိသေသာယ စ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣတရေသံ ပါဠိယံ ဝုတ္တမေဝ. ကာမရာဂဗျာပါဒဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနဂ္ဂဟဏေန သံကိလေသဘာဂိယာနံ, ဝိရာဂဂ္ဂဟဏေန အသေက္ခဂ္ဂဟဏေနေဝ စ အသေက္ခဘာဂိယာနံ ဝက္ခမာနတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝက္ခမာနာနံ…ပေ… ဝသေနာ’’တိ. ပဒပဒတ္ထဝိစာရယုတ္တိနိဒ္ဓါရဏမုခေန ဓမ္မဝိဘတ္တိအာဒိဝိစာရော ကာတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘ဝိစယေန…ပေ… တဗ္ဗာနီ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဝိစယေန…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

သံကိလေသဘာဂိယတရားတို့၏ ဟောကြားပုံနည်းလမ်းကို တဏှာသံကိလေသစသည်ဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုတရားတို့၏ အကျိုးကို အပါယ်ဆင်းရဲအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လူတို့၌ ကျက်သရေကင်းမဲ့ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ အသေက္ခဘာဂိယတရားတို့၏ ဟောကြားပုံနည်းလမ်းကို အသေက္ခသီလက္ခန္ဓာစသည်တို့ဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုတရားတို့၏ အကျိုးကို အရဟတ္တဖိုလ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ ကြွင်းသောတရားတို့၏ ဟောကြားပုံနည်းလမ်းကို ပါဠိတော်၌ ဆိုအပ်ပြီးသည်သာတည်း။ ကာမရာဂ၊ ဗျာပါဒ၊ ဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇဉ်တို့ကို ယူခြင်းဖြင့် သံကိလေသဘာဂိယတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိရာဂကို ယူခြင်း၊ အသေက္ခကိုသာလျှင် ယူခြင်းဖြင့် အသေက္ခဘာဂိယတရားတို့ကိုလည်းကောင်း နောက်၌ ဟောလတ္တံ့ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဟောလတ္တံ့ကုန်သော...ပ... တို့၏ အစွမ်းဖြင့်’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ပုဒ်၊ ပုဒ်၏အနက်ကို စူးစမ်းခြင်းနှင့် ယုတ္တိဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းဟူသော လမ်းကြောင်းဖြင့် ဓမ္မဝိဘတ္တိစသည်တို့ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ ဟု ပြခြင်းငှာ ပါဠိတော်၌ ‘ဝိစယဖြင့်...ပ... ကုန်အပ်၏’ ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌ ‘ဝိစယဖြင့်...ပ... ပြတော်မူ၏’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

၃၄. ဧဝန္တိ ဣတိ. ဓမ္မေတိ ဝုတ္တသဘာဂဓမ္မေ. သာဓာရဏာသာဓာရဏဘာဝေဟီတိ သာမညဝိသေသေန ဝိသိဋ္ဌေဟိ. ဒွေ ဓမ္မာ သာဓာရဏာတိ ဒွေ ဣမေ ဓမ္မာ ယေဟိ သဘာဂဓမ္မာ သာဓာရဏာ နာမ ဟောန္တိ. ကတမေ ဒွေ? နာမံ, ဝတ္ထု စ. တတ္ထ နာမံ နာမပညတ္တိ, တံမုခေနေဝ သဒ္ဒတော တဒတ္ထာဝဂမော. သဒ္ဒေန စ သာမညရူပေနေဝ တထာရူပဿ အတ္ထဿ [Pg.72] ဂဟဏံ, န ဝိသေသရူပေန, တသ္မာ သဒ္ဒဝစနီယာ အတ္ထာ သာဓာရဏရူပနာမာယတ္တဂဟဏီယတာယ နာမသာဓာရဏာ ဝုတ္တာ. ဝတ္ထူတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ. ယတ္ထ ဟိ ယေ ဓမ္မာ ပဝတ္တန္တိ, တေသံ သဗ္ဗေသံ တေ ဓမ္မာ သာဓာရဏာတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနသင်္ခါတာနံ ဝတ္ထူနံ သာဓာရဏာ. ယသ္မာ ပနိဒံ ဒွယံ တေသံ ဓမ္မာနံ သာဓာရဏဘာဝေ ပကတိဘူတံ သဘာဝဘူတံ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွေ ဓမ္မာတိ ဒုဝေ ပကတိယော’’တိ. ဧကသန္တတိပတိတတာယာတိ သမာနသန္တတိပဝတ္တိယာ. တေနာဟ ‘‘သမာနဝတ္ထုကာ’’တိ. ဒဿနပဟာတဗ္ဗာနဉှိ ယထာ မိစ္ဆတ္တနိယတသတ္တာ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ, ဧဝံ အနိယတာပီတိ ဥဘယေ ဟိ တေ သမာနဝတ္ထုကာ. ဧသ နယော ဣတရေသုပိ. သက္ကာယဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာသီလဗ္ဗတပရာမာသာ ဟိ ဘိန္နသဘာဝါပေတေ ဓမ္မာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗတံ နာတိဝတ္တန္တီတိ တေ နာမသာမညတံ ပတ္တာ, ရူပရာဂါဒယော စ ဘာဝနာယ ပဟာတဗ္ဗတန္တိ အာဟ ‘‘ပဟာနေကဋ္ဌာ နာမသာဓာရဏာ’’တိ. ယထာ ပန ‘‘ဝတ္ထူနံ သာဓာရဏာ ဝတ္ထုသာဓာရဏာ’’တိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတိ, ဧဝံ ‘‘ဝတ္ထုနာ သာဓာရဏာ ဝတ္ထုသာဓာရဏာ’’တိ အယမ္ပိ အတ္ထော လဗ္ဘတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဟဇေကဋ္ဌာ ဝတ္ထုသာဓာရဏာ’’တိ အာဟ. တေ ဟိ အညမညံ ဖုသနာဒိသဘာဝတော ဘိန္နာပိ ယသ္မိံ ပဝတ္တန္တိ, တေန ဝတ္ထုနာ သာဓာရဏာ နာမ ဟောန္တိ. ဧတ္ထ စ လဗ္ဘမာနမ္ပိ ကုသလာဒိနာမသာဓာရဏံ အနာမသိတွာ ဝတ္ထုသာဓာရဏာ တာဝ ယောဇိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဋိပက္ခာဒီဟီတိ အာဒိသဒ္ဒေန သမာနဖလတာသဟဗျတာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. သေသပဒေသူတိ ‘‘ပုထုဇ္ဇနဿာ’’တိအာဒိဝါကျေသု. ကထံ? တတ္ထ ဟိ ပုထုဇ္ဇနဿ, သောတာပန္နဿ စ သမ္ဘဝတော အနာဂါမိနော, အရဟတော စ အသမ္ဘဝတောတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

၃၄. “ဧဝံ” ဟူသည်ကား “ဣတိ” ဟူလို။ “ဓမ္မေ” ဟူသည်ကား ဟောတော်မူအပ်သော သဘာဂတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “သာဓာရဏာသာဓာရဏဘာဝေဟိ” ဟူသည်ကား ထူးခြားသော သာမည ဝိသေသတို့ဖြင့် (ထူးခြားသော သာဓာရဏ အသာဓာရဏ အဖြစ်တို့ဖြင့်) ဟူလို။ “ဒွေ ဓမ္မာ သာဓာရဏာ” ဟူသည်ကား အကြင်တရားတို့ကြောင့် သဘာဂတရားတို့သည် သာဓာရဏ (ဆက်ဆံသောတရား) မည်ကုန်၏၊ ဤတရားတို့သည် နှစ်ပါးတို့တည်း။ အဘယ်နှစ်ပါးတို့နည်းဟူမူ - နာမနှင့် ဝတ္ထုတို့တည်း။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် နာမဟူသည် နာမပညတ်တည်း၊ ထိုနာမပညတ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသည်ဖြစ်၍သာ အသံ (သဒ္ဒါ) မှ ထိုနာမပညတ်၏ အနက်ကို သိရ၏။ အသံ (သဒ္ဒါ) ဖြင့်လည်း သာမညအခြင်းအရာအားဖြင့်သာလျှင် ထိုသို့သဘောရှိသော အနက်ကို သိမ်းဆည်းအပ်၏၊ ဝိသေသအခြင်းအရာအားဖြင့် မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် သဒ္ဒါဖြင့် ပြောဆိုအပ်ကုန်သော အနက်တို့သည် သာဓာရဏဖြစ်သော အခြင်းအရာရှိသော နာမ၌ တည်၍ ယူအပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် “နာမသာဓာရဏ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်ကုန်၏။ “ဝတ္ထု” ဟူသည်ကား ဖြစ်ရာတည်ရာ (ပဝတ္တိဋ္ဌာန်) တည်း။ အကြင်ဖြစ်ရာ၌ အကြင်တရားတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုတရားအားလုံးတို့အား ထိုတရားတို့သည် သာဓာရဏ ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ ဖြစ်ရာတည်ရာဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်သော ဝတ္ထုတို့၏ သာဓာရဏတို့တည်း။ စင်စစ်သော်ကား အကြင်ကြောင့် ဤနှစ်ပါးသည် ထိုတရားတို့၏ သာဓာရဏဖြစ်ခြင်း၌ ပကတိသဘော၊ သဘာဝသဘော ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် “ဒွေ ဓမ္မာ” ဟူသည် “နှစ်ပါးသော ပကတိတို့” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ဧကသန္တတိပတိတတာယ” ဟူသည်ကား တူညီသော အစဉ် (သန္တတိ) အားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “တူညီသော ဝတ္ထုရှိကုန်၏ (သမာနဝတ္ထုကာ)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဒဿနဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော တရားတို့အား မိစ္ဆတ္တနိယတဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၏ ဖြစ်ရာတည်ရာသည် အဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အနိယတတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ ထိုနှစ်ပါးလုံးတို့သည် တူညီသော ဝတ္ထုရှိကုန်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသောတရားတို့၌လည်း နည်းတူတည်း။ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသတို့သည် သဘာဝအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကုန်သော်လည်း ဤတရားတို့သည် ဒဿနဖြင့် ပယ်အပ်သည်အဖြစ်ကို မကျော်လွန်ကုန်သောကြောင့် ထိုတရားတို့သည် နာမသာမညသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ရူပရာဂစသည်တို့သည်လည်း ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏ဟူ၍ “ပယ်ခြင်း၌ တစ်ခုတည်းသော အကျိုးရှိကုန်သော နာမသာဓာရဏတို့တည်း (ပဟာနေကဋ္ဌာ နာမသာဓာရဏာ)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ တစ်ဖန် “ဝတ္ထုတို့၏ သာဓာရဏဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ဝတ္ထုသာဓာရဏတို့တည်း” ဟူသော ဤအနက်ကို ရအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ “ဝတ္ထုနှင့်တကွ သာဓာရဏဖြစ်ကုန်သောကြောင့် ဝတ္ထုသာဓာရဏတို့တည်း” ဟူသော ဤအနက်ကိုလည်း ရအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း (သဟဇာတ) ၌ တစ်ခုတည်းသော အကျိုးရှိကုန်သော ဝတ္ထုသာဓာရဏတို့တည်း (သဟဇေကဋ္ဌာ ဝတ္ထုသာဓာရဏာ)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုတရားတို့သည် အချင်းချင်း တွေ့ထိခြင်း (ဖုသန) စသော သဘာဝအားဖြင့် ကွဲပြားသော်လည်း အကြင်ဝတ္ထု၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုဝတ္ထုနှင့်တကွ သာဓာရဏ မည်ကုန်၏။ ဤ၌ ရအပ်သော်လည်း ကုသိုလ်စသော နာမသာဓာရဏကို မသုံးသပ်မူ၍ ဝတ္ထုသာဓာရဏကိုသာ ရှေးဦးစွာ ယှဉ်အပ်၏ဟု သိအပ်၏။ “ပဋိပက္ခာဒီဟိ” ဟူသော သဒ္ဒါ၌ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် တူညီသော အကျိုးရှိသည်အဖြစ် (သမာနဖလတာ)၊ အတူတကွ ဖြစ်သည်အဖြစ် (သဟဗျတာ) စသည်တို့ကို သိမ်းဆည်း၏။ “သေသပဒေသု” ဟူသည်ကား “ပုထုဇ္ဇနဿ” စသော ဝါကျတို့၌တည်း။ အဘယ်သို့နည်း? ထိုစကားရပ်၌ ပုထုဇဉ်အားလည်းကောင်း၊ သောတာပန်အားလည်းကောင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာတို့အား မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

ကထံ တေ ဩဓိသော ဂဟိတာတိ ကေနာကာရေန တေ ‘‘သာဓာရဏာ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာ ဘာဂသော ဂဟိတာ. ‘‘အမုကဿ, အမုကဿ စာ’’တိ အယဉှေတ္ထ အတ္ထော. သာမညဘူတာ ဓမ္မာ သာဓာရဏာ နာမ, ဧဝံ သန္တေ ကထံ တေသံ မိစ္ဆတ္တနိယတာနိယတာဒိဝသေန ဝိဘာဂေန ပဝတ္တိဋ္ဌာနတာ ဝုစ္စတိ, န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. အထ ဝိဘာဂေန တံ ဝတ္တဗ္ဗံ, နနု တေ သာဓာရဏာတိ န ဝတ္တဗ္ဗမေဝါတိ? ဧဝံ သာဓာရဏာတိ မိစ္ဆတ္တနိယတာနံ, အနိယတာနန္တိ ဣမေသံ ဥဘယေသံယေဝ တေ ဓမ္မာ သာဓာရဏာ. တေနာဟ – ‘‘န သဗ္ဗသတ္တာနံ သာဓာရဏတာယ သာဓာရဏာ’’တိ. ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ ကာရဏမာဟ, တေနေတံ ဒဿေတိ ‘‘ကေစိ ဓမ္မာ ကေသဉ္စိဒေဝ ဓမ္မာနံ သာဓာရဏာ [Pg.73] ဟောန္တိ, အညေသံ အသာဓာရဏာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ပဋိနိယတဉှိ တေသံ ပဝတ္တိဋ္ဌာန’’န္တိ.

“ကထံ တေ ဩဓိသော ဂဟိတာ” ဟူသည်ကား အဘယ်အခြင်းအရာဖြင့် “သာဓာရဏ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော တရားတို့ကို အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ယူအပ်ကုန်သနည်း။ “ဤသူအားလည်းကောင်း၊ ထိုသူအားလည်းကောင်း” ဟူသော ဤအနက်သည် ဤ၌ အလိုရှိအပ်သော အနက်တည်း။ အများဆိုင် သာမညဖြစ်သော တရားတို့ကို “သာဓာရဏ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုသို့ဖြစ်ပါမူ အဘယ်ကြောင့် ထိုတရားတို့၏ မိစ္ဆတ္တနိယတ၊ အနိယတ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကွဲပြားခြားနားစွာ ဖြစ်ရာတည်ရာအဖြစ်ကို ပြောဆိုအပ်သနည်း၊ မပြောဆိုအပ်ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်တည်း။ သို့မဟုတ် အကွဲအပြားအားဖြင့် ပြောဆိုအပ်ပါမူ၊ ထိုတရားတို့ကို သာဓာရဏတရားတို့ဟူ၍ မပြောဆိုအပ်သည် မဟုတ်ပါလော? ဤသို့ သာဓာရဏဖြစ်ခြင်းသည် မိစ္ဆတ္တနိယတတို့အားလည်းကောင်း၊ အနိယတတို့အားလည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးလုံးတို့အားပင်လျှင် ထိုတရားတို့သည် သာဓာရဏ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “သတ္တဝါအားလုံးတို့နှင့် သာဓာရဏဖြစ်သောကြောင့် သာဓာရဏဖြစ်သည်မဟုတ်” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ယသ္မာ” စသည်ဖြင့် ထိုအရာ၌ အကြောင်းရင်းကို မိန့်တော်မူ၏၊ ထိုစကားဖြင့် “အချို့သော တရားတို့သည် အချို့သော တရားတို့အားသာလျှင် သာဓာရဏ ဖြစ်ကုန်၏၊ အခြားတရားတို့အား အသာဓာရဏ ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော ဤအဓိပ္ပာယ်ကို ပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ထိုတရားတို့၏ ဖြစ်ရာတည်ရာသည် စင်စစ် သီးခြားသတ်မှတ်အပ်၏ (ပဋိနိယတ ဖြစ်၏)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ဣတရထာတိ အနိယတပဝတ္တိဋ္ဌာနတာယ သဗ္ဗေသံ သာဓာရဏာ, အသာဓာရဏာ ဝါ သိယုံ, တထာ သတိ. တထာ ဝေါဟာရောတိ ‘‘သာဓာရဏာ, အသာဓာရဏာ’’တိ စ အယံ ဝေါဟာရော သာမညာ ဧဝ န ဘဝေယျ. ဧတေ ဧဝ ဓမ္မာတိ ‘‘သာဓာရဏာ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာ ဧဝ. ဧဝန္တိ ‘‘မိစ္ဆတ္တနိယတာန’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. နိယတဝိသယာ ပရိစ္ဆိန္နပ္ပဝတ္တိဋ္ဌာနာ. ‘‘ယောပီ’’တိအာဒိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ပါကဋကရဏံ. ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ အနွယတော, ဗျတိရေကတော စ တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ. သေသေပီတိ ‘‘ဘာဝနာပဟာတဗ္ဗာ’’တိ ဧဝမာဒိမှိပိ.

“ဣတရထာ” ဟူသည်ကား ဖြစ်ရာတည်ရာ မမြဲသည်အဖြစ်ကြောင့် (အနိယတပဝတ္တိဋ္ဌာနဖြစ်ခြင်းကြောင့်) ထိုသို့ဖြစ်သော် တရားအားလုံးတို့သည် သာဓာရဏသော်လည်းကောင်း၊ အသာဓာရဏသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်ရာ၏။ “တထာ ဝေါဟာရော” ဟူသည်ကား “သာဓာရဏ၊ အသာဓာရဏ” ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်းသည် သာမညမျှသာ မဖြစ်ရာ။ “ဧတေ ဧဝ ဓမ္မာ” ဟူသည်ကား “သာဓာရဏ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော တရားတို့သာလျှင်တည်း။ “ဧဝံ” ဟူသည်ကား “မိစ္ဆတ္တနိယတတို့အား” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်တည်း။ “နိယတဝိသယ” ဟူသည်ကား အပိုင်းအခြားရှိသော ဖြစ်ရာတည်ရာ ရှိကုန်သော။ “ယောပိ” စသည်တို့သည် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို ထင်ရှားစေခြင်းတည်း။ “န ဟိ” စသည်ဖြင့် အနုဝယ (အနုလုံ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဗျတိရေက (ဖီလာ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုအနက်ကိုပင် ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ “သေသေပိ” ဟူသည်ကား “ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်သော တရားတို့” စသော အကြွင်းစကားတို့၌လည်းတည်း။

ပစ္စတ္တနိယတောတိ ပါဋိပုဂ္ဂလိကော. ဣတရဿာတိ အပစ္စတ္တနိယတဿ. တထာတိ အသာဓာရဏဘာဝေန. ကောစိ ဓမ္မော ကဉ္စိ ဓမ္မံ ဥပါဒါယ သာဓာရဏောပိ သမာနော တဒညံ ဥပါဒါယ အသာဓာရဏောပိ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သာဓာရဏာဝိဓုရတာယာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘တံ တံ ဥပါဒါယာ’’တိအာဒိ. တထာ ဟိ ‘‘ဓမ္မတာ’’တိ ဝုတ္တပဌမမဂ္ဂဋ္ဌတာ ဒီပိတာ, တာဒိသာနံ ဧဝ အနေကေသံ အရိယာနံ ဝသေန သာဓာရဏာတိ. ပဌမဿာတိ အဋ္ဌမကဿ. ဒုတိယဿာတိ သောတာပန္နဿ. ပုန အဋ္ဌမကဿာတိ ‘‘အဋ္ဌမကဿ, အနာဂါမိဿ စာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တအဋ္ဌမကဿ. တေနာဟ ‘‘အနာဂါမိမဂ္ဂဋ္ဌဿာ’’တိ. အဂ္ဂဖလဋ္ဌတော ပဋ္ဌာယ ပဋိလောမတော ဂဏိယမာနော ပဌမမဂ္ဂဋ္ဌော အဋ္ဌမကော, မဂ္ဂဋ္ဌတာယ, ပဟီယမာနကိလေသတာယ စ သဗ္ဗေပိ မဂ္ဂဋ္ဌာ အဋ္ဌမကာ ဝိယာတိ အဋ္ဌမကာ, ‘‘ဧကစိတ္တက္ခဏတော ဥဒ္ဓံ န တိဋ္ဌတီတိ အဋ္ဌမကော’’တိ အပရေ နိရုတ္တိနယေန. ‘‘သေက္ခာ’’တိ နာမံ သာဓာရဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဣတရေသူတိ ‘‘ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တေသု အနရိယေသု. တေနာဟ ပါဠိယံ ‘‘ဟီနုက္ကဋ္ဌမဇ္ဈိမံ ဥပါဒါယာ’’တိ.

“ပစ္တတ္တနိယတ” ဟူသည်ကား တစ်ဦးချင်းစီ၌ သတ်မှတ်အပ်သော (ပါဋိပုဂ္ဂလိက) တည်း။ “ဣတရဿ” ဟူသည်ကား တစ်ဦးချင်းစီ၌ မသတ်မှတ်အပ်သောတည်း။ “တထာ” ဟူသည်ကား အသာဓာရဏ အဖြစ်ဖြင့်တည်း။ အချို့သောတရားသည် အချို့သောတရားကို စွဲ၍ သာဓာရဏ ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသောတရားကို စွဲ၍ အသာဓာရဏ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “သာဓာရဏ မကင်းသည်အဖြစ်ကြောင့် (သာဓာရဏာဝိဓုရတာယ)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ထိုထိုတရားကို စွဲ၍” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား “ဓမ္မတာ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော ပထမမဂ္ဂဋ္ဌာန်အဖြစ်ကို ပြအပ်၏၊ ထိုသို့သဘောရှိကုန်သော များစွာသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သာဓာရဏ ဖြစ်ကုန်၏။ “ပဌမဿ” ဟူသည်ကား အဋ္ဌမကပုဂ္ဂိုလ်အား (ပထမမဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်အား) ဟူလို။ “ဒုတိယဿ” ဟူသည်ကား သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်အား ဟူလို။ တစ်ဖန် “အဋ္ဌမကဿ” ဟူသည်ကား “အဋ္ဌမကဿ အနာဂါမိဿ စ” ဟူသော ဤစကား၌ မိန့်ဆိုအပ်သော အဋ္ဌမကပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် “အနာဂါမိမဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်အား” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အဂ္ဂဖလဋ္ဌာန် (ရဟတ်ဖိုလ်) မှ စ၍ ပြောင်းပြန် ရေတွက်အပ်သော် ပထမမဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အဋ္ဌမက (ရှစ်ခုမြောက်) ဖြစ်၏၊ မဂ္ဂဋ္ဌာန်အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပယ်အပ်သော ကိလေသာရှိသည်အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း မဂ္ဂဋ္ဌာန်ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့သည်လည်း အဋ္ဌမကပုဂ္ဂိုလ်ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် အဋ္ဌမက မည်ကုန်၏၊ အခြား ဆရာတို့ကား “တစ်စိတ္တက္ခဏထက် ပို၍ မတည်သောကြောင့် အဋ္ဌမက မည်၏” ဟု နိရုတ္တိနည်းဖြင့် ဆိုကုန်၏။ “သေက္ခ” ဟူသော နာမသည် သာဓာရဏ ဖြစ်၏ဟု စပ်စပ်အပ်၏။ “ဣတရေသု” ဟူသည်ကား “ဘဗ္ဗ အဘဗ္ဗ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော အနရိယ (ပုထုဇဉ်) ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌တည်း။ ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ “ဟီနုက္ကဋ္ဌမဇ္ဈိမံ ဥပါဒါယ (ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ မြတ်ခြင်း၊ အလတ်စားဖြစ်ခြင်းကို စွဲ၍)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

နိယာမာဝက္ကန္တိယာတိ အဝက္ကန္တနိယာမတာယ. ဉာဏုတ္ထရဿာတိ ဉာဏာဓိကဿ. တထာဝိဓပစ္စယသမာယောဂေတိ ဉာဏဝိသေသပစ္စယသမဝါယေ. ယထာ ဟိ ဉာဏဗလေန ဒန္ဓာဘိညတာ န ဟောတိ, ဧဝံ ပဋိပဒါပဋိပန္နောပိ သုခေန ဝိသောသီယတီတိ. သာ ဟိ သုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ တံသမင်္ဂိနော ဉာဏုတ္တရတ္တာ ဝိပဿနာယ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တာ.

“နိယာမာဝက္ကန္တိယာ” ဟူသည်ကား စင်စစ်မသွေ မြဲသောတရား (မဂ်) သို့ သက်ဝင်ခြင်းကြောင့် ဟူလို။ “ဉာဏုတ္တရဿ” ဟူသည်ကား ပညာလွန်ကဲသောသူအား ဟူလို။ “ထိုသို့သဘောရှိသော အကြောင်းတို့ ပေါင်းဆုံမိခြင်း၌ (တထာဝိဓပစ္စယသမာယောဂေ)” ဟူသည်ကား ထူးခြားသော ဉာဏ်၏ အကြောင်းအထောက်အပံ့တို့ စုဝေးမိခြင်း၌ ဟူလို။ စင်စစ်သော်ကား ဉာဏ်အားကောင်းခြင်းကြောင့် ဒန္ဓာဘိညာ (နှေးကွေးသော အသိဉာဏ်) မဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကျင့်စဉ်ကို ကျင့်သောသူသည်လည်း ချမ်းသာစွာဖြင့် ကိလေသာကို ခန်းခြောက်စေအပ်၏။ စင်စစ် ထိုသုခါပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာသည် ထိုတရားနှင့် ပြည့်စုံသောသူ၏ ပညာလွန်ကဲသည်ဖြစ်သောကြောင့် ဝိပဿနာ၏ နီးကပ်သောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်၏ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

ဓမ္မတော [Pg.74] အနပေတာ စိန္တာ ဓမ္မစိန္တာ, ယောနိသောမနသိကာရေန ပဝတ္တိတတ္တာ ဓမ္မေသု စိန္တာ, ဓမ္မော ဝါ ဉာဏံ, တသ္မာ ဓမ္မာဝဟာ စိန္တာ ဓမ္မစိန္တာ, စိန္တာမယဉာဏဿ ဟေတုဘူတာ စိန္တာတိ အတ္ထော.

တရားသဘောမှ မကင်းသော ကြံစည်ခြင်းသည် ဓမ္မစိန္တာ မည်၏။ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) ဖြင့် ဖြစ်ပွားခြင်းကြောင့် တရားတို့၌ ကြံစည်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် တရားဟူသည် ဉာဏ်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဉာဏ်ကို ဆောင်တတ်သော ကြံစည်ခြင်းသည် ဓမ္မစိန္တာ မည်၏။ စိန္တာမယဉာဏ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ကြံစည်ခြင်းဖြစ်၏ဟူသည် ဤ၌ အနက်တည်း။

ပါဠိယံ သုတမယပညာဂ္ဂဟဏေန ‘‘ယေ တေ ဓမ္မာ အာဒိကလျာဏာ…ပေ… တထာရူပါဿ ဓမ္မာ ဗဟုဿုတာ ဟောန္တီ’’တိအာဒိ (အ. နိ. ၈.၂) သုတ္တပဒသင်္ဂဟော အတ္ထော ပရိဂ္ဂဟိတော, တထာ ယောနိသောမနသိကာရဂ္ဂဟဏေန ‘‘သော ‘အနိစ္စ’န္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော ဥပါယမနသိကာရော ပရိဂ္ဂဟိတော. သမ္မာဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏေန ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ဘာဝေတိ ဝိဝေကနိဿိတ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ သမ္မာဒိဋ္ဌိ ပရိဂ္ဂဟိတာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အထ ခေါ…ပေ… ဒဿေတု’’န္တိ. သေသန္တိ ‘‘ဓမ္မသွာက္ခာတတာ’’တိ ဧဝမာဒိ.

ပါဠိတော်၌ သုတမယပညာကို ယူခြင်းဖြင့် 'အကြင်တရားတို့သည် အစ၌ ကောင်းခြင်းရှိကုန်၏...ပ... ထိုသို့သဘောရှိသော တရားတို့သည် ထိုသူအား အကြားအမြင်များကုန်၏' ဟူသော အစရှိသော သုတ်ပုဒ်အကျဉ်းချုပ် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ယူအပ်၏၊ ထို့အတူ ယောနိသောမနသိကာရကို ယူခြင်းဖြင့် 'ထိုသူသည် မမြဲဟူ၍ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်း၏' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော ဥပါယမနသိကာရကို ယူအပ်၏၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ယူခြင်းဖြင့် 'ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကို မှီသော သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ပွားများ၏' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောအပ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ယူအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ထိုမှတစ်ပါး... ပြခြင်းငှာ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကြွင်းသောစကားဟူသည် 'ဓမ္မသွာက္ခာတတာ' အစရှိသည်တည်း။

ယဿ စ ပုဗ္ဗေ အတ္ထော န သံဝဏ္ဏိတော, တတ္ထ ကလျာဏမိတ္တတာယ အာယတနဂတော ပသာဒေါ, စိတ္တဝူပသမော စ ဖလန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘သပ္ပုရိသ…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ အာဟ. အတ္တသမ္မာပဏိဟိတတ္တာ ပါပဇေဂုစ္ဆိနိဗ္ဗိဒါဒိဗဟုလောဝ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အတ္ထ…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဓမ္မော သွာက္ခာတော အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ပရိယောသာနာ သဗ္ဗသမ္ပတ္တိပါရိပူရိဟေတူတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဓမ္မသွာက္ခာတတာ…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ အာဟ. ကုသလမူလရောပနာ ဟိ သမာပတ္တိပရိယောသာနာတိ. သံဃသုဋ္ဌုတာယ သံဃဿ သုဋ္ဌုဘာဝါယ သံဃဿ သပ္ပတိဿတာယ ‘‘သုဋ္ဌု, ဘန္တေ’’တိ ဝစနသမ္ပဋိစ္ဆနဘာဝါယ. ဣတရံ သုဝိညေယျမေဝ.

အကြင်ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှေး၌ မဖွင့်ဆိုအပ်သေး၊ ထိုပုဒ်၌ ကလျာဏမိတ္တတာ၏ အကျိုးသည် ရတနာသုံးပါးတည်းဟူသော အာယတနသို့ ကပ်ရောက်သော ကြည်ညိုခြင်းနှင့် စိတ်ငြိမ်းအေးခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် 'သူတော်ကောင်း...ပ... အနီးကပ်အကြောင်း' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မိမိကိုယ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်ထားခြင်းကြောင့် အကုသိုလ်ကို စက်ဆုပ်ခြင်း၊ ငြီးငွေ့ခြင်း စသည်တို့ များပြားသည်သာ ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'အနက်...ပ... အနီးကပ်အကြောင်း' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တရားတော်သည် ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သည်ဖြစ်၍ အစမှစ၍ အဆုံးတိုင်အောင် ခပ်သိမ်းသော ပြည့်စုံခြင်းတို့၏ ပြည့်စုံကြောင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် 'တရားတော်၏ ကောင်းစွာဟောထားသော အဖြစ်...ပ... အနီးကပ်အကြောင်း' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ် ကုသိုလ်မူလကို စိုက်ပျိုးခြင်းသည် သမာပတ်ဖြင့် အဆုံးရှိ၏။ သံဃသုဋ္ဌုတာဟူသည် သံဃာ၏ ကောင်းမြတ်သော အဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သံဃာအား ရိုသေခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်အားဖြင့် 'ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား' ဟု စကားကို လက်ခံသော အဖြစ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။

ဝိဘတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဝိဘတ္တိဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၉. ပရိဝတ္တနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၉. ပရိဝတ္တနဟာရဝိဘင်းအဖွင့်

၃၅. သမ္မာဒိဋ္ဌိဿ…ပေ… နိဇ္ဇိဏ္ဏာ ဘဝတီတိ ဧတ္ထ ယထာ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိဝသေနတ္ထော ဝုတ္တော, ဧဝံ ကမ္မဿကတာကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌီနမ္ပိ ဝသေန အတ္ထော လဗ္ဘတေဝ. ကမ္မပထကထာ ဟေသာ. ယထာဝုတ္တေနာကာရေနာတိ ‘‘အဝိမုတ္တာဝ သမာနာ’’တိ, ‘‘အဝိမုတ္တိယ’’န္တိ စ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. မိစ္ဆာဘိနိဝေသဝသေနာတိ အသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ ဧဝ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါတိ, အနိယျာနိကံ ဧဝ နိယျာနိကောတိ, အသန္တံ ဧဝ ပန သန္တန္တိ, အနရိယံ ဧဝ အရိယောတိ ဝိပရီတာဘိနိဝေသဝသေန[Pg.75]. မိစ္ဆာဓိမောက္ခောတိ အယာထာဝပသာဒေါ, အယာထာဝသန္နိဋ္ဌာနံ ဝါ. ဥပ္ပန္နမောဟော မိစ္ဆာဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနန္တိ သမ္ဗန္ဓော.

၃၅. 'သမ္မာဒိဋ္ဌိရှိသူအား...ပ... ဖယ်ရှားပြီးဖြစ်၏' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ မဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ အစွမ်းဖြင့် အနက်ကို ဟောအပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ကမ္မဿကတာသမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ ကမ္မပထသမ္မာဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း အနက်ကို ရအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဤစကားသည် ကမ္မပထစကားတည်း။ 'ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့်' ဟူသည် 'မလွတ်မြောက်သေးဘဲဖြစ်လျက်' ဟုလည်းကောင်း၊ 'မလွတ်မြောက်ခြင်း၌' ဟုလည်းကောင်း ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားအားဖြင့် ဖြစ်၏။ 'မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်း အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမဟုတ်သည်ကိုပင် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်သည်ကိုပင် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ မရှိသည်ကိုပင် ရှိသည်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အရိယာမဟုတ်သည်ကိုပင် အရိယာဟူ၍လည်းကောင်း ဖောက်ပြန်စွာ စွဲလမ်းခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ 'မိစ္ဆာဓမောက္ခ' ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သော ကြည်ညိုခြင်း သို့မဟုတ် မဟုတ်မမှန်သော ဆုံးဖြတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပေါ်သော မောဟသည် မိစ္ဆာဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန ဖြစ်၏ဟူ၍ စပ်စပ်အပ်၏။

၃၆. ဝါဒါနံ ဝါ အနုဝါဒါ ဝါဒါနုဝါဒါ, တေသံ ဝါဒါနံ ဥပါဒါတိ အတ္ထော. ဝါဒါနုပဝတ္တိယောတိ ဝါဒါနံ ဒေါသာနံ အနုပဝတ္တိယော.

၃၆. ဝါဒတို့၏ သို့မဟုတ် ထပ်ဆင့်၍ ပြောဆိုသောစကားတို့သည် ဝါဒါနုဝါဒ မည်ကုန်၏၊ ထိုစကားတို့သည် ဝါဒတို့အား စွဲလမ်းယူခြင်းဟူသော အနက်တည်း။ 'ဝါဒါနုပဝတ္တိယော' ဟူသည် ဝါဒတို့၏ အပြစ်တို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်ခြင်းတို့တည်း။

အန္တဒွယပရိဝတ္တနန္တိ ကာမသုခအတ္တကိလမထာနုယောဂသင်္ခါတဿ အန္တဒွယဿ ပဋိပက္ခဝသေန ပရိဝတ္တနံ.

'အန္တဒွယပရိဝတ္တန' ဟူသည် ကာမသုခလ္လိကာနုယောဂနှင့် အတ္တကိလမထာနုယောဂဟု ဆိုအပ်သော အစွန်းနှစ်ပါးကို ဆန့်ကျင်ဘက် အစွမ်းဖြင့် ပြန်လည်လှည့်ပတ်ခြင်း ဖြစ်၏။

ဧတေသုပိ ဝါရေသူတိ ‘‘နိယျာနိကော ဓမ္မော တေသံ အဓမ္မော, သုခေါ တေသံ အဓမ္မော’’တိ စ ဣမေသု ဝါရေသု. ဝုတ္တနယေနာတိ ယဒိ အတ္တပရိတာပနံ အတ္တနော ဒုက္ခာပနံ ဓမ္မော, ဓမ္မဿ ပဋိဝိရုဒ္ဓေါ အဓမ္မော သိယာ, ဒုက္ခဿ စ သုခပဋိဝိရုဒ္ဓန္တိ ဈာနမဂ္ဂဖလသုခဿ, အနဝဇ္ဇပစ္စယပရိဘောဂသုခဿ စ တေသံ အဓမ္မဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗာ. ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာတိအာဒိနာ’’တိ ဣဒံ အဝသေသပါဌာမသနံ. ဧတ္ထ ယံ ယံ ဝါ ပန ဓမ္မန္တိ ယံ ဝါ တံ ဝါ ဓမ္မံ, ကုသလံ ဝါ အကုသလံ ဝါ ဣဋ္ဌံ ဝါ အနိဋ္ဌံ ဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ရောစယတိ ဝါ ဥပဂစ္ဆတိ ဝါတိ စိတ္တေန ရောစတိ, ဒိဋ္ဌိယာ ဥပဂစ္ဆတီတိ. တဿ တဿ ဓမ္မဿ ယော ပဋိပက္ခောတိ တဿ တဿ ရုစိတဿ, ဥပဂတဿ ဝါ ဓမ္မဿ ယော ပဋိပက္ခော နာမ. သွဿ အနိဋ္ဌတော အဇ္ဈာပန္နော ဘဝတီတိ ယော ဓမ္မော အဿ ရုစိတဿ, ဥပဂတဿ ဝါ ဓမ္မဿ အနိဋ္ဌတော ပစ္စနီကတော အဗ္ဘုပဂတော ဟောတိ, တေန ပဋိပက္ခေန ဒေသနာယ ပရိဝတ္တနံ ပရိဝတ္တနော ဟာရောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပဋိပက္ခဿ လက္ခဏံ ဝိဘာဝေတီ’’တိ.

‘ဤဝါရတို့၌လည်း’ ဟူသည် ‘နိယျာနိကော ဓမ္မော တေသံ အဓမ္မော၊ သုခေါ တေသံ အဓမ္မော’ ဟူသော ဤဝါရတို့၌ ဖြစ်သည်။ ‘ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့်’ ဟူသည် အကယ်၍ မိမိကိုယ်ကို ပူပန်စေခြင်း၊ မိမိကိုယ်ကို ဆင်းရဲစေခြင်းသည် တရား (ဓမ္မ) ဖြစ်ပါက တရားနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အတရား (အဓမ္မ) ဖြစ်ရာ၏။ ဆင်းရဲ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ချမ်းသာဖြစ်သည့် ဈာန်၊ မဂ်၊ ဖိုလ်ချမ်းသာနှင့် အပြစ်မရှိသော ပစ္စည်းကို သုံးစွဲရခြင်း ချမ်းသာတို့သည် ထိုသူတို့အား အဓမ္မအဖြစ်သို့ ရောက်၏ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ ‘ယံ ယံ ဝါ ပန’ စသည်ဖြင့် ဟူသော ဤစကားသည် ကျန်ရှိသော ပါဠိတော်ကို ညွှန်းဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ဤ၌ ‘ယံ ယံ ဝါ ပန ဓမ္မံ’ ဟူသည် အကြင်အကြင် တရားကို၊ ကုသိုလ်ဖြစ်စေ၊ အကုသိုလ်ဖြစ်စေ၊ အလိုရှိအပ်သော (ဣဋ္ဌ) ဖြစ်စေ၊ အလိုမရှိအပ်သော (အနိဋ္ဌ) ဖြစ်စေ ဆိုလိုသည်။ ‘နှစ်သက်၏ သို့မဟုတ် ဆည်းကပ်၏’ ဟူသည် စိတ်ဖြင့် နှစ်သက်၏၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် ဆည်းကပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ထိုထိုတရား၏ အကြင် ဆန့်ကျင်ဘက်သည်’ ဟူသည် ထိုထိုနှစ်သက်အပ်သော သို့မဟုတ် ဆည်းကပ်အပ်သော တရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်မည်သည် ဖြစ်သည်။ ‘ထိုသူအား မနှစ်သက်အပ်သောအားဖြင့် သက်ဝင်သည် ဖြစ်အံ့’ ဟူသည် အကြင်တရားသည် သူ၏ နှစ်သက်အပ်သော သို့မဟုတ် ဆည်းကပ်အပ်သော တရား၏ မနှစ်သက်အပ်သော ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ သက်ဝင်ဆည်းကပ်အပ်သည် ဖြစ်၏၊ ထိုဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် ဒေသနာတော်ကို ပြောင်းပြန်လှန်ခြင်းသည် ပရိဝတ္တနဟာရ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် ‘ဆန့်ကျင်ဘက်တရား၏ လက္ခဏာကို ထင်ရှားစေ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ပရိဝတ္တနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပရိဝတ္တနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၁၀. ဝေဝစနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၁၀. ဝေဝစနဟာရဝိဘင်းအဖွင့်

၃၇. အညမညေဟီတိ အညေဟိ အညေဟိ. အာယတိန္တိ ပစ္စဝေက္ခဏကာလေ. ကထဉ္စီတိ ယေန ကေနစိ ပကာရေန, ပဌမံ ဝုတ္တေန ပရိယာယေန အပ္ပဋိဝိဇ္ဈန္တော အပရေန ပရိယာယေန ပဋိဝိဇ္ဈေယျာတိ အဓိပ္ပာယော. ပရိယာယဝစနံ နိဒ္ဒိသတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ. တသ္မိံ ခဏေတိ ပရိယာယဝစနဿ ဝုတ္တက္ခဏေ. ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာနန္တိ အာရမ္မဏန္တရေဟိ ဝိဝိဓခိတ္တစိတ္တာနံ[Pg.76]. အညဝိဟိတာနန္တိ အညံ စိန္တေန္တာနံ. ကသ္မာ ပန အညေန ပရိယာယေန တဒတ္ထာဝဗောဓနံ, နနု တေန ဝုတ္တေ ဒဠှီကရဏံ ဟောတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တေနေဝါ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တဒညေသန္တိ တေဟိ ဝိက္ခိတ္တစိတ္တာဒီဟိ အညေသံ, ယေဟိ ပဌမံ ဝစနံ သမ္မဒေဝ ဂဟိတံ. တတ္ထာတိ ဝုတ္တဝစနေနေဝ ပုနပ္ပုနံ ဝစနေ. အဓိဂတအနွတ္ထတာယ ပုနရုတ္တိ ပရိဝဇ္ဇနတ္ထံ ဝိသေသနဘာဝေန တာဟိ တာဟိ သညာဟိပိ အယမ္ပိ သဒ္ဒေါ ဣမဿတ္ထဿ ဝါစကော, အယမ္ပိ သဒ္ဒေါ ဣမဿတ္ထဿ ဝါစကောတိ ပညာပနေဟိ. ဒေသေတဗ္ဗဿ တဿ တဿ အတ္ထဿ အတ္တနော စိတ္တေ ဥပနိဗန္ဓနံ ဌပနံ. တတ္ထာတိ ဓမ္မနိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါယံ. ဗီဇာဝါပနံ ဟေတုသမ္ပာဒနံ.

၃၇. ‘အချင်းချင်းတို့ဖြင့်’ ဟူသည် အခြားအခြားသော စကားလုံးတို့ဖြင့်။ ‘နောင်အခါ၌’ ဟူသည် ဆင်ခြင်သောအခါ၌။ ‘တစ်စုံတစ်ခုသော အခြင်းအရာအားဖြင့်’ ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အပြားအားဖြင့်၊ ရှေးဦးစွာ ဟောအပ်သော ပရိယာယ်ဖြင့် မသိမြင်နိုင်သူသည် အခြားသော ပရိယာယ်ဖြင့် သိမြင်နိုင်ပါစေဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ‘ဝေဝုစ်စကားကို ညွှန်ပြ၏’ ဟူသည်နှင့် စပ်စပ်၏။ ဤသို့ အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ သိအပ်၏။ ‘ထိုခဏ၌’ ဟူသည် ဝေဝုစ်စကားကို ပြောကြားသောခဏ၌။ ‘ပျံ့လွင့်သော စိတ်ရှိသူတို့အား’ ဟူသည် အခြားသောအာရုံတို့ကြောင့် စိတ်အမျိုးမျိုး ပျံ့လွင့်နေသူတို့အား။ ‘အခြားသို့ စိတ်ရောက်နေသူတို့အား’ ဟူသည် အခြားသောအရာကို ကြံစည်တွေးတောနေသူတို့အား။ ‘အဘယ်ကြောင့် အခြားသော ပရိယာယ်ဖြင့် ထိုအနက်ကို သိစေအပ်သနည်း၊ ထိုစကားဖြင့်ပင် ဟောအပ်လျှင် ခိုင်ခံ့စေခြင်း ဖြစ်သည်မဟုတ်လော’ ဟူသော ကန့်ကွက်ချက်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘တေနေဝ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို၌ ‘တဒညေသံ’ ဟူသည် ထိုပျံ့လွင့်သော စိတ်ရှိသူစသည်တို့မှ တစ်ပါးသော၊ ရှေးဦးစွာ ဟောသောစကားကို ကောင်းစွာ နားလည်ပြီးသော သူတို့အား။ ‘ထို၌’ ဟူသည် ဟောအပ်ပြီးသော စကားဖြင့်ပင် ထပ်တလဲလဲ ပြောဆိုခြင်း၌ ဖြစ်သည်။ သိရှိအပ်ပြီးသော အနက်သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ ထပ်ခါတလဲလဲ ပြောဆိုခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ရန်အလို့ငှာ၊ ထူးခြားသော အဖြစ်အားဖြင့် ထိုထိုသညာ (အမည်) တို့ဖြင့်လည်း ‘ဤစကားလုံးသည်လည်း ဤအနက်ကို ဟော၏၊ ဤစကားလုံးသည်လည်း ဤအနက်ကို ဟော၏’ ဟု သိစေခြင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဟောကြားအပ်သော ထိုထိုအနက်ကို မိမိစိတ်၌ မြဲမြံစွာ စွဲမြဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ထို၌’ ဟူသည် ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါနှင့် နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါတို့၌ ဖြစ်သည်။ ‘မျိုးစေ့ချခြင်း’ ဟူသည် အကြောင်းတရားကို ပြည့်စုံစေခြင်း ဖြစ်သည်။

ဧဝံ ဘဂဝတော ပရိယာယဒေသနာယံ အနေကာနိ ပယောဇနာနိ ဝတွာ ဣဒါနိ အတ္တနော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓတာယ ဧဝံ တထာဂတာ ဗုဒ္ဓလီလာယ အနေကေဟိ ပရိယာယေဟိ ဓမ္မံ ဒေသေန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကိံ ဗဟုနာ’’တိအာဒိမာဟ.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရား၏ ပရိယာယ်ဒေသနာတော်၌ အကျိုးကျေးဇူး အများအပြားကို မိန့်ဆိုတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ မိမိသည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဤသို့ ဘုရားရှင်တို့၏ အလေ့အထအားဖြင့် များစွာသော ပရိယာယ်တို့ဖြင့် တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူကြသည်ကို ပြသလိုသဖြင့် ‘ကိံ ဗဟုနာ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ပါဠိယံ ‘‘ပိဟာ နာမ ယာ ဝတ္တမာနဿ အတ္ထဿ ပတ္ထနာ’’တိ ပစ္စုပ္ပန္နဝိသယတံ ဒဿေတွာ ပုန အနာဂတဝိသယတံ ဒဿေတုံ ‘‘သေယျတရံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နတ္ထဝိသယာ တဏှာ ပိဟာ’’တိ အာဟ.

ပါဠိတော်၌ ‘ပိဟာ မည်သည်ကား ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော အကျိုးကို တောင့်တခြင်းဖြစ်သည်’ ဟု ပစ္စုပ္ပန်အာရုံရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြသပြီး၍၊ တစ်ဖန် အနာဂတ်အာရုံရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြသရန်အတွက် ‘သေယျတရံ ဝါ’ စသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့် ‘အနာဂတ်နှင့် ပစ္စုပ္ပန်အကျိုးအာရုံရှိသော တဏှာသည် ပိဟာ ဖြစ်သည်’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

အတ္ထနိပ္ဖတ္တိပဋိပါလနာတိ ဣမသ္မိံ ဝါ ပဒေ ပိဟာယ ဧဝတ္ထဝသေန အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နတ္ထဝိသယဘာဝဒီပနတော.

သို့မဟုတ် ‘အတ္ထနိပ္ဖတ္တိပဋိပါလနာ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ပိဟာ၏ အနက်သဘောအားဖြင့်သာ အနာဂတ်နှင့် ပစ္စုပ္ပန်အကျိုးအာရုံရှိသည်၏အဖြစ်ကို ပြသောကြောင့်တည်း။

ဓမ္မာရမ္မဏေနေဝ သင်္ဂဟိတာ ‘‘ဓမ္မာရမ္မဏ’’န္တွေဝ ဂဟဏံ ဂတာ. စတုဝီသတိ ပဒါနီတိ ဧတ္ထ ဂေဟသိတဒေါမနဿူပဝိစာရာဒီနံ စတုန္နံ ဆက္ကာနံ ဝသေန စတုဝီသ ကောဋ္ဌာသာ.

ဓမ္မာရုံဖြင့်သာလျှင် သိမ်းဆည်းအပ်သဖြင့် ‘ဓမ္မာရုံ’ ဟူ၍သာ ယူခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ‘နှစ်ဆယ့်လေးခုသော ပုဒ်တို့’ ဟူသည် ဤ၌ ဂေဟသိတ ဒေါမနဿုပဝိစာရ စသည်တို့ဖြစ်သော ခြောက်ခုသော အစုလေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော အဖို့အစုတို့ ဖြစ်သည်။

၃၈. သာယေဝ ပတ္ထနာကာရေန ဓမ္မနန္ဒီတိအာဒိမာဟာတိ ဧတ္ထ အယမတ္ထော – သာ ဧဝ ပတ္ထနာကာရေန ပဝတ္တိယာ အာသာဒိပရိယာယေန ဝုတ္တာ တဏှာ ရူပါဒိဓမ္မေသု နန္ဒနဋ္ဌေန ဓမ္မနန္ဒီ. တေသံ ဧဝ ပိယာယနဋ္ဌေန ဓမ္မပေမံ. ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ ဌာနတော ဓမ္မဇ္ဈောသာနန္တိ.

၃၈. ‘ထိုတဏှာသည်ပင် တောင့်တခြင်းအခြင်းအရာအားဖြင့် ဓမ္မနန္ဒီ ဖြစ်သည်’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သော ဤစကား၌ ဤသည်မှာ အနက်ဖြစ်သည် - ထိုတောင့်တခြင်းအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အာသာ (လိုလားခြင်း) စသော ပရိယာယ်ဖြင့် ဟောအပ်သော တဏှာသည် ရူပါရုံစသော တရားတို့၌ နှစ်သက်ခြင်း အနက်ကြောင့် ‘ဓမ္မနန္ဒီ’ မည်၏။ ထိုတရားတို့ကိုပင် ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း အနက်ကြောင့် ‘ဓမ္မပေမ’ မည်၏။ မြိုချ၍ ပြီးဆုံးစေလျက် တည်ရှိခြင်း အနက်ကြောင့် ‘ဓမ္မဇ္ဈောသာန’ မည်၏။

ဣမိနာပီတိ န ကေဝလံ ‘‘ပညာ ပဇာနနာ’’တိအာဒိအာဝေဏိကပရိယာယေနေဝ ဝေဝစနံ ဝတ္တဗ္ဗံ, အထ ခေါ ဣမိနာ အာဓိပတေယျာဒိသာဓာရဏပရိယာယေနပိ ဝေဝစနံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဣမိနာဝ နယေနာတိ ဧတေန ပရိယာယဝစနေန[Pg.77]. န ဟိ ဒေသနတ္ထသာဓနံ ‘‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’’တိအာဒိပါဠိနယဒဿနန္တိ ဒဿေတိ. ဗလနိပ္ဖတ္တိဂတောတိအာဒီသု ဒသသု တထာဂတဗလေသု နိပ္ဖတ္တိံ ပါရိပူရိံ ဂတော. သမ္ဗောဓိပဟာနန္တရာယဒေသနာ ဝိသေသစောဒနာသု ဝိသာရဒဘာဝသင်္ခါတာနိ စတ္တာရိ ဉာဏာနိ ပတ္တော အဓိဂတောတိ ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော.

‘ဤနည်းဖြင့်လည်း’ ဟူသည် ‘ပညာ ပဇာနနာ’ စသော သီးခြား (အာဝေဏိက) ပရိယာယ်ဖြင့်သာ ဝေဝုစ်ကို ဆိုအပ်သည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဤအာဓိပတေယျစသော သာဓာရဏပရိယာယ်ဖြင့်လည်း ဝေဝုစ်ကို ဆိုအပ်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ဤနည်းဖြင့်သာလျှင်’ ဟူသည် ဤဝေဝုစ်စကားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘ဣတိပိ သော ဘဂဝါ’ စသော ပါဠိနည်းကို ပြခြင်းသည် ဒေသနာ၏ အနက်ကို ပြီးစေခြင်း မဟုတ်သည်မဟုတ်ဟု ပြသ၏။ ‘ဗလနိပ္ဖတ္တိဂတ’ စသည်တို့၌ ဆယ်ပါးသော တထာဂတဗလတို့၌ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ပြီးသော။ သမ္ဗောဓိ၊ ပဟာန၊ အန္တရာယ၊ ဒေသနာ ဟူသော ထူးခြားစွာ စောဒနာအပ်သော အရာတို့၌ ရဲရင့်ခြင်းအဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော လေးပါးသော ဉာဏ်တော်တို့သို့ ရောက်ပြီးသော၊ ရရှိတော်မူပြီးသောကြောင့် ‘ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တ’ (ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်တော်မူသော)။

လောဘဇ္ဈာသယာဒိအဇ္ဈာသယံ ဝိသေသေန အတိဝတ္တောတိ အဇ္ဈာသယဝီတိဝတ္တော. အတီတဟေတုသင်္ခေပါဒိသင်္ခေပဝိရဟိတတာယ အသင်္ခေပသင်္ခါတံ နိဗ္ဗာနံ, အကုပ္ပဓမ္မတာယ ဂုဏေဟိ ဝါ အသင်္ခေပံ အသင်္ချေယျံ ဂတော ဥပဂတောတိ အသင်္ခေပဂတော. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ. ဥဒ္ဓေယျန္တိ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗံ.

လောဘအဇ္ဈာသယစသော အဇ္ဈာသယကို အထူးသဖြင့် ကျော်လွန်သောကြောင့် ‘အဇ္ဈာသယဝီတိဝတ္တ’ (အဇ္ဈာသယကို လွန်မြောက်တော်မူသော)။ အတိတ်အကြောင်းအကျဉ်းစသော အကျဉ်းမရှိခြင်းကြောင့် အသင်္ခေပဟု ဆိုအပ်သော နိဗ္ဗာန်သို့၊ မပျက်စီးနိုင်သော သဘောရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့် သို့မဟုတ် ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် ရေတွက်၍မရခြင်း (အသင်္ခေယျ) သို့ ရောက်တော်မူပြီးသောကြောင့် ‘အသင်္ခေပဂတ’။ ကြွင်းသောအရာသည် ကောင်းစွာ သိလွယ်အပ်သည်သာတည်း။ ‘ဥဒ္ဓေယျ’ ဟူသည် ထုတ်နုတ်အပ်သောအရာ ဖြစ်သည်။

ဓမ္မာနုဿတိယံ ဧဝံ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ သမ္ဗန္ဓော. သံသာရဒုက္ခတော ပါတိ, သန္တေန သုခေန ရမေတိ စာတိ ဝါ ပါရံ.

ဓမ္မာနုဿတိ၌ ဤသို့ အနက်ကို ရှုအပ်၏ ဟု စပ်စပ်၏။ သို့မဟုတ် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ စောင့်ရှောက်တတ်၏၊ ငြိမ်းအေးသော ချမ်းသာဖြင့် မွေ့လျော်စေတတ်၏ ဟု ‘ပါရ’ မည်၏။

အဘူတပုဗ္ဗတ္တာတိ အနုပ္ပန္နပုဗ္ဗတ္တာ, တေနဿ နိစ္စတံဝ ဝိဘာဝေတိ ကေနစိ ဒေဝတောပသဂ္ဂါဒိနာ အနုပသဇ္ဇနီယတ္တာ အနုပသဋ္ဌတ္တာ.

‘အဘူတပုဗ္ဗတ္တာ’ ဟူသည် ရှေး၌ မဖြစ်ဖူးသေးခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုတရား၏ မြဲသောအဖြစ်ကိုသာ ထင်ရှားစေ၏၊ တစ်စုံတစ်ခုသော နတ်တို့၏ ဘေးရန်စသည်တို့ဖြင့် မနှိပ်စက်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ‘အနုပသဋ္ဌ’ (ဘေးမခအေးမြခြင်း) မည်၏။

‘‘ဒုပ္ပဿ’’န္တိပိ ပါဠိ, ဒုရဓိဂမန္တိ အတ္ထော. ဂုဏသောဘာသုရဘိဘာဝေနာတိ ဂုဏေဟိ သောဘာယ, သုဂန္ဓိဘာဝေန စ.

‘ဒုပ္ပဿံ’ ဟူ၍လည်း ပါဠိရှိ၏၊ ရရှိနိုင်ခဲသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ဂုဏသောဘာသူရဘိဘာဝေန’ ဟူသည် ဂုဏ်တော်တို့၏ တင့်တယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မွှေးကြိုင်သောအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း လွှမ်းမိုးသည့်အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်သည်။

ယထာ အက္ခဏဝေဓီ ပုဂ္ဂလော သိပ္ပနိပ္ဖတ္တိယာ ရတ္တန္ဓကာရတိမိသာယ အစိရက္ခဏာလောကေန အတိသုခုမမ္ပိ ဒူရဂတံ လက္ခံ ဝိဇ္ဈတိ, ဧဝံ အရိယသာဝကော သီလသမ္ပတ္တိယာ အတိသုခုမံ နိဗ္ဗာနံ စတုသစ္စဓမ္မံ ဧကပဋိဝေဓေနေဝ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘သိပ္ပဉ္စ သီလံ အက္ခဏဝေဓိတာယာ’’တိ. လောကိကန္တိ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ လောကုတ္တရဓမ္မဩလောကနဿာပိ အဓိဋ္ဌာနဘာဝတော.

အဆတ်မပြတ် ပစ်ခတ်တတ်သော (အက္ခဏဝေဓီ) လေးသမားသည် အတတ်ပညာ၏ ပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် မှောင်အတိကျနေသော ညဉ့်မှောင်မိုက်၌ လျှပ်ပြက်သော အလင်းရောင်ဖြင့် အလွန်သေးငယ်သော်လည်း ဝေးကွာသော ပန်းတိုင်ကို ပစ်ခတ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အရိယာသာဝကသည် သီလသမ္ပတ္တိဖြင့် အလွန်သိမ်မွေ့သော နိဗ္ဗာန်နှင့် သစ္စာလေးပါးတရားကို တစ်ပြိုင်နက်တည်း ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့်သာ ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ ‘အတတ်ပညာနှင့် သီလသည် အဆတ်မပြတ် ပစ်ခတ်နိုင်ခြင်းဖြစ်သည်’ ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ‘လောကိကံ’ ဟူသည် ဥပမာမျှသာဟု ရှုအပ်၏၊ လောကုတ္တရာတရားကို ရှုမြင်ခြင်း၏လည်း တည်ရာအခြေခံ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

ဝေဝစနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဝေဝစနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၁၁. ပညတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၁၁. ပညတ္တိဟာရဝိဘင်းအဖွင့်

၃၉. ဘဂဝတော သာဘာဝိကဓမ္မကထာယာတိ အတ္တနော ဘာဝေါ သဘာဝေါ, သဘာဝေန နိဗ္ဗတ္တာ, တတော ဝါ အာဂတာတိ သာဘာဝိကာ, သာ ဧဝ ဓမ္မကထာတိ သာဘာဝိကဓမ္မကထာ, ဗုဒ္ဓါနံ သာမုက္ကံသိကဓမ္မကထာတိ အတ္ထော[Pg.78], တာယ ကရဏဘူတာယ ဓမ္မဒေသနာယ အနညတ္တေပိ ကထာဒေသနာနံ ဥပစာရသိဒ္ဓေန ဘေဒေနေဝံ ဝုတ္တံ, အဝယဝသမုဒါယဝိဘာဂေန ဝါ. တေနာဟ ‘‘ကာ စ ပကတိကထာယ ဒေသနာ? စတ္တာရိ သစ္စာနီ’’တိ. ဣဒဉှိ အတ္ထဿ ဒေသနာယ အဘေဒေါပစာရံ ကတွာ ဝုတ္တံ. တဿာ ဒေသနာယ ပညာပနာ. အယံ ပညတ္တိဟာရောတိ သင်္ခေပေနေဝ ပညတ္တိဟာရဿ သရူပမာဟ. သာတိ ယထာဝုတ္တဒေသနာ. တထာ တထာတိ ယထာ ယထာ သစ္စာနိ ဒေသေတဗ္ဗာနိ, တထာ တထာ. ကထဉ္စေတာနိ ဒေသေတဗ္ဗာနိ? ပရိညေယျာဒိပ္ပကာရေန. ယထာဓိပ္ပေတန္တိ အဓိပ္ပေတာနုရူပံ, ဗောဓနေယျဗန္ဓဝါနံ ဗောဓနာဓိပ္ပာယာနုကူလန္တိ အတ္ထော. အတ္ထန္တိ ဒေသေတဗ္ဗတ္ထံ, ဒုက္ခာဒိအတ္ထမေဝ ဝါ. နိက္ခိပတီတိ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ယတော ‘‘စတ္တာရော သုတ္တနိက္ခေပါ’’တိအာဒိ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.မူလပရိယာယသုတ္တဝဏ္ဏနာ) အဋ္ဌကထာသု ဝုစ္စတိ.

၃၉. “ဘုန်းတော်ကြီးသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာဘာဝိကဓမ္မကထာဖြင့်” ဟူသည်မှာ မိမိ၏ သဘောသည် သဘာဝမည်၏၊ သဘာဝဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သို့မဟုတ် ထိုသဘာဝမှ လာသောကြောင့် သာဘာဝိက မည်၏၊ ထိုသာဘာဝိက ဖြစ်သော တရားစကားသည် သာဘာဝိကဓမ္မကထာ မည်၏။ ဘုရားရှင်တို့၏ သာမုက္ကံသိကဓမ္မဒေသနာ (အထူးမြှောက်ပင့်အပ်သော တရားစကား) ဟု အနက်ရ၏။ အကြောင်းပြုအပ်သော ထိုတရားဒေသနာတော်ဖြင့် တရားစကားနှင့် တရားဟောကြားခြင်းတို့သည် တစ်ခုတည်း ဖြစ်သော်လည်း ဥပစာဖြင့် ပြီးသော အပြားအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အစိတ်စိတ်နှင့် အပေါင်းအစုကို ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဤသို့ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ပကတိကထာ၏ ဟောကြားခြင်းသည် အဘယ်နည်း? သစ္စာလေးပါးတို့တည်း” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤသည်ကား ဟောကြားအပ်သော အနက်ကို ဒေသနာနှင့် မခွဲခြားဘဲ ဥပစာပြု၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဒေသနာတော်ကို ထင်ရှားစွာ ပြုခြင်းသည် ပညတ္တိဟာရ မည်၏ဟု အကျဉ်းအားဖြင့်သာ ပညတ္တိဟာရ၏ ကိုယ်ပိုင်သဘောကို မိန့်တော်မူသည်။ “သာ” ဟူသည်ကား အထက်တွင် ဆိုအပ်ခဲ့သော ဒေသနာတော်တည်း။ “တထာ တထာ” ဟူသည်ကား သစ္စာတရားတို့ကို ဟောကြားအပ်သကဲ့သို့ ထိုကဲ့သို့ ထိုကဲ့သို့ ဟောကြားခြင်းတည်း။ ထိုသစ္စာတို့ကို အဘယ်သို့ ဟောကြားအပ်သနည်း? ပိုင်းခြားသိအပ်သော တရား (ပရိညေယျ) အစရှိသော အပြားအားဖြင့် ဟောကြားအပ်သည်။ “ယထာဓိပ္ပေတံ” ဟူသည်မှာ အလိုရှိအပ်သည်နှင့် လျော်ညီစွာ၊ ကျွတ်ထိုက်သော ဝေနေယျတို့အား သိစေလိုသော အလိုတော်နှင့် လျော်ညီစွာ ဟု အနက်ရ၏။ “အတ္ထံ” ဟူသည်မှာ ဟောကြားအပ်သော အနက်ကို သို့မဟုတ် ဒုက္ခအစရှိသော အနက်ကိုပင် ဖြစ်သည်။ “နိက္ခိပတိ” ဟူသည်မှာ တည်ထားတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာတို့၌ “စတ္တာရော သုတ္တနိက္ခေပါ” စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်၏။

တတ္ထာတိ နိက္ခေပဒေသနာယန္တိ အတ္ထော. မဂ္ဂပက္ခိယာတိ ဒုက္ခသစ္စတော ဗဟိကတာတိ အဓိပ္ပာယော.

“တတ္ထ” ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ချထား၍ ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာတော်၌ ဟု အနက်ရ၏။ “မဂ္ဂပက္ခိယာ” ဟူသည်မှာ ဒုက္ခသစ္စာမှ ပြင်ပပြုအပ်ကုန်သော တရားတို့ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

ယသ္မိံ ဌာနေတိ ယသ္မိံ ဘဝါဒိသင်္ခါတေ ဌာနေ. ယထာဝုတ္တာ ဒေသနာတိ စတုရာဟာရပဋိဗဒ္ဓရာဂါဒိမုခေန ဝဋ္ဋဒီပနီ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ဒေသနာ.

“ယသ္မိံ ဌာနေ” ဟူသည်မှာ ဘဝအစရှိသည်ဟု ဆိုအပ်သော အကြင်အရပ်၌ ဖြစ်သည်။ “ယထာဝုတ္တာ ဒေသနာ” ဟူသည်မှာ အာဟာရလေးပါးနှင့် စပ်ယှဉ်သော ရာဂစသည်ကို အဦးမူ၍ သံသရာဝဋ်ကို ပြတတ်သော အထက်တွင် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ဒေသနာတော် ဖြစ်သည်။

၄၁. တေပရိဝဋ္ဋဝသေနာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘သစ္စေသူ’’တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပရိညာပညတ္တီတိ အာဟာတိ သမ္ဗန္ဓော. အဇ္ဈတ္တရတော, သမာဟိတောတိ ပဒဒွယေန သမာဓာနဝိသိဋ္ဌံ အဇ္ဈတ္တရတတာဘာဝနံ ဒီပေတိ ဂေါစရဇ္ဈတ္တတာဒီပနတော. ကေဝလော ဟိ အဇ္ဈတ္တသဒ္ဒေါ အဇ္ဈတ္တဇ္ဈတ္တဂေါစရဇ္ဈတ္တေသုပိ ဝတ္တတိ. အဇ္ဈတ္တရတတာဝိသိဋ္ဌဉ္စ သမာဓာနံ သာတိသယံ စိတ္တဋ္ဌိတိံ ဒီပေတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘သမာဓာနဝိသိဋ္ဌဿာ’’တိအာဒိနာ.

၄၁. “တေပရိဝဋ္ဋဝသေန” ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း “သစ္စာတို့၌” ဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “ပရိညာပညတ္တိ” ဟု မိန့်တော်မူ၏ဟု စပ်ယှဉ်အပ်သည်။ “အဇ္ဈတ္တရတော၊ သမာဟိတော” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် သမာဓိဖြင့် ထူးကဲသော မိမိသန္တာန်၌ မွေ့လျော်သော သဘောကို ပွားများခြင်းကို ပြတော်မူ၏၊ အာရုံဖြစ်သော မိမိသန္တာန် (ဂေါစရဇ္ဈတ္တ) ကို ပြခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် “အဇ္ဈတ္တ” ဟူသော စကားလုံးသည် (ဥပါဒါန်) အဇ္ဈတ္တနှင့် ဂေါစရအဇ္ဈတ္တတို့၌လည်း ဝတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မိမိသန္တာန်၌ မွေ့လျော်ခြင်းဖြင့် ထူးကဲသော သမာဓိသည် အလွန်မြတ်သော စိတ်၏ တည်ငြိမ်ခြင်းကို ပြတတ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို “သမာဓာနဝိသိဋ္ဌဿ” အစရှိသည်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။

အာသဇ္ဇနဋ္ဌေနာတိ အာသင်္ဂနဋ္ဌေန. တထာ ဒဿနန္တိ အတထာဘူတဿာပိ ဘဗ္ဗရူပဿ ဝိယ အတ္တနော ဝိဒံသနံ. အလက္ခိကောတိ ဝိလက္ခိကော.

“အာသဇ္ဇနဋ္ဌေန” ဟူသည်မှာ ငြိတွယ်တတ်သော အနက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ “တထာ ဒဿနံ” ဟူသည်မှာ ထိုသို့ မဟုတ်ပါသော်လည်း လျောက်ပတ်သော အသွင်ရှိသကဲ့သို့ မိမိကိုယ်ကို ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။ “အလက္ခိကော” ဟူသည်မှာ လက္ခဏာ ပျက်သောသူ (အကျိုးမဲ့သောသူ) ဖြစ်သည်။

ကာမာနန္တိ ကာမာဝစရဓမ္မာနံ. ရူပါနန္တိ ရူပါဝစရဓမ္မာနံ. နိဿရဏန္တိ ကာမာနံ ရူပါဝစရဓမ္မာ နိဿရဏံ, တေသံ အရူပါဝစရဓမ္မာ နိဿရဏံ. ဧဝံ တံသဘာဝါနန္တိ သဥတ္တရသဘာဝါနံ. တထာတိ ယထာ သင်္ခတဓမ္မာနံ နိဿရဏဘာဝတော, ကိလေသသမုစ္ဆေဒကဿ အရိယမဂ္ဂဿ အာရမ္မဏဘာဝတော စ [Pg.79] အတ္ထေဝ အသင်္ခတာ ဓာတု, တထာ ဝုစ္စမာနေနာပိ ကာရဏေန အတ္ထေဝ အသင်္ခတာ ဓာတူတိ ဒဿေတိ. ကတ္ထစိ ဝိသယေတိ အသင်္ခတဓာတုံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. အဝိပရီတတ္ထောတိ ဘူတတ္ထော. ‘‘ယတော ခေါ ဘော အယံ အတ္တာ ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ သမပ္ပိတော သမင်္ဂီဘူတော ပရိစာရေတိ, ဧတ္တာဝတာ ခေါ ဘော အယံ အတ္တာ ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနပ္ပတ္တော ဟောတိ (ဒီ. နိ. ၁.၉၄), သပကဋ္ဌနိဗ္ဗာနဘာဝိနော’’တိ စ ဧဝမာဒီသု ဥပစာရဝုတ္တိသဗ္ဘာဝတော. ယထာ တံ သီဟသဒ္ဒေါတိ ယထာ ‘‘သီဟော မာဏဝကော’’တိအာဒိနာ မာဏဝကာဒီသု ဥပစာရဝုတ္တိနာ ဝတ္တမာနော မိဂရာဇေ ဘူတတ္ထဝိသယေ ဒိဋ္ဌော, ဧဝံ နိဗ္ဗာနသဒ္ဒေါပိ ကာမဂုဏရူပဇ္ဈာနသမင်္ဂိတာသု ဥပစာရဝုတ္တိယာ ဝတ္တမာနော ကတ္ထစိ ဝိသယေ အဝိပရီတတ္ထော. ယတ္ထ စ ဝိသယေ အဝိပရီတတ္ထော, သာ အသင်္ခတာ ဓာတု. ဟတ္ထတလေ သအာမလကံ ဝိယ ဉေယျံ ပစ္စက္ခတော ပဿန္တဿ ဧကပ္ပမာဏဿ သတ္ထုဝစနမေဝေတ္ထ ပမာဏန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ကိံ ဝါ ဧတာယ ယုတ္တိစိန္တာယာ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ပဋိညာတဿ အတ္ထဿ သိဒ္ဓိယာ ပကာသနာပညတ္တီ’’တိ နိဂမံ သန္ဓာယာဟာတိ.

“ကာမာနံ” ဟူသည်မှာ ကာမာဝစရတရားတို့၏ ဖြစ်သည်။ “ရူပါနံ” ဟူသည်မှာ ရူပါဝစရတရားတို့၏ ဖြစ်သည်။ “နိဿရဏံ” ဟူသည်မှာ ကာမတရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသည် ရူပါဝစရတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုရူပါဝစရတရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းသည် အရူပါဝစရတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ “တံသဘာဝါနံ” ဟူသည်မှာ သုတ္တရသဘာဝ (အထက်တရားနှင့်တကွသော သဘာဝ) ရှိသော တရားတို့၏ ဖြစ်သည်။ “တထာ” ဟူသည်မှာ ပြုပြင်အပ်သော သင်္ခတတရားတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တတ်သော အရိယမဂ်၏ အာရုံဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အသင်္ခတဓာတ်သည် စင်စစ် ရှိသကဲ့သို့၊ ထိုသို့ ဆိုအပ်သော အကြောင်းဖြင့်လည်း အသင်္ခတဓာတ်သည် စင်စစ် ရှိသည်သာဖြစ်ကြောင်း ပြတော်မူ၏။ “ကတ္ထစိ ဝိသယေ” ဟူသည်မှာ အသင်္ခတဓာတ်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူ၏။ “အဝိပရီတတ္ထော” ဟူသည်မှာ မဖောက်ပြန်သော ဟုတ်မှန်သော အနက် ဖြစ်သည်။ “အို အချင်းတို့... အကြင်အခါ၌ ဤအတ္တသည် ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသည်ဖြစ်၍ ပျော်ပါး၏၊ ဤမျှဖြင့် ဤအတ္တသည် အလွန်မြတ်သော မျက်မှောက်ဘဝ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်၏” စသည်ဖြင့် မိမိတို့၌ ထင်ရှားသော နိဗ္ဗာန်ရှိသည်ဟု ယူဆသူတို့၏ စကားတို့၌ ဥပစာအားဖြင့် သုံးနှုန်းခြင်း ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “ယထာ တံ သီဟသဒ္ဒေါ” ဟူသည်မှာ ဥပမာအားဖြင့် “ခြင်္သေ့နှင့်တူသော လုလင်” စသည်ဖြင့် လုလင်စသည်တို့၌ ဥပစာအားဖြင့် သုံးနှုန်းအပ်သော “ခြင်္သေ့” ဟူသော စကားလုံးသည် စစ်မှန်သော အနက်ဖြစ်သော သားရဲမင်း (ခြင်္သေ့) ၌သာ မြင်အပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ “နိဗ္ဗာန်” ဟူသော စကားလုံးသည်လည်း ကာမဂုဏ်နှင့် ရူပဈာန်တို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းတို့၌ ဥပစာအားဖြင့် သုံးနှုန်းအပ်သော်လည်း တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံ (အသင်္ခတဓာတ်) ၌ မဖောက်ပြန်သော အနက်ရှိ၏။ အကြင်အာရုံ၌ မဖောက်ပြန်သော အနက်ရှိ၏၊ ထိုအာရုံသည် အသင်္ခတဓာတ် ဖြစ်သည်။ လက်ဖဝါးပေါ်၌ တင်ထားသော သစ်ဆန်းသီးကဲ့သို့ သိအပ်သောတရားကို ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် မြင်တော်မူသော ပြိုင်ဘက်ကင်းသော မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်ကပတ်တော်သည်သာ ဤနေရာ၌ အတည်ပြုရန် ဖြစ်ကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် “ကိံ ဝါ ဧတာယ ယုတ္တိစိန္တာယ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “ဝန်ခံအပ်သော အနက်၏ ပြီးမြောက်ခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်းသည် ပညတ်ခြင်း ဖြစ်သည်” ဟူသော နိဂုံးကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။

ပညတ္တိဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပညတ္တိဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

၁၂. ဩတရဏဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၁၂. ဩတရဏဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ဝဏ္ဏနာ

၄၂. ဣန္ဒြိယေဟီတိ ကရဏေ ကရဏဝစနံ ‘‘မဂ္ဂေန ဂစ္ဆတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ, ‘‘ဖရသုနာ ဆိန္ဒတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု ဝိယ စ. ဩတရဏာတိ အနုပ္ပဝေသနာ.

၄၂. “ဣန္ဒြိယေဟိ” ဟူသော ပုဒ်၌ ကရဏကာရက (အကြောင်းပြုခြင်း) ၌ ကရဏဝိဘတ်ကို သုံးခြင်းဖြစ်သည်၊ “မဂ်ဖြင့် သွား၏” စသည်တို့၌ သော်လည်းကောင်း၊ “ပုဆိန်ဖြင့် ဖြတ်၏” အစရှိသည်တို့၌ သော်လည်းကောင်း ကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ “ဩတရဏာ” ဟူသည်မှာ သက်ဝင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

ပညာက္ခန္ဓေ သင်္ဂဏှနဝသေန သမ္မာသင်္ကပ္ပော ဝိယာတိ ယောဇနာ. အဓိစိတ္တအနုယုတ္တာနံ သဒ္ဒဟနုဿဟနုပဋ္ဌာနသမာဒဟနေဟိ သဒ္ဓါဒီသု ဥပကရောန္တေသု ဧဝ ပညာ ဒဿနကိစ္စံ သာဓေတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဒ္ဓါ..ပေ… ဝုတ္တာနီ’’တိ အာဟ. နော စ ဘဝင်္ဂါတိ တေသံ သင်္ခါရာနံ ပဝတ္တိကာရဏတာဘာဝံ ဒဿေတိ.

ပညာက္ခန္ဓာ၌ သွင်းယူသိမ်းဆည်းခြင်း အားဖြင့် သမ္မာသင်္ကပ္ပကဲ့သို့ ဟူ၍ စပ်ယှဉ်အပ်၏။ အဓိစိတ္တ (သမာဓိ) ကို အားထုတ်သော သူတို့အား သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်း၊ ရှေးရှုထင်ရှားခြင်း၊ တည်ကြည်ခြင်းတို့ဖြင့် သဒ္ဓါအစရှိသော တရားတို့က အထောက်အကူ ပြုကြသည်ရှိသော်သာ ပညာသည် မြင်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေတတ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “သဒ္ဓါ...ပ... မိန့်တော်မူအပ်ကုန်၏” ဟု ဆိုတော်မူသည်။ “နော စ ဘဝင်္ဂါ” ဟူသည်မှာ ထိုသင်္ခါရတရားတို့၏ ဖြစ်ပွားကြောင်း မဟုတ်သည်ကို ပြတော်မူသည်။

၄၃. တထာ ဝုတ္တောတိ ‘‘နိဿယော’’တိ ဝုတ္တော. စေတနာသီသေန တဏှံ ဧဝ ဝဒတိ စေတနာသဟစရဏတော.

၄၃. “တထာ ဝုတ္တော” ဟူသည်မှာ “မှီရာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ စေတနာကို အကြီးအမှူးပြု၍ တဏှာကိုသာ ဆိုတော်မူ၏၊ စေတနာနှင့် အတူဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

ရတ္တဿာတိ [Pg.80] မဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နရာဂဿ. ယေန ပုဂ္ဂလော ‘‘ရတ္တော’’တိ ဝုစ္စတိ, တဿ ရာဂဿ သမ္ဗန္ဓိနီ သုခါ ဝေဒနာ ဝုတ္တာ တတ္ထ တဿ အနုသယနတော. တေနာဟ ‘‘သုခါယ…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. တေနာဟ ‘‘တထာ’’တိအာဒိ.

“ရတ္တဿ” ဟူသည်မှာ မဂ်ဖြင့် မပြတ်တောက်သေးသော ရာဂရှိသောသူ၏ ဖြစ်သည်။ အကြင်ရာဂကြောင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို “တပ်မက်သောသူ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုရာဂနှင့် စပ်ယှဉ်သော သုခဝေဒနာကို ထိုသုခဝေဒနာ၌ ထိုရာဂ ကိန်းဝပ် (အနုသယ) သောကြောင့် ဆိုတော်မူအပ်သည်။ ထို့ကြောင့် “သုခါယ...ပ... မိန့်တော်မူအပ်၏” ဟု ဆိုတော်မူသည်။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “တထာ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။

တာနိ ဧဝ ဣန္ဒြိယာနီတိ သုခသောမနဿုပေက္ခိန္ဒြိယာနိ. ‘‘သင်္ခါရပရိယာပန္နာနီ’’တိ ဝစနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဣဓ ဝေဒနာသီသေန စေတနာ ဝုတ္တာ’’တိ. န ဟိ ဝေဒနာ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နာ ဟောတိ. တဏှာယ, ဒိဋ္ဌိယာတိ စ ဥပယောဂေ ကရဏဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တဏှာယာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣဒါနိ ဥပယောဂဝသေနေဝ ‘‘တဏှာယာ’’တိအာဒီနံ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သေသဓမ္မာနန္တိ တဏှာဝဇ္ဇိတအဝိသိဋ္ဌဓမ္မာနံ. တဏှာယ နိဿယဘာဝေတိ ယဒါ တဏှာ တေသံ နိဿယော ဟောတိ.

“ထိုဣန္ဒြေတို့သည်ပင်” ဟူသည်မှာ သုခိန္ဒြေ၊ သောမနဿိန္ဒြေ၊ ဥပေက္ခိန္ဒြေတို့ ဖြစ်သည်။ “သင်္ခါရ၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော” ဟူသော စကားကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်မှာ “ဤနေရာ၌ ဝေဒနာကို အဦးမူ၍ စေတနာကို ဆိုအပ်၏” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ဝေဒနာသည် သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၌ အကျုံးမဝင်ပေ။ “တဏှာယ၊ ဒိဋ္ဌိယာ” ဟု သုံးနှုန်းရာ၌ ကံ (ဥပယောဂ) အနက်၌ ကရဏဝိဘတ်ကို သုံးခြင်းဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် “တဏှာယ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ယခုအခါ ကံအနက်အားဖြင့်သာ “တဏှာယ” အစရှိသည်တို့၏ အနက်ကို ပြခြင်းငှါ “ယထာ ဝါ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပုဒ်၌ “သေသဓမ္မာနံ” ဟူသည်မှာ တဏှာမှ ကြွင်းသော မထူးခြားသော တရားတို့၏ ဖြစ်သည်။ “တဏှာယ နိဿယဘာဝေ” ဟူသည်မှာ အကြင်အခါ၌ တဏှာသည် ထိုတရားတို့၏ မှီရာဖြစ်၏ (ထိုအခါ၌ ဖြစ်သည်)။

တဏှာယ သေသဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေတိ ယဒါ သေသဓမ္မာ တဏှာပစ္စယာ ဟောန္တိ. ‘‘ကရဇကာယသန္နိဿိတာ’’တိ ဣမိနာ ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓတ္တယနိဿိတာပိ ဂဟိတာ ကာယပ္ပဿဒ္ဓိဘာဝတော. ကာရဏဘာဝန္တိ ပရမ္ပရဟေတုဘာဝံ. တဏှာဒိဋ္ဌိဥပယေနာတိ ဒိဋ္ဌိဥပယေန စ ဒိဋ္ဌိသဟဂတတဏှာဥပယေန စ.

“တဏှာယ သေသဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေ” ဟူသည်မှာ အကြင်အခါ၌ ကြွင်းသော တရားတို့သည် တဏှာဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏။ “ကရဇကာယကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ကုန်သော” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဝေဒနာအစရှိသော ခန္ဓာသုံးပါးကို မှီ၍ဖြစ်သော တရားတို့ကိုလည်း ကာယပဿဒ္ဓိဖြစ်ခြင်းကြောင့် ယူအပ်၏။ “အကြောင်းဖြစ်ခြင်း” ဟူသည်မှာ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော အကြောင်း (ပရမ္ပရဟေတု) ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ “တဏှာဒိဋ္ဌိဥပါယဖြင့်” ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌိဥပါယဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော တဏှာဥပါယဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

‘‘အာဂတီတိ ဣဓာဂတိ, ဂတီတိ ပေစ္စဘဝေါ’’တိ ပဒဒွယေန ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ပါဠိယံ ‘‘အာဂတိဂတီပိ န ဘဝန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣဓ ဟုရန္တိ ဒွါရာရမ္မဏဓမ္မာ ဒဿိတာ အာသန္နဒူရဘာဝေဟိ ဒွါရာရမ္မဏေဟိ ဝိနိဝတ္တေတွာ ဂဟိတတ္တာ. ဣဓ ဒွါရပ္ပဝတ္တဓမ္မာ ‘‘ဥဘယမန္တရေနာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထဘာဝေန ဝုတ္တာ. စတုဗျူဟဟာရေ ပန အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပဓမ္မာ တထာ ဝုတ္တာ. ကာရဏဘူတေန အနန္တရပစ္စယဘူတေန, ဥပနိဿယပစ္စယဘူတေန စ. ယေ ဓမ္မာ ဥပါဒါယ ‘‘အတ္တာ’’တိ သမညာ, တေသံ ဝိညာဏာဒိဓမ္မာနံ အဘာဝေန အနုပ္ပာဒဓမ္မတံ အာပါဒိတတ္တာတိ အတ္ထော. ‘‘အနိဿိတဿ စလိတံ နတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ပဋိလောမတော ပစ္စယဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဒဿေန္တော ပါဠိယံ ‘‘ဧသေဝန္တော ဒုက္ခဿာတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ’’တိ ဝတွာ နနု ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိအာဒိကော ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါတိ စောဒနံ သန္ဓာယ ယထာဝုတ္တဿ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘သော ဒုဝိဓော’’တိအာဒိနာ လောကိယလောကုတ္တရဝသေန ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဝိဘတ္တော. တဒတ္ထတာယာတိ ဝီတရာဂဝိမုတ္တိအတ္ထတာယ. တဗ္ဘာဝန္တိ လောကုတ္တရပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဘာဝံ.

‘‘အာဂတိ’’ ဟူသည် ဤဘဝသို့ လာခြင်း၊ ‘‘ဂတိ’’ ဟူသည် တမလွန်ဘဝသို့ သွားခြင်းတည်း။ ဤပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော အနက်ကိုသာလျှင် ပိုမိုထင်ရှားစေခြင်းငှာ ပါဠိတော်၌ ‘‘အာဂတိဂတိတို့လည်း မရှိကုန်’’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤဘဝ ဟိုဘဝ (idha huram) ဟူသည်၌ နီးကပ်သောအဖြစ် ဝေးကွာသောအဖြစ်အားဖြင့် ဒွါရအာရုံတို့မှ လွှဲဖယ်၍ ယူအပ်သောကြောင့် ဒွါရအာရုံတရားတို့ကို ပြတော်မူ၏။ ဤ၌ ဒွါရ၌ဖြစ်သော တရားတို့ကို ‘‘နှစ်ဦးစပ်ကြား၌’’ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ စတုဗျူဟဟာရ၌မူကား အိန္ဒြေနှင့်မစပ်စပ်သော ရုပ်တရားတို့ကို ထို့အတူ ဟောအပ်ကုန်၏။ အကြောင်းဖြစ်သော၊ အနန္တရပစ္စည်းဖြစ်သော၊ ဥပနိဿယပစ္စည်းဖြစ်သော တရားအားဖြင့်လည်းကောင်း။ အကြင်တရားတို့ကို စွဲ၍ ‘‘အတ္တ’’ ဟု သမုတ်အပ်၏၊ ထိုဝိညာဉ်စသော တရားတို့ မရှိခြင်းကြောင့် မဖြစ်ခြင်း သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်စေအပ်သောကြောင့် ဟူသော အနက်တည်း။ ‘‘မှီရာမရှိသောသူအား တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိ’’ အစရှိသည်ဖြင့် အလုံ (ပဋိလောမ) အားဖြင့် ပစ္စယဘာဝ (အကြောင်းအဖြစ်) ကို ပြအပ်ပြီဟု ပြလိုသဖြင့် ပါဠိတော်၌ ‘‘ဤသည်ပင်လျှင် ဝဋ်ဆင်းရဲ၏ အဆုံးဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တည်း’’ ဟု မိန့်တော်မူ၍ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’ အစရှိသည်သည်သာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် မဟုတ်ပါလောဟု စောဒနာကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်အဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ‘‘ထိုပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်သည် နှစ်ပါးရှိ၏’’ အစရှိသည်ဖြင့် လောကီလောကုတ္တရာအစွမ်းဖြင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ခွဲခြားအပ်၏။ ‘‘ထိုအကျိုးရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့်’’ ဟူသည် ကာမရာဂကင်းသော ဝိမုတ္တိ အကျိုးရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်။ ‘‘ထိုသဘော’’ ဟူသည် လောကုတ္တရာ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၏ အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။

ဩတရဏဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဩတရဏဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ကျမ်းပြီးပြီ။

၁၃. သောဓနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၁၃. သောဓနဟာရဝိဘင်းအဖွင့်

၄၅. သောဓေတိ [Pg.81] နာမာတိ ပုစ္ဆိတမတ္ထံ ဟတ္ထတလေ ဌပိတအာမလကံ ဝိယ ပစ္စက္ခတော ဒဿေန္တော နိဂ္ဂုမ္ဗံ နိဇ္ဇဋံ ကတွာ ဝိဝရန္တော တဗ္ဗိသယအညာဏသံသယာဒိမလာပနယနေန သောဓေတိ, ဧဝံ သောဓေန္တော စ ပဒဿ အတ္ထေန အဘေဒေါပစာရံ ကတွာ ‘‘ပဒံ သောဓေတိ’’စ္စေဝ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘ပဒံ သောဓေတိ နာမာ’’တိ. ပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနမေဝေတ္ထ သောဓနန္တိ အာဟ ‘‘တဒတ္ထဿ ဝိဿဇ္ဇနတော’’တိ. အာရဘီယတီတိ အာရမ္ဘော, ဒေသနာယ ပကာသိယမာနော အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘န တာဝ…ပေ… ပဗောဓိတတ္တာ’’တိ. ဣဓ သောဓနံ နာမ ပဋိစ္ဆန္နရူပဿ အတ္ထဿ ဒေသနာနုဘာဝေန ဝိဝဋဘာဝကရဏန္တိ တမတ္ထံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘အညာဏပက္ခန္ဒာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

၄၅. ‘‘သုတ်သင်အပ်၏’’ ဟူသည် မေးအပ်သော အနက်ကို လက်ဖဝါးပေါ်၌ တင်ထားအပ်သော သစ်ဆန်းသီးကဲ့သို့ မျက်မှောက်ထင်ထင် ပြလျက်၊ ရှုပ်ထွေးခြင်းမရှိ ကင်းစင်အောင် ပြု၍ ဖွင့်ဟပြသဖြင့် ထိုမေးအပ်သော အနက်၌ မသိမှု၊ သံသယစသော အညစ်အကြေးကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းဖြင့် သုတ်သင်ရှင်းလင်းတတ်၏၊ ဤသို့ သုတ်သင်ရှင်းလင်းသော်လည်း ပုဒ်၏ အနက်နှင့် တသားတည်းအဖြစ်ဖြင့် တင်စား၍ ‘‘ပုဒ်ကို သုတ်သင်၏’’ ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘ပုဒ်ကို သုတ်သင်အပ်သည် မည်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မေးခွန်းကို ဖြေဆိုခြင်းသည်သာလျှင် ဤ၌ သုတ်သင်ခြင်းဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘‘ထိုအနက်ကို ဖြေဆိုခြင်းကြောင့်’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ စတင်အပ်သောကြောင့် ‘‘အာရမ္ဘ’’ မည်၏၊ ဒေသနာတော်ဖြင့် ပြသအပ်သော အနက်တည်း။ ထို့ကြောင့် ‘‘မမြွက်ကြားသေးမီ...ပေ... သိစေအပ်သောကြောင့်’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤ၌ သုတ်သင်ခြင်းဟူသည် ဖုံးကွယ်ထားအပ်သော အနက်၏ သဘောကို ဒေသနာတော်၏ တန်ခိုးဖြင့် ပွင့်လင်းစေခြင်းဖြစ်၏ဟူသော ထိုအနက်ကို ဥပမာဖြင့် ထင်ရှားစေခြင်းငှာ ‘‘အညာဏပက္ခန္ဓာနံ’’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏။

သောဓနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သောဓနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ကျမ်းပြီးပြီ။

၁၄. အဓိဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၁၄. အဓိဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်းအဖွင့်

၄၆. ဓာရယိတဗ္ဗာတိ ဥပဓာရေတဗ္ဗာ, ဥပလက္ခိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ဝုတ္တမေဝ ‘‘သာမညဝိသေသကပ္ပနာယ ဝေါဟာရဘာဝေန အနဝဋ္ဌာနတော’’တိအာဒိနာ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၁၄).

၄၆. ‘‘ဆောင်အပ်ကုန်၏’’ ဟူသည် နှလုံးသွင်းအပ်ကုန်၏၊ မှတ်သားအပ်ကုန်၏ ဟူသော အနက်တည်း။ ‘‘သာမည ဝိသေသ ကပ္ပနာဖြင့် ဝေါဟာရအဖြစ်ဖြင့် မတည်တံ့သောကြောင့်’’ အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီးသည်သာတည်း။

တံ တံ ဖလန္တိ နိရယာဒိံ တံ တံ ဖလံ. အဉ္စိတာတိ ဂတာ. ယောနီတိ ဧကဇာတိ. သမာနဝသေန မိဿီဘဝတိ ဧတာယာတိ ဟိ ယောနိ, ဥပပတ္တိ. ပေစ္စာတိ မရိတွာ. ဥဿန္နတာယာတိ ဝိတက္ကဗဟုလတာယ. ‘‘ဥဿန္နတ္တာ’’တိပိ ဝဒန္တိ. သဿတာဒီဟိ ဝါ ဥဿန္နတ္တာ. အသုရဇာတိယာ နိဗ္ဗတ္တာပနကော အသုရဇာတိနိဗ္ဗတ္တနကော.

‘‘ထိုထိုသော အကျိုး’’ ဟူသည် ငရဲအစရှိသော ထိုထိုသော အကျိုးတည်း။ ‘‘အဉ္စိတ’’ ဟူသည် ရောက်အပ်ကုန်သော။ ‘‘ယောနိ’’ ဟူသည် တစ်ခုသော ဇာတိ။ တူညီသောအစွမ်းဖြင့် ဤယောနိ၌ ရောနှောခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် ယောနိ (ပဋိသန္ဓေတည်ရာ) မည်၏၊ ဥပပတ္တိဘဝတည်း။ ‘‘ပေစ္စ’’ ဟူသည် သေလွန်ပြီးနောက်။ ‘‘ထူပြောများပြားခြင်းကြောင့်’’ ဟူသည် ဝိတက်ထူပြောများပြားခြင်းကြောင့်။ ‘‘ဥဿန္နတ္တာ’’ ဟုလည်း ဖတ်ကြကုန်၏။ သို့မဟုတ် သဿတဒိဋ္ဌိစသည်တို့ ထူပြောများပြားခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အသုရာမျိုး၌ ဖြစ်စေတတ်သော တရားသည် ‘‘အသုရဇာတိနိဗ္ဗတ္တနက’’ မည်၏။

သင်္ခါတိ ပညာ. ပညာပဓာနာ စ ဘာဝနာတိ အာဟ ‘‘ပဋိသင်္ခါယ ပဋိပက္ခဘာဝနာယာ’’တိ.

‘‘သင်္ခါ’’ ဟူသည် ပညာတည်း။ ပညာလျှင် အဓိကရှိသော ပွားများခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘‘ဉာဏ်ဖြင့် ဆင်ခြင်၍ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ပွားများခြင်းဖြင့်’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

၄၇. ပတ္ထဋဘာဝေန ပထဝီ. သဘာဝဓာရဏဋ္ဌေန, နိဿတ္တနိဇ္ဇီဝဋ္ဌေန စ ဓာတု. အာပီယတိ, အပ္ပာယတီတိ ဝါ အာပေါ. တေဇနဝသေန တိက္ခတာဝသေန, ဒဟနဝသေန ဝါ တေဇော. ဝါယနဝသေန ဝေဂဂမနဝသေန, သမုဒီရဏဝသေန [Pg.82] ဝါ ဝါယော. ဝီသတိ အာကာရာတိ ကေသာဒယော ဝီသတိ ကောဋ္ဌာသာ, ပကာရာ ဝါ. ကက္ခဠလက္ခဏာဓိကတာယ ကေသာဒီ ကက္ခဠလက္ခဏာ ဝုတ္တာ.

၄၇. ပြန့်ပြူးပြန့်ပြောသော အဖြစ်ကြောင့် ‘‘ပထဝီ’’ မည်၏။ မိမိသဘောကို ဆောင်ခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါမဟုတ် အသက်မဟုတ်ဟူသော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း ‘‘ဓာတု’’ မည်၏။ စီးဝင်တတ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် ပွားစီးစေတတ်သောကြောင့် ‘‘အာပေါ’’ မည်၏။ ပူလောင်စေတတ်သောအစွမ်းဖြင့် ထက်မြက်သောအစွမ်းဖြင့် သို့မဟုတ် လောင်ကျွမ်းစေတတ်သောအစွမ်းဖြင့် ‘‘တေဇော’’ မည်၏။ တိုက်ခတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် လျင်မြန်စွာသွားခြင်းအစွမ်းဖြင့် သို့မဟုတ် လှုပ်ရှားစေခြင်းအစွမ်းဖြင့် ‘‘ဝါယော’’ မည်၏။ ‘‘အခြင်းအရာ နှစ်ဆယ်’’ ဟူသည် ဆံပင်အစရှိသော အစိတ်အပိုင်း (ကောဋ္ဌာသ) နှစ်ဆယ် သို့မဟုတ် အပြားနှစ်ဆယ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ခက်ထန်ခြင်းလက္ခဏာ လွန်ကဲသောကြောင့် ဆံပင်အစရှိသည်တို့ကို ခက်ထန်ခြင်းလက္ခဏာရှိကုန်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

ပါဋိယေက္ကော ပထဝီဓာတုကောဋ္ဌာသောတိ ပထဝီကောဋ္ဌာသမတ္တော, အတ္တသုညဓမ္မမတ္တောတိ အတ္ထော. သန္တပ္ပတီတိ ဧတ္ထ သရီရပကတိမတိက္ကမိတွာ ဥဏှဘာဝေါ သန္တာပေါ, သရီရဒဟနဝသေန ပဝတ္တော မဟာဒါဟော, အယမေတေသံ ဝိသေသော. ယေန စ ဇီရီယတီတိ ဧကာဟိကာဒိဇရာရောဂေန ဇရီယတီတိ စ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. ‘‘သတဝါရံ တာပေတွာ တာပေတွာ ဥဒကေ ပက္ခိပိတွာ ဥဒ္ဓဋသပ္ပိ သတဓောတသပ္ပီ’’တိ ဝဒန္တိ. ရသရုဓိရမံသမေဒနှာရုအဋ္ဌိအဋ္ဌိမိဉ္ဇာ ရသာဒယော. ကေစိ နှာရုံ အပနေတွာ သုက္ကံ သတ္တမံ ဓာတုံ ဝဒန္တိ. ဝိဝေကန္တိ ဝိသုံဘာဝံ, ဝိသဒိသဘာဝန္တိ အတ္ထော. ဝတ္ထုသင်္ခါတော ဟိ အာဟာရော ပရိဏာမံ ဂစ္ဆန္တော ပါဏဘက္ခဂဟဏိပဒနိယ မုတ္တကရီသဘာဝေဟိ ဝိယ အတ္တနာပိ ဝိသဒိသရသသင်္ခါတံ ဝိသုံဘာဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တော တဗ္ဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုစ္စတိ, တထာ ရသာဒယောပိ ရုဓိရာဒိကောဋ္ဌာသံ. တေနာဟ ‘‘ရသာဒိဘာဝေန ဝိဝေကံ ဂစ္ဆတီ’’တိ.

‘‘သီးခြားဖြစ်သော ပထဝီဓာတ် အဖို့အစု’’ ဟူသည် ပထဝီအဖို့အစုမျှ၊ အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းသော တရားမျှသာဖြစ်သည် ဟူသော အနက်တည်း။ ‘‘ပူလောင်စေအပ်၏’’ ဟူသော ဤ၌ ခန္ဓာကိုယ်၏ ပကတိသဘောကို လွန်၍ ပူသောအဖြစ်သည် သန္တာပ (ပူပန်ခြင်း) မည်၏၊ ခန္ဓာကိုယ်ကို လောင်ကျွမ်းစေတတ်သောအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အလွန်ပူလောင်ခြင်းသည် မဟာဒါဟ မည်၏၊ ဤသည်ကား ထိုနှစ်ပါးတို့၏ ထူးခြားချက်ဖြစ်၏။ ‘‘ယင်းတေဇောဓာတ်ကြောင့် ရင့်ရော်ဆွေးမြေ့ရ၏’’ ဟူရာ၌ တစ်ရက်ခြားစသော ဖျားနာခြင်း၊ အိုမင်းခြင်းရောဂါဖြင့် ဆွေးမြေ့ရ၏ဟူသော အနက်သည်လည်း သင့်လျော်၏။ ‘‘အကြိမ်တစ်ရာ ကျို၍ ကျို၍ ရေ၌နှစ်၍ ဆယ်ယူအပ်သော ထောပတ်ကို သတဓေါတသပ္ပိ (အကြိမ်တစ်ရာဆေးအပ်သောထောပတ်) ဟု ဆိုကြကုန်၏။’’ ရသ၊ သွေး၊ အသား၊ ဆီကြည်၊ အကြော၊ အရိုး၊ အရိုးတွင်းခြင်ဆီတို့သည် ရသအစရှိသည်တို့ မည်ကုန်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် အကြောကိုဖယ်၍ သုက်ကို သတ္တမဓာတ်အဖြစ် ဆိုကြကုန်၏။ ‘‘ဝိဝေက’’ ဟူသည် သီးခြားဖြစ်သောအဖြစ်၊ မတူညီသော သဘောရှိသောအဖြစ် ဟူသော အနက်တည်း။ အာဟာရဝတ္ထုဟု ဆိုအပ်သော အာဟာရသည် ကြေပျက်ခြင်းသို့ ရောက်လတ်သော် ကောင်စားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကျင်ကြီးကျင်ငယ် အဖြစ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မတူညီသော ရသဟု ဆိုအပ်သော သီးခြားအဖြစ်ကို ဖြစ်စေလျက် ထိုအဖြစ်သို့ ရောက်၏ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရသစသည်တို့သည်လည်း သွေးစသော အစိတ်အပိုင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘ရသစသည်၏ အဖြစ်အားဖြင့် သီးခြားဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

သဘာဝလက္ခဏတောတိ အသုစိဘာဝေန လက္ခိတဗ္ဗတော.

‘‘သဘာဝလက္ခဏာအားဖြင့်’’ ဟူသည် မစင်ကြယ်သော (အသုစိ) အဖြစ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သောကြောင့်။

၄၈. ယာထာဝသရသလက္ခဏန္တိ ရသိတဗ္ဗောတိ ရသော, ပဋိဝိဇ္ဈိတဗ္ဗော သဘာဝေါ, အတ္တနော ရသော သရသော, ယာထာဝေါ သရသော, ယာထာဝသရသော ယာထာဝသရသော ဧဝ လက္ခိတဗ္ဗတ္တာ လက္ခဏန္တိ ယာထာဝသရသလက္ခဏံ. အထ ဝါ ယာထာဝသရသလက္ခဏန္တိ အဝိပရီတံ အတ္တနော ပဝတ္တိသင်္ခါတံ ကိစ္စဉ္စေဝ ပီဠနသင်္ခါတံ လက္ခဏဉ္စ. ‘‘ဣဒံ ကိစ္စံ, ဣဒံ လက္ခဏ’’န္တိ အဝိဇ္ဇာဟေတု ဉာတုံ န သက္ကောတိ, တဗ္ဗိသယဉာဏုပ္ပတ္တိံ နိဝါရေန္တီ ဆာဒေတွာ ပရိယောနန္ဓိတွာ တိဋ္ဌတီတိ ဝုတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဇာနိတုံ ပဋိဝိဇ္ဈိတုံ န ဒေတီ’’တိ. တယိဒမဿာ ကိစ္စန္တိ ကိစ္စတော ကထိတာ. ကထိတာတိ စ ဝုတ္တာ, ယတော စ အဝိဇ္ဇာ အသမ္ပဋိဝေဓရသာတိ ဝုစ္စတိ. ဇာယတိ ဧတ္ထာတိ ဇာတိ, ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ. ယဒိပိ နိရောဓမဂ္ဂေ အဝိဇ္ဇာ အာရမ္မဏံ န ကရောတိ, တေ ပန ဇာနိတုကာမဿ တပ္ပဋိစ္ဆာဒနဝသေန အနိရောဓမဂ္ဂေသု နိရောဓမဂ္ဂဂ္ဂဟဏဿ ကာရဏဘာဝေန ပဝတ္တမာနာ တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုစ္စတိ, တေသမ္ပိ အဝိဇ္ဇာယ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတာ ဟောတိ, ဣတရေသံ အာရမ္မဏဘာဝေန စာတိ.

၄၈. ‘‘ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မိမိ၏ အရသာ လက္ခဏာရှိသည်’’ ဟူသည် ခံစားအပ်သောကြောင့် ‘‘ရသ’’ မည်၏၊ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သော သဘောတည်း၊ မိမိ၏အရသာသည် သရသ မည်၏၊ ဟုတ်မှန်သော သရသသည် ယာထာဝသရသ မည်၏၊ ဟုတ်မှန်သော သရသသည်သာလျှင် မှတ်သားအပ်သောကြောင့် လက္ခဏာမည်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘‘ယာထာဝသရသလက္ခဏ’’ ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ‘‘ယာထာဝသရသလက္ခဏ’’ ဟူသည် မဖောက်မပြန်သော မိမိ၏ ဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကိစ္စနှင့် နှိပ်စက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော လက္ခဏာလည်း ဖြစ်၏။ ‘‘ဤသည်ကား ကိစ္စဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား လက္ခဏာဖြစ်၏’’ ဟု အဝိဇ္ဇာကြောင့် မသိနိုင်၊ ထိုအဝိဇ္ဇာသည် မိမိ၏ အာရုံ၌ ဉာဏ်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို တားမြစ်လျက်၊ ဖုံးလွှမ်း၍ ငြိကပ်လျက် တည်၏ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘သိခြင်းငှာ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှာ မပေး’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဤအဝိဇ္ဇာ၏ ကိစ္စသည် ဤသို့ ဖြစ်၏ဟု ကိစ္စအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ အဝိဇ္ဇာသည် မထိုးထွင်းနိုင်သော ရသ (ကိစ္စ) ရှိ၏ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် ‘‘ဟောတော်မူအပ်၏’’ ဟုလည်း ဆို၏။ ဤတရား၌ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ‘‘ဇာတိ’’ မည်၏၊ ဖြစ်ရာဌာနတည်း။ နိရောဓမग်၌ အဝိဇ္ဇာသည် အာရုံမပြုသော်လည်း နိရောဓမဂ်ကို သိလိုသောသူအား ထိုနိရောဓမဂ်ကို ဖုံးကွယ်ခြင်းအားဖြင့် နိရောဓမဂ်မဟုတ်သော တရားတို့၌ နိရောဓမဂ်ဟု ယူခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်ရှိသော် ထိုနိရောဓမဂ်၌ အဝိဇ္ဇာဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုတရားတို့သည်လည်း အဝိဇ္ဇာ၏ ဖြစ်ရာဌာန ဖြစ်ကုန်၏၊ အခြားသော တရားတို့မူကား အာရုံအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ရာဌာန ဖြစ်ကုန်၏။

အတ္ထာနတ္ထန္တိ [Pg.83] ဟိတာဟိတံ. သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ ပန ‘‘အတ္ထတ္ထ’’န္တိ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၂၂၆) ဝုတ္တံ, တတ္ထ အတ္ထော ဧဝ အတ္ထတ္ထောတိ အတ္ထဿ အဝိပရီတတာဒဿနတ္ထံ ဒုတိယေန အတ္ထသဒ္ဒေန ဝိသေသနံ. န ဟိ ဉာဏံ အနတ္ထေ ‘‘အတ္ထော’’တိ ဂဏှာတီတိ. ကာရဏာကာရဏန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အတ္ထတ္ထန္တိ ဝါ အာမေဍိတဝစနံ သဗ္ဗေသံ အတ္ထာနံ ပါကဋကရဏဘာဝပ္ပကာသနတ္ထံ, ဖလံ ဖလန္တိ အတ္ထော, ဟိတပရိယာယေပိ ဧသေဝ နယော. န္တိ အတ္ထာနတ္ထာဒိကံ. အာကာရန္တိ အတ္ထာဒိကာရဏမေဝ.

အဋ္ဌာနတ္ထ ဟူသည် အကျိုးရှိခြင်းနှင့် အကျိုးမရှိခြင်း (စီးပွားနှင့် စီးပွားမဟုတ်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ သမ္မောဟဝိနောဒနီ၌မူ "အတ္တတ္ထ" (atthattha - vibha. aṭṭha. 226) ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုစကား၌ အကျိုးတရားသည်သာလျှင် အတ္တတ္ထ ဖြစ်သည်ဟု အကျိုးတရား၏ မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ ဒုတိယ "အတ္ထ" သဒ္ဒါဖြင့် ထူးခြားအောင် ပြုအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဉာဏ်သည် အကျိုးမဲ့ကို "အကျိုး" ဟု မယူသောကြောင့်တည်း။ "ကာရဏာကာရဏ" ဟူသော စကားရပ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်း ရှုအပ်၏။ သို့မဟုတ် "အတ္တတ္ထ" ဟူသည် အကျိုးတရားအားလုံးကို ထင်ရှားစေခြင်းသဘောကို ပြခြင်းငှာ နှစ်ကြိမ်ထပ်၍ ဆိုအပ်သော စကား (အာမေဍိတဝစန) တည်း၊ အကျိုးတရား အကျိုးတရား ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်၏၊ အကျိုး (ဟိတ) ဟူသော ပရိယာယ်ပုဒ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင်တည်း။ "တိ" ဟူသည် အကျိုးရှိသည်၊ အကျိုးမဲ့သည် စသည်တည်း။ "အာကာရ" ဟူသည် အကျိုးတရား စသည်တို့၏ အကြောင်းသာလျှင်တည်း။

ပဋိဝိဒ္ဓဿ ပုန အဝေက္ခနာ ပစ္စဝေက္ခဏာ. ဒုစိန္တိတစိန္တိတာဒိလက္ခဏဿ ဗာလဿ ဘာဝေါ ဗာလျံ. သမ္ပဇာနာတီတိ သမံ ပကာရေဟိ ဇာနာတိ. ဗလဝမောဟော ပမောဟော. သမန္တတော မောဟနံ သမ္မောဟော. ဒုဂ္ဂတိဂါမိကမ္မဿ ဝိသေသပစ္စယတ္တာ အဝိန္ဒိယံ. ဝိန္ဒတီတိ လဘတိ. အနဝဇ္ဇဓမ္မာနံ ဝိဇ္ဇာ ဝိယ ဝိသေသပစ္စယော န ဟောတီတိ ဝိန္ဒိယံ န ဝိန္ဒတိ. အယံ အဝိဇ္ဇာယ ဝေမတ္တတာတိ အယံ ‘‘ဒုက္ခေ အညာဏ’’န္တိအာဒိနာ ကိစ္စဇာတိလက္ခဏေဟိ ဝုတ္တော အဝိဇ္ဇာယ အဝိသေသော. ဝိဇ္ဇာတိအာဒီနံ ဝုတ္တနယာနသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

ထိုးထွင်း၍ သိအပ်ပြီးသော တရားကို တစ်ဖန် ဆင်ခြင်ခြင်းသည် ပစ္ဝေက္ခဏာ (ဆင်ခြင်ခြင်း) မည်၏။ မကောင်းသဖြင့် ကြံစည်ခြင်း စသော လက္ခဏာရှိသော လူမိုက်၏ အဖြစ်သည် ဗာလျ (လူမိုက်၏အဖြစ်) မည်၏။ "သမ္ပဇာနာတိ" ဟူသည် အညီအမျှသော အပြားတို့ဖြင့် သိ၏။ ပြင်းထန်သော တွေဝေခြင်းသည် ပမောဟ မည်၏။ ပတ်ပတ်လည်မှ တွေဝေခြင်းသည် သမ္မောဟ မည်၏။ ဒုဂ္ဂတိသို့ ရောက်စေတတ်သော ကံ၏ ထူးခြားသော အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် "အဝိန္ဒိယ" မည်၏။ "ဝိန္ဒတိ" ဟူသည် ရ၏ (ရရှိ၏)။ အပြစ်မရှိသော တရားတို့အား ဝိဇ္ဇာ (အသိဉာဏ်) ကဲ့သို့ ထူးခြားသော အကြောင်း မဖြစ်တတ်သောကြောင့် "ဝိန္ဒိယ" ကို မရအပ်။ "ဤသည်ကား အဝိဇ္ဇာ၏ ထူးခြားမှုတည်း" ဟူသည် "ဒုက္ခ၌ မသိခြင်း" စသည်ဖြင့် ကိစ္စ၊ ဇာတိ၊ လက္ခဏာတို့ဖြင့် ဆိုအပ်သော အဝိဇ္ဇာ၏ ထူးခြားမှုမရှိခြင်း (အထူးမဟုတ်ခြင်း) တည်း။ "ဝိဇ္ဇာ" စသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းကို လိုက်၍ သိအပ်၏။

ပါသာဏသက္ခရဝါလိကာဝိရဟိတာ ဘူမိ သဏှာတိ ‘‘သဏှဋ္ဌေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ကျောက်ခဲ၊ ကရွဲ၊ သဲတို့မှ ကင်းဆိတ်သော မြေသည် နုညက်လှ၏၊ ထို့ကြောင့် "နုညက်သော အနက်အားဖြင့်" ဟု ဆိုအပ်၏။

တတ္တကမေဝ ကာလန္တိ ပဉ္စကပ္ပသတာနိ. ဝိဘူတံ သမတ္တိက္ကန္တံ ရူပသညာသင်္ခါတံ ရူပံ ဧတာယာတိ ဝိဘူတရူပံ, သမာပတ္တိန္တိ ပဒတ္ထော. န ဟိ ကာစိ အရူပသမာပတ္တိ ရူပသညာသဟဂတာ ပဝတ္တီတိ. နိရောဓသမာပတ္တိယံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, တတ္ထ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ္တိယာ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သေသာရုပ္ပသမာပတ္တိယော’’တိ.

"ထိုမျှလောက်သော ကာလ" ဟူသည် ကမ္ဘာငါးရာတည်း။ လွန်မြောက်အပ်ပြီးသော ရုပ်သညာဟု ဆိုအပ်သော ရုပ်တရားသည် ဤသမာပတ်ကြောင့် ကင်းပျောက်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဝိဘူတရူပ" (ကင်းပျောက်သော ရုပ်ရှိသော သမာပတ်) မည်၏၊ သမာပတ်ဟူသည် ပုဒ်၏ အနက်တည်း။ အကြောင်းမူကား အဘယ်အရူပသမာပတ်မျှ ရုပ်သညာနှင့်တကွ မဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ နိရောဓသမာပတ်၌မူ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိပေ၊ ထိုနိရောဓသမာပတ်၌ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်ကို သီးခြား ယူအပ်သောကြောင့် "ကြွင်းသော အရူပသမာပတ်တို့" ဟု ဆိုအပ်၏။

ဒမထံ အနုပဂစ္ဆန္တော ဒုဋ္ဌဿော ခလုင်္ကဿော. ဥတ္တရိဒမထာယာတိ အရိယမဂ္ဂဒမထာယ.

ယဉ်ကျေးခြင်းသို့ မရောက်သော မြင်းဆိုးသည် ခလုင်္က (မြင်းရိုင်း) မည်၏။ "လွန်ကဲသော ယဉ်ကျေးခြင်းငှာ" ဟူသည် အရိယမဂ်တည်းဟူသော ယဉ်ကျေးခြင်းငှာတည်း။

ဣတရောတိ ဒုက္ခာပဋိပဒေါ ခိပ္ပာဘိညော, သုခါပဋိပဒေါ စ ခိပ္ပာဘိညော. ဥဘယတောဘာဂေဟီတိ ရူပကာယနာမကာယဘာဂေဟိ. ဥဘယတောတိ ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိဝသေန.

"တစ်ပါးသောသူ" ဟူသည် ဆင်းရဲသော အကျင့်ရှိ၍ လျင်မြန်စွာ သိတတ်သောသူနှင့် ချမ်းသာသော အကျင့်ရှိ၍ လျင်မြန်စွာ သိတတ်သောသူတို့ ဖြစ်သည်။ "နှစ်ဖက်သော အဖို့တို့ဖြင့်" ဟူသည် ရူပကာယ၊ နာမကာယ အဖို့တို့ဖြင့်တည်း။ "နှစ်ဖက်သော အပြားဖြင့်" ဟူသည် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ၊ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိတို့၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။

အနေကောပီတိ [Pg.84] သဘာဝေန အနေကောပိ. ဧကသဒ္ဒါဘိဓေယျတာယာတိ သာမညသဒ္ဒါဘိဓေယျတာယ.

"များစွာဖြစ်သော်လည်း" ဟူသည် သဘောအားဖြင့် များစွာဖြစ်သော်လည်းတည်း။ "ဧကသဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော အဖြစ်ကြောင့်" ဟူသည် သာမညသဒ္ဒါဖြင့် ဟောအပ်သော အဖြစ်ကြောင့်တည်း။

အဓိဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

အဓိဋ္ဌာနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၁၅. ပရိက္ခာရဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၁၅. ပရိက္ခာရဟာရဝိဘင်းအဖွင့်

၄၉. ‘‘ဟိနောတီ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ကာရဏဘာဝံ ဂစ္ဆတီ’’တိ အာဟ အနေကတ္ထတ္တာ ဓာတူနံ. ဧတီတိ အာဂစ္ဆတိ, ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အတ္ထော.

၄၉. "ဟိနောတိ" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် ဓာတ်တို့၏ အနက်များစွာ ရှိသောကြောင့် "အကြောင်း၏အဖြစ်သို့ ရောက်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဧတိ" ဟူသည် လာ၏၊ ဖြစ်ပေါ်၏ ဟူသော အနက်တည်း။

အဝိဇ္ဇာယပိ ဟေတုဘာဝေတိ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာ အနန္တရာယ အဝိဇ္ဇာယ အနန္တရသမနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတာသေဝနပစ္စယေဟိ, အနန္တရာယ ပန သဟဇာတာယ သဟဇာတအညမညနိဿယသမ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတဟေတုပစ္စယေဟိ, အသဟဇာတာယ ဥပနိဿယကောဋိယာ ဧဝ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အတ္တနော ဖလံ ကရောတီတိ ကာရဏန္တိ အာဟ ‘‘ကာရဏဘာဝေါ စ ဖလာပေက္ခာယာ’’တိ.

"အဝိဇ္ဇာအားလည်း အကြောင်းဖြစ်သည်ဟူသော အချက်" ၌ အဝိဇ္ဇာသည် အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာအား အနန္တရ၊ သမနန္တရ၊ ဥပနိဿယ၊ နတ္ထိ၊ ဝိဂတ၊ အာသေဝန ပစ္စည်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်၍ အတူတကွ ဖြစ်သော (သဟဇာတ်) အဝိဇ္ဇာအား သဟဇာတ၊ အညမည၊ နိဿယ၊ သမ္ပယုတ္တ၊ အတ္ထိ၊ အဝိဂတ၊ ဟေတု ပစ္စည်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတူတကွ မဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာအား ဥပနိဿယ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အကြောင်းဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ မိမိ၏ အကျိုးကို ပြတတ်သောကြောင့် အကြောင်း (ကာရဏ) မည်၏၊ ထို့ကြောင့် "အကြောင်း၏ အဖြစ်သည်လည်း အကျိုးကို ငဲ့ရခြင်းကြောင့်ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

နိဗ္ဗတ္တိအတ္ထော ဖလတ္ထော ဖလသင်္ခါတော အတ္ထော.

ဖြစ်ပေါ်ခြင်း အနက်သည် အကျိုး၏ အနက်မည်၏၊ အကျိုးဟု ဆိုအပ်သော အနက်တည်း။

ယော သဘာဝေါတိ ပုညာဒိအဘိသင်္ခါရာနံ ယော အဘိသင်္ခရဏသဘာဝေါ, သော ဟေတု. သေသပဒေသူတိ ဝိညာဏာဒိပဒေသု. ယထာဝုတ္တပ္ပဘေဒေါတိ ‘‘အသာဓာရဏလက္ခဏော ဟေတူ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပဘေဒေါ. ယော ကောစိ ပစ္စယောတိ ဇနကာဒိဘေဒံ ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ. အဘိသင်္ခရဏတောတိ ပစ္စက္ခတော, ပရမ္ပရာယ စ နိဗ္ဗတ္တနတော.

"အကြင်သဘောတရား" ဟူသည် ကုသိုလ်စသော ပြုပြင်စီရင်မှု (အဘိသင်္ခါရ) တို့၏ အကြင် ပြုပြင်စီရင်တတ်သော သဘောတည်း၊ ထိုသဘောသည် အကြောင်း (ဟေတု) မည်၏။ "ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌" ဟူသည် ဝိညာဉ် စသော ပုဒ်တို့၌တည်း။ "ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော" ဟူသည် "အသာဓာရဏလက္ခဏာရှိသော အကြောင်း" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသည်တည်း။ "အလုံးစုံသော အကြောင်း" ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သည် (ဇနက) စသော အပြားရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းတည်း။ "ပြုပြင်စီရင်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည် မျက်မှောက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်စေသောကြောင့်တည်း။

ပရိက္ခာရဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပရိက္ခာရဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၁၆. သမာရောပနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

၁၆. သမာရောပနဟာရဝိဘင်းအဖွင့်

၅၀. သုတ္တေန ဂဟိတေတိ သုတ္တေ ဝုတ္တေ. ပဒဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏံ အဓိဋ္ဌာနဝိသယဒဿနတ္ထံ, ဝေဝစနဂ္ဂဟဏံ အဓိဝစနဝိဘာဂဒဿနတ္ထန္တိ ယောဇနာ. ဝိသယာဓိဋ္ဌာနဘာဝတောတိ ဝိသယသင်္ခါတပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော. ဝနီယတီတိ ဘဇီယတိ. ဝနတီတိ ဘဇတိ သေဝတိ. ဝနုတေတိ ယာစတိ, ပတ္ထေတီတိ အတ္ထော[Pg.85]. ပဉ္စ ကာမဂုဏာ ကာမတဏှာယ ကာရဏံ ဟောတိ အာရမ္မဏပစ္စယတာယ. နိမိတ္တဂ္ဂါဟော အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟဿ ကာရဏံ ဟောတိ ဥပနိဿယတာယာတိ ဧဝံ သေသေသုပိ ယထာရဟံ ကာရဏတာ ဝတ္တဗ္ဗာ.

၅၀. "သုတ်ဖြင့် ယူအပ်သော" ဟူသည် သုတ်၌ ဆိုအပ်သောတည်း။ ပဒဋ္ဌာန် (နီးသောအကြောင်း) ကို ယူခြင်းသည် အခြေခံဖြစ်သော အာရုံကို ပြခြင်းငှာဖြစ်၏၊ ဝေဝုစ်ကို ယူခြင်းသည် အမည်အမျိုးမျိုး (အဓိဝစန) ၏ အပြားကို ပြခြင်းငှာဖြစ်၏ဟု တွဲစပ်အပ်၏။ "အာရုံ၏ အခြေခံ ဖြစ်သောကြောင့်" ဟူသည် အာရုံဟု ဆိုအပ်သော ဖြစ်ရာတည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "ဝနီယတိ" ဟူသည် အမှီပြုအပ်၏။ "ဝနတိ" ဟူသည် မှီဝဲ၏၊ ဆည်းကပ်၏။ "ဝနုတေ" ဟူသည် တောင်းခံ၏၊ တောင့်တ၏ဟု အနက်ရ၏။ ကာမဂုဏ်ငါးပါးသည် အာရုံပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကာမတဏှာ၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ အမှတ်သဏ္ဌာန်ကို ယူခြင်း (နိမိတ္တဂ္ဂါဟ) သည် ဥပနိဿယ ပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် အနုဗျည်းကို ယူခြင်း (အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟ) ၏ အကြောင်း ဖြစ်၏၊ ဤနည်းအတိုင်း ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ အကြောင်းဖြစ်ပုံကို ဆိုအပ်၏။

၅၁. ‘‘ကာယေ ကာယာနုပဿီ ဝိဟရာဟီ’’တိအာဒီသု ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ လက္ခဏဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာယံ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၂၃) ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အယံ ပန ဝိသေသော – ရူပဓမ္မပရိညာယာတိ ရူပူပိကဝိညာဏဋ္ဌိတိပရိညာယ.

၅၁. "ကာယ၌ ကာယကို အဖန်ဖန် ရှုလေ့ရှိသည်ဖြစ်၍ နေလော့" စသည်တို့၌ ပြောဆိုအပ်သော တရားကို အောက်၌ လက္ခဏဟာရဝိဘင်းအဖွင့် (netti. aṭṭha. 23) ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ထူးခြားချက်တည်း - "ရုပ်တရားကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာ" ဟူသည် ရုပ်၌ ဖြစ်သော ဝိညာဉ်တည်ရာ (ဝိညာဏဋ္ဌိတိ) ကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာတည်း။

‘‘ဒုက္ခ’’န္တိ ပဿန္တီ သာ ဝေဒနာနုပဿနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝေဒနာဟေတုပရိညာယာတိ ဖဿပရိညာယ. ‘‘ဝေဒနာဝသေနာ’’တိ ပဒေန အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတဒုက္ခဝသေန. ဝေဒနာပရိညာယာတိ ဝေဒနူပိကဝိညာဏဋ္ဌိတိပရိညာယ. နိစ္စာဘိနိဝေသပဋိပက္ခတော အနိစ္စာနုပဿနာယာတိ အဓိပ္ပာယော. နိစ္စသညာနိမိတ္တဿာတိ နိစ္စသညာဟေတုကဿ. သညာပရိညာယာတိ သညူပိကဝိညာဏဋ္ဌိတိပရိညာယ. ပဌမမဂ္ဂဝဇ္ဈတ္တာ အဂတိဂမနဿ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသဿ…ပေ… အဂတိဂမနဿ စာ’’တိ.

"ဆင်းရဲ၏" ဟူ၍ ရှုတတ်သော ထိုရှုခြင်းသည် ဝေဒနာနုပဿနာ ဖြစ်၏ဟု တွဲစပ်အပ်၏။ "ဝေဒနာ၏ အကြောင်းကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာ" ဟူသည် ဖဿကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာတည်း။ "ဝေဒနာ၏အစွမ်းဖြင့်" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မိမိဖြစ်စေအပ်သော ဆင်းရဲခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်တည်း။ "ဝေဒနာကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာ" ဟူသည် ဝေဒနာ၌ ဖြစ်သော ဝိညာဉ်တည်ရာကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာတည်း။ မြဲ၏ဟု စွဲလမ်းခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် အနိစ္စာနုပဿနာဖြင့် ဖြစ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "မြဲ၏ဟု မှတ်သားခြင်းဟူသော အကြောင်းရှိသော" ဟူသည် မြဲ၏ဟု မှတ်သားခြင်းလျှင် အကြောင်းရှိသောတည်း။ "သညာကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာ" ဟူသည် သညာ၌ ဖြစ်သော ဝိညာဉ်တည်ရာကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာတည်း။ အဂတိလိုက်စားခြင်းသည် ပထမမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သောအဖြစ်ကြောင့် 'ဒိဋ္ဌိကို စွဲလမ်းခြင်း၏လည်းကောင်း...ပ... အဂတိလိုက်စားခြင်း၏လည်းကောင်း' ဟု ဆိုအပ်၏။

သင်္ခါရပရိညာယာတိ သင်္ခါရူပိကဝိညာဏဋ္ဌိတိပရိညာယ.

"သင်္ခါရကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာ" ဟူသည် သင်္ခါရ၌ ဖြစ်သော ဝိညာဉ်တည်ရာကို ပိုင်းခြားသိခြင်းငှာတည်း။

သမာရောပနဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သမာရောပနဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

နိဋ္ဌိတာ စ ဟာရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ.

ဟာရဝိဘင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

၁. ဒေသနာဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ

၁. ဒေသနာဟာရသမ္ပါတ်အဖွင့်

‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ဟာရသမ္ပာတဒေသနာယ သမ္ဗန္ဓဒဿနံ. တတ္ထ ပုရိမေန ဥပမာဒွယေန သုပရိကမ္မကတမဏိကောဋ္ဋိမသဒိသီ, သုဝိရစိတဇမ္ဗုနဒါဘရဏသဒိသီ စ ပါဠိ. တတ္ထ ကတနာနာဝဏ္ဏပုပ္ဖူပဟာရသဒိသီ, ဝိဝိဓရံသိဇာလာသမုဇ္ဇလဗဒ္ဓနာနာရတနာဝလိသဒိသီ စ ဟာရဝိဘင်္ဂဒေသနာတိ ဒဿေတိ. ပစ္ဆိမေန တဿ ပဏီတမဟာရဟေ ဇဋာဟိ သဒ္ဓိံ ဒုက္ကရတရတံ ဒီပေတိ. ယာယံ ဂါထာ ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ.

"ဧဝံ" စသည်တို့သည် ဟာရသမ္ပါတ်ဒေသနာ၏ ဆက်စပ်မှုကို ပြခြင်းဖြစ်၏။ ထိုစကား၌ ရှေးဦးစွာသော ဥပမာနှစ်ခုဖြင့် ပါဠိတော်သည် ကောင်းစွာ ပြုပြင်အပ်သော ပတ္တမြားကျောက်ခင်းနှင့် တူသည်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ ပြုလုပ်အပ်သော ရွှေစင်တန်ဆာနှင့် တူသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုပါဠိ၌ အမျိုးမျိုးသော အရောင်ရှိသော ပန်းတို့ဖြင့် ပူဇော်ခြင်းနှင့် တူသည်လည်းကောင်း၊ ဆန်းကြယ်သော ရောင်ခြည်ကွန်ရက်တို့ဖြင့် တောက်ပစွာ သီကုံးအပ်သော ရတနာသွယ်တန်းမှုနှင့် တူသည်လည်းကောင်း ဖြစ်သော ဟာရဝိဘင်းဒေသနာကို ပြတော်မူ၏။ နောက်ဆုံးဥပမာဖြင့် ထိုဟာရဝိဘင်းဒေသနာ၏ မွန်မြတ်၍ တန်ဖိုးကြီးသော ဆံကျစ်တို့နှင့်တကွ ပြုရခြင်း၌ သာလွန်ခက်ခဲသော အဖြစ်ကို ပြတော်မူ၏။ 'အကြင် ဂါထာကို ဆိုအပ်၏' ဟု တွဲစပ်အပ်၏။

၅၂. ယသ္မာယံ ဟာရဝိဘင်္ဂဝါရော နပ္ပယောဇေတိ ယထာဝုတ္တေန ကာရဏေန, တသ္မာ သာ ဟာရဝိဘင်္ဂဝါရဿ အာဒိမှိ န ပစ္စာမဋ္ဌာတိ အဓိပ္ပာယော[Pg.86]. ဟာရသမ္ပာတဝါရော ပန တံ ပယောဇေတီတိ ယသ္မာ ပန ဟာရသမ္ပာတဝါရော တံ ဂါထံ ပယောဇေတိ ယထာဝုတ္တေနေဝ ကာရဏေန, တသ္မာ ‘‘သောဠသ…ပေ… အာဟာ’’တိ အာဟ. ယောဇနာနယဒဿနန္တိ ယောဇနာယ နယဒဿနံ.

၅၂. အကြင်ကြောင့် ဤဟာရဝိဘင်းဝါရသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းကြောင့် မသုံးစွဲ၊ ထို့ကြောင့် ထိုဂါထာကို ဟာရဝိဘင်းဝါရ၏ အစ၌ မကိုင်တွယ် (မထုတ်ဆောင်) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဟာရသမ္ပါတ်ဝါရသည်မူကား ထိုဂါထာကို သုံးစွဲ၏၊ အကြင်ကြောင့် ဟာရသမ္ပါတ်ဝါရသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အကြောင်းကြောင့်ပင် ထိုဂါထာကို သုံးစွဲ၏၊ ထို့ကြောင့် 'တစ်ဆယ့်ခြောက်...ပ... မိန့်တော်မူ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ယောဇနာနယဒဿန' ဟူသည် တွဲစပ်ခြင်း၏ နည်းလမ်းကို ပြခြင်းတည်း။

တေနာတိ ‘‘တံ မစ္စုနော ပဒ’’န္တိ ဝစနေန. သဗ္ဗံ ဝိပလ္လာသန္တိ ဒွါဒသဝိဓမ္ပိ ဝိပလ္လာသံ. သာမညဿ…ပေ… ဝေါဟရီယတိ ယတ္ထ ပတိဋ္ဌိတံ သာမညံ, သော ဝိသေသော. အတ္ထတော ပန သညာဒယော ဧဝ ရူပါဒိဝိသယံ ဝိပရီတာကာရေန ဂဏှန္တေ ဝိပလ္လာသောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သညာဝိပလ္လာသော’’တိအာဒိမာဟ.

ထို့ကြောင့် "ထိုသဘောသည် သေမင်း၏ တည်ရာတည်း" ဟူသော စကားဖြင့် (ပြအပ်၏)။ "ခပ်သိမ်းသော ဝိပ္ပလ္လာသ" ဟူသည် တဆယ့်နှစ်ပါးသော ဝိပ္ပလ္လာသလုံးကို ဆိုလိုသည်။ "သာမည၏... ပေ... သုံးနှုန်းခေါ်ဝေါ်အပ်၏" ဟူသည် အကြင်တရား၌ သာမညသည် တည်၏၊ ထိုတရားသည် ထူးခြားသောသဘော (ဝိသေသ) ဖြစ်၏။ သဘောအနက်အားဖြင့်မူ သညာစသည်တို့သည်သာ ရူပါရုံစသော အာရုံကို ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ယူတတ်သည်ဖြစ်၍ "ဝိပ္ပလ္လာသ" မည်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "သညာဝိပ္ပလ္လာသ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ဣန္ဒဇာလာဒိဝသေန မဏိအာဒိအာကာရေန ဥပဋ္ဌဟန္တေ ဥပါဒါနက္ခန္ဓပဉ္စကေ အဟံမမာဒိကာရဏတာယ နိရုတ္တိနယေန ‘‘အတ္တာ’’တိ ဝုစ္စမာနော တံဗုဒ္ဓိဝေါဟာရပ္ပဝတ္တိနိမိတ္တတာယ အတ္တဘာဝေါ သုခါဒီနံ ဝတ္ထုတာယ ‘‘အတ္တဘာဝဝတ္ထူ’’တိ ပဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘တေဟီ’’တိအာဒိ. တေသန္တိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာနံ. ဝိပလ္လာသာနံ ပဝတ္တိအာကာရော ‘‘အသုဘေ သုဘ’’န္တိအာဒိ. ဝိသယော ကာယဝေဒနာစိတ္တဓမ္မာ. အဝိဇ္ဇာ စ…ပေ… ဧဝ သမ္မောဟပုဗ္ဗကတ္တာ သဗ္ဗဝိပလ္လာသာနံ. စ-သဒ္ဒေါ သုဘသုခသညာနန္တိ ဧတ္ထာပိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗော.

မျက်လှည့်စသည်၏အစွမ်းဖြင့် ပတ္တမြားစသည်၏အသွင်သဏ္ဌာန်ဖြင့် ထင်ရှားလာကုန်သော ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာဟူသော အစရှိသော အကြောင်းကြောင့် နိရုတ္တိနည်းဖြင့် "အတ္တ" ဟု ဆိုအပ်သော၊ ထိုအတ္တဟူသော အသိနှင့် အသုံးအနှုန်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် "အတ္တဘော" ဟုလည်းကောင်း၊ ချမ်းသာစသည်တို့၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်းကြောင့် "အတ္တဘောဝတ္ထု" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ထိုတရားတို့ဖြင့်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ "ထိုတရားတို့၏" ဟူသည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့၏ (ဟု ဆိုလိုသည်။) ဝိပ္ပလ္လာသတို့ ဖြစ်ပေါ်ပုံအခြင်းအရာကား "မတင့်တယ်သည်၌ တင့်တယ်၏" ဟူ၍ စသည် ဖြစ်သည်။ အာရုံကား ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိတ္တ၊ ဓမ္မတို့ ဖြစ်သည်။ အဝိဇ္ဇာသည်လည်း... ပေ... သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ခပ်သိမ်းသော ဝိပ္ပလ္လာသတို့သည် တွေဝေမှုလျှင် ရှေ့သွားရှိသောကြောင့်တည်း။ "စ" သဒ္ဒါကို "တင့်တယ်သည်ဟူသော အသိ၊ ချမ်းသာသည်ဟူသော အသိတို့၏" ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဆောင်ယူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။

တတ္ထာယံ ယောဇနာ – ‘‘အဝိဇ္ဇာ စ သုဘသုခသညာနံ ပစ္စယော ဧဝ, န တဏှာ ဧဝ, အဝိဇ္ဇာ သုဘသုခသညာနဉ္စ ပစ္စယော, န နိစ္စအတ္တသညာနံ ဧဝါ’’တိ. ဧဝံ သန္တေပိ ပုရိမာနံ ဒွိန္နံ ဝိပရီတသညာနံ တဏှာ, ပစ္ဆိမာနံ အဝိဇ္ဇာ ဝိသေသပစ္စယောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တထာပီ’’တိအာဒိ. အဝိဇ္ဇာသီသေန စေတ္ထ ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိနိဝုတံ စိတ္တ’’န္တိ, ‘‘ယော ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသော’’တိ စ အာဒိ, ယထာ စ အဝိဇ္ဇာသီသေန ဒိဋ္ဌိယာ ဂဟဏံ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌိသီသေန အဝိဇ္ဇာယပိ ဂဟဏံ သိယာတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိသီသေန အဝိဇ္ဇာ ဝုတ္တာ’’တိ. တဏှာဝိဇ္ဇာသု သုဘသုခသညာနံ ယထာ တဏှာ ဝိသေသပစ္စယော, န ဧဝံ အဝိဇ္ဇာ. နိစ္စအတ္တသညာနံ ပန ယထာ အဝိဇ္ဇာ ဝိသေသပစ္စယော, န တထာ တဏှာတိ ဒဿေန္တော ‘‘မောဟော ဝိသေသပစ္စယော’’တိ အာဟ.

ထိုပါဌ်၌ စပ်ထုံး (ယောဇနာ) ကား "အဝိဇ္ဇာသည်လည်း တင့်တယ်သည်၊ ချမ်းသာသည်ဟူသော သညာတို့၏ အကြောင်းသာလျှင် ဖြစ်၏၊ တဏှာသက်သက်သာ အကြောင်းဖြစ်သည်မဟုတ်။ အဝိဇ္ဇာသည် တင့်တယ်သည်၊ ချမ်းသာသည်ဟူသော သညာတို့၏ အကြောင်းလည်း ဖြစ်၏၊ မြဲ၏၊ ကိုယ်အတ္တဖြစ်၏ဟူသော သညာတို့၏ အကြောင်းသက်သက်သာ ဖြစ်သည်မဟုတ်" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြစ်သော်လည်း ရှေးဦးဝိပ္ပလ္လာသသညာနှစ်ပါးတို့၏ ထူးခြားသောအကြောင်းကား တဏှာဖြစ်၍၊ နောက်ဆုံးနှစ်ပါးတို့၏ ထူးခြားသောအကြောင်းကား အဝိဇ္ဇာဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "သို့သော်လည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤအရာ၌ "အဝိဇ္ဇာ" အကြီးအမှူးဖြင့် "ဒိဋ္ဌိ" ကို ယူခြင်းဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဒိဋ္ဌိဖြင့် ပိတ်ဖုံးအပ်သောစိတ်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အကြင်ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပလ္လာသ" ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အဝိဇ္ဇာခေါင်းစဉ်ဖြင့် ဒိဋ္ဌိကို ယူသကဲ့သို့ ဒိဋ္ဌိခေါင်းစဉ်ဖြင့်လည်း အဝိဇ္ဇာကို ယူအပ်သည် ဖြစ်ရာ၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "ဒိဋ္ဌိဦးစီးသဖြင့် အဝိဇ္ဇာကို ဆိုအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာတို့တွင် တင့်တယ်သည် ချမ်းသာသည်ဟူသော သညာတို့အား တဏှာသည် ထူးခြားသောအကြောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့ အဝိဇ္ဇာသည် ထိုသို့သော ထူးခြားသောအကြောင်း မဟုတ်ပေ။ မြဲမြံသည် အတ္တဖြစ်သည်ဟူသော သညာတို့အား အဝိဇ္ဇာသည် ထူးခြားသောအကြောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့ တဏှာသည် ထိုသို့သော ထူးခြားသောအကြောင်း မဟုတ်ဟု ပြလိုသဖြင့် "တွေဝေမှု (မောဟ) သည် ထူးခြားသောအကြောင်း ဖြစ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ပစ္ဆိမာနံ ဒွိန္နံ…ပေ… ဟောတီတိ အတီတံသေ တဏှာဘိနိဝေသဿ ဗလဝဘာဝါဘာဝတော. တေနေဝ ဟိ ‘‘သော အတီတံ ရူပံ အတ္တတော သမနုပဿတိ’’စ္စေဝ [Pg.87] ဝုတ္တံ, န ‘‘အဘိနန္ဒတီ’’တိ. တဏှာဝိပလ္လာသောတိ တဏှံ ဥပနိဿာယ ပဝတ္တော ဝိပလ္လာသော, န ဟိ တဏှာ သယံ ဝိပလ္လာသော. တေနာဟ ‘‘တဏှာမူလကော ဝိပလ္လာသော’’တိ. ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနဝသေနာတိ တဏှုပနိဿယဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနဝသေန, ယတော သော ‘‘တဏှာဝိပလ္လာသော’’တိ ဝုတ္တော. ဧတေနာတိ ‘‘ယော တဏှာဝိပလ္လာသော’’တိအာဒိပါဌေန. သောဠသ သညီဝါဒါ, အဋ္ဌ အသညီဝါဒါ, အဋ္ဌ နေဝသညီနာသညီဝါဒါ, ပဉ္စ ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒါ စ, ယထာ အတ္တနော ဂတာယ, နိဗ္ဗာနပ္ပတ္တိယာ စ ပရိကပ္ပဝသေန သုဘသုခါကာရဂ္ဂါဟိနော, န ဧဝံ သတ္တ ဥစ္ဆေဒဝါဒါတိ အာဟ ‘‘ယေဘုယျေနာ’’တိ. ပဋိပက္ခဝသေနပီတိ ဝိသုဒ္ဓိဝသေနပိ. ယာဝ ဟိ ဥပက္ကိလေသာ, တာဝ စိတ္တံ န ဝိသုဇ္ဈတေဝ. ယဒါ စ တေ ပဟီနာ, တဒါ ဝိသုဒ္ဓမေဝ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. ‘‘အရက္ခိတေန စိတ္တေနာ’’တိ ပါဠိံ နိက္ခိပိတွာ ဝိပလ္လာသမုခေနေဝ ဒေသနာယ နိဒ္ဓါရိယမာနတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ယထာနုသန္ဓိနာဝ ဂါထံ နိဋ္ဌပေတု’’န္တိ.

"နောက်ဆုံးနှစ်ပါးတို့၏... ပေ... ဖြစ်၏" ဟူသည် အတိတ်ကာလ၌ တဏှာဖြင့် စွဲလမ်းမှု၏ အားကောင်းသော အဖြစ် မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် "ထိုသူသည် အတိတ်ရူပက္ခန္ဓာကို အတ္တအားဖြင့် ရှု၏" ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏၊ "နှစ်သက်၏" ဟု မဆိုပေ။ "တဏှာဝိပ္ပလ္လာသ" ဟူသည် တဏှာကို မှီ၍ ဖြစ်သော ဝိပ္ပလ္လာသဖြစ်၏၊ တဏှာကိုယ်တိုင်သည် ဝိပ္ပလ္လာသမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် "တဏှာလျှင် အခြေခံရှိသော ဝိပ္ပလ္လာသ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "အယူအားဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်" ဟူသည် တဏှာကို အမှီပြုသော ဒိဋ္ဌိဖြင့် နှစ်သက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ အကြင်အကြောင်းကြောင့် ထိုဝိပ္ပလ္လာသကို "တဏှာဝိပ္ပလ္လာသ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဤစကားဖြင့်" ဟူသည် "အကြင်တဏှာဝိပ္ပလ္လာသ" ဟူသော ပါဠိတော်စသည်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ သညာဝါဒ (၁၆) ပါး၊ အသညာဝါဒ (၈) ပါး၊ နေဝသညာနာသညာဝါဒ (၈) ပါးနှင့် ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ (၅) ပါးတို့သည် မိမိတို့ ရရှိသော လားရာဂတိနှင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းကို ကြံဆမှုအစွမ်းဖြင့် သုဘ သုခ အခြင်းအရာအားဖြင့် ယူတတ်ကြကုန်သကဲ့သို့၊ ဥစ္ဆေဒဝါဒ (၇) ပါးတို့သည် ထိုသို့ မယူတတ်ကြကုန်ဟု ပြလိုသဖြင့် "များသောအားဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဆန့်ကျင်ဘက် အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း" ဟူသည် စင်ကြယ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ညစ်ညူးကြောင်း ကိလေသာတို့ တည်ရှိနေသရွေ့ စိတ်သည် စင်ကြယ်သည် မဟုတ်ပေ။ ထိုကိလေသာတို့ကို ပယ်အပ်သောအခါမှသာလျှင် အမှန်တကယ် စင်ကြယ်၏။ ထို့ကြောင့် "မစင်ကြယ်သည်သာတည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ဖြင့်" ဟူသော ပါဠိတော်ကို ထား၍ ဝိပ္ပလ္လာသလမ်းစဉ်ဖြင့်သာလျှင် ဒေသနာတော်ကို ထုတ်ယူပြသအပ်သောကြောင့် "အနုသန္ဓေအလိုက်သာ ဂါထာကို ပြီးဆုံးစေခြင်းငှာ" ဟု ဆိုအပ်၏။

မာရဿာတိ ကိလေသမာရဿ. တဿ ဟိ ဝသေ ဌိတော သေသမာရာနံ ဟတ္ထဂတော ဧဝါတိ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသမာရဂ္ဂဟဏေနေဝါ’’တိအာဒိ.

"မာရ်၏" ဟူသည် ကိလေသာမာရ်၏ ဖြစ်၏။ ထိုကိလေသာမာရ်၏ အလိုသို့ လိုက်ပါတည်ရှိနေသူသည် ကြွင်းသောမာရ်တို့၏ လက်တွင်းသို့ ရောက်ရှိနေသူသာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် "ကိလေသာမာရ်ကို ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင်" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

မာရဗန္ဓနန္တိ သတ္တမာရပက္ခေ မာရဿ ဗန္ဓနန္တိ မာရဗန္ဓနံ. သော ဟိ ကိလေသဗန္ဓနဘူတေ အတ္တနော သမာရကပရိသေ မညတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အန္တလိ…ပေ… မောက္ခသီ’’တိ (မဟာဝ. ၃၃). ဣတရမာရပက္ခေ မာရောဝ ဗန္ဓနန္တိ မာရဗန္ဓနံ. ဝိသင်္ခါရော နိဗ္ဗာနံ.

"မာရဗန္ဓန (မာရ်၏အနှောင်အဖွဲ့)" ဟူသည် သတ္တမာရ်အုပ်စု၌ မာရ်မင်း၏ အနှောင်အဖွဲ့ကို "မာရဗန္ဓန" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသူသည် ကိလေသာအနှောင်အဖွဲ့ဖြစ်သော မိမိ၏ မာရ်မင်းနှင့်တကွသော အသိုင်းအဝိုင်း၌သာ မွေ့လျော်အောက်မေ့တတ်၏။ ထို့ကြောင့် "ကောင်းကင်၌... ပေ... လွတ်မြောက်လိမ့်မည်" ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အခြားသော မာရ်အုပ်စု၌ မာရ်မင်းကိုယ်တိုင်သည်သာ အနှောင်အဖွဲ့ဖြစ်သောကြောင့် "မာရဗန္ဓန" ဟု ဆိုအပ်၏။ "ဝိသင်္ခါရ" ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ဖြစ်၏။

မောဟသမ္ပယောဂတော စိတ္တံ ‘‘မူဠှ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ရတ္တဒုဋ္ဌာနမ္ပိ မူဠှတာယ သဗ္ဘာဝေ ‘‘မူဠှ’’န္တိ ဝိသုံ ဝစနံ အာဝေဏိကမောဟဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဒွိန္နံ မောမူဟစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဝသေနာ’’တိ အာဟ. ဧဝန္တိ ဧဝံ ရာဂါဒိအကုသလပ္ပတ္တိယာ ကုသလဘဏ္ဍစ္ဆေဒနတော အရက္ခိတံ စိတ္တံ ဟောတိ, သဗ္ဗောပိ မိစ္ဆာဘိနိဝေသော ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ သမောသရဏံ ဂစ္ဆတီတိ အာဟ ‘‘မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ …ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. သဗ္ဗေပီတိ ‘‘အရက္ခိတံ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဟတံ, ထိနမိဒ္ဓါဘိဘူတ’’န္တိ တီဟိပိ ပဒေဟိ ဝုတ္တဓမ္မာ.

မောဟနှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့် စိတ်ကို "မုဠှ (တွေဝေသောစိတ်)" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ရာဂရှိသူ ဒေါသရှိသူတို့အားလည်း တွေဝေမှု ရှိနေသော်လည်း "တွေဝေသောစိတ်" ဟူ၍ သီးခြားခွဲခြား၍ ဆိုရခြင်းသည် သီးခြားဖြစ်သော အာဝေဏိကမောဟ၏ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် "မောမူဟစိတ်နှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဤသို့" ဟူသည် ဤသို့ ရာဂစသော အကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ကုသိုလ်တရားတည်းဟူသော ဥစ္စာပစ္စည်း ပျက်စီးတတ်သဖြင့် မစောင့်ရှောက်အပ်သော စိတ်ဖြစ်၏၊ ခပ်သိမ်းသော မိစ္ဆာစွဲလမ်းမှု အားလုံးသည် ဤတရား၌သာ အကျုံးဝင် သက်ရောက်၏ဟု ဆိုလိုသဖြင့် "မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ... ပေ... သိအပ်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "အားလုံးတို့လည်း" ဟူသည် "မစောင့်ရှောက်အပ်သော၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် ဖျက်ဆီးအပ်သော၊ ထိနမိဒ္ဓ လွှမ်းမိုးအပ်သော" ဟူသော ပုဒ်သုံးပါးတို့ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတို့ ဖြစ်သည်။

စက္ခုနာတိ ဒွါရေန. ရူပန္တိ ဝိသဘာဂဝတ္ထုသန္နိဿိတံ ရူပါယတနံ. နိမိတ္တဂ္ဂါဟီတိ ‘‘ဣတ္ထီ’’တိ ဝါ ပုရိသော’’တိ ဝါ ‘‘သုဘ’’န္တိ ဝါ ‘‘အသုဘ’’န္တိ ဝါ ပရိကပ္ပိတနိမိတ္တံ [Pg.88] ဂဏှာတိ, တဿ ဝါ ဂဟဏသီလော. အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီတိ ဟတ္ထပါဒဟသိတကထိတာဒိပ္ပဘေဒေ ကိလေသာနံ အနု အနု ဗျဉ္ဇနတော အနုဗျဉ္ဇနသညိတေ အာကာရေ ဂဏှာတိ, တေသံ ဝါ ဂဟဏသီလော. ယတွာဓိကရဏန္တိ ယံ နိမိတ္တံ, နိမိတ္တာနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂဟဏနိမိတ္တန္တိ အတ္ထော. ဧဝံ ‘‘စက္ခုန္ဒြိယံ အသံဝုတံ ဝိဟရန္တ’’န္တိ, ယော ‘‘နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ, အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီ’’တိ စ ဝုတ္တော ပုဂ္ဂလော, တမေနံ စက္ခုန္ဒြိယံ စက္ခုဒွါရံ အသံဝုတံ သတိကဝါဋေန အပိဟိတံ ကတွာ ဝတ္တန္တံ, တဿ စ ရူပဿ ဣဋ္ဌာကာရဂ္ဂဟဏေ အဘိဇ္ဈာ, အနိဋ္ဌာကာရဂ္ဂဟဏေ ဒေါမနဿံ, အသမပေက္ခနေ မောဟော မိစ္ဆာဘိနိဝေသေ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌီတိ ဧဝံ အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒါ, အညေ စ လာမကဋ္ဌေန ပါပကာ အကောသလ္လသမ္ဘူတဋ္ဌေန အကုသလာ ဓမ္မာ အနွာဿဝေယျုံ အနု အနု ပဝတ္တေယျုံ.

"မျက်စိဖြင့်" ဟူသည် မျက်စိတံခါး (စက္ခုဒွါရ) အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ရူပ" ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက် ဝတ္ထုကို မှီ၍ဖြစ်သော ရူပါရုံ ဖြစ်သည်။ "နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ" ဟူသည် "မိန်းမ" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ယောက်ျား" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "တင့်တယ်၏" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "မတင့်တယ်" ဟူ၍လည်းကောင်း ကြံဆအပ်သော အမှတ်နိမိတ်ကို ယူတတ်သူ၊ သို့မဟုတ် ထိုသို့ယူလေ့ရှိသော သဘောရှိသူ ဖြစ်သည်။ "အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီ" ဟူသည် လက်၊ ခြေ၊ ရယ်မောခြင်း၊ စကားပြောခြင်း စသော ကွဲပြားမှုတို့၌ ကိလေသာတို့ကို အစဉ်တစိုက် ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် "အနုဗျည်း" ဟု အမှတ်ပြုအပ်သော အခြင်းအရာတို့ကို ယူတတ်သူ၊ သို့မဟုတ် ထိုသို့ယူလေ့ရှိသော သဘောရှိသူ ဖြစ်သည်။ "ယတွာဓိကရဏံ" ဟူသည် အကြင်နိမိတ်ကို၊ အမှတ်နိမိတ်နှင့် အနုဗျည်းတို့ကို ယူခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော နိမိတ်ကို ဟူလိုသည်။ ဤသို့လျှင် "စက္ခုန္ဒြေကို မစောင့်စည်းဘဲ နေ၏" ဟု ဆိုအပ်သော "နိမိတ္တဂ္ဂါဟီ၊ အနုဗျဉ္ဇနဂ္ဂါဟီ" ဟု ဆိုအပ်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် စက္ခုန္ဒြေတည်းဟူသော စက္ခုဒွါရကို သတိတည်းဟူသော တံခါးရွက်ဖြင့် မပိတ်ဘဲ စောင့်စည်းမှုကင်းလျက် နေသည်ရှိသော် ထိုရူပါရုံ၏ ကောင်းမြတ်သော အခြင်းအရာကို ယူခြင်းကြောင့် အဘိဇ္ဈာသည်လည်းကောင်း၊ မကောင်းသော အခြင်းအရာကို ယူခြင်းကြောင့် ဒေါမနဿသည်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ မဆင်ခြင်ခြင်းကြောင့် မောဟသည်လည်းကောင်း၊ မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်းကြောင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည်လည်းကောင်း၊ ဤသို့လျှင် အဘိဇ္ဈာ၊ ဗျာပါဒတို့နှင့်တကွ ယုတ်ညံ့သော သဘောအားဖြင့် ယုတ်မာကုန်သော၊ မလိမ္မာခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အခြားသော အကုသိုလ်တရားတို့သည် အစဉ်တစိုက် လိုက်၍ စီးဝင်ဖြစ်ပေါ်လာကုန်ရာ၏။

တဿ သံဝရာယ န ပဋိပဇ္ဇတီတိ တဿ စက္ခုဒွါရဿ သံဝရာယ သတိကဝါဋေန ပိဒဟနတ္ထံ န ပဋိပဇ္ဇတိ. သာ ပန အပ္ပဋိပတ္တိ စက္ခုန္ဒြိယဿ အနာရက္ခာသံဝရဿ အနုပ္ပာဒေါတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ရက္ခတိ…ပေ… အာပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. ဇဝနေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနောပိ ဟိ အသံဝရော တေန ဒွါရေန ပဝတ္တနတော ‘‘စက္ခုန္ဒြိယာသံဝရော’’တွေဝ ဝုစ္စတီတိ. သေသဒွါရေသုပိ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘ပုဗ္ဗန္တကပ္ပနဝသေန စာ’’တိအာဒိနာ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေန္တော ‘‘သင်္ခေပတော စ ဝိတ္ထာရော အညော’’တိ ကတွာ တံ သမုစ္စိနန္တော ‘‘ယာ စ ခေါ ဣမာ’’တိအာဒိမာဟ.

"Tassa saṃvarāya na paṭipajjatī" ဟူသည်မှာ ထိုမျက်စိတံခါး (စက္ခုဒွါရ) ကို စောင့်စည်းခြင်းအလို့ငှာ သတိတည်းဟူသော တံခါးရွက်ဖြင့် ပိတ်ဆို့ခြင်းငှာ မကျင့်ပေ။ ထိုသို့ မကျင့်ခြင်းသည် စက္ခုန္ဒြေကို မစောင့်ရှောက်ခြင်း၊ မစောင့်စည်းခြင်း၊ မဖြစ်ပေါ်စေခြင်း ဖြစ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် "မစောင့်ရှောက်... ပေ... ရောက်၏" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဇဝနစိတ္တက္ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အစောင့်အစည်းမရှိမှု (အသံဝရ) ကိုလည်း ထိုတံခါးဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် "စက္ခုန္ဒြိယအသံဝရ" ဟူ၍သာ ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသော တံခါး (ဒွါရ) တို့၌လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ "Pubbantakappanavasena ca" စသည်ဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို အကျယ်အားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် "အကျဉ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း တခြားစီဖြစ်၏" ဟု ပြု၍ ထိုအချက်ကို စုပေါင်းလျက် "yā ca kho imā" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ယထာဝုတ္တာ အကုသလာ ဓမ္မာတိ ဒွါဒသ အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒဓမ္မာ, တေသံ ဝတ္ထူနိ ဝါ. တေ ဟိ သမုဒယဝဇ္ဇာ ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ. ‘‘ဧဝ’’န္တိ ဣမိနာ နေတ္တိပါဠိယံ, အဋ္ဌကထာယဉ္စ နိဒ္ဓါရိတပ္ပကာရေန. ဣဓာတိ ဣမိဿံ ‘‘အရက္ခိတေန စိတ္တေနာ’’တိ ဂါထာယံ.

"Yathāvuttā akusalā dhammā" ဟူသည်မှာ ဆယ့်နှစ်ပါးသော အကုသိုလ်စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု တရားတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုတရားတို့၏ တည်ရာ ဝတ္ထုတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုတရားတို့သည် သမုဒယသစ္စာကို ချန်လှပ်၍ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "Eva" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် နတ္တိပါဠိတော်၌လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌လည်းကောင်း ဆုံးဖြတ်သတ်မှတ်အပ်သော အပြားအားဖြင့် ဖြစ်၏။ "Idha" ဟူသည်မှာ ဤ "arakkhitena cittenā" ဟူသော ဂါထာ၌ ဖြစ်၏။

ယဒိပိ ဒေသနာဟာရသမ္ပာတပါဠိယံ ‘‘တသ္မာ ရက္ခိတစိတ္တဿာ’’တိ ဂါထာ သရူပတော န ဂဟိတာ, အတ္ထတော ပန ‘‘တေသံ ဘဂဝါ ပရိညာယာ’’တိအာဒိနာ ဂဟိတာ ဧဝါတိ တဿာ ဂဟိတဘာဝံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကထံ ဒေသေတီ’’တိ ပုစ္ဆိတွာ ‘‘တသ္မာ ရက္ခိတစိတ္တဿာ’’တိ ဂါထံ ဥဒ္ဓရိ.

ဒေသနာဟာရသမ္ပါတပါဠိတော်၌ "tasmā rakkhitacittassa" ဟူသော ဂါထာကို ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ (သရုပ်အားဖြင့်) မယူအပ်သော်လည်း၊ အနက်အားဖြင့်မူ "tesaṃ bhagavā pariññāyā" စသည်ဖြင့် ယူအပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ထိုဂါထာကို ယူအပ်သော အဖြစ်ကို ရှင်းလင်းပြသခြင်းငှာ "kathaṃ deseti" ဟု မေးမြန်း၍ "tasmā rakkhitacittassa" ဟူသော ဂါထာကို ထုတ်ဆောင်ပြသတော်မူ၏။

ယောနိသောမနသိကာရေန ကမ္မံ ကရောန္တောတိ ‘‘သော ‘ဣဒံ ဒုက္ခ’န္တိ ယောနိသော မနသိ ကရောတီ’’တိအာဒိနာ နယေန ဝိပဿနာသင်္ခါတေန ယောနိသောမနသိကာရေန ဘာဝနာကမ္မံ ကရောန္တော, ဘာဝေန္တောတိ အတ္ထော[Pg.89]. ယထာဘူတဉာဏန္တိ ဉာတပရိညာယ ပုဗ္ဗဘာဂဝိပဿနာယ ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ ရူပသမုဒယော, အဝိဇ္ဇာနိရောဓာ ရူပနိရောဓော’’တိအာဒိနာ (ပဋိ. မ. ၁.၅၀) သမပညာသာယ အာကာရေဟိ. နိရယဂတိယံ ဒုက္ခဒုက္ခတာ, သုဂတိဝိသေသေ ဗြဟ္မလောကေကဒေသေ သင်္ခါရဒုက္ခတာ, ဣတရတ္ထ ဒွေ တိဿောပီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယထာသမ္ဘဝံ တိဝိဓဒုက္ခတာယောဂေနာ’’တိ.

"Yonisomanasikārena kammaṃ karonto" ဟူသည်မှာ "ထိုသူသည် 'ဤကား ဆင်းရဲတည်း' ဟု သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်း၏" စသော နည်းဖြင့် ဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော နှလုံးသွင်းမှန်မှု (ယောနိသောမနသိကာရ) ဖြင့် ဘာဝနာအမှုကို ပြုလုပ်လျက်ရှိသော၊ ပွားများအားထုတ်လျက်ရှိသောသူ ဟူသည်မှာ အနက်ဖြစ်၏။ "Yathābhūtañāṇa" (ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသောဉာဏ်) ဟူသည်မှာ ဉာတပရိညာ၏ ရှေးဦးအဖို့ဖြစ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် "အဝိဇ္ဇာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရုပ်ဖြစ်၏၊ အဝိဇ္ဇာချုပ်ခြင်းကြောင့် ရုပ်ချုပ်၏" စသည်ဖြင့် (ပဋိသံ။ ၁။ ၅၀) ငါးဆယ်သော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် သိခြင်း ဖြစ်၏။ ငရဲဘုံသို့ ရောက်ရာ၌ ဒုက္ခဒုက္ခတာ၊ သုဂတိအထူးဖြစ်သော ဗြဟ္မာ့ဘုံ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ သင်္ခါရဒုက္ခတာ၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ဘုံဘဝတို့၌ ဒုက္ခနှစ်မျိုး သို့မဟုတ် သုံးမျိုးစလုံးပင် ဖြစ်တတ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် "ဖြစ်နိုင်သမျှအားဖြင့် သုံးပါးသော ဒုက္ခတာတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ဒေသနာဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဒေသနာဟာရသမ္ပါတဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

၂. ဝိစယဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ

၂. ဝိစယဟာရသမ္ပါတဝဏ္ဏနာ

၅၃. ကုသလဓမ္မာရမ္မဏာတိ ကုသလဓမ္မေ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တိမတ္တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န တေသံ အာရမ္မဏပစ္စယတံ ဣဓ ‘‘ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အဓိပ္ပေတတ္တာ. န ဟိ ကဒါစိ အနုပါဒါနိယာ ဓမ္မာ ဥပါဒါနာရမ္မဏာ ဟောန္တိ. ဖလဓမ္မေ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တာယ တဏှာယ ဂဟိတတ္တာ ‘‘ကုသလ…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. ဒေသနာဟာရေတိ ဒေသနာဟာရသမ္ပာတေ. ကထံ ပန ကုသလဘာဝေါတိ ‘‘ကုသလာ’’တိ ဝစနမတ္တံ ဂဟေတွာ စောဒေတိ, တဉ္စ နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ပဟာနဟေတုဘာဝေါပိဿာ သိယာ စောဒကေန သမ္ပဋိစ္ဆိတောဝ. ‘‘မာနောပိ ဒုဝိဓော’’တိအာဒိနာ မာနဿ စ တဿာ တဏှာယ စ သေဝိတဗ္ဗဘာဝေါ အကုသလာနံ ပဟာနာယ, ကုသလာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ စ ပစ္စယဘာဝတော.

၅၃. "Kusaladhammārammaṇā" ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်ပေါ်ရုံမျှကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုအပ်၏၊ ထိုကုသိုလ်တရားတို့၏ အာရမ္မဏပစ္စည်းအဖြစ်ကြောင့် မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ဤနေရာ၌ "kusalā dhammā" ဟူသည်မှာ လောကုတ္တရာတရားတို့ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဥပါဒါန်၏ အရာမဟုတ်သော (အနုပါဒါနိယ) တရားတို့သည် ဘယ်သောအခါမျှ ဥပါဒါန်၏ အာရုံ (ဥပါဒါနာရမ္မဏ) မဖြစ်ကုန်။ ဖိုလ်တရားကို ရည်ညွှန်း၍ ဖြစ်သော တဏှာဖြင့် ယူအပ်သောကြောင့် "kusala... pe... daṭṭhabbo" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "Desanāhāre" ဟူသည်မှာ ဒေသနာဟာရသမ္ပါတ၌ ဖြစ်၏။ "ကုသိုလ်ဖြစ်ခြင်းသည် အသို့နည်း" ဟု "kusalā" ဟူသော စကားမျှကိုသာ ယူ၍ ကန့်ကွက် (စောဒနာ) တတ်၏၊ ထိုစောဒနာကို သာဓက (ဥပမာ) မျှသာဟု မှတ်အပ်၏၊ ပယ်ရှားခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းသည်လည်း ထိုကန့်ကွက်သူက ဝန်ခံလက်ခံအပ်သည်သာ ဖြစ်ရာ၏။ "Mānopi duvidho" စသည်ဖြင့် မာန၏လည်းကောင်း၊ ထိုတဏှာ၏လည်းကောင်း မှီဝဲအပ်သော အဖြစ်သည် အကုသိုလ်တို့ကို ပယ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း အထောက်အပံ့ (ပစ္စည်း) ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

နေက္ခမ္မဿိတံ ဒေါမနဿံ နာမ ‘‘အရိယဘူမိံ ပါပုဏိတုံ နာသက္ခိ’’န္တိ အနုသောစတော ဥပ္ပန္နံ ဒေါမနဿန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝန္တိ ဣမိနာ ပါဠိယံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန, ပိဟံ ဥပဋ္ဌပေတွာ ဆသု ဒွါရေသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ အာပါထဂတေ အနိစ္စာဒိဝသေန ဝိပဿနံ ပဋ္ဌပေတွာတိ ယောဇနာ. ဣဋ္ဌာရမ္မဏဉ္စေတ္ထ ယထာဝုတ္တအနုသောစနဒေါမနဿုပ္ပတ္တီနံ ယထာဘိနိဝိဋ္ဌဿ အာရမ္မဏဿ အနိဋ္ဌတာယာတိ ဒဿနတ္ထံ. ‘‘ကထံ နေက္ခမ္မဝသေနာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ဝိပဿနာဝသေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝိပဿနာဒိဝိနိမုတ္တာ ဝါ ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေန ဝုတ္တာ ကုသလာ ဓမ္မာ ဣဓ နေက္ခမ္မံ. အနုဿတိဂ္ဂဟဏေန ဥပစာရဇ္ဈာနမေဝ ဂဟိတန္တိ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနာဒိဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. အာဒိသဒ္ဒေန ဒုတိယဇ္ဈာနတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ အဂ္ဂဖလာ ဥပရိဝိသေသာ သင်္ဂဟိတာ. ယာယ ပညာဝိမုတ္တိယာ.

နေက္ခမ္မဿိတ ဒေါမနဿ မည်သည်ကား "အရိယာမြေသို့ မရောက်နိုင်ခဲ့ပါတကား" ဟု စိုးရိမ်ပူပန်သောသူအား ဖြစ်ပေါ်လာသော နှလုံးမသာယာမှု (ဒေါမနဿ) ဖြစ်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ "Evaṃ" ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပါဠိတော်၌ ဟောကြားအပ်သော အပြားအားဖြင့် တောင့်တမှုကို ဖြစ်စေ၍ ဒွါရခြောက်ပါးတို့၌ အလိုရှိအပ်သော အာရုံ (ဣဋ္ဌာရုံ) ထင်လာသောအခါ အနိစ္စစသည်ဖြင့် ဝိပဿနာကို တည်ဆောက်၍ ဟု ယှဉ်အပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဣဋ္ဌာရုံ (အလိုရှိအပ်သောအာရုံ) ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ပူပန်မှု ဒေါမနဿဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့၏ စွဲလမ်းအပ်သော အာရုံသည် မနှစ်သက်ဖွယ် (အနိဋ္ဌ) အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏ဟု ပြသရန် ဖြစ်၏။ "Kathaṃ nekkhammavasena" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ဖွင့်ဆိုရန် "vipassanāvasena" စသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ဝိပဿနာစသည်မှ လွတ်ကင်း၍ ပထမဈာန် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဤနေရာ၌ နေက္ခမ္မ ဟု ဆိုအပ်၏။ အနုဿတိကို ယူခြင်းဖြင့် ဥပစာရဈာန်ကိုသာ ယူအပ်၏ဟု "paṭhamajjhānādivasena" ဟု ဆိုအပ်၏။ "Ādi" ပုဒ်ဖြင့် ဒုတိယဈာန်မှစ၍ အရဟတ္တဖိုလ်တိုင်အောင် အထက်အထူးတရားတို့ကို သိမ်းသွင်းယူအပ်ကုန်၏။ "Yāya" ဟူသည်မှာ ပညာဝိမုတ္တိဖြင့် ဖြစ်၏။

ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိဘာဝေနာတိ [Pg.90] ဥပေက္ခာဇနိတသတိပါရိသုဒ္ဓိသဗ္ဘာဝေန. ကမ္မယောဂ္ဂန္တိ ဝိပဿနာဘာဝနာဒိကမ္မဿ ယောဂ္ဂံ အနုရူပံ အနုစ္ဆဝိကံ. အဿဒ္ဓိယေတိ အဿဒ္ဓိယဟေတု, ‘‘အဿဒ္ဓိယေနာ’’တိပိ ပဌန္တိ, သော ဧဝတ္ထော. ဩဘာသဂတန္တိ ဉာဏောဘာသဂတံ. ကာမံ ပုဗ္ဗေပိ ပညာ ဝုတ္တာ, အဿဒ္ဓိယာဒီဟိ ပန အညေသံ ကိလေသာနံ ဝိဓမနမ္ပိ ပညာယ ဧဝ ဟောတိ, သာ စ ဧဝံဘူတာတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဩဘာသဂတံ ကိလေသန္ဓကာရေ န ဣဉ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

"Upekkhāsatipārisuddhibhāvena" ဟူသည်မှာ ဥပေက္ခာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော သတိသန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်း ရှိနေခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ "Kammayogga" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာဘာဝနာစသော အမှုအတွက် သင့်လျော်သော၊ လျောက်ပတ်သော၊ အပ်စပ်သော ဖြစ်၏။ "Assaddhiye" ဟူသည်မှာ မယုံကြည်ခြင်း (အသဒ္ဓိယ) ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ "assaddhiyena" ဟူ၍လည်း ဖတ်ကြ၏၊ ထိုပုဒ်သည်လည်း အနက်တူပင် ဖြစ်၏။ "Obhāsagata" ဟူသည်မှာ ဉာဏ်၏ အလင်းရောင်သို့ ရောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ အကယ်စင်စစ် ရှေး၌လည်း ပညာကို မိန့်ဆိုခဲ့၏၊ သို့သော် အသဒ္ဓိယစသည်တို့ဖြင့် အခြားသော ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးပယ်ဖျောက်ခြင်းသည် ပညာဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်၏၊ ထိုပညာသည်လည်း ဤကဲ့သို့ သဘောရှိ၏ဟု ပြသခြင်းငှာ "အလင်းသို့ ရောက်သောပညာသည် ကိလေသာတည်းဟူသော အမှောင်ထု၌ တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

ကောပေါ ကောဓော. အပ္ပစ္စယော ဒေါမနဿံ. ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏာဒိကာ ဆ အဘိညာ ပါကဋာ ဧဝါတိ ‘‘ဒွေ စ ဝိသေသေ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မေ ဒဿေတုံ ‘‘မနောမယိဒ္ဓိ, ဝိပဿနာဉာဏဉ္စာ’’တိ အာဟ. အင်္ဂဏာနိ ရာဂါဒယော. ဥပက္ကိလေသာ အဘိဇ္ဈာဝိသမလောဘာဒယော. အနုလောမနံ တဒေကဋ္ဌတာ. ဖန္ဒနာ ဒုဗ္ဗလာ ဝိက္ခေပပ္ပဝတ္တိ. ဗလဝတီ အနဝဋ္ဌာနံ. သဗ္ဗော မိစ္ဆာဘိနိဝေသော အယောနိသောမနသိကာရေန ဟောတိ, မိစ္ဆာဝိတက္ကေန စ. တတ္ထ အယောနိသောမနသိကာရော အကုသလစိတ္တုပ္ပာဒေါ တပ္ပရိယာပန္နော မိစ္ဆာဝိတက္ကော ဝိက္ခေပသဟိတော ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘မိစ္ဆာဘိနိဝေသဟေတုတာယ ဒိဋ္ဌိပက္ခော’’တိ ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, အယောနိသော မနသိကာရောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၄).

"Kopo" ဟူသည်မှာ အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောဓ) ဖြစ်၏။ "Appaccayo" ဟူသည်မှာ စိတ်မချမ်းသာခြင်း (ဒေါမနဿ) ဖြစ်၏။ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်စသော အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးတို့သည် ထင်ရှားကုန်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "ထူးခြားသော တရားနှစ်ပါး" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သော တရားတို့ကို ပြခြင်းငှာ "မနောမယိဒ္ဓိနှင့် ဝိပဿနာဉာဏ်" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Aṅgaṇa" (ညစ်ညူးမှု) တို့သည် ရာဂစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "Upakkilesa" (ညစ်ညူးကြောင်းတရား) တို့သည် အဘိဇ္ဈာ၊ ဝိသမလောဘစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ "Anulomana" (လျောက်ပတ်ခြင်း) ဟူသည်မှာ ထိုတရားနှင့် တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိခြင်း ဖြစ်၏။ "Phandanā" (တုန်လှုပ်ခြင်း) ဟူသည်မှာ အားနည်းသော စိတ်ပျံ့လွင့်မှု ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ "Balavatī" (ပြင်းထန်သော တုန်လှုပ်ခြင်း) ဟူသည်မှာ မတည်ငြိမ်ခြင်း (အနဝဋ္ဌာန) ဖြစ်၏။ အလုံးစုံသော မှားယွင်းသော စွဲလမ်းမှု (မိစ္ဆာဘိနိဝေသ) သည် မသင့်တင့်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (အယောနိသောမနသိကာရ) ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မှားယွင်းစွာ ကြံစည်ခြင်း (မိစ္ဆာဝိတက်) ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် မသင့်တင့်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းသည် အကုသိုလ်စိတ်ဖြစ်ပေါ်မှုဖြစ်ပြီး ထိုစိတ်၌ အကျုံးဝင်သော မိစ္ဆာဝိတက်သည် ပျံ့လွင့်မှုနှင့် ယှဉ်သည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ "မှားယွင်းသော စွဲလမ်းခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ အဖို့အစု ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်ခဲ့သည်မဟုတ်ပါလော။ ထို့ကြောင့်ပင် "ဝိတက်သည်လည်း မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏၊ မသင့်တင့်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းသည်လည်း မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏" ဟု (ပဋိသံ။ ၁။ ၁၂၄) မိန့်တော်မူသည်။

အထ ဝါ ဣဉ္ဇနာတိ ဖန္ဒနာ, ဒိဋ္ဌပရိတ္တာသော. ယထာဟ ‘‘တဒပိ တေသံ ဘဝတံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ အဇာနတံ အပဿတံ ဝေဒယိတံ တဏှာဂတာနံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၁၀၅ အာဒယော). အဋ္ဌိတီတိ အနဝဋ္ဌာနံ, ဒိဋ္ဌိဝိတက္ကော. တေန ဟိ ပုထုဇ္ဇနော ကာလေ သဿတံ, ကာလေ ဥစ္ဆေဒန္တိ တံ တံ ဒိဋ္ဌိဂ္ဂဟဏံ ပက္ခန္ဒန္တော သတ္တတော ပရိဗ္ဘဋ္ဌအန္ဓော ဝိယ, သမုဒ္ဒေ ဝိဿဋ္ဌဝါဟနိကာ ဝိယ, ယန္တေ ယုတ္တဂေါဏော ဝိယ စ တထာ တထာ ပရိဗ္ဘမတိ. တေနာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိယောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနံ, ဝိတက္ကောပိ ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန’’န္တိ (ပဋိ. မ. ၁.၁၂၄) စ. ဧတသ္မိဉ္စ ပက္ခေ မိစ္ဆာဘိနိဝေသတာယ, မိစ္ဆာဘိနိဝေသဟေတုတာယ စ တဿာ ဒွေ ပက္ခာတိ ဧကဒေသသရူပေကသေသော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

သို့မဟုတ်ပါက လှုပ်ရှားခြင်း ‘ဣဉ္ဇနာ’ ဟု ဆိုအပ်သော တုန်လှုပ်ခြင်း ‘ဖန္ဒနာ’ သည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကြောင့် ထိတ်လန့်ခြင်း (သို့မဟုတ်) ဒိဋ္ဌိကြောင့် တုန်လှုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် “မသိမမြင်ဘဲ တဏှာသို့ ကပ်ရောက်၍ ခံစားကြကုန်သော ထိုအသျှင်သမဏဗြာဟ္မဏတို့၏ ထို (ခံစားခြင်း) သည်ပင်လျှင် တဏှာ-ဒိဋ္ဌိဖြင့် တုန်လှုပ်ခြင်း သက်သက်သာတည်း” ဟု (ဒီဃနိကာယ် သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂပါဠိ စသည်၌) မိန့်တော်မူခဲ့သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ‘အဋ္ဌိတိ’ ဟူသည် မတည်တံ့ခြင်း၊ ဒိဋ္ဌိဝိတက် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ပုထုဇဉ်သည် တစ်ခါတစ်ရံ သဿတဒိဋ္ဌိသို့၊ တစ်ခါတစ်ရံ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသို့ ထိုထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူကို သက်ဝင်လျက်၊ လမ်းမှားသို့ ရောက်သော မျက်စိကန်းသူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သမုဒ္ဒရာ၌ လွှတ်လိုက်သော လှေသည်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မောင်းဆုံ (ဆီစက်) ၌ ကန်တော့ချာတွင် တပ်ထားသော နွားကဲ့သို့လည်းကောင်း ထိုထိုသို့ လှည့်လည်နေရ၏။ ထို့ကြောင့် “ဒိဋ္ဌိတို့သည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်ကုန်၏၊ ဝိတက်သည်လည်း ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာဖြစ်၏” ဟု (ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ပါဠိတော်၌) မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤအစု၌လည်း မိစ္ဆာအယူသို့ စွဲလမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာအယူသို့ စွဲလမ်းခြင်း၏ အကြောင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဒိဋ္ဌိ၏ နှစ်ဦးသော အစုတို့ကို ‘ဧကဒေသသာရူပေကသေသ’ နည်းဖြင့် ပြုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။

‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိနာ ‘‘သော ဥပရိမ’’န္တိအာဒိပါဠိယံ သမ္ဗန္ဓံ ဒဿေတိ. ပဋိဃသညာတိ ဘုမ္မတ္ထေ ပစ္စတ္တဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဋိဃ…ပေ… သညာသူ’’တိ အာဟ. ရူပါဝစရသညာတိ သညာသီသေန ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ ဝဒတိ. နာနတ္တသညာတိ [Pg.91] နာနာသဘာဝါ, နာနာသဘာဝေ ဝါ အာရမ္မဏေ သညာ. ဌပေတွာ ပဋိဃသညာ အဝသိဋ္ဌကာမာဝစရသညာ ဟေတာ. တာ သမတိက္ကမတီတိ တာ ရူပသညာနာနတ္တသညာယော အာရမ္မဏေဟိ သဒ္ဓိံ သမ္မဒေဝ အတိက္ကမတိ.

“ဧဝံ” အစရှိသော စကားဖြင့် “သော ဥပရိမံ” အစရှိသော ပါဠိတော်၌ အဆက်အစပ်ကို ပြ၏။ “ပဋိဃသညာတိ” ဟူသည် သတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌ ပထမာဝိဘတ်ဖြစ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် “ပဋိဃ...ပေ... သညာသု” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ရူပါဝစရသညာတိ” ဟူသည် သညာကို ဦးစီးခေါင်းဆောင်ပြု၍ ရူပါဝစရဈာန်တို့ကို မိန့်တော်မူ၏။ “နာနတ္တသညာတိ” ဟူသည် အမျိုးမျိုးသော သဘောရှိကုန်သော သို့မဟုတ် အမျိုးမျိုးသော သဘောရှိသော အာရုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော သညာတို့တည်း။ ပဋိဃသညာကို ဖယ်ထား၍ ကျန်ရှိသော ကာမာဝစရသညာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “တာ သမတိက္ကမတီတိ” ဟူသည် ထိုရူပသညာ၊ နာနတ္တသညာတို့ကို အာရုံများနှင့်တကွ ကောင်းစွာ ကျော်လွန်၏။

ရူပါဝစရဇ္ဈာနောဘာသောပိ ကသိဏာရမ္မဏာ. ကသိဏနိဿန္ဒော ဟိ အာရုပ္ပဇ္ဈာနုပ္ပတ္တိ. ဒဿနန္တိ ကသိဏရူပါနံ ဒဿနံ. အဘိဇ္ဈာဗျာပါဒပ္ပဟာနေန သဒ္ဓိံ ဝီရိယာရမ္ဘော ဥပကာရကော သမထော သတိပဿဒ္ဓိယော ပရိက္ခာရင်္ဂတာ ဝုတ္တာ ဧဝ. သတိရဟိတံ သမ္မသနံ နာမ နတ္ထီတိ ‘‘ယာ ဥပဋ္ဌိတာ သတိ အသမ္မုဋ္ဌာ, အယံ ဝိပဿနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန သတိသီသေန ဝိပဿနာ ဂဟိတာတိ ဒဿေတိ. သမ္မောသာနံ ပဟာနမာဟာတိ သမ္ဗန္ဓော.

ရူပါဝစရဈာန်၏ အရောင်အဝါသည်လည်း ကသိဏအာရုံကြောင့် ဖြစ်၏။ ကသိဏမှ ထွက်ပေါ်လာခြင်း (ကသိဏ၏ အကျိုး) သည်သာလျှင် အရူပဈာန် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ဒဿနန္တိ” ဟူသည် ကသိဏရုပ်တို့ကို မြင်ခြင်းတည်း။ အဘိဇ္ဈာ၊ ဗျာပါဒတို့ ပယ်ခြင်းနှင့်တကွ ဝီရိယအားထုတ်ခြင်း၊ ဥပကာရကဖြစ်သော သမထ၊ သတိ၊ ပဿဒ္ဓိတို့သည် အခြံအရံအင်္ဂါအဖြစ်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်ပြီးကုန်သည်သာတည်း။ သတိကင်းသော ဆင်ခြင်ခြင်း (သမ္မသန) မည်သည် မရှိသဖြင့် “ထင်ရှားစွာ တည်ရှိသော မမေ့လျော့သော သတိသည် ဝိပဿနာဖြစ်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုသတိကို ဦးစီးခေါင်းဆောင်ပြု၍ ဝိပဿနာကို ယူအပ်ကြောင်း ပြ၏။ “သမ္မောသာနံ ပဟာနမာဟာ” (မေ့လျော့ခြင်းကို ပယ်ခြင်းကို မိန့်တော်မူ၏) ဟု အဆက်အစပ်ရှိ၏။

၅၄. ပစ္စုပ္ပန္နသုခအာယတိသုခဝိပါကကိရိယနိရာမိသအကာပုရိသသေဝိတဘာဝေဟိ ဧဝ သေသာ ပါဠိယံ ဧတဿ သမာဓိဿ သန္တပဏီတတာဒိဝိသေသာ ဝုတ္တာ, တေပိ ဣဓ သင်္ဂဟိတာတိ တေသံ ပဒါနံ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အင်္ဂသန္တတာယာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အင်္ဂသန္တတာယာတိ ဖလဈာနင်္ဂါနံ ဥပသန္တတာယ. ကိလေသဒရထသန္တတာယာတိ ကိလေသဒရထပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ. ပဏီတောတိ ဥဠာရော. ဧကောဒိဘာဝေနာတိ မဂ္ဂသမာဓိသင်္ခါတေန ဧကောဒိဘာဝေန. ဧကောဒိဘာဝန္တိ သမာဓာနံ. လောကိယသမာဓိဿ ပစ္စနီကနီဝရဏပဌမဇ္ဈာနနိကန္တိအာဒီနိ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာနိ, အညေ စ ကိလေသာ ဝါရေတဗ္ဗာ. ဣမဿ ပန အရဟတ္တသမာဓိဿ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓကိလေသတ္တာ န နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗံ, ဝါရေတဗ္ဗဉ္စ အတ္ထီတိ သော မဂ္ဂါနန္တရံ သမာပတ္တိက္ခဏေဝ အပ္ပယောဂေနေဝ အဓိဂတတ္တာ, ဌိတတ္တာ စ အပရိဟာနိဝသေန ဝါ အဓိဂတတ္တာ နသသင်္ခါရနိဂ္ဂယှဝါရိတဂတော.

၅၄. ပစ္စုပ္ပန်၌ ချမ်းသာခြင်း၊ နောင်အခါ၌ ချမ်းသာခြင်း၊ ဝိပါက်ဖြစ်ခြင်း၊ ကိရိယာဖြစ်ခြင်း၊ နိရာမိသ (အာမိသကင်းခြင်း) ဖြစ်ခြင်း၊ ယောက်ျားမြတ်တို့ မှီဝဲအပ်သည် ဖြစ်ခြင်းတို့ဖြင့်သာ ပါဠိတော်၌ ကျန်ရှိကုန်သော ဤသမာဓိ၏ ငြိမ်သက်ခြင်း၊ မွန်မြတ်ခြင်း စသည်တို့၏ ထူးခြားချက်ကို မိန့်တော်မူအပ်ကုန်၏၊ ထို (ထူးခြားချက်) တို့ကိုလည်း ဤ၌ သိမ်းသွင်းအပ်ကုန်၏ဟု ထိုပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် “အင်္ဂသန္တတာယာ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ “အင်္ဂသန္တတာယာ” ဟူသည် ဖလဈာန်အင်္ဂါတို့ ငြိမ်သက်ခြင်းကြောင့်။ “ကိလေသဒရထသန္တတာယာ” ဟူသည် ကိလေသာ ပူပန်ခြင်း ငြိမ်းအေးသွားခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ “ပဏီတော” ဟူသည် မွန်မြတ်သော။ “ဧကောဒိဘာဝေနာ” ဟူသည် မဂ်သမာဓိဟု ဆိုအပ်သော ဧကောဒိဘာဝဖြင့်။ “ဧကောဒိဘာဝံ” ဟူသည် သမာဓိ တည်ကြည်ခြင်း။ လောကီသမာဓိအား ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော နီဝရဏ၊ ပထမဈာန်၌ တပ်မက်ခြင်း (ပထမဈာန်နိကန္တိ) အစရှိသည်တို့ကို နှိမ်နင်းအပ်ကုန်၏၊ အခြားသော ကိလေသာတို့ကိုလည်း တားမြစ်အပ်ကုန်၏။ ဤအရဟတ္တဖိုလ်သမာဓိအားကား ကိလေသာ ငြိမ်းအေးပြီး ဖြစ်သောကြောင့် နှိမ်နင်းအပ် တားမြစ်အပ်သောအရာ မရှိပေ၊ ထိုသမာဓိသည် မဂ်၏အခြားမဲ့ဖြစ်သော ဖလသမာပတ်ခဏ၌ပင် အားထုတ်စရာမလိုဘဲ ရအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တည်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း သို့မဟုတ် မဆုတ်ယုတ်သောအားဖြင့် ရအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း လုံ့လပြု၍ နှိမ်နင်းတားမြစ်ရသော အဖြစ်သို့ မရောက်ပေ။

‘‘သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တော’’တိ ဧတေန အပ္ပဝတ္တမာနာယပိ သတိယာ သတိဗဟုလတာယ သတော ဧဝ နာမာတိ ဒဿေတိ. ‘‘ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေနာ’’တိ ဧတေန ပရိစ္ဆိန္နသတိယာ သတောတိ ဒဿေတိ.

“သတိဝေပုလ္လပတ္တော” ဟူသော ဤစကားဖြင့် မဖြစ်ပေါ်သေးသော်လည်း သတိအများအပြား ရှိနေခြင်းကြောင့် သတိရှိသူဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုအပ်ကြောင်း ပြ၏။ “ယထာပရိစ္ဆိန္နကာလဝသေနာ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သော သတိရှိသဖြင့် သတိရှိသူဖြစ်ကြောင်း ပြ၏။

ဝက္ခမာနေနာတိ ‘‘ပီတိဖရဏာ’’တိအာဒိနာ အနန္တရံ ဝက္ခမာနေန. ‘‘ပီတိဖရဏတာ’’တိ ပန ပါဠိ အာဂတာ. တံ ‘‘ပဉ္စင်္ဂိကော သမ္မာသမာဓီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၃၅၅) သမာဓိအင်္ဂဘာဝေန ပညာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တတော ဧဝ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပီတိဖရဏတာ’’တိအာဒီနဉ္စ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာ ကတာ. တတ္ထ ‘‘သော ဣမမေဝ ကာယံ [Pg.92] ဝိဝေကဇေန ပီတိသုခေန အဘိသန္ဒေတီ’’တိအာဒိနာ (ဒီ. နိ. ၁.၂၂၆) နယေန ပီတိယာ, သုခဿ စ ဖရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

“ဝက္ခမာနေနာ” ဟူသည် “ပီတိဖရဏာ” အစရှိသည်ဖြင့် အခြားမဲ့၌ မိန့်ဆိုလတ္တံ့သော။ ပါဠိတော်၌မူ “ပီတိဖရဏတာ” ဟု လာရှိ၏။ ထိုစကားကို “အင်္ဂါငါးပါးရှိသော သမ္မာသမာဓိ” ဟု သမာဓိ၏အင်္ဂါအဖြစ်ဖြင့် ပညာကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်သာလျှင် အဋ္ဌကထာ၌ “ပီတိဖရဏတာ” အစရှိသည်တို့၏ အနက်အဖွင့်ကို ပြုအပ်၏။ ထို၌ “ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤကိုယ်ကိုပင်လျှင် ဝိဝေကကြောင့်ဖြစ်သော ပီတိ၊ သုခဖြင့် ပျံ့နှံ့စေ၏” အစရှိသော နည်းဖြင့် ပီတိ၊ သုခတို့ ပျံ့နှံ့ခြင်းကို သိအပ်၏။ ကျန်ရှိသောအရာသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။

သမာဓိဝသေန သမထော ဥဒ္ဓဋောတိ သဘာဝဝသေန သမထော ဥဒ္ဓဋော, န ဥပကာရကဓမ္မဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

“သမာဓိဝသေန သမထော ဥဒ္ဓဋော” ဟူသည်ကား သဘောအားဖြင့် သမထကို ထုတ်နုတ်ပြအပ်၏၊ ဥပကာရကတရား၏ စွမ်းအားဖြင့် မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။

၅၅. ရာဂပဋိပက္ခတ္တာ သမာဓိဿ ‘‘အဓိစိတ္တသိက္ခာယ သိက္ခန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဝုတ္တနယာနုသာရေနာတိ ‘‘သုခပဏိဓိအာဒိသမုဂ္ဃာဋနေန အပ္ပဏိဟိတော’’တိအာဒိနာ. ဧတ္ထ စ သင်္ခါရာနံ ခဏဘင်္ဂုရတံ သမ္မဒေဝ ပဿန္တဿ န ရာဂေါ ပတိဋ္ဌံ လဘတီတိ အနိစ္စာနုပဿနာ ရာဂစရိတဿ သပ္ပာယာ ဝုတ္တာ, တထာ သင်္ခါရာနံ သဘာဝဒုက္ခတံ သမ္မဒေဝ ပဿန္တဿ ပကတိယာပိ ဒုက္ခိတေသု ဒုက္ခုပ္ပာဒနံ ဝဏေ ခါရောဒကသေကသဒိသန္တိ န ဒေါသော ပတိဋ္ဌံ လဘတီတိ ဒုက္ခာနုပဿနာ ဒေါသစရိတဿ သပ္ပာယာ ဝုတ္တာ, တထာ သင်္ခါရေသု သမ္မဒေဝ ဃနဝိနိဗ္ဘောဂေ ကတေ အတ္တသုညတာယ ဥပဋ္ဌဟမာနာယ န မောဟော ပတိဋ္ဌံ လဘတီတိ အနတ္တာနုပဿနာ မောဟစရိတဿ သပ္ပာယာ ဝုတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ရာဂပဋိပက္ခတ္တာ သမာဓိဿ ‘‘အဓိစိတ္တသိက္ခာယ သိက္ခန္တော’’တိ ဝုတ္တံ. ဧသ နယော ဣတရေသု. သေသမေတ္ထ သုဝိညေယျံ.

၅၅. သမာဓိသည် ရာဂ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့် “အဓိစိတ္တသိက္ခာ၌ ကျင့်ကြံအားထုတ်သောသူ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ “ဝုတ္တနယာနုသာရေနာ” ဟူသည် “ချမ်းသာကို တောင့်တခြင်း စသည်ကို အမြစ်ပြတ် ပယ်ဖျက်ခြင်းဖြင့် အပ္ပဏိဟိတ” အစရှိသည်ဖြင့်တည်း။ ဤ၌လည်း သင်္ခါရတို့၏ ခဏချင်း ပျက်စီးတတ်သော သဘောကို ကောင်းစွာ မြင်သောသူအား ရာဂသည် တည်ရာ မရနိုင်သဖြင့် အနိစ္စာနုပဿနာသည် ရာဂစရိုက်ရှိသူအား လျောက်ပတ်သော တရားဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့အတူ သင်္ခါရတို့၏ သဘာဝဒုက္ခဖြစ်ခြင်းကို ကောင်းစွာ မြင်သောသူအား၊ ပကတိအတိုင်း ဆင်းရဲနေသူတို့၌ ဆင်းရဲကို ဖြစ်စေခြင်းသည် အနာဝတ်၌ ဆားရည်ဖြင့် ဖျန်းဆွတ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ဒေါသသည် တည်ရာ မရနိုင်သဖြင့် ဒုက္ခာနုပဿနာသည် ဒေါသစရိုက်ရှိသူအား လျောက်ပတ်သော တရားဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့အတူ သင်္ခါရတို့၌ (အစိုင်အခဲဟု ယူဆခြင်း) ဃနဝိနိဗ္ဘောဂကို ကောင်းစွာ ပြုအပ်သည်ရှိသော် အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်းအဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားလာသောကြောင့် မောဟသည် တည်ရာ မရနိုင်သဖြင့် အနတ္တာနုပဿနာသည် မောဟစရိုက်ရှိသူအား လျောက်ပတ်သော တရားဟု မိန့်တော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ သမာဓိသည် ရာဂ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့် “အဓိစိတ္တသိက္ခာ၌ ကျင့်ကြံအားထုတ်သောသူ” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤနည်းသည် ကျန်ရှိသော တရားတို့၌လည်း အလားတူပင် ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ကျန်ရှိသောအရာကို အလွယ်တကူ သိနိုင်၏။

ခန္တိဗဟုလော ဥပ္ပန္နံ အရတိံ အနဘိရတိံ အဘိဘုယျ ဝိဟရန္တော သုခေန သမာဓိံ အဓိဂစ္ဆတီတိ ခန္တိပ္ပဓာနတာပိ သမထပက္ခဘဇနဿ ကာရဏံ ဝုတ္တာ. ဥဋ္ဌာနံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ သမ္ပန္နကာယိကဝီရိယံ. သမ္မာကမ္မန္တဝါယာမာနံ ယော ကာယိကာဒိဝိကပ္ပော ဝုတ္တော ပါဠိယံ, သော နေသံ ကာယိကဿ ပယောဂဿ သမုဋ္ဌာနဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗော.

သည်းခံခြင်းများသောသူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော မမွေ့လျော်ခြင်း (အရတိ)၊ ငြီးငွေ့ခြင်း (အနဘိရတိ) တို့ကို လွှမ်းမိုး၍ နေလျက် ချမ်းသာစွာ သမာဓိကို ရ၏ဟု သည်းခံခြင်းကို ဦးစားပေးခြင်းသည်လည်း သမထဖက်၌ မှီဝဲခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ကြောင်း မိန့်တော်မူအပ်၏။ “ဥဋ္ဌာနံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ” ဟူသည် ပြည့်စုံသော ကာယိကဝီရိယ (ကိုယ်ဖြင့် အားထုတ်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာဝါယာမတို့၏ ကိုယ်နှင့်ဆိုင်သော ကွဲပြားမှု စသည်ကို ပါဠိတော်၌ မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ထို (ကွဲပြားမှု) သည် ထိုတရားတို့၏ ကိုယ်မှုလုံ့လ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် သိအပ်၏။

‘‘ခိပ္ပာဓိဂမော’’တိ ဣမိနာ မဂ္ဂါသေဝနဘာဝံ ဒဿေတိ. ‘‘ဝိပဿနာယ ဝိမုတ္တာဓိဂမော’’တိ ဣမိနာ ဝိပဿနာနုဘာဝေန သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ ဝိယ သမထာနုဘာဝေနာတိ ဒဿေတိ. လောကိယေဟီတိ နိဿက္ကဝစနံ. မဟန္တာနန္တိ ဥဠာရာနံ, ပဏီတာနန္တိ အတ္ထော.

“ခိပ္ပါဓိဂမော” ဟူသော ဤစကားဖြင့် မဂ်ကို အဖန်တလဲလဲ ပွားများသောအဖြစ်ကို ပြ၏။ “ဝိပဿနာယ ဝိမုတ္တာဓိဂမော” ဟူသော ဤစကားဖြင့် သမထ၏ အစွမ်းကြောင့် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိ ရသကဲ့သို့ ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းကြောင့် သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိကို ရခြင်းကို ပြ၏။ “လောကိယေဟိ” ဟူသည် နိဿက္ကဝိဘတ် (အနက်ပြ) စကားတည်း။ “မဟန္တာနံ” ဟူသည် ကြီးမြတ်ကုန်သော၊ မွန်မြတ်ကုန်သော ဟု အနက်ရ၏။

၅၆. တန္တိ ဝိစယဟာရံ. ဝိသံဝါဒနဟေတူနံ လောဘာဒီနံ ပါပဓမ္မာနံ. သောဓေန္တောတိ ယထာ သရဏာဒိဝိသယာ အညာဏာဒိသံကိလေသာ န ပဝတ္တန္တိ, ဧဝံ သောဓေန္တော. ပရိပူရေန္တာတိ ယထာ သီလံ အခဏ္ဍာဒိဘာဝေန ပရိပုဏ္ဏံ ဟောတိ အနူနံ, ဧဝံ ပရိပူရေန္တာ.

၅၆. “တံ” ဟူသည် ဝိစယဟာရကို။ လိမ်လည်လှည့်ဖြားခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော လောဘအစရှိသော ယုတ်မာသောတရားတို့၏။ “သောဓေန္တော” ဟူသည် သရဏဂုံ စသည်တို့၌ တည်သော အဝိဇ္ဇာ (မသိမှု) အစရှိသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့ မဖြစ်ပေါ်ကုန်သကဲ့သို့ ဤသို့ သုတ်သင်ရှင်းလင်းလျက်။ “ပရိပူရေန္တာ” ဟူသည် သီလသည် မကျိုးမပေါက်သော အဖြစ်ဖြင့် မယုတ်မလျော့ ပြည့်စုံသကဲ့သို့ ဤသို့ ဖြည့်စွက်ကုန်လျက်။

‘‘တထာ [Pg.93] ပဋိပဇ္ဇန္တော’’တိ ဣမိနာ သတ္ထု မဟာပတိကာရဘာဝေါ ပရိပုဏ္ဏော ဒဿိတောတိ ပဌမဝါဒေ ‘‘ဒဿနာဘူမိဉ္စ ဘာဝနာဘူမိဉ္စာ’’တိ ဝုတ္တံ.

“ထိုသို့ ကျင့်ခြင်းဖြင့်” ဟူသော ဤစကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ကြီးစွာသော ကျေးဇူးပြုခြင်းအဖြစ်ကို ပြည့်စုံစွာ ပြသအပ်၏ဟု ပထမဝါဒ၌ “ဒဿနဘူမိကိုလည်းကောင်း၊ ဘာဝနာဘူမိကိုလည်းကောင်း” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။

ယဿ အတ္ထာယာတိ ယဿ ယဿ ပဟာနတ္ထာယ. တထာ ပဋိပန္နဿာတိ ယထာ အသုဘဇ္ဈာနာဒိံ ပါဒကံ ကတွာ အနာဂါမိမဂ္ဂါဒိအဓိဂမော ဟောတိ, တထာ ပဋိပန္နဿ.

“အကြင်အကျိုးငှာ” ဆိုသည်မှာ အကြင်အကြင် တရားကို ပယ်ခြင်းအကျိုးငှာ။ “ထိုသို့ ကျင့်သောသူအား” ဆိုသည်မှာ အသုဘဈာန်စသည်ကို အခြေခံပြု၍ အနာဂါမိမဂ်စသည်ကို ရခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ကျင့်သောသူအား။

ဝဓိတန္တိ ဃာတိတံ.

“ဝဓိတ” ဟူသည် သတ်အပ်ပြီးသော။

‘‘မနုဿဘူတော’’တိ ဣဒံ ပုဗ္ဗာပရာပေက္ခံ ကတွာ ‘‘ပိတာ မနုဿဘူတော ခီဏာသဝေါ’’တိ စ တထာ ‘‘မာတာ မနုဿဘူတာ’’တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဘေဒါနုရူပဿ သာဝနံ အနုဿာဝနံ, ဘေဒါနုရူပေန ဝါ ဝစနေန ဝိညာပနံ.

“လူဖြစ်သော” ဟူသော ဤစကားကို ရှေ့နောက် မျှော်ထောက်၍ “လူဖြစ်သော အဖသည် ရဟန္တာဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ “လူဖြစ်သော အမိသည်” ဟူ၍လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။ သင်းခွဲခြင်းအားလျော်စွာ ကြားစေခြင်းသည် အနုဿာဝန မည်၏။ သို့မဟုတ် သင်းခွဲခြင်းအားလျော်သော စကားဖြင့် သိစေခြင်းတည်း။

၅၇. မနုဿတ္တန္တိ မနုဿဇာတိတာ. လိင်္ဂသမ္ပတ္တီတိ ပုရိသဘာဝေါ. ဟေတူတိ မနောဝစီပဏိဓာနသိဒ္ဓိယာ သဒ္ဓိံ ပုဗ္ဗဟေတုသမ္ပဒါ. သတ္ထာရဒဿနန္တိ သတ္ထု သမ္မုခီဘာဝေါ. ဂုဏသမ္ပတ္တီတိ အဘိညာသမာပတ္တိလာဘော. အဓိကာရောတိ အတ္တနော သရီရနိရပေက္ခံ သတ္ထု ဥပကာရကရဏံ. ဆန္ဒတာတိ ဗုဒ္ဓဘာဝါယ ဒဠှစ္ဆန္ဒတာ အနိဝတ္တိဓမ္မတာ.

၅၇. “လူဖြစ်ခြင်း” ဟူသည် လူအဖြစ် ဖြစ်ခြင်းတည်း။ “လိင်္ဂသမ္ပတ္တိ” ဟူသည် ယောက်ျားအဖြစ်တည်း။ “ဟေတု” ဟူသည် စိတ်ဖြင့်၊ နှုတ်ဖြင့် ဆုတောင်းခြင်း ပြီးမြောက်ခြင်းနှင့်တကွ ရှေးရှေးသော အကြောင်းပြည့်စုံခြင်းတည်း။ “သတ္ထာရဒဿန” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားအား မျက်မှောက်တွေ့ရခြင်းတည်း။ “ဂုဏသမ္ပတ္တိ” ဟူသည် အဘိညာဉ် သမာပတ်တို့ကို ရခြင်းတည်း။ “အဓိကာရ” ဟူသည် မိမိ၏ကိုယ်၌ ငဲ့ကွက်မှုမရှိဘဲ မြတ်စွာဘုရားအား လုပ်ကျွေးပူဇော်မှုကို ပြုခြင်းတည်း။ “ဆန္ဒတာ” ဟူသည် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်ရန် ပြင်းထန်သော ဆန္ဒရှိခြင်း၊ နောက်မဆုတ်တမ်းသော သဘောရှိခြင်းတည်း။

န ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ပန အတ္ထီတိ ‘‘န မေ အာစရိယော အတ္ထိ, သဒိသော မေ န ဝိဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၁.၂၈၅; ၂.၃၄၁; ကထာ. ၄၀၅; မဟာဝ. ၁၁; မိ. ပ. ၄.၅.၁၁) ဣမိဿာ လောကဓာတုယာ ဌတွာ ဝဒန္တေန ဘဂဝတာ ‘‘ကိံ ပနာဝုသော သာရိပုတ္တ, အတ္ထေတရဟိ အညော သမဏော ဝါ ဗြာဟ္မဏော ဝါ ဘဂဝတော သမသမော သမ္ဗောဓိယန္တိ ဧဝံ ပုဋ္ဌော အဟံ, ဘန္တေ, ‘နော’တိ ဝဒေယျ’’န္တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၆၁) ဝတွာ တဿ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော, ယံ ဧကိဿာ လောကဓာတုယာ ဒွေ အရဟန္တော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၁၆၁; အ. နိ. ၁.၂၇၇) ဣမံ သုတ္တံ ဒဿေန္တေန ဓမ္မသေနာပတိနာဝ ဗုဒ္ဓခေတ္တဘူတံ ဣမံ လောကဓာတုံ ဌပေတွာ အညတ္ထ အနုပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော.

“ပွင့်တော်မမူကုန်” ဟူသော စကား၌ ဤသို့ အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏ - “ငါ့အား ဆရာမရှိ၊ ငါနှင့်တူသောသူသည် မရှိ” စသည်ဖြင့် ဤစကြဝဠာလောကဓာတ်၌ တည်၍ မိန့်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း၊ “ငါ့ရှင် သာရိပုတ္တရာ၊ မြတ်စွာဘုရား၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၌ အတူအမျှဖြစ်သော အခြား သမဏ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏသည် ယခုအခါ၌ ရှိပါသလော” ဟု ဤသို့ မေးမြန်းအပ်သော် “အရှင်ဘုရား၊ မရှိပါဟု အကျွန်ုပ် ဖြေဆိုပါအံ့” ဟု လျှောက်ထား၍ ထိုစကား၏ အကြောင်းကို ပြခြင်းငှာ “တစ်လုံးတည်းသော လောကဓာတ်၌ ပူဇော်အထူးခံထိုက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားနှစ်ဆူ ပွင့်ထွန်းရန် အကြောင်းမရှိ၊ အခွင့်မရှိ” ဟူသော ဤသုတ်ကို ပြတော်မူသော ဓမ္မသေနာပတိ သာရိပုတ္တရာမထေရ်သည်လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓခေတ်ဖြစ်သော ဤလောကဓာတ်ကို ချန်လှပ်၍ အခြားသောအရပ်၌ မပွင့်ခြင်းကို မိန့်တော်မူအပ်သည်ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ယူအပ်၏။

ခေတ္တပရိဂ္ဂဟော ကတော နာမ ဟောတိ ‘‘ဣဒံ ဗုဒ္ဓခေတ္တံ နာမာ’’တိ.

“ဤသည်ကား ဗုဒ္ဓခေတ်မည်၏” ဟု နယ်မြေကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို ပြုအပ်သည် မည်၏။

ဧဝံ ဌာနာဋ္ဌာနဘာဝံ ဂတာတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ဌာနဘူတာ, ဝုတ္တနယေန ဝါ အညေပိ ယထာရဟံ ဌာနာဋ္ဌာနဘာဝေန ပဝတ္တာ. သတ္တပညတ္တိယာ ဥပါဒါနဘူတာတိ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓေ ခန္ဓေ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

“ဤသို့ အကြောင်းဟုတ်သည်မဟုတ်သည်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် အခြားသောတရားတို့သည်လည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ အကြောင်းဟုတ်သည်မဟုတ်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော တရားတို့တည်း။ “သတ္တပညတ်၏ အခြေခံဖြစ်ကုန်သော” ဟူသည် ကိလေသာ ဣန္ဒြေတို့နှင့် စပ်ယှက်အပ်သော ခန္ဓာတို့ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။

၅၈. ဖလဿ [Pg.94] ပစ္စက္ခကာရိတာတိ ‘‘ဣမဿ ကမ္မဿ ဣဒံ ဖလ’’န္တိ တံတံကမ္မဖလာဝဗောဓော. အပ္ပဒါနာဘာဝေါတိ ပစ္စယသမဝါယေ ကမ္မဿ ဧကန္တတော ဖလုပ္ပာဒနံ. တေနာဟ ‘‘ကတူပစိတာန’’န္တိ.

၅၈. “အကျိုးတရားကို မျက်မှောက်ပြုစေခြင်း” ဟူသည် “ဤကံ၏ အကျိုးကား ဤသည်တည်း” ဟု ထိုထိုကံ၏ အကျိုးကို သိမြင်ခြင်းတည်း။ “မပေးဘဲ မနေခြင်းအဖြစ်” ဟူသည် အကြောင်းအထောက်အပံ့တို့ စုံညီလတ်သော် ကံသည် ဧကန်မုချ အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် “ပြုအပ်၊ ဆည်းပူးအပ်ကုန်သော” ဟု မိန့်တော်မူသည်။

၅၉. အဇ္ဈောသိတဝတ္ထုနာတိ တဏှာဘိနိဝေသဝသေန အဘိနိဝိဋ္ဌဝတ္ထုနာ. ရူပဘဝအရူပဘဝါဒိနာတိ ဘဝတဏှာ ဝိယ သယံ ဒဿေတိ.

၅၉. “သက်ဝင်စွဲလမ်းအပ်သော ဝတ္ထုဖြင့်” ဟူသည် တဏှာစွဲလမ်းမှုအစွမ်းဖြင့် စွဲလမ်းအပ်သော ဝတ္ထုဖြင့်တည်း။ “ရူပဘဝ၊ အရူပဘဝစသည်ဖြင့်” ဟူသည် ဘဝတဏှာကဲ့သို့ ကိုယ်တိုင်ပြသ၏။

ခန္ဓတ္တယဝသေနာတိ သီလာဒိက္ခန္ဓတ္တယဝသေန. ပဋိပဒါဝိဘာဂေနာတိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီ’’တိ အာဒိပဋိပဒါယ ဘေဒေန.

“ခန္ဓာသုံးပါးအစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် သီလစသော ခန္ဓာသုံးပါးအစွမ်းဖြင့်တည်း။ “ကျင့်စဉ်၏ ကွဲပြားခြင်းဖြင့်” ဟူသည် “အရပ်ခပ်သိမ်းသို့ ရောက်စေတတ်သော” စသော ကျင့်စဉ်၏ ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့်တည်း။

တတ္ထတတ္ထဂါမိနီတိ နိရယာဒိနိဗ္ဗာနန္တိ ဒွီသု ဂန္ဓဗ္ဗဋ္ဌာနေသု တတ္ထ တတ္ထေဝ ဂမနသီလာ. သဗ္ဗတ္ထဂါမိနီတိ ယထာဝုတ္တေသု သဗ္ဗဋ္ဌာနေသု စ ဂမနသီလာ.

“ထိုထိုအရပ်သို့ သွားတတ်သော” ဟူသည် ငရဲစသည်နှင့် နိဗ္ဗာန်ဟူသော ဂန္ဓဗ္ဗဋ္ဌာနနှစ်မျိုးတို့တွင် ထိုထိုအရပ်သို့သာလျှင် သွားတတ်သော သဘောရှိသော။ “အရပ်ခပ်သိမ်းသို့ သွားတတ်သော” ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အရပ်အားလုံးတို့သို့လည်း သွားတတ်သော သဘောရှိသော။

သဉ္ဇီဝေါ ကာဠသုတ္တံ သံဃာတော ရောရုဝေါ မဟာရောရုဝေါ တာပနော မဟာတာပနော အဝီစီတိ ဧတေ အဋ္ဌ မဟာနိရယာ. ဧကေကဿ စတ္တာရိ စတ္တာရိ ဒွါရာနိ, ဧကေကသ္မိံ ဒွါရေ စတ္တာရော စတ္တာရော ဂူထနိရယာဒယောတိ ဧဝံ သောဠသ ဥဿဒနိရယေ ဝဏ္ဏေန္တိ.

သဉ္ဇီဝ၊ ကာဠသုတ်၊ သံဃာတ၊ ရောရုဝ၊ မဟာရောရုဝ၊ တာပန၊ မဟာတာပန၊ အဝီစိ ဟူသည်တို့ကား ဤရှစ်ပါးသော ငရဲကြီးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ငရဲကြီးတစ်ခုခု၌ တံခါးလေးခုစီ လေးခုစီ ရှိကုန်၏၊ တံခါးတစ်ခုခု၌ ဂူထငရဲစသည်ဖြင့် လေးခုစီ လေးခုစီသော ဥဿဒငရဲတို့ ရှိကုန်၏၊ ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်ခြောက်ခုသော ဥဿဒငရဲတို့ကို ပြသတော်မူကြကုန်၏။

သက္ကသုယာမာဒိကော ဇေဋ္ဌကဒေဝရာဇာ. ပဇာပတိဝရုဏဤသာနာဒယော ဝိယ ဒုတိယာဒိဋ္ဌာနန္တရကာရကော ပရိစာရကော.

သိကြားမင်း၊ သုယာမနတ်မင်းစသော အကြီးအမှူးဖြစ်သော နတ်မင်းကြီး။ ပဇာပတိ၊ ဝရုဏ၊ ဤသာနနတ်မင်းစသည်တို့ကဲ့သို့ ဒုတိယစသော အဆင့်ဆင့်သော ရာထူးဌာန္တရကို ပြုတတ်သော အခြံအရံ။

ကိလေသကာမပက္ခေတိ ‘‘သင်္ကပ္ပော ကာမော, ရာဂေါ ကာမော, သင်္ကပ္ပရာဂေါ ကာမောတိ (မဟာနိ. ၁) ဧတ္ထ ဝုတ္တသင်္ကပ္ပဝသေန ဝုတ္တံ. သောပိ ဟိ ဝိဗာဓတိ, ဥပတာပေတိ စာတိ ကိလေသတ္တသမ္ဘဝတော ကိလေသကာမော ဝုတ္တော, န ကိလေသဝတ္ထုဘာဝတော. ကာမပဋိသံယုတ္တောတိ ကာမရာဂသင်္ခါတေန ကာမေန သမ္ပယုတ္တော, ကာမပဋိဗဒ္ဓေါ ဝါ. အညေသု စ ကာမပဋိသံယုတ္တေသု ဓမ္မေသု ဝိဇ္ဇမာနေသု ဝိတက္ကေ ဧဝ ကာမသဒ္ဒေါ ဓာတုသဒ္ဒေါ နိရုဠှောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော ဝိတက္ကဿ ကာမသင်္ကပ္ပဝုတ္တိယာ သာတိသယတ္တာ. ဧသ နယော ဗျာပါဒဓာတုအာဒီသု. ပရဿ, အတ္တနော စ ဒုက္ခာပနံ ဝိဟိံသာ. တံ တု မိစ္ဆာဟိ ဝိဟိံသာ.

“ကိလေသာကာမအဖို့၌” ဟူသည် “ကြံစည်မှုသင်္ကပ္ပသည် ကာမမည်၏၊ တပ်မက်မှုရာဂသည် ကာမမည်၏၊ ကြံစည်တပ်မက်မှုသင်္ကပ္ပရာဂသည် ကာမမည်၏” ဟု ဤ၌ ဆိုအပ်သော ကြံစည်မှုသင်္ကပ္ပ၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ထိုကြံစည်မှုသည်လည်း နှိပ်စက်တတ်၏၊ ပူပန်စေတတ်၏ ဖြစ်၍ ကိလေသာဖြစ်နိုင်သော အစွမ်းကြောင့် “ကိလေသာကာမ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကိလေသာ၏ အာရုံဝတ္ထုအဖြစ်ကြောင့်ကား မဟုတ်ပေ။ “ကာမနှင့် စပ်ယှက်သော” ဟူသည် ကာမရာဂဟု ဆိုအပ်သော ကာမနှင့် ယှဉ်စပ်သော၊ သို့မဟုတ် ကာမနှင့် ပတ်သက်နှောင်ဖွဲ့သော။ ကာမနှင့်စပ်ယှက်သော အခြားတရားတို့ ရှိကြကုန်သော်လည်း ဝိတက်၌သာလျှင် “ကာမ” ဟူသော ပုဒ်၊ “ဓာတု” ဟူသော ပုဒ်တို့သည် စွဲမြဲတည်ရှိ၏ဟု သိအပ်၏၊ ဝိတက်၏ ကာမသင်္ကပ္ပဖြစ်ခြင်း အခြင်းအရာသည် ထူးကဲလွန်ကဲသောကြောင့်တည်း။ ဤနည်းသည် ဗျာပါဒဓာတ်စသည်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်၏။ သူတပါးကိုလည်းကောင်း၊ မိမိကိုလည်းကောင်း ဆင်းရဲစေခြင်းသည် ဝိဟိံသာမည်၏။ ထိုညှဉ်းဆဲခြင်းသည် မှားယွင်းသောအားဖြင့် ညှဉ်းဆဲခြင်းတည်း။

ဗီဇာဒိဓာတုနာနတ္တဝသေန ခန္ဓာဒိနာနတ္တံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ခန္ဓောတိ ဒွိဓာဘူတဂ္ဂေါ.

မျိုးစေ့စသော ဓာတ်တို့၏ အထူးထူးအပြားပြားဖြစ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ခန္ဓာစသည်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို သိအပ်၏။ “ခန္ဓ” ဟူသည် အဖျားနှစ်ခွ ဖြစ်နေသော ပင်စည်တည်း။

၆၀. အဇ္ဈာသယဓာတူတိ [Pg.95] အဇ္ဈာသယသဘာဝေါ. ယထာ ဂူထာဒီနံ သဘာဝေါ ဧသော ယံ ဂူထာဒီဟေဝ သံသန္ဒတိ, ဧဝံ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဿေဝေသ သဘာဝေါ, ယံ ဒုဿီလာဒယော ဒုဿီလာဒိကေဟေဝ သံသန္ဒန္တိ.

၆၀. “အဇ္ဈာသയဓာတ်” ဟူသည် အလိုဆန္ဒ၏ သဘာဝတည်း။ ကျင်ကြီးစသည်တို့၏ သဘာဝသည် ကျင်ကြီးစသည်တို့နှင့်သာလျှင် ပေါင်းစပ်မိသကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုဆန္ဒ၏ သဘာဝသည်လည်း သီလမရှိသောသူစသည်တို့သည် သီလမရှိသောသူစသည်တို့နှင့်သာလျှင် ပေါင်းစပ်မိကုန်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

သဒ္ဓါမူလကတ္တာ ကုသလကိရိယာယ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ သဒ္ဓါဝသေနာ’’တိအာဒိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဓါ ဗီဇ’’န္တိ (သု. နိ. ၇၇). ယံ လောဘဝသေန, သဒ္ဓါဝသေန စ ဒေါသဝသေန, သဒ္ဓါဝသေန စ မောဟဝသေန, သဒ္ဓါဝသေန စာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဝီရိယဝသေနာတိ သမ္မပ္ပဓာနဝီရိယဝသေန. ပညာဝသေနာတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိဝသေန.

ကုသိုလ်ပြုခြင်းသည် သဒ္ဓါလျှင် အခြေခံရှိသောကြောင့် “အကြင် သဒ္ဓါ၏အစွမ်းဖြင့်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့သို့လည်း မိန့်တော်မူအပ်၏ - “သဒ္ဓါသည် မျိုးစေ့ဖြစ်၏” ဟု။ အကြင် လောဘအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သဒ္ဓါအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒေါသအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သဒ္ဓါအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မောဟအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သဒ္ဓါအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “ဝီရိယအစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် သမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယအစွမ်းဖြင့်တည်း။ “ပညာအစွမ်းဖြင့်” ဟူသည် မဂ်သမ္မာဒိဋ္ဌိအစွမ်းဖြင့်တည်း။

အကုသလဿ ကမ္မဿ ကတောကာသတာယ ပါဠိယံ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဝိပါကာဝရဏေန နိဝုတ’’န္တိ ဝုတ္တံ. တံ ပန နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ကမ္မာဝရဏာဒီဟိပိ နိဝုတတာယ ဣစ္ဆိတတ္တာ. တထာ ဟိ ယထာ ဒေဝဒတ္တံ ကောကာလိကံ သုနက္ခတ္တံ လိစ္ဆဝိပုတ္တန္တိ ဥဒါဟဋံ, ယဒိပိ ဘဂဝါ ပဋိဝေဓဿ အဋ္ဌာနတံ ဒိသွာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဒေသနံ န ဒေသေတိ, ဝါသနာဘာဂိယံ ပန တထာရူပဿ ဒေသေတိ ဧဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘သစ္စပ္ပဋိဝေဓ’’န္တိအာဒိမာဟ. အဇာတသတ္တုအာဒီနန္တိ အာဒိသဒ္ဒေန သစ္စကာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဿာပိ ဘဂဝါ အနာဂတေ ဝါသနတ္ထာယ ဓမ္မံ ဒေသေသိ. သတ္ထာ ဟိ ‘‘အနာဂတေ တမ္ဗပဏ္ဏိဒီပေ သာသနံ ပတိဋ္ဌဟိဿတီ’’တိ တတ္ထာယံ ကုလဃရေ နိဗ္ဗတ္တော ပဗ္ဗဇိတွာ ကာဠဗုဒ္ဓရက္ခိတတ္ထေရော နာမ ပဘိန္နပဋိသမ္ဘိဒေါ မဟာခီဏာသဝေါ ဘဝိဿတီတိ ဣဒံ ဒိသွာ ဓမ္မံ ဒေသေသိ, သော စ တထာ အဟောသီတိ.

အကုသိုလ်ကံသည် အခွင့်ရသည်ဖြစ်သောကြောင့် ပါဠိ၌ “ဝိပါကာဝရဏဖြင့် ပိတ်ပင်အပ်၏” ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ သို့သော် ထိုစကားသည် ဥပမာမျှသာဟု သိအပ်၏၊ ကမ္မာဝရဏစသည်တို့ဖြင့်လည်း ပိတ်ပင်အပ်သည်ကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ဒေဝဒတ်၊ ကောကာလိက၊ လိစ္ဆဝီမင်းသား သုနက္ခတ္တတို့ကို သာဓကပြခဲ့သကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားသည် သစ္စာသိမြင်ခြင်း၏ အခွင့်မရှိသည်ကို မြင်တော်မူ၍ သစ္စာသိမြင်ကြောင်းဖြစ်သော ဒေသနာကို မဟောကြားသော်လည်း၊ ထိုသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်မျိုးအား ဝါသနာဖြစ်စေကြောင်းဖြစ်သော ဒေသနာကိုမူ ဟောကြားတော်မူသည်သာလျှင်ဖြစ်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ “သစ္စာသိမြင်ခြင်း” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ “အဇာတသတ်စသည်တို့အား” ဟူသော ပုဒ်၌ “စသည်” ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် သစ္စကစသည်တို့ကို ယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုသူအားလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် နောင်အနာဂတ်၌ ဝါသနာဖြစ်စိမ့်သောငှာ တရားဟောတော်မူခဲ့သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် “နောင်အနာဂတ်၌ သီဟိုဠ်ကျွန်း၌ သာသနာတော် တည်လတ္တံ့၊ ထိုကျွန်း၌ ဤသူသည် အမျိုးကောင်းသားအိမ်၌ မွေးဖွား၍ ရဟန်းပြုပြီးလျှင် ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးကို ရရှိတော်မူသော ကာဠဗုဒ္ဓရက္ခိတမထေရ်အမည်ရှိသော ရဟန္တာမြတ် ဖြစ်လတ္တံ့” ဟု ဤအရာကို မြင်တော်မူ၍ တရားဟောတော်မူခဲ့၏။ ထိုသူသည်လည်း ထိုအတိုင်းပင် ဖြစ်ခဲ့လေသည်။

အသမ္ပုဏ္ဏေတိ ဧကန္တတော ဝိပါကဒါနသမတ္ထတာဝသေန ပါရိပူရိံ အနုပဂတေ. ဒိဋ္ဌုပနိဿယဒိဋ္ဌိသဟဂတဿ ကမ္မံ သန္ဓာယ ‘‘ကမ္မေ အသမ္ပုဏ္ဏေ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ကိလေသန္တရာယ မိဿကံ ကမ္မန္တရာယံ ဒဿေတွာ’’တိ.

"Asampuṇṇe" ဟူသည်မှာ အကျိုးဝိပါက်ကို ပေးနိုင်စွမ်းသော အားဖြင့် ဧကန်မုချ ပြည့်စုံခြင်းသို့ မရောက်သော။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဥပနိဿယရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့်တကွဖြစ်သော ကံကို ရည်ညွှန်း၍ "kamme asampuṇṇe" (ကံမပြည့်စုံလတ်သော်) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ကိလေသာအန္တရာယ်နှင့် ရောနှောနေသော ကမ္မန္တရာယ် (ကံ၏အန္တရာယ်) ကို ပြသ၍" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

၆၁. ဒိဋ္ဌိ ပနေတ္ထ ပဓာနဘာဝေန ပါဠိယံ ဂဟိတာ သီလဗ္ဗတပရာမာသဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ယထာ ပုဏ္ဏဉ္စ ဂေါဝတိကံ, အစေလဉ္စ ကုက္ကုရဝတိက’’န္တိ. အသမ္ပုဏ္ဏတ္တာ ဧဝ ဟိ တဿ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနဿ တေသံ ဘဂဝါ ‘‘စတ္တာရိမာနိ, ပုဏ္ဏ, ကမ္မာနီ’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၈၁) ဓမ္မံ ဒေသေသိ. တာယ စ ဒေသနာယ တေ တံ ဒိဋ္ဌိံ ပဋိနိဿဇ္ဇိတွာ သမ္မတ္တေ ပတိဋ္ဌဟိံသု.

၆၁. ဤပါဠိ၌ သီလဗ္ဗတပရာမာသကို ရည်ရွယ်လိုသောကြောင့် ဒိဋ္ဌိကို အဓိကအားဖြင့် ယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား "နွားအကျင့်ကို ကျင့်သော ပုဏ္ဏနှင့် ခွေးအကျင့်ကို ကျင့်သော အစေလကကဲ့သို့" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ကမ္မသမာဒါန် (ကံကို ဆောက်တည်ခြင်း) ၏ မပြည့်စုံခြင်းကြောင့်သာလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ၎င်းတို့အား "ပုဏ္ဏ၊ ဤကံတို့သည် လေးပါးတို့တည်း" စသည်ဖြင့် တရားဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဒေသနာတော်ကြောင့် ၎င်းတို့သည် ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို စွန့်လွှတ်၍ သမ္မတ္တ (မှန်ကန်သော အယူ) ၌ တည်ကြကုန်၏။

၆၂. ပဂုဏတာယ [Pg.96] ဝေါဒါနံ ပဂုဏဝေါဒါနံ. တဒေဝ ပဌမဇ္ဈာနာဒီဟိ ဝုဋ္ဌဟိတွာ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒိအဓိဂမဿ ပစ္စယတ္တာ ဝုဋ္ဌာနံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝုဋ္ဌာနံ ပဂုဏဝေါဒါန’’န္တိ. ဘဝင်္ဂဝုဋ္ဌာနံ ဘဝင်္ဂုပ္ပတ္တိ. ဘဝင်္ဂစိတ္တေ ဟိ ဥပ္ပန္နေ တံသမင်္ဂိသမာပတ္တိတော ဝုဋ္ဌိတော နာမ ဟောတိ. သညာဝေဒယိတအပဂမော ဧဝ အပဂမဝိမောက္ခော.

၆၂. ကျွမ်းကျင်လေ့လာပြီးသောကြောင့် စင်ကြယ်ခြင်းသည် ပဂုဏဝေါဒါန (ကျွမ်းကျင်မှုကြောင့် စင်ကြယ်ခြင်း) မည်၏။ ထိုစင်ကြယ်ခြင်းသည်ပင် ပထမဈာန်စသည်တို့မှ ထမြောက်၍ ဒုတိယဈာန်စသည်တို့ကို ရရှိရန် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဝုဋ္ဌာန' (ထမြောက်ခြင်း) မည်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "vuṭṭhānaṃ paguṇavodānaṃ" (ထမြောက်ခြင်းသည် ကျွမ်းကျင်မှုကြောင့် စင်ကြယ်ခြင်းဖြစ်၏) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဘဝင်မှ ထမြောက်ခြင်း (ဘဝင်္ဂဝုဋ္ဌာန) ဟူသည် ဘဝင်စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းပင်တည်း။ ဘဝင်စိတ် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ထိုဘဝင်နှင့် ပြည့်စုံသူသည် သမာပတ်မှ ထမြောက်သည် မည်၏။ သညာနှင့် ဝေဒနာတို့၏ ကင်းပျောက်ခြင်းသည်ပင် အပဂမဝိမောက္ခ (ကင်းပျောက်ခြင်းဖြင့် လွတ်မြောက်ခြင်း) မည်၏။

ဣဒံ ဝုဋ္ဌာနန္တိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တံ ကောသလ္လံ ဝုဋ္ဌာနဟေတုဘာဝတော ဝုဋ္ဌာနံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝေါဒါနမ္ပိ တမှာ တမှာ သမာဓိမှာ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ (ဝိဘ. ၈၂၈). ဣမာယ ပန ဝုဋ္ဌာနပါဠိယာ အသင်္ဂဟိတတ္တာ ‘‘နိရောဓသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာနံ ပါဠိမုတ္တကဝုဋ္ဌာနံ နာမာ’’တိ သမ္မောဟဝိနောဒနိယံ (ဝိဘ. အဋ္ဌ. ၈၂၈) ဝုတ္တံ. ယေ ပန ‘‘နိရောဓတော ဖလသမာပတ္တိယာ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ပါဠိယံ နတ္ထီတိ ဝဒေယျုံ, တေ ‘‘နိရောဓာ ဝုဋ္ဌဟန္တဿ နေဝသညာနာသညာယတနံ ဖလသမာပတ္တိယာ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၁၇) ဣမာယ ပါဠိယာ ပဋိသေဓေတဗ္ဗာ.

"Idaṃ vuṭṭhānaṃ" (ဤသည်ကား ထမြောက်ခြင်းတည်း) ဟူသည်ကား အထက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကျွမ်းကျင်မှုသည် ထမြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ထမြောက်ခြင်း' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား "ဝေါဒါန (စင်ကြယ်ခြင်း) သည်လည်း ထိုထိုသမာဓိမှ ထမြောက်ခြင်းဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သို့သော်လည်း ဤထမြောက်ခြင်းဆိုင်ရာ ပါဠိတော်၌ အကျုံးမဝင်သောကြောင့် "နိရောဓသမာပတ်မှ ထမြောက်ခြင်းကို ပါဠိမုတ္တကဝုဋ္ဌာန (ပါဠိတော်ပြင်ပ ထမြောက်ခြင်း) မည်၏" ဟု သမ္မောဟဝိနောဒနီကျမ်း၌ မိန့်ဆိုအပ်၏။ အကြင်သူတို့သည် "နိရောဓသမာပတ်မှ ဖလသမာပတ်သို့ ထမြောက်ခြင်းသည် ပါဠိတော်၌ မရှိ" ဟု ပြောဆိုငြင်းခုံကြကုန်အံ့၊ ထိုသူတို့ကို "နိရောဓသမာပတ်မှ ထမြောက်သောသူအား နေဝသညာနာသညာယတနစိတ်သည် ဖလသမာပတ်အား အနန္တရပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏" ဟူသော ဤပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်ဖြင့် တားမြစ်/ပယ်ချအပ်၏။

၆၃. အယံ စဿ အာသယောတိ ဧတ္ထ အာသယဇာနနာဒိနာ ယေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ ယေဟိ ပရောပရေဟိ သတ္တာ ကလျာဏပါပါသယာဒိကာ ဟောန္တိ, တေသံ ပဇာနနံ ဝိဘာဝေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တအာသယာနုသယဉာဏာနံ ဝိသုံ အသာဓာရဏတာ, ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တနာနာဓိမုတ္တိကတာဉာဏာနံ ဝိသုံ ဗလတာ စ သိဒ္ဓါ ဟောတိ.

၆၃. "Ayaṃ cassa āsayoti" (ဤသည်ကား ထိုသူ၏ အာသယဖြစ်၏) ဟူသော နေရာ၌ - အာသယကို သိခြင်းစသည်ဖြင့် အကြင်ဣန္ဒြေတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြင် အောက်ထက်အဆင့်ရှိသော တရားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါတို့သည် ကောင်းသော အာသယ၊ မကောင်းသော အာသယ ရှိကြကုန်၏၊ ထိုတရားတို့ကို ကွဲကွဲပြားပြား သိခြင်းကို ထင်ရှားစေသည်ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် 'ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏ်' နှင့် 'အာသယာနုသယဉာဏ်' တို့၏ သီးခြား အသာဓာရဏဖြစ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ 'ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏ်' နှင့် 'နာနာဓိမုတ္တိကတာဉာဏ်' တို့၏ သီးခြား အားအစွမ်း (ဗလ) ဖြစ်ခြင်းလည်းကောင်း ပြီးမြောက်ထင်ရှားစေအပ်၏။

ထာမဂတောတိ ဧတ္ထ ထာမဂမနံ နာမ အညေသံ အသာဓာရဏော ကာမရာဂါဒီနံ ဧဝ အာဝေဏိကော သဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, ယတော ‘‘ထာမဂတော အနုသယံ ပဇဟတီ’’တိ (ပဋိ. မ. ၃.၂၁) ဝုတ္တံ.

"Thāmagato" (ခိုင်ခံ့ခြင်းသို့ ရောက်သော) ဟူသော နေရာ၌ - ခိုင်ခံ့ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်း (ထာမဂမန) မည်သည်မှာ အခြားသူတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော ကာမရာဂစသည်တို့၏ ကိုယ်ပိုင်သဘာဝ (အာဝေဏိကသဘာဝ) ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "ခိုင်ခံ့ခြင်းသို့ ရောက်လတ်သော် အနုသယကို စွန့်ပယ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

အာဝဇ္ဇနမတ္တေနေဝ သရတိ အာကင်္ခါယတ္တဝုတ္တိကတ္တာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘အာကင်္ခပဋိဗဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏံ, မနသိကာရပဋိဗဒ္ဓံ ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏ’’န္တိအာဒိ (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅). သဗ္ဗညုတညာဏံ ဝိယ ဟိ သဗ္ဗံ ဘဂဝတော ဉာဏံ ပရိကမ္မနိရပေက္ခန္တိ.

(မြတ်စွာဘုရားသည်) အလိုရှိတော်မူခြင်း၌ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်သောကြောင့် နှလုံးသွင်းရုံမျှဖြင့် အောက်မေ့တော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား "မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်တော်သည် အလိုရှိတော်မူခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေ၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်တော်သည် နှလုံးသွင်းခြင်းနှင့် ဆက်စပ်နေ၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရား၏ ဉာဏ်တော်အားလုံးသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကဲ့သို့ ပြင်ဆင်အားထုတ်မှု (ပရိကံ) ကို ငဲ့ကွက်ရန် မလိုသောကြောင့်တည်း။

၆၄. ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တတ္တာတိ ဧတ္ထ စိတ္တာဒိ ဧဝ ဥပက္ကိလေသာ, နိဗ္ဗတ္တကဿ ဝါ ကမ္မဿ ပါရိဗန္ဓကိလေသာ. ကသိဏကမ္မပရိကမ္မဈာနနိဗ္ဗတ္တနကသိဏဘာဝေါ စုဒ္ဒသဝိဓေန စိတ္တပရိဒမနံ အဘိညာဘိနီဟာရောတိ သဗ္ဗတ္ထာပိ [Pg.97] ဝီရိယဗလဿ ဗဟူပကာရတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝီရိယဘာဝနာဗလနိဗ္ဗတ္တ’’န္တိ. ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာတိ ဒိဗ္ဗေ ဘဝန္တိ ဒိဗ္ဗံ, ယထာဝုတ္တံ ပသာဒစက္ခု, ဒိဗ္ဗံ ဝိယာတိ ဒိဗ္ဗံ, အဂ္ဂတံ အဘိညာဏံ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရော စတ္တာရိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနာနိ. တေသံ ဝသေန နိဗ္ဗတ္တိတွာ ပဋိလဒ္ဓဗ္ဗတ္တာ ဒိဗ္ဗံ, တေန ဒိဗ္ဗဟေတုကတ္တာ ဒိဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာတိ ရူပါဝစရစတုတ္ထဇ္ဈာနေန နိဿယပစ္စယေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ, တေန ဒိဗ္ဗနိဿိတံ ဒိဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. ဒိဝုသဒ္ဒံ အက္ခရစိန္တကာ ကီဠာဒီသု ပဌန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တံ သဗ္ဗံ သဒ္ဒသတ္ထာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. ပုရိမာ ဟိ တယော အတ္ထာ ကီဠတ္ထဿ ဝသေန, ဣတရေ ဇုတိဂတိအတ္ထဝသေနေဝ ဒဿိတာတိ.

၆၄. "ဥပက္ကိလေသဝိမုတ္တတ္တာ" (ညစ်ညူးမှုတို့မှ ကင်းလွတ်သောကြောင့်) ဟူသော နေရာ၌ - စိတ်စသည်တို့သည်သာလျှင် ညစ်ညူးမှု (ဥပက္ကိလေသ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ကံကို ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်သော ကိလေသာများ ဖြစ်ကုန်၏။ ကသိုဏ်းကံ၏ ပရိကံနှင့် ဈာန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ကသိုဏ်း၏ အဖြစ်၊ (၁၄) ပါးသော နည်းလမ်းဖြင့် စိတ်ကို ဆုံးမခြင်း၊ အဘိညာဉ်သို့ ရှေးရှုညွတ်ခြင်း စသည်တို့၌ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့တွင် ဝီရိယအစွမ်းသည် များစွာသော ကျေးဇူးကို ပြုတတ်သောကြောင့် "ဝီရိယဘာဝနာဗလနိဗ္ဗတ္တ" (ဝီရိယဘာဝနာ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော) ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ "ဒိဗ္ဗသဒိသတ္တာ" (နတ်နှင့် တူသောကြောင့်) ဟူသည်ကား - နတ်တို့၌ ဖြစ်တတ်သော အရာသည် 'ဒိဗ္ဗ' (နတ်၌ဖြစ်သော) မည်၏၊ ဆိုလိုသည်မှာ အထက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ပသာဒစက္ခု ဖြစ်၏။ နတ်ကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏၊ ဆိုလိုသည်မှာ သာလွန်ထူးကဲသော အဘိညာဉ် ဖြစ်၏။ ဒိဗ္ဗဝိဟာရ ဟူသည် ရူပါဝစရဈာန် လေးပါး ဖြစ်၏။ ထိုဈာန်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၍ ရရှိအပ်သောကြောင့် 'ဒိဗ္ဗ' မည်၏။ ထိုဒိဗ္ဗဝိဟာရဟူသော အကြောင်းရှိသောကြောင့် 'ဒိဗ္ဗ' ဟု ခေါ်ဆိုကြောင်း ပြသ၏။ "ဒိဗ္ဗဝိဟာရသန္နိဿိတတ္တာ" (နတ်နှင့်တူသော အကျင့်ကို မှီသောကြောင့်) ဟူသည်ကား - ရူပါဝစရ စတုတ္ထဈာန်ဟူသော နိဿယပစ္စည်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်၊ ထိုနတ်နှင့်တူသော တရားကို မှီသော 'ဒိဗ္ဗ' ဖြစ်ကြောင်း ပြသ၏။ ဗျာကရုဏ်းဆရာတို့သည် 'ဒိဝု' သဒ္ဒါကို ကစားခြင်းစသည်တို့၌ ဖတ်ကြကုန်သောကြောင့် "ထိုအားလုံးကို သဒ္ဒါကျမ်းနှင့်အညီ သိအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရှေးဦးစွာသော အနက် ၃ ပါးကို ကစားခြင်း (ကီဠာ) အနက်၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အခြားသော အနက်များကိုမူ တောက်ပခြင်း (ဇုတိ)၊ သွားခြင်း (ဂတိ) အနက်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ပြသအပ်သောကြောင့်တည်း။

မနုဿူပစာရန္တိ မနုဿဂေါစရံ. ဒဋ္ဌုံ န သက္ကာ ဣတ္တရခဏတ္တာ ခဏပစ္စုပ္ပန္နဿ. ‘‘အာသန္နစုတိကာ’’တိအာဒိနာ သန္တတိပစ္စုပ္ပန္နဝသေန ‘‘စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ‘‘မောဟနိဿန္ဒယုတ္တတ္တာ’’တိအာဒိနာ သတ္တာနံ ဟီနပဏီတတ္တာဒိဘာဝဿ မောဟာဒိကမ္မနိဒါနဟေတုကတံ, နိဿန္ဒဖလတဉ္စ ဒဿေတိ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ပါဒကံ ဧတေသန္တိ ဒိဗ္ဗစက္ခုပါဒကာနိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဗ္ဗစက္ခုနာ သဟေဝ ဣဇ္ဈန္တီ’’တိ. တာနိ ဟိဿ ပရိဘဏ္ဍဉာဏာနိ.

"မနုဿူပစာရံ" ဟူသည်ကား လူတို့၏ ကျက်စားရာ (မနုဿဂေါစရ) ကို ဆိုလိုသည်။ ခဏပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်သော တရားကို ခဏတာမျှသာ ဖြစ်သော အဖြစ်ကြောင့် မြင်ရန် မစွမ်းနိုင်ပေ။ "သေခါနီးဖြစ်သော သူတို့" စသည်ဖြင့် သန္တတိပစ္စုပ္ပန်၏ အစွမ်းဖြင့် "စုတေဆဲ ဥပပတ်ဆဲဖြစ်သော" ဟု မိန့်ဆိုအပ်ကြောင်း ပြသ၏။ "မောဟ၏ အကျိုးဆက်နှင့် ယှဉ်သောကြောင့်" စသည်ဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ မြတ်ခြင်းစသော အဖြစ်သည် မောဟစသော ကံတည်းဟူသော အကြောင်းရင်းရှိပြီး ထိုကံ၏ အကျိုးဆက် (နိဿန္ဒဖိုလ်) ဖြစ်ကြောင်း ပြသ၏။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ အခြေခံဖြစ်သော တရားတို့သည် 'ดိဗ္ဗစက္ခုပါဒက' မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်နှင့်တကွ ပြီးမြောက်ကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ထိုတရားတို့သည် ထိုဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ ခြံရံတတ်သော ဉာဏ် (ပရိဘဏ္ဍဉာဏ်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

သမာဒီယန္တီတိ သမာဒါနာနိ, ကမ္မာနိ သမာဒါနာနိ ဧတေသန္တိ ကမ္မသမာဒါနာ. သမာဒါတဗ္ဗနာနာဝိဓကမ္မာတိ အတ္ထော ပုရိမေ အတ္ထေ, ဒုတိယေ ပန ကမ္မာနိ သမာဒါပေန္တီတိ ကမ္မသမာဒါနာ, မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ကမ္မသမာဒါနာ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါနာ, ဟေတုအတ္ထေ စေတံ ကရဏဝစနံ.

ဆောက်တည်အပ်ကုန်သောကြောင့် သမာဒါန (ဆောက်တည်မှု) မည်ကုန်၏၊ ထိုသတ္တဝါတို့၌ ကံတို့သည် ဆောက်တည်အပ်သော အရာဖြစ်သောကြောင့် ကမ္မသမာဒါန (ကံကို ဆောက်တည်ခြင်း) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ရှေးဦးစွာသော အနက်၌ ဆောက်တည်အပ်သော အထူးထူးအပြားပြားရှိသော ကံတို့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဒုတိယအနက်၌မူ ကံတို့ကို ဆောက်တည်စေတတ်သောကြောင့် ကမ္မသမာဒါန မည်ကုန်၏၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် ကံတို့ကို ဆောက်တည်ခြင်းသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကမ္မသမာဒါန မည်၏။ ဤနေရာ၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ် (karaṇavacana) သည် ဟိတ် (အကြောင်း) အနက်၌ ရှိ၏။

တံ ဝါစန္တိ တံ အရိယာနံ ဥပဝဒနဝါစံ. တံ စိတ္တန္တိ သမုဋ္ဌာပကစိတ္တံ. တံ ဒိဋ္ဌိန္တိ ယေန မိစ္ဆာဂါဟေန အရိယေ အနုဒ္ဓံသေတိ, မိစ္ဆာဘိနိဝေသံ. အယမ္ပေတ္ထ အတ္ထော – ယထာ နာမ ဟေတုသမ္ပန္နဿ ဘိက္ခုနော ဝိသုဒ္ဓံ သီလံ, သမာဓိဉ္စ သမ္ပာဒေတွာ ဌိတဿ ဒန္ဓော သတုပ္ပာဒေါ ခိပ္ပာဘိညာယ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ အညာ, သတိ ဝါ ဥပါဒိသေသေ အနာဂါမိတာ. ဧဝမေဝံ ယော အရိယူပဝါဒီ ယထာဝုတ္တစိတ္တဒိဋ္ဌီဟိ အပက္ကမိတွာ အပ္ပတိရူပံ သဘာဝံ ‘‘မယာ, ဘန္တေ, တုမှာကံ ဥပရိ ဝုတ္တ’န္တိ အစ္စယဒေသနာယ တေ န ခမာပေတိ, သော ကာယဿ ဘေဒါ နိရယေ ဧဝါတိ. တေသု ပသန္နစိတ္တဿ ခမာပနဉှေတ္ထ တေသံ ဝါစာဒီနံ ပဟာနံ ပဋိနိဿဂ္ဂေါဝ. ဣတော သာဝဇ္ဇတရံ နာမ အညံ နတ္ထိ သဗ္ဗာနတ္ထဝိဓာနတော, သဗ္ဗဟိတသုခပရိဓံသနတော စ.

"Taṃ vācaṃ" (ထိုစကား) ဟူသည်မှာ ထိုအရိယာတို့ကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချသော စကားဖြစ်၏။ "Taṃ cittaṃ" (ထိုစိတ်) ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော စိတ်ဖြစ်၏။ "Taṃ diṭṭhiṃ" (ထိုအယူ) ဟူသည်မှာ အကြင် မိစ္ဆာအယူအားဖြင့် အရိယာတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော မိစ္ဆာဘိနိဝေသ (မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်း) ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား - သာဓကအားဖြင့် အကြောင်းအင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသော၊ သီလနှင့် သမာဓိကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်အောင် ဖြည့်ကျင့်၍ တည်သော ရဟန်းအား သတိဖြစ်ပေါ်မှု နှေးကွေးသော်လည်း လျင်မြန်သော အဘိညာဉ် (ခိပ္ပါဘိညာ) ဖြင့် မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ် (အညာ) ကို ရနိုင်၏၊ သို့မဟုတ် ဥပါဒိသေသ (ဥပါဒါန်အကြွင်း) ရှိသေးလျှင် အနာဂါမိအဖြစ်သို့ ရောက်နိုင်၏။ ထို့အတူပင် အရိယာတို့ကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချသောသူသည် အထက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော စိတ်နှင့် အယူတို့ဖြင့် လမ်းမှားသို့ရောက်၍ မလျောက်ပတ်သော သဘာဝသို့ ရောက်ရှိကာ "အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်သည် အရှင်ဘုရားတို့အပေါ်၌ စော်ကားမိပါသည်" ဟု အပြစ်ကို ဝန်ခံတောင်းပန်ခြင်းဖြင့် ၎င်းတို့အား ခွင့်မလွှတ်စေပါက ထိုသူသည် ခန္ဓာကိုယ်ပျက်စီးပြီးနောက် ငရဲသို့သာ လားရမည် ဖြစ်၏။ ထိုအရိယာတို့အပေါ်၌ ကြည်ညိုသောစိတ်ရှိသူအား တောင်းပန်ခြင်းသည်သာလျှင် ဤနေရာ၌ ထိုနှုတ်ထွက်စကားစသည်တို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်း၊ ပယ်စွန့်ခြင်း မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော အကျိုးမဲ့တို့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော စီးပွားချမ်းသာတို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤ (အရိယူပဝါဒ) ထက် ပို၍ အပြစ်ကြီးသောအရာသည် အခြားမရှိပေ။

ကာယဿ [Pg.98] ဘေဒါတိ ဣဓ ကာယသဒ္ဒေါ အတ္တဘာဝပရိယာယောတိ အာဟ ‘‘ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ’’တိ. တဒနန္တရန္တိ တဿ မရဏသင်္ခါတဿ ခန္ဓပရိစ္စာဂဿ အနန္တရံ. အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓတ္ထော ပရသဒ္ဒေါ, အနောရိမဘူတဝတ္ထုဝိသယော ဝါ သိယာ, အဝဓိဝိသေသနမတ္တံ ဝါ. တေသု ပုရိမံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေ’’တိ, ပစ္ဆိမဿ ပန ဝသေန ‘‘စုတိတော ဥဒ္ဓ’’န္တိ.

"Kāyassa bhedā" ဟူသည်မှာ ဤ၌ 'ကုသိုလ်ကမ္မဇရုပ်' စသော ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓာကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့်ဟူ၍ "ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓပရိစ္စာဂါ" ဟူသော စကားဖြင့် (အဋ္ဌကထာဆရာက) "ကာယ"သဒ္ဒါသည် အတ္တဘောကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်ကြောင်း မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "Tadanantaraṃ" ဟူသည်မှာ သေခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ထိုခန္ဓာကို စွန့်လွှတ်ခြင်း၏ အခြားမဲ့၌ (နောက်ကာလ၌)။ "Para"သဒ္ဒါသည် ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော ခန္ဓာအနက်ရှိ၏။ သို့မဟုတ် တစ်ဖက်ကမ်း မဟုတ်သော (တမလွန်) ဝတ္ထုအာရုံ ရှိ၏။ သို့မဟုတ် အပိုင်းအခြားကို ထူးခြားစေရုံမျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ရှေးဦးစွာသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ "ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော ခန္ဓာကို ယူခြင်း၌" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ နောက်ဆုံးအနက်၏ အစွမ်းဖြင့်မူကား "စုတိမှ အထက်၌" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ဝုတ္တဝိပရိယာယေနာတိ ‘‘သုဋ္ဌု စရိတံ, သောဘနံ ဝါ စရိတ’’န္တိအာဒိနာ. ဟနနန္တိ ဃာတနံ.

"Vuttavipariyāyena" ဟူသည်မှာ "ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်သော သို့မဟုတ် တင့်တယ်အောင် ကျင့်အပ်သော ကျင့်ဝတ်" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့်တည်း။ "Hanananti" ဟူသည်မှာ သတ်ဖြတ်ခြင်းတည်း။

ကာရဏာကာရဏန္တိ ဌာနာဋ္ဌာနံ. စေတနာစေတနာသမ္ပယုတ္တဓမ္မေ နိရယာဒိနိဗ္ဗာနဂါမိပဋိပဒါဘူတေ ကမ္မန္တိ ဂဟေတွာ အာဟ ‘‘ကမ္မပရိစ္ဆေဒမေဝါ’’တိ. ကမ္မဝိပါကန္တရံ ကမ္မဝိပါကဝိသေသော ကမ္မဝိပါကဿ ဝိဘာဂေါ. အပ္ပေတုံ န သက္ကောတိ အဋ္ဌမနဝမဗလာနိ ဝိယ, တံသဒိသံ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ ဝိယ ဝိကုဗ္ဗိတုံ, ဧတေနဿ ဗလသဒိသတဉ္စ နိဝါရေတိ. ဈာနာဒိဉာဏံ ဝိယ ဝါ အပ္ပေတုံ, ဝိကုဗ္ဗိတုဉ္စ. ယဒိပိ ဟိ ဈာနာဒိပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏံ ဣဓ ဆဋ္ဌံ ဗလန္တိ တဿ သဝိတက္ကသဝိစာရတာ ဝုတ္တာ, တထာပိ ဈာနာဒီဟိ ဝိနာ ပစ္စဝေက္ခဏာ နတ္ထီတိ ဈာနာဒိသဟဂတံ ဉာဏံ တဒန္တောဂဓံ ကတွာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ သဗ္ဗညုတညာဏံ ဈာနာဒိကိစ္စံ ဝိယ န သဗ္ဗံ ဗလကိစ္စံ ကာတုံ သက္ကောတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဈာနံ ဟုတွာ အပ္ပေတုံ, ဣဒ္ဓိ ဟုတွာ ဝိကုဗ္ဗိတုဉ္စ န သက္ကောတီ’’တိ (ဝိဘ. မူလဋီ. ၈၃၁) ဝုတ္တံ, န ပန ကဿစိ ဗလဿ ဈာနဣဒ္ဓိဘာဝေါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

"Kāraṇākāraṇa" ဟူသည် အကြောင်းဟုတ်သည်မဟုတ်သည် (ဌာနာဌာန) တည်း။ ငရဲစသည်နှင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်တရားဖြစ်ကုန်သော စေတနာနှင့် စေတနာနှင့်ယှဉ်သောတရားတို့ကို ကံဟူ၍ ယူပြီးလျှင် "ကံကို ပိုင်းခြားခြင်းကိုသာလျှင်" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "Kammavipākantara" ဟူသည်မှာ ကမ္မဝိပါက်၏ ထူးခြားမှု၊ ကမ္မဝိပါက်၏ ခွဲခြားမှုတည်း။ ရှစ်ခုမြောက် ကိုးခုမြောက်သော အားတို့ကဲ့သို့ စိတ်ကို ငြိမ်ဝပ်စွာ သက်ဝင်စေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ ထိုအားနှင့်တူသော ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်ကဲ့သို့ ဖန်ဆင်းခြင်းငှာ မတတ်နိုင်၊ ဤသို့ဖြင့် ထိုဉာဏ်၏ (အခြား) အားနှင့် တူညီသောအဖြစ်ကို တားမြစ်တော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ဈာန်စသော ဉာဏ်ကဲ့သို့ စိတ်ကို ငြိမ်ဝပ်စွာ သက်ဝင်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဖန်ဆင်းခြင်းငှာလည်းကောင်း မတတ်နိုင်။ စင်စစ်သော်ကား ဤ၌ ဈာန်စသည်ကို ဆင်ခြင်သော ဉာဏ်သည် ဆဋ္ဌမမြောက်အား ဖြစ်၏ဟု ထိုဉာဏ်၏ ဝိတက် ဝိစာရနှင့် တကွဖြစ်သောအဖြစ်ကို ဆိုအပ်သော်လည်း ဈာန်စသည်တို့မရှိဘဲ ဆင်ခြင်ခြင်း မရှိနိုင်ရကား ဈာန်စသည်နှင့်တကွဖြစ်သော ဉာဏ်ကို ထိုဆင်ခြင်သောဉာဏ်၏ အတွင်းသို့ သွင်း၍ ဤသို့ မိန့်ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်သည် ဈာန်စသည်တို့၏ ကိစ္စကဲ့သို့ အလုံးစုံသော အားတို့၏ ကိစ္စကို မပြုနိုင်ကြောင်း ပြခြင်းငှာ "ဈာန်ဖြစ်၍ စိတ်ကို ငြိမ်ဝပ်စွာ သက်ဝင်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ တန်ခိုးဖြစ်၍ ဖန်ဆင်းခြင်းငှာလည်းကောင်း မတတ်နိုင်" ဟု (ဝိဘင်းမူလဋီကာ၌) မိန့်ဆိုတော်မူ၏၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အား၏ ဈာန်အဖြစ် တန်ခိုးအဖြစ်ကား မရှိဟု မှတ်အပ်၏။

ဝိစယဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဝိစယဟာရသမ္ပါတဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

၃. ယုတ္တိဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ

၃. ယုတ္တိဟာရသမ္ပါတဝဏ္ဏနာ

၆၅. ပဋိပက္ခပဋိဗာဠှာ ကုသလာ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇိတုမေဝ န သက္ကောန္တိ, ဥပ္ပန္နာပိ သမ္မဒေဝ အတ္တနော ကိစ္စံ ကာတုံ အသမတ္ထတာယ အနုပ္ပန္နသဒိသာတိ ပဋိပက္ခနိဝါရဏေန ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ကိစ္စကရဏဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘မနစ္ဆဋ္ဌာနိ…ပေ… ဘဝိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဝိဟရန္တဿာတိ ဝိဟရဏဟေတု. ဝိဟရန္တောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော, တေန ရက္ခိတစိတ္တတာ ဝုတ္တနယေန ဧကန္တတော သမ္မာသင်္ကပ္ပဂေါစရတာယ စ သံဝတ္တတီတိ ဒဿေတိ. ဝုတ္တနယေနာတိ [Pg.99] မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပာနံ အဝသရံ အဒတွာ ဝိသောဓိတနေက္ခမ္မာဒိဝိတက္ကတာယ. အဝိပရီတမေဝါတိ ကာယာဒိအသုဘာဒိတော အာဒါနံ. ဝိနိပါတဘယန္တိ ဒုဂ္ဂတိဘယံ. သဗ္ဗောပိ စာယမတ္ထောတိ ‘‘သမ္မာသင်္ကပ္ပဂေါစရော သမ္မာဒိဋ္ဌိ ဘဝိဿတီ’’တိအာဒီသု အတ္ထော ယုတ္တိယာ ယုတ္တော ဧဝ အနရူပကာရဏဘာဝတော.

၆၅. ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့က နှိပ်စက်အပ်ကုန်သော ကုသိုလ်တရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာပင် မတတ်နိုင်ကြကုန်၊ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော်လည်း မိမိတို့၏ကိစ္စကို ကောင်းစွာ မပြုနိုင်ကြသဖြင့် မဖြစ်ပေါ်သေးသည်နှင့် တူကုန်၏၊ ဤသို့လျှင် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် ကုသိုလ်တရားတို့၏ မိမိကိစ္စကို ပြုလုပ်နိုင်စွမ်းသောအဖြစ်ကို ပြခြင်းငှာ "မနောလျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိကုန်သော...ပ... ဖြစ်လတ္တံ့" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "Viharantassa" ဟူသည်မှာ နေခြင်းအကြောင်းကြောင့်။ "Viharanto" ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏၊ ထို (နေသောသူ၏) စိတ်ကို စောင့်ရှောက်အပ်သောအဖြစ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် ဧကန် စင်စစ် သမ္မာသင်္ကပ္ပ၏ ကျက်စားရာအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏ဟု ပြတော်မူ၏။ "Vuttanayena" ဟူသည်မှာ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပတို့အား အခွင့်မပေးဘဲ သုတ်သင်အပ်သော နေက္ခမ္မဝိတက် စသည်ရှိသောအဖြစ်ဖြင့်တည်း။ "Aviparītameva" ဟူသည်မှာ ရုပ်ကလာပ်စသည်တို့၌ အသုဘစသည်ဖြင့် ယူခြင်းတည်း။ "Vinipātabhaya" ဟူသည်မှာ ဒုဂ္ဂတိဘေးတည်း။ "Sabbopi cāyamattha" ဟူသည်မှာ "သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် ကျက်စားရာရှိသောသူအား သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် ဖြစ်လတ္တံ့" စသည်တို့၌ ပြဆိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ် အားလုံးသည် လျော်ကန်သော အကြောင်းတရားရှိသောကြောင့် ယုတ္တိနှင့် ယှဉ်သည်သာ ဖြစ်၏။

ယုတ္တိဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ယုတ္တိဟာရသမ္ပါတဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

၄. ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတာဒိဝဏ္ဏနာ

၄. ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပါတာဒိဝဏ္ဏနာ

၆၆. ယသ္မာ ဝါ သံကိလေသတော ရက္ခိတစိတ္တဿ တီဏိ သုစရိတာနိ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ရက္ခိတစိတ္တဿာတိ ဧတ္ထ ယာယံ ရက္ခိတစိတ္တတာ, သာ ကာယသုစရိတာဒီနံ တိဏ္ဏံ သုစရိတာနံ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အတ္တာဓီနန္တိ အတ္တပရာဓီနံ.

၆၆. သို့မဟုတ် စိတ်ကို ကိလေသာညစ်ညူးမှုတို့မှ စောင့်ရှောက်အပ်သောကြောင့် သုစရိုက်သုံးပါးတို့သည် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် "rakkhitacittassa" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အကြင် စိတ်ကို စောင့်ရှောက်အပ်သောအဖြစ်သည် ရှိ၏၊ ထိုစိတ်ကို စောင့်ရှောက်အပ်သောအဖြစ်သည် ကာယသုစရိုက် စသော သုစရိုက်သုံးပါးတို့၏ အနီးကပ်ဆုံးအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်၏ဟု ဤသို့ ဤ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ "Attādhīna" ဟူသည်မှာ မိမိအား အစိုးရခြင်း (မိမိ လက်အောက်ခံဖြစ်ခြင်း) တည်း။

တတော ဧဝါတိ ကာရဏဂ္ဂဟဏေန ဖလဿ ဂဟိတတ္တာ ဧဝ.

"Tato eva" ဟူသည်မှာ အကြောင်းကို ယူခြင်းဖြင့် အကျိုးကို ယူပြီးဖြစ်သောကြောင့်သာလျှင်တည်း။

၆၈. တတ္ထ ဣတိသဒ္ဒေါတိ ‘‘ပရိပါလီယတီ’’တိ ဣတိသဒ္ဒေါ.

၆၈. ထိုစကားရပ်၌ "iti" သဒ္ဒါသည် "paripālīyati" ဟူသော ပုဒ်၌ ပါသော "iti" သဒ္ဒါတည်း။

၇၃-၄. ပါဠိယံ ပဉ္စိန္ဒြိယာနိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတာနီတိ ဧတ္ထ သဒ္ဓါဝီရိယသတိန္ဒြိယေဟိ ပါတိမောက္ခာဒိ တိဝိဓံ သီလံ ဂဟိတံ သောဓေတဗ္ဗတ္တာ. တေသန္တိ တေဟိ သီလက္ခန္ဓော သင်္ဂဟိတော. သမာဓိပညိန္ဒြိယေဟိ သမာဓိပညာက္ခန္ဓာ ဂဟိတာတိ ပါကဋောယမတ္ထော, တထာ သေသမ္ပီတိ အာဟ ‘‘ဣတော ပရေသု…ပေ… ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ.

၇၃-၄. ပါဠိတော်၌ "ဣန္ဒြေငါးပါးတို့ကို ခန္ဓာသုံးပါးတို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်ကုန်၏" ဟူသော ဤစကား၌ သဒ္ဓိန္ဒြေ၊ ဝီရိယိန္ဒြေ၊ သတိန္ဒြေတို့ဖြင့် သုတ်သင်အပ်သောကြောင့် ပါတိမောက်စသော သုံးပါးသော သီလကို ယူအပ်၏။ "Tesaṃ" ဟူသည်မှာ ထိုဣန္ဒြေတို့ဖြင့် သီလက္ခန္ဓာကို သိမ်းဆည်းအပ်၏။ သမာဓိန္ဒြေ၊ ပညိန္ဒြေတို့ဖြင့် သမာဓိက္ခန္ဓာ၊ ပညာက္ခန္ဓာတို့ကို ယူအပ်၏ ဟူသော ဤအနက်သည် ထင်ရှားလှ၏။ ထို့အတူ ကြွင်းသောတရားတို့ကိုလည်း (သိမ်းဆည်းအပ်၏) ဟု ရည်ရွယ်၍ "ဤမှတစ်ပါးသော တရားတို့၌...ပ... ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာလျှင်တည်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

၇၆. ဟေတုဟေတုသမုပ္ပန္နပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နသင်္ခါတဿာတိ ဧတ္ထ ဟေတုပစ္စယဝိဘာဂေါ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တောယေဝ.

၇၆. "Hetuhetusamuppannapaccayapaccayuppannasaṅkhātassa" ဟူသော ဤစကား၌ ဟိတ်တရား၊ ဟိတ်ကြောင့် ဖြစ်သောတရား၊ ပစ္စည်းတရား၊ ပစ္စယုပ္ပန်တရားဟု ဆိုအပ်သော အပြားကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးပါပြီ။

ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပာတာဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ပဒဋ္ဌာနဟာရသမ္ပါတာဒိဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

မိဿကဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ

မိဿကဟာရသမ္ပါတဝဏ္ဏနာ

ဣဒါနိ ယသ္မာ သုတ္တေသု ဟာရာနံ ယောဇနာနယဒဿနတ္တာ ဟာရသမ္ပာတဒေသနာ ဟာရဝိဘင်္ဂဒေသနာ ဝိယ န ဟာရသရူပမတ္တဒဿနတ္တာ, တသ္မာ ပေဋကောပဒေသေ [Pg.100] အာဂတနယာနုသာရေန အပရေဟိ ဝိပရိယာယေဟိ ဟာရသမ္ပာတယောဇနာဝိဓိံ ဒဿေန္တော ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိဇ္ဇာဝိဇ္ဇာယ ကုသလာကုသလစိတ္တပ္ပဝတ္တိယာ အလောဘာဒေါသလောဘဒေါသာပိ ပရမ္ပရဘာဝေန ပဝတ္တန္တိ နိဒါနဘာဝတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဆ ဓမ္မာ…ပေ… မူလာနီ’’တိ အာဟ. ယထာ စ နိဒါနဘာဝေန ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ, ဧဝံ အတ္တနော ဝသေဝတ္တနေနာပိ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ လဗ္ဘတေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သာဓိပတိကာနံ အဓိပတိ, သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒါနံ ဣန္ဒြိယာနီ’’တိ. အလောဘဿာတိ အလောဘယုတ္တဿ စိတ္တုပ္ပာဒဿ. နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒေနာတိ ကုသလစ္ဆန္ဒေန. နေက္ခမ္မသဒ္ဒေါ ပဗ္ဗဇ္ဇာဒီသု နိရုဠှော. ဝုတ္တဉှိ –

ယခုအခါ သုတ္တန်တို့၌ ဟာရတို့၏ ယှဉ်စပ်ပုံနည်းလမ်းကို ပြခြင်းကြောင့် ဟာရသမ္ပါတဒေသနာသည် ဟာရဝိဘင်္ဂဒေသနာကဲ့သို့ ဟာရ၏ သဘောမျှကို ပြခြင်းမျှသာ မဟုတ်သဖြင့် ပေဋကောပဒေသ၌ လာသော နည်းလမ်းကို လိုက်၍ တစ်ပါးသော ဆန့်ကျင်ဘက် အပြားတို့ဖြင့် ဟာရသမ္ပါတ ယှဉ်စပ်ပုံ နည်းစနစ်ကို ပြလိုသဖြင့် "Apicā" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဝိဇ္ဇာ၊ အဝိဇ္ဇာဟူသော ကုသိုလ် အကုသိုလ် စိတ္တုပ္ပါဒ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အလောဘ အဒေါသ၊ လောဘ ဒေါသတို့သည်လည်း အကြောင်းတရားအဖြစ်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကြကုန်၏ဟု ပြတော်မူလိုသဖြင့် "တရားခြောက်ပါးတို့သည်...ပ... မူလတို့တည်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အကြောင်းတရားဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် ရှေ့သွားဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မိမိအလိုသို့ လိုက်စေခြင်းအားဖြင့်လည်း ရှေ့သွားဖြစ်သည်ကို ရရှိအပ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "အဓိပတိနှင့်တကွဖြစ်သော တရားတို့၏ အဓိပတိဖြစ်ကုန်သော၊ အလုံးစုံသော စိတ္တုပ္ပါဒ်တို့၏ ဣန္ဒြေဖြစ်ကုန်သော" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "Alobhassa" ဟူသည်မှာ အလောဘနှင့် ယှဉ်သော စိတ္တုပ္ပါဒ်၏။ "Nekkhammacchandena" ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်ဆန္ဒဖြင့်။ "Nekkhamma"သဒ္ဒါသည် ရဟန်းအဖြစ် စသည်တို့၌ ထင်ရှားလှ၏။

‘‘ပဗ္ဗဇ္ဇာ ပဌမံ ဈာနံ, နိဗ္ဗာနဉ္စ ဝိပဿနာ;

သဗ္ဗေပိ ကုသလာ ဓမ္မာ, ‘နေက္ခမ္မ’န္တိ ပဝုစ္စရေ’’တိ. (ဣတိဝု. အဋ္ဌ. ၁၀၉;

ဒီ. နိ. ဋီ. ၂.၃၅၉;

အ. နိ. ဋီ. ၂.၂.၆၆) –

"ရဟန်းအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ပထမဈာန်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဉာဏ်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော ကုသိုလ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း 'နေက္ခမ္မ' ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။"

တေသု ဣဓ ကုသလာ ဓမ္မာ အဓိပ္ပေတာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကုသလစ္ဆန္ဒေနာ’’တိ. နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒေန ဥပနိဿယဘူတေန, န အဓိပတိဘူတေန. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – အလောဘပ္ပဓာနော စေ စိတ္တုပ္ပာဒေါ ဟောတိ, နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒေန ဥပနိဿယဘူတေန မနော တဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမော ဟောတိ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော.

ထိုတရားတို့တွင် ဤ၌ ကုသိုလ်တရားတို့ကို အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "kusalacchandena" (ကုသိုလ်ဆန္ဒဖြင့်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဥပနိဿယအဖြစ်ဖြစ်သော နေက္ခမ္မဆန္ဒဖြင့်၊ အဓိပတိဖြစ်သော ဆန္ဒဖြင့် မဟုတ်။ ဤဆိုလိုချက်ကား – အကယ်၍ စိတ္တုပ္ပါဒ်သည် အလောဘလျှင် အကြီးအမှူးရှိသည်ဖြစ်အံ့၊ ဥပနိဿယအဖြစ်ဖြစ်သော နေက္ခမ္မဆန္ဒဖြင့် မနောသည် ထိုစိတ္တုပ္ပါဒ်၏ ရှေ့သွားဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ခုတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

ယဒဂ္ဂေန တေသံ ဓမ္မာနံ မနော ပုဗ္ဗင်္ဂမံ, တဒဂ္ဂေန တေသံ ဇေဋ္ဌံ, ပဓာနဉ္စာတိ ဝုတ္တံ ‘‘မနောသေဋ္ဌာတိ မနော တေသံ ဓမ္မာန’’န္တိအာဒိ. မနောမယတာ မနေန ကတာဒိဘာဝေါ, သော စ မနဿ တေသံ သဟဇာတာဒိနာ ပစ္စယဘာဝေါ ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘မနောမယာတိ…ပေ… ပစ္စယော’’တိ. တေ ပနာတိ ဧတ္ထ ပန-သဒ္ဒေါ ဝိသေသတ္ထဒီပကော, တေနေတံ ဒဿေတိ – ယဒိပိ တေသံ ဓမ္မာနံ ဆန္ဒာဒယောပိ ပစ္စယာ ဧဝ, ဣန္ဒြိယာဒိပစ္စယေန ပန သဝိသေသံ ပစ္စယဘူတဿ မနဿေဝ ဝသေနေဝ ဝုတ္တံ ‘‘မနောမယာ’’တိ. တတ္ထ ဆန္ဒသမုဒါနီတာတိ ယထာဝုတ္တနေက္ခမ္မာဒိဆန္ဒေန သမ္မာ ဥဒ္ဓမုဒ္ဓံ နီတာ, တတော သမုဒါဂတာတိ အတ္ထော. တတော ဧဝ နေက္ခမ္မဝိတက္ကာဒိတော သမုပ္ပန္နတ္တာ အနာဝိလသင်္ကပ္ပသမုဋ္ဌာနာ. တဇ္ဇာမနောဝိညာဏဓာတုသမ္ဖဿေန သဟာဓိဋ္ဌာနတော ဖဿသမောဓာနာ. ‘‘ဖုဋ္ဌော, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒေတိ, ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ, ဖုဋ္ဌော စေတေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဟိ ဝုတ္တံ. ဣဒံ မနောကမ္မန္တိ ကာယင်္ဂဝါစင်္ဂစောပနံ အကတွာ သဒ္ဓါသမန္နာဂတေန ပသန္နေန မနသာ ပဝတ္တံ ဣဒံ ကုသလံ မနောကမ္မံ. တံ ပန [Pg.101] အနဘိဇ္ဈာသဟဂတံ, အဗျာပါဒသဟဂတံ, သမ္မာဒိဋ္ဌိသဟဂတန္တိ တိဝိဓံ ဟောတိ.

အကြင် ရှေးဦးစွာဖြစ်ခြင်း (သို့မဟုတ် ရှေးပြေးဖြစ်ခြင်း) ကြောင့် ထိုနာမ်တရားတို့၏ စိတ်သည် ရှေ့သွားဖြစ်၏၊ ထို ရှေးပြေးဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုတရားတို့၏ စိတ်သည် အကြီးအမှူးဖြစ်ခြင်း၊ အဓိကဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏ ဟူ၍ “manoseṭṭhā” အစရှိသည်ဖြင့် “စိတ်သည် ထိုနာမ်တရားတို့၏ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ “မနောမယတာ” ဟူသည် စိတ်ဖြင့် ပြီးစေအပ်သော အဖြစ်စသည် ဖြစ်၏၊ ထိုစိတ်ဖြင့် ပြီးသည်၏ အဖြစ်သည်လည်း စိတ်၏ ထိုနာမ်တရားတို့အား သဟဇာတစသော အစွမ်းဖြင့် ပစ္စည်းဖြစ်သည်၏ အဖြစ်သာတည်း ဟူ၍ “manomayāti…pe… paccayo” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ “Te pana” ဟူသော ပုဒ်၌ “pana” သဒ္ဒါသည် ထူးခြားသောအနက်ကို ပြတတ်၏၊ ထို “pana” သဒ္ဒါဖြင့် ဤသို့ပြ၏ - အကယ်၍ ထိုနာမ်တရားတို့အား ဆန္ဒစသည်တို့သည်လည်း ပစ္စည်းတို့သာ ဖြစ်ကုန်သော်လည်း၊ ဣန္ဒြေပစ္စည်းစသည်ဖြင့် အထူးသဖြင့် ပစ္စည်းဖြစ်သော စိတ်၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် “စိတ်ဖြင့် ပြီးကုန်၏ (မနောမယ)” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထိုပါဠိ၌ “chandasamudānītā” ဟူသည်ကား - ဆိုအပ်ပြီးသော နေက္ခမ္မဆန္ဒစသည်ဖြင့် ကောင်းစွာ အထက်ထက်သို့ ဆောင်အပ်ကုန်သော၊ ထိုဆန္ဒကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ဟု အနက်ရရှိသည်။ ထိုသို့ နေက္ခမ္မဝိတက်စသည်မှ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်ပင် နောက်ကျုခြင်းမရှိသော ကြံစည်မှု (အနာဝိလသင်္ကပ္ပ) လျှင် အကြောင်းရင်းရှိကုန်သည်။ ထိုမှဖြစ်သော မနောဝိညာဏဓာတ်၏ တွေ့ထိမှုဖဿနှင့်တကွ တည်ရှိသောကြောင့် ဖဿသည် ပေါင်းဆုံရာ ရှိကုန်သည်။ “ရဟန်းတို့၊ တွေ့ထိအပ်သည်ဖြစ်၍ ခံစားရ၏၊ တွေ့ထိအပ်သည်ဖြစ်၍ မှတ်သားရ၏၊ တွေ့ထိအပ်သည်ဖြစ်၍ စေ့ဆော်ရ၏” ဟု (သံယုတ္တနိကာယ် ၄.၉၃ ၌) ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ “ဤမနောကံ” ဟူသည်ကား - ကိုယ်အင်္ဂါ နှုတ်အင်္ဂါတို့ကို လှုပ်ရှားခြင်းကို မပြုဘဲ၊ သဒ္ဓါနှင့်ယှဉ်စပ်သော ကြည်လင်သော စိတ်ဖြင့် ဖြစ်ပွားသော ဤကုသိုလ်မနောကံကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမနောကံသည်လည်း အဘိဇ္ဈာမရှိခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်း (အနဘိဇ္ဈာသဟဂုတ်)၊ ဗျာပါဒမရှိခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်း (အဗျာပါဒသဟဂုတ်)၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိနှင့် ယှဉ်ခြင်း (သမ္မာဒိဋ္ဌိသဟဂုတ်) ဟူ၍ သုံးမျိုး ဖြစ်၏။

ဘာသတီတိ အဝိသံဝါဒနာဒိနာ ဝါစင်္ဂစောပနာဝသေန ပဝတ္တေန္တိယာ ဝစီဝိညတ္တိယာ သာဓေတဗ္ဗံ သာဓေတီတိ အတ္ထော, တေန ကာယဒွါရတော ပဝတ္တကုသလဝစီကမ္မမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘ဝစီဝိညတ္တိဝိပ္ဖာရတော, တထာ သာဒိယနတော စ ဘာသတီ’’တိ. သဗ္ဗမ္ပိ ဝစီကမ္မံ သစ္စာဒိဝသေန စတုဗ္ဗိဓံ. ကရောတီတိ အတ္တနော, ပရေသဉ္စ ဟိတာဟိတာနိ ကာရဏာကာရဏေဟိ ကာယင်္ဂစောပနာဝသေန ပဝတ္တေန္တိယာ ကာယဝိညတ္တိယာ သာဓေတဗ္ဗံ သာဓေတီတိ အတ္ထော, တေန ဝစီဒွါရတော ပဝတ္တကုသလကာယကမ္မမ္ပိ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ. တထာ စ ဝက္ခတိ ‘‘ကာယဝိညတ္တိဝိပ္ဖာရတော, တထာ သာဒိယနတော စ ကရောတီ’’တိ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၇၆ မိဿကဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ). ကမ္မပထဝသေန ဂယှမာနေ ပါဏာတိပါတာဒိဝသေန တံ တိဝိဓံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဣတိ ဒသကုသလကမ္မပထာဒဿိတာ’’တိ. ဒသပုညကိရိယဝတ္ထုဝသေနာပိ ဂါထာယ အတ္ထော ယုဇ္ဇတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သော ပသန္နစိတ္တော’’တိအာဒိ. ဘာသတိ ဝါ ကရောတိ ဝါ ကေဝလံ မနသာ ပဝတ္တတီတိ အနိယမတ္ထော ဝါ-သဒ္ဒေါ. တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတံ.

“ပြောဆို၏ (Bhāsati)” ဟူသည်ကား - မလိမ်မညာ ပြောဆိုခြင်းစသည်ဖြင့် နှုတ်အင်္ဂါကို လှုပ်ရှားစေခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ဝစီဝိညတ်ဖြင့် ပြီးစေအပ်သော အကျိုးကို ပြီးစေ၏ ဟု အနက်ရရှိသည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကိုယ်ဒွါရမှ ဖြစ်ပေါ်သော ကုသိုလ် ဝစီကံကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် “ဝစီဝိညတ် ပျံ့နှံ့ပွားများခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သဘောတူ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ပြောဆို၏” ဟု နောင်၌ ဟောတော်မူလတ္တံ့။ ခပ်သိမ်းသော ဝစီကံသည်လည်း သစ္စာစကား ပြောဆိုခြင်းစသည် အစွမ်းဖြင့် လေးပါးအပြား ရှိ၏။ “ပြုလုပ်၏ (Karoti)” ဟူသည်ကား - မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးရှိသည်၊ မရှိသည်တို့ကို အကြောင်းရှိသည်၊ မရှိသည်နှင့်အညီ ကိုယ်အင်္ဂါ လှုပ်ရှားခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ကာယဝိညတ်ဖြင့် ပြီးစေအပ်သောအကျိုးကို ပြီးစေ၏ ဟု အနက်ရရှိသည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝစီဒွါရမှ ဖြစ်ပေါ်သော ကုသိုလ် ကာယကံကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့အတူလည်း “ကာယဝိညတ် ပျံ့နှံ့ပွားများခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သဘောတူ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ပြုလုပ်၏” ဟု (နေတ္တိအဋ္ဌကထာ ၇၆၊ မိဿကဟာရသမ္ပါတဝဏ္ဏနာ၌) ဟောတော်မူလတ္တံ့။ ကမ္မပထ အစွမ်းဖြင့် ယူသော် ထိုကာယကံသည် ပါဏာတိပါတစသည်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းစသည်ဖြင့် သုံးပါးအပြား ရှိ၏။ ထိုကြောင့် “ဤသို့လျှင် ကုသိုလ်ကမ္မပထဆယ်ပါးကို ပြတော်မူအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ ပုညကိရိယာဝတ္ထု ဆယ်ပါးအစွမ်းဖြင့်လည်း ဂါထာ၏ အနက်သည် သင့်လျော်ပေ၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် “ထိုသူသည် ကြည်လင်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍” စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူလတ္တံ့။ “ပြောဆိုသည်ဖြစ်စေ၊ ပြုလုပ်သည်ဖြစ်စေ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ဝါ (vā)” သဒ္ဒါသည် စိတ်သက်သက်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပွားခြင်းကို မဆိုလိုသောကြောင့် မမြဲသော (အတည်မပြုအပ်သော) အနက် ရှိ၏။ ထို့အတူသာလျှင် ဖွင့်ပြတော်မူအပ်သည်။

ဒသဝိဓဿ ကုသလကမ္မဿာတိ ဒသဝိဓဿ ကုသလကမ္မပထကမ္မဿ, ဝက္ခမာနနယေန ဝါ ဒသပုညကိရိယဝတ္ထုသင်္ခါတဿ ကုသလကမ္မဿ. နနု တတ္ထ ဒါနာဒိမယံ တိဝိဓမေဝ ပုညကိရိယဝတ္ထု ဝုတ္တန္တိ? သစ္စံ, တံ ပန ဣတရေသံ တဒန္တောဂဓတ္တာ.

“ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကံ၏” ဟူသည်ကား - ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်ကမ္မပထကံ၏၊ သို့မဟုတ် ဟောတော်မူလတ္တံ့သော နည်းဖြင့် ပုညကိရိယာဝတ္ထု ဆယ်ပါးဟု ဆိုအပ်သော ကုသိုလ်ကံ၏ (အနက်ဖြစ်၏)။ ထိုပုညကိရိယာဝတ္ထု၌ ဒါနစသည်ဖြင့် ပြီးသော သုံးပါးသော ပုညကိရိယာဝတ္ထုကိုသာ ဟောတော်မူသည် မဟုတ်လော ဟု မေးသော်။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း ကြွင်းသော (ခုနစ်ပါးသော) တရားတို့သည် ထိုဒါနစသော သုံးပါးတို့၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

‘‘သုခမနွေတီ’’တိ သင်္ခေပေန ဝုတ္တံ သုခါနုဂမံ ဝိတ္ထာရေန ဒဿေန္တော ‘‘ဣဓဿု ပုရိသော’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧဝံ သန္တန္တိ ဧဝံ ဘူတံ, အပ္ပဟီနာနုသယော ဟုတွာ သုခဝေဒနီယဖဿသမ္ဘူတန္တိ အတ္ထော.

“ချမ်းသာသည် စဉ်ဆက်မပြတ် လိုက်၏” ဟု အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ချမ်းသာနောက်သို့ လိုက်ခြင်းကို အကျယ်အားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် “ဤလောက၌ ယောက်ျားသည်” စသည်တို့ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုစကား၌ “ဤသို့ရှိသော် (evaṃ santaṃ)” ဟူသည်မှာ - ဤသို့ ဖြစ်သည်ရှိသော်၊ ကိလေသာအနုသယ မပယ်အပ်သေးသည်ဖြစ်၍ သုခဝေဒနီယဖဿကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော (ချမ်းသာ) ဟု အနက်ရရှိသည်။

တတ္ထ ‘‘ယံ မနော’’တိအာဒိနာ ဂါထာတ္ထဝသေန စတုသစ္စံ နိဒ္ဓါရေတိ. အာဒိတော ဝဝတ္ထာပိတေသု ခန္ဓာဒီသု ခန္ဓမုခေန သစ္စာနံ ကထိတတ္တာ သတ္တာနံ ဘိန္နရုစိဘာဝတော နာနာနယေဟိ ဝိပဿနာဘူမိကောသလ္လတ္ထံ, ပုဗ္ဗာပရသမ္ဗန္ဓဒဿနတ္ထဉ္စ ဧဝံ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ…ပေ… နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာနီ’’တိ. သစ္စမုခေန အဿာဒါဒိကေ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒေသနာဟာရသမ္ပာတံ ယောဇေတုံ ‘‘တတ္ထ သမုဒယေနာ’’တိအာဒိမာဟ, တံ ဝုတ္တနယမေဝ. ယဉှေတ္ထ အညမ္ပိ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယတ္တာ, ဥတ္တာနတ္ထတ္တာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ထိုသုတ္တန်၌ “အကြင်စိတ်သည်” အစရှိသည်ဖြင့် ဂါထာ၏ အနက်အစွမ်းဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို သတ်မှတ်ပိုင်းခြားတော်မူ၏။ အစ၌ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်ကုန်သော ခန္ဓာစသည်တို့တွင် ခန္ဓာ၏အဝအစွမ်းဖြင့် သစ္စာတို့ကို ဟောတော်မူအပ်သည်ဖြစ်၍၊ သတ္တဝါတို့၏ အလိုဆန္ဒ မတူညီကြသည့်အတွက် နည်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ဝိပဿနာနယ်ပယ်၌ ကျွမ်းကျင်စေရန်လည်းကောင်း၊ ရှေ့နောက်ဆက်စပ်မှုကို ပြသရန်လည်းကောင်း “ဤသို့လျှင်…ပေ… သတ်မှတ်ပိုင်းခြားအပ်ကုန်၏” ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သည်။ သစ္စာ၏ အစွမ်းဖြင့် သာယာဖွယ် (အဿာဒ) စသည်တို့ကို သတ်မှတ်ပိုင်းခြားပြီး၍ ဒေသနာဟာရသမ္ပါတကို ယှဉ်စပ်ခြင်းငှာ “ထိုသစ္စာတို့တွင် သမုဒယဖြင့်” အစရှိသည်ကို ဟောတော်မူ၏၊ ထိုစကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ ဤပါဠိ၌ အခြားသော အနက်အားဖြင့် မခွဲခြားအပ်သေးသော တရားသည်လည်း ရှိအံ့၊ ထိုတရားသည် အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက် လွယ်ကူထင်ရှားသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။

မနနလက္ခဏေတိ [Pg.102] မနနလက္ခဏဟေတု. ‘‘မနနလက္ခဏေနာ’’တိ ဝါ ပါဌော. ဤဟာဘာဝတော ဗျာပါရာဘာဝတော. ယေန ပသာဒေန သမန္နာဂတတ္တာ မနော ‘‘ပသန္နော’’တိ ဝုတ္တော, တဿ ပသာဒဿ ကိစ္စံ မနေ အာရောပေတွာ အာဟ ‘‘အကာလုသိယတော, အာရမ္မဏဿ ဩကပ္ပနတော စ ပသန္နေနာ’’တိ. တထာ သာဒိယနတောတိ ဝါစာယ ဝတ္တဗ္ဗံ အဝတွာဝ ဖဿသာဒိယနတော အနုဇာနတော. ဒုတိယေ တထာ သာဒိယနတောတိ ကာယေန ကာတဗ္ဗံ ယထာ ကတံ ဟောတိ, တထာ ဝါစာယ သံဝိဓာနတော. တထာ ပသုတတ္တာတိ ယထာ သုခမနွေတိ, တထာ ဥပစိတတ္တာ ဧဝါတိ အတ္ထော. တတောတိ တတော ကာရဏာ, မနသာ ပသန္နေန, ဘာသနေန, ကရဏေန စ ဟေတုနာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အနညတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပန အတ္ထေ. တတောတိ တတော ဧဝ. ယော ဟိ ပသန္နမနော တေန ယံ ဘာသနံ, ကရဏဉ္စ, တတော ဧဝ နံ သုခမနွေတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သာတဘာဝတောတိ သာတဝေဒနာဘာဝတော. ဣဋ္ဌဘာဝတောတိ မနာပဘာဝတော. ကမ္မတော ဝိပါကုပ္ပတ္တိဖလဒါနသမတ္ထဘာဝေန ကမ္မဿ နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ဝိပါကဿေဝ အနိဗ္ဗတ္တတ္တာတိ အာဟ ‘‘ကတူ…ပေ… အနွေတီတိ ဝုတ္တ’’န္တိ ကာရဏာယတ္တ ဝုတ္တိတောတိ ကတဘာဝဟေတုကတ္တာ ကမ္မဿာတိ အဓိပ္ပာယော. အသင်္ကန္တိတောတိ ယသ္မိံ သန္တာနေ ကမ္မံ နိဗ္ဗတ္တံ, တဒညသန္တာနာ သင်္ကမနတော.

“ကြံစည်ခြင်း လက္ခဏာကြောင့်” ဟူသည် ကြံစည်မှုလက္ခဏာ အကြောင်းကြောင့်တည်း။ “Mananalakkhaṇena (ကြံစည်မှုလက္ခဏာဖြင့်)” ဟုလည်း စာဖတ်နည်း ရှိ၏။ ကြိုးစားအားထုတ်မှုမရှိခြင်း (ဤဟာဘာဝ) ကြောင့်၊ လုံ့လပြုမှုမရှိခြင်း (ဗျာပါရဘာဝ) ကြောင့်။ အကြင်ကြည်လင်မှုနှင့် ပြည့်စုံသည်၏အဖြစ်ကြောင့် စိတ်ကို “ကြည်လင်သော စိတ်” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုကြည်လင်မှု၏ ကိစ္စကို စိတ်၌ တင်စား၍ “မနောက်မကျုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံ၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ကြည်လင်သောစိတ်ဖြင့်” ဟု ဟောတော်မူသည်။ “ထို့အတူ သဘောတူ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကြောင့်” ဟူသည် နှုတ်ဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော စကားကို မပြောဆိုဘဲလျက်သာ တွေ့ထိမှုကို သဘောတူ ဝမ်းမြောက်သဖြင့် ခွင့်ပြုသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဒုတိယဂါထာ၌ “ထို့အတူ သဘောတူ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကြောင့်” ဟူသည် ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှုကို ပြုပြီးသကဲ့သို့ ဖြစ်စေရန် ထို့အတူ နှုတ်ဖြင့် စီမံညွှန်ကြားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ “ထို့အတူ လုံ့လပြုအပ်သောကြောင့်” ဟူသည် ချမ်းသာသည် အစဉ်လိုက်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ဆည်းပူးအပ်သောကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်၏ ဟု အနက်ရရှိသည်။ “ထိုကြောင့် (tato)” ဟူသည် ထိုအကြောင်းကြောင့်၊ ကြည်လင်သော စိတ်ဖြင့် ပြောဆိုခြင်း၊ ပြုလုပ်ခြင်း ဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဟု ဟောတော်မူလိုသည်။ “အခြားသောအနက်၌ မဟုတ်” ဟူသည် ဤအနက်၌သာတည်း။ “ထိုကြောင့် (tato)” ဟူသည် ထိုပြောဆိုခြင်း၊ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့်သာတည်း။ အကြင်သူသည် ကြည်လင်သော စိတ်ရှိ၏၊ ထိုသူသည် အကြင်ပြောဆိုခြင်းနှင့် ပြုလုပ်ခြင်းကို ပြု၏၊ ထိုပြောဆိုခြင်း၊ ပြုလုပ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ထိုသူသို့ ချမ်းသာသည် စဉ်ဆက်မပြတ် လိုက်၏ ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ သာယာသော ဝေဒနာဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်။ နှစ်သက်ဖွယ် အာရုံဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်။ ကံမှ ဝိပါက်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟူသော အကျိုးကို ပေးစွမ်းနိုင်သော အဖြစ်ဖြင့် ကံ၏ ပြီးဆုံးခြင်းကြောင့်၊ ဝိပါက်၏ မပြီးဆုံးခြင်းကြောင့် “ပြုအပ်သောကြောင့်…ပေ… အစဉ်လိုက်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူသည်။ အကြောင်းကို မှီ၍ ဟောအပ်သော စကားဖြစ်သောကြောင့် “ပြုအပ်သောအဖြစ်လျှင် အကြောင်းရှိသော ကံကြောင့်” ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြင်သန္တာန်၌ ကံသည် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုသန္တာန်မှ တစ်ပါးသော သန္တာန်သို့ ကူးပြောင်းခြင်း မရှိသောကြောင့်။

အာဓိပစ္စယောဂတောတိ သဟဇာတာဓိပတိဝသေန အာဓိပစ္စယုတ္တတ္တာ. သဟဇာတဓမ္မာနဉှိ တံသမ္ပယုတ္တဿ မနဿ ဝသေန ပုဗ္ဗင်္ဂမတာ ဣဓာဓိပ္ပေတာ. တတော ဧဝါတိ အာဓိပစ္စယောဂတော ဧဝ. မနဿာတိ ဥပယောဂတ္ထေ သာမိဝစနံ. တေသံ ဓမ္မာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ကုသလဘာဝေါ ယုဇ္ဇတိ ပသာဒဿ ယောနိသောမနသိကာရဟေတုကတ္တာ. နနု ဝိဘဇ္ဇဗျာကရဏေသု တေသံ သာဝကာနံ သဒ္ဓါ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? နာယံ သဒ္ဓါ, တဒါကာရာ ပန အကုသလာ ဓမ္မာ တထာ ဝုစ္စန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘နာယံ ပသာဒေါ’’တိအာဒိ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၇၆ မိဿကဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာ). သုခံ အနွေတီတိ ယုဇ္ဇတိ ကမ္မဿ ဖလဒါနေ သမတ္ထဘာဝတော. ယထာ ဟိ ကတံ ကမ္မံ ဖလဒါနသမတ္ထံ ဟောတိ, တထာ ကတံ ဥပစိတန္တိ ဝုစ္စတီတိ.

“အကြီးအမှူး၏ အစွမ်းနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်” ဟူသည် သဟဇာတအဓိပတိ၏ အစွမ်းဖြင့် အဓိပတိအဖြစ်နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ သဟဇာတတရားတို့အား ထိုတရားနှင့် ယှဉ်သော စိတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေ့သွားဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကို ဤ၌ အလိုရှိအပ်၏။ “ထိုကြောင့်သာလျှင် (Tato eva)” ဟူသည် အဓိပတိအဖြစ်နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်၏။ “မနဿ” ဟူသော ပုဒ်၌ ဆဋ္ဌီဝိဘတ်သည် ဒုတိယဝိဘတ် (ကံပုဒ်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ “တေသံ ဓမ္မာနံ” ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်၏။ ကြည်လင်မှုသည် ယောနိသောမနသိကာရ အကြောင်းရှိသောကြောင့် ကုသိုလ်ဖြစ်ခြင်းသည် သင့်လျော်ပေ၏။ ဝေဖန်၍ ဖြေကြားအပ်သော ပြဿနာတို့၌ ထိုတပည့်တို့အား သဒ္ဓါတရား ဖြစ်ပေါ်သည် မဟုတ်လော ဟု မေးသော်။ ဤတရားသည် သဒ္ဓါတရား မဟုတ်ပေ၊ ထိုသဒ္ဓါတရားနှင့် သဏ္ဌာန်တူသော အကုသိုလ်တရားတို့ကိုသာ ထိုသို့ ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် “ဤတရားသည် ကြည်လင်ခြင်း မဟုတ်ပေ” စသည်ဖြင့် (နေတ္တိအဋ္ဌကထာ ၇၆၊ မိဿကဟာရသမ္ပါတဝဏ္ဏနာ၌) ဟောတော်မူလတ္တံ့။ “ချမ်းသာသည် စဉ်ဆက်မပြတ် လိုက်၏” ဟု ဟောတော်မူခြင်းသည် ကံ၏ အကျိုးကို ပေးစွမ်းနိုင်သော အဖြစ်ကြောင့် သင့်လျော်ပေ၏။ အကြင်သို့ ပြုအပ်သော ကံသည် အကျိုးကို ပေးစွမ်းနိုင်သည် ဖြစ်၏၊ ထို့အတူ ပြုအပ်သော ကံကို ဆည်းပူးအပ်ပြီဟု ခေါ်ဆိုအပ်ပေ၏။

မနောပဝိစာရာ ဣဓ နေက္ခမ္မသိတာ သောမနဿူပဝိစာရာ, ဥပေက္ခူပဝိစာရာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ ကုသလာဓိကာရတ္တာ. တေ ပန ယသ္မာ စိတ္တံ နိဿာယေဝ ပဝတ္တန္တိ, နာနိဿာယ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မနော မနောပဝိစာရာနံ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ကုသလပက္ခဿ ပဒဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ ကုသလော တာဝ ဖဿော ကုသလဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ [Pg.103] သညာက္ခန္ဓဿ သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ သဟဇာတာဒိနာ ပစ္စယော ဟောတိ. ‘‘ဖုဋ္ဌော, ဘိက္ခဝေ, ဝေဒေတိ, ဖုဋ္ဌော သဉ္ဇာနာတိ, ဖုဋ္ဌော စေတေတီ’’တိ (သံ. နိ. ၄.၉၃) ဝုတ္တံ. ဧဝံ ဝေဒနာဒီနမ္ပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သဒ္ဓါဒီနမ္ပိ ပစ္စယဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. သဗ္ဗဿာတိ စတုဘူမကဿ. ကာမာဝစရာ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ ယထာရဟံ စတုဘူမကဿာပိ ကုသလဿ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဣတရဘူမကာပိ.

ဤနေရာ၌ စိတ်၏ အလှည့်အလည် (မနောပဝိစာရ) တို့ကို ကုသိုလ်ဘက်ကို အဦးမူသောကြောင့် နေက္ခမ္မ၌ မှီသော သောမနဿုပဝိစာရ၊ ဥပေက္ခုပဝိစာရတို့ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။ ထိုမနောပဝိစာရတို့သည် စိတ်ကိုမှီ၍သာ ဖြစ်ပွားကုန်၏၊ မမှီဘဲ မဖြစ်ပွားကုန်၊ ထို့ကြောင့် "မနောပဝိစာရတို့၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန) ကား စိတ်တည်း" ဟု ဟောတော်မူသည်။ "ကုသိုလ်ဘက်၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန)" ဟူသော ဤစကား၌ ကုသိုလ်ဖြစ်သော ဖဿသည် ကုသိုလ်ဖြစ်သော ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊ သညာက္ခန္ဓာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာတို့အား သဟဇာတစသည်ဖြင့် အကြောင်း ဖြစ်၏။ "ရဟန်းတို့... တွေ့ထိအပ်သည်ရှိသော် ခံစား၏၊ တွေ့ထိအပ်သည်ရှိသော် မှတ်သား၏၊ တွေ့ထိအပ်သည်ရှိသော် စေ့ဆော်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဝေဒနာစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်ပုံကိုလည်း သိအပ်၏။ သဒ္ဓါစသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်ပုံ၌မူ ပြောဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။ "ခပ်သိမ်းသော" ဟူသည် ဘုံလေးပါးလုံး၌ ဖြစ်သော (ကုသိုလ်) အားလုံးကို ဆိုလိုသည်။ ကာမာဝစရ ကုသိုလ်တရားတို့သည် လျော်သော်သလို ဘုံလေးပါးလုံး၌ဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားတို့၏ အကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုနည်းတူစွာ အခြားသော ဘုံ၌ဖြစ်သော တရားတို့သည်လည်း အကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

‘‘ပသန္နေန မနသာ ဘာသတီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဝိသေသတော သမ္မာဝါစာပစ္စယံ ဘာသနံ ဣဓာဓိပ္ပေတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘာသတီတိ သမ္မာဝါစာ’’တိ. တတ္ထာယမဓိပ္ပာယော ‘‘ဘာသတီတိ ယမိဒံ ပဒံ, ဣမိနာ သမ္မာဝါစာ ဂဟိတာ ဟောတီ’’တိ. ကရောတီတိ သမ္မာကမ္မန္တောတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သုပရိသုဒ္ဓေ ကာယဝစီကမ္မေ ဌိတဿ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ, န ဣတရဿာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တေ သမ္မာအာဇီဝဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. တတ္ထ တေတိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာ. ယသ္မာ ပန အာဇီဝဋ္ဌမကေ သီလေ ပတိဋ္ဌိတဿ ဥပ္ပန္နာနုပ္ပန္နာနံ အကုသလဓမ္မာနံ ပဟာနာနုပ္ပာဒနာနိ, အနုပ္ပန္နုပ္ပန္နာနံ ကုသလဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒနပါရိပူရိယာ စ သမ္ဘဝန္တိ, တထာ သမ္မာဝါယာမေ ဌိတဿေဝ ကာယာဒီသု သုဘသညာဒိဝိဒ္ဓံသိနီ သမ္မာသတိ သမ္ဘဝတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သမ္မာအာဇီဝေါ…ပေ…ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဇေဋ္ဌကသီလံ ပါတိမောက္ခသံဝရော, သဒ္ဓါသာဓနော စ သောတိ အာဟ ‘‘တံ သီလဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ.

"ကြည်လင်သောစိတ်ဖြင့် ပြောဆို၏" ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ ထူးခြားစွာ သမ္မာဝါစာလျှင် အကြောင်းရှိသော ပြောဆိုခြင်းကို အလိုရှိအပ်၏ ဟု ရည်ရွယ်၍ "ပြောဆို၏ဟူသည် သမ္မာဝါစာတည်း" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကား၌ ဤသည်ကား အဓိပ္ပာယ်တည်း - "ပြောဆို၏ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် သမ္မာဝါစာကို ယူအပ်၏" ဟူသတည်း။ "ပြုလုပ်၏ဟူသည် သမ္မာကမ္မန္တတည်း" ဟူသော ဤစကား၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အလွန်စင်ကြယ်သော ကာယကံ ဝစီကံ၌ တည်သောသူအား အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိ ဖြစ်၏၊ ထိုမှတစ်ပါးသောသူအား မဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် "ထိုသမ္မာဝါစာနှင့် သမ္မာကမ္မန္တတို့သည် သမ္မာအာဇီဝ၏ နီးစွာသောအကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကား၌ "တေ" (ထိုတရားတို့) ဟူသည် သမ္မာဝါစာနှင့် သမ္မာကမ္မန္တတို့ ဖြစ်သည်။ အကြင်ကြောင့် အာဇီဝဋ္ဌမကသီလ၌ တည်သောသူအား ဖြစ်ပြီး မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ခြင်း၊ မဖြစ်စေခြင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ မဖြစ်သေး ဖြစ်ဆဲဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်စေခြင်း၊ ပြည့်စုံစေခြင်းတို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်နိုင်ကုန်၏။ ထို့အတူ သမ္မာဝါယာမ၌ တည်သောသူအားသာလျှင် ကိုယ်ခန္ဓာစသည်တို့၌ တင့်တယ်ဟူသော သညာစသည်တို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော သမ္မာသတိသည် ဖြစ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် "သမ္မာအာဇီဝသည်...ပ...နီးစွာသောအကြောင်းတည်း" ဟု ဟောတော်မူသည်။ အကြီးဆုံးဖြစ်သော သီလကား ပါတိမောက္ခသံဝရသီလဖြစ်၏၊ ထိုသီလသည်လည်း သဒ္ဓါဖြင့် ပြီးမြောက်စေအပ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ထိုသဒ္ဓါသည် သီလ၏ နီးစွာသောအကြောင်းတည်း" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

တေသန္တိ ကာယဝစီကမ္မာနံ. ကမ္မပစ္စယတာယာတိ ကုသလကမ္မဟေတုကတာယ.

"တေသံ" ဟူသည် ကာယကံ ဝစီကံတို့၏ (ကိုယ်စားပြုချက်) တည်း။ "ကမ္မပစ္စယတာယ" ဟူသည် ကုသိုလ်ကံလျှင် အကြောင်းရှိသောကြောင့်တည်း။

ပဒတ္ထော စ ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘မနနတော အာရမ္မဏဝိဇာနနတော’’တိအာဒိနာ.

"ပဒတ္ထ" (ပုဒ်၏အနက်) ကိုလည်း "နှလုံးသွင်းခြင်း၊ အာရုံကို သိခြင်း" စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိအပ်၏။

အယံ အာဝဋ္ဋောတိ အယံ သဘာဂဝိသဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနဝသေန အာဝဋ္ဋော. ဧတ္ထ ဟိ ကုသလမူလသမ္မတ္တမဂ္ဂါဒိနိဒ္ဓါရဏာ သဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနာ. အဝိဇ္ဇာဘဝတဏှာနံ နိဒ္ဓါရဏာ ဝိသဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနာ.

"ဤသည်ကား အလှည့် (အာဝဋ္ဋ) တည်း" ဟူသည် သဘာဂတရား၊ ဝိသဘာဂတရားတို့ကို လှည့်ပတ်ခြင်းအားဖြင့် အလှည့်တည်း။ ဤနေရာ၌ ကုသိုလ်မူလ၊ သမ္မတ္တမဂ် စသည်တို့ကို ထုတ်နုတ်ပြခြင်းသည် သဘာဂတရား လှည့်ပတ်ခြင်း (သဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနာ) မည်၏။ အဝိဇ္ဇာ၊ ဘဝတဏှာတို့ကို ထုတ်နုတ်ပြခြင်းသည် ဝိသဘာဂတရား လှည့်ပတ်ခြင်း (ဝိသဘာဂဓမ္မာဝဋ္ဋနာ) မည်၏။

ဝိဘတ္တိဟာရေ ပဒဋ္ဌာနဘူမိဝိဘာဂါ ဝုတ္တနယာ, သုဝိညေယျာ စာတိ ဓမ္မဝိဘာဂမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘နယိဒ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘နယိဒံ ယထာရုတဝသေန ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ သုတ္တဿ နေယျတ္ထတံ ဝတွာ ‘‘ယောဟီ’’တိအာဒိနာ တံ ဝိဝရတိ. ‘‘ဒုက္ခမေဝ အနွေတီ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ယတ္ထ ကတ္ထစိ ဟိတေသိတာ ကုသလမေဝါတိ? နယိဒမီဒိသံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, အဓမ္မံ ပန ဓမ္မောတိ, ဓမ္မဉ္စ ပန [Pg.104] အဓမ္မောတိ ဒီပနေန လောကဿ သဗ္ဗာနတ္ထဗီဇဘူတေသု သကလဟိတသုခုပါယပဋိက္ခေပကေသု တိတ္ထကရေသု အသန္တဂုဏသမ္ဘာဝနဝသေန ပဝတ္တမိစ္ဆာဓိမောက္ခံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယော ဟိ လောကေ အပ္ပမတ္တကမ္ပိ ပုညံ ကာတုကာမံ ပါပိကံ ဒိဋ္ဌိံ နိဿာယ ပဋိဗာဟတိ, သောပိ ဂါရယှော, ကိမင်္ဂံ ပန အရိယဝိနယေ သမ္မာပဋိပတ္တိံ ပဋိဗာဟန္တေသူတိ ဒုက္ခဖလာဝ တတ္ထ သမ္ဘာဝနာပသံသာ ပယိရုပါသနာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ – ‘‘န ခေါ အဟံ, မောဃပုရိသ, အရဟတ္တဿ မစ္ဆရာယာမိ, အပိစ တုယှေဝေတံ ပါပကံ ဒိဋ္ဌိဂတံ…ပေ… ဒီဃရတ္တံ အဟိတာယ ဒုက္ခာယ သံဝတ္တတီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၇), ‘‘ယော နိန္ဒိယံ ပသံသတိ (သု. နိ. ၆၆၃; သံ. နိ. ၁.၁၈၀, ၁၈၁; အ. နိ. ၄.၃; နေတ္တိ. ၉၂), သဗ္ဗဿာပိ အနတ္ထဿ မူလံ ဗာလူပသေဝနာ’’တိ စ.

ဝိဘတ္တိဟာရ၌ ပဒဋ္ဌာနနှင့် ဘူမိဝိဘာဂတို့ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း လွယ်ကူစွာ သိအပ်ကုန်၏ဟု တရားတို့၏ ခွဲခြားပုံကိုသာ ပြလိုသဖြင့် "နယိဒံ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ဤသုတ်ကို ရွတ်ဆိုအပ်သည့်အတိုင်း (အက္ခရာအတိုင်း) မယူအပ်" ဟု သုတ်၏ နေယျတ္ထ (အနက်ကို ဆောင်ယူအပ်သော အဖြစ်) ကို ဆိုပြီးလျှင် "ယော ဟိ" စသည်ဖြင့် ထိုအနက်ကို ဖွင့်ပြတော်မူ၏။ "ဆင်းရဲသည်သာ အစဉ်လိုက်၏" ဟု အဘယ်ကြောင့် ဆိုသနည်း။ စင်စစ်သော်ကား တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးကို ရှာသောသူအား ကုသိုလ်သာလျှင် ဖြစ်သည်မဟုတ်လော? ဤစကားသည် ထိုကဲ့သို့သော အရာကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူသည်မဟုတ်။ အဓမ္မကို ဓမ္မဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဓမ္မကို အဓမ္မဟူ၍လည်းကောင်း ပြသခြင်းဖြင့် လောက၌ ခပ်သိမ်းသော ပျက်စီးခြင်း၏ အစေ့အဆန် ဖြစ်ကုန်သော၊ အလုံးစုံသော အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာခြင်း၏ အကြောင်းကို ပယ်မြစ်တတ်ကုန်သော တိတ္ထိဆရာတို့အပေါ်၌ မရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မိစ္ဆာနှလုံးသွင်းခြင်း (မိစ္ဆာဓိမောက္ခ) ကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား လောက၌ အနည်းငယ်မျှသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြုလိုသူသော်လည်း ယုတ်ညံ့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို မှီ၍ တားမြစ်အံ့၊ ထိုသူသည်လည်း ကဲ့ရဲ့အပ်၏။ အရိယာဝိနည်း၌ သမ္မာပဋိပတ်ကို တားမြစ်သောသူတို့အဖို့မူ ပြောဖွယ်ရာ မရှိတော့ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုအယူရှိသူတို့အား ချီးမွမ်းကိုးကွယ် ဆည်းကပ်ခြင်းသည် ဆင်းရဲခြင်း အကျိုးကိုသာ ပေးနိုင်၏။ သို့ဖြစ်၍လည်း ဟောတော်မူအပ်သည်ကား - "အချင်းလူမိုက်... ငါသည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ ဝန်တိုသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား သင်၏ ဤယုတ်ညံ့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည်...ပ... ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး အစီးပွားမဲ့ခြင်းငှါ၊ ဆင်းရဲခြင်းငှါ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ကဲ့ရဲ့ထိုက်သူကို ချီးမွမ်းသောသူသည်... အလုံးစုံသော အကျိုးမဲ့ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကား လူမိုက်ကို ပေါင်းသင်းခြင်းတည်း" ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်သည်။

ဣဒဉှိ သုတ္တန္တိ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ…ပေ…ပဒ’’န္တိ (ဓ. ပ. ၁, ၂) ပဌမံ ဂါထံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဧတဿာတိ သံဝဏ္ဏိယမာနသုတ္တဿ.

"ဤသုတ်" ဟူသည်ကား "မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ...ပ...ပဒံ" ဟူသော ပထမဂါထာကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုသည်။ "ဤတဿ" ဟူသည် ဖွင့်ပြအပ်ဆဲဖြစ်သော ဤသုတ်တော်၏ (အနက်) ဖြစ်သည်။

ကိစ္စပညတ္တီတိ အဓိပတိပစ္စယသင်္ခါတဿ ကိစ္စဿ ပညာပနံ. ပဓာနပညတ္တီတိ ပဓာနဘာဝဿ ပညာပနာ. သဟဇာတပညတ္တီတိ တေသံ ဓမ္မာနံ မနသာ သဟဘာဝပညာပနာ.

"ကိစ္စပညတ္တိ" ဟူသည် အဓိပတိပစ္စည်းဟု ဆိုအပ်သော ကိစ္စကို ပညတ်ခြင်း (ပြသခြင်း) တည်း။ "ပဓာနပညတ္တိ" ဟူသည် အကြီးအမှူး အဓိကဖြစ်သော အဖြစ်ကို ပညတ်ခြင်းတည်း။ "သဟဇာတပညတ္တိ" ဟူသည် ထိုတရားတို့၏ စိတ်နှင့်အတူတကွ ဖြစ်ပွားသော အဖြစ်ကို ပညတ်ခြင်းတည်း။

မဟာဘူတာတီတိ ဣတိသဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, တေန မဟာဘူတာဝိနာဘာဝီ သဗ္ဗော ရူပဓမ္မော သင်္ဂယှတိ.

"မဟာဘူတာ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် အစရှိသော အနက် (အာဒိအနက်) ရှိ၏။ ထို "ဣတိ" သဒ္ဒါဖြင့် မဟာဘုတ်တို့နှင့် မကင်းဘဲ ဖြစ်သော အလုံးစုံသော ရုပ်တရားတို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။

‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ’’တိ သမာသပဒေ ‘‘မနော’’တိ ပဒံ တဒဝယဝမတ္တန္တိ အာဟ ‘‘နေဝ ပဒသုဒ္ဓီ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာတိ ပဒသုဒ္ဓီ’’တိ. ‘‘ဆာယာဝ အနပါယိနီ’’တိ ဣဒံ သုခါနုဂမဿ ဥဒါဟရဏမတ္တံ, န ယထာဓိပ္ပေတတ္ထပရိသမာပနံ. ‘‘သုခမနွေတီ’’တိ ပန ယထာဓိပ္ပေတတ္ထပရိသမာပနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဒသုဒ္ဓိ စေဝ အာရမ္ဘသုဒ္ဓိ စာ’’တိ.

"မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ" ဟူသော သမတ်ပုဒ်၌ "မနော" ဟူသော ပုဒ်သည် ထိုသမတ်ပုဒ်၏ အစိတ်အပိုင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ပုဒ်၏ စင်ကြယ်ခြင်း (ပဒသုဒ္ဓိ) မဟုတ်သေးပေ" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဟူသည် ပုဒ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းတည်း" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "မပြတ်လိုက်သော အရိပ်ကဲ့သို့" ဟူသော ဤစကားသည် ချမ်းသာခြင်း၏ အစဉ်လိုက်ပုံကို သရုပ်ပြရုံမျှသာ ဖြစ်၏၊ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို အပြီးသတ်ပြသည်မဟုတ်။ "ချမ်းသာသည် အစဉ်လိုက်၏" ဟူသော ဤစကားသည်သာ အလိုရှိအပ်သော အနက်ကို အပြီးသတ်ပြသခြင်း ဖြစ်သည်၊ ထို့ကြောင့် "ပုဒ်၏ စင်ကြယ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ အစ၏ စင်ကြယ်ခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်။

ဧကတ္တတာတိ မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာဒိသာမညံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဧဝံ သေသေသုပိ. ဝေမတ္တတာ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ’’တိအာဒိနာ သာမညတော ဝုတ္တဓမ္မေ ပသာဒေါ ဓာရဏာယ နိဝတ္တေတွာ ပသန္နသင်္ခါတေ ဝိသေသေ အဝဋ္ဌာပနတော. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. ပသာဒေါ သိနေဟသဘာဝေါ, အဿဒ္ဓိယံ ဝိယ လူခသဘာဝံ ဒေါသံ ဝိနောဒေတီတိ အာဟ ‘‘ဗျာပါဒဝိက္ခမ္ဘနတော’’တိ. ဗဟိဒ္ဓါတိ သဒ္ဓေယျဝတ္ထုံ သန္ဓာယာဟ. ဩကပ္ပနတောတိ အာရမ္မဏံ အနုပဝိသိတွာ အနုပက္ခန္ဒိတွာ သဒ္ဒဟနတော.

"တူညီသော အဖြစ် (ဧကတ္တတာ)" ဟူသည် မနောပုဗ္ဗင်္ဂမ အစရှိသော ယေဘုယျ တူညီသော သဘောကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူသည်။ ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်သည်။ "ထူးခြားသော အဖြစ် (ဝေမတ္တတာ)" ဟူသည် "မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ" စသည်ဖြင့် အထွေထွေ ယေဘုယျအားဖြင့် ဟောအပ်သော တရားတို့၌ ကြည်လင်ခြင်း (ပသာဒ) ကို ဆောင်ထားခြင်းဖြင့် ပြောင်းလဲစေ၍ ကြည်လင်သော အခြင်းအရာဟု ဆိုအပ်သော ထူးခြားသောအခြင်းအရာ၌ တည်စေခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကြည်လင်ခြင်း (ပသာဒ) သည် စေးပျစ်သော သဘော (ချစ်ခင်မြတ်နိုးသော သဘော) ရှိ၏၊ မယုံကြည်ခြင်း (အဿဒ္ဓိယ) ကဲ့သို့ ကြမ်းတမ်းသော သဘောရှိသော ဒေါသကို ပယ်ဖျောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် "ပျက်စီးခြင်း၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းကို ခွာအပ်သောကြောင့် (ဗျာပါဒဝိက္ခမ္ဘနတော)" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ပြင်ပ၌" ဟူသည် ယုံကြည်ထိုက်သော အရာဝတ္ထု (သဒ္ဓေယျဝတ္ထု) ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။ "သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း (ဩကပ္ပနတော)" ဟူသည် အာရုံသို့ သက်ဝင်လျက်၊ စူးဝင်လျက် ယုံကြည်ခြင်းကြောင့်တည်း။

ဒေယျဓမ္မာဒယောတိ [Pg.105] ဧတ္ထ အာဒိသဒ္ဒေန သံဝေဂဟိရောတ္တပ္ပကသိဏမဏ္ဍလာဒယော သင်္ဂယှန္တိ. ဣဋ္ဌာရမ္မဏာဒယောတိ အာဒိသဒ္ဒေန ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရမ္မဏာ, ဒွါရဓမ္မာ, မနသိကာရောတိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာ ဖဿောတိ ယထာ ဝေဒနာဒီနံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏာဒယော ပစ္စယော, ဧဝံ ဖဿောပီတိ ပစ္စယတာသာမညမေဝ ဥပသံဟရတိ တထာ-သဒ္ဒေါ. ဝေဒနာဒီနန္တိ ဟိ ဝေဒနာဒယော တယော ခန္ဓာ ဂဟိတာ. ဝိညာဏဿ ဝေဒနာဒယောတိ နာမရူပံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

"လှူဖွယ်ဝတ္ထု စသည်တို့" ဟူသော ဤစကား၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် သံဝေဂ၊ ဟိရီ ဩတ္တပ္ပ၊ ကသိဏဝန်း စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်ကုန်၏။ "အလိုရှိအပ်သော အာရုံ (ဣဋ္ဌာရုံ) စသည်တို့" ဟူသော ဤစကား၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရုံ (အလတ်စားအာရုံ)၊ ဒွါရတရား၊ နှလုံးသွင်းခြင်း (မနသိကာရ) စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ "ထို့အတူ ဖဿသည်" ဟူသည် ဝေဒနာစသည်တို့အား ဣဋ္ဌာရုံစသည်တို့သည် အကြောင်းဖြစ်သကဲ့သို့ ဖဿအားလည်း ထို့အတူ ဖြစ်၏ဟု အကြောင်း၏ တူညီသော အဖြစ်ကိုသာ ဤ "တထာ" သဒ္ဒါက ညွှန်းဆိုပြသည်။ "ဝေဒနာစသည်တို့၏" ဟူရာ၌ ဝေဒနာအစရှိသော (နာမ်) ခန္ဓာသုံးပါးတို့ကို ယူအပ်ကုန်၏။ "ဝိညာဉ်အား ဝေဒနာစသည်တို့သည်" ဟု ဆိုရာ၌ နာမ်ရုပ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူသည်။

‘‘သီလမယဿ အဒေါသော ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ ခန္တိပဓာနတ္တာ သီလဿ. အဓိဋ္ဌာတီတိ အနုယုဉ္ဇတိ ဥပ္ပာဒေတိ. သောတိ ဧဝံ ကုသလစိတ္တံ ဘာဝေန္တော. ‘‘အနုပ္ပန္နာန’’န္တိအာဒိနာ ဘာဝနာပဟာနသမာရောပနာနိ ဒဿေန္တော နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဝသေန ဂါထာယ အတ္ထံ ဝိစိနိတွာ သမာရောပေတိ, ဧဝမ္ပိ သက္ကာ ယောဇေတုန္တိ ဝါသနာဘာဂိယဝသေန ပဒဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသေ ဥဒါဟရီယတိ.

“သီလသည် သည်းခံခြင်း (ခန္တီ) အဓိကရှိသည်ဖြစ်၍ ‘သီလမယကုသိုလ်၏ နီးကပ်သောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) သည် အဒေါသဖြစ်၏’ ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ‘ဆောက်တည်၏ (အဓိဋ္ဌာတိ)’ ဟူသည် အဖန်တလဲလဲ အားထုတ်၏၊ ဖြစ်စေ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သော’ ဟူသည် ဤသို့ ကုသိုလ်စိတ်ကို ပွားများသောသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘မဖြစ်သေးကုန်သော’ စသည်ဖြင့် ဘာဝနာ၊ ပဟာန၊ သမာရောပနတို့ကို ပြလျက် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ (ထိုးထွင်းသိကြောင်း ဖြစ်သော အဖို့အစု) အားဖြင့် ဂါထာ၏အနက်ကို စိစစ်၍ တင်ပြ (သမာရောပ) ၏။ ‘ဤသို့လည်း ယှဉ်စပ်နိုင်၏’ ဟု ဝါသနာဘာဂိယ (ဝါသနာအဖို့အစု) အားဖြင့် ပဒဋ္ဌာနနိဒ္ဒေသ၌ ဥပမာပြအပ်၏။”

ဧဝံ ‘‘မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ’’တိ ဂါထာယ ဝသေန ဟာရသမ္ပာတယောဇနာဝိဓိံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ဂါထာန္တရေန ဒဿေတုံ ‘‘တထာ ဒဒတော ပုည’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဘာဝနာမယန္တိ ပညာဘာဝနာမယံ.

ဤသို့လျှင် “မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ” ဟူသော ဂါထာ၏အစွမ်းဖြင့် ဟာရသမ္ပါတယောဇနာနည်းလမ်းကို ပြသပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ အခြားဂါထာဖြင့် ပြသခြင်းငှာ “တထာ ဒဒတော ပုညံ” စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ဘာဝနာမယ’ ဟူသည် ပညာဘာဝနာမယကို ဆိုလိုသည်။

‘‘အလောဘော ကုသလမူလ’’န္တိအာဒိ ဒါနာဒီနံ အလောဘာဒိပဓာနတ္တာ ဝုတ္တံ, သဗ္ဗတ္ထ စ ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ ပဒံ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေသန္တိ ရာဂါဒီနံ. နိဿရဏန္တိ စ ပရိနိဗ္ဗာနမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

“အလောဘသည် ကုသိုလ်မြစ်ဖြစ်၏” စသည်ကို ဒါနစသည်တို့၌ အလောဘစသည်တို့သည် အဓိက ဖြစ်သောကြောင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌လည်း “ဝုတ္တံ (မိန့်ဆိုအပ်၏)” ဟူသော ပုဒ်ကို ဆောင်ယူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “တေသံ” ဟူသည် ရာဂစသည်တို့၏ (အဖို့ကို ဆိုလိုသည်)။ “နိဿရဏံ (ထွက်မြောက်ရာ)” ဟူသည်ကိုလည်း ပရိနိဗ္ဗာန်ကိုပင် ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုသည်။

ပရိစ္စာဂသီလော အလောဘဇ္ဈာသယော ကာမေသု အာဒီနဝဒဿာဝီ သမ္မဒေဝ သီလံ ပရိပူရေတီတိ အာဟ ‘‘ဒဒတော…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဣဓ ဩဠာရိကာ နာမ ကိလေသာ ဝီတိက္ကမာဝတ္ထာနံ, တပ္ပဟာနံ တဒင်္ဂပ္ပဟာနေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. မဇ္ဈိမာနန္တိ ပရိယုဋ္ဌာနာဝတ္ထာနံ. သုခုမာနန္တိ အနုသယာဝတ္ထာနံ. ကတာဝီဘူမိ န္တိ ခီဏာသဝဘူမိံ.

စွန့်ကြဲခြင်း သဘောရှိသော၊ အလောဘ အလိုအဇ္ဈာသယရှိသော၊ ကာမတို့၌ အပြစ်ကို မြင်လေ့ရှိသောသူသည် သီလကို ကောင်းစွာပင် ပြည့်စုံစေ၏ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “ဒဒတော...ပ... ပဒဋ္ဌာနံ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤနေရာ၌ ‘အကြမ်းစား (ဩဠာရိက)’ မည်သည် လွန်ကျူးသော အခြေအနေရှိသော ကိလေသာများဖြစ်၍၊ ထိုကိလေသာကို ပယ်ခြင်းကို သဒင်္ဂပဟာန်အားဖြင့် သိအပ်၏။ ‘အလတ်စား (မဇ္ဈိမ)’ ဟူသည် ပရိယုဋ္ဌာန အခြေအနေရှိသော ကိလေသာများကို ဆိုလိုသည်။ ‘အနုစား (သုခုမ)’ ဟူသည် အနုသယ အခြေအနေရှိသော ကိလေသာများကို ဆိုလိုသည်။ ‘ကတာဝီဘူမိ’ ဟူသည် ရဟန္တာဖြစ်ပြီးသောသူ၏ အဖြစ် (ခီဏာသဝဘူမိ) ကို ဆိုလိုသည်။

ဒဒတောတိ မဂ္ဂသဟဂတေန အလောဘေန သဒေဝကဿ လောကဿ အဘယဒါနံ ဒဒတော. ပုညန္တိ လောကုတ္တရကုသလံ. သံယမတောတိ မဂ္ဂပရိယာပန္နေဟိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝေဟိ ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌာဒိသံကိလေသတော မဂ္ဂသံယမေန သံယမန္တဿ. ဝေရန္တိ ပါဏာတိပါတာဒိပါပံ. ကုသလောတိ မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိယာ ကုသလော ဝိစက္ခဏော. ဇဟာတိ ပါပကန္တိ တေဟိ တေဟိ မဂ္ဂေဟိ တံ တံ ပဟာတဗ္ဗံ ပါပဓမ္မံ ဩဓိသော ဇဟာတိ သမုစ္ဆိန္ဒတိ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂေါ ဝုတ္တော’’တိ.

“ဒဒတော (ပေးလှူသောသူ၏)” ဟူသည် မဂ်နှင့်ယှဉ်သော အလောဘဖြင့် နတ်နှင့်တကွသော လောကအား အဘယဒါန (ဘေးမဲ့ပေးခြင်း) ကို ပေးလှူသောသူ၏။ “ပုညံ (ပုည)” ဟူသည် လောကုတ္တရာကုသိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ “သံယမတော (စောင့်စည်းသောသူ၏)” ဟူသည် မဂ်၌အကျုံးဝင်သော သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝတို့ဖြင့် ဒိဋ္ဌေကဋ္ဌ စသော ကိလေသာအညစ်အကြေးတို့မှ မဂ်စောင့်စည်းမှုဖြင့် စောင့်စည်းသောသူ၏။ “ဝေရံ (ရန်)” ဟူသည် ပါဏာတိပါတစသော မကောင်းမှုကို ဆိုလိုသည်။ “ကုသလော (ကျွမ်းကျင်သောသူ)” ဟူသည် မဂ္ဂသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် ကျွမ်းကျင်သော၊ အမြင်စူးရှသောသူတည်း။ “ဇဟာတိ ပါပကံ (မကောင်းမှုကို စွန့်ပယ်၏)” ဟူသည် ထိုထိုမဂ်တို့ဖြင့် ထိုထိုပယ်အပ်သော မကောင်းသောတရား (ပါပဓမ္မ) ကို အပိုင်းအခြားအားဖြင့် စွန့်ပယ်၏၊ အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက် (သမုစ္ဆေဒပဟာန်ဖြင့် ပယ်) ၏။ ထို့ကြောင့် “မဂ်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုသည်။

‘‘ဒဒတော’’တိအာဒိနာ [Pg.106] ပုဗ္ဗေ အဝိဘာဂေန ကုသလမူလာနိ ဥဒ္ဓဋာနီတိ ဣဒါနိ ဝိဘာဂေန တာနိ ဥဒ္ဓရန္တော ‘‘လောကိယကုသလမူလ’’န္တိအာဒိမာဟ.

“ဒဒတော” စသည်ဖြင့် ရှေး၌ အပိုင်းအခြား မခွဲခြားဘဲ ကုသိုလ်မြစ်တို့ကို ထုတ်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်၍၊ ယခုအခါ အပိုင်းအခြားခွဲခြားလျက် ထိုကုသိုလ်မြစ်တို့ကို ထုတ်ပြခြင်းငှာ “လောကိယကုသလမူလံ” စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။

ပုထုဇ္ဇနဘူမိ သေက္ခဘူမိ ဒဿိတာ ပဟာနဿ ဝိပ္ပကတဘာဝဒီပနတော. အသေက္ခဘူမိ ဒဿိတာ အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနဒီပနတော.

ပုထုဇဉ်ဘုံ (ပုထုဇ္ဇနဘူမိ) နှင့် သေက္ခဘုံ (သေက္ခဘူမိ) ကို ပယ်ခြင်း၏ မပြီးဆုံးသေးသော အဖြစ်ကို ပြခြင်းကြောင့် ပြသအပ်သည်။ အသေက္ခဘုံ (အသေက္ခဘူမိ) ကို ဥပါဒါန်ကင်းလျက် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်းကို ပြသခြင်းကြောင့် ပြသအပ်သည်။

သဂ္ဂဂါမိနီ ပဋိပဒါ ပုဗ္ဗဘာဂပ္ပဋိပတ္တိ.

နတ်ပြည်သို့ သွားတတ်သော အကျင့် (သဂ္ဂဂါမိနီ ပဋိပဒါ) ဟူသည် ရှေးဦးအဖို့၌ ကျင့်ရသော အကျင့် (ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပတ္တိ) ဖြစ်သည်။

ပုညေ ကထိတေ ပုညဖလမ္ပိ ကထိတမေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒဒတော…ပေ… ဒေသနမာဟာ’’တိ. သစ္စကမ္မဋ္ဌာနေန ဝိနာ သံကိလေသပ္ပဟာနံ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကုသလော…ပေ… ဒေသနမာဟာ’’တိ.

ကုသိုလ် (ပုည) ကို ဟောကြားအပ်သည်ရှိသော် ကုသိုလ်၏ အကျိုး (ပုညဖလ) ကိုလည်း ဟောကြားပြီးသားပင် ဖြစ်၏ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “ဒဒတော...ပ... ဒေသနမာဟ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သစ္စာကမ္မဋ္ဌာန်းမှတစ်ပါး ကိလေသာအညစ်အကြေးကို ပယ်ခြင်းသည် မရှိဟူသည်ကို ပြသလို၍ “ကုသလော...ပ... ဒေသနမာဟ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

ဝေရသဒ္ဒေါ အဒိန္နာဒါနာဒိပါပဓမ္မေသုပိ နိရုဠှောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ သဗ္ဗာနိပိ သိက္ခာပဒါနိ ဝိတ္ထာရေတဗ္ဗာနီ’’တိ. ဒွေပိ ဝိမုတ္တိယော သေက္ခာသေက္ခဝိမုတ္တိယော, သဥပါဒိသေသအနုပါဒိသေသဝိမုတ္တိယော စ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘နိဗ္ဗုတောတိ ဒွေ နိဗ္ဗာနဓာတုယော’’တိအာဒိ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၇၆).

‘ဝေရ’ သဒ္ဒါသည် အဒိန္နာဒါနစသော မကောင်းမှုတရားတို့၌လည်း ထင်ရှားအသုံးတွင်၏ ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ချဲ့ထွင်အပ်ကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ လွတ်မြောက်မှု (ဝိမုတ္တိ) နှစ်မျိုးတို့သည်လည်း သေက္ခဝိမုတ္တိ၊ အသေက္ခဝိမုတ္တိတို့လည်းကောင်း၊ သဥပါဒိသေသဝိမုတ္တိ၊ အနုပါဒိသေသဝိမုတ္တိတို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့သို့လည်း “ငြိမ်းအေးအပ်ပြီ (နိဗ္ဗုတော) ဟူသည် နိဗ္ဗာန်ဓာတ် နှစ်ပါးတို့တည်း” စသည်ဖြင့် ရှေ့၌ မိန့်ဆိုလတ္တံ့ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၇၆)။

ကာရဏူပစာရေန, ကာရဏဂ္ဂဟဏေန ဝါ ဖလံ ဂဟိတန္တိ အာဟ ‘‘ဒွေ သုဂတိယော’’တိအာဒိ. ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋသမ္ပတ္တိယော ဣမိဿာ ဒေသနာယ ဖလံ, တဿ ဒါနံ သီလံ ဘာဝနာ ဥပါယော, ‘‘သမ္ပတ္တိဒွယံ ဣစ္ဆန္တေန ဒါနာဒီသု အပ္ပမတ္တေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ အယမေတ္ထ ဘဂဝတော အာဏတ္တီတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဖလာဒီနိ ယထာရဟံ ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ.

အကြောင်း၌ အကျိုးကို တင်စား၍ ပြောဆိုခြင်း (ကာရဏူပစာရ) အားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းကို ယူခြင်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း အကျိုးကို ယူအပ်၏ ဟူသောအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “သုဂတိ နှစ်ပါးတို့” စသည်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဝဋ်၌ ဖြစ်သော စည်းစိမ် (ဝဋ္ဋသမ္ပတ္တိ) နှင့် ဝဋ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်း စည်းစိမ် (ဝိဝဋ္ဋသမ္ပတ္တိ) တို့သည် ဤဒေသနာတော်၏ အကျိုးဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအကျိုး၏ အကြောင်း (ဥပါယ်) သည် ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာ ဖြစ်၏။ “စည်းစိမ်နှစ်ပါးကို လိုလားသောသူသည် ဒါနစသည်တို့၌ မမေ့မလျော့ တာဝန်ကျေပြွန်ရမည်” ဟူသည် ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ အမိန့်တော် (အာဏတ္တိ) ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “အကျိုး (ဖလ) စသည်တို့ကို လျော်ကန်သလို သိအပ်ကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

ဝိစယောတိ ဝိစယဟာရသမ္ပာတော, သော ဝုစ္စတီတိ အတ္ထော. ဧသ နယော ဣတော ပရေသုပိ. ‘‘တိဝိဓမ္ပိ ဒါနမယ’’န္တိအာဒိနာ ပဒတ္ထဝိစယံ ဒဿေတိ, တေန အဿာဒါဒယော, ဣတရေ စ ဝိစယဟာရပဒတ္ထာ အတ္ထတော ဝိစိတာ ဧဝ ဟောန္တီတိ. ရူပါဒိအာရမ္မဏဿ ပရိစ္စာဂေါ ဝုတ္တောတိ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗောတိ သကလော အနဝသေသတော ကိစ္စဿ ဝုတ္တတ္တာ.

‘ဝိစယ’ ဟူသည် ဝိစယဟာရသမ္ပါတ (စိစစ်ရွေးချယ်ခြင်း ဟာရ၏ သက်ရောက်မှု) ဖြစ်၏၊ ထိုဝိစယကို ဆိုလိုသည်ဟု အနက်ရသည်။ ဤနည်းသည် ဤမှတစ်ပါးသော နေရာတို့၌လည်း ဖြစ်၏။ “သုံးပါးသော ဒါနမယလည်းဖြစ်သော” စသည်ဖြင့် ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို စိစစ်ခြင်း (ပဒတ္ထဝိစယ) ကို ပြသ၏၊ ထိုပဒတ္ထဝိစယဖြင့် အဿာဒ (သာယာဖွယ်) စသည်တို့နှင့် အခြားသော ဝိစယဟာရ၏ ပုဒ်အနက်တို့သည် အနက်အားဖြင့် စိစစ်အပ်ကုန်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ “ရူပါရုံစသော အာရုံကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကို မိန့်ဆိုအပ်၏” ဟု စပ်ရမည်။ ‘သဗ္ဗော’ ဟူသည် အကြွင်းမဲ့ အလုံးစုံကို ဆိုလိုသည်၊ ကိစ္စကို အကြွင်းမရှိ မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

ဒါနာဘိရတဿ စာဂါဓိဋ္ဌာနံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဒဒတော…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ဝိရတိသစ္စေ, ဝစီသစ္စေ စ တိဋ္ဌတော သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သံယမ…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. ကောသလ္လယောဂတော စ ပါပပ္ပဟာနတော စ ပညာပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ကုသလော…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ. အနဝသေသရာဂါဒီသု ပဟီနေသု ဥပသမော ဥပဋ္ဌိတော နာမ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရာဂ…ပေ… ပဒဋ္ဌာန’’န္တိ.

ပေးလှူခြင်း၌ မွေ့လျော်သောသူ၏ စာဂါဓိဋ္ဌာန် (စွန့်ကြဲခြင်းကို ဆောက်တည်မှု) သည် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “ဒဒတော...ပ... ပဒဋ္ဌာနံ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဝိရတီသစ္စာ (ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သစ္စာ) နှင့် ဝစီသစ္စာ (မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုခြင်း သစ္စာ) တို့၌ တည်သောသူ၏ သစ္စာဓိဋ္ဌာန် (သစ္စာကို ဆောက်တည်မှု) သည် ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “သံယမ...ပ... ပဒဋ္ဌာနံ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မကောင်းမှုကို ပယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ပညာပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်၏ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “ကုသလော...ပ... ပဒဋ္ဌာနံ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ရာဂစသည်တို့ အကြွင်းမရှိ ကင်းပျောက်သောအခါ၌ ငြိမ်းအေးခြင်း (ဥပသမ) မည်သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “ရာဂ...ပ... ပဒဋ္ဌာနံ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

ကုသလောတိ [Pg.107] ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ကောသလ္လသမ္မာဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ကုသလော…ပေ… မဂ္ဂင်္ဂါဒိဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာ’’တိ. အာဒိသဒ္ဒေန ဗောဓိပက္ခိယဘာဝါဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ခေပေတဗ္ဗဘာဝေနာတိ ပဟာတဗ္ဗဘာဝေန.

‘ကုသလော’ ဟူသည် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန် (ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခြေပြုသောအားဖြင့်) ဖြင့် ကျွမ်းကျင်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိကို မိန့်ဆိုအပ်သည်ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “ကုသလော...ပ... မဂ္ဂင်္ဂါဒိဘာဝေန ဧကလက္ခဏတ္တာ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ အာဒိသဒ္ဒါ (စသည်) ဖြင့် ဗောဓိပက္ခိယတရား ဖြစ်သည်၏ အဖြစ် စသည်ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။ ‘ကုန်ဆုံးစေအပ်သော အဖြစ်ဖြင့်’ ဟူသည် ပယ်အပ်သော အဖြစ်ဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

အဝေရတန္တိ အသပတ္တတံ. ကုသလဓမ္မေဟီတိ အနဝဇ္ဇဓမ္မေဟိ, ဖလနိဗ္ဗာနေဟီတိ အဓိပ္ပာယော. ဒါနဿ မဟပ္ဖလတာ, သီလာဒိဂုဏေဟိ သတ္ထု အနုတ္တရဒက္ခိဏေယျဘာဝေါ, အနုပါဒါပရိနိဗ္ဗာနန္တိ ဣမေသံ ပစ္စဝေက္ခဏာ ဣမဿ ဒါနဿ နိဒါနန္တိ အယမတ္ထော ပါဠိယံ နိရုဠှောဝ. နိဗ္ဗစနနိဒါနသန္ဓယော သုဝိညေယျာဝါတိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗစနနိဒါနသန္ဓယော ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ.

‘အဝေရံ’ ဟူသည် ရန်သူမရှိသောအဖြစ် (အသပတ္တတ) ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ကုသလဓမ္မေဟိ’ ဟူသည် အပြစ်မရှိသော တရားတို့ဖြင့် (တနည်း) အကျိုးတရား၊ နိဗ္ဗာန်တို့ဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဒါန၏ ကြီးမြတ်သော အကျိုးရှိသည်၏ အဖြစ်၊ သီလစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ အတုမရှိ မြတ်သော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် (ဒက္ခိဏေယျ) ဖြစ်သည်၏ အဖြစ်၊ ဥပါဒါန်ကင်းလျက် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုခြင်း ဟူသော ဤတရားတို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စဝေက္ခဏာ) သည် ဤဒါန၏ အကြောင်းရင်း (နိဒါန်း) ဖြစ်၏ ဟူသော ဤအနက်သည် ပါဠိတော်၌ အလွန်ထင်ရှားလှ၏။ ဝစနတ္ထ၊ နိဒါန်း၊ အဆက်အစပ် (သန္ဓိ) တို့သည် အလွယ်တကူ သိနိုင်ကုန်သည်သာဖြစ်၍ “ဝစနတ္ထ၊ နိဒါန်း၊ အဆက်အစပ်တို့ကို မိန့်ဆိုအပ်ကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုသည်။

ပဋိပက္ခနိဒ္ဒေသေန သမုဒယောတိ ဒေသနတ္ထံ ပဋိပက္ခနိဒ္ဒေသနေန နိဒ္ဓါရိတော အယံ မစ္ဆရိယာဒိသံကိလေသပက္ခိကော သမုဒယော. အလောဘေန…ပေ… ဒါနာဒီဟီတိ ယေဟိ အလောဘာဒီဟိ ဒါနာဒယော ဓမ္မာ သမ္ဘဝန္တိ, တာနိ ဒါနာဒိဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတာနီတိ ကုသလမူလာနိ နိဒ္ဓါရေတိ ‘‘ဣမာနိ တီဏိ ကုသလာနီ’’တိ. တေသန္တိ ကုသလမူလာနံ.

‘ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ညွှန်းဆိုခြင်းဖြင့် သမုဒယဖြစ်၏’ ဟူသည် ဒေသနာတော်၏အကျိုးငှာ ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ညွှန်းဆိုခြင်းဖြင့် သတ်မှတ်ပိုင်းခြားအပ်သော မစ္ဆရိယစသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုအဖို့အစုရှိသော ဤသမုဒယတည်း။ “အလောဘဖြင့်...ပ... ဒါနစသည်တို့ဖြင့်” ဟူသည် အကြင်အလောဘစသည်တို့ကြောင့် ဒါနစသော တရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ထိုတရားတို့ကို ဒါနစသည်ကို ယူခြင်းဖြင့်သာ ယူအပ်ကုန်၏ဟု “ဤသုံးပါးသော ကုသိုလ်တို့သည်” ဟူ၍ ကုသိုလ်မြစ် (ကုသလမူလ) တို့ကို သတ်မှတ်ပိုင်းခြား၏။ “တေသံ” ဟူသည် ထိုကုသိုလ်မြစ်တို့၏ (အဖို့ကို ဆိုလိုသည်)။

ဘယဟေတု ဒေတိ ပဏ္ဏာကာရာဒိဝသေန. ရာဂဟေတု ဒေတိ သဘာဂဝတ္ထုဿ. အာမိသကိဉ္စိက္ခဟေတု ဒေတိ လဉ္ဇာဒိဝသေန. အနုကမ္ပန္တော ဝါ ကရုဏာခေတ္တေ. အပစယမာနော ဂုဏခေတ္တေ, ဥပကာရခေတ္တေ ဝါ. ဘယူပရတောတိ ဘယေန ဩရတော. တေန တထာရူပေန သံယမေန ဝေရံ န စိယတေဝ. ဧဝံ သဗ္ဗဿ အကုသလဿ ပါပကော ဝိပါကောတိ ယောဇနာ.

ကြောက်ရွံ့ခြင်း အကြောင်းကြောင့် လက်ဆောင်ပဏ္ဏာ စသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ပေးလှူ၏။ တပ်မက်ခြင်း (ရာဂ) အကြောင်းကြောင့် မိမိနှင့် သဘောတူသော ဝတ္ထုပစ္စည်းကို ပေးလှူ၏။ ရာဂ၊ တဏှာ (အာမိသ) တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် လာဘ်သပ်ပကာ စသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ပေးလှူ၏။ သို့မဟုတ် ကရုဏာသက်ရာ ပုဂ္ဂိုလ် (ကရုဏာခေတ္တ) ၌ သနားသဖြင့် ပေးလှူ၏။ ဂုဏ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ် (ဂုဏခေတ္တ) ၌ သော်လည်းကောင်း၊ ကျေးဇူးပြုဖူးသော ပုဂ္ဂိုလ် (ဥပကာရခေတ္တ) ၌ သော်လည်းကောင်း ရိုသေကိုင်းညွတ်သဖြင့် ပေးလှူ၏။ ‘ဘယူပရတော’ ဟူသည် ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့် ရှောင်ကြဉ်သောသူ။ ထိုကဲ့သို့သော စောင့်စည်းခြင်းဖြင့် ရန် (ဝေရ) သည် မပွားစီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အကုသိုလ်၏ အကျိုးသည် မကောင်းသော အကျိုး (ပါပကဝိပါက) ဖြစ်၏ ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။

‘‘ဒဒတော’’တိအာဒိနာ ယထာ ဒါနပဋိက္ခေပေန ပရိဝတ္တနံ ဒဿိတံ, ဧဝံ ပဟာနပဋိက္ခေပေနပိ ပရိဝတ္တနံ ဒဿေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘အကုသလော ပန န ဇဟာတီ’’တိ.

“ဒဒတော” စသည်ဖြင့် ဒါနကို ငြင်းပယ်ခြင်း (ဒါနပဋိက္ခေပ) အားဖြင့် ပြောင်းပြန်လှန်၍ ပြသသကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် ပယ်ခြင်းကို ငြင်းပယ်ခြင်း (ပဟာနပဋိက္ခေပ) အားဖြင့်လည်း ပြောင်းပြန်လှန်၍ ပြသအပ်၏ ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ “မလိမ္မာသော (အကုသလ) သူသည်ကား မစွန့်လွှတ်” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

ကမ္မဖလံ သဒ္ဒဟန္တော ဒါနကိရိယာယံ ပဒဟန္တော ယေန ဝိဓိနာ ဒါနံ ဒါတဗ္ဗံ, တတ္ထ သတိံ ဥပဋ္ဌပေန္တော စိတ္တံ သမာဒဟန္တော သမ္မာဒိဋ္ဌိံ ပုရက္ခရောန္တော ဒါနေ သမ္မာပဋိပန္နော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒါနံ နာမ…ပေ… ဟောတီ’’တိ.

ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်လျက်၊ အလှူပြုခြင်း၌ အားထုတ်လျက်၊ အကြင်နည်းလမ်းဖြင့် အလှူကို ပေးလှူအပ်၏၊ ထိုနည်းလမ်း၌ သတိကို ရှေးရှုထင်စေလျက်၊ စိတ်ကို တည်ကြည်စေလျက်၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ရှေ့သွားပြုလျက် အလှူ၌ ကောင်းစွာ ကျင့်သည် ဖြစ်၏ဟူ၍ ‘ဒါနံ နာမ...ပေ... ဟောတိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ဘာဝနာပဟာနသမာရောပနာနိ ပါဠိယံ သရူပတော ဝိညာယန္တီတိ ပဒဋ္ဌာနဝေဝစနသမာရောပနာနိ ဒဿေတုံ ‘‘တံ သီလဿ ပဒဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ, တံ သုဝိညေယျံ. အညဉ္စ ယဒေတ္ထ အတ္ထတော န ဝိဘတ္တံ, တံ ဝုတ္တနယတ္တာ, ဥတ္တာနတ္ထတ္တာ စာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ဘာဝနာ၊ ပဟာန၊ သမာရောပနတို့ကို ပါဠိတော်၌ ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့် သိသာထင်ရှားကုန်၏ဟူ၍ ပဒဋ္ဌာန၊ ဝေစန၊ သမာရောပနတို့ကို ပြခြင်းငှာ ‘တံ သီလဿ ပဒဋ္ဌာနံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူအပ်၏၊ ထိုအရာသည် အလွယ်တကူ သိနိုင်၏။ ဤအရာ၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် မဝေဖန်အပ်သော အခြားအရာကိုလည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။

ဟာရသမ္ပာတဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ဟာရသမ္ပါတဝါရအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

နယသမုဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ

နယသမုဋ္ဌာနဝါရအဖွင့်

၇၉. ‘‘ဝိသယဘေဒတော’’တိ [Pg.108] သင်္ခေပေန ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဝိဝရိတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ နယတောတိ နယဂ္ဂါဟတော. န ဟိ ပဋိဝေဓဉာဏံ ဝိယ ဝိပဿနာဉာဏံ ပစ္စက္ခတော ပဝတ္တတီတိ. အနုဗုဇ္ဈိယမာနောတိ အဘိသမယဉာဏဿ အနုရူပံ ဗုဇ္ဈိယမာနော. ယထာ ဧကပဋိဝေဓေနေဝ မဂ္ဂဉာဏံ ပဝတ္တတိ, ဧဝံ တဒနုစ္ဆဝိကံ ဝိပဿနာဉာဏေန ဂယှမာနောတိ အတ္ထော. ဧဝဉ္စ ကတွာ နန္ဒိယာဝဋ္ဋာဒီနံ တိဏ္ဏံ အတ္ထနယဘာဝေါ သမတ္ထိတော ဟောတီတိ. တထာ ဟိ အတ္ထဝိသေသသရူပတာယ တယော နယာ ‘‘သုတ္တတ္ထော’’တိ ဝုတ္တာ, ပဒတ္ထဝိစာရဘာဝေပိ ပန ဟာရာ ‘‘ဗျဉ္ဇနဝိစယော’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ တယောတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပဋိဝိဇ္ဈန္တာနံ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဧကမေကော သံကိလေသဝေါဒါနာနံ ဝိဘာဂတော ဒွိသင်္ဂဟောတိ ယောဇနာ. စတုဆအဋ္ဌဒိသော စာတိ န ပစ္စေကံ တေ နန္ဒိယာဝဋ္ဋာဒယော စတုဆအဋ္ဌဒိသာ, အထ ခေါ ယထာက္ကမန္တိ. ‘‘ဧဝ’’န္တိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ နိဂမနံ.

၇၉. “ဝိသယဘေဒတော” ဟု အကျဉ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကို အကျယ်အားဖြင့် ဖွင့်ပြခြင်းငှာ “ယထာ ဟိ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ “နယတော” ဟူသည် နည်းလမ်းကို ယူခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်၏။ ဝိပဿနာဉာဏ်သည် ပဋိဝေဓဉာဏ်ကဲ့သို့ မျက်မှောက်ထင်ထင် မဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “အနုဗုဇ္ဈိယမာနော” ဟူသည် အဘိသမယဉာဏ်နှင့် လျော်ညီစွာ သိအပ်သော (ဉာဏ်ဖြစ်၏)။ မဂ်ဉာဏ်သည် တစ်ခုတည်းသော ထိုးထွင်းသိခြင်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ထိုမဂ်ဉာဏ်နှင့် လျော်ကန်သော ဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ယူအပ်သော အနက်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ပြုခြင်းဖြင့် နန္ဒိယာဝဋ္ဋ အစရှိသော နည်းသုံးပါးတို့၏ အနက်နည်း ဖြစ်သည်ကို ထောက်ခံပြီး ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အနက်ထူး၏ ကိုယ်ပိုင်သဘောရှိသောကြောင့် နည်းသုံးပါးတို့ကို “သုတ္တတ္ထ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ပုဒ်အနက်ကို စိစစ်ဆင်ခြင်ခြင်း သဘောရှိသော်လည်း ဟာရတို့ကို “ဗျဉ္ဇနဝိစယ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အဘယ်ကြောင့် သုံးပါးဖြစ်သနည်း” ဟု စောဒနာကို ရည်ညွှန်း၍ “ပဋိဝိဇ္ဈန္တာနံ ပန” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ တစ်ပါးချင်း တစ်ပါးချင်းသည် သံကိလေသနှင့် ဝေါဒါနတို့၏ ခွဲခြားခြင်းအားဖြင့် နှစ်မျိုးအစုအဖြစ် ပါဝင်၏ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “စတုဆအဋ္ဌဒိသော စ” ဟူရာ၌ ထိုနန္ဒိယာဝဋ္ဋ စသည်တို့သည် တစ်ခုချင်း လေးမျက်နှာ၊ ခြောက်မျက်နှာ၊ ရှစ်မျက်နှာ ရှိသည်မဟုတ်၊ အမှန်စင်စစ်သော်ကား အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ “ဧဝံ” အစရှိသည်ကား ဆိုခဲ့ပြီးသော အနက်၏ နိဂုံးချုပ် ဖြစ်သည်။

တထာ စာတိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ဥပစယေန သမတ္ထနာ. ပုဗ္ဗာ ကောဋိ န ပညာယတီတိ ဧတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ပရတော ပဋ္ဌာနကထာယံ အာဝိ ဘဝိဿတိ. ‘‘အန္ဓံ တမံ တဒါ ဟောတိ, ယံ လောဘော သဟတေ နရ’’န္တိအာဒိ (စူဠနိ. ခဂ္ဂဝိသာဏသုတ္တနိဒ္ဒေသ ၁၂၈) ဝစနတော ကာမတဏှာပိ ပဋိစ္ဆာဒနသဘာဝါ, ယတော ကာမစ္ဆန္ဒံ ‘‘နီဝရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဝိဇ္ဇာယ ပန ဘဝေသု အာဒီနဝပ္ပဋိစ္ဆာဒနံ သာတိသယန္တိ. တထာ အဝိဇ္ဇာပိ သံယောဇနသဘာဝါ, ယတော သာ ဗဟိဒ္ဓါ သံယောဇနဘာဝေန ဝုတ္တာ. ဧဝံ သန္တေပိ တဏှာယ ဗန္ဓနဋ္ဌော သာတိသယော အပေက္ခိတဘာဝတောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘တထာပိ…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ.

“တထာ စ” ဟူသည် ဆိုခဲ့ပြီးသောအနက်ကို အားဖြည့်လျက် ထောက်ခံခြင်း ဖြစ်သည်။ “ရှေးဦးအစွန်းသည် မထင်ရှား” ဟူသော ဤအရာ၌ ပြောဆိုအပ်သော စကားကို နောင်တွင် ပဋ္ဌာန်းစကား၌ ထင်ရှားစေလတ္တံ့။ “လောဘသည် လူကို လွှမ်းမိုးသောအခါ ပြင်းစွာသော အမိုက်မှောင် ဖြစ်၏” ဟူသော အစရှိသော ဝစနကြောင့် ကာမတဏှာသည်လည်း ဖုံးကွယ်ခြင်း သဘောရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ကာမဆန္ဒကို “နီဝရဏ” ဟု ဆိုအပ်၏။ အဝိဇ္ဇာအားဖြင့်မူကား ဘဝတို့၌ အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ခြင်းသည် အလွန်လွန်kဲလှ၏။ ထို့အတူ အဝိဇ္ဇာသည်လည်း တုတ်နှောင်ခြင်း သဘောရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအဝိဇ္ဇာကို ပြင်ပ၌ သံယောဇဉ်အဖြစ်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း တဏှာ၏ ဖွဲ့ချည်တတ်သော သဘောသည် အလွန်လွန်ကဲသောကြောင့် ဖြစ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ “တထာပိ...ပေ... ဝုတ္တံ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

‘‘သံယုတ္တာ’’တိ ပဒဿ သမ္ပယုတ္တာတိ အတ္ထောတိ အာဟ ‘‘မိဿိတာ’’တိ. ‘‘အဝိဇ္ဇာဘိဘူတာ…ပေ… အဘိနိဝိသန္တာ’’တိ ဧတေန အဝိဇ္ဇာယ အယာထာဝဂဟဏဟေတုတံ ဒဿေတိ, တတော သော အဝိန္ဒိယံ ဝိန္ဒတီတိ အဝိဇ္ဇာတိ ဝုစ္စတိ. ကိလိဿနံ ဥပတာပနန္တိ အာဟ ‘‘ကိလိဿနပ္ပယောဂံ အတ္တပရိတာပနပဋိပတ္တိ’’န္တိ. အလ္လီယနံ သေဝနံ.

“သံယုတ္တာ” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်သည် ယှဉ်စပ်အပ်သော ဖြစ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် “မိဿိတာ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အဝိဇ္ဇာဘ比ဘူတာ...ပေ... အဘိနိဝိသန္တာ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် အဝိဇ္ဇာ၏ မမှန်မကန် နှလုံးသွင်းခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည်ကို ပြ၏၊ ထိုမှားယွင်းစွာ ယူခြင်းကြောင့် မသိအပ်သော အရာကို သိတတ်သောကြောင့် “အဝိဇ္ဇာ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ညစ်နွမ်းစေခြင်းနှင့် ပူပန်စေခြင်းကို ပြခြင်းငှာ “ကိလိဿနပ္ပယောဂံ အတ္တပရိတာပနပဋိပတ္တိံ” (ညစ်နွမ်းစေသော လုံ့လ၊ မိမိကိုယ်ကို ပူပန်စေသော အကျင့်) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “အလ္လီယနံ” ဟူသည် မှီဝဲခြင်းတည်း။

ဒုက္ခန္တိ [Pg.109] …ပေ… ဇာနန္တီတိ အတ္တနာ အနုဘူယမာနံ တထာ တထာ ဥပဋ္ဌိတံ ကာယိကစေတသိကဒုက္ခံ, ဣတရမ္ပိ ဝါ ဧကဒေသံ ဇာနန္တိ. တဏှာယပိ ဧသေဝ နယော. သဘာဂဝိသဘာဂပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗာကာရတော တတ္ထ တေသံ ဉာဏံ နတ္ထေဝါတိဒဿေန္တော ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိမာဟ. ပဝတ္တိပဝတ္တိဟေတုမတ္တမ္ပီတိ ‘‘ပဝတ္တိ ပဝတ္တိဟေတူ’’တိ ဧတ္တကမ္ပိ. ကာ ပန ကထာတိ ပစုရဇနသာဓာရဏေ လောကိယေပိ နာမ အတ္ထေ ယေသံ ဉာဏဿ ပဋိဃာတော, ပရမဂမ္ဘီရေ အရိယာနံ ဧဝ ဝိသယဘူတေ လောကုတ္တရေ နိဝတ္တိနိဝတ္တိဟေတုသင်္ခါတေ အတ္ထေ ကာ နာမ ကထာ, ဆိန္နာ ကထာတိ အတ္ထော. အဋ္ဌသမာပတ္တိပဘေဒဿ ကေဝလဿ သမထဿ တာဒိသေ ကာလေ ဗာဟိရကာနဉ္စ ဣဇ္ဈနတော ‘‘ဝိပဿနာဓိဋ္ဌာန’’န္တိ ဝိသေသိတံ. ဝူပသမော သမုစ္ဆေဒေါ, ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိ စ.

“ဒုက္ခန္တိ...ပေ... ဇာနန္တိ” ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် ခံစားအပ်သော ထိုထိုသို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သော ကိုယ်ဆင်းရဲ စိတ်ဆင်းရဲကို လည်းကောင်း၊ အခြားသော ဆင်းရဲတစ်စိတ်တစ်ဒေသကို လည်းကောင်း သိကြကုန်၏။ တဏှာ၌လည်း ဤနည်းတည်း။ သဘာဂ ဝိသဘာဂအားဖြင့် ကျင့်အပ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုသစ္စာတရားတို့၌ ထိုသူတို့အား ဉာဏ်သည် မရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဣဒံ ဒုက္ခံ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “ပဝတ္တိပဝတ္တိဟေတုမတ္တမ္ပိ” ဟူသည် “ဖြစ်ခြင်းနှင့် ဖြစ်ကြောင်းမျှ” ဟူသော ဤမျှကိုလည်း (မသိကြ)။ “ကာ ပန ကထာ” ဟူသည် လူအများစုနှင့် ဆက်ဆံသော လောကီအရာ၌ပင် အကြင်သူတို့အား ဉာဏ်၏ ပိတ်ဆို့ခြင်း ရှိ၏၊ အလွန်နက်နဲလှစွာသော အရိယာတို့၏ သာလျှင် အာရုံဖြစ်သော၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းနှင့် ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၏ အကြောင်းဟု ဆိုအပ်သော လောကုတ္တရာတရား၌ အဘယ်မှာ ပြောဖွယ်ရှိအံ့နည်း၊ ပြောဖွယ်မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်အပြားရှိသော ကေဝလသမထသည် ထိုသို့သော အခါ၌ သာသနာပပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း ပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် “ဝိပဿနာဓိဋ္ဌာနံ” ဟု ထူးခြားစွာ ဆိုအပ်၏။ ငြိမ်းအေးခြင်းသည် သမုစ္ဆေဒနှင့် ပဋိပဿဒ္ဓိလည်း ဖြစ်၏။

‘‘သံသာရဿ အနုပစ္ဆေဒနတော’’တိ ဣဒံ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ဒိဋ္ဌိဂတိကမတဒဿနံ. သော ဟိ ပုတ္တမုခဒဿနေ အသတိ သံသာရော ဥစ္ဆိဇ္ဇေယျာတိ ဘာယတိ. ယတော ဝုတ္တံ –

“သံသာရဿ အနုပစ္ဆေဒနတော” ဟူသော ဤစကားသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသော သူတို့၏ အယူအဆကို ပြခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသော သူသည် သား၏မျက်နှာကို မမြင်ရလျှင် သံသရာ ပြတ်စဲသွားလိမ့်မည်ဟု ကြောက်ရွံ့တတ်၏။ ထို့ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်မှာ—

‘‘ဂဏ္ဍုပ္ပာဒေါ ကိကီ စေဝ, ကုန္တီ ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကော;

ဧတေ အဘယံ ဘာယန္တိ, သမ္မူဠှာ စတုရော ဇနာ’’တိ. (သု. နိ. အဋ္ဌ. ၂.၂၉၃;

အ. နိ. ဋီ. ၃.၅.၁၉၂);

“တီကောင်၊ တစ်တီတူးငှက်၊ ကွန္တီမင်းသမီးနှင့် ဗြာဟ္မဏဓမ္မိကတည်းဟူသော ဤတွေဝေကုန်သော သတ္တဝါလေးဦးတို့သည် မကြောက်အပ်သော ဘေးကို ကြောက်ရွံ့ကြကုန်၏။”

တဒဘိညာတိ တံ ယထာဝုတ္တအန္တဒွယံ အဘိဇာနန္တိ ဂုဏံ အာရောပေတွာ ဇာနန္တီတိ တဒဘိညာ. အတ္ထဘဉ္ဇနတော, ရောဂဂဏ္ဍသလ္လသဒိသတာယ အတ္တဘာဝသံကိလေသာနဉ္စ ရောဂဂဏ္ဍသလ္လတာ.

“တဒဘိညာ” ဟူသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော အစွန်းနှစ်ပါးကို ထူးခြားစွာ သိကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဂုဏ်ကို တင်ပြလျက် သိကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် “တဒဘိညာ” ဟု ဆိုအပ်၏။ အကျိုးစီးပွားကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရောဂါ၊ အနာ၊ ငြောင့် တို့နှင့် တူသောကြောင့်လည်းကောင်း ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် ကိလေသာတို့၏ ရောဂါ၊ အနာ၊ ငြောင့်သဖွယ် ဖြစ်ခြင်းတည်း။

သက္ကာယဒဿနေတိ ဧတ္ထ ဒိဋ္ဌိဒဿနံ, သက္ကာယောဝ ဒဿနံ သက္ကာယဒဿနန္တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေသန္တိ ဒိဋ္ဌိစရိတာနံ. အတ္တာဘိနိဝေသော ဗလဝါ. တသ္မာ ယထာဥပဋ္ဌိတံ ရူပံ ‘‘အတ္တာ’’ဣစ္စေဝ ဂဏှန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. တထာ ဝေဒနာဒိံ. တဏှာစရိတော ပန ယထာဥပဋ္ဌိတံ ရူပံ တဏှာဝတ္ထုံ ကတွာ အတ္တနိယာဘိနိဝေသေန အဘိနိဝိသန္တာ တဒညမေဝ အတ္တတော သမနုပဿန္တိ. ဧဝံ ဝေဒနာဒီသု. တေနာဟ ‘‘တဏှာစရိတာ’’တိအာဒိ. ဝိဇ္ဇမာနေတိ ပရမတ္ထတော ဥပလဗ္ဘမာနေ. ကာယေတိ သမူဟေ. ဒိဋ္ဌိယာ ပရိကပ္ပိတော အတ္တာဒိ ဧဝ ပရမတ္ထတော နုပလဗ္ဘတိ, ဒိဋ္ဌိ ပန လဗ္ဘတေဝါတိ အာဟ ‘‘သတီ ဝါ ဝိဇ္ဇမာနာ’’တိ.

“သက္ကာယဒဿနေ” ဟူသော ဤအရာ၌ ဒိဋ္ဌိကို မြင်ခြင်းဖြစ်၏၊ သက္ကာယကိုပင် မြင်ခြင်းသည် “သက္ကာယဒဿန” မည်၏ဟု အနက်ကို သိအပ်၏။ “တေသံ” ဟူသည် ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသော သူတို့အား ဖြစ်၏။ အတ္တဟု စွဲလမ်းခြင်းသည် အားကြီး၏။ ထို့ကြောင့် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသော ရုပ်ကို “အတ္တ” ဟူ၍သာ ယူကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့အတူ ဝေဒနာ စသည်ကိုလည်း ယူကြကုန်၏။ တဏှာစရိုက်ရှိသော သူသည်မူကား ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်သော ရုပ်ကို တဏှာ၏ အာရုံပြု၍ အတ္တနိယဟု စွဲလမ်းလျက် ထိုရုပ်မှ တစ်ပါးသော တရားကိုသာ အတ္တဟု ရှုတတ်၏။ ဤသို့ ဝေဒနာ စသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “တဏှာစရိတာ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ “ဝိဇ္ဇမာနေ” ဟူသည် ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော၊ “ကာယေ” ဟူသည် အစုအပေါင်း၌ ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် ကြံစည်အပ်သော အတ္တ စသည်သည်သာ ပရမတ်အားဖြင့် မရနိုင်၊ ဒိဋ္ဌိမူကား ရနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ “သတီ ဝါ ဝိဇ္ဇမာနာ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

သက္ကာယဒဿနမုခေနာတိ သက္ကာယဒိဋ္ဌိမုခေန.

“သက္ကာယဒဿနမုခေန” ဟူသည် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၏ လမ်းကြောင်းဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

ဥစ္ဆေဒသဿတန္တိ [Pg.110] တံသဟစရဏတော ဥစ္ဆေဒသဿတဒိဋ္ဌိ ဝုတ္တာ. ‘‘ဥစ္ဆေဒသဿတဝါဒါ’’တိပိ ပါဌော.

“ဥစ္ဆေဒသဿတံ” ဟူသည် ထိုဒိဋ္ဌိနှင့် အတူဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိနှင့် သဿတဒိဋ္ဌိကို ဆိုအပ်၏။ “ဥစ္ဆေဒသဿတဝါဒါ” ဟူ၍လည်း စာမူရှိ၏။

ကသိဏာယတနာနီတိ ကသိဏဇ္ဈာနာနိ.

“ကသိဏာယတနာနိ” ဟူသည် ကသိဏဈာန်တို့ကို ဆိုလိုသည်။

တေဇေတွာတိ နိသာနေတွာ.

“တေဇေတွာ” ဟူသည် သွေး၍ (ထက်မြက်အောင် ပြု၍) ဟု ဆိုလိုသည်။

၈၁. ဧတ္တာဝတာ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ ဘူမိရစနဝသေန သံကိလေသပက္ခော ဒဿိတောတိ အာဟ ‘‘တတ္ထ ဒိဋ္ဌိစရိတောတိအာဒိနာ ဝေါဒါနပက္ခံ ဒဿေတီ’’တိ. ‘‘ယသ္မာ သလ္လေခေ တိဗ္ဗဂါရဝေါ’’တိ ဣမိနာ တတ္ထ တိဗ္ဗဂါရဝတ္တာ သံလေခါနုသန္တတဝုတ္တိနာ ဘဝတီတိ ဒဿေတိ. သေသေသုပိ ဧသေဝ နယော. မိစ္ဆာဓိမောက္ခော သဒ္ဓါပတိရူပကော အဝတ္ထုသ္မိံ ပသာဒေါ.

၈၁. ဤမျှဖြင့် နန္ဒိယာဝဋ္ဋ၏ ဘူမိရစနာ အစွမ်းဖြင့် သံကိလေသဘက်ကို ပြအပ်ပြီးဖြစ်၍ “တတ္ထ ဒိဋ္ဌိစရိတော” အစရှိသော စကားဖြင့် ဝေါဒါနဘက်ကို ပြ၏ဟု မိန့်တော်မူ၏။ “ယသ္မာ သလ္လေခေ တိဗ္ဗဂါရဝေါ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ထိုသလ္လေခကျင့်စဉ်၌ ပြင်းစွာသော ရိုသေခြင်းရှိသောကြောင့် သလ္လေခနှင့် မပြတ်ယှဉ်သော အလေ့ရှိသူ ဖြစ်၏ဟု ပြ၏။ ကြွင်းသောအရာတို့၌လည်း ဤနည်းတည်း။ မိစ္ဆာဓိမောက္ခ ဟူသည် သဒ္ဓါတု ဖြစ်ပြီး မဟုတ်သော အရာ၌ ကြည်ညိုခြင်း ဖြစ်၏။

ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ဓမ္မမေဝ ဝိဘဇတီတိ အာဟ ‘‘သတ္တာပိ…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ.

ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဖြင့် တရားကိုသာလျှင် ခွဲခြားဝေဖန်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြင့် ‘သတ္တာပိ...ပေ... ဒဿေတိ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ယေ ဟိ ကေစီတိ ဧတ္ထ ဟိ-သဒ္ဒေါ နိပါတမတ္တံ. ‘‘ဣမာဟိ ဧဝ စတူဟိ ပဋိပဒါဟီ’’တိပိ ပါဠိ. ဒုက္ခာပဋိပဒါဒိဝိဘာဂေန မဂ္ဂေါ ဧဝ ဣဓ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ပဋိပဒါ ဟိ မဂ္ဂေါ’’တိ စတုဒ္ဒိသာသင်္ခါတံ မဂ္ဂန္တိ စတုဒ္ဒိသာသင်္ခါတံ ပဝတ္တနုပါယံ. ဒွေ ဒိသာ ဧတိဿာတိ ဒွိဒိသာ. နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿာတိ နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယဿ.

"Ye hi kecī" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "hi" သဒ္ဒါသည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ "Imāhi eva catūhi paṭipadāhi" ဟူ၍လည်း ပါဠိရှိ၏။ ဒုက္ခာပဋိပဒါ (ဆင်းရဲသော ကျင့်စဉ်) စသည်ဖြင့် ခွဲခြားထားသောကြောင့် မဂ်ကိုသာ ဤ၌ ဆိုလိုသဖြင့် "paṭipadā hi maggo" (ကျင့်စဉ်သည် မဂ်ပင်တည်း) ဟု ဆိုသည်။ "အရပ်လေးမျက်နှာဟု ဆိုအပ်သော မဂ်" ဆိုသည်မှာ အရပ်လေးမျက်နှာဟု သမုတ်အပ်သော ဖြစ်ပေါ်ကြောင်း နည်းလမ်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤမဂ်အား အရပ်နှစ်မျက်နှာ ရှိသောကြောင့် dvidisā (အရပ်နှစ်မျက်နှာရှိသော) မည်၏။ "Nandiyāvaṭṭassa" ဆိုသည်မှာ နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်းလမ်းကို ဆိုလိုသည်။

၈၂. ဝိဝတ္တတိ ဝဋ္ဋံ ဧတ္ထာတိ ဝိဝတ္တံ, ဝိဝတ္တံ ဧဝ ဝိဝဋ္ဋံ, အသင်္ခတဓာတု, နိဗ္ဗုတိ ဧဝ ဝါ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိဗ္ဗာန’’န္တိ.

၈၂. သံသရာဝဋ်သည် ဤတရား၌ ကင်းပြတ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိဝဋ် (ဝိဝတ္တ) မည်၏။ ဝိဝတ္တသည်ပင် ဝိဝဋ္ဋ မည်၏။ ၎င်းသည် အသင်္ခတဓာတ် သို့မဟုတ် ငြိမ်းအေးခြင်း (နိဗ္ဗုတိ) သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "နိဗ္ဗာန်" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

‘‘ကတ္ထ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ ဝါ ပါဠိ. ဥပစယေတိ ဥပစယာဝတ္ထာယန္တိ အတ္ထော. ဒသန္နန္တိ လောဘာဒိကိလေသဝတ္ထူနံ. ဝိပလ္လာသဟေတုဘာဝတောတိ သုဘသညာဒိဝိပလ္လာသဟေတုကဘာဝတော. ဝိပရိယေသဂ္ဂါဟဝသေန ဟိ အာဒီနဝေသု ဧဝ သံယောဇနိယေသု ဓမ္မေသု အဿာဒါနုပဿိတာ. န ဟိ ယထာဘူတဉာဏေ သတိ တထာ သမ္ဘဝေါ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒသန္နံ…ပေ… ဘာဝတော’’တိ. ဒသဝိဓကာရဏေတိ ဒသဝိဓေ ကာရဏေ, ဒသဝိဓဿ ဝါ ကာရဏေ. အယောနိသောမနသိကာရပရိက္ခတာ ဓမ္မာ သုဘာရမ္မဏာဒယော.

"Kattha daṭṭhabba" ဟူ၍လည်း ပါဠိရှိ၏။ "ဥပစယေ" (ဆည်းပူးခြင်း၌) ဟူသည် ဆည်းပူးစုဆောင်းသော အခြေအနေ၌ ဟု အနက်ရသည်။ "တစ်ဆယ်တို့၏" ဟူသည် လောဘစသော ကိလေသာဝတ္ထုတို့၏ (အနက်ကို ဆိုသည်။) "ဖောက်ပြန်စွာ မှတ်ထင်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်" ဟူသည် သုဘသညာ (တင့်တယ်၏ဟု မှတ်ထင်ခြင်း) စသော ဖောက်ပြန်သော အမှတ်သညာ၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဖောက်ပြန်စွာ စွဲလမ်းသောအားဖြင့် ဘေးရန် (အာဒီနဝ) သာ ဖြစ်ကုန်သော၊ သံယောဇဉ် ဖြစ်စေတတ်သော တရားတို့၌သာလျှင် သာယာဖွယ်ဟု ရှုလေ့ရှိသောကြောင့်တည်း။ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိသော ဉာဏ်ရှိသော် ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်း မရှိနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် "dasannaṃ...pe... bhāvato" ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ဆယ်ပါးသော အကြောင်း၌" ဟူသည် ဆယ်ပါးသော အကြောင်းရင်းတို့၌ သို့မဟုတ် ဆယ်ပါးသော အကြောင်းတရားတို့၏ (အနက်ကို ဆိုသည်။) အယောနိသောမနသိကာရဖြင့် ခြံရံအပ်သော တရားတို့ဟူသည် သုဘအာရုံ (တင့်တယ်သော အာရုံ) စသည်တို့ ဖြစ်သည်။

တဗ္ဗိသယာ ကိလေသာတိ အာဟာရပရိညာပရိဗန္ဓဘူတာ ကိလေသာ. ဝိညာဏဋ္ဌိတီသုပိ ဧသေဝ နယော. ကာယေ ပဝတ္တမာနော ပဌမော ဝိပလ္လာသော ကာယသမုဒါယေ, ကာယေကဒေသေ စ ကဗဠီကာရေ အာဟာရေ ပဝတ္တော ဧဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဌမေ အာဟာရေ ဝိသယဘူတေ ပဌမော ဝိပလ္လာသော [Pg.111] ပဝတ္တတီ’’တိ. တထာ ဝေဒနာယံ ပဝတ္တမာနော ဒုတိယဝိပလ္လာသော တပ္ပစ္စယေ ဖဿာဟာရေ, စိတ္တေ ပဝတ္တမာနော တတိယဝိပလ္လာသော တပ္ပစ္စယေ မနောသဉ္စေတနာဟာရေ, ဓမ္မေသု ပဝတ္တမာနော စတုတ္ထဝိပလ္လာသော တပ္ပစ္စယေ ဝိညာဏာဟာရေ ပဝတ္တော ဧဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘စတုတ္ထေ အာဟာရေ စတုတ္ထော ဝိပလ္လာသော’’တိ. တေနာဟ ‘‘သေသာဟာရေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. အာဟာရသီသေန ဝါ အာဟာရပဋိဗဒ္ဓေါ ဆန္ဒရာဂေါ ဂဟိတော. ဝိညာဏဋ္ဌိတီသုပိ ဧသေဝ နယော. တေနေဝါဟ ‘‘အာဟာရသီသေန တဗ္ဗိသယာ ကိလေသာ အဓိပ္ပေတာ’’တိ. ပဌမေ အာဟာရေ ဝိသယဘူတေတိ စ ပဌမေ အာဟာရေ ဆန္ဒရာဂဿ ဝိသယဘာဝံ ပတ္တေ, တဗ္ဘာဝံ အနတိက္ကန္တေတိ အတ္ထော. အပ္ပဟီနစ္ဆန္ဒရာဂဿ ဟိ တတ္ထ ဝိပလ္လာသာ သမ္ဘဝန္တိ, န ဣတရဿ. တထာ ဒုတိယဝိပလ္လာသာဒီသု အပ္ပဟီနေသု. ဣတရေ ဥပါဒါနာနိ ပဝတ္တန္တေဝ အပ္ပဟီနတ္တာတိ အာဟ ‘‘သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ. ယသ္မာ စ ဥပါဒါနာဒီသု အပ္ပဟီနေသုပိ ယောဂါဒယော ပဝတ္တန္တေဝ ယထာရဟံ တံသဘာဝတ္တာ, တဒေကဋ္ဌသဘာဝတော စ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ပါဠိယံ ‘‘ပဌမေ ဥပါဒါနေ ပဌမော ယောဂေါ’’တိအာဒိ. တေနာဟ ‘‘သေသပဒေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ.

"ထိုအာရုံရှိသော ကိလေသာများ" ဟူသည် အာဟာရပရိညာ (ပိုင်းခြားသိမှု) ၏ အဆီးအတား အနှောင့်အယှက် ဖြစ်ကုန်သော ကိလေသာတို့ကို ဆိုသည်။ ဝိညာဏဋ္ဌိတိ (ဝိညာဉ်တည်ရာ) တို့၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်သည်။ ရုပ်ကယော၌ ဖြစ်ပွားသော ပထမဝိပ္ပလ္လာသ (ဖောက်ပြန်စွာ မှတ်ထင်ခြင်း) သည် ရုပ်အစုအဝေး၌လည်းကောင်း၊ ရုပ်၏ အစိတ်အပိုင်း၌လည်းကောင်း၊ ကဗဠီကာရအာဟာရ (လုတ်ဆုပ်စားအပ်သော အာဟာရ) ၌သာ ဖြစ်ပွားသည် ဖြစ်သောကြောင့် "paṭhame āhāre visayabhūte paṭhamo vipallāso pavattatī" (ပထမအာဟာရသည် အာရုံဖြစ်လတ်သော် ပထမဝိပ္ပလ္လာသသည် ဖြစ်ပေါ်၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့အတူ ဝေဒနာ၌ ဖြစ်ပွားသော ဒုတိယဝိပ္ပလ္လာသသည် ၎င်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဖဿာဟာရ၌လည်းကောင်း၊ စိတ်၌ ဖြစ်ပွားသော တတိယဝိပ္ပလ္လာသသည် ၎င်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော မနောသဉ္စေတနာဟာရ၌လည်းကောင်း၊ ဓမ္မတို့၌ ဖြစ်ပွားသော စတုတ္ထဝိပ္ပလ္လာသသည် ၎င်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဝိညာဏာဟာရ၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပွားသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "catutthe āhāre catuttho vipallāso" (စတုတ္ထအာဟာရ၌ စတုတ္ထဝိပ္ပလ္လာသ ဖြစ်၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် "sesāhāresupi eseva nayo" (ကြွင်းသောအာဟာရတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သို့မဟုတ် အာဟာရကို အဦးမူသဖြင့် အာဟာရနှင့် ဆက်စပ်နေသော ဆန္ဒရာဂကို ယူအပ်၏။ ဝိညာဏဋ္ဌိတိတို့၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "āhārasīsena tabbisayā kilesā adhippetā" (အာဟာရကို အဦးမူသဖြင့် ထိုအာဟာရအာရုံရှိသော ကိလေသာတို့ကို ဆိုလိုသည်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ "ပထမအာဟာရသည် အာရုံဖြစ်လတ်သော်" ဟူသည်မှာ ပထမအာဟာရ၌ ဆန္ဒရာဂသည် အာရုံ၏အဖြစ်သို့ ရောက်လတ်သော်၊ ထိုအဖြစ်ကို မကျော်လွန်လတ်သော်ဟု အနက်ရသည်။ ဆန္ဒရာဂ မပယ်ရသေးသော သူအားသာ ထိုအာဟာရ၌ ဝိပ္ပလ္လာသတို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ကုန်၏၊ အခြားသူအား မဖြစ်ပေါ်နိုင်ကုန်။ ထို့အတူ ဒုတိယဝိပ္ပလ္လာသ စသည်တို့ကို မပယ်ရသေးသော် (ဒုတိယဝိပ္ပလ္လာသ စသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏)။ အခြားသော ဥပါဒါန်တို့သည်လည်း မပယ်ရသေးသည့်အတွက် ဖြစ်ပွားကြသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "sesapadesupi eseva nayo" (ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဥပါဒါန်စသည်တို့ကို မပယ်ရသေးသော်လည်း ယောဂစသည်တို့သည် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ၎င်းတို့၏ သဘောရှိသည့်အတွက်လည်းကောင်း၊ ထိုဥပါဒါန်စသည်တို့နှင့် တစ်ခုတည်းသော တည်ရာသဘောရှိသည့်အတွက်လည်းကောင်း ဖြစ်ပွားကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ပါဠိ၌ "paṭhame upādāne paṭhamo yogo" (ပထမဥပါဒါန်၌ ပထမယောဂ ဖြစ်၏) စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "sesapadesupi eseva nayo" ဟု မိန့်တော်မူသည်။

၈၃. အပရိဇာနန္တဿာတိ ဉာတပရိညာယ, တီရဏပရိညာယ, ပဟာနပရိညာယာတိ တီဟိ ပရိညာဟိ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ အဇာနန္တဿ, တေသံ သမုဒယဉ္စ အတ္ထင်္ဂမဉ္စ အဿာဒဉ္စ အာဒီနဝဉ္စ နိဿရဏဉ္စ ယထာဘူတံ အနဝဗုဇ္ဈန္တဿာတိ အတ္ထော. တိဗ္ဗော ဗဟလော ဆန္ဒရာဂေါ ဟောတိ တဏှာစရိတဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဣတိ ဥပက္ကိလေသဿ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသဿ ဟေတုဘာဝတောတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝုတ္တနယေနေဝါ’’တိ. သုဘသုခသညာကာမုပါဒါနကာမဘဝယောဂအဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထကာမဘဝါသဝ- ကာမဘဝေါဃရာဂသလ္လဆန္ဒာဂတိဂမနာနိ တဏှာပက္ခိကတာယ, တဏှာသဘာဝတာယ စ တဏှာပဓာနာနိ. သီလဗ္ဗတုပါဒါနဗျာပါဒကာယဂန္ထဒေါသသလ္လဒေါသာဂတိဂမနာနိ ပန တဏှာဘာဝေ ဘာဝတော, ဝိညာဏဋ္ဌိတိယော တဏှာဝိသယတော, သဗ္ဗေသံ ဝါ တဏှာဝိသယတော တဏှာပဓာနတာ လဗ္ဘတေဝ. ပစ္ဆိမကာနံ ဒိဋ္ဌိပဓာနတာ ဝုတ္တနယာနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

၈၃. "မသိသောသူအား" ဟူသည် ဉာတပရိညာ၊ တီရဏပရိညာ၊ ပဟာနပရိညာ ဟူသော ပရိညာသုံးပါးတို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍ မသိသောသူအား၊ ထိုတရားတို့၏ ဖြစ်ကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းရာကိုလည်းကောင်း၊ သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ကိုလည်းကောင်း၊ ဘေးရန် (အာဒီနဝ) ကိုလည်းကောင်း၊ ထွက်မြောက်ရာ (နိဿရဏ) ကိုလည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သဘောမပေါက် မသိမြင်သောသူအားဟု အနက်ရသည်။ တဏှာစရိုက် ရှိသည့်အတွက် ပြင်းထန် ထူပြောသော ဆန္ဒရာဂ ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ညစ်ညူးကြောင်း ကိလေသာဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိစွဲလမ်းမှု၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ "vuttanayenevā" (ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင်) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ သုဘသညာ၊ သုခသညာ၊ ကာမုပါဒါန်၊ ကာမယောဂ၊ ဘဝယောဂ၊ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထ၊ ကာမာသဝ၊ ဘဝါသဝ၊ ကာမဩဃ၊ ဘဝဩဃ၊ ရာဂသလ္လနှင့် ဆန္ဒာဂတိဂမနတို့သည် တဏှာ၏ အဖို့အစု ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာနှင့် သဘောတူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း တဏှာလျှင် အဓိကရှိသော တရားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ သီလဗ္ဗတုပါဒါန်၊ ဗျာပါဒကာယဂန္ထ၊ ဒေါသသလ္လနှင့် ဒေါသာဂတိဂမနတို့သည်မူကား တဏှာရှိရာ၌ ဖြစ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိတို့သည် တဏှာ၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော တရားတို့သည် တဏှာ၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း တဏှာလျှင် အဓိကရှိသည်အဖြစ်ကို ရရှိသည်သာ ဖြစ်သည်။ နောက်ပိုင်းတရားတို့၏ ဒိဋ္ဌိလျှင် အဓိကရှိသည်အဖြစ်ကို ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

၈၄. ကဗဠီကာရေ အာဟာရေတိ ကဗဠီကာရာဟာရဝိသယေ ဆန္ဒရာဂေ. ‘‘အပ္ပဟီနေ’’တိအာဒိကံ ပရိယာယကထံ မုဉ္စိတွာ နိပ္ပရိယာယမေဝ ဒဿေန္တော ကဗဠီကာရာဟာရဿ [Pg.112] ‘‘အသုဘသဘာဝတ္တာ, အသုဘသမုဋ္ဌာနတ္တာ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. လဗ္ဘမာနေ ဟိ ဥဇုကေ အတ္ထေ ကိံ ပရိယာယကထာယာတိ. ဆန္ဒရာဂေါ ဝါ တတ္ထ အတ္ထသိဒ္ဓေါတိ ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဝုတ္တော. န ဟိ တတ္ထ အသတိ ဆန္ဒရာဂေ ဝိပလ္လာသော သမ္ဘဝတိ. ဒုက္ခသဘာဝတ္တာတိ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခသဘာဝတ္တာ. ဒုက္ခပစ္စယတ္တာတိ တိဝိဓဒုက္ခတာလက္ခဏဿ ဒုက္ခဿ ကာရဏတော. ဝိညာဏေ နိစ္စသညိနော. တထာ ဟိ သာတိ နာမ ဘိက္ခု ကေဝဋ္ဋပုတ္တော ‘‘တံယေဝ ဝိညာဏံ သန္ဓာဝတိ သံသရတီ’’တိ တတ္ထ နိစ္စာဘိနိဝေသံ သံဝေဒေသိ. ယေဘုယျေန သင်္ခါရေသု အတ္တသညိတာ ဒိဋ္ဌိဂတိကာနံ ‘‘စေတနာ အတ္တာ’’တိအာဒိဒိဋ္ဌိပရိဒီပနေသု ဝေဒိတဗ္ဗာ. ‘‘ဘဝဝိသုဒ္ဓီ’’တိ ပဒဿ အတ္ထဝစနံ ‘‘နိဗ္ဗုတိသုခ’’န္တိ. ‘‘သီလဗ္ဗတေဟိ…ပေ… သုခန္တိ ဒဠှံ ဂဏှာတီ’’တိ ဣမိနာ သီလဗ္ဗတုပါဒါနံ ဣဓ ဘဝုပါဒါနန္တိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သီလဗ္ဗတုပါဒါနသင်္ခါတေန ဘဝုပါဒါနေနာ’’တိ.

၈၄. "ကဗဠီကာရအာဟာရ၌" ဟူသည် ကဗဠီကာရအာဟာရဟူသော အာရုံ၌ ဖြစ်သော ဆန္ဒရာဂ၌ (ဟု အနက်ရသည်။) "မပယ်အပ်သေးသော်" စသော သွယ်ဝိုက်သော စကား (ပရိယာယကထာ) ကို ချန်လှပ်၍ တိုက်ရိုက်သဘော (နိပ္ပရိယာယ) အားဖြင့် ပြလိုသဖြင့် ကဗဠီကာရအာဟာရ၏ "မတင့်တယ်သော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ မတင့်တယ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း" ဟု ဆိုတော်မူသည်။ တိုက်ရိုက်အနက်ကို ရရှိနိုင်ပါလျက် သွယ်ဝိုက်သော စကားဖြင့် အဘယ်ကြောင့် ဆိုရန် လိုအံ့နည်း။ သို့မဟုတ် ထိုအာဟာရ၌ ဆန္ဒရာဂသည်ပင် အနက်အားဖြင့် ပြီးစီး၏ဟူ၍လည်း ဤ၌ အနက်ကို ဆိုအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ဆန္ဒရာဂ မရှိသော် ထိုအာဟာရ၌ ဝိပ္ပလ္လာသသည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ "ဆင်းရဲသော သဘောရှိသည်ဖြစ်၍" ဟူသည် သင်္ခါရဒုက္ခအဖြစ်ဖြင့် ဆင်းရဲသော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်" ဟူသည် သုံးပါးသော ဒုက္ခတာလက္ခဏာရှိသော ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဝိညာဉ်၌ မြဲ၏ဟု အမှတ်သညာ ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ရေလုပ်သား၏သား သာတိအမည်ရှိသော ရဟန်းသည် "ထိုဝိညာဉ်သည်သာလျှင် ပြေးသွားတတ်၏၊ ကျင်လည်တတ်၏" ဟု ထိုဝိညာဉ်၌ မြဲ၏ဟူသော စွဲလမ်းမှုကို ပြသခဲ့သည်။ များသောအားဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့၌ အတ္တဟု အမှတ်သညာ ရှိခြင်းကို မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူတို့၏ "စေတနာသည် အတ္တဖြစ်၏" စသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ပြသရာတို့၌ သိအပ်၏။ "ဘဝဝိသုဒ္ဓိ" ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်မှာ "နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာ" ဖြစ်သည်။ "အလေ့အကျင့် သီလတို့ဖြင့်...ပ... ချမ်းသာဟူ၍ မြဲမြံစွာ စွဲလမ်း၏" ဟူသော ဤစကားဖြင့် သီလဗ္ဗတုပါဒါန်သည် ဤ၌ ဘဝုပါဒါန် ဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် နောင်၌ "သီလဗ္ဗတုပါဒါန်ဟု ဆိုအပ်သော ဘဝုပါဒါန်ဖြင့်" ဟု မိန့်တော်မူလတ္တံ့။

ပစ္စယာ ဟောန္တိ ဥပနိဿယပစ္စယာဒိနာ. ပဌမေ ယောဂေ ဌိတောတိ ပဌမေ ယောဂေ ပတိဋ္ဌိတော. အပ္ပဟီနာ ဟိ ကိလေသာ ကမ္မဝဋ္ဋာဒီနံ ကာရဏဘူတာ တံသမင်္ဂိနော သတ္တဿ ပတိဋ္ဌာတိ ဝုစ္စန္တိ. ပရဿ အဘိဇ္ဈာယနံ ပရာဘိဇ္ဈာယနံ. ဘဝပတ္ထနာယ ဘဝဒိဋ္ဌိဘဝရာဂဝသေန ပိယာယိတဿ ဝတ္ထုနော ဝိပရိဏာမညထာဘာဝေ ဒေါမနဿုပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဘဝရာဂ…ပေ… ပဒူသေန္တီ’’တိ.

ဥပနိဿယပစ္စည်း စသည်ဖြင့် အကြောင်းပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "ပထမယောဂ၌ တည်၏" ဟူသည် ပထမယောဂ၌ တည်တံ့နေခြင်းကို ဆိုသည်။ မပယ်ရသေးသော ကိလေသာတို့သည် ကမ္မဝဋ်စသည်တို့၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်ကြကုန်သဖြင့် ထိုကိလေသာနှင့် ပြည့်စုံသော သတ္တဝါ၏ တည်ရာ တည်တံ့ကြောင်းဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ သူတစ်ပါး၏ဥစ္စာကို ရှေးရှုကြံစည်ခြင်းသည် ပရာဘိဇ္ဈာယန (သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ရှေးရှုကြံစည်ခြင်း) မည်၏။ ဘဝကို တောင့်တခြင်းကြောင့် ဘဝဒိဋ္ဌိ၊ ဘဝရာဂတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မြတ်နိုးအပ်သော ဝတ္ထု၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း၊ တခြားတစ်ပါးသော အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း၌ နှလုံးမသာယာခြင်း (ဒေါမနဿ) ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ "bhavarāga...pe... padūsentī" (ဘဝရာဂ...ပ... ဖျက်ဆီးတတ်ကုန်၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။

ဂန္ထိတွာတိ ဂန္ထိံ ကတွာ. ဒွိဓာဘူတံ ရဇ္ဇုအာဒိကေ ဝိယ ဂန္ထိကရဏဉှိ ဂန္ထနံ. စိတ္တံ ပရိယာဒါယ တိဋ္ဌန္တာ အာသဝါနံ ဥပ္ပတ္တိဟေတု ဟောန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ပရိယုဋ္ဌာနပ္ပတ္တာ ဧကစ္စေ ကိလေသာ ဝိသေသတော အာသဝုပ္ပတ္တိဟေတု ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ အဋ္ဌကထာယံ ဥပ္ပဋိပါဋိဝစနံ. တပ္ပဋိပက္ခေ ဝိသယေ ပတ္ထေတီတိ ယောဇနာ. တဗ္ဗိသယဗဟုလေ ဘဝေ ပတ္ထေတီတိ ယထာ မာနုသကေဟိ ကာမေဟိ နိဗ္ဗိန္နရူပါ ဒေဝူပပတ္တိ. တံသဘာဝတ္တာတိ ဒိဋ္ဌိသဘာဝတ္တာ. အပရာပရန္တိ အညမညံ. ဧကစ္စာ ဟိ ဒိဋ္ဌိ ဧကစ္စဿ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသဿ ကာရဏံ ဟောတိ, ယထာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ဣတရာသံ. အဘိနိဝိသန္တဿာတိ အဘိနိဝေသနဟေတု. ‘‘အယောနိသောမနသိကာရတော…ပေ… အဝိဇ္ဇာသဝေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဣဒံ သစ္စာဘိနိဝေသဿ ဖလဘူတံ အဝိဇ္ဇာသဝံ ဒဿေတိ ဧကန္တဝဿိမေဃဝုဋ္ဌာနေန ဝိယ မဟောဃပ္ပဝတ္တိ. အဝိဇ္ဇာသဝေါ သိဒ္ဓေါ ဟောတိ ဝုဋ္ဌိဟေတုကမဟောဃသိဒ္ဓိယာ ဥပရိမေဃဝုဋ္ဌာနံ ဝိယ.

“ထုံးဖွဲ့၍”ဟူသည် အထုံးပြုလုပ်၍ ဟု အနက်ရ၏။ နှစ်စုနှစ်ကွဲ ဖြစ်နေသော ကြိုးစသည်တို့ကဲ့သို့ အထုံးပြုလုပ်ခြင်းသည်သာ ထုံးဖွဲ့ခြင်းမည်၏။ စိတ်ကို သိမ်းကျုံးယူ၍ တည်လျက် အာသဝတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအကြောင်း ဖြစ်ကုန်၏ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ပရိယုဋ္ဌာန်သို့ ရောက်ကုန်သော အချို့သော ကိလေသာတို့သည် အထူးသဖြင့် အာသဝဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြခြင်းငှာ အဋ္ဌကထာ၌ အစဉ်ပျက်သော စကားကို ဆိုသည်။ ထို (လောကီအာရုံ၏) ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အာရုံ၌ တောင့်တတတ်၏ဟု သမ္ဗန်အပ်၏။ ထိုအာရုံများပြားသော ဘဝကို တောင့်တတတ်၏၊ လူတို့၏ ကာမဂုဏ်တို့၌ ငြီးငွေ့သော သဘောရှိသူအား နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရခြင်းကဲ့သို့တည်း။“ထိုသဘောရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်”ဟူသည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသဘော ရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဟူ၏။“အဖန်တလဲလဲ”ဟူသည် အချင်းချင်း အပြန်အလှန် ဟူ၏။ အချို့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် အချို့သော ဒိဋ္ဌိအစွဲအလမ်း ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏၊ သက္ကာယဒိဋ္ဌိသည် ကြွင်းသောဒိဋ္ဌိတို့၏ အကြောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့တည်း။“နှလုံးသွင်း၍ စွဲလမ်းသောသူအား”ဟူသည် စွဲလမ်းခြင်းအကြောင်းကြောင့် ဟူ၏။“နှလုံးသွင်းမမှန်ခြင်းကြောင့်...ပ... အဝိဇ္ဇာသဝ ဖြစ်၏”ဟူသော ဤစကားသည် သစ္စာကို စွဲလမ်းခြင်း၏ အကျိုးဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာသဝကို ပြ၏၊ မပြတ်ရွာသော မိုးရွာခြင်းကြောင့် ရေအလျဉ်ကြီး ပြင်းစွာစီးဆင်းသကဲ့သို့တည်း။ မိုးရွာခြင်းလျှင် အကြောင်းရှိသော ရေအလျဉ်ကြီး ပြီးစီးခြင်းဖြင့် အထက်၌ မိုးရွာခြင်း ကဲ့သို့ အဝိဇ္ဇာသဝသည် ပြီးစီးသည် ဖြစ်၏။

‘‘နန္ဒီရာဂသဟဂတာ’’တိအာဒီသု [Pg.113] (မဟာဝ. ၁၄) ဝိယ တဗ္ဘာဝတ္ထော သဟဂတသဒ္ဒေါတိ အာဟ ‘‘အနုသယ…ပေ… ဘူတာ ဝါ’’တိ. စိတ္တဿ အဗ္ဘန္တရသင်္ခါတံ ဟဒယန္တိ ဝိပါကစိတ္တပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဝိပါကဝဋ္ဋေပိ ကိလေသဝါသနာဟိတာ အတ္ထိ ကာစိ ဝိသေသမတ္တာ.

“နန္ဒီရာဂသဟဂတ”အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ (မဟာဝဂ္ဂ၊ ၁၄) ထိုသဟဂတသဒ္ဒါသည် ထိုသဘောရှိသည်၏ အနက်ရှိ၏ဟု ပြလိုသဖြင့်“အနုသယ...ပ... ဖြစ်ကုန်သော”ဟု ဆိုသည်။ စိတ်၏ အတွင်းပိုင်းဟု ဆိုအပ်သော နှလုံးသားကို ဝိပါက်စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုသည်။ ဝိပါကဝဋ်၌လည်း ကိလေသာ၏ အလေ့အကျင့် (ဝါသနာ) တည်ရှိနေသော တစ်စုံတစ်ခုသော အထူးသဘောမျှသည် ရှိပေ၏။

လောဘသဟဂတဿ ဝိညာဏဿ. ဣတရဿ ဒေါသသဟဂတာဒိကဿ. ဗျဉ္ဇနေန ဝိယ ဘောဇနဿ အာရမ္မဏဿ အဘိသင်္ခရဏံ ဝိသေသာပါဒနံ ဥပသေစနံ, နန္ဒီ သပ္ပီတိကတဏှာ ဥပသေစနံ ဧတဿာတိ နန္ဒူပသေစနံ ဥပသေစနဘူတာယပိ နန္ဒိယာ ရာဂသလ္လဥပနိသတော. ဥပသိတ္တေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ပါဠိယာ ‘‘ရာဂသလ္လေန နန္ဒူပသေစနေန ဝိညာဏေနာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ တမတ္ထံ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘ကေန ပန တံ နန္ဒူပသေစန’’န္တိ ပုစ္ဆတိ.

လောဘနှင့်တကွဖြစ်သော ဝိညာဉ်၏။ ကြွင်းသော ဒေါသနှင့်တကွဖြစ်သော စသည်၏။ ဟင်းလျာဖြင့် ဘောဇဉ်ကို ဆမ်းသကဲ့သို့ အာရုံကို ပြုပြင်ခြင်း အထူးပြုခြင်းသည် ဆမ်းခြင်း (ဥပသေစန) မည်၏၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော တဏှာ (နန္ဒီ) သည် ဤဝိညာဉ်၏ ဆမ်းရာ ဖြစ်သောကြောင့်“နန္ဒူပသေစန”မည်၏၊ ဆမ်းခြင်းသဘောရှိသော နန္ဒီအားလည်း ရာဂငြောင့်သည် အနီးကပ်အကြောင်း (ဥပနိဿယ) ဖြစ်၏။ ဆမ်းအပ်သည်ရှိသော် ပြောဖွယ်ရာမရှိပြီဟု ပြခြင်းငှာ ပါဠိတော်၌“ရာဂငြောင့်ဖြင့်၎င်း၊ နှစ်သက်ခြင်းဖြင့် ဆမ်းအပ်သော ဝိညာဉ်ဖြင့်၎င်း”ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေရန်“အဘယ်ကြောင့် ထိုဝိညာဉ်သည် နှစ်သက်ခြင်းဖြင့် ဆမ်းအပ်သနည်း”ဟု မေးမြန်းတော်မူသည်။

ရာဂသလ္လေနာတိ ဟေတုမှိ ကရဏဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ရာဂသလ္လေန ဟေတုဘူတေနာ’’တိ အာဟ. ဥပနိဿယပစ္စယတ္ထော စေတ္ထ ဟေတွတ္ထော. ဥပဂန္တဗ္ဗတော ဝိညာဏေနာတိ ဝိဘတ္တိံ ပရိဏာမေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ‘‘ပတိဋ္ဌာဘာဝတော’’တိ ဣမိနာ ဝိညာဏဿ နိဿယာဒိပစ္စယတံ ဝဒတိ. တေနာဟ ‘‘ရူပက္ခန္ဓံ နိဿာယ တိဋ္ဌတီ’’တိ. ဧဝံ ဒုတိယာဒိဝိညာဏဋ္ဌိတီသုပိ နိဿယာဒိပစ္စယတာ ဝတ္တဗ္ဗာ ပတိဋ္ဌာဝစနတော.

“ရာဂသလ္လေန”ဟူသည် အကြောင်း၌ ကရိုဏ်းဝိဘတ်သက်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့်“အကြောင်းဖြစ်သော ရာဂငြောင့်ကြောင့်”ဟု ဆိုသည်။ ဤ၌ အကြောင်းအနက်သည် ဥပနိဿယပစ္စည်း၏ အနက်တည်း။ ဆည်းကပ်အပ်သော သဘောအားဖြင့် ဝိညာဉ်နှင့် ဟူသော အနက်သို့ ဝိဘတ်ကို ပြောင်းလဲ၍ သမ္ဗန်အပ်၏။“တည်ရာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်”ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဝိညာဉ်၏ နိဿယပစ္စည်းစသည် ဖြစ်ပုံကို မိန့်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့်“ရူပက္ခန္ဓာကို မှီ၍ တည်၏”ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤသို့ ဒုတိယအစရှိသော ဝိညာဏဋ္ဌိတိတို့၌လည်း တည်ရာဟု ဆိုခြင်းကြောင့် နိဿယပစ္စည်းစသည် ဖြစ်ပုံကို ဆိုအပ်၏။

၈၅. ယဒိပိ အကုသလမူလာဒိကေ တိပုက္ခလဿ, တဏှာဒိကေ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ ဒိသာဘာဝေန ဝက္ခတိ, တထာပိ အညမညာနုပ္ပဝေသတော ဧကသ္မိံ နယေ သိဒ္ဓေ ဣတရေပိ သိဒ္ဓါ ဧဝ ဟောန္တီတိ ဣမဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘အာဟာရာဒယော…ပေ… ဝဝတ္ထပေတု’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဝက္ခမာနေ ဝါ အကုသလမူလတဏှာဒိကေ အာဒိသဒ္ဒေန သင်္ဂဟေတွာ ‘‘အာဟာရာဒယော’’တိ ဝဒန္တော ‘‘နယာန’’န္တိ ဗဟုဝစနမာဟ. ဧကဿ အတ္ထဿာတိ ရာဂစရိတဿ ဥပက္ကိလေသတာသင်္ခါတဿ ဧကဿ ပယောဇနဿ. ဗျဉ္ဇနတ္ထောပိ ဂဟိတော, န ဗျဉ္ဇနမေဝ ဂဟိတန္တိ သုတ္တပဒါနိ အညမညပရိယာယဝစနာနိ ယထာရဟံ တဏှာဝတ္ထူနံ တတ္ထ ကထိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သဝတ္ထုကာ တဏှာ ဝုတ္တာ’’တိ. ဒေါသဝတ္ထူနံ, ဒိဋ္ဌိဝတ္ထူနဉ္စ တတ္ထ ကထိတတ္တာ ‘‘သဝတ္ထုကော ဒေါသော, သဝတ္ထုကာ ဒိဋ္ဌိ စ ဝုတ္တာ’’တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝုတ္တနယာနုသာရေနာ’’တိ.

၈၅. အကုသိုလ်မူလစသည်တို့ကို ပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦး၏ အဖို့အစုအဖြစ်လည်းကောင်း၊ တဏှာစသည်တို့ကို နန္ဒိယာဝဋ်၏ အဖို့အစုအဖြစ်လည်းကောင်း ဟောလတ္တံ့ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း အချင်းချင်း ဖောက်ထွင်းဝင်ရောက်တတ်ခြင်းကြောင့် နည်းလမ်းတစ်ခု ပြီးမြောက်သောအခါ ကျန်နည်းလမ်းတို့သည်လည်း ပြီးမြောက်သည်သာ ဖြစ်ကုန်၏ဟူသော ဤထူးခြားချက်ကို ပြခြင်းငှာ“အာဟာရစသည်တို့ကို...ပ... ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ရန်”ဟု မိန့်ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် ဟောလတ္တံ့သော အကုသိုလ်မူလ၊ တဏှာစသည်တို့ကို အာဒိသဒ္ဒါဖြင့် သိမ်းကျုံးယူ၍“အာဟာရစသည်တို့”ဟု မိန့်ဆိုရင်း“နည်းလမ်းတို့၏”ဟု ဗဟုဝုစ်ကို သုံးနှုန်းသည်။“အနက်တစ်ခု၏”ဟူသည် ရာဂစရိုက်ရှိသူ၏ ညစ်ညူးကြောင်းဟု ဆိုအပ်သော တစ်ခုတည်းသော အကျိုးကျေးဇူး၏။ ဗျည်း၏ အနက်ကိုလည်း ယူအပ်၏၊ ဗျည်းကိုသာ ယူအပ်သည်မဟုတ်ဟု သုတ္တန်ပုဒ်တို့သည် အချင်းချင်း၏ လဲလှယ်သုံးနှုန်းသော စကား (ပရိယာယ်) ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဒေသနာ၌ တဏှာ၏ တည်ရာတို့ကို လျော်ကန်သလို ဟောကြားထားခြင်းကြောင့်“အာရုံနှင့်တကွဖြစ်သော တဏှာကို ဟောတော်မူ၏”ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဒေါသ၏ တည်ရာ၊ ဒိဋ္ဌိ၏ တည်ရာတို့ကို ထို၌ ဟောကြားအပ်ခြင်းကြောင့်“အာရုံနှင့်တကွဖြစ်သော ဒေါသကို၎င်း၊ အာရုံနှင့်တကွဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိကို၎င်း ဟောအပ်၏”ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍“ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း”ဟု ဆိုသည်။

ဒုက္ခာကာရေန [Pg.114] သဟ ဒုက္ခာကာရံ ဂဟေတွာတိ အတ္ထော. ဧဝဉ္စေတန္တိ ယဒိ တံတံအနုပဿနာဗဟုလဿ ဝသေန ပုရိမာဟာရဒွယာဒီသု ဝိမောက္ခမုခဝိသေသနိဒ္ဓါရဏံ ကတံ, ဧတံ ဧဝမေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န အညထာ. တတ္ထ ကာရဏံ ဝဒန္တော ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – ယထာ အရိယမဂ္ဂါနံ ဩဓိသော ကိလေသပ္ပဇဟနတော ပဟာတဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု နိယမော အတ္ထိ, န ဧဝံ ဝိပဿနာယ ပရိညာပဟာနာနံ အနိစ္စန္တိကတ္တာတိ.

ဆင်းရဲခြင်းအခြင်းအရာနှင့်တကွ ဆင်းရဲခြင်းအခြင်းအရာကို ယူ၍ ဟု အနက်ရ၏။“ဤသို့ ဖြစ်ပါက”ဟူသည် အကယ်၍ ထိုထိုအနုပဿနာ များစွာပွားများသော ပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် ရှေးဦးအာဟာရနှစ်ပါး စသည်တို့၌ ဝိမောက္ခမုခအထူးကို ထုတ်နုတ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏၊ ဤအရာကို ဤသို့သာ သိအပ်၏၊ အခြားနည်းဖြင့် မဟုတ်။ ထိုအရာ၌ အကြောင်းကို မိန့်ဆိုလိုသဖြင့်“မဟုတ်သည်သာတည်း”စသည်ဖြင့် ဆိုသည်။ ထိုစကား၏ အနက်ကား - အရိယမဂ်တို့သည် အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ကိလေသာကို ပယ်သတ်ခြင်းကြောင့် ပယ်အပ်သော တရားတို့၌ သတ်မှတ်ချက် (နိယာမ) ရှိသကဲ့သို့၊ ဝိပဿနာအား ပရိညာနှင့် ပဟာနတို့သည် မမြဲသောကြောင့် ဤသို့ (သတ်မှတ်ချက်) မရှိဟု ဆိုလိုသည်။

အပရေ ပနာဟု – ပုရိမေ အာဟာရဒွယေ ပရိကိလေသဘာဝေန, ဒုက္ခပစ္စယတ္တာ စ ဒုက္ခလက္ခဏံ သုပါကဋံ. တတ္ထ ပုရိမေ ဝိညာဏဋ္ဌိတိဒွယဝိညာဏာဟာရေ တတိယဝိညာဏဋ္ဌိတိယံ အနိစ္စလက္ခဏံ, မနောသဉ္စေတနာဟာရေ စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိယံ အနတ္တလက္ခဏံ သုပါကဋန္တိ တိဿန္နံ အနုပဿနာနံ ပဝတ္တိမုခတာယ တေဟိ အပ္ပဏိဟိတာဒိဝိမောက္ခမုခေဟိ ပရိညံ ဂစ္ဆန္တီတိ. တထာ ဝိပလ္လာသာဒီသု ပုရိမဒွယံ ဒုက္ခာနုပဿနာယ ဥဇုဝိပစ္စနီကံ, ဣတရဒွယံ အနိစ္စာနတ္တာနုပဿနာနံ. ဣတိ ပဝတ္တိမုခတာယ စ ဥဇုဝိပစ္စနီကတာယ စ ဣမေ ဓမ္မာ ယထာရဟံ အပ္ပဏိဟိတာဒိဝိမောက္ခမုခေဟိ ပရိညေယျာ, ပဟာတဗ္ဗာ စ ဝုတ္တာ. တတ္ထ သုဘသုခသညာကာမုပါဒါနသီလဗ္ဗတုပါဒါနကာမယောဂဘဝယောဂအဘိဇ္ဈာကာယ ဂန္ထကာမာသဝကာမောဃ ဘဝေါဃ ရာဂသလ္လဆန္ဒအဂတိဂမနာနိ သုခဿာဒဝသေန ပဝတ္တနတော ဒုက္ခာနုပဿနာယ ပဋိပက္ခဘာဝတော ဗျာပါဒကာယဂန္ထဒေါသသလ္လဒေါသအဂတိဂမနာနိ ပဝတ္တိမုခတာယ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခေန ပဟာတဗ္ဗာနိ. တတိယသညာဒယော နိစ္စာဘိနိဝေသတန္နိမိတ္တာဟိ အနိစ္စာနုပဿနာယ ပဋိပက္ခဘာဝတော အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခေန ပဟာတဗ္ဗာ. စတုတ္ထသညာဒယော အတ္တာဘိနိဝေသတန္နိတ္တာဟိ အနတ္တာနုပဿနာယ ပဋိပက္ခဘာဝတော သုညတဝိမောက္ခမုခေန ပဟာတဗ္ဗာ. တတ္ထ မာနသလ္လဘယအဂတိဂမနာနံ နိစ္စာဘိနိဝေသနိမိတ္တတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န ဟိ အနိစ္စတော ပဿတော မာနဇပ္ပနံ, ဘယံ ဝါ သမ္ဘဝတိ. အဝိဇ္ဇာယောဂါဒီနံ အတ္တာဘိနိဝေသနိမိတ္တတာ ပါကဋာ ဧဝါတိ.

အခြားဆရာတို့ကမူ ပြောဆိုကြကုန်၏ - ရှေးဦးအာဟာရနှစ်ပါး၌ ညစ်နွမ်းစေတတ်သော သဘောရှိခြင်းကြောင့်၎င်း၊ ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်၎င်း ဒုက္ခလက္ခဏာသည် အလွန်ထင်ရှား၏။ ထိုစကား၌ ရှေးဦးဝိညာဏဋ္ဌိတိနှစ်ပါးနှင့် ဝိညာဏာဟာရ၌လည်းကောင်း၊ တတိယဝိညာဏဋ္ဌိတိ၌ အနိစ္စလက္ခဏာသည်လည်းကောင်း၊ မနောသဉ္စေတနာဟာရနှင့် စတုတ္ထဝိညာဏဋ္ဌိတိ၌ အနတ္တလက္ခဏာသည်လည်းကောင်း အလွန်ထင်ရှား၏ ဟု၊ အနုပဿနာသုံးပါးတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာလမ်းကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အပ္ပဏိဟိတအစရှိသော ဝိမောက္ခမုခတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသိခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏ဟု (ဆိုကြကုန်၏)။ ထို့အတူ ဝိပ္ပလ္လာသစသည်တို့၌ ရှေးဦးနှစ်ပါးသည် ဒုက္ခာနုပဿနာ၏ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏၊ ကြွင်းသောနှစ်ပါးသည် အနိစ္စာနုပဿနာ၊ အနတ္တာနုပဿနာတို့၏ (တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကုန်၏)။ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်ရာလမ်းကြောင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၎င်း ဤတရားတို့ကို လျော်ကန်သလို အပ္ပဏိဟိတအစရှိသော ဝိမောက္ခမုခတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသိအပ်ကုန်၏၊ ပယ်အပ်ကုန်၏ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထိုတရားတို့တွင် သုဘသညာ၊ သုခသညာ၊ ကာမုပါဒါန်၊ သီလဗ္ဗတုပါဒါန်၊ ကာမယောဂ၊ ဘဝယောဂ၊ အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထ၊ ကာမာသဝ၊ ကာမောဃ၊ ဘဝေါဃ၊ ရာဂသလ္လ၊ ဆန္ဒာဂတိဂမနတို့သည် ချမ်းသာသာယာမှုအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဒုက္ခာနုပဿနာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကုန်၏၊ ဗျာပါဒကာယဂန္ထ၊ ဒေါသသလ္လ၊ ဒေါသာဂတိဂမနတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ရာလမ်းကြောင်းအားဖြင့် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။ တတိယသညာစသည်တို့သည် အမြဲဟု စွဲလမ်းခြင်းနှင့် ထိုစွဲလမ်းခြင်း၏ အကြောင်းတရားတို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အနိစ္စာနုပဿနာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ရကား အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။ စတုတ္ထသညာစသည်တို့သည် အတ္တဟု စွဲလမ်းခြင်းနှင့် ထိုစွဲလမ်းခြင်း၏ အကြောင်းတရားတို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အနတ္တာနုပဿနာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ရကား သုညတဝိမောက္ခမုခဖြင့် ပယ်အပ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့တွင် မာနသလ္လ၊ ဘယ (ကြောက်ရွံ့ခြင်း)၊ ဘယာဂတိဂမနတို့၏ အမြဲဟု စွဲလမ်းမှု အကြောင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ မမြဲဟု ရှုမြင်သောသူအား မာနဖြင့် ရွတ်ဆိုခြင်း သို့မဟုတ် ကြောက်ရွံ့ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း။ အဝိဇ္ဇာယောဂစသည်တို့၏ အတ္တဟု စွဲလမ်းမှု အကြောင်းရှိသည်၏ အဖြစ်သည် ထင်ရှားသည်သာတည်း။

၈၆. အပ္ပမညာဝဇ္ဇာ ရူပါဝစရသမာပတ္တိယော ဒိဗ္ဗဝိဟာရာ ‘‘ဒေဝူပပတ္တိသံဝတ္တနိကကုသလသမာပတ္တိယော စာ’’တိ ကတွာ, သတိပိ တဗ္ဘာဝေ ပရဟိတပဋိပတ္တိတော, နိဒ္ဒေါသတာယ စ သေဋ္ဌာ ဝိဟာရာတိ စတဿော အပ္ပမညာ ဗြဟ္မဝိဟာရာ, စတဿော ဖလသမာပတ္တိယော အရိယဝိဟာရာ ‘‘အာရကာ ကိလေသေဟိ အရိယာနံ ဝိဟာရာ’’တိ. စတဿော အာရုပ္ပသမာပတ္တိယော အာနေဉ္ဇဝိဟာရာ[Pg.115], သတိပိ ဒေဝူပပတ္တိသံဝတ္တနိကကုသလသမာပတ္တိဘာဝေ အာနေဉ္ဇသန္တတာဟိ လောကိယေသု သိခါပ္ပတ္တိတော.

၈၆. အပ္ပမညာတို့ကို ဖယ်ချန်၍ ရူပါဝစရသမာပတ်တို့သည် ဒိဗ္ဗဝိဟာရ (နတ်တို့၏နေခြင်း) မည်ကုန်၏၊ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ကုသိုလ်သမာပတ်တို့ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း သူတစ်ပါးအကျိုးစီးပွားကို ကျင့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပြစ်ကင်း၍ မြတ်သောနေခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း အပ္ပမညာလေးပါးတို့သည် ဗြဟ္မဝိဟာရ (မြတ်သောနေခြင်း) မည်ကုန်၏။ ဖလသမာပတ်လေးပါးတို့သည် အရိယဝိဟာရ (အရိယာတို့၏နေခြင်း) မည်ကုန်၏၊ "ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာကုန်သော အရိယာတို့၏ နေခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်" ဟု ဆိုလိုသည်။ အရူပသမာပတ်လေးပါးတို့သည် အာနဉ္ဇဝိဟာရ (မလှုပ်မယှက် ငြိမ်သက်စွာနေခြင်း) မည်ကုန်၏။ နတ်ပြည်၌ဖြစ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ကုသိုလ်သမာပတ် ဖြစ်သော်လည်း လောကီတရားတို့တွင် လှုပ်ရှားမှုမရှိ ငြိမ်သက်ခြင်းအစဉ်ဖြင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

အဓိကရဏဘေဒေနာတိ ဝတ္ထုဘေဒေန.

‘အဓိကရဏဘေဒေန’ ဟူသည် ဝတ္ထုအပြားအားဖြင့် (ဝါ) အကြောင်းအရာကွဲပြားခြင်းကြောင့် ဟူလို။

ယံ အဘိဏှံ န ပဝတ္တတိ, တံ အစ္ဆရိယန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘အန္ဓဿ…ပေ… ဥပ္ပဇ္ဇနက’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဓိတိဋ္ဌတိ သီလာဒိ ဧတေန သစ္စေန, ဧတ္ထ ဝါ သစ္စေ နိမိတ္တဘူတေ, အဓိဋ္ဌာနမတ္တမေဝ ဝါ တံ သစ္စန္တိ ဧဝံ ကရဏာဓိကရဏဘာဝတ္ထာ ပစ္စယဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ သမာနာဓိကရဏသမာသပက္ခေ. တထာ အညပဒတ္ထသမာသပက္ခေ. ဣတရသ္မိံ ပန သမာသေ ကရဏာဓိကရဏတ္ထာ ဧဝ, တေ စ ခေါ သီလာဒိဝသေန စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုခန္တိ ဈာနဝိပဿနာမဂ္ဂဖလနိဗ္ဗာနသုခံ. လောကိယဝိပါကသုခမ္ပိ လဗ္ဘတေဝ. ‘‘နာညတြ ဗောဇ္ဈာ…ပေ… ပါဏိန’’န္တိ (သံ. နိ. ၁. ၉၈) ဟိ ဣမာယ ဂါထာယ သင်္ဂဟိတာ အနတ္တပရိဟာရမုခေန သတ္တာနံ အဘယာ နိဗ္ဗာနသမ္ပတ္တိသုခါဝဟာ စတ္တာရော ဓမ္မာ ဣဓ ‘‘သုခဘာဂိယာ’’တိ ဝုတ္တာတိ. အနဝသေသပရိယာဒါနတောတိ ဖရဏဝသေန အနဝသေသဂ္ဂဟဏတော.

အဖန်ဖန် အမြဲမဖြစ်တတ်သော တရားကို ‘အံ့ဖွယ် (အစ္ဆရိယ)’ ဟု ပြရန် "မျက်စိကန်းသောသူ...ပ...ဖြစ်ပေါ်ခြင်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဤသစ္စာဖြင့် သီလစသည်ကို ဆောက်တည်တတ်၏၊ သို့မဟုတ် ဤသစ္စာတရား နိမိတ်ဖြစ်ရာ၌ (သီလစသည်ကို ဆောက်တည်တတ်၏)၊ သို့မဟုတ် ထိုသစ္စာသည် ဆောက်တည်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ဤသို့ ကရဏ, အဓိကရဏ, ဘာဝ အနက်တို့ကို ပစ္စည်းအစွမ်းဖြင့် သမာနာဓိကရဏသမာစ်ဘက်၌ သိအပ်ကုန်၏။ ထို့အတူ အညပဒတ္ထသမာစ်ဘက်၌လည်း သိအပ်၏။ တစ်ပါးသော သမာစ်၌မူ ကရဏအနက်, အဓိကရဏအနက်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုအနက်တို့ကိုလည်း သီလစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ကုန်၏။ သုခ ဟူသည် ဈာန်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန် ချမ်းသာတည်း။ လောကီဝိပါက်ချမ်းသာကိုလည်း ရနိုင်သည်သာ။ "ဗောဇ္ဈင်္ဂတရားမှတစ်ပါး...ပ... သတ္တဝါတို့အား" ဟူသော ဤဂါထာဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်ကုန်သော၊ မိမိကိုယ်ကို မညှဉ်းဆဲခြင်းအစွမ်းဖြင့် သတ္တဝါတို့အား ဘေးကင်းခြင်း၊ နိဗ္ဗာန်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်ကုန်သော တရားလေးပါးတို့ကို ဤနေရာ၌ "ချမ်းသာ၏အဖို့ ဖြစ်ကုန်သော (သုခဘာဂိယ)" တရားတို့ဟူ၍ မိန့်ဆိုအပ်ကုန်၏။ အကြွင်းမရှိ ကုန်စင်အောင် သိမ်းယူခြင်းဟူသည် ပျံ့နှံ့ခြင်းအစွမ်းဖြင့် အကြွင်းမရှိ ယူခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

ပဌမဿ သတိပဋ္ဌာနဿ ပဌမပဋိပဒါဝသေန ပဝတ္တဿာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝံ သေသေသုပိ. ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တပဋိပဒါသတိပဋ္ဌာနာနံ နာနန္တရိယကတံ ဥပမာယ ဝိဘာဝေတိ. သတိပိ စ သဗ္ဗာဟိ ပဋိပဒါဟိ သဗ္ဗေသံ သတိပဋ္ဌာနာနံ နိယမာဘာဝေ နာနန္တရိကဘာဝေန ဒေသနာက္ကမေနေဝေတ္ထ နေသံ အယမနုက္ကမော ကတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. အထ ဝါ ကာယဝေဒနာသု သုဘသုခသညာနံ ဒုဗ္ဗိနိဝေဌိယတာယ အသုဘဒုက္ခာနုပဿနာနံ ကိစ္စသိဒ္ဓိတော ပုရိမေန ပဋိပဒါဒွယေန ပုရိမံ သတိပဋ္ဌာနဒွယံ ယောဇိတံ တဒဘာဝတော. ဣတရေန ဣတရံ. တာနိ ဟိ ပုရိမေသု သတိပဋ္ဌာနေသု ကတကမ္မဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာနိ. အထ ဝါ ယထာ တဏှာစရိတဒိဋ္ဌိစရိတာနံ မန္ဒတိက္ခပညာနံ ဝသေန စတဿော ပဋိပဒါ ယောဇိတာ, ဧဝံ စတ္တာရိ သတိပဋ္ဌာနာနိ သမ္ဘဝန္တီတိ ဒဿေတုံ ပဋိပဒါသတိပဋ္ဌာနာနံ အယမနုက္ကမော ကတော.

ပထမသတိပဋ္ဌာန်သည် ပထမပဋိပဒါအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ကြွင်းသောသတိပဋ္ဌာန်တို့၌လည်း ဤအတူပင် ဖြစ်သည်။ "ယထာ ဟိ" အစရှိသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ပဋိပဒါနှင့် သတိပဋ္ဌာန်တို့၏ ကြားမခြား ကပ်လျက်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို ဥပမာဖြင့် ရှင်းလင်းပြသ၏။ ပဋိပဒါအားလုံးတို့ဖြင့် သတိပဋ္ဌာန်အားလုံးတို့အား သတ်မှတ်ချက် မရှိသော်လည်း၊ ကြားမခြား ဖြစ်သောကြောင့် ဤနေရာ၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော အစဉ်အတိုင်းသာလျှင် ထိုတရားတို့၏ ဤအစဉ်အတိုင်း ပြုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကာယနှင့် ဝေဒနာတို့၌ သုဘ (တင့်တယ်လှပသည်ဟူသော) သညာ၊ သုခ (ချမ်းသာသည်ဟူသော) သညာတို့ကို စွန့်လွှတ်ရန် ခဲယဉ်းသဖြင့် အသုဘအနုပဿနာ၊ ဒုက္ခအနုပဿနာတို့၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းကြောင့် ရှေ့ပဋိပဒါနှစ်ပါးဖြင့် ရှေ့သတိပဋ္ဌာန်နှစ်ပါးကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုသညာတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ကျန်သော ပဋိပဒါနှစ်ပါးဖြင့် ကျန်သော သတိပဋ္ဌာန်နှစ်ပါးကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထို (နောက်သတိပဋ္ဌာန်နှစ်ပါး) တို့သည် ရှေ့သတိပဋ္ဌာန်တို့၌ ပြုအပ်သော အလေ့အကျင့်ရှိသူအား အလိုရှိအပ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် တဏှာစရိုက်၊ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသော ပညာနုသူ၊ ပညာရင့်သူတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပဋိပဒါလေးပါးတို့ကို ယှဉ်စပ်ထားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ကုန်၏ဟု ပြခြင်းငှာ ပဋိပဒါနှင့် သတိပဋ္ဌာန်တို့၏ ဤအစဉ်ကို ပြုတော်မူအပ်၏။

‘‘တထာ’’တိ ဣမိနာ ယထာ သမာနပဋိပက္ခတာယ ပဌမဿ သတိပဋ္ဌာနဿ ဘာဝနာ ပဌမဿ ဈာနဿ ဝိသေသာဝဟာ, ဧဝံ ပီတိသဟဂတာဒိသမာနတာယ ဒုတိယသတိပဋ္ဌာနာဒိဘာဝနာ ဒုတိယဇ္ဈာနာဒီနံ ဝိသေသာဝဟာတိ ဣမမတ္ထံ ဥပသံဟရတိ. ပီတိပဋိသံဝေဒနာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန သုခပဋိသံဝေဒနံ, စိတ္တသင်္ခါရပဋိသံဝေဒနံ, ပဿမ္ဘနဉ္စ သင်္ဂဏှာတိ. စိတ္တဿ အဘိပ္ပမောဒနဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ [Pg.116] နိဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ပဋိသံဝေဒနသမာဒဟနဝိမောစနာနမ္ပိ ဝသေန ပဝတ္တိယာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ. အနိစ္စဝိရာဂါဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန နိရောဓပဋိနိဿဂ္ဂါ သင်္ဂယှန္တိ.

"တထာ" ဟူသော ဤစကားဖြင့်- တူညီသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ပထမသတိပဋ္ဌာန်ဘာဝနာသည် ပထမဈာန်၏ ထူးခြားသော အကျိုးကို ဆောင်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ပီတိနှင့်တကွဖြစ်ခြင်း စသည်ဖြင့် တူညီသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ဒုတိယသတိပဋ္ဌာန်စသည်ကို ပွားများခြင်းသည် ဒုတိယဈာန်စသည်တို့၏ ထူးခြားသောအကျိုးကို ဆောင်နိုင်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ခြုံငုံပြဆို၏။ "ပီတိပဋိသံဝေဒီ" စသည်၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် သုခပဋိသံဝေဒနာ၊ စိတ္တသင်္ခါရပဋိသံဝေဒနာနှင့် ပဿမ္ဘန (စိတ္တသင်္ခါရကို ငြိမ်းစေခြင်း) တို့ကို သိမ်းယူ၏။ ဤနေရာ၌ စိတ်ကို လွန်စွာရွှင်လန်းစေခြင်း (စိတ္တအဘိပ္ပမောဒန) ကို ယူခြင်းသည် ဥပမာမျှသာဟု မှတ်အပ်၏၊ ပဋိသံဝေဒန (သိခြင်း)၊ သမာဒဟန (တည်ကြည်စေခြင်း)၊ ဝိမောစန (လွတ်မြောက်စေခြင်း) တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဖြစ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "အနိစ္စ၊ ဝိရာဂ" စသည်၌ "အာဒိ" သဒ္ဒါဖြင့် နိရောဓ၊ ပဋိနိဿဂ္ဂတို့ကို သိမ်းယူအပ်ကုန်၏။

ရူပါဝစရသမာပတ္တီနန္တိ ဧတ္ထ ပဋိလဒ္ဓမတ္တံ ပဌမဇ္ဈာနံ ပဌမဇ္ဈာနသမာပတ္တိယာ ပဂုဏဝသီဘာဝါပါဒနဿ ပစ္စယော ဟောတိ, န ဣတရာသံ. ဣတရာသံ ပန အဓိဋ္ဌာနဘာဝေန ပရမ္ပရာယ ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကအရတိရာဂါ ဗျာပါဒဝိတက္ကာဒယော. သုခေနာတိ အကိစ္ဆေန, အကသိရေနာတိ အတ္ထော.

"ရူပါဝစရသမာပတ္တီနံ" ဟူသော ဤနေရာ၌ ရရှိကာမျှဖြစ်သော ပထမဈာန်သည် ပထမဈာန်သမာပတ်ကို ကျွမ်းကျင်နိုင်နင်းခြင်း (ဝသီဘော်) သို့ ရောက်စေခြင်း၏ အကြောင်းထောက်ပံ့ဖြစ်၏၊ ကြွင်းသောဈာန်တို့အား အကြောင်းမဖြစ်ပေ။ ကြွင်းသောဈာန်တို့အားမူကား တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း အကြောင်းထောက်ပံ့ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဗျာပါဒဝိတက်၊ ဝိဟိံသာဝိတက်၊ အရတိ (မွေ့လျော်မှုမရှိခြင်း) နှင့် ရာဂတို့သည် ဗျာပါဒဝိတက် အစရှိသည်တို့တည်း။ သုခေန-ဟူသည် အားထုတ်ရမှု မရှိဘဲ၊ ပင်ပန်းမှုမရှိဘဲ ဟူသော အနက်တည်း။

ဒိဗ္ဗဝိဟာရာဒိကေ စတ္တာရော ဝိဟာရေ ပဒဋ္ဌာနံ ကတွာ နာနာသန္တာနေသု ဥပ္ပန္နာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာယ ယထာက္ကမံ အနုပ္ပန္နာကုသလာနုပ္ပာဒနာဒိဝသေန ပဝတ္တဝိသယံ သန္ဓာယ ပါဠိယံ ‘‘ပဌမော ဝိဟာရော ဘာဝိတော ဗဟုလီကတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမ္မပ္ပဓာနသဒိသဉှေတ္ထ သမ္မပ္ပဓာနံ ဝုတ္တံ. အရိယဝိဟာရေ စ ဟေဋ္ဌိမေ နိဿာယ ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမာယ ဝါယမန္တဿ အယံ နယော လဗ္ဘတိ. မဂ္ဂပရိယာပန္နဿေဝ ဝါ သမ္မပ္ပဓာနဿ နာနာသန္တာနိကဿ ယထာဝုတ္တဝိပဿနာဂမနေန တံတံကိစ္စာဒိကဿ ဝသေနေတံ ဝုတ္တံ. သက္ကာ ဟိ ဝိပဿနာဂမနေန သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိတိက္ခတာဝိသေသော ဝိယ ဝီရိယဿ ကိစ္စဝိသေသဝိသယော မဂ္ဂေါ ဝိညာတုံ.

ဒိဗ္ဗဝိဟာရစသော ဝိဟာရလေးပါးတို့ကို နီးကပ်သောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ပြု၍ အထွေထွေသော သန္တာန်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာအားဖြင့် အစဉ်အတိုင်း မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တို့ကို မဖြစ်စေခြင်းစသည်ဖြင့် ဖြစ်ရာအာရုံကို ရည်ညွှန်း၍ ပါဠိတော်၌ "ပထမဝိဟာရကို ပွားများအပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုအပ်၏" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူအပ်သည်။ ဤနေရာ၌ သမ္မပ္ပဓာန်နှင့်တူသော တရားကို သမ္မပ္ပဓာန်ဟူ၍ မိန့်ဆိုအပ်၏။ အရိယဝိဟာရ၌လည်း အောက်မဂ်ဖိုလ်ကို အမှီပြု၍ အထက်မဂ်ကို ရခြင်းငှာ အားထုတ်သောသူအား ဤနည်းကို ရအပ်၏။ သို့မဟုတ် သန္တာန်အမျိုးမျိုး၌ ဖြစ်သော မဂ်၌ အကျုံးဝင်သော သမ္မပ္ပဓာန်၏ ဆိုအပ်ပြီးသော ဝိပဿနာသို့ သွားခြင်းဖြင့် ထိုထိုသော ကိစ္စစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ဤစကားကို မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဝိပဿနာသို့ သွားခြင်းဖြင့် သဒ္ဓိန္ဒြေစသည်တို့၏ ထက်မြက်သော ထူးခြားမှုကဲ့သို့ ဝီရိယ၏ ကိစ္စထူးရှိရာ အာရုံဖြစ်သော မဂ်ကို သိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

တထာ သိခါပ္ပတ္တဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိဒိဗ္ဗဝိဟာရံ နိဿာယ ဥပ္ပန္နံ ပဌမံ သမ္မပ္ပဓာနံ မာနပ္ပဟာနံ ဥက္ကံသေတိ, ဗြဟ္မဝိဟာရသန္နိဿယေ ဥပ္ပန္နံ ဒုတိယံ သမ္မပ္ပဓာနံ ကာမာလယသမုဂ္ဃာတံ, အရိယဝိဟာရသန္နိဿယေန ဥပ္ပန္နံ တတိယံ သမ္မပ္ပဓာနံ အဝိဇ္ဇာပဟာနံ, သန္တဝိမောက္ခသန္နိဿယေန ဥပ္ပန္နံ စတုတ္ထံ သမ္မပ္ပဓာနံ ဘဝူပသမံ ဥက္ကံသေတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပဌမံ သမ္မပ္ပဓာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ထို့အတူ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ဥပေက္ခာသတိပါရိသုဒ္ဓိ ဖြစ်သော ဒိဗ္ဗဝိဟာရကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ပထမသမ္မပ္ပဓာန်သည် မာနပယ်ခြင်းကို လွန်စွာ ဖြစ်ထွန်းစေ၏။ ဗြဟ္မဝိဟာရကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဒုတိယသမ္မပ္ပဓာန်သည် ကာမတဏှာဟူသော တည်ရာ (ကာမာလယ) ကို အမြစ်ပြတ် စွန့်ပယ်ခြင်းကို လွန်စွာ ဖြစ်ထွန်းစေ၏။ အရိယဝိဟာရကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော တတိယသမ္မပ္ပဓာန်သည် အဝိဇ္ဇာပယ်ခြင်းကို လွန်စွာ ဖြစ်ထွန်းစေ၏။ ငြိမ်သက်သော ဝိမောက္ခကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော စတုတ္ထသမ္မပ္ပဓာန်သည် ဘဝချုပ်ငြိမ်းခြင်းကို လွန်စွာ ဖြစ်ထွန်းစေ၏ဟု ပြခြင်းငှာ "ပထမသမ္မပ္ပဓာန်" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။

ပဟီနမာနော န ဝိသံဝါဒေယျာတိ မာနပ္ပဟာနံ သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတိ ဝိသံဝါဒနနိမိတ္တဿေဝ အဘာဝတော. အပ္ပဟီနမာနော ဟိ မာနနိဿယေန ကိဉ္စိ ဝိသံဝါဒေယျ. ကာမာလယေ, ဒိဋ္ဌာလယေ စ သမုဂ္ဃာဋိတေ စာဂပဋိပက္ခဿ အဝသရော ဧဝ နတ္ထီတိ အာလယသမုဂ္ဃာတော စာဂါဓိဋ္ဌာနံ ဝဍ္ဎေတိ. အဝိဇ္ဇာယ သမုစ္ဆိန္နာယ ပညာဗုဒ္ဓိယာ ပရိဗန္ဓောဝ နတ္ထိ, ဘဝသင်္ခါရေသု ဩဿဋ္ဌေသု အဘဝူပသမဿ ဩကာသောဝ နတ္ထီတိ မာနပ္ပဟာနာဒယော သစ္စာဓိဋ္ဌာနာဒိကေ သံဝဍ္ဎေန္တီတိ ဒဿေတုံ ‘‘မာနပ္ပဟာန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ပယ်အပ်ပြီးသော မာနရှိသူသည် မမှန်မကန် မပြောဆိုနိုင်ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် မာနကို ပယ်ခြင်းသည် သစ္စာဓိဋ္ဌာန်ကို တိုးပွားစေ၏။ မမှန်မကန် ပြောဆိုခြင်း၏ အကြောင်းနိမိတ် မရှိတော့ခြင်းကြောင့်တည်း။ မပယ်အပ်သေးသော မာနရှိသူသည် မာနကို အမှီပြု၍ တစ်စုံတစ်ခုသော မမှန်ကန်မှုကို ပြောဆိုရာ၏။ ကာမတဏှာဟူသော တည်ရာ (ကာမာလယ)၊ ဒိဋ္ဌိဟူသော တည်ရာ (ဒိဋ္ဌာလယ) တို့ကို အမြစ်ပြတ် စွန့်ပယ်အပ်ပြီးသော် စာဂ (စွန့်ကြဲခြင်း) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရား အခွင့်ရရန် မရှိတော့သဖြင့် တည်ရာကို အမြစ်ပြတ် စွန့်ပယ်ခြင်းသည် စာဂါဓိဋ္ဌာန်ကို တိုးပွားစေ၏။ အဝိဇ္ဇာကို အမြစ်ပြတ် စွန့်ပယ်အပ်ပြီးသော် ပညာဖြင့် သိခြင်းအား နှောင့်ယှက်တတ်သော အပိတ်အပင်သည် မရှိတော့ပေ။ ဘဝသင်္ခါရတို့ကို စွန့်လွှတ်အပ်ပြီးသော် ဘဝမချုပ်ငြိမ်းခြင်းအတွက် အခွင့်အလမ်း လုံးဝမရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် မာနပယ်ခြင်းစသည်တို့သည် သစ္စာဓိဋ္ဌာန်စသည်တို့ကို တိုးပွားစေကုန်၏ဟု ပြခြင်းငှာ "မာနပယ်ခြင်း" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။

အဝိသံဝါဒနသီလော [Pg.117] ဓမ္မစ္ဆန္ဒဗဟုလော ဆန္ဒာဓိပတေယျံ သမာဓိံ နိဗ္ဗတ္တေတိ. စာဂါဓိမုတ္တော နေက္ခမ္မဇ္ဈာသယော အကောသဇ္ဇဗဟုလတာယ ဝီရိယာဓိပတေယျံ, ဉာဏုတ္တရော စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေန္တော စိတ္တာဓိပတေယျံ, ဝူပသန္တသဘာဝေါ ဥပသမဟေတုဘူတာယ ဝီမံသာယ ဝီမံသယတော ဝီမံသာဓိပတေယျံ သမာဓိံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ သစ္စာဓိဋ္ဌာနာဒိပါရိသုဒ္ဓိဆန္ဒသမာဓိအာဒီနံ ပါရိပူရိယာ သံဝတ္တတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘သစ္စာဓိဋ္ဌာနံ ဘာဝိတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

မချွတ်မယွင်း မှန်ကန်သော သီလရှိ၍ တရား၌ လွန်စွာ လိုလားသောသူသည် ဆန္ဒကို အကြီးအမှူးပြုသော ဆန္ဒာဓိပတေယျသမာဓိကို ဖြစ်စေ၏။ ပေးကမ်းစွန့်ကြဲခြင်းသို့ လွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိ၍ နေက္ခမ္မအဇ္ဈာသယရှိသူသည် ပျင်းရိမှုကင်းခြင်း လွန်စွာများသောကြောင့် ဝီရိယာဓိပတေယျသမာဓိကို ဖြစ်စေ၏။ မြတ်သောဉာဏ်ရှိ၍ စိတ်ကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေနိုင်သူသည် စိတ္တာဓိပတေယျသမာဓိကို ဖြစ်စေ၏။ ငြိမ်းအေးသော သဘောရှိ၍ ငြိမ်းအေးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော စုံစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း (ဝီမံသာ) ဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်သူသည် ဝီမံသာဓိပတေယျသမာဓိကို ဖြစ်စေ၏ဟု ဤသို့လျှင် သစ္စာဓိဋ္ဌာန် စသည်တို့၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် ဆန္ဒသမာဓိ စသည်တို့ ပြည့်စုံခြင်းငှာ ဖြစ်သည်ကို ပြသရန် ‘သစ္စာဓိဋ္ဌာန်ကို ပွားများအပ်ပြီ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

ဓမ္မစ္ဆန္ဒဗဟုလော ဆန္ဒသမာဓိမှိ ဌိတော ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌဆဠာရမ္မဏာပါတေ အနဝဇ္ဇသေဝီ ဟောတိ. အာရဒ္ဓဝီရိယော ဝီရိယသမာဓိမှိ ဌိတော သံကိလေသပက္ခဿ သန္တပနဝသေနေဝ ပုညံ ပရိပူရေတိ. စိတ္တံ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တေန္တော စိတ္တသမာဓိမှိ ဌိတော ပညာယ ဥပကာရာနုပကာရကေ ဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဏှန္တော ဗုဒ္ဓိံ ဖာတိံ ဂမိဿတိ. ဝီမံသာသမာဓိမှိ ဌိတော ဓမ္မဝိစယဗဟုလော ဥပဓိပဋိနိဿဂ္ဂါဝဟမေဝ ပဋိပတ္တိံ ဗြူဟေတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဆန္ဒသမာဓိ ဘာဝိတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

တရားကို လွန်စွာ လိုလား၍ ဆန္ဒသမာဓိ၌ တည်သောသူသည် ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ်၊ မုန်းတီးဖွယ်ရှိသော အာရုံခြောက်ပါးတို့ ဆိုက်ရောက်လာသောအခါ အပြစ်ကင်းသော တရားကိုသာ မှီဝဲဆည်းကပ်လေ့ရှိ၏။ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိ၍ ဝီရိယသမာဓိ၌ တည်သောသူသည် ကိလေသာအစုကို ပူပန်စေခြင်းဖြင့်သာ ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို ပြည့်စုံစေ၏။ မိမိစိတ်ကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေလျက် စိတ္တသမာဓိ၌ တည်သောသူသည် ပညာအား အကျိုးပြုတတ်, မပြုတတ်သော တရားတို့ကို ပိုင်းခြားယူလျက် ဉာဏ်ပညာကို တိုးပွားစေလတ္တံ့။ ဝီမံသာသမာဓိ၌ တည်၍ တရားကို စုံစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း (ဓမ္မဝိစယ) လွန်စွာများသောသူသည် ဥပဓိ (ကိလေသာ) ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကို ဆောင်တတ်သော အကျင့်တရားကိုသာလျှင် ပွားများစေ၏ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသရန် ‘ဆန္ဒသမာဓိကို ပွားများအပ်ပြီ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

ဒူရာဒူရပစ္စတ္ထိကနိဝါရဏေ ဗဟူပကာရော ဣန္ဒြိယသံဝရော မေတ္တာယ ဝိသေသုပ္ပတ္တိဟေတုတော မေတ္တံ ဝဍ္ဎေတိ. တပေန သံကိလေသဓမ္မေ ဝိက္ခမ္ဘေန္တော ဝီရိယာဓိကော ပရဒုက္ခာပနယနကာမတံ သာဟတ္ထိကံ ကရောတီတိ တပေါ ကရုဏံ သံဝဍ္ဎေတိ. ပညာ ပရိယောဒါပိတာ သာဝဇ္ဇာနဝဇ္ဇဓမ္မေ ပရိဂ္ဂဏှန္တီ ပဟာသနိပါတတော မုဒိတံ ရက္ခန္တီ ပရိဗြူဟေတိ. ဥပဓိနိဿဂ္ဂေါ ပက္ခန္ဒော နိန္နပေါဏပဗ္ဘာရောဝ သမ္မဒေဝ သတ္တသင်္ခါရေသု ဥဒါသိနော ဟောတီတိ သော ဥပေက္ခာဝိဟာရံ ပရိဝဍ္ဎေတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဣန္ဒြိယသံဝရော ဘာဝိတော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ယော ယဿ ဝိသေသပစ္စယော, သော တံ ပရိပူရေတီတိ ဝုတ္တော’’တိ.

အနီးအဝေးရှိသော ရန်သူတို့ကို တားမြစ်ခြင်း၌ အလွန်အကျိုးပြုသော ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း (ဣန္ဒြေဝရ) သည် မေတ္တာ၏ ထူးခြားသော အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် မေတ္တာတရားကို တိုးပွားစေ၏။ ခြိုးခြံသောအကျင့် (တပ) ဖြင့် ကိလေသာတရားတို့ကို ခွာလျက် လုံ့လဝီရိယ လွန်ကဲသောသူသည် သူတပါးတို့၏ ဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်လိုသောဆန္ဒကို ကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်တတ်၏ဟူ၍ ခြိုးခြံသောအကျင့်သည် ကရုဏာကို တိုးပွားစေ၏။ ဖြူစင်စေအပ်သော ပညာသည် အပြစ်ရှိ အပြစ်မဲ့သော တရားတို့ကို ပိုင်းခြားယူလျက် ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းခြင်းကို ဖြစ်စေသဖြင့် မုဒိတာကို စောင့်ရှောက်၍ တိုးပွားစေ၏။ ကိလေသာ ဥပဓိတို့ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းသို့ သက်ဝင်လျက် နိဗ္ဗာန်သို့ ညွတ်ကိုင်း ညွတ်ကျ စောင်းလျားသကဲ့သို့ သတ္တဝါနှင့် သင်္ခါရတို့၌ ကောင်းစွာ လျစ်လျူရှုသူ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် ဥပေက္ခာဝိဟာရကို တိုးပွားစေ၏ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသရန် ‘ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်းကို ပွားများအပ်ပြီ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အကြင်တရားသည် အကြင်တရား၏ ထူးခြားသော အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထိုတရားသည် ထိုတရားကို ပြည့်စုံစေ၏ဟု ဆိုအပ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

၈၇. ဒိသာဘာဝေနာတိ နယာနံ ဒိသာဘာဝေနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. အတ္ထောပိဿ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယေန စတုက္ကေန ယဿ ရာဂစရိတာဒိပုဂ္ဂလဿ ဝေါဒါနံ ဝိသုဒ္ဓိ. ယထာ အပရိညာတာ, အပ္ပဟီနာ စ ပဌမာဟာရဝိပလ္လာသာဒယော ရာဂစရိတာဒီနံ ပုဂ္ဂလာနံ ဥပက္ကိလေသာ, ဧဝံ ပဌမပဋိပဒါဒယော ဘာဝိတာ ဗဟုလီကတာ နေသံ ဝိသုဒ္ဓိယော ဟောန္တီတိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန သက္ကာ ဝိညာတုန္တိ အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝါ’’တိ.

၈၇. ‘ဒိသာဘာဝေန’ ဟူသည် နည်းတို့၏ အရပ်မျက်နှာအပြားအားဖြင့်ဟု စပ်စပ်အပ်၏။ ၎င်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ အကြင်လေးပါးသောအစုဖြင့် အကြင် ရာဂစရိုက်ရှိသောသူ စသည်တို့၏ စင်ကြယ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ- ပိုင်းခြား၍ မသိအပ်၊ မပယ်အပ်ကုန်သော ပထမအာဟာရ၊ ဝိပ္ပလ္လာသ စသည်တို့သည် ရာဂစရိုက်ရှိသောသူ စသည်တို့၏ ညစ်နွမ်းကြောင်း (ဥပက္ကိလေသ) ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤအတူ ပထမပဋိပတ် စသည်တို့ကို ပွားများအပ်၊ ကြိမ်ဖန်များစွာ ပြုအပ်ကုန်သည်ရှိသော် ထိုသူတို့၏ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်ကုန်၏ဟူ၍ ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိနိုင်သဖြင့် ‘အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်းသာတည်း’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

အထ [Pg.118] ဝါ ပုရိမာဟိ ဒွီဟိ ပဋိပဒါဟိ သိဇ္ဈမာနာ ဝိပဿနာ အတ္တနော ကိစ္စဝုတ္တိသင်္ခါတံ ပဝတ္တိဒုက္ခမ္ပိ သင်္ဂဏှန္တီ ဒုက္ခာနုပဿနာဗာဟုလ္လဝိသေသတော ဒုက္ခလက္ခဏံ ပဋိဝိဇ္ဈန္တီ ‘‘အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ. တတိယာယ ပဋိပဒါယ သိဇ္ဈမာနာ သုခပ္ပဝတ္တိကတာယ သမ္မဒေဝ သန္တတိဃနံ ဘိန္ဒိတွာ အနိစ္စလက္ခဏံ ဝိဘာဝေန္တီ ‘‘အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ. စတုတ္ထာယ ပန ပဋိပဒါယ သိဇ္ဈမာနာ သုခပ္ပဝတ္တိကတာယ, ဝိသဒဉာဏတာယ စ သမူဟကိစ္စာရမ္မဏဃနံ ဘိန္ဒိတွာ သမ္မဒေဝ အနတ္တလက္ခဏံ ဝိဘာဝေန္တီ ‘‘သုညတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ.

သို့မဟုတ်ပါမူ ရှေးဦးပိုင်း ပဋိပတ်နှစ်ပါးတို့ဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်သော ဝိပဿနာသည် မိမိ၏ ကိစ္စနှင့် ဖြစ်ပွားခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဖြစ်ဆဲဆင်းရဲကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူလျက် ဒုက္ခာနုပဿနာ လွန်စွာများသော ထူးခြားမှုကြောင့် ဒုက္ခလက္ခဏာကို ထိုးထွင်း၍ သိသည်ဖြစ်၍ ‘အပ္ပဏိဟိတ ဝိမောက္ခမုခ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ တတိယမြောက် ပဋိပတ်ဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်သော ဝိပဿနာသည် ချမ်းသာစွာ ဖြစ်ပျက်ခြင်းရှိသောကြောင့် သန္တတိဃန (အစဉ်အတန်း အစုအဝေး) ကို ကောင်းစွာ ဖျက်ဆီးလျက် အနိစ္စလက္ခဏာကို ထင်ရှားစေသည်ဖြစ်၍ ‘အနိမိတ္တ ဝိမောက္ခမုခ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ စတုတ္ထမြောက် ပဋိပတ်ဖြင့် ပြီးမြောက်အပ်သော ဝိပဿနာသည်မူကား ချမ်းသာစွာ ဖြစ်ပျက်ခြင်းရှိခြင်း၊ ကြည်လင်ပြတ်သားသော ဉာဏ်ရှိခြင်းတို့ကြောင့် သမူဟဃန၊ ကိစ္စဃန၊ အာရမ္မဏဃနတို့ကို ဖျက်ဆီးလျက် အနတ္တလက္ခဏာကို ကောင်းစွာ ထင်ရှားစေသည်ဖြစ်၍ ‘သုညတ ဝိမောက္ခမုခ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

တထာ ကာယဝေဒနာနုပဿနာ ဝိသေသတော ဒုက္ခလက္ခဏံ ဝိဘာဝေန္တီ, စိတ္တာနုပဿနာ အနိစ္စလက္ခဏံ, ဓမ္မာနုပဿနာ အနတ္တလက္ခဏန္တိ တာ ယထာက္ကမံ ‘‘အပ္ပဏိဟိတာဒိဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ.

ထို့အတူ ကာယာနုပဿနာနှင့် ဝေဒနာနုပဿနာတို့သည် အထူးသဖြင့် ဒုက္ခလက္ခဏာကို ထင်ရှားစေကုန်၏၊ စိတ္တာနုပဿနာသည် အနိစ္စလက္ခဏာကို၊ ဓမ္မာနုပဿနာသည် အနတ္တလက္ခဏာကို ထင်ရှားစေကုန်၏ဟု ထိုနုပဿနာတို့သည် အစဉ်အတိုင်း ‘အပ္ပဏိဟိတ စသော ဝိမောက္ခမုခ’ ဟူ၍ မိန့်တော်မူအပ်၏။

သပ္ပီတိကတာယ အဿာဒါနိ ပဌမဒုတိယဇ္ဈာနာနိ ဝိရဇ္ဇနဝသေန ဝိသေသတော ဒုက္ခတော ပဿန္တိယာ ဝိပဿနာယ ဝသေန ‘‘အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာနိ. တတိယံ သန္တသုခတာယ ဗာဟိရကာနံ နိစ္စာဘိနိဝေသဝတ္ထုဘူတံ သဘာဝတော ‘‘အနိစ္စ’’န္တိ ပဿန္တိယာ ဝိပဿနာယ ဝသေန ‘‘အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စတုတ္ထံ ဥပက္ကိလေသဝိဂမာဒီဟိ ပရိသုဒ္ဓံ သုသမာဟိတံ ယထာ ပရေသံ, ဧဝံ အတ္တနော စ ယထာဘူတသဘာဝါဝဗောဓဟေတုတာယ သမ္မဒေဝ ‘‘သုည’’န္တိ ပဿန္တိယာ ဝိပဿနာယ ဝသေန ‘‘သုညတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

သာယာဖွယ် ပီတိနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် သာယာဖွယ် (အဿာဒ) ဖြစ်ကုန်သော ပထမနှင့် ဒုတိယဈာန်တို့ကို စွဲမက်မှု ကင်းခြင်း (ဝိရဇ္ဇန) အားဖြင့် အထူးသဖြင့် ဆင်းရဲ (ဒုက္ခ) ဟု ရှုသော ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ‘အပ္ပဏိဟိတ ဝိမောက္ခမုခ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်ကုန်၏။ တတိယဈာန်ကိုမူကား ငြိမ်းအေးသော ချမ်းသာရှိခြင်းကြောင့် သာသနာပပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အမြဲ (နိစ္စ) ဟု စွဲလမ်းရာဝတ္ထု ဖြစ်သဖြင့် သဘောအားဖြင့် ‘အနိစ္စ’ ဟု ရှုသော ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ‘အနိမိတ္တ ဝိမောက္ခမုခ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ စတုတ္ထဈာန်ကိုလည်း ကိလေသာညစ်ညူးမှု ကင်းခြင်း စသည်တို့ကြောင့် အလွန်စင်ကြယ်၍ ကောင်းစွာ တည်ကြည်သဖြင့် သူတပါးတို့အားလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ မိမိအားလည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သဘောကို သိခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် ကောင်းစွာ ‘သုည’ (ဆိတ်သုဉ်းအပ်၏) ဟု ရှုသော ဝိပဿနာ၏ အစွမ်းဖြင့် ‘သုညတ ဝိမောက္ခမုခ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

ဧဝံ ဝိဟာရာနံ ဝိပဿနာဝသေနေဝ ဝိမောက္ခမုခတာ, တတ္ထ ‘‘ဒိဗ္ဗဗြဟ္မဝိဟာရာနံ သန္တသုခတာယ အဿာဒနီယတာ’’တိအာဒိနာ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခတာ ယောဇေတဗ္ဗာ. အရိယဝိဟာရဿ ပညာဓိကတ္တာ ဝိသေသတော အနတ္တာနုပဿနာသန္နိဿယတာယ သုညတဝိမောက္ခတာ. အာနေဉ္ဇဝိဟာရဿ သန္တဝိမောက္ခတာယ အနိစ္စလက္ခဏပ္ပဋိဝေဓဿ ဝိသေသပစ္စယသဘာဝတော အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခတာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

ဤသို့လျှင် ဝိဟာရတရားတို့၏ ဝိပဿနာအစွမ်းဖြင့်သာ ဝိမောက္ခမုခဖြစ်ခြင်းကို (သိအပ်၏)၊ ထိုဝိဟာရတို့တွင် ‘ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရတို့သည် ငြိမ်းအေးသော ချမ်းသာရှိခြင်းကြောင့် သာယာဖွယ် ဖြစ်၏’ ဟူသည်စသည်ဖြင့် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခဖြစ်ပုံကို တွဲစပ်အပ်၏။ အရိယဝိဟာရသည် ပညာလွန်ကဲသောကြောင့် အထူးသဖြင့် အနတ္တာနုပဿနာကို မှီရကား သုညတဝိမောက္ခမုခဖြစ်ပုံကို၊ အာနဉ္စဝိဟာရသည် ငြိမ်းအေးသော ဝိမောက္ခဖြစ်၍ အနိစ္စလက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိခြင်း၏ ထူးခြားသော အကြောင်းသဘော ဖြစ်သောကြောင့် အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခဖြစ်ပုံကို တွဲစပ်အပ်၏။

တထာ ပုရိမာနံ ဒွိန္နံ သမ္မပ္ပဓာနာနံ သံကိလေသဝိသယတ္တာ ကိလေသဒုက္ခဝီတိက္ကမဿ ဒုက္ခာနုပဿနာဗာဟုလ္လတ္တာ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခတာ. တတိယဿ အနုပ္ပန္နကုသလုပ္ပာဒနေန ဓမ္မာနံ ဥဒယဝယဝန္တတာဝိဘာဝနတော အနိစ္စလက္ခဏံ ပါကဋန္တိ အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခတာ. စတုတ္ထဿ ဥပ္ပန္နာနံ ဌိတတ္တံ ဗျာပါရာပဇ္ဇနေန ဓမ္မာနံ အဝသဝတ္တိတာဒီပနတော အနတ္တလက္ခဏံ သုပါကဋန္တိ သုညတဝိမောက္ခမုခတာ.

ထို့အတူ ရှေးဦး သမ္မပ္ပဓာန်နှစ်ပါးတို့သည် ကိလေသာညစ်နွမ်းမှု၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ကိလေသာဆင်းရဲကို လွန်မြောက်ခြင်း၌ ဒုက္ခာနုပဿနာ လွန်စွာများသဖြင့် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခ ဖြစ်၏။ တတိယမြောက် သမ္မပ္ပဓာန်သည် မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်ကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် တရားတို့၏ ဖြစ်ပျက်မှုသဘောကို ထင်ရှားစေသောကြောင့် အနိစ္စလက္ခဏာသည် ထင်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခ ဖြစ်၏။ စတုတ္ထမြောက် သမ္မပ္ပဓာန်သည် ဖြစ်ပြီးသောတရားတို့၏ တည်မြဲခြင်းငှာ လုံ့လပြုခြင်းဖြင့် တရားတို့၏ မိမိအလိုသို့ မလိုက်သော သဘော (အဝသဝတ္တိတ) ကို ပြသသောကြောင့် အနတ္တလက္ခဏာသည် အလွန်ထင်ရှား၏၊ ထို့ကြောင့် သုညတဝိမောက္ခမုခ ဖြစ်၏။

မာနပ္ပဟာနာလယသမုဂ္ဃာတာနံ [Pg.119] သဟာယတဏှာပဟာနတာယ တဏှာပဏိဓိဝိသောဓနတော အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခတာ. အဝိဇ္ဇာပဟာနဿ ပညာကိစ္စာဓိကတာယ သုညတဝိမောက္ခမုခတာ. ဘဝူပသမဿ သင်္ခါရနိမိတ္တပဋိပက္ခတာယ အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခတာ.

မာနကို ပယ်ခြင်း၊ အာလယ (တဏှာ) ကို အမြစ်ပြတ်အောင် သတ်ခြင်းတို့သည် အဖော်ဖြစ်သော တဏှာကို ပယ်ခြင်းကြောင့် တဏှာတည်းဟူသော တောင့်တမှုကို သုတ်သင်ရာရောက်သဖြင့် အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခမုခ ဖြစ်၏။ အဝိဇ္ဇာကို ပယ်ခြင်းသည် ပညာ၏ ကိစ္စလွန်ကဲသောကြောင့် သုညတဝိမောက္ခမုခ ဖြစ်၏။ ဘဝငြိမ်းခြင်းသည် သင်္ခါရနိမိတ္တ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့် အနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခ ဖြစ်၏။

ပကတိယာ ဒုက္ခသဘာဝေ သင်္ခါရေ ဉာဏသစ္စေန အဝိသံဝါဒေန္တော ဒုက္ခတော ဧဝ ပဿတိ, စာဂါဓိဝိမုတ္တတာယ တဏှံ ဝိဒူရီကရောန္တော ရာဂပ္ပဏိဓိံ ဝိသောသေတီတိ ပုရိမံ အဓိဋ္ဌာနဒွယံ ‘‘အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဣတရဿ ပန အဓိဋ္ဌာနဒွယဿ သုညတာနိမိတ္တဝိမောက္ခမုခတာ ဝုတ္တနယာ ဧဝ.

ပကတိအားဖြင့် ဆင်းရဲသော သဘောရှိသော သင်္ခါရတရားတို့ကို ဉာဏ်အစစ်ဖြင့် မချွတ်မယွင်း ဆင်းရဲအဖြစ်ဖြင့်သာ ရှုမြင်၏။ စွန့်လွှတ်ခြင်း (စာဂ) သို့ လွန်စွာ ညွတ်ကိုင်းသူဖြစ်သဖြင့် တဏှာကို ဝေးစွာ ကွာစေလျက် ရာဂ၏ တောင့်တမှုကို ခန်းခြောက်စေ၏ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ရှေးဦး အဓိဋ္ဌာန်နှစ်ပါး (သစ္စာဓိဋ္ဌာန်နှင့် စာဂဓိဋ္ဌာန်) တို့ကို ‘အပ္ပဏိဟိတ ဝိမောက္ခမုခ’ ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ကြွင်းသော အဓိဋ္ဌာန်နှစ်ပါးတို့၏ သုညတနှင့် အနိမိတ္တ ဝိမောက္ခမုခ ဖြစ်ပုံမှာမူ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

ဆန္ဒာဓိပတေယျာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ ဝိသေသတော ဓမ္မစ္ဆန္ဒဝတော နေက္ခမ္မဝိတက္ကဗဟုလဿ ဟောတိ, ဝီရိယာဓိပတေယျာ ပန ကာမဝိတက္ကာဒိကေ ဝိနောဒေန္တဿာတိ တဒုဘယံ နိဿာယ ပဝတ္တာ ဝိပဿနာ ဝိသေသတော ရာဂါဒိပ္ပဏိဓီနံ ဝိသောသနတော ‘‘အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ. စိတ္တာဓိပတေယျံ, ဝီမံသာဓိပတေယျဉ္စ နိဿာယ ပဝတ္တာ ယထာက္ကမံ အနိစ္စာနတ္တာနုပဿနာဗာဟုလ္လတော ‘‘အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခမုခံ, အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ စ ဝုတ္တာ.

ဆန္ဒာဓိပတိရှိသော စိတ်တည်ငြိမ်မှု (စိတ္တေကဂ္ဂတာ) သည် အထူးသဖြင့် တရား၌ လိုလားမှု (ဓမ္မဆန္ဒ) ရှိသူ၊ နေက္ခမ္မဝိတက် အဖြစ်များသူအား ဖြစ်၏။ ဝီရိယာဓိပတိရှိသော စိတ်တည်ငြိမ်မှုမူကား ကာမဝိတက် စသည်တို့ကို ပယ်ဖျောက်သူအား ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိပဿနာကို အထူးသဖြင့် ရာဂစသော တောင့်တမှု (ပဏိဓိ) တို့ကို ခြောက်သွေ့စေတတ်သောကြောင့် "အပ္ပဏိဟိတ ဝိမောက္ခမုခ" (တောင့်တမှုမရှိသော လွတ်မြောက်ကြောင်းဝိပဿနာ) ဟု ဆိုအပ်၏။ စိတ္တာဓိပတိနှင့် ဝီမံသာဓိပတိတို့ကို မှီ၍ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိပဿနာကိုမူကား အစဉ်အတိုင်း အနိစ္စာနုပဿနာ၊ အနတ္တာနုပဿနာ အဖြစ်များသောကြောင့် "အနိမိတ္တ ဝိမောက္ခမုခ"၊ "အပ္ပဏိဟိတ ဝိမောက္ခမုခ" ဟု ဆိုအပ်၏။

အဘိဇ္ဈာဝိနယနော ဣန္ဒြိယသံဝရော, ကာမသင်္ကပ္ပာဒိဝိနောဒနော တပေါ စ ဝုတ္တနယေနေဝ ပဏိဓိပဋိပက္ခတော အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခံ, ဗုဒ္ဓိ အနတ္တာနုပဿနာနိမိတ္တံ, ဥပဓိပဋိနိဿဂ္ဂေါ နိမိတ္တဂ္ဂါဟပဋိပက္ခောတိ တဒုဘယသန္နိဿယာ ဝိပဿနာ ယထာက္ကမံ ‘‘သုညတံ, အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ.

အဘိဇ္ဈာကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော ဣန္ဒြေစောင့်စည်းခြင်း (ဣန္ဒြေလုံခြုံခြင်း) သည်လည်းကောင်း၊ ကာမသင်္ကပ္ပစသည်တို့ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော ခြိုးခြံမှု (တပ) သည်လည်းကောင်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် တောင့်တမှု (ပဏိဓိ) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် "အပ္ပဏိဟိတ ဝိမောက္ခမုခ" မည်၏။ ပညာ (ဗုဒ္ဓိ) သည် အနတ္တာနုပဿနာ၏ အကြောင်း (နိမိတ္တ) ဖြစ်၍ ဥပဓိ (ကိလေသာ) ကို စွန့်လွှတ်ခြင်းသည် နိမိတ်ကို စွဲလမ်းခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုနှစ်ပါးကို မှီ၍ ဖြစ်သော ဝိပဿနာကို အစဉ်အတိုင်း "သုညတ ဝိမောက္ခမုခ"၊ "အနိမိတ္တ ဝိမောက္ခမုခ" ဟု ဆိုအပ်၏။

အာသန္နပစ္စတ္ထိကရာဂံ ပဋိဗာဟန္တီ မေတ္တာ ရာဂပဏိဓိယာ ပဋိပက္ခော, ကရုဏာ ပရဒုက္ခာပနယနာကာရဝုတ္တိကာ ဒုက္ခသဟဂတာယ ဒုက္ခာနုပဿနာယ ဝိသေသပစ္စယောတိ တဒုဘယသန္နိဿယာ ဝိပဿနာ ‘‘အပ္ပဏိဟိတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာ. မုဒိတာ သတ္တာနံ မောဒဂ္ဂဟဏဗဟုလာ တဒနိစ္စတာဒဿနတော အနိစ္စာနုပဿနာယ ဝိသေသပစ္စယောတိ တန္နိဿယာ ဝိပဿနာ အနိမိတ္တံ ဝိမောက္ခမုခံ. ဥပေက္ခာ ဉာဏကိစ္စာဓိကတာယ အနတ္တာနုပဿနာယ ဝိသေသပစ္စယောတိ တန္နိဿယာ ဝိပဿနာ ‘‘သုညတံ ဝိမောက္ခမုခ’’န္တိ ဝုတ္တာတိ ဧဝမေတ္ထ ပဝတ္တိအာကာရတော ဝိပဿတော နိဿယတော, ကိစ္စတော စ ဘိန္ဒိတွာ ဝိမောက္ခမုခါနိ ယောဇိတာနီတိ.

နီးစပ်သော ရန်သူဖြစ်သည့် ရာဂကို တားမြစ်တတ်သော မေတ္တာသည် ရာဂတောင့်တမှု (ရာဂပဏိဓိ) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ ကရုဏာသည် သူတစ်ပါး၏ ဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်၍ ဒုက္ခနှင့်တကွဖြစ်သော ဒုက္ခာနုပဿနာ၏ ထူးခြားသော အကြောင်း (ဝိသေသပစ္စယ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးကို မှီ၍ဖြစ်သော ဝိပဿနာကို "အပ္ပဏိဟိတ ဝိမောက္ခမုခ" ဟု ဆိုအပ်၏။ သတ္တဝါတို့၏ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို အဖန်ဖန် ယူလေ့ရှိသော မုဒိတာသည် ထိုဝမ်းမြောက်ခြင်း၏ မမြဲသော သဘောကို ရှုမြင်ခြင်းအားဖြင့် အနိစ္စာနုပဿနာ၏ ထူးခြားသော အကြောင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမုဒိတာကို မှီ၍ ဖြစ်သော ဝိပဿနာသည် "အနိမိတ္တ ဝိမောက္ခမုခ" မည်၏။ ဥပေက္ခာသည် ဉာဏ်၏ ကိစ္စထက်သန်သောကြောင့် အနတ္တာနုပဿနာ၏ ထူးခြားသော အကြောင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဥပေက္ခာကို မှီ၍ ဖြစ်သော ဝိပဿနာကို "သုညတ ဝိမောက္ခမုခ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအရာ၌ ဝိပဿနာရှုသူအား ဖြစ်ပျက်ပုံ အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မှီရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိစ္စအားဖြင့်လည်းကောင်း ခွဲခြား၍ ဝိမောက္ခမုခတို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။

သမတိက္ကမနံ [Pg.120] ပရိညာပဟာနဉ္စ. သပရသန္တာနေတိ အတ္တနော, ပရေသဉ္စ သန္တာနေ, တေန ကာယိကော, ဝါစသိကော စ ဝိဟာရော ‘‘ဝိက္ကီဠိတ’’န္တိ ဝုတ္တောတိ ဒဿေတိ ‘‘ဝိဝိဓော ဟာရော’’တိ ကတွာ. တဿ ပန ဝိဘာဝနာ ဣဓ အဓိပ္ပေတာ နယဿ ဘူမိဘာဝတော. ယေန ပဋိပက္ခဘာဝေန. တေသံ ပဋိပက္ခဘာဝေါတိ တေသံ အာဟာရာဒီနံ ပဋိပက္ခဘာဝေါ ပဟာတဗ္ဗဘာဝေါ ပဋိပဒါဒီနံ ပဋိပက္ခဘာဝေါ ပဟာယကဘာဝေါတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပဋိပဒါဂ္ဂဟဏေန ဝိပဿနာ ကထိတာ. ဝိပဿနာ စ စတ္တာရော အာဟာရေ ပရိဇာနန္တီ တပ္ပဋိဗဒ္ဓဆန္ဒရာဂံ ပဇဟတီတိ ဥဇုကမေဝ တေသံ ပဋိပက္ခတာ, ဧဝံ ဈာနာဒီနမ္ပိ ဥပါဒါနာဒိပဋိပက္ခတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ တဒုပဒေသေန ဝိပဿနာယ ကထိတတ္တာ. ဝိပလ္လာသသတိပဋ္ဌာနာနံ ပဋိပက္ခဘာဝေါ ပါကဋော ဧဝ. န္တိ သီဟဝိက္ကီဠိတံ. ဝီသတိယာ စတုက္ကေဟိ ဝိသဘာဂတော ဝိတ္ထာရေန ဝိဘတ္တန္တိ တီဟိ ပဒေဟိ သင်္ဂဟေတွာ ကထိကတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ခေပေန ဒဿေန္တော’’တိ.

လွန်မြောက်ခြင်းသည် ပရိညာနှင့် ပဟာန ဖြစ်၏။ 'သပရသန္တာနေ' ဟူသည် မိမိ၏ သန္တာန်နှင့် သူတစ်ပါး၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်၊ နှုတ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်း (ဝိဟာရ) ကို 'ဝိက္ကီဠိတ' (ကစားခြင်း) ဟု ဆိုအပ်၏ဟု 'ဝိဝိဓ ဟာရ' (ဆန်းကြယ်သောဆောင်ခြင်း) ပြု၍ ပြ၏။ ထိုသဘောကို ရှင်းလင်းပြသခြင်းကိုသာ ဤအရာ၌ အလိုရှိအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နည်းလမ်း (နယ) ၏ တည်ရာ (ဘူမိ) ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'ယေန ပဋိပက္ခဘာေဝန' ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အဖြစ်ဖြင့်တည်း။ 'တေသံ ပဋိပက္ခဘာဝေါ' ဟူသည် ထိုအာဟာရစသည်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းသည် ပယ်အပ်သောအဖြစ် (ပဟာတဗ္ဗဘာဝ) ဖြစ်၍၊ ပဋိပတ်စသည်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းသည် ပယ်တတ်သောအဖြစ် (ပဟာယကဘာဝ) ဖြစ်၏ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ထိုအရာ၌ ပဋိပတ်ကို ယူခြင်းဖြင့် ဝိပဿနာကို ဟောတော်မူ၏။ ဝိပဿနာသည်လည်း အာဟာရလေးပါးတို့ကို ပိုင်းခြားထင်ထင် သိလျက် ထိုအာဟာရနှင့် စပ်ယှဉ်သော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်တတ်သောကြောင့် တိုက်ရိုက်ပင် ထိုအာဟာရတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဈာန်စသည်တို့သည်လည်း ဥပါဒါန်စသည်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏၊ ထိုဈာန်စသည်တို့၏ ညွှန်ပြခြင်းဖြင့် ဝိပဿနာကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဝိပ္ပလ္လာသနှင့် သတိပဋ္ဌာန်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းသည် ထင်ရှားလှပေ၏။ 'သီဟဝိက္ကီဠိတံ' ဟူသည် သီဟဝိက္ကီဠိတနည်းတည်း။ အစုနှစ်ဆယ် (ဝီသတိ) သော စတုက္ကတို့ဖြင့် မတူညီသော အခွဲများအားဖြင့် အကျယ်ဝေဖန်အပ်၏ဟု ပုဒ်သုံးခုတို့ဖြင့် ပေါင်းရုံး၍ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'အကျဉ်းအားဖြင့် ပြလိုသော်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ဣန္ဒြိယာနန္တိ သဒ္ဓါဒိဣန္ဒြိယာနံ. ဒသန္နံ စတုက္ကာနံ နိဒ္ဓါရဏာတိ ယောဇနာ.

'ဣန္ဒြိယာနံ' ဟူသည် သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့၏ ဖြစ်၏။ စတုက္ကဆယ်ပါးတို့မှ ထုတ်နုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။

၈၈. နိဂ္ဂစ္ဆတီတိ နိက္ခမတိ. တတော နိဒ္ဓါရေတွာ ဝုစ္စမာနော ဟိ နိဂ္ဂစ္ဆန္တော ဝိယ ဟောတီတိ. စတ္တာရော ပုဂ္ဂလေတိ ‘‘တဏှာစရိတော မန္ဒော’’တိအာဒိနာ (နေတ္တိ. ၆) ဝုတ္တေ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလေ. ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန စေတ္ထ ဓမ္မော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဘူမိံ နိဒ္ဒိသိတွာ’’တိ. တတော ဧဝါတိ ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလစတုက္ကတော ဧဝ. ဣတရတ္ထာပီတိ ‘‘သုခါယ…ပေ… ပုဂ္ဂလာ’’တိ ဧတ္ထာပိ. သာဓာရဏာယာတိ ပဌမစတုတ္ထာဟိပိ ဝိမိဿာယ. ယထာဝုတ္တာသူတိ ဒုတိယတတိယာသု.

၈၈. 'နိဂ္ဂစ္ဆတိ' ဟူသည် ထွက်မြောက်၏။ ထိုမှ ထုတ်နုတ်၍ ဟောအပ်သည်ရှိသော် ထွက်မြောက်လာသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ 'စတ္တာရော ပုဂ္ဂလေ' ဟူသည် "တဏှာစရိုက်ရှိသော ပညာနုသူ" စသည်ဖြင့် (နေတ္တိ။ ၆) ဟောတော်မူအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့တည်း။ ဤအရာ၌ ပုဂ္ဂလဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် တရားကို ဟောအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'တည်ရာ (ဘူမိ) ကို ညွှန်ပြ၍' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'တတော ဧဝ' ဟူသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့မှသာတည်း။ 'ဣတရတ္ထာပိ' ဟူသည် "သုခါယ ...ပ... ပုဂ္ဂလာ" ဟူသော ဤအရာ၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'သာဓာရဏာယ' ဟူသည် ပထမစတုတ္ထတို့ဖြင့်လည်း ရောနှောခြင်းကြောင့်တည်း။ 'ယထာဝုတ္တာသု' ဟူသည် ဒုတိယ၊ တတိယတို့၌တည်း။

ဟေဋ္ဌာတိ ဒေသနာဟာရဝိဘင်္ဂဝိစယဟာရသမ္ပာတဝဏ္ဏနာသု.

'ဟေဋ္ဌာ' ဟူသည် အောက်၌ ဖြစ်သော ဒေသနာဟာရဝိဘင်းနှင့် ဝိစယဟာရsub-classification (ဝိစယဟာရသမ္ပါတ) တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက်တို့၌ ဖြစ်၏။

ဧသေဝ နယောတိ ကုသလမူလာဒိဒွါဒသတိကသင်္ဂဟော အနဝဇ္ဇပက္ခော. ‘‘ဝေါဒါယတိ သုဇ္ဈတိ ဧတေနာတိ ဝေါဒါန’’န္တိ (နေတ္တိ. အဋ္ဌ. ၁၁) ဝံ နေတဗ္ဗတံ သန္ဓာယာဟ.

'ဧသေဝ နယော' ဟူသည် ဤနည်းလမ်းအတိုင်းပင် ကုသိုလ်မူလစသော (ဒွါဒသတိက) ဆယ့်နှစ်ပါးအစုကို ပေါင်းရုံးခြင်းဖြစ်သော အပြစ်မရှိသောဘက် (အနဝဇ္ဇပက္ခ) တည်း။ "ဤတရားဖြင့် ဖြူစင်စေတတ်၏၊ သန့်ရှင်းစေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝေါဒါန မည်၏" (နေတ္တိ။ ဋ္ဌ။ ၁၁) ဟူသော ဆောင်ယူအပ်သော အဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူ၏။

ယထာ ဟာရဥဒ္ဒေသော ကတော, ဧဝံ နယာနံ အကရဏေ ကာရဏံ, ပယောဇနဉ္စ ဝိဘာဝေတုကာမော ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. နယေဟိ နယန္တရေဟိ. သမ္ဘဝဒဿနတ္ထန္တိ ဥပပတ္တိဒဿနတ္ထံ. တတ္ထ သမ္ဘဝေါ အနုဒ္ဒေသက္ကမေန နိဒ္ဒိသနေ ကရဏံ ဒဿနံ ပယောဇနံ. ယဒိ ဟိ ဣမေ နယာ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဝသေန အသံကိဏ္ဏာ ဘဝေယျုံ, ဟာရာ ဝိယ ဥဒ္ဒေသာနုက္ကမေနေဝ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ [Pg.121] သိယုံ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ဟာရာနံ ဥဒ္ဒေသာဝသာနေ ‘‘ဧတေ သောဠသ ဟာရာ ပကိတ္တိတာ အတ္ထတော အသံကိဏ္ဏာ’’တိ (နေတ္တိ. ၁).

ဟာရတို့ကို ညွှန်ပြတော်မူသည့်အတိုင်း နည်း (နယ) တို့ကို ညွှန်ပြခြင်းမပြုခြင်း၏ အကြောင်းနှင့် အကျိုးကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် 'ကသ္မာ ပန' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ 'နယေဟိ' ဟူသည် အခြားသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ 'သမ္ဘဝဒဿနတ္ထံ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြသခြင်းငှာတည်း။ ထိုအရာ၌ ဖြစ်ပေါ်ပုံ (သမ္ဘဝ) သည် မညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ပြသခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၍၊ ပြသခြင်း (ဒဿန) သည် အကျိုးဖြစ်၏။ အကယ်၍ ဤနည်းတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ရာဌာန၏ အစွမ်းဖြင့် ရောနှောမှုမရှိပါက၊ ဟာရတို့ကဲ့သို့ ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်းသာ ပြသအပ်ကုန်ရာ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဟာရတို့ကို ညွှန်ပြခြင်း၏ အဆုံး၌ "ဤဟာရ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ၊ အနက်အားဖြင့် မရောနှောကုန်" (နေတ္တိ။ ၁) ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

ယသ္မာ ပနေတေ မူလပဒေဟိ မူလပဒန္တရနိဒ္ဓါရဏေန အညမညံ တေ နိဂ္ဂစ္ဆန္တိ, တသ္မာ ဧကသ္မိံ နိဒ္ဒိဋ္ဌေ ဣတရောပိ အတ္ထတော နိဒ္ဒိဋ္ဌောယေဝ နာမ ဟောတီတိ ဣမဿ အတ္ထဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဥဒ္ဒေသာနုက္ကမေန နိဒ္ဒေသော န ကတော’’တိ.

ဤနည်းတို့သည် မူလပုဒ်တို့ဖြင့် အခြားသော မူလပုဒ်တို့ကို ထုတ်နုတ်ခြင်းအားဖြင့် အချင်းချင်း ထွက်မြောက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ခုကို ပြအပ်သည်ရှိသော် အခြားသောနည်းသည်လည်း အနက်အားဖြင့် ပြပြီးသားသာ ဖြစ်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြသခြင်းငှာ 'ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ပြသခြင်းကို မပြုအပ်ပြီ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ဣဒါနိ တမေဝ သင်္ခေပေန ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရေန ဒဿေတုံ ‘‘ပဌမနယတော ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဏှာဒိဋ္ဌိစရိတဝသေန ဒွိဓာ ပုဂ္ဂလေ ဝိဘဇိတွာ တေသံ ဝသေန နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယံ နီဟရိတွာ ပုန တေ ဧဝ တဏှာဒိဋ္ဌိစရိတေ စတုပ္ပဋိပဒါဝိဘာဂေန ဝိဘဇိတွာ သီဟဝိက္ကီဠိတဿ နယဿ သမ္ဘဝေါ ဒဿိတော, တေ ဧဝ စတုပ္ပဋိပဒါဘေဒဘိန္နေ ပုဂ္ဂလေ ပုန ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒိဝိဘာဂေန တိဓာ ဝိဘဇိတွာ တိပုက္ခလဿ နယဿ သမ္ဘဝေါ ဒဿိတော. တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပဌမနယတော…ပေ… နိဒ္ဒိဋ္ဌော’’တိ.

ယခုအခါ ထိုအကျဉ်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အနက်ကိုပင် အကျယ်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ 'ပထမနယတော ဟိ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအရာ၌ တဏှာစရိုက်၊ ဒိဋ္ဌိစရိုက်အားဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို နှစ်မျိုးခွဲခြား၍၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်းကို ထုတ်ဆောင်ပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် ထိုတဏှာစရိုက်၊ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူတို့ကိုပင် ပဋိပတ်လေးပါး အခွဲအားဖြင့် ခွဲခြား၍ သီဟဝိက္ကီဠိတနည်း၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြတော်မူ၏။ ထိုပဋိပတ်လေးပါး ကွဲပြားမှုရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုပင် တစ်ဖန် ဥဂ္ဃဋိတညူစသော အခွဲအားဖြင့် သုံးမျိုးခွဲခြား၍ တိပုက္ခလနည်း၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြတော်မူ၏။ ထိုအဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ 'ပထမနယတော ...ပ... နိဒ္ဒိဋ္ဌော' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

ယသ္မာ သုဘသုခသညာဟိ လောဘော, နိစ္စသညာယ ဒေါသော ‘‘ဣမိနာ မေ အနတ္ထော ကတော’’တိ အာဃာတုပ္ပတ္တိတော, အတ္တသညာယ မောဟော ဂဟိတော ဟောတိ. တထာ အသုဘသညာဒီဟိ အလောဘာဒယော, တသ္မာ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေန တတိယနယတော ဒုတိယနယဿ သမ္ဘဝေါ. ယသ္မာ ပန လောဘေ သတိ သမ္ဘဝတော လောဘဂ္ဂဟဏေနေဝ ဒေါသော ဂယှတိ. လောဘော စ တဏှာ, မောဟော အဝိဇ္ဇာ, တပ္ပဋိပက္ခတော အလောဘာဒေါသေဟိ သမထော ဂယှတိ, အမောဟေန ဝိပဿနာ, တသ္မာ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ ဒုတိယနယတော ပဌမနယဿ သမ္ဘဝေါတိ ဣမံ ဝိသေသံ ဒီပေတုံ ဥဒ္ဒေသာနုက္ကမေန နိဒ္ဒေသော န ကတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေန ပနာ’’တိအာဒိမာဟ.

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သုဘသညာ (တင့်တယ်ဟုမှတ်ခြင်း)၊ သုခသညာ (ချမ်းသာဟုမှတ်ခြင်း) တို့ကြောင့် လောဘဖြစ်၍၊ နိစ္စသညာ (မြဲ၏ဟုမှတ်ခြင်း) ကြောင့် "ဤသူသည် ငါ့အား အကျိုးမဲ့ကို ပြုပြီ" ဟု ရန်ငြိုးဖွဲ့မှု ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဒေါသဖြစ်ကာ၊ အတ္တသညာ (ကိုယ်အတ္တဟုမှတ်ခြင်း) ကြောင့် မောဟကို ယူအပ်၏။ ထို့အတူ အသုဘသညာစသည်တို့ကြောင့် အလောဘစသည်တို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်အစွမ်းဖြင့် တတိယနည်းမှ ဒုတိယနည်း၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ ရှိ၏။ လောဘရှိလတ်သော် ဖြစ်နိုင်သည့်အလျောက် လောဘကို ယူခြင်းဖြင့်သာ ဒေါသကိုလည်း ယူအပ်၏။ လောဘသည် တဏှာဖြစ်၍၊ မောဟသည် အဝိဇ္ဇာဖြစ်၏။ ထိုတရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အလောဘ၊ အဒေါသတို့ဖြင့် သမထကို ယူအပ်၍၊ အမောဟဖြင့် ဝိပဿနာကို ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်အစွမ်းဖြင့်ပင် ဒုတိယနည်းမှ ပထမနည်း၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ ရှိ၏။ ဤထူးခြားချက်ကို ထင်ရှားစေရန် 'ညွှန်ပြအပ်သော အစဉ်အတိုင်း ပြသခြင်းကို မပြုအပ်ပြီ' ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေန ပန' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

တေနေဝါတိ တတိယနယတော ဒုတိယနယဿ ဝိယ ဒုတိယနယတော ပဌမနယဿပိ သမ္ဘဝတော. ဧဝံ ပါဠိယံ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေန အာဂတံ နိဿာယ အဋ္ဌကထာယံ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ နယနိဂ္ဂမော နိဒ္ဓါရိတောတိ အယမေဝ ဝိသေသော. ယဒိ ဧဝန္တိ ပါဠိယံ အာဂတပ္ပကာရတော အညေနပိ ပကာရေန နယာ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗာ, ဧဝံ သန္တေ ယထာ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနဝသေန ပဌမနယတော တတိယနယဿ, တတိယနယတော ဒုတိယနယဿ [Pg.122] သမ္ဘဝေါ ဒဿိတော, ဧဝံ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ ပဌမနယတော တတိယနယဒုတိယနယာနံ, ဓမ္မာဓိဋ္ဌာနဝသေနေဝ ဒုတိယနယတော တတိယနယဿ သမ္ဘဝေါ ဒီပေတဗ္ဗောတိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘ဒွေ ဟုတွာ…ပေ… သိယာ’’တိ.

"Tenevāti" ဟူသည် တတိယနည်းမှ ဒုတိယနည်း ဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ ဒုတိယနည်းမှ ပထမနည်းလည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ပါဠိတော်၌ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် လာသည်ကို အမှီပြု၍ အဋ္ဌကထာ၌ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့်သာ နည်း၏ထွက်ပုံ (နယနိဂ္ဂမ) ကို ဆုံးဖြတ်အပ်၏ ဟူသော ဤအချက်သည်သာ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ "Yadi evaṃ" (အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်အံ့) ဟူသည် ပါဠိတော်၌ လာသော အခြင်းအရာမှ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာဖြင့်လည်း နည်းတို့ကို ဆုံးဖြတ်အပ်ကုန်၏၊ ထိုသို့ရှိသော် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့် ပထမနည်းမှ တတိယနည်း၏၊ တတိယနည်းမှ ဒုတိယနည်း၏ ဖြစ်နိုင်ပုံကို ပြသကဲ့သို့၊ ဤသို့လျှင် ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့်သာ ပထမနည်းမှ တတိယနည်းနှင့် ဒုတိယနည်းတို့၏ ဖြစ်နိုင်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့်သာ ဒုတိယနည်းမှ တတိယနည်း၏ ဖြစ်နိုင်ပုံကိုလည်းကောင်း ပြအပ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ရည်ရွယ်၍ "dve hutvā...pe... siyā" ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

တတ္ထ နယောတိ ပစ္ဆာ ဝုတ္တဒုတိယနယော. အတ္ထတောတိ အတ္ထာပတ္တိတော, အတ္ထတော လဗ္ဘမာနတ္တာ ဧဝ သရူပေန န ကထိတောတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တံ အတ္ထာပတ္တိံ ဧကန္တိကံ ကတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနုပ္ပဝေသော ဣစ္ဆိတော တံတံနယမူလပဒါနံ နယန္တရမူလပဒေသု သမဝရုဇ္ဈနတော. တထာ ဟိ ‘‘ယတ္ထ သဗ္ဗော အကုသလပက္ခော သင်္ဂဟံ သမောသရဏံ ဂစ္ဆတိ, ယတ္ထ သဗ္ဗော ကုသလပက္ခော သင်္ဂဟံ သမောသရဏံ ဂစ္ဆတီ’’တိ (နေတ္တိ. ၃) စ ဝုတ္တံ. အယဉ္စ အတ္ထောတိ ‘‘နယာနံ အညမညအနုပ္ပဝေသော နိဂ္ဂမော’’တိ အယံ ဒုဝိဓော အတ္ထော. ပိဋကာနံ အတ္ထကထနံ ပေဋကံ, သော ဧဝ ဥပဒေသောတိ ပေဋကောပဒေသော, ဥပဒေသဘူတာ ပရိယတ္တိသံဝဏ္ဏနာတိ အတ္ထော.

ထိုပါဠိ၌ "Nayo" ဟူသည် နောက်မှဟောအပ်သော ဒုတိယနည်း ဖြစ်သည်။ "Atthato" ဟူသည် အနက်အားဖြင့် ရရှိနိုင်သောကြောင့်သာ မိမိကိုယ်ပိုင် သရုပ်အားဖြင့် မဟောအပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယခုအခါ ထိုအနက်အားဖြင့် ရရှိနိုင်မှုကို ဧကန်ဖြစ်စေ၍ ပြခြင်းငှာ "Yasmā" စသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Anuppaveso" (အချင်းချင်း ဝင်ရောက်ခြင်း) ကို ထိုထိုနည်း၏ မူလပုဒ်တို့သည် အခြားသောနည်း၏ မူလပုဒ်တို့၌ အကျုံးဝင် သက်ရောက်ခြင်းကြောင့် အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် "အကြင်တရား၌ အလုံးစုံသော အကုသိုလ်ပက္ခသည် သိမ်းဆည်းခြင်း၊ စုဝေးခြင်းသို့ ရောက်၏၊ အကြင်တရား၌ အလုံးစုံသော ကုသိုလ်ပက္ခသည် သိမ်းဆည်းခြင်း၊ စုဝေးခြင်းသို့ ရောက်၏" (နေတ္တိ. ၃) ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ "Ayañca attho" ဟူသည် "နည်းတို့၏ အချင်းချင်း ဝင်ရောက်ခြင်းနှင့် ထွက်ခြင်း" ဟူသော ဤနှစ်ပါးသော အနက် ဖြစ်သည်။ ပိဋကတ်တို့ကို ဖွင့်ဆိုအပ်သော ကျမ်းသည် ပေဋက (Peṭaka) မည်၏၊ ထိုပေဋကသည်ပင်လျှင် အဆုံးအမဖြစ်သောကြောင့် ပေဋကောပဒေသ မည်၏၊ အဆုံးအမဖြစ်သော ပရိယတ္တိဖွင့်ဆိုချက်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

အာဒိတော ပဋ္ဌာယာတိ နယာနံ အညမညအနုပ္ပဝေသနိဂ္ဂမမတ္တမေဝ အဝိဘာဝေတွာ နယဝိစာရဿ ပဌမာဝယဝတော ပဘုတိ ဝိဘာဝနာ ဒီပနာ ပကာသနာ.

"Ādito paṭṭhāya" ဟူသည် နည်းတို့၏ အချင်းချင်း ဝင်ရောက်ခြင်းနှင့် ထွက်ခြင်းမျှကိုသာ ထင်ရှားမပြဘဲ၊ နည်းကို စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း၏ ပထမအဖို့အစုမှ စ၍ ထင်ရှားစွာပြခြင်း၊ ပြသခြင်း၊ ကောင်းစွာပြခြင်း ဖြစ်သည်။

ဒေါသဒိဋ္ဌီတိ အပ္ပဿာဒတာဒိဒေါသဂါဟိကဒိဋ္ဌီ, ဒေါသဒဿိနောတိ အတ္ထော. တေ ဟိ အသမူဟတာနုသယာ, ကာမေသု စ အာဒီနဝဒဿိနော. ဣဒဉှိ နေသံ အင်္ဂဒွယံ အတ္တကိလမထာနုယောဂဿ ကာရဏံ ဝုတ္တံ. နတ္ထိ အတ္ထောတိ ယော ရာဂါဘိဘူတေဟိ အန္ဓဗာလေဟိ ပရိကပ္ပိတော ဒိဋ္ဌဓမ္မိကော ကာမေဟိ အတ္ထော, သော မဓုဗိန္ဒုဂိဒ္ဓဿ မဓုလိတ္တသတ္ထဓာရာဝလေဟနသဒိသော အပ္ပဿာဒေါ ဗဟုဒုက္ခော ဗဟုပါယာသော ဗဟုအာဒီနဝေါ သဝိဃာတော သပရိဠာဟော သမ္ပရာယိကော တထေဝါတိ သဗ္ဗဒါပိ ဝိညူဇာတိကဿ ကာမေဟိ ပယောဇနံ န ဝိဇ္ဇတိ. အနဇ္ဈောသိတာတိ အနဘိဘူတာ ဝိဟရန္တိ. တေန ဝုစ္စတိ သုခါ ပဋိပဒါတိ တေန မန္ဒကိလေသဘာဝေန တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ အကိစ္ဆေန သိဇ္ဈမာနာ ဝိပဿနာ ပဋိပဒါ ‘‘သုခါ ပဋိပဒါ’’တိ ဝုစ္စတိ. အဇ္ဈောသိတာတိ အဘိနိဝိဋ္ဌာ. ဣမေ သဗ္ဗေ သတ္တာတိ ဣမေ တဏှာဒိဋ္ဌိစရိတဘာဝေန ဒွိဓာ ဝုတ္တာ အပရိမာဏပ္ပဘေဒါ သဗ္ဗေပိ ပဋိပဇ္ဇန္တာ သတ္တာ.

"Dosadiṭṭhī" ဟူသည် သာယာဖွယ်နည်းပါးသော အစရှိသော အပြစ်တို့ကို ယူတတ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်သည်၊ အပြစ်ကို မြင်လေ့ရှိသူများဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုသူတို့သည်ကား မပယ်အပ်ရသေးသော ကိလေသာအနုသယ ရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ ကာမဂုဏ်တို့၌လည်း အပြစ်ကို မြင်လေ့ရှိကြသည်။ ဤသူတို့၏ အင်္ဂါနှစ်ပါးသည် အတ္တkိလမထာနုယောဂ၏ အကြောင်းအဖြစ် မိန့်ဆိုအပ်၏။ "Natthi attho" ဟူသည် ကိလေသာရာဂ လွှမ်းမိုးအပ်သော အကန်းသဖွယ် လူမိုက်တို့ ကြံစည်အပ်သော ကာမဂုဏ်တို့ကြောင့် ဖြစ်သော မျက်မှောက်ဘဝ အကျိုးစီးပွားသည် ပျားရည်စက်၌ တပ်မက်သူ၏ ပျားရည်လူးသော ဓားသွားကို လျက်ခြင်းနှင့် တူစွာ သာယာဖွယ် နည်းပါးလှ၏၊ ဆင်းရဲများ၏၊ ပြင်းစွာပင်ပန်းခြင်း များ၏၊ အပြစ်များ၏၊ ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်းနှင့် တကွဖြစ်၏၊ ပူပန်ခြင်းနှင့် တကွဖြစ်၏၊ တမလွန်ဘဝ၌လည်း ထို့အတူပင်ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ကာလ၌ ပညာရှိအမျိုးကောင်းသားအား ကာမဂုဏ်တို့ဖြင့် အကျိုးစီးပွား မရှိပေ။ "Anajjhositā" ဟူသည် ကိလေသာ မလွှမ်းမိုးအပ်ဘဲ နေကြကုန်၏။ "Tena vuccati sukhā paṭipadā" ဟူသည် ထိုသို့ ကိလေသာ နည်းပါးသော အဖြစ်ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မပင်မပန်းဘဲ ပြီးမြောက်နိုင်သော ဝိပဿနာပဋိပဒါကို "သုခါ ပဋိပဒါ" ဟု ဆိုအပ်၏။ "Ajjhositā" ဟူသည် စွဲလမ်းကုန်၏။ "Ime sabbe sattā" ဟူသည် တဏှာစရိုက် ဒိဋ္ဌိစရိုက် အဖြစ်ဖြင့် နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဟောအပ်သော အတိုင်းအရှည်မရှိ ကွဲပြားသော ကျင့်ဆဲဖြစ်ကုန်သော ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့ ဖြစ်သည်။

သုခေန [Pg.123] ပဋိနိဿဇ္ဇန္တီတိ ကိလေသေ အကိစ္ဆေန ပဇဟန္တိ. ‘‘ဣမာ စတဿော ပဋိပဒါ’’တိအာဒိ ပဋိပဒါနံ ဧတ္တာဝတာယံ, ဝိသယဘာဝကိစ္စေသု စ ဗျဘိစာရာဘာဝဒဿနံ. အယံ ပဋိပဒါတိ နိဂမနံ, အယံ ပဋိပဒါ ယာယ ဝသေန သီဟဝိက္ကီဠိတဿ နယဿ ဘူမိဒဿနတ္ထံ စတ္တာရော ပုဂ္ဂလာ နိဒ္ဓါရိတာတိ အဓိပ္ပာယော. စတုက္ကမဂ္ဂေန ကိလေသေ နိဒ္ဒိသတီတိ အနန္တရံ ဝက္ခမာနေန အာဟာရာဒိစတုက္ကမဂ္ဂေန ဒသဝတ္ထုကေ ကိလေသသမူဟေ နိဒ္ဒိသတိ. စတုက္ကမဂ္ဂေန အရိယဓမ္မေသု နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာတိ တပ္ပဋိပက္ခေန ပဋိပဒါဒိစတုက္ကမဂ္ဂေန အရိယဓမ္မေသု ဗောဓိပက္ခိယေသု ဝိသယဘူတေသု နိဒ္ဓါရေတွာ ကထေတဗ္ဗာ.

"Sukhena paṭinissajjanti" ဟူသည် ကိလေသာတို့ကို မပင်မပန်းဘဲ စွန့်ပယ်ကြကုန်၏။ "Imā catasso paṭipadā" စသည်သည် ပဋိပဒါတို့၏ ဤမျှအတိုင်းအရှည် ရှိသည်၏ အဖြစ်နှင့် အာရုံ၏အဖြစ်၊ ကိစ္စတို့၌ ဖောက်ပြန်မှုမရှိပုံကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ "Ayaṃ paṭipadā" ဟူသည် နိဂုံးချုပ် စကားတည်း၊ အကြင်ပဋိပဒါ၏ အစွမ်းဖြင့် သီဟဝိက္ကီဠိတနည်း၏ အခြေခံကို ပြခြင်းငှာ ပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့ကို သတ်မှတ်အပ်ကုန်၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ "Catukkamaggena kilese niddisati" ဟူသည် နောက်၌ ဟောလတ္တံ့သော အာဟာရလေးပါး စသော စတုက္ကနည်းဖြင့် ဆယ်ပါးသော ဝတ္ထုရှိသော ကိလေသာအစုကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။ "Catukkamaggena ariyadhammesu niddisitabbā" ဟူသည် ထိုကိလေသာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ပဋိပဒါလေးပါး စသော စတုက္ကနည်းဖြင့် အာရုံဖြစ်ကုန်သော ဗောဓိပက္ခိယ အရိယတရားတို့၌ သတ်မှတ်၍ ဟောအပ်ကုန်၏။

ဣဒဉ္စ ပမာဏံ စတ္တာရော အာဟာရာတိ ဣမေသံ ဝိပလ္လာသာနံ ပဝတ္တိယာ ပမာဏံ, ယဒိဒံ စတ္တာရော အာဟာရာ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယာဝဒေဝ စတ္တာရော အာဟာရာ ပရိညံ န ဂစ္ဆန္တိ, တာဝဒေဝ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသေ ဝိဘဇန္တိ. ယာဝဒေဝ စတ္တာရော ဝိပလ္လာသာ အပ္ပဟီနာ, တာဝဒေဝ စတ္တာရိ ဥပါဒါနာနိ ပရိဗြူဟန္တီတိ. ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဧဝံ ဣမာနိ သဗ္ဗာနိ ဒသ ပဒါနီ’’တိ. ‘‘ယောဇေတဗ္ဗာနီ’’တိ စ ဝစနသေသော.

"Idañca pamāṇaṃ cattāro āhārā" ဟူသည် ဤဝိပ္ပလ္လာသတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းအတိုင်းအရှည်သည် အကြင်အာဟာရလေးပါး ဖြစ်၏။ ဤသို့ မိန့်ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည် — အကြင်မျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး အာဟာရလေးပါးတို့သည် ပရိညာသို့ မရောက်ကုန်သေး၊ ထိုမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ဝိပ္ပလ္လာသလေးပါးတို့ကို ခွဲခြား၍ ဖြစ်စေကုန်၏။ အကြင်မျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ဝိပ္ပလ္လာသလေးပါးတို့ကို မပယ်အပ်ရသေး၊ ထိုမျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး ဥပါဒါန်လေးပါးတို့ကို ပွားများစေကုန်၏။ ဤသို့ ခပ်သိမ်းသော နေရာ၌ သင့်သလို ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "evaṃ imāni sabbāni dasa padāni" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "Yojetabbāni" (ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏) ဟူသည်လည်း စကား၏ အကြွင်း ဖြစ်သည်။

‘‘အဘိဇ္ဈာယ ဂန္ထတီ’’တိ ဣမိနာ အဘိဇ္ဈာယနမေဝ ဂန္ထနန္တိ ဒဿေတိ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. ပပဉ္စေန္တောတိ ဒိဋ္ဌာဘိနိဝေသံ ဝိတ္ထာရေန္တော.

"Abhijjhāya ganthati" ဟူသော ဤစကားဖြင့် အဘိဇ္ဈာဖြစ်ခြင်းသည်ပင်လျှင် ကာယဂန္ထ ဖြစ်ကြောင်း ပြတော်မူသည်။ ကြွင်းသော တရားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "Papañcento" ဟူသည် ဒိဋ္ဌိအစွဲအလမ်းကို ချဲ့ထွင်၍ ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

ဝိပ္ပဋိသာရုပ္ပတ္တိဟေတုဘာဝေါ ကိလေသာနံ အာသဝနန္တိ အာဟ ‘‘အာသဝန္တီ’’တိ. ကိံ ဝိပ္ပဋိသာရာတိ တေန ကိလေသာနံ ဝီတိက္ကမဝတ္ထုံ ဝဒတိ. ယသ္မာ အပ္ပဟီနာနုသယဿေဝ ဝိပ္ပဋိသာရာ, န ဣတရဿ, တသ္မာ ‘‘ယေ ဝိပ္ပဋိသာရာ, တေ အနုသယာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပဒဒွယေနပိ ဖလူပစာရေန ကာရဏံ ဝုတ္တံ.

နောင်တတစ်ဖန် ပူပန်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည်၏ အဖြစ်သည် ကိလေသာတို့၏ ယိုစီးခြင်း (အာသဝ) ဖြစ်သောကြောင့် "Āsavanti" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "Kiṃ vippaṭisārā" (အဘယ်ကြောင့် နောင်တရခြင်း ဖြစ်သနည်း) ဟူသော ဤစကားဖြင့် ကိလေသာတို့၏ လွန်ကျူးရာဝတ္ထုကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မပယ်အပ်ရသေးသော အနုသယရှိသူအားသာလျှင် နောင်တရခြင်း ဖြစ်၏၊ အခြားသူ (ပယ်ပြီးသူ) အား မဖြစ်၊ ထို့ကြောင့် "အကြင်နောင်တရခြင်းတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုတရားတို့သည် အနုသယတို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ပုဒ်နှစ်ပါးလုံးဖြင့်လည်း ဖလူပစာအားဖြင့် အကြောင်းတရားကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

ပဌမေန ပဒေနာတိ ယထာဝုတ္တေသု ဒသသု သုတ္တပဒေသု ပဌမေန ပဒေန. ပဌမာယ ဒိသာယာတိ တဒတ္ထသင်္ခါတာယ သီဟဝိက္ကီဠိတဿ သံကိလေသပက္ခေ ပဌမာယ ဒိသာယ.

"Paṭhamena padena" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဆယ်ပါးသော သုတ္တပုဒ်တို့တွင် ပထမပုဒ်ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "Paṭhamāya disāya" ဟူသည် ထိုသုတ္တပုဒ်၏ အနက်ဟု ဆိုအပ်သော သီဟဝိက္ကီဠိတနည်း၏ သံကိလေသပက္ခ၌ ပထမအရပ်မျက်နှာဖြင့် ဖြစ်သည်။

ဣတီတိ ဧဝံ, ဝုတ္တနယေနာတိ အတ္ထော. ကုသလာကုသလာနန္တိ ယထာဝုတ္တအနဝဇ္ဇသာဝဇ္ဇဓမ္မာနံ. ပက္ခပဋိပက္ခဝသေနာတိ ဝေါဒါနပက္ခတပ္ပဋိပက္ခဝသေန. ယောဇနာတိ ပဌမဒိသာဒိဘာဝေန ယုတ္တေ ကတွာ မနသာနုပေက္ခနာ. ‘‘မနသာ ဝေါလောကယတေ’’တိ (နေတ္တိ. ၄) ဟိ ဝုတ္တံ.

"Iti" ဟူသည် ဤသို့၊ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Kusalākusalānaṃ" ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြစ်မရှိသော တရားနှင့် အပြစ်ရှိသော တရားတို့၏ ဖြစ်သည်။ "Pakkhapaṭipakkhavasena" ဟူသည် ဝေါဒါနပkခ (ဖြူစင်သောဘက်) နှင့် ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သံကိလေသပkခ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "Yojanā" ဟူသည် ပထမအရပ် စသည်တို့၏ အဖြစ်ဖြင့် ယှဉ်စပ်စေပြီး စိတ်ဖြင့် အဖန်ဖန် ရှုဆင်ခြင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် "စိတ်ဖြင့် ကောင်းစွာ ကြည့်ရှုဆင်ခြင်၏" (နေတ္တိ. ၄) ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

တဿာတိ [Pg.124] ဒိသာလောကနဿ. သောတာပတ္တိဖလာဒီနံ ပရိယောသာနတာ ဣန္ဒြိယဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယေသဉှိ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဝသေန သတိပဋ္ဌာနာဒီနိ သိဇ္ဈန္တိ, တေသံ ဝသေန သောတာပတ္တိဖလာဒီနံ ပရိယောသာနတာ. တတ္ထ သောတာပတ္တိဖလေ သဒ္ဓိန္ဒြိယံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. သောတာပန္နော ဟိ သဒ္ဓါယ ပရိပူရိကာရီ. သကဒါဂါမိဖလေ ဝီရိယိန္ဒြိယံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. သကဒါဂါမီ ဟိ အာရဒ္ဓဝီရိယော ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမာယ. အနာဂါမိဖလေ သမာဓိန္ဒြိယံ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. အနာဂါမီ သမာဓိသ္မိံ ပရိပူရိကာရီ. အဂ္ဂဖလေ အရဟတ္တေ သတိန္ဒြိယဉ္စ ပညိန္ဒြိယဉ္စ ပါရိပူရိံ ဂစ္ဆတိ. အရဟာ ဟိ သတိဝေပုလ္လပ္ပတ္တော, ပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တော စာတိ.

"Tassa" ဟူသည် ထိုအရပ်မျက်နှာကို ကြည့်ရှုဆင်ခြင်ခြင်း၏ ဖြစ်သည်။ သောတာပတ္တိဖိုလ် စသည်တို့၏ ပြီးဆုံးခြင်းကို ဣန္ဒြေ၏အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ အကြင် သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သတိပဋ္ဌာန်စသည်တို့သည် ပြီးမြောက်ကုန်၏၊ ထိုဣန္ဒြေတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သောတာပတ္တိဖိုလ် စသည်တို့၏ ပြီးဆုံးခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုတရားတို့တွင် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ သဒ္ဓိန္ဒြေသည် အပြည့်အစုံသို့ ရောက်၏။ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သဒ္ဓါတရားကို အပြည့်အစုံ ပြုတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သကဒါဂါမိဖိုလ်၌ ဝီရိယိန္ဒြေသည် အပြည့်အစုံသို့ ရောက်၏။ သကဒါဂါမိပုဂ္ဂိုလ်သည် အထက်မဂ်ကို ရခြင်းငှာ အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အနာဂါမိဖိုလ်၌ သမာဓိန္ဒြေသည် အပြည့်အစုံသို့ ရောက်၏။ အနာဂါမိပုဂ္ဂိုလ်သည် သမာဓိ၌ အပြည့်အစုံ ပြုတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်၌ သတိန္ဒြေနှင့် ပညိန္ဒြေတို့သည် အပြည့်အစုံသို့ ရောက်ကုန်၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် သတိ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာ ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။

အပရေ ပနာဟု – သဒ္ဓါဗလေန သုဘသညာယ ပဟာနံ. သဒ္ဒဟန္တော ဟိ ပဋိက္ကူလမနသိကာရေ ကမ္မံ ကရောတိ. ဝီရိယဗလေန သုခသညာယ ပဟာနံ. ဝီရိယဝါ ဟိ သုခဿာဒံ အဘိဘဝိတွာ ယောနိသောမနသိကာရမနုယုဉ္ဇတိ. သမာဓိဗလေန နိစ္စသညာယ ပဟာနံ. သမာဟိတော ဟိ သင်္ခါရာနံ ဥဒယဗ္ဗယံ ပရိဂ္ဂဏှန္တော အနိစ္စသညံ ပဋိလဘတိ. ပညာဗလေန အတ္တသညာယ ပဟာနံ. ပညဝါ ဟိ သင်္ခါရာနံ အဝသဝတ္တိတံ သလ္လက္ခေန္တော အတ္တသုညတံ ပဋိဝိဇ္ဈတိ. သတိ ပန သဗ္ဗတ္ထာပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. တေနာဟ ‘‘သတိံ စ ခွာဟံ, ဘိက္ခဝေ, သဗ္ဗတ္ထိကံ ဝဒါမီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၂၃၄; မိ. ပ. ၂.၁.၁၃). ဧဝံ စတုဝိပလ္လာသပ္ပဟာယီနံ စတုန္နံ ဣန္ဒြိယာနံ ပါရိပူရိဋ္ဌာနံ စတ္တာရိ သာမညဖလာနိ စတုဝိပလ္လာသမုခါနံ စတုန္နံ ဒိသာနံ ပရိယောသာနာနိ ဝုတ္တာနီတိ.

အခြားသော ဆရာတို့ကမူ ပြောဆိုကြသည်မှာ - သဒ္ဓါဗိုလ်ဖြင့် သုဘသညာ (တင့်တယ်လှပသည်ဟူသော အမှတ်သညာ) ကို ပယ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ယုံကြည်မှုရှိသူသည် စက်ဆုပ်ဖွယ်အာရုံကို နှလုံးသွင်းခြင်း (ပဋိကူလမနသိကာရ) ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းအလုပ်ကို အားထုတ်၏။ ဝီရိယဗိုလ်ဖြင့် သုခသညာ (ချမ်းသာသည်ဟူသော အမှတ်သညာ) ကို ပယ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဝီရိယရှိသူသည် သုခ၏ သာယာဖွယ် (သုခဿာဒ) ကို နှိပ်စက်လွှမ်းမိုး၍ သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) ကို အစဉ်တစိုက် အားထုတ်၏။ သမာဓိဗိုလ်ဖြင့် နိစ္စသညာ (မြဲ၏ဟူသော အမှတ်သညာ) ကို ပယ်ခြင်းဖြစ်သည်။ တည်ကြည်သောစိတ်ရှိသူသည် သင်္ခါရတရားတို့၏ ဖြစ်ပျက်မှုကို သိမ်းဆည်းလျက် အနိစ္စသညာကို ရရှိ၏။ ပညာဗိုလ်ဖြင့် အတ္တသညာ (အတ္တဟူသော အမှတ်သညာ) ကို ပယ်ခြင်းဖြစ်သည်။ ပညာရှိသူသည် သင်္ခါရတရားတို့၏ အလိုသို့မလိုက်ခြင်း (အဝသဝတ္တိတ) သဘောကို အဖန်တလဲလဲ ရှုမှတ်လျက် အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်း (အတ္တသုညတ) သဘောကို ထိုးထွင်း၍ သိမြင်၏။ သတိကိုမူကား ခပ်သိမ်းသောနေရာတို့၌ အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် သတိကို ခပ်သိမ်းသော အကျိုးစီးပွားရှိသောတရား (သို့မဟုတ် ခပ်သိမ်းသောနေရာ၌ အသုံးဝင်သောတရား) ဟု ဟောတော်မူ၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့လျှင် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော သညာလေးပါး (ဝိပ္ပလ္လာသလေးပါး) ကို ပယ်စွမ်းနိုင်သော ဣန္ဒြေလေးပါးတို့၏ ပြည့်စုံရာအဖြစ်ဖြင့် သာမညဖိုလ်လေးပါးတို့ကို လည်းကောင်း၊ ဝိပ္ပလ္လာသလေးပါးတို့၏ ထွက်ပေါက်ဖြစ်သော အရပ်လေးမျက်နှာတို့၏ အဆုံးသတ်များအဖြစ်ဖြင့် လည်းကောင်း ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

‘‘လောဘော အကုသလမူလ’’န္တိအာဒိ လောဘာဒီနံ ဟေတုဖလဘာဝေန သမ္ပယုတ္တတာယ ဒဿနံ.

‘လောဘသည် အကုသိုလ်မြစ်’ စသည်ဖြင့် လောဘစသည်တို့ကို အကြောင်းအကျိုးအဖြစ်ဖြင့် ယှဉ်စပ်ပုံကို ပြသခြင်းဖြစ်သည်။

တတ္ထ မနာပိကေနာတိ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တံ. အမနာပိကေနာပိ ဟိ အာရမ္မဏေန ဝိပရိယေသဝသေန လောဘော ဥပ္ပဇ္ဇတိ. မနာပိကေနာတိ ဝါ မနာပိကာကာရေန. ဖဿဝေဒနူပဝိစာရရာဂဝိတက္ကပရိဠာဟာ သဟဇာတာပိ လဗ္ဘန္တိ, အသဟဇာတာပိ. ‘‘ဥပ္ပာဒေါ’’တိ ဧတေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနသင်္ခါရဂ္ဂဟဏန္တိ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပာဒလက္ခဏဿေဝ ပန ဂဟဏေ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. န ဟိ ဥပ္ပာဒေါ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ရာဂဇပရိဠာဟဟေတုကတာ စ တေသံ ရာဂဿ တဏှာသဘာဝတ္တာ. တဏှာ ဟိ ဒုက္ခဿ သမုဒယော, ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ, သဗ္ဗံ တံ ဒုက္ခန္တိ. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘တဏှာသဟဇာတဝေဒနာယ [Pg.125] ပန လောဘော သဟဇာတာဒိပစ္စယေဟိ စ ပစ္စယော’’တိ. ဧဝံ ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ ဥပ္ပန္နလောဘသဟဂတသုခဝေဒနာယ ဥဒယော ဣဓ ‘‘ဥပ္ပာဒေါ သင်္ခတလက္ခဏ’’န္တိ ဝုတ္တော, တဿာ ဝိပရိဏာမော ‘‘ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ’’တိ. ဝိပရိဏာမာဝတ္ထာ စ ဥဒယာဝတ္ထံ ဝိနာ န ဟောတီတိ သာ တံ နိဿာယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ ဝိယ ဝုတ္တာ ‘‘ဥပ္ပာဒံ…ပေ… ဒုက္ခတာ’’တိ.

ထိုစကားရပ်၌ ‘နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော အာရုံဖြင့်’ ဟူသည်မှာ အများအားဖြင့် ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်မရှိသော အာရုံကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်မှားယွင်းမှု (ဝိပရိယေသ) အားဖြင့် လောဘသည် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ သို့မဟုတ် ‘နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော အာရုံဖြင့်’ ဟူသည်မှာ နှလုံးမွေ့လျော်ဖွယ် အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ ဥပဝိစာရ၊ ရာဂ၊ ဝိတက်၊ ပရိဠာဟတရားတို့သည် အတူတကွဖြစ်သော (သဟဇာတ) အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတူတကွမဖြစ်သော (အသဟဇာတ) အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ရရှိအပ်ကုန်၏။ ‘ဥပါဒ်’ ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ဆဲရှိသော သင်္ခါရတရားကို ယူခြင်းဖြစ်သောကြောင့် ‘ဖြစ်ပေါ်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဟူသော လက္ခဏာမျှကိုသာ ယူပါမူ ‘ဖြစ်ပေါ်၏’ ဟု မဆိုအပ်ရာ။ စင်စစ်သော်ကား ဥပါဒ်သည် ကိုယ်တိုင် ပြန်၍ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ချေ၊ ထိုတရားတို့သည် ရာဂကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်ရခြင်းမှာ ရာဂသည် တဏှာသဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တဏှာသည် ဆင်းရဲခြင်း၏ အကြောင်း (သမုဒယ) ဖြစ်၏၊ ဖြစ်ပွားခြင်းသဘောရှိသော တရားဟူသမျှသည် ဆင်းရဲခြင်းချည်းသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ‘တဏှာနှင့် အတူတကွဖြစ်သော ဝေဒနာအား လောဘသည် သဟဇာတစသော ပစ္စည်းတို့ဖြင့်လည်း ပစ္စည်းဖြစ်၏’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ် အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော လောဘနှင့် ယှဉ်တွဲလျက်ရှိသော သုခဝေဒနာ၏ ဖြစ်ပေါ်မှုကို ဤကျမ်းစာ၌ ‘သင်္ခတလက္ခဏာဖြစ်သော ဥပါဒ်’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသုခဝေဒနာ၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းကို ‘ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးသော အခြေအနေသည် ဖြစ်ပေါ်သော အခြေအနေမရှိဘဲ မဖြစ်နိုင်သဖြင့် ထိုဝိပရိဏာမဒုက္ခသည် ထိုဖြစ်ပေါ်မှုကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့ ‘ဥပါဒ်...ပ... ဒုက္ခတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။

ဒေါသော အကုသလမူလန္တိအာဒီသုပိ ဝုတ္တနယာနုသာရေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. အယံ ပန ဝိသေသော – ဌိတဿ အညထတ္တံ နာမ ဇရာ, တံ နိဿာယ ဒေါမနဿဿ ဥပ္ပဇ္ဇနတော ဝုတ္တံ ‘‘ဌိတဿ…ပေ… ဒုက္ခဒုက္ခတာ’’တိ. ဒေါသဇပရိဠာဟဟေတုကတာ ဇရာယ ဒေါသဗဟုလဿ ပုဂ္ဂလဿ နစိရေန ဇီရဏတော ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဒေါသသည် အကုသိုလ်မြစ် စသည်တို့၌လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ ဤသည်ကား ထူးခြားချက်ဖြစ်၏ - တည်ရှိနေသော တရားတို့၏ တခြားတစ်ပါးသော အခြင်းအရာသို့ ပြောင်းလဲခြင်းသည် ဇရာ (အိုမင်းခြင်း) မည်၏၊ ထိုဇရာကို အမှီပြု၍ ဒေါမနဿ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ‘တည်ရှိဆဲဖြစ်သော...ပ... ဒုက္ခဒုက္ခတာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဒေါသကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း (ဒေါသဇပရိဠာဟ) သည် ဇရာ၏ အကြောင်းဖြစ်ပုံကို ဒေါသကြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မကြာမီ အိုမင်းရင့်ရော်တတ်သော အဖြစ်အားဖြင့် သိအပ်၏။

ဝယောတိ သင်္ခါရာနံ နိရောဓော. အနိစ္စတာဝသေန စ သင်္ခတဓမ္မာနံ သင်္ခါရဒုက္ခတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝယ…ပေ… သင်္ခါရဒုက္ခတာ’’တိ. တေနာဟ ဘဂဝါ ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခ’’န္တိ (သံ. နိ. ၃.၁၅, ၄၅, ၇၆; ပဋိ. မ. ၂.၁၀). မောဟဇပရိဠာဟဟေတုကတာ ဝယလက္ခဏဿ ယေဘုယျေန သမ္မောဟနိမိတ္တတ္တာ, မရဏဿ အဝိဇ္ဇာပစ္စယတ္တာ စ သံသာရပ္ပဝတ္တိယာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ဝယဟူသည် သင်္ခါရတရားတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း ဖြစ်၏။ အနိစ္စသဘောအားဖြင့်လည်း သင်္ခတတရားတို့၏ သင်္ခါရဒုက္ခတာ ဖြစ်ပုံကို ‘ဝယ...ပ... သင်္ခါရဒုက္ခတာ’ ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘မမြဲသော တရားသည် ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မောဟကြောင့်ဖြစ်သော ပူပန်ခြင်း (မောဟဇပရိဠာဟ) သည် ချုပ်ပျက်ခြင်းလက္ခဏာ (ဝယလက္ခဏာ) ၏ အကြောင်းဖြစ်ပုံကို အများအားဖြင့် တွေဝေခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံသရာလည်ပတ်မှု၌ သေခြင်းသည် အဝိဇ္ဇာဟူသော အကြောင်းပစ္စည်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။

အလောဘာဒီနံ ပညာဒိပါရိပူရိဟေတုကတာ ယထာရဟံ ဥပနိဿယကောဋိသဟဇာတကောဋိယာ စ ပစ္စယဘာဝေန ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဗ္ဗေ ဟိ ကုသလာ ဓမ္မာ သဗ္ဗေသံ ကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ယထာသမ္ဘဝံ ပစ္စယဝိသေသာ ဟောန္တိ ဧဝါတိ. အဗျာပါဒဝိတက္ကသန္နိဿယော ဥပဝိစာရော အဗျာပါဒူပဝိစာရော. အဝိဟိံသူပစာရေပိ ဧသေဝ နယော.

အလောဘစသည်တို့သည် ပညာစသည်တို့ ပြည့်စုံခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ပုံကို သင့်လျော်သလို ဥပနိဿယအစုနှင့် သဟဇာတအစုအားဖြင့် ပစ္စည်းဖြစ်သော အဖြစ်ကြောင့် သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကုသိုလ်တရားအားလုံးတို့သည် ကုသိုလ်တရားအားလုံးတို့အား ဖြစ်နိုင်သမျှသော အားဖြင့် ထူးခြားသော အကြောင်းပစ္စည်းများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အဗျာပါဒဝိတက်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော လှည့်လည်စုံစမ်းခြင်းသည် ‘အဗျာပါဒူပဝိစာရ’ ဖြစ်၏။ အဝိဟိံသာဥပဝိစာရ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

အယံ တိပုက္ခလော နာမ ဒုတိယော နယော သဒ္ဓိံ ဒိသာလောကနနယေန နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ဝစနသေသော. ‘‘ဣမေ စတ္တာရော’’တိအာဒိ ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေနေဝ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ နယဿ ဘူမိဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. ဣမေ ယထာဝုတ္တပဋိပဒါစတုက္ကဿ ဝသေန စတုဗ္ဗိဓာ. ဝိသေသေနာတိ ဒိဋ္ဌိတဏှာသန္နိဿယတာဝိသေသေန. ဒိဋ္ဌိစရိတော ဟိ တိက္ခပညော, မန္ဒပညော စ သုခါယ ပဋိပဒါယ ခိပ္ပာဘိညာယ စ ဒန္ဓာဘိညာယ စ နိယျာတီတိ ဒွိဓာ ဝုတ္တောတိ. တထာ တဏှာစရိတော ဒုက္ခာယ ပဋိပဒါယ ခိပ္ပာဘိညာယ စ ဒန္ဓာဘိညာယ စ နိယျာတီတိ ဒွိဓာ ဝုတ္တောတိ ဒဿိတော စာယမတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဒွေ ဟောန္တိ ဒိဋ္ဌိစရိတော စ တဏှာစရိတော စာ’’တိ.

ဤ တိပုဂ္ဂလမည်သော ဒုတိယနည်းလမ်းကို ဒိသာလောကနနည်းနှင့်တကွ ညွှန်ပြတော်မူအပ်ပြီ ဟူ၍ ကြွင်းသောစကားကို ဖြည့်စွက်အပ်၏။ ‘ဤလေးယောက်သော’ စသည်ဖြင့် ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်အားဖြင့်သာ နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၏ တည်ရာ (ဘူမိ) ကို ပြသခြင်းငှာ အစပြုတော်မူအပ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပဋိပဒါလေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် လေးပါးသော အပြားရှိကုန်၏။ ‘အထူးအားဖြင့်’ ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌိ၊ တဏှာတို့ကို အမှီပြုခြင်း၏ ထူးခြားသော အဖြစ်ကြောင့်ဖြစ်သည်။ ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူသည် ထက်မြက်သောပညာရှိသူနှင့် ညံ့ဖျင်းသောပညာရှိသူဖြစ်၍ သုခပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာအားဖြင့်လည်းကောင်း ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်၏ ဟု နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့တူပင် တဏှာစရိုက်ရှိသူသည် ဒုက္ခပဋိပဒါ ခိပ္ပါဘိညာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာအားဖြင့်လည်းကောင်း ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်၏ ဟု နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘ဒိဋ္ဌိစရိုက်ရှိသူနှင့် တဏှာစရိုက်ရှိသူဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

စတ္တာရော [Pg.126] ဟုတွာတိ သီဟဝိက္ကီဠိတဿ နယဿ ဘူမိဒဿနေ စတ္တာရော ဟုတွာ ဌိတာ, စတုပ္ပဋိပဒါဝသေန စတ္တာရော ကတွာ ဝုတ္တာတိ အတ္ထော. တယော ဟောန္တီတိ တိပုက္ခလဿ နယဿ ဘူမိဒဿနေ ဥဂ္ဃဋိတညုအာဒိဝသေန တယော ဘဝန္တိ. တယော ဟုတွာတိ တထာ တယော ဟုတွာ ဌိတာ တယော ကတွာ ကထိတာ. ဒွေ ဟောန္တီတိ ဣဒါနိ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ နယဿ ဘူမိဒဿနေ ဒွေ ဘဝန္တိ. အဇ္ဈောသာနန္တိ ဒိဋ္ဌိအဇ္ဈောသာနံ. အဘိနိဝေသောတိ တဏှာဘိနိဝေသော. အဟံကာရောတိ အဟံမာနော ‘‘အဟ’’န္တိ ဝါ ကရဏံ အဟံကာရော. ဒိဋ္ဌိမာနမညနာနံ ဝသေန ‘‘အဟမသ္မီ’’တိ သမနုပဿနာ မမံကာရော, မမာယနံ တဏှာဂ္ဂါဟော.

‘လေးယောက်ဖြစ်၍’ ဟူသည်မှာ သီဟဝိက္ကီဠိတနည်း၏ တည်ရာကို ပြသရာ၌ လေးယောက်သော အဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိနေကြကုန်သော၊ ပဋိပဒါလေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် လေးယောက်ပြု၍ ဟောတော်မူအပ်ကုန်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘သုံးယောက်ဖြစ်ကုန်၏’ ဟူသည်မှာ တိပုဂ္ဂလနည်း၏ တည်ရာကို ပြသရာ၌ ဥဂ္ဃဋိတညူစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးယောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ‘သုံးယောက်ဖြစ်၍’ ဟူသည်မှာ ထို့အတူ သုံးယောက်သော အဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိနေကြကုန်သော၊ သုံးယောက်ပြု၍ ဟောတော်မူအပ်ကုန်သော။ ‘နှစ်ယောက်ဖြစ်ကုန်၏’ ဟူသည်မှာ ယခုအခါ နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၏ တည်ရာကို ပြသရာ၌ နှစ်ယောက် ဖြစ်ကုန်၏။ ‘အဇ္ဈောသာန’ ဟူသည် ဒိဋ္ဌိအားဖြင့် ငြိကပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ‘အဘိနိဝေသ’ ဟူသည် တဏှာအားဖြင့် စွဲလမ်းခြင်း ဖြစ်၏။ ‘အဟံကာရ’ ဟူသည် ငါဟူသော မာနဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ‘ငါ’ ဟု ပြုလုပ်ခြင်းသည် အဟံကာရမည်၏။ ဒိဋ္ဌိ၊ မာန၊ မညနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ‘ငါသည် ဖြစ်၏’ ဟု ရှုခြင်းသည် မမင်္ကာရ မည်၏၊ ငါ့ဥစ္စာဟု သိမ်းပိုက်ခြင်းသည် တဏှာဖြင့် ဖမ်းယူခြင်း ဖြစ်၏။

ဒသပဒါနိ ‘‘ပဌမာ ဒိသာ’’တိ ကာတဗ္ဗာနီတိ နန္ဒိယာဝဋ္ဋဿ နယဿ ‘‘ပဌမာ ဒိသာ’’တိ ကရဏီယာနိ, ‘‘ပဌမာ ဒိသာ’’တိ ဝဝတ္ထပေတဗ္ဗာနီတိ အတ္ထော. သံခိတ္တေန…ပေ… ပက္ခဿာတိ အနေကပ္ပဘေဒဿပိ ကဏှပက္ခဿ သံကိလေသပက္ခဿ အတ္ထံ သံခိတ္တေန သင်္ခေပေန ပဋိပက္ခေ ဝတ္တမာနေ ဝေါဒါနဓမ္မေ ဥဒ္ဒိဿ ဉာပေန္တိ ပကာသေန္တိ, ပဌမာ ကာတဗ္ဗာတိ ယောဇနာ. ဒသ ပဒါနိ ဒုတိယကာနီတိ တဏှာဒိကာ ဒသ ကောဋ္ဌာသာ ‘‘ဒုတိယာ ဒိသာ’’တိ ကာတဗ္ဗာ. ‘‘သံခိတ္တေန…ပေ… ကဏှပက္ခဿာ’’တိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

‘ဆယ်ပါးသော ပုဒ်တို့ကို ပထမအရပ်ဟု ပြုအပ်ကုန်၏’ ဟူသည်မှာ နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၌ ‘ပထမအရပ်’ ဟု ပြုအပ်ကုန်၏၊ ‘ပထမအရပ်’ ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်ကုန်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ‘အကျဉ်းအားဖြင့်...ပ... ဘက်၏’ ဟူသည်မှာ များစွာသော အပြားရှိသော ကဏှပက္ခ (မည်းညစ်သောဘက်) ဟူသော သံကိလေသပက္ခ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျဉ်းချုံး၍ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ဖြူစင်ကြောင်းတရား (ဝေါဒါနဓမ္မ) ကို ရည်ညွှန်းလျက် သိစေကုန်၏၊ ပြသကုန်၏၊ ပထမဦးစွာ ပြုအပ်၏ ဟု စပ်စပ်ရမည်။ ‘ဒုတိယဖြစ်သော ဆယ်ပါးသော ပုဒ်တို့’ ဟူသည် တဏှာစသော ဆယ်ပါးသော အစုတို့ကို ‘ဒုတိယအရပ်’ ဟု ပြုအပ်ကုန်၏။ ‘အကျဉ်းအားဖြင့်...ပ... ကဏှပက္ခ၏’ ဟူသော စကားရပ်ကို ဆောင်ယူ၍ စပ်အပ်၏။

ယောနိသောတိ ဥပါယသော. ယောနိသော မနသိကာရော အနိစ္စာဒိဝသေန ပဌမမနသိကာရော. ပညာတိ သုတစိန္တာမယီ ပညာ, ဈာနာဘိညာ စ. နိဗ္ဗိဒါတိ နိဗ္ဗေဓဉာဏံ. သောမနဿဓမ္မူပသဉှိတံ ပမောဒါဒိသဟဂတံ စေတသိကသုခံ.

‘ယောနိသော’ ဟူသည် အကြောင်းအစီအမံအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ‘ယောနိသောမနသိကာရ’ ဟူသည် အနိစ္စစသည်၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေးဦးစွာ နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်၏။ ‘ပညာ’ ဟူသည် သုတမယပညာ၊ စိန္တာမယပညာနှင့် ဈာန်အဘိညာဉ် ဖြစ်၏။ ‘နိဗ္ဗိဒါ’ ဟူသည် နိဗ္ဗေဓဉာဏ် ဖြစ်၏။ သောမနဿတရားနှင့် ယှဉ်တွဲလျက်ရှိသော၊ ပါမောဇ္ဇစသည်နှင့် အတူဖြစ်သော စေတသိက်ချမ်းသာ ဖြစ်သည်။

ကုသလပက္ခေ စာတိ စ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော, တေန ဥဘယပက္ခတော သမုစ္စယဝသေန စတဿော ဒိသာ, န ပစ္စေကန္တိ ဒဿေတိ.

‘ကုသိုလ်ဘက်၌လည်း’ ဟူသော စကား၌ ‘စ’သဒ္ဒါသည် ပေါင်းစပ်ခြင်း (သမုစ္စယ) အနက်ရှိ၏။ ထိုစသဒ္ဒါဖြင့် နှစ်ဖက်လုံးမှ ပေါင်းစပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အရပ်လေးမျက်နှာလုံးကို ယူရမည်၊ တစ်ခုချင်းစီကို သီးခြားယူရမည်မဟုတ်ကြောင်း ပြသ၏။

တေသန္တိ တဏှာဒီနံ, တဏှာယ, တဏှာပက္ခိကာနဉ္စာတိ အတ္ထော. သတိပိ အနဝသေသတော ရာဂေ ပဟီယမာနေ အနဝသေသတော အဝိဇ္ဇာပိ ပဟီယတေဝ, ရာဂဿ ပန စေတောဝိမုတ္တိ ဥဇုပဋိပက္ခောတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ရာဂဝိရာဂါ’’တိ ဝုတ္တံ. အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. အယဉ္စ အတ္ထော ‘‘အာသဝါနံ ခယာ အနာသဝံ စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိ’’န္တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၁.၄၃၈) အာဂတပါဠိယာ အတ္ထဝဏ္ဏနာဝသေန ဝုတ္တာ, ဣဓ ပန ‘‘ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ သေက္ခဖလံ, အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ အသေက္ခဖလ’’န္တိအာဒိနာ (နေတ္တိ. ၅၁) ဝေဝစနသမာရောပနေ [Pg.127] အာဂတတ္တာ ပုရိမာ အနာဂါမိဖလံ. တဉှိ ကာမရာဂဿ ဥဇုဝိပစ္စနီကတော သမာဓိပါရိပူရိယာဝ ဝိသေသတော ‘‘ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ, ပစ္ဆိမာ အရဟတ္တဖလံ တဏှာယ, အဝိဇ္ဇာယ စ အနဝသေသပ္ပဟာနတော, ပညာပါရိပူရိယာ စ ‘‘အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တီ’’တိ ဝုစ္စတိ.

"တေသံ" ဟူသည် တဏှာစသည်တို့၏၊ သို့မဟုတ် တဏှာနှင့် တဏှာ၏အဖို့အစု၌ ပါဝင်သောတရားတို့၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ရာဂကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်အပ်သည်ရှိသော် အဝိဇ္ဇာကိုလည်း အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်အပ်သည်သာ ဖြစ်သော်လည်း၊ စေတောဝိမုတ္တိသည် ရာဂ၏ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကြောင်းကို ပြသခြင်းငှာ "ရာဂဝိရာဂါ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ" ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို "အာသဝါနံ ခယာ အနာသဝံ စေတောဝိမုတ္တိံ ပညာဝိမုတ္တိံ" စသည်ဖြင့် လာရှိသော (မ၊ နိ၊ ၁။ ၄၃၈) ပါဠိတော်၏ အဖွင့်အဋ္ဌကထာစကားဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ ဤကျမ်း၌မူကား "ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ သေက္ခဖလံ၊ အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ အသေက္ခဖလံ" စသည်ဖြင့် (နေတ္တိ၊ ၅၁) ဝေဝုစ္စတင်စားရာ၌ လာသောကြောင့် ရှေ့တရားသည် အနာဂါမိဖိုလ် ဖြစ်၏။ ထိုအနာဂါမိဖိုလ်ကို ကာမရာဂ၏ တိုက်ရိုက်ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သမာဓိပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အထူးသဖြင့် "ရာဂဝိရာဂါ စေတောဝိမုတ္တိ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ နောက်တရားသည် အရဟတ္တဖိုလ် ဖြစ်၍၊ တဏှာနှင့် အဝိဇ္ဇာကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာပြည့်စုံခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "အဝိဇ္ဇာဝိရာဂါ ပညာဝိမုတ္တိ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

တတ္ထာတိ နန္ဒိယာဝဋ္ဋနယေ. တေသူတိ ‘‘စတ္တာရိ ပဒါနီ’’တိ ဝုတ္တေသု တဏှာဒီသု စတူသု မူလပဒေသု. ဣဓ သမောသရဏန္တိ သင်္ဂဟော ဝုတ္တော, သော စ သဘာဝတော, သဘာဂတော စ ဟောတီတိ တဏှာဒီနိ စတ္တာရိ ဒဿေတွာ ‘‘တေသု အဋ္ဌာရသ မူလပဒါနိ သမောသရန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. သမထံ ဘဇန္တိ သဘာဝတော, သဘာဂတော စာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပဿနံ ဘဇန္တီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. နယာဓိဋ္ဌာနာနံ နယာဓိဋ္ဌာနေ အနုပ္ပဝေသော နယာနံ နယေသု အနုပ္ပဝေသော ဧဝ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တိပုက္ခလော…ပေ… အနုပ္ပဝိသန္တီ’’တိ.

"တတ္ထ" ဟူသည် နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၌ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "တေသု" ဟူသည် "မူလပုဒ်လေးပါး" ဟု ဆိုအပ်သော တဏှာအစရှိသော မူလပုဒ်လေးပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌ "သမ္မောသရဏ" (သက်ဝင်ဆုံစည်းခြင်း) ဟူသည် သင်္ဂဟ (အကျဉ်းချုပ်သိမ်းသွင်းခြင်း) ကို ဆိုလို၏၊ ထိုသိမ်းသွင်းခြင်းသည်လည်း သဘောတရား (သဘာဝ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တူညီသောသဘော (သဘာဂ) အားဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် တဏှာစသော တရားလေးပါးတို့ကို ပြသ၍ "ထိုတရားတို့၌ မူလပုဒ် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့သည် သက်ဝင်ဆုံစည်းကြကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ သမထသို့ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏ ဟူသည် သဘာဝအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဘာဂအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆည်းကပ်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝိပဿနာသို့ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏" ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ နည်းတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော တရားတို့ကို နည်းတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော တရားတို့၌ သက်ဝင်စေခြင်းသည် နည်းတို့ကို နည်းတို့၌ သက်ဝင်စေခြင်းမည်သည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် "တိပုက္ခလော...ပ... အနုပ္ပဝိသန္တိ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

အလောဘာမောဟပက္ခံ အဘဇာပေတွာ အဒေါသပက္ခံ ဘဇာပေတဗ္ဗဿ နန္ဒိယာဝဋ္ဋသီဟဝိက္ကီဠိတမူလပဒဿ အဘာဝတော အဒေါသော ဧကသုတ္တကောဋိယာ ဧကကောဝ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဒေါသော အဒေါသော ဧဝါ’’တိ. ဒေါသော ဒေါသော ဧဝါတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သမောသရန္တိ သဘာဂတော စ သဘာဝတော စ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တီတိ အတ္ထော.

အလောဘအဖို့၊ အမောဟအဖို့သို့ မဆည်းကပ်စေဘဲ အဒေါသအဖို့သို့သာ ဆည်းကပ်စေအပ်သော နန္ဒိယာဝဋ္ဋနည်း၊ သီဟဝိက္ကီဠိတနည်းတို့၏ မူလပုဒ် မရှိသောကြောင့်၊ အဒေါသတရားသည် သုတ္တန်တစ်ဖက် အဆုံးအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ကြောင်းကို ပြသခြင်းငှာ "အဒေါသသည် အဒေါသသာလျှင်တည်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဒေါသသည် ဒေါသသာလျှင်တည်း" ဟူသော ဤနေရာ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ "သမ္မောသရန္တိ" ဟူသည် တူညီသောသဘော (သဘာဂ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဘောတရား (သဘာဝ) အားဖြင့်လည်းကောင်း အကျဉ်းချုပ်သိမ်းသွင်းခြင်း (သင်္ဂဟ) သို့ ရောက်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

ဘူမိ ဂေါစရောတိ စ မူလပဒါနိ ဧဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဧကေကံ နယံ အနုပ္ပဝိသတိ တံတံမူလပဒါနုပ္ပဝေသတော. ကုသလေ ဝါ ဝိညာတေ အကုသလော ပဋိပက္ခော, အကုသလေ ဝါ ကုသလော ပဋိပက္ခော အနွေသိတဗ္ဗော သံဝဏ္ဏိယမာနသုတ္တပဒါနုရူပတော ဥပပရိက္ခိတဗ္ဗော. အနွေသနာ ဥပပရိက္ခာ ‘‘ဒိသာလောကန’’န္တိ ဝုစ္စတိ. သော နယော နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗောတိ တထာ အနွေသိတွာ တေဟိ ဓမ္မေဟိ ဒိသာ ဝဝတ္ထပေတွာ သော သော နယော နိဒ္ဓါရေတွာ ယောဇေတဗ္ဗော. ယထာ မူလပဒေသု မူလပဒါနံ အနုပ္ပဝေသော သံဝဏ္ဏိတော, ဣမိနာဝ နယေန မူလပဒတော မူလပဒါနံ နိဒ္ဓါရဏာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ ဧကမှိ…ပေ… နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဧကေကသ္မိဉှီ’’တိအာဒိ ကာရဏဝစနံ.

"ဘူမိ" (မြေ) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဂေါစရ" (ကျက်စားရာ) ဟူ၍လည်းကောင်း မူလပုဒ်တို့ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆို၏။ ထိုထိုမူလပုဒ်သို့ သက်ဝင်ခြင်းကြောင့် တစ်ခုစီသော နည်းသို့ သက်ဝင်၏။ ကုသိုလ်တရားကို သိအပ်သည်ရှိသော် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အကုသိုလ်တရားကိုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အကုသိုလ်တရားကို သိအပ်သည်ရှိသော် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားကိုလည်းကောင်း ရှာဖွေအပ်၏၊ ဖွင့်ဆိုဆွေးနွေးဆဲဖြစ်သော သုတ္တန်ပုဒ်နှင့် လျော်ညီစွာ စိစစ်ဆင်ခြင်အပ်၏။ ထိုသို့ ရှာဖွေစိစစ်ခြင်းကို "ဒိသာလောကန" (အရပ်မျက်နှာကို ကြည့်ရှုခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ထိုနည်းကို ညွှန်ပြအပ်၏" ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့ ရှာဖွေစိစစ်၍ ထိုတရားတို့ဖြင့် အရပ်မျက်နှာကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီးလျှင်၊ ထိုထိုနည်းကို ထုတ်နုတ်၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏ ဟူလို။ မူလပုဒ်တို့၌ မူလပုဒ်တို့၏ သက်ဝင်ပုံကို ဖွင့်ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ဤနည်းအားဖြင့်ပင် မူလပုဒ်မှ မူလပုဒ်တို့ကို ထုတ်နုတ်အပ်ပုံကို သိအပ်၏ဟု ပြသလိုသဖြင့် "ယထာ ဧကမှိ...ပ... နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနိ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဧကေကသ္မိဉှိ" အစရှိသည်ကား အကြောင်းပြစကား ဖြစ်၏။

တတ္ထ တတ္ထာတိ ဧကေကသ္မိံ နယေ. ဧကသ္မိံ ဓမ္မေ ဝိညာတေတိ တဏှာဒိကေ ဧကသ္မိံ မူလပဒဓမ္မေ သရူပတော, နိဒ္ဓါရဏဝသေန ဝါ ဝိညာတေ. သဗ္ဗေ [Pg.128] ဓမ္မာ ဝိညာတာ ဟောန္တီတိ တဒညမူလပဒဘူတာ သဗ္ဗေ လောဘာဒယော ဝိညာတာ နယဿ ဘူမိစရဏာယောဂျတာယ ပကာသာ ပါကဋာ ဟောန္တိ. ‘‘ဣမေသ’’န္တိအာဒိ နယတ္တယဒိသာဘူတဓမ္မာနံ မတ္ထကပါပနေန တိဏ္ဏံ နယာနံ ကူဋဂ္ဂဟဏံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

"တတ္ထ တတ္ထ" ဟူသည် တစ်ခုစီသော နည်း၌ ဖြစ်၏။ "တစ်ခုသော တရားကို သိအပ်သည်ရှိသော်" ဟူသည် တဏှာစရှိသော တစ်ခုသော မူလပုဒ်တရားကို ကိုယ်ပိုင်သဘော (သရူပ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထုတ်နုတ်ခြင်း (နိဒ္ဓါရဏ) အားဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်သည်ရှိသော် ဟု ဆိုလို၏။ "ခပ်သိမ်းသော တရားတို့ကို သိအပ်ကုန်သည် ဖြစ်၏" ဟူသည်ကား ထိုမှတစ်ပါးသော မူလပုဒ်ဖြစ်ကုန်သော လောဘစသည်တို့အားလုံးကို သိအပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍၊ ထိုနည်း၏ ဘူမိ၌ ကျက်စားရန် သင့်လျော်သောကြောင့် ထင်ရှားပွင့်လင်းကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဣမေသံ" အစရှိသည်ကား နည်းသုံးပါးတို့၏ အရပ်မျက်နှာဖြစ်သော တရားတို့ကို အဆုံးအစွန်ထိပ်ခေါင်သို့ ရောက်စေခြင်းဖြင့် နည်းသုံးပါးတို့၏ အထွတ်အထိပ်ကို ယူခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုသဘောသည် အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

ပုန ‘‘ဣမေသူ’’တိအာဒိ ကမ္မနယဒွယဿ ဝိဘာဂဝိဘာဝနံ, တံ ဝိညေယျမေဝ.

တစ်ဖန် "ဣမေသု" အစရှိသည်ကား ကမ္မနည်းနှစ်ပါး၏ အဖို့အစုကို ခွဲခြား၍ ပြသခြင်းဖြစ်၏၊ ထိုအချက်ကို သိသာလွယ်ကူလှပေ၏။

နယသမုဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

နယသမုဋ္ဌာနဝါရအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

သာသနပဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ

သာသနပဋ္ဌာနဝါရအဖွင့်

၈၉. သင်္ဂဟဝါရာဒီသူတိ သင်္ဂဟဝါရဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသဝါရေသု. သရူပတော န ဒဿိတံ, အတ္ထတော ပန ဒဿိတမေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. တမေဝ ဟိ အတ္ထတော ဒဿနတ္ထံ ဥဒါဟရဏဘာဝေန နိက္ခိပတိ, ယထာ မူလပဒေဟိ ပဋ္ဌာနံ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗန္တိ. ‘‘အညမညသင်္ဂဟော’’တိ ဣဒံ မူလပဒပဋ္ဌာနာနံ အညမညတော နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗတာယ ကာရဏဝစနံ ‘‘သတိ အနုပ္ပဝေသေ တတော ဝိနိဂ္ဂါမော သိယာ’’တိ. ပဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ ပ-ဣတိ ဥပသဂ္ဂပဒံ, တံ ပန ‘‘ဝိဘတ္တေသု ဓမ္မေသု ယံ သေဋ္ဌံ, တဒုပါဂမု’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ပကာရတ္ထဇောတကန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပကာရေဟိ ဌာန’’န္တိအာဒီသု ဝိယ ပကာရတ္ထဇောတကန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပကာရေဟိ ဌာန’’န္တိ အာဟ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ နေတ္တိပ္ပကရဏေ. တဿာတိ ဒေသနာသင်္ခါတဿ ပရိယတ္တိသာသနဿ. တထာဘာဝဒီပနန္တိ ဝေနေယျဇ္ဈာသယာနုရူပေန ပဝတ္တိတတ္တာ သံကိလေသဘာဂိယတာဒိပ္ပကာရေဟိ ဌိတဘာဝေန ဒီပေတဗ္ဗတ္တာ ‘‘ဒီပိဿတီတိ ဒီပန’’န္တိ ကတွာ. ပတိဋ္ဌဟန္တိ အဓိသီလသိက္ခာဒယော သမုဒါယရူပေန ဂဟိတာ. ဧတေဟိ သံကိလေသဓမ္မာဒီဟိ, သံကိလေသဓမ္မာဒီနံ အဓိသီလသိက္ခာဒီနံ ပဝတ္တနုပါယတာ အနုပုဗ္ဗိကထာယ သာမုက္ကံသိကာယ ဓမ္မဒေသနာယ ဒီပေတဗ္ဗာ. တေသန္တိ သံကိလေသဓမ္မာဒီနံ. ပုန တေသန္တိ သုတ္တာနိ သန္ဓာယာဟ.

၈၉. "သင်္ဂဟဝါရာဒီသု" ဟူသည် သင်္ဂဟဝါရ၊ ဥဒ္ဒေသဝါရ၊ နိဒ္ဒေသဝါရတို့၌ ဖြစ်၏။ ကိုယ်ပိုင်သရုပ်အားဖြင့် မပြသော်လည်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ပြသပြီးဖြစ်သည်ဟု ဆိုလို၏။ ထိုအနက်ကို အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ပြသခြင်းငှာ "မူလပုဒ်တို့ဖြင့် ပဋ္ဌာန်းကို ထုတ်နုတ်အပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏" ဟု ဥပမာအဖြစ် တင်ပြထား၏။ "အညမညသင်္ဂဟော" ဟူသော ဤစကားသည် မူလပုဒ်ပဋ္ဌာန်းတို့၏ အချင်းချင်း ထုတ်နုတ်အပ်သော အဖြစ်အတွက် အကြောင်းပြစကားဖြစ်၏၊ "သက်ဝင်ခြင်းရှိသော် ထိုမှ ထုတ်နုတ်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏" ဟူလို။ "ပဋ္ဌာန" ဟူသော ဤပုဒ်၌ "ပ" ဟူသည် ဥပသာရပုဒ် ဖြစ်၏၊ ထိုဥပသာရသည် "ဝိဘတ္တေသု ဓမ္မေသု ယံ သေဋ္ဌံ၊ တဒုပါဂမုံ" အစရှိသည်တို့၌ကဲ့သို့ ထူးခြားသော အပြားအားဖြင့် ဟူသောအနက်ကို ပြတတ်ကြောင်း ပြလိုသဖြင့် "ထူးခြားသော အပြားတို့ဖြင့် တည်ခြင်း" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ "ဣဓ" ဟူသည် ဤနေတ္တိပကရဏ၌ ဖြစ်၏။ "တဿ" ဟူသည် ဒေသနာဟု ဆိုအပ်သော ပရိယတ္တိသာသနာတော်၏ ဖြစ်၏။ "တထာဘာဝဒီပနံ" ဟူသည် ဝေနေယျတို့၏ အဇ္ဈာသယအားလျော်စွာ ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် သံကိလေသဘာဂိယစသော အပြားအားဖြင့် တည်ရှိသော သဘောကို ပြအပ်သောကြောင့် "ပြလတ္တံ့သောကြောင့် ဒီပနမည်၏" ဟု ဆိုအပ်၏။ တည်ကုန်၏ ဟူရာ၌ အဓိသီလသိက္ခာစသည်တို့ကို အစုအပေါင်းအားဖြင့် ယူအပ်ကုန်၏။ ဤသံကိလေသတရားစသည်တို့ဖြင့်၊ သံကိလေသတရားစသည်တို့အား အဓိသီလသိက္ခာစသည်တို့၏ ဖြစ်ပွားကြောင်း ဥပါယ်တံဆာဖြစ်သော သဘောကို အစဉ်အတိုင်းသော တရားစကား (အနုပုဗ္ဗီကထာ) ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သာမုက္ကံသိက ဓမ္မဒေသနာဖြင့်လည်းကောင်း ပြအပ်၏။ "တေသံ" ဟူသည် သံကိလေသတရားစသည်တို့၏ ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် "တေသံ" ဟူသည် သုတ္တန်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆို၏။

ဂေါဋ္ဌာတိ ဝဇာ. ပဋ္ဌိတဂါဝေါတိ ဂတဂါဝေါ. အာဂတဋ္ဌာနသ္မိန္တိ သီဟနာဒသုတ္တံ (မ. နိ. ၁.၁၅၆) ဝဒတိ. ပဝတ္တဂမနတ္တာ ဧတ္ထာတိ ဝစနသေသော. အထ ဝါ ဂစ္ဆတိ ဧတ္ထာတိ ဂမနံ, ဒေသနာဉာဏဿ နိဿင်္ဂဝသေန ပဝတ္တဂမနဒေသဘာဝတော ပဋ္ဌာနံ နာမာတိ အတ္ထော. ဝေါမိဿာတိ ‘‘သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စာ’’တိအာဒိနာ ဒုကတိကစတုက္ကဘာဝေန မိဿိတာ.

"ဂေါဋ္ဌာ" ဟူသည် နွားတင်းကုပ်တို့ ဖြစ်၏။ "ပတ္ထိတဂါဝေါ" ဟူသည် သွားသော နွားတို့ ဖြစ်၏။ "ရောက်ရှိရာအရပ်၌" ဟူသည် သီဟနာဒသုတ္တန်ကို (မ၊ နိ၊ ၁။ ၁၅၆) မိန့်ဆို၏။ "ဤအရပ်၌ ဖြစ်ပွားခြင်း သွားခြင်း ရှိသောကြောင့်" ဟု စကားကြွင်း ကျန်သေး၏။ သို့မဟုတ်မူကား ထို၌ သွားတတ်သောကြောင့် သွားခြင်း (ဂမန) မည်၏၊ ဒေသနာဉာဏ်၏ ငြိကပ်မှုမရှိဘဲ ဖြစ်ပွားတတ် သွားတတ်သော အရပ်ဒေသဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပဋ္ဌာန်းမည်၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ "ဝေါမိဿာ" ဟူသည် "သံကိလေသဘာဂိယလည်းကောင်း၊ ဝါသနာဘာဂိယလည်းကောင်း" စသည်ဖြင့် ဒုက၊ တိက၊ စတုက္က အပြားအားဖြင့် ရောနှောအပ်ကုန်သော တရားတို့ ဖြစ်၏။

သံကိလေသဘာဝေ [Pg.129] ဉာပေတဗ္ဗေ ပဝတ္တံ, တံ ဝိသယံ ကတွာ ဒေသိတန္တိ အတ္ထော, အတ္ထမတ္တဝစနဉ္စေတံ, သံကိလေသဘာဂေ ဘဝန္တိ သဒ္ဒနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘သံကိလေသဘာဂိက’’န္တိပိ ပါဌော, တဿ သံကိလေသဘာဂေါ ဧတဿ အတ္ထိ, သံကိလေသဘာဂေ ဝါ နိယုတ္တံ, သံကိလေသဘာဂဿ ဝါ ပဗောဓနသီလံ သံကိလေသဘာဂိကံ, တဒေဝ သံကိလေသဘာဂိယန္တိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဒါလနံ သမုစ္ဆိန္ဒနံ, ပဒါလနသန္နိဿယတာ စေတ္ထ ပဒါလနဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အသေက္ခေတိ အသေက္ခဓမ္မေ. တေသံ ဝေါမိဿကနယဝသေနာတိ တေသံ သံကိလေသဘာဂိယာဒီနံ စတုန္နံ ပဋိက္ခေပါပဋိက္ခေပဝေါမိဿကနယဝသေန.

ညစ်နွမ်းကြောင်းတရား ဖြစ်ပုံကို သိစေအပ်သည်ရှိသော် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ ထိုညစ်နွမ်းကြောင်းတရားကို အာရုံပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သော (တရား) ဟု အနက်ရ၏။ ဤစကားသည် အနက်သက်သက်ကို ပြောဆိုခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ ညစ်နွမ်းကြောင်း အဖို့အစု၌ ဖြစ်ကုန်၏ဟူသော သဒ္ဒါနည်းဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏။ ‘သံကိလေသဘာဂိကံ’ ဟူ၍လည်း ပုဒ်ဖတ်ရှိ၏။ ထို(ပုဒ်)၏ ညစ်နွမ်းကြောင်း အဖို့အစုသည် ဤတရားအား ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ညစ်နွမ်းကြောင်း အဖို့အစု၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏၊ သို့မဟုတ် ညစ်နွမ်းကြောင်း အဖို့အစုကို သိစေတတ်သော သဘောရှိ၏ (ထို့ကြောင့်) ‘သံကိလေသဘာဂိက’ မည်၏၊ ထို(သံကိလေသဘာဂိက)သည်ပင် ‘သံကိလေသဘာဂိယ’ မည်၏ဟု အနက်ကို သိအပ်၏။ ဖျက်ဆီးခြင်းဟူသည် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤ၌ ဖျက်ဆီးခြင်းကို ယူခြင်းဖြင့် ဖျက်ဆီးခြင်း၏ မှီရာအဖြစ်ကိုလည်း ယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ အသေက္ခဟူသည် အသေက္ခတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ထိုတရားတို့၏ ရောနှောသော နည်း၏အစွမ်းဖြင့်’ ဟူသည် ထိုသံကိလေသဘာဂိယ စသည်တို့ဖြစ်ကုန်သော တရားလေးပါးတို့၏ ပယ်ခြင်း၊ မပယ်ခြင်း၊ ရောနှောခြင်း နည်း၏အစွမ်းဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

‘‘တာနိ ပန ဆ ဒုကာ’’တိအာဒိနာ ပဒါနံ ဂဟဏပရိစ္ဆေဒတော ဝဝတ္ထာပနတံ ဝတွာ ပရတော ‘‘သာဓာရဏာနိ ကတာနီ’’တိ ပဒဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယ သယမေဝ သရူပတော ဒဿေဿတိ. ‘‘အနုဒ္ဓရဏေ ကာရဏံ နတ္ထီ’တိ ဝတွာ ဥဒ္ဓရဏေ ပန ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ ဟိ ဝက္ခတီ’’တိအာဒိနာ ပါဠိမာဟရိ. ဝေါဒါနံ နာမ သံကိလေသတော ဟောတိ သံကိလိဋ္ဌဿေဝ ဝေါဒါနဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ. ယသ္မာ ဝေါဒါနံ တဒင်္ဂါဒိဝသေန သံကိလေသတော ဝိသုဇ္ဈနံ, တသ္မာ ‘‘တံ ပန အတ္ထတော ဝါသနာဘာဂိယာဒိ ဧဝ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တဒင်္ဂဝိက္ခမ္ဘနေဟိ ဝေါဒါနံ ဝါသနာဘာဂိယာဒိဝသေန ဟောတိ, သမုစ္ဆေဒပဋိပ္ပဿဒ္ဓီဟိ ဝေါဒါနံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဝသေန, အသေက္ခဘာဂိယဝသေန ဝေါဒါနံ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓိယာ ဧဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယာယံ ဒေသနာ ရာဂါဒိဘာဂိနီ သိယာ, သာ သံကိလေသဘာဂိယာ. ယာယံ ဒေသနာ စာဂါဒိဘာဂိနီ သိယာ, သာ ဝါသနာဘာဂိယာ. ယာ ပန အာပတ္တိဝိစ္ဆေဒနီ သာဝသေသံ, အနဝသေသဉ္စ, သာ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယာ, အသေက္ခဘာဂိယာ စ.

“ထိုခြောက်ပါးသော ဒုကတို့သည်ကား” စသည်ဖြင့် ပုဒ်တို့ကို သိမ်းဆည်းသတ်မှတ်ခြင်းဖြင့် ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ပြောဆို၍ နောင်၌ “အများဆိုင်ရာ (သာဓာရဏ) ပြုအပ်ကုန်ပြီ” ဟူသော ပုဒ်၏ အဖွင့်၌ ကိုယ်တိုင်ပင်လျှင် သရုပ်အားဖြင့် ပြလတ္တံ့။ “မထုတ်နုတ်ခြင်း၌ အကြောင်းမရှိ” ဟု ဆို၍ ထုတ်နုတ်ခြင်း၌မူကား အကြောင်းကို ပြလိုသဖြင့် “ဤသို့ ဟောတော်မူလတ္တံ့” စသည်ဖြင့် ပါဠိကို ဆောင်ခဲ့၏။ စင်ကြယ်ခြင်း (ဝေါဒါန) မည်သည် ညစ်နွမ်းခြင်းမှ ဖြစ်၏၊ ညစ်နွမ်းပြီးသော တရား၏ စင်ကြယ်ခြင်းကိုသာ အလိုရှိအပ်သောကြောင့်တည်း။ ယင်းသို့ စင်ကြယ်ခြင်းသည် တဒင်္ဂစသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ညစ်နွမ်းခြင်းမှ ကင်းစင်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် “ထိုစင်ကြယ်ခြင်းသည် အနက်အားဖြင့် ဝါသနာဘာဂိယစသည်သာ ဖြစ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစင်ကြယ်ခြင်း၌ တဒင်္ဂ၊ ဝိက္ခမ္ဘနတို့ဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းသည် ဝါသနာဘာဂိယစသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ သမုစ္ဆေဒ၊ ပဋိပဿဒ္ဓိတို့ဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းသည် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ အသေက္ခဘာဂိယအစွမ်းဖြင့် စင်ကြယ်ခြင်းကို ပဋိပဿဒ္ဓိသက်သက်ဖြင့်သာ သိအပ်၏။ အကြင်ဟောကြားချက်သည် ရာဂစသည်တို့၌ အဖို့ရှိ၏၊ ထိုဟောကြားချက်သည် သံကိလေသဘာဂိယ မည်၏။ အကြင်ဟောကြားချက်သည် စာဂ (စွန့်ကြဲခြင်း) စသည်တို့၌ အဖို့ရှိ၏၊ ထိုဟောကြားချက်သည် ဝါသနာဘာဂိယ မည်၏။ အကြွင်းရှိသော လွန်ကျူးမှု၊ အကြွင်းမရှိသော လွန်ကျူးမှုကို ဖြတ်တောက်တတ်သော အကြင်ဟောကြားချက်သည်ကား နိဗ္ဗေဓဘာဂိယလည်းကောင်း၊ အသေက္ခဘာဂိယလည်းကောင်း မည်၏။

‘‘တဏှာသံကိလေသဘာဂိယံ သုတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ပဌမမေဝ သံကိလေသဘာဂဿ ဒဿိတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘သံကိလေသော တိဝိဓော…ပေ… ဝိသယဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓ’’န္တိ. ဘဝရာဂေါ ဘဝပတ္ထနာ. ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ န ဝိဂစ္ဆတိ. တတြ တတြ ဘဝေတိ ယဒိ ဝါ ကာမဘဝေ, ယဒိ ဝါ ရူပဘဝေ, ယဒိ ဝါ အရူပဘဝေ. ပဒန္တရသံယောဇနဝသေနာတိ ဒုကနယေနေဝ ပဒန္တရေန ယောဇနဝသေန. မိဿိတာနိ ကတာနီတိ သံသဋ္ဌာနိ ကတာနိ.

“တဏှာသံkိလေသဘာဂိယသုတ်” စသည်ဖြင့် ရှေးဦးစွာကပင် ညစ်နွမ်းကြောင်းအဖို့ကို ပြအပ်ပြီးသောကြောင့် “ညစ်နွမ်းခြင်းသည် သုံးပါး...ပ... အာရုံကို ပြခြင်းငှာ အားထုတ်အပ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဘဝရာဂဟူသည် ဘဝကို တောင့်တခြင်း ဖြစ်၏။ ဖြစ်ပေါ်၏ဟူသည် မကင်းကွာပေ။ ထိုထိုဘဝ၌ဟူသည် ကာမဘဝ၌ ဖြစ်စေ၊ ရူပဘဝ၌ ဖြစ်စေ၊ အရူပဘဝ၌ ဖြစ်စေ ဖြစ်၏။ ‘အခြားသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်’ ဟူသည် ဒုကနည်းဖြင့်သာလျှင် အခြားသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ရောနှောအပ်ကုန်ပြီဟူသည် ကပ်ငြိနှောနှောအပ်ကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။

ဧကကစတုက္ကဝသေန ဒဿိတဗ္ဗာနိ ပဒါနိ ဧဝ ဂဟေတွာ အာဝုတ္တိနယဒဿနဝသေန မိဿေတွာ အဝသိဋ္ဌဒုကဝသေန, တိကစတုက္ကဝသေန စ ဣတရေ အဋ္ဌ ပဋ္ဌာနဘာဂါ ဒဿိတာတိ အာဟ ‘‘တာနိယေဝ ယထာဝုတ္တာနိ အဋ္ဌ သုတ္တာနီ’’တိအာဒိ[Pg.130]. စတ္တာရော ဧကကာယေဝ ပါဠိယံ အာဒိတော ဒဿိတာ. ဆဒုကာ ပါဠိယံ အာဂတာ စတ္တာရော, အဋ္ဌကထာယံ ဒွေတိ. စတ္တာရော တိကာ ပါဠိယံ အာဂတာ ဒွေ, အဋ္ဌကထာယံ ဒွေတိ. ဒွေ စတုက္ကာ ပန အဋ္ဌကထာယမေဝ အာဂတာ. ‘‘ပါဠိယံ အနာဂတာ’’တိ ဣဒံ သရူပတော အနာဂမနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, နယတော ပန အာဂတဘာဝေါ ဒဿိတော ဧဝ. ယေ ပနေတ္ထ ပါဠိယံ အနာဂတာ, တေသံ ဥဒါဟရဏာနိ ပရတော ဒဿယိဿာမ.

ဧကက၊ စတုက္ကအစွမ်းဖြင့် ပြအပ်ကုန်သော ပုဒ်တို့ကိုသာ ယူ၍ အာဝတ္တိနည်းကို ပြခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ရောနှောကာ ကြွင်းကျန်သော ဒုကအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိက၊ စတုက္ကအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ကြွင်းသော ရှစ်ပါးသော ပဋ္ဌာန်းအဖို့တို့ကို ပြအပ်ကုန်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ထိုဆိုအပ်ပြီးသော ရှစ်ပါးသော သုတ်တို့သည်ပင်” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ဧကက လေးပါးတို့ကိုသာ ပါဠိတော်၌ ရှေးဦးစွာ ပြအပ်ကုန်၏။ ခြောက်ပါးသော ဒုကတို့တွင် ပါဠိတော်၌ လာသော ဒုက လေးပါး၊ အဋ္ဌကထာ၌ လာသော ဒုက နှစ်ပါး။ လေးပါးသော တိကတို့တွင် ပါဠိတော်၌ လာသော တိက နှစ်ပါး၊ အဋ္ဌကထာ၌ လာသော တိက နှစ်ပါး။ စတုက္က နှစ်ပါးတို့သည်ကား အဋ္ဌကထာ၌သာ လာကုန်၏။ “ပါဠိတော်၌ မလာကုန်” ဟူသော ဤစကားသည် သရုပ်အားဖြင့် မလာခြင်းကို ရည်မှတ်၍ ဆိုအပ်၏၊ နည်းအားဖြင့်မူကား လာသော အဖြစ်ကို ပြအပ်ပြီးသာ ဖြစ်၏။ ဤ၌ ပါဠိတော်၌ မလာကုန်သော အကြင်တရားတို့သည် ရှိကုန်၏၊ ထိုတရားတို့၏ ဥပမာ (သာဓက) တို့ကို နောင်၌ ပြလတ္တံ့။

သောဠသဟီတိ သောဠသဝိဓေဟိ. န ဟိ တာနိ သုတ္တာနိ သောဠသေဝ, အထ ခေါ သောဠသပ္ပကာရာနီတိ မူလဂဏနံ ဌပေတွာ ကာရဏသုတ္တလဒ္ဓေန သင်္ခါရဂဗ္ဘေန တဒနုရူပေါ ယော ဂဏနဝိတ္ထာရော, တဿ ပတ္ထရဏဝိဓိ ပဋ္ဌာနနယော. ဣမိနာ…ပေ… နတ္ထီတိ ယထာဝုတ္တပဋ္ဌာနဝိနိမုတ္တော ပရိယတ္တိသာသနပ္ပဒေသော န ဝိဇ္ဇတိ ယထာရဟံ တံတံပဋ္ဌာနဘာဝေန ပဝတ္တတ္တာတိ ဒဿေတိ. ယဒိ သုတ္တဂေယျာဒိ နဝဝိဓံ ပရိယတ္တိသာသနံ ယထာဝုတ္တပဋ္ဌာနဝသေနေဝ ပဝတ္တံ, တတ္ထ ကထမိဓ အနိဒဿိတာနံ ဂါထာဒီနံ သံကိလေသဘာဂိယာဒိဘာဝေါ ဂဟေတဗ္ဗောတိ ပဉှံ သန္ဓာယ ‘‘ဂါထာယ ဂါထာ အနုမိနိတဗ္ဗာ’’တိအာဒိပါဠိ ပဝတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘ကထံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

“ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ဖြင့်” ဟူသည် ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြားတို့ဖြင့် (ဟု ဆိုလိုသည်။) ထိုသုတ်တို့သည် ဆယ့်ခြောက်ခုတည်းသာ မဟုတ်ကုန်၊ စင်စစ်သော်ကား ဆယ့်ခြောက်မျိုး ဖြစ်ကုန်၏ဟု မူလဂဏန်းကို ထား၍ အကြောင်းသုတ်ကြောင့် ရအပ်သော သင်္ခါရအတွင်းရှိသော ထို(မူလဂဏန်း)နှင့် လျော်စွာသော အကြင်ဂဏန်းအကျယ်သည် ရှိ၏၊ ထိုဂဏန်းအကျယ်၏ ဖြန့်ခင်းပုံနည်းစနစ်သည် ပဋ္ဌာန်းနည်း ဖြစ်၏။ “ဤနည်းဖြင့်...ပ... မရှိ” ဟူသော စကားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ပဋ္ဌာန်းမှ လွတ်သော ပရိယတ်သာသနာ့နယ်ပယ်သည် မရှိပေ၊ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ထိုထိုပဋ္ဌာန်းအဖို့အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသောကြောင့်တည်းဟု ပြတော်မူ၏။ အကယ်၍ သုတ်၊ ဂေယျ စသော ကိုးပါးသော ပရိယတ်သာသနာသည် ဆိုအပ်ပြီးသော ပဋ္ဌာန်း၏အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဤ၌ မပြအပ်ကုန်သော ဂါထာစသည်တို့၏ သံကိလေသဘာဂိယစသည် ဖြစ်ပုံကို ဘယ်သို့ ယူအပ်အံ့နည်းဟူသော မေးခွန်းကို ရည်မှတ်၍ “ဂါထာဖြင့် ဂါထာကို နှိုင်းယံှုဥ်အပ်၏” စသော ပါဠိသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ပြခြင်းငှာ “ဘယ်သို့လျှင်မူကား” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။

တတ္ထ အယံ ဂါထာ ဝိယာတိ ‘‘ကာမန္ဓာ ဇာလသဉ္ဆန္နာ, မနောပုဗ္ဗင်္ဂမာ ဓမ္မာ, ဥဒ္ဓံ အဓော သဗ္ဗဓိ ဝိပ္ပမုတ္တော, ယဿ သေလူပမံ စိတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ဣဓ ဥဒါဟဋဂါထာ ဝိယ. ဂါထာတိ အညာပိ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ အာဂတာ ဣဓ အနုဒါဟဋာ. သံဝဏ္ဏနာကာလေ သမ္မုခီဘာဝေန ‘‘အယံ ဂါထာ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တာ ယာ ကာစိ ဂါထာ ‘‘သံကိလေသဘာဂိယာ’’တိ ဝါ ‘‘သံကိလေသဝါသနာနိဗ္ဗေဓအသေက္ခဘာဂိယာ’’တိ ဝါ အနုမိနိတဗ္ဗာ နယဂ္ဂါဟေန ဉာပေတဗ္ဗာတိ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ‘‘သံကိလေသ…ပေ… ဇာနိတဗ္ဗာတိ အတ္ထော’’တိ. ဝါ-သဒ္ဒေါ ဟိ ဣဓ အဝုတ္တဝိကပ္ပနတ္ထော. သေသပဒေသူတိ ဝေယျာကရဏသုတ္တပဒေသု.

ထို၌ ‘ဤဂါထာကဲ့သို့’ ဟူသည် “ကိလေသာကာမ၌ မျက်စိကန်းကုန်လျက် တဏှာကွန်ရက်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်ကုန်သော၊ စိတ်သည် ရှေ့သွားရှိကုန်သော တရားတို့သည်၊ အထက်၊ အောက်၊ အရပ်မျက်နှာအားလုံး၌ အကြွင်းမဲ့ လွတ်မြောက်အပ်သော၊ အကြင်သူအား ကျောက်တောင်နှင့်တူသော စိတ်သည် ရှိ၏” စသည်ဖြင့် ဤ၌ ထုတ်ဆောင်အပ်သော ဂါထာကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ‘ဂါထာ’ ဟူသည် ပိဋကတ်သုံးပုံ ဗုဒ္ဓဝစန၌ လာရှိသော ဤ၌ ထုတ်မပြအပ်သေးသော အခြားသော ဂါထာလည်း ဖြစ်၏။ ဖွင့်ဆိုအပ်သောအခါဝယ် မျက်မှောက်၌ ရှိခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် “ဤဂါထာကဲ့သို့” ဟု ဆိုအပ်သော အလုံးစုံသော ဂါထာကို “သံကိလေသဘာဂိယ” ဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ “သံကိလေသ၊ ဝါသနာ၊ နိဗ္ဗေဓ၊ အသေက္ခဘာဂိယ” ဟူ၍သော်လည်းကောင်း နှိုင်းယှဉ်အပ်၏၊ နည်းယူခြင်းဖြင့် သိစေအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “သံကိလေသ...ပ... သိအပ်၏ဟူသော အနက်တည်း” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဝါ-သဒ္ဒါသည်ကား ဤ၌ မဆိုအပ်သေးသော ဝိကပ် (ရွေးချယ်စရာ) အနက်ရှိ၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌ဟူသည် ဝေယျာကရဏ၊ သုတ်ပုဒ်တို့၌ (ဟု ဆိုလိုသည်။)

၉၀. အရိယာနံ ဓမ္မန္တိ စာရိတ္တဝါရိတ္တဘေဒံ သီလာစာရံ. ဧကန္တကရဏီယဿ အကရဏမ္ပိ ဝီတိက္ကမော ဧဝ.

၉၀. “အရိယာတို့၏ တရား” ဟူသည် စာရိတ္တ၊ ဝါရိတ္တအားဖြင့် ကွဲပြားသော သီလာစာရ (အကျင့်သီလ) ဖြစ်၏။ ဧကန်ပြုအပ်သော တရားကို မပြုခြင်းသည်လည်း လွန်ကျူးခြင်း (ဝီတိက္ကမ) သာ ဖြစ်၏။

အဝိဇ္ဇာဒိကေ သံကိလေသဓမ္မေ တဒင်္ဂါဒိဝသေန ဓုနာတီတိ ဓောနာ ဝုစ္စတိ ပညာ. ပစ္စဝေက္ခိတွာ ပရိဘုဉ္ဇနပညာတိ ပန ပကရဏေန အဝစ္ဆိန္နတ္တာ ဝုတ္တံ. တံ အတိက္ကမိတွာ စရန္တောတိ ပစ္စယာနံ အပစ္စဝေက္ခိတွာ ပစ္စယပရိဘောဂေ အာဒီနဝံ အပဿန္တော ဣဏပရိဘောဂဝသေန ပရိဘုဉ္ဇန္တော န ပရိမုစ္စတိ နိရယာဒိဒုက္ခတော, ဝဋ္ဋဒုက္ခတော စ.

အဝိဇ္ဇာစသော ညစ်နွမ်းကြောင်းတရားတို့ကို တဒင်္ဂစသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ခါထုတ်တတ်သောကြောင့် ပညာကို ‘ဓောနာ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ‘ဆင်ခြင်၍ သုံးဆောင်အပ်သော ပညာ’ ဟု မိန့်ဆိုခြင်းကား ဤကျမ်းစာဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို(ပညာ)ကို လွန်ကျူး၍ ကျင့်သောသူသည်ကား ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို မဆင်မခြင်ဘဲ ပစ္စည်းသုံးဆောင်ခြင်း၌ အပြစ်ကို မမြင်ဘဲ ကြွေးမြီကဲ့သို့ သုံးဆောင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သုံးဆောင်သူသည် ငရဲစသော ဒုက္ခမှလည်းကောင်း၊ ဝဋ်ဒုက္ခမှလည်းကောင်း မလွတ်မြောက်နိုင်ပေ။

ကုက္ကုဇနကံ [Pg.131] နာမ ကဒလိယာ ပုပ္ဖနာဠိ. ပရာဘဝါယာတိ ဝိနာသာယ. တထာတိ ယထာ ဖလပါကန္တာ ကဒလီ, ဧဝံ ဝေဠုနဠာပိ ဩသဓိဇာတိကတ္တာတိ ဥပသံဟာရတ္ထော တထာ-သဒ္ဒေါ. တေနာဟ ‘‘ဖလံ ဝေဠုံ ဖလံ နဠ’’န္တိ.

‘ကုက္ကုဇနက’ မည်သည် ငှက်ပျောသီး၏ အဖူးတံ (ငှက်ပျောဖူး) ဖြစ်၏။ ‘ပျက်စီးခြင်းငှာ’ ဟူသည် ပျက်စီးခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ‘ထို့အတူ’ ဟူသည် အသီးမှည့်သည်ရှိသော် ပျက်စီးတတ်သော ငှက်ပျောပင်ကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဝါးပင်နှင့် ကျူပင်တို့သည်လည်း သစ်ပင်မြက်ပင်မျိုး ဖြစ်သောကြောင့်တည်းဟု နှိုင်းယှဉ်ပြသော အနက်ရှိသော သဒ္ဒါသည် ‘တထာ’ သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဝါးသီးသည် ဝါးပင်ကို (ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့)၊ ကျူသီးသည် ကျူပင်ကို (ဖျက်ဆီးသကဲ့သို့)” ဟု မိန့်တော်မူ၏။

သုခေတ္တေပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ကော ပန ဝါဒေါ ဦသရာဒိဒေါသဒုဋ္ဌေသု ခေတ္တေသူတိ ဒဿေတိ. ‘‘ဆကဏ…ပေ… အတ္ထော’’တိ ဧတေန ယထာဝုတ္တအဘိသင်္ခရဏာဘာဝေန ဗီဇဒေါသဒုဋ္ဌန္တိ ဒဿေတိ.

“ကောင်းသော လယ်မြေ၌လည်း” ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ပိ’ သဒ္ဒါဖြင့် ဆားပေါက်မြေစသော အပြစ်တို့ဖြင့် ပျက်စီးသော လယ်မြေတို့၌ ကား ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်းဟု ပြတော်မူ၏။ “နွားချေး...ပ... အနက်တည်း” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ပြုပြင်စီရင်မှု မရှိခြင်းကြောင့် မျိုးစေ့အပြစ်ဖြင့် ပျက်စီးခြင်းကို ပြတော်မူ၏။

၉၁. သဇ္ဇိတန္တိ သဉ္ဇိတံ. အပရိက္ခတေတိ ပဋိပက္ခေဟိ ဓမ္မေဟိ အဝိက္ခမ္ဘိတေ အရောဂေ.

၉၁. ‘သဇ္ဇိတံ’ ဟူသည် သိုမှီးအပ်သော၊ ‘အပရိက္ခတေ’ ဟူသည် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ဖြင့် မနှိပ်စက်အပ်သော၊ ဘေးကင်းသော (ရောဂါကင်းသော)။

ယာယ သမန္နာဂတော ပုဂ္ဂလော ‘‘ကိံ သုတံ မယာ, ကိံ ဝါ သုဏာမီ’’တိ ကုသလံ ဂဝေသီ စရတိ, သာ ဓမ္မောဇပညာ ကိဿဝါ နာမ. ဒုဗ္ဘာသိတာတိ ဒုဋ္ဌု ဘာသိတာ, ဣဿာမစ္ဆရိယဒေါသာဒီဟိ ဒုဋ္ဌာ ဝါ ဘာသိတာ.

အကြင်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ငါသည် အဘယ်တရားကို ကြားနာဖူးပြီနည်း၊ သို့မဟုတ် အဘယ်တရားကို ကြားနာရအံ့နည်း' ဟု ကုသိုလ်တရားကို ရှာမှီးလျက် လှည့်လည်၏၊ ထိုဓမ္မောဇပညာကို 'ကိဿဝါ' ဟု ခေါ်သည်။ 'ဒုဗ္ဘာသိတာ' ဟူသည်ကား မကောင်းသဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော၊ သို့မဟုတ် ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ အစရှိသော အပြစ်တို့ဖြင့် ညစ်နွမ်းလျက် ပြောဆိုအပ်သော စကားတည်း။

၉၂. ဝိစိနာတီတိ ဝိသေသတော စိနာတိ ပသဝတိ.

၉၂. 'ဝိစိနာတိ' ဟူသည် ထူးခြားစွာ ဆည်းပူး၏၊ ဖြစ်ထွန်းစေ၏ (ပွားများစေ၏) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

ဝိဂတဘူတာတိ ဝိဂတသစ္စ. တေနာဟ ‘‘အလီကဝါဒီ’’တိ.

'ဝိဂတဘူတာ' ဟူသည် ကင်းသော သစ္စာတရား ရှိသောသူတည်း။ ထို့ကြောင့် 'အလီကဝါဒီ' (မုသာဝါဒကို ပြောဆိုသောသူ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။

အဝဇာတပုတ္တာတိ လာမကပုတ္တ. ဘဂဝတော သာသနေ ပဗ္ဗဇိတွာ နိဟီနဝုတ္တိတံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. နေရယိကောတိ နိရယေ နိဗ္ဗတ္တနကော. ပါပကမ္မိနော ပပတန္တိ ဧတ္ထာတိ ပပတံ, နရကံ.

'အဝဇာတပုတ္တာ' ဟူသည် ယုတ်ညံ့သော သားတို့တည်း။ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြု၍ ယုတ်ညံ့သော အသက်မွေးမှုကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။ 'နေရယိကော' ဟူသည် ငရဲ၌ ဖြစ်လေ့ရှိသောသူတည်း။ ယုတ်မာသော ကံရှိသူတို့သည် ဤအရပ်၌ ကျရောက်တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပပတံ' ဟု ဆိုအပ်သော ငရဲတည်း။

တဏှာဒီနံ သဘာဝဘေဒတောတိ တဏှာဒိဋ္ဌိဒုစ္စရိတာနံ တဏှာယနဝိပရီတဒဿနဒုဋ္ဌစရိတတာသင်္ခါတသဘာဝဝိဘာဂတော. အဝတ္ထာဘေဒတောတိ တဏှာယ ဆန္ဒပေမလောဘရာဂနန္ဒီပိပါသာမုစ္ဆာဒယော, ဒိဋ္ဌိယာ ဂါဟပရာမာသမိစ္ဆာဘိနိဝေသဝိသုကဝိပ္ဖန္ဒိတဝိပရီတဒဿနာဒယော, ဒုစ္စရိတဿ တိရစ္ဆာနပေတ္တိဝိသယအသုရယောနိဂါမိတာဒယော အဝတ္ထာဝိသေသာ. စ-သဒ္ဒေန တေသံ ကာမတဏှာဒိရူပတဏှာဒိအတ္တာနုဒိဋ္ဌာဒိသဿတဂါဟာဒိကာယဒုစ္စရိတာဒိ- ပါဏာတိပါတာဒိပ္ပကာရဘေဒေါ သင်္ဂယှတိ.

'တဏှာဒီနံ သဘာဝဘေဒတော' ဟူသည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဒုစရိုက်တို့၏ တပ်မက်ခြင်း၊ ဖောက်ပြန်စွာ သိမြင်ခြင်း၊ မကောင်းသဖြင့် ကျင့်ခြင်းဟူသော သဘောတရားတို့၏ အပြားအားဖြင့် ခွဲခြားခြင်းကြောင့်တည်း။ 'အဝတ္ထာဘေဒတော' ဟူသည် တဏှာ၏ ဆန္ဒ၊ ပေမ၊ လောဘ၊ ရာဂ၊ နန္ဒီ၊ ပိပါသာ၊ မုစ္ဆာ အစရှိသော အခြေအနေများ၊ ဒိဋ္ဌိ၏ ဂါဟ၊ ပရာမာသ၊ မိစ္ဆာဘိနိဝေသ၊ ဝိသူက၊ ဝိပ္ဖန္ဒိတ၊ ဝိပရီတဒဿန အစရှိသော အခြေအနေများ၊ ဒုစရိုက်၏ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာ၊ အသူရကာယ်ဘုံသို့ လားခြင်း အစရှိသော ထူးခြားသောအခြေအနေများကြောင့်တည်း။ 'စ' သဒ္ဒါဖြင့် ထိုတဏှာစသည်တို့၏ ကာမတဏှာ၊ ရူပတဏှာ စသည်လည်းကောင်း၊ အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ၊ သဿတဂါဟ စသည်လည်းကောင်း၊ ကာယဒုစရိုက် စသည်လည်းကောင်း၊ ပါဏာတိပါတ စသော အပြားအားဖြင့် ခွဲခြားခြင်းကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။

၉၃. ဝိပုလန္တိ ဥဠာရံ, တေလာဒီဟိ စေဝ ဓနဓညာဒီဟိ စ ပဟူတသန္နိစယန္တိ အတ္ထော. သမ္ဗာဓာတိ ဇနသံမဒ္ဒသံဃဋာ.

၉၃. 'ဝိပုလံ' ဟူသည် ပြန့်ပြောသော၊ ဆီအစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရွှေငွေစပါး အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း များစွာ သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း ရှိသောဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သမ္ဗာဓာ' ဟူသည် လူတို့၏ တိုးဝှေ့ပွတ်တိုက်ခြင်းတည်း။

ဒဏ္ဍေန န ဟိံသတီတိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ ယံ ဒဏ္ဍနိဓာနံ, တံ ဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋနိဿိတံ. တဒုဘယဿာပိ ဖလံ ဒဿေန္တော ‘‘သော ပုဂ္ဂလော’’တိအာဒိမာဟ.

'ဒဏ္ဍေန န ဟိံသတိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဆိုအပ်သော အကြင်တုတ်၊ ဓားကို ချထားခြင်းသည် ဝဋ်နှင့်လည်းကောင်း၊ ဝိဝဋ်နှင့်လည်းကောင်း စပ်ယှဉ်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံ၏ အကျိုးကို ပြခြင်းငှါ 'သော ပုဂ္ဂလော' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။

၉၄. ကိဉ္စတိ [Pg.132] တံသမင်္ဂိနံ ဝိမဒ္ဒတီတိ ကိဉ္စနံ, ရာဂါဒိ, ပလိဗုန္ဓတိ ကုသလပ္ပဝတ္တိံ နိဝါရေတီတိ ပလိဗောဓော, ရာဂါဒိယေဝ, ကိဉ္စနမေဝ ပလိဗောဓော ကိဉ္စနပလိဗောဓော. အထ ဝါ ကိဉ္စနဉ္စ ပလိဗောဓော စ ကိဉ္စနပလိဗောဓော, အာမိသကိဉ္စိက္ခဉ္စ ရာဂါဒိသံကိလေသော စာတိ အတ္ထော.

၉၄. 'ကိဉ္စိ' ဟူသည် ထိုတရားနှင့် ပြည့်စုံသောသူကို နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် ရာဂစသည်ကို 'ကိဉ္စန' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကုသိုလ်၏ ဖြစ်ပွားခြင်းကို ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်သောကြောင့် ရာဂစသည်ကိုပင် 'ပလိဗောဓ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ ကိဉ္စနသည်သာလျှင် ပလိဗောဓဖြစ်၍ 'ကိဉ္စနပလိဗောဓ' ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကိဉ္စနသည်လည်းကောင်း၊ ပလိဗောဓသည်လည်းကောင်း 'ကိဉ္စနပလိဗောဓ' မည်၏၊ အာမိသ၏ အနည်းငယ်မျှသော အစိတ်အပိုင်းနှင့် ရာဂစသော ကိလေသာညစ်ညူးမှုဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

ဝိသေသိတန္တိ ဝိလောမံ, ဝိသမံ ကိရိယန္တိ အတ္ထော. ရာဇဘဏ္ဍန္တိ ဩရောဓေ သန္ဓာယ ဝဒန္တိ.

'ဝိသေသိတံ' ဟူသည် ဖောက်ပြန်သော၊ မညီညွတ်သော ပြုမူခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ရာဇဘဏ္ဍံ' ဟူသည် မောင်းမမိဿံတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်တော်မူသည်။

ယာစယောဂေါတိ ယာစနယောဂေါ, ယာစကာနံ မနောရထပရိပူရဏတော. တေနာဟ ‘‘ယာစိတဗ္ဗယုတ္တော’’တိ. ဒါနယုတ္တောတိ သတတံ ဒါနကိရိယာသမင်္ဂီ. ဒါနသံဝိဘာဂရတောတိ ဧတ္ထ ဒါနံ နာမ အတ္ထိကာနံ ယထာဓိပ္ပာယပဋိယတ္တပရိစ္စာဂေါ, သံဝိဘာဂေါ အတ္တနာ ပရိဘုဉ္ဇိတဗ္ဗတော အပ္ပမတ္တကတောပိ သံဝိဘဇနံ. ဣမေဟိ ခေါ…ပေ… ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဟောတိသဒ္ဒေန ‘‘သမန္နာဂတော’’တိ ပဒံ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ, န ‘‘သောတာပန္နော’’တိ ဒဿေတုံ ‘‘သောတာပန္နော…ပေ… ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ. တေဟိ ဓမ္မေဟိ သမန္နာဂမော ဟိ ဣဓ ဝိဓီယတိ, န သောတာပန္နဘာဝေါ, တေန သောတာပန္နလက္ခဏမေတေ ဓမ္မာ, န သောတာပန္နဘာဝလက္ခဏန္တိ ဒဿေတိ. တထာ ဟိ ‘‘သောတာပန္နေန…ပေ… လဗ္ဘမာနတံ ဒဿေတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

'ယာစယောဂေါ' ဟူသည် တောင်းခံခြင်းနှင့် လျော်ညီသော၊ တောင်းခံလာသူတို့၏ အလိုဆန္ဒကို ပြည့်စုံစေတတ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'ယာစိတဗ္ဗယုတ္တော' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဒါနယုတ္တော' ဟူသည် အစဉ်မပြတ် ပေးလှူခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ 'ဒါနသံဝိဘာဂရတော' ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဒါနဟူသည် အလိုရှိသောသူတို့အား အလိုအတိုင်း စီရင်၍ စွန့်ကြဲခြင်းဖြစ်၏၊ သံဝိဘာဂဟူသည် မိမိသုံးစွဲအပ်သော အရာမှ အနည်းငယ်မျှသော်လည်း ဝေဖန်၍ ပေးကမ်းခြင်းဖြစ်၏။ 'ဣမေဟိ ခေါ...ပ... ဟောတိ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ 'ဟောတိ' သဒ္ဒါဖြင့် 'သမန္နာဂတော' ဟူသော ပုဒ်ကို စပ်ယှဉ်အပ်၏၊ 'သောတာပန္နော' ဟူသော ပုဒ်နှင့် မစပ်ယှဉ်အပ်ကြောင်း ပြခြင်းငှါ 'သောတာပန္နော...ပ... ဟောတိ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ထိုတရားတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကိုသာ ဤနေရာ၌ ပြဋ္ဌာန်းအပ်၏၊ သောတာပန်ဖြစ်ခြင်းကို မပြဋ္ဌာန်းအပ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ဤတရားတို့သည် သောတာပန်၏ လက္ခဏာတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏၊ သောတာပန်ဖြစ်ခြင်း၏ လက္ခဏာမဟုတ်ကြောင်းကို ပြတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'သောတာပန္နေန...ပ... လဗ္ဘမာနတံ ဒဿေတိ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

၉၅. လပတိ ကထေတိ ဧတေနာတိ လပနံ, ဩဋ္ဌံ.

၉၅. ဤတန်ဆာဖြင့် ပြောဆိုတတ်၊ စကားဆိုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'လပနံ' ဟူသည် နှုတ်ခမ်းတည်း။

၉၇. မုဒိတောတိ ဒိဗ္ဗသမ္ပတ္တိယာ ပမုဒိတော.

၉၇. 'မုဒိတော' ဟူသည် နတ်တို့၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်သောသူတည်း။

၉၉. ကိဉ္စာပိ ဥဒတာရီတိ တရဏကိရိယာ အတီတဘာဝေန ဝုတ္တာ, တရဏမေဝ ပန ဂဟေတွာ အာဟ ‘‘ဩဃတရဏဿ အရိယမဂ္ဂကိစ္စတ္တာ’’တိ. ဧဝံ ဝိပ္ပမုတ္တော, ဝိမုတ္တောတိ စ ဧတ္ထ မုစ္စနကိရိယာယပိ ဝတ္တဗ္ဗံ.

၉၉. 'ကိဉ္စာပိ ဥဒတာရိ' ဟူရာ၌ ကူးမြောက်ခြင်း အပြုအမူကို အတိတ်ကာလအားဖြင့် မိန့်တော်မူသော်လည်း ကူးမြောက်ခြင်းကိုသာ ယူ၍ 'ဩဃဝဲဩဃမှ ကူးမြောက်ခြင်းသည် အရိယမဂ်၏ ကိစ္စဖြစ်သောကြောင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့ လွတ်မြောက်အပ်သော (ဝိပ္ပမုတ္တော)၊ လွတ်မြောက်သော (ဝိမုတ္တော) ဟူသော ဤပုဒ်တို့၌လည်း လွတ်မြောက်ခြင်း အပြုအမူကိုပင် ပြောဆိုအပ်၏။

၁၀၀. ပါတု-သဒ္ဒပုဗ္ဗကော ဘဝန္တိ-သဒ္ဒေါ သိယာ ဥပ္ပာဒပရိယာယော သိယာ အာဝိဘာဝပရိယာယောတိ ‘‘ပါတုဘဝန္တီ’’တိ ပဒဿ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ပကာသေန္တိ စာ’’တိ အတ္ထော ဝုတ္တော. ပါတုဘူတဓမ္မဿာတိ ဥပ္ပန္နဗောဓိပက္ခိယဓမ္မဿ, ဝိဘူတစတုသစ္စဓမ္မဿ ဝါ. နော ကလ္လောတိ န ယုတ္တော. သဟေတုဓမ္မန္တိ ဧတ္ထ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာဝ ဂဟိတာ, န ပစ္စယဓမ္မာတိ? နယိဒမေဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ပစ္စယဓမ္မာနမ္ပိ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝါနတိဝတ္တနတော. အထ ဝါ သဟေတုဓမ္မန္တိ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မော ပဓာနဘာဝေန ဝုတ္တော, ပစ္စယဓမ္မော ပန ဂုဏဘာဝေနာတိ ဧဝမေတ္ထ ဥဘယေသံ ဝုတ္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

၁၀၀. 'ပါတု' သဒ္ဒါ ရှေ့၌ရှိသော 'ဘဝန္တိ' သဒ္ဒါသည် ဖြစ်ခြင်းဟူသော ဝေါဟာရလည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းဟူသော ဝေါဟာရလည်း ဖြစ်နိုင်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပါတုဘဝန္တိ' ဟူသော ပုဒ်၏ 'ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ပြကုန်၏လည်းဖြစ်သည်' ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို မိန့်ဆိုအပ်သည်။ 'ပါတုဘူတဓမ္မဿ' ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဗောဓိပက္ခိယတရား ရှိသောသူအား၊ သို့မဟုတ် ထင်ရှားအပ်သော သစ္စာလေးပါးတရား ရှိသောသူအား။ 'နော ကလ္လော' ဟူသည် မလျောက်ပတ်။ 'သဟေတုဓမ္မံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ အကျိုးတရား (ပစ္စယုပ္ပန်တရား) တို့ကိုသာ ယူအပ်၏၊ အကြောင်းတရား (ပစ္စယတရား) တို့ကို မယူအပ်သလော? ဤသို့ မရှုမြင်အပ်ပေ၊ အကြောင်းတရားတို့သည်လည်း အကျိုးတရားဖြစ်ခြင်းမှ မလွန်မြောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် 'သဟေတုဓမ္မံ' ဟူရာ၌ အကျိုးတရားကို အဓိကအားဖြင့် မိန့်တော်မူ၍ အကြောင်းတရားကိုမူ အရန်အားဖြင့် မိန့်တော်မူ၏၊ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ နှစ်ပါးလုံးကိုပင် ဆိုအပ်သောအဖြစ်ကို သိအပ်၏။

အာရညကန္တိ [Pg.133] အာရညကင်္ဂသမန္နာဂတံ. အညာတောတိ ပရိစယဝသေန န ဉာတော, အသံသဋ္ဌောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘နိစ္စနဝေါ’’တိ.

'အာရညကံ' ဟူသည် အာရညကင်ဓုတင်နှင့် ပြည့်စုံသောသူတည်း။ 'အညာတော' ဟူသည် အကျွမ်းတဝင်ရှိခြင်းဖြင့် မသိအပ်သော၊ မရောနှောသောသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် 'နိစ္စနဝေါ' (အမြဲဆန်းသစ်သောသူ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။

ဗျာပါဒဝိဟိံသာဝိတက္ကဝိရဟေ ဝေရိပရိသင်္ကာယ အဘာဝေ အကိတ္တိပရိမုတ္တီတိ ဧဝမာဒီဟိပိ ကာရဏေဟိ ကောဓပ္ပဟာနေန သုခံ သုပတိ. ကောဓပရိဠာဟာဘာဝေါ ပန ပါကဋတရောတိ အာဟ ‘‘ကောဓ…ပေ… သယတီ’’တိ. ဝိသမူလဿာတိ ဧတ္ထ ဝိသသရိက္ခတာယ ‘‘ဝိသ’’န္တိ ဒုက္ခံ အဓိပ္ပေတန္တိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခဝိပါကဿာ’’တိ. သုခန္တိ စေတသိကသုခံ. အက္ကုဋ္ဌဿ ပစ္စက္ကောသိတွာ စ ပစ္စက္ကောသနဟေတု ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ယောဇနာ.

ပျက်စီးစေလိုခြင်း (ဗျာပါဒ)၊ ညှဉ်းဆဲလိုခြင်း (ဝိဟိံသာ) ဟူသော ကြံစည်မှုတို့မှ ကင်းခြင်း၊ ရန်သူ၏ ဘေးကို စိုးရိမ်ခြင်းမရှိခြင်း၊ အသရေပျက်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ခြင်း အစရှိသော အကြောင်းတို့ကြောင့် ဒေါသကို ပယ်ခြင်းဖြင့် ချမ်းသာစွာ အိပ်ရ၏။ ဒေါသပူလောင်မှု မရှိခြင်းသည်သာ ပို၍ ထင်ရှားသောကြောင့် 'ကောဓ...ပ... သယတိ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'ဝိသမူးလဿ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ အဆိပ်နှင့်တူသောကြောင့် 'ဝိသ' ဟူသည် ဆင်းရဲခြင်းကို ဆိုလိုသည်ဟု ပြခြင်းငှါ 'ဒုက္ခဝိပါကဿ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ 'သုခံ' ဟူသည် စေတသိကသုခတည်း။ ဆဲရေးအပ်သောသူသည် ပြန်လည်၍ ဆဲရေးပြီးလျှင် ပြန်လည်ဆဲရေးခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်၏ ဟု စပ်ယှဉ်အပ်သည်။

၁၀၁. သလ္လုဗ္ဗာဟနံ သလ္လုဒ္ဓရဏံ.

၁၀၁. 'သလ္လုဗ္ဗာဟနံ' ဟူသည် ငြောင့်ကို နုတ်ခြင်းတည်း။

ဝိသယဘေဒေန, ပဝတ္တိအာကာရဘေဒေန စ အနေကဘေဒတ္တာ ကာမသညာယ ဝုတ္တံ ‘‘ယာယ ကာယစီ’’တိ.

အာရုံ၏ အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပုံအခြင်းအရာ၏ အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း များစွာသော အပြားရှိသောကြောင့် ကာမသညာကို ရည်ညွှန်း၍ 'ယာယ ကာယစိ' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

ဒါနမုခေနာတိ ဒါနေန မုခဘူတေန, ဒါနံ ပမုခံ ကတွာတိ အတ္ထော.

'ဒါနမုခေန' ဟူသည် မျက်နှာဖုံးဖြစ်သော အလှူဖြင့်၊ အလှူကို ရှေ့သွားပြု၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

‘‘အရိယမဂ္ဂသမ္ပာပနဝသေနာ’’တိ ဣမိနာ အနုကမ္ပာနုဒ္ဒယာနံ ဧကန္တာနဝဇ္ဇတမေဝ ဝိဘာဝေတိ. ‘‘အနုကမ္ပာ’’တိ ပဒဿတ္ထဝိဝရဏံ ‘‘ကရုဏာယနာ’’တိ, ဣတရဿ ‘‘မေတ္တာယနာ’’တိ.

'အရိယမဂ်သို့ ရောက်စေခြင်း အစွမ်းဖြင့်' ဟူသော ဤစကားဖြင့် အနုကမ္ပာနှင့် အနုဒ္ဒယာတို့၏ စင်စစ် အပြစ်မရှိသောအဖြစ်ကိုသာ ထင်ရှားစေသည်။ 'အနုကမ္ပါ' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကား 'ကရုဏာယနာ' ဖြစ်၏၊ အခြားတစ်ပါး (အနုဒ္ဒယာ) ၏ အဓိပ္ပာယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကား 'မေတ္တာယနာ' ဖြစ်၏။

၁၀၂. ပကတိအာဒီတိ အာဒိသဒ္ဒေန အဏုဣဿရပဇာပတိပုရိသကာလာဓိဋ္ဌာယကာရိအာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ.

၁၀၂. 'ပကတိအာဒီ' ဟူရာ၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် မြူမှုန် (အဏု)၊ တန်ခိုးရှင် (ဤသရ)၊ ပဇာပတိ၊ ပုရိသ၊ ကာလ၊ အဓိဋ္ဌာယကာရီ အစရှိသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူ၏။

ကာမေသူတိ ကာမဂုဏေသု ရူပါဒိဝိသယေသု.

'ကာမေသု' ဟူသည် ကာမဂုဏ်တို့၌ ဖြစ်ကုန်သော ရူပါရုံ စသော အာရုံတို့၌တည်း။

ဗဟလကိလေသတာယာတိ ဗဟုလကိလေသဘာဝေန. ပုဗ္ဗဟေတုမန္ဒတာယာတိ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယဿ ကုသလဿ အကတတ္တာ.

'ဗဟလကိလေသတာယာ' ဟူသည် ကိလေသာ ထူပြောလှသောအဖြစ်ကြောင့်တည်း။ 'ပုဗ္ဗဟေတုမန္ဒတာယာ' ဟူသည် ဝိဝဋ်၏ ဥပနိဿယဖြစ်သော ကုသိုလ်တရားကို မပြုအပ်သောကြောင့်တည်း။

စိတ္တဝူပသမဘာဝနာယာတိ စိတ္တဝူပသမကရဘာဝနာယ သမထဝိပဿနာယ.

'စိတ္တဝူပသမဘာဝနာယာ' ဟူသည် စိတ်ကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သော ပွားများခြင်းဖြစ်သော သမထ၊ ဝိပဿနာတို့ဖြင့်တည်း။

ပရိဿယာ သီလာဒိပရိပူရဏဿ ပရိဗန္ဓဘူတာ ကိလေသာ ဧဝ. အနရိယာ ပညာသီသံ ဥက္ခိပိတွာ ဌာတုမေဝ န သက္ကောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဉာဏသိရေန အဓောသိရာ ဟုတွာ’’တိ.

ဘေးရန် (ပရိဿယ) တို့ဟူသည် သီလစသည်ကို ပြည့်စုံစေခြင်းအား ပိတ်ပင်တတ်သော ကိလေသာတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ မသူတော်တို့သည် ပညာဦးခေါင်းကို မော့၍ ရပ်တည်ခြင်းငှါပင် မစွမ်းနိုင်ကြကုန်၊ ထို့ကြောင့် 'ဉာဏ်ဦးခေါင်းဖြင့် အောက်သို့ ဦးခေါင်းစိုက်သည်ဖြစ်၍' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

၁၀၃. ဘဂဝတော, ဘိက္ခုသံဃဿ စ ဝသနယောဂျဘာဝေါ, တေဟိ နိဝုတ္ထဘာဝေါ စ တဿ သာတိသယော ဝဏ္ဏောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဌမဂါထာယ ဇေတဝနဿ ဝဏ္ဏံ ကထေတွာ’’တိ. ဝုတ္တဉှေတံ –

၁၀၃. မြတ်စွာဘုရားနှင့် သံဃာတော်တို့၏ သီတင်းသုံးရန် လျောက်ပတ်သောအဖြစ်လည်းကောင်း၊ ထိုအရှင်မြတ်တို့ သီတင်းသုံးတော်မူသောအဖြစ်လည်းကောင်း ထိုကျောင်းတော်၏ အလွန်ထူးကဲသော ဂုဏ်ကျေးဇူးဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် 'ပထမဂါထာဖြင့် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို မိန့်ဆိုတော်မူ၍' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤသို့လည်း မိန့်တော်မူအပ်၏ -

‘‘ဂါမေ [Pg.134] ဝါ ယဒိ ဝါရညေ, နိန္နေ ဝါ ယဒိ ဝါ ထလေ;

ယတ္ထ အရဟန္တော ဝိဟရန္တိ, တံ ဘူမိရာမဏေယျက’’န္တိ. (ဓ. ပ. ၉၈;

ထေရဂါ. ၉၉၁);

'ရွာ၌ဖြစ်စေ၊ တော၌ဖြစ်စေ၊ မြေနိမ့်၌ဖြစ်စေ၊ ကုန်းမြင့်၌ဖြစ်စေ အကြင်အရပ်၌ ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ သီတင်းသုံးတော်မူကုန်၏၊ ထိုမြေအရပ်သည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိ၏။'

ဣဓ ဓမ္မသဒ္ဒေါ သမာဓိပရိယာယော ‘‘ဧဝံဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော’’တိအာဒီသု (ဒီ. နိ. ၂.၁၃; မ. နိ. ၃.၁၉၈; သံ. နိ. ၅.၃၇၈) ဝိယာတိ အာဟ ‘‘ဓမ္မောတိ သမာဓီ’’တိ သမာဓိပက္ခိကာ ဓမ္မာ သတိဝါယာမာ.

ဤနေရာ၌ ဓမ္မသဒ္ဒါသည် “ဧဝံဓမ္မာ တေ ဘဂဝန္တော” အစရှိသော (ဒီ၊ နိ၊ ၂။၁၃၊ မ၊ နိ၊ ၃။၁၉၈၊ သံ၊ နိ၊ ၅။၃၇၈) တို့၌ကဲ့သို့ သမာဓိ၏ ပရိယာယ် (ဝေဝုစ်) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဓမ္မောတိ သမာဓိ” (ဓမ္မဟူသည် သမာဓိတည်း) ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သမာဓိ၏ အဖို့အစု၌ ပါဝင်သော တရားတို့ဟူသည် သတိနှင့် ဝါယာမတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

နာနုဂစ္ဆေယျာတိ နာနုတသေယျ. အနုတသနမေဝ ဟိ တဏှာဒိဋ္ဌီဟိ အနုဂမနံ. ပဋိဝိပဿေယျာတိ ဝိပဿနာသမ္မသနမာဟ. ယမကတော, ဟိ ခဏိကတော, ပဋိပါဋိတော စ သမ္မသနံ ဝိပဿနာယပိ သမ္မသနတော ပဋိဝိပဿနာ နာမ. သာ ဟိ ဝိပဿနာယ ဒိဋ္ဌိဥဂ္ဃာဋနမာနသမုဂ္ဃာဋနနိကန္တိပရိယာဒါနဟေတုတာယ ဝိသေသတော ပဋိပက္ခေန အသံဟီရအသံကုပ္ပနဟေတုဘူတာ ပရိဗြူဟနာ ဟောတိ. ‘‘ပုနပ္ပုနံ…ပေ… အပ္ပေန္တော’’တိ ဧတေန နိဗ္ဗာနာရမ္မဏဓမ္မာနုဗြူဟနံ ယထာ ‘‘ဗြူဟေတာ သုညာဂါရာန’’န္တိ (မ. နိ. ၁.၆၄) ဒဿေတိ.

“နာနုဂစ္ဆေယျ”ဟူသည် တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် အဖန်ဖန် မတောင့်တရာ။ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် အဖန်ဖန် တောင့်တခြင်းသည်သာလျှင် အစဉ်လိုက်ခြင်း (အနုဂမန) ဖြစ်၏။ “ပဋိဝိပဿေယျ”ဟူသည် ဝိပဿနာဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်းကို မိန့်တော်မူသည်။ စုံစုံ (ယမက) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခဏ (ခဏိက) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အစဉ် (ပဋိပါဋိ) အားဖြင့်လည်းကောင်း သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်းသည် ဝိပဿနာ၌လည်း သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် “ပဋိဝိပဿနာ” မည်၏။ ထိုပဋိဝိပဿနာသည် ဝိပဿနာဖြင့် ဒိဋ္ဌိကို နုတ်ပယ်ခြင်း၊ မာနကို အမြစ်ပြတ်နုတ်ခြင်း၊ နိကန္တိ (သာယာမှု) ကို ကုန်ခန်းစေခြင်းတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အထူးသဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ဖြင့် မတုန်လှုပ်ခြင်း၊ မပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ပွားများအားထုတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ “ပုနပ္ပုနံ...ပေ... အပ္ပေန္တော”ဟူသော ဤစကားဖြင့် “ဗြူဟေတာ သုညာဂါရာနံ” (မ၊ နိ၊ ၁။၆၄) ဟု ပြသကဲ့သို့ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော တရားတို့ကို တိုးပွားစေခြင်းကို ပြတော်မူသည်။

ယံ ကိဉ္စိ အပဒိသိတွာ ပဋိညာဒါနံ သင်္ဂရော. သော ပန အတ္တနော ကိစ္စဝိသေသံ အပဒိသိတွာ မိတ္တသန္ထဝဝသေန ဝါ ကာလာဂမနံ အပဒိသိတွာ ကိဉ္စိက္ခာနုပ္ပဒါနေန ဝါ ပဋိဗာဟကရဏံ အပဒိသိတွာ ဗလဂ္ဂဗောဓဝသေန ဝါ သိယာတိ တဿ မိတ္တကရဏာဒိပရိယာယတံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သင်္ဂရောတိ…ပေ… နာမ’’န္တိ. ဧဝံ ပဋိပန္နတ္တာတိ ဧဝံ အနိစ္စသညာမုခေန တိယဒ္ဓကေသု သင်္ခါရေသု အပ္ပမာဒပ္ပဋိပတ္တိယာ ပဋိပန္နတ္တာ.

တစ်ခုခုကို အကြောင်းပြ၍ ကတိကဝတ်ပြုခြင်းသည် “သံဂရ” (ကတိပြုခြင်း) မည်၏။ ထိုသံဂရသည်လည်း မိမိ၏ အမှုကိစ္စထူးကို အကြောင်းပြ၍သော်လည်းကောင်း၊ မိတ်ဆွေအင်္ဂါ၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ အချိန်ကာလ ရောက်လာခြင်းကို အကြောင်းပြ၍သော်လည်းကောင်း၊ နည်းငယ်မျှသော ဥစ္စာကို ပေးခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဆီးတားခြင်းကို အကြောင်းပြ၍သော်လည်းကောင်း၊ အင်အားအစွမ်းကို သိစေခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်နိုင်၏။ ထိုသံဂရ၏ မိတ်ဆွေဖွဲ့ခြင်း အစရှိသော ဝေဝုစ်အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍ “သံဂရောတိ...ပေ... နာမံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “ဧဝံ ပဋိပန္နတ္တာ”ဟူသည် ဤသို့ အနိစ္စသညာ၏အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော ကာလ၌ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့အပေါ်၌ အပ္ပမာဒပဋိပတ်ဖြင့် ကျင့်ဆောင်ထားသောကြောင့် ဖြစ်၏။

ဒိဗ္ဗစက္ခု သုဝိသုဒ္ဓန္တိ သာဝသေသာ ဒေသနာတိ အာဟ ‘‘ယံ သစ္ဆိကရောတီ’’တိ. ရူပါယတနဉှေတ္ထ အဓိပ္ပေတံ.

“ဒိဗ္ဗစက္ခု သုဝိသုဒ္ဓံ” ဟူသည် အကြွင်းရှိသော ဒေသနာဖြစ်သောကြောင့် “ယံ သစ္ဆိကရောတိ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ ရူပါယတနကို ရည်ရွယ်သည်။

၁၀၄. အန္တန္တိ သင်္ခါရာနံ ပါရိမန္တဘူတံ. ဝေဒါနန္တိ မဂ္ဂဉာဏဝေဒါနမေဝ. အရဟတ္တာဓိဂမေန အန္တံ ပရိယောသာနံ ဂတတ္တာ. ကမ္မဝိပါကဝဋ္ဋာနံ, ကိလေသဝဋ္ဋဿာပိ စ ဥဿဒေန ဥပစယေန ဥဿဒါ, ရာဂါဒယော.

၁၀၄. “အန္တံ”ဟူသည် သင်္ခါရတရားတို့၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားဖြစ်သော တရားတည်း။ “ဝေဒါနံ”ဟူသည် မဂ်ဉာဏ်တည်းဟူသော ဝေဒတို့၏သာတည်း။ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်းဖြင့် အဆုံးအမစွန်သို့ ရောက်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ “ဥဿဒါ”ဟူသည် ကမ္မဝဋ်၊ ဝိပါကဝဋ်၊ ကိလေသဝဋ်တို့၏ စည်ပင်ပွားများခြင်း (ဥဿဒ၊ ဥပစယ) အားဖြင့် ရာဂအစရှိသော တရားတို့တည်း။

သုက္ကောဘာသတာယ သုက္ကာ, အဘိဝိသိဋ္ဌဂ္ဂဟာ. သဗ္ဗာနိ ဝါ တာရကရူပါနိ သုက္ကာ. ဝိန္ဒတီတိ ဥပလဘတိ, ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ အတ္ထော.

ဖြူစင်တောက်ပသော အရောင်ရှိသောကြောင့် “သုက္ကာ” (ဖြူစင်သော ကြယ်တို့) မည်ကုန်၏။ ထူးကဲစွာ ယူအပ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ကြယ်အားလုံးတို့သည် “သုက္ကာ” မည်ကုန်၏။ “ဝိန္ဒတိ”ဟူသည် ရ၏၊ ထိုးထွင်း၍ သိ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

‘‘အဇ္ဈတ္တံ ဝိပဿနာဘိနိဝေသော ဟောတီ’’တိ ဣဒံ ‘‘သကေသု ဓမ္မေသူ’’တိ ပါရဂုဘာဝဿ ဝိသေသိတတ္တာ ဝုတ္တံ, တဉ္စ ခေါ အဘိနိဝေသေနေဝ ဒေသိတံ. ‘‘သဗ္ဗံ[Pg.135], ဘိက္ခဝေ, အဘိညေယျ’’န္တိ (သံ. နိ. ၄.၄၆; ပဋိ. မ. ၁.၃) ဝုတ္တံ. ပါရဂုတာ စ တေသံ ခန္ဓာနံ ပရိညာဘိသမယဝသေန ဟောတိ. တတော စ နေသံ ဟေတုဘူတသမုဒယေ, တဒပ္ပဝတ္တိလက္ခဏေ နိရောဓေ, နိရောဓဂါမိနိယာ ပဋိပဒါယ စ ပဟာနသစ္ဆိကိရိယာဘာဝနာဘိသမယပါရိပူရိဝသေန ဣတရသစ္စေသုပိ ပါရဂုဘာဝေါ ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတိ. သဗ္ဗသော ဟိ သကအတ္တဘာဝဗောဓေနပိ စတုသစ္စာဘိသမယော ဟောတိယေဝ. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ဣမသ္မိံယေဝ ဗျာမမတ္တေ ကဠေဝရေ သသညိမှိ သမနကေ လောကဉ္စ ပညပေမိ, လောကသမုဒယဉ္စာ’’တိအာဒိ (သံ. နိ. ၁.၁၀၇; အ. နိ. ၄.၄၅). အထ ဝါ သကေသု ဓမ္မေသူတိ အတ္တနော ဓမ္မေသု. အတ္တဓမ္မာ နာမ အတ္ထကာမဿ ကုလပုတ္တဿ သီလာဒိဓမ္မာ. သီလသမာဓိပညာဒယော ဟိ ဝေါဒါနဓမ္မာ ဧကန္တဟိတသုခသမ္ပာဒနတော ပုရိသဿ သကဓမ္မာ နာမ, န အနတ္ထာဝဟာ သံကိလေသဓမ္မာ ဝိယ ပရဓမ္မာ. တေသံ သီလာဒီနံ ပါရိပူရိယာ ပါရံ ပရိယန္တံ ဂတောတိ ပါရဂူ. ‘‘အက္ကုလ ပက္ကုလ’’ဣတိ ဧဝံ ဝိဟိံသနကပယောဂံ. အဇကလာပေန (ဥဒါ. ၇) ဟိ တဒါ ဘဂဝန္တံ ဘီသာပေတုကာမေန ကတံ ယက္ခဂဇ္ဇိတံ ‘‘အက္ကုလ ပက္ကုလ’’ ဣတိ ဣမိနာ အာကာရေန သတ္တာနံ သောတပထံ အဂမာသိ, တသ္မာ တံ ‘‘အက္ကုလံ ပက္ကုလကရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

“အဇ္ဈတ္တံ ဝိပဿနာဘိနိဝေသော ဟောတိ”ဟူသော ဤစကားကို “သကေသု ဓမ္မေသု”ဟူသော ပါရဂူအဖြစ်၏ ထူးခြားချက်ကြောင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုစကားကိုလည်း အဘိနိဝေသ (နှလုံးသွင်းစွဲလမ်းခြင်း) ဖြင့်သာ ဟောတော်မူအပ်၏။ “သဗ္ဗံ၊ ဘိက္ခဝေ၊ အဘိညေယျံ” (ရဟန်းတို့၊ ခပ်သိမ်းသောတရားကို ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိအပ်၏) ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ ထိုခန္ဓာတို့၏ ပါရဂူဖြစ်ခြင်းသည် ပရိညာဘိသမယ (ပိုင်းခြားသိခြင်း) အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုခန္ဓာတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော သမုဒယ၌လည်းကောင်း၊ ထိုခန္ဓာတို့ မဖြစ်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော နိရောဓ၌လည်းကောင်း၊ နိရောဓသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ပဋိပဒါ၌လည်းကောင်း ပဟာန၊ သစ္ဆိကိရိယာ၊ ဘာဝနာ အဘိသမယတို့ ပြည့်စုံခြင်းအစွမ်းဖြင့် ကြွင်းသော သစ္စာတို့၌လည်း ပါရဂူဖြစ်ခြင်းကို မိန့်ဆိုပြီးဖြစ်သည်သာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မိမိ၏ အတ္တဘောကို ခပ်သိမ်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိခြင်းဖြင့်လည်း သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (သစ္စာဘိသမယ) ဖြစ်သည်သာတည်း။ ထို့ကြောင့် “သညာရှိသော၊ စိတ်ရှိသော ဤတစ်လံမျှရှိသော ကိုယ်၌သာလျှင် လောကကိုလည်းကောင်း၊ လောက၏ ဖြစ်ကြောင်းကိုလည်းကောင်း ပညတ်အံ့” အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် “သကေသု ဓမ္မေသု”ဟူသည် မိမိ၏ တရားတို့၌တည်း။ အကျိုးစီးပွားကို အလိုရှိသော အမျိုးကောင်းသား၏ သီလစသော တရားတို့ကို “အတ္တဓမ္မ” မည်၏။ သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ အစရှိသော စင်ကြယ်ကြောင်း (ဝေါဒါန) တရားတို့သည် စင်စစ် အကျိုးစီးပွားနှင့် ချမ်းသာကို ပြီးစေသောကြောင့် ပုဂ္ဂိုလ်၏ “သကဓမ္မ” (မိမိတရား) မည်ကုန်၏။ အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်တတ်သော ကိလေသာ (သံကိလေသ) တရားတို့ကဲ့သို့ “ပရဓမ္မ” (သူတစ်ပါးတရား) မဟုတ်ကုန်။ ထိုသီလစသည်တို့ကို ပြည့်စုံစေခြင်းဖြင့် တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်သောကြောင့် “ပါရဂူ” မည်၏။ “အက္ကုလ ပက္ကုလ”ဟူသည် ဤသို့ ညှဉ်းဆဲခြင်း ပယောဂတည်း။ ထိုစဉ်အခါက မြတ်စွာဘုရားအား ထိတ်လန့်စေလိုသော အဇကလာပဘီလူး ပြုလုပ်အပ်သော ဘီလူးဟောက်သံသည် “အက္ကုလ ပက္ကုလ”ဟူသော ဤအခြင်းအရာအားဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ နားလမ်းသို့ ရောက်ရှိခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအသံကို “အက္ကုလ ပက္ကုလကရဏ” ဟု ဆိုအပ်၏။

နာဘိနန္ဒတီတိ ‘‘အယံ မံ ဒဋ္ဌုံ အာဂတာ’’တိ န တုဿတိ. ယသ္မာ ပန ‘‘ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၁.၈၈) ဝိယ သမ္ပဋိစ္ဆနတ္ထောပိ အဘိနန္ဒသဒ္ဒေါ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တေန န သမ္ပဋိစ္ဆတီ’’တိ. န သောစတီတိ ‘‘မယာ အသမ္မောဒိတာ ဂစ္ဆတီ’’တိ န စိတ္တသန္တာပံ အာပဇ္ဇတိ. ‘‘သင်္ဂါ သင်္ဂါမဇိံ မုတ္တ’’န္တိ ဣဒံ အဘိနန္ဒသောစနာနံ အဘာဝဿ ကာရဏဝစနံ.

“နာဘိနန္ဒတိ”ဟူသည် “ဤသူသည် ငါ့အား ဖူးမြော်ရန် လာ၏” ဟု မနှစ်သက်ခြင်းတည်း။ “ဘဂဝတော ဘာသိတံ အဘိနန္ဒီ” အစရှိသော (မ၊ နိ၊ ၁။၈၈) တို့၌ကဲ့သို့ လက်ခံခြင်းအနက်၌လည်း အဘိနန္ဒသဒ္ဒါ ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် “စိတ်ဖြင့် လက်မခံ” ဟု မိန့်တော်မူသည်။ “န သောစတိ”ဟူသည် “ငါနှင့် မဝမ်းမြောက်ဘဲ သွားလေပြီ” ဟု စိတ်ပူပန်ခြင်းသို့ မရောက်ခြင်းတည်း။ “သင်္ဂါ သင်္ဂါမဇိံ မုတ္တံ”ဟူသော ဤစကားသည် နှစ်သက်ခြင်း၊ စိုးရိမ်ခြင်းတို့ မရှိခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြသော စကားတည်း။

တေနာတိ ဥဒကေ နှာနေန. တေနေဝါဟ ‘‘န ဥဒကေန သုစီ ဟောတီ’’တိ. တဿတ္ထော – ဥဒကုမ္မုဇ္ဇနာဒိနာ နေဝ သတ္တာနံ သုစိ ပါပတော သုဒ္ဓိ နာမ ဟောတီတိ. ဥဒကုမ္မုဇ္ဇနာဒီနိ ဟိ ဣဓ ဥတ္တရပဒလောပေန ‘‘ဥဒက’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဥဒကေနာတိ ဝါ ဥမ္မုဇ္ဇနာဒိကိရိယာသာဓနဘူတေန ဥဒကေန သတ္တာနံ သုစိ ပါပသုဒ္ဓိ န ဟောတီတိ. အထ ဝါ သုစိတေန ယထာဝုတ္တေန ဥဒကေန ပါပမလတော သုဒ္ဓေါ နာမ သတ္တော န ဟောတီတိ. ယဒိ သိယာ, သဗ္ဗေသမေဝ မစ္ဆဗန္ဓာနံ ပါပသုဒ္ဓိ သိယာ. တေနာဟ ‘‘ဗဟွေတ္ထ နှာယတီ ဇနော’’တိ. မာတုဃာတာဒိပါပကမ္မကာရီနံ, အညေသဉ္စ ဂေါမဟိံသာဒီနံ ဥဒကံ ဩရောဟန္တာနံ အန္တမသော မစ္ဆကစ္ဆပေ ဥပါဒါယ သဗ္ဗေသမ္ပိ ပါပသုဒ္ဓိ သိယာ[Pg.136], န ပနေဝံ ဟောတိ. ကသ္မာ? နှာနီယပါပဟေတူနံ အပ္ပဋိပက္ခဘာဝတော. ယဉှိ ယံ ဝိနာသေတိ, သော တဿ ပဋိပက္ခော. ယထာ အာလောကော အန္ဓကာရဿ, ဝိဇ္ဇာ အဝိဇ္ဇာယ, န ဧဝံ နှာနံ ပါပဿ, တသ္မာ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ ‘‘န ဥဒကေန သုစီ ဟောတီ’’တိ. ယေန ပန သုစိ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယမှိ သစ္စဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သစ္စန္တိ ဝစီသစ္စဉ္စ ဝိရတိသစ္စဉ္စ. အထ ဝါ သစ္စန္တိ ဉာဏသစ္စဉ္စေဝ ပရမတ္ထသစ္စဉ္စ. ဓမ္မောတိ သေသော အရိယဓမ္မော. သစ္စဿ ပနေတ္ထ ဝိသုံ ဂဟဏံ တဿ ဗဟုကာရတာဒဿနတ္ထံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝ.

“တေန”ဟူသည် ရေချိုးခြင်းဖြင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် “န ဥဒကေန သုစိ ဟောတိ” (ရေဖြင့် စင်ကြယ်သည်မဟူ) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ ၎င်း၏အနက်ကား ရေ၌ငုပ်ခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့အား စင်ကြယ်ခြင်း မည်သော အကုသိုလ်မှ စင်ကြယ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ဟူ၏။ ဤနေရာ၌ ရေ၌ငုပ်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကို နောက်ပုဒ်ကို ချေခြင်း (ဥတ္တရပဒလောပ) အားဖြင့် “ဥဒက” (ရေ) ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ သို့မဟုတ် “ဥဒကေန”ဟူသည် ငုပ်ခြင်းစသော ကိရိယာ၏ ပြီးမြောက်ကြောင်းဖြစ်သော ရေဖြင့် သတ္တဝါတို့အား စင်ကြယ်ခြင်း မည်သော အကုသိုလ်မှ စင်ကြယ်ခြင်းသည် မဖြစ်ဟူ၏။ သို့မဟုတ် စင်ကြယ်လှစွာသော ဆိုအပ်ပြီးသော ရေဖြင့် သတ္တဝါသည် အကုသိုလ်ညစ်ကြေးမှ စင်ကြယ်သည်မမည်ဟူ၏။ အကယ်၍ ရေဖြင့် စင်ကြယ်ပါမူ ငါးဖမ်းသမား အားလုံးတို့အားလည်း အကုသိုလ်မှ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် “ဗဟွေတ္ထ နှာယတီ ဇနော” (ဤရေ၌ လူအများ ရေချိုးကြကုန်၏) ဟု မိန့်တော်မူသည်။ မိခင်ကို သတ်ခြင်း စသော ယုတ်မာသော ကံကို ပြုလုပ်ကြကုန်သော သူတို့၊ နွားတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်သော အခြားသူတို့သည် ရေသို့ သက်ဆင်းကြရာ၌ အနည်းဆုံး ငါး၊ လိပ်တို့ကို အစပြု၍ အားလုံးသော သတ္တဝါတို့အား အကုသိုလ်မှ စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်ရာ၏၊ သို့သော် ထိုသို့ မဖြစ်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ရေချိုးခြင်းသည် အကုသိုလ်အကြောင်းတရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ အကြင်တရားသည် အကြင်တရားကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ထိုတရားသည် ၎င်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ အလင်းရောင်သည် အမှောင်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဝိဇ္ဇာသည် အဝိဇ္ဇာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ရေချိုးခြင်းသည် အကုသိုလ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် “ရေဖြင့် မစင်ကြယ်နိုင်” ဟု ဤနေရာ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ချအပ်၏။ အကြင်တရားဖြင့် စင်ကြယ်၏၊ ထိုတရားကို ပြခြင်းငှာ “ယမှိ သစ္စဉ္စ” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ “သစ္စာ”ဟူသည် ဝစီသစ္စာနှင့် ဝိရတိသစ္စာတည်း။ သို့မဟုတ် “သစ္စာ”ဟူသည် ဉာဏ်သစ္စာနှင့် ပရမတ္ထသစ္စာတည်း။ “ဓမ္မ”ဟူသည် ကြွင်းသော အရိယဓမ္မတည်း။ ဤနေရာ၌ သစ္စာကို သီးခြားထုတ်၍ ယူခြင်းမှာ ထိုသစ္စာ၏ ကျေးဇူးများပုံကို ပြခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော စကားသည် နားလည်လွယ်လှ၏။

ဇာတိဗလနိသေဓကန္တိ ဇာတိမတ္တဗြာဟ္မဏာနံ ဘောဝါဒိကာနံ ပဋိသေဓကံ. ဇာတိဝါဒဿ ဝါ နိသေဓကံ, ‘‘န ဇစ္စာ ဗြာဟ္မဏော ဟောတီ’’တိ (သု. နိ. ၆၅၅) ဟိ ဝုတ္တံ. ထေရော ဟိ တထာဝါဒေန တေ အနိဂ္ဂဏှန္တောပိ နိဂ္ဂဏှန္တော ဝိယ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

“ဇာတိဗလနိသေဓကံ”ဟူသည် ဇာတ်မျှဖြင့်သာ ဗြာဟ္မဏဖြစ်၍ “ဘောဝါဒီ” (ဟေ့ ဟူသော စကားရှိသူ) ဖြစ်ကုန်သော ဗြာဟ္မဏတို့ကို တားမြစ်ပယ်ဖျက်ခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဇာတ်ဝါဒကို တားမြစ်ပယ်ဖျက်ခြင်း ဖြစ်၏။ “န ဇစ္စာ ဗြာဟ္မဏော ဟောတိ” (ဇာတ်ဖြင့် ဗြာဟ္မဏ မဖြစ်နိုင်) ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ မထေရ်သည် ထိုသို့ ပြောဆိုခြင်းဖြင့် ထိုသူတို့ကို မနှိမ်နင်းသော်လည်း နှိမ်နင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူသည်။

၁၀၅. ဝိမုတ္တိယန္တိ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတုယံ.

၁၀၅. “ဝိမုတ္တိယံ”ဟူသည် အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်၌တည်း။

သဝါသနန္တိ ဧတ္ထ ခီဏာသဝဿာပိ အခီဏာသဝသဒိသကာယဝစီပယောဂဟေတုဘူတာ သန္တာနေ ကိလေသဘာဝနာ ဝါသနာ နာမ အာယသ္မတော ပိလိန္ဒဝစ္ဆဿ (အ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၁.၂၁၅; ဓ. ပ. အဋ္ဌ. ၂.ပိလိန္ဒဝစ္ဆတ္ထေရဝတ္ထု) ဝသလဝေါဟာရော ဝိယ, သဟ ဝါသနာယာတိ သဝါသနံ, ဘာဝနပုံသကဉ္စေတံ ‘‘ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၇၀) ဝိယ. ယထာဝုတ္တဝါသနမ္ပိ အသေသေတွာတိ အတ္ထော. ကုမ္မဂ္ဂပရိဟရဏဝသေန မဂ္ဂသမ္ပဋိပတ္တီတိ မဂ္ဂေ ကုသလော အမဂ္ဂေပိ ကုသလော ဧဝ ဟောတိ. ဘဂဝါ ပန သဗ္ဗညုတာယ သဗ္ဗတ္ထေဝ ကုသလောတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂေ စ အမဂ္ဂေ စ ကောဝိဒေါ’’တိ.

“သဝါသနံ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း အာသဝေါမကုန်သေးသော သူနှင့်တူသော ကိုယ်, နှုတ်တို့၏ လုံ့လကို ဖြစ်စေတတ်သော သန္တာန်၌ ကိလေသာ၏ အလေ့အကျင့်သည် “ဝါသနာ” မည်၏။ အရှင်ပိလိန္ဒဝစ္ဆ၏ “ဖျင်းအိုး” ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်း ကဲ့သို့တည်း။ ဝါသနာနှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် “သဝါသနံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤ “သဝါသနံ” ဟူသော ပုဒ်သည် “ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တိ” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဘာဝနပုင်္သကလိင် ဖြစ်၏။ ဖော်ပြပါ ဝါသနာကိုလည်း အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ခြင်းကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ လမ်းမှားကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် လမ်းမှန်သို့ လျှောက်လှမ်းခြင်းကြောင့် လမ်း၌လည်း ကျွမ်းကျင်၏၊ လမ်းမဟုတ်သည်၌လည်း ကျွမ်းကျင်သည်သာ ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကြောင့် ခပ်သိမ်းသော အရာ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသောကြောင့် “မဂ္ဂေ စ အမဂ္ဂေ စ ကောဝိဒေါ (လမ်း၌လည်းကောင်း၊ လမ်းမဟုတ်သည်၌လည်းကောင်း ကျွမ်းကျင်တော်မူ၏)” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

၁၀၆. တမေန ယုတ္တောတိ ယထာဝုတ္တတမော တဿ အတ္ထီတိ တမော, ပုဂ္ဂလော. အပ္ပကာသဘာဝေန ဌိတာ ခန္ဓာဝ တမော. အာလောကဘူတောတိ ဇာတိဂုဏာလောကော, ပါကဋဂုဏောတိ အတ္ထော.

၁၀၆. “တမေန ယုတ္တော” ဟူသည် ဖော်ပြပါ အမိုက်မှောင်နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ထိုသူအား အမိုက်မှောင် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် “တမော” ဟူသည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ မထင်ရှားသော အဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိနေသော ခန္ဓာတို့သည်သာလျှင် “တမော” (အမိုက်မှောင်) မည်၏။ “အာလောကဘူတော” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတည်းဟူသော အလင်းရောင် ရှိသည်၊ ထင်ရှားသော ဂုဏ်ကျေးဇူးရှိသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

ကိလေသမယံ ဗန္ဓနံ ‘‘ဒဠှ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ယတော သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တာ ဗုဒ္ဓါဝ နံ ဆိန္ဒန္တိ, န အညေ.

ကိလေသာတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ကို “မြဲမြံခိုင်ခံ့သော အနှောင်အဖွဲ့” ဟု ပြောဆိုကြ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သစ္စာတရားတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူကြသော ဘုရားရှင်တို့သာလျှင် ထိုအနှောင်အဖွဲ့ကို ဖြတ်တောက်နိုင်ကြပြီး၊ အခြားသူများ မဖြတ်တောက်နိုင်ကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။

ဒုစ္ဆေဒနတ္ထေန [Pg.137] သတိပိ ဒဠှဘာဝေ သိထိလဝုတ္တိတံ တဿ ဒီပေတုံ ‘‘ဗန္ဓနဘာဝမ္ပီ’’တိအာဒိမာဟ. တေန ‘‘အဟော သုခုမတရံ ခေါ, ဘိက္ခဝေ, မာရဗန္ဓန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

ဖြတ်တောက်ရခက်သော အနက်ဖြင့် မြဲမြံခိုင်ခံ့သော အဖြစ်ရှိသော်လည်း၊ ထိုအနှောင်အဖွဲ့၏ လျော့ရဲလှည့်ပတ်တတ်သော အပြုအမူကို ပြခြင်းငှာ “ဗန္ဓနဘာဝမ္ပိ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် “ရဟန်းတို့၊ မာရ်မင်း၏ အနှောင်အဖွဲ့သည် အလွန်တရာ သိမ်မွေ့ပါပေစွတကား” ဟု မိန့်တော်မူအပ်သည်။

၁၀၇. ယဒိပိ စေတနာ ကုသလာကုသလသာဓာရဏာ, အပုညာဘိသင်္ခါရော ဣဓာဓိပ္ပေတောတိ တဿ ဝသေန အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အကုသလစေတနာဝသေန စေတေတီ’’တိ အာဟ. စေတနံ အဘိသန္ဒဟနံ, စိတ္တဿ ဗျာပါရာပတ္တိဘာဝေန ပဝတ္တီတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန စေတနာ ယဒါ ဝိညတ္တိံ သမုဋ္ဌာပေတိ, တဒါ ဒိဂုဏုဿာဟာဒိဂုဏဝါယာမာ ဝိယ ဟုတွာ ပါကဋံ ပယောဂံ နိပ္ဖာဒေတိ, တသ္မာ ‘‘ပကပ္ပေတီ’’တိ ဝုတ္တာ. ပါကဋပ္ပယောဂကပ္ပနဉှေတ္ထ ပကပ္ပနံ အဓိပ္ပေတံ. တေနာဟ ‘‘တမေဝ ပကပ္ပေတီ’’တိ. ပစ္စယဋ္ဌော ဣဓ အာရမ္မဏတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဝတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ.

၁၀၇. စေတနာသည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်နှစ်ဦးလုံးနှင့် ဆက်ဆံသည်ဖြစ်သော်လည်း၊ ဤနေရာ၌ အပုညာဘိသင်္ခါရကို လိုလားအပ်သောကြောင့် ထိုအစွမ်းဖြင့် အနက်ကိုပြလို၍ “အကုသလစေတနာဝသေန စေတေတိ (အကုသိုလ်စေတနာအစွမ်းဖြင့် ကြံစည်၏)” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ စေတနာဟူသည် ပေါင်းစပ်ဖွဲ့စည်းခြင်းဖြစ်ပြီး၊ စိတ်၏ လုံ့လပြုတတ်သော အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အကြင်ကြောင့် စေတနာသည် ကာယဝိညတ်၊ ဝစီဝိညတ်ကို ဖြစ်စေသောအခါ နှစ်ဆသော ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု ဂုဏ်တို့ကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ထင်ရှားသော လုံ့လ (ပယောဂ) ကို ပြီးမြောက်စေ၏၊ ထို့ကြောင့် “ပကပ္ပေတိ (အကြံပြု၏/ကြံစည်၏)” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤ၌ ထင်ရှားသော လုံ့လဖြင့် ကြံစည်ခြင်းကို “ပကပ္ပန” ဟု လိုလားအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “တမေဝ ပကပ္ပေတိ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ အကြောင်း (ပစ္စယ) ၏ အနက်သည် အာရုံ၏ အနက်ဖြစ်သောကြောင့် “ပဝတ္တိယာ ပစ္စယော ဟောတိ (ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းထောက်ပံ့ ဖြစ်၏)” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

၁၀၈. ယထာ ဇလသမုဒ္ဒဿ ဝီစိသမုဋ္ဌာနဝသေန လဗ္ဘမာနော ဝေဂေါ ‘‘ဝီစိမယော’’တိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ စက္ခုသမုဒ္ဒဿာပိ ရူပါဝဘာသနဝသေန လဗ္ဘမာနော ဝေဂေါ ‘‘ရူပမယော’’တိ ဝုတ္တော. ဧသေဝ နယော သေသေသုပိ. အာဝိဉ္ဆနတောတိ အာကဍ္ဎနတော, အာကဍ္ဎနဉ္စေတ္ထ သန္တာနဿ တန္နိန္နဘာဝဟေတုတာယ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

၁၀၈. ရေသမုဒ္ဒရာ၌ လှိုင်းတံပိုးတို့ ထကြွခြင်းအစွမ်းဖြင့် ရရှိအပ်သော အဟုန်ကို “လှိုင်းတံပိုးဖြင့်ပြီးသော (ဝီစိမယ)” ဟု ခေါ်ဆိုသကဲ့သို့၊ စက္ခုသမုဒ္ဒရာ၌လည်း ရူပါရုံ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ရရှိအပ်သော အဟုန်ကို “ရူပါရုံဖြင့်ပြီးသော (ရူပမယ)” ဟု ဆိုအပ်သည်။ ဤနည်းသည် ကျန်ရှိသော ဒွါရတို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ “အာဝိဉ္ဆနတော” ဟူသည် ဆွဲငင်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်ပြီး၊ ဤနေရာ၌ ဆွဲငင်ခြင်းကို မိမိသန္တာန်၏ ထိုရူပါရုံစသည်တို့၌ ညွတ်ကိုင်းသော အဖြစ်၏ အကြောင်းရင်းဟု ရှုမြင်အပ်သည်။

သမုဒနံ ကိလေသတေမနံ, အဝဿဝဟေတုတာ, ကိလေသာနံ ဦမိအာဒိသဒိသတာ သမာဝဋ္ဋနေန သတ္တာနံ အနတ္ထာဝဟတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဥပရူပရိဝေဂုပ္ပတ္တိယာ ဥပဂတဿ ဥဋ္ဌာတုံ အပ္ပဒါနေန, ဂုဏသာရဝိနာသနေန စ ကောဓုပနာဟာဒီနံ ဦမိအာဒိသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ.

“သမုဒနံ” ဟူသည် ကိလေသာဖြင့် စိုစွတ်စေခြင်း၊ ယိုစီးခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကိလေသာတို့၏ လှိုင်းတံပိုး စသည်တို့နှင့် တူသောအဖြစ်ကို ဝဲကနုကဲ့သို့ လည်စေခြင်းဖြင့် သတ္တဝါတို့အား အကျိုးမဲ့ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် သိအပ်သည်။ အဆင့်ဆင့် တိုးပွားသော အဟုန်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် (လှိုင်းလုံးအောက်သို့) ရောက်သွားသူအား ပြန်လည် ထမြောက်ခွင့် မပေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီလစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတည်းဟူသော အနှစ်သာရကို ဖျက်ဆီးတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အမျက်ထွက်ခြင်း (ကောဓ)၊ ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း (ဥပနာဟ) စသည်တို့၏ လှိုင်းတံပိုး စသည်တို့နှင့် တူသောအဖြစ်ကို ရှုမြင်အပ်သည်။

အဘိမုခေါ နန္ဒတီတိ တဒါရမ္မဏံ သုခံ သောမနဿံ သာဒိယန္တော သမ္ပဋိစ္ဆတိ. အဘိဝဒတီတိ တဏှာဘိနိဝေသဝသေန အဘိနိဝိဿ ဝဒတိ. တဉှိဿ အဘိနိဝေသံ ဒီပေတုံ ‘‘အဟော သုခ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဇ္ဈောသာနံ အဓိမုစ္စနဘူတာယ တဏှာယ တဏှာဝတ္ထုကဿ အနုပဝိသိတွာ အာဝေဏိကတာကရဏန္တိ အာဟ ‘‘အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတီတိ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌပေတွာ’’တိ.

“အဘိမုခေါ နန္ဒတိ” ဟူသည် ထိုအာရုံကြောင့်ဖြစ်သော ချမ်းသာခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို နှစ်သက်လျက် လက်ခံ၏။ “အဘိဝဒတိ” ဟူသည် တဏှာဖြင့် စွဲလမ်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် စွဲလမ်းလျက် ပြောဆို၏။ ထိုသူ၏ စွဲလမ်းမှုကို ပြခြင်းငှာ “အဟော သုခံ (အို... ချမ်းသာစွတကား)” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ သက်ဝင်စွဲလမ်းတတ်သော တဏှာဖြင့် တဏှာ၏အာရုံကို သက်ဝင်ဝင်ရောက်၍ မိမိအပိုင် ပြုလုပ်ခြင်းသည် “အဇ္ဈောသာန (ပြင်းစွာစွဲလမ်းခြင်း)” မည်၏၊ ထို့ကြောင့် “အဇ္ဈောသာယ တိဋ္ဌတီတိ ဂိလိတွာ ပရိနိဋ္ဌာပေတွာ (မျိုချ၍ အပြီးတိုင် ပြုလုပ်လျက် စွဲလမ်း၍ တည်၏)” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

၁၀၉. ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိနာ သန္တာပဒုက္ခာနံ အသုပ္ပတိကာရတံ အာဟ ‘‘ယေန ဝါ ပကာရေနာ’’တိ. ယေနာတိ ယေန ဝါ ကာမဇ္ဈောသာနဒိဋ္ဌိဇ္ဈောသာနဘူတေန မိစ္ဆာဘိနိဝေသပ္ပကာရေန. ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတာ တထာရူပံ ကတွာ [Pg.138] အတ္တနော ဝဍ္ဎိဉ္စ မညန္တိ. အဝဍ္ဎိ ဧဝ ပန ဟောတိ တဿ ပကာရဿ ဝဍ္ဎိယံ အနုပါယဘာဝတော စ ဥပါယဘာဝတော စ အဝဍ္ဎိယံ. တထာပီတိ တတ္ထ တတ္ထ ဣစ္ဆာဝိဃာတံ ပါပုဏန္တောပိ. ယသ္မာ ဣတော ဗာဟိရကာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဘဝနိဿရဏံ အပ္ပဇာနန္တော မန္ဒကိလေသံ ဒီဃာယုကံ သုခဗဟုလံ ဧကစ္စံ ဘဝံ တေနေဝ မန္ဒကိလေသာဒိဘာဝေန ‘‘နိဗ္ဗာန’’န္တိ သမနုပဿန္တိ, တသ္မာ ဘဝေန ဘဝဝိပ္ပမောက္ခံ ဝဒန္တီတိ.

၁၀၉. “ကသ္မာ” စသည်ဖြင့် ပူပန်ခြင်းဆင်းရဲကို ကုစားရခက်သော အဖြစ်ကို “ယေန ဝါ ပကာရေန (အကြင်အပြားဖြင့်လည်းကောင်း)” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ယေန” ဟူသည် ကာမကို စွဲလမ်းခြင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို စွဲလမ်းခြင်းတည်းဟူသော အကြင် မှားယွင်းသော စွဲလမ်းမှု အပြားဖြင့် ဖြစ်၏။ လူ, ရဟန်းတို့သည် ထိုသို့ ပြုလုပ်ကြပြီးလျှင် မိမိတို့၏ ကြီးပွားတိုးတက်မှုဟု ထင်မှတ်ကြ၏။ သို့သော်လည်း ထိုနည်းလမ်းသည် ကြီးပွားခြင်း၏ အကြောင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း၏ အကြောင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ “တထာပိ” ဟူသည် ထိုထိုအရာ၌ လိုအင်မပြည့်ခြင်း (အလိုဆန္ဒ ပျက်ပြားခြင်း) သို့ ရောက်ကြသော်လည်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသာသနာတော်မှ ပြင်ပဖြစ်သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့သည် ဘဝမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို အလုံးစုံ မသိကြသဖြင့် ကိလေသာနည်းပါးခြင်း၊ အသက်ရှည်ခြင်း၊ ချမ်းသာများခြင်းရှိသော တချို့သော ဘဝကို ထိုကိလေသာ နည်းပါးခြင်းစသော အဖြစ်ကြောင့်ပင် “နိဗ္ဗာန်” ဟု ရှုမြင်ကြသောကြောင့် “ဘဝဖြင့် ဘဝမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ပြောဆိုကြကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်သည်။

ဘဝဒိဋ္ဌိသဟဂတာ တဏှာ ပုရိမပဒေ ဥတ္တရပဒလောပေန ဘဝတဏှာတိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဘဝတဏှာတိအာဒီသု ဝိယာ’’တိ.

ဘဝဒိဋ္ဌိ (ဘဝတည်မြဲ၏ဟု ယူသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ) နှင့် ယှဉ်သော တဏှာကို ရှေးပုဒ်၌ နောက်ပုဒ်ကို ချေခြင်းဖြင့် “ဘဝတဏှာ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် “ဘဝတဏှာတိအာဒီသု ဝိယ (ဘဝတဏှာစသည်တို့၌ ကဲ့သို့)” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ဘဝေ.

“ယတ္ထ” ဟူသည် အကြင်ဘဝ၌။

တတော ဧဝါတိ ဘူတရတိယာ ဧဝ. အညမညဉှိ သတ္တာနံ ဆန္ဒရာဂေါ ဗလဝါ ဟောတိ. အနဝသေသတောတိ အနဝသေသေန, န ကိဉ္စိ သေသေတွာ.

“တတော ဧဝ” ဟူသည် သတ္တဝါတို့၌ မွေ့လျော်ခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်၏။ သတ္တဝါတို့၏ အချင်းချင်း လိုလားနှစ်သက်ခြင်း (ဆန္ဒရာဂ) သည် အားရှိလှသောကြောင့်တည်း။ “အနဝသေသတော” ဟူသည် အကြွင်းမရှိသောအားဖြင့်၊ တစ်စုံတစ်ခုမျှ မကြွင်းစေဘဲ။

သံသာရသောတဿ အနုကူလဘာဝေန ဂစ္ဆတီတိ အနုသောတဂါမီ. တဿေဝ ပဋိက္ကူလဝသေန နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဒီဟိ ပဝတ္တတီတိ ပဋိသောတဂါမီ, အစလပ္ပသာဒါဒိသမန္နာဂမေန ဌိတသဘာဝေါတိ အတ္ထော.

သံသရာရေအလျဉ်၏ အလိုသို့ လိုက်ပါသွားသောကြောင့် “အနုသောတဂါမီ (ရေစုန်မျှောသောသူ)” မည်၏။ ထိုရေအလျဉ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာ စသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် “ပဋိသောတဂါမီ (ရေဆန်တက်သောသူ)” မည်၏၊ မလှုပ်မရှေသော ကြည်ညိုခြင်း (အစလပ္ပသာဒ) စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် တည်ကြည်သော သဘောရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

၁၁၀. ‘‘ပလဗ္ဘတိ, နိခဇ္ဇတီ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဥပသဂ္ဂေါ ပဒဝဍ္ဎနမတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အဘိဇာတိကောတိ ဇာတိယော’’တိ. ကဏှဓမ္မသမန္နာဂတတ္တာ ဝါ ကဏှော. ပဌမဝယေပိ မဇ္ဈိမဝယေပိ ပါပသမင်္ဂီ ဟုတွာ ဌိတော ကဏှဓမ္မေ အဘိဇာယတိ, ပစ္ဆာပိ ပါပံ ပသဝတီတိ အတ္ထော. သုက္ကောတိ ဝါ ဧတ္ထ ဝုတ္တဝိပရိယာယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

၁၁၀. “ပလဗ္ဘတိ၊ နိခဇ္ဇတိ” စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဥပသရ်သည် ပုဒ်ကို တိုးပွားစေရုံမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် “အဘိဇာတိကော ဟူသည် အမျိုးဇာတ် (အမျိုးအစား) တို့တည်း” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ် အကုသိုလ်တရား (ကဏှဓမ္မ) နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် “ကဏှ (မည်းညစ်သောသူ)” မည်၏။ ပထမအရွယ်၌လည်းကောင်း၊ မဇ္ဈိမအရွယ်၌လည်းကောင်း မကောင်းမှုကို ပြုကျင့်သူဖြစ်၍ တည်လျက် အကုသိုလ်တရား၌ ပိုမိုတိုးပွား၍ ဖြစ်၏၊ နောင်အခါ၌လည်း မကောင်းမှုကိုသာ ဖြစ်စေတတ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “သုက္က (ဖြူစင်သောသူ)” ဟူသော ပုဒ်၌လည်း ဤဆိုအပ်ပြီးသော အနက်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်အားဖြင့် အနက်ကို သိအပ်၏။

၁၁၁. ပုရိမသ္မိန္တိ ပုရိမသ္မိံ ပဒေ. ဝိသယေ ဘုမ္မံ တတ္ထ ဒေယျဓမ္မဿ ပတိဋ္ဌာပနတော. ဒုတိယေ အဓိကရဏေ, တဒဓိကရဏဉှိ နိဗ္ဗာနန္တိ. ဂဟဋ္ဌပဗ္ဗဇိတကိစ္စေသု ဝါ ဝိသိဋ္ဌဓမ္မဒဿနတ္ထံ ပစ္စယဒါနာရဟတ္တာနံ သမဓုရတာနိဒ္ဒေသော. အထ ဝါ ယေန ယေန ပန ဝတ္ထုနာတိ ရူပါရူပနိရောဓာဒိနာ တဏှာဝတ္ထုနာ. အမရာဝိက္ခေပဝတ္ထုအာဒိနာတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန သုဘသုခါဒိမိစ္ဆာဘိနိဝေသဝတ္ထုံ သင်္ဂဏှာတိ. ယထာ ဝါ တဏှာဒိဋ္ဌိဒုစ္စရိတာနံ ဝသေန သံကိလေသဘာဂိယဿ သုတ္တဿ ဝိဘာဂေါ, ဧဝံ သမထဝိပဿနာသုစရိတဝသေန တဏှာဝေါဒါနဘာဂိယာဒိသုတ္တဝိဘာဂေါတိ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘တဏှာ…ပေ… နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

၁၁၁. “ပုရိမသ္မိံ” ဟူသည် ရှေးပုဒ်၌ ဖြစ်၏။ ထို၌ လှူဖွယ်ဝတ္ထု (ဒေယျဓမ္မ) ကို တည်စေခြင်းကြောင့် ဝိသယဘုမ္မအနက်၌ သုံးသော သတ္တမီဝိဘတ် ဖြစ်၏။ ဒုတိယပုဒ်၌ အဓိကရဏအနက်၌ ဖြစ်၏၊ ထိုအရာသည် နိဗ္ဗာန်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် လူ, ရဟန်းတို့၏ ကိစ္စတို့၌ ထူးမြတ်သော တရားကို ပြခြင်းငှာ ပစ္စည်းလေးပါး အလှူကို ခံထိုက်သော အဖြစ်၏ ညီမျှသော ဝန်ကိုဆောင်ရွက်မှုကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် “အကြင်အကြင် ဝတ္ထုဖြင့်” ဟူသည် ရုပ်, နာမ်ချုပ်ခြင်း စသည်တည်းဟူသော တဏှာ၏ အာရုံဝတ္ထုဖြင့် ဖြစ်၏။ “အမရာဝိက္ခေပဝတ္ထုအာဒိနာ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် တင့်တယ်ခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း စသည်ဖြင့် မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းအပ်သော ဝတ္ထုတို့ကို သိမ်းယူအပ်၏။ သို့မဟုတ် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဒုစရိုက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိလေသာညစ်နွမ်းကြောင်းဖြစ်သော သုတ္တန်၏ ဝေဖန်ခြင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ သမထ၊ ဝိပဿနာ၊ သုစရိုက်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တဏှာမှ စင်ကြယ်ကြောင်းဖြစ်သော သုတ္တန်၏ ဝေဖန်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြခြင်းငှာ ပါဠိတော်၌ “တဏှာ...ပေ... နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ (တဏှာ... စသည်ဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏)” ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။

ဣဒံ [Pg.139] ဧဝံ ပဝတ္တန္တိ ယထာ ဒုစိန္တိတာဒိဝသေန ဗာလော ဟောတိ ပုဂ္ဂလော, ဧဝံ တဿ ဒုစိန္တိတစိန္တိတာဒိဘာဝနာဝသေန ပဝတ္တံ ဣဒံ သံကိလေသဘာဂိယံ နာမ သုတ္တန္တိ ပုဗ္ဗေ သံကိလေသဓမ္မဝိဘာဂေန ဝုတ္တံ ဣဒါနိ သာမညတော သင်္ဂဟေတွာ ဝဒတိ. ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တန္တိ ဧတ္ထာပိ ဣမိနာ နယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

“ဣဒံ ဧဝံ ပဝတ္တံ” ဟူသည် မကောင်းသဖြင့် ကြံစည်ခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်သည် လူမိုက်ဖြစ်ရသကဲ့သို့၊ ထိုသူ၏ မကောင်းသဖြင့် ကြံစည်အပ်သော အာရုံကို ပွားများခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဤသုတ္တန်ကို “သံကိလေသဘာဂိယသုတ္တန် (ကိလေသာ၏ အဖို့အစုဖြစ်သော သုတ္တန်)” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကြောင်း ရှေးဦးစွာ ကိလေသာညစ်နွမ်းကြောင်းတရား၏ အပြားအားဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့ပြီး၊ ယခုအခါ၌ ယေဘုယျအားဖြင့် သိမ်းကျုံး၍ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ” ဟူသော ဤပုဒ်၌လည်း ဤနည်းဖြင့်သာ အနက်ကို သိအပ်၏။

ကိလေသဋ္ဌာနေဟီတိ ကိလေသာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနေဟိ. ကိလေသာဝတ္ထာဟီတိ ကိလေသာနံ ပဝတ္တိအာကာရဝိသေသေဟိ. ကာမရာဂါဒီဟိ သံယုဇ္ဇတိ ကာမရာဂါဒိဟေတု ကမ္မဝိပါကာဒိနာ. သတိပိ တေသံ ကာလန္တရဝုတ္တိယံ သံယုတ္တော နာမ ဟောတိ, ယတော ကာမရာဂါဒယော ‘‘သံယောဇန’’န္တိ ဝုစ္စန္တိ. ဥပါဒိယတီတိ ဒဠှံ ဂဏှာတိ ပဝတ္တေတိ. သေသံ ဝုတ္တနယတ္တာ, ဥတ္တာနတ္တာ စ သံဝဏ္ဏိတံ.

"ကိလေသဋ္ဌာနေဟိ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့၏ ဖြစ်ပွားရာဌာနတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ "ကိလေသာဝတ္ထာဟိ" ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့၏ ဖြစ်ပွားပုံ အခြင်းအရာအထူးတို့ဖြင့် ဖြစ်၏။ ကာမရာဂစသည်တို့ကြောင့် ကာမရာဂစသည့် အကြောင်းရင်းဖြင့် ကမ္မဝိပါက်စသည်နှင့် ယှဉ်စပ် (နှောင်ဖွဲ့) အပ်၏။ ထိုကိလေသာတို့သည် အခြားတစ်ပါးသော အခါ၌ ဖြစ်ခြင်းရှိသော်လည်း နှောင်ဖွဲ့ခြင်းခံရသည်မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ကာမရာဂစသည်တို့ကို "သံယောဇဉ်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "ဥပါဒိယတိ" ဟူသည်မှာ မြဲမြံစွာ စွဲလမ်းယူ၏၊ ဖြစ်ပွားစေ၏။ ကြွင်းသောစကားသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီ။

၁၁၂. ဥဒါဟရဏဝသေနာတိ နိဒဿနဝသေန, ဧကဒေသဒဿနဝသေနာတိ အတ္ထော. သကလဿ ဟိ ပရိယတ္တိသာသနဿ သောဠသဟိ ပဋ္ဌာနဘာဂေဟိ ဂဟိတတ္တာ. ယထာ တဒေကဒေသာနံ သောဠသန္နမ္ပိ ပဋ္ဌာနဘာဂါနံ ဂဟဏံ ဥဒါဟရဏမတ္တံ, တေသံ ပန သောဠသန္နံ ဧကဒေသဂ္ဂဟဏံ ဥဒါဟရဏန္တိ ကိမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧကဒေသဒဿနဝသေနာတိ အတ္ထော’’တိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ပါဠိယံ ပဋ္ဌာနဿ ဧကဒေသောဝ ဥဒါဟဋော, န အဝသေသောတိ? နယနိဒဿနတ္ထံ. ဣမိနာ နယေန အဝသေသောပိ ပဋ္ဌာနဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗောတိ.

၁၁၂. "ဥဒါဟရဏဝသေန" ဟူသည်ကား ပုံစံပြသဖြင့်၊ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ပြသဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား တစ်ခုလုံးသော ပရိယတ္တိသာသနာတော်ကို တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပဋ္ဌာန်းအပိုင်းအခြားတို့ဖြင့် သိမ်းယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုပရိယတ္တိသာသနာ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဖြစ်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပဋ္ဌာန်းအပိုင်းအခြားတို့ကို ယူခြင်းသည် ပုံစံမျှသာ ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိုတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့တွင် တစ်စိတ်တစ်ဒေသကို ယူခြင်းသည် ပုံစံဖြစ်သည်ဟူသော အရာ၌ အဘယ်မှာ ပြောဖွယ်ရှိအံ့နည်း။ ထို့ကြောင့် "တစ်စိတ်တစ်ဒေသ ပြသဖြင့် ဟူသော အနက်တည်း" ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့် ဤပါဠိတော်၌ ပဋ္ဌာန်း၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသကိုသာ ထုတ်ပြ၍ ကြွင်းသောအပိုင်းကို ထုတ်မပြသနည်း။ နည်းလမ်းကို ပြသရန်အတွက် ဖြစ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် ကြွင်းသော ပဋ္ဌာန်းဖြစ်ပုံကိုလည်း သိအပ်၏ ဟူလို။

တတ္ထ ‘‘အပ္ပမ္ပိ စေ သံဟိတ ဘာသမာနော…ပေ… သ ဘာဂဝါ သာမညဿ ဟောတီ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၀) ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘အပ္ပမ္ပိ စေ သံဟိတ ဘာသမာနော’’တိ ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ, ‘‘သ ဘာဂဝါ သာမညဿ ဟောတီ’’တိ ဣဒံ အသေက္ခဘာဂိယံ.

ထိုပါဠိတော်တို့တွင် "နှုတ်ကပါဌ်တော်ကို နည်းနည်းမျှ ရွတ်ဆိုရသော်လည်း...ပ... ထိုသူသည် သာမညဖိုလ်၏ အစုကို ရရှိသူဖြစ်၏" ဟူသော ဤဒေသနာတော်သည် ဝါသနာဘာဂိယလည်း ဖြစ်၏၊ အသေက္ခဘာဂိယလည်း ဖြစ်၏။ ဤဒေသနာတော်၌ "နှုတ်ကပါဌ်တော်ကို နည်းနည်းမျှ ရွတ်ဆိုရသော်လည်း" ဟူသော ဤစကားသည် ဝါသနာဘာဂိယဖြစ်၍၊ "ထိုသူသည် သာမညဖိုလ်၏ အစုကို ရရှိသူဖြစ်၏" ဟူသော ဤစကားသည် အသေက္ခဘာဂိယ ဖြစ်၏။

တထာ မဃဒေဝသုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ဘူတပုဗ္ဗံ, အာနန္ဒ, ဣမိဿာယေဝ မိထိလာယံ မဃဒေဝေါ နာမ ရာဇာ အဟောသိ ဓမ္မိကော ဓမ္မရာဇာ ဓမ္မေ ဌိတော မဟာဓမ္မရာဇာ, ဓမ္မံ စရတိ ဗြာဟ္မဏဂဟပတိကေသု နေဂမေသု စေဝ ဇနပဒေသု စ, ဥပေါသထဉ္စ ဥပဝသတိ စာတုဒ္ဒသိံ, ပဉ္စဒသိံ, အဋ္ဌမိဉ္စ ပက္ခဿာ’’တိအာဒိ (မ. နိ. ၂.၃၀၈), ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယံ. ‘‘ဣဒံ ခေါ ပနာနန္ဒ, ဧတရဟိ မယာ ကလျာဏံ ဝတ္တံ နီဟရိတံ ဧကန္တနိဗ္ဗိဒါယ ဝိရာဂါယ နိရောဓာယ ဥပသမာယ [Pg.140] အဘိညာယ သမ္ဗောဓာယ နိဗ္ဗာနာယ သံဝတ္တတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၁၈၉) ဣဒံ အသေက္ခဘာဂိယံ. ‘‘ပမာဒံ အပ္ပမာဒေန, ယဒါ နုဒတိ ပဏ္ဍိတော’’တိ (ဓ. ပ. ၂၈) ဣဒံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ. ‘‘ပညာပါသာဒ…ပေ… အဝေက္ခတီ’’တိ (ဓ. ပ. ၂၈) ဣဒံ အသေက္ခဘာဂိယန္တိ ဣဒံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ.

ထို့အတူ မဃဒေဝသုတ်၌လည်း ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်၌ "အာနန္ဒာ၊ ရှေးက ဖြစ်ဖူးသည်ကား ဤမိထိလာပြည်၌ မဃဒေဝအမည်ရှိသော မင်းသည် တရားသဖြင့် စိုးစံသော တရားမင်း၊ တရား၌တည်သော တရားမင်းကြီး ဖြစ်ဖူး၏၊ ပုဏ္ဏား၊ သူဌေး၊ နိဂုံးသားနှင့် ဇနပုဒ်သားတို့၌ တရားသဖြင့် ကျင့်၏၊ လဆန်းလဆုတ် တစ်ဆယ့်လေးရက်၊ တစ်ဆယ့်ငါးရက်နှင့် ရှစ်ရက်နေ့တို့၌ ဥပုသ်ဆောက်တည်၏" အစရှိသော ဤစကားသည် ဝါသနာဘာဂိယ ဖြစ်၏။ "အာနန္ဒာ၊ ယခုအခါ၌ ငါသည် တီထွင်အပ်သော ဤကောင်းမြတ်သော အကျင့်သည် စင်စစ် ငြီးငွေ့ခြင်း၊ ကင်းပြတ်ခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၊ ငြိမ်းအေးခြင်း၊ ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်း၊ သစ္စာလေးပါးကို သိခြင်း၊ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ဖြစ်၏" ဟူသော ဤစကားသည် အသေက္ခဘာဂိယ ဖြစ်၏။ "ပညာရှိသည် မေ့လျော့ခြင်းကို မမေ့မလျော့ခြင်းဖြင့် ဖျောက်ဖျက်အပ်သောအခါ" ဟူသော ဤစကားသည် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ ဖြစ်၏။ "ပညာပြာသာဒ်သို့တက်၍...ပ... ရှုကြည့်၏" ဟူသော ဤစကားသည် အသေက္ခဘာဂic ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဒေသနာတော်သည် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယလည်း ဖြစ်၏၊ အသေက္ခဘာဂိယလည်း ဖြစ်၏။

တထာ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၄၉၃) သုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘တီဏိမာနိ, ဘိက္ခဝေ, ဣန္ဒြိယာနိ. ကတမာနိ တီဏီတိ? အနညာတညဿာမီတိန္ဒြိယံ အညိန္ဒြိယ’’န္တိ ဣဒံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယံ, ‘‘အညာတာဝိန္ဒြိယ’’န္တိ (သံ. နိ. ၅.၄၉၃) ဣဒံ အသေက္ခဘာဂိယံ.

ထို့အတူ "ရဟန်းတို့၊ ဤဣန္ဒြေတို့သည် သုံးပါးတို့တည်း" ဟူသော သုတ်၌လည်း ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်၌ "ရဟန်းတို့၊ ဤဣန္ဒြေတို့သည် သုံးပါးတို့တည်း။ အဘယ်သုံးပါးတို့နည်းဟူမူ- အနညာတညဿာမီတိန္ဒြေ၊ အညိန္ဒြေ" ဟူသော ဤတရားသည် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ ဖြစ်၏။ "အညာတာဝိန္ဒြေ" ဟူသော ဤတရားသည် အသေက္ခဘာဂိယ ဖြစ်၏။

ရဋ္ဌပါလသုတ္တံ (မ. နိ. ၂.၂၉၃ အာဒယော) သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ဦနော လောကော အတိတ္တော တဏှာဒါသော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၃၀၆) သံကိလေသော ဝိဘတ္တော, ‘‘ဧကော ဝူပကဋ္ဌော’’တိအာဒိနာ (မ. နိ. ၂.၂၉၉) အသေက္ခဓမ္မာ, ဣတရေန ဝါသနာဓမ္မာတိ.

ရဋ္ဌပါလသုတ်သည် သံကိလေသဘာဂိယလည်း ဖြစ်၏၊ ဝါသနာဘာဂိယလည်း ဖြစ်၏၊ အသေက္ခဘာဂိယလည်း ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်၌ "လောကသည် ယုတ်လျော့နေ၏၊ မရောင့်ရဲနိုင်၊ တဏှာ၏ အစေခံဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် သံကိလေသတရားကို ဝေဖန်ပြဆိုအပ်၏၊ "တစ်ယောက်တည်း ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ကပ်လျက်" စသည်ဖြင့် အသေက္ခတရားတို့ကို ပြဆိုအပ်၏၊ ကြွင်းသောအကျင့်ဖြင့် ဝါသနာတရားတို့ကို ပြဆိုအပ်၏။

‘‘ဓမ္မေ စ ယေ အရိယပဝေဒိတေ ရတာ, အနုတ္တရော တေ ဝစသာ မနသာ ကမ္မုနာ စ;

တေ သန္တိသောရစ္စသမာဓိသဏ္ဌိတာ, သုတဿ ပညာယ စ သာရမဇ္ဈဂူ’’တိ. (သု. နိ. ၃၃၂);

"အရိယာတို့ ဟောကြားအပ်သော တရားတော်၌ မွေ့လျော်ကုန်သော၊ နှုတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဖြင့်လည်းကောင်း မြတ်သောကျင့်ဝတ်ရှိကုန်သော၊ ငြိမ်းအေးခြင်း၊ သောရစ္စနှင့် သမာဓိ၌ ကောင်းစွာ တည်ကုန်သော ထိုသူတို့သည် ကြားနာအပ်သော သုတနှင့် ပညာ၏ အနှစ်သာရသို့ ရောက်ကြကုန်ပြီ။"

ဣဒံ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယဉ္စ အသေက္ခဘာဂိယဉ္စ. ဧတ္ထ ဟိ ‘‘ဓမ္မေ စ ယေ အရိယပဝေဒိတေ ရတာ’’တိ အယံ ဝါသနာ, ‘‘အနုတ္တရာ…ပေ… သဏ္ဌိတာ’’တိ အယံ နိဗ္ဗေဓော, ‘‘သုတဿ ပညာယ စ သာရမဇ္ဈဂူ’’တိ အသေက္ခဓမ္မာ.

ဤဂါထာသည် ဝါသနာဘာဂိယလည်း ဖြစ်၏၊ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယလည်း ဖြစ်၏၊ အသေက္ခဘာဂိယလည်း ဖြစ်၏။ ဤဂါထာ၌ "အရိယာတို့ ဟောကြားအပ်သော တရားတော်၌ မွေ့လျော်ကုန်သော" ဟူသော ဤစကားသည် ဝါသနာဖြစ်၍၊ "မြတ်သော...ပ... တည်ကုန်သော" ဟူသော ဤစကားသည် နိဗ္ဗေဓဖြစ်၏၊ "သုတ၏လည်းကောင်း၊ ပညာ၏လည်းကောင်း အနှစ်သာရသို့ ရောက်ကြကုန်ပြီ" ဟူသော ဤစကားသည် အသေက္ခတရား ဖြစ်၏။

တထာ ‘‘သဒ္ဓေါ သုတဝါ နိယာမဒဿီ’’တိ ဂါထာ (သု. နိ. ၃၇၃). တတ္ထ ဟိ ‘‘သဒ္ဓေါ သုတဝါ’’တိ ဝါသနာ, ‘‘နိယာမဒဿီ ဝဂ္ဂဂတေသု န ဝဂ္ဂသာရိ ဓီရော, လောဘံ ဒေါသံ ဝိနေယျ ပဋိဃ’’န္တိ နိဗ္ဗေဓော, ‘‘သမ္မာ သော လောကေ ပရိဗ္ဗဇေယျာ’’တိ အသေက္ခဓမ္မာ.

ထို့အတူ "သဒ္ဓါတရားရှိသော၊ အကြားအမြင်ရှိသော၊ နိယာမကို မြင်သော" ဟူသော ဂါထာ၌လည်း ဖြစ်၏။ ထိုဂါထာ၌ "သဒ္ဓါတရားရှိသော၊ အကြားအမြင်ရှိသော" ဟူသည်ကား ဝါသနာဖြစ်၏။ "(မဂ်) နိယာမကို မြင်သော၊ ကွဲပြားသော အစုတို့၌ မလိုက်ပါသော၊ ပညာရှိသော၊ လောဘ ဒေါသ ပဋိဃတို့ကို ပယ်ဖျောက်ပြီးသော" ဟူသည်ကား နိဗ္ဗေဓဖြစ်၏။ "ထိုသူသည် လောက၌ ကောင်းစွာ လှည့်လည်ကျင့်သုံးရာ၏" ဟူသည်ကား အသေက္ခတရား ဖြစ်၏။

သဗ္ဗာသဝသံဝရော ပရိဿယာဒီနံ ဝသေန သဗ္ဗဘာဂိယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဟိ သံကိလေသဓမ္မာ, လောကိယသုစရိတဓမ္မာ, သေက္ခဓမ္မာ, အသေက္ခဓမ္မာ စ ဝိဘတ္တာ. အသဗ္ဗဘာဂိယံ ပန ‘‘ပဿံ ပဿတီ’’တိအာဒိကံ (မ. နိ. ၁.၂၀၃) ဥဒကာဒိအနုဝါဒနဝစနံ [Pg.141] ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဧဝမေတသ္မိံ သောဠသဝိဓေ သာသနပဋ္ဌာနေ ဧတေ တဏှာဒိဝသေန တယော သံကိလေသဘာဂါ, ဝေါဒါနာဒိဝသေန တယော ဝါသနာဘာဂါ, သေက္ခာနံ သီလက္ခန္ဓာဒီနံ ဝသေန တယော နိဗ္ဗေဓဘာဂါ, အသေက္ခာနံ သီလက္ခန္ဓာဒီနံ ဧဝ ဝသေန တယော အသေက္ခဘာဂါ, တေသံ ဝသေန မူလပဋ္ဌာနာနိ ဧဝ ဒွါဒသ ဟောန္တိ. တာနိ ပန ဝိတ္ထာရနယေန ဝိဘဇိယမာနာနိ ဆန္နဝုတာဓိကာနိ စတ္တာရိ သဟဿာနိ ဟောန္တိ. ယထာဒဿနံ ပနေတာနိ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာနိ. တာနိ ပန ယသ္မာ သင်္ဂဟတော ကာမတဏှာဒိဝသေန တယော တဏှာသံကိလေသဘာဂါ, သဿတုစ္ဆေဒဝသေန ဒွေ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသဘာဂါ, ကာယဒုစ္စရိတာဒိဝသေန တယော ဒုစ္စရိတသံကိလေသဘာဂါတိ အဋ္ဌ သံကိလေသဘာဂါ. ဓမ္မာမိသာဘယဒါနဝသေန တိဝိဓံ ဒါနမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု, ကာယသုစရိတာဒိဝသေန တိဝိဓံ သီလမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထု, သမထဝိပဿနာဝသေန ဒုဝိဓံ ဘာဝနာမယံ ပုညကိရိယဝတ္ထူတိ အဋ္ဌေဝ ဝါသနာဘာဂါ.

အာသဝေါအားလုံးကို စောင့်စည်းခြင်း (သဗ္ဗာသဝသံဝရသုတ်) သည် ဘေးဥပဒ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သဗ္ဗဘာဂိယ (အားလုံးနှင့်ဆိုင်သောတရား) ဟု သိအပ်၏။ ထိုသုတ်၌ သံကိလေသတရားများ၊ လောကီသုစရိုက်တရားများ၊ သေက္ခတရားများနှင့် အသေက္ခတရားများကို ခွဲခြားဝေဖန်ပြဆိုထားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အသဗ္ဗဘာဂိယ (အားလုံးနှင့်မဆိုင်သောတရား) ကိုမူကား "မြင်သောသူသည် မြင်၏" အစရှိသော ရေစသည်ကို ထပ်ဆင့်ဆိုသောစကားမျိုးဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော သာသနပဋ္ဌာန်း၌ တဏှာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤသံကိလေသအစု သုံးပါး၊ စင်ကြယ်ခြင်း (ဝေါဒါန) စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝါသနာအစု သုံးပါး၊ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သီလက္ခန္ဓာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နိဗ္ဗေဓအစု သုံးပါး၊ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သီလက္ခန္ဓာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အသေက္ခအစု သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မူလပဋ္ဌာန်းတို့သည် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုပဋ္ဌာန်းတို့ကို အကျယ်နည်းဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်သော် လေးထောင် ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါး (၄၀၉၆) ဖြစ်ကုန်၏။ တွေ့ရှိသည့်အတိုင်း ထိုတရားတို့ကို ထုတ်နုတ်အပ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့သည် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ကာမတဏှာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တဏှာသံကိလေသအစု သုံးပါး၊ သဿတ ဥစ္ဆေဒ အစွမ်းဖြင့် ဒိဋ္ဌိသံကိလေသအစု နှစ်ပါး၊ ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဒုစရိုက်သံကိလေသအစု သုံးပါးဟူ၍ ရှစ်ပါးသော သံကိလေသအစုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဓမ္မဒါန၊ အာမိသဒါန၊ အဘယဒါန အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော ဒါနမယ ပုညကိရိယာဝတ္ထု၊ ကာယသုစရိုက်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသော သီလမယ ပုညကိရိယာဝတ္ထု၊ သမထ ဝိပဿနာ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးသော ဘာဝနာမယ ပုညကိရိယာဝတ္ထုဟူ၍ ရှစ်ပါးသော ဝါသနာအစုတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။

သဒ္ဓါနုသာရီ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော ဓမ္မာနုသာရီ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော ကာယသက္ခီတိ (ပု. ပ. မာတိကာ ၇.၃၂-၃၆; ပု. ပ. ၂၆-၃၀) ပဉ္စန္နံ သေက္ခာနံ ပစ္စေကံ တယော သီလာဒိက္ခန္ဓာတိ ပန္နရသ နိဗ္ဗေဓဘာဂါ, သုညတာနိမိတ္တာပဏိဟိတဘေဒါ ပညာဝိမုတ္တာနံ တယော အဂ္ဂဖလဓမ္မာ, တေသု ပစ္စေကံ တယော တယော သီလာဒိက္ခန္ဓာ, တထာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာနန္တိ အဋ္ဌာရသ, သိက္ခိတဗ္ဗာဘာဝသာမညေန အသင်္ခတဓာတုံ ပက္ခိပိတွာ ဧကူနဝီသတိ အသေက္ခဘာဂါ, ဣတိ ပုရိမာနိ ဧကတိံသ, ဣမာနိ ဧကူနဝီသတီတိ သမပညာသ သံကိလေသဘာဂိယာဒိဓမ္မာ ဟောန္တိ. တသ္မာ ဣမေသံ သမပညာသာယ သံကိလေသဘာဂိယာဒိဓမ္မာနံ ဝသေန သမပညာသ သုတ္တာနိ ဟောန္တိ.

သဒ္ဓါနုသာရီ၊ သဒ္ဓါဝိမုတ္တ၊ ဓမ္မာနုသာရီ၊ ဒိဋ္ဌိပတ္တ၊ ကာယသက္ခီ ဟူသော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ငါးဦးတို့အား တစ်ဦးလျှင် သီလစသည့် အစု (သိက္ခာ) သုံးပါးစီအားဖြင့် တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော နိဗ္ဗေဓအစုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ သုညတ၊ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတ အပြားရှိကုန်သော ပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အထွတ်အထိပ် အရဟတ္တဖိုလ်တရား သုံးပါး၊ ထိုတရားတို့၌လည်း တစ်ပါးစီအတွက် သီလစသည့် အစု သုံးပါးစီ၊ ထို့အတူ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း ဖြစ်၍ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ကျင့်ကြံဖွယ်မရှိသော သဘောတူမျှသဖြင့် အသင်္ခတဓာတ် (နိဗ္ဗာန်) ကို ထည့်သွင်းသော် တစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော အသေက္ခအစုတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သုံးဆယ့်တစ်ပါး၊ ယခု ဖော်ပြအပ်သော တစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့ ပေါင်းသော် ငါးဆယ်သော သံကိလေသဘာဂိယစသော တရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဤငါးဆယ်သော သံကိလေသဘာဂိယစသော တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးဆယ်သော သုတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

ယသ္မာ စ တေ ပညာဝိမုတ္တာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဝိဘာဂံ အကတွာ အသင်္ခတာယ ဓာတုယာ အဂ္ဂဟဏေန နိပ္ပရိယာယေန အသေက္ခဘာဂါဘာဝတော နဝေဝ အသေက္ခဘာဂါတိ သမစတ္တာလီသ ဟောန္တိ, တသ္မာ ပေဋကေ ‘‘စတ္တာရီသာယ အာကာရေဟိ ပရိယေသိတဗ္ဗံ, ပညာသာယ အာကာရေဟိ သာသနပဋ္ဌာနံ နိဒ္ဒိဋ္ဌ’’န္တိ (ပေဋကော. ၂၁) စ ဝုတ္တံ. သင်္ဂဟတော ဧဝ ပန ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တဝိတ္ထာရနယေန သောဠသ ဟောန္တိ, ပုန တိဝိဓသံကိလေသဘာဂိယာဒိဝသေန ဒွါဒသ ဟောန္တိ, ပုန တဏှာဒိဋ္ဌိဒုစ္စရိတသံကိလေသတဏှာဒိဋ္ဌိဒုစ္စရိတဝေါဒါနဘာဝေန ဆ ဟောန္တိ, ပုန သံကိလေသဘာဂိယံ ဝါသနာဘာဂိယံ ဒဿနဘာဂိယံ [Pg.142] ဝါသနာဘာဂိယံ အသေက္ခဘာဂိယန္တိ ပဉ္စ ဟောန္တိ, ပုန မူလပဋ္ဌာနဝသေန စတ္တာရိ ဟောန္တိ, ပုထုဇ္ဇနဘာဂိယသေက္ခဘာဂိယအသေက္ခဘာဂိယဘာဝေန တီဏိ ဟောန္တိ, ပုန သံကိလေသဘာဂိယဝေါဒါနဘာဂိယဘာဝေန ဒွေ ဧဝ ဟောန္တိ. ပဋ္ဌာနဘာဝေန ပန ဧကဝိဓမေဝ, ဣတိ ပဋ္ဌာနဘာဝေန ဧကဝိဓမ္ပိ သံကိလေသဝေါဒါနဘာဂိယဘာဝေန ဒုဝိဓန္တိ ဝိဘာဂတော ယာဝ ဆန္နဝုတာဓိကံ စတုသဟဿပ္ပဘေဒံ ဟောတိ, တာဝ နေတဗ္ဗံ. ဧဝမေတံ ပဋ္ဌာနံ သင်္ဂဟတော, ဝိဘာဂတော စ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

အကြင်ကြောင့်လည်း ထိုပညာဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၊ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို အပြားမပြုဘဲ၊ အသင်္ခတဓာတ်ကို မယူသဖြင့် တိုက်ရိုက်အားဖြင့် အသေက္ခအဖို့ မဟုတ်သောကြောင့် ကိုးပါးတို့သည်သာလျှင် အသေက္ခအဖို့ ဖြစ်၍ လေးဆယ် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ပေဋက၌ “အခြင်းအရာ လေးဆယ်တို့ဖြင့် ရှာဖွေအပ်၏၊ အခြင်းအရာ ငါးဆယ်တို့ဖြင့် သာသနပဋ္ဌာန်းကို ညွှန်ပြအပ်၏” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့်သော်ကား ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အကျယ်နည်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး ဖြစ်ကုန်၏၊ တစ်ဖန် သုံးပါးသော သံကိလေသဘာဂိယစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏၊ တစ်ဖန် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဒုစရိုက်ဟူသော သံကိလေသနှင့် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဒုစရိုက်ဟူသော ဝေါဒါနအဖို့အစွမ်းဖြင့် ခြောက်ပါး ဖြစ်ကုန်၏၊ တစ်ဖန် သံကိလေသဘာဂိယ၊ ဝါသနာဘာဂိယ၊ ဒဿနဘာဂိယ၊ ဝါသနာဘာဂိယ၊ အသေက္ခဘာဂိယအစွမ်းဖြင့် ငါးပါး ဖြစ်ကုန်၏၊ တစ်ဖန် မူလပဋ္ဌာန်းအစွမ်းဖြင့် လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏၊ ပုထုဇ္ဇနဘာဂိယ၊ သေက္ခဘာဂိယ၊ အသေက္ခဘာဂိယအစွမ်းဖြင့် သုံးပါး ဖြစ်ကုန်၏၊ တစ်ဖန် သံကိလေသဘာဂiyာ၊ ဝေါဒါနဘာဂိယအစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ပဋ္ဌာန်းအစွမ်းဖြင့်မူကား တစ်ပါးတည်းသာ ဖြစ်၏၊ ဤသို့ ပဋ္ဌာန်းအစွမ်းဖြင့် တစ်ပါးတည်း ဖြစ်သော်လည်း သံကိလေသ၊ ဝေါဒါနဘာဂိယအစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးဟု ခွဲခြားရာမှ လေးထောင် ကိုးဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပြားတိုင်အောင် ဆောင်ယူအပ်၏။ ဤသို့ ဤပဋ္ဌာန်းကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျယ်ဝေဖန်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။

ဣမဿာပိ ပဋ္ဌာနဝိဘာဂဿ, န ပုရိမဿေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. လောကိကံ အဿတ္ထီတိ, လောကိကသဟစရဏတော ဝါ လောကိယံ, သုတ္တံ ပဒေသေနာတိ ဧကဒေသေန. သဗ္ဗပဒေသူတိ တံတံတိကာနံ တတိယပဒေသု. ဗုဒ္ဓါဒီနန္တိ ဗုဒ္ဓပစ္စေကဗုဒ္ဓဗုဒ္ဓသာဝကာနံ. ဓမ္မော ပနေတ္ထ ဗုဒ္ဓါဒိဂ္ဂဟဏေန ဝေဒိတဗ္ဗော, အာဒိသဒ္ဒေန ဝါ.

ဤပဋ္ဌာန်းဝေဖန်ခြင်း၏လည်း ဖြစ်၏၊ ရှေးဖြစ်သော ပဋ္ဌာန်း၏သာလျှင် မဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “လောကိကံ အဿတ္ထိ” ဟူသည် လောကီတရားနှင့် အတူဖြစ်ခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း လောကီဖြစ်၏။ “သုတ္တံ ပဒေသေန” ဟူသည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသအားဖြင့် ဖြစ်၏။ “သဗ္ဗပဒေသု” ဟူသည် ထိုထိုဋီကာတို့၏ တတိယပုဒ်တို့၌ ဖြစ်၏။ “ဗုဒ္ဓါဒီနံ” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါနှင့် ဘုရားတပည့် သာဝကတို့၏ ဖြစ်၏။ ဤ၌ “ဓမ္မ” ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား စသည်တို့ကို ယူခြင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့်သော်လည်းကောင်း သိအပ်၏။

ပရိဏမတီတိ ပရိပစ္စတိ. ဓရန္တီတိ ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တန္တိ. န္တိ ပါပကမ္မံ. တေတိ ကုသလာဘိနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓာ. ရက္ခန္တိ ဝိပါကဒါနတော ဝိပစ္စိတုံ ဩကာသံ န ဒေန္တီတိ အတ္ထော. အယဉ္စ အတ္ထော ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယေသု ယုဇ္ဇတိ, ဣတရသ္မိမ္ပိ ယထာရဟံ လဗ္ဘတေဝ. တေနာဟ ‘‘ဒုတိယေ ဝါ တတိယေ ဝါ အတ္တဘာဝေ’’တိ.

“ပရိဏမတိ” ဟူသည် ရင့်ကျက်၏။ “ဓရန္တိ” ဟူသည် အစဉ်အဆက်အားဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်၏။ “နံ” ဟူသည် အကုသိုလ်ကံကို ဖြစ်၏။ “တေ” ဟူသည် ကုသိုလ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ခန္ဓာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ “ရက္ခန္တိ” ဟူသည် အကျိုးပေးခြင်းမှ ရင့်ကျက်ရန် အခွင့်ကို မပေးကုန်ဟု အနက်ရ၏။ ဤအနက်သည်လည်း ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံတို့၌ သင့်လျော်၏၊ အခြားသော ကံ၌လည်း သင့်သလို ရအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဒုတိယ သို့မဟုတ် တတိယ ဘဝ၌” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။

၁၁၃. အတ္တနော အနဝဇ္ဇသုခါဝဟံ ပဋိပတ္တိံ ပဋိပဇ္ဇန္တော ပရမတ္ထတော အတ္တကာမော နာမာတိ အာဟ ‘‘အတ္တနော သုခကာမော’’တိ. သုခါနုဗန္ဓဉှိ သုခံ ကာမေန္တော သုခမေဝ ကာမေတီတိ စ သုခကာမောတိ.

၁၁၃. မိမိ၏ အပြစ်ကင်း၍ ချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်သောသူသည် ပရမတ်အားဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ချစ်မြတ်နိုးသူ မည်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ “မိမိ၏ ချမ်းသာကို အလိုရှိသူ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ ချမ်းသာသို့ အစဉ်လိုက်သော ချမ်းသာကို အလိုရှိသောသူသည် ချမ်းသာကိုသာလျှင် အလိုရှိ၏ဟု “သုခကာမော” ဟု ဆိုအပ်၏။

ဝိတ္ထတဋ္ဌေနာတိ သုဝိပ္ဖာရဒိဋ္ဌီနံ ပဝတ္တနဋ္ဌာနတာသင်္ခါတေန ဝိတ္ထာရဋ္ဌေန.

“ဝိတ္ထတဋ္ဌေန” ဟူသည် ကောင်းစွာ ပြန့်ပြောသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ ဖြစ်ပွားရာဌာန ဖြစ်သည်ဟု ဆိုအပ်သော ကျယ်ဝန်းသော အနက်အားဖြင့် ဖြစ်၏။

၁၁၄. ဒိဋ္ဌေ ဒုက္ခာဒိဓမ္မေတိ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏေ ဘုမ္မံ, ဒုက္ခာဒိဓမ္မေ ဒိဋ္ဌေ ဉာတေတိ အတ္ထော.

၁၁၄. “ဒိဋ္ဌေ ဒုက္ခာဒိဓမ္မေ” ဟူရာ၌ ကရိယာလက္ခဏာ (ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏ) ၌ သုံးအပ်သော သတ္တမီဝိဘတ်ဖြစ်၍၊ ဒုက္ခစသော တရားတို့ကို သိမြင်အပ်၊ သိအပ်သော် ဟု အနက်ရ၏။

‘‘ဥဒ္ဓ’’န္တိအာဒိ ကာလဒေသာနံ အနဝသေသပရိယာဒါနန္တိ အာဟ ‘‘ဥဒ္ဓန္တိ အနာဂတံ, ဥပရိ စာ’’တိအာဒိ. ဂမနေနာတိ စုတူပပါတဂမနေန.

“ဥဒ္ဓံ” စသည်သည် ကာလနှင့် ဒေသတို့ကို မကြွင်းမကျန် အကုန်ယူခြင်း ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “ဥဒ္ဓံဟူသည် အနာဂတ်ကာလနှင့် အထက်အရပ်လည်း ဖြစ်၏” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ဂမနေန” ဟူသည် စုတိ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် သွားခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။

၁၁၅. နဂရဒွါရထိရကရဏတ္ထန္တိ နဂရဿ ဒွါရဗာဟထိရကရဏတ္ထံ. ဂမ္ဘီရနေမတာယာတိ ‘‘နေမံ’’ဝုစ္စတိ နိခါတထမ္ဘာဒီနံ ပထဝိံ အနုပဝိသိတွာ ဌိတပ္ပဒေသော[Pg.143], ဂမ္ဘီရံ နေမံ ဧတဿာတိ ဂမ္ဘီရနေမော, တဿ ဘာဝေါ ဂမ္ဘီရနေမတာ, တာယ. ကမ္ပနံ ယထာဌိတဿ ဣတော စိတော စ သဉ္စောပနံ, စာလနံ ဌိတဋ္ဌာနတော စာဝနံ. အဇ္ဈောဂါဟေတွာတိ အဝိပရီတသဘာဝါဘိသမယဝသေန အနုပဝိသိတွာ, အနုပဝိဋ္ဌော ဝိယ ဟုတွာတိ အတ္ထော.

၁၁၅. “နဂရဒွါရထိရကရဏတ္ထံ” ဟူသည် မြို့၏ တံခါးတိုင်ကို ခိုင်ခံ့စေခြင်းငှာ ဖြစ်၏။ “ဂမ္ဘီရနေမတာယ” ဟူရာ၌ စိုက်ထူအပ်သော တိုင်စသည်တို့၏ မြေသို့ သက်ဝင်၍ တည်ရာအရပ်ကို “နေမ” ဟု ခေါ်၏၊ နက်ရှိုင်းသော အောက်ခြေတိုင်ရှိသော အရာသည် “ဂမ္ဘီရနေမ” မည်၏၊ ၎င်း၏အဖြစ်သည် “ဂမ္ဘီရနေမတာ” မည်၏၊ ထို နက်ရှိုင်းသော အောက်ခြေတိုင်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ “ကမ္ပနံ” ဟူသည် တည်မြဲတိုင်းသော အရာ၏ ဟိုမှသည်မှ လှုပ်ရှားခြင်း ဖြစ်၏၊ “စာလနံ” ဟူသည် တည်ရာအရပ်မှ ရွေ့လျောစေခြင်း ဖြစ်၏။ “အဇ္ဈောဂါဟေတွာ” ဟူသည် မဖောက်ပြန်သော သဘောကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် သက်ဝင်၍၊ သက်ဝင်သူကဲ့သို့ ဖြစ်၍ဟု အနက်ရ၏။

သံယောဇနာနံ ပဇဟနဝသေနာတိ ဂါထာယ ဝစနသေသံ အာနေတွာ ဒဿေတိ. အထ ဝါ ပဟာတဗ္ဗဿ ပဟာနေန ဝိနာ န ဘာဝနာသိဒ္ဓီတိ အတ္ထသိဒ္ဓံ ပဟာတဗ္ဗပဟာနံ အဇ္ဈတ္တံ, ဗဟိဒ္ဓါတိ ပဒဒွယေန ယောဇေတွာ ဒဿေတုံ အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါတိ ဩရမ္ဘာဂိယဥဒ္ဓမ္ဘာဂိယသံယောဇနာနံ ဝိသံယောဂဂဟိတောတိ ဣမမတ္ထံ ပါဠိယာ သမတ္ထေတုံ ‘‘တေနာဟ သဗ္ဗလောကေ’’တိ ဝုတ္တံ.

“သံယောဇနတရားတို့ကို ပယ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်” ဟု ဂါထာ၏ ကြွင်းသောစကားကို ဆောင်ယူ၍ ပြ၏။ သို့မဟုတ် ပယ်အပ်သော တရားကို ပယ်ခြင်းမရှိဘဲ ဘာဝနာ မပြီးမြောက်နိုင်သောကြောင့် အနက်အားဖြင့် ပြီးသော ပယ်အပ်သောတရားကို ပယ်ခြင်းကို “အဇ္ဈတ္တံ၊ ဗဟိဒ္ဓါ” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုနှင့် ယှဉ်စပ်၍ ပြခြင်းငှာ “အဇ္ဈတ္တံ ဗဟိဒ္ဓါ” ဟူသည် အောက်ပိုင်းသံယောဇဉ်၊ အထက်ပိုင်းသံယောဇဉ်တို့နှင့် ကင်းပြတ်ခြင်းကို ယူအပ်၏ ဟူသော ဤအနက်ကို ပါဠိတော်ဖြင့် ထောက်ခံရန် “ထို့ကြောင့် သဗ္ဗလောကေဟု မိန့်ဆိုအပ်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။

အလောဘသီသေနာတိ အလောဘေန ပုဗ္ဗင်္ဂမေန, ယတော ယောဂါဝစရော ‘‘နေက္ခမ္မစ္ဆန္ဒော’’တိ ဝုစ္စတိ. အသုဘသညာ ရာဂပ္ပဋိပက္ခတာယ ‘‘ဝိသေသတော အလောဘပ္ပဓာနာ’’တိ ဝုတ္တာ, ဒသာသုဘဝသေန ဝါ. အဓိဂတဇ္ဈာနာဒီနီတိ အာဒိသဒ္ဒေန ဝိပဿနာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ. ဝိဟိံသာရတိရာဂါနံ ဗျာပါဒဟေတုကတော စတ္တာရောပိ ဗြဟ္မဝိဟာရာ အဗျာပါဒပဓာနာတိ အာဟ ‘‘စတု…ပေ… အဗျာပါဒေါ ဓမ္မပဒ’’န္တိ. အဓိဂတာနိ ဈာနာဒီနီတိ ယောဇနာ. ဒသာနုဿတိ…ပေ… အဓိဂတာနိ သမ္မာသတိ ဓမ္မပဒံ သတိသီသေန တေသံ အဓိဂန္တဗ္ဗတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အာနာပါနဘာဝနာယံ သမာဓိပိ ပဓာနော, န သတိ ဧဝါတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဒသကသိဏ…ပေ… သမ္မာသမာဓိ ဓမ္မပဒ’’န္တိ ဝုတ္တံ. စတုဓာတုဝဝတ္ထာနဝသေန အဓိဂတာနမ္ပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

“အလောဘသီသေန” ဟူသည် အလောဘကို ရှေ့သွားပြုခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို “နေက္ခမ္မဆန္ဒရှိသူ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အသုဘသညာသည် ရာဂ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ဆယ်ပါးသော အသုဘအစွမ်းဖြင့် သော်လည်းကောင်း “ထူးခြားစွာ အလောဘလျှင် အဓိကရှိ၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ “အဓိဂတဇ္ဈာနာဒီနိ” ဟူရာ၌ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် ဝိပဿနာ စသည်တို့ကို ယူ၏။ ညှဉ်းဆဲခြင်း၊ မွေ့လျော်ခြင်းနှင့် ရာဂတို့သည် ဗျာပါဒလျှင် အကြောင်းရှိသောကြောင့် ဗြဟ္မဝိဟာရလေးပါးတို့သည်လည်း အဗျာပါဒလျှင် အဓိကရှိကုန်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် “စတု...ပေ... အဗျာပါဒေါ ဓမ္မပဒံ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ရရှိအပ်ကုန်သော ဈာန်စသည်တို့” ဟု သမ္ဗန်စပ်ရမည်။ “ဒသအနုဿတိ...ပေ... ရရှိအပ်သော သမ္မာသတိသည် တရား၏ တည်ရာ ဖြစ်၏” ဟူသည် သတိကို ဦးစီးပြု၍ ထိုတရားတို့ကို ရရှိအပ်သောကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အာနာပါနဘာဝနာ၌ သမာဓိသည်လည်း အဓိကဖြစ်၏၊ သတိတစ်ခုတည်းသာ မဟုတ်ဟု ပြခြင်းငှာ “ဒသကသိဏ...ပေ... သမ္မာသမာဓိ ဓမ္မပဒံ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏။ စတုဓာတုဝဝတ္ထာန်အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော တရားတို့၏ သိမ်းဆည်းခြင်းကိုလည်း ဤ၌ပင် ရှုအပ်၏။

၁၁၆. ဥပလက္ခဏကာရဏာနီတိ သဉ္ဇာနနနိမိတ္တာနိ.

၁၁၆. “ဥပလက္ခဏကာရဏာနိ” ဟူသည် မှတ်သားကြောင်း နိမိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

ပါပမေဝ ပါပိယောတိ အာဟ ‘‘ပါပံ ဟောတီ’’တိ, ‘‘ပါပိယော’’တိ စ လိင်္ဂဝိပလ္လာသဝသေန ဝုတ္တံ. ဧကဝစနေ ဗဟုဝစနန္တိ ဧကဝစနေ ဝတ္တဗ္ဗေ ဗဟုဝစနံ ဝုတ္တံ.

ယုတ်မာသည်သာလျှင် သာလွန်၍ ယုတ်မာ၏ ဟု ပြလိုသဖြင့် “ပါပံ ဟောတိ” ဟု မိန့်ဆိုအပ်၏၊ “ပါပိယော” ဟူသည် လိင်ပြောင်းပြန်ဖြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်၏။ “ဧကဝစနေ ဗဟုဝစနံ” ဟူသည် ဧကဝုစ်ကို ဆိုအပ်ရာ၌ ဗဟုဝုစ်ကို မိန့်ဆိုအပ်၏။

၁၁၇. ဩလီယနတဏှာဘိနိဝေသဝသေနာတိ ဘဝတဏှာဘဝဒိဋ္ဌိဝသေန. တာ ဟိ ဘဝေသု သတ္တေ အလ္လီယာပေန္တိ. အတိဓာဝနာဘိနိဝေသဝသေနာတိ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိဝသေန. သာ ဟိ အဝဋ္ဋုပစ္ဆေဒမေဝ ဝဋ္ဋုပစ္ဆေဒံ ကတွာ အဘိနိဝိသနတော အတိဓာဝနာဘိနိဝေသော နာမ. ဩလီယန္တီတိ သမ္မာပဋိပတ္တိတော သင်္ကောစံ အာပဇ္ဇန္တိ. အဘိဓာဝန္တီတိ သမ္မာပဋိပတ္တိံ အတိက္ကမန္တိ.

၁၁၇. “အောလီယနတဏှာဘိနိဝေသဝသေန” ဟူသည် ဘဝတဏှာ၊ ဘဝဒိဋ္ဌိအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုတရားတို့သည် သတ္တဝါတို့ကို ဘဝတို့၌ တွယ်ကပ်စေတတ်ကုန်၏။ “အတိဓာဝနာဘိနိဝေသဝသေန” ဟူသည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိသည် ခန္ဓာအစဉ်၏ ပြတ်စဲခြင်းကိုသာလျှင် ဝဋ်၏ပြတ်စဲခြင်းဟု ယူဆ၍ စွဲလမ်းသောကြောင့် “လွန်ကဲစွာ ပြေးသွားတတ်သော စွဲလမ်းခြင်း” မည်၏။ “အောလီယန္တိ” ဟူသည် သမ္မာပဋိပတ်မှ ဆုတ်နစ်ကုန်၏။ “အဘိဓာဝန္တိ” ဟူသည် သမ္မာပဋိပတ်ကို လွန်သွားကုန်၏။

တေသဉ္စာတိ [Pg.144] တေသံ ဥဘိန္နံ အဘိနိဝေသာနံ, တဒညေသဉ္စ သဗ္ဗမညိတာနံ.

“တေသဉ္စ” ဟူသည် ထိုနှစ်ပါးသော စွဲလမ်းမှုတို့၏လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးကုန်သော ခပ်သိမ်းသော အောက်မေ့အမှတ်ပြုမှုတို့၏လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

၁၁၈. ဣဒံ ဣဋ္ဌဝိပါကံ အနိဋ္ဌဝိပါကန္တိ ဣဒံ ဣဋ္ဌဝိပါကသင်္ခါတံ အနိဋ္ဌဝိပါကသင်္ခါတံ ဖလံ.

၁၁၈. “ဣဒံ ဣဋ္ဌဝိပါကံ အနိဋ္ဌဝိပါကံ” ဟူသည် ဤအလိုရှိအပ်သော အကျိုးဟု ဆိုအပ်သော၊ အလိုမရှိအပ်သော အကျိုးဟု ဆိုအပ်သော အကျိုးတရား ဖြစ်၏။

‘‘အကင်္ခတော န ဇာနေယျု’’န္တိ ဧတေန ‘‘အာကင်္ခတော’’တိ ဣမိနာ ပဒေန သဒ္ဓိံ သမ္ဗန္ဓဒဿနမုခေန ‘‘န ဇညာ’’တိ ပဒဿ အတ္ထံ ဒဿေတိ.

“အကင်္ခတော န ဇာနေယျုံ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် “အာကင်္ခတော” ဟူသော ဤပုဒ်နှင့်တကွ စပ်ကြားမှုပြခြင်းဖြင့် “န ဇညာ” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို ပြ၏။

န ဥပလဗ္ဘတီတိ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

“န ဥပလဗ္ဘတိ” ဟူသည် မရှိဟု အနက်ရ၏။

၁၂၀. တာနီတိ ကမ္မကမ္မနိမိတ္တဂတိနိမိတ္တာနိ. ပတ္ထရဏာကာရောယေဝ ဟေသ, ယဒိဒံ ဆာယာနံ ဝေါလမ္ဗနံ. ဧဝံ ဟောတီတိ ‘‘အကတံ ဝတ မေ ကလျာဏ’’န္တိအာဒိပ္ပကာရေန ဝိပ္ပဋိသာရော ဟောတိ.

၁၂၀. “တာနိ” ဟူသည် ကံ၊ ကမ္မနိမိတ်၊ ဂတိနိမိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အရိပ်တို့၏ တွဲလဲကျခြင်းဟူသော ဤအရာသည် ဖြန့်ခင်းထားခြင်း အခြင်းအရာမျှသာ ဖြစ်၏။ “ဧဝံ ဟောတိ” ဟူသည် “ငါသည် ကောင်းမှုကို မပြုခဲ့ရလေစွတကား” စသည်ဖြင့် နောင်တတဖန် ပူပန်ခြင်း ဖြစ်၏။

၁၂၂. ဧသကေဟီတိ ဂဝေသကေဟိ သပရသန္တာနေ သမ္ပာဒကေဟိ. ဒုက္ခုဒြယန္တိ ဒုက္ခဖလံ. တီဟိ ကာရဏေဟီတိ ကာယဝါစာစိတ္တေဟိ. တာနိ ဟိ တံတံသံဝရာနံ ဒွါရဘာဝေန ကာရဏာနီတိ ဝုတ္တာနိ. တီဟိ ဌာနေဟီတိ ဝါ တီဟိ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနေဟိ. ပိဟိတန္တိ ပိဓာယကံ.

၁၂၂. "Esakehi" ဟူသည်မှာ မိမိနှင့် သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ ပြည့်စုံစေတတ်သော၊ ရှာဖွေတတ်သော သူတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "Dukkhudrayaṃ" ဟူသည်မှာ ဆင်းရဲခြင်း အကျိုးရှိသော။ "Tīhi kāraṇehi" ဟူသည်မှာ ကာယ၊ ဝါစာ၊ စိတ် (ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်) တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထို (ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်) တို့သည် ထိုထိုစောင့်စည်းမှုတို့၏ တံခါးဖြစ်သော အဖြစ်ကြောင့် အကြောင်းများဟု ဆိုအပ်ကုန်သည်။ သို့မဟုတ် "Tīhi ṭhānehi" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်ရာဌာနသုံးပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "Pihitaṃ" ဟူသည်မှာ ဖုံးကွယ်တတ်သော (သို့မဟုတ် ပိတ်ဆို့တတ်သော)။

‘‘ဥဋ္ဌာနဋ္ဌာနသင်္ခါတ’’န္တိ ဣဒံ ပါသာဏဘာဝသာမညံ ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ.

"Uṭṭhānaṭṭhānasaṅkhāta" ဟူသော ဤစကားကို ကျောက်၏ သာမညအဖြစ်ကို ယူ၍ ဆိုအပ်သည်။

၁၂၃. ရဇမိဿကန္တိ ပုပ္ဖရဇမိဿကံ. တဿာတိ တဿ သေက္ခာသေက္ခမုနိနော. မဟိစ္ဆာဒီနံ ဝိယ ဂါမေ စရဏပ္ပစ္စယာ ဂါမဝါသီနံ သဒ္ဓါဟာနိ ဝါ ဘောဂဟာနိ ဝါ န ဟောတိ, အထ ခေါ ဥပရူပရိ ဝုဒ္ဓိယေဝ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပါကတိကမေဝ ဟောတီ’’တိ အာဟ. အဇ္ဈတ္တိကကမ္မဋ္ဌာနန္တိ စတုသစ္စကမ္မဋ္ဌာနံ.

၁၂၃. "Rajamissakaṃ" ဟူသည်မှာ ပန်းဝတ်မှုန်မြူနှင့် ရောပြွမ်းသော ဖြစ်သည်။ "Tassa" ဟူသည်မှာ ထိုကျင့်ဆဲကျင့်ပြီး ဖြစ်သော (သေက္ခ၊ အသေက္ခ) မုနိမြတ်၏ ဖြစ်သည်။ အလိုကြီးသူများကဲ့သို့ ရွာ၌ လှည့်လည်ခြင်းအကြောင်းကြောင့် ရွာသူရွာသားတို့အား သဒ္ဓါတရားဆုတ်ယုတ်ခြင်း သို့မဟုတ် စည်းစိမ်ဆုတ်ယုတ်ခြင်းသည် မဖြစ်ပေါ်ပေ၊ စင်စစ်သော်ကား အထက်ထက်၌ တိုးပွားခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "pākatikameva hoti (ပကတိအတိုင်းသာ ဖြစ်၏)" ဟု ဆိုသည်။ "Ajjhattikakammaṭṭhānaṃ" ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါး ကမ္မဋ္ဌာန်း ဖြစ်သည်။

တေနာတိ ကုသလေန ကာယဝစီကမ္မေန. ထိရဘာဝေါ ထာမံ နာမာတိ တဿ အတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ထာမဝါတိ ဌိတိမာ’’တိ အာဟ.

"Tena" ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်ဖြစ်သော ကိုယ်မှု နှုတ်မှုဖြင့် ဖြစ်သည်။ ခိုင်ခံ့သော သဘောသည် "ထာမ (ခွန်အား)" မည်၏ ဟူသော ထိုစကား၏ အနက်ကို ပြလိုသဖြင့် "thāmavā (ခွန်အားရှိသောသူ) ဟူသည်မှာ တည်ကြည်ခိုင်ခံ့သူ (ṭhitimā)" ဟု မိန့်ဆိုသည်။

အတ္တသံနိဿယံ ပေမံ အတ္တာတိ ဂဟေတွာ ‘‘အတ္တသမ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အတ္တပေမေန သမံ ပေမံ နတ္ထီ’’တိ. ဘဂဝတော ဝိပဿနာဉာဏောဘာသပ္ပဝတ္တိံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပညာ ပန…ပေ… သက္ကောတီ’’တိ. သဗ္ဗညုတညာဏံ, ပန အဘိညာဉာဏာနိ စ အနန္တာပရိမာဏံ လောကဓာတုံ ဩဘာသေန္တိ.

မိမိကို အမှီပြု၍ ဖြစ်သော ချစ်ခြင်းကို "အတ္တ" ဟု ယူ၍ "attasamaṃ (မိမိနှင့်တူသော)" ဟု ဆိုအပ်သည်ဟူ၍ "မိမိအား ချစ်ခြင်းနှင့်တူသော ချစ်ခြင်းသည် မရှိ" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အလင်းရောင် ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ရည်ရွယ်၍ "paññā pana... pe... sakkoti (ပညာသည်ကား...ပ... စွမ်းနိုင်၏)" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် အဘိညာဉ်ဉာဏ်တို့သည်ကား အတိုင်းမရှိသော အနန္တလောကဓာတ်ကို လင်းစေကုန်၏။

၁၂၄. ကိဿ ဘီတာတိ ကေန ကာရဏေန ဘီတာ.

၁၂၄. "Kissa bhītā (အဘယ်ကြောင့် ကြောက်သနည်း)" ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ကြောက်ရသနည်း ဖြစ်သည်။

ဌပေတွာတိ [Pg.145] ပဝတ္တေတွာ. ဝစနီယော ယာစကာနန္တိ ယောဇနာ, ယာစိတဗ္ဗယုတ္တောတိ အတ္ထော. ယညဥပက္ခရောတိ ယညောပကရဏံ. ‘‘ဧတေသု ဓမ္မေသု ဌိတော စတူသူ’’တိ ဝုတ္တံ စတုက္ကံ ဝဝတ္ထပေတုံ ‘‘သဒ္ဓေါတိ ဧကံ အင်္ဂ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

"Ṭhapetvā" ဟူသည်မှာ ဖြစ်စေ၍ ဖြစ်သည်။ "Vacanīyo yācakānaṃ" ဟု စကားစပ်ရမည်၊ တောင်းပန်ခြင်းငှာ ထိုက်တန်သောသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Yaññauppakkhara" ဟူသည်မှာ ယဇ်ပူဇော်မှု အသုံးအဆောင် ဖြစ်သည်။ "Etesu dhammesu ṭhito catūsū (ထိုတရားလေးပါးတို့၌ တည်သော)" ဟု ဆိုအပ်သော တရားလေးပါး (စတုက္က) ကို သတ်မှတ်ပိုင်းခြားရန် "saddhāသည် အင်္ဂါတစ်ခု" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။

ဂါထာယံ ဝုတ္တဓမ္မေ ဒွေ ဒွေ ဧကံ ကတွာ အင်္ဂကရဏံ ဒုကနယော.

ဂါထာ၌ ဆိုအပ်သော တရားတို့ကို နှစ်ခုစီ တစ်ခုပြု၍ အင်္ဂါပြုခြင်းသည် ဒုကနည်း ဖြစ်သည်။

ဇာတိဓမ္မန္တိ ပဝတ္တိဓမ္မံ သန္ဓာယ ဝဒတိ.

"Jātidhammaṃ" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပွားတတ်သော တရားကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

၁၂၅. သစ္စေကဒေသတော သစ္စသမုဒါယော အနဝသေသပရိယာဒါနတော ဝိသိဋ္ဌောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပရမတ္ထသစ္စံ ဝါ ဟောတူ’’တိ အာဟ. စတုရော ပဒါတိ စတ္တာရိ ပဒါနိ, လိင်္ဂဝိပလ္လာသေန ဝုတ္တံ, စတ္တာရော ဓမ္မကောဋ္ဌာသာတိ အတ္ထော. ကေဝလံ သတ္တဝိဘာဂဒဿနတ္ထမေဝ စတုပဒဂ္ဂဟဏံ, န အဓိဂတဓမ္မာနုရူပတာယ.

၁၂၅. သစ္စာ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသထက် သစ္စာအစုအပေါင်းသည် အကြွင်းမဲ့ သိမ်းကျုံးယူခြင်းကြောင့် ထူးမြတ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် "သို့မဟုတ် ပရမတ္ထသစ္စာ ဖြစ်ပါစေ (paramatthasaccaṃ vā hotu)" ဟု မိန့်ဆိုသည်။ "Caturo padā" ဟူသည်မှာ ပုဒ်လေးခုတို့ ဖြစ်သည်၊ လိင်ဖလှယ်၍ ဆိုအပ်သည်၊ တရားစုလေးပါးဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ပုဒ်လေးခုကို ယူခြင်းသည် သတ္တဝါတို့၏ ခွဲခြားမှုကို ပြသရန် သက်သက်သာ ဖြစ်သည်၊ ရရှိအပ်သော တရားနှင့် လျော်ညီသောကြောင့် မဟုတ်ပေ။

နိမ္မဒါတိ န မဒါ.

"Nimmadā" ဟူသည်မှာ ယစ်မူးခြင်း ကင်းကုန်သော ဖြစ်သည်။

‘‘သစ္စဝါဒီ ဇိနော ရောမော’’တိပိ ပါဌော. တတ္ထ ရောမောတိ ဒိဋ္ဌိရာဂရတ္တာနံ တိတ္ထိယာနံ, တိတ္ထကရာနဉ္စ အဓမ္မဝါဒီနံ ရာဂဝိပရီတဓမ္မဒေသနတော ဘယဇနကော, အဓမ္မဝါဒီနံ ဝါ တတ္ထ အာဒီနဝဒဿနေန ဘာယိတဗ္ဗော, အပ္ပဟီနာသံဝရာနံ ဝါ ဒုရုပသင်္ကမနတော ဒုရာသဒေါတိ အတ္ထော.

"Saccavādī jino romo" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ ထိုပါဌ်၌ "romo" ဟူသည်မှာ ဒိဋ္ဌိနှင့် ရာဂတို့ဖြင့် စွဲလမ်းနှစ်သက်သော တိတ္ထိတို့အားလည်းကောင်း၊ တိတ္ထိဆရာတို့အားလည်းကောင်း၊ အဓမ္မဝါဒီတို့အားလည်းကောင်း ရာဂနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းကြောင့် ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောသူ၊ သို့မဟုတ် အဓမ္မဝါဒီတို့သည် ထိုသူ၌ အပြစ်ကို မြင်ခြင်းဖြင့် ကြောက်ရွံ့ရိုသေထိုက်သောသူ၊ သို့မဟုတ် မပယ်အပ်သေးသော အသံဝရ (မစောင့်စည်းမှု) ရှိသောသူတို့သည် ချဉ်းကပ်ရန် ခဲယဉ်းသောကြောင့် ချဉ်းကပ်ရန် ခက်ခဲသောသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

သစ္စော စ သော ဓမ္မော စာတိ သစ္စဓမ္မော. တေနာဟ ‘‘ဧကန္တနိဿရဏဘာဝေနာ’’တိအာဒိ.

သစ္စာလည်းဖြစ် ထိုတရားလည်းဖြစ်သောကြောင့် "saccadhamma (သစ္စာတရား)" မည်၏။ ထိုကြောင့် "ekantanissaraṇabhāvena (စင်စစ် လွတ်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်သော သဘောဖြင့်)" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုသည်။

ဧကာယနဘာဝန္တိ ဧကမဂ္ဂဘာဝံ, အညမဂ္ဂဘာဝန္တိ အတ္ထော.

"Ekāyanabhāva (ဧကါယနအဖြစ်)" ဟူသည်မှာ တစ်ခုတည်းသော မဂ်အဖြစ်၊ အခြားသောမဂ် မရှိသော အဖြစ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

ဒဿနဘာဂိယံ ဘာဝနာဘာဂိယန္တိ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယမေဝ ဒွိဓာ ဝိဘဇိတွာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘သံကိလေသဘာဂိယာဒီဟိ စတူဟိ ပဒေဟီ’’တိ. သေသတ္တိကာနန္တိ သတ္တာဓိဋ္ဌာနတ္တိကာဒီနံ အဋ္ဌန္နံ တိကာနံ. သေသပဒါနဉ္စာတိ သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စာတိအာဒိမိဿကပဒါနဉ္စ. စ-သဒ္ဒေန သံကိလေသဘာဂိယာဒိပဒါနိ စ သင်္ဂဏှာတိ. လောကိယတ္တိကဿေဝ ဟိ ‘‘သေသပဒါနီ’’တိ ဝုတ္တေဟိ မိဿကပဒေဟိ ဧဝံ သံသန္ဒနေ နယဒဿနံ, ဣတရေသံ ပန တိကာနံ သံကိလေသဘာဂိယာဒိပဒေဟိ စေဝ သေသပဒေဟိ စ သံသန္ဒနေ ဣဒံ နယဒဿနန္တိ ‘‘ဝုတ္တနယာနုသာရေန သုဝိညေယျ’’န္တိ ဝုတ္တံ. သမတိက္ကမနန္တိ ပဟာနံ. သတိပိ ဝါသနာဘာဂိယသံကိလေသဘာဂိယဓမ္မာနံ လောကိယဘာဝေ [Pg.146] ပုရိမေဟိ ပန ပစ္ဆိမာ ပဟာတဗ္ဗာ တဒင်္ဂဝသေန, ဝိက္ခမ္ဘနဝသေန စ. ဧဝံ ပဇဟနသမတ္ထတာယ ပဟာနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝါသနာဘာဂိယံ သုတ္တံ သံကိလေသဘာဂိယဿ သမတိက္ကမာယ ဟောတီ’’တိ. သံကိလေသဓမ္မာနံ သမတိက္ကမေန အဓိဂန္တဗ္ဗာ ဝေါဒါနဓမ္မာ ဝိယာတိ ယောဇနာ. ဘာဝနာ နာမ တိဝိဓာ ဈာနဘာဝနာ, ဝိပဿနာဘာဝနာ, မဂ္ဂဘာဝနာတိ. တာသု မဂ္ဂဘာဝနာယ ဂဟိတာယ ဝိပဿနာဘာဝနာ ဂဟိတာ ဧဝ ဟောတီတိ တံ အနာမသိတွာ ဣတရာ ဒွေ ဧဝ ဂဟိတာ. တထာပိ ‘‘ဘာဝနာဘာဂိယဿ သုတ္တဿ ပဋိနိဿဂ္ဂါယာ’’တိ ဝုတ္တေ ကိံ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အသေက္ခဿ ဈာနဘာဝနာပိ ပဋိနိဿဋ္ဌာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ ပါဠိယံ ‘‘အသေက္ခဘာဂိယံ သုတ္တံ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘အသေက္ခဓမ္မေသု ဥပ္ပန္နေသု မဂ္ဂဘာဝနာကိစ္စံ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဈာနဘာဝနာပိ ဒိဋ္ဌဓမ္မသုခဝိဟာရတ္ထာ ဧဝါ’’တိ အာဟ.

"Dassanabhāgiyaṃ bhāvanābhāgiyaṃ" ဟူသည် နိဗ္ဗေဓဘာဂိယတရားကိုပင် နှစ်ပါးခွဲ၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ပြလိုသဖြင့် "saṃkilesabhāgiyādīhi catūhi padehīti (သံကိလေသဘာဂိယစသော ပုဒ်လေးခုတို့ဖြင့်)" ဟု ဆိုသည်။ "Sesattikānaṃ" ဟူသည်မှာ သတ္တာဓိဋ္ဌာနတိက စသော တိကရှစ်ပါးတို့၏။ "Sesapadānañca" ဟူသည်မှာ "သံကိလေသဘာဂိယလည်းဖြစ်၊ ဝါသနာဘာဂိယလည်းဖြစ်" စသော ရောပြွမ်းသော ပုဒ်တို့၏ ဖြစ်သည်။ "စ" သဒ္ဒါဖြင့် သံကိလေသဘာဂိယစသော ပုဒ်တို့ကိုလည်း သိမ်းကျုံးယူသည်။ လောကီတိကအားသာလျှင် "ကြွင်းသောပုဒ်တို့" ဟု ဆိုအပ်သော ရောပြွမ်းသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ဤသို့ နှိုင်းယှဉ်ရာ၌ နည်းလမ်းကို ပြခြင်း ဖြစ်၏။ အခြားသော တိကတို့၌မူကား သံကိလေသဘာဂိယစသော ပုဒ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း ညှိနှိုင်းရာ၌ ဤသည်ကား နည်းလမ်းကို ပြခြင်းဖြစ်၏ဟု ယူဆ၍ "ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကောင်းစွာ သိအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုအပ်သည်။ "Samatikkamana" ဟူသည်မှာ ပယ်ခြင်း (pahāna) ဖြစ်သည်။ ဝါသနာဘာဂိယ၊ သံကိလေသဘာဂိယတရားတို့သည် လောကီတရားများ ဖြစ်ကြသော်လည်း ရှေးဦးဖြစ်သော တရားတို့ဖြင့် နောက်ဖြစ်သော တရားတို့ကို သဒင်္ဂအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိက္ခမ္ဘနအားဖြင့်လည်းကောင်း ပယ်အပ်ကုန်၏။ ဤသို့ ပယ်စွန့်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သောကြောင့် "ဝါသနာဘာဂိယသုတ်သည် သံကိလေသဘာဂိယသုတ်ကို လွန်မြောက်ရန် ဖြစ်၏" ဟု ဆိုရာ၌ လွန်မြောက်ခြင်းကို "ပယ်ခြင်း" ဟု ဆိုသည်။ ကိလေသာ ညစ်ညူးကြောင်း တရားတို့ကို လွန်မြောက်ခြင်းဖြင့် ရရှိအပ်သော စင်ကြယ်ကြောင်း တရားတို့ကဲ့သို့ ဟု စကားစပ်ရမည်။ ဘာဝနာဟူသည် ဈာန်ဘာဝနာ၊ ဝိပဿနာဘာဝနာ၊ မဂ်ဘာဝနာဟူ၍ သုံးပါးရှိသည်။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် မဂ်ဘာဝနာကို ယူလျှင် ဝိပဿနာဘာဝနာသည် ယူပြီးသား ဖြစ်သောကြောင့် ထိုဝိပဿနာဘာဝနာကို မညွှန်းဘဲ အခြားနှစ်ပါး (ဈာန်ဘာဝနာနှင့် မဂ်ဘာဝနာ) ကိုသာ ယူသည်။ သို့သော်လည်း "ဘာဝနာဘာဂိယသုတ်ကို စွန့်လွှတ်ရန်" ဟု ဆိုသော် အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်အား အလုံးစုံသော ဈာန်ဘာဝနာသည်လည်း စုံစွန့်လွှတ်အပ်သလော ဟု စောဒနာကို စိတ်၌ထား၍ ပါဠိတော်၌ "အသေက္ခဘာဂိယသုတ်သည် မျက်မှောက်ဘဝ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအပ်သည်ကို ပြလိုသဖြင့် "အသေက္ခတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ မဂ်ဘာဝနာကိစ္စ မည်သည် မရှိတော့ပေ" ဟု မိန့်ဆိုပြီးလျှင် "ဈာန်ဘာဝနာသည်လည်း မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းအကျိုးငှာသာ ဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုသည်။

ဧကံ ဧဝ ဘဝဗီဇံ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏံ ဧကဗီဇံ, တံ အဿ အတ္ထီတိ ဧကဗီဇီ. သန္ဓာဝိတွာ သမာဂန္တွာ, နိဗ္ဗတ္တနဝသေန ဥပဂန္တွာတိ အတ္ထော. သံသရိတွာတိ တဿေဝ ဝေဝစနံ. ကုလံ ကုလံ ဂစ္ဆတီတိ ကောလံကောလော. ပုရိမပဒေ အနုနာသိကလောပံ အကတွာ နိဒ္ဒေသော.

တစ်ခုတည်းသော ဘဝမျိုးစေ့ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်သည် "ekabīja" မည်၏၊ ထို (ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်) ရှိသောသူသည် "ekabījī (ဧကဗီဇီ)" မည်၏။ "Sandhāvitvā" ဟူသည်မှာ အတူတကွသွား၍၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအားဖြင့် ကပ်ရောက်၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "Saṃsaritvā" ဟူသည်မှာ ထိုစကား၏ ဝေဝုစ် (ထပ်တူပုဒ်) ဖြစ်သည်။ "Kulaṃ kulaṃ gacchati (အမျိုးတစ်စုမှ အမျိုးတစ်စုသို့ သွားတတ်၏)" ဟူသော အနက်ကြောင့် "kolaṃkola (ကောလံကောလ)" မည်၏။ ရှေးပုဒ်၌ အနုသံ (နဂ္ဂဟိတ်) ကို မချေဘဲ ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

တေသံ သောတာပန္နာနံ. ဧတံ ပဘေဒန္တိ ဧကဗီဇိအာဒိဝိဘာဂံ. ပုရိမဘဝသိဒ္ဓံ ဝိဝဋ္ဋူပနိဿယပုညကမ္မံ ဣဓ ပုဗ္ဗဟေတု နာမ. ယော ‘‘ကတပုညတာ’’တိ ဝုစ္စတိ, သော ပဌမမဂ္ဂေ သာဓိတေ စရိတတ္ထတာယ ဝိပက္ကဝိပါကံ ဝိယ ကမ္မံ ဥပရိမမဂ္ဂါနံ ဥပနိဿယော န သိယာတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဥပရိ…ပေ… အာပဇ္ဇတီ’’တိ. တိဏ္ဏံ မဂ္ဂါနံ နိရတ္ထကတာ အာပဇ္ဇတိ ပဌမမဂ္ဂေနေဝ တေဟိ ကာတဗ္ဗကိစ္စဿ သာဓိတတ္တာ. ပဌမမဂ္ဂေ…ပေ… အာပဇ္ဇတီတိ အနုပ္ပန္နဿ အတ္ထကိရိယာသမ္ဘဝတော. ဧဝံ တိဏ္ဏံ ဝါဒါနံ ယုတ္တိအဘာဝံ ဒဿေတွာ စတုတ္ထဝါဒေါ ဧဝေတ္ထ ယုတ္တောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဝိပဿနာ…ပေ… ယုဇ္ဇတီ’’တိ. ‘‘သစေ ဟီ’’တိအာဒိနာ တံ ယုတ္တိံ ဝိဘာဝေတိ. ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယာနံ ဓမ္မာနံ ပရိပက္ကတာယ ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခတာယ ဉာဏဿ ဝိသဒတာယ ဝိပဿနာယ ဗလဝဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ ဝေါမိဿကနယေန သံသရဏကော ဣဓာဓိပ္ပေတော ‘‘ဒေဝေ စေဝ မာနုသေ စ သန္ဓာဝိတွာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ဣဓ ကာမဘဝေ ဌိတော ဣဓဋ္ဌကော. မနုဿဒေဝလောကူပပဇ္ဇနတော ဩကာရေန ဝေါကိဏ္ဏော. အရိယသာဝကဿ တံတံသတ္တနိကာယုပပတ္တိ တဿ တဿ သောဓနသဒိသံ ကိလေသမလာဒိအနတ္ထာပနယနတောတိ [Pg.147] အာဟ ‘‘ဆ ဒေဝလောကေ သောဓေတွာ’’တိ. ‘‘အကနိဋ္ဌေ ဌတွာ’’တိ ဧတေန ဟေဋ္ဌာဗြဟ္မလောကသောဓနံ ဝုတ္တမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ (ကွဲပြားပုံတည်း)။ 'ဧတံ ပဘေဒံ' ဟူသည်မှာ ဧကဗီဇီအစရှိသော အပြားတည်း။ ရှေးဘဝ၌ ပြီးစီးအပ်သော နိဗ္ဗာန်၏ အားကြီးသော အထောက်အပံ့ဖြစ်သော ကုသိုလ်ကံသည် ဤသာသနာတော်၌ 'ပုဗ္ဗဟေတု' (ရှေးအကြောင်း) မည်၏။ 'ကတပုညတာ' ဟု ဆိုအပ်သော ထိုရှေးကောင်းမှုသည် ပထမမဂ်ကို ပြီးစေအပ်ပြီးသော် ကိစ္စပြီးစီးပြီးဖြစ်၍ အကျိုးပေးပြီးသော ကံကဲ့သို့ အထက်မဂ်တို့၏ ဥပနိဿယ မဖြစ်နိုင်ရာဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် 'ဥပရိ...ပ... အာပဇ္ဇတိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မဂ်သုံးပါးတို့သည် အကျိုးမရှိသည်ဖြစ်ခြင်းသို့ ရောက်၏၊ ပထမမဂ်ဖြင့်သာလျှင် ထိုမဂ်သုံးပါးတို့ ပြုအပ်သော ကိစ္စကို ပြီးစီးစေအပ်သောကြောင့်တည်း။ 'ပထမမဂ်၌...ပ... ရောက်၏' ဟူသည်မှာ မဖြစ်ပေါ်သေးသော တရား၏ အကျိုးကို ပြီးစေနိုင်မှု မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ ဝါဒသုံးခုတို့၏ ယုတ္တိမရှိပုံကို ပြသ၍ ဤ၌ စတုတ္ထဝါဒသာလျှင် သင့်လျော်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် 'ဝိပဿနာ...ပ... ယုဇ္ဇတိ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'သစေ ဟိ' စသည်ဖြင့် ထိုယုတ္တိကို ခွဲခြားပြတော်မူ၏။ ဝိမုတ္တိပရိပါစနီယတရားတို့ ရင့်ကျက်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဣန္ဒြေတို့ ထက်မြက်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်တော် ကြည်လင်သည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အားကောင်းသော အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ရောနှောသော နည်းဖြင့် ကျင်လည်တတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဤ၌ ရည်ရွယ်အပ်၏၊ 'နတ်၌လည်းကောင်း၊ လူ၌လည်းကောင်း ပြေးသွားကျင်လည်၍' ဟု မိန့်တော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤကာမဘုံ၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဣဓဋ္ဌက' မည်၏။ လူ့ပြည် နတ်ပြည်တို့၌ ဖြစ်ရခြင်းကြောင့် အခွင့်အလမ်းအားဖြင့် ရောနှောအပ်၏။ အရိယာသာဝက၏ ထိုထိုသတ္တဝါအပေါင်း၌ ဖြစ်ရခြင်းသည် ထိုထိုသတ္တဝါအပေါင်းကို သုတ်သင်ခြင်းနှင့်တူသော ကိလေသာအညစ်အကြေးစသော အကျိုးမဲ့ကို ဖယ်ရှားခြင်းကြောင့် ဖြစ်သောကြောင့် 'နတ်ပြည်ခြောက်ထပ်၌ သုတ်သင်၍' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အကနိဋ္ဌဘုံ၌ တည်၍' ဟူသော ဤစကားဖြင့် အောက်ဗြဟ္မာဘုံတို့ကို သုတ်သင်ခြင်းသည် ဆိုအပ်ပြီးသည်သာလျှင် ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

သဒ္ဓံ ဓုရံ ကတွာတိ သဒ္ဓံ ဓုရံ ဇေဋ္ဌကံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ. သဒ္ဓါယ အနုဿတိ ပဋိပတ္တိ, သဒ္ဓံ ဝါ ပုဗ္ဗဘာဂိယံ အနုဿတိ, သဒ္ဓါယ ဝါ အနုသရဏသီလောတိ သဒ္ဓါနုသာရီ. ဓမ္မာနုသာရီတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ဓမ္မောတိ ပနေတ္ထ ပညာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သဒ္ဒဟန္တော ဝိမုတ္တောတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော. ယဒိပိ သဗ္ဗထာ အဝိမုတ္တော, သဒ္ဓါမတ္တေန ပန ဝိမုတ္တောတိ အတ္ထော. သဒ္ဓါယ ဝါ အဓိမုတ္တောတိ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော. ဝုတ္တနယေနာတိ ဥပရိမဂ္ဂဝိပဿနာယ ဗလဝမန္ဒမန္ဒတရဘာဝေန. ဒိဋ္ဌိယာ ပတ္တောတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော, စတုသစ္စဒဿနသင်္ခါတာယ ဒိဋ္ဌိယာ နိရောဓပ္ပတ္တောတိ အတ္ထော. ဒိဋ္ဌန္တံ ဝါ ပတ္တောတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော, ဒဿနသင်္ခါတဿ သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏဿ အနန္တရပ္ပဝတ္တောတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပဌမဖလတော ပဋ္ဌာယ ဟိ ယာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂါ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တာတိ. ဣဒန္တိ ယထာဝုတ္တသောတာပန္နာနံ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တတာဝစနံ. အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနန္တိ စတဿော ရူပါဝစရသမာပတ္တိယော, စတဿော အရူပါဝစရသမာပတ္တိယောတိ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခာ, တေသံ.

'သဒ္ဓံ ဓုရံ ကတွာ' ဟူသည်မှာ သဒ္ဓါတရားကို အကြီးအမှူး ဦးဆောင်တရား ပြု၍ ဟူလို။ သဒ္ဓါတရားဖြင့် အစဉ်အောက်မေ့ခြင်း ကျင့်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်သော သဒ္ဓါတရားကို အစဉ်အောက်မေ့ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သဒ္ဓါတရားဖြင့် အစဉ်လိုက်နာသော သဘောရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'သဒ္ဓါနုသာရီ' မည်၏။ 'ဓမ္မာနုသာရီ' ဟူသော ဤ၌လည်း ဤနည်းပင် ဖြစ်၏။ ဤ၌ 'ဓမ္မ' ဟူသည်ကား ပညာကို သိအပ်၏။ ယုံကြည်သဖြင့် လွတ်မြောက်အပ်သောကြောင့် 'သဒ္ဓါဝိမုတ္တ' မည်၏။ အလုံးစုံသော အားဖြင့် မလွတ်မြောက်သေးသော်လည်း သဒ္ဓါတရားမျှဖြင့်သာ လွတ်မြောက်သူဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် သဒ္ဓါတရား၌ လွန်စွာညွတ်သောကြောင့် 'သဒ္ဓါဝိမုတ္တ' မည်၏။ 'ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်' ဟူသည်မှာ အထက်မဂ်ဝိပဿနာ၏ အားကြီးသော အဖြစ်၊ အားနည်းသော အဖြစ်၊ အလွန်အားနည်းသော အဖြစ်တို့ဖြင့်တည်း။ 'ဒိဋ္ဌိယာ ပတ္တော' ဟူသဖြင့် 'ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ' မည်၏၊ သစ္စာလေးပါးကို မြင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဒိဋ္ဌိ (ဉာဏ်) ဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သောသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌိ၏ အဆုံးသို့ ရောက်သောကြောင့် 'ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ' မည်၏၊ ဖူးမြင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သောသူ ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ပထမဖိုလ်မှ စ၍ အထက်မဂ်တိုင်အောင်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို 'ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့်တည်း။ 'ဣဒံ' ဟူသော ဤစကားသည် ဆိုအပ်ပြီးသော သောတာပန်တို့၏ သဒ္ဓါဝိမုတ္တဖြစ်ခြင်း၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသော စကားတည်း။ 'အဋ္ဌန္နံ ဝိမောက္ခာနံ' ဟူသည်မှာ ရူပဇ္ဈာန် သမာပတ်လေးပါး၊ အရူပဇ္ဈာန် သမာပတ်လေးပါးဟူသော ဝိမောက္ခ ရှစ်ပါးတို့၏ (ဟူလို)။

ဖုဋ္ဌန္တံ သစ္ဆိကရောတီတိ ကာယသက္ခီ, ဖုဋ္ဌာနံ အန္တော ဖုဋ္ဌန္တော, ဖုဋ္ဌာနံ အရူပဇ္ဈာနာနံ အနန္တရော ကာလောတိ အဓိပ္ပာယော. အစ္စန္တသံယောဂေ စေတံ ဥပယောဂဝစနံ, ဖုဋ္ဌာနန္တရကာလမေဝ သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ သစ္ဆိကရောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ, ‘‘ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တီ’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၇၀) ဝိယ ဝါ ဘာဝနပုံသကန္တိ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယော ဟိ အရူပဇ္ဈာနေန ရူပကာယတော, နာမကာယေကဒေသတော စ ဝိက္ခမ္ဘနဝိမောက္ခေန ဝိမုတ္တော, တေန နိရောဓသင်္ခါတော ဝိမောက္ခော အာလောစိတော ပကာသိတော ဝိယ ဟောတိ, န ကာယေန သစ္ဆိကတော, နိရောဓံ ပန အာရမ္မဏံ ကတွာ ဧကစ္စေသု အာသဝေသု ခေပိတေသု တေန သော သစ္ဆိကတော ဟောတိ. တသ္မာ သော သစ္ဆိကာတဗ္ဗံ နိရောဓံ ယထာအာလောစိတံ နာမကာယေန သစ္ဆိကရောတီတိ ‘‘ကာယသက္ခီ’’တိ ဝုစ္စတိ, န တု ဝိမုတ္တော ဧကစ္စာနံ ဧဝ အာသဝါနံ အပရိက္ခီဏတ္တာ.

ထိတွေ့အပ်သော အဆုံးကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုတတ်သောကြောင့် 'ကာယသက္ခီ' မည်၏၊ 'ဖုဋ္ဌန္တံ' ဟူသည် ထိတွေ့အပ်သော တရားတို့၏ အဆုံးတည်း၊ ထိတွေ့အပ်သော အရူပဇ္ဈာန်တို့၏ အခြားမဲ့ဖြစ်သော ကာလဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤဝိဘတ်သည် အစ္စန္တသံယောဂ၌ သုံးသော ဥပယောဂဝိဘတ် ဖြစ်၏၊ ထိတွေ့အပ်သော အခြားမဲ့ ကာလ၌သာလျှင် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြု၏ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် 'ဝိသမံ စန္ဒိမသူရိယာ ပရိဝတ္တန္တိ' စသည်တို့၌ ကဲ့သို့ ဤပုဒ်ကို ဘာဝနပုံသက ဟု မှတ်အပ်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အရူပဇ္ဈာန်ဖြင့် ရူပကာယမှလည်းကောင်း၊ နာမကာယ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသမှလည်းကောင်း ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိဖြင့် လွတ်မြောက်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် နိရောဓဟု ဆိုအပ်သော ဝိမောက္ခကို မြင်အပ် ဖွင့်ပြအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ကိုယ်ဖြင့် မျက်မှောက်မပြုရသေး၊ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ အချို့သော အာသဝေါတရားတို့ကို ကုန်စေအပ်ပြီးသော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုနိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် မျက်မှောက်ပြုအပ်သော နိဗ္ဗာန်ကို မြင်အပ်သည့်အတိုင်း နာမကာယဖြင့် မျက်မှောက်ပြုသောကြောင့် 'ကာယသက္ခီ' ဟု ဆိုအပ်၏၊ သို့သော် လွတ်မြောက်ပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်ကား မဟုတ်သေးပေ၊ အချို့သော အာသဝေါတရားတို့ မကုန်သေးသောကြောင့်တည်း။

အဘေဒေနာတိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိအာဒိဘေဒေန ဝိနာ. ‘‘အဘေဒေနာ’’တိ စ ဣဒံ ‘‘သဒ္ဓါဝိမုတ္တဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တကာယသက္ခိနော’’တိ ဣဓာပိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယထေဝ ဟိ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယိအာဒိဘေဒါနာမသနေနေဝ ဧကော အနာဂါမီ [Pg.148] ဟောတိ, ဧဝံ ယထာဝုတ္တဘေဒအာမသနေနေဝ သဒ္ဓါဝိမုတ္တော, ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တော, ကာယသက္ခီတိ တယော အနာဂါမိနော ဟောန္တိ. အယဉ္စ အနာဂါမိနော တာဒိသမဝတ္ထာဘေဒံ ဂဟေတွာ ဂဏနာ ကတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘အဝိဟာဒီသူ’’တိအာဒိ သုဝိညေယျမေဝ.

'အဘေဒေန' ဟူသည်မှာ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ အစရှိသော အပြားမရှိဘဲ (ဟူလို)။ 'အဘေဒေန' ဟူသော ဤစကားကို 'သဒ္ဓါဝိမုတ္တ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ ကာယသက္ခိနော' ဟူသော ဤ၌လည်း ဆောင်ယူ၍ ယှဉ်အပ်၏။ အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ အစရှိသော အပြားတို့ကို မသုံးသပ်ခြင်းဖြင့်သာလျှင် အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် တစ်ဦးတည်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားကို သုံးသပ်ခြင်းဖြင့်သာလျှင် သဒ္ဓါဝိမုတ္တ၊ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တ၊ ကာယသက္ခီ ဟူ၍ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ် သုံးဦး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ရေတွက်ခြင်းကို ထိုကဲ့သို့သော အခြေအနေ ကွဲပြားခြင်းကို ယူ၍ ပြုအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။ 'အဝိဟာဒီသူ' စသော စကားရပ်သည် အလွယ်တကူ သိသာလှပေ၏။

ပညာယ ဧဝ ဝိမုတ္တော, န စေတောဝိမုတ္တိဘူတေန သာတိသယေန သမာဓိနာပီတိ ပညာဝိမုတ္တော. ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တောတိ ဥဘောဟိ ဘာဂေဟိ ဥဘတောဘာဂတော ဝိမုတ္တော. ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆိန္နေဟိ ရူပကာယနာမကာယတော ဝိမုတ္တောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိက္ခမ္ဘန…ပေ… ဝိမုတ္တော နာမာ’’တိ အာဟ. အရူပသမာပတ္တိယာ ရူပကာယတော, အဂ္ဂမဂ္ဂေန အရူပကာယတော ဝိမုတ္တံ. ယထာဟ –

ပညာဖြင့်သာလျှင် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်၏၊ စေတောဝိမုတ္တိဖြစ်သော လွန်မြတ်သော သမာဓိဖြင့် မဟုတ်ဟု 'ပညာဝိမုတ္တ' မည်၏။ 'ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တ' ဟူသည်မှာ အဖို့နှစ်ပါးတို့ဖြင့် နှစ်ဦးနှစ်ဖက်မှ လွတ်မြောက်သောသူတည်း။ ကိလေသာတို့ကို ခွာထုတ်ခြင်း၊ အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်းတို့ဖြင့် ရူပကာယ နာမကာယတို့မှ လွတ်မြောက်၏ဟူသော ဤအနက်ကို ပြလိုသဖြင့် 'ဝိက္ခမ္ဘန...ပ... ဝိမုတ္တော နာမ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ အရူပသမာပတ်ဖြင့် ရူပကာယမှလည်းကောင်း၊ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် နာမကာယမှလည်းကောင်း လွတ်မြောက်ခြင်းတည်း။ ထို့ကြောင့် ဟောတော်မူအပ်သည်ကား -

‘‘ဣဓ, ဘိက္ခဝေ, ဧကစ္စော ပုဂ္ဂလော ယေ တေ သန္တာ ဝိမောက္ခာ အတိက္ကမ္မ ရူပေ အာရုပ္ပာ, တေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ, အယံ ဝုစ္စတိ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော’’တိ (မ. နိ. ၂.၁၈၂).

“ရဟန်းတို့... ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ရုပ်တရားတို့ကို လွန်မြောက်၍ ငြိမ်သက်ကုန်သော အရူပဝိမောက္ခတို့ကို နာမကာယဖြင့် ထိတွေ့လျက် နေ၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ပညာဖြင့် မြင်၍လည်း အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ပြီး ဖြစ်ကုန်၏။ ရဟန်းတို့... ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟု ဆိုအပ်၏” (မ၊ နိ၊ ၂။၁၈၂)။

ယံ ပန မဟာနိဒါနသုတ္တေ ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒိကေ (ဒီ. နိ. ၂.၁၂၉) နိရောဓသမာပတ္တိအန္တေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ဝတွာ –

မဟာနိဒါနသုတ်၌မူကား 'ရူပီ ရူပါနိ ပဿတိ' စသည်ဖြင့် နိရောဓသမာပတ်အဆုံးရှိသော ဝိမောက္ခရှစ်ပါးတို့ကို ဟောတော်မူ၍ -

‘‘ယတော ခေါ, အာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဣမေ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ အနုလောမမ္ပိ သမာပဇ္ဇတိ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတာနန္ဒ, ဘိက္ခု ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော, ဣမာယ စ, အာနန္ဒ, ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တိယာ အညာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တိ ဥတ္တရိတရာ ဝါ ပဏီတတရာ ဝါ နတ္ထီ’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၁၃၀) –

“အာနန္ဒာ... အကြင်အခါ၌ ရဟန်းသည် ဤဝိမောက္ခရှစ်ပါးတို့ကို အနုလုံအားဖြင့်လည်း ဝင်စား၏...ပ... အာနန္ဒာ... ဤရဟန်းကို ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်ဟု ဆိုအပ်၏၊ အာနန္ဒာ... ဤဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တိထက် သာလွန်မြတ်ပြတ်သော သို့မဟုတ် သာ၍ မွန်မြတ်သော အခြားသော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တိသည် မရှိတော့ပေ” (ဒီ၊ နိ၊ ၂။၁၃၀) ဟု -

ဝုတ္တံ, တံ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တသေဋ္ဌဝသေန ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယသ္မာ အာရုပ္ပသမာပတ္တီသု ဧကာယပိ ရူပကာယော ဝိက္ခမ္ဘိတော ဧဝ နာမ ဟောတိ, တသ္မာ စတုန္နံ အာရုပ္ပသမာပတ္တီနံ, နိရောဓသမာပတ္တိယာ စ လာဘီနံ ဝသေန ပဉ္စ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧသ နယော ကာယသက္ခိမှိပိ. အဋ္ဌဝိမောက္ခေကဒေသေပိ ဟိ အဋ္ဌဝိမောက္ခသမညာ ယထာ ‘‘လောကေ သတ္တာ’’တိ.

ဟောတော်မူအပ်သော ထိုစကားသည် အမြတ်ဆုံးသော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အရူပသမာပတ်တို့၌ တစ်ပါးပါးဖြင့်ပင် ရူပကာယကို ခွာထုတ်အပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်သောကြောင့် အရူပသမာပတ်လေးပါးနှင့် နိရောဓသမာပတ်ကို ရသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တပုဂ္ဂိုလ် ငါးဦးတို့ကို သိအပ်၏။ ဤနည်းသည် ကာယသက္ခီပုဂ္ဂိုလ်၌လည်း ဖြစ်၏။ ဝိမောက္ခရှစ်ပါး၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌လည်း 'လောက၌ သတ္တဝါတို့' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဝိမောက္ခဟူသော အမည်ကို ရအပ်သောကြောင့်တည်း။

တေရသသု သီသေသု ပလိဗောဓသီသာဒီနိ, ပဝတ္တသီသဉ္စ ပရိယာဒိယိတဗ္ဗာနိ, အဓိမောက္ခသီသာဒီနိ ပရိယာဒကာနိ, ဂေါစရသီသံ ပရိယာဒကဖလံ. တဉှိ [Pg.149] ဝိသယဇ္ဈတ္တံ ဖလံ, ဝိမောက္ခော ပရိယာဒကဿ မဂ္ဂဿ, ဖလဿ စ အာရမ္မဏံ. သင်္ခါရသီသံ သင်္ခါရဝိဝေကဘူတော နိရောဓောတိ ပရိယာဒိယိတဗ္ဗာနံ, ပရိယာဒကဖလာနဉ္စ သဟ ဝိသယသံသိဒ္ဓိဒဿနေန သမသီသိဘာဝံ ဒဿေတုံ ပဋိသမ္ဘိဒါယံ (ပဋိ. မ. ၁.၈၇) တေရသ သီသာနိ ဝုတ္တာနိ. ဣဓ ပန ‘‘ယဿ ပုဂ္ဂလဿ အပုဗ္ဗံ အစရိမံ အာသဝပရိယာဒါနဉ္စ ဟောတိ ဇီဝိတပရိယာဒါနဉ္စာ’’တိ (ပု. ပ. ၁၆) ပုဂ္ဂလပညတ္တိယံ အာဂတတ္တာ တေသု ကိလေသပဝတ္တသီသာနံ ဧဝ ဝသေန ယောဇနံ ကရောန္တော ‘‘ကိလေသသီသ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဝတ္တသီသမ္ပိ မဂ္ဂေါ ပဝတ္တိတော ဝုဋ္ဌဟန္တော စုတိတော ဥဒ္ဓံ အပ္ပဝတ္တိကရဏေန ယဒိပိ ပရိယာဒိယတိ, ယာဝ ပန စုတိ, တာဝ ပဝတ္တိသမ္ဘဝတော ‘‘ပဝတ္တသီသံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ စုတိစိတ္တံ ပရိယာဒိယတီ’’တိ အာဟ.

ခေါင်းစဉ် (၁၃) ပါးတို့တွင် ပလိဗောဓခေါင်းစဉ်စသည်တို့နှင့် ပဝတ္တခေါင်းစဉ်တို့သည် ကုန်စင်အောင် ပြုအပ်ကုန်သော တရား (ပရိယာဒိယိတဗ္ဗ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ အဓိမောက္ခခေါင်းစဉ်စသည်တို့သည် ကုန်စင်အောင် ပြုတတ်သော တရား (ပရိယာဒက) တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဂေါစရခေါင်းစဉ်သည် ကုန်စင်အောင် ပြုတတ်သော တရား၏ အကျိုး (ပရိယာဒကဖလ) ဖြစ်၏။ ထိုဂေါစရခေါင်းစဉ်သည် အာရုံဖြစ်သော အဇ္ဈတ္တအကျိုးတရား ဖြစ်၏၊ ဝိမောက္ခသည် ကုန်စင်အောင် ပြုတတ်သော မဂ်၏လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်၏လည်းကောင်း အာရုံဖြစ်၏။ သင်္ခါရခေါင်းစဉ်သည် သင်္ခါရတို့မှ ဆိတ်ငြိမ်ရာဖြစ်သော နိရောဓ (နိဗ္ဗာန်) ဖြစ်၏ဟု ကုန်စင်အောင် ပြုအပ်သော တရားတို့၏လည်းကောင်း၊ ကုန်စင်အောင် ပြုတတ်သော တရား၏ အကျိုးတို့၏လည်းကောင်း အာရုံနှင့်တကွ ပြီးစီးခြင်းကို ပြခြင်းဖြင့် ညီမျှသော ဦးခေါင်းရှိသည်၏ အဖြစ် (သမသီသိဘာဝ) ကို ပြခြင်းငှါ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် (ပဋိ. မ။ ၁။ ၈၇) ၌ (၁၃) ပါးသော ခေါင်းစဉ်တို့ကို မိန့်တော်မူအပ်ကုန်၏။ ဤကျမ်း၌မူကား ‘‘အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်အား အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ငြိမ်းခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဇီဝိတိန်ကုန်ငြိမ်းခြင်းသည်လည်းကောင်း ရှေးမကျ နောက်မကျ (တစ်ပြိုင်နက်) ဖြစ်၏’’ ဟု (ပုဂ္ဂလပညတ်ပါဠိ ၁၆ ၌) လာသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုခေါင်းစဉ်တို့တွင် ကိလေသာပဝတ္တခေါင်းစဉ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် ယှဉ်စပ်မှုကို ပြုတော်မူလိုသဖြင့် ‘‘ကိလေသသီသံ’’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုခေါင်းစဉ်တို့တွင် ပဝတ္တခေါင်းစဉ်သည်လည်း မဂ်သည် ဖြစ်ခြင်း (ပဝတ္တိ) မှ ထမြောက်လျက် စုတေစိတ်မှ အထက်၌ နောက်ထပ် မဖြစ်စေခြင်းဖြင့် အကယ်၍ ကုန်စင်စေအပ်သော်လည်း စုတေခြင်းတိုင်အောင် ဖြစ်ခြင်း (ပဝတ္တိ) ဖြစ်နိုင်သေးသောကြောင့် ‘‘ပဝတ္တခေါင်းစဉ်သည် ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့် စုတေစိတ်ကို ကုန်စင်စေ၏’’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

ကိလေသပရိယာဒါနေန အတ္တနော အနန္တရံ ဝိယ နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗာ, ပစ္စဝေက္ခဏဝါရာ စ ကိလေသပရိယာဒါနဿေဝ ဝါရာတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟန္တိ. ‘‘ဝိမုတ္တသ္မိံ ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၁.၇၈; သံ. နိ. ၃.၁၂, ၁၄) ဟိ ဝစနတော ပစ္စဝေက္ခဏပရိသမာပနေန ကိလေသပရိယာဒါနံ သမာပိတံ နာမ ဟောတိ. တံ ပန ပရိသမာပနံ ယဒိ စုတိစိတ္တေန ဟောတိ, တေနေဝ ဇီဝိတပရိသမာပနဉ္စ ဟောတီတိ ဣမာယ ဝါရစုတိသမတာယ ကိလေသပရိယာဒါနဇီဝိတပရိယာဒါနာနံ အပုဗ္ဗာစရိမတာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝါရသမတာယာ’’တိ. ဘဝင်္ဂံ ဩတရိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယတောတိ ဧတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာနစိတ္တမေဝ ဘင်္ဂေါတ္တရဏဘာဝေန ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ကိလေသာကုန်စင်ခြင်းနှင့်အတူ မိမိ၏ခြားမဲ့၌ကဲ့သို့ ပြီးစီးစေအပ်ကုန်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဝါရတို့သည်လည်း ကိလေသာကုန်စင်ခြင်း၏ ဝါရတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏ဟု ပြောဆိုထိုက်ကုန်၏။ ‘‘လွတ်မြောက်သော် လွတ်မြောက်ပြီဟု သိသောဉာဏ်သည် ဖြစ်၏’’ ဟု (မ။ နိ။ ၁။ ၇၈၊ သံ။ နိ။ ၃။ ၁၂၊ ၁၄ တို့၌) ဝစနကြောင့် ပစ္စဝေက္ခဏာကို ပြီးဆုံးစေခြင်းဖြင့် ကိလေသာကုန်စင်ခြင်းသည် ပြီးဆုံးသည်မည်၏။ ထိုသို့ ပြီးဆုံးခြင်းသည် အကယ်၍ စုတေစိတ်ဖြင့် ဖြစ်အံ့၊ ထိုစုတေစိတ်ဖြင့်သာလျှင် ဇီဝိတိန်ပြီးဆုံးခြင်းသည်လည်း ဖြစ်၏ဟု ဤသို့ ဝါရနှင့် စုတေခြင်း ညီမျှသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ကိလေသာကုန်စင်ခြင်း၊ ဇီဝိတိန်ကုန်စင်ခြင်းတို့၏ ရှေးမကျ နောက်မကျ ဖြစ်ခြင်း (အပုဗ္ဗာစရိမတာ) သည် ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ ‘‘ဝါရသမတာယ’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ဘဝင်သို့ သက်ဆင်း၍ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြု၏ဟူသော ဤစကား၌ ပရိနိဗ္ဗာန်စိတ် (စုတေစိတ်) ကိုသာလျှင် ဘဝင်မှ လွတ်မြောက်ခြင်းအဖြစ်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

စရိတန္တိ စရိတာ ကာယဝစီမနပ္ပဝတ္တိ. ဧတ္ထ စ ယေန ရာဂါဓိကဘာဝေန ပုဂ္ဂလော ‘‘ရာဂစရိတော’’တိ လက္ခီယတိ, တယိဒံ လက္ခဏံ. တေနာဟ ‘‘ရာဂဇ္ဈာသယော ရာဂါဓိကောတိ အတ္ထော’’တိ, တေန အပ္ပဟီနဘာဝေန သန္တာနေ ထာမဂတဿ ရာဂဿ ဗလဘာဝေါ လက္ခီယတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧသေဝ နယော သေသေသုပိ.

‘‘စရိတံ’’ ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပွားအပ်သော ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်း (အလေ့အထ) တည်း။ ဤ၌လည်း အကြင်ရာဂကြီးမားသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ‘‘ရာဂစရိုက်ရှိသူ’’ ဟု မှတ်အပ်၏၊ ထိုရာဂကြီးမားသည်၏ အဖြစ်သည် ဤရာဂစရိုက်၏ လက္ခဏာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘ရာဂလျှင် အလိုရှိသူ၊ ရာဂကြီးမားသူဟု အနက်ရ၏’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားဖြင့် မပယ်ရသေးသည်၏အဖြစ်ကြောင့် သန္တာန်၌ အားကောင်းသော ရာဂ၏ ပြင်းထန်သော အစွမ်းကို ပြအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော စရိုက်တို့၌လည်း နည်းတူ ဖြစ်၏။

သီလဝန္တေဟီတိ အာဒိသဒ္ဒဿ လောပံ ကတွာ နိဒ္ဒေသော ကတောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သီလဝန္တာဒီဟီ’’တိ. အာဒိသဒ္ဒေန ဒါယကာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

‘‘သီလဝန္တေဟိ’’ ဟူရာ၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါကို ချေဖျက်၍ ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘‘သီလဝန္တာဒီဟိ’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် အလှူရှင် (ဒါယကာ) စသည်တို့ကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

အာရမ္မဏဘူတာ [Pg.150] ဉေယျန္တိ အာရမ္မဏဘူတာဝ ဉေယျံ.

‘‘အာရမ္မဏဘူတာ ညေယျံ’’ ဟူသည်မှာ အာရုံဖြစ်သော တရားသည်သာလျှင် သိအပ်သော တရား (ဉေယျ) မည်၏။

ပုထုဇ္ဇနဘူမိအာဒီသူတိ ပုထုဇ္ဇနသေက္ခာသေက္ခဘူမီသု. တတ္ထ ပုထုဇ္ဇနဘူမိဝသေန သံဝရော, သေက္ခဘူမိဝသေန ပဟာနဘာဝနာ, အသေက္ခဘူမိဝသေန သစ္ဆိကိရိယာ, ပုထုဇ္ဇနဘူမိသေက္ခဘူမိဝသေန ဝါ ယထာရဟံ သံဝရပဟာနဘာဝနာ. ပုဗ္ဗဘာဂိယာ ဟိ သံဝရပဟာနဘာဝနာ ပုထုဇ္ဇနဿ သမ္ဘဝန္တိ, ဣတရာ သေက္ခဿ, အသေက္ခဘူမိဝသေန သစ္ဆိကိရိယာ. နယတော ဒဿိတန္တိ ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, မယာ ‘ဣဒံ န ကပ္ပတီ’တိ အပ္ပဋိက္ခိတ္တံ, တံ စေ ကပ္ပိယံ အနုလောမေတိ, အကပ္ပိယံ ပဋိဗာဟတိ, တံ ဝေါ ကပ္ပတီ’’တိအာဒိနာ (မဟာဝ. ၃၀၅) နယဒဿနဝသေန ပကာသိတံ. သရာဂါဒိသံဝတ္တနန္တိ သရာဂါဒိဘာဝါယ သံဝတ္တနံ.

‘‘ပုထုဇ္ဇနဘူမိအာဒီသု’’ ဟူသည်မှာ ပုထုဇဉ်ဘုံ၊ သေက္ခဘုံ၊ အသေက္ခဘုံတို့၌ ဖြစ်၏။ ထိုဘုံတို့တွင် ပုထုဇဉ်ဘုံ၏ စွမ်းအားဖြင့် သံဝရသည်လည်းကောင်း၊ သေက္ခဘုံ၏ စွမ်းအားဖြင့် ပဟာနနှင့် ဘာဝနာသည်လည်းကောင်း၊ အသေက္ခဘုံ၏ စွမ်းအားဖြင့် သစ္ဆိကိရိယာသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ပုထုဇဉ်ဘုံနှင့် သေက္ခဘုံ၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ သံဝရ၊ ပဟာန၊ ဘာဝနာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ရှေးဦးအဖို့၌ ဖြစ်ကုန်သော သံဝရ၊ ပဟာန၊ ဘာဝနာတို့သည် ပုထုဇဉ်အား ဖြစ်နိုင်ကုန်၏၊ ကြွင်းသော (လောကုတ္တရာဖြစ်ကုန်သော) တရားတို့သည် သေက္ခအား ဖြစ်ကုန်၏၊ အသေက္ခဘုံ၏ စွမ်းအားဖြင့် သစ္ဆိကိရိယာ ဖြစ်၏။ နည်းလမ်းအားဖြင့် ပြအပ်၏ဟူသည်မှာ ‘‘ရဟန်းတို့၊ ငါသည် ‘ဤတရားသည် မအပ်’ ဟု တားမြစ်တော်မမူအပ်သော တရားသည် အပ်စပ်သောတရားကို အနုလုံပြုအံ့၊ မအပ်စပ်သောတရားကို တားမြစ်အံ့၊ ထိုတရားသည် သင်တို့အား အပ်၏’’ စသည်ဖြင့် (မဟာဝဂ္ဂပါဠိ၊ ၃၀၅ ၌) နည်းလမ်းကို ပြခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ပြသအပ်သော တရားတည်း။ ‘‘သရာဂါဒိသံဝတ္တနံ’’ ဟူသည်မှာ ရာဂရှိသည်၏အဖြစ်စသည်တို့အလို့ငှါ ဖြစ်စေခြင်းတည်း။

အညမညံ သံသဂ္ဂတောတိ ‘‘သံကိလေသဘာဂိယဉ္စ ဝါသနာဘာဂိယဉ္စာ’’တိအာဒိနာ သံကိလေသဘာဂိယာဒီနံ ပဒါနံ အညမညသံသဂ္ဂတော. အနေကဝိဓောတိ ဒွါဒသဝိဓော ယာဝ ဒွါနဝုတာဓိကစတုသဟဿဝိဓောပိ အနေကပ္ပကာရော. လောကိယသတ္တာဓိဋ္ဌာနာဒိသံသဂ္ဂတောတိ အာဒိသဒ္ဒေန လောကိယံ ဉာဏံ, လောကုတ္တရံ ဉာဏံ, လောကိယဉ္စ လောကုတ္တရဉ္စ ဉာဏံ, လောကိယံ ဉေယျံ, လောကုတ္တရံ ဉေယျံ, လောကိယဉ္စ လောကုတ္တရဉ္စ ဉေယျံ, လောကိယံ ဉာဏဉ္စ ဉေယျဉ္စ, လောကုတ္တရံ ဉာဏဉ္စ ဉေယျဉ္စ, လောကိယဉ္စ လောကုတ္တရဉ္စ ဉာဏဉ္စ ဉေယျဉ္စာတိအာဒိကော သမ္ဘဝန္တော ပဋ္ဌာနဘေဒေါ သင်္ဂဟိတော. ဥဘယတ္ထာတိ သံကိလေသဘာဂိယာဒိကေ, လောကိယာဒိကေ စ. ယထာရဟန္တိ ယော ယော သံသဂ္ဂဝသေန ယောဇနံ အရဟတိ, သော သော ဓမ္မော. သမ္ဘဝါဝိရောဓေနေဝ ဟိ ယောဇနာ. န ဟိ ‘‘လောကိယံ နိဗ္ဗေဓဘာဂိယ’’န္တိအာဒိနာ ယောဇနာ သမ္ဘဝတိ.

‘‘အညမညံ သံသဂ္ဂတော’’ ဟူသည်မှာ ‘‘သင်္ကိလေသဘာဂိယလည်းကောင်း၊ ဝါသနာဘာဂိယလည်းကောင်း’’ စသည်ဖြင့် သင်္ကိလေသဘာဂိယစသော ပုဒ်တို့၏ အချင်းချင်း ရောနှောယှဉ်စပ်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ‘‘အနေကဝိဓော’’ ဟူသည်မှာ ၁၂-ပါးသော အပြား၊ ၄၀၉၂-ပါးသော အပြားတိုင်အောင် များစွာသော အပြားရှိသော တည်း။ ‘‘လောကိယသတ္တာဓိဋ္ဌာနာဒိသံသဂ္ဂတော’’ ဟူရာ၌ ‘အာဒိ’ သဒ္ဒါဖြင့် လောကီဉာဏ်၊ လောကုတ္တရာဉာဏ်၊ လောကီလောကုတ္တရာဉာဏ်၊ လောကီဉေယျ၊ လောကုတ္တရာဉေယျ၊ လောကီလောကုတ္တရာဉေယျ၊ လောကီဉာဏ်နှင့် ဉေယျ၊ လောကုတ္တရာဉာဏ်နှင့် ဉေယျ၊ လောကီလောကုတ္တရာဉာဏ်နှင့် ဉေယျစသည်ဖြင့် ဖြစ်နိုင်သော ပဋ္ဌာန်းအပြားကို သိမ်းကျုံးယူအပ်၏။ ‘‘ဥဘယတ္ထ’’ ဟူသည်မှာ သင်္ကိလေသဘာဂိယစသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ လောကီစသည်တို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ‘‘ယထာရဟံ’’ ဟူသည်မှာ အကြင်အကြင် ယှဉ်စပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းငှါ ထိုက်၏၊ ထိုထိုတရားတည်း။ ဖြစ်နိုင်ခြင်း၊ မဆန့်ကျင်ခြင်းအားဖြင့်သာလျှင် ယှဉ်စပ်ရမည် ဖြစ်၏။ ‘‘လောကီဖြစ်သော နိဗ္ဗေဓဘာဂိယတရား’’ စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း။

တီသု ပိဋကေသု လဗ္ဘမာနဿာတိ တိဿော သင်္ဂီတိယော အာရုဠှေ တေပိဋကေ ဗုဒ္ဓဝစနေ ဥပလဗ္ဘမာနဿ ဝိဇ္ဇမာနဿ, ဧတေန န ကေဝလံ သင်္ဂဟော ဧဝ ယထာဝုတ္တဘေဒါနံ ပဋ္ဌာနဘာဂါနံ နိဒ္ဓါရဏာယ ကာရဏံ, အထ ခေါ ပါဠိယံ ဒဿနဉ္စာတိ ဝိဘာဝေတိ. တေနာဟ ‘‘ယံ ဒိဿတိ တာသု တာသု ဘူမီသူ’’တိ. ‘‘တေနေဝ ဟီ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ပါဌာနုဂမံ ဒဿေတိ.

‘‘တီသု ပိဋကေသု လဗ္ဘမာနဿ’’ ဟူသည်မှာ သံဂါယနာသုံးတန်တင်အပ်သော ပိဋကတ်သုံးပုံတည်းဟူသော ဗုဒ္ဓဝစန၌ ရအပ်သော ထင်ရှားရှိသော၊ ဤစကားဖြင့် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြားရှိကုန်သော ပဋ္ဌာန်းအပိုင်းအခြားတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းငှါ သိမ်းကျုံးယူခြင်းမျှသာ အကြောင်းမဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ပါဠိတော်၌ ပြခြင်းသည်လည်း အကြောင်းဖြစ်၏ဟု ရှင်းလင်းပြသတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ‘‘ထိုထိုဘုံတို့၌ အကြင်တရားကို မြင်အပ်၏’’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ‘‘တေနေဝ ဟိ’’ စသည်ဖြင့် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနက်၏ ပါဌ်နှင့် လျော်ညီစွာ ဖြစ်ခြင်းကို ပြတော်မူ၏။

သာသနပဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

သာသနပဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပြီ။

နိဂမနကထာဝဏ္ဏနာ

နိဂုံးစကားဝဏ္ဏနာ

သဒ္ဓမ္မာဝတရဋ္ဌာနေတိ [Pg.151] ဒေသန္တရတော အာဂန္တွာ သဒ္ဓမ္မဿ အဝတရဏောကာသဘူတေ သဒ္ဓမ္မဿဝနဓာရဏပရိစယပရိပုစ္ဆာမနသိကာရဗဟုလာနံ နိဝါသဋ္ဌာနတံ သန္ဓာယေတံ ဝုတ္တံ, အတ္တနော ဝါ သန္တာနေ ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မဿ အနုပ္ပဝေသနဋ္ဌာနတာယ ဧဝံ ဝုတ္တံ. သေသံ သုဝိညေယျမေဝါတိ.

‘‘သဒ္ဓမ္မာဝတရဋ္ဌာနေ’’ ဟူသည်မှာ အခြားသော တိုင်းပြည်မှ လာ၍ သူတော်ကောင်းတရား သက်ဆင်းရာ အခွင့်အလမ်းဖြစ်သော၊ တရားနာခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း၊ လေ့လာခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်း များပြားသော သူတို့၏ နေထိုင်ရာဌာနဖြစ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် မိမိ၏ သန္တာန်၌ ပရိယတ္တိသဒ္ဓမ္မ သက်ဝင်ရာဌာနဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏။ ကြွင်းသောစကားသည် သိလွယ်သည်သာတည်း။

နေတ္တိအဋ္ဌကထာယ လီနတ္ထဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

နေတ္တိအဋ္ဌကထာ လီနတ္ထဝဏ္ဏနာ (နေတ္တိဋီကာ) ပြီးဆုံးပြီ။

နေတ္တိပ္ပကရဏ-ဋီကာ နိဋ္ဌိတာ.

နေတ္တိပကရဏဋီကာ ပြီးဆုံးပြီ။