นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

ขุทฺทกนิกาเย

小部

เนตฺติปฺปกรณ-อฏฺฐกถา

导论义注

คนฺถารมฺภกถา

序言

มหาการุณิกํ [Pg.1] นาถํ, เญยฺยสาครปารคุํ;

วนฺเท นิปุณคมฺภีร-วิจิตฺรนยเทสนํ.

我礼敬大悲怙主，已渡所知之海，其教法精妙甚深，具种种善巧。

วิชฺชาจรณสมฺปนฺนา, เยน นิยฺยนฺติ โลกโต;

วนฺเท ตมุตฺตมํ ธมฺมํ, สมฺมาสมฺพุทฺธปูชิตํ.

众生依此法而成明行具足，得出离于世间；我礼敬彼为正等觉者所恭敬之最上法。

สีลาทิคุณสมฺปนฺโน, ฐิโต มคฺคผเลสุ โย;

วนฺเท อริยสงฺฆํ ตํ, ปุญฺญกฺเขตฺตํ อนุตฺตรํ.

彼具足戒等功德，安住于道与果；我礼敬彼圣僧伽，无上之福田。

วนฺทนาชนิตํ ปุญฺญํ, อิติ ยํ รตนตฺตเย;

หตนฺตราโย สพฺพตฺถ, หุตฺวาหํ ตสฺส เตชสา.

如是礼敬三宝所生福德，我依其威力，于一切处，尽除诸障。

ฐิตึ อากงฺขมาเนน, จิรํ สทฺธมฺมเนตฺติยา;

ธมฺมรกฺขิตนาเมน, เถเรน อภิยาจิโต.

为名为法护(Dhammarakkhita)之长老所请求，彼长老期望正法之导论得以久住。

ปทุมุตฺตรนาถสฺส, ปาทมูเล ปวตฺติตํ;

ปสฺสตา อภินีหารํ, สมฺปตฺตํ ยสฺส มตฺถกํ.

彼（摩诃迦旃延）于莲花上佛(Padumuttara)足下所发誓愿，已达究竟，为彼佛所见。

สํขิตฺตํ วิภชนฺตานํ, เอโส อคฺโคติ ตาทินา;

ฐปิโต เอตทคฺคสฺมึ, โย มหาสาวกุตฺตโม.

彼于广说略说者中，为如来赞曰“此为第一”，而置于最上之位，乃最上之大声闻。

ฉฬภิญฺโญ วสิปฺปตฺโต, ปภินฺนปฏิสมฺภิโท;

มหากจฺจายโน เถโร, สมฺพุทฺเธน ปสํสิโต.

具六神通，得诸自在，已达无碍解；摩诃迦旃延长老，为正等觉者所赞叹。

เตน [Pg.2] ยา ภาสิตา เนตฺติ, สตฺถารา อนุโมทิตา;

สาสนสฺส สทายตฺตา, นวงฺคสฺสตฺถวณฺณนา.

彼（长老）所说之《导论》(Netti)，为导师所随喜，恒常关乎教法，是九分教之释义。

ตสฺสา คมฺภีรญาเณหิ, โอคาเหตพฺพภาวโต;

กิญฺจาปิ ทุกฺกรา กาตุํ, อตฺถสํวณฺณนา มยา.

因此《导论》须以甚深之智方能通达，虽我作此释义极为困难，

สห สํวณฺณนํ ยสฺมา, ธรเต สตฺถุสาสนํ;

ปุพฺพาจริยสีหานํ, ติฏฺฐเตว วินิจฺฉโย.

然因导师之教法与释义共同存续，往昔最上师长之决断亦得以住立。

ตสฺมา ตมุปนิสฺสาย, โอคาเหตฺวาน ปญฺจปิ;

นิกาเย เปฏเกนาปิ, สํสนฺทิตฺวา ยถาพลํ.

是故我依止于彼，通达五部(nikāye)，并与《藏论》(Peṭaka)比较参照，

สุวิสุทฺธมสํกิณฺณํ, นิปุณตฺถวินิจฺฉยํ;

มหาวิหารวาสีนํ, สมยํ อวิโลมยํ.

不违逆大寺(Mahāvihāra)住众极为清净、不混杂、有精妙义理决断之宗义，

ปมาทเลขํ วชฺเชตฺวา, ปาฬึ สมฺมา นิโยชยํ;

อุปเทสํ วิภาเวนฺโต, กริสฺสามตฺถวณฺณนํ.

舍弃放逸之书写，正确运用圣典，阐明其方法，我将尽己所能作此释义。

อิติ อตฺถํ อสงฺกิณฺณํ, เนตฺติปฺปกรณสฺส เม;

วิภชนฺตสฺส สกฺกจฺจํ, นิสามยถ สาธโวติ.

如是，诸位贤善者，我将分别解说《导论》(Netti)不混杂之义理，请恭敬谛听。

ตตฺถ เกนฏฺเฐน เนตฺติ? สทฺธมฺมนยนฏฺเฐน เนตฺติ. ยถา หิ ตณฺหา สตฺเต กามาทิภวํ นยตีติ ‘‘ภวเนตฺตี’’ติ วุจฺจติ, เอวมยมฺปิ เวเนยฺยสตฺเต อริยธมฺมํ นยตีติ สทฺธมฺมนยนฏฺเฐน ‘‘เนตฺตี’’ติ วุจฺจติ. อถ วา นยนฺติ ตายาติ เนตฺติ. เนตฺติปฺปกรเณน หิ กรณภูเตน ธมฺมกถิกา เวเนยฺยสตฺเต ทสฺสนมคฺคํ นยนฺติ สมฺปาเปนฺตีติ, นียนฺติ วา เอตฺถ เอตสฺมึ ปกรเณ อธิฏฺฐานภูเต ปติฏฺฐาเปตฺวา เวเนยฺยา นิพฺพานํ สมฺปาปิยนฺตีติ เนตฺติ. น หิ เนตฺติอุปเทสสนฺนิสฺสเยน วินา อวิปรีตสุตฺตตฺถาวโพโธ สมฺภวติ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘ตสฺมา นิพฺพายิตุกาเมนา’’ติอาทิ. สพฺพาปิ หิ สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนา เนตฺติอุปเทสายตฺตา, เนตฺติ จ สุตฺตปฺปภวา, สุตฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธปฺปภวนฺติ.

此中，以何义为《导论》(Netti)？以引导正法之义为《导论》。犹如渴爱(taṇhā)将有情引向欲有等，故被称为“有之导引”(bhavanetti)；同样地，此论亦将所化有情引向圣法，故以引导正法之义而被称为《导论》。又或者，“通过它而引导”(nayanti tāya)，故为《导论》。诚然，说法者通过作为工具的《导论》，将所化有情引导至见道(dassanamagga)，使之到达；或者，所化有情于此作为所依处的论中得以安立，而被引导到达涅槃(nibbāna)，故为《导论》。的确，若无《导论》教导之依止，则不可能无颠倒地了知经义。如是所说：“是故欲寂灭者……”等。确实，一切经的义释(atthasaṃvaṇṇanā)皆依于《导论》的教导，《导论》源于经，经则源于正自觉者。

สา ปนายํ เนตฺติ ปกรณปริจฺเฉทโต ติปฺปเภทา หารนยปฏฺฐานานํ วเสน. ปฐมญฺหิ หารวิจาโร, ตโต นยวิจาโร, ปจฺฉา ปฏฺฐานวิจาโรติ. ปาฬิววตฺถานโต ปน สงฺคหวารวิภาควารวเสน ทุวิธา. สพฺพาปิ หิ เนตฺติ สงฺคหวาโร วิภาควาโรติ วารทฺวยเมว โหติ.

又，此《导论》就其论之分章而言，依于摄法(hāra)、理趣(naya)、发趣(paṭṭhāna)而有三种区别。诚然，首先是审查摄法，其次是审查理趣，最后是审查发趣。而就其巴利文组织而言，依于总摄品(saṅgahavāra)与分别品(vibhāgavāra)而有二种。确实，全部《导论》仅有总摄品与分别品此二品而已。

ตตฺถ [Pg.3] สงฺคหวาโร อาทิโต ปญฺจหิ คาถาหิ ปริจฺฉินฺโน. สพฺโพ หิ ปกรณตฺโถ ‘‘ยํ โลโก ปูชยเต’’ติอาทีหิ ปญฺจหิ คาถาหิ อปริคฺคหิโต นาม นตฺถิ. นนุ เจตฺถ ปฏฺฐานํ อสงฺคหิตนฺติ? นยิทเมวํ ทฏฺฐพฺพํ, มูลปทคฺคหเณน ปฏฺฐานสฺส สงฺคหิตตฺตา. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘อฏฺฐารส มูลปทา กุหึ ทฏฺฐพฺพา สาสนปฏฺฐาเน’’ติ. มูลปทปฏฺฐานานิ หิ อตฺถนยสงฺขารตฺติกา วิย อญฺญมญฺญํ สงฺคหิตานิ.

于此二品中，总摄品(saṅgahavāra)由最初的五首偈颂所限定。诚然，一切论义，无不为“世间所礼敬……”等五首偈颂所含摄。然则，此中发趣(paṭṭhāna)未被含摄吗？不应作如是见，因为通过把握根本词(mūlapada)，发趣已被含摄。诚然，（论中）将说：“十八根本词于何处可见？于教法发趣(sāsanapaṭṭhāna)中。”确实，诸根本词与诸发趣，犹如义(attha)、理趣(naya)、行(saṅkhāra)之三法组，相互含摄。

วิภาควาโร ปน อุทฺเทสนิทฺเทสปฏินิทฺเทสวเสน ติวิโธ. เตสุ ‘‘ตตฺถ กตเม โสฬส หารา’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘ภวนฺติ อฏฺฐารส ปทานี’’ติ อยํ อุทฺเทสวาโร. ‘‘อสฺสาทาทีนวตา’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘เตตฺตึสา เอตฺติกา เนตฺตี’’ติ อยํ นิทฺเทสวาโร. ปฏินิทฺเทสวาโร ปน หารวิภงฺควาโร หารสมฺปาตวาโร นยสมุฏฺฐานวาโร สาสนปฏฺฐานวาโรติ จตุพฺพิโธ. เตสุ ‘‘ตตฺถ กตโม เทสนาหาโร’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘อยํ ปหาเนน สมาโรปนา’’ติ อยํ หารวิภงฺควาโร. ตตฺถ ‘‘กตโม เทสนาหารสมฺปาโต’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘อนุปาทิเสสา จ นิพฺพานธาตู’’ติ อยํ หารสมฺปาตวาโร. เอตฺถาห – หารวิภงฺคหารสมฺปาตวารานํ กึ นานากรณนฺติ? วุจฺจเต – ยตฺถ อเนเกหิปิ อุทาหรณสุตฺเตหิ เอโก หาโร นิทฺทิสียติ, อยํ หารวิภงฺควาโร. ยตฺถ ปน เอกสฺมึ สุตฺเต อเนเก หารา สมฺปตนฺติ, อยํ หารสมฺปาตวาโร. วุตฺตญฺเหตํ เปฏเก –

分析章则依总说、解释、再解释分为三种。其中，从“什么是十六种行相？”开始，到“共有十八个词”为止，是为总说章。从“味与过患”开始，到“此等三十三为导论”为止，是为解释章。再解释章则有四种：行相分析章、行相汇集章、理趣生起章、教法确立章。其中，从“什么是教示行相？”开始，到“此是通过断除而安立”为止，是为行相分析章。又，从“什么是教示行相的汇集？”开始，到“以及无余涅槃界”为止，是为行相汇集章。于此，有人问：“行相分析章与行相汇集章有何区别？”答曰：“若以多部范例经来指示一行相，此为行相分析章；若于一部经中汇集众多行相，此为行相汇集章。”此已于《藏论》(Peṭaka)中说：

‘‘ยตฺถ จ สพฺเพ หารา, สมฺปตมานา นยนฺติ สุตฺตตฺถํ;

พฺยญฺชนวิธิปุถุตฺตา, สา ภูมี หารสมฺปาโต’’ติ.

“于何处，因文句方法繁多，所有行相汇集而诠显经义，彼处即是行相汇集。”

นยสมุฏฺฐานสาสนปฏฺฐานวารวิภาโค ปากโฏ เอว. สาสนปฏฺฐานวาโร ปน สงฺคหวาเร วิย อุทฺเทสนิทฺเทสวาเรสุปิ น สรูปโต อุทฺธโฏติ. เอตฺถาห – ‘‘อิทํ เนตฺติปฺปกรณํ มหาสาวกภาสิตํ, ภควตา อนุโมทิต’’นฺติ จ กถเมตํ วิญฺญายตีติ? ปาฬิโต เอว. น หิ ปาฬิโต อญฺญํ ปมาณตรํ อตฺถิ. ยา หิ จตูหิ มหาปเทเสหิ อวิรุทฺธา ปาฬิ, สา ปมาณํ. ตถา หิ อครหิตาย อาจริยปรมฺปราย เปฏโกปเทโส วิย อิทํ เนตฺติปฺปกรณํ อาภตํ. ยทิ เอวํ กสฺมาสฺส นิทานํ น วุตฺตํ. สาวกภาสิตานมฺปิ หิ สุภสุตฺต- (ที. นิ. ๑.๔๔๔ อาทโย) อนงฺคณสุตฺต- (ม. นิ. ๑.๕๗ อาทโย) กจฺจายนสํยุตฺตาทีนํ [Pg.4] นิทานํ ภาสิตนฺติ? นยิทํ เอกนฺติกํ. สาวกภาสิตานํ พุทฺธภาสิตานมฺปิ หิ เอกจฺจานํ ปฏิสมฺภิทามคฺคนิทฺเทสาทีนํ ธมฺมปทพุทฺธวํสาทีนญฺจ นิทานํ น ภาสิตํ, น จ ตาวตา ตานิ อปฺปมาณํ, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพํ.

理趣生起章与教法确立章的分判已很明显。然而，教法确立章，就像摄要章(saṅgahavāra)一样，在总说章(uddesavāra)和分别说章(niddesavāra)中也没有依其自相被提出。于此，有人问：“此《导论》(Nettippakaraṇa)为大弟子所说，且为世尊所认可”，此话如何得知？由圣典而知。实无有比圣典更权威者。凡与四种大依准(mahāpadesa)不相违背的圣典，即是权威。诚然，此《导论》亦如《藏释》(Peṭakopadesa)一般，由无可指摘的师承所传。若然，为何未说其缘起？须知，弟子所说的《须婆经》(Subhasutta)、《无秽经》(Anaṅgaṇasutta)、《迦旃延相应》(Kaccāyanasaṃyutta)等，亦皆有说其缘起。此非定则。须知，弟子所说及佛陀所说中，亦有部分未说缘起，如《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)、《解释》(Niddesa)等，以及《法句》(Dhammapada)、《佛史》(Buddhavaṃsa)等，然其并不因此而无权威。于此亦应如是知。

นิทานญฺจ นาม สุตฺตวินยานํ ธมฺมภณฺฑาคาริกอุปาลิตฺเถราทีหิ มหาสาวเกเหว ภาสิตํ, อิทญฺจ มหาสาวกภาสิตํ, เถรํ มุญฺจิตฺวา อนญฺญวิสยตฺตา อิมิสฺสา วิจารณายาติ กิเมเตน นิทานคเวสเนน, อตฺโถเยเวตฺถ คเวสิตพฺโพ, โย ปาฬิยา อวิรุทฺโธติ. อถ วา ปาฬิยา อตฺถสํวณฺณนาภาวโต น อิมสฺส ปกรณสฺส วิสุํ นิทานวจนกิจฺจํ อตฺถิ, ปฏิสมฺภิทามคฺคนิทฺเทสาทีนํ วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ.

再者，经与律的缘起，是由法宝司库阿难陀、优波离长老等大弟子们所说。而此论亦为大弟子（迦旃延）所说——因为除了此位长老外，此论的探究非他人所能及——那么探求其缘起又有何用？于此，只应探求与圣典不相违背的义理。又或者，应如是知：因为此论是圣典的义释(atthasaṃvaṇṇanā)，所以没有必要单独说明其缘起，就像《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)、《解释》(Niddesa)等一样。

อิทานิ เอตสฺมึ ปกรเณ นานปฺปการโกสลฺลตฺถํ อยํ วิภาโค เวทิตพฺโพ – สพฺพเมว เจตํ ปกรณํ สาสนปริเยฏฺฐิภาวโต เอกวิธํ, ตถา อริยมคฺคสมฺปาทนโต วิมุตฺติรสโต จ. พฺยญฺชนตฺถวิจารภาวโต ทุวิธํ, ตถา สงฺคหวิภาคภาวโต ธมฺมวินยตฺถสํวณฺณนโต โลกิยโลกุตฺตรตฺถสงฺคหณโต รูปารูปธมฺมปริคฺคาหกโต ลกฺขณลกฺขิยภาวโต ปวตฺตินิวตฺติวจนโต สภาควิสภาคนิทฺเทสโต สาธารณาสาธารณธมฺมวิภาคโต จ.

如今，于此论中，为成就种种善巧，当知此分别。又，此论整体，因其探求教法之义，故为一类；同样，因其成就圣道与以解脱为旨趣，亦为一类。因其辨析文句与义理，故为二类；同样，因其总说与分别、释义法与律、总摄世间与出世间义、把握色与非色法、经与示例、宣说流转与还灭、解释同分与异分、以及分别共与不共法，亦为二类。

ติวิธํ ปุคฺคลตฺตยนิทฺเทสโต ติวิธกลฺยาณวิภาคโต ปริญฺญตฺตยกถนโต ปหานตฺตยูปเทสโต สิกฺขตฺตยสงฺคหณโต ติวิธสํกิเลสวิโสธนโต มูลคีติอนุคีติสงฺคีติเภทโต ปิฏกตฺตยตฺถสํวณฺณนโต หารนยปฏฺฐานปฺปเภทโต จ.

（此论）为三类，因其解释三类个人、分别三种善、宣说三遍知、开示三断、总摄三学、净化三杂染、区别根本偈(mūlagīti)、随偈(anugīti)与结集偈(saṅgīti)、释义三藏、以及区别摄纲(hāra)、理趣(naya)与教法之基(sāsanapaṭṭhāna)。

จตุพฺพิธํ จตุปฺปฏิสมฺภิทาวิสยโต จตุนยเทสนโต ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรภาวโต จ. ปญฺจวิธํ อภิญฺเญยฺยาทิธมฺมวิภาคโต ปญฺจกฺขนฺธนิทฺเทสโต ปญฺจคติปริจฺเฉทโต ปญฺจนิกายตฺถวิวรณโต จ. ฉพฺพิธํ ฉฬารมฺมณวิภาคโต ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนวิภาคโต จ. สตฺตวิธํ สตฺตวิญฺญาณฏฺฐิติปริจฺเฉทโต. นววิธํ สุตฺตาทินวงฺคนิทฺเทสโต. จุทฺทสวิธํ สุตฺตาธิฏฺฐานวิภาคโต. โสฬสวิธํ อฏฺฐวีสติวิธญฺจ สาสนปฏฺฐานปฺปเภทโต. จตุราสีติสหสฺสวิธํ จตุราสีติสหสฺสธมฺมกฺขนฺธวิจารภาวโตติอาทินา นเยน ปกรณวิภาโค เวทิตพฺโพ.

（此论）为四类，因其为四无碍解之境、宣说四理趣、以及法、义、教、证之深奥。（此论）为五类，因其分别应遍知等法、解释五蕴、界定五趣、以及阐明五部之义。（此论）为六类，因其分别六所缘、以及分别六内处与六外处。（此论）为七类，因其界定七识住。（此论）为九类，因其解释经等九分教。（此论）为十四类，因其分别经之所依。（此论）亦为十六类与二十八类，因其区别教法之基。（此论）为八万四千类，因其辨析八万四千法蕴。应以此等理趣了知此论之分别。

ตตฺถ สาสนปริเยฏฺฐิภาวโตติ สกลํ เนตฺติปฺปกรณํ สิกฺขตฺตยสงฺคหสฺส นวงฺคสฺส สตฺถุสาสนสฺส อตฺถสํวณฺณนาภาวโต. อริยมคฺคสมฺปาทนโตติ [Pg.5] ทสฺสนภูมิภาวนาภูมิสมฺปาทนโต. วิมุตฺติรสโตติ สาสนสฺส อมตปริโยสานตฺตา วุตฺตํ. พฺยญฺชนตฺถวิจารภาวโตติ หารพฺยญฺชนปทกมฺมนยานํ พฺยญฺชนวิจารตฺตา อตฺถปทอตฺถนยานํ อตฺถวิจารตฺตา วุตฺตํ. สงฺคหวิภาคภาโว ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. ธมฺมวินยตฺถสํวณฺณนโตติ สกลสฺสาปิ ปริยตฺติสาสนสฺส ธมฺมวินยภาวโต วุตฺตํ. ลกฺขณลกฺขิยภาวโตติ เนตฺติวจนสฺส ลกฺขณตฺตา อุทาหรณสุตฺตานญฺจ ลกฺขิยตฺตา วุตฺตํ. สภาควิสภาคนิทฺเทสโตติ สมานชาติยา ธมฺมา สภาคา, ปฏิปกฺขา วิสภาคา, ตํวิจารภาวโตติ อตฺโถ. สาธารณาสาธารณธมฺมวิภาคโตติ ปหาเนกฏฺฐสหเชกฏฺฐตาทิสามญฺเญน เย ธมฺมา เยสํ ธมฺมานํ นามวตฺถาทินา สาธารณา ตพฺพิธุรตาย อสาธารณา จ, ตํวิภาคโต ทุวิธนฺติ อตฺโถ.

于此，“因为探求教法”：因为整部《导论》(Netti)是于三学所摄、九支组成的世尊教法的义理之释义。“因为成就圣道”：因为成就见地与修地。“因为解脱味”：因为教法以不死为究竟，故说。“因为辨析文句与义理”：因为辨析了诸导引(hāra)、文句句(byañjanapada)与作用方法(kammanaya)的文句，以及诸义句(atthapada)与义理方法(atthanaya)的义理，故说。摄集分与分别分的状态，将于后文显现。“因为是法与律的义理释义”：因为全部的教典教法即是法与律，故说。“因为是相与所相”：因为《导论》之语是相，而诸示例经是所相，故说。“因为同分与异分的解释”：同类的诸法为同分(sabhāga)，对立的诸法为异分(visabhāga)；因为辨析此二者，此为其义。“因为共通与不共通法的分别”：以断一境、俱生一境等共通性，某些法对于另一些法，在名、事等方面是共通的(sādhāraṇa)，又因与彼相违而不共通(asādhāraṇa)；因为分别此二者而有二种，此为其义。

ปุคฺคลตฺตยนิทฺเทสโตติ อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิ ปุคฺคลตฺตยนิทฺเทสโต. ติวิธกลฺยาณวิภาคโตติ อาทิกลฺยาณาทิวิภาคโต. มูลคีติอนุคีติสงฺคีติเภทโตติ ปฐมํ วจนํ มูลคีติ, วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส สงฺคหคาถา อนุคีติ, ตํตํสุตฺตตฺถโยชนวเสน วิปฺปกิณฺณสฺส ปกรณสฺส สงฺคายนํ สงฺคีติ, สา เถรสฺส ปรโต ปวตฺติตาติ เวทิตพฺพา, เอตาสํ ติสฺสนฺนํ เภทโต ติวิธนฺติ อตฺโถ. ปญฺจกฺขนฺธนิทฺเทสโตติ รูปาทิปญฺจกฺขนฺธสีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธนิทฺเทสโต ปญฺจวิธนฺติ อตฺโถ. สุตฺตาธิฏฺฐานวิภาคโตติ โลภโทสโมหานํ อโลภาโทสาโมหานํ กายวจีมโนกมฺมานํ สทฺธาทิปญฺจินฺทฺริยานญฺจ วเสน จุทฺทสวิธสฺส สุตฺตาธิฏฺฐานสฺส วิภาควจนโต จุทฺทสวิธนฺติ อตฺโถ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยนฺติ น ปปญฺจิตํ.

“三类个人的解释”：即对速悟者(ugghaṭitaññu)等三类个人的解释。“三种善的区分”：即对初善等的区分。“根本偈、随偈、结集偈的差别”：最初的言说为根本偈(mūlagīti)，对已说之义的摄颂为随偈(anugīti)，依各经义理连结的方式，对散乱论典的合诵为结集偈(saṅgīti)；应知此结集偈是在长老之后所作。依此三者之差别，故为三种。“五蕴的解释”：即对色等五蕴及戒等五法蕴的解释，故为五种。“经依处的区分”：即依贪、瞋、痴，无贪、无瞋、无痴，身、语、意业，以及信等五根，对十四种经依处作区分言说，故为十四种。其余易于了知，故不详述。

๑. สงฺคหวารวณฺณนา

1. 摄集品释义

เอวํ อเนกเภทวิภตฺเต เนตฺติปฺปกรเณ ยทิทํ วุตฺตํ ‘‘สงฺคหวิภาควารวเสน ทุวิธ’’นฺติ, ตตฺถ สงฺคหวาโร อาทิ. ตสฺสาปิ ‘‘ยํ โลโก ปูชยเต’’ติ อยํ คาถา อาทิ. ตตฺถ ยนฺติ อนิยมโต อุปโยคนิทฺเทโส, ตสฺส ‘‘ตสฺสา’’ติ อิมินา นิยมนํ เวทิตพฺพํ. โลโกติ กตฺตุนิทฺเทโส. ปูชยเตติ กิริยานิทฺเทโส. สโลกปาโลติ กตฺตุวิเสสนํ. สทาติ กาลนิทฺเทโส. นมสฺสติ จาติ อุปจเยน กิริยานิทฺเทโส[Pg.6]. ตสฺสาติ สามินิทฺเทโส. เอตนฺติ ปจฺจตฺตนิทฺเทโส. สาสนวรนฺติ ปจฺจตฺตนิทฺเทเสน นิทฺทิฏฺฐธมฺมนิทสฺสนํ. วิทูหีติ กรณวจเนน กตฺตุนิทฺเทโส. เญยฺยนฺติ กมฺมวาจกกิริยานิทฺเทโส. นรวรสฺสาติ ‘‘ตสฺสา’’ติ นิยเมตฺวา ทสฺสิตสฺส สรูปโต ทสฺสนํ.

如此，在这部以多种方式区分的《导论》中，所说的“依摄集与分别二门，故为二种”，其中摄集门是开端。此摄集门的开端，又是“世人所敬奉(yaṃ loko pūjayate)”这句偈颂。其中，“yaṃ”是不定称的业格解释，应知以“tassā”来限定它。“loko”是作者的解释。“pūjayate”是动词的解释。“salokapālo”是作者的修饰词。“sadā”是时间的解释。“namassati ca”是与附加词连用的动词解释。“tassā”是所属格的解释。“etaṃ”是主格的解释。“sāsanavaraṃ”是通过主格所指示之法的展示。“vidūhi”是以工具格表示的作者解释。“ñeyyaṃ”是被动语态动词的解释。“naravarassa”则是对以“tassā”所限定而指示者，从其自性上予以展示。

ตตฺถ โลกิยนฺติ เอตฺถ ปุญฺญาปุญฺญานิ ตพฺพิปาโก จาติ โลโก, ปชา, สตฺตนิกาโยติ อตฺโถ. โลก-สทฺโท หิ ชาติสทฺทตาย สามญฺญวเสน นิรวเสสโต สตฺเต สงฺคณฺหาติ. กิญฺจาปิ หิ โลกสทฺโท สงฺขารภาชเนสุปิ ทิฏฺฐปฺปโยโค, ปูชนกิริยาโยคฺยภูตตาวเสน ปน สตฺตโลกวจโน เอว อิธ คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ปูชยเตติ มานยติ, อปจายตีติ อตฺโถ.

于此，善业、不善业及其果报于此中存在(lokiyanti)，故名“世间”(loko)。其义即是生类(pajā)、有情众(sattanikāya)。诚然，“世间”一词，因是种类词，故以总相无余地含摄诸有情。又，“世间”一词虽亦见用于行世间与器世间，然当知，此处以其堪为所应礼敬之故，仅取说有情世间之词义。“礼敬”(pūjayate)者，其义为尊敬、恭敬。

โลกํ ปาเลนฺตีติ โลกปาลา, จตฺตาโร มหาราชาโน. โลกิยา ปน อินฺทยมวรุณกุเวรา โลกปาลาติ วทนฺติ. สห โลกปาเลหีติ สโลกปาโล, ‘‘โลโก’’ติ อิมินา ตุลฺยาธิกรณํ. อถ วา อิสฺสริยาธิปจฺเจน ตํตํสตฺตโลกสฺส ปาลนโต รกฺขณโต ขตฺติยจตุมหาราชสกฺกสุยามสนฺตุสิตสุนิมฺมิตปรนิมฺมิตวสวตฺติมหาพฺรหฺมาทโย โลกปาลา. เตหิ สห ตํตํสตฺตนิกาโย สโลกปาโล โลโกติ วุตฺโต. อถ วา ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, สุกฺกา ธมฺมา โลกํ ปาเลนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๒.๙; อิติวุ. ๔๒) วจนโต หิโรตฺตปฺปธมฺมา โลกปาลา. เตหิ สมนฺนาคโต โลโก สโลกปาโล. หิโรตฺตปฺปสมฺปนฺนา หิ ปาปครหิโน สปฺปุริสา ธมฺมจฺฉนฺทวนฺตตาย ภควติ ปูชานมกฺการปรา โหนฺตีติ.

“守护世间”(lokaṃ pālenti)，故为“护世者”(lokapālā)，即四大王。世俗则说帝释(Inda)、阎摩(Yama)、瓦儒那(Varuṇa)、俱毗罗(Kuvera)为护世者。“与护世者俱”(saha lokapālehi)，故为“与护世者俱之世间”(salokapālo)，此与“世间”(loko)一词为同依。或，以主权、统领权守护彼彼有情世间，故刹帝利、四大王、帝释、苏亚马(Suyāma)、兜率天(Santusita)、化乐天(Sunimmita)、他化自在天(Paranimmitavasavattī)、大梵天等为护世者。与彼等俱之彼彼有情众，被称为“与护世者俱之世间”。或，依“诸比丘，此二白法守护世间”之语，惭与愧二法为护世者。具足彼二法之世间，即是“与护世者俱之世间”(salokapālo)。诚然，具足惭愧、呵责罪恶之善人，因有法欲，故于世尊专行礼敬、顶礼。

สทาติ สพฺพกาลํ รตฺติญฺเจว ทิวา จ, สทาติ วา ภควโต ธรมานกาเล ตโต ปรญฺจ. อถ วา สทาติ อภินีหารโต ปฏฺฐาย ยาว สาสนนฺตรธานา, ตโต ปรมฺปิ วา. มหาภินีหารโต ปฏฺฐาย หิ มหาโพธิสตฺตา โพธิยา นิยตตาย พุทฺธงฺกุรภูตา สเทวกสฺส โลกสฺส ปูชนียา เจว วนฺทนียา จ โหนฺติ. ยถาห ภควา สุเมธภูโต –

“常”(sadā)者，谓一切时，即夜与昼；或谓世尊住世时及其后。或谓从发愿起，乃至教法隐没，以及其后。诚然，从发大愿起，大菩萨因定于菩提，成为佛芽，故为天人世间所应礼敬、所应顶礼。如世尊为善慧(Sumedha)时所说：

‘‘ทีปงฺกโร โลกวิทู, อาหุตีนํ ปฏิคฺคโห;

มม กมฺมํ ปกิตฺเตตฺวา, ทกฺขิณํ ปาทมุทฺธริ.

燃灯(Dīpaṅkara)世间解，应受献供者，称赞我之行，授记我业果，而后举右足。

‘‘เย [Pg.7] ตตฺถาสุํ ชินปุตฺตา, ปทกฺขิณมกํสุ มํ;

เทวา มนุสฺสา อสุรา จ, อภิวาเทตฺวาน ปกฺกมุ’’นฺติ. (พุ. วํ. ๒.๗๕-๗๖);

彼处诸胜者子，皆右绕于我；天、人与阿修罗，顶礼后离去。

นมสฺสติ จาติ เกจิ เกสญฺจิ ปูชาสกฺการาทีนิ กโรนฺตาปิ เตสํ อปากฏคุณตาย นมกฺการํ น กโรนฺติ, น เอวํ ภควโต, ยถาภูตอพฺภุคฺคตกิตฺติสทฺทตาย ปน ภควนฺตํ สเทวโก โลโก ปูชยติ เจว นมสฺสติ จาติ อตฺโถ. ‘‘สทา นรมนุสฺโส’’ติ เกจิ ปฐนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ. ตสฺสาติ ยํ สเทวโก โลโก ปูชยติ เจว นมสฺสติ จ, ตสฺส. เอตนฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ พุทฺธิยํ วิปริวตฺตมานํ สามญฺเญน ทสฺเสติ. สาสนวรนฺติ ตํ สรูปโต ทสฺเสติ. ตตฺถ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ สตฺเต สาสติ วิเนติ เอเตนาติ สาสนํ, ตเทว เอกนฺตนิยฺยานฏฺเฐน อนญฺญสาธารณคุณตาย จ อุตฺตมฏฺเฐน ตํตํอภิปตฺถิตสมิทฺธิเหตุตาย ปณฺฑิเตหิ วริตพฺพโต วา วรํ, สาสนเมว วรนฺติ สาสนวรํ. วิทูหีติ ยถาสภาวโต กมฺมกมฺมผลานิ กุสลาทิเภเท จ ธมฺเม วิทนฺตีติ วิทู, ปณฺฑิตมนุสฺสา, เตหิ. ญาตพฺพํ, ญาณมรหตีติ วา เญยฺยํ. นรวรสฺสาติ ปุริสวรสฺส, อคฺคปุคฺคลสฺสาติ อตฺโถ.

关于“亦礼敬”(namassati ca)：有些人虽然对某些人行供养、恭敬等，但因那些人的功德不显赫，故不致礼敬。对世尊则非如此，因其真实兴起的名声远扬，故有天神的世界亦供养、亦礼敬世尊，此为其义。有些人读作“sadā naramanusso”，这并不好。对于“彼”(tassa)，即有天神的世界所供养、亦礼敬的那位。“此”(etaṃ)一词，是概括地开示现在将要宣说、且于智慧中现起的义理。而“最胜教法”(sāsanavaraṃ)一词，则是具体地开示它。于此，依现法利益、后世利益与究竟胜义，如其所应地教化、调伏有情，是故为“教”(sāsana)。彼教又因其义理崇高——即绝对导致出离，且具有不共的功德——故为“胜”(vara)；又或，因其是成就种种所愿之因，而为智者所应求，故为“胜”(vara)。教即是胜，故为“最胜教法”(sāsanavaraṃ)。“诸智者”(vidūhi)：如实了知业、业果，以及善等不同诸法者，是为“智者”(vidū)，即有智慧的人。“应知”(ñeyyaṃ)者，即应被了知，或堪为智所缘。“人中尊”(naravarassa)者，义为人中殊胜者(purisavarassa)、最上个人(aggapuggala)。

อิทํ วุตฺตํ โหติ – โย อนญฺญสาธารณมหากรุณาสพฺพญฺญุตญฺญาณาทิคุณวิเสสโยเคน สเทวเกน โลเกน ปูชนีโย นมสฺสนีโย จ ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ตสฺส โลเก อุตฺตมปุคฺคลสฺส เอตํ อิทานิ อมฺเหหิ วิภชิตพฺพหารนยปฏฺฐานวิจารณวิสยภูตํ สาสนํ อาทิกลฺยาณตาทิคุณสมฺปตฺติยา วรํ อคฺคํ อุตฺตมํ นิปุณญาณโคจรตาย ปณฺฑิตเวทนียเมวาติ. ภควโต หิ วจนํ เอกคาถามตฺตมฺปิ สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทขนฺธายตนธาตินฺทฺริยสติปฏฺฐานาทิสภาวธมฺมนิทฺธารณกฺขมตาย โสฬสหารปญฺจนยโสฬสอฏฺฐวีสติวิธปฏฺฐานวิจารโยคฺยภาเวน จ ปรมคมฺภีรํ อตฺถโต อคาธปารํ สณฺหสุขุมญาณวิสยเมวาติ. เตเนวาห – ‘‘ปญฺญวนฺตสฺสายํ ธมฺโม, นายํ ธมฺโม ทุปฺปญฺญสฺสา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๘; อ. นิ. ๘.๓๐). อถ วา ภควโต สาสนํ ปริญฺญากฺกเมน ลกฺขณาวโพธปฺปฏิปตฺติยา สุญฺญตมุขาทีหิ โอคาหิตพฺพตฺตา อวิญฺญูนํ สุปินนฺเตนปิ น วิสโย โหตีติ อาห – ‘‘วิทูหิ เญยฺย’’นฺติ. ตถา จ วุตฺตํ – ‘‘เอตุ วิญฺญู ปุริโส’’ติอาทิ.

此即是说：彼因具足不共于他之大悲、一切知智等殊胜功德，为天人世间所应供养、所应礼敬之世尊、阿罗汉、正等觉者，于世间为最上个人(uttamapuggala)，其教法——此教法现为我等所应抉择之摄纲(hāra)、理趣(naya)、教法之基(paṭṭhāna)的所缘——因具足初善等功德，故为殊胜、第一、无上，因其为微细智之行境，故唯智者所能了知。诚然，世尊之言，纵仅一偈，亦因其善于抉择谛、缘起、蕴、处、界、根、念住等自性法，且因适于抉择十六摄纲、五理趣、十六及二十八种教法之基，故于义理上极为甚深，其边际不可测度，唯是微细智之所缘。是故说：“此法为有慧者说，非为无慧者说。”复次，世尊之教法，须以遍知(pariññā)之次第、了悟诸相之行道、空门(suññatamukha)等而入，于无智者，纵于梦中亦非其境，故说：“为诸智者所了知(vidūhi ñeyyaṃ)。”如是，亦说：“具慧之人(viññū puriso)来”等。

อปเร [Pg.8] ปน ‘‘ตํ ตสฺส สาสนวร’’นฺติ ปฐนฺติ, เตสํ มเตน ยํ-สทฺโท สาสน-สทฺเทน สมานาธิกรโณติ ทฏฺฐพฺโพ. อิทํ วุตฺตํ โหติ ยํ สาสนวรํ สโลกปาโล โลโก ปูชยติ นมสฺสติ จ, ตํ สาสนวรํ วิทูหิ ญาตพฺพนฺติ. อิมสฺมิญฺจ นเย โลกปาล-สทฺเทน ภควาปิ วุจฺจติ. ภควา หิ โลกคฺคตายกตฺตา นิปฺปริยาเยน โลกปาโล, ตสฺมา ‘‘ตสฺสา’’ติ โลกปาลสฺส สตฺถุโนติ อตฺโถ. สโลกปาโลติ เจตฺถ โลกปาล-สทฺโท คุณีภูโตปิ สตฺถุวิสยตฺตา สาสน-สทฺทาเปกฺขตาย สามิภาเวน สมฺพนฺธีวิเสสภูโต ปธานภูโต วิย ปฏินิทฺเทสํ อรหตีติ.

然，有余师读作“taṃ tassa sāsanavaraṃ”（彼，彼之胜教），依其见解，应知“yaṃ”字与“sāsana”（教法）一词为同格。其义为：有世间守护者(lokapāla)之世间所供养、礼敬之胜教，彼胜教为诸智者(vidū)所应了知。于此释中，“世间守护者”一词亦指世尊。诚然，世尊因引领世间至最上(lokaggatāyaka)，故无疑是世间守护者(lokapāla)，是故，“tassa”（彼之）义为“彼世间守护者导师之”。于此“salokapālo”（有世间守护者）中，“lokapāla”一词虽为形容词，然因其指涉导师，且相对于“sāsana”（教法）一词具有所有主之关系，故如同主要部分般值得被特别指出。

กถํ ปน สยํ ธมฺมสฺสามี ภควา ธมฺมํ ปูชยตีติ? นายํ วิโรโธ. ธมฺมครุโน หิ พุทฺธา ภควนฺโต, เต สพฺพกาลํ ธมฺมํ อปจายมานาว วิหรนฺตีติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ยํนูนาหํ ยฺวายํ ธมฺโม มยา อภิสมฺพุทฺโธ, ตเมว ธมฺมํ สกฺกตฺวา ครุํ กตฺวา อุปนิสฺสาย วิหเรยฺย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๗๓; อ. นิ. ๔.๒๑).

然，世尊自身为法主，又如何礼敬于法？此非相违。实乃诸佛世尊皆敬重法，恒时恭敬法而住。诚如所言：“我何不恭敬、尊重、依止于此我所现证之法而住？”（《相应部》1.173；《增支部》4.21）

อปิ จ ภควโต ธมฺมปูชนา สตฺตสตฺตาหปฺปฏิปตฺติอาทีหิ ทีเปตพฺพา. ธมฺมสฺสามีติ จ ธมฺเมน สเทวกสฺส โลกสฺส สามีติ อตฺโถ, น ธมฺมสฺส สามีติ. เอวมฺปิ นมสฺสตีติ วจนํ น ยุชฺชติ. น หิ ภควา กญฺจิ นมสฺสตีติ, เอโสปิ นิทฺโทโส. น หิ นมสฺสตีติ ปทสฺส นมกฺการํ กโรตีติ อยเมว อตฺโถ, อถ โข ครุกรเณน ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโรติ อยมฺปิ อตฺโถ ลพฺภติ. ภควา จ ธมฺมครุตาย สพฺพกาลํ ธมฺมนินฺนโปณปพฺภารภาเวน วิหรตีติ. อยญฺจ อตฺโถ ‘‘เยน สุทํ สฺวาหํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) เอวมาทีหิ สุตฺตปเทหิ ทีเปตพฺโพ. ‘‘วิทูหิ เนยฺย’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺส ปณฺฑิเตหิ สปรสนฺตาเนสุ เนตพฺพํ ปาเปตพฺพนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ อตฺตสนฺตาเน ปาปนํ พุชฺฌนํ, ปรสนฺตาเน โพธนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

此外，世尊的法供养应当通过七七日（sattasattāha）之行持等来阐明。“法主”（dhammassāmī）是指以法统御天人世间之主，而非仅指法之主宰。即便如此，‘礼敬’（namassati）一词仍不适用，因为世尊不礼敬任何人。然此亦无过失。‘礼敬’一词并非仅指行礼，亦可指以恭敬心倾向于法、归向于法、倾心于法。世尊因尊重法，故恒常安住于倾向法、归向法、倾心法之状态。此义应当通过‘我恒常安住于此’（yena sudaṃ svāhaṃ niccakappaṃ viharāmī）等经文来说明（《中部》1.387）。另有读作‘智者应引导’（vidūhi neyya），其意是智者应当在自他相续中引导、令其达到。其中，于自相续中达到是觉悟，于他相续中达到是教化，应当这样理解。

เอวํ ภควโต สเทวกสฺส โลกสฺส ปูชนียวนฺทนียภาโว อคฺคปุคฺคลภาโว จ วุจฺจมาโน คุณวิสิฏฺฐตํ ทีเปติ, สา จ คุณวิสิฏฺฐตา มหาโพธิยา เวทิตพฺพา. อาสวกฺขยญาณปทฏฺฐานญฺหิ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สพฺพญฺญุตญฺญาณปทฏฺฐานญฺจ อาสวกฺขยญาณํ ‘‘มหาโพธี’’ติ วุจฺจติ. สา อวิปรีตธมฺมเทสนโต ตถาคเต สุปฺปติฏฺฐิตาติ วิญฺญายติ[Pg.9]. น หิ สวาสนนิรวเสสกิเลสปฺปหานํ อนาวรณญาณญฺจ วินา ตาทิสี ธมฺมเทสนา สมฺภวติ. อิจฺจสฺส จตุเวสารชฺชโยโค. เตน ทสพลฉอสาธารณญาณอฏฺฐารสาเวณิกพุทฺธธมฺมาทิสกลสพฺพญฺญุคุณปาริปูรี ปกาสิตา โหติ. เอตาทิสี จ คุณวิภูติ มหากรุณาปุพฺพงฺคมํ อภินีหารสมฺปตฺตึ ปุรสฺสรํ กตฺวา สมฺปาทิตํ สมตฺตึสปารมิสงฺขาตํ ปุญฺญญาณสมฺภารมนฺตเรน น อุปลพฺภตีติ เหตุสมฺปทาปิ อตฺถโต วิภาวิตา โหตีติ เอวํ ภควโต ตีสุปิ อวตฺถาสุ สพฺพสตฺตานํ เอกนฺตหิตปฺปฏิลาภเหตุภูตา อาทิมชฺฌปริโยสานกลฺยาณา นิรวเสสา พุทฺธคุณา อิมาย คาถาย ปกาสิตาติ เวทิตพฺพํ.

如是，世尊为天人世间所应供养、所应礼敬之最胜者，此等殊胜功德得以彰显，而此殊胜功德应由大菩提(mahābodhi)而知。所谓大菩提，即以漏尽智为基础的一切智，以一切智为基础的漏尽智，称为“大菩提”。此菩提因其无倒之法说，故知其于如来处善安立。若无彻底断尽烦恼习气与无碍智，则如是法说不可能成就。由此，其具足四无畏之德。十力、六不共智、十八不共佛法等一切遍知功德之圆满皆得以彰显。如是功德庄严，皆以大悲为先导，以圆满誓愿为前行，若无以三十波罗蜜为体之福智资粮的圆满，则无法获得。因此，因行圆满之义亦得以阐明。如是，世尊于三阶段中，为一切众生获得究竟利益之因，其初善、中善、后善之无余佛德，皆于此偈中得以阐明，应如是知。

ทุติยนเย ปน ยสฺมา สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สผลํ อริยมคฺคสาสนํ ตสฺส อารมฺมณภูตญฺจ อมตธาตุํ ตทธิคมูปายญฺจ ปุพฺพภาคปฏิปตฺติสาสนํ ตทตฺถปริทีปนญฺจ ปริยตฺติสาสนํ ยถารหํ สจฺจาภิสมยวเสน อภิสเมนฺโต สฺวากฺขาตตาทิคุณวิเสสยุตฺตตํ มนสิกโรนฺโต สกฺกจฺจํ สวนธารณปริปุจฺฉาทีหิ ปริจยํ กโรนฺโต จ สเทวโก โลโก ปูชยติ นาม. โลกนาโถ จ สมฺมาสมฺโพธิปฺปตฺติยา เวเนยฺยานํ สกฺกจฺจํ ธมฺมเทสเนน ‘‘อริยํ โว, ภิกฺขเว, สมฺมาสมาธึ เทเสสฺสามิ’’ (ม. นิ. ๓.๑๓๖; สํ. นิ. ๕.๒๘; เปฏโก. ๒๔), ‘‘มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ’’ (ธ. ป. ๒๗๓; กถา. ๘๗๒; เนตฺติ. ๑๒๕; เปฏโก. ๓๐), ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ อคฺคมกฺขายติ’’ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔), ‘‘ขยํ วิราคํ อมตํ ปณีตํ’’ (ขุ. ปา. ๖.๔; สุ. นิ. ๒๒๗), ‘‘เอกายโน อยํ, ภิกฺขเว, มคฺโค สตฺตานํ วิสุทฺธิยา’’ (ที. นิ. ๒.๓๗๓; ม. นิ. ๑.๑๐๖; สํ. นิ. ๕.๓๖๗), ‘‘ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามิ อาทิกลฺยาณ’’นฺติอาทีหิ (ม. นิ. ๓.๔๒๐; เนตฺติ. ๕) วจเนหิ โถมเนน จ ปูชยติ นาม. ตสฺมา สาสนวรสฺส ปูชนียภาโว อิธ วุจฺจมาโน อนวเสสโต ธมฺมคุเณ ทีเปตีติ เย อริยภาวาทโย นิยฺยานาทโย ขยวิราคาทโย มทนิมฺมทนาทโย อสงฺขตาทโย สฺวากฺขาตตาทโย อาทิกลฺยาณตาทโย จ อเนเกหิ สุตฺตปเทหิ ปเวทิตา อเนเก ธมฺมคุณา, เต นิรวเสสโต อิมาย คาถาย ปกาสิตาติ เวทิตพฺพา.

再者，于第二种方法中，因为天人世间，通过如其所应地现观圣谛，作意其法具有善说等殊胜功德，并以听闻、受持、问询等方式恭敬地修习，从而礼敬那含摄三学且有其果的圣道教法、作为其所缘的不死界、作为证得它的方法的前分行道教法，以及阐明其义的教理教法，故名为“礼敬”。世间导师亦因证得正等正觉，为所调伏者恭敬地说法，如言：“诸比丘，我将为你们宣说圣正定”、“诸道中八支圣道最胜”、“诸比丘，凡有为法或无为法，离贪乃其中之最上者”、“灭尽、离贪、不死、殊胜”、“诸比丘，此一趣道乃为众生之清净”、“诸比丘，我将为汝等宣说初善之法”等，并以赞叹而名为“礼敬”。因此，此处所说最胜教法应受礼敬的性质，乃是无遗地开示了法的功德。应知，凡是由众多经句所宣说的诸多法的功德——如圣性等、出离等、灭尽离贪等、摧伏憍慢等、无为等、善说等、初善等——此偈皆已将其毫无遗漏地阐明。

ยสฺมา [Pg.10] ปน อริยสจฺจปฺปฏิเวเธน สมุคฺฆาฏิตสมฺโมหาเยว ปรมตฺถโต ปณฺฑิตา พาลฺยาทิสมติกฺกมนโต, ตสฺมา ภาวิตโลกุตฺตรมคฺคา สจฺฉิกตสามญฺญผลา จ อริยปุคฺคลา วิเสสโต วิทูติ วุจฺจนฺติ. เต หิ ยถาวุตฺตสาสนวรํ อวิปรีตโต ญาตุํ เนตุญฺจ สปรสนฺตาเน สกฺกุณนฺตีติ อฏฺฐอริยปุคฺคลสมูหสฺส ปรมตฺถสงฺฆสฺสาปิ อิธ คหิตตฺตา เย สุปฺปฏิปนฺนตาทโย อเนเกหิ สุตฺตปเทหิ สํวณฺณิตา อริยสงฺฆคุณา, เตปิ นิรวเสสโต อิธ ปกาสิตาติ เวทิตพฺพา.

又，唯有以通达圣谛而彻底拔除愚痴者，从胜义而言，因其超越愚痴等，方为智者。是故，已修习出世间道、已现证沙门果的圣者(ariyapuggala)，被特称为“知者”(vidū)。诚然，他们能够无颠倒地了知前述最胜教法，并于自他相续中引导。因此，由于由八圣者组成的胜义僧伽亦被包含于此，故应了知，由众多经句所称颂的“善行道”等圣僧伽功德，于此亦被毫无遗漏地阐明。

เอวํ ปฐมคาถาย สาติสยํ รตนตฺตยคุณปริทีปนํ กตฺวา อิทานิ –

如是，以第一偈卓越地阐明三宝功德后，如今——

‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา;

สจิตฺตปริโยทปนํ, เอตํ พุทฺธาน สาสน’’นฺติ. (ที. นิ. ๒.๙๐;

ธ. ป. ๑๘๓;

เนตฺติ. ๓๐, ๕๐, ๑๑๖, ๑๒๔) –

不作一切恶，具足善法，自净其意——此是诸佛的教法。

วจนโต สงฺเขปโต สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สาสนํ, ตํ ปน สิกฺขตฺตยํ ญาณวิเสสวิสยภาวเภทโต อวตฺถาเภทโต จ ติวิธํ โหติ. กถํ? สุตมยญาณโคจโร จ โย ‘‘ปริยตฺติสทฺธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. จินฺตามยญาณโคจโร จ โย อาการปริวิตกฺกทิฏฺฐินิชฺฌานกฺขนฺตีหิ คเหตพฺพากาโร วิมุตฺตายตนวิเสโส ‘‘ปฏิปตฺติสทฺธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. วิปสฺสนาญาณาทิสหคโต ภาวนามยญาณโคจโร จ โย ‘‘ปฏิเวธสทฺธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ติวิธมฺปิ สาสนํ สาสนวรนฺติ ปเทน สงฺคณฺหิตฺวา ตตฺถ ยํ ปฐมํ, ตํ อิตเรสํ อธิคมูปาโยติ สพฺพสาสนมูลภูตํ อตฺตโน ปกรณสฺส จ วิสยภูตํ ปริยตฺติสาสนเมว ตาว สงฺเขปโต วิภชนฺโต ‘‘ทฺวาทส ปทานี’’ติ คาถมาห.

依此偈语，教法被概括为三学。而此三学，又因作为智之殊胜行境的差别与阶段的差别而有三种。如何（分别）？凡以闻所成智为行境者，称为“教理正法”(pariyattisaddhamma)；凡以思所成智为行境，即以行相思择、见地审察与忍可所应把握之相，为解脱之殊胜依处者，称为“行道正法”(paṭipattisaddhamma)；凡与观(vipassanā)智等相应的修所成智为行境者，称为“通达正法”(paṭivedhasaddhamma)。如是，此三种教法皆以“最胜教法”(sāsanavara)一词摄集。其中，第一种是其余二者的通达之方便，是一切教法的根本，亦是本论的主题，故先简要地分析教理教法，而说“十二句”(dvādasa padāni)一偈。

ตตฺถ ทฺวาทสาติ คณนปริจฺเฉโท. ปทานีติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ. เตสุ พฺยญฺชนปทานิ ปชฺชติ อตฺโถ เอเตหีติ ปทานิ. อตฺถปทานิ ปน ปชฺชนฺติ ญายนฺตีติ ปทานิ. อุภยมฺปิ วา อุภยถา โยเชตพฺพํ พฺยญฺชนปทานมฺปิ อวิปรีตํ ปฏิปชฺชิตพฺพตฺตา, อตฺถปทานํ อุตฺตริวิเสสาธิคมสฺส การณภาวโต, ตานิ ปทานิ ปรโต ปาฬิยญฺเญว อาวิ ภวิสฺสนฺตีติ ตตฺเถว วณฺณยิสฺสาม. อตฺถสูจนาทิอตฺถโต สุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ สงฺคเหสุ –

在此，“十二”(dvādasa)是数量的规定。“句”(padāni)是对所规定之法的揭示。其中，文句(byañjanapadāni)是“句”，因为意义(attha)由此而达到；而义句(atthapadāni)是“句”，因为意义由此而被了知。或者，两者皆可作此二解，因为文句亦应无颠倒地行持，而义句是达成更高殊胜之因。此等句将在下文的巴利圣典中出现，届时我们将在彼处解说。因有指示意义等作用，故为“经”(sutta)。诚如诸义注(saṅgaha)中所说：

‘‘อตฺถานํ สูจนโต, สุวุตฺตโต สวนโตถ สูทนโต;

สุตฺตาณา สุตฺตสภาคโต จ, ‘สุตฺต’นฺติ อกฺขาต’’นฺติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา;

ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา;

ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา);

“因指示诸义，因善说，因令增益，因流出，因善护，亦因与线相似，故被称为‘经’(sutta)。”

ตเทตํ [Pg.11] ตตฺถ สุตฺตปิฏกวเสน อาคตํ, อิธ ปน ปิฏกตฺตยวเสน โยเชตพฺพํ. ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ยํ ปริยตฺติสาสนนฺติ อตฺโถ. ตํ สพฺพนฺติ ตํ ‘‘สุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ สกลํ พุทฺธวจนํ. พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จาติ พฺยญฺชนญฺเจว ตทตฺโถ จ. ยโต ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อตฺถสูจนาทิโต สุตฺตํ ปริยตฺติธมฺโม, ตญฺจ สพฺพํ อตฺถโต ทฺวาทส ปทานิ ฉ พฺยญฺชนปทานิ เจว ฉ อตฺถปทานิ จาติ. อถ วา ยเทตํ ‘‘สาสนวร’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ สพฺพํ สุตฺตํ, ปริยตฺติสาสนสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อตฺถโต ปน ทฺวาทส ปทานิ, พฺยญฺชนตฺถปทสมุทายภาวโต. ยถาห – ‘‘พฺยญฺชนญฺจ อตฺโถ จา’’ติ. ตํ วิญฺเญยฺยํ อุภยนฺติ ยสฺมึ พฺยญฺชเน อตฺเถ จ วจนวจนียภาเวน สมฺพนฺเธ สุตฺตโวหาโร, ตทุภยํ สรูปโต วิญฺญาตพฺพํ ตตฺถ กตมํ พฺยญฺชนํ กตโม อตฺโถติ? เตเนวาห – ‘‘โก อตฺโถ พฺยญฺชนํ กตม’’นฺติ.

此说在彼处是依经藏(suttapiṭaka)而言，在此处则应配合三藏(piṭakattaya)来理解。所谓“十二句(dvādasa padāni)为经(sutta)”，其义是指圣教(pariyattisāsana)。那全部，即所谓“经”，是指一切佛语(buddhavacana)。文(byañjana)与义(attha)，即文本身及其义。此乃基于“十二句为经”之说。此即是说：从指示意义等角度而言，教法(pariyattidhammo)即是经，而其全部从意义上来说是十二句，即六个文句与六个义句。又或者，所谓“最胜教法”(sāsanavara)，那全部就是经，因为它意指圣教。但从意义上来说是十二句，因其是文句和义句的集合。正如所说：“文与义。”应该了解这两者：在文与义以能诠(vacana)和所诠(vacanīya)的关系相互关联之处，才有“经”的说法，这两者皆应从其自性上了解——其中，何者为文？何者为义？因此才说：“义为何？文为何？”

เอวํ ‘‘สาสนวร’’นฺติ วุตฺตสฺส สุตฺตสฺส ปริยตฺติภาวํ ตสฺส จ อตฺถพฺยญฺชนปทภาเวน เวทิตพฺพตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส ปวิจยุปายํ เนตฺติปฺปกรณํ ปทตฺถวิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘โสฬสหารา’’ติ คาถมาห.

如是，在开示了被称为“最胜教法”之经的教典性质，以及其应通过义句与文句而知后，如今为以词义分别来开示作为其审查方便的《导论》，而说了以“十六摄”为首的偈颂。

ตตฺถ โสฬส หารา เอติสฺสาติ โสฬสหารา. ปญฺจนยา อฏฺฐารสมูลปทาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อถ วา โสฬส หารา โสฬสหารา. เอวํ อิตรตฺถาปิ. หารนยมูลปทานิ เอว หิ สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ ภาสิตานิ เนตฺตีติ. สาสนสฺส ปริเยฏฺฐีติ สาสนสฺส อตฺถปริเยสนา, ปริยตฺติสาสนสฺส อตฺถสํวณฺณนาติ อตฺโถ, สกลสฺเสว วา สาสนสฺส อตฺถวิจารณาติ อตฺโถ. ปฏิปตฺติปฏิเวเธปิ หิ เนตฺตินยานุสาเรน อธิคจฺฉนฺตีติ. มหกจฺจาเนนาติ กจฺโจติ ปุราตโน อิสิ, ตสฺส วํสาลงฺการภูโตยํ มหาเถโร ‘‘กจฺจาโน’’ติ วุจฺจติ. มหกจฺจาโนติ ปน ปูชาวจนํ, ยถา มหาโมคฺคลฺลาโนติ, ‘‘กจฺจายนโคตฺตนิทฺทิฏฺฐา’’ติปิ ปาโฐ. อยญฺจ คาถา เนตฺตึ สงฺคายนฺเตหิ ปกรณตฺถสงฺคณฺหนวเสน ฐปิตาติ ทฏฺฐพฺพา. ยถา จายํ, เอวํ หารวิภงฺควาเร ตํตํหารนิทฺเทสนิคมเน ‘‘เตนาห อายสฺมา’’ติอาทิวจนํ, หาราทิสมุทายภูตายํ เนตฺติยํ พฺยญฺชนตฺถสมุทาเย จ สุตฺเต กึ เกน วิจิยตีติ วิจารณายํ อาห – ‘‘หารา พฺยญฺชนวิจโย’’ติอาทิ.

于此，于此论有十六摄，故名“十六摄”。“五理趣”、“十八根本句”亦是同理。或曰：十六摄即是十六摄，其他亦然。诚然，或略或广所说的摄、理趣、根本句，即是《导论》。‘教法之遍求’，其义为：寻求教法之义，或为教典之义释；亦或为对全部教法之义的审察。因为行道与证悟，亦是依循《导论》之理趣而通达。‘通过摩诃迦旃延’者：迦旃（Kacco）是古仙人，这位大长老是其家族之庄严，故称‘迦旃延（Kaccāno）’。而‘摩诃迦旃延’是尊称，犹如‘摩诃目犍连’；亦有读作‘迦旃延姓所说’。当知此偈颂是结集《导论》者为总摄论义而置。又当知，犹如（此偈颂），在摄分别品中，于各各摄的解释之结论处，亦有‘是故具寿说’等语。于此由摄等构成的《导论》中，以及于由文与义构成的经中，‘以何审查何？’——于此审察中，（作者）说了‘摄是文的审查’等。

ตตฺถ [Pg.12] โสฬสปิ หารา มูลปทนิทฺธารณมนฺตเรน พฺยญฺชนมุเขเนว สุตฺตสฺส สํวณฺณนา โหนฺติ, น นยา วิย มูลปทสงฺขาตสภาวธมฺมนิทฺธารณมุเขนาติ เต ‘‘พฺยญฺชนวิจโย สุตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตา. อตฺถนยา ปน ยถาวุตฺตอตฺถมุเขเนว สุตฺตสฺส อตฺถสมฺปฏิปตฺติยา โหนฺตีติ อาห – ‘‘นยา ตโย จ สุตฺตตฺโถ’’ติ. อยญฺจ วิจารณา ปรโตปิ อาคมิสฺสติ. เกจิ ‘‘นโย จา’’ติ ปฐนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ. อุภยํ ปริคฺคหีตนฺติ หารา นยา จาติ เอตํ อุภยํ สุตฺตสฺส อตฺถนิทฺธารณวเสน ปริสมนฺตโต คหิตํ สพฺพถา สุตฺเต โยชิตํ. วุจฺจติ สุตฺตํ วทติ สํวณฺเณติ. กถํ? ยถาสุตฺตํ สุตฺตานุรูปํ, ยํ สุตฺตํ ยถา สํวณฺเณตพฺพํ, ตถา สํวณฺเณตีติ อตฺโถ. ยํ ยํ สุตฺตนฺติ วา ยถาสุตฺตํ, สพฺพํ สุตฺตนฺติ อตฺโถ. เนตฺตินเยน หิ สํวณฺเณตุํ อสกฺกุเณยฺยํ นาม สุตฺตํ นตฺถีติ.

于此，十六种摄引(hārā)不通过对根本词(mūlapada)的确定，而仅以文句为门径，成为对经的释义，不像理路(naya)那样以确定被称为根本词的自性法为门径，因此它们被称为“经之文句辨析”。然而，义理路(Atthanayā)仅以如前所述之义为门径，为了通达经义而存在，因此说：“三理路亦是经义”。此种审察在后面也会出现。有些人读作“nayo ca”，那是不好的。“两者皆被执取”是指摄引与理路这两者，以确定经义的方式，被周遍地执取，并完全地应用于经中。诠释、言说、释义经。如何？如其经，随顺于经，意思是，某部经应如何被释义，就那样去释义它。或者，“yathāsuttaṃ”是指任何一部经，意思是“一切经”。因为确实没有一部经是无法以《导论》(Netti)之理路来释义的。

อิทานิ ยํ วุตฺตํ – ‘‘สาสนวรํ วิทูหิ เญยฺย’’นฺติ, ตตฺถ เนตฺติสํวณฺณนาย วิสยภูตํ ปริยตฺติธมฺมเมว ปการนฺตเรน นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยา เจวา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

现在，对于所说的“智者应知最胜教”，于此，为了以另一种方式来限定并展示那仅作为《导论》释义之对象的教法，故说了“yā ceva”等。

ตตฺถ อตฺเถสุ กตปริจฺเฉโท พฺยญฺชนปฺปพนฺโธ เทสนา, โย ปาโฐติ วุจฺจติ. ตทตฺโถ เทสิตํ ตาย เทสนาย ปโพธิตตฺตา. ตทุภยญฺจ วิมุตฺตายตนสีเสน ปริจยํ กโรนฺตานํ อนุปาทาปรินิพฺพานปริโยสานานํ สมฺปตฺตีนํ เหตุภาวโต เอกนฺเตน วิญฺเญยฺยํ, ตทุภยวินิมุตฺตสฺส วา เญยฺยสฺส อภาวโต ตเทว ทฺวยํ วิญฺเญยฺยนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ยา เจว…เป… วิญฺเญยฺยนฺติ. ตตฺราติ ตสฺมึ วิชานเน สาเธตพฺเพ, นิปฺผาเทตพฺเพ เจตํ ภุมฺมํ. อยมานุปุพฺพีติ อยํ วกฺขมานา อนุปุพฺพิ หารนยานํ อนุกฺกโม, อนุกฺกเมน วกฺขมานา หารนยาติ อตฺโถ. นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐีติ สุตฺตาทิวเสน นวงฺคสฺส สาสนสฺส ปริเยสนา, อตฺถวิจารณาติ อตฺโถ. สามิอตฺเถ วา เอตํ ปจฺจตฺตํ นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐิยา อนุปุพฺพีติ. อถ วา อนุปุพฺพีติ กรณตฺเถ ปจฺจตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถาวุตฺตวิชานเน สาเธตพฺเพ วกฺขมานาย หารนยานุปุพฺพิยา อยํ นววิธสุตฺตนฺตสฺส อตฺถปริเยสนาติ.

于此，于诸义中，已作限定之文句相续，是为教说(desanā)，其亦被称为读诵(pāṭha)。彼教说之义，是为所教示(desitaṃ)，因其由彼教说所开显故。对于以解脱处(vimuttāyatana)为首而修习者，彼二者(教说与所教示)因是达至以无取般涅槃(anupādāparinibbāna)为终之成就的因，故应决然了知。或因离此二者外，别无所知法，故唯此二者是为应知。以此“yā ceva… viññeyyanti”之句显示此义。“Tatrā”(于此)者，于彼应成就、应圆满之了知中，此为处格。“Ayamānupubbī”(此次第)者，此为将说之诸引导与理趣(hāranaya)的次第，义即：次第宣说诸引导与理趣。“Navavidhasuttantapariyeṭṭhi”(九种经之遍求)者，义即：以经等方式遍求九分教，亦即义之思择。或此主格为属格之义，即“九种经之遍求的次第”。复次，“anupubbī”(次第)之主格为具格之义。此即是说：于应成就之如前所述的了知中，此乃藉由将说之诸引导与理趣的次第，而作此九种经之义理遍求。

เอตฺถาห – กถํ ปเนตฺถ เคยฺยงฺคาทีนํ สุตฺตภาโว, สุตฺตภาเว จ เตสํ กถํ สาสนสฺส นวงฺคภาโว. ยญฺจ สงฺคเหสุ วุจฺจติ ‘‘สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ เวยฺยากรณ’’นฺติ, ตถา จ สติ สุตฺตงฺคเมว น [Pg.13] สิยา. อถาปิ วิสุํ สุตฺตงฺคํ สิยา, มงฺคลสุตฺตาทีนํ (ขุ. ปา. ๕.๑ อาทโย; สุ. นิ. ๒๖๑ อาทโย) สุตฺตงฺคสงฺคโห น สิยา, คาถาภาวโต ธมฺมปทาทีนํ วิย, เคยฺยงฺคสงฺคโห วา สิยา, สคาถกตฺตา สคาถาวคฺคสฺส วิย, ตถา อุภโตวิภงฺคาทีสุ สคาถกปฺปเทสานนฺติ. วุจฺจเต –

于此，质问者言：于此教法中，应颂(geyya)等如何能是经？若彼等是经，教法又如何成其九分？且诸论中说：“有偈之经为应颂，无偈之经为记说(veyyākaraṇa)。”若然，则经支(suttaṅga)实不应有。即便别有经支，然如《吉祥经》(Maṅgalasutta)等，亦不应摄于经支，犹如《法句》(Dhammapada)等因其为偈颂而不摄于经支然；或应摄于应颂支，犹如《有偈品》(Sagāthāvagga)因其有偈颂而然。同样，于《双分别》(Ubhatovibhaṅga)等中，有偈颂之处亦然。兹答曰：

สุตฺตนฺติ สามญฺญวิธิ, วิเสสวิธโย ปเร;

สนิมิตฺตา นิรุฬฺหตฺตา, สหตาญฺเญน นาญฺญโต.

经为总说，余者为别说；别说乃因其有特定之相，而经名则因约定俗成。应颂之相，乃与他(散文)共存，且非从他处引来。

สพฺพสฺสาปิ หิ พุทฺธวจนสฺส สุตฺตนฺติ อยํ สามญฺญวิธิ. ตถา หิ ‘‘เอตฺตกํ ตสฺส ภควโต สุตฺตาคตํ สุตฺตปริยาปนฺนํ (ปาจิ. ๑๒๔๒), สาวตฺถิยา สุตฺตวิภงฺเค, สกวาเท ปญฺจ สุตฺตสตานี’’ติอาทิวจนโต วินยาภิธมฺมปริยตฺติวิเสเสปิ สุตฺตโวหาโร ทิสฺสติ. ตเทกเทเสสุ ปน เคยฺยาทโย วิเสสวิธโย เตน เตน นิมิตฺเตน ปติฏฺฐิตา. ตถา หิ เคยฺยสฺส สคาถกตฺตํ ตพฺภาวนิมิตฺตํ. โลเกปิ หิ สสิโลกํ สคาถกํ จุณฺณิยคนฺถํ เคยฺย’’นฺติ วทนฺติ. คาถาวิรเห ปน สติ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนภาโว เวยฺยากรณสฺส. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนญฺหิ ‘‘พฺยากรณ’’นฺติ วุจฺจติ. พฺยากรณเมว เวยฺยากรณนฺติ. เอวํ สนฺเต สคาถกาทีนมฺปิ ปญฺหาวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตานํ เวยฺยากรณภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, เคยฺยาทิสญฺญานํ อโนกาสภาวโต ‘‘คาถาวิรเห สตี’’ติ วิเสสิตตฺตา จ. ตถา หิ ธมฺมปทาทีสุ เกวลํ คาถาพนฺเธสุ สคาถกตฺเตปิ โสมนสฺสญาณมยิกคาถายุตฺเตสุ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิวจนสมฺพนฺเธสุ อพฺภุตธมฺมปฏิสํยุตฺเตสุ จ สุตฺตวิเสเสสุ ยถากฺกมํ คาถาอุทานอิติวุตฺตกอพฺภุตธมฺมสญฺญา ปติฏฺฐิตา, ตถา สติปิ คาถาพนฺธภาเว ภควโต อตีตาสุ ชาตีสุ จริยานุภาวปฺปกาสเกสุ ชาตกสญฺญา. สติปิ ปญฺหาวิสฺสชฺชนภาเว สคาถกตฺเต จ เกสุจิ สุตฺตนฺเตสุ เวทสฺส ลภาปนโต เวทลฺลสญฺญา ปติฏฺฐิตาติ เอวํ เตน เตน สคาถกตฺตาทินา นิมิตฺเตน เตสุ เตสุ สุตฺตวิเสเสสุ เคยฺยงฺคาทิสญฺญา ปติฏฺฐิตาติ วิเสสวิธโย สุตฺตงฺคโต ปเร เคยฺยาทโย.

诚然，于一切佛语，称其为“经”(sutta)，此为通法。确实如此，由“彼世尊有如是之经来、经摄……于《经分别》……于自宗中有五百经”等语，可见于律、论等别教中，亦使用“经”此称谓。然于其局部，应颂(geyya)等别法，乃由各别之相而确立。确实如此，于应颂，具偈颂是其相。世间亦称含摄偈颂之长行文为“应颂”。然于无偈颂时，以问答而说，则为记说(veyyākaraṇa)。问答即被称为“记说”(byākaraṇa)，而记说（byākaraṇa）即是记说（veyyākaraṇa）。若尔，则具偈颂等而以问答方式进行者，亦应成记说耶？不成。因应颂等名无此适用之处，且已特别限定“于无偈颂时”故。确实如此，于《法句经》(Dhammapada)等纯偈颂体，以及虽具偈颂，然于彼等与喜悦、智慧之偈相应的、与“如是说”(vuttañheta)等语相连的、与未曾有法(abbhutadhamma)相应的诸经特例中，则依次确立了伽陀(gāthā)、自说(udāna)、如是语(itivuttaka)、未曾有法(abbhutadhamma)之名。同样，虽为偈颂体，然于开示世尊过去生中行履威力者，则确立了本生(jātaka)之名。虽有问答与偈颂，然于某些经中，因其能令获得智慧(veda)，故确立了方广(vedalla)之名。如是，以具偈颂等此一彼一之相，于此一彼一之经特例中，确立了应颂分等之名。是故，应颂等是异于经分的别法。

ยํ ปเนตฺถ เคยฺยงฺคาทินิมิตฺตรหิตํ สุตฺตํ, ตํ สุตฺตงฺคํ วิเสสสญฺญาปริหาเรน สามญฺญสญฺญาย ปวตฺตนโตติ. นนุ จ สคาถกํ [Pg.14] สุตฺตํ เคยฺยํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ เวยฺยากรณนฺติ สุตฺตงฺคํ น สมฺภวตีติ โจทนา ตทวตฺถา เอวาติ? น ตทวตฺถา, โสธิตตฺตา. โสธิตญฺหิ ปุพฺเพ คาถาวิรเห สติ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนภาโว เวยฺยากรณสฺส ตพฺภาวนิมิตฺตนฺติ. ยญฺจ วุตฺตํ – ‘‘คาถาภาวโต มงฺคลสุตฺตาทีนํ สุตฺตงฺคสงฺคโห น สิยา’’ติ, ตมฺปิ น, นิรุฬฺหตฺตา. นิรุฬฺโห หิ มงฺคลสุตฺตาทีสุ สุตฺตภาโว, น หิ ตานิ ธมฺมปทพุทฺธวํสาทโย วิย คาถาภาเวน ปญฺญาตานิ, กินฺตุ สุตฺตภาเวเนว. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘สุตฺตนามก’’นฺติ นามคฺคหณํ กตํ.

于此，凡无应颂(geyya)等相之经，因舍别名而以通名行世，故为经支(suttaṅga)。然则质问：“有偈颂之经为应颂，无偈颂之经为记说(veyyākaraṇa)，故经支不可能成立，此责难岂非依然成立？”答：此责难不复成立，因已被澄清。诚然，先前已澄清：于无偈颂时，有问答之体裁，即是其为记说之相。至于所言：“《吉祥经》(Maṅgalasutta)等因有偈颂，故不应摄于经支。”此说亦不然，因其作为经之名义已确立。诚然，《吉祥经》等作为经之名义已确立，其并非如《法句经》(Dhammapada)、《佛史》(Buddhavaṃsa)等以偈颂闻名，而是以经闻名。是故，于义注(aṭṭhakathā)中，采用“名为经”(suttanāmaka)之说。

ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สคาถกตฺตา เคยฺยงฺคสงฺคโห วา สิยา’’ติ, ตทปิ นตฺถิ, ยสฺมา สหตาญฺเญน. สห คาถาหีติ หิ สคาถกํ. สหภาโว จ นาม อตฺถโต อญฺเญน โหติ, น จ มงฺคลสุตฺตาทีสุ คาถาวินิมุตฺโต โกจิ สุตฺตปฺปเทโส อตฺถิ. โย สห คาถาหีติ วุจฺเจยฺย, น จ สมุทาโย นาม โกจิ อตฺถิ. ยทปิ วุตฺตํ – ‘‘อุภโตวิภงฺคาทีสุ สคาถกปฺปเทสานํ เคยฺยงฺคสงฺคโห สิยา’’ติ, ตทปิ น อญฺญโต. อญฺญา เอว หิ ตา คาถา, ชาตกาทิปริยาปนฺนตฺตา. อโต น ตาหิ อุภโตวิภงฺคาทีนํ เคยฺยงฺคภาโวติ เอวํ สุตฺตาทีนํ องฺคานํ อญฺญมญฺญสงฺกราภาโว เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปน สพฺพมฺปิ พุทฺธวจนํ ยถาวุตฺตนเยน อตฺถานํ สูจนาทิอตฺเถน สุตฺตนฺตฺเวว วุจฺจติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐี’’ติ.

又，所言：“因有偈颂，或可摄于应颂支。”此说亦不成立，因其需与他者共存。诚然，所谓“有偈颂”(sagāthaka)，即与偈颂共存。而所谓共存，义理上是与他者共存。然于《吉祥经》(Maṅgalasutta)等中，并无任何脱离偈颂之经文部分，可言其与偈颂共存；亦无所谓之集合体存在。又，所言：“于《二部毗崩伽》(Ubhatovibhaṅga)等中，含有偈颂之部分或可摄于应颂支。”此说亦不然，因彼偈颂来自他处。诚然，彼等偈颂实为他者，因其已含摄于《本生》(Jātaka)等中。是故，彼等偈颂不能使《二部毗崩伽》等成为应颂支。如是，当知经等诸支，无有互相混滥。又，因一切佛语，皆如前述之理，有开示义利等义，故皆可称为“经”(sutta)。是故，（大迦旃延尊者）说为“九种经之遍求”(navavidhasuttantapariyeṭṭhi)。

สงฺคหวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

摄品释义终。

๒. อุทฺเทสวารวณฺณนา

2. 列举品释义

๑. เอวํ สงฺคหวาเรน สงฺเขปโต ทสฺสิเต หาราทโย อิทานิ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ กตเม โสฬส หารา’’ติอาทิเทสนา อารทฺธา. ตตฺถ ตตฺถาติ ยํ วุตฺตํ – ‘‘โสฬสหารา เนตฺตี’’ติ, ตสฺมึ วจเน, ติสฺสํ วา คาถายํ, ยานิ หารนยมูลปทานิ อุทฺธฏานิ, เตสูติ อตฺโถ. กตเมติ ปุจฺฉาวจนํ. ปุจฺฉา จ นาเมสา ปญฺจวิธา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา ทิฏฺฐสํสนฺทนาปุจฺฉา วิมติจฺเฉทนาปุจฺฉา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉาติ. ตาสุ อยํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. โสฬสาติ คณนวเสน ปริจฺเฉโท. เตน เนสํ น ตโต อุทฺธํ อโธ จาติ เอตปรมตํ [Pg.15] ทสฺเสติ. สา เจตปรมตา ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. หาราติ คณนวเสน ปริจฺฉินฺนานํ สามญฺญโต ทสฺสนํ. เทสนา วิจโยติอาทิ สรูปทสฺสนํ.

1. 如是，以摄集的方式简要开示了诸寻思(hāra)等之后，现在为了分别解说，而开始“于彼，何为十六寻思？”等教说。其中，“于彼”(tattha)一词，是指在先前所说“《圣净导论》(Nettī)有十六寻思”那句话中，或在那首偈颂中，所提出的那些寻思、理趣、根本句之中，此为其义。“何为”(katame)是询问之语。询问有五种，即：未见令明问、已见核对问、断疑问、随许问、欲说问。于此五者中，此为欲说问。“十六”(soḷasa)是依于计数的限定。以此显示彼等不多不少，仅限于此数。而此“仅限于此数”之义，之后将会显明。“寻思”(hārā)是对于依计数而限定者的总说。“教说、抉择”等，是显示其自相。

ตตฺถ เกนฏฺเฐน หารา? หรียนฺติ เอเตหิ, เอตฺถ วา สุตฺตเคยฺยาทิวิสยา อญฺญาณสํสยวิปลฺลาสาติ หารา, หรนฺติ วา สยํ ตานิ, หรณมตฺตเมว วาติ หารา ผลูปจาเรน. อถ วา หรียนฺติ โวหรียนฺติ ธมฺมสํวณฺณกธมฺมปฏิคฺคาหเกหิ ธมฺมสฺส ทานคฺคหณวเสนาติ หารา. อถ วา หารา วิยาติ หารา. ยถา หิ อเนกรตนาวลิสมูโห หารสงฺขาโต อตฺตโน อวยวภูตรตนสมฺผสฺเสหิ สมุปฺปชฺชนียมานหิลาทสุโข หุตฺวา ตทุปโภคีชนสรีรสนฺตาปํ นิทาฆปริฬาหุปชนิตํ วูปสเมติ, เอวเมเตปิ นานาวิธปรมตฺถรตนปฺปพนฺธา สํวณฺณนาวิเสสา อตฺตโน อวยวภูตปรมตฺถรตนาธิคเมน สมุปฺปาทิยมานนิพฺพุติสุขา ธมฺมปฏิคฺคาหกชนหทยปริตาปํ กามราคาทิกิเลสเหตุกํ วูปสเมนฺตีติ. อถ วา หารยนฺติ อญฺญาณาทีนํ หารํ อปคมํ กโรนฺติ อาจิกฺขนฺตีติ วา หารา. อถ วา โสตุชนจิตฺตสฺส หรณโต รมณโต จ หารา นิรุตฺตินเยน, ยถา – ‘‘ภเวสุ วนฺตคมโน ภควา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๔๔; ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา). อยํ ตาว หารานํ สาธารณโต อตฺโถ.

于此，以何义名为“摄义”(hārā)？因以此等（殊胜释义）能去除于经、应颂等所缘境中之无知、疑惑、颠倒，故名“摄义”；或，其自身能去除彼等；或，仅是去除之作用，依果转喻，故名“摄义”。又或，说法者与闻法者以法之施予、领受的方式而运持、言说，故名“摄义”。又或，如璎珞，故名“摄义”。犹如众多宝珠串联而成，名为“璎珞”者，以其组成部分之宝珠接触所生之喜悦与安乐，能平息享用者身体因酷暑热恼所生之苦，如是，此等由种种胜义宝珠所组成之殊胜释义，亦以其组成部分之胜义宝珠的证得所生之寂灭乐，能平息闻法者心中由欲贪等烦恼为因所生之热恼。又或，能使无知等远离，或能宣说其远离，故名“摄义”。又或，依词源学之法，因能夺取、愉悦听者之心，故名“摄义”，犹如：“于诸有中，已断绝往来，故为‘世尊’(bhagavā)”（《清净道论》1.144；《波罗夷注》1.1 维兰迦品释义）。此即诸“摄义”之共通义。

อสาธารณโต ปน เทสียติ สํวณฺณียติ เอตาย สุตฺตตฺโถติ เทสนา, เทสนาสหจรณโต วา เทสนา. นนุ จ อญฺเญปิ หารา เทสนาสงฺขาตสฺส สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนโต เทสนาสหจาริโนวาติ? สจฺจเมตํ, อยํ ปน หาโร เยภุยฺเยน ยถารุตวเสเนว วิญฺญายมาโน เทสนาย สห จรตีติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, น ตถา ปเร. น หิ อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณาทิสนฺทสฺสนรหิตา สุตฺตเทสนา อตฺถิ. อสฺสาทาทิสนฺทสฺสนวิภาวนลกฺขโณ จายํ หาโรติ.

从不共通义而言，以此开示、阐释经义，故名“教示”(desanā)；或因与教示俱行，故名“教示”。问曰：难道其他摄义不也因阐释名为“教示”之经的义理，而与教示俱行吗？答曰：此言诚然。然此摄义，多半仅依文面义而被了知，与教示俱行，故堪此称，其他则不然。实无不显示味、患、离等之经教示。而此摄义，即是以阐明显示味等为特征。

วิจิยนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา ปทปญฺหาทโย, วิจิติ เอว วา เตสนฺติ วิจโย. ปาฬิยํ ปน วิจินตีติ วิจโยติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต.

以此审察，或于此中审察词与问等；或唯是彼等之审察，故名“审察”(vicaya)。又，于巴利圣典中，“审察”(vicinati)，故名“审察”，此义已被开示。

ยุตฺตีติ อุปปตฺติสาธนยุตฺติ, อิธ ปน ยุตฺติวิจารณา ยุตฺติ อุตฺตรปทโลเปน ‘‘รูปภโว รูป’’นฺติ ยถา, ยุตฺติสหจรณโต วา. อิธาปิ เทสนาหาเร วุตฺตนเยน อตฺโถ วิตฺถาเรตพฺโพ.

“理趣”(yutti)者，成就论证之理趣也。然于此处，“理趣之审察”(yuttivicāraṇā)省略后分词而名为“理趣”，犹如“色有”(rūpabhava)省略后分词而名为“色”(rūpa)；或因与理趣俱行，故名“理趣”。于此处亦应以“教说方法”(desanāhāra)中所说之理广说其义。

ปทฏฺฐานนฺติ [Pg.16] อาสนฺนการณํ, อิธาปิ ปทฏฺฐานวิจารณาติอาทิ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

“足处”(padaṭṭhāna)者，近因也。于此处亦应以已说之理了知，“足处之审察”(padaṭṭhānavicāraṇā)等。

ลกฺขียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา เอกลกฺขณา ธมฺมา อวุตฺตาปิ เอกวจเนนาติ ลกฺขณํ.

以此标识，或于此中，具同相之诸法，虽未被说，亦以一语而标识，故名“相”(lakkhaṇa)。

วิยูหียนฺติ วิภาเคน ปิณฺฑียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วาติ พฺยูโห. นิพฺพจนาทีนํ สุตฺเต ทสฺสิยมานานํ จตุนฺนํ พฺยูโหติ จตุพฺยูโห, จตุนฺนํ วา พฺยูโห เอตฺถาติ จตุพฺยูโห.

以此分别而聚集，或于此中聚集，故名“聚集”(byūha)。经中所开示之词义解释(nibbacanā)等四者之聚集，故名“四聚”(catubyūha)；或于此中有四者之聚集，故名“四聚”。

อาวฏฺฏียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สภาคา วิสภาคา จ ธมฺมา, เตสํ วา อาวฏฺฏนนฺติ อาวฏฺโฏ.

以此回转，或于此中回转同分与不同分之诸法；或彼等之回转，故名“回转”(āvaṭṭa)。

วิภชียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สาธารณาสาธารณานํ สํกิเลสโวทานธมฺมานํ ภูมิโยติ วิภตฺติ, วิภชนํ วา เอเตสํ ภูมิยาติ วิภตฺติ.

以此分别，或于此中分别共通与不共通之杂染与清净诸法之地，故名“分别”(vibhatti)；或彼等诸地之分别，故名“分别”。

ปฏิปกฺขวเสน ปริวตฺตียนฺติ อิมินา, เอตฺถ วา สุตฺเต วุตฺตธมฺมา, ปริวตฺตนํ วา เตสนฺติ ปริวตฺตโน.

以此依对治而转换，或于此中转换经中所说之诸法；或彼等之转换，故名“转换”(parivattana)。

วิวิธํ วจนํ เอกสฺเสวตฺถสฺส วาจกเมตฺถาติ วิวจนํ, วิวจนเมว เววจนํ, วิวิธํ วุจฺจติ เอเตน อตฺโถติ วา วิวจนํ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

于此中，有种种语能说一义，故名“异说”(vivacana)；“异说”即是“同义词”(vevacana)。或以此种种宣说其义，故名“异说”。其余如已说之理。

ปกาเรหิ ปเภทโต วา ญาปียนฺติ อิมินา, เอตฺถ วา อตฺถาติ ปญฺญตฺติ.

以此，或于此中，诸义依种类或差别而被了知，故名“施设”(paññatti)。

โอตารียนฺติ อนุปฺปเวสียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สุตฺตาคตา ธมฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีสูติ โอตรโณ.

以此，或于此中，经中所来之诸法被导入、进入于缘起(paṭiccasamuppāda)等中，故名“导入”(otaraṇa)。

โสธียนฺติ สมาธียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สุตฺเต ปทปทตฺถปญฺหารมฺภาติ โสธโน.

以此，或于此中，经中之词、词义、问难之开端被清净、解决，故名“清净”(sodhana)。

อธิฏฺฐียนฺติ อนุปวตฺตียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา สามญฺญวิเสสภูตา ธมฺมา วินา วิกปฺเปนาติ อธิฏฺฐาโน.

以此，或于此中，总相与别相之诸法，离于分别而被确立、随转，故名“确立”(adhiṭṭhāna)。

ปริกโรติ อภิสงฺขโรติ ผลนฺติ ปริกฺขาโร, เหตุ ปจฺจโย จ, ปริกฺขารํ อาจิกฺขตีติ ปริกฺขาโร, หาโร, ปริกฺขารวิสยตฺตา ปริกฺขารสหจรณโต วา ปริกฺขาโร.

能准备、造作结果，故名“助缘”(Parikkhāra)，此即因与缘。又，宣说因与缘，故名“助缘”，此为行相(Hāra)。或者，因其以因与缘为所缘，或与因与缘俱行，故名“助缘”。

สมาโรปียนฺติ เอเตน, เอตฺถ วา ปทฏฺฐานาทิมุเขน ธมฺมาติ สมาโรปโน. สพฺพตฺถ จ ภาวสาธนวเสนาปิ อตฺโถ สมฺภวตีติ ตสฺสาปิ วเสน โยเชตพฺพํ.

“安立”(Samāropana)，即是：以此（行相），或在此（行相）中，以近依(padaṭṭhāna)等为首要方式安立诸法，故名“安立”。并且，在所有行相中，依体性释(bhāvasādhana)亦可得其义，故亦应依此方式来结合。

ตสฺสาติ [Pg.17] ยถาวุตฺตสฺส หารุทฺเทสสฺส. อนุคีตีติ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส สุขคฺคหณตฺถํ อนุปจฺฉา คายนคาถา, ตาสุ โอสานคาถาย อตฺถโต อสํกิณฺณาติ ปทตฺเถน สงฺกรรหิตา, เตน ยทิปิ เกจิ หารา อญฺญมญฺญํ อวิสิฏฺฐา วิย ทิสฺสนฺติ, ตถาปิ เตสํ อตฺถโต สงฺกโร นตฺถีติ ทสฺเสติ. โส จ เนสํ อสงฺกโร ลกฺขณนิทฺเทเส สุปากโฏ โหติ. เอเตสญฺเจวาติ เอเตสํ โสฬสนฺนํ หารานํ. ยถา อสงฺกโร, ตถา เจว ภวติ. กึ ภวติ? วิตฺถารตยา วิตฺถาเรน. นยวิภตฺติ นเยน อุปาเยน ญาเยน วิภาโค. เอเตน ตํ เอว อสงฺกิณฺณตํ วิภาเวติ. เกจิ ‘‘วิตฺถารนยา’’ติ ปฐนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ, อยญฺจ คาถา เกสุจิ โปตฺถเกสุ นตฺถิ.

“此”(Tassa)指如上所说的行相(Hāra)列举。“随唱偈”(Anugīti)是为了容易理解已说之义，而随后唱诵的偈颂。其中，结尾偈颂所说的“义理上不混杂”(atthato asaṃkiṇṇā)，即是在词义上无混淆。此句显示了：即使有些行相看似彼此无异，其义理上亦无混淆。而它们的不混淆，在“相的解释”(lakkhaṇaniddesa)中会非常清楚。“此等”(Etesañceva)即指此等十六行相。其不混淆之相也是如此。如何如此呢？即是详细地说明。“理趣之分别”(Nayavibhatti)，即以理趣(Naya)、方便(Upāya)、正理(Ñāya)而作分别。以此阐明其不混淆之相。有些人读作“广说理趣”(vitthāranayā)，此读法不佳，并且此偈颂在某些典籍中也没有。

๒. เอวํ หาเร อุทฺทิสิตฺวา อิทานิ นเย อุทฺทิสิตุํ ‘‘ตตฺถ กตเม’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นยนฺติ สํกิเลเส โวทานานิ จ วิภาคโต ญาเปนฺตีติ นยา, นียนฺติ วา ตานิ เอเตหิ, เอตฺถ วาติ นยา, นยนมตฺตเมว วาติ นยา, นียนฺติ วา สยํ ธมฺมกถิเกหิ อุปนียนฺติ สุตฺตสฺส อตฺถปวิจยตฺถนฺติ นยา. อถ วา นยา วิยาติ นยา. ยถา หิ เอกตฺตาทโย นยา สมฺมา ปฏิวิชฺฌิยมานา ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ ยถากฺกมํ สมฺพนฺธวิภาคพฺยาปารวิรหานุรูปผลภาวทสฺสเนน อสงฺกรโต สมฺมุติสจฺจปรมตฺถสจฺจานํ สภาวํ ปเวทยนฺตา ปรมตฺถสจฺจปฺปฏิเวธาย สํวตฺตนฺติ, เอวเมเตปิ กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคธมฺมวิภาคทสฺสเนน อวิปรีตสุตฺตตฺถาวโพธาย อภิสมฺภุณนฺตา เวเนยฺยานํ จตุสจฺจปฺปฏิเวธาย สํวตฺตนฺติ. อถ วา ปริยตฺติอตฺถสฺส นยนโต สํกิเลสโต ยมนโต จ นยา นิรุตฺตินเยน.

2. 如是纲要地揭示诸摄要(hāre)后，如今为纲要地揭示诸方法(naya)，而说“此中，什么是……”等。于此，所谓“方法”(nayā)，即能分别地显示杂染(saṃkilesa)与清净(vodāna)，故名为方法；或，彼等被此等所引导(nīyanti)，或于此等中被引导，故名为方法；或，仅是引导(nayana)，故名为方法；或，为探究经义，此等方法自身为说法者所引导、运用，故名为方法。又或，因其犹如理趣，故名为方法。譬如一性(ekatta)等理趣，若被如实善巧地通达，即能通过显示缘与缘所生法(paccayapaccayuppannadhamma)依次的关联、分别、无作用、相应果的状态，从而不混淆地宣示世俗谛(sammutisacca)与胜义谛(paramatthasacca)的自性，导向对胜义谛的通达；同样，此等方法亦通过显示黑白品类法的分别，成就对经义的无颠倒了悟，从而导向所化众(veneyya)对四圣谛(catusacca)的通达。又或，依词源学(nirutti)之理，因能引导(nayanato)教理之义，且能防护(yamanato)杂染，故名为方法。

นนฺทิยาวฏฺโฏติอาทีสุ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส วิย อาวฏฺโฏ เอตสฺสาติ นนฺทิยาวฏฺโฏ, ยถา หิ นนฺทิยาวฏฺโฏ อนฺโตฐิเตน ปธานาวยเวน พหิทฺธา อาวฏฺฏติ, เอวมยมฺปิ นโยติ อตฺโถ. อถ วา นนฺทิยา ตณฺหาย ปโมทสฺส วา อาวฏฺโฏ เอตฺถาติ นนฺทิยาวฏฺโฏ. ตีหิ อวยเวหิ โลภาทีหิ สํกิเลสปกฺเข อโลภาทีหิ จ โวทานปกฺเข ปุกฺขโล โสภโนติ ติปุกฺขโล. อสนฺตาสนชวปรกฺกมาทิวิเสสโยเคน สีโห ภควา, ตสฺส วิกฺกีฬิตํ เทสนาวจีกมฺมภูโต วิหาโรติ กตฺวา วิปลฺลาสตปฺปฏิปกฺขปริทีปนโต สีหสฺส วิกฺกีฬิตํ เอตฺถาติ สีหวิกฺกีฬิโต, [Pg.18] นโย. พลวิเสสโยคทีปนโต วา สีหวิกฺกีฬิตสทิสตฺตา นโย สีหวิกฺกีฬิโต. พลวิเสโส เจตฺถ สทฺธาทิพลํ, ทสพลานิ เอว วา. อตฺถนยตฺตยทิสาภาเวน กุสลาทิธมฺมานํ อาโลจนํ ทิสาโลจนํ. ตถา อาโลจิตานํ เตสํ ธมฺมานํ อตฺถนยตฺตยโยชเน สมานยนโต องฺกุโส วิย องฺกุโส. คาถาสุ ลญฺเชติ ปกาเสติ สุตฺตตฺถนฺติ ลญฺชโก, นโย จ โส ลญฺชโก จาติ นยลญฺชโก. คตาติ ญาตา, มตาติ อตฺโถ. โส เอว วา ปาโฐ. เสสํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

于“喜旋(Nandiyāvaṭṭo)”等词中，如喜旋花有旋转，此理趣亦有旋转，故名“喜旋”。犹如喜旋花以其内部安住的主要部分向外旋转，此理趣亦复如是。或于此理趣中，有喜悦（nandiyā，即渴爱）或愉悦（pamodassa）之旋转，故名“喜旋”。以贪等三种成分于染分，及以无贪等三种成分于净分，令其圆满(pukkhalo)、美好(sobhano)，故名“三圆满”(tipukkhalo)。世尊(bhagavā)因具足无畏、迅捷、精进等殊胜功德而如狮子(sīho)；其游戏(vikkīḷitaṃ)即是作为说法与语业而安住；又因其阐明颠倒及其对治法，故此理趣中有狮子之游戏，名为“狮子游戏”(sīhavikkīḷito)。或因其阐明殊胜之力，或因与狮子游戏相似，故此理趣名为“狮子游戏”。此处殊胜之力，或指信等诸力，或即是十力。以三种义理趣为方向，审视善等诸法，称为“方见”(disālocanaṃ)。对于如此审视的诸法，因其能善巧引导，使之与三种义理趣结合，犹如象钩(aṅkuso)，故名“钩”。在偈颂中，能标示(lañjeti)、阐明(pakāseti)经义，故名“标示”(lañjako)；此法既是理趣，又是标示，故名“理趣标示”(nayalañjako)。‘Gatā’意为‘已知’(ñātā)，‘matā’亦是此义。或此即是读法。其余部分应按已说之理趣了知。

๓. เอวํ นเยปิ อุทฺทิสิตฺวา อิทานิ มูลปทานิ อุทฺทิสิตุํ ‘‘ตตฺถ กตมานี’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ มูลานิ จ ตานิ นยานํ ปฏฺฐานภาคานญฺจ ปติฏฺฐาภาวโต ปทานิ จ อธิคมูปายภาวโต โกฏฺฐาสภาวโต จาติ มูลปทานิ. โกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน, กุจฺฉิตานํ วา ปาปธมฺมานํ สลนโต วิทฺธํสนโต, กุสานํ วา ราคาทีนํ ลวนโต, กุสา วิย วา ลวนโต, กุเสน วา ญาเณน ลาตพฺพโต ปวตฺเตตพฺพโต กุสลานิ, ตปฺปฏิปกฺขโต อกุสลานีติ ปทตฺโถ เวทิตพฺโพ.

3. 如是开示诸理趣后，今为开示根本句(mūlapadāni)，而开始宣说“此中云何？”(tattha katamāni)等文。此中，彼等法因是诸理趣及《发趣论》诸品之基石(patiṭṭhā)，故为“根本”(mūlāni)；又因是通达之方便、法之部分，故为“句”(padāni)，是故名为“根本句”。因由善巧(kosalla)所生之义，故名“善”(kusalāni)；或因能动摇、毁坏可鄙之恶法，故名“善”；或因能断除可鄙之贪等法，故名“善”；或因如割古沙草(kusa)般断除，故名“善”；或因由能断除可鄙之法的智慧所获得、所引发，故名“善”。与其相违，故为“不善”(akusalāni)。应如是了知句义。

เอวํ คณนปริจฺเฉทโต ชาติเภทโต จ มูลปทานิ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สรูปโต ทสฺเสนฺโต สํกิเลสปกฺขํเยว ปฐมํ อุทฺทิสติ ‘‘ตณฺหา’’ติอาทินา. ตตฺถ ตสติ ปริตสตีติ ตณฺหา. อวินฺทิยํ วินฺทติ, วินฺทิยํ น วินฺทตีติ อวิชฺชา, วิชฺชาปฏิปกฺขาติ วา อวิชฺชา. ลุพฺภนฺติ เตน, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา โสติ โลโภ. โทสโมเหสุปิ เอเสว นโย. อสุเภ ‘‘สุภ’’นฺติ ปวตฺตา สญฺญา สุภสญฺญา. สุขสญฺญาทีสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สงฺคหนฺติ คณนํ. สโมสรณนฺติ สโมโรปนํ.

如是，以数量划分及以种类之差别开示诸根本句后，今为示其自性，首先仅就杂染分，以“渴爱”(taṇhā)等词略示。于此，渴望、热望，故为“渴爱”。获得不应得者，不获应得者，故为“无明”(avijjā)；或与明对反，故为“无明”。因此而贪著，或自己贪著，或彼仅是贪著，故为“贪”(lobho)。于嗔(dosa)、痴(moha)亦同此理。于不净中生起“净”之想，为“净想”(subhasaññā)。于乐想等，亦应以此理了知其义。“摄”(saṅgaha)即计数。“等趣”(samosaraṇa)即聚合。

ปจฺจนีกธมฺเม สเมตีติ สมโถ. อนิจฺจาทีหิ วิวิเธหิ อากาเรหิ ปสฺสตีติ วิปสฺสนา. อโลภาทโย โลภาทิปฏิปกฺขโต เวทิตพฺพา. อสุเภ ‘‘อสุภ’’นฺติ ปวตฺตา สญฺญา อสุภสญฺญา, กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ. สญฺญาสีเสน หิ เทสนา. ทุกฺขสญฺญาทีสุปิ เอเสว นโย.

平息诸敌对法，故为“止”(samatho)。以无常(anicca)等种种行相而观，故为“观”(vipassanā)。无贪(alobha)等，应知为贪(lobha)等之对立法。于不净中生起“不净”之想，为“不净想”(asubhasaññā)，即身随观念处(kāyānupassanāsatipaṭṭhāna)。诚然，此教示是以想为首而说。于苦想(dukkhasaññā)等亦同此理。

อิทํ อุทฺทานนฺติ อิทํ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส วิปฺปกิณฺณภาเวน นสฺสิตุํ อทตฺวา อุทฺธํ ทานํ รกฺขณํ อุทฺทานํ, สงฺคหวจนนฺติ อตฺโถ. ‘‘จตฺตาโร วิปลฺลาสา’’ติปิ [Pg.19] ปาโฐ. กิเลสภูมีติ สํกิเลสภูมิ สพฺเพสํ อกุสลธมฺมานํ สโมสรณฏฺฐานตฺตา. กุสลานํ ยานิ ตีณิ มูลานิ. ‘‘กุสลานี’’ติปิ ปฐนฺติ. สติปฏฺฐานาติ อสุภสญฺญาทโย สนฺธายาห. อินฺทฺริยภูมีติ สทฺธาทีนํ วิมุตฺติปริปาจนินฺทฺริยานํ สโมสรณฏฺฐานตฺตา วุตฺตํ. ยุชฺชนฺตีติ โยชียนฺติ. โขติ ปทปูรเณ, อวธารณตฺเถ วา นิปาโต. เตน เอเต เอวาติ ทสฺเสติ. อฏฺฐารเสวาติ วา. มูลปทาติ มูลปทานิ, ลิงฺควิปลฺลาโส วา.

此“摄颂”(uddāna)者，谓此言不令已说之义因散乱而失，于上方作守护，故为“摄颂”，义为纲要语(saṅgahavacana)。亦有“四颠倒”(cattāro vipallāsā)之读法。“烦恼地”(kilesabhūmi)，即杂染地(saṃkilesabhūmi)，因其为一切不善法之汇集处。诸善之三根。亦有读作“诸善法”(kusalāni)者。“念处”(satipaṭṭhāna)，是针对不净想等而说。“根地”(indriyabhūmi)，因其为信(saddhā)等能令解脱成熟之诸根的汇集处而说。“相应”(yujjanti)，即被连结。“kho”为补足句，或为决定义之虚词(nipāta)。以此显示“唯此等”。或“唯十八”。“根本句”(mūlapadā)即“诸根本句”(mūlapadāni)，或为性转换。

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

总说品释义 终。

๓. นิทฺเทสวารวณฺณนา

3. 解释品释义

๔. เอวํ อุทฺทิฏฺเฐ หาราทโย นิทฺทิสิตุํ ‘‘ตตฺถ สงฺเขปโต’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ อุทฺเทสปาเฐ. สงฺเขปโต เนตฺติ กิตฺติตาติ สมาสโต เนตฺติปฺปกรณํ กถิตํ. หารนยมูลปทานญฺหิ สรูปทสฺสนํ อุทฺเทสปาเฐน กตนฺติ. เอตฺถ จ หารนยานํ –

4. 如是总说之后，为解释诸摄持(hāra)等，而开始“于彼，简略地”等句。其中，“于彼”(tattha)即是在那总说文中。“已简略宣说《导论》(netti)”，即是已概括地讲述《导论》(Nettippakaraṇa)。因为确实已通过总说文，显示了诸摄持、诸理趣(naya)、诸根本句的自性。于此，就诸摄持与诸理趣而言——

สามญฺญโต วิเสเสน, ปทตฺโถ ลกฺขณํ กโม;

เอตฺตาวตา จ เหตฺวาที, เวทิตพฺพา หิ วิญฺญุนา.

概括以及详细地，词义、相与次第，范围以及因等法，皆为智者(viññu)所应知。

เตสุ อวิเสสโต วิเสสโต จ หารนยานํ อตฺโถ ทสฺสิโต. ลกฺขณาทีสุ ปน อวิเสสโต สพฺเพปิ หารา นยา จ ยถากฺกมํ พฺยญฺชนตฺถมุเขน นวงฺคสฺส สาสนสฺส อตฺถสํวณฺณนลกฺขณา. วิเสสโต ปน ตสฺส ตสฺส หารสฺส นยสฺส จ ลกฺขณํ นิทฺเทเส เอว กถยิสฺสาม. กมาทีนิ จ ยสฺมา เนสํ ลกฺขเณสุ ญาเตสุ วิญฺเญยฺยานิ โหนฺติ, ตสฺมา ตานิปิ นิทฺเทสโต ปรโต ปกาสยิสฺสาม.

在这些法当中，已无差别地及有差别地显示了诸摄持(hāra)与诸理趣(naya)的意义。然而，在相等法方面，无差别地，一切摄持与理趣，依次以文句与义为首，皆具有阐明九分教之义的相。然而，有差别地，我们将在“解释”(niddesa)的部分才讲述彼彼摄持与理趣的相。又，因为次第(kama)等法，是在了知了它们的相之后才易于了知的，所以我们也将于“解释”之后阐明它们。

หารสงฺเขโป

摄持概要

๑. ยา ปน อสฺสาทาทีนวตาติอาทิกา นิทฺเทสคาถา, ตาสุ อสฺสาทาทีนวตาติ อสฺสาโท อาทีนวตาติ ปทวิภาโค. อาทีนวตาติ จ อาทีนโว เอว. เกจิ ‘‘อสฺสาทาทีนวโต’’ติ ปฐนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ. ตตฺถ อสฺสาทียตีติ อสฺสาโท, สุขํ โสมนสฺสญฺจ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ [Pg.20] อสฺสาโท’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๖๖; สํ. นิ. ๓.๒๖). ยถา เจตํ สุขํ โสมนสฺสํ, เอวํ อิฏฺฐารมฺมณมฺปิ. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘โส ตทสฺสาเทติ ตํ นิกาเมตี’’ติ ‘‘รูปํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๔), ‘‘สํโยชนีเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน’’ติ (สํ. นิ. ๒.๕๓) จ. อสฺสาเทติ เอตายาติ วา อสฺสาโท, ตณฺหา. ตณฺหาย หิ การณภูตาย ปุคฺคโล สุขมฺปิ สุขารมฺมณมฺปิ อสฺสาเทติ. ยถา จ ตณฺหา, เอวํ วิปลฺลาสาปิ. วิปลฺลาสวเสน หิ สตฺตา อนิฏฺฐมฺปิ อารมฺมณํ อิฏฺฐากาเรน อสฺสาเทนฺติ, เอวํ เวทนาย สพฺเพสํ เตภูมกสงฺขารานํ ตณฺหาย วิปลฺลาสานญฺจ อสฺสาทวิจาโร เวทิตพฺโพ.

1. 又，于“assādādīnavatā”等解释偈中，应知“assādādīnavatā”的词语分解为“assādo ādīnavatā”。而“ādīnavatā”即是“ādīnavo”（过患）。有些人读作“assādādīnavato”，那是不妥当的。于此，“assādīyati”（被享味），故为“assādo”（味），即是乐(sukha)与喜悦(somanassa)。此即经中所说：“诸比丘，缘于五取蕴(pañcupādānakkhandha)而生起的乐与喜悦，此即五取蕴中的味。”正如这乐与喜悦是味，可爱所缘(iṭṭhārammaṇa)也是味。此亦经中所说：“彼享此味，欲求于此”，“享味、喜爱色，缘彼而生起贪(rāga)”，以及“诸比丘，于诸结缚法(saṃyojanīya dhamma)中随观味”。或者，“etāya assādeti”（以此享味），故为“assādo”（味），即是渴爱(taṇhā)。因为以渴爱为因，个人(puggala)才享味于乐及乐所缘(sukhārammaṇa)。正如渴爱是味，颠倒(vipallāsa)也是如此。因为众生(satta)以颠倒力，即使于不可爱所缘(aniṭṭhārammaṇa)也以可爱之相而享味。如是，应知对于受(vedanā)、一切三地行(tebhūmaka saṅkhāra)、渴爱与颠倒的味之审察(assādavicāra)。

กถํ ปน ทุกฺขาทุกฺขมสุขเวทนานํ อสฺสาทนียตาติ? วิปลฺลาสโต สุขปริยายสพฺภาวโต จ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘สุขา โข, อาวุโส วิสาข, เวทนา ฐิติสุขา วิปริณามทุกฺขา. ทุกฺขา เวทนา ฐิติทุกฺขา วิปริณามสุขา, อทุกฺขมสุขา เวทนา ญาณสุขา อญฺญาณทุกฺขา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕). ตตฺถ เวทนาย อฏฺฐสตปริยายวเสน, เตภูมกสงฺขารานํ นิกฺเขปกณฺฑรูปกณฺฑวเสน, ตณฺหาย สํกิเลสวตฺถุวิภงฺเค นิกฺเขปกณฺเฑ จ ตณฺหานิทฺเทสวเสน, วิปลฺลาสานํ สุขสญฺญาทิวเสน ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวเสน จ วิภาโค เวทิตพฺโพ.

然则，苦受与不苦不乐受如何有可味性(assādanīyatā)？因有颠倒(vipallāsa)与乐之别说(sukhapariyāya)故。诚如所说：“贤友(āvuso)毘舍佉(visākhā)，乐受住时为乐，变坏时为苦；苦受住时为苦，变坏时为乐；不苦不乐受，知时为乐，不知时为苦。”于此，应知其分别：受，依一百零八种别说(aṭṭhasatapariyāya)；三地行(tebhūmaka saṅkhāra)，依纲要品(nikkhepakaṇḍa)与色品(rūpakaṇḍa)；渴爱(taṇhā)，依《杂染事分别》(saṃkilesavatthuvibhaṅga)及纲要品中的渴爱解释(taṇhāniddesa)；颠倒(vipallāsa)，依乐想(sukhasaññā)等及六十二见(dvāsaṭṭhidiṭṭhigata)。

อาทีนโว ทุกฺขา เวทนา ติสฺโสปิ วา ทุกฺขตา. อถ วา สพฺเพปิ เตภูมกา สงฺขารา อาทีนโว. อาทีนํ อติวิย กปณํ วาติ ปวตฺตตีติ หิ อาทีนโว, กปณมนุสฺโส, เอวํสภาวา จ เตภูมกา ธมฺมา อนิจฺจตาทิโยเคน. ยโต ตตฺถ อาทีนวานุปสฺสนา อารทฺธวิปสฺสกานํ ยถาภูตนโยติ วุจฺจติ. ตถา จ วุตฺตํ – ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, อยํ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ อาทีนโว’’ติ. ตสฺมา อาทีนโว ทุกฺขสจฺจนิทฺเทสภูตานํ ชาติยาทีนํ อนิจฺจตาทีนํ ทฺวาจตฺตาลีสาย อาการานญฺจ วเสน วิภชิตฺวา นิทฺทิสิตพฺโพ.

过患是苦受，或三受的苦性。又或者，一切三界诸行（tebhūmakā saṅkhārā）皆是过患。因为“过患”（ādīnava）是指“极其孤苦地发生”，如同孤苦之人，三界诸法亦因与无常等结合而具有此等自性。是故，于彼诸法中，已勤修毗婆舍那者的过患随观，被称为如实之理。亦如是说：“诸比丘，五取蕴是无常、苦、变易法，此即五取蕴中的过患。”因此，应依属于苦谛之解释的生等，以及无常等四十二行相，分别解说过患。

นิสฺสรติ เอเตนาติ นิสฺสรณํ, อริยมคฺโค. นิสฺสรตีติ วา นิสฺสรณํ นิพฺพานํ. อุภยมฺปิ สามญฺญนิทฺเทเสน เอกเสเสน วา ‘‘นิสฺสรณ’’นฺติ [Pg.21] วุตฺตํ. ปิ-สทฺโท ปุริมานํ ปจฺฉิมานญฺจ สมฺปิณฺฑนตฺโถ. ตตฺถ อริยมคฺคปกฺเข สติปฏฺฐานาทีนํ สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺมานํ กายานุปสฺสนาทีนญฺจ ตทนฺโตคธเภทานํ วเสน นิสฺสรณํ วิภชิตฺวา นิทฺทิสิตพฺพํ.

以此而出离，故为出离（nissaraṇa），即是圣道。或，“出离”，故为出离，即是涅槃。此二者亦以总说或一存法而被称为“出离”。pi字（亦）有总括前后之义。于此，在圣道方面，应依念住（satipaṭṭhāna）等三十七菩提分法（sattattiṃsabodhipakkhiyadhammā），以及身随观（kāyānupassanā）等含摄于其中的差别，分别解说出离。

นิพฺพานปกฺเข ปน กิญฺจาปิ อสงฺขตาย ธาตุยา นิปฺปริยาเยน วิภาโค นตฺถิ. ปริยาเยน ปน โสปาทิเสสนิรุปาทิเสสเภเทน. ยโต วา ตํ นิสฺสฏํ, เตสํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค (ปฏิ. ม. ๑.๓) ทสฺสิตปฺปเภทานํ จกฺขาทีนํ ฉนฺนํ ทฺวารานํ รูปาทีนํ ฉนฺนํ อารมฺมณานํ ตํตํทฺวารปฺปวตฺตานํ ฉนฺนํ ฉนฺนํ วิญฺญาณผสฺสเวทนาสญฺญาเจตนาตณฺหาวิตกฺกวิจารานํ ปถวีธาตุอาทีนํ ฉนฺนํ ธาตูนํ ทสนฺนํ กสิณายตนานํ อสุภานํ เกสาทีนํ ทฺวตฺตึสาย อาการานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ อฏฺฐารสนฺนํ ธาตูนํ โลกิยานํ อินฺทฺริยานํ กามธาตุอาทีนํ ติสฺสนฺนํ ธาตูนํ กามภวาทีนํ ติณฺณํ ติณฺณํ ภวานํ จตุนฺนํ ฌานานํ อปฺปมญฺญานํ อารุปฺปานํ ทฺวาทสนฺนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานญฺจาติ เอวมาทีนํ สงฺขตธมฺมานํ นิสฺสรณภาเวน จ วิภชิตฺวา นิทฺทิสิตพฺพํ.

然而，在涅槃方面，尽管对无为界(asaṅkhatā dhātu)没有直接的区分，但可以依有余依(sopādisesa)与无余依(anupādisesa)的差别而作间接区分。或者，因为涅槃是它们的出离，所以应依《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中所示的差别，对眼等六门、色等六所缘、依各门生起的六识、六触、六受、六想、六思、六渴爱、六寻、六伺，地界等六界，十遍处(kasiṇāyatana)，不净观中的发等三十二行相，五蕴，十二处，十八界，世间诸根，欲界等三界，欲有等三类有，四禅、四无量心、四无色定，十二缘起支等有为法，以出离之相加以区分和指示。

ผลนฺติ เทสนาผลํ. กึ ปน ตนฺติ? ยํ เทสนาย นิปฺผาทียติ. นนุ จ นิพฺพานาธิคโม ภควโต เทสนาย นิปฺผาทียติ. นิพฺพานญฺจ ‘‘นิสฺสรณ’’นฺติ อิมินา วุตฺตเมวาติ? สจฺจเมตํ, ตญฺจ โข ปรมฺปราย. อิธ ปน ปจฺจกฺขโต เทสนาผลํ อธิปฺเปตํ. ตํ ปน สุตมยญาณํ. อตฺถธมฺมเวทาทิอริยมคฺคสฺส ปุพฺพภาคปฺปฏิปตฺติภูตา ฉพฺพิสุทฺธิโย. ยญฺจ ตสฺมึ ขเณ มคฺคํ อนภิสมฺภุณนฺตสฺส กาลนฺตเร ตทธิคมการณภูตํ สมฺปตฺติภวเหตุ จ สิยา. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจ, เอวํ มจฺจุตโร สิยาติ (สุ. นิ. ๑๑๒๕; กถา. ๒๒๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉา ๑๔๔, โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๘; เนตฺติ. ๕; เปฏโก. ๒๒) อิทํ ผล’’นฺติ, ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจารินฺติ อิทํ ผล’’นฺติ (ชา. ๑.๑๐.๑๐๒-๑๐๓; ๑.๑๕.๓๘๕) จ. เอเตน นเยน เทเวสุ จ มานุเสสุ จ อายุวณฺณพลสุขยสปริวารอาธิปเตยฺยสมฺปตฺติโย อุปธิสมฺปตฺติโย จกฺกวตฺติสิรี เทวรชฺชสิรี จตฺตาริ สมฺปตฺติจกฺกานิ สีลสมฺปทา สมาธิสมฺปทา ติสฺโส วิชฺชา ฉ อภิญฺญา จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา สาวกโพธิ ปจฺเจกโพธิ สมฺมาสมฺโพธีติ สพฺพาปิ สมฺปตฺติโย ปุญฺญสมฺภารเหตุกา ภควโต เทสนาย สาเธตพฺพตาย ผลนฺติ เวทิตพฺพา.

“果”(phala)是说法之果。那么，什么是果呢？即是通过说法而成就的。难道不是通过世尊的说法而证得涅槃吗？涅槃不是已经通过“出离”(nissaraṇa)一词说过了吗？此话是真实的，然而那（涅槃）是通过说法间接成就的。然而，于此意指直接的说法之果。那即是闻所成智(sutamayañāṇa)，以及作为了知义、了知法等圣道之前分行道的六清净(chabbisuddhiyo)。以及对于在那一刻未能证得道者，在另一时，可能成为证得彼（道）之因，以及成为（善）趣成就之因。确实，（作者）将如此说：‘舍断我见，如是可渡过死亡，此是果。’（《经集》1125），以及‘法实保护行法者，此是果。’（《本生经》1.10.102-103）。以此方式，应知在天界与人间，寿命、容貌、力量、快乐、名声、眷属、统治权等成就，身体成就(upadhisampatti)，转轮王之荣耀(cakkavattisirī)、天王之荣耀(devarajjasirī)，四成就轮(sampatticakka)，戒圆满(sīlasampadā)、定圆满(samādhisampadā)，三明(tisso vijjā)、六神通(cha abhiññā)、四无碍解(catasso paṭisambhidā)，声闻菩提(sāvakabodhi)、独觉菩提(paccekabodhi)、正等正觉(sammāsambodhi)——所有这些以福德资粮为因的成就，皆因可通过世尊的说法而实现，故是“果”。

อุปาโยติ [Pg.22] อริยมคฺคปทฏฺฐานภูตา ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา. สา หิ ปุริมา ปุริมา ปจฺฉิมาย ปจฺฉิมาย อธิคมูปายภาวโต ปรมฺปราย มคฺคนิพฺพานาธิคมสฺส จ เหตุภาวโต อุปาโย. ยา จ ปุพฺเพ วุตฺตผลาธิคมสฺส อุปายปฏิปตฺติ. เกจิ ปน ‘‘สห วิปสฺสนาย มคฺโค อุปาโย’’ติ วทนฺติ, เตสํ มเตน นิสฺสรณนฺติ นิพฺพานเมว วุตฺตํ สิยา. ผลํ วิย อุปาโยปิ ปุพฺพภาโคติ วุตฺตํ สิยา, ยํ ปน วกฺขติ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา…เป… วิสุทฺธิยาติ (ธ. ป. ๒๗๙; เถรคา. ๖๗๘) อยํ อุปาโย’’ติ. เอตฺถาปิ ปุพฺพภาคปฺปฏิปทา เอว อุทาหฏาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ยสฺมา ปน ‘‘เต ปหาย ตเร โอฆนฺติ อิทํ นิสฺสรณ’’นฺติ อริยมคฺคสฺส นิสฺสรณภาวํ วกฺขติ. อริยมคฺโค หิ โอฆตรณนฺติ.

“方便”是作为圣道立足处的前行道。因为前前的行道是后后行道的证得之方便，并且以辗转相续的方式成为证得道与涅槃之因，故为方便。这也是前面所说的证得果之方便行。然而，有些人说：“与观（vipassanā）俱行的道是方便。”依他们的观点，“出离”就应单指涅槃。如同果一般，方便也可能被称为前行道。然而，迦旃延尊者将说：“一切法……乃至……为清净，此是方便。”于此亦可知，所引述的正是前行道。再者，因为迦旃延尊者将说：“舍弃彼等渡瀑流，此是出离”，以此说明圣道即是出离。因为圣道确实是渡越瀑流。

อาณตฺตีติ อาณารหสฺส ภควโต เวเนยฺยชนสฺส หิตสิทฺธิยา ‘‘เอวํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ วิธานํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราชาติ (สุ. นิ. ๑๑๒๕; กถา. ๒๒๖; เนตฺติ. ๕; เปฏโก. ๒๒; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉา ๑๔๔, โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๘) อาณตฺตี’’ติ.

“教令”是具权威的世尊（bhagavā）为成就可化导者之利益，而作出的“应如是行”之规定。同样地，迦旃延尊者将说：“毛伽罗阇（Mogharāja），你当空观世间……此是教令。”

โยคีนนฺติ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาวนาย ยุตฺตปฺปยุตฺตานํ เวเนยฺยานํ, อตฺถายาติ วจนเสโส. เทสนาหาโรติ เอเตสํ ยถาวุตฺตานํ อสฺสาทาทีนํ วิภชนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส เทสนาหาโร นามาติ อตฺโถ. เอตฺถาห – กึ ปเนเตสํ อสฺสาทาทีนํ อนวเสสานํ วจนํ เทสนาหาโร, อุทาหุ เอกจฺจานนฺติ? นิรวเสสานํเยว. ยสฺมิญฺหิ สุตฺเต อสฺสาทาทีนวนิสฺสรณานิ สรูปโต อาคตานิ, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ยตฺถ ปน เอกเทเสน อาคตานิ, น วา สรูเปน. ตตฺถ อนาคตํ อตฺถวเสน นิทฺธาเรตฺวา หาโร โยเชตพฺโพ. อยญฺจ อตฺโถ เทสนาหารวิภงฺเค อาคมิสฺสตีติ อิธ น ปปญฺจิโต.

“为诸瑜伽行者”是指为那些致力于修习四圣谛业处的可化导者，“为利益故”是应补充的文句。“教说示导”是对如前所述的味、患等，具有抉择分析之特征的特殊释义，名为“教说示导”。于此，有人问：“教说示导”是指对这些味等毫无遗漏地宣说，还是仅宣说其中一部分呢？[答：]是毫无遗漏地宣说。因为，在某部经中，若味、患、离已依其自相出现，于彼处则无须多言。然而，在某部经中，若仅部分出现，或未依其自相出现，于彼处则应依义理抉择出未述及者，而应用此示导法。此义将于《教说示导分别》中出现，故于此不作详述。

๒. ยํ ปุจฺฉิตนฺติ ยา ปุจฺฉา, วิจิยมานาติ วจนเสโส. วิสฺสชฺชิตํ อนุคีตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตตฺถ วิสฺสชฺชิตนฺติ วิสฺสชฺชนา, สา เอกํสพฺยากรณาทิวเสน จตุพฺพิธํ พฺยากรณํ. จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, เตน คาถายํ อวุตฺตํ ปทาทึ สงฺคณฺหาติ. ตา ปน ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนา กสฺสาติ อาห ‘‘สุตฺตสฺสา’’ติ. เอเตน สุตฺเต อาคตํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ วิเจตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. ยา จ อนุคีติติ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส ยา อนุ ปจฺฉา คีติ อนุคีติ, สงฺคหคาถา, ปุจฺฉาย วา อนุรูปา คีติ. เอเตน ปุพฺพาปรํ [Pg.23] คหิตํ. พฺยากรณสฺส หิ ปุจฺฉานุรูปตา อิธ ปุพฺพาปรํ อธิปฺเปตํ. ยา ‘‘ปุจฺฉานุสนฺธี’’ติ วุจฺจติ. ปุริมํ ‘‘สุตฺตสฺสา’’ติ ปทํ ปุพฺพาเปกฺขนฺติ ปุน ‘‘สุตฺตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. เตน สุตฺตสฺส นิสฺสยภูเต อสฺสาทาทิเก ปริคฺคณฺหาติ. เอตฺตาวตา วิจยหารสฺส วิสโย นิรวเสเสน ทสฺสิโต โหติ. ตถา จ วกฺขติ วิจยหารวิภงฺเค ‘‘ปทํ วิจินติ…เป… อนุคีตึ วิจินตี’’ติ.

2. “所问”(Yaṃ pucchitaṃ)即是“问”(yā pucchā)，应补充“被审查”(viciyamānā)作为句子的剩余部分。于“已答与随诵”(Vissajjitaṃ anugīti)此处，也是同样的方法。其中，“已答”(vissajjitaṃ)即是“解答”(vissajjanā)，彼解答依决答(ekaṃsabyākaraṇa)等的方式而有四种解答。“与”(ca)字有聚合之义，它含摄了偈颂中未言说的词语等。复次，彼问与答是属于谁的呢？说：“属于经”(suttassa)。此即显示，应当审查经中所出现的问与答。“以及随诵”(Yā ca anugīti)是指，对已说之义的随后诵说，即是“随诵”(anugīti)，是总结偈(saṅgahagāthā)，或是与问题相应的诵说。由此把握了前后关系。因为解答须与问题相应，此处意指前后关系，这被称为“问之相续”(pucchānusandhi)。前一个“属于经”(suttassa)一词是回顾前文的，因此再次说到“属于经”(suttassa)。后者含摄了作为经的所依的喜味(assāda)等。至此，审查法门(vicayahāra)的范围已被无遗地开示。正如将在《审查法门分别》(Vicayahāravibhaṅga)中所说：“审查词语……（乃至）……审查随诵”。

ตตฺถ สุตฺเต สพฺเพสํ ปทานํ อนุปุพฺเพน อตฺถโส พฺยญฺชนโส จ วิจโย ปทวิจโย. ‘‘อยํ ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา ทิฏฺฐสํสนฺทนา วิมติจฺเฉทนา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา สตฺตาธิฏฺฐานา ธมฺมาธิฏฺฐานา เอกาธิฏฺฐานา อเนกาธิฏฺฐานา สมฺมุติวิสยา ปรมตฺถวิสยา อตีตวิสยา อนาคตวิสยา ปจฺจุปฺปนฺนวิสยา’’ติอาทินา ปุจฺฉาวิจโย เวทิตพฺโพ. ‘‘อิทํ วิสฺสชฺชนํ เอกํสพฺยากรณํ วิภชฺชพฺยากรณํ ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณํ ฐปนํ สาวเสสํ นิรวเสสํ สอุตฺตรํ อนุตฺตรํ โลกิยํ โลกุตฺตร’’นฺติอาทินา วิสฺสชฺชนวิจโย.

于此，对经中所有词语，依次从义理(atthaso)与文句(byañjanaso)方面进行审查，是为“词语审查”(padavicayo)。应知“问题审查”(pucchāvicayo)如下：“此问是为阐明未见(adiṭṭhajotanā)、为印证已见(diṭṭhasaṃsandanā)、为断除疑惑(vimaticchedanā)、为征求同意(anumatipucchā)、为表达欲说(kathetukamyatāpucchā)、以有情为依处(sattādhiṭṭhānā)、以法为依处(dhammādhiṭṭhānā)、以一法为依处(ekādhiṭṭhānā)、以多法为依处(anekādhiṭṭhānā)、以世俗为范围(sammutivisayā)、以胜义为范围(paramatthavisayā)、以过去为范围(atītavisayā)、以未来为范围(anāgatavisayā)、以现在为范围(paccuppannavisayā)”等等。又，“解答审查”(vissajjanavicayo)如下：“此解答是决答(ekaṃsabyākaraṇaṃ)、分别答(vibhajjabyākaraṇaṃ)、反问答(paṭipucchābyākaraṇaṃ)、置答(ṭhapanaṃ)、有余答(sāvasesaṃ)、无余答(niravasesaṃ)、有上答(sauttaraṃ)、无上答(anuttaraṃ)、世间答(lokiyaṃ)、出世间答(lokuttaraṃ)”等等。

‘‘อยํ ปุจฺฉา อิมินา สเมติ, เอเตน น สเมตี’’ติ ปุจฺฉิตตฺถํ อาเนตฺวา วิจโย ปุพฺเพนาปรํ สํสนฺทิตฺวา จ วิจโย ปุพฺพาปรวิจโย. ‘‘อยํ อนุคีติ วุตฺตตฺถสงฺคหา อวุตฺตตฺถสงฺคหา ตทุภยตฺถสงฺคหา กุสลตฺถสงฺคหา อกุสลตฺถสงฺคหา’’ติอาทินา อนุคีติวิจโย. อสฺสาทาทีสุ สุขเวทนาย ‘‘อิฏฺฐารมฺมณานุภวนลกฺขณา’’ติอาทินา, ตณฺหาย ‘‘อารมฺมณคฺคหณลกฺขณา’’ติอาทินา, วิปลฺลาสานํ ‘‘วิปรีตคฺคหณลกฺขณา’’ติอาทินา, อวสิฏฺฐานํ เตภูมกธมฺมานํ ‘‘ยถาสกลกฺขณา’’ติอาทินา สพฺเพสญฺจ ทฺวาวีสติยา ติเกสุ ทฺวาจตฺตาลีสาธิเก จ ทุกสเต ลพฺภมานปทวเสน ตํตํอสฺสาทตฺถวิเสสนิทฺธารณํ อสฺสาทวิจโย.

“‘此问与此（答）相合，与彼（答）不相合’，如是引入所问之义而考察，以及以前言与后言相互参照而考察，是为前后考察(pubbāparavicayo)。‘此随诵(anugīti)是已说义之摄集、未说义之摄集、彼二者义之摄集、善义之摄集、不善义之摄集’，如是等等，是为随诵考察(anugītivicayo)。在味(assāda)等之中，对乐受(sukhavedanā)，以‘体验可喜所缘为相’等（而考察）；对渴爱(taṇhā)，以‘执取所缘为相’等（而考察）；对诸颠倒(vipallāsa)，以‘颠倒执取为相’等（而考察）；对其余三界诸法(tebhūmakadhammā)，以‘各具自相’等（而考察）；并且对所有（法），于二十二个三法组(tika)及一百四十二个二法组(duka)中，依其所得之文句，确定彼彼味之特殊义，是为味考察(assādavicayo)。

ทุกฺขเวทนาย ‘‘อนิฏฺฐานุภวนลกฺขณา’’ติอาทินา, ทุกฺขสจฺจานํ ‘‘ปฏิสนฺธิลกฺขณา’’ติอาทินา, อนิจฺจตาทีนํ อาทิอนฺตวนฺตตาย อนิจฺจนฺติกตาย จ ‘‘อนิจฺจา’’ติอาทินา สพฺเพสญฺจ โลกิยธมฺมานํ สํกิเลสภาคิยหานภาคิยตาทิวเสน อาทีนววุตฺติยา โอการนิทฺธารเณน อาทีนววิจโย. นิสฺสรณปเท อริยมคฺคสฺส อาคมนโต [Pg.24] กายานุปสฺสนาทิปุพฺพภาคปฺปฏิปทาวิภาควิเสสนิทฺธารณวเสน นิพฺพานสฺส ยถาวุตฺตปริยายวิภาควิเสสนิทฺธารณวเสนาติ เอวํ นิสฺสรณวิจโย. ผลาทีนํ ตํตํสุตฺตเทสนาย สาเธตพฺพผลสฺส ตทุปายสฺส ตตฺถ ตตฺถ สุตฺตวิธิวจนสฺส จ วิภาคนิทฺธารณวเสน วิจโย เวทิตพฺโพ. เอวํ ปทปุจฺฉาวิสฺสชฺชนปุพฺพาปรานุคีตีนํ อสฺสาทาทีนญฺจ วิเสสนิทฺธารณวเสเนว วิจยลกฺขโณ ‘‘วิจโย หาโร’’ติ เวทิตพฺโพ.

对苦受(dukkhavedanā)，以“体验不可喜所缘为相”等（而考察）；对诸苦谛(dukkhasacca)，以“结生(paṭisandhi)为相”等（而考察）；对无常(aniccatā)等，因其有始有终且有无常之分，故以“是无常”等（而考察）；并且对一切世间法(lokiyadhammā)，依其有染分(saṃkilesabhāgiya)、有减损分(hānabhāgiya)等，藉由确定过患(ādīnava)生起之卑劣性，是为过患考察(ādīnavavicayo)。于出离(nissaraṇa)句中，就圣道(ariyamagga)而言，从其来临，依确定身随观(kāyānupassanā)等前分行道(pubbabhāgappaṭipadā)的特殊分别；对涅槃(nibbāna)，依确定如前所述之示导(pariyāya)的特殊分别，如是是为出离考察(nissaraṇavicayo)。对果(phala)等，应知其考察是依确定彼彼经教所应成办之果、其方便，以及彼彼处经之规定语的分别。如是，仅依确定文句(pada)、问(pucchā)、答(vissajjanā)、前后(pubbāpara)、随诵(anugīti)以及味(assāda)等之特殊，其具有考察之相者，当知为“考察方法”(vicayo hāro)。

๓. สพฺเพสนฺติ โสฬสนฺนํ. ภูมีติ พฺยญฺชนํ สนฺธายาห. พฺยญฺชนญฺหิ มูลปทานิ วิย นยานํ หารานํ ภูมิ ปวตฺติฏฺฐานํ, เตสํ พฺยญฺชนวิจารภาวโต. วุตฺตญฺหิ – ‘‘หารา พฺยญฺชนวิจโย’’ติ, เปฏเกปิ หิ วุตฺตํ – ‘‘ยตฺถ จ สพฺเพ หารา, สมฺปตมานา นยนฺติ สุตฺตตฺถํ. พฺยญฺชนวิธิปุถุตฺตา’’ติ. โคจโรติ สุตฺตตฺโถ. สุตฺตสฺส หิ ปทตฺถุทฺธารณมุเขน หารโยชนา. เตสํ พฺยญฺชนตฺถานํ. ยุตฺตายุตฺตปริกฺขาติ ยุตฺตสฺส จ อยุตฺตสฺส จ อุปปริกฺขา. ‘‘ยุตฺตายุตฺติปริกฺขา’’ติปิ ปาโฐ, ยุตฺติอยุตฺตีนํ วิจารณาติ อตฺโถ. กถํ ปน เตสํ ยุตฺตายุตฺตชานนา? จตูหิ มหาปเทเสหิ อวิรุชฺฌเนน. ตตฺถ พฺยญฺชนสฺส ตาว สภาวนิรุตฺติภาโว อธิปฺเปตตฺถวาจกภาโว จ ยุตฺตภาโว. อตฺถสฺส ปน สุตฺตวินยธมฺมตาหิ อวิโลมนํ. อยเมตฺถ สงฺเขโป. วิตฺถาโร ปน ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. หาโร ยุตฺตีติ นิทฺทิฏฺโฐติ เอวํ สุตฺเต พฺยญฺชนตฺถานํ ยุตฺตายุตฺตภาววิภาวนลกฺขโณ ยุตฺติหาโรติ เวทิตพฺโพ.

3. “一切”(sabbesaṃ)即十六种（理趣）。说“地”(bhūmi)是针对文句(byañjana)而言。诚然，文句犹如诸理趣(naya)的根本词，是诸理趣(hāra)的立足处、生起处，因诸理趣具有考察文句的性质。诚然，有言：“诸理趣是文句的考察。”于《藏释》(Peṭaka)中亦言：“一切理趣，汇集于此，导向经义，由文句规则之多样故。”“行境”(gocara)即是经义。诚然，理趣的运用是以提取经的词义为门径。对于那些文句与语义，“抉择适与不适”(yuttāyuttaparikkhā)即是考察其适与不适。亦有读作“yuttāyuttiparikkhā”者，义为审察适与不适。然则，如何了知彼等之适与不适？由与四种大教法(mahāpadesa)不相违背而了知。于此，首先，对文句而言，其自性词源之状态及表述所欲义之状态，即是适宜的状态；而对语义而言，与经、律、法性不相违逆，即是适宜的状态。此为此处之简略，详尽将于下文显明。“理趣被示为抉择(yutti)”者，是故，于经中，具有辨明文句与语义之适与不适状态此一特征者，当知为抉择理趣(Yuttihāra)。

๔. ธมฺมนฺติ ยํ กิญฺจิ สุตฺตาคตํ กุสลาทิธมฺมมาห. ตสฺส ธมฺมสฺสาติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส กุสลาทิธมฺมสฺส. ยํ ปทฏฺฐานนฺติ ยํ การณํ, โยนิโสมนสิการาทิ สุตฺเต อาคตํ วา อนาคตํ วา สมฺภวโต นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อิตีติ เอวํ, วุตฺตนเยนาติ อตฺโถ. ยาว สพฺพธมฺมาติ ยตฺตกา ตสฺมึ สุตฺเต อาคตา ธมฺมา, เตสํ สพฺเพสมฺปิ ยถานุรูปํ ปทฏฺฐานํ นิทฺธาเรตฺวา กเถตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อถ วา ยาว สพฺพธมฺมาติ สุตฺตาคตสฺส ธมฺมสฺส ยํ ปทฏฺฐานํ, ตสฺสปิ ยํ ปทฏฺฐานนฺติ สมฺภวโต ยาว สพฺพธมฺมา ปทฏฺฐานวิจารณา กาตพฺพาติ อตฺโถ. เอโส หาโร ปทฏฺฐาโนติ เอวํ สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปทฏฺฐานภูตา ธมฺมา เตสญฺจ ปทฏฺฐานภูตาติ สมฺภวโต ปทฏฺฐานภูตธมฺมนิทฺธารณลกฺขโณ ปทฏฺฐาโน นาม หาโรติ อตฺโถ.

4. “法”(dhamma)是指经中所说的任何善法等法。“彼法”是指彼如前所说之善法等法。“所依处”(padaṭṭhāna)是指原因，即如理作意(yonisomanasikāra)等，无论于经中已说或未说，皆应依可能性抉择并宣说，此是其意趣。“如是”(iti)即是如此，其义为“依已说之理趣”。“乃至一切法”是指，于该经中所说的一切法，皆应为彼等一一适当地抉择并宣说其所依处，此是其意趣。又或者，“乃至一切法”之义为：经中所说法有所依处，其所依处亦有所依处，如是依可能性，应考察至一切法为止。“此即所依处方法”之义为：如是，经中所说诸法有作为其所依处之法，而彼等所依处之法亦有其所依处。如是，依可能性抉择出作为所依处之法，以此为特征者，即名为‘所依处’之方法。

๕. วุตฺตมฺหิ [Pg.25] เอกธมฺเมติ กุสลาทีสุ ขนฺธาทีสุ วา ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ เอกธมฺเม, สุตฺเต สรูปโต นิทฺธารณวเสน วา กถิเต. เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจีติ เย เกจิ ธมฺมา กุสลาทิภาเวน รูปกฺขนฺธาทิภาเวน วา เตน ธมฺเมน สมานลกฺขณา. วุตฺตา ภวนฺติ สพฺเพติ เต สพฺเพปิ กุสลาทิสภาวา, ขนฺธาทิสภาวา วา ธมฺมา สุตฺเต อวุตฺตาปิ ตาย สมานลกฺขณตาย วุตฺตา ภวนฺติ อาเนตฺวา สํวณฺณนาวเสนาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ เอกลกฺขณาติ สมานลกฺขณา วุตฺตา. เตน สหจาริตา สมานกิจฺจตา สมานเหตุตา สมานผลตา สมานารมฺมณตาติ เอวมาทีหิ อวุตฺตานมฺปิ วุตฺตานํ วิย นิทฺธารณํ เวทิตพฺพํ. โส หาโร ลกฺขโณ นามาติ เอวํ สุตฺเต อนาคเตปิ ธมฺเม วุตฺตปฺปกาเรน อาคเต วิย นิทฺธาเรตฺวา ยา สํวณฺณนา, โส ลกฺขโณ นาม หาโรติ อตฺโถ.

5. “于一法已说时”，是指于善法等或诸蕴等中，任何一法，在经中以其自相或以抉择的方式被宣说之时。“诸法有同一相”，是指任何法，以其为善法等或色蕴等之故，而与彼法有相同之相。“一切皆被说”，其意趣为：彼等一切善等自性或蕴等自性之法，纵使未在经中被说，然因具有彼相同之相，故通过释义而被引申，即成已说。于此，“同一相”是说“相同之相”。是故，应知纵使未说之法，亦可通过俱生、同作用、同因、同果、同所缘等，如已说者般被抉择。“此即名为‘相’之方法”之义为：如是，对于经中未出现之法，亦依已说之方式，如其已出现般加以抉择，此种释义，即名为‘相’之方法。

๖. เนรุตฺตนฺติ นิรุตฺตํ, ปทนิพฺพจนนฺติ อตฺโถ. อธิปฺปาโยติ พุทฺธานํ สาวกานํ วา ตสฺส สุตฺตสฺส เทสกานํ อธิปฺปาโย. พฺยญฺชนนฺติ พฺยญฺชเนน, กรเณ หิ เอตํ ปจฺจตฺตํ. กามญฺจ สพฺเพ หารา พฺยญฺชนวิจยา, อยํ ปน วิเสสโต พฺยญฺชนทฺวาเรเนว อตฺถปริเยสนาติ กตฺวา ‘‘พฺยญฺชน’’นฺติ วุตฺตํ. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘พฺยญฺชเนน สุตฺตสฺส เนรุตฺตญฺจ อธิปฺปาโย จ นิทานญฺจ ปุพฺพาปรานุสนฺธิ จ คเวสิตพฺพา’’ติ. อถาติ ปทปูรณมตฺตํ. เทสนานิทานนฺติ นิททาติ ผลนฺติ นิทานํ, การณํ, เยน การเณน เทสนา ปวตฺตา, ตํ เทสนาย ปวตฺตินิมิตฺตนฺติ อตฺโถ. ปุพฺพาปรานุสนฺธีติ ปุพฺเพน จ อปเรน จ อนุสนฺธิ. ‘‘ปุพฺพาปเรน สนฺธี’’ติปิ ปาโฐ, สุตฺตสฺส ปุพฺพภาเคน อปรภาคํ สํสนฺทิตฺวา กถนนฺติ อตฺโถ. สงฺคีติวเสน วา ปุพฺพาปรภูเตหิ สุตฺตนฺตเรหิ สํวณฺณิยมานสฺส สุตฺตสฺส สํสนฺทนํ ปุพฺพาปรานุสนฺธิ. ยญฺจ ปุพฺพปเทน ปรปทสฺส สมฺพนฺธนํ, อยมฺปิ ปุพฺพาปรานุสนฺธิ. เอโส หาโร จตุพฺยูโหติ เอวํ นิพฺพจนาธิปฺปายาทีนํ จตุนฺนํ วิภาวนลกฺขโณ จตุพฺยูโห หาโร นามาติ อตฺโถ.

6. “语源”(nerutta)，义为词语分析(padanibbacananaṃ)。“意趣”(adhippāya)是指佛陀或声闻等该经宣说者的意图。“文句”(byañjana)是指通过文句，因为此主格(paccattaṃ)在此是工具格(karaṇa)义。诚然，一切摄引(hāra)都涉及文句考察，但此摄引特别通过文句之门探寻义理，因此称为“文句”。确实，如后将说：“应通过文句探寻经的语源、意趣、因缘及前后关联。”“Atha”一词仅为补足音节。“说法因缘”(desanānidāna)，因为它能给予结果(phala)，所以是因缘(nidāna)；其义为：说法赖以发生的那个原因，即说法发生之缘由。“前后关联”(pubbāparānusandhi)是与前及与后的关联。亦有“pubbāparena sandhi”的读法，其义为：将经的前部分与后部分连接而说。或通过结集的方式，将被阐释的经与前后其他的经连接起来，即是前后关联。又，前词与后词的关联，此亦是前后关联。“此摄引为四支”(eso hāro catubyūho)，其义为：具有阐明语源、意趣等四法之特征的摄引，名为“四支摄引”。

๗. เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเนติ เอกสฺมึ อารมฺภธาตุอาทิเก ปรกฺกมธาตุอาทีนํ ปทฏฺฐานภูเต ธมฺเม เทสนารุฬฺเห สติ. ปริเยสติ เสสกํ ปทฏฺฐานนฺติ ตสฺส วิสภาคตาย อคฺคหเณน วา เสสกํ ปมาทาทีนํ อาสนฺนการณตฺตา ปทฏฺฐานภูตํ โกสชฺชาทิกํ ธมฺมนฺตรํ ปริเยสติ ปญฺญาย คเวสติ, ปริเยสิตฺวา จ สํวณฺณนาย โยเชนฺโต เทสนํ [Pg.26] อาวฏฺฏติ ปฏิปกฺเขติ วีริยารมฺภาทิมุเขน อารทฺธสุตฺตํ วุตฺตนเยน ปมาทาทิวเสน นิทฺทิสนฺโต เทสนํ ปฏิปกฺขโต อาวฏฺเฏติ นาม. อาวฏฺโฏ นาม โส หาโรติ เทสนาย คหิตธมฺมานํ สภาควิสภาคธมฺมวเสน อาวฏฺฏนลกฺขโณ อาวฏฺโฏ หาโร นามาติ อตฺโถ.

7. 于一近因处(ekamhi padaṭṭhāne)者：于一法，即作为精进界等之近因的发起界等，被纳入教说时。寻求其余近因(pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ)者：或因其相异，或因经中未说，而以智慧寻求其他作为放逸等之近因的懈怠等法；寻求之后，以释义结合于圣典而使教说回转对治。当以精进发起等为首，如已说之理，依放逸等方面指示所说之经时，即名为从对治方面回转教说。彼导引名为回转(Āvaṭṭo nāma so hāro)者，其义为：于教说中所取诸法，通过同分法与不同分法，有一种以回转为相的特殊释义，名为回转导引。

๘. ธมฺมนฺติ สภาวธมฺมํ, ตํ กุสลาทิวเสน อเนกวิธํ. ปทฏฺฐานนฺติ ยสฺมึ ปติฏฺฐิเต อุตฺตริ คุณวิเสเส อธิคจฺฉติ, ตํ วิเสสาธิคมนการณํ. ภูมินฺติ ปุถุชฺชนภูมิ ทสฺสนภูมีติ เอวมาทิกํ ภูมึ. วิภชฺชเตติ วิภาเคน กเถติ. สาธารเณติ ทสฺสนปหาตพฺพาทินามวเสน วา ปุถุชฺชนโสตาปนฺนาทิวตฺถุวเสน วา สาธารเณ อวิสิฏฺเฐ สมาเนติ อตฺโถ. วุตฺตวิปริยาเยน อสาธารณา เวทิตพฺพา. เนยฺโย วิภตฺตีติ ยถาวุตฺตธมฺมาทีนํ วิภชโน อยํ หาโร วิภตฺตีติ ญาตพฺโพติ อตฺโถ. ตสฺมา สํกิเลสธมฺเม โวทานธมฺเม จ สาธารณาสาธารณโต ปทฏฺฐานโต ภูมิโต จ วิภชนลกฺขโณ ‘‘วิภตฺติหาโร’’ติ ทฏฺฐพฺพํ.

8. 法(dhamma)者，自性法；彼法依善等而有多种。近因(padaṭṭhāna)者，依之而住，即能证得更超胜之功德特质，彼即证得特质之因。地(bhūmi)者，凡夫地、见地(dassanabhūmi)等之地。分别(vibhajati)者，以分别而说。共通(sādhāraṇa)者，其义为：或依见所断(dassanapahātabba)等名，或依凡夫、入流(sotāpanna)等事，而为共通、无特异、相同。与此所说相反，当知为不共(asādhāraṇa)。应知分别(neyyo vibhatti)者，其义为：此导引能分别如前所说之法等，故当知为“分别”。是故，一种释义，其相为：于杂染法(saṃkilesadhamma)与清净法(vodānadhamma)，从共通与不共、从近因、从地而作分别，当知此为分别导引(vibhattihāro)。

๙. นิทฺทิฏฺเฐติ กถิเต สุตฺเต อาคเต, สํวณฺณิเต วา. ภาวิเตติ ยถา อุปฺปนฺนสทิสา อุปฺปนฺนาติ วุจฺจนฺติ, เอวํ ภาวิตสทิเส ภาเวตพฺเพติ อตฺโถ. ปหีเนติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ปริวตฺตติ ปฏิปกฺเขติ วุตฺตานํ ธมฺมานํ เย ปฏิปกฺขา, เตสํ วเสน ปริวตฺเตตีติ อตฺโถ. เอวํ นิทฺทิฏฺฐานํ ธมฺมานํ ปฏิปกฺขโต ปริวตฺตนลกฺขโณ ‘‘ปริวตฺตโน หาโร’’ติ เวทิตพฺโพ.

9. “已指示”是指在经中已说或已阐释。关于“已修习”，如同与已生法相似者被称为“已生”，同样，对于与已修习法相似的应修习法，其义即是“应修习”。于“已断”亦是同样之理。“回转对治”者，其义为：对于已说之诸法，依其对立法而回转。如是，对于已指示之诸法，从对立面回转之相，当知为“回转要义”。

๑๐. วิวิธานิ เอกสฺมึเยว อตฺเถ วจนานิ วิวจนานิ, วิวจนานิ เอว เววจนานิ, ปริยายสทฺทาติ อตฺโถ. ตานิ เววจนานิ. พหูนีติ อเนกานิ. ตุ-สทฺโท อวธารเณ. เตน พหู เอว ปริยายสทฺทา เววจนหารโยชนายํ กเถตพฺพา, น กติปยาติ ทสฺเสติ. สุตฺเต วุตฺตานีติ นววิธสุตฺตนฺตสงฺขาเต เตปิฏเก พุทฺธวจเน ภาสิตานิ. เอตฺถาปิ ตุ-สทฺทสฺส อตฺโถ อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ, เตน ปาฬิยํ อาคตานิเยว เววจนานิ คเหตพฺพานีติ วุตฺตํ โหติ. เอกธมฺมสฺสาติ เอกสฺส ปทตฺถสฺส. โย ชานาติ สุตฺตวิทูติ ยถา ‘‘สปฺปิสฺส ชานาหี’’ติ วุตฺเต ‘‘สปฺปินา วิจาเรหิ, สปฺปึ เทหิ, เทถา’’ติ วา อาณาเปตีติ อตฺโถ, เอวํ โย สุตฺตโกวิโท ธมฺมกถิโก เอกสฺส [Pg.27] อตฺถสฺส พหูปิ ปริยายสทฺเท วิจาเรติ วิภาเวติ โยเชตีติ อตฺโถ. เววจโน นาม โส หาโรติ ตสฺส อตฺถสฺส วุตฺตปฺปการปริยายสทฺทโยชนาลกฺขโณ เววจนหาโร นาม. ตสฺมา เอกสฺมึ อตฺเถ อเนกปริยายสทฺทโยชนาลกฺขโณ ‘‘เววจนหาโร’’ติ เวทิตพฺพํ.

10. 于同一义有种种语，是为“别说”；别说即是“同义词”，其义为“转义词”。此等即同义词。“众多”者，为数甚多也。`tu`字用于限定。是故，其义为：于同义词要义之应用中，当说众多转义词，而非少数。“经中所说”者，乃于九分教所摄之三藏佛语中所说。于此亦当引入`tu`字之义而连结，是故，其意为当只取圣典中所出现之同义词。“于一法”者，于一词之义也。所谓“知者即是知经者”，譬如有人言：“当知酥油”，其义为命令“以酥油处理，或给酥油，或汝等给”；如是，善巧于经之说法者，于一义能审察、阐明、连结众多转义词，此为其义。彼要义名为“同义词”，即于彼义，以如是所说之转义词连结为相，名为同义词要义。是故，于一义，以众多转义词连结为相，当知为“同义词要义”。

๑๑. ธมฺมนฺติ ขนฺธาทิธมฺมํ. ปญฺญตฺตีหีติ ปญฺญาปเนหิ ปกาเรหิ ญาปเนหิ, อสงฺกรโต วา ฐปเนหิ. วิวิธาหีติ นิกฺเขปปฺปภวาทิวเสน อเนกวิธาหิ. โส อากาโรติ โย เอกสฺเสวตฺถสฺส นิกฺเขปปฺปภวปญฺญตฺติอาทิวเสน อเนกาหิ ปญฺญตฺตีหิ ปญฺญาปนากาโร. เญยฺโย ปญฺญตฺติ นาม หาโรติ ปญฺญตฺติหาโร นามาติ ญาตพฺโพ. ตสฺมา เอเกกสฺส ธมฺมสฺส อเนกาหิ ปญฺญตฺตีหิ ปญฺญาเปตพฺพาการวิภาวนลกฺขโณ ‘‘ปญฺญตฺติหาโร’’ติ เวทิตพฺพํ.

11. “法”(dhammanti)即蕴等法。“以施设”(paññattīhīti)即以说明、以方式、以令知，或以不混淆而安立。“以种种”(vividhāhīti)即以分类、起源等方式而为多种。所谓“彼行相”(so ākāroti)，即是对于同一个义，以分类施设、起源施设等方式，通过多种施设而令其了知的行相。所谓“应知名为施设之理趣”(ñeyyo paññatti nāma hāroti)，即应知其名为“施设理趣”。是故，当知“施设理趣”的特征为：以多种施设，阐明每一法应被施设的行相。

๑๒. ปฏิจฺจุปฺปาโทติ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท. อินฺทฺริยขนฺธาติ อินฺทฺริยานิ จ ขนฺธา จ. ธาตุอายตนาติ ธาตุโย จ อายตนานิ จ. เอเตหีติ โย ทฺวาทสปทิโก ปจฺจยากาโร ยานิ จ ทฺวาวีสตินฺทฺริยานิ เย จ ปญฺจกฺขนฺธา ยา จ อฏฺฐารส ธาตุโย ยานิ จ ทฺวาทสายตนานิ, เอเตหิ สุตฺเต อาคตปทตฺถมุเขน นิทฺธาริยมาเนหิ. โอตรติ โยติ โย สํวณฺณนานโย โอคาหติ, ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิเก อนุปวิสตีติ อตฺโถ. โอตรโณ นาม โส หาโรติ โย ยถาวุตฺโต สํวณฺณนาวิเสโส, โส โอตรณหาโร นาม. จ-สทฺเทน เจตฺถ สุญฺญตมุขาทีนํ คาถายํ อวุตฺตานมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิมุเขหิ สุตฺตตฺถสฺส โอตรณลกฺขโณ โอตรโณ หาโร นามาติ เวทิตพฺพํ.

12. “缘起”(paṭiccuppāda)即缘生(paṭiccasamuppāda)。“根与蕴”(indriyakhandha)即诸根与诸蕴。“界与处”(dhātuāyatana)即诸界与诸处。“以此等”(etehi)是指十二支缘起行相、二十二根、五蕴、十八界、十二处，此等乃通过经中所来词语之义而确定者。“契入”(otarati)是指彼释义之理能进入、随入缘起等法。所谓“彼理趣名为契入”(otaraṇo nāma so hāroti)，即如前所说的特殊释义，彼即名为“契入理趣”。于此，当知以“及”(ca)字，亦摄集偈颂中未说之空性门等。如是，以缘起等为门而契入经义为特征者，当知其名为“契入理趣”。

๑๓. วิสฺสชฺชิตมฺหีติ พุทฺธาทีหิ พฺยากเต. ปญฺเหติ ญาตุํ อิจฺฉิเต อตฺเถ. คาถายนฺติ คาถารุฬฺเห. อิทญฺจ ปุจฺฉนฺตา เยภุยฺเยน คาถาพนฺธวเสน ปุจฺฉนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ยมารพฺภาติ สา ปน คาถา ยํ อตฺถํ อารพฺภ อธิกิจฺจ ปุจฺฉิตา, ตสฺส อตฺถสฺส. สุทฺธาสุทฺธปริกฺขาติ ปทํ โสธิตํ, อารมฺโภ น โสธิโต, ปทญฺจ โสธิตํ อารมฺโภ จ โสธิโตติ เอวํ ปทาทีนํ โสธิตาโสธิตภาววิจาโร. หาโร โส โสธโน นามาติ ยถาวุตฺตวิจาโร โสธโน หาโร นาม. เอวํ สุตฺเต ปทปทตฺถปญฺหารมฺภานํ โสธนลกฺขโณ ‘‘โสธโน หาโร’’ติ เวทิตพฺพํ.

13. “已解答”(vissajjitamhi)是指佛陀等已解答。“问题”(pañhe)是指欲知之义。“在偈颂中”(gāthāyaṃ)是指置于偈颂中。此乃因提问者大多以偈颂形式提问而说。“关于什么”(yamārabbha)是指：那偈颂是关于、依据何种意义而被提问，即指那种意义。“已净未净之考察”(suddhāsuddhaparikkhā)是指如此考察词句等的已净、未净状态：即词句已净化，而发端未净化；或词句与发端皆已净化。如前所述的考察，名为净化要义(sodhano hāro)。如是，当知经中具有净化词句、词义、问题、发端之特征的要义，即是“净化要义”。

๑๔. เอกตฺตตายาติ [Pg.28] เอกสฺส ภาโว เอกตฺตํ, เอกตฺตเมว เอกตฺตตา, ตาย เอกตฺตตาย. เอก-สทฺโท เจตฺถ สมานสทฺทปริยาโย, ตสฺมา สามญฺเญนาติ อตฺโถ. วิสิฏฺฐา มตฺตา วิมตฺตา, วิมตฺตาว เวมตฺตํ, ตสฺส ภาโว เวมตฺตตา, ตาย เวมตฺตตาย, วิเสเสนาติ อตฺโถ. เต น วิกปฺปยิตพฺพาติ เย ธมฺมา ‘‘ทุกฺขํ สมุทโย’’ติอาทินา สามญฺเญน, ‘‘ชาติ ชรา กามตณฺหา ภวตณฺหา’’ติอาทินา วิเสเสน จ สุตฺเต เทสิตา, เต ‘‘กิเมตฺถ สามญฺญํ, โก วา วิเสโส’’ติ เอวํ สามญฺญวิเสสวิกปฺปนวเสน น วิกปฺปยิตพฺพา. กสฺมา? สามญฺญวิเสสกปฺปนาย โวหารภาเวน อนวฏฺฐานโต กาลทิสาวิเสสาทีนํ วิย อเปกฺขาสิทฺธิโต จ. ยถา หิ ‘‘อชฺช หิยฺโย สฺเว’’ติ วุจฺจมานา กาลวิเสสา อนวฏฺฐิตสภาวา ‘‘ปุริมา ทิสา ปจฺฉิมา ทิสา’’ติ วุจฺจมานา ทิสาวิเสสา จ, เอวํ สามญฺญวิเสสาปิ. ตถา หิ ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติ วุจฺจมานํ ชาติอาทิอเปกฺขาย สามญฺญมฺปิ สมานํ สจฺจาเปกฺขาย วิเสโส โหติ. เอส นโย สมุทยาทีสุปิ. เอโส หาโร อธิฏฺฐาโนติ เอวํ สุตฺตาคตานํ ธมฺมานํ อวิกปฺปนวเสน สามญฺญวิเสสนิทฺธารณลกฺขโณ อธิฏฺฐาโน หาโร นามาติ อตฺโถ.

14. “同一性”（ekattatā）者，同一的状态为“同一”（ekattaṃ），同一本身即是“同一性”（ekattatā），凭借此同一性。于此，eka一词为samāna（同一）的同义词，是故，其义为“以总相”（sāmaññena）。特殊的量（mattā）为“差别量”（vimattā），差别量即是“差别”（vemattaṃ），其状态为“差别性”（vemattatā）。凭借此差别性，其义为“以别相”（visesena）。“彼等不应被分别”（Te na vikappayitabbā）者，谓于经中以“苦、集”等方式作总相说，及以“生、老、欲爱、有爱”等方式作别相说之诸法，不应如是起分别：“于此，何为总相？何为别相？”何以故？因总相与别相之分别，仅是名言之法（vohārabhāva），犹如时、方等差别，是非恒定的（anavaṭṭhāna），且是依待而成的（apekkhāsiddhi）。譬如，所说“今日、昨日、明日”等时间差别，及所说“东方、西方”等方位差别，皆自性不定，如是，总相与别相亦然。诚然，所说“此是苦”，相待于生等为总相，相待于（四）谛则为别相。于集等地，此理亦然。“此是安立要义”（Eso hāro adhiṭṭhāno）者，其义为：如是，对于经中所说诸法不加分别，以抉择总相与别相为特征之要义，名为“安立要义”。

๑๕. เย ธมฺมาติ เย อวิชฺชาทิกา ปจฺจยธมฺมา. ยํ ธมฺมนฺติ ยํ สงฺขาราทิกํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมํ. ชนยนฺตีติ นิพฺพตฺเตนฺติ. ปจฺจยาติ สหชาตปจฺจยภาเวน. ปรมฺปรโตติ ปรมฺปรปจฺจยภาเวน, อนุรูปสนฺตานฆฏนวเสน ปจฺจโย หุตฺวาติ อตฺโถ. อุปนิสฺสยโกฏิ หิ อิธาธิปฺเปตา. ปุริมสฺมึ อวสิฏฺโฐ ปจฺจยภาโว. เหตุมวกฑฺฒยิตฺวาติ ตํ ยถาวุตฺตปจฺจยสงฺขาตํ ชนกาทิเภทภินฺนํ เหตุํ อากฑฺฒิตฺวา สุตฺตโต นิทฺธาเรตฺวา โย สํวณฺณนาสงฺขาโต, เอโส หาโร ปริกฺขาโรติ เอวํ สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปริกฺขารสงฺขาเต เหตุปจฺจเย นิทฺธาเรตฺวา สํวณฺณนลกฺขโณ ปริกฺขาโร หาโรติ อตฺโถ.

15. “诸法”(Ye dhammā)即无明等缘法(paccayadhammā)。“于法”(Yaṃ dhammaṃ)即行等缘生法(paccayuppannadhammaṃ)。“令生”(Janayanti)即产生(nibbattenti)。“以缘”(Paccayā)即以俱生缘(sahajātapaccaya)的方式。“从展转”(Paramparato)即以展转缘(paramparapaccaya)的方式，义为：以相应相续连结的方式而为缘。此中意指依止缘(upanissaya)的范畴，于前者则意指（依止缘之外）所余的缘性。对于‘已牵引因’(Hetumavakaḍḍhayitvā)，其义为：从经中牵引、抉择出那如前所述、名为‘缘’、以生因等差别而区分的因之后，凡是名为‘释义’(saṃvaṇṇanā)的要门，此要门即是‘资具’(parikkhāra)。如是，于经中所说诸法，抉择出名为‘资具’的因缘，具有释义特征的要门即是‘资具要门’(parikkhāro hāro)，此即是义。

๑๖. เย ธมฺมาติ เย สีลาทิธมฺมา. ยํมูลาติ เยสํ สมาธิอาทีนํ มูลภูตา, เต เตสํ สมาธิอาทีนํ ปทฏฺฐานภาเวน สมาโรปยิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. เย เจกตฺถา ปกาสิตา มุนินาติ เย จ ราควิราคาเจโตวิมุตฺติเสกฺขผลกามธาตุสมติกฺกมนาทิสทฺทา อนาคามิผลตฺถตาย เอกตฺถา พุทฺธมุนินา ปริทีปิตา, เต อญฺญมญฺญเววจนภาเวน สมาโรปยิตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. สมาโรปนญฺเจตฺถ สุตฺเต ยถารุตวเสน [Pg.29] นิทฺธารณวเสน วา คยฺหมานสฺส สิกฺขตฺตยสงฺขาตสฺส สีลาทิกฺขนฺธตฺตยสฺส ปริยายนฺตรวิภาวนมุเขน ภาวนาปาริปูริกถนํ, ภาวนาปาริปูรี จ ปหาตพฺพสฺส ปหาเนนาติ ปหานสมาโรปนาปิ อตฺถโต ทสฺสิตา เอว โหติ. เอส สมาโรปโน หาโรติ เอส สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปทฏฺฐานเววจนภาวนาปหานสมาโรปนวิจารณลกฺขโณ สมาโรปโน นาม หาโรติ อตฺโถ.

16. “诸法”(Ye dhammā)即戒等法。“其根”(Yaṃmūlā)者，谓彼（戒等法）为定等之根，应知此关联：彼（戒等法）应以作为定等之近因(padaṭṭhāna)的方式而安立。“牟尼所说同义者”(Ye cekatthā pakāsitā muninā)，谓佛陀牟尼为不还果(anāgāmiphala)之义而阐明了具同一义的离贪(rāgavirāga)、心解脱(cetovimutti)、有学果(sekkhaphala)、超越欲界(kāmadhātusamatikkamana)等语，应见此关联：彼等应以互为同义词(aññamaññavevacana)的方式而安立。此中安立(samāropana)者，乃是对于依经文所闻或依抉择而把握的、名为三学(sikkhattaya)的戒等三蕴，通过阐明异名(pariyāyantara)的方式，宣说修习(bhāvanā)的圆满。而修习的圆满乃是通过断除应断除者，是故，以断除而安立(pahānasamāropanā)亦从义理上被开示。此为“安立要门”(Esa samāropano hāro)，义为：此要门具有考察“于经中所说诸法，以近因、同义词、修习、断除的方式而作安立”之特征，故名为“安立要门”。

นยสงฺเขโป

理趣纲要

๑๗. เอวํ คาถาพนฺธวเสน โสฬสปิ หาเร นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ นเย นิทฺทิสิตุํ ‘‘ตณฺหญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตณฺหญฺจ อวิชฺชมฺปิ จาติ สุตฺเต อาคตํ อตฺถโต นิทฺธารณวเสน วา คหิตํ ตณฺหํ อวิชฺชญฺจ โย เนตีติ สมฺพนฺโธ. โย สํวณฺณนาวิเสโส ตํ เนติ สํกิเลสปกฺขํ ปาเปติ สํกิเลสวเสน สุตฺตตฺถํ โยเชตีติ อธิปฺปาโย. สมเถนาติ สมาธินา. วิปสฺสนายาติ ปญฺญาย, โย เนติ โวทานปกฺขํ ปาเปติ, ตถา สุตฺตตฺถํ โยเชตีติ อธิปฺปาโย. สจฺเจหิ โยชยิตฺวาติ นยนฺโต จ ตณฺหา จ อวิชฺชา จ ภวมูลกตฺตา สมุทยสจฺจํ, อวเสสา เตภูมกธมฺมา ทุกฺขสจฺจํ, สมถวิปสฺสนา มคฺคสจฺจํ, เตน ปตฺตพฺพา อสงฺขตธาตุ นิโรธสจฺจนฺติ เอวํ อิเมหิ จตูหิ สจฺเจหิ โยเชตฺวา. อยํ นโย นนฺทิยาวฏฺโฏติ โย ตณฺหาวิชฺชาหิ สํกิเลสปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส สมถวิปสฺสนาหิ โวทานปกฺขสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส, อยํ นนฺทิยาวฏฺโฏ นโย นามาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ นยสฺส ภูมิ คาถายํ ‘‘นโย’’ติ วุตฺตา, ตสฺมา สํวณฺณนาวิเสโสติ วุตฺตํ. น หิ อตฺถนโย สํวณฺณนา, จตุสจฺจปฏิเวธสฺส อนุรูโป ปุพฺพภาเค อนุคาหณนโย อตฺถนโย. ตสฺส ปน ยา อุคฺฆฏิตญฺญุอาทีนํ วเสน ตณฺหาทิมุเขน นยภูมิรจนา, ตตฺถ นยโวหาโร.

17. 如此以偈颂形式解说全部十六种方法（hāra）后，现在为解说诸理趣（naya），而说“渴爱与”等句。在此，对于经中所出现，或依义理抉择而取的“渴爱与无明”，应与“任何……引导”（yo neti）一句作关联。任何特殊的释义引导它，使其到达杂染分，意即以杂染的方式结合经义。“以止”即以定。“以观”即以慧。任何特殊的释义引导，使其到达清净分，如是结合经义，这是意趣。与诸谛结合而引导时，渴爱与无明因是有（bhava）之根，故为集谛；其余三地法为苦谛；止与观为道谛；由彼所应证得的无为界为灭谛。如此与这四谛结合。“此理趣为南迪亚瓦塔（nandiyāvaṭṭa）”，其义为：任何特殊的释义，若能以渴爱与无明引导属于杂染分之经义，以止与观引导属于清净分之经义，并以结合四谛为门而具有引导之相，此即名为南迪亚瓦塔理趣。在此，理趣的基础在偈颂中被称为“理趣”，因此我们说“特殊的释义”。义理趣（atthanaya）并非释义，与彻证四谛相应的、在前分中的随顺趣向理趣，即是义理趣。然而，对于那个义理趣，依速通者（ugghaṭitaññu）等，以渴爱等为门而构建理趣基础之处，则有“理趣”的称谓。

๑๘. อกุสเลติ ทฺวาทสจิตฺตุปฺปาทสงฺคหิเต สพฺเพปิ อกุสเล ธมฺเม. สมูเลหีติ อตฺตโน มูเลหิ, โลภโทสโมเหหีติ อตฺโถ. กุสเลติ สพฺเพปิ จตุภูมเก กุสเล ธมฺเม. กุสลมูเลหีติ กุสเลหิ อโลภาทิมูเลหิ โย เนติ. นยนฺโต จ กุสลากุสลํ มายามรีจิอาทโย วิย อภูตํ น โหตีติ ภูตํ. ปฏฆฏาทโย [Pg.30] วิย น สมฺมุติสจฺจมตฺตนฺติ ตถํ. อกุสลสฺส อิฏฺฐวิปากตาภาวโต กุสลสฺส จ อนิฏฺฐวิปากตาภาวโต วิปาเก สติ อวิสํวาทกตฺตา อวิตถํ เนติ. เอวเมเตสํ ติณฺณมฺปิ ปทานํ กุสลากุสลวิเสสนตา ทฏฺฐพฺพา. อถ วา อกุสลมูเลหิ อกุสลานิ กุสลมูเลหิ จ กุสลานิ นยนฺโต อยํ นโย ภูตํ ตถํ อวิตถํ เนติ, จตฺตาริ สจฺจานิ นิทฺธาเรตฺวา โยเชตีติ อตฺโถ. ทุกฺขาทีนิ หิ พาธกาทิภาวโต อญฺญถาภาวาภาเวน ภูตานิ, สจฺจสภาวตฺตา ตถานิ, อวิสํวาทนโต อวิตถานิ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, ตถานิ อวิตถานิ อนญฺญถานี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๐). ติปุกฺขลํ ตํ นยํ อาหูติ โย อกุสลมูเลหิ สํกิเลสปกฺขสฺส กุสลมูเลหิ โวทานปกฺขสฺส สุตฺตตฺถสฺส จตุสจฺจโยชนมุเขน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส, ตํ ติปุกฺขลํ นยนฺติ วทนฺตีติ อตฺโถ.

18. 不善法（akusala）是指摄于十二心生起中的一切不善法。有根（samūlehi），其义为：以自身的根，即贪（lobha）、嗔（dosa）、痴（moha）。善法（kusala）是指四地中的一切善法。以善根（kusalamūlehi），是指以无贪等善根引导。引导善与不善法时，不像幻术、阳焰等那样不实，故为“真实”（bhūta）；不像布、罐等那样仅是世俗谛，故为“如实”（tatha）；因不善法无可爱果报、善法无不可爱果报，于果报上无有欺诳，故为“无谬误”（avitatha）地引导。如是，当知此三词为善与不善的形容词。又或者，此理趣以不善根引导不善法，以善根引导善法，是真实、如实、无谬误地引导，其义为阐明并连结四谛。因为苦等（四谛），由逼迫等故，无有变异，故为“真实”；由是谛之自性故，为“如实”；由无欺诳故，为“无谬误”。此为世尊所说：“诸比丘，此四（谛）是如实、无谬误、无有变异的。”（《相应部》5.1090）所谓“他们称之为三圆满之理趣”，其义为：有一种以引导为相（nayanalakkhaṇo）的特殊释义（saṃvaṇṇanāviseso），即以不善根引导杂染品类的经义，以善根引导清净品类的经义，并以连结四谛为门径，他们称此为“三圆满理趣”。

๑๙. วิปลฺลาเสหีติ อสุเภ สุภนฺติอาทินยปฺปวตฺเตหิ จตูหิ วิปลฺลาเสหิ. กิเลเสติ กิลิสฺสนฺติ วิพาธิยนฺตีติ กิเลสา, สํกิลิฏฺฐธมฺมา, สํกิเลสปกฺขนฺติ อตฺโถ. เกจิ ‘‘สํกิเลเส’’ติปิ ปฐนฺติ, กิเลสสหิเตติ อตฺโถ. อินฺทฺริเยหีติ สทฺธาทีหิ อินฺทฺริเยหิ. สทฺธมฺเมติ ปฏิปตฺติปฏิเวธสทฺธมฺเม, โวทานปกฺขนฺติ อตฺโถ. เอตํ นยนฺติ โย สุภสญฺญาทีหิ วิปลฺลาเสหิ สกลสฺส สํกิเลสปกฺขสฺส สทฺธินฺทฺริยาทีหิ โวทานปกฺขสฺส จตุสจฺจโยชนวเสน นยนลกฺขโณ สํวณฺณนาวิเสโส, เอตํ นยํ นยวิทู สทฺธมฺมนยโกวิทา, อตฺถนยกุสลา เอว วา สีหวิกฺกีฬิตํ นยนฺติ วทนฺตีติ อตฺโถ.

19. 颠倒（vipallāsa）：指以不净为净等方式生起的四种颠倒。烦恼（kilesa）：诸法会染污、会逼恼，故为烦恼；是已染污法，属染污品类，此为其义。亦有读作“saṃkilese”者，其义为“与烦恼俱行”。根（indriya）：指信等诸根。正法（saddhamma）：指行道与通达之正法，属清净品类，此为其义。引导此理趣（etaṃ nayanti）：有一种特殊的释义（saṃvaṇṇanāviseso），它以净想等颠倒引导整个染污品类，以信根等引导清净品类，并具有通过结合四圣谛来引导的特征；通晓理趣者、通达正法理趣者，或仅是善于义理者，称此理趣为狮子奋迅（sīhavikkīḷita），此即其义。

๒๐. เวยฺยากรเณสูติ ตสฺส ตสฺส อตฺถนยสฺส โยชนตฺถํ กเตสุ สุตฺตสฺส อตฺถวิสฺสชฺชเนสูติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘ตหึ ตหิ’’นฺติ. กุสลากุสลาติ โวทานิยา สํกิเลสิกา จ ตสฺส ตสฺส นยสฺส ทิสาภูตธมฺมา. วุตฺตาติ สุตฺตโต นิทฺธาเรตฺวา กถิตา. มนสา โวโลกยเตติ เต ยถาวุตฺตธมฺเม จิตฺเตเนว ‘‘อยํ ปฐมา ทิสา อยํ ทุติยา ทิสา’’ติอาทินา ตสฺส ตสฺส นยสฺส ทิสาภาเวน อุปปริกฺขติ, วิจาเรตีติ อตฺโถ. ‘‘โอโลกยเต เต อพหี’’ติปิ [Pg.31] ปาโฐ. ตตฺถ เตติ เต ยถาวุตฺตธมฺเม. อพหีติ อพฺภนฺตรํ, จิตฺเต เอวาติ อตฺโถ. ตํ ขุ ทิสาโลจนํ อาหูติ โอโลกยเตติ เอตฺถ ยเทตํ โอโลกนํ, ตํ ทิสาโลจนํ นาม นยํ วทนฺติ. ขุ-ติ จ นิปาโต อวธารเณ. เตน โอโลกนเมว อยํ นโย, น โกจิ อตฺถวิเสโสติ ทสฺเสติ.

20. 记说（veyyākaraṇa）：其义为，在为了连结各种义理趣而对经所作的义解答中。因此说“于彼彼处”。善与不善：即清净的与染污的，是各种理趣作为方向的法。已说：即从经中抉择而出并宣说。以心审察（manasā volokayati）：其义为，对那些如前所说的法，仅以心，以“此是初方，此是二方”等方式，作为各种理趣的方向而审察、思察。亦有“审察彼等，不在外部”（olokayate te abahī）的读本。其中，“彼等”（te）指那些如前所说的法；“不在外部”（abahī）指阿邦答勒（abbhantara），其义为“仅在心中”。所谓“彼即方审察”（taṃ khu disālocanaṃ āhu）：在“审察”（olokayati）一词中，那样的审察，就被称为名为“方审察”（disālocana）的理趣。而“khu”是不变词，用于决定。以此显示，此理趣仅是审察而已，并无任何特殊之义。

๒๑. โอโลเกตฺวาติ ปฐมาทิทิสาภาเวน อุปปริกฺขิตฺวา. ทิสาโลจเนนาติ ทิสาโลจนนเยน กรณภูเตน. เยน หิ วิธินา ตสฺส ตสฺส อตฺถนยสฺส โยชนาย ทิสา โอโลกียนฺติ, โส วิธิ ทิสาโลจนนฺติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุกฺขิปิยาติ อุทฺธริตฺวา, ทิสาภูตธมฺเม สุตฺตโต นิทฺธาเรตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘อุกฺขิปิย โย สมาเนตี’’ติปิ ปฐนฺติ, ตสฺสตฺโถ – ‘‘โย เตสํ ทิสาภูตธมฺมานํ สมานยนํ กโรตี’’ติ. ยนฺติ วา กิริยาปรามสนํ. สมาเนตีติ สมํ, สมฺมา วา อาเนติ ตสฺส ตสฺส นยสฺส โยชนาวเสน. เก ปน อาเนติ? สพฺเพ กุสลากุสเล ตํตํนยทิสาภูเต. อยํ นโยติ สมาเนตีติ เอตฺถ ยเทตํ ตํตํนยทิสาภูตธมฺมานํ สมานยนํ, อยํ องฺกุโส นาม นโยติ อตฺโถ. เอตญฺจ ทฺวยํ ‘‘โวหารนโย, กมฺมนโย’’ติ จ วุจฺจติ.

21. “观察”(Oloketvā)，即以初等方向之相而审查。“以方向观察”(Disālocanena)，即是以作为工具的方向观察之理趣。因为，以何种方法，为了结合彼彼义理趣而观察诸方向，彼方法即名为“方向观察”(disālocana)，于此或应如是见其义。“提起”(Ukkhipiya)，即是提取，其义为：从经中抉择出作为方向的法。亦有读作“提起而统合”(Ukkhipiya yo samānetī)者，其义为：“彼对那些作为方向的法作统合”。或者，`yaṃ` 是对动词的指代。“统合”(Samāneti)，即是依彼彼理趣的结合，而平等地、或善妙地引导。那么，引导什么呢？引导一切成为彼彼理趣之方向的善与不善法。在“统合”之处，那对彼彼理趣之方向的法的统合，此名为“钩”(aṅkuso)理趣，此为其义。此二者亦被称为“言说理趣”(vohāranayo)与“业理趣”(kammanayo)。

๒๒. เอวํ หาเร นเย จ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ เนสํ โยชนกฺกมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โสฬส หารา ปฐม’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปฐมํ โสฬส หารา ‘‘โยเชตพฺพา’’ติ วจนเสโส. หารสํวณฺณนา ปฐมํ กาตพฺพา พฺยญฺชนปริเยฏฺฐิภาวโตติ อธิปฺปาโย. ทิสโลจนโตติ ทิสาโลจเนน, อยเมว วา ปาโฐ. องฺกุเสน หีติ หิ-สทฺโท นิปาตมตฺตํ. เสสํ อุตฺตานเมว.

22. 如是开示了摄引(hāra)与理趣(naya)之后，如今为了显示它们的结合次第，而说了“十六摄引为初”等。于彼，“最初，十六摄引‘应被结合’”是省略之语。其意趣是：因为是探求文句之故，应先作“摄引释义”(Hārasaṃvaṇṇanā)。所谓“从方向观察”(Disālocanato)，即是“以方向观察”(disālocanena)，或者这本身就是读法。在“以钩”(Aṅkusena hi)中，`hi`字仅为虚词。其余的已甚明显。

ทฺวาทสปทํ

十二句

๒๓. อิทานิ เยสํ พฺยญฺชนปทานํ อตฺถปทานญฺจ วเสน ทฺวาทส ปทานิ สุตฺตนฺติ วุตฺตํ, ตานิ ปทานิ นิทฺทิสิตุํ ‘‘อกฺขรํ ปท’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อปริโยสิเต ปเท วณฺโณ อกฺขรํ ปริยายวเสน อกฺขรณโต อสญฺจรณโต. น หิ วณฺณสฺส ปริยาโย วิชฺชติ, อถ วณฺโณติ เกนฏฺเฐน วณฺโณ? อตฺถสํวณฺณนฏฺเฐน. วณฺโณ เอว หิ อิตฺตรขณตาย อปราปรภาเวน ปวตฺโต ปทาทิภาเวน คยฺหมาโน ยถาสมฺพนฺธํ ตํ ตํ อตฺถํ วทติ[Pg.32]. เอกกฺขรํ วา ปทํ อกฺขรํ, เกจิ ปน ‘‘มนสา เทสนาวาจาย อกฺขรณโต อกฺขร’’นฺติ วทนฺติ.

23. 如今，为指明彼等依文句词(byañjanapada)与义理词(atthapada)而被称作十二句经(dvādasa padāni suttaṃ)的诸词，故说“字母(akkhara)、词(pada)”等。于此，在未完结的词中，音(vaṇṇa)即是字母(akkhara)，因其不迁变、不移动故。诚然，音(vaṇṇa)并无同义词。然则，“音”(vaṇṇa)是何义？因其能释义(atthasaṃvaṇṇana)故。诚然，唯有音，因其刹那性而前后相续地生起，当被执取为词等时，便依其关联而表达彼彼之义。或者，单音节的词(pada)即是字母(akkhara)。然而，有人说：“由心意所教说，由言语而不迁变，故为字母。”

ปทนฺติ ปชฺชติ อตฺโถ เอเตนาติ ปทํ, ตํ นามปทํ อาขฺยาตปทํ อุปสคฺคปทํ นิปาตปทนฺติ จตุพฺพิธํ. ตตฺถ ‘‘ผสฺโส เวทนา จิตฺต’’นฺติ เอวมาทิกํ สตฺวปฺปธานํ นามปทํ. ‘‘ผุสติ เวทยติ วิชานาตี’’ติ เอวมาทิกํ กิริยาปธานํ อาขฺยาตปทํ. กิริยาวิเสสคฺคหณนิมิตฺตํ ‘‘ป’’ อิติ เอวมาทิกํ อุปสคฺคปทํ. กิริยาย สตฺวสฺส จ สรูปวิเสสปฺปกาสนเหตุภูตํ ‘‘เอว’’นฺติ เอวมาทิกํ นิปาตปทํ.

关于词(pada)：意义由此而被了知(pajjati)，故为词。其有四种：名词(nāmapada)、动词(ākhyātapada)、前缀词(upasaggapada)、不变词(nipātapada)。其中，如“触(phasso)、受(vedanā)、心(citta)”等以体词为主者，是名词。如“触(phusati)、感受(vedayati)、了知(vijānāti)”等以动作为主者，是动词。作为了知动作之特性的标记，如“pa”等，是前缀词。作为彰显动词与体词之自性特性的原因，如“eva”等，是不变词。

พฺยญฺชนนฺติ สงฺเขปโต วุตฺตํ ปทาภิหิตํ อตฺถํ พฺยญฺชยตีติ พฺยญฺชนํ, วากฺยํ. ตํ ปน อตฺถโต ปทสมุทาโยติ ทฏฺฐพฺพํ. ปทมตฺตสวเนปิ หิ อธิการาทิวเสน ลพฺภมาเนหิ ปทนฺตเรหิ อนุสนฺธานํ กตฺวาว อตฺถสมฺปฏิปตฺติ โหตีติ วากฺยเมว อตฺถํ พฺยญฺชยติ. นิรุตฺตีติ อาการาภิหิตํ นิพฺพจนํ นิรุตฺติ.

关于文句(byañjana)：能彰显由诸词所简说之义，故为文句，即句子(vākya)。然彼于义理上，当知为词之集合。诚然，纵使仅闻一词，亦须依上下文等而得其他词，与之联系后，方能了知其义，是故唯有句子能彰显其义。关于词语解释(nirutti)：依特定语式所说之释词(nibbacana)，即是词语解释(nirutti)。

นิทฺเทโสติ นิพฺพจนวิตฺถาโร นิรวเสสเทสนตฺตา นิทฺเทโส. ปเทหิ วากฺยสฺส วิภาโค อากาโร. ยทิ เอวํ ปทโต อาการสฺส โก วิเสโสติ? อปริโยสิเต วากฺเย อวิภชฺชมาเน วา ตทวยโว ปทํ. อุจฺจารณวเสน ปริโยสิเต วากฺเย วิภชฺชมาเน วา ตทวยโว อากาโรติ อยเมเตสํ วิเสโส. ฉฏฺฐํ วจนํ ฉฏฺฐวจนํ. อากาโร ฉฏฺฐวจนํ เอตสฺสาติ อาการฉฏฺฐวจนํ, พฺยญฺชนปทํ. เอตฺถ จ พฺยญฺชนนฺติ อิมสฺส ปทสฺส อนนฺตรํ วตฺตพฺพํ อาการปทํ นิทฺเทสปทานนฺตรํ วทนฺเตน ‘‘อาการฉฏฺฐวจน’’นฺติ วุตฺตํ, ปทานุปุพฺพิกํ ปน อิจฺฉนฺเตหิ ตํ พฺยญฺชนปทานนฺตรเมว กาตพฺพํ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘อปริมาณา พฺยญฺชนา อปริมาณา อาการาติ, พฺยญฺชเนหิ วิวรติ อากาเรหิ วิภชตี’’ติ จ. เกจิ ปน ‘‘อาการปทพฺยญฺชนนิรุตฺติโย จ นิทฺเทโส’’ติ ปฐนฺติ. เอตฺตาว พฺยญฺชนํ สพฺพนฺติ ยานิมานิ อกฺขราทีนิ นิทฺทิฏฺฐานิ, เอตฺตกเมว สพฺพํ พฺยญฺชนํ, เอเตหิ อสงฺคหิตํ พฺยญฺชนํ นาม นตฺถีติ อตฺโถ.

解释（niddesa）即是详尽、无遗漏的宣说，故称“解释”。以词（pada）分析句（vākya）即是“相”（ākāra）。若如此，“词”与“相”有何差别？在未完结或未被分析的句子中，其组成部分称为“词”；而当句子已完结或正在被分析时，其组成部分则称为“相”。此即二者之差别。第六个词（chaṭṭhavacanaṃ）。此文词（byañjanapada）以“相”为其第六词，故称“相为第六词”（ākārachaṭṭhavacanaṃ）。此处，本应在“文”（byañjana）此词之后说的“相”词（ākārapada），却在“解释”（niddesa）词之后说，因此说了“相为第六词”。然而，希望遵循词语顺序者，应将该“相”词紧置于“文词”之后。因此，后面将说：“文无量，相无量”，以及“以文阐明，以相分析”。又，有些人读作：“相、词、文、词源学（nirutti）亦是解释”。“一切文仅此而已”的意思是：凡此处所指出的字母（akkhara）等，即是全部的“文”；没有不被这些所含摄的所谓“文”。

๒๔. สงฺกาสนาติ สํขิตฺเตน กาสนา. ปกาสนาติ ปฐมํ กาสนา, กาสียติ ทีปียตีติ อตฺโถ. อิมินา หิ อตฺถปททฺวเยน อกฺขรปเทหิ วิภาวิยมาโน อตฺถากาโร คหิโต. ยสฺมา อกฺขเรหิ สุยฺยมาเนหิ สุณนฺตานํ วิเสสวิธานสฺส กตตฺตา ปทปริโยสาเน [Pg.33] ปทตฺถสมฺปฏิปตฺติ โหติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘ตตฺถ ภควา อกฺขเรหิ สงฺกาเสติ ปเทหิ ปกาเสตีติ, อกฺขเรหิ ปเทหิ จ อุคฺฆาเฏตี’’ติ จ.

24. 略示（saṅkāsanā）即简略地开示。详示（pakāsanā）即最初的开示，意为“被开示、被阐明”。通过这两个义词（atthapada），即把握了由字母（akkhara）与词（pada）所显明的义相（atthākāra）。因为听者通过所听到的字母，由于有了特殊的构造，故在词的结尾处，能了达词义。因此，后面将说：“于此，世尊以字母略示，以词详示”，以及“以字母与词开启”。

วิวรณาติ วิตฺถารณา. วิภชนา จ อุตฺตานีกมฺมญฺจ ปญฺญตฺติ จ วิภชนุตฺตานีกมฺมปญฺญตฺติ. ตตฺถ วิภชนาติ วิภาคกรณํ, อุภเยนาปิ นิทฺทิสนมาห. อิธ ปุริมนเยเนว พฺยญฺชนากาเรหิ นิทฺทิสิยมาโน อตฺถากาโร ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อุตฺตานีกมฺมํ ปากฏกรณํ. ปกาเรหิ ญาปนํ ปญฺญตฺติ. ทฺวเยนาปิ ปฏินิทฺทิสนํ กเถติ. เอตฺถาปิ นิรุตฺตินิทฺเทสสงฺขาเตหิ พฺยญฺชนปเทหิ นิทฺทิสิยมาโน อตฺถากาโร วุตฺโต, โย ปฏินิทฺทิสียตีติ วุจฺจติ. เอเตหีติ เอเตหิ เอว สงฺกาสนาทิวินิมุตฺตสฺส เทสนาตฺถสฺส อภาวโต. อตฺโถติ สุตฺตตฺโถ. กมฺมนฺติ อุคฺฆฏนาทิกมฺมํ. สุตฺตตฺเถน หิ เทสนาย ปวตฺติยมาเนน อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิเวเนยฺยานํ จิตฺตสนฺตานสฺส ปโพธนกิริยานิพฺพตฺติ. โส จ สุตฺตตฺโถ สงฺกาสนาทิอากาโรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อตฺโถ กมฺมญฺจ นิทฺทิฏฺฐ’’นฺติ.

开演（vivaraṇa）即是详说。分别（vibhajanā）、显明（uttānīkamma）与施设（paññatti），即是分别、显明与施设。其中，“分别”是作区分，此二者皆言阐释。于此当知，即如前法，由文句之相所阐释的义相，即是被开示。显明（uttānīkamma）是令其显现。以种种方式令人了知是为施设（paññatti）。此二者皆说反复阐释。于此亦然，以名为“词义解释”（niruttiniddesa）的文句之词所阐释的义相，即是被言说的，此即所谓“被反复阐释者”。“以此等”（etehi）是说，正以此等，因为若离于略示（saṅkāsanā）等，则无说法之义。“义”即经义。“业”即领悟（ugghaṭana）等业。因为，由说法所发起的经义，能令速通智者（ugghaṭitaññu）等所化众生的心相续中，觉悟之作用得以完成。而此经义，即是略示等之相。是故说：“义与业已被阐释”。

๒๕. ตีณีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, ตโยติ วุตฺตํ โหติ. นวหิ ปเทหีติ นวหิ โกฏฺฐาเสหิ. อตฺโถ สมายุตฺโตติ อตฺโถ สมฺมา ยุตฺโต น วินา วตฺตติ. สพฺพสฺส หิ พุทฺธวจนสฺส จตุสจฺจปฺปกาสนโต อตฺถนยานญฺจ จตุสจฺจโยชนวเสน ปวตฺตนโต สพฺโพ ปาฬิอตฺโถ อตฺถนยตฺตยสงฺคหิโต สงฺกาสนาทิอาการวิเสสวุตฺติ จาติ.

25. “三”（tīṇi）是因语法之性颠倒而说，意即为“三”（tayo）。“以九部分”（navahi padehi）即以九个部分（koṭṭhāsehi）。“义相应”（attho samāyutto）即义理正确相应，无有舍离。因为一切佛语皆为开显四圣谛，且诸义理引导（atthanaya）亦以四圣谛之关联而行转，故一切巴利之义皆摄于三种义理引导（atthanayattaya）中，并以略示（saṅkāsanā）等特殊之相而转。

๒๖. อิทานิ ยถานิทฺทิฏฺเฐ เทสนาหาราทิเก เนตฺติปฺปกรณสฺส ปทตฺเถ สุขคฺคหณตฺถํ คณนวเสน ปริจฺฉินฺทิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ จตุพฺพีสาติ โสฬส หารา ฉ พฺยญฺชนปทานิ ทฺเว กมฺมนยาติ เอวํ จตุพฺพีส. อุภยนฺติ ฉ อตฺถปทานิ ตโย อตฺถนยาติ อิทํ นววิธํ ยถาวุตฺตํ จตุพฺพีสวิธญฺจาติ เอตํ อุภยํ. สงฺกลยิตฺวาติ สมฺปิณฺเฑตฺวา. ‘‘สงฺเขปยโต’’ติปิ ปาโฐ, เอกโต กโรนฺตสฺสาติ อตฺโถ. เอตฺติกาติ เอตปฺปมาณา, อิโต วินิมุตฺโต โกจิ เนตฺติปทตฺถา นตฺถีติ อตฺโถ.

26. 现今，为易于掌握如前所述的教示遍取(desanāhāra)等《导论》(Nettippakaraṇa)之词义，以计数方式加以限定而开示，故说“义之”(atthassa)等句。于此，“二十四”者，即十六遍取、六文句、二业理趣，如是为二十四。“二者”者，即六义句、三义理趣，此九种，以及如前所说之二十四种，如是此二者。“合计”(saṅkalayitvā)者，即“总集”(sampiṇḍetvā)。亦有“总摄”(saṅkhepayato)之读法，其义为“合为一处”。“仅此”(ettikā)者，即“此等数量”，其义为此三十三者之外，再无其他《导论》之词义。

เอวํ เตตฺตึสปทตฺถาย เนตฺติยา สุตฺตสฺส อตฺถปริเยสนาย โย ‘‘โสฬส หารา ปฐม’’นฺติ นเยหิ ปฐมํ หารา สํวณฺเณตพฺพาติ หารนยานํ สํวณฺณนากฺกโม ทสฺสิโต, สฺวายํ หารนยานํ เทสนากฺกเมเนว [Pg.34] สิทฺโธ. เอวํ สิทฺเธ สติ อยํ อารมฺโภ อิมมตฺถํ ทีเปติ – สพฺเพปิเม หารา นยา จ อิมินา ทสฺสิตกฺกเมเนว สุตฺเตสุ สํวณฺณนาวเสน โยเชตพฺพา, น อุปฺปฏิปาฏิยาติ.

如是，以具三十三词义之《导论》(Netti)探求经义时，通过“十六遍取为初”此一巴利句，开示了“应先于诸理趣而释义诸遍取”，此即遍取与理趣的释义次第。而此释义次第，由其教示次第即已成就。如是成就时，此一发端阐明此义：所有此等遍取与理趣，皆应仅以此所示之次第，于诸经中以释义的方式应用，不应错乱次第。

กึ ปเนตฺถ การณํ, ยเทเต หารา นยา จ อิมินาว กเมน เทสิตาติ? ยทิปิ นายมนุโยโค กตฺถจิ อนุกฺกเม นิวิสติ, อปิ จ ธมฺมเทสนาย นิสฺสยผลตทุปายสรีรภูตานํ อสฺสาทาทีนํ วิภาวนสภาวตฺตา ปกติยา สพฺพสุตฺตานุรูปาติ สุวิญฺเญยฺยภาวโต ปเรสญฺจ สํวณฺณนาวิเสสานํ วิจยหาราทีนํ ปติฏฺฐาภาวโต ปฐมํ เทสนาหาโร ทสฺสิโต.

于此有何因缘，令此等遍取与理趣仅以此次第而说？虽然此一诘难于任何次第中皆不成立，然而，因其自性乃为阐明作为法教示之依、果、其方便及主体之味(assāda)等，故其本质上适合一切经；亦因其易于了知，且为他人之抉择遍取(vicayahāra)等特殊释义的立足处，故首先开示教示遍取(desanāhāra)。

ปทปุจฺฉาวิสฺสชฺชนปุพฺพาปรานุคีตีหิ สทฺธึ เทสนาหารปทตฺถานํ ปวิจยสภาวตาย ตสฺส อนนฺตรํ วิจโย. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘ปทํ วิจินติ…เป… อาณตฺตึ วิจินติ อนุคีตึ วิจินตี’’ติ.

因其具有抉择教示遍取(desanāhāra)之词义的自性，并与词之问答、前后随诵相结合，故于其[教示遍取]后，紧接着[开示]抉择[遍取](vicaya)。诚然，[世尊]将说：“抉择词……抉择教令，抉择随诵。”

วิจเยน หาเรน ปวิจิตานํ อตฺถานํ ยุตฺตายุตฺติวิจารณา ยุตฺตาติ ยุตฺติวิจารณภาวโต วิจยานนฺตรํ ยุตฺติหาโร วุตฺโต. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพ’’นฺติ.

审察以抉择摄所抉择之诸义的适合与不适合，是为恰当。因其审察正理，故于抉择摄之后说正理摄。诚然，将会说到：“以抉择摄抉择后，应以正理摄结合。”

ยุตฺตายุตฺตานํเยว อตฺถานํ อุปปตฺติอนุรูปํ การณปรมฺปราย นิทฺธารณลกฺขณํ ปทฏฺฐานจินฺตนํ กตฺตพฺพนฺติ ยุตฺติหารานนฺตรํ ปทฏฺฐานหาโร ทสฺสิโต. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘โย โกจิ อุปนิสฺสโย โย โกจิ ปจฺจโย จ, สพฺโพ โส ปทฏฺฐาน’’นฺติ.

仅就适合与不适合的诸义，应随顺其相与因，以次第之因，作具有确定之相的足处思择，因此于正理摄之后开示了足处摄。诚然，将会说到：“任何近因及任何缘，彼皆是足处。”

ยุตฺตายุตฺตานํ การณปรมฺปราย ปริคฺคหิตสภาวานํเยว จ ธมฺมานํ อวุตฺตานมฺปิ เอกลกฺขณตาย คหณํ กาตพฺพนฺติ ทสฺสนตฺถํ ปทฏฺฐานานนฺตรํ ลกฺขโณ หาโร วุตฺโต. ตถา หิ ลกฺขณหารวิภงฺเค ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ ทสฺเสตฺวา ‘‘เอวํ เย ธมฺมา เอกลกฺขณา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

为开示“对于适合与不适合的、其自性已被次第之因所执取的诸法，乃至经中未说之法，亦应因其同一之相而执取”，故于足处摄之后说相摄。诚然，于相摄分别中，开示‘无明缘行’等缘起后，说到‘如是，诸法同一相’等。

อตฺถโต นิทฺธาริตานมฺปิ ธมฺมานํ นิพฺพจนาทีนิ วตฺตพฺพานิ, น สุตฺเต สรูปโต อาคตานเมวาติ ทสฺสนตฺถํ ลกฺขณานนฺตรํ จตุพฺยูโห วุตฺโต. เอวญฺหิ นิรวเสสโต อตฺถาวโพโธ โหติ, เอวญฺจ กตฺวา ‘‘ยทา หิ ภิกฺขุ อตฺถสฺส จ นามํ ชานาติ ธมฺมสฺส จ นามํ ชานาติ ตถา ตถา นํ อภินิโรเปตี’’ติ อนวเสสปริยาทานํ วกฺขติ. ตถา ‘‘ปุนปฺปุนํ คพฺภมุเปตี’’ติ เอตฺถ ‘‘เย ชรามรเณน อฏฺฏิยิตุกามา ภวิสฺสนฺติ[Pg.35], เต ภวิสฺสนฺติ โภชเน มตฺตญฺญุโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารา’’ติอาทินา สมฺมาปฏิปตฺตึ อธิปฺปายภาเวน วกฺขติ.

为开示“对于以义确定的诸法，亦应说其词源等，而不仅是说经中以自相而来的诸法”，故于相摄之后说四种庄严(catubyūha)。因为如是，方能无余了悟其义。并且如是作故，将会说到“当比丘既知义之名，亦知法之名，则能如是如是确立之”此无余遍取之语。同样，于“一再入胎”(punappunaṃ gabbhamupeti)此处，将会以“诸欲厌离老死者，彼等将于食知量、于诸根守护门”等，以意趣的方式说示正行。

นิพฺพจนาธิปฺปายนิทานวจเนหิ สทฺธึ สุตฺเต ปทตฺถานํ สุตฺตนฺตรสํสนฺทนสงฺขาเต ปุพฺพาปรวิจาเร ทสฺสิเต เตสํ สภาควิสภาคธมฺมนฺตราวฏฺฏนํ สุเขน สกฺกา ทสฺเสตุนฺติ จตุพฺยูหานนฺตรํ อาวฏฺโฏ วุตฺโต. เตเนว หิ ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถา’’ติ คาถายํ อารมฺภนิกฺกมนพุทฺธสาสนโยคธุนเนหิ วีริยสมาธิปญฺญินฺทฺริยานิ นิทฺธาเรตฺวา ตทนุโยคสฺส มูลํ ‘‘ปมาโท’’ติ สุตฺตนฺตเร ทสฺสิโต ปมาโท อาวฏฺฏิโต.

当经中与释词、意趣、因缘之语一起，显示了对文句之义所谓“以经合经”的前后审察时，便能轻易地显示彼等文句之义的同分法与异分法之回转，是故于四句义之后说回转(Āvaṭṭa)。正是因此，于“汝等当发勤，当出离”之偈中，通过发勤、出离、于佛陀教法中勤行、摧毁（魔军），抉择出精进根、等持根、智慧根，而于另一经中所示之“放逸”，作为彼不勤行之根本，被回转过来。

สภาควิสภาคธมฺมาวฏฺฏเน นิโยชิเต สาธารณาสาธารณวเสน สํกิเลสโวทานธมฺมานํ ปทฏฺฐานโต ภูมิโต จ วิภาโค สกฺกา สุเขน โยชิตุนฺติ อาวฏฺฏานนฺตรํ วิภตฺติหาโร วุตฺโต. ยโต วิภตฺติหารวิภงฺเค ‘‘กตเม ธมฺมา สาธารณา? ทฺเว ธมฺมา สาธารณา, นามสาธารณา วตฺถุสาธารณา จา’’ติ อารภิตฺวา ‘‘มิจฺฉตฺตนิยตานํ สตฺตานํ อนิยตานญฺจ สตฺตานํ ทสฺสนปฺปหาตพฺพา กิเลสา สาธารณา, ปุถุชฺชนสฺส โสตาปนฺนสฺส จ กามราคพฺยาปาทา สาธารณา’’ติอาทินา สภาควิสภาคปริยายวนฺเตเยว ธมฺเม วิภชิสฺสติ.

当同分与异分法之回转被运用时，便能以共通与不共通的方式，轻易地对杂染法与清净法，从近因与地的角度进行分别，是故于回转之后说分别(Vibhatti)。因为在分别义释的分析中，以“哪些法是共通的？两种法是共通的：名共通与事(vatthu)共通”为始，而以“对邪性决定之众生与不定（趣）之众生而言，见所断之诸烦恼是共通的；对凡夫与入流者而言，欲贪与瞋恚是共通的”等，将只分别具有同分与异分方式的诸法。

สาวชฺชานวชฺชธมฺมานํ สปฺปฏิภาคาภาวโต เตสํ วิภาเค กเต สุตฺตาคเต ธมฺเม อกสิเรน ปฏิปกฺขโต ปริวตฺเตตุํ สกฺกาติ วิภตฺติอนนฺตรํ ปริวตฺตนหาโร วุตฺโต. ตถา หิ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา ภวตี’’ติ ปฏิวิภตฺตสภาเว เอว ธมฺเม ปริวตฺตนหารวิภงฺเค อุทาหริสฺสติ.

有罪法与无罪法因互为对分，当对它们作了分别后，便能轻易地从对反面来转换经中所说之法，是故于分别之后说转换(Parivattana)。诚然，在转换义释的分析中，他将仅就那些其对反自性已被分别的法举例说明，如：“具正见之人(purisapuggala)，其邪见已被断除”。

ปฏิปกฺขโต ปริวตฺติตาปิ ธมฺมา ปริยายวจเนหิ โพเธตพฺพา, น สุตฺเต อาคตาเยวาติ ทสฺสนตฺถํ ปริวตฺตนานนฺตรํ เววจนหาโร วุตฺโต.

为显示从对反面转换而来的法，亦应以同义词令知，而非仅以经中所说者，是故于转换之后说同义词(Vevacana)。

เอวํ เต ธมฺมา ปริยายสทฺทโตปิ วิภาวิตา โหนฺตีติ ปริยายโต ปกาสิตานํ ธมฺมานํ ปเภทโต ปญฺญตฺติวเสน วิภชนํ สุเขน สกฺกา ญาตุนฺติ เววจนหารานนฺตรํ ปญฺญตฺติหาโร วุตฺโต. ตถา หิ สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปริยายปญฺญตฺติวิภาคํ สุโพธนญฺจ ปญฺญตฺติหารวิภงฺเค วกฺขติ.

如是，彼等诸法亦由异名语而得阐明。由于能以类别与施设(paññatti)之力，轻易了知以异名语所开示之法的分别，是故于异名法门(vevacanahāra)之后，说施设法门(paññattihāra)。诚然，于施设法门分别中，将宣说经中所来诸法之异名施设分别，以及其易解性。

ปภาวปริญฺญาทิปญฺญตฺติวิภาคมุเขน [Pg.36] ปฏิจฺจสมุปฺปาทสจฺจาทิธมฺมวิภาเค กเต สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิมุเขน อวธารณํ สกฺกา ทสฺเสตุนฺติ ปญฺญตฺติอนนฺตรํ โอตรโณ หาโร วุตฺโต. ตถา หิ ‘‘อุทฺธํ อโธ’’ติ คาถํ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘วิปฺปมุตฺโต’’ติ ปเทน อเสกฺขํ วิชฺชํ นิทฺธาเรตฺวา ‘‘วิชฺชุปฺปาทา อวิชฺชานิโรโธ’’ติอาทินา ปฏิจฺจสมุปฺปาทํ อุทาหริสฺสติ.

当以生起(pabhava)、遍知(pariññā)等施设分别之门，对缘起(paṭiccasamuppāda)、谛(sacca)等法作分别时，即能显示经中所来诸法以缘起等之门的抉择。是故，于施设法门之后，说入处法门(otaraṇahāra)。诚然，如其指示“上、下”之偈后，以“善解脱”(vippamutta)一词抉择出无学(asekkha)明(vijjā)，复以“明生故无明灭”等句，将举出缘起。

ธาตายตนาทีสุ โอตาริตานํ สุตฺเต ปทตฺถานํ ปุจฺฉารมฺภวิโสธนํ สกฺกา สุเขน สมฺปาเทตุนฺติ โอตรณานนฺตรํ โสธโน หาโร วุตฺโต. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘ยตฺถ เอวํ สุทฺโธ อารมฺโภ, โส ปญฺโห วิสฺสชฺชิโต ภวตี’’ติอาทิ.

对于已导入界(dhātu)、处(āyatana)等的经中词义，其问难与开端的清净能被轻易地完成。是故，于入处法门(otaraṇahāra)之后，说清净法门(sodhanahāra)。诚然，如其将说：“于何处，开端如是清净，彼问难即被解答”等。

วิโสธิเตสุ สุตฺเต ปทปทตฺเถสุ ตตฺถ ลพฺภมานสามญฺญวิเสสภาโว สุกโร โหตีติ ทสฺเสตุํ โสธนานนฺตรํ อธิฏฺฐาโน หาโร ทสฺสิโต. โสธโน หิ อธิฏฺฐานสฺส พหูปกาโร, ตโต เอว หิ ‘‘ยถา ยถา วา ปน ปุจฺฉิตํ, ตถา ตถา วิสฺสชฺชยิตพฺพ’’นฺติ วกฺขติ.

当经中词句与词义被清净后，其中所获得的共相(sāmañña)与特相(visesa)便易于确立。为显示此，于清净法门(sodhanahāra)之后，显示决意法门(adhiṭṭhānahāra)。诚然，清净法门对决意法门有大助益，正因如此，将说：“应如何被问，即应如何回答”。

สามญฺญวิเสสภูเตสุ สาธารณาสาธารเณสุ ธมฺเมสุ ปเวทิเตสุ ปริกฺขารสงฺขาตสฺส สาธารณาสาธารณรูปสฺส ปจฺจยเหตุราสิสฺส ปเภโท สุวิญฺเญยฺโยติ อธิฏฺฐานานนฺตรํ ปริกฺขาโร วุตฺโต. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘อสาธารณลกฺขโณ เหตุ, สาธารณลกฺขโณ ปจฺจโย. ยถา กึ ภเว, ยถา องฺกุรสฺส นิพฺพตฺติยา พีชํ อสาธารณํ, ปถวี อาโป จ สาธารณา’’ติอาทิ.

当共通(sādhāraṇa)与不共通(asādhāraṇa)、具共相与特相的诸法被阐明后，被称为“资具”(parikkhāra)的、具有共通与不共通性质的缘(paccaya)因(hetu)之聚的差别即易于了知。是故，于决意法门之后，说资具法门(parikkhārahāra)。诚然，如其将说：“不共相是因，共相是缘。譬如于苗芽之生起，种子是不共通的，而地与水是共通的”等。

อสาธารเณ สาธารเณ จ การเณ ทสฺสิเต ตสฺส อตฺตโน ผเลสุ การณากาโร เตสํ เหตุผลานํ ปเภทโต เทสนากาโร ภาเวตพฺพปหาตพฺพธมฺมานํ ภาวนาปหานานิ จ นิทฺธาเรตฺวา วุจฺจมานานิ สมฺมา สุตฺตสฺส อตฺถํ ตถตฺตาวโพธาย สํวตฺตนฺตีติ ปริกฺขารานนฺตรํ สมาโรปโน หาโร ทสฺสิโตติ. อิทํ หารานํ อนุกฺกมการณํ.

当开示了不共与共通之因后，其于自果中的因相、依彼因果差别而有的教说之相，以及抉择出的应修法与应断法的修习和断除，当被宣说时，即能完全导向如实了悟经义。是故，于资具导论之后，开示了安立导论。此即诸导论的次第之因。

นยานํ ปน เวเนยฺยตฺตยปฺปโยชิตตฺตา อตฺถนยตฺตยูปเทสสฺส ตทนุกฺกเมเนว นนฺทิยาวฏฺฏาทีนํ ติณฺณํ อตฺถนยานํ กโม เวทิตพฺโพ. อุคฺฆฏิตญฺญุอาทโย หิ ตโย เวเนยฺยา นนฺทิยาวฏฺฏาทโย ปโยเชนฺติ. ตสฺมา เต อุทฺเทสนิทฺเทสปฏินิทฺเทสา วิย ยถากฺกมํ เตสํ อุปการาย [Pg.37] สวํตฺตนฺตีติ. ตถา หิ เนสํ จตฺตาโร ฉ อฏฺฐ จ มูลปทา นิทฺทิฏฺฐา. อิตรสฺส ปน นยทฺวยสฺส อตฺถนยตฺตยสฺส ภูมิยา อาโลจนํ ตสฺส ตตฺถ สมานยนญฺจาติ อิมินา การเณน อุทฺเทสกฺกโม เวทิตพฺโพ. น หิ สกฺกา อโนโลเกตฺวา สมาเนตุนฺติ.

至于诸理趣，因三义理趣之教导为三类所化者所运用，故应依彼等（所化者）之次第，而知南迪亚回转(Nandiyāvaṭṭa)等三种义理趣的次第。诚然，广开示知者(ugghaṭitaññū)等三类所化者运用南迪亚回转等理趣。是故，彼等理趣犹如总说、解释、再解释，次第地饶益他们。正因如此，为他们开示了四、六、八根本句。至于其余二理趣，则因须审察三义理趣的所依处，并将其善巧运用于彼处，故应知其总说次第。诚然，不经审察，则无法善巧运用。

เอตปรมตา จ หารานํ เอตฺตเกหิ ปการวิเสเสหิ อตฺถนยตฺตยสหิเตหิ สุตฺตสฺส อตฺโถ นิทฺธาริยมาโน เวเนยฺยานํ อลมนุตฺตราย ปฐมาย ภูมิยา สมธิคมายาติ เวทิตพฺโพ. ทสฺสนภูมิสมนุปฺปตฺติอตฺถา หิ เนตฺติปฺปกรณเทสนาติ. อถ วา เอตทนฺโตคธตฺตา สพฺเพสํ สุตฺตสฺส สํวณฺณนาวิเสสานํ เอตฺตาวตา หารานํ ทฏฺฐพฺพา. ยตฺตกา หิ สุตฺตสฺส สํวณฺณนาวิเสสา, สพฺเพ เต เนตฺติอุปเทสายตฺตาติ วุตฺโตวายมตฺโถ.

应知诸导论的范围至于此，是因为通过这些包含三义理趣的种种特殊方法所抉择的经义，足以令所化者证得无上之初地。诚然，《导论》(Netti)教导之目的，在于成就见地。又或者，因经之一切特殊释义皆包含于此中，故应知诸导论的范围即是如此。诚然，经有多少特殊释义，彼等一切皆依于《导论》之教导，此义实已宣说。

ตถา หิ เย เกจิ สุตฺตสฺส สํวณฺณนาปการา นิทฺทิสียนฺติ. เสยฺยถิทํ – สุตฺตสฺส สมุฏฺฐานํ วตฺตพฺพํ, อธิปฺปาโย วิภาเวตพฺโพ, อเนกธา ปทตฺโถ สํวณฺเณตพฺโพ, วิธิ อนุวาโท จ เวทิตพฺโพ, วิโรโธ สมาธาตพฺโพ, อนุสนฺธิยา อนุรูปํ นิคเมตพฺพนฺติ. ตถา สุตฺตสฺส ปโยชนํ ปิณฺฑตฺโถ ปทตฺโถ อนุสนฺธิ โจทนา ปริหาโร จ อตฺถํ วทนฺเตน วตฺตพฺพาติ. ตถา อุโปคฺฆาฏปทวิคฺคหปทตฺถจาลนาปจฺจุปฏฺฐานานิ วตฺตพฺพานีติ.

是故，凡是经文的诸种释义方式，皆被开示。此即：应说经之缘起，应阐明其意趣，应从多方面解释词义，应了知规则与复述，应消解矛盾，应依贯通作相应结论。又，说义者应宣说经之利益、总义、词义、贯通、诘难与解答。又，应宣说序言、词语分析、词义、诘难与同义词等。

ตถา ติสฺโส กถา เอกนาฬิกา จตุรสฺสา นิสินฺนวตฺติกา. ตตฺถ ปาฬึ วตฺวา เอเกกปทสฺส อตฺถกถนํ เอกนาฬิกา นาม.

复有三种论说：一管、四方、安立灯芯。其中，诵出巴利文后逐词解释，名为“一管”。

ปฏิปกฺขํ ทสฺเสตฺวา ปฏิปกฺขสฺส อุปมํ ทสฺเสตฺวา สปกฺขํ ทสฺเสตฺวา สปกฺขสฺส อุปมํ ทสฺเสตฺวา กถนํ จตุรสฺสา นาม.

开示对立法并示其譬喻，复开示自宗法并示其譬喻，此说名为“四方”。

วิสภาคธมฺมวเสเนว ปริโยสานํ คนฺตฺวา ปุน สภาคธมฺมวเสเนว ปริโยสานคมนํ นิสินฺนวตฺติกา นาม.

仅以异分法之力抵达终结，复又仅以同分法之力抵达终结，名为“安立灯芯”。

เภทกถาย ตตฺวกถาย ปริยายวจเนหิ จ สุตฺตํ สํวณฺเณตพฺพนฺติ จ เอวมาทโย. เตสมฺปิ เอตฺเถว อวโรโธ, ยสฺมา เต อิธ กติปยหารสงฺคหิตาติ.

又，应以分别说、词义说与同义语等解释经文。彼等亦仅含摄于此，因其为少数导论所摄故。

นยานํ ปน ยสฺมา อุคฺฆฏิตญฺญุอาทโย ตโย เอว เวเนยฺยา สจฺจาภิสมยภาคิโน ตทตฺถาย จ อตฺถนยเทสนา, ตสฺมา สติปิ สํกิเลสโวทานธมฺมานํ [Pg.38] ยถาวุตฺตมูลปทเภทโต วฑฺเฒตฺวา วิภชิตพฺพปฺปกาเร ตถา มูลปทานิ อวฑฺเฒตฺวา เวเนยฺยตฺตยวเสเนว เอตปรมตา วุตฺตา. นวสุ นวสุ เอว หิ มูลปเทสุ สพฺเพสํ สํกิเลสโวทานธมฺมานํ อนฺโตคธภาวโต น ตานิ วฑฺเฒตพฺพานิ เวเนยฺยตฺตยาธิการโต น หาเปตพฺพานีติ นยานํ เอตปรมตา ทฏฺฐพฺพา.

复次，关于诸导论，因仅有利根等三类所化者能证悟圣谛，且义理导论之宣说亦是为此，是故，纵然存在依前述杂染与清净法之根本词差别而增广分别之方式，然亦不增广其根本词，仅依三类所化者而说此为究竟。诚然，因一切杂染与清净法皆已含摄于（两组）各九根本词中，故不应增广；又因其为三类所化者之所依，故不应减少。如是，当知诸导论以此为究竟。

กมฺมนยานํ ปน อาโลจนสมานยนโต อญฺญสฺส ปการนฺตรสฺส อสมฺภวโต เอตปรมตา. เหตฺวาทีติ เอตฺถ อาทิสทฺเทน ผลภูมิอุปนิสาสภาควิสภาคลกฺขณนยาทโย ปริคฺคหิตา. เตสุ เหตูติ การณํ, โย ธมฺโมติปิ วุจฺจติ, โส ปน ปจฺจยภาเวน เอกวิโธ. การโก สมฺปาปโกติ ทุวิโธ. ปุน การโก ญาปโก สมฺปาปโกติ ติวิโธ. เหตุเหตุ ปจฺจยเหตุ อุตฺตมเหตุ สาธารณเหตูติ จตุพฺพิโธ. ปจฺจยธมฺโม กุสโล อกุสโล สทฺโท อริยมคฺโคติ ปญฺจวิโธ. ตถา สภาคเหตุ อสภาคเหตุ อชฺฌตฺติกเหตุ พาหิรเหตุ ชนกเหตุ ปริคฺคาหกเหตุ สาธารณเหตุ อสาธารณเหตุ สมนนฺตรเหตุ ปรมฺปรเหตุ สหชาตเหตุ อสหชาตเหตุ สาสวเหตุ อนาสวเหตูติอาทินา อเนกวิโธ จาติ เวทิตพฺโพ.

然而，就诸业的方法而言，因除了审察与善巧引导之外，别无他法，故说以此为究竟。于“因等”一词中，“等”字含摄了果、地、近因缘、同分、异分、相、方法等。其中，“因”即是原因，亦称作“法”。此因，以缘的性质为一种。又，作者因与令至因，为二种。复次，作者因、令知因与令至因，为三种。又，因之因、缘之因、胜因、普通因，为四种。又，缘法、善、不善、声、圣道，为五种。同样，应知亦有同分因、不同分因、内因、外因、生因、摄受因、普通因、不普通因、等无间因、相续因、俱生因、非俱生因、有漏因、无漏因等多种。

ผลมฺปิ ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน เอกวิธํ. อธิคนฺตพฺพโตปิ สมฺปาปกเหตุวเสน ผลปริยาโย ลพฺภตีติ นิพฺพตฺเตตพฺพอธิคนฺตพฺพภาวโต ทุวิธํ. ญาเปตพฺพนิพฺพตฺเตตพฺพปตฺตพฺพโต ติวิธํ. ปจฺจยุปฺปนฺนวิปากกิริยาวจนตฺถนิพฺพานวเสน ปญฺจวิธํ. สภาคเหตุนิพฺพตฺตํ อสภาคเหตุนิพฺพตฺตนฺติ เอวมาทิวเสน อเนกวิธญฺจาติ เวทิตพฺพํ. ตถา โลกิยํ โลกุตฺตรนฺติ. ตตฺถ โลกุตฺตรํ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ. โลกิยผลํ ทุวิธํ กายิกํ มานสญฺจ. ตตฺถ กายิกํ ปญฺจทฺวาริกํ, อวสิฏฺฐํ มานสํ. ยญฺจ ตาย ตาย สุตฺตเทสนาย สาเธตพฺพํ, ตทปิ ผลนฺติ.

果，以其为缘生故，为一种。又，以其应被证得，并由令至因之力而得“果”之别名，故从应被生成与应被证得而言，为二种。以应被知、应被生成、应被证得，为三种。以缘生、异熟、唯作、语义、涅槃，为五种。又，应知亦有由同分因所生、由不同分因所生等多种。同样，亦有世间与出世间等多种。其中，四沙门果为出世间果。世间果有二种：身果与心果。其中，五门之果为身果，其余为心果。凡由彼彼经教所应成办者，彼亦是果。

ภูมีติ สาสวภูมิ อนาสวภูมิ สงฺขตภูมิ อสงฺขตภูมิ ทสฺสนภูมิ ภาวนาภูมิ ปุถุชฺชนภูมิ เสกฺขภูมิ อเสกฺขภูมิ สาวกภูมิ ปจฺเจกพุทฺธภูมิ สมฺมาสมฺพุทฺธภูมิ ฌานภูมิ อสมาหิตภูมิ ปฏิปชฺชมานภูมิ ปฏิปนฺนภูมิ ปฐมาภูมิ ยาว จตุตฺถีภูมิ กามาวจรภูมิ ยาว โลกุตฺตรภูมีติ พหุวิธา. ตตฺถ สาสวภูมิ ปริตฺตมหคฺคตา ธมฺมา. อนาสวภูมิ อปฺปมาณา ธมฺมา. สงฺขตภูมิ นิพฺพานวชฺชา สพฺเพ สภาวธมฺมา. อสงฺขตภูมิ อปฺปจฺจยา [Pg.39] ธมฺมา. ทสฺสนภูมิ ปฐมมคฺคผลธมฺมา. ภาวนาภูมิ อวสิฏฺฐมคฺคผลธมฺมา. ปุถุชฺชนภูมิ หีนมชฺฌิมา ธมฺมา. เสกฺขภูมิ จตฺตาโร อริยมคฺคธมฺมา เหฏฺฐิมา จ ตโย ผลธมฺมา. อเสกฺขภูมิ อคฺคผลธมฺมา. สาวกปจฺเจกพุทฺธพุทฺธธมฺมา สาวกาทิภูมิโย. ฌานภูมิ ฌานธมฺมา. อสมาหิตภูมิ ฌานวชฺชิตา ธมฺมา. ปฏิปชฺชมานภูมิ มคฺคธมฺมา. ปฏิปนฺนภูมิ ผลธมฺมา. ปฐมาทิภูมิโย สห ผเลน จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา ธมฺมา ‘‘ปฐมาย ภูมิยา ปตฺติยา’’ติอาทิวจนโต. กามาวจราทิภูมิโย กามาวจราทิธมฺมา. เย จ ธมฺมา เตสํ เตสํ หารนยานํ ปติฏฺฐานภาเวน สุตฺเตสุ นิทฺธารียนฺติ, เตปิ ภูมิโยติ วิญฺญาตพฺพา.

地(bhūmi)，即有漏地、无漏地、有为地、无为地、见地、修地、凡夫地、有学地、无学地、声闻地、独觉地、正等觉地、禅地、非定地、行道地、已证道地、初地乃至第四地、欲界地乃至出世间地，种类繁多。于此，小法与广大法为有漏地；无量法为无漏地；除涅槃外的一切自性法为有为地；无缘法为无为地；初道果法为见地；其余道果法为修地；下劣与中等之法为凡夫地；四圣道法及下三果法为有学地；最上果法为无学地；声闻、独觉、佛陀之法为声闻等地；禅法为禅地；除禅之外的法为非定地；道法为行道地；果法为已证道地。依“获得初地”(paṭhamāya bhūmiyā pattiyā)等语，与果俱的四道，此不为轮回所摄之法，名为初地等诸地。欲界等法为欲界等地。此外，凡是在诸经中，作为彼彼纲目(hāranaya)之基础而被抉择出来的法，也应了知为“地”。

อุปนิสาติ พลวการณํ, โย อุปนิสฺสยปจฺจโยติ วุจฺจติ. ยญฺจ สนฺธาย สุตฺเต ‘‘ทุกฺขูปนิสา สทฺธา สทฺธูปนิสํ ‘สีล’นฺติ ยาว วิมุตฺตูปนิสํ วิมุตฺติญาณทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. อปิ จ อุปนิสาติ ตสฺมึ ตสฺมึ สมเย สิทฺธนฺเต หทยภูตํ อพฺภนฺตรํ วุจฺจติ. อิธาปิ เนตฺติหทยํ, ยํ สมฺมา ปริคฺคณฺหนฺตา ธมฺมกถิกา ตสฺมึ ตสฺมึ สุตฺเต อาคตธมฺมมุเขน สพฺพหารนยโยชนาย สมตฺถา โหนฺติ. กึ ปเนตํ เนตฺติหทยํ? ยทิทํ เอตสฺเสว เตตฺตึสวิธสฺส ปกรณปทตฺถโสฬสสฺส อฏฺฐวีสติวิธปฏฺฐานวิภงฺคสหิตสฺส วิสโย สห นิมิตฺตวิภาเคน อสงฺกรโต ววตฺถิโต.

Upanisā是强力之因，即所谓的亲依⽌缘(upanissayapaccaya)。经中所说“信以苦为亲依止，戒以信为亲依止”，乃至“解脱知见以解脱为亲依止”，即是指此。此外，Upanisā是指在彼彼宗义中，作为核心的阿邦答勒(abbhantara)。于此，亦称《导论》之心要(nettihadaya)为Upanisā。善于把握此心要的说法者，能以彼彼经中所说之法为门径，而善于运用一切引导法。然则，此《导论》之心要为何？即是此论的范围，此论具三十三种法、十六种句义，并包含二十八种发趣的分别；此范围连同相的分别，被无混淆地确立。

เสยฺยถิทํ – เทสนาหารสฺส อสฺสาทาทโย วิสโย, ตสฺส อสฺสาทาทิวิภาวนลกฺขณตฺตา. ตสฺส อสฺสาโท สุขํ โสมนสฺสนฺติ เอวมาทิวิภาโค, ตสฺส นิมิตฺตํ อิฏฺฐารมฺมณาทิ, อยญฺจ อตฺโถ เทสนาหารวิจยหารนิทฺเทสวณฺณนายํ วิตฺถารโต ปกาสิโต เอว. สุตฺเต อาคตธมฺมสฺส สภาควิสภาคธมฺมาวฏฺฏนวิสโย อาวฏฺฏหาโร, ตทุภยอาวฏฺฏนลกฺขณตฺตา. สุตฺเต อาคตธมฺมานํ ปจฺจนีกธมฺมวิสโย ปริวตฺตนหาโร, ปฏิปกฺขธมฺมปริวตฺตนลกฺขณตฺตา. ปทฏฺฐานปริกฺขาเรสุ อาสนฺนการณํ อุปนิสฺสยการณญฺจ ปทฏฺฐานํ, เหตุ ปริกฺขาโรติ อยเมเตสํ วิเสโส.

譬如，教说引导(desanāhāra)的范围是味等，因其相状为辨别味等。其分别是味、乐、喜悦等，其相是可意所缘等；此义已在教说引导与抉择引导的解释之释义中广为阐明。回转引导(āvaṭṭahāra)的范围，是令经中所说之法转向其同分法与不同分法，因其相状为令此二者转向。遍转引导(parivattanahāra)的范围，是经中所说之法的敌对法，因其相状为遍转对治法。在近因(padaṭṭhāna)与资粮(parikkhāra)中，近缘(āsannakāraṇa)与亲依止因(upanissayakāraṇa)是近因，因(hetu)是资粮，此为彼等之差别。

สภาควิสภาคธมฺมา จ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อนุกูลปฏิกูลธมฺมา ยถากฺกมํ เวทิตพฺพา. ยถา – สมฺมาทิฏฺฐิยา สมฺมาสงฺกปฺโป สภาโค, มิจฺฉาสงฺกปฺโป วิสภาโคติ อิมินา นเยน สพฺพํ สภาควิสภาคโต เวทิตพฺพํ.

应次第了知彼彼法的同分法与不同分法，即其随顺法与违逆法。例如：于正见(sammādiṭṭhi)，正思惟(sammāsaṅkappa)是同分法，邪思惟(micchāsaṅkappa)是不同分法。依此理路，一切法皆应从同分与不同分来了知。

ลกฺขณนฺติ [Pg.40] สภาโว. โส หารนยานํ นิทฺเทเส วิภาวิโต เอว.

相即是自性。此自性已在诸引导法(hāranaya)的解释(niddesa)中阐明。

ยํ ปเนตํ เหตุอาทิวิเสสวินิมุตฺตํ หารนยานํ โยชนานิพนฺธนํ, โส นโย. ยถาห – ลกฺขณหาเร ‘‘เอวํ เย ธมฺมา เอกลกฺขณา กิจฺจโต จ ลกฺขณโต จ สามญฺญโต จา’’ติอาทิ. ตถา วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพาติ. ตถา โสธนหาราทีสุ สุทฺโธ อารมฺโภ โหติ, โส ปญฺโห วิสฺสชฺชิโต ภวตีติ เอวมาทิ. เอกตฺตาทโยปิ นยา อิธ นโยติ คเหตพฺพา.

复次，凡法集，离因等差别，为诸导引与方法运用之所依，彼即是“方法”。如于相导引(lakkhaṇahāra)中所说：“如是，诸法由作用、由相及由共通而为一相”等。同样，以伺察导引(vicayahāra)伺察后，应以道理导引(yuttihāra)运用之。同样，于清净导引(sodhanahāra)等中，有清净的发端，彼问难即是已解答者，如是说等等。一性等诸方法，于此亦应取为“方法”。

เอวํ เหตุผลาทีนิ อุปธาเรตฺวา เนสํ วเสน ตตฺถ ตตฺถ สุตฺเต ลพฺภมานปทตฺถนิทฺธารณมุเขน ยถาลกฺขณํ เอเต หารา นยา จ โยเชตพฺพา. วิเสสโต ปน ปทฏฺฐานปริกฺขารา เหตุวเสน. เทสนาวิจยจตุพฺยูหสมาโรปนา เหตุผลวเสน. ตถา เววจนปญฺญตฺติโอตรณโสธนา ผลวเสเนวาติ เกจิ. วิภตฺติ เหตุภูมิวเสน. ปริวตฺโต วิสภาควเสน. อาวฏฺโฏ สภาควิสภาควเสน. ลกฺขณยุตฺติอธิฏฺฐานา นยวเสน โยเชตพฺพาติ. เอตฺตาวตา จ ยํ วุตฺตํ –

如是审察因、果等后，依彼等之力，以于彼彼经中抉择所得文句之义为门径，此等诸导引与诸方法应如其相被运用。复次，特别地，足处(padaṭṭhāna)与遍摄(parikkhāra)导引应依因力而运用；教说(desanā)、伺察(vicaya)、四理趣(catubyūha)、增益(samāropanā)导引应依因果力而运用；同样，同义词(vevacana)、施设(paññatti)、趣入(otaraṇa)、清净(sodhanā)导引应仅依果力而运用，有人如是说。分别(vibhatti)导引应依因与地之力而运用；转换(parivatta)导引应依不同分之力而运用；回转(āvaṭṭa)导引应依同分与不同分之力而运用；相(lakkhaṇa)、道理(yutti)、决意(adhiṭṭhāna)导引应依方法之力而运用。至此，所说者为——

‘‘สามญฺญโต วิเสเสน, ปทตฺโถ ลกฺขณํ กโม;

เอตฺตาวตา จ เหตฺวาที, เวทิตพฺพา หิ วิญฺญุนา’’ติ.

由共通与差别，以及文句义、相、次第；至此，因等诸法，实应为智者所知。

อยํ คาถา วุตฺตตฺถา โหติ.

此偈义已说。

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

解释品之释义终。

๔. ปฏินิทฺเทสวารวณฺณนา

4. 反解释品释义

๑. เทสนาหารวิภงฺควณฺณนา

1. 教说导引分别释义

๕. เอวํ หาราทโย สุขคฺคหณตฺถํ คาถาพนฺธวเสน สรูปโต นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ เตสุ หาเร ตาว ปฏินิทฺเทสวเสน วิภชิตุํ ‘‘ตตฺถ กตโม เทสนาหาโร’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ กตโมติ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. เทสนาหาโรติ ปุจฺฉิตพฺพธมฺมนิทสฺสนํ. กิญฺจาปิ เทสนาหาโร นิทฺเทสวาเร สรูปโต ทสฺสิโต, ปฏินิทฺเทสสฺส ปน วิสยํ [Pg.41] ทสฺเสนฺโต ‘‘อสฺสาทาทีนวตา’’ติ คาถํ เอกเทเสน ปจฺจามสติ. อยํ เทสนาหาโร ปุพฺพาปราเปกฺโข. ตตฺถ ปุพฺพาเปกฺขตฺเต ‘‘กตโม เทสนาหาโร’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อสฺสาทาทีนวตา’’ติ สรูปโต ทสฺสิตสฺส นิคมนํ โหติ. ปราเปกฺขตฺเต ปน ‘‘อยํ เทสนาหาโร กึ เทสยตี’’ติ เทสนากิริยาย กตฺตุนิทฺเทโส โหติ. เตน เทสนาหารสฺส อนฺวตฺถสญฺญตํ ทสฺเสติ. เทสยตีติ สํวณฺเณติ, วิตฺถาเรตีติ อตฺโถ.

5. 如此，为易于领会，先前已通过偈颂的形式，从其自性上解释了诸理趣（hāra）等。现在，为首先以反解释（paṭiniddesa）的方式来分别其中的诸理趣，故开始了“此中，什么是教示理趣？”等（文句）。其中，“什么是”是欲作解答之问（kathetukamyatāpucchā）。“教示理趣”是所问之法的指明（pucchitabbadhammanidassana）。虽然在解释品（niddesavāra）中，已从其自性上开示了教示理趣，但此处为显示反解释的范围，而部分地回顾了“有味、有过患等”之偈。此教示理趣与前后相关联。就前关联而言，在提问“什么是教示理趣？”之后，它是对以“有味、有过患等”自性所开示之义的总结（nigamana）。而就后关联而言，“此教示理趣开示什么？”一句，则是对教示行为（desanākiriyā）之作者的指明（kattuniddeso）。借此，显示了“教示理趣”之名是名副其实的（anvatthasaññatā）。“开示”（desayati）的意思是阐释（saṃvaṇṇeti）、详述（vitthāreti）。

อิทานิ อเนน เทเสตพฺพธมฺเม สรูปโต ทสฺเสนฺโต ‘‘อสฺสาท’’นฺติอาทิมาห, ตํ ปุพฺเพ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว. ตสฺมา อิโต ปรมฺปิ อวุตฺตเมว วณฺณยิสฺสาม. ‘‘กตฺถ ปน อาคเต อสฺสาทาทิเก อยํ หาโร สํวณฺเณตี’’ติ อนุโยคํ มนสิกตฺวา เทสนาหาเรน สํวณฺเณตพฺพธมฺมํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติอาทิกํ สพฺพปริยตฺติธมฺมสงฺคาหกํ ภควโต ฉฉกฺกเทสนํ เอกเทเสน ทสฺเสติ.

现在，为从其自性上开示应由此（教示理趣）所教示之法，（作者）说了“味”（assāda）等，此义因前已述之理，故甚明显。因此，自此之后，我们将只阐释未说之义。在心中忆持此一诘问（anuyoga）：“此理趣阐释了出现于何处的味等法？”之后，为开示应由教示理趣（desanāhāra）所阐明之法，（作者）引用“诸比丘，我将为你们说法”等句，部分地展示了世尊那含摄一切圣典法（pariyattidhamma）的《六六经》教示（Chachakkadesanā）。

ตตฺถ ธมฺมนฺติ อยํ ธมฺม-สทฺโท ปริยตฺติสจฺจสมาธิปญฺญาปกติปุญฺญาปตฺติเญยฺยาทีสุ พหูสุ อตฺเถสุ ทิฏฺฐปฺปโยโค. ตถา หิ ‘‘อิธ, ภิกฺขุ, ธมฺมํ ปริยาปุณาตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๕.๗๓) ปริยตฺติธมฺเม ทิสฺสติ. ‘‘ทิฏฺฐธมฺโม ปตฺตธมฺโม’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๙๙; มหาว. ๑๘) สจฺเจ. ‘‘เอวํธมฺมา เต ภควนฺโต อเหสุ’’นฺติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๓, ๑๔๕) สมาธิมฺหิ. ‘‘สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค’’ติ เอวมาทีสุ (ชา. ๑.๑.๕๗; ๑.๒.๑๔๗-๑๔๘) ปญฺญายํ. ‘‘ชาติธมฺมานํ, ภิกฺขเว, สตฺตาน’’นฺติ เอวมาทีสุ (ที. นิ. ๒.๓๙๘; ม. นิ. ๑.๑๓๑) ปกติยํ. ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขติ ธมฺมจาริ’’นฺติอาทีสุ (ชา. ๑.๑๐.๑๐๒; ๑.๑๕.๓๘๕) ปุญฺเญ. ‘‘จตฺตาโร ปาราชิกา ธมฺมา’’ติ เอวมาทีสุ (ปารา. ๒๓๓) อาปตฺติยํ. ‘‘กุสลา ธมฺมา อกุสลาธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ติกมาติกา ๑) เญยฺเย. อิธ ปน ปริยตฺติยํ ทฏฺฐพฺโพติ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.มูลปริยายสุตฺตวณฺณนา; ธ. ส. อฏฺฐ. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑ ๑; พุ. วํ. อฏฺฐ. ๑.๑).

在此，“法”(dhamma)一词，可见其运用于教理、谛、定、慧、自性、福德、罪过、所知等多种含义中。例如，“比丘，在此学习法”等句（增支部5.73），指的是教理。“现见法、已得法”等句（长部1.299；大品18），指的是谛。“那些世尊是具此定者”等句（长部2.13, 145），指的是定。“谛、慧、坚毅、施”等句（本生1.1.57；1.2.147-148），指的是慧。“诸比丘，有生法之有情”等句（长部2.398；中部1.131），指的是自性。“法实护持法行者”等句（本生1.10.102；1.15.385），指的是福德。“四波罗夷法”等句（波罗夷233），指的是罪过。“善法、不善法”等句（法集论·三法母1），指的是所知。然而，在此应理解为教理（中部注·根本法门经释义；法集论注·心生品1；佛种姓经注1.1）。

โวติ ปน อยํ โว-สทฺโท ‘‘หนฺท ทานิ, ภิกฺขเว, ปวาเรมิ โว’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๑๕) เอตฺถ อุปโยคตฺเถ อาคโต. ‘‘สนฺนิปติตานํ โว, ภิกฺขเว, ทฺวยํ กรณีย’’นฺติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๒๗๓) กรณตฺเถ. ‘‘เย หิ โว อริยา ปริสุทฺธกายกมฺมนฺตา’’ติอาทีสุ ปทปูรเณ. ‘‘อาโรจยามิ โว, ภิกฺขเว’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๗.๗๒) สมฺปทานตฺเถ. อิธาปิ สมฺปทานตฺเถ เอวาติ ทฏฺฐพฺโพ.

然而，这里的“vo”一词，在“来吧，比丘们，我现在向你们作自恣”（相应部1.215）中是表宾格之义。在“聚集的比丘们，你们应当做两件事”（中部1.273）等句中是表能作格之义。在“那些圣者们的身业是清净的”等句中用作语助词。在“比丘们，我告诉你们”（增支部7.72）等句中是表为格（受者）之义。在此处亦应理解为为格（受者）之义。

ภิกฺขนสีลตาทิคุณโยเคน [Pg.42] ภิกฺขู, ภินฺนกิเลสตาทิคุณโยเคน วา. อถ วา สํสาเร ภยํ อิกฺขนฺตีติ ภิกฺขู. ภิกฺขเวติ เตสํ อาลปนํ. เตน เต ธมฺมสฺสวเน นิโยเชนฺโต อตฺตโน มุขาภิมุขํ กโรติ. เทเสสฺสามีติ กเถสฺสามิ. เตน นาหํ ธมฺมิสฺสรตาย ตุมฺเห อญฺญํ กิญฺจิ กาเรยฺยามิ, อนาวรณญาเณน สพฺพํ เญยฺยธมฺมํ ปจฺจกฺขการิตาย ปน ธมฺมํ เทเสสฺสามีติ อิทานิ ปวตฺติยมานํ ธมฺมเทสนํ ปฏิชานาติ. อาทิกลฺยาณนฺติอาทีสุ อาทิมฺหิ กลฺยาณํ อาทิกลฺยาณํ, อาทิกลฺยาณเมตสฺสาติ วา อาทิกลฺยาณํ. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตตฺถ สีเลน อาทิกลฺยาณํ. สมาธินา มชฺเฌกลฺยาณํ. ปญฺญาย ปริโยสานกลฺยาณํ. พุทฺธสุพุทฺธตาย วา อาทิกลฺยาณํ. ธมฺมสุธมฺมตาย มชฺเฌกลฺยาณํ. สงฺฆสุปฺปฏิปตฺติยา ปริโยสานกลฺยาณํ. อถ วา อุคฺฆฏิตญฺญุวินยเนน อาทิกลฺยาณํ. วิปญฺจิตญฺญุวินยเนน มชฺเฌกลฺยาณํ เนยฺยปุคฺคลวินยเนน ปริโยสานกลฺยาณํ. อยเมวตฺโถ อิธาธิปฺเปโต.

因具有乞食为性等功德，故名比丘；或因具有已破除烦恼等功德。又或于轮回中见怖畏，故名比丘。“诸比丘”是称呼他们的话语。以此（称呼），欲策励彼等听闻法，而令他们面向自己。“我将开示”即“我将宣说”。以此表明：我并非因于法有主宰权而令你们做任何其他事，而是因以无碍智亲证一切所应知法，故将开示法。如是，承诺了现在将要进行的说法。“初善”等句中，“初时为善”，故为初善；或“此法初善”，故为初善。其余二词亦同此理。其中，以戒故初善，以定故中善，以慧故后善。或以佛陀之善觉故初善，以法之善法故中善，以僧伽之善行道故后善。又或以调伏速知者故初善，以调伏广知者故中善，以调伏所化之人故后善。此处即意指此义。

อตฺถสมฺปตฺติยา สาตฺถํ. พฺยญฺชนสมฺปตฺติยา สพฺยญฺชนํ. สงฺกาสนาทิฉอตฺถปทสมาโยคโต วา สาตฺถํ. อกฺขราทิฉพฺยญฺชนปทสมาโยคโต สพฺยญฺชนํ. อยเมวตฺโถ อิธาธิปฺเปโต. อุปเนตพฺพาภาวโต เอกนฺเตน ปริปุณฺณนฺติ เกวลปริปุณฺณํ. อปเนตพฺพาภาวโต ปริสุทฺธํ. สีลาทิปญฺจธมฺมกฺขนฺธปาริปูริยา วา ปริปุณฺณํ. จตุโรฆนิตฺถรณาย ปวตฺติยา โลกามิสนิรเปกฺขตาย จ ปริสุทฺธํ. พฺรหฺมํ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ พฺรหฺมูนํ วา เสฏฺฐานํ อริยานํ จริยํ สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สาสนํ พฺรหฺมจริยํ ปกาสยิสฺสามิ ปริทีปยิสฺสามีติ อตฺโถ.

因义理具足，故为有义；因文句具足，故为有文。或以阐明等六义词之结合故有义；以字母等六文词之结合故有文。此处即意指此（后者之）义。因无所应增，故全然圆满；因无所应减，故为清净。或因戒等五法蕴圆满，故为圆满。且因其能引至渡越四瀑流，及不顾世间利养，故为清净。其义为：我将开示、阐明此梵行，即殊胜、最上之行，或殊胜圣者之行，亦即含摄三学之教法。

เอวํ ภควตา เทสิโต ปกาสิโต จ สาสนธมฺโม เยสํ อสฺสาทาทีนํ ทสฺสนวเสน ปวตฺโต, เต อสฺสาทาทโย เทสนาหารสฺส วิสยภูตา ยตฺถ ยตฺถ ปาเฐ สวิเสสํ วุตฺตา, ตโต ตโต นิทฺธาเรตฺวา อุทาหรณวเสน อิธาเนตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ กตโม อสฺสาโท’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ กามนฺติ มนาปิยรูปาทึ เตภูมกธมฺมสงฺขาตํ วตฺถุกามํ. กามยมานสฺสาติ อิจฺฉนฺตสฺส. ตสฺส เจตํ สมิชฺฌตีติ ตสฺส กามยมานสฺส สตฺตสฺส ตํ กามสงฺขาตํ วตฺถุ สมิชฺฌติ เจ, สเจ โส ตํ ลภตีติ วุตฺตํ โหติ. อทฺธา ปีติมโน [Pg.43] โหตีติ เอกํเสน ตุฏฺฐจิตฺโต โหติ. ลทฺธาติ ลภิตฺวา. มจฺโจติ สตฺโต. ยทิจฺฉตีติ ยํ อิจฺฉติ. อยเมตฺถ สงฺเขโป, วิตฺถาโร ปน นิทฺเทเส (มหานิ. ๑) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อยํ อสฺสาโทติ ยายํ อธิปฺปายสมิชฺฌนา อิจฺฉิตลาเภ ปีติมนตา โสมนสฺสํ, อยํ อสฺสาเทตพฺพโต อสฺสาโท.

世尊如此教导、阐明之教法，是依显示乐味等而转起。那些乐味等，是此教示法的所缘，凡在经文中被特别论述之处，皆从彼处抉择，以举例的方式引来此处开示，故开篇说：“于此，何为乐味？”等。于此，“欲”是指可爱的色等，名为三地法的事物欲。“欲求者”即“希求者”。“彼若成就此”即是说：若彼欲求的有情，其名为“欲”的事物得以成就，也就是说，若他能获得它。“诚然心生欢喜”即“必定心意满足”。“得”即“获得后”。“凡夫”即“有情”。“随其所欲”即“他所欲求的”。此为此处之简略，其详尽则应依《大义释》(Mahāniddesa)中所说之理趣了知。此即是乐味：即此意愿的达成，以及获得所欲求之物时的欢喜与愉悦。此，因其能被享受，故为乐味。

ตสฺส เจ กามยานสฺสาติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส กาเม อิจฺฉมานสฺส, กาเมน วา ยายมานสฺส. ฉนฺทชาตสฺสาติ ชาตตณฺหสฺส. ชนฺตุโนติ สตฺตสฺส. เต กามา ปริหายนฺตีติ เต วตฺถุกามา เกนจิ อนฺตราเยน วินสฺสนฺติ เจ. สลฺลวิทฺโธว รุปฺปตีติ อถ อโยมยาทินา สลฺเลน วิทฺโธ วิย ปีฬิยตีติ อตฺโถ. อยํ อาทีนโวติ ยายํ กามานํ วิปริณามญฺญถาภาวา กามยานสฺส สตฺตสฺส รุปฺปนา โทมนสฺสุปฺปตฺติ, อยํ อาทีนโว.

“于彼欲求者”，即是说，彼人希求诸欲，或为欲而努力。“生起欲求者”，即“生起渴爱者”。“众生”，即“有情”。“那些欲若衰减”，即是说，那些事物欲因某种障碍而毁坏。“如中箭般苦恼”，其义即是：如被铁等所制之箭射中般被折磨。此即是过患：即由于诸欲的变易与败坏，欲求的有情所生起的苦恼与忧愁。此即是过患。

โย กาเม ปริวชฺเชตีติ โย ภิกฺขุ ยถาวุตฺเต กาเม ตตฺถ ฉนฺทราคสฺส วิกฺขมฺภเนน วา สมุจฺฉินฺทเนน วา สพฺพภาเคน วชฺเชติ. ยถา กึ? สปฺปสฺเสว ปทา สิโรติ, ยถา โกจิ ปุริโส ชีวิตุกาโม กณฺหสปฺปํ ปฏิปเถ ปสฺสิตฺวา อตฺตโน ปาเทน ตสฺส สิรํ ปริวชฺเชติ, โสมํ…เป… สมติวตฺตตีติ โส ภิกฺขุ สพฺพํ โลกํ วิสริตฺวา ฐิตตฺตา โลเก วิสตฺติกาสงฺขาตํ อิมํ ตณฺหํ สติมา หุตฺวา สมติกฺกมตีติ. อิทํ นิสฺสรณนฺติ ยทิทํ วิสตฺติกาสงฺขาตาย ตณฺหาย นิพฺพานารมฺมเณน อริยมคฺเคน สมติวตฺตนํ, อิทํ นิสฺสรณํ.

“远离诸欲者”，即是比丘，通过镇伏或断除对它们的欲贪，而完全远离如前所述的诸欲。譬如什么？“如以足避蛇头”，即犹如任何想活命的人，在路上看见黑蛇后，便以自己的脚避开它的头。“彼超越此……”，即那位比丘，因已超越一切世间而住，故能具念地超越世间中这名为“执著”的渴爱。“此即出离”，即以涅槃为所缘的圣道来超越那名为“执著”的渴爱，这即是出离。

เขตฺตนฺติ เกทาราทิเขตฺตํ. วตฺถุนฺติ ฆรวตฺถุอาทิวตฺถุํ. หิรญฺญํ วาติ กหาปณสงฺขาตํ สุวณฺณสงฺขาตญฺจ หิรญฺญํ. วา-สทฺโท วิกปฺปนตฺโถ, โส สพฺพปเทสุ โยเชตพฺโพ. ควาสฺสนฺติ คาโว จ อสฺเส จาติ ควาสฺสํ. ทาสโปริสนฺติ ทาเส จ โปริเส จาติ ทาสโปริสํ. ถิโยติ อิตฺถิโย. พนฺธูติ ญาติพนฺธโว. ปุถู กาเมติ อญฺเญปิ วา มนาปิยรูปาทิเก พหู กามคุเณ. โย นโร อนุคิชฺฌตีติ โย สตฺโต อนุ อนุ อภิกงฺขติ ปตฺเถตีติ อตฺโถ. อยํ อสฺสาโทติ ยทิทํ เขตฺตาทีนํ อนุคิชฺฌนํ, อยํ อสฺสาเทติ วตฺถุกาเม เอเตนาติ อสฺสาโท.

“田地”，即耕地等田地。“事”，即房地等事。“或金银”，即钱币与黄金。“或”字为选择义，它应被用于所有地方。“牛马”，即牛与马。“奴仆”，即男奴与仆役。“妇女”，即女子。“亲族”，即亲属。“众多欲”，即其他种种可意的色等众多欲。“若人贪著”，即任何有情一再地渴望、追求。“此即是味”，即对田地等的贪著；因为以此（贪著）来品味事物欲，故名为“味”。

อพลา [Pg.44] นํ พลียนฺตีติ เขตฺตาทิเภเท กาเม อนุคิชฺฌนฺตํ ตํ ปุคฺคลํ กุสเลหิ ปหาตพฺพตฺตา อพลสงฺขาตา กิเลสา พลียนฺติ อภิภวนฺติ, สทฺธาพลาทิวิรเหน วา อพลํ ตํ ปุคฺคลํ อพลา กิเลสา พลียนฺติ, อพลตฺตา อภิภวนฺตีติ อตฺโถ. มทฺทนฺเตนํ ปริสฺสยาติ เอนํ กามคิทฺธํ กาเม ปริเยสนฺตํ รกฺขนฺตญฺจ สีหาทโย จ ปากฏปริสฺสยา กายทุจฺจริตาทโย จ อปากฏปริสฺสยา มทฺทนฺติ. ตโต นํ…เป… ทกนฺติ ตโต เตหิ ปากฏาปากฏปริสฺสเยหิ อภิภูตํ ตํ ปุคฺคลํ ชาติอาทิทุกฺขํ สมุทฺเท ภินฺนนาวํ อุทกํ วิย อนฺเวติ อนุคจฺฉตีติ อตฺโถ. อยํ อาทีนโวติ ยฺวายํ ตณฺหาทุจฺจริตสํกิเลสเหตุโก ชาติอาทิทุกฺขานุพนฺโธ, อยํ อาทีนโว.

“无力的（烦恼）压迫他”是说：对于反复贪求田地等各种欲乐的个人，那些因应被善法断除而被称为“无力”的烦恼，压迫、征服了他；或者，因为缺乏信力等而无力的那个人，无力的烦恼压迫他。意思是，因其无力而被征服。“诸患折磨他”是说：对于这个贪求、寻求且守护欲乐的人，狮子等明显的祸患，以及身恶行等不明显的祸患，都折磨着他。“此后……水”是说：此后，生等之苦追随着那个被明显与不明显的祸患所征服的个人，就像水追随着海中的破船一样。“此为过患”是说：凡是这个以渴爱、恶行、杂染为因的生等之苦的相续，这即是过患。

ตสฺมาติ ยสฺมา กามคิทฺธสฺส วุตฺตนเยน ทุกฺขานุพนฺโธ วิชฺชติ, ตสฺมา. ชนฺตูติ สตฺโต. สทา สโตติ ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ ชาคริยานุโยเคน สโต หุตฺวา. กามานิ ปริวชฺชเยติ วิกฺขมฺภนวเสน สมุจฺเฉทวเสน จ รูปาทีสุ วตฺถุกาเมสุ สพฺพปฺปการํ กิเลสกามํ อนุปฺปาเทนฺโต กามานิ ปริวชฺชเย ปชเหยฺย. เต ปหาย ตเร โอฆนฺติ เอวํ เต กาเม ปหาย ตปฺปหานกรอริยมคฺเคเนว จตุพฺพิธมฺปิ โอฆํ ตเรยฺย, ตริตุํ สกฺกุเณยฺยาติ อตฺโถ. นาวํ สิตฺวาว ปารคูติ ยถา ปุริโส อุทกคฺคหเณน ครุภารํ นาวํ อุทกํ พหิ สิญฺจิตฺวา ลหุกาย นาวาย อปฺปกสิเรเนว ปารคู ภเวยฺย, ปารํ คจฺเฉยฺย, เอวเมว อตฺตภาวนาวํ กิเลสูทกครุกํ สิญฺจิตฺวา ลหุเกน อตฺตภาเวน ปารคู ภเวยฺย, ปารํ นิพฺพานํ อรหตฺตปฺปตฺติยา คจฺเฉยฺย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพาเนนาติ อตฺโถ. อิทํ นิสฺสรณนฺติ ยํ กามปฺปหานมุเขน จตุโรฆํ ตริตฺวา อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา นิพฺพานํ, อิทํ สพฺพสงฺขตนิสฺสรณโต นิสฺสรณนฺติ.

是故者，因为对贪求事欲者，如前所述，有结生等苦持续跟随，是故。众生者，即有情。常有念者，即在前夜后夜，以觉醒的精进，成为有念者。应远离诸欲者，即以镇伏及断除的方式，于色等事欲中，不令一切种类的烦恼欲生起，而应远离、舍断诸事欲。舍断彼等而渡暴流者，即如此舍断那些事欲后，仅通过能断彼欲的圣道，便能渡过四种暴流，能够渡过，此为义。舀出船水而到达彼岸者，譬如有人，在因漏水而沉重的船中，将水舀到外面后，以轻便的船，毫不费力地便能到达彼岸，能去到彼岸；正如是，将因烦恼之水而沉重的自体之船（的水）舀出后，以轻便的自体，便能到达彼岸（涅槃），通过证得阿罗汉果，以无余依涅槃界的般涅槃，而到达彼岸涅槃，此为义。此是出离者：以断欲为门径，渡过四暴流后，以无余依涅槃界而达致的涅槃，此涅槃因其是从一切有为法中出离，故称为“出离”。

ธมฺโมติ ทานาทิปุญฺญธมฺโม. หเวติ นิปาตมตฺตํ. รกฺขติ ธมฺมจารินฺติ โย ตํ ธมฺมํ อปฺปมตฺโต จรติ, ตํ ธมฺมจารึ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกเภเทน ทุวิธโตปิ อนตฺถโต รกฺขติ ปาเลติ. ฉตฺตํ มหนฺตํ ยถ วสฺสกาเลติ วสฺสกาเล เทเว วสฺสนฺเต ยถา มหนฺตํ ฉตฺตํ กุสเลน ปุริเสน ธาริตํ ตํ วสฺสเตมนโต รกฺขติ. ตตฺถ ยถา ตํ ฉตฺตํ อปฺปมตฺโต หุตฺวา อตฺตานํ รกฺขนฺตํ ฉาเทนฺตญฺจ วสฺสาทิโต รกฺขติ, เอวํ ธมฺโมปิ อตฺตสมฺมาปณิธาเนน อปฺปมตฺโต หุตฺวา ธมฺมจริยาย อตฺตานํ รกฺขนฺตํเยว [Pg.45] รกฺขตีติ อธิปฺปาโย. เอสา…เป… จารีติ เอเตน วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อิทํ ผลนฺติ ทิฏฺฐธมฺมิเกหิ สมฺปรายิเกหิ จ อนตฺเถหิ ยทิทํ ธมฺมสฺส รกฺขณํ วุตฺตํ รกฺขาวสานสฺส จ อพฺภุทยสฺส นิปฺผาทนํ, อิทํ นิสฺสรณํ อนามสิตฺวา เทสนาย นิพฺพตฺเตตพฺพตาย ผลนฺติ.

“法”（dhamma）是指布施等功德法。“have”只是一个助词。所谓“守护法行者”，是指若有人不放逸地奉行此法，此法便能从现世与来世两种损害中保护、守护该法行者。譬如“大伞在雨季”，是指雨季天降雨时，善巧之人所撑起的大伞能保护他不被雨淋湿。在此，就像那把伞保护那不放逸地保护和遮蔽自己免于雨淋等的人；同样，法也是如此，通过善自确立与不放逸，只保护那以法行来保护自己的人。此即其意。“如是…行者”（Esā…cārī）等句，是为使已说之义更为显明，此是易于了知的。所谓“此是果报”，是指所说的法从现世与来世的损害中进行保护，以及在保护结束后所成就的兴盛，这被称为“果报”，因为它是在不触及出离的情况下，由教说所产生的。

สพฺเพ ธมฺมาติ สพฺเพ สงฺขตา ธมฺมา. อนตฺตาติ นตฺถิ เอเตสํ อตฺตา การกเวทกสภาโว, สยํ วา น อตฺตาติ อนตฺตาติ. อิตีติ เอวํ. ยทา ปญฺญาย ปสฺสตีติ ยสฺมึ กาเล วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺโต อนตฺตานุปสฺสนาสงฺขาตาย ปญฺญาย ปสฺสติ. อถ นิพฺพินฺทติ ทุกฺเขติ อถ อนตฺตานุปสฺสนาย ปุพฺเพ เอว อนิจฺจตาทุกฺขตานํ สุปริทิฏฺฐตฺตา นิพฺพิทานุปสฺสนาวเสน วิปสฺสนาโคจรภูเต ปญฺจกฺขนฺธทุกฺเข นิพฺพินฺทติ นิพฺเพทํ อาปชฺชติ. เอส มคฺโค วิสุทฺธิยาติ ยา วุตฺตลกฺขณา นิพฺพิทานุปสฺสนา สพฺพกิเลสวิสุชฺฌนโต วิสุทฺธิสงฺขาตสฺส อริยมคฺคสฺส อจฺจนฺตวิสุทฺธิยา วา อมตธาตุยา มคฺโค อุปาโย. อยํ อุปาโยติ ยทิทํ อนตฺตานุปสฺสนามุเขน สพฺพสฺมึ วฏฺฏสฺมึ นิพฺพินฺทนํ วุตฺตํ, ตํ วิสุทฺธิยา อธิคมเหตุภาวโต อุปาโย.

“诸法”(sabbe dhammā)者，即一切有为法(saṅkhatā dhammā)。“无我”(anattā)者，即于此等法中，无有能作者、能受者之自性；或其自身非为能作者、能受者之自性，故名无我。如是。“以慧见时”者，即于某时，勤修观(vipassanā)，以名为无我随观(anattānupassanā)之慧而见。“尔时厌离于苦”者，尔时，因先前已由无我随观善见无常性与苦性，故以厌离随观(nibbidānupassanā)之力，于作为观之所缘的五蕴苦中厌离，生起厌离。“此道为清净”者，此具前述特征的厌离随观，因从一切烦恼中清净故，是名为清净之圣道(ariyamagga)之道，或为究竟清净之不死界(amatadhātu)之道、方法。“此为方法”者，此以无我随观为门径，于一切轮回(vaṭṭa)中所说之厌离，因其是证得清净之因缘故，是为方法。

‘‘จกฺขุมา…เป… ปริวชฺชเย’’ติ อิมิสฺสา คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – ยถา จกฺขุมา ปุริโส สรีเร วหนฺเต วิสมานิ ภูมิปฺปเทสานิ จณฺฑตาย วา วิสเม หตฺถิอาทโย ปริวชฺเชติ, เอวํ โลเก สปฺปญฺโญ ปุริโส สปฺปญฺญตาย หิตาหิตํ ชานนฺโต ปาปานิ ลามกานิ ทุจฺจริตานิ ปริวชฺเชยฺยาติ. อยํ อาณตฺตีติ ยา อยํ ‘‘ปาปานิ ปริวชฺเชตพฺพานี’’ติ ธมฺมราชสฺส ภควโต อาณา, อยํ อาณตฺตีติ.

“有眼者……应远离”此偈之简义为：犹如具眼之人，虽身能负荷，亦避开不平之地，或因凶恶而避开不驯之象等；如是，于世间，具慧之人(sappañña)以其智慧了知利害，应远离诸恶、卑劣之行。此为教令(āṇatti)者，即“诸恶应当远离”，此乃法王世尊(dhammarāja bhagavā)之教令，此即是教令。

เอวํ วิสุํ วิสุํ สุตฺเตสุ อาคตา ผลูปายาณตฺติโย อุทาหรณภาเวน ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตา เอกโต อาคตา ทสฺเสตุํ ‘‘สุญฺญโต’’ติ คาถมาห.

如是，将诸经中各别出现的果、方法与教令(phala-upāya-āṇatti)作为示例展示后，如今为显示彼等汇集于一处，故说“由空”(suññato)之偈。

ตตฺถ สุญฺญโต โลกํ อเวกฺขสฺสุ, โมฆราชาติ อาณตฺตีติ ‘‘โมฆราช, สพฺพมฺปิ สงฺขารโลกํ อวสวตฺติตาสลฺลกฺขณวเสน วา ตุจฺฉภาวสมนุปสฺสนวเสน วา สุญฺโญติ ปสฺสา’’ติ อิทํ ธมฺมราชสฺส วจนํ วิธานภาวโต อาณตฺติ. สพฺพทา สติกิริยาย ตํสุญฺญตาทสฺสนํ สมฺปชฺชตีติ ‘‘สทา สโตติ อุปาโย’’ติ วุตฺตํ. อตฺตานุทิฏฺฐึ อูหจฺจาติ วีสติวตฺถุกํ [Pg.46] สกฺกายทสฺสนํ อุทฺธริตฺวา สมุจฺฉินฺทิตฺวา. เอวํ มจฺจุตโร สิยาติ. อิทํ ผลนฺติ ยํ เอวํ วุตฺเตน วิธินา มจฺจุตรณํ มจฺจุโน วิสยาติกฺกมนํ ตสฺส ยํ ปุพฺพภาคปฏิปทาปฏิปชฺชนํ, อิทํ เทสนาย ผลนฺติ อตฺโถ. ยถา ปน อสฺสาทาทโย สุตฺเต กตฺถจิ สรูปโต กตฺถจิ นิทฺธาเรตพฺพตาย กตฺถจิ วิสุํ วิสุํ กตฺถจิ เอกโต ทสฺสิตา, น เอวํ ผลาทโย. ผลาทโย ปน สพฺพตฺถ สุตฺเต คาถาสุ วา เอกโต ทสฺเสตพฺพาติ อิมสฺส นยสฺส ทสฺสนตฺถํ วิสุํ วิสุํ อุทาหริตฺวาปิ ปุน ‘‘สุญฺญโต โลก’’นฺติอาทินา เอกโต อุทาหรณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

于此，“莫伽罗阇，应观世间空”是命令，即：“莫伽罗阇(Mogharāja)，应观一切行世间，以其非随欲转之自相故，或以观见其为空故，而视之为空。”此为法王之语，因是指令故，为“命令”。恒常作意，彼空性之见得以成就，是故说“恒常具念是方便”。“拔除我随见”，即拔除、断尽二十事的萨迦耶见。“如是得度死”，此为“果”，其义为：依如是所说之法而超越死亡，即超越死魔的境界，而行于其前分道，此即教说之果。又，如味等在经中，有时以自相，有时以当抉择，有时各别，有时一并显示，果等则不如是。果等则于一切处，于经或偈中，皆当一并显示。为示此理趣，虽各别举例，复以“观世间空”等一并举例，当如是知。

๖. เอวํ อสฺสาทาทโย อุทาหรณวเสน สรูปโต ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตตฺถ ปุคฺคลวิภาเคน เทสนาวิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

6. 如是，以举例的方式、以自相显示味等之后，今为于彼（味等）中，依个人之分别而显示教说之分别，故说“于彼，世尊(bhagavā)”等。

ตตฺถ อุคฺฆฏิตํ ฆฏิตมตฺตํ อุทฺทิฏฺฐมตฺตํ ยสฺส นิทฺเทสปฏินิทฺเทสา น กตา, ตํ ชานาตีติ อุคฺฆฏิตญฺญู. อุทฺเทสมตฺเตน สปฺปเภทํ สวิตฺถารมตฺถํ ปฏิวิชฺฌตีติ อตฺโถ, อุคฺฆฏิตํ วา อุจฺจลิตํ อุฏฺฐปิตนฺติ อตฺโถ, ตํ ชานาตีติ อุคฺฆฏิตญฺญู. ธมฺโม หิ เทสิยมาโน เทสกโต เทสนาภาชนํ สงฺกมนฺโต วิย โหติ, ตเมส อุจฺจลิตเมว ชานาตีติ อตฺโถ, จลิตเมว วา อุคฺฆฏิตํ. สสฺสตาทิอาการสฺส หิ เวเนยฺยานํ อาสยสฺส พุทฺธาเวณิกา ธมฺมเทสนา ตงฺขณปติตา เอว จลนาย โหติ, ตโต ปรมฺปรานุวตฺติยา, ตตฺถายํ อุคฺฆฏิเต จลิตมตฺเตเยว อาสเย ธมฺมํ ชานาติ อวพุชฺฌตีติ อุคฺฆฏิตญฺญู, ตสฺส อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส นิสฺสรณํ เทสยติ, ตตฺตเกเนว ตสฺส อตฺถสิทฺธิโต. วิปญฺจิตํ วิตฺถาริตํ นิทฺทิฏฺฐํ ชานาตีติ วิปญฺจิตญฺญู, วิปญฺจิตํ วา มนฺทํ สณิกํ ธมฺมํ ชานาตีติ วิปญฺจิตญฺญู, ตสฺส วิปญฺจิตญฺญุสฺส อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ เทสยติ, นาติสงฺเขปวิตฺถาราย เทสนาย ตสฺส อตฺถสิทฺธิโต. เนตพฺโพ ธมฺมสฺส ปฏินิทฺทิเสน อตฺถํ ปาเปตพฺโพติ เนยฺโย, มุทินฺทฺริยตาย วา ปฏิโลมคฺคหณโต เนตพฺโพ อนุเนตพฺโพติ เนยฺโย, ตสฺส เนยฺยสฺส อสฺสาทํ อาทีนวํ นิสฺสรณญฺจ เทสยติ, อนวเสเสตฺวาว เทสเนน ตสฺส อตฺถสิทฺธิโต. ตตฺถายํ ปาฬิ –

于此，对仅被触及、仅被标示，而未作解释(niddesa)与再解释(paṭiniddesa)的法，他能了知，故为速通者(ugghaṭitaññū)。其义为：仅凭标示，即能通达其义理，连同其差别与详尽内容。或`ugghaṭita`义为“被摇动”、“被提起”，他能了知它，故为速通者。诚然，当法被开示时，它仿佛从说法者迁移至作为说法容器的听法者处，而此人仅在其被摇动时即能了知。或仅是（心念的）动摇即是`ugghaṭita`。诚然，对于具有常见等相状的可教化众生的心向，佛陀不共的说法，仅在那一刹那落下，即能使其动摇，此后则使其彻底断绝。于此，当心向仅被揭开、仅被动摇时，此人了知、觉悟法，故为速通者。对这样的速通者，[佛陀]开示出离，因为仅凭如此少量[的教导]，他的利益即能成就。能了知被详尽解释、被广泛阐述、被指示的[法]，故为广通者(vipañcitaññū)。或缓慢地、逐渐地了知法，故为广通者。对这样的广通者，[佛陀]开示过患与出离，因为通过不过于简略也不过于详尽的说法，他的利益即能成就。通过对法的再解释，其义理应被引导而达到，故为所引导者(neyyo)。或因根性迟钝、逆向取解，他应被引导、随顺引导，故为所引导者。对这样的所引导者，[佛陀]开示味、过患与出离，因为通过毫无遗留的开示，他的利益即能成就。于此，巴利圣典文如下：

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู? ยสฺส ปุคฺคลสฺส สห อุทาหฏเวลาย ธมฺมาภิสมโย โหติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล อุคฺฆฏิตญฺญู.

“何种人为速通者(ugghaṭitaññū)？若有某人，在[法]被开示的同时即有法现观。此人被称为速通者。”

‘‘กตโม [Pg.47] จ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู? ยสฺส ปุคฺคลสฺส สํขิตฺเตน ภาสิตสฺส วิตฺถาเรน อตฺเถ วิภชิยมาเน ธมฺมาภิสมโย โหติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล วิปญฺจิตญฺญู.

“何种人为广通者(vipañcitaññū)？若有某人，于简略所说之义被详细分别解说时，即有法现观。此人被称为广通者。”

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล เนยฺโย? ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุทฺเทสโต ปริปุจฺฉโต โยนิโสมนสิกโรโต กลฺยาณมิตฺเต เสวโต ภชโต ปยิรุปาสโต เอวํ อนุปุพฺเพน ธมฺมาภิสมโย โหติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เนยฺโย’’ติ (ปุ. ป. ๑๔๘-๑๕๐).

“何种人是所引导者(neyya)？若有个人，通过学习教理、询问义理、如理作意，以及亲近、交往、侍奉善友，如是次第地通达法。此人称为所引导者。”

ปทปรโม ปเนตฺถ เนตฺติยํ ปฏิเวธสฺส อภาชนนฺติ น คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ อสฺสาโท, อาทีนโว, นิสฺสรณํ, อสฺสาโท จ อาทีนโว จ, อสฺสาโท จ นิสฺสรณญฺจ, อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจ, อสฺสาโท จ อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจาติ เอเต สตฺต ปฏฺฐานนยา.

应知，于此《导论》(Netti)中，以语词为究竟者(padaparama)非通达之器，故不被采纳。于此，有七种根本方法(paṭṭhānanayā)：乐味、过患、出离、乐味与过患、乐味与出离、过患与出离，以及乐味、过患与出离。

เตสุ ตติยฉฏฺฐสตฺตมา เวเนยฺยตฺตยวินยเน สมตฺถตาย คหิตา, อิตเร จตฺตาโร น คหิตา. น หิ เกวเลน อสฺสาเทน อาทีนเวน ตทุภเยน วา กถิเตน เวเนยฺยวินยนํ สมฺภวติ, กิเลสานํ ปหานาวจนโต. ปญฺจโมปิ อาทีนวาวจนโต นิสฺสรณสฺส อนุปาโย เอว. น หิ วิมุตฺติรสา ภควโต เทสนา วิมุตฺตึ ตทุปายญฺจ อนามสนฺตี ปวตฺตติ. ตสฺมา เอเต จตฺตาโร นยา อนุทฺธฏา. สเจ ปน ปทปรมสฺส ปุคฺคลสฺส วเสน ปวตฺตํ สํกิเลสภาคิยํ วาสนาภาคิยํ ตทุภยภาเค ฐิตํ เทสนํ สุตฺเตกเทสํ คาถํ วา ตาทิสํ เอเตสํ นยานํ อุทาหรณภาเวน อุทฺธรติ, เอวํ สติ สตฺตนฺนมฺปิ นยานํ คหณํ ภเวยฺย. เวเนยฺยวินยนํ ปน เตสํ สนฺตาเน อริยมคฺคสฺส อุปฺปาทนํ. ตํ ยถาวุตฺเตหิ เอว นเยติ, นาวเสเสหีติ อิตเร อิธ น วุตฺตา. ยสฺมา ปน เปฏเก (เปฏโก. ๒๓) –

在这七种方法中，因能调伏三类所化众生，故采纳第三、第六、第七法，其余四法不予采纳。实则，仅凭宣说乐味、或过患、或此二者，不足以成就对所化众生的调伏，因其未言及烦恼的断除。第五法亦因未言及过患，故非出离的方便。世尊的教说具解脱味，必触及解脱及其方便而后行。是故此四法未被引述。然若为以语词为究竟的个人，而引述关乎烦恼分、习性分或住于此二分之教说，如经之一节或偈颂等，作为此等方法的范例，如是则七种方法皆可被采纳。然而，调伏所化众生，乃于其心相续中生起圣道。此事唯由前述之法方能成就，非由其余之法，故其他方法于此未说。又，如《藏论》(Peṭaka)中所说：

‘‘ตตฺถ กตโม อสฺสาโท จ อาทีนโว จ?

于此，何为乐味与过患？

ยานิ กโรติ ปุริโส, ตานิ อตฺตนิ ปสฺสติ;

กลฺยาณการี กลฺยาณํ, ปาปการี จ ปาปก’’นฺติ.

人所造作，于其自身而得见；行善之人见其善，作恶之人见其恶。

ตตฺถ ยํ กลฺยาณการี กลฺยาณํ ปจฺจนุโภติ, อยํ อสฺสาโท. ยํ ปาปการี ปาปํ ปจฺจนุโภติ, อยํ อาทีนโว.

于此，行善之人所体验之善果，此为乐味。作恶之人所体验之恶果，此为过患。

อฏฺฐิเม[Pg.48], ภิกฺขเว, โลกธมฺมา. กตเม อฏฺฐ? ลาโภติอาทิ (อ. นิ. ๘.๖). ตตฺถ ลาโภ ยโส สุขํ ปสํสา, อยํ อสฺสาโท. อลาโภ อยโส ทุกฺขํ นินฺทา, อยํ อาทีนโว.

比丘们，有此八种世间法。是哪八种？即利得等（《增支部》8.6）。其中，利得、名誉、快乐、称赞，此是乐味；无利得、无名誉、苦、毁訾，此是过患。

ตตฺถ กตโม อสฺสาโท จ นิสฺสรณญฺจ?

于此，什么是乐味与出离？

‘‘สุโข วิปาโก ปุญฺญานํ, อธิปฺปาโย จ อิชฺฌติ;

ขิปฺปญฺจ ปรมํ สนฺตึ, นิพฺพานมธิคจฺฉตี’’ติ. (เปฏโก. ๒๓);

“福有乐果报，意愿亦成就；速证最上寂，得达于涅槃。”（《藏论》23）

อยํ อสฺสาโท จ นิสฺสรณญฺจ.

此是乐味与出离。

ทฺวตฺตึสิมานิ, ภิกฺขเว, มหาปุริสสฺส มหาปุริสลกฺขณานิ, เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส ทฺเวว คติโย ภวนฺติ อนญฺญา…เป… วิวฏจฺฉโทติ สพฺพํ ลกฺขณสุตฺตํ, (ที. นิ. ๓.๑๙๙) อยํ อสฺสาโท จ นิสฺสรณญฺจ.

“比丘们，大士有此三十二大丈夫相，具足此等相的大士只有两种去处，别无其他……（略）……揭开覆盖者。”此即《相经》（《长部》3.199）全文。此是乐味与出离。

ตตฺถ กตโม อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจ?

于此，什么是过患与出离？

‘‘ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา, ภารหาโร จ ปุคฺคโล;

ภาราทานํ ทุขํ โลเก, ภารนิกฺเขปนํ สุขํ.

“五蕴实是重担，个人是担负者；于世间取担是苦，舍担是乐。”

‘‘นิกฺขิปิตฺวา ครุํ ภารํ, อญฺญํ ภารํ อนาทิย;

สมูลํ ตณฺหมพฺพุยฺห, นิจฺฉาโต ปรินิพฺพุโต’’ติ. (สํ. นิ. ๓.๒๒);

“舍弃沉重担，不取其他担；根除贪爱本，无欲得圆寂。”（《相应部》3.22）

อยํ อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจ.

此是过患与出离。

ตตฺถ กตโม อสฺสาโท จ อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจ?

于此，什么是乐味、过患与出离？

‘‘กามา หิ จิตฺรา มธุรา มโนรมา, วิรูปรูเปน มเถนฺติ จิตฺตํ;

ตสฺมา อหํ ปพฺพชิโตมฺหิ ราช, อปณฺณกํ สามญฺญเมว เสยฺโยติ. (ม. นิ. ๒.๓๐๗;

เถรคา. ๗๘๗-๗๘๘;

เปฏโก. ๒๓);

“诸欲实多彩、甘美、悦意，以种种形相扰乱心意；是故我出家，大王啊，唯有无误的沙门身份方为殊胜。”（《中部》2.307；《长老偈》787-788；《藏论》23）

อยํ อสฺสาโท จ อาทีนโว จ นิสฺสรณญฺจา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา เตปิ นยา อิธ นิทฺธาเรตฺวา เวทิตพฺพา. ผลาทีสุปิ อยํ นโย ลพฺภติ เอว. ยสฺมา เปฏเก (เปฏโก. ๒๒) ‘‘ตตฺถ กตมํ ผลญฺจ อุปาโย จ? สีเล ปติฏฺฐาย นโร สปญฺโญ’’ติ คาถา (สํ. นิ. ๑.๒๓), อิทํ ผลญฺจ อุปาโย จ.

如是说：“此即乐味、过患与出离。”是故，此等理趣亦应于此确定而知。于果等法中，此理趣亦可得。因为在《藏论》（Peṭaka 22）中说：“于此，什么是果与方便？”以及“有智慧的人，安住于戒”（《相应部》1.23）这首偈颂，此即是果与方便。

ตตฺถ [Pg.49] กตมํ ผลญฺจ อาณตฺติ จ?

于此，什么是果与教令？

‘‘สเจ ภายถ ทุกฺขสฺส, สเจ โว ทุกฺขมปฺปิยํ;

มากตฺถ ปาปกํ กมฺมํ, อาวิ วา ยทิ วา รโหติ. (อุทา. ๔๔);

“若汝怖畏苦，若苦于汝非可爱；无论公开或私下，切莫造作恶业。”（《自说经》44）

อิทํ ผลญฺจ อาณตฺติ จ.

此是果与教令。

ตตฺถ กตโม อุปาโย จ อาณตฺติ จ?

在此，什么是方便与教令？

‘‘กุมฺภูปมํ กายมิมํ วิทิตฺวา, นครูปมํ จิตฺตมิทํ ฐเปตฺวา;

โยเธถ มารํ ปญฺญาวุเธน, ชิตญฺจ รกฺเข อนิเวสโน สิยา’’ติ. (ธ. ป. ๔๐);

“了知此身如陶罐，建立此心如城郭；应以慧为武器与魔战斗，守护已胜，成为无执著者。”

อยํ อุปาโย จ อาณตฺติ จ. เอวํ ผลาทีนํ ทุกวเสนปิ อุทาหรณํ เวทิตพฺพํ. เอตฺถ จ โย นิสฺสรณเทสนาย วิเนตพฺโพ, โส อุคฺฆฏิตญฺญูติอาทินา ยถา เทสนาวิภาเคน ปุคฺคลวิภาคสิทฺธิ โหติ, เอวํ อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส ภควา นิสฺสรณํ เทเสตีติอาทินา ปุคฺคลวิภาเคน เทสนาวิภาโค สมฺภวตีติ โส ตถา ทสฺสิโต.

这是方便与教令。当知果等法亦可以二法的方式为例说明。在此，应以出离说（nissaraṇadesanā）调伏之人，即是速知者（ugghaṭitaññū）等。如同通过教说分类而成就个人分类，同样地，通过“世尊为速知者开示出离”等个人分类，教说分类亦得以成立，因此它被如是显示。

เอวํ เยสํ ปุคฺคลานํ วเสน เทสนาวิภาโค ทสฺสิโต, เต ปุคฺคเล ปฏิปทาวิภาเคน วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปฏิปทาภิญฺญากโต วิภาโค ปฏิปทากโต โหตีติ อาห – ‘‘จตสฺโส ปฏิปทา’’ติ. ตา ปเนตา จ สมถวิปสฺสนาปฏิปตฺติวเสน ทุวิธา โหนฺติ. กถํ? สมถปกฺเข ตาว ปฐมสมนฺนาหารโต ปฏฺฐาย ยาว ตสฺส ตสฺส ฌานสฺส อุปจารํ อุปฺปชฺชติ, ตาว ปวตฺตา สมถภาวนา ‘‘ปฏิปทา’’ติ วุจฺจติ. อุปจารโต ปน ปฏฺฐาย ยาว อปฺปนา ตาว ปวตฺตา ปญฺญา ‘‘อภิญฺญา’’ติ วุจฺจติ.

如此，依于某些个人（puggala）显示了教说分类，为了通过行道分类来分别显示那些个人，故说“四种行道”等。在此，由行道与智（abhiññā）所作的分类，即是由行道所作，因此说“四种行道”。而这些行道，又可依止（samatha）与观（vipassanā）的修行方式分为两种。云何？先说止的方面，从最初作意开始，直到生起各个禅那（jhāna）的近行定（upacāra）为止，这段期间所修的止禅称为“行道”；从近行定开始，直到生起安止定（appanā）为止，这段期间所产生的慧（paññā）称为“智（abhiññā）”。

สา ปนายํ ปฏิปทา เอกจฺจสฺส ทุกฺขา โหติ นีวรณาทิปจฺจนีกธมฺมสมุทาจารคหณตาย กิจฺฉา อสุขเสวนาติ อตฺโถ, เอกจฺจสฺส ตทภาเวน สุขา. อภิญฺญาปิ เอกจฺจสฺส ทนฺธา โหติ มนฺทา อสีฆปฺปวตฺติ, เอกจฺจสฺส ขิปฺปา อมนฺทา สีฆปฺปวตฺติ. ตสฺมา โย อาทิโต กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต ทุกฺเขน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน กิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ, ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา โหติ. โย ปน วิกฺขมฺภิตกิเลโส อปฺปนาปริวาสํ [Pg.50] วสนฺโต จิเรน องฺคปาตุภาวํ ปาปุณาติ, ตสฺส ทนฺธาภิญฺญา นาม โหติ. โย ขิปฺปํ องฺคปาตุภาวํ ปาปุณาติ, ตสฺส ขิปฺปาภิญฺญา นาม โหติ. โย กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต สุเขน อกิลมนฺโต วิกฺขมฺเภติ, ตสฺส สุขา ปฏิปทา นาม โหติ.

此行道(paṭipadā)，于某些人是苦的，此谓因执取盖(nīvaraṇa)等障碍法之生起而艰难、不乐于修习；于某些人，因无彼法故而是乐的。通智(abhiññā)于某些人是迟缓的，即缓慢、非速行；于某些人是快速的，即不缓慢、是速行。是故，若人从最初即以艰难、有行、努力、疲劳地镇伏诸烦恼(kilesa)，于彼即是苦行道。又，若人已镇伏诸烦恼，培育安止(appanā)时，经久才得禅支的显现，于彼名为迟缓通智(dandhābhiññā)。若人快速证得禅支的显现，于彼名为快速通智(khippābhiññā)。若人镇伏诸烦恼时，安乐地、不疲劳地镇伏，于彼名为乐行道。

วิปสฺสนาปกฺเข ปน โย รูปารูปมุเขน วิปสฺสนํ อภินิวิสนฺโต จตฺตาริ มหาภูตานิ ปริคฺคเหตฺวา อุปาทารูปํ ปริคฺคณฺหาติ อรูปํ ปริคฺคณฺหาติ, รูปารูปํ ปน ปริคฺคณฺหนฺโต ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, ตสฺส ทุกฺขา ปฏิปทา นาม โหติ. ปริคฺคหิตรูปารูปสฺส ปน วิปสฺสนาปริวาเส มคฺคปาตุภาวทนฺธตาย ทนฺธาภิญฺญา นาม โหติ. โยปิ รูปารูปํ ปริคฺคเหตฺวา นามรูปํ ววตฺถเปนฺโต ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต ววตฺถเปติ, ววตฺถปิเต จ นามรูเป วิปสฺสนาปริวาสํ วสนฺโต จิเรน มคฺคํ อุปฺปาเทตุํ สกฺโกติ. ตสฺสาปิ ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา นาม โหติ.

于观(vipassanā)品，若人以名色为门而专注修观，先把握四大种(mahābhūta)，再把握所造色(upādārūpa)及名法。然于把握名色时，以艰难、困苦、疲劳方能把握，于彼名为苦行道。又，于已把握名色者，因于观之培育中，道之显现迟缓，故名为迟缓通智(dandhābhiññā)。又若人把握名色后，以艰难、困苦、疲劳而辨别名色(nāmarūpa)，且于辨别名色后，培育观时，经久方能生起道(magga)，于彼亦名为苦行道与迟缓通智。

อปโร นามรูปมฺปิ ววตฺถเปตฺวา ปจฺจเย ปริคฺคณฺหนฺโต ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต ปริคฺคณฺหาติ, ปจฺจเย จ ปริคฺคเหตฺวา วิปสฺสนาปริวาสํ วสนฺโต จิเรน มคฺคํ อุปฺปาเทติ. เอวมฺปิ ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา นาม โหติ.

另一人于辨别名色(nāmarūpa)后，以艰难、困苦、疲劳而把握缘(paccaya)；于把握缘后，培育观时，经久方生起道。如是亦名为苦行道、迟缓通智(dandhābhiññā)。

อปโร ปจฺจเยปิ ปริคฺคเหตฺวา ลกฺขณานิ ปฏิวิชฺฌนฺโต ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต ปฏิวิชฺฌติ, ปฏิวิทฺธลกฺขโณ จ วิปสฺสนาปริวาสํ วสนฺโต จิเรน มคฺคํ อุปฺปาเทติ. เอวมฺปิ ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา นาม โหติ.

另一人把握诸缘后，辛苦、艰难、疲劳地通达诸相；已通达诸相后，修习观时，经久才生起道。如是，此名为苦行道、迟通。

อปโร ลกฺขณานิปิ ปฏิวิชฺฌิตฺวา วิปสฺสนาญาเณ ติกฺเข สูเร สุปฺปสนฺเน วหนฺเต อุปฺปนฺนํ วิปสฺสนานิกนฺตึ ปริยาทิยมาโน ทุกฺเขน กสิเรน กิลมนฺโต ปริยาทิยติ, นิกนฺติญฺจ ปริยาทิยิตฺวา วิปสฺสนาปริวาสํ วสนฺโต จิเรน มคฺคํ อุปฺปาเทติ. เอวมฺปิ ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา นาม โหติ. อิมินาวุปาเยน อิตราปิ ติสฺโส ปฏิปทา เวทิตพฺพา. วิปสฺสนาปกฺขิกา เอว ปเนตฺถ จตสฺโส ปฏิปทา ทฏฺฐพฺพา.

另一人通达诸相后，当观智锐利、勇猛、极清净地运行时，辛苦、艰难、疲劳地灭除已生起的观爱；灭除观爱后，修习观时，经久才生起道。如是，此亦名为苦行道、迟通。应以此方法了知其余三行道。当知此中四行道唯是观品。

จตฺตาโร ปุคฺคลาติ ยถาวุตฺตปฏิปทาวิภาเคน จตฺตาโร ปฏิปนฺนกปุคฺคลา. ตํ ปน ปฏิปทาวิภาคํ สทฺธึ เหตุปายผเลหิ ทสฺเสตุํ ‘‘ตณฺหาจริโต’’ติอาทิ วุตฺตํ.

“四种人”者，是依如前所述的行道差别而有的四种行者。为示彼行道差别，连同其因、方便、果，故说“贪行者”等。

ตตฺถ จริตนฺติ จริยา, วุตฺตีติ อตฺโถ. ตณฺหาย นิพฺพตฺติตํ จริตํ เอตสฺสาติ ตณฺหาจริโต, ตณฺหาย วา ปวตฺติโต จริโต ตณฺหาจริโต, [Pg.51] โลภชฺฌาสโยติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิจริโตติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. มนฺโทติ มนฺทิยํ วุจฺจติ อวิชฺชา, ตาย สมนฺนาคโต มนฺโท, โมหาธิโกติ อตฺโถ.

于彼，“行”（carita）者，是行（cariyā）、习性（vutti）之义。此人之行由爱（taṇhā）而生，故为“爱行者”（taṇhācarita）；或由爱所转起之行，故为“爱行者”，义即有贪之意向（lobhajjhāsayo）。“见行者”（diṭṭhicarita）一词亦复如是。“迟钝者”（manda）者，无明（avijjā）被称为迟钝性（mandiyaṃ），具足彼者为迟钝者，义即痴（moha）增盛者。

สตินฺทฺริเยนาติ สติยา อาธิปจฺจํ กุรุมานาย. สตินฺทฺริยเมว หิสฺส วิสทํ โหติ. ยสฺมา ตณฺหาจริตตาย ปุพฺพภาเค โกสชฺชาภิภเวน น วีริยํ พลวํ โหติ, โมหาธิกตาย น ปญฺญา พลวตี. ตทุภเยนาปิ น สมาธิ พลวา โหติ, ตสฺมา ‘‘สตินฺทฺริยเมว หิสฺส วิสทํ โหตี’’ติ วุตฺตํ. เตเนวาห – ‘‘สติปฏฺฐาเนหิ นิสฺสเยหี’’ติ. ตณฺหาจริตตาย จสฺส กิเลสวิกฺขมฺภนํ น สุกรนฺติ ทุกฺขา ปฏิปทา, อวิสทญาณตาย ทนฺธาภิญฺญาติ ปุพฺเพ วุตฺตนยํ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. นิยฺยาตีติ อริยมคฺเคน วฏฺฏทุกฺขโต นิคฺคจฺฉติ.

“以念根”者，谓以行使主导作用之念。于此人，唯念根明净。因为，因其贪行之故，于前分被懈怠所胜，故精进不强；因其痴增盛，故慧不强。亦因彼二者，故定不强。是故说：“于此人，唯念根明净。”彼亦因此而说：“以诸念处为依止。”又，因其贪行之故，不易镇伏烦恼，故为苦行道；因其智不明净，故为迟通达。此义当引前说之理而会通。“出离”者，谓以圣道出离轮回之苦。

อุทตฺโถติ อุทอตฺโถ, อุฬารปญฺโญติ อตฺโถ. ปญฺญาสหายปฏิลาเภน จสฺส สมาธิ ติกฺโข โหติ สมฺปยุตฺเตสุ อาธิปจฺจํ ปวตฺเตติ. เตเนวาห – ‘‘สมาธินฺทฺริเยนา’’ติ. วิสทญาณตฺตา ‘‘ขิปฺปาภิญฺญายา’’ติ วุตฺตํ. สมาธิปธานตฺตา ฌานานํ ฌาเนหิ นิสฺสเยหีติ อยํ วิเสโส. เสสํ ปุริมสทิสเมว. ทิฏฺฐิจริโต อนิยฺยานิกมคฺคมฺปิ นิยฺยานิกนฺติ มญฺญมาโน ตตฺถ อุสฺสาหพหุลตฺตา วีริยาธิโก โหติ. วีริยาธิกตาเยว จสฺส กิเลสวิกฺขมฺภนํ สุกรนฺติ สุขา ปฏิปทา, อวิสทญาณตาย ปน ทนฺธาภิญฺญาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ทิฏฺฐิจริโต มนฺโท’’ติอาทินา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

“慧胜者”(Udattha)，义为广大慧者。于此人，因得慧为助伴，故定根猛利，于相应法中行使主导作用。彼亦因此而说：“以定根”。因其智明净，故说“速通达”。诸禅那以定为主，故说“以诸禅那为依止”，此是差别。其余同前。见行者或将非出离道误认为出离道，于其中多所勤勉，故精进增盛。正因精进增盛，此人易于镇伏烦恼，故为乐行道；然因其智不明净，故为迟通达。此义由“见行者迟钝”等文所示。其余如前已说。

สจฺเจหีติ อริยสจฺเจหิ. อริยสจฺจานิ หิ โลกิยานิ ปุพฺพภาคญาณสฺส สมฺมสนฏฺฐานตาย โลกุตฺตรานิ อธิมุจฺจนตาย มคฺคญาณสฺส อภิสมยฏฺฐานตาย จ นิสฺสยานิ โหนฺตีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. เอตฺถ จ ทิฏฺฐิจริโต อุทตฺโถ อุคฺฆฏิตญฺญู. ตณฺหาจริโต มนฺโท เนยฺโย. อิตเร ทฺเวปิ วิปญฺจิตญฺญูติ เอวํ เยน เวเนยฺยตฺตเยน ปุพฺเพ เทสนาวิภาโค ทสฺสิโต, ตเทว เวเนยฺยตฺตยํ อิมินา ปฏิปทาวิภาเคน ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

“以诸谛”者，谓以诸圣谛。实因诸圣谛中，世间谛为前分智的思择处，出世间谛为道智的信解处与现观处，故为依止。其余如前已说。于此，慧胜之见行者是速闻解者(ugghaṭitaññū)，迟钝之贪行者是所引导者(neyya)，其余二者是广闻解者(vipañcitaññū)。应知，先前依彼三类所化有情所示之教法分别，今即以此行道分别开示此三类所化有情。

อิทานิ ตํ เวเนยฺยุปุคฺคลวิภาคํ อตฺถนยโยชนาย วิสยํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อุโภ ตณฺหาจริตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตณฺหาย สมาธิปฏิปกฺขตฺตา ตณฺหาจริโต วิสุชฺฌมาโน สมาธิมุเขน วิสุชฺฌตีติ อาห [Pg.52] – ‘‘สมถปุพฺพงฺคมายา’’ติ. ‘‘สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๗๐; ปฏิ. ม. ๒.๑, ๓) วจนโต ปน สมฺมาทิฏฺฐิสหิเตเนว สมฺมาสมาธินา นิยฺยานํ, น สมฺมาสมาธินา เอวาติ อาห – ‘‘สมถปุพฺพงฺคมาย วิปสฺสนายา’’ติ. ‘‘ราควิราคา เจโตวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลสมาธี’’ติ สงฺคเหสุ วุตฺตํ. อิธ ปน อนาคามิผลสมาธีติ วกฺขติ. โส หิ สมาธิสฺมึ ปริปูรการีติ. ตตฺถ รญฺชนฏฺเฐน ราโค. โส วิรชฺชติ เอตายาติ ราควิราคา, ตาย ราควิราคาย, ราคปฺปหายิกายาติ อตฺโถ.

如今，为了依义理之道，将那应受教化之人的分别作为对象而显示，故说“二者皆是贪行”等。因为贪是定的对立法，所以贪行者在清净时，是以定为门径而清净的，因此说“以奢摩他为前导”。然而，根据“止观双运而修”(《增支部》4.170;《无碍解道》2.1, 3)之语，出离是通过与正见俱行的正定而有，并非仅通过正定，因此说“以奢摩他为前导的观”。在诸注疏中说：“‘离贪之心解脱’是阿罗汉果定”。然而在此（《导论》）中则将说为阿那含果定，因为他于定是圆满者。于此，以染著为义，是为“贪”。“彼（贪）由此而离”，是故为“离贪”；“以彼离贪”，其义为“以断贪者”。

เจโตวิมุตฺติยาติ เจโตติ จิตฺตํ, ตทปเทเสน เจตฺถ สมาธิ วุจฺจติ ‘‘ยถา จิตฺตํ ปญฺญญฺจ ภาวย’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๓). ปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน ปฏิปกฺขโต วิมุจฺจตีติ วิมุตฺติ, เตน วา วิมุตฺโต, ตโต วิมุจฺจนนฺติ วา วิมุตฺติ, สมาธิเยว. ยถา หิ โลกิยกถายํ สญฺญา จิตฺตญฺจ เทสนาสีสํ. ยถาห – ‘‘นานตฺตกายา นานตฺตสญฺญิโน’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๓๒, ๓๔๑, ๓๕๗; อ. นิ. ๗.๔๔; ๙.๒๔) ‘‘กึ จิตฺโต ตฺวํ, ภิกฺขู’’ติ (ปารา. ๑๓๕) จ, เอวํ โลกุตฺตรกถายํ ปญฺญา สมาธิ จ. ยถาห – ‘‘ปญฺจญาณิโก สมฺมาสมาธี’’ติ (วิภ. ๘๐๔) จ ‘‘สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวตี’’ติ จ. เตสุ อิธ ราคสฺส อุชุวิปจฺจนีกโต สมถปุพฺพงฺคมตาวจนโต จ เจโตคฺคหเณน สมาธิ วุตฺโต. ตถา วิมุตฺติวจเนน. เตน วุตฺตํ ‘‘สมาธิเยวา’’ติ. เจโต จ ตํ วิมุตฺติ จาติ เจโตวิมุตฺติ. อถ วา วุตฺตปฺปการสฺเสว เจตโส ปฏิปกฺขโต วิมุตฺติ วิโมกฺโขติ เจโตวิมุตฺติ, เจตสิ วา ผลวิญฺญาเณ วุตฺตปฺปการาว วิมุตฺตีติ เจโตวิมุตฺติ, เจตโส วา ผลวิญฺญาณสฺส ปฏิปกฺขโต วิมุตฺติ วิโมกฺโข เอตสฺมินฺติ เจโตวิมุตฺติ, สมาธิเยว. ปญฺญาวิมุตฺติยาติ เอตฺถาปิ อยํ นโย ยถาสมฺภวํ โยเชตพฺโพ.

于心解脱(cetovimutti)：心(ceto)即是心(citta)，在此处，以心之名而称定。如（《相应部》）所说：“当修习心与慧。”以寂止故，从对立法解脱，是为解脱(vimutti)；或由彼而解脱，或从彼而解脱，是为解脱，此唯是定(samādhi)。犹如在世间教说中，想(saññā)与心(citta)是教说之首。如（《长部》等）所说：“种种身，种种想”，以及：“比丘，汝心如何？”同样，在出世间教说中，慧(paññā)与定是教说之首。如（《分别论》）所说：“五智所成正定”，以及：“当双运修习止与观(samathavipassanā)。”于此二者中，此处因（定）是贪的直接对立法，且说以止为前导，故以“心”一词说定。同样，以“解脱”一词亦说为定。是故说：“唯是定。”心即是彼解脱，是为心解脱。又或者，如前所述，心从对立法解脱、出离，是为心解脱；或于心，即果识(phalaviññāṇa)中，有如前所述的解脱，是为心解脱；或于此（定）中，有心（即果识）从对立法解脱、出离，是为心解脱，此唯是定。于慧解脱(paññāvimutti)此处，亦应随其可能应用此理趣。

ทิฏฺฐิยา สวิสเย ปญฺญาสทิสี ปวตฺตีติ ทิฏฺฐิจริโต วิสุชฺฌมาโน ปญฺญามุเขน วิสุชฺฌตีติ อาห – ‘‘อุโภ ทิฏฺฐิจริตา วิปสฺสนา’’ติอาทิ. อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺตีติ อรหตฺตผลปญฺญา. สมถคฺคหเณน ตปฺปฏิปกฺขโต ตณฺหํ วิปสฺสนาคฺคหเณน อวิชฺชญฺจ นิทฺธาเรตฺวา ปฐมนยสฺส ภูมึ สกฺกา สุเขน ทสฺเสตุนฺติ อาห – ‘‘เย สมถ…เป… หาตพฺพา’’ติ.

见(diṭṭhi)于其所缘中，作用与慧相似，因此，见行者清净时，以慧为首而清净，故说：“二见行者皆由观(vipassanā)……”等。无明离贪所成之慧解脱(paññāvimutti)，即是阿罗汉果慧。以取止而确定其对立法——贪爱，以取观而确定无明之后，便能轻易开示第一理趣之境地，故说：“凡以止……等……应断。”

ตตฺถ [Pg.53] สมถปุพฺพงฺคมา ปฏิปทาติ ปุริมา ทฺเว ปฏิปทา, อิตรา วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมาติ ทฏฺฐพฺพา. หาตพฺพาติ คเมตพฺพา, เนตพฺพาติ อตฺโถ. วิปสฺสนาย อนิจฺจทุกฺขอนตฺตสญฺญาภาวโต ทุกฺขสญฺญาปริวารตฺตา จ อสุภสญฺญาย อิมา จตสฺโส สญฺญา ทสฺสิตา โหนฺติ. ตปฺปฏิปกฺเขน จ จตฺตาโร วิปลฺลาสาติ สกลสฺส สีหวิกฺกีฬิตนยสฺส ภูมึ สุเขน สกฺกา ทสฺเสตุนฺติ อาห – ‘‘เย วิปสฺสนา…เป… หาตพฺพา’’ติ.

于彼等中，当知以奢摩他为前导之行道是前二种行道，其余二者则为以观（vipassanā）为前导之行道。“hātabbā”之义为“应令到达”、“应令了知”。由于观是无常想、苦想、无我想的状态，且由于不净想是苦想的眷属，故此四想被开示。又因其对立面，四种颠倒亦被开示。因此，能够轻易地开示狮子奋迅法之全部基础，故说：“ye vipassanā…pe… hātabbā”。

๗. เอวํ ปฏิปทาวิภาเคน เวเนยฺยปุคฺคลวิภาคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ ญาณวิภาเคน ทสฺเสนฺโต ยสฺมา ภควโต เทสนา ยาวเทว เวเนยฺยวินยนตฺถา, วินยนญฺจ เนสํ สุตมยาทีนํ ติสฺสนฺนํ ปญฺญานํ อนุกฺกเมน นิพฺพตฺตนํ, ยถา ภควโต เทสนาย ปวตฺติภาววิภาวนญฺจ หารนยพฺยาปาโร, ตสฺมา อิมสฺส หารสฺส สมุฏฺฐิตปฺปการํ ตาว ปุจฺฉิตฺวา เยน ปุคฺคลวิภาคทสฺสเนน เทสนาภาชนํ วิภชิตฺวา ตตฺถ เทสนายํ เทสนาหารํ นิโยเชตุกาโม ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สฺวายํ หาโร กตฺถ สมฺภวตี’’ติอาทิมาห.

7. 如此，以行道之分别开示了所化个人之分别后，如今，导师（ācariyo）欲以智之分别而开示之。因为世尊（bhagavā）的教导（desanā）仅为调伏所化众生，而调伏即是令彼等次第生起闻所成等三慧；并且，阐明世尊教法的施行状态亦是诸摄行（hāranaya）的作用。是故，为开示彼个人之分别，导师先提问此摄法（hāra）生起之方式，再藉由开示个人之分别来划分教法之器，并欲于彼器中之教法应用教法摄（desanāhāra），故说：“此摄法于何处生起？”等。

ตตฺถ ยสฺสาติ โย โส อฏฺฐหิ อกฺขเณหิ วิมุตฺโต โสตาวธานปริโยสานาหิ จ สมฺปตฺตีติ สมนฺนาคโต ยสฺส. สตฺถาติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ อนุสาสนโต สตฺถา. ธมฺมนฺติ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโม, ตํ ธมฺมํ. เทสยตีติ สงฺเขปวิตฺถารนเยหิ ภาสติ กเถติ. อญฺญตโรติ ภควโต สาวเกสุ อญฺญตโร. ครุฏฺฐานีโยติ สีลสุตาทิคุณวิเสสโยเคน ครุกรณีโย. สพฺรหฺมจารีติ พฺรหฺมํ วุจฺจติ เสฏฺฐฏฺเฐน สกลํ สตฺถุสาสนํ. สมํ สห วา พฺรหฺมํ จรติ ปฏิปชฺชตีติ สพฺรหฺมจารี. สทฺธํ ปฏิลภตีติ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา โย เอวรูปสฺส ธมฺมสฺส เทเสตา’’ติ ตถาคเต, ‘‘สฺวากฺขาโต วตายํ ธมฺโม โย เอวํ เอกนฺตปริปุณฺโณ เอกนฺตปริสุทฺโธ’’ติอาทินา ธมฺเม จ สทฺธํ ลภติ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ.

于此，“于某人”（yassa）者，谓某人从八无暇解脱，且具足闻法究竟等成就。“导师”（Satthā）者，因能依现法、后法及究竟胜义之利而如理教导，故名导师。“法”（dhamma）者，能执持如教奉行者，使其不堕恶趣，故名为法；即指此法。“说法”（desayati）指以简要或详细的方式讲述。“某位”（aññataro）指世尊的声闻弟子中的某一位。“应受敬重者”（garuṭṭhānīyo）指因具足戒、闻等殊胜功德而值得敬重的人。“同梵行者”（sabrahmacārī）者，“梵”（brahma）因其最胜之义，故称导师之全部教法；平等地或共同地行于梵，故为同梵行者。“获得净信”（saddhaṃ paṭilabhati）者，谓思惟：“宣说如是之法的彼世尊，实为正等觉者！”而于如来，及思惟：“此法实乃善说，如是全然圆满、全然清净！”等而于法，获得或生起信心之义。

ตตฺถาติ ตสฺมึ ยถาสุเต ยถาปริยตฺเต ธมฺเม. วีมํสาติ ปาฬิยา ปาฬิอตฺถสฺส จ วีมํสนปญฺญา. เสสํ ตสฺสา เอว เววจนํ. สา หิ ยถาวุตฺตวีมํสเน สงฺโกจํ อนาปชฺชิตฺวา อุสฺสหนวเสน อุสฺสาหนา, ตุลนวเสน ตุลนา, อุปปริกฺขณวเสน อุปปริกฺขาติ จ วุตฺตา. อถ วา [Pg.54] วีมํสตีติ วีมํสา, สา ปทปทตฺถวิจารณา ปญฺญา. อุสฺสาหนาติ วีริเยน อุปตฺถมฺภิตา ธมฺมสฺส ธารณปริจยสาธิกา ปญฺญา. ตุลนาติ ปเทน ปทนฺตรํ, เทสนาย วา เทสนนฺตรํ ตุลยิตฺวา สํสนฺทิตฺวา คหณปญฺญา. อุปปริกฺขาติ มหาปเทเส โอตาเรตฺวา ปาฬิยา ปาฬิอตฺถสฺส จ อุปปริกฺขณปญฺญา. อตฺตหิตํ ปรหิตญฺจ อากงฺขนฺเตหิ สุยฺยตีติ สุตํ, กาลวจนิจฺฉาย อภาวโต, ยถา ทุทฺธนฺติ. กึ ปน ตนฺติ? อธิการโต สามตฺถิยโต วา ปริยตฺติธมฺโมติ วิญฺญายติ. อถ วา สวนํ สุตํ, โสตทฺวารานุสาเรน ปริยตฺติธมฺมสฺส อุปธารณนฺติ อตฺโถ. สุเตน เหตุนา นิพฺพตฺตา สุตมยี. ปกาเรน ชานาตีติ ปญฺญา. ยา วีมํสา, อยํ สุตมยี ปญฺญาติ ปจฺเจกมฺปิ โยเชตพฺพํ. ตถาติ ยถา สุตมยี ปญฺญา วีมํสาทิปริยายวตี วีมํสาทิวิภาควตี จ, ตถา จินฺตามยี จาติ อตฺโถ. ยถา วา สุตมยี โอรมตฺติกา อนวฏฺฐิตา จ, เอวํ จินฺตามยี จาติ ทสฺเสติ.

于此（Tattha），指于如所听闻、如所学过的法中。“审察”（Vīmaṃsā），是考察巴利及其义理的智慧。其余诸词是它的同义词。因为此慧于如前所述的审察中不退缩，以努力故，称为“励行”（ussāhanā）；以衡量故，称为“衡量”（tulanā）；以遍察故，称为“遍察”（upaparikkhā）。又或者，审察，故为“审察”（vīmaṃsā），此乃思择词与词义的智慧。“励行”（ussāhanā），是由精进所支持，能成就法的受持与熟习的智慧。“衡量”（tulanā），是以一词与另一词，或以一教说与另一教说，加以衡量、比较而领会的智慧。“遍察”（upaparikkhā），是依四大教法（mahāpadese）来遍察巴利及其义理的智慧。为自利利他者所听闻，故称“闻”（sutaṃ）；因无意指特定过去时态，如同‘duddhaṃ’（牛奶）一词的用法。那么，它是什么呢？依主旨或依功能，当知其为教法（pariyattidhamma）。又或者，“闻”（sutaṃ）即是听闻（savanaṃ），其义为：随顺耳门而受持教法。以“闻”为因所生起，即是“闻所成”（sutamayī）。以种种方式了知，故为“慧”（paññā）。凡是审察，此即是闻所成慧，亦应逐一配对。“如是”（Tathā）的含义是：如同闻所成慧具有审察等同义词与审察等分别，思所成慧亦复如是。又或者，此句显示：如同闻所成慧是低劣且不稳固的，思所成慧亦复如是。

สุเตน นิสฺสเยนาติ สุเตน ปริยตฺติธมฺเมน ปริยตฺติธมฺมสฺสวเนน วา อุปนิสฺสเยน อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ, ยถาวุตฺตํ สุตํ อุปนิสฺสายาติ อตฺโถ. วีมํสาติอาทีสุ ‘‘อิทํ สีลํ, อยํ สมาธิ, อิเม รูปารูปธมฺมา, อิเม ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สภาววีมํสนภูตา ปญฺญา วีมํสา. เตสํเยว ธมฺมานํ วจนตฺถํ มุญฺจิตฺวา สภาวสรสลกฺขณสฺส ตุลยิตฺวา วิย คหณปญฺญา ตุลนา. เตสํเยว ธมฺมานํ สลกฺขณํ อวิชหิตฺวา อนิจฺจตาทิรุปฺปนสปฺปจฺจยาทิอากาเร จ ตกฺเกตฺวา วิตกฺเกตฺวา จ อุปปริกฺขณปญฺญา อุปปริกฺขา, ตถา อุปปริกฺขิเต ธมฺเม สวิคฺคเห วิย อุปฏฺฐหนฺเต เอวเมเตหิ นิชฺฌานกฺขเม กตฺวา จิตฺเตน อนุ อนุ เปกฺขณา มนสานุเปกฺขณา. เอตฺถ จ ยถา สุตมยี ปญฺญา ยถาสุตสฺส ธมฺมสฺส ธารณปริจยวเสน ปวตฺตนโต อุสฺสาหชาตา ‘‘อุสฺสาหนา’’ติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, น เอวํ จินฺตามยีติ อิธ ‘‘อุสฺสาหนา’’ติ ปทํ น วุตฺตํ. จินฺตนํ จินฺตา, นิชฺฌานนฺติ อตฺโถ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

“以所闻为依止”(Sutena nissayena)是说，以所听闻的教法，或以听闻教法为强力缘；在“如此状态之相”(itthambhūtalakkhaṇa)的意义上，这是工具格(karaṇavacana)。其义为：如前所说，依止于所闻。在“审察”(vīmaṃsā)等词中，“这是戒，这是定，这些是色法与无色法，这些是五蕴”，如此对彼彼诸法的自性进行审察的智慧，即是“审察”(vīmaṃsā)。舍弃这些法的言语之义，仿佛通过衡量其自性、本质与特征而把握的智慧，即是“衡量”(tulanā)。不舍弃这些法自身的特性，对无常等、被恼坏、有缘等行相进行思量与审察的智慧，即是“考察”(upaparikkhā)。对于如此考察后仿佛有形有体地显现的诸法，作意“此等诸法是如此”而使之适于审观，然后以心再再随观，即是“意随观”(manasānupekkhaṇā)。于此，正如闻所成慧乃是通过受持、熟习所听闻之法而转起，由精勤而生，故堪称“精勤”(ussāhanā)；而思所成慧则非如此，是故此处未说“精勤”一词。“思量”(Cintanaṃ)即是“思”(cintā)，其义为“审观”(nijjhāna)。其余如前所说。

อิมาหิ ทฺวีหิ ปญฺญาหีติ ยถาวุตฺตาหิ ทฺวีหิ ปญฺญาหิ การณภูตาหิ. สุตจินฺตามยญาเณสุ หิ ปติฏฺฐิโต วิปสฺสนํ อารภตีติ. ‘‘อิมาสุ ทฺวีสุ ปญฺญาสู’’ติปิ ปฐนฺติ. ‘‘เตหิ ชาตาสุ อุปฺปนฺนาสู’’ติ วา วจนเสโส [Pg.55] โยเชตพฺโพ. มนสิการสมฺปยุตฺตสฺสาติ รูปารูปปริคฺคหาทิมนสิกาเร ยุตฺตปฺปยุตฺตสฺส. ยํ ญาณํ อุปฺปชฺชตีติ วุตฺตนเยน มนสิการปฺปโยเคน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิกงฺขาวิตรณวิสุทฺธิมคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธิปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธีนํ สมฺป อาทเนน วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกนฺตสฺส ยํ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิสงฺขาตํ อริยมคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติ, อยํ ภาวนามยี ปญฺญาติ สมฺพนฺโธ. ตํ ปน ทสฺสนํ ภาวนาติ ทุวิธนฺติ อาห – ‘‘ทสฺสนภูมิยํ วา ภาวนาภูมิยํ วา’’ติ. ยทิ ทสฺสนนฺติ วุจฺจติ, กถํ ตตฺถ ปญฺญา ภาวนามยีติ? ภาวนามยเมว หิ ตํ ญาณํ, ปฐมํ นิพฺพานทสฺสนโต ปน ‘‘ทสฺสน’’นฺติ วุตฺตนฺติ สผโล ปฐมมคฺโค ทสฺสนภูมิ. เสสา เสกฺขาเสกฺขธมฺมา ภาวนาภูมิ.

“由这两种智慧”，是指如前所述，作为原因的两种智慧。因为立足于闻所成智和思所成智者，才能开始修习观(vipassanā)。也有读作“在这两种智慧中”的。（采用此读法者）应连接上“已生起”或“已出现”等剩余文句。“与作意相应者”，是指致力于把握色法、无色法等作意的人。至于“所生起的智”，是指：如前所述，通过作意，成就见清净、度疑清净、道非道智见清净、行道智见清净，对于努力修习观的人，所生起的名为智见清净的圣道智，此即修所成慧——应作如是关联。那智又分为见与修两种，因此说：“或在见地，或在修地”。若说为“见”，那么此处的智慧如何是修所成呢？（答：）那智确实是修所成，但因初次见到涅槃，故称为“见”。因此，有果的初道是见地，其余的有学、无学法是修地。

๘. อิทานิ อิมา ติสฺโส ปญฺญา ปริยายนฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘ปรโตโฆสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปรโตติ น อตฺตโต, อญฺญโต สตฺถุโต สาวกโต วาติ อตฺโถ. โฆสาติ เตสํ เทสนาโฆสโต, เทสนาปจฺจยาติ อตฺโถ. อถ วา ปรโต โฆโส เอติสฺสาติ ปรโตโฆสา, ยา ปญฺญา, สา สุตมยีติ โยเชตพฺพํ. ปจฺจตฺตสมุฏฺฐิตาติ ปจฺจตฺตํ ตสฺส ตสฺส อตฺตนิ สมฺภูตา. โยนิโสมนสิการาติ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สภาวปริคฺคณฺหนาทินา ยถาวุตฺเตน อุปาเยน ปวตฺตมนสิการา. ปรโต จ โฆเสนาติ ปรโตโฆเสน เหตุภูเตน. เสสํ วุตฺตนยเมว.

8. 现在，为以别的方式开示此三慧，故说“从他声”(paratoghosā)等。于此，“从他”之义为：非从自身，而是从其他导师或弟子发生。“声”之义为：由他们的说法之声，即以说法为缘（而生起智慧）。或者，此慧有“从他”而来的“声”，故名“从他声”(paratoghosā)；此即闻所成慧，应作如是关联。“自身生起”是指于各个自身中生起。“如理作意”是指通过把握诸法的自性等如前所述的方法而生起的作意。“亦从他声”是指以从他之声为因。其余如前已说。

อิทานิ ยทตฺถํ อิมา ปญฺญา อุทฺธฏา, ตเมว เวเนยฺยปุคฺคลวิภาคํ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิมา ทฺเวติ คณนวเสน วตฺวา ปุน ตา สุตมยี จินฺตามยี จาติ สรูปโต ทสฺเสติ. อยํ อุคฺฆฏิตญฺญูติ อยํ สุตมยจินฺตามยญาเณหิ อาสยปโยคปโพธสฺส นิปฺผาทิตตฺตา อุทฺเทสมตฺเตเนว ชานนโต ‘‘อุคฺฆฏิตญฺญู’’ติ วุจฺจติ. อยํ วิปญฺจิตญฺญูติ จินฺตามยญาเณน อาสยสฺส อปริกฺขตตฺตา อุทฺเทสนิทฺเทเสหิ ชานนโต วิปญฺจิตญฺญู. อยํ เนยฺโยติ สุตมยญาณสฺสาปิ อภาวโต นิรวเสสํ วิตฺถารเทสนาย เนตพฺพโต เนยฺโย.

现在，为了分别所化导之人这一目的而提出了这些慧，为了联系并显示对那所化导之人的分别，而说了“yassā”等语。于此，先依数量说“此二者”，再依自相显示其为“闻所成与思所成”。此“略说即知者”(ugghaṭitaññū)，是说此人通过闻所成智与思所成智，其意乐与加行之觉醒已然成就，故仅凭纲要即能了知，因此称为“略说即知者”。此“广说乃知者”(vipañcitaññū)，是说此人因思所成智尚未审察其意乐，故需通过纲要与解释才能了知，是为“广说乃知者”。此“所引导者”(neyyo)，是说此人因连闻所成智亦不具备，故须通过无有遗余的详尽教说来引导，是为“所引导者”。

๙. เอวํ เทสนาปฏิปทาญาณวิภาเคหิ เทสนาภาชนํ เวเนยฺยตฺตยํ วิภชิตฺวา อิทานิ ตตฺถ ปวตฺติตาย ภควโต ธมฺมเทสนาย เทสนาหารํ นิทฺธาเรตฺวา โยเชตุํ ‘‘สายํ ธมฺมเทสนา’’ติอาทิ อารทฺธํ.

9. 如此，通过教说的分别、行道的分别与智慧的分别，分别了作为教说之容器的三种所化导者之后，现在，为了在对他们而进行的世尊的法教中，确定并结合其教说之摄取，而开始了“sāyaṃ dhammadesanā”等文句。

ตตฺถ [Pg.56] สายนฺติ สา อยํ. ยา ปุพฺเพ ‘‘ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติอาทินา (เนตฺติ. ๕) ปฏินิทฺเทสวารสฺส อาทิโต เทสนาหารสฺส วิสยภาเวน นิกฺขิตฺตา ปาฬิ, ตเมเวตฺถ เทสนาหารํ นิโยเชตุํ ‘‘สายํ ธมฺมเทสนา’’ติ ปจฺจามสติ. กึ เทสยตีติ กเถตุกมฺยตาวเสน เทสนาย ปิณฺฑตฺถํ ปุจฺฉิตฺวา ตํ คณนาย ปริจฺฉินฺทิตฺวา สามญฺญโต ทสฺเสติ ‘‘จตฺตาริ สจฺจานี’’ติ. สจฺจวินิมุตฺตา หิ ภควโต เทสนา นตฺถีติ. ตสฺสา จ จตฺตาริ สจฺจานิ ปิณฺฑตฺโถ. ปวตฺติปวตฺตกนิวตฺติตทุปายวิมุตฺตสฺส เนยฺยสฺส อภาวโต จตฺตาริ อวิปรีตภาเวน สจฺจานีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตานิ ‘‘ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺค’’นฺติ สรูปโต ทสฺเสติ.

于此，“sāyaṃ”是“sā ayaṃ”（那，此）。先前以“诸比丘，我将为你们说法”等句，在对应解释品的开头，作为教说之摄取的对象而安立的圣典，为了在此处将那圣典结合于教说之摄取，而以“sāyaṃ dhammadesanā”（此即是法教）来回顾。“宣说何法？”——此句是依于欲说之心，询问教说的总体义，再通过数量来限定它，并概括地显示为“四谛”。因为世尊的教说，实无有脱离谛者。对于该教说，四谛即是其总体义。因为没有脱离“流转、流转之因、还灭、还灭之道”的所应知法，故有四（谛）；又因其无有颠倒，故当知为“谛”。再依自相显示彼等为“苦、集、灭、道”。

ตตฺถ อเนกุปทฺทวาธิฏฺฐานภาเวน กุจฺฉิตตฺตา พาลชนปริกปฺปิตธุวสุภสุขตฺตภาววิรเหน ตุจฺฉตฺตา จ ทุกฺขํ. อวเสสปจฺจยสมวาเย ทุกฺขสฺส อุปฺปตฺติการณตฺตา สมุทโย. สพฺพคติสุญฺญตฺตา นตฺถิ เอตฺถ สํสารจารกสงฺขาโต ทุกฺขโรโธ, เอตสฺมึ วา อธิคเต สํสารจารกสงฺขาตสฺส ทุกฺขโรธสฺส อภาโวติปิ นิโรโธ, อนุปฺปาทนิโรธปจฺจยตฺตา วา. มาเรนฺโต คจฺฉติ, นิพฺพานตฺถิเกหิ มคฺคิยตีติ วา มคฺโค. ตตฺถ สมุทเยน อสฺสาโท, ทุกฺเขน อาทีนโว, มคฺคนิโรเธหิ นิสฺสรณํ. เอวํ ยสฺมึ สุตฺเต จตฺตาริ สจฺจานิ สรูปโต อาคตานิ, ตตฺถ ยถารุตวเสน. ยตฺถ ปน สุตฺเต จตฺตาริ สจฺจานิ สรูปโต น อาคตานิ, ตตฺถ อตฺถโต จตฺตาริ สจฺจานิ อุทฺธริตฺวา เตสํ วเสน อสฺสาทาทโย นิทฺธาเรตพฺพา. ยตฺถ จ อสฺสาทาทโย สรูปโต อาคตา, ตตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ยตฺถ ปน น อาคตา, ตตฺถ อตฺถโต อุทฺธริตฺวา เตสํ วเสน จตฺตาริ สจฺจานิ นิทฺธาเรตพฺพานิ. อิธ ปน อสฺสาทาทโย อุทาหรณวเสน สรูปโต ทสฺสิตาติ เตหิ สจฺจานิ นิทฺธาเรตุํ ‘‘อาทีนโว จา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

于此（四谛）中，因其为诸多灾患的立足处、是可厌恶的，且因远离凡夫所构想的常、净、乐、我之相而为空虚，故称为“苦”。当其余诸缘和合时，因其为苦生起之因，故称为“集”。因远离一切趣，于此（涅槃）中，没有被称为“轮回流转”的苦之生起；或因了悟此（涅槃）时，被称为“轮回流转”的苦之生起即不存在，故称为“灭”；或因其为不再生起之灭的助缘，故称为“灭”。因其杀灭（烦恼）而行进，或因其被希求涅槃者所寻觅，故称为“道”。于此（四谛）中，集是味，苦是患，道与灭是离。如是，于某经中，若四谛以其自相出现，则当依经文所述（来确定味等）。然于某经中，若四谛未以其自相出现，则于彼经中，当依义理提取四谛，并依此确定味等。而于某经中，若味等已以其自相出现，则实无可言。然于某经中，若（味等）未出现，则当依义理提取它们，并依此确定四谛。然于此处，味等已通过示例以其自相被揭示，是故，为依此确定诸谛，而说“患……”等。

ตตฺถ ‘‘สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๘๗; ม. นิ. ๑.๑๒๐; ๓.๓๗๓; วิภ. ๒๐๒) วจนโต ตณฺหาวชฺชา เตภูมกธมฺมา ทุกฺขสจฺจํ, เต จ อนิจฺจาทิสภาวตฺตา อาทีนโว, ผลญฺจ เทสนาย สาเธตพฺพํ. ตตฺถ ยํ โลกิยํ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ผลญฺจ ทุกฺข’’นฺติ. อสฺสาโทติ ตณฺหาวิปลฺลาสานมฺปิ อิจฺฉิตตฺตา เต สนฺธาย ‘‘อสฺสาโท สมุทโย’’ติ วุตฺตํ. สห วิปสฺสนาย อริยมคฺโค เทสนา จ [Pg.57] เทสนาผลาธิคมสฺส อุปาโยติ กตฺวา ‘‘อุปาโย อาณตฺติ จ มคฺโค’’ติ วุตฺตํ. นิสฺสรณปเท จาปิ อริยมคฺโค นิทฺธาเรตพฺโพ, น จายํ สจฺจวิภาโค อากุโลติ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา หิ สจฺจวิภงฺเค (วิภ. ๒๐๘) ‘‘ตณฺหา อวสิฏฺฐา กิเลสา อวสิฏฺฐา อกุสลา ธมฺมา สาสวานิ กุสลมูลานิ สาสวา จ กุสลา ธมฺมา สมุทยสจฺจภาเวน วิภตฺตา’’ติ ตสฺมึ ตสฺมึ นเย ตํตํอวสิฏฺฐา เตภูมกธมฺมา ทุกฺขสจฺจภาเวน วิภตฺตา, เอวมิธาปิ ทฏฺฐพฺพนฺติ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานีติ นิคมนํ. อิทํ ธมฺมจกฺกนฺติ ยายํ ภควโต จตุสจฺจวเสน สามุกฺกํสิกา ธมฺมเทสนา, อิทํ ธมฺมจกฺกํ.

其中，依“简言之，五取蕴是苦”（长部2.387；中部1.120, 3.373；《分别论》202）之语，当知除渴爱外的三界诸法是苦谛，此等诸法因有无常等自性故是过患，而果也是教说所应成就的。其中，针对那世间的果，而说“果也是苦”。于“味”一词，因渴爱与颠倒亦为所欲，故针对彼等而说“味是集”。与观(vipassanā)相应的圣道及教说，是证得教说之果的方便，故说“方便与教令是道”。在“出离”一词中也应确定为圣道，且应知此谛之分别并非杂乱。诚如在《谛分别》（《分别论》208）中：“渴爱、其余诸烦恼、其余诸不善法、诸有漏善根及诸有漏善法，被分别为集谛。”如是在彼彼方法中，其余的三界诸法被分别为苦谛，于此亦应如是知。“此为四谛”是结论。所谓“此为法轮”，即是世尊(bhagavā)依四谛所亲自阐扬的法说，此即法轮。

อิทานิ ตสฺสา ธมฺมเทสนาย ธมฺมจกฺกภาวํ สจฺจวิภงฺคสุตฺตวเสน (ม. นิ. ๓.๓๗๑ อาทโย) ทสฺเสตุํ ‘‘ยถาห ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อิทํ ทุกฺขนฺติ อิทํ ชาติอาทิวิภาคํ สงฺเขปโต ปญฺจุปาทานกฺขนฺธสงฺคหํ ตณฺหาวชฺชํ เตภูมกธมฺมชาตํ ทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาเวน ทุกฺขทุกฺขาทิภาเวน จ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ อตฺโถ. เมติ ภควา อตฺตานํ นิทฺทิสติ. พาราณสิยนฺติ พาราณสีนามกสฺส นครสฺส อวิทูเร. ปจฺเจกพุทฺธอิสีนํ อากาสโต โอตรณฏฺฐานตาย อิสิปตนํ. มิคานํ ตตฺถ อภยสฺส ทินฺนตฺตา มิคทายนฺติ จ ลทฺธนาเม อสฺสเม. อุตฺตรติ อติกฺกมติ, อภิภวตีติ วา อุตฺตรํ, นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตรนฺติ อนุตฺตรํ. อนติสยํ อปฺปฏิภาคํ วา. กิญฺจาปิ ภควโต ธมฺมเทสนา อเนกาสุ เทวมนุสฺสปริสาสุ อเนกสตกฺขตฺตุํ เตสํ อริยสจฺจปฺปฏิเวธสมฺปาทนวเสน ปวตฺติตา, ตถาปิ สพฺพปฐมํ อญฺญาสิโกณฺฑญฺญปฺปมุขาย อฏฺฐารสปริมาณาย พฺรหฺมโกฏิยา จตุสจฺจปฺปฏิเวธวิภาวนียา ธมฺมเทสนา, ตสฺสา สาติสยา ธมฺมจกฺกสมญฺญาติ ‘‘ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติต’’นฺติ วุตฺตํ.

如今，为依《谛分别经》（Saccavibhaṅgasutta）等开示彼说法即是法轮，故说“如世尊所言”等。于此，“此是苦”之义为：此有生等差别、简言之即五取蕴所摄、除去渴爱之三界诸法，因其作为苦之所依，且具有苦苦等相，故为苦圣谛。“我”（me），是世尊指示自己。“于波罗奈”（Bārāṇasiyaṃ），指于波罗奈城不远处。因是独觉佛（Paccekabuddha）此等仙人从空中降落之处，故名仙人堕处（Isipatana）；又因于彼处施予群鹿无畏，故亦得名鹿野苑（Migadāya）的林苑中。超越、压倒，故为“上”（uttaraṃ）；无有比此更上者，故为“无上”（anuttaraṃ），亦即无有能胜、无与伦比。虽然世尊为使众生通达圣谛，曾于无数天人大众中百千次说法，然而，最初为以阿若憍陈如（Aññāsikoṇḍañña）为首的十八俱胝梵天众开示四圣谛、令其彻见的说法，有“法轮”此一卓越之名，是故说“已转法轮”。

ตตฺถ สติปฏฺฐานาทิธมฺโม เอว ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกนฺติ วา อาณา. ธมฺมโต อนเปตตฺตา ธมฺมญฺจ ตํ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ. ธมฺเมน ญาเยน จกฺกนฺติปิ ธมฺมจกฺกํ. ยถาห – ‘‘ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ ธมฺมจกฺกํ, ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺก’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๒.๔๑-๔๒). อปฺปฏิวตฺติยนฺติ ธมฺมิสฺสรสฺส ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธภาวโต ธมฺมจกฺกสฺส จ อนุตฺตรภาวโต อปฺปฏิเสธนียํ. เกน ปน อปฺปฏิวตฺติยนฺติ อาห ‘‘สมเณน วา’’ติอาทิ. ตตฺถ สมเณนาติ ปพฺพชฺชํ อุปคเตน. พฺราหฺมเณนาติ [Pg.58] ชาติพฺราหฺมเณน. ปรมตฺถสมณพฺราหฺมณานญฺหิ ปฏิโลมนจิตฺตํเยว นตฺถิ. เทเวนาติ กามาวจรเทเวน. เกนจีติ เยน เกนจิ อวสิฏฺฐปาริสชฺเชน. เอตฺตาวตา อฏฺฐนฺนมฺปิ ปริสานํ อนวเสสปริยาทานํ ทฏฺฐพฺพํ. โลกสฺมินฺติ สตฺตโลเก.

于此，念处等法因有转起之义而为轮，故称“法轮”；或“轮”即是教令(āṇā)。其不离于法，既是法亦是轮，故称“法轮”。又依法、依理而转，故亦称“法轮”。如言：“转动法与轮，故为法轮；转动轮与法，故为法轮；依法而转动，故为法轮”等（《无碍解道》2.41-42）。“不可逆转”(Appaṭivattiyaṃ)者，因法主世尊是正等觉者，且法轮为无上，故不可被遮止。然则，为谁所不可逆转？故说“为沙门或”等。于此，“沙门”(samaṇa)者，谓出家之人。“婆罗门”(brāhmaṇa)者，谓种姓婆罗门。实则，对胜义(paramattha)之沙门、婆罗门而言，连相违之心亦无。“天”(deva)者，谓欲界天。“任何”(kenaci)者，谓任何其余之会众。至此，当知已无遗地含摄八众。“于世间”(lokasmiṃ)者，谓于有情世间。

ตตฺถาติ ติสฺสํ จตุสจฺจธมฺมเทสนายํ. อปริมาณา ปทา, อปริมาณา อกฺขราติ อุปฺปฏิปาฏิวจนํ เยภุยฺเยน ปทสงฺคหิตานิ อกฺขรานีติ ทสฺสนตฺถํ. ปทา อกฺขรา พฺยญฺชนาติ ลิงฺควิปลฺลาโส กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺถสฺสาติ จตุสจฺจสงฺขาตสฺส อตฺถสฺส. สงฺกาสนาติ สงฺกาสิตพฺพากาโร. เอส นโย เสเสสุปิ. อตฺถสฺสาติ จ สมฺพนฺเธ สามิวจนํ. อิติปิทนฺติ อิตีติ ปการตฺโถ, ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ, อิมินาปิ อิมินาปิ ปกาเรน อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ เวทิตพฺพนฺติ อตฺโถ. เตน ชาติอาทิเภเทน ยถาวุตฺตสฺส ทุกฺขสจฺจสฺส อเนกเภทตํ ตํทีปกานํ อกฺขรปทาทีนํ วุตฺตปฺปการํ อปริมาณตญฺจ สมตฺเถติ.

“于此”(Tattha)者，谓于此四圣谛法之教示中。“无量句，无量字”(Aparimāṇā padā, aparimāṇā akkharā)是颠倒语序的说法，旨在显示“大多数字母为句所含摄”。当知“句、字、文”(Padā akkharā byañjanā)是作了语性转换。“义”(Atthassa)者，谓名为四圣谛之义。“开显”(Saṅkāsanā)者，谓应被开显之相状。此理于其余处亦然。并且，“义”(atthassa)一词，是用于关联义的属格。于“itipidaṃ”中，“iti”一词表“行相”义，“pi”一词表“总摄”义，其义为：“以此以此诸行相，当知此为苦圣谛”。以此便确立了如前所述、以生等为差别的苦谛具有多种差别，以及能开显它的字、句等具有所述行相的无量性。

อยํ ทุกฺขสมุทโยติ อยํ กามตณฺหาทิเภทา ตณฺหาวฏฺฏสฺส มูลภูตา ยถาวุตฺตสฺส ทุกฺขสฺส นิพฺพตฺติเหตุภาวโต ทุกฺขสมุทโย. อยํ ทุกฺขนิโรโธติ อยํ สพฺพสงฺขตนิสฺสฏา อสงฺขตธาตุ ยถาวุตฺตสฺส ทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรธปจฺจยตฺตา ทุกฺขนิโรโธ. อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ อยํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิอฏฺฐงฺคสมูโห ทุกฺขนิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ คจฺฉติ อารมฺมณวเสน ตทภิมุขีภูตตฺตา ปฏิปทา จ โหติ ทุกฺขนิโรธปฺปตฺติยาติ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา. อิติปิทนฺติ ปทสฺส ปน สมุทยสจฺเจ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริเตหิ, นิโรธสจฺเจ มทนิมฺมทนาทิปริยาเยหิ, มคฺคสจฺเจ สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺเมหิ อตฺโถ วิภชิตฺวา เวทิตพฺโพ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

“此是苦集”者：此具有欲爱等差别之爱，是轮回之根本，因其为如前所述之苦的生起之因，故名“苦集”。“此是苦灭”者：此脱离一切有为法之无为界，因其为如前所述之苦的不生与灭尽之缘，故名“苦灭”。“此是趣向苦灭之道”者：此由正见等八支所成之集合，因其以名为“苦灭”的涅槃为所缘而朝向于彼，且是为证得苦灭的行道，故名“趣向苦灭之道”。至于“itipidaṃ”一词，应分别了知其义：在集谛中，以一百零八种爱行；在灭谛中，以调伏骄慢等诸法门；在道谛中，以三十七菩提分法。其余如前已说。

เอวํ ‘‘ทฺวาทส ปทานิ สุตฺต’’นฺติ คาถาย สกลสฺส สาสนสฺส ฉนฺนํ อตฺถปทานํ ฉนฺนญฺจ พฺยญฺชนปทานํ วเสน ยา ทฺวาทสปทตา วุตฺตา, ตเมว ‘‘ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติอาทินา เทสนาหารสฺส วิสยทสฺสนวเสน ฉฉกฺกปริยายํ (ม. นิ. ๓.๔๒๐ อาทโย) เอกเทเสน อุทฺทิสิตฺวา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺเตน (สํ. นิ. ๕.๑๐๘๑; มหาว. ๑๓; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) ตทตฺถสฺส สงฺคหิตภาวทสฺสนมุเขน สพฺพสฺสาปิ ภควโต วจนสฺส จตุสจฺจเทสนาภาวํ ตทตฺถสฺส จ จตุสจฺจภาวํ วิภาเวนฺโต ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ [Pg.59] เม, ภิกฺขเว, พาราณสิย’’นฺติอาทินา สจฺจวิภงฺคสุตฺตํ (ม. นิ. ๓.๓๗๑ อาทโย) อุทฺเทสโต ทสฺเสตฺวา ‘‘ตตฺถ อปริมาณา ปทา’’ติอาทินา พฺยญฺชนตฺถปทานิ วิภชนฺโต ทฺวาทสปทภาวํ ทีเปตฺวา อิทานิ เตสํ อญฺญมญฺญวิสยิวิสยภาเวน สมฺพนฺธภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ภควา อกฺขเรหิ สงฺกาเสตี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

如是，于《十二句经》偈中，以整个教法的六义句及六文句说示了十二句性。为开显一切世尊之语皆为四谛教说，及其义理即是四谛之性，遂以“诸比丘，我将为你们说法”等句，通过显示教法理路之境的方式，略举《六六经》，并以《转法轮经》作为显示其义理被总摄之门径；继而以“诸比丘，我在波罗奈……此是苦”等句，略示《谛分别经》，再以“于彼有无量句”等，分别文句与义句，从而阐明了此十二句性。如今，为显示彼等以能缘与所缘相互关联之性，而说了“于彼，世尊以文字开示”等。

ตตฺถ ปทาวยวคฺคหณมุเขน ปทคฺคหณํ, คหิเต จ ปเท ปทตฺถาวโพโธ คหิตปุพฺพสงฺเกตสฺส โหติ. ตตฺถ จ ปทาวยวคฺคหเณน วิย ปทคฺคหณสฺส, ปทตฺถาวยวคฺคหเณนาปิ ปทตฺถคฺคหณสฺส วิเสสาธานํ ชายตีติ อาห – ‘‘อกฺขเรหิ สงฺกาเสตี’’ติ. ยสฺมา ปน อกฺขเรหิ สํขิตฺเตน ทีปิยมาโน อตฺโถ ปทปริโยสาเน วากฺยสฺส อปริโยสิตตฺตา ปเทเนว ปกาสิโต ทีปิโต โหติ, ตสฺมา ‘‘ปเทหิ ปกาเสตี’’ติ วุตฺตํ. วากฺยปริโยสาเน ปน โส อตฺโถ วิวริโต วิวโฏ กโต โหตีติ วุตฺตํ ‘‘พฺยญฺชเนหิ วิวรตี’’ติ. ยสฺมา จ ปกาเรหิ วากฺยเภเท กเต ตทตฺโถ วิภตฺโต นาม โหติ, ตสฺมา ‘‘อากาเรหิ วิภชตี’’ติ วุตฺตํ. ตถา วากฺยาวยวานํ ปจฺเจกํ นิพฺพจนวิภาเค กเต โส อตฺโถ ปากโฏ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘นิรุตฺตีหิ อุตฺตานีกโรตี’’ติ. กตนิพฺพจเนหิ วากฺยาวยเวหิ วิตฺถารวเสน นิรวเสสโต เทสิเตหิ เวเนยฺยานํ จิตฺตปริโตสนํ พุทฺธินิสานญฺจ กตํ โหตีติ อาห – ‘‘นิทฺเทเสหิ ปญฺญเปตี’’ติ. เอตฺถ จ อกฺขเรหิ เอว สงฺกาเสตีติ อวธารณํ อกตฺวา อกฺขเรหิ สงฺกาเสติเยวาติ เอวํ อวธารณํ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺหิ สติ อตฺถปทานํ นานาวากฺยวิสยตาปิ สิทฺธา โหติ. เตน เอกานุสนฺธิเก สุตฺเต ฉเฬว อตฺถปทานิ, นานานุสนฺธิเก ปน อนุสนฺธิมฺหิ อนุสนฺธิมฺหิ ฉ ฉ อตฺถปทานิ นิทฺธาเรตพฺพานิ.

于此，以了知词语(pada)的组成部分为途径来了知词语；当词语被了知后，已预先掌握其约定(saṅketa)者，便能了知词义。于此，犹如通过了知词语的组成部分而特别地了知词语，也通过了知词义的组成部分而特别地了知词义，因此说：“以字母(akkhara)阐明”。又，因为以字母简要地显示的义理，在词语的结尾处，由于句子(vākya)尚未结束，故仅由词语所阐明、显示，因此说：“以词语开显”。而在句子的结尾处，那义理则被阐释、揭示，因此说：“以文句(byañjana)揭示”。又因为，当以种种行相(ākāra)对句子进行分别时，其义理即名为被分别，因此说：“以行相分别”。同样地，当对句子的组成部分逐一进行词源(nirutti)分别时，那义理变得显明，因此说：“以词源令其浅显”。通过对已作词源分析的句子组成部分详尽、无余地开示，令所化众生(veneyya)心满意足、智慧锐利，因此说：“以解释(niddesa)令知”。于此，不应作“仅以字母阐明”这样的限定，而应理解为“以字母阐明，确实如此”这样的确定。如此，则义句(atthapada)亦可成就其适用于不同句子的情况。因此，在只有一个前后连贯(ekānusandhika)的经中，应确定仅有六个义句；而在有不同前后连贯(nānānusandhika)的经中，则在每一个前后连贯(anusandhi)之处，都应确定各有六个义句。

‘‘อกฺขเรหิ จ ปเทหิ จ อุคฺฆเฏตี’’ติอาทินา พฺยญฺชนปทานํ กิจฺจสาธนํ ทสฺเสติ. เวเนยฺยตฺตยวินยเมว หิ เตสํ พฺยาปาโร. อฏฺฐานภาวโต ปน สจฺจปฺปฏิเวธสฺส ปทปรโม น อิธ วุตฺโต. เนยฺยคฺคหเณเนว วา ตสฺสาปิ อิธ คหณํ เสกฺขคฺคหเณน วิย กลฺยาณปุถุชฺชนสฺสาติ ทฏฺฐพฺพํ. อกฺขเรหีติอาทีสุ กรณสาธเน กรณวจนํ, น เหตุมฺหิ. อกฺขราทีนิ หิ อุคฺฆฏนาทิอตฺถานิ, น อุคฺฆฏนาทิอกฺขราทิอตฺถํ. ยทตฺถา จ กิริยา [Pg.60] โส เหตุ, ยถา ‘‘อนฺเนนวสตี’’ติ. อุคฺฆเฏตีติ โสตาวธานํ กตฺวา สมาหิตจิตฺตานํ เวเนยฺยานํ สงฺกาสนวเสน อกฺขเรหิ วิเสสํ อาทหนฺโต ยถา ปทปริโยสาเน อาสยปฺปฏิโพโธ โหติ, ตถา ยถาธิปฺเปตํ อตฺถํ สงฺเขเปน กเถติ อุทฺทิสตีติ อตฺโถ. วิปญฺจยตีติ ยถาอุทฺทิฏฺฐํ อตฺถํ นิทฺทิสติ. วิตฺถาเรตีติ วิตฺถารํ กโรติ, วิตฺถารํ กตฺวา อาจิกฺขติ วา, ปฏินิทฺทิสตีติ อตฺโถ. ยสฺมา เจตฺถ อุคฺฆเฏตีติ อุทฺทิสนํ อธิปฺเปตํ. อุทฺเทโส จ เทสนาย อาทิ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อุคฺฆฏนา อาที’’ติ. ตถา วิปญฺจนํ นิทฺทิสนํ, วิตฺถรณํ ปฏินิทฺทิสนํ, นิทฺเทสปฏินิทฺเทสา จ เทสนาย มชฺฌปริโยสานาติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วิปญฺจนา มชฺเฌ, วิตฺถารณา ปริโยสาน’’นฺติ.

“以字母(akkhara)与词语(pada)开显”等语，显示了文句(byañjanapada)的作用。因为它们的作用就是调伏三类所化者(veneyya)。然而，由于通达真谛非其所能，所以此处未说有至上之人(padaparama)。或者应当了知：正如通过摄受有学(sekkhaggahaṇa)而摄受善凡夫(kalyāṇaputhujjana)一样，此处也仅通过摄受所化者(neyya)而摄受那位至上之人。在“以字母”等句中，是工具义的工具格，而非因由义。因为字母等是为了开显等作用，而不是开显等以字母等为作用。行为所为之目的，彼即是因由，例如“以食而住”。“开显”(ugghaṭeti)的意义是：对心已专注、得定的所化者，以简略开示的方式，通过字母赋予特别的理解，就像在句末能觉醒意趣(āsayappaṭibodha)一样，如此简要地宣说、开示所欲之义。“广演”(vipañcayati)是解释如前所开示的义理。“详说”(vitthāreti)的意义是作详细解说，或作了详细解说后宣说，即是再解释(paṭiniddisati)。因为此处“开显”意为开示(uddisana)，而开示是教说(desanā)的开端，所以说“开显为初”。同样，广演是解释(niddisana)，详说是再解释(paṭiniddisana)，而解释(niddesa)和再解释(paṭiniddesa)是教说的中间与结尾。因此说：“广演为中，详说为末”。

เอวํ ‘‘อกฺขเรหิ สงฺกาเสตี’’ติอาทินา ฉนฺนํ พฺยญฺชนปทานํ พฺยาปารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺถปทานํ พฺยาปารํ ทสฺเสตุํ ‘‘โสยํ ธมฺมวินโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สีลาทิธมฺโม เอว ปริยตฺติอตฺถภูโต เวเนยฺยวินยนโต ธมฺมวินโย. อุคฺฆฏียนฺโตติ อุทฺทิสิยมาโน. เตนาติ อุคฺฆฏิตญฺญูวินยเนน. วิปญฺจียนฺโตติ นิทฺทิสิยมาโน. วิตฺถารียนฺโตติ ปฏินิทฺทิสิยมาโน.

如此，在以“以字母开示”等语展示了六种文句(byañjanapada)的作用之后，现在为了展示义句(atthapada)的作用，而说“此法与律”等语。在此，戒等法即是教理(pariyatti)之义，由于能调伏所化者(veneyya)，故名为法与律。“被开显”(Ugghaṭīyanto)者，即是被开示(uddisiyamāno)的。“以此”(tena)者，即以调伏速通者(ugghaṭitaññū)的方式。“被广演”(Vipañcīyanto)者，即是被解释(niddisiyamāno)的。“被详说”(Vitthārīyanto)者，即是被再解释(paṭiniddisiyamāno)的。

๑๐. เอตฺตาวตา ‘‘ธมฺมํ โว, ภิกฺขเว, เทเสสฺสามี’’ติ อุทฺทิฏฺฐาย ปาฬิยา ติวิธกลฺยาณตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘ฉ ปทานิ อตฺโถ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยํ. ‘‘เตนาห ภควา’’ติอาทินา เทสนาหารสฺส วิสยภาเวน อุทฺทิฏฺฐํ ปาฬึ นิคมนวเสน ทสฺเสติ. โลกุตฺตรนฺติอาทิ ‘‘เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธ’’นฺติ ปทานํ อตฺถวิวรณํ. ตตฺถ อุปฏฺฐิตํ สพฺพวิเสสานนฺติ สพฺเพสํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมสงฺขาตานํ วิเสสานํ อธิสีลสิกฺขาทิวิเสสานํ วา อุปติฏฺฐนฏฺฐานํ. ‘‘อิทํ เนสํ ปทกฺกนฺต’’นฺติอาทีนํ วิย เอตสฺส สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา. ‘‘อิทํ วุจฺจติ ตถาคตปทํ อิติปี’’ติอาทีสุ อิทํ สิกฺขตฺตยสงฺคหํ สาสนพฺรหฺมจริยํ ตถาคตคนฺธหตฺถิโน ปฏิปตฺติเทสนาคมเนหิ กิเลสคหนํ โอตฺถริตฺวา คตมคฺโคติปิ. เตน โคจรภาวนาเสวนาหิ นิเสวิตํ ภชิตนฺติปิ. ตสฺส มหาวชิรญาณสพฺพญฺญุตญฺญาณทนฺเตหิ อารญฺชิตํ เตภูมกธมฺมานํ อารญฺชนฏฺฐานนฺติปิ วุจฺจตีติ อตฺโถ. อโต เจตนฺติ ยโต ตถาคตปทาทิภาเวน วุจฺจติ, อโต อเนเนว การเณน พฺรหฺมุโน สพฺพสตฺตุตฺตมสฺส ภควโต, พฺรหฺมํ วา สพฺพเสฏฺฐํ จริยนฺติ ปญฺญายติ ยาวเทว [Pg.61] มนุสฺเสหิ สุปฺปกาสิตตฺตา ยถาวุตฺตปฺปกาเรหิ ญายติ. เตนาห ภควาติ ยถาวุตฺตตฺถํ ปาฬึ นิคมนวเสน ทสฺเสติ.

10. 至此，已开示“诸比丘，我将为你们说法”此一巴利句的三种善。如今为显示其义理与文句之圆满，而说“六句为义”等语。此易了知。以“是故，世尊说”等语，将作为教法方法之对象的已略说巴利，以总结的方式再次展示。“出世间”等语，是“纯一圆满、清净”诸词的义理阐释。其中，“为一切殊胜法现起”是指，为一切被称为上人法的殊胜法，或为增上戒学等殊胜法的现起之处。此词的构词法，应如“此是彼等所行”等语那般了知。在“此亦被称为如来足迹”等语中，此三学所摄的教法梵行，亦是如来香象以行道与说法之“行”，踏破烦恼密林后所行之道；亦是彼以亲近行处、亲近修习而恒常亲近、受用者；亦被称为以其大金刚智与一切知智之牙所刺穿之处，即三界诸法被刺穿之处。此是其义。“是故，此……”者，谓：由于被称为如来足迹等，为此缘故，此行履被了知为世尊——一切有情中最上之梵——的行履，或被了知为梵行，即最胜之行履。因为为诸天人所善为开显，故依上述方式而被了知。以“是故世尊说”一句，依总结的方式，展示了具有上述义理的巴利。

อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถตาย ภควโต เทสนาย ยาวเทว อริยมคฺคสมฺปาปนตฺโถ เทสนาหาโรติ ทสฺเสตุํ ‘‘เกสํ อยํ ธมฺมเทสนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘โยคีน’’นฺติ อาห. จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาวนาย ยุตฺตปฺปยุตฺตาติ โยคิโน. เต หิ อิมํ เทสนาหารํ ปโยเชนฺตีติ. อิทํ วจนํ เทสนาหารวิภงฺคสฺส ยถานุสนฺธินา สมฺมา ฐปิตภาวํ ทสฺเสตุํ ปกรณํ สงฺคายนฺเตหิ ฐปิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เตนาห อายสฺมา มหากจฺจายโน’’ติ. นิยุตฺโตติ ปาฬิโต อสฺสาทาทิปทตฺเถ นิทฺธาเรตฺวา โยชิโตติ อตฺโถ.

为了显示世尊的教说是为了无取般涅槃，乃至有达成圣道之利益，是为教说之食，故在提问“此法教是为谁？”之后，回答说：“为瑜伽士。”于修习四圣谛业处恒常勤勉者，是为瑜伽士。因为他们运用此教说之食。应知，此句是结集此论的长老们所安立，为的是显示教说之食分别已依据其前后关联而被正确地安立。因此，如是说：“是故，具寿摩诃迦旃延说。”`Niyutto`一词的含义是：从圣典中确定了味等词义后，加以运用。

เทสนาหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

教说之食分别释义终。

๒. วิจยหารวิภงฺควณฺณนา

2. 抉择之食分别释义

๑๑. ตตฺถ กตโม วิจโย หาโรติอาทิ วิจยหารวิภงฺโค. ตตฺถายํ อปุพฺพปทวณฺณนา – กึ วิจินตีติ เอตฺถ ‘‘วิจินตี’’ติ เอเตน วิจยสทฺทสฺส กตฺตุนิทฺเทสตํ ทสฺเสติ. กินฺติ ปนตฺถสฺส หารสฺส วิสโย ปุจฺฉิโตติ ตํ ตสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปทํ วิจินตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปทํ วิจินตีติ อาทิโต ปฏฺฐาย ยาว นิคมนา สุตฺตสฺส สพฺพํ ปทํ วิจินติ. อยญฺจ วิจโย ทุวิโธ สทฺทโต อตฺถโต จ. เตสุ ‘‘อิทํ นามปทํ, อิทํ อาขฺยาตปทํ, อิทํ อุปสคฺคปทํ, อิทํ นิปาตปทํ, อิทํ อิตฺถิลิงฺคํ, อิทํ ปุริสลิงฺคํ, อิทํ นปุํสกลิงฺคํ, อิทํ อตีตกาลํ, อิทํ อนาคตกาลํ, อิทํ วตฺตมานกาลํ, อิทํ กตฺตุสาธนํ, อิทํ กรณสาธนํ, อิทํ กมฺมสาธนํ, อิทํ อธิกรณสาธนํ, อิทํ ปจฺจตฺตวจนํ, อิทํ อุปโยควจนํ, ยาว อิทํ ภุมฺมวจนํ, อิทํ เอกวจนํ, อิทํ อเนกวจน’’นฺติ เอวมาทิวิภาควจนํ, อยํ สทฺทโต ปทวิจโย. โส ปนายํ ปทวิจโย อวิปรีตสภาวนิรุตฺติสลฺลกฺขเณเนว สมฺปชฺชตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺถโต ปน วิจโย เตน เตน ปเทน วตฺตพฺพอตฺถสํวณฺณนา. สเจ ปน ปทํ ปุจฺฉาทิวเสน ปวตฺตํ, ตสฺส ตทตฺถสฺส จ ปุจฺฉาทิภาโว วิเจตพฺโพติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺหํ วิจินตี’’ติอาทิมาห.

11. “于其中，何为抉择法门？”等，是《抉择法门分别》。于此，这是次第词释义。在“抉择什么？”(kiṃ vicinati)中，以“抉择”(vicinati)一词显示了“抉择”(vicaya)一词的能作者解释。而以“什么”(kiṃ)一词，则是询问此法门的范围，因此为显示其范围而说“抉择词”(padaṃ vicinati)等。其中，“抉择词”是指从始至终抉择经文的所有词。此抉择有二种：依于语词及依于义理。其中，“此是名词，此是动词，此是前缀，此是不变词，此是阴性，此是阳性，此是中性，此是过去时，此是未来时，此是现在时，此是能作语基，此是工具语基，此是所作语基，此是处所语基，此是主格，此是业格，乃至此是处所格，此是单数，此是复数”等如此类的分别言说，此即是依于语词的词抉择。应知此词抉择，唯有通过标记无谬误的自性语方得成就。而依于义理的抉择，则是对各个词所应言说的义理的阐释。但若词以问等的方式出现，则应抉择其词及其义理的问等状态。为显示此义，而说“抉择问”(pañhaṃ vicinati)等。

ยสฺมา [Pg.62] จ สพฺโพ เทสนาหาโร วิจยหารสฺส วิสโย สุตฺตสฺส วิจโยติ กตฺวา, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘อสฺสาทํ วิจินตี’’ติอาทิ. ยสฺมา ปน อนุคีตีติ เอตฺถ อนุรูปา คีติ อนุคีตีติ อยมฺปิ อตฺโถ อิจฺฉิโต, ตสฺมา วิจิยมานสฺส สุตฺตปทสฺส อนุรูปโต สุตฺตนฺตรปทานิปิ อตฺถุทฺธารวเสน วา ปทุทฺธารวเสน วา อาเนตฺวา วิเจตพฺพานีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺเพ นว สุตฺตนฺเต วิจินตี’’ติ อาห. นว สุตฺตนฺเตติ สุตฺตเคยฺยาทิเก นว สุตฺเต, ยถาสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. อยํ วิจยหารสฺส ปทตฺถนิทฺเทโส.

又，因为一切教说要门皆是抉择要门的范围，即是对经的抉择，故说“抉择味”等。又，因为在“随诵”(anugīti)一词中，亦期望“相应的诵”(anurūpā gīti)这一含义，因此，为表明对于所抉择的经句，应相应地通过提取义或提取词的方式，引述其他经文的词句来抉择，故说“抉择一切九分教”。“九分教”(nava suttante)是指修多罗(sutta)、祇夜(geyya)等九种经，其意为随其可能而抉择。此为抉择要门的词义解释。

เอวํ นิทฺเทสวาเร วิจยหาโร สงฺเขปโต นิทฺทิฏฺโฐติ ตํ วิภาเคน นิทฺทิสิตฺวา ปฏินิทฺเทสวเสน วิภชนฺโต ยสฺมา ปทวิจโย สุตฺตสฺส อนุปทํ ปวตฺเตตพฺพตาย อติภาริโก น สุกโร จาติ ตํ อนามสิตฺวา ปญฺหวิสฺสชฺชนวิจเย ตาว ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา กึ ภเว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยถา กึ ภเวติ เยน ปกาเรน โส วิจโย ปวตฺเตตพฺโพ, ตํ ปการชาตํ กึ ภเว, กีทิสํ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ‘‘ยถา กึ ภเวยฺยา’’ติปิ ปาโฐ. ปุน ยถาติ นิปาตมตฺตํ. อายสฺมาติ ปิยวจนํ อชิโตติ พาวรีพฺราหฺมณสฺส ปริจารกภูตานํ โสฬสนฺนํ อญฺญตโร. ปารายเนติ ปารํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตสฺส อธิคมูปายเทสนตฺตา กิญฺจาปิ สพฺพํ ภควโต วจนํ ‘‘ปารายน’’นฺติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, สงฺคีติกาเรหิ ปน วตฺถุคาถานุคีติคาถาทีหิ สทฺธึ อชิตสุตฺตาทีนํ (สุ. นิ. ๑๐๓๘ อาทโย; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉา ๕๗ อาทโย, อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑ อาทโย) โสฬสนฺนํ สุตฺตานํ อิทํ นามํ กตนฺติ เตสญฺเญว ปารายนสมญฺญาติ อาห ‘‘ปารายเน’’ติ. เกจิ ‘‘ปารายนิโก’’ติ ปฐนฺติ. เต กิร ตาปสปพฺพชฺชูปคมนโต ปุพฺเพ ปารายนํ อธียนฺตา วิจรึสุ. ตสฺมา อยมฺปิ ปารายนํ วตฺเตตีติ ปารายนิโกติ วุตฺโต. ปุจฺฉตีติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ปุจฺฉานิพฺพตฺตตฺตา อตีตาติ? สจฺจเมตํ, ปุจฺฉนาการํ ปน พุทฺธิยํ วิปริวตฺตมานํ กตฺวา เอวมาห.

如此，在解释章中，抉择法门已被简要地指示。因此，在通过分别来指示它，并欲以再解释的方式来分别时，由于逐词抉择须随经的逐字而进行，甚为繁重且不易行，故不触及它，为先显示问答抉择，而说了“yathā kiṃ bhave”（当如何）等。在此，“yathā kiṃ bhave”的含义是：该抉择应以何种方式进行？该方式种类为何？应是何等样？亦有“yathā kiṃ bhaveyyā”的读法。再者，“yathā”仅为虚词。“具寿”是爱语。“阿耆多”(Ajita)是跋瓦睿婆罗门的十六位侍者之一。在“彼岸道”(Pārāyana)中，“彼岸”被称为涅槃，因为它是开示了到达彼岸之方法的教说。虽然世尊的一切言教都堪称“彼岸道”，但结集者们将此名用于与事偈、随诵偈等一起的阿耆多经等十六部经，因此唯有它们才有“彼岸道”之名，故说“在彼岸道中”。有些人读作“pārāyaniko”（彼岸道行者）。据说他们在出家为苦行者之前，曾修学彼岸道。因此，此人也行持彼岸道，故被称为“彼岸道行者”。为何说“问”？提问不是已经发生，成为过去了吗？此言真实。然而，是将提问的相状在心中回想之后，才如是说。

ปุจฺฉา จ นาเมสา อทิฏฺฐโชตนาปุจฺฉา ทิฏฺฐสํสนฺทนา วิมติจฺเฉทนา อนุมติปุจฺฉา กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา เอกํสพฺยากรณียา วิภชฺชพฺยากรณียา ปฏิปุจฺฉาพฺยากรณียา ฐปนียา ธมฺมาธิฏฺฐานา สตฺตาธิฏฺฐานาติ อเนกวิธา. ตสฺมา ‘‘กิมยํ ปุจฺฉา อทิฏฺฐโชตนา’’ติอาทินา ยถาสมฺภวํ ปุจฺฉา วิเจตพฺพา. ยถา เจตฺถ ปุจฺฉาวิภาโค, เอวํ วิสฺสชฺชนวิภาโคปิ [Pg.63] วิสฺสชฺชนวิจเย ยถาสมฺภวํ วตฺตพฺโพ. ปุจฺฉาสภาเคน หิ วิสฺสชฺชนนฺติ. อิธ ปน วิมติจฺเฉทนํ สตฺตาธิฏฺฐานํ ปุจฺฉํ อุทาหริตฺวา ตตฺถ วิจยนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติอาทิมาห.

此问亦有名为：未见义明问、已见义对照问、断疑问、认许问、欲说问、应一向记说问、应分别记说问、应反问记说问、应搁置问、法为所依问、有情为所依问，如是有多种。是故，应如其所应地审查此问：“此是未见义明问耶？”等。于此，犹如问之分别，回答之分别亦应于审查回答时如其所应而说。实因回答与问相应故。然于此，为举出‘断疑’及‘有情为所依’之问，并显示于彼之审查方式，故说“世间为谁所障蔽”等。

ตตฺถ เกนาติ กตฺตริ กรณวจนํ. สูติ นิปาตมตฺตํ, สูติ วา สํสเย นิปาโต, เตนสฺส ปญฺหสฺส วิมติจฺเฉทนปุจฺฉาภาวํ ทสฺเสติ. นิวุโตติ ปฏิจฺฉาทิโต. โลโกติ สตฺตโลโก. อิจฺจายสฺมา อชิโตติ สงฺคีติการกวจนํ. นปฺปกาสตีติ น ปญฺญายติ. กิสฺสาภิเลปนํ พฺรูสีติ กึ อสฺส โลกสฺส อภิเลปนํ วทสิ. ‘‘กึ สฺวาภิเลปน’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺส กึ สุ อภิเลปนนฺติ ปทวิภาโค.

于彼，`kena`是于作者义之具格。`su`仅为不变词，或`su`是于疑惑义之不变词，以此显示此问为断疑问之性质。`nivuto`是“被覆盖”。`loko`是“有情世间”。“如是，具寿阿逸多”是结集者之语。`nappakāsati`是“不显现”。`kissābhilepanaṃ brūsi`是“汝说此世间之涂染为何物？”亦有读为`kiṃ svābhilepanaṃ`者，其词之分别应作`kiṃ su abhilepanaṃ`。

ปทานีติ ปชฺชติ เอเตหิ อตฺโถติ ปทานิ, วากฺยานิ. ปุจฺฉิตานีติ ปุจฺฉาภาเวน วุตฺตานีติ อตฺโถ. เอโก ปญฺโหติ ยทิปิ จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉนวเสน วุตฺตานิ, ญาตุํ อิจฺฉิโต ปน อตฺโถ เอโก เอวาติ ‘‘เอโก ปญฺโห’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ การณมาห ‘‘เอกวตฺถุปริคฺคหา’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กิญฺจาปิ นิวารณอปฺปกาสนอภิเลปนมหาภยสงฺขาตา ปุจฺฉาย คหิตา จตฺตาโร เอเต อตฺถา, เต ปเนกํ โลกํ ปติคุณภูตา, โลโก ปธานภาเวน คหิโตติ ตพฺพเสน เอโกวายํ ปญฺโหติ. เตเนวาห ‘‘โลกาธิฏฺฐาน’’นฺติอาทิ. โก ปน โส โลโกติ? อาห ‘‘โลโก ติวิโธ’’ติอาทิ.

`padāni`者，义为“义理因此等而被知晓”，故名为`pada`（句），即`vākyāni`（语句）。`pucchitāni`者，义为“以问之状态而被说”。`eko pañho`（一问）者，虽有四句以发问的方式被说出，然所欲知之义实唯有一，故说为“一问”。于彼，以`ekavatthupariggahā`（以含摄一事故）一句说其原因。此即是说：虽于问中含摄了名为障蔽、不显、涂染、大怖畏此四种义，然彼等义皆依于一“世间”而为次要，“世间”则作为主要者被把握，是故依此（世间），此实为一问。正因此故，说“以世间为所依”等。然彼世间为何？曰：“世间有三种”等。

ตตฺถ ราคาทิกิเลสพหุลตาย กามาวจรสตฺตา กิเลสโลโก. ฌานาภิญฺญาปริพุทฺธิยา รูปาวจรสตฺตา ภวโลโก. อาเนญฺชสมาธิพหุลตาย วิสทินฺทฺริยตฺตา อรูปาวจรสตฺตา อินฺทฺริยโลโก. อถ วา กิลิสฺสนํ กิเลโส, วิปากทุกฺขนฺติ อตฺโถ. ตสฺมา ทุกฺขพหุลตาย อปาเยสุ สตฺตา กิเลสโลโก. ตทญฺเญ สตฺตา สมฺปตฺติภวภาวโต ภวโลโก. ตตฺถ เย วิมุตฺติปริปาจเกหิ อินฺทฺริเยหิ สมนฺนาคตา สตฺตา, โส อินฺทฺริยโลโกติ เวทิตพฺพํ. ปริยาปนฺนธมฺมวเสน โลกสมญฺญาติ อริยปุคฺคลา อิธ น สงฺคยฺหนฺติ.

于此，由于贪等烦恼繁多，欲界众生是烦恼世间。由于禅那与神通的增长，色界众生是有世间。由于不动定繁多与诸根清净，无色界众生是根世间。又或者，染污即是烦恼，其义为异熟苦。是故，由于苦繁多，恶趣中的众生是烦恼世间。其余众生，因其具有圆满之有，是有世间。于彼等中，凡具足能令解脱成熟之诸根的众生，当知其为根世间。世间之名是依涉入轮回之法而安立，是故，圣者（ariyapuggala）于此不被含摄。

อวิชฺชาย นิวุโต โลโกติ จตุรงฺคสมนฺนาคเตน อนฺธกาเรน วิย รถฆฏาทิธมฺมสภาวปฺปฏิจฺฉาทนลกฺขณาย อวิชฺชาย นิวุโต ปฏิจฺฉาทิโต [Pg.64] โลโก. วิวิจฺฉาติ วิจิกิจฺฉาเหตุ. ‘‘วิวิจฺฉา มจฺฉริย’’นฺติ สงฺคเห วุตฺตํ. ปมาทาติ ปมาทเหตุ. ชปฺปาภิเลปนนฺติ ชปฺปา ตณฺหา อสฺส โลกสฺส มกฺกฏาเลโป วิย มกฺกฏสฺส อภิเลปนํ สิเลโสติ พฺรูมิ. ทุกฺขนฺติ ชาติอาทิกํ วฏฺฏทุกฺขนฺติ อยํ ปทตฺโถ. เสสํ ปาฬิยา เอว วิญฺญายติ. อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ ปุจฺฉาคาถายํ วุตฺตานิ ‘‘อิเมหี’’ติ วิสฺสชฺชนคาถายํ วุตฺเตหิ อิเมหิ จตูหิ ปเทหิ วิสฺสชฺชิตานิ. กถนฺติ อาห ‘‘ปฐม’’นฺติอาทึ. เตน ยถากฺกมํ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานิ เวทิตพฺพานีติ ทสฺเสติ.

“世间被无明所覆”，犹如具足四支的黑暗覆盖旧车、罐等，具有覆盖诸法自性之相的无明，亦如是覆盖、遮蔽有情世间。“Vivicchā”，是因于疑。如摄义中所说：“悭吝即是vivicchā”。“放逸”，是因于放逸。“渴爱之涂染”，是说：渴爱（jappā）涂染、黏附此世间，犹如捕猴胶涂染、黏附于猴，我（佛）如是说。“苦”，即生等轮回之苦，此为词义。其余的由圣典本文即可了知。这四个词已于问偈中说，并由答偈中所说“以此”等这四个词而回答。如何回答？故说“第一”等。此句显示了应知问答是依次相应的。

อิทานิ ตํ ยถากฺกมํ ปุจฺฉํ วิสฺสชฺชนญฺจ สรูปโต ทสฺเสตุํ คาถาย จ อตฺถํ วิวริตุํ ‘‘เกนสฺสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘นีวรเณหี’’ติ ปเทน วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏํ กตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อวิชฺชานีวรณา หิ สพฺเพ สตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ‘‘ยถาหา’’ติอาทินา สุตฺตนฺตรทสฺสเนน อิมสฺมึ ปญฺหวิสฺสชฺชนวิจเย อนุคีติวิจยํ ทสฺเสตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตตฺถ ปริยายโตติ การณโต. นีวรณสงฺขาตานํ กามจฺฉนฺทาทีนมฺปิ การณภาวโต ปฏิจฺฉาทนภาวโต จ เอกํเยว นีวรณํ วทามิ, น ปน อญฺเญสํ นีวรณสภาวานํ อภาวาติ อตฺโถ. ยถา จ อวิชฺชาย สติ นีวรณานํ ภาโว, เอวํ อวิชฺชาย อสติ น สนฺติ นีวรณานีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพโส’’ติอาทิ วุตฺตํ.

如今，为依次如实显示该问与答，并为阐明偈颂之义，而说“以何……”等。于此，为使以“以诸盖”一词所说之义更为显明，而说“诚然，一切有情为无明所盖……”等。于此当知，是以“如是说……”等语，通过展示另一部经，在此问答的审察中，显示了随诵的审察。于此，“依原因”(pariyāyato)即是“从原因”(kāraṇato)义。因为（无明）是欲欲(kāmacchanda)等被称为盖的诸法之因，也因其覆盖的性质，（佛陀）只说一种盖，其义并非是说不存在其他具有盖之自性的法。又，为显示“正如无明存在时，诸盖便存在；同样地，无明不存在时，诸盖亦不存在”，而说“彻底……”等。

เตนาติ ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ ปเทน. ปฐมสฺส ปทสฺสาติ ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติ ปทสฺส. ยุตฺตาติ โยชิตา, อนุรูปาติ วา อตฺโถ. เอเตน ปุจฺฉานุรูปตา วิสฺสชฺชนสฺส ทสฺสิตาติ ปุพฺพาปรวิจโย วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ. ‘‘โย ปุคฺคโล นีวรเณหิ นิวุโต’’ติอาทินา วิวิจฺฉาปมาทานํ อวิชฺชาย ปจฺจยภาวํ ทสฺเสติ. นิวุโต เอว หิ นปฺปกาสติ. วิวิจฺฉาติ วิจิกิจฺฉา. เตเนวาห – ‘‘วิวิจฺฉา นาม วุจฺจติ วิจิกิจฺฉา’’ติ. ตตฺรายํ ปทสิทฺธิ – ยถา มิจฺฉาทิฏฺฐิสมฺมาทิฏฺฐิโย ‘‘นิจฺจํ อนิจฺจ’’นฺติอาทินา เอกํสคฺคาหภาเวน ปวตฺตนฺติ, น เอวมยํ. อยํ ปน อเนกํสคฺคาหภาวโต ‘‘นิจฺจํ นุ โข อนิจฺจํ นุ โข’’ติอาทินา วิวิธํ วิรุทฺธํ วา อิจฺฉติ เอสตีติ วิวิจฺฉาติ. ‘‘โส วิจิกิจฺฉนฺโต’’ติอาทินา อปฺปกาสนสฺส วิวิจฺฉาปมาทานํ การณภาวํ วิวรติ. สุกฺเก ธมฺเม น อุปฺปาทิยตีติ น สมาทาย วตฺตติ. นปฺปกาสนฺตีติ เต อตฺตโน สนฺตาเน อนุปฺปาทิยมานา กุสลา ธมฺมา ตํ ปุคฺคลํ ปกาสํ [Pg.65] โลเก อภิญฺญาตํ น กโรนฺตีติ อตฺโถ. อภิลิมฺปตีติ มกฺกฏาเลโป วิย มกฺกฏํ ทารุสิลาทีสุ ปุริสํ รูปาทิวิสเย อลฺลียาเปตีติ อตฺโถ. อาสตฺติพหุลสฺสาติ อาสงฺคพหุลสฺส. เอวํ อภิชปฺปาติ กริตฺวาติ เอวํ ปริยุฏฺฐานฏฺฐายินีติ อิมินา การเณน. ตตฺถาติ ตาย ตณฺหาย. โลโก อภิลิตฺโต สิเลเสน มกฺขิโต วิย โหตีติ อตฺโถ.

“以‘世间为无明所覆’之句”（作答），是与首句“何者覆世间”之句相应。所谓相应，即配合之义，或谓相合之意。由此显示问答相应之理，当知前后关联之义。所谓“人（puggala）为诸盖所覆”等语，乃阐明疑惑（vivicchā）与放逸为无明之缘。实因被覆，故不显现。疑惑即是疑（vicikicchā）。故云：“疑惑，名为疑。”此处构词法为：如邪见与正见以“常与无常”等决断执取而转起，此则不然。此疑惑因不作决断执取，以“是常耶？是无常耶？”等方式，欲求或探寻种种或相违之事，故称疑惑。“彼疑惑者”等语揭示疑惑与放逸乃不显现之因。不生起善法（sukke dhamme）即不受持奉行。不显现者，其义为：那些善法于其人相续中不被生起，故不能令此人在世间显耀知名。染着（abhilimpatīti）者，其义为：犹如捕猴胶使猿猴黏附于木石等物，（渴爱）亦使人黏着于色等境界。多执著者（āsattibahulassa）即多黏著者（āsaṅgabahulassa）。所谓渴爱（abhijappā），是由于它如此缠绕心意的缘故。于此，即指彼渴爱。世间被染着，如被黏胶所涂抹，其义如是。

ภายติ เอตสฺมาติ ภยํ. มหนฺตํ ภยํ มหพฺภยํ. เตเนวาห – ‘‘ทุกฺขมสฺส มหพฺภย’’นฺติ. ทุกฺขํ โทมนสฺสนฺติ ทุกฺขเมว วิภตฺตนฺติ สพฺพํ ทุกฺขํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ติสฺโส ทุกฺขตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โอธโสติ กทาจิ อตฺตูปกฺกมมูลาย กทาจิ ปรูปกฺกมมูลายาติอาทินา วิภาเคน ทุกฺขทุกฺขตาย มุจฺจนกา วิเสเสน รูปาวจรา. ตถาติ โอธโส กทาจิ กรหจีติ เอวํ อากฑฺฒติ. วิปริณามทุกฺขตาย มุจฺจนกา อุเปกฺขาสมาปตฺติพหุลา วิเสเสน อรูปาวจรสตฺตา. อปฺปาพาธาติ ปทํ ทุกฺขทุกฺขตาย มุจฺจนสฺส การณวจนํ. ทีฆายุกาติ วิปริณามทุกฺขตาย. อรูปเทวา หิ โลเก วิเสสโต ทีฆายุกาติ. อิทญฺจ มุจฺจนมจฺจนฺติกํ. ยสฺมา จ ทุกฺขา เวทนาปิ สงฺขตตฺตา อนิจฺจตาทิสงฺขารทุกฺขสภาวา เอว, ตสฺมา ยโต มุจฺจนมจฺจนฺติกํ, ตํ อนวเสสปริยาทานวเสน สงฺคณฺหิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สงฺขารทุกฺขตาย ปนา’’ติอาทิมาห.

人于此（苦）而畏惧，故（此苦）名为“怖畏”(bhaya)。大怖畏即是广大怖畏(mahabbhaya)。是故（世尊）说：“苦于彼为大怖畏”。（前文）以“苦”与“忧”所分别的只是苦本身，因此，为了分别并显示一切苦，而说“三苦性”(tisso dukkhatā)等。所谓“间断地”，是指依“有时（之苦）以自行为因，有时以他行为因”等分别，有从苦苦(dukkha-dukkhatā)解脱者，尤其是色界(rūpāvacara)有情。“如是”一词，是引申“间断地”、“有时”、“在某些时候”之义。从坏苦(vipariṇāma-dukkhatā)解脱者，是多得舍等至(upekkhāsamāpatti)者，尤其是无色界(arūpāvacara)有情。“少病”一词，是说明从苦苦解脱的原因；“长寿”一词，是说明从坏苦解脱的原因。因为无色界天(arūpadevā)在世间中尤其长寿。而此等解脱并非究竟。再者，因为苦受本身也是有为法，其自性不外乎是无常等的行苦，所以，为了以无余遍取的方式，总摄并开示那“从中解脱方为究竟”的（轮回之）苦，（世尊）才说“至于行苦性(saṅkhāradukkhatā)”等。

ตตฺถ อุปาทิยตีติ อุปาทิ, วิปากกฺขนฺธา กฏตฺตา จ รูปํ. อุปาทิสฺส เสสํ อุปาทิเสสํ, ตํ นตฺถิ เอติสฺสาติ อนุปาทิเสสา, นิพฺพานธาตุ, ตาย อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา, อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ จายํ กรณนิทฺเทโส. นิพฺพานธาตูติ จ นิพฺพายนมตฺตํ. ตสฺมาติ ยสฺมา สกลโลกพฺยาปินี สพฺพสงฺคาหินี จ สงฺขารทุกฺขตา, ตสฺมา. โลกสฺสาติ สมฺพนฺเธ สามิวจนํ. เตน ‘‘ทุกฺขมสฺสา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสติ. เอวเมตฺถ โลกสฺส นีวรณาทีนิ อชานนฺเตน, สมยนฺตรปริจเยน วา ตตฺถ สํสยปกฺขนฺเทน เอกํเสเนว พฺยากาตพฺพตฺตา สตฺตาธิฏฺฐานา ปุจฺฉา กตา, สา จ อชานนสฺส, สํสยสฺส วา นีวรณาทิวิสยตาย จตุพฺพิธา. ปาฬิยํ ปน นีวรณาทีนํ โลโก อาธารภาเวน คาถายํ วุตฺโตติ เอโก ปญฺโหติ ทสฺสิตนฺติ. อยเมตฺถ ปุจฺฉาวิจโย. วิสฺสชฺชนวิจโยปิ อทิฏฺฐโชตินี วิสฺสชฺชนา วิมติจฺเฉทินี จาติอาทินา ปุจฺฉาวิจเย วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพ.

于此，由业与烦恼所执取，故为“取”(upādi)，即异熟诸蕴(vipākakkhandhā)与业生色(kaṭattā rūpaṃ)。“取”的剩余部分为“有余取”(upādisesa)；此(涅槃界)无彼有余取，故为“无余取”(anupādisesā)，即涅槃界(nibbānadhātu)。此处的“以无余取涅槃界”(anupādisesāya nibbānadhātuyā)是工具格的解释(karaṇaniddeso)，表示“已达如是状态之相”(itthambhūtalakkhaṇa)义。而“涅槃界”仅是寂灭而已。“是故”者，因为行苦(saṅkhāradukkhatā)遍及一切世间且总摄一切苦，是故。“世间(lokassa)的”是关系义的所有格。以此显示“彼之苦(dukkhamassā)”一词的含义。如是，于此，或因不知世间的盖(nīvaraṇa)等法，或因熟悉其他学说而于彼等法陷入怀疑，由于此问题必须被断然回答，故提出了一个以有情为依处的问题。而此问题，对无知者或怀疑者而言，因其所缘为盖等法，故有四种。然而在圣典中，因偈颂已说世间为盖等法的所依，故显示此为一个问题。于此，此为对问题的审察。对回答的审察，亦应通过“不显了的显了回答”、“断除疑惑的回答”等，依对问题的审察中所说之理而得知。

เอวํ [Pg.66] เอกาธารํ ปุจฺฉํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อเนกาธารํ ทสฺเสตุํ ‘‘สวนฺติ สพฺพธี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สวนฺตีติ สนฺทนฺติ. สพฺพธีติ สพฺเพสุ รูปาทีสุ อายตเนสุ. โสตาติ ตณฺหาทิโสตา. กึ นิวารณนฺติ เตสํ กึ อาวรณํ กา รกฺขา. สํวรํ พฺรูหีติ ตํ เนสํ นีวรณสงฺขาตํ สํวรํ กเถหิ. เกน โสตา ปิธียเรติ เกน ธมฺเมน ตณฺหาทิโสตา ปิธิยฺยนฺติ ปจฺฉิชฺชนฺตีติ อยเมตฺถ ปทตฺโถ. เสสํ ปาฬิวเสเนว อาวิ ภวิสฺสติ.

如是显示一依处的提问后，今为显示多依处的提问而说“于一切处流动(savanti sabbadhī)”等。于此，“流动(savanti)”即是流动(sandanti)。“于一切处(sabbadhi)”即于色等一切处中。“流(sotā)”即渴爱等诸流。“何为障蔽(kiṃ nivāraṇaṃ)”者，是问彼等有何障蔽？有何守护？“请说防护(saṃvaraṃ brūhi)”者，是请说彼等那被称为障蔽的防护。“以何堵塞流(kena sotā pidhīyare)”者，是问以何法，渴爱等诸流被堵塞、被断绝？此是此处的文义。其余的将依圣典文句本身而显明。

เต ทฺเว ปญฺหาติ ยทิปิ อิมิสฺสา คาถาย ปุจฺฉาวเสน ปวตฺตาย จตฺตาริ ปทานิ จตฺตาริ วากฺยานิ. ญาตุํ อิจฺฉิตสฺส ปน อตฺถสฺส ทุวิธตฺตา เต ทฺเว ปญฺหา. กสฺมาติ เจ? ‘‘อิเมหิ พหฺวาธิวจเนน ปุจฺฉิตา’’ติ อาห. ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – อิเม เอตาย คาถาย คหิตา อตฺถา ยสฺมา พหูนิ อธิกิจฺจ ปวตฺตวจเนน ปุจฺฉิตา, ตสฺมา เต ทฺเว ปญฺหาติ. เอกโต อุปริ พหูติ หิ สาสนโวหาโร, ตเมว ปุจฺฉาย ทุวิธตฺถวิสยตํ วิวริตุํ ‘‘เอว’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ยาหิ ญาติพฺยสนาทิสงฺขาตาหิ ปาณวธาทีหิ เอว วา ทุคฺคติเหตุภูตาหิ อาปทาหิ สมํ สห, สพฺพถา วา อยํ โลโก อาปนฺโน อชฺโฌตฺถโฏ. ตํนิมิตฺเตหิ ทสหิ กิเลสวตฺถูหิ สํกิลิฏฺโฐ จ, ตสฺส ตํ อาปนฺนาการํ สํกิลิฏฺฐาการญฺจ พุทฺธิยํ กตฺวา อาห – ‘‘เอวํ สมาปนฺนสฺส เอวํ สํกิลิฏฺฐสฺสา’’ติ. โวทายติ สุชฺฌติ เอเตนาติ โวทานํ, สมถวิปสฺสนา. วุฏฺฐาติ เอเตน นิมิตฺตโต ปวตฺตโต จาติ วุฏฺฐานํ, อริยมคฺโค.

关于“此二问”：虽然在此以提问方式出现的偈颂中，有四个词或四个句子，但对欲知其义者而言，因其义有二重性，故有二问。若问为何？（答）曰：“此等是以众多增上语所问。”此中简义为：此偈所取之义，因依众多（法）而以言说发问，故有二问。于教法中，一之上即为多，此乃教法之言说。为阐明该提问之二重义境，故说“如是”(evaṃ)等。其义为：此世间为所谓亲族不幸(ñātibyasana)等，或仅由杀生等成为恶趣之因的灾难所遭遇、所遍覆，且因以彼为缘的十种烦恼事(kilesavatthu)而杂染。将其遭遇之相与杂染之相置于慧中而说：“如是遭遇者，如是染污者。”因此而遍净、清净，故为“遍净”(vodāna)，即止与观(samathavipassanā)。因此而出离于相与转起，故为“出离”(vuṭṭhāna)，即圣道。

อสมาหิตสฺสาติ นานารมฺมเณสุ วิกฺขิตฺตจิตฺตสฺส. สวนฺตีติ ปวตฺตนฺติ. อภิชฺฌาติอาทิ อสมาธานเหตุทสฺสนํ. เตเนวาห – ‘‘เอวํ อสมาหิตสฺสา’’ติ. ‘‘ยถาห ภควา’’ติอาทินา อิธาปิ อนุคีติวิจยํ ทสฺเสติ. โสตานํ สวนํ เยภุยฺเยน อนุโรธวเสเนวาติ อาห – ‘‘สวติ มนาปิเกสุ รูเปสู’’ติ. เอตฺถ จ จกฺขาทโย โสตานํ ทฺวารภาเวน ปวตฺตมานา อุปจารวเสน สยํ สวนฺตา วิย วุตฺตา. อิตีติ เอวํ. สพฺพาติ สพฺพสฺมา. สพฺพถาติ สพฺพปฺปกาเรน. อิทํ โวทานนฺติ อิทํ ‘‘ปริยุฏฺฐานวิฆาต’’นฺติ วุตฺตํ ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ โวทานํ.

“心未得定者”(Asamāhitassa)，指心散乱于种种所缘者。“流漏”(Savanti)，即转起。“贪欲”(Abhijjhā)等是显示心未得定之因。是故说：“如是心未得定者。”以“如世尊(Bhagavā)所说”等，于此亦显示随诵抉择。诸流之流漏，大抵仅由随顺喜爱之力而有，故说：“于可意色中流漏。”于此，眼等作为诸流之门而转起，以譬喻说之，如其自身流漏。“iti”即“如是”。“sabbā”即“从一切（门）”。“sabbathā”即“以一切方式”。“此是遍净”(Idaṃ vodānaṃ)，即此所谓“缠之破坏”(pariyuṭṭhānavighāta)，此缠之断除即是遍净。

วิสฺสชฺชนคาถาย [Pg.67] สติ เตสํ นิวารณนฺติ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา สติ กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสมานา เตสํ โสตานํ นิวารณนฺติ. โสตานํ สํวรํ พฺรูมีติ ตเมว สตึ โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ. ปญฺญาเยเต ปิธียเรติ รูปาทีสุ อนิจฺจตาทิปฏิเวธสาธิกาย มคฺคปญฺญาย เอเต โสตา สพฺพโส ปิธิยฺยนฺติ, อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทานวเสน สมุจฺฉิชฺชนฺตีติ อตฺโถ.

回答偈中的“念是彼等之防护”(sati tesaṃ nivāraṇaṃ)，是指与观(vipassanā)相应的念，在寻察善与不善诸法的趣向时，即是防护彼等之流。“我说流的防护”(Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi)，即是说我以那个念为流的防护。“以慧令其关闭”(Paññāyete pidhīyare)，是指以能通达色等法无常等的道慧，这些流被完全关闭，意思是，以不给予生起的机会而被断绝。

นาวิญฺฉตีติ อภิชฺฌาทิปฺปวตฺติทฺวารภาเวน จิตฺตสนฺตานํ, ปุคฺคลํ วา นากฑฺฒติ. อนุสยปฺปหานํ อิธ ปิธานํ อธิปฺเปตนฺติ อาห – ‘‘ปญฺญาย อนุสยา ปหียนฺตี’’ติ. ยสฺมา อนุสยนิมิตฺตํ ปริยุฏฺฐานํ อนุสยาภาเว น โหตีติ อาห ‘‘อนุสเยสู’’ติอาทิ. อิทานิ ตเมวตฺถํ อุปมาย วิภาเวนฺโต ‘‘ตํ ยถา ขนฺธวนฺตสฺสา’’ติอาทิมาห. เอตฺถาปิ โสตานํ นิวารณสงฺขาตํ สํวรํ ปิธานญฺจ อชานนฺเตน ตตฺถ วา สํสยิเตน เอกํสิกตฺตา ธมฺมาธิฏฺฐานา ปุจฺฉา กตาติ อิธ ปุจฺฉาวิจโย วุตฺตนเยเนว วิสฺสชฺชนวิจโย จ เวทิตพฺโพ.

“不牵引”(Nāviñchati)，是指不以贪欲等生起之门，牵引心相续或个人(puggala)。此处，“关闭”(pidhāna)意指断除随眠，所以说“以慧断除诸随眠”。因为在没有随眠时，源于随眠的缠缚就不会生起，所以说“于诸随眠中”等。现在为了用譬喻来阐明这个含义，所以说了“犹如具树干者”等。在此也应当知道，由于不了知或怀疑那称为“流的防护”的防护(saṃvara)与关闭(pidhāna)，所作的提问是基于法且是决定性的。因此，此处应如前述之理，了知对提问的审察和对回答的审察。

เอตฺถ จ เยน อธิปฺปาเยน ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติ คาถาย (สุ. นิ. ๑๐๓๘; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉา ๕๗, อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑; เนตฺติ. ๔๕) สติปิ นิวารณาทีนํ จตุนฺนํ ปุจฺฉิตพฺพภาเว เอโก ปญฺโหติ วุตฺตํ. เตน ตาว โสตานํเยว สํวโร ปิธานญฺจ ปุจฺฉิตนฺติ โสเต เอกตฺถวเสน คเหตฺวา ปุจฺฉาย เอกาธิฏฺฐานภาวโต เอโก ปญฺโหติ วตฺตพฺพํ สิยา. โสตานํ วา พหุภาวโต พหูติ ยตฺตกา โสตา, ตตฺตกา ปญฺหาติ. เยน ปน อธิปฺปาเยน ‘‘สวนฺติ สพฺพธิ โสตา’’ติ คาถายํ (สุ. นิ. ๑๐๔๐; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉา ๕๙, อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓; เนตฺติ. ๔๕) โสเต อนามสิตฺวา สํวรปิธานานํ วเสน ‘‘ทฺเว ปญฺหา’’ติ วุตฺตํ. เตน ปฐมคาถายํ สติปิ นิวารณาทีนํ โลกาธารภาเว โลกํ อนามสิตฺวา นิวารณาทีนํ วิภาเคน จตฺตาโร ปญฺหาติปิ วตฺตพฺพนฺติ อยํ นโย ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

于此，依“以何物覆盖世间”(kenassu nivuto loko)偈之意趣，即使对障碍等四法有可问之处，亦说为“一问”。依此，则唯问诸流之防护与遮止，因将诸流作为单一体把握，且问题仅有一所依，故当说为“一问”。或因诸流众多，故说为“多”，即有多少流，便有多少问。再者，依“诸流遍流”(savanti sabbadhi sotā)偈之意趣，不触及流，而依防护与遮止，说为“二问”。依此，于初偈中，即使障碍等为世间所依，亦不触及世间，而依障碍等之分别，亦可说为“四问”。当知此理如是开示。

อิทานิ ยสฺมา ปุจฺฉนฺโต น เกวลํ ปุพฺเพ อตฺตนา รจิตนิยาเมเนว ปุจฺฉติ, อถ โข เทสนากาเล วุตฺตธมฺมสฺส อนุสนฺธึ คเหตฺวาปิ ปุจฺฉติ, ตสฺมา ตสฺส อนุสนฺธึ ปุจฺฉาย วิเจตพฺพาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยานิ โสตานี’’ติ คาถาย อนนฺตรํ ‘‘ปญฺญา เจว สติ จา’’ติ คาถมาห. ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – ยายํ ภควตา วุตฺตา ปญฺญา, ยา จ [Pg.68] สติ ยญฺจ ตทวเสสํ นามรูปํ, เอตํ สพฺพมฺปิ กตฺถ นิรุชฺฌติ, เอตํ เม ปุฏฺโฐ ปพฺรูหีติ.

如今，提问者不仅只按自己先前所设定的方式提问，而是也能把握说法时的法义脉络而提问。因此，为显示其问题中当考察的脉络，在“诸流”(yāni sotāni)偈之后，便说了“慧与念”(paññā ceva sati ca)偈。此偈的简要含义是：世尊所说的慧、念，以及其余的名色，这一切于何处止息？您既为我所问，请为我解说此事。

วิสฺสชฺชนคาถายํ ปนสฺส ยสฺมา ปญฺญาสติโย นาเมเนว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา ตา วิสุํ น วุตฺตา. อยญฺเจตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ยํ มํ ตฺวํ, อชิต, เอตํ ปญฺหํ อปุจฺฉิ – ‘‘กตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’’ติ อนนฺตรคาถายํ (สุ. นิ. ๑๐๔๒; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉา ๖๑, อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๕; เนตฺติ. ๑๑, ๔๕), ยตฺถ ตํ อเสสํ อุปรุชฺฌติ, ตํ เต วทามิ. ตสฺส ตสฺส หิ วิญฺญาณสฺส นิโรเธน สเหว อปุพฺพํ อจริมํ เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌติ, เอตฺเถว วิญฺญาณสฺส นิโรเธน นิรุชฺฌติ, เอตํ วิญฺญาณนิโรธํ ตสฺส นิโรโธ นาติวตฺตตีติ วุตฺตํ โหตีติ. อยํ ปญฺเห อนุสนฺธึ ปุจฺฉตีติ อนนฺตรคาถายํ โสตานํ ปริยุฏฺฐานานุสยปฺปหานกิจฺเจน สทฺธึ สติ ปญฺญา จ วุตฺตา, ตํ สุตฺวา ตปฺปหาเน ปญฺญาสตีสุ ติฏฺฐนฺตีสุ ตาสํ สนฺนิสฺสเยน นามรูเปน ภวิตพฺพํ, ตถา จ สติ วฏฺฏติ เอว. กตฺถ นุ โข อิมาสํ สนิสฺสยานํ ปญฺญาสตีนํ อเสสนิโรโธติ อิมินา อธิปฺปาเยน อยํ ปุจฺฉา กตาติ อาห – ‘‘อยํ ปญฺเห…เป… ธาตุ’’นฺติ. ตตฺถ อนุสนฺธียติ เทสนา เอตายาติ อนุสนฺธิ.

在此问题的解答偈中，因为慧与念仅为名所摄，所以没有单独宣说它们。此处的简要义是：阿逸多(Ajita)，你在接下来的偈颂中问我这个问题：“它在哪里止息？”（《经集》1042；《小义释·阿耆多童子所问》61，《阿耆多童子所问义释》5；《导论》11, 45），它（名色）在哪里无余地止息，我为你宣说。确实，随着彼彼识的灭，它（此名色）也在此处（识灭之处）不前不后地同时止息。就在此处，它随着识的灭而灭；它的灭不超越此识的灭。这便是所说的意思。此问是在探寻其关联。在接下来的偈颂中，念与慧连同断除诸流的缠与随眠的作用一同被宣说。听闻它之后，当断除彼（缠与随眠）时，慧与念安住，名色也必然作为它们的依处而存在，如此一来，轮回便会转起。“这些有依处（即名色）的慧与念，究竟在何处无余地灭尽呢？”——此问题是出于此意趣而作。因此，（世尊）说：“此问题……界。”在此文中，“教法由此而得以连接”(anusandhīyati desanā etāya)，故称“连接”(anusandhi)。

ยาย ปฏิปทาย อนุปาทิเสสํ นิพฺพานธาตุํ อธิคจฺฉนฺติ, ตํ จตุสจฺจกมฺมฏฺฐานภาวนาสงฺขาตํ ปฏิปทํ สห วิสเยน ทสฺเสตุํ ‘‘ตีณิ จ สจฺจานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สงฺขตานีติ สเมจฺจ สมฺภูย ปจฺจเยหิ กตานีติ สงฺขตานิ. นิโรธธมฺมานีติ นิรุชฺฌนสภาวานิ. ทุกฺขํ สมุทโย มคฺโคติ เตสํ สรูปทสฺสนํ. นิโรโธ ปน กถนฺติ อาห ‘‘นิโรโธ อสงฺขโต’’ติ. โส หิ เกนจิ ปจฺจเยน น สงฺขโตติ อสงฺขโต. สห วิสเยน ปหาตพฺพปหายกสภาเวสุ อริยสจฺเจสุ ปหายกวิภาคมุเขน ปหาตพฺพวิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ สมุทโย’’ติอาทิ วุตฺตํ.

以何种行道证得无余依涅槃界，为了连同其所缘一起显示那被称为“四圣谛业处修习”的行道，故说“三谛”等。于此，所谓“有为”，即由诸缘和合而造作，故为“有为”。所谓“有坏灭法”，即具有坏灭的自性。“苦、集、道”是显示彼等之自相。而灭是怎样的呢？故说：“灭是无为的。”彼（灭）实非由任何缘所造作，故为“无为”。为了连同所缘，在具有应断与能断自性的诸圣谛中，以分别能断为门，来显示应断的分别，故说“于其中，集”等。

ตตฺถ อวิชฺชาวเสสาติ ทสฺสนมคฺเคน ปหีนาวเสสา อวิชฺชาติ อตฺโถ. อยญฺจ เสส-สทฺโท กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโท มาโน อุทฺธจฺจนฺติ เอตฺถาปิ โยเชตพฺโพ. ยถา หิ อวิชฺชา, เอวํ เอเตปิ ธมฺมา อปายคมนียสภาวา ปฐมมคฺเคน ปหียนฺติ เอวาติ. ‘‘อวิชฺชานิรวเสสา’’ติปิ ปาโฐ, เอตฺถาปิ ยถาวุตฺเตสุ กามจฺฉนฺทาทิปเทสุปิ นิรวเสส-สทฺโท โยเชตพฺโพ[Pg.69]. สาวเสสญฺหิ ปุริมมคฺคทฺวเยน กามจฺฉนฺทาทโย ปหียนฺติ, อิตเรหิ ปน นิรวเสสนฺติ. เตธาตุเก อิมานิ ทส สํโยชนานีติ เอตฺถ เตธาตุเกติ สํโยชนานํ วิสยทสฺสนํ. ตตฺถ หิ ตานิ สํโยชนวเสน ปวตฺตนฺติ.

于此，“无明有余”，其义为：由见道所断后剩余的无明。此“余”字，亦应与“欲贪、嗔、慢、掉举”连结。诚如无明，此等诸法亦有导向恶趣的自性，实由初道所断。亦有“无明无余”的读本，于此，“无余”一词，亦应与如前所述的“欲贪”等词连结。因为欲贪等由前二道有余地断除，而由其余（二道）则无余（断除）。于“此等十结于三界中”句，“于三界中”是显示诸结的所缘范围。因为彼等于彼处（三界）以结缚的方式而转起。

๑๒. อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ อธิฏฺฐายาติ ตํ ปหายกํ ปตฺวา. ยํ ปนาติ เอตฺถ ยนฺติ เหตุอตฺเถ นิปาโต. อิทํ ขเย ญาณนฺติ เยน ญาเณน เหตุภูเตน ‘‘ขีณา เม ชาตี’’ติ อตฺตโน ชาติยา ขีณภาวํ ชานาติ, อิทํ เอวํ ปจฺจเวกฺขณสฺส นิมิตฺตภูตํ อรหตฺตผลญาณํ ขเย ญาณํ นาม. นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตีติ เอตฺถาปิ ยนฺติ อาเนตพฺพํ ‘‘ยํ นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาตี’’ติ. อิทํ อนุปฺปาเท ญาณนฺติ อิธาปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อรหตฺตผลญาณวเสน อตฺโถ โยเชตพฺโพ. อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. จิตฺตุปฺปาทกฺกณฺฑ ๑๓๕-๑๔๒) ปน ‘‘ขเย ญาณํ กิเลสกฺขยกเร อริยมคฺเค ญาณนฺติ วุตฺตํ. อนุปฺปาเท ญาณํ ปฏิสนฺธิวเสน อนุปฺปาทภูเต ตํตํมคฺควชฺฌกิเลสานํ อนุปฺปาทปริโยสาเน อุปฺปนฺเน อริยผเล ญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. อิธ ปน อุภยมฺปิ อรหตฺตผลญาณวเสเนว วิภตฺตํ. เตเนวาห – ‘‘อิมานิ ทฺเว ญาณานิ อญฺญาตาวินฺทฺริย’’นฺติ, ‘‘อารมฺมณสงฺเกเตน ทฺเว นามานิ ลพฺภนฺตี’’ติ จ.

12. 所谓确立“未知当知根”(anaññātaññassāmītindriya)，即是已达到那当断者。此处“yaṃ pana”中的“yaṃ”是表原因义的不变词。所谓“此是尽智”(khaye ñāṇa)，即是凭借作为原因的智慧，了知自己“我生已尽”这一生的已尽状态；此作为省察之因的阿罗汉果智，名为尽智。对于“了知不再有此有”一句，也应引入“yaṃ”一词，而作‘因为了知不再有此有’。所谓“此是无生智”(anuppāde ñāṇa)，于此也应依前述方法，通过阿罗汉果智来连贯其义。但在《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中则说：‘尽智是能灭尽烦恼的圣道之智。无生智是在结生不再生起，且各道所应断的烦恼无余断尽时，于圣果中生起的智慧。’但于此，此二者皆仅依阿罗汉果智而作分别。因此说：‘此二智即是已知根(aññātāvindriya)’，以及‘依所缘的标记而获得二名’。

อญฺญินฺทฺริยํ เหฏฺฐิเมสุ ตีสุ ผเลสุ, อุปริเมสุ จ ตีสุ มคฺเคสุ อุปฺปตฺติยา ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชมานมฺปิ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ วิย ปฐมผลุปฺปตฺติยา อคฺคผลุปฺปตฺติยา อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุชฺฌตีติ อาห – ‘‘ยญฺจ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริย’’นฺติอาทิ. เอเตน ปหาตพฺพธมฺมา วิย ทสฺสนภาวนาหิ อคฺคผลุปฺปตฺติยา ตทวเสสผลธมฺมาปิ อนุปฺปาทนิโรเธน นิรุชฺฌนฺติ. โก ปน วาโท เตภูมกธมฺมานนฺติ ทสฺเสติ, เอกา ปญฺญา อญฺญาตาวินฺทฺริยตฺตา. ยทิ เอกา, กถํ ทฺวิธา วุตฺตาติ อาห ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ. อารมฺมณสงฺเกเตนาติ ขเย อนุปฺปาเทติ อิมาย อารมฺมณสมญฺญาย. สา ปชานนฏฺเฐน ปญฺญาติ ยา ปุพฺเพ โสตานํ ปิธานกิจฺจา วุตฺตา ปญฺญา, สา ปชานนสภาเวน ปญฺญา. อิตรา ปน ยถาทิฏฺฐํ ยถาคหิตํ อารมฺมณํ อปิลาปนฏฺเฐน โอคาหนฏฺเฐน สตีติ.

已知根(aññindriya)虽于下三果及上三道中再再生起，然犹如未知当知根(anaññātaññassāmītindriya)于初果生起时以无生之灭而止息，此已知根亦于顶果生起时以无生之灭而止息。是故说：“所谓未知当知根……”等。此句显示：于顶果生起时，其余的果法也以无生之灭而止息，犹如应断之法通过见与修而止息一般，三界诸法更何待言？此为一慧，因其为具知根(aññātāvindriya)故。若为一慧，云何说为二种？故说：“复次……”等。所谓“依所缘之标记”者，即依“于灭、于无生”此所缘之名而说。彼以了知为义之慧者，即先前所说有断流作用之慧，彼慧以了知为自性。另一者（念），则于如所见、如所取之所缘，以不令忘失及沉入为义，故名为念。

๑๓. เอวํ [Pg.70] ‘‘ปญฺญา เจว สติ จา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วิวริตฺวา อิทานิ ‘‘นามรูป’’นฺติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ตตฺถ เย ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, อิทํ นามรูป’’นฺติ อาห. นามรูปญฺจ วิภาเคน ทสฺเสนฺโต สุขคฺคหณตฺถํ ปากฏนามรูปเมว วิภาเวตุํ ‘‘ตตฺถ เย’’ติอาทิมาห. ตคฺคหเณเนว หิ สหจรณาทินา ตทญฺเญ จิตฺตเจตสิกา รูปธมฺมา จ คหิตา โหนฺตีติ. นามคฺคหเณน เจตฺถ ขนฺธตฺตยเมว คหิตนฺติ ‘‘นามรูปํ วิญฺญาณสมฺปยุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน รูปํ สมฺปยุตฺตนฺติ? นยิทํ สมฺปยุตฺตปจฺจยวเสน วุตฺตํ. ปจุรชนสฺส ปน อวิภาเคน คหณียสภาวํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

13. 如是解释“慧与念”一词之义后，如今为解释“名色(nāmarūpa)”一词之义，而说：“此中，五取蕴(pañcupādānakkhandhā)即是名色”。为分别解说名色，且为易于执取，故仅阐明其显见之名色，而说：“此中，彼……”等。因为只通过执取彼显见之名色，即能以俱生等方式，执取其他的心(citta)、心所(cetasika)及色法(rūpadhamma)。于此，以“名”之执取，仅执取三蕴而已，是故说“名色与识(viññāṇa)相应”。然则，色亦相应耶？此非依相应缘而说。当知此说，是针对凡夫不加分别而执取之自性而说。

คาถาย อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ ปุจฺฉิตาติ ตํ จตุริทฺธิปาทมุเขน อริยมคฺคาธิคเมน ปตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อิทฺธิปาทภาวนามูลภูตานิ อินฺทฺริยานิ สติปญฺญาหิ นิทฺธาเรตุํ ‘‘ตตฺถ สติ จ ปญฺญา จ จตฺตาริ อินฺทฺริยานี’’ติ อาห. กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเวสมานา สติ สิชฺฌนฺตี เอกนฺเตน สมาธึ นิปฺผาเทติ. สติคฺคหเณน เจตฺถ ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ อิธาธิปฺเปตนฺติ อาห – ‘‘สติ ทฺเว อินฺทฺริยานิ, สตินฺทฺริยญฺจ สมาธินฺทฺริยญฺจา’’ติ. ตถา อนุสยสมุคฺฆาตวิธายินี ปญฺญา สิชฺฌมานา น วินา จตุพฺพิธสมฺมปฺปธานวีริยํ สิชฺฌตีติ วุตฺตํ – ‘‘ปญฺญา ทฺเว อินฺทฺริยานิ ปญฺญินฺทฺริยญฺจ วีริยินฺทฺริยญฺจา’’ติ.

偈颂中所问为无余依涅槃界，为示其须以四神足为首，通过证得圣道而到达，故为以念与慧确定作为神足修习之根本的诸根，而说：“此中，念与慧为四根。”遍寻善与不善诸法之行相的念，于成就时，必能圆满定。此处，以把握念意指断除缠，是故说：“念为二根，即念根与定根。”同样，能根除随眠的慧，于成就时，若无四种正勤精进则不成就，是故说：“慧为二根，即慧根与精进根。”

ยา อิเมสุ จตูสุ อินฺทฺริเยสูติ อิเมสุ สติอาทีสุ จตูสุ อินฺทฺริเยสุ นิสฺสยปจฺจยตาย อธิฏฺฐานภูเตสุ ตํสหชาตา เอว ยา สทฺทหนา. ‘‘อิเมหิ จตูหิ อินฺทฺริเยหี’’ติปิ ปาฬิ, ตสฺสา อิเมหิ จตูหิ อินฺทฺริเยหิ สมฺปยุตฺตาติ วจนเสโส, อารมฺมเณ อภิปฺปสาทลกฺขณา สทฺธา กตฺตุกามตาสภาวสฺส ฉนฺทสฺส วิเสสปจฺจโย โหตีติ อาห – ‘‘ยา สทฺธาธิปเตยฺยา จิตฺเตกคฺคตา, อยํ ฉนฺทสมาธี’’ติ. สมาหิเต จิตฺเตติ วิปสฺสนาสมาธินา สมาหิเต จิตฺเต. อิทํ ปหานนฺติ วิกฺขมฺภนปฺปหานสาธโก สมาธิ ปหานนฺติ วุตฺโต ปชหติ เอเตนาติ กตฺวา. ‘‘ปธาน’’นฺติปิ ปาโฐ, อคฺโคติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘สมาธิ เอโกที’’ติ วุจฺจติ.

关于“于此四根中”，即于此念等四根，以其作为依止缘与基础，凡与其俱生之信。亦有“以此四根”的巴利语版本，其省略之语应为“与此四根相应”。于所缘中具足极为清信之相的信，是具有造作意欲之自性的欲的殊胜缘，是故说：“凡以信为主导的心一境性，此即欲定。”“于心已得定时”，即以观(vipassanā)定而于心得定时。此处的“断”，是指能成就镇伏断的定，因“以此而断”，故称为“断”。亦有版本作“勤”(padhāna)，其义为“殊胜”。诚然，定被称为一趣。

‘‘อสฺสาสปสฺสาสา’’ติอาทินา กายวจีจิตฺตสงฺขารสีเสน ตํสมุฏฺฐาปกา วีริยสงฺขาราว คหิตา. เต หิ ยาว ภาวนานิปฺผตฺติ ตาว เอกรเสน สรณโต สงฺกปฺเปตพฺพโต จ สรสงฺกปฺปา’’ติ วุตฺตา ‘‘เอวํ [Pg.71] เม ภาวนา โหตู’’ติ ยถา อิจฺฉิตา, ตถา ปวตฺติยา เหตุภาวโต. ตทุภยนฺติ ฉนฺทสมาธิสงฺขาตญฺจ ปธานสงฺขารสงฺขาตญฺจ วีริยนฺติ ตํ อุภยํ. อุภยเมว หิ อุปจารวเสน อญฺญํ วิย กตฺวา ‘‘ฉนฺทสมาธิปฺปธานสงฺขารสมนฺนาคตํ อิทฺธิปาท’’นฺติ วุตฺตํ. อภินฺนมฺปิ หิ อุปจารวเสน ภินฺนํ วิย กตฺวา โวหรนฺติ, ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ.

“‘入出息’等语，是以身、语、心行为首，而（此处）所取的是能令彼等生起的精进行。因为彼等精进，直至修行圆满，都以一味，且因其能被忆念与应被思量，故被称为‘忆念与思量’（saraṇasaṅkappā）。此乃因其是‘愿我修行如此成就’这般，如其所愿而转起之因。所谓‘彼二者’，即名为‘欲定’的精进与名为‘精勤行’的精进，此二者。确实，唯将此二者，以假说之力，作为不同之物，故说‘具足欲定与精勤行的神足’。确实，虽无差别，亦以假说之力，作为有差别而宣说，犹如‘石女儿的身体’。

ตตฺถ อิชฺฌตีติ อิทฺธิ, สมิชฺฌติ นิปฺผชฺชตีติ อตฺโถ. อิชฺฌนฺติ วา ตาย สตฺตา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิทฺธิ, ปชฺชติ เอเตนาติ ปาโท, ปฐเมน อตฺเถน อิทฺธิ เอว ปาโท อิทฺธิปาโท, อิทฺธิโกฏฺฐาโสติ อตฺโถ. ทุติเยน อตฺเถน อิทฺธิยา ปาโท ปติฏฺฐา อธิคมูปาโยติ อิทฺธิปาโท. เตน หิ อุปรูปริวิเสสสงฺขาตํ อิทฺธึ ปชฺชนฺติ ปาปุณนฺติ. วิเวกนิสฺสิตนฺติ ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตํ นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตญฺจ อิทฺธิปาทํ ภาเวตีติ อตฺโถ. ตถา หิ อยํ อิทฺธิปาทภาวนานุยุตฺโต โยคี วิปสฺสนากฺขเณ กิจฺจโต ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ. มคฺคกฺขเณ ปน กิจฺจโต สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตํ อารมฺมณโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ อิทฺธิปาทํ ภาเวตีติ. เอส นโย วิราคนิสฺสิตนฺติอาทีสุ.

于此，“成就（ijjhati），故为成就（iddhi）”，义为圆满、完成。或，有情因此而成就、增长、达于卓越，故为成就（iddhi）。“以此而行（pajjati），故为足（pāda）”。依第一义，“成就”即是“足”，故为神足（iddhipāda），义为成就之部分。依第二义，“成就”之“足”，即是依处、证达之方便，故为神足。确实，以此能行至、达到名为展转殊胜的成就。所谓“依止远离”，义为修习依止支分离、断分离、出离离的神足。确实，此专修神足的瑜伽士，于观（vipassanā）刹那，从作用上，（修习）依止支分离的（神足）；从意向上，（修习）依止出离离的（神足）。而于道刹那，从作用上，（修习）依止断分离的（神足）；从所缘上，修习依止出离离的神足。此理趣亦可用于“依止离贪”等句。

วิเวกตฺตา เอว หิ วิราคาทโย, เกวลญฺเจตฺถ โวสฺสคฺโค ทุวิโธ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค จาติ. ตตฺถ ปริจฺจาคโวสฺสคฺโค วิปสฺสนากฺขเณ ตทงฺควเสน, มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทวเสน กิเลสปฺปหานํ. ปกฺขนฺทนโวสฺสคฺโค วิปสฺสนากฺขเณ ตนฺนินฺนภาเวน, มคฺคกฺขเณ อารมฺมณกรณวเสน นิพฺพานปกฺขนฺทนํ. ตทุภยมฺปิ อิมสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเก อตฺถสํวณฺณนานเย ยุชฺชติ. ตถา หิ อยํ ปฐมิทฺธิปาโท ยถาวุตฺเตน ปกาเรน กิเลเส ปริจฺจชติ นิพฺพานญฺจ ปกฺขนฺทติ. โวสฺสคฺคปริณามินฺติ อิมินา ปน วจเนน โวสฺสคฺคตฺถํ ปริณมนฺตํ ปริณตญฺจ ปริปจฺจนฺตํ ปริปกฺกญฺจาติ อตฺโถ. อยญฺหิ อิทฺธิปาทภาวนานุยุตฺโต โยคี ยถา ปฐโม อิทฺธิปาโท กิเลสปริจฺจาคโวสฺสคฺคตฺถํ นิพฺพานปกฺขนฺทนโวสฺสคฺคตฺถญฺจ ปริปจฺจติ, ยถา จ ปริปกฺโก โหติ, ตถา นํ ภาเวตีติ. เสสิทฺธิปาเทสุปิ เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – ยถา ฉนฺทํ เชฏฺฐกํ กตฺวา ปวตฺติโต สมาธิ ฉนฺทสมาธิ. เอวํ วีริยํ จิตฺตํ วีมํสํ เชฏฺฐกํ กตฺวา ปวตฺติโต สมาธิ วีมํสาสมาธีติ.

诚然，离贪等法具有远离之义。于此，唯独舍离（vossaggo）有二种，即舍弃舍离（pariccāgavossaggo）与投入舍离（pakkhandanavossaggo）。其中，舍弃舍离，是在观（vipassanā）的刹那，以彼分的方式；在道的刹那，以断灭的方式，断除烦恼。投入舍离，是在观的刹那，以倾向于彼（涅槃）的方式；在道的刹那，以之为所缘的方式，投入涅槃。此二者，于此世间与出世间混合的释义（vaṇṇanā）方法中，皆为适宜。诚然，此第一神足，以如前所述的方式，舍弃诸烦恼，并投入涅槃。而“舍离遍熟”一词，其义应知为：为了舍离而正在转变与成熟，以及已经转变与成熟。确实，这位致力于修习神足的瑜伽士，第一神足如何为舍弃烦恼之舍离与投入涅槃之舍离而成熟，又如何成为已成熟，他就如此地修习它。其余诸神足，道理亦同。此中差别则为：譬如，以欲为主导而生起的定，是为欲定；同样，以精进为主导而生起的定，是为精进定；以心为主导而生起的定，是为心定；以思择为主导而生起的定，是为思择定。

๑๔. น [Pg.72] เกวลํ จตุตฺถอิทฺธิปาโท เอว สมาธิญาณมูลโก, อถ โข สพฺโพปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺโพ สมาธิ ญาณมูลโก ญาณปุพฺพงฺคโม ญาณานุปริวตฺตี’’ติ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ กสฺมา โส เอว วีมํสาสมาธีติ วุตฺโตติ? วีมํสํ เชฏฺฐกํ กตฺวา ปวตฺติตตฺตาติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ตตฺถ ปุพฺพภาคปญฺญาย ญาณมูลโก. อธิคมปญฺญาย ญาณปุพฺพงฺคโม. ปจฺจเวกฺขณปญฺญาย ญาณานุปริวตฺติ. อถ วา ปุพฺพภาคปญฺญาย ญาณมูลโก. อุปจารปญฺญาย ญาณปุพฺพงฺคโม. อปฺปนาปญฺญาย ญาณานุปริวตฺติ. อุปจารปญฺญาย วา ญาณมูลโก. อปฺปนาปญฺญาย ญาณปุพฺพงฺคโม. อภิญฺญาปญฺญาย ญาณานุปริวตฺตีติ เวทิตพฺพํ.

14. 为开示“不仅第四神足是以定慧为根本，实际上一切神足皆是如此”，故说“一切定皆以慧为根本，以慧为先导，随慧而转”。若如此，为何只称那（第四神足）为“思择定”呢？此义已说，即因它是以思择为首而生起的。于此，就前分慧而言，（定）是以慧为根本；就证得慧而言，是以慧为先导；就省察慧而言，是随慧而转。又或者，就前分慧而言，是以慧为根本；就近行慧而言，是以慧为先导；就安止慧而言，是随慧而转。又或者，就近行慧而言，是以慧为根本；就安止慧而言，是以慧为先导；就神通慧而言，是随慧而转。应如是了知。

ยถา ปุเรติ ยถา สมาธิสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณานุปริวตฺติภาเวน ปุเร ปุพฺเพ อตีตาสุ ชาตีสุ อสงฺขฺเยยฺเยสุปิ สํวฏฺฏวิวฏฺเฏสุ อตฺตโน ปเรสญฺจ ขนฺธํ ขนฺธูปนิพทฺธญฺจ ทุปฺปฏิวิชฺฌํ นาม นตฺถิ, ตถา ปจฺฉา สมาธิสฺส อนาคตํสญาณานุปริวตฺติภาเวน อนาคตาสุ ชาตีสุ อสงฺขฺเยยฺเยสุปิ สํวฏฺฏวิวฏฺเฏสุ อตฺตโน ปเรสญฺจ ขนฺธํ ขนฺธูปนิพทฺธญฺจ ทุปฺปฏิวิชฺฌํ นาม นตฺถีติ อตฺโถ.

“如过去”（yathā pure）的含义是：如同定由于随转于宿住随念智（pubbenivāsānussatiñāṇa）的缘故，对于过去无数成坏诸劫中，自己与他人的五蕴（khandha）及与五蕴相关者，无有任何难以了知之处；同样，定由于随转于未来分智（anāgataṃsañāṇa）的缘故，对于未来无数成坏诸劫中，自己与他人的五蕴及与五蕴相关者，也无有任何难以了知之处。

ยถา ปจฺฉาติ ยถา สมาธิสฺส เจโตปริยญาณานุปริวตฺติภาเวน อนาคเตสุ สตฺตสุ ทิวเสสุ ปรสตฺตานํ จิตฺตํ ทุปฺปฏิวิชฺฌํ นาม นตฺถิ, ตถา ปุเร อตีเตสุ สตฺตสุ ทิวเสสุ ปรสตฺตานํ จิตฺตํ ทุปฺปฏิวิชฺฌํ นาม นตฺถีติ อตฺโถ. ยถา ทิวาติ ยถา ทิวสภาเค สูริยาโลเกน อนฺธการสฺส วิธมิตตฺตา จกฺขุมนฺตานํ สตฺตานํ อาปาถคตํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ รูปํ สุวิญฺเญยฺยํ. ตถา รตฺตินฺติ ตถา รตฺติภาเค จตุรงฺคสมนฺนาคเตปิ อนฺธกาเร วตฺตมาเน สมาธิสฺส ทิพฺพจกฺขุญาณานุปริวตฺติตาย ทุปฺปฏิวิชฺฌํ รูปายตนํ นตฺถิ.

“如后”（yathā pacchā）的含义是：如同定由于随转于他心智（cetopariyañāṇa）的缘故，对于未来七日中其他有情的心，无有任何难以了知之处；同样，对于过去七日中其他有情的心，也无有任何难以了知之处。“如昼”（yathā divā）的含义是：如同在白昼，因日光驱散黑暗，有眼之有情对于进入视野范围、可为眼识所识知的色，能够轻易了知。“如夜”（tathā rattiṃ）的含义是：同样，在夜晚，即使处于四支具足的黑暗中，定由于随转于天眼智（dibbacakkhuñāṇa）的缘故，亦无有任何难以了知的色处（rūpāyatana）。

ยถา รตฺตึ ตถา ทิวาติ ยถา จ รตฺติยํ ตถา ทิวาปิ อติสุขุมํ เกนจิ ติโรหิตํ ยญฺจ อติทูเร, ตํ สพฺพรูปํ ทุปฺปฏิวิชฺฌํ นาม นตฺถิ. ยถา จ รูปายตเน วุตฺตํ, ตถา สมาธิสฺส ทิพฺพโสตญาณานุปริวตฺติตาย สทฺทายตเน จ เนตพฺพํ. เตเนวาห ‘‘อิติ วิวเฏน เจตสา’’ติอาทิ. ตตฺถ อปริโยนทฺเธนาติ อภิญฺญาญาณสฺส ปาริพนฺธกกิเลเสหิ อนชฺโฌตฺถเฏน, อปริโยนทฺธตฺตา เอว สปฺปภาสํ จิตฺตํ. เอเตเนว สมาธิสฺส อิทฺธิวิธญาณานุปริวตฺติตาปิ วุตฺตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปญฺจินฺทฺริยานีติ อิทฺธิปาทสมฺปยุตฺตานิ เสกฺขสฺส ปญฺจินฺทฺริยานิ อธิปฺเปตานีติ อาห [Pg.73] ‘‘กุสลานี’’ติ. จิตฺตสหภูนีติอาทิ เตสํ วิญฺญาณนิโรเธน นิโรธทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. ตถา ‘‘นามรูปญฺจา’’ติอาทิ. เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘น เกวลํ ปญฺจินฺทฺริยานิ เอว, อถ โข นามรูปญฺจ วิญฺญาณเหตุกํ วิญฺญาณสฺส นิโรธา นิรุชฺฌตี’’ติ.

“如于夜间，如是于白昼”者，谓如于夜间，如是于白昼亦然，无论是极细微的色、被某物所遮蔽的色，或处于极远处之色，彼一切色法，名为难通达者，皆无有。如于色处(rūpāyatana)所说，如是，因定力随转于天耳智(dibbasotañāṇa)，于声处(saddāyatana)亦应引申。是故说“以敞开之心”等。于彼，“无缠结”者，谓神通智不为障碍性的烦恼所压服，正因无缠结故，心有光明。由此亦应了知，定力随转于神变智(iddhividhañāṇa)之事亦已被说及。“五根”者，意指与神足(iddhipāda)相应的有学(sekkhassa)之五根，是故说为“善”。“与心俱生”等文，是为了显示彼等（五根）因识(viññāṇa)之灭而灭而开示。同样地，“名色亦”等文也是如此。以此显示此义：“非仅五根，实则，以识为因的名色，亦因识之灭而灭。”

ตสฺสาติ วิญฺญาณสฺส. เหตูติ ตณฺหาอวิชฺชาทิโก. อนาหารนฺติ ปทสฺส อตฺถวิวรณํ. อนภินนฺทิตนฺติ อภินนฺทนภูตาย ตณฺหาย ปหีนตฺตา เอว อปตฺถิตํ. ตโต เอว อปฺปฏิสนฺธิกํ วิญฺญาณํ ตํ นิรุชฺฌติ. ยถา จ วิญฺญาณํ, เอวํ นามรูปมฺปิ วิญฺญาณสงฺขาตสฺส เหตุโน ปจฺจยสฺส จ อภาวา ตปฺปจฺจยานํ สงฺขาราทีนํ อภาวา อเหตุ อปฺปจฺจยํ. เสสํ ปากฏเมว. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวิจโยปิ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพ.

“彼”者，指识(viññāṇa)。“因”者，指爱(taṇhā)、无明(avijjā)等。“无食”一词，是（对前文）词语的义释。“不喜乐”者，正因已断除能引生喜乐之爱故，而不希求。正因于此，彼识不作结生而灭。如识，名色亦然，因名为‘识’的因与缘不存在，以及其（识的）诸缘——行等亦不存在故，（名色）成为无因、无缘，不生起新有。其余者自明。问答抉择亦应依已说之理而知。

เอวํ อนุสนฺธิปุจฺฉมฺปิ ทสฺเสตฺวา เหฏฺฐา สตฺตาธิฏฺฐานา ธมฺมาธิฏฺฐานา จ ปุจฺฉา วิสุํ วิสุํ ทสฺสิตาติ อิทานิ ตา สห ทสฺเสตุํ ‘‘เย จ สงฺขาตธมฺมาเส’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถายํ ปทตฺโถ – สงฺขาตธมฺมาติ อนิจฺจาทิวเสน ปริวีมํสิตธมฺมา, อรหตํ เอตํ อธิวจนํ. เสกฺขาติ สีลาทีนิ สิกฺขมานา อวเสสา อริยปุคฺคลา. ปุถูติ พหู สตฺตชนา. เตสํ เม นิปโก อิริยํ, ปุฏฺโฐ ปพฺรูหีติ เตสํ เสขาเสขานํ นิปโก ปณฺฑิโต ตฺวํ ภควา ปฏิปตฺตึ ปุฏฺโฐ เม พฺรูหีติ. เสสํ ปาฬิวเสเนว วิญฺญายติ.

如是，在阐明关联之问（anusandhipucchā）后，此前已分别阐述七种依止之问（sattādhiṭṭhānā pucchā）与法依止之问（dhammādhiṭṭhānā pucchā）。如今为了一并阐明彼等，故引述“那些已审察法者”（ye ca saṅkhātadhammāse）等偈颂。此中词义如下：“已审察法者”（saṅkhātadhammā）指以无常等方式审察思择诸法者，此是阿罗汉的别称。“有学”（Sekkhā）指修学戒等之其余圣者。“众多”（Puthū）指众多，即七种人。“请为我宣说他们的行道，明智者，我已提问”（Tesaṃ me nipako iriyaṃ, puṭṭho pabrūhīti）意为：您是明智的贤者、世尊，我已请问那些有学与无学的行道（paṭipatti），请为我宣说。其余部分依巴利原文即可了知。

๑๕. กิสฺสาติ กิสฺส เหตุ, เกน การเณนาติ อตฺโถ. เสขาเสขวิปสฺสนา ปุพฺพงฺคมปฺปหานโยเคนาติ เสเข อเสเข วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมปฺปหาเน จ ปุจฺฉนโยเคน, ปุจฺฉาวิธินาติ อตฺโถ.

15. “为何”（Kissā）即是“何因？何缘？”（kissa hetu, kena kāraṇena）之义。“通过提问有学、无学及以观为前导之断除”（Sekhāsekhavipassanāpubbaṅgamappahānayogenāti），其义为：通过提问有学、无学以及以观为前导之断除的方法，即提问之法（pucchāvidhinā）。

วิสฺสชฺชนคาถายํ กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺยาติ วตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมน น อภิคิชฺเฌยฺย. มนสานาวิโล สิยาติ พฺยาปาทวิตกฺกาทโย กายทุจฺจริตาทโย จ มนโส อาวิลภาวกเร ธมฺเม ปชหนฺโต จิตฺเตน อนาวิโล ภเวยฺย. ยสฺมา ปน อเสกฺโข อนิจฺจตาทิวเสน สพฺพธมฺมานํ ปริตุลิตตฺตา กุสโล สพฺพธมฺเมสุ กายานุปสฺสนาสติอาทีหิ จ สโต สพฺพกิเลสานํ ภินฺนตฺตา อุตฺตมภิกฺขุภาวํ ปตฺโต จ หุตฺวา สพฺพอิริยาปเถสุ ปวตฺตติ, ตสฺมา ‘‘กุสโล…เป… ปริพฺพเช’’ติ อาหาติ อยํ สงฺเขปตฺโถ.

在回答偈（Vissajjanagāthā）中，“于欲不应贪求”（kāmesu nābhigijjheyyāti）指不应以烦恼欲（kilesakāma）贪求事欲（vatthukāma）。“心无扰浊”（Manasānāvilo siyā）意谓舍断能令心扰浊之法，如嗔恚寻（byāpādavitakka）等及身恶行（kāyaduccarita）等，从而心无扰浊。因为无学（asekkha）之人，已通过无常（aniccatā）等方式审察权衡一切法，故于一切法善巧，又具足身随观（kāyānupassanā）等念，断尽一切烦恼，证得最上比丘之位，而于一切威仪中活动，是故说“善巧者……乃至……应游行”（kusalo…pe… paribbaje），此是简要之义。

ตตฺถ [Pg.74] ยํ ปุจฺฉาคาถายํ ‘‘นิปโก’’ติ ปทํ วุตฺตํ, ตํ ภควนฺตํ สนฺธาย วุตฺตํ, ภควโต จ เนปกฺกํ อุกฺกํสปารมิปฺปตฺตํ อนาวรณญาณทสฺสเนน ทีเปตพฺพนฺติ อนาวรณญาณํ ตาว กมฺมทฺวารเภเทหิ วิภชิตฺวา เสขาเสขปฏิปทํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควโต สพฺพํ กายกมฺม’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เตน สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตญาณทสฺสเนน ตถาคตสฺส เสขาเสขปฏิปตฺติเทสนาโกสลฺลเมว วิภาเวติ. ตตฺถ โก จาติ กฺว จ, กสฺมึ วิสเยติ อตฺโถ. ตํ วิสยํ ทสฺเสติ ‘‘ยํ อนิจฺเจ ทุกฺเข อนตฺตนิ จา’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ญาณทสฺสนํ นาม อุปฺปชฺชมานํ ‘‘สพฺพํ สงฺขตํ อนิจฺจํ ทุกฺขํ สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปน ตสฺมึ วิสเย เยน อปฺปวตฺติ, โส ปฏิฆาโตติ, เอเตน ลกฺขณตฺตยปฺปฏิเวธสฺส ทุรภิสมฺภวตํ อนญฺญสาธารณตญฺจ ทสฺเสติ. ลกฺขณตฺตยวิภาวเนน หิ ภควโต จตุสจฺจปฺปฏิเวธํ สมฺมาสมฺโพธิญฺจ ปณฺฑิตา ปฏิชานนฺติ.

此中，于问偈中所说之“明智”(nipako)一词，是针对世尊而言。世尊之明智已达究竟，应以无碍智见阐明，因此，为首先依业门之差别分别无碍智，并显示有学与无学之行道，故说“世尊一切身业”等。藉此，即以于一切处无碍之智见，正是显明了如来宣说有学与无学行道之善巧。其中，“ko ca”一词意为“于何处？”(kva ca)，即“于何境界？”。以“于无常、苦、无我”显示彼境界。此中意谓：所谓智见，当其生起时，即以“一切有为法无常、苦，一切诸法无我”之行相而生起；然而，于彼境界中，凡能令(智见)不转起者，即是障碍。此显示了通达三相之难证与不共性。确实，贤者们正是通过辨析三相，而了知世尊已通达四谛、成就正等正觉。

อญฺญาณํ อทสฺสนนฺติ ตํ ปฏิฆาตํ สรูปโต ทสฺเสติ. ฉฬารมฺมณสภาวปฺปฏิจฺฉาทโก หิ สมฺโมโห ญาณทสฺสนสฺส ปฏิฆาโตติ. ยสฺมึ วิสเย ญาณทสฺสนํ อุปฺปตฺติรหํ, ตตฺเถว ตสฺส ปฏิฆาเตน ภวิตพฺพนฺติ อาห – ‘‘ยํ อนิจฺเจ ทุกฺเข อนตฺตนิ จา’’ติ. ยถา อิธ ปุริโสติอาทิ อุปมาทสฺสนํ. ตตฺริทํ โอปมฺมสํสนฺทนํ – ปุริโส วิย สพฺโพ โลโก, ตารกรูปานิ วิย ฉ อารมฺมณานิ, ตสฺส ปุริสสฺส ตารกรูปานํ ทสฺสนํ วิย โลกสฺส จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ ยถารหํ ฉฬารมฺมณชานนํ, ตสฺส ปุริสสฺส ตารกรูปานิ ปสฺสนฺตสฺสาปิ ‘‘เอตฺตกานิ สตานิ, เอตฺตกานิ สหสฺสานี’’ติอาทินา คณนสงฺเกเตน อชานนํ วิย โลกสฺส รูปาทิอารมฺมณํ กถญฺจิ ชานนฺตสฺสาปิ อนิจฺจาทิลกฺขณตฺตยานวโพโธติ. เสสํ ปากฏเมว.

“无智与不见”显示了彼障碍的自性。诚然，覆盖六所缘自性的痴，即是智见的障碍。在何领域中智见理应生起，就在该处它为障碍所阻，是故说“于无常、苦、无我”。“如于此有人”等是为展示譬喻。此中譬喻与所喻的对应如下：一切世间有情犹如彼人，六所缘犹如群星；世间有情以眼识等如其所应地了知六所缘，犹如彼人看见群星；犹如彼人即使看见群星，却不能以“有几百，有几千”等计数之名而了知，同样地，世间有情虽在某种程度上认知色等所缘，却不了悟无常等三相。其余文义是显而易见的。

อิทานิ เยหิ ปเทหิ ภควตา อายสฺมโต อชิตสฺส เสขาเสขปฏิปทา วุตฺตา, เตสํ ปทานํ อตฺถํ วิภชิตุํ ‘‘ตตฺถ เสเขนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ นิปาตมตฺตํ, ตสฺมึ วา วิสฺสชฺชเน. เสเขนาติ สิกฺขา เอตสฺส สีลนฺติ เสโข, เตน เสเขน. ทฺวีสุ ธมฺเมสูติ ทุวิเธสุ ธมฺเมสูติ อธิปฺปาโย. ปริยุฏฺฐานีเยสูติ โทเสน ปริยุฏฺฐิเตน ยตฺถ ปริวตฺติตพฺพํ, เตสุ อาฆาตวตฺถูสูติ อตฺโถ. ‘‘ปฏิฆฏฺฐานีเยสู’’ติปิ ปาโฐ, โสเยวตฺโถ.

现今，为分别解说世尊对具寿阿耆多(Ajita)所说有学与无学行道的诸句义，而说“此中有学”等。其中，“此中”仅为虚词，或用于彼解答中。“有学”者，谓“修学是此人的习性”，故为“有学”；（经文作）以彼有学。“于二法中”，意指于二种法中。“于诸缠法中”，义为于诸忿怒事中，即为生起之瞋所缠之处。亦有读作“paṭighaṭṭhānīyesu”者，其义亦同。

เอตฺถ [Pg.75] จ เคธปฏิเสธโจทนายํ เคธนิมิตฺโต โทโส เคเธ สติ โหตีติ ตโตปิ จิตฺตสฺส รกฺขิตพฺพตา นิทฺธาเรตฺวา วุตฺตา. ยสฺมา ปน ภควตา ‘‘กาเมสุ นาภิคิชฺเฌยฺยา’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๔๕; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉา ๖๔, อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘; เนตฺติ. ๑๕-๑๗) วุตฺตํ, ตสฺมา ‘‘ตตฺถ ยา อิจฺฉา’’ติอาทินา เคธวเสน นิทฺเทโส กโต. อถ วา โทสโต จิตฺตสฺส รกฺขิตพฺพตา คาถาย ทุติยปาเทน วุตฺตาเยวาติ ทฏฺฐพฺพา. ทุติยปาเทน หิ เสสกิเลสโวทานธมฺมา ทสฺสิตา. ตถา หิ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนเภทโต สมฺมาวายามสฺส วิสยภาเวน สพฺเพ สํกิเลสโวทานธมฺเม จตุธา วิภชิตฺวา สมฺมปฺปธานมุเขน เสขปฏิปทํ มตฺถกํ ปาเปตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เสโข อภิคิชฺฌนฺโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อนาวิลสงฺกปฺโปติ อาวิลานํ กามสงฺกปฺปาทีนํ อภาเวน อนาวิลสงฺกปฺโป. ตโต เอว จ อนภิคิชฺฌนฺโต วายมติ, วีริยํ ปวตฺเตติ. กถํ วายมตีติ อาห – ‘‘โส อนุปฺปนฺนาน’’นฺติอาทิ.

此处为禁止贪欲而说，指出以贪欲为因的过患在贪欲有时会生起，因此确定并说明了也应从那过患守护心。然而，因为世尊曾说“于诸欲不应贪求”，所以用“于彼处，凡有欲求”等，依贪欲作了解释。或者，应当理解为：从过患守护心的必要性，已由偈颂的第二句所说。因为第二句确实开示了其余的杂染与清净之法。确实如此，为了将一切杂染与清净之法，依已生、未生之别，作为正精进的对象，分为四种，通过正勤之门，使有学之道达到顶点而开示，故说了“有学贪求时……”等。其中，“无浊思惟”是指因无混浊的欲思惟等，故为无浊思惟。正因如此，他不贪求而努力，发起精进。他如何努力呢？（经中）说：“彼于未生……”等。

ตตฺถ โสติ อุตฺตริวิเสสตฺถาย ปฏิปชฺชมาโน เสกฺโข. อนุปฺปนฺนานนฺติ อนิพฺพตฺตานํ. ปาปกานนฺติ ลามกานํ. อกุสลานํ ธมฺมานนฺติ อโกสลฺลสมฺภูตานํ ธมฺมานํ. อนุปฺปาทายาติ น อุปฺปาทนตฺถาย. ฉนฺทํ ชเนตีติ กตฺตุกมฺยตาสงฺขาตํ กุสลจฺฉนฺทํ อุปฺปาเทติ. วายมตีติ ปโยคปรกฺกมํ กโรติ. วีริยํ อารภตีติ กายิกเจตสิกวีริยํ กโรติ. จิตฺตํ ปคฺคณฺหาตีติ เตเนว สหชาตวีริเยน จิตฺตํ อุกฺขิปติ. ปทหตีติ ปธานวีริยํ กโรติ. วายมตีติอาทีนิ ปน จตฺตาริ ปทานิ อาเสวนาภาวนาพหุลีกมฺมสาตจฺจกิริยาหิ โยเชตพฺพานิ. อุปฺปนฺนานํ ปาปกานนฺติ อนุปฺปนฺนาติ อวตฺตพฺพตํ อาปนฺนานํ ปาปธมฺมานํ. ปหานายาติ ปชหนตฺถาย. อนุปฺปนฺนานํ กุสลานนฺติ อนิพฺพตฺตานํ โกสลฺลสมฺภูตานํ ธมฺมานํ. อุปฺปาทายาติ อุปฺปาทนตฺถาย. อุปฺปนฺนานนฺติ นิพฺพตฺตานํ. ฐิติยาติ ฐิตตฺถํ. อสมฺโมสายาติ อนสฺสนตฺถํ. ภิยฺโยภาวายาติ ปุนปฺปุนํ ภาวาย. เวปุลฺลายาติ วิปุลภาวาย. ภาวนายาติ วฑฺฒิยา. ปาริปูริยาติ ปริปูรณตฺถายาติ อยํ ตาว ปทตฺโถ.

于此，“彼”是为获得上殊胜法而修行的有学。“未生”是尚未发生。“恶”是卑劣。“不善法”是非由善巧所生之法。“为不生”是为不令生起。“生起欲”是令生起被称为“欲作”的善欲。“努力”是作猛烈的努力。“发起精进”是作身的精进与心的精进。“策励心”是以彼俱生之精进策励心。“勤行”是作殊胜的精进。“努力”等四句，则应与修习、培育、多作、持续行动连结。“已生恶”是已达到不可说为“未生”状态的恶法。“为断”是为舍断。“未生善”是尚未发生、由善巧所生之法。“为生起”是为令生起。“已生”是已发生。“为住”是为令住立。“为不忘失”是为不令消失。“为增长”是为再再生起。“为广大”是为广大地生起。“为修习”是为增长。“为圆满”是为令圆满。以上即是词义。

๑๖. ‘‘กตเม อนุปฺปนฺนา’’ติอาทิ อกุสลธมฺมา กุสลธมฺมา จ ยาทิสา อนุปฺปนฺนา ยาทิสา จ อุปฺปนฺนา, เต ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. ตตฺถ อิเม อนุปฺปนฺนาติ อิเม กามวิตกฺกาทโย อสมุทาจารวเสน วา อนนุภูตารมฺมณวเสน [Pg.76] วา อนุปฺปนฺนา นาม. อญฺญถา หิ อนมตคฺเค สํสาเร อนุปฺปนฺนา นาม อกุสลา ธมฺมา นตฺถิ. วิตกฺกตฺตยคฺคหณญฺเจตฺถ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. อกุสลมูลานีติ อนุสยา เอว สพฺเพสํ อกุสลานํ มูลภาวโต เอวํ วุตฺตา, น โลภาทโย เอว. อิเม อุปฺปนฺนา อนุสยา ภูมิลทฺธุปฺปนฺนา อสมุคฺฆาฏิตุปฺปนฺนาติอาทิอุปฺปนฺนปริยายสพฺภาวโต นามวเสน อุปฺปนฺนา นาม, น วตฺตมานภาเวนาติ อตฺโถ. อิเม อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมาติ อิเม โสตาปนฺนสฺส สทฺธาทโย โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส อนุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา นาม, โก ปน วาโท ปุถุชฺชนานนฺติ ทสฺเสติ. กุสลสทฺโท เจตฺถ พาหิติกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๕๘ อาทโย) วิย อนวชฺชปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. อิเม อุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมาติ อิเม ปฐมมคฺเค สทฺธาทโย โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส อุปฺปนฺนา กุสลา ธมฺมา นาม.

16. “‘哪些是未生起的’等句，是为了开示何种不善法与善法是未生起的，何种是已生起的。于此，‘这些未生起’是指欲寻(kāmavitakka)等由于不曾现行，或由于未曾体验其所缘，而称为‘未生起’。不然的话，在无始(anamatagga)轮回中，实际上没有未曾生起的不善法。此处列举三种寻，应当看作是举例说明。所谓‘不善根’，是指随眠(anusaya)，因为它们是一切不善法的根本，所以这样说，而非仅指贪等。这些已生起的[不善法]是指随眠。它们被称为‘已生起’，是名义上(nāmavasena)的说法，因为存在‘已得地而生起’(bhūmiladdhuppannā)、‘未被根除而生起’(asamugghāṭituppannā)等已生起的不同方式；其义并非指它们正在现行。‘这些未生起的善法’，是指对于为证悟须陀洹(sotāpanna)果而修行的行者而言，须陀洹所具备的信等善法被称为‘未生起’，更何况是凡夫(puthujjana)呢？此处的‘善’(kusala)字，应当像《巴希提迦经》(Bāhitikasutta)那样，理解为‘无过失’(anavajja)的同义词。‘这些已生起的善法’，是指对于为证悟须陀洹果而修行的行者而言，在初道(paṭhamamagga)中生起的信等，被称为‘已生起的善法’。

สติปฏฺฐานภาวนาย สุนิคฺคหิโต กามวิตกฺโกติ อาห – ‘‘เยน กามวิตกฺกํ วาเรติ, อิทํ สตินฺทฺริย’’นฺติ. อนวชฺชสุขปทฏฺฐาเนน อวิกฺเขเปน เจโตทุกฺขสนฺนิสฺสโย วิกฺเขปปจฺจโย พฺยาปาทวิตกฺโก สุนิคฺคหิโตติ วุตฺตํ – ‘‘เยน พฺยาปาทวิตกฺกํ วาเรติ, อิทํ สมาธินฺทฺริย’’นฺติ. กุสเลสุ ธมฺเมสุ อารทฺธวีริโย ปราปราธํ สุเขน สหตีติ วีริเยน วิหึสาวิตกฺโก สุนิคฺคหิโตติ อาห – ‘‘เยน วิหึสาวิตกฺกํ วาเรติ, อิทํ วีริยินฺทฺริย’’นฺติ. สมาธิอาทีนมฺปิ ยถาสกํปฏิปกฺขปฺปหานํ ปญฺญวนฺตสฺเสว อิชฺฌตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘เยน อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน’’ติอาทิ.

通过修习念处，欲寻被善加调伏，故说：“以何者防护欲寻，此为念根。” 以无过之乐为近因，通过不散乱，那依止于心苦且为掉举之缘的瞋恚寻被善加调伏，故说：“以何者防护瞋恚寻，此为定根。” 因为于诸善法发起精进者能轻易忍受他人过失，所以通过精进，害寻被善加调伏，故说：“以何者防护害寻，此为精进根。” 定等诸法亦然，唯有具慧者才能成功舍断其各自的对立法。为显示此义，故说：“以何者……已生未生……”等语。

เอเตสํ ยถานิทฺธาริตานํ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ สวิสเย เชฏฺฐกภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘สทฺธินฺทฺริยํ กตฺถ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. อิเมสญฺจ สทฺธาทีนํ เสขานํ อินฺทฺริยานํ นิพฺพตฺติยา สพฺเพปิ เสขา ธมฺมา มตฺถกปฺปตฺตา โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ เสโข’’ติอาทินา เสขปฏิปทํ นิคเมติ.

为显示这五个已阐明的根在各自领域中的首要地位，故说：“信根应于何处见？”等语。此义甚易了知。为显示由于信等有学诸根的成就，所有有学之法皆达到顶点，故以“如是有学”等语总结有学之道。

๑๗. เอวํ เสขปฏิปทํ วิภชิตฺวา อิทานิ อเสขปฏิปทํ วิภชิตุํ ‘‘กุสโล สพฺพธมฺมาน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพธมฺมานนฺติ อิมินา ปเทน วุตฺตธมฺเม ตาว วิภชิตฺวา ตตฺถ อเสกฺขสฺส โกสลฺลํ ทสฺเสตุํ ‘‘โลโก นามา’’ติอาทิ [Pg.77] วุตฺตํ. ตํ วุตฺตตฺถเมว. กิเลสโลเกน ภวโลโก สมุทาคจฺฉตีติ กามาวจรธมฺมํ นิสฺสาย รูปารูปาวจรธมฺเม สมุทาคเมตีติ อตฺโถ. โสติ โส มหคฺคตธมฺเมสุ, ปริตฺตมหคฺคตธมฺเมสุ วา ฐิโต. อินฺทฺริยานิ นิพฺพตฺเตตีติ สีลสมาธโย นิพฺเพธภาคิเย กตฺวา วิมุตฺติปริปาจนียานิ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ อุปฺปาเทติ. อินฺทฺริเยสุ ภาวิยมาเนสูติ ยถาวุตฺตอินฺทฺริเยสุ วฑฺฒิยมาเนสุ รูปารูปปริคฺคหาทิวเสน เนยฺยสฺส ปริญฺญา ภวติ.

17. 如是分别有学道已，今为分别无学道，而说“于一切法善巧”等句。于此，为先分别“一切法”此词所说之法，并于其中显示无学之善巧，而说“所谓世间”等。此即是已说之义。“由烦恼世间而有世间生起”，其义为：依止欲界法而令色界、无色界法生起。“彼”，即安住于广大法，或于有限法与广大法中者。“令诸根生起”，即是使戒与定成为抉择分后，令信等能使解脱成熟之诸根生起。“于诸根被修习时”，即是于如前所说之诸根增长时，通过把握名色等方式，而有对所应知法之遍知。

ทสฺสนปริญฺญาติ ญาตปริญฺญา. ภาวนาปริญฺญาติ ตีรณปริญฺญา ปหานปริญฺญา จ. ‘‘สา ทุวิเธนา’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ ‘‘ยทา หิ เสโข’’ติอาทินา วิวรติ. ตตฺถ ‘‘นิพฺพิทาสหคเตหิ สญฺญามนสิกาเรหี’’ติ อิมินา พลววิปสฺสนํ ทสฺเสติ. ยทา หิ เสโขติ เจตฺถ สิกฺขนสีลตาย กลฺยาณปุถุชฺชโนปิ เสขปเทน สงฺคหิโตติ กตฺวา ‘‘ทฺเว ธมฺมา โกสลฺลํ คจฺฉนฺติ ทสฺสนโกสลฺลญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยเมตฺถ อธิปฺปาโย – ยทา กลฺยาณปุถุชฺชโน ปุพฺพภาคสิกฺขํ สิกฺขนฺโต นิพฺพิทาสหคเตหิ สญฺญามนสิกาเรหิ เญยฺยํ ปริชานาติ, ตทา ตสฺส เต วิปสฺสนาธมฺมา ทสฺสนโกสลฺลํ ปฐมมคฺคญาณํ คจฺฉนฺติ สมฺปาปุณนฺติ เตน สทฺธึ ฆเฏนฺติ. ยทา ปน โสตาปนฺนาทิเสโข วุตฺตนเยน เนยฺยํ ปริชานาติ, ตทา ตสฺส เต วิปสฺสนาธมฺมา ภาวนาโกสลฺลํ คจฺฉนฺตีติ.

见遍知即是知遍知。修遍知即是审察遍知与断遍知。“彼以二种”等句所略说之义，以“若时有学”等句来阐明。于此，“以与厌离俱行之想与作意”此句，显示了强有力的观(vipassanā)。又于“若时有学”此句中，因有修习之性，善凡夫亦为“有学”一词所摄，故说“二法趣向善巧，即见善巧……”等。此中意趣为：若时善凡夫修习前分学，以与厌离俱行之想与作意遍知所应知，尔时，其观法即趣向、到达名为见善巧之初道智，并与之结合。又若时须陀洹等有学，以所说之理遍知所应知，尔时，其观法即趣向名为修善巧之上道智。

ตํ ญาณนฺติ ยา ปุพฺเพ เนยฺยสฺส ปริญฺญา วุตฺตา, ตํ เนยฺยปริชานนญาณํ. ปญฺจวิเธน เวทิตพฺพนฺติ วิสยเภเทน ตสฺส เภทํ ทสฺเสติ. ธมฺมานํ สลกฺขเณ ญาณนฺติ รูปารูปธมฺมานํ กกฺขฬผุสนาทิสลกฺขเณ ญาณํ. ตํ ปน ยสฺมา สพฺพํ เนยฺยํ เหตุเหตุผลเภทโต ทุวิธเมว โหติ, ตสฺมา ‘‘ธมฺมปฏิสมฺภิทา จ อตฺถปฏิสมฺภิทา จา’’ติ นิทฺทิฏฺฐํ.

彼智，即是先前所说对所应知法的遍知，即所应知遍知智。所谓“应以五种方式知”，是依所缘的差别而显示彼智的差别。所谓“于诸法自相之智”，即是对色、非色法之坚硬、触等自相的智。然而，由于一切所应知法，从因与果的差别来看仅有二种，是故说为“法无碍解(dhammapaṭisambhidā)与义无碍解(atthapaṭisambhidā)”。

ปริญฺญาติ ตีรณปริญฺญา อธิปฺเปตา. ยสฺมา ปนสฺส รูปารูปธมฺเม สลกฺขณโต ปจฺจยโต จ อภิชานิตฺวา กุสลาทิวิภาเคหิ เต ปริคฺคเหตฺวา อนิจฺจาทิวเสน ชานนา โหติ, ตสฺมา ‘‘เอวํ อภิชานิตฺวา ยา ปริชานนา, อิทํ กุสล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เอวํคหิตาติ เอวํ อนิจฺจาทิโต กลาปสมฺมสนาทิวเสน คหิตา สมฺมสิตา. อิทํ ผลํ นิพฺพตฺเตนฺตีติ อิทํ อุทยพฺพยญาณาทิกํ ผลํ ปฏิปาฏิยา อุปฺปาเทนฺติ[Pg.78], นิมิตฺตสฺส กตฺตุภาเวน อุปจรณโต ยถา อริยภาวกรานิ สจฺจานิ อริยสจฺจานีติ. เตสนฺติ อุทยพฺพยญาณาทีนํ. เอวํคหิตานนฺติ เอวํปวตฺติตานํ. อยํ อตฺโถติ อยํ สจฺจานํ อนุโพธปฏิเวโธ อตฺโถ. ยถา หิ ปริญฺญาปญฺญา สมฺมสิตพฺพธมฺเม สมฺมสนธมฺเม ตตฺถ สมฺมสนาการํ ปริชานาติ, เอวํ สมฺมสนผลมฺปิ ปริชานาตีติ กตฺวา อยํ นโย ทสฺสิโต.

此中（所说之）遍知(pariññā)，意指决择遍知(tīraṇapariññā)。因为，对于彼（有学），以胜智了知色、非色法的自相与缘之后，以善等分别把握它们，并以无常等方式了知，是故说：“如是了知而有遍知，此是善……”等。于彼文中，“如是把握”，即是以无常等，通过聚思惟(kalāpasammasana)等方式所把握、所思惟。“此果令生起”，是说次第地令生灭智(udayabbayañāṇa)等此果生起，这是因为将所缘转喻为作者，犹如能成就圣者状态的诸谛被称为圣谛。彼等（tesaṃ），即指生灭智等。“如是把握的”，即是如是生起的。“此是义”，即此是对诸谛的随觉、通达为义。诚然，犹如遍知慧能遍知所应思惟之法、能思惟之法，以及于彼处思惟的方式，如是亦能遍知思惟之果。以此之故，开示此理路。

เย อกุสลาติ สมุทยสจฺจมาห. สพฺเพ หิ อกุสลา สมุทยปกฺขิยาติ. เย กุสลาติ มคฺคธมฺมา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย. ยทิปิ ผลธมฺมาปิ สจฺฉิกาตพฺพา, จตุสจฺจปฺปฏิเวธสฺส ปน อธิปฺเปตตฺตา ‘‘กตเม ธมฺมา สจฺฉิกาตพฺพา, ยํ อสงฺขต’’นฺติ วุตฺตํ. อตฺถกุสโลติ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ อตฺเถสุ กุสโล. ธมฺมกุสโลติ ปจฺจยธมฺเมสุ กุสโล. ปาฬิอตฺถปาฬิธมฺมา วา อตฺถธมฺมา. กลฺยาณตากุสโลติ ยุตฺตตากุสโล, จตุนยโกวิโทติ อตฺโถ, เทสนายุตฺติกุสโล วา. ผลตากุสโลติ ขีณาสวผลกุสโล. ‘‘อายกุสโล’’ติอาทีสุ อาโยติ วฑฺฒิ. สา อนตฺถหานิโต อฏฺฐุปฺปตฺติโต จ ทุวิธา. อปายาติ อวฑฺฒิ. สาปิ อตฺถหานิโต อนฏฺฐุปฺปตฺติโต จ ทุวิธา. อุปาโยติ สตฺตานํ อจฺจายิเก กิจฺเจ วา ภเย วา อุปฺปนฺเน ตสฺส ติกิจฺฉนสมตฺถํ ฐานุปฺปตฺติการณํ, ตตฺถ กุสโลติ อตฺโถ. ขีณาสโว หิ สพฺพโส อวิชฺชาย ปหีนตฺตา ปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺโต เอเตสุ อายาทีสุ กุสโลติ. เอวํ อเสขสฺส โกสลฺลํ เอกเทเสน วิภาเวตฺวา ปุน อนวเสสโต ทสฺเสนฺโต ‘‘มหตา โกสลฺเลน สมนฺนาคโต’’ติ อาห.

“诸不善”者，是说集谛。实因一切不善法皆属集谛一方。“诸善”者，谓正见等道法。虽说果法亦应被证知，然因意指通达四谛，故说“何等法应被证知？即无为法”。“于义善巧”者，谓于缘生之果善巧。“于法善巧”者，谓于缘法善巧。或，巴利之义、巴利之法，即是义与法。“于善性善巧”者，谓于适宜性善巧，其义为精通四理趣；或于说法之方便善巧。“于果性善巧”者，谓于漏尽果善巧。于“于增长善巧”等句中，“增长”(āya)者，谓增益。彼由无益之减损及利益之生起而为二种。“衰退”(apāya)者，谓不增益。彼亦由利益之减损及无益之生起而为二种。“方便”(upāya)者，其义为：于众生有紧急事务或怖畏生起时，能对治彼、当下生起之因，于此善巧。实因漏尽者已完全断除无明，达慧广博，故于此增长等善巧。如是，部分阐明无学之善巧后，复为无遗地开示，故说“具足大善巧”。

ปรินิฏฺฐิตสิกฺขสฺส อเสขสฺส สโตการิตาย อญฺญํ ปโยชนํ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถ’’นฺติ. อิทานิ ยถานิทฺทิฏฺฐํ เสขาเสขปฏิปทํ นิคเมนฺโต ‘‘อิมา ทฺเว จริยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ โพชฺฌนฺติ พุชฺฌิตพฺพํ. ตํ จตุพฺพิธนฺติ ตํ โพชฺฌํ จตุพฺพิธํ, จตุสจฺจภาวโต. เอวํ ชานาตีติ เอวํ ปริญฺญาภิสมยาทิวเสน โย ชานาติ. อยํ วุจฺจตีติ อยํ อเสโข สติเวปุลฺลปฺปตฺโต นิปฺปริยาเยน ‘‘สโต อภิกฺกมตี’’ติอาทินา วุจฺจตีติ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว. อิธาปิ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวิจยา ปุพฺเพ วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺพา.

对于学业已终(pariniṭṭhitasikkha)之无学，行念并无其他利益，是故说“为现法乐住”。今为总结如前所述之有学、无学行道，故说“此二行”等。于彼文中，“觉”(bojjha)者，谓应觉者。彼有四种，以其是四谛故。“如是知”者，谓某人依遍知、现观等方式而知。“此被称为”者，当知，此已达念圆满之无学，被“具念而前进”等（经文）确定地宣说。余者义皆明显。于此，问答之抉择，亦当依前述之理趣而知。

เอตฺตาวตา [Pg.79] จ มหาเถโร วิจยหารํ วิภชนฺโต อชิตสุตฺตวเสน (สุ. นิ. ๑๐๓ อาทโย; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉา ๕๗ อาทโย, อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑ อาทโย) ปุจฺฉาวิจยํ วิสฺสชฺชนวิจยญฺจ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สุตฺตนฺตเรสุปิ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนวิจยานํ นยํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ ปุจฺฉิตพฺพํ, เอวํ วิสฺสชฺชิตพฺพ’’นฺติ อาห. ตตฺถ เอวนฺติ อิมินา นเยน. ปุจฺฉิตพฺพนฺติ ปุจฺฉา กาตพฺพา, อาจิกฺขิตพฺพา วา, วิเวเจตพฺพาติ อตฺโถ. เอวํ วิสฺสชฺชิตนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สุตฺตสฺส จาติอาทิ อนุคีติวิจยนิทสฺสนํ. อนุคีติ อตฺถโต จ พฺยญฺชนโต จ สมาเนตพฺพาติ สุตฺตนฺตรเทสนาสงฺขาตา อนุคีติ อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ สํวณฺณิยมาเนน สุตฺเตน สมานา สทิสี กาตพฺพา, ตสฺมึ วา สุตฺเต สมฺมา อาเนตพฺพา. อตฺถาปคตนฺติ อตฺถโต อเปตํ, อสมฺพนฺธตฺถํ วา ทสทาฬิมาทิวจนํ วิย. เตเนวาห ‘‘สมฺผปฺปลาปํ ภวตี’’ติ. เอเตน อตฺถสฺส สมาเนตพฺพตาย การณมาห. ทุนฺนิกฺขิตฺตสฺสาติ อสมฺมาวุตฺตสฺส. ทุนฺนโยติ ทุกฺเขน เนตพฺโพ, เนตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. พฺยญฺชนุเปตนฺติ สภาวนิรุตฺติสมุเปตํ.

至此，大长老在分别“考察法”(vicayahāra)时，以《阿耆多经》(Ajitasutta)的方式开示了“问的考察”与“答的考察”后，如今为开示其他诸经中“问与答的考察”之方法，说道：“应如是问，应如是答”。其中，“如是”(evaṃ)指“以此方法”。“应问”(pucchitabbaṃ)的意思是：问题应被提出，或被说明，或被辨析。“应如是答”(evaṃ vissajjitanti)于此亦是同样的方法。“经的”(suttassa ca)等句，是“随颂的考察”之示范。“随颂(anugīti)应在义理与文句上相符”，是指被称为“其他经的教说”的随颂，应在义理和文句上，与正在解说的经文做得相同、相似，或者应被正确地引用于该经之中。“离义”(atthāpagataṃ)是指脱离了义理，或如“十颗石榴”等语，其义理不相连贯。因此说：“成为无益闲谈”。以此说明了义理必须相符的理由。“不善安立的”(dunnikkhittassa)是指“不正确言说的”。“难引导的”(dunnayo)是指难以被理解，或无法被理解。“具足文句的”(byañjanupetaṃ)是指“具备自然语的”。

เอวํ อนุคีติวิจยํ ทสฺเสตฺวา นิทฺเทสวาเร ‘‘สุตฺตสฺส โย ปวิจโย’’ติ สํขิตฺเตน วุตฺตมตฺถํ วิภชิตุํ ‘‘สุตฺตญฺจ ปวิจินิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ตสฺส วิจินนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กึ อิทํ สุตฺตํ อาหจฺจวจน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อาหจฺจวจนนฺติ ภควโต ฐานกรณานิ อาหจฺจ อภิหนฺตฺวา ปวตฺตวจนํ, สมฺมาสมฺพุทฺเธน สามํ เทสิตสุตฺตนฺติ อตฺโถ. อนุสนฺธิวจนนฺติ สาวกภาสิตํ. ตญฺหิ ภควโต วจนํ อนุสนฺเธตฺวา ปวตฺตนโต ‘‘อนุสนฺธิวจน’’นฺติ วุตฺตนฺติ. นีตตฺถนฺติ ยถารุตวเสน ญาตพฺพตฺถํ. เนยฺยตฺถนฺติ นิทฺธาเรตฺวา คเหตพฺพตฺถํ. สํกิเลสภาคิยนฺติอาทีนํ ปทานํ อตฺโถ ปฏฺฐานวารวณฺณนายํ อาวิ ภวิสฺสติ. ยสฺมา ปน ภควโต เทสนา โสฬสวิเธ สาสนปฏฺฐาเน เอกํ ภาคํ อภชนฺตี นาม นตฺถิ, ตสฺมา โสปิ นโย วิเจตพฺพภาเวน อิธ นิกฺขิตฺโต.

如此展示随颂考察后，为于解释章中分别“于经，有此考察”一句所略说之义，故说“亦应审查于经”，并为展示其审查方式而言“此经是亲说语(āhaccavacana)吗？”等语。于此，所谓亲说语，是指触及世尊之处与因后而说之语，义即正等觉者亲自所说之经。所谓随说语(anusandhivacana)，是指弟子所说。其确乃随顺世尊之语而说，故称“随说语”。所谓了义(nītatthanti)，是指可依文句而知其义。所谓不了义(neyyatthanti)，是指须抉择而取其义。杂染分(saṃkilesabhāgiya)等诸词之义，将于发趣章释义(paṭṭhānavāravaṇṇanā)中显明。再者，因世尊之教法，于十六种教住处(sāsanapaṭṭhāna)中，无不摄于其中一部分者，是故此理则亦因其应被审查，而置于此处。

กุหึ อิมสฺส สุตฺตสฺสาติ อิมสฺส สุตฺตสฺส กสฺมึ ปเทเส อาทิมชฺฌปริโยสาเนสุ. สพฺพานิ สจฺจานิ ปสฺสิตพฺพานีติ ทุกฺขสจฺจํ สุตฺตสฺส ‘‘กุหึ กสฺมึ ปเทเส กสฺมึ วา ปเท ปสฺสิตพฺพํ นิทฺธาเรตฺวา วิเจตุํ, สมุทยสจฺจํ นิโรธสจฺจํ มคฺคสจฺจํ กุหึ ปสฺสิตพฺพํ ทฏฺฐพฺพํ นิทฺธาเรตฺวา วิเจตุ’’นฺติ เอวํ สพฺพานิ สจฺจานิ อุทฺธริตฺวา วิเจตพฺพานีติ อธิปฺปาโย. อาทิมชฺฌปริโยสาเนติ เอวํ สุตฺตํ ปวิเจตพฺพนฺติ อาทิโต มชฺฌโต ปริโยสานโต [Pg.80] จ เอวํ อิมินา ปุจฺฉาวิจยาทินเยน สุตฺตํ ปวิจิตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนปุพฺพาปรานุคีติวิจยา ปาฬิยํ สรูเปเนว ทสฺสิตา. อสฺสาทาทิวิจโย ปน สจฺจนิทฺธารณมุเขน นยโต ทสฺสิโต, โส นิทฺเทสวาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. ตพฺพิจเยเนว จ ปทวิจโย สิทฺโธติ.

“于此经何处？”意即：于此经的何处，于初、中、后部分。“应见一切谛”，其意趣为：苦谛于经“于何处、何节、或何句中应见，以抉择而审查？集谛、灭谛、道谛于何处应见、应识，以抉择而审查？”——如是，应抉出一切谛而审查。“于初、中、后，如是应审查经”，其义为：于初、于中、于后，皆应以此问答审查等理则善审查于经。于此，问、答、前后、随颂之审查，于圣典中仅以其自相被展示。而味等审查，则以抉择谛为门径，依理则而展示。彼应仅依解释章中所说之理则而了知。仅由彼等审查，词审查即得以成就。

วิจยหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

抉择摄分别释义 终。

๓. ยุตฺติหารวิภงฺควณฺณนา

3. 理则摄要分别释义

๑๘. ตตฺถ กตโม ยุตฺติหาโรติอาทิ ยุตฺติหารวิภงฺโค. ตตฺถ กึ โยชยตีติ ยุตฺติหารสฺส วิสยํ ปุจฺฉติ. โก ปเนตสฺส วิสโย? อตถากาเรน คยฺหมานา สุตฺตตฺถา วิสโย, เต หิ เตน สาติสยํ ยาถาวโต ยุตฺตินิทฺธารเณน โยเชตพฺพา. อิตเรสุปิ อยํ หาโร อิจฺฉิโต เอว. ตํ ปน ภูตกถนมตฺตํ โหติ. ยสฺมา ปนายํ ยุตฺติคเวสนา นาม น มหาปเทเสน วินา, ตสฺมา ยุตฺติหารํ วิภชนฺโต ตสฺส ลกฺขณํ ตาว อุปทิสิตุํ ‘‘จตฺตาโร มหาปเทสา’’ติอาทิมาห.

18. 于此，“云何为理则摄要？”等句，即是《理则摄要分别》。于此，以“结合什么？”之句，是问理则摄要的范围。那么，它的范围是什么？以非如实的方式所执取的经义，即是其范围。因为那些经义，应由此（理则摄要）以卓越、如实、抉择道理的方式来结合。在其余诸导引中，此导引亦是所期望的。但那只是如实陈述而已。又，此所谓寻求道理，无大教法（mahāpadesa）则不成。是故，分别理则摄要者，为先开示其相，而说“四大教法”等。

ตตฺถ มหาปเทสาติ มหาอปเทสา, พุทฺธาทโย มหนฺเต อปทิสิตฺวา วุตฺตานิ มหาการณานีติ อตฺโถ. อถ วา มหาปเทสาติ มหาโอกาสา, มหนฺตานิ ธมฺมสฺส ปติฏฺฐานานีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – อปทิสฺสตีติ อปเทโส, พุทฺโธ อปเทโส เอตสฺสาติ พุทฺธาปเทโส. เอส นโย เสเสสุปิ. ‘‘สมฺมุขา เมตํ ภควโต สุต’’นฺติอาทินา เกนจิ อาภตสฺส คนฺถสฺส ธมฺโมติ วา อธมฺโมติ วา วินิจฺฉยเน การณํ. กึ ปน ตนฺติ? ตสฺส ตถา อาภตสฺส สุตฺโตตรณาทิ เอว. ยทิ เอวํ กถํ จตฺตาโรติ? อปทิสิตปฺปเภทโต. ธมฺมสฺส หิ ทฺเว สมฺปทาโย ภควา สาวกา จ. เตสุ สาวกา สงฺฆคณปุคฺคลวเสน ติวิธา. ‘‘เอวมมุมฺหา มยายํ ธมฺโม ปฏิคฺคหิโต’’ติ อปทิสิตพฺพานํ เภเทน จตฺตาโร. เตนาห – ‘‘พุทฺธาปเทโส…เป… เอกตฺเถราปเทโส’’ติ. ตานิ ปทพฺยญฺชนานีติ เกนจิ อาภตสุตฺตสฺส ปทานิ พฺยญฺชนานิ จ, อตฺถปทานิ เจว พฺยญฺชนปทานิ จาติ อตฺโถ. สํวณฺณเกน วา สํวณฺณนาวเสน อาหริยมานานิ [Pg.81] ปทพฺยญฺชนานิ. สุตฺเต โอตารยิตพฺพานีติ สุตฺเต อนุปฺปเวสิตพฺพานิ. สนฺทสฺสยิตพฺพานีติ สํสนฺเทตพฺพานิ. อุปนิกฺขิปิตพฺพานีติ ปกฺขิปิตพฺพานิ.

于此，大教法（mahāpadesa）者，大引据也，义谓：引据佛陀等大士而说之大因缘。或，大教法者，大立足处也，谓法之大安立处。于此之词义为：有所引据，故为“引据”（apadeso）；佛陀是其所引据，故为“佛陀引据”（buddhāpadeso）。其余亦同此理。对于任何人所传来之“我于世尊面前亲闻此”等经，此乃判断其为法或非法之因缘。然则，彼因缘为何？即是将如是传来之经置于经中对照等。若尔，云何有四？由所引据者之差别故。法的来源实有二：世尊与诸声闻。其中，诸声闻依僧团、众多比丘、个人之别而有三种。依“我如是从某某处领受此法”之所引据者差别，故有四种。是故说：“佛陀引据……乃至一长老引据”。“彼等文句”者，义谓：任何人所传来之经的词与句，亦即义词与文词。或由释义者以释义方式所带来之文句。“应置于经中”者，谓应纳入经中。“应予对照”者，谓应予校对。“应予置入”者，谓应予放入。

สุตฺตาทีนิ ทสฺเสตุํ ‘‘กตมสฺมิ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺมา ภควโต วจนํ เอกคาถามตฺตมฺปิ สจฺจวินิมุตฺตํ นตฺถิ, ตสฺมา สุตฺเตติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘จตูสุ อริยสจฺเจสู’’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ตีณิ ปิฏกานิ สุตฺตนฺติ วุตฺตํ, ตํ อิมินา เนตฺติวจเนน อญฺญทตฺถุ สํสนฺทติ เจว สเมติ จาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยาวเทว อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถา ภควโต เทสนา, สา เอกนฺเตน ราคาทิกิเลสวูปสมํ วทตีติ วินเยติปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ราควินเย’’ติอาทิมาห. วินโยติ หิ การณํ ราคาทิวูปสมนิมิตฺตํ อิธาธิปฺเปตํ. ยถาห –

为开示经等，故说“于何处”等。于此，由于世尊之言，乃至仅一偈，亦无有脱离四圣谛的，是故为开示“经”(sutta)一词之义，而说“于四圣谛中”。再者，于义注(aṭṭhakathā)中，说三藏为经，当知彼说与此《导引》(Netti)之言实为相互参照而又一致。世尊的教导是为了无取般涅槃，其教导完全宣说贪等烦恼的止息，是故为开示“律”(vinaya)一词之义，而说“于贪的调伏”等。实则，“律”于此处意为平息贪等（烦恼）的因缘。如其所说：

‘‘เย โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ, อิเม ธมฺมา สราคาย สํวตฺตนฺติ โน วิราคาย, สญฺโญคาย สํวตฺตนฺติ โน วิสญฺโญคาย, อาจยาย สํวตฺตนฺติ โน อปจยาย, มหิจฺฉตาย สํวตฺตนฺติ โน อปฺปิจฺฉตาย, อสนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺตนฺติ โน สนฺตุฏฺฐิยา, สงฺคณิกาย สํวตฺตนฺติ โน ปวิเวกาย, โกสชฺชาย สํวตฺตนฺติ โน วีริยารมฺภาย, ทุพฺภรตาย สํวตฺตนฺติ โน สุภรตาย, เอกํเสน โคตมิ ธาเรยฺยาสิ ‘เนโส ธมฺโม, เนโส วินโย, เนตํ สตฺถุสาสน’นฺติ. เย จ โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ อิเม ธมฺมา วิราคาย สํวตฺตนฺติ โน สราคาย, วิสญฺโญคาย สํวตฺตนฺติ โน สญฺโญคาย, อปจยาย สํวตฺตนฺติ โน อาจยาย, อปฺปิจฺฉตาย สํวตฺตนฺติ โน มหิจฺฉตาย, สนฺตุฏฺฐิยา สํวตฺตนฺติ โน อสนฺตุฏฺฐิยา ปวิเวกาย สํวตฺตนฺติ โน สงฺคณิกาย, วีริยารมฺภาย สํวตฺตนฺติ โน โกสชฺชาย, สุภรตาย สํวตฺตนฺติ โน ทุพฺภรตาย, เอกํเสน โคตมิ ธาเรยฺยาสิ ‘เอโส ธมฺโม, เอโส วินโย, เอตํ สตฺถุสาสน’’’นฺติ (จูฬว. ๔๐๖).

“乔达弥(Gotamī)，你当知晓：若某些法导向贪染而非离贪，导向系缚而非解脱，导向积集而非损减，导向大欲而非少欲，导向不满足而非满足，导向好乐众会而非远离，导向懈怠而非精勤，导向难养而非易养，乔达弥，你当断定：‘此非法，此非律，此非师尊之教。’又，乔达弥，你当知晓：若某些法导向离贪而非贪染，导向解脱而非系缚，导向损减而非积集，导向少欲而非大欲，导向满足而非不满足，导向远离而非好乐众会，导向精勤而非懈怠，导向易养而非难养，乔达弥，你当断定：‘此是法，此是律，此是师尊之教。’”

ธมฺมตายนฺติปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิจฺจสมุปฺปาเท’’ติ วุตฺตํ. ปฏิจฺจสมุปฺปาโท หิ ฐิตาว สา ธาตุ ธมฺมฏฺฐิตตา ธมฺมนิยามตาติ (อ. นิ. ๓.๑๓๗) วุตฺโต. ‘‘ธมฺมตายํ [Pg.82] อุปนิกฺขิปิตพฺพานี’’ติ อิทํ ปาฬิยํ นตฺถิ, อตฺถทสฺสนวเสน ปน อิธ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ ปวตฺตึ นิวตฺตึ ตทุปายญฺจ พาธกาทิภาเว นิยตํ ปริทีเปนฺโต สุตฺเต โอตรติ นาม. เอกนฺเตน ราคาทิกิเลสวินยํ วทนฺโต วินเย สนฺทิสฺสติ นาม. ตถา สสฺสตํ อุจฺเฉทญฺจ วชฺเชตฺวา เอกตฺตนยาทิปริทีปเนน สภาวธมฺมานํ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาวํ วิภาเวนฺโต ธมฺมตํ น วิโลเมติ นาม.

为说明“法性”(dhammatā)一词的含义，故说“于缘起中”。诚然，缘起被称为“彼稳固之界、法住性、法决定性”（增支部3.137）。“应置入法性中”此句不见于巴利(Pāḷi)圣典，当知此处是为显示义理而说。于此，阐明作为逼恼等确定之事的流转、还灭及其方便，此名“入于经”。专一宣说调伏贪等诸烦恼，此名“合于律”。同样，避开常见与断见，以阐明一性等理趣，分别诸自性法为因缘与缘生法之理，此名“不违逆法性”。

เอวํวิโธ จ กามาสวาทิกํ อาสวํ น อุปฺปาเทตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ จตูสุ อริยสจฺเจสู’’ติอาทิมาห. นนุ จ อนุโลมโต ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ปวตฺติ, ปฏิโลมโต นิวตฺตีติ โส จตฺตาริ อริยสจฺจานิ อนุปวิฏฺโฐ กสฺมา อิธ วิสุํ คหิโตติ? สจฺจเมตํ. อิธ ปน วิสุํ คหณํ ธมฺมานํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติทสฺสเนน อนิจฺจปจฺจยลกฺขณํ อสมตฺถปจฺจยลกฺขณํ นิรีหปจฺจยลกฺขณญฺจ วิภาเวตฺวา เตสํ อุทยวนฺตตา ตโต เอว วยวนฺตตา ตทุภเยน อนิจฺจตา อุทยพฺพยปฏิปีฬเนน ทุกฺขตา อนตฺตตาติ ติลกฺขณสมาโยคปริทีปนี สพฺพทิฏฺฐิคตกุมติวิทฺธํสนี อนญฺญสาธารณา สาสนสมฺปตฺติ ปกาสิตา โหตีติ ทสฺสนตฺถํ.

如是之法不生起欲漏(kāmāsava)等诸漏。为显示此义，故说“若于四圣谛”等。然则，顺观缘起为流转，逆观缘起为还灭，既然缘起已含摄于四圣谛中，为何此处要单独列出呢？此言诚然。然此处所以单独列出，是为了显示：由开示诸法从缘而转，分别阐明无常缘相、无能缘相、无功用缘相，从而彰显诸法有生起性，由生起而有坏灭性，由生灭二者而有无常性，由生灭逼迫而有苦性与无我性。如是，便得以阐明那相应三相、摧毁一切邪见恶慧、不共他教的教法成就。

เอตฺถ จ สุตฺตํ สุตฺตานุโลมํ อาจริยวาโท อตฺตโนมตีติ อิทํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพํ – ตตฺถ สุตฺตํ นาม ติสฺโส สงฺคีติโย อารุฬฺหานิ ตีณิ ปิฏกานิ. สุตฺตานุโลมํ นาม มหาปเทสา, ยํ ‘‘อนุโลมกปฺปิย’’นฺติ วุจฺจติ. อาจริยวาโท นาม อฏฺฐกถา. อตฺตโนมติ นาม นยคฺคาเหน อนุพุทฺธิยา อตฺตโน ปฏิภานํ. ตตฺถ สุตฺตํ อปฺปฏิพาหิยํ, ตํ ปฏิพาหนฺเตน สตฺถาว ปฏิพาหิโต โหติ. อนุโลมกปฺปิยํ ปน สุตฺเตน สเมนฺตเมว คเหตพฺพํ, น อิตรํ. อาจริยวาโทปิ สุตฺเตน สเมนฺโต เอว คเหตพฺโพ, น อิตโร. ตถา อตฺตโนมติ, สา ปน สพฺพทุพฺพลาติ.

于此，当知此四法：经、随顺经、师说、己见。其中，所谓经，即是于三次结集所结集的三藏。所谓随顺经，即是大教示(mahāpadesā)，其被称为“随顺适宜”(anulomakappiya)。所谓师说(ācariyavāda)，即是义注(aṭṭhakathā)。所谓己见(attanomati)，即是通过把握理则、随之了悟而有的自己的智解。其中，经是不可驳斥的，驳斥该经者即是驳斥了导师。然而，随顺适宜者，唯有与经相符者应被采纳，不符者则不应采纳。师说也唯有与经相符者应被采纳，不符者则不应采纳。己见亦如是，然而，彼智解于一切中最为劣弱。

อิทานิ ยทตฺถํ อิธ จตฺตาโร มหาปเทสา อาภตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จตูหิ มหาปเทเสหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยํ ยนฺติ ยํ ยํ อตฺถชาตญฺจ ธมฺมชาตญฺจ. ยุชฺชตีติ ยถาวุตฺเตหิ จตูหิ มหาปเทเสหิ ยุชฺชติ. เยน เยนาติ เยน เยน การเณน. ยถา ยถาติ เยน เยน ปกาเรน. ตํ ตํ คเหตพฺพนฺติ สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต อาภเตน การเณน ปสงฺเคน ปกาเรน จ สุตฺตโต อุทฺธริตฺวา สํวณฺณนาวเสน คเหตพฺพนฺติ [Pg.83] อตฺโถ. เตน จตุมหาปเทสาวิรุทฺธาย ยุตฺติยา สุตฺตโต อตฺเถ นิทฺธาเรตฺวา ยุตฺติหารโยชนา กาตพฺพาติ ทสฺเสติ.

现在，为显示在此引述四大教示的目的，而说“以四大教示”等语。其中，所谓“任何任何”(yaṃ yaṃ)，即是任何任何的义类与法类。所谓“相应”(yujjati)，即是与如前所述的四大教示相符。所谓“以何以何”(yena yena)，即是以任何任何的理由。所谓“如是如是”(yathā yathā)，即是以任何任何的方式。“彼彼应被受持”(taṃ taṃ gahetabbaṃ)之义为：于被释义的经中，当以所引述的理由、关联及方式，从经中提取，并依释义之法而受持。因此，此句显示：当以不与四大教示相违的道理，从经中抉择其义，并作道理总持(yuttihāra)的结合。

๑๙. อิทานิ ตํ ยุตฺตินิทฺธารณํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺหํ ปุจฺฉิเตนา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ กติ ปทานีติ กิตฺตกานิ ปทานิ. ปริโยคาหิตพฺพนฺติ ปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิเจตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ยตฺตกานิ ปทานิ ยถาธิปฺเปตํ อตฺถํ อภิวทนฺติ, ตตฺตกานิ ปทานิ ตทตฺถสฺเสกสฺส ญาตุํ อิจฺฉิตตฺตา ‘‘เอโก ปญฺโห’’ติ วุจฺจติ, ตานิ ปน เอกคาถายํ ยทิ วา สพฺพานิ ปทานิ ยาว ยทิ วา เอกํ ปทํ เอกํ อตฺถํ อภิวทติ, เอโกเยว โส ปญฺโหติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ยทิ สพฺพานี’’ติอาทินา. ตนฺติ ตํ ปญฺหํ. อญฺญาตพฺพนฺติ อาชานิตพฺพํ. กึ อิเม ธมฺมาติอาทิ อาชานนาการทสฺสนํ. ตตฺถ ธมฺมาติ ปริยตฺติธมฺมา. นานตฺถาติ นานา อตฺถา.

19. 现在，为阐明此理，开始解说“已问问题”等文句。于此，“有多少词？”意即“词有多少？”。为阐明“应被遍通”(pariyogāhitabbaṃ)一词之义，而说“应被审查”(vicetabbaṃ)。凡是能表达所意欲之义的词，因欲了知其单一之义，故被称为“一个问题”。而那些词，在一首偈颂中，无论是所有词，乃至仅一个词，只要表达一个意义，那便只是一个问题。以“如果全部”等文句阐明此义。“彼”(taṃ)即“那问题”。“应被了知”(aññātabbaṃ)即“应被知晓”(ājānitabbaṃ)。“此等是何法？”等句，是展示了知的方式。于此，“法”(dhammā)即教法(pariyattidhammā)。“不同义”(nānatthā)即“种种义”(nānā atthā)。

ปุจฺฉาคาถายํ อยํ ปทตฺโถ – เกนสฺสุพฺภาหโต โลโกติ อยํ สตฺตโลโก โจโร วิย โจรฆาตเกน เกน อภิหโต วธียตีติ อตฺโถ. เกนสฺสุ ปริวาริโตติ มาลุวลตาย วิย นิสฺสิตรุกฺโข เกน โลโก อชฺโฌตฺถโฏ. เกน สลฺเลน โอติณฺโณติ เกน วิสปีตขุรปฺเปน วิย สรีรพฺภนฺตรนิมุคฺเคน สลฺเลน อนุปวิฏฺโฐ. กิสฺส ธูปายิโตติ กิสฺส เกน การเณน ธูปายิโต สนฺตาปิโต โลโก. สทาติ ปทํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. เตติ จตฺตาริ ปทานิ. ปญฺหสทฺทาเปกฺขาย ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส. ‘‘วิสฺสชฺเชตี’’ติ เอเตน วิสฺสชฺชนโต ตโย ปญฺหาติ ญายตีติ ทสฺเสติ.

提问偈的词义如下：“世间被谁所击？”(kenassubbhāhato loko)——此有情世间如盗贼被刽子手所击杀，此为其义。“被谁所围绕？”(kenassu parivārito)——如所依附的树被玛鲁瓦藤(māluvalatā)所覆盖，世间被谁所覆盖？“被何箭所入？”(kena sallena otiṇṇo)——如被沉入身体内部的涂毒剃刀箭(visapītakhurappa)所刺入，被何箭所刺入？“为何而熏燃？”(kissa dhūpāyito)——为何、以何原由，世间被熏燃、被烧恼？“常”(sadā)一词应与各处结合。此等(te)，是四个词。这是参照“问题”(pañha)一词而作的阳性解释。以“回答”(vissajjeti)此句显示：由其回答可知，有三个问题。

๒๐. ตตฺถาติ วิสฺสชฺชนคาถายํ ทุติยปาเท วุตฺตา ชรา จ ปฐมปาเท วุตฺตํ มรณญฺจาติ อิมานิ ทฺเว สงฺขตสฺส ปญฺจกฺขนฺธสฺส ‘‘สงฺขโต’’ติ ลกฺขียติ เอเตหีติ สงฺขตลกฺขณานิ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ? อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๗; กถา. ๒๑๔). เตน วุตฺตํ – ‘‘ชรายํ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ, มรณํ วโย’’ติ. เอตฺถ จ ‘‘ฐิตสฺส อญฺญถตฺต’’นฺติ เอเตน ขนฺธปฺปพนฺธสฺส ปุพฺพาปรวิเสโส อิธ ชรา, น ขณฏฺฐิตีติ ทสฺเสติ. ‘‘มรณํ วโย’’ติ อิมินา จ ‘‘ติสฺโส มโต, ผุสฺโส [Pg.84] มโต’’ติ เอวํ โลเก วุตฺตํ สมฺมุติมรณํ ทสฺเสติ, น ขณิกมรณํ, สมุจฺเฉทมรณํ วา.

20. 于此，回答偈第二句中所说的老，以及第一句中所说的死，此二者，因为有为的五蕴是依此而被标识为“有为”，故为有为之相。世尊亦曾说：“诸比丘，有为法有三种有为相。是哪三种呢？即生起被了知，衰灭被了知，住时之变异被了知。”因此说：“老是住时之变异，死是衰灭。”于此，“住时之变异”是显示蕴相续的前后差别为此处所说的老，而非刹那住。“死是衰灭”则显示世间所说的“帝须死了，富沙死了”等世俗死，而非刹那死或断灭死。

อิทานิ ‘‘เต ตโย ปญฺหา’’ติ วุตฺตมตฺถํ ยุตฺติวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ชราย จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เยภุยฺเยน ชิณฺณสฺส มรณทสฺสนโต ชรามรณานํ นานตฺตํ อสมฺปฏิจฺฉมานํ ปติ เตสํ นานตฺตทสฺสนตฺถํ ‘‘คพฺภคตาปิ หิ มียนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถาธิปฺเปตชราวิรหิตสฺส มรณสฺส ทสฺสนโต อญฺญา ชรา อญฺญํ มรณนฺติ. เตเนวาห – ‘‘น จ เต ชิณฺณา ภวนฺตี’’ติ. กิญฺจ ภิยฺโย? เกวลสฺส มรณสฺส ทิฏฺฐตฺตา อญฺญาว ชรา อญฺญํ มรณํ, ยถา ตํ เทวานนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อตฺถิ จ เทวาน’’นฺติอาทินา. อนุตฺตริมนุสฺสธมฺเมน จ ติกิจฺฉเนน สกฺกา ชราย ปฏิการํ กาตุํ, น ตถา มรณสฺสาติ เอวมฺปิ ชรามรณานํ อตฺถโต นานตฺตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘สกฺกเตวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สกฺกเตติ สกฺยเต, สกฺกาติ อตฺโถ. ปฏิกมฺมนฺติ ปฏิกรณํ. นนุ จ มรณสฺสาปิ ปฏิการํ กาตุํ สกฺกา อิทฺธิปาทภาวนาย วสิภาเว สตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห – ‘‘อญฺญตฺเรว อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิวิสยา’’ติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา –

如今，为以理显示“此三问”所说之义，而说“以老……”等。于此，针对大多数人因见到年老者死亡而不承认老与死有差别，为了显示其差别，而说“在胎中者亦会死亡”。此即是说：因见到无衰老而死亡的情况，故衰老是一回事，死亡是另一回事。因此说：“他们并非已老。”再者，因见到只有死亡（而无衰老），故衰老确实是一回事，死亡确实是另一回事，如天人的情况。经中以“天人亦有……”等文句显示此义。再者，通过超胜人法与治疗，能够对治衰老，但不能同样地对治死亡。以此也应承认，衰老与死亡在义理上有所不同。为显示此，而说“实能……”等。于此，“sakkate”义为“sakyate”、“sakkā”（能够）。“Paṭikammaṃ”（对治）即是“paṭikaraṇaṃ”（治疗）。心中作此质难：“于神足(iddhipāda)修习得自在时，难道不能对治死吗？”而说：“唯除有神通者之神通境界。”此乃世尊所说：

‘‘ยสฺส กสฺสจิ, อานนฺท, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา ภาวิตา พหุลีกตา ยานีกตา วตฺถุกตา อนุฏฺฐิตา ปริจิตา สุสมารทฺธา, โส อากงฺขมาโน กปฺปํ วา ติฏฺเฐยฺย กปฺปาวเสสํ วา’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๖๖, ๑๘๒; สํ. นิ. ๕.๘๒๒; กถา. ๖๒๓; อุทา. ๕๑).

“阿难，任何人，若于四神足(iddhipāda)已修习、多作、令如车乘、令如基石、善安住、善熟习、善精勤，彼若意欲，则可住寿一劫或一劫余。”

โก ปเนตฺถ กปฺโป, โก วา กปฺปาวเสโสติ? กปฺโปติ อายุกปฺโป, ยสฺมึ ตสฺมิญฺหิ กาเล ยํ มนุสฺสานํ อายุปฺปมาณํ, ตํ ปริปุณฺณํ กโรนฺโต กปฺปํ ติฏฺฐติ นาม. ‘‘อปฺปํ วา ภิยฺโย’’ติ (ที. นิ. ๒.๗; อ. นิ. ๗.๗๔) วุตฺตํ ปน วสฺสสตาทิโต อติเรกํ ติฏฺฐนฺโต กปฺปาวเสสํ ติฏฺฐติ นาม. ยทิ เอวํ กสฺมา อิทฺธิมนฺโต เจโตวสิปฺปตฺตา ขีณาสวา โลกหิตตฺถํ ตถา น ติฏฺฐนฺตีติ? ขนฺธสงฺขาตสฺส ทุกฺขภารสฺส ปริญฺญาตตฺตา อนุสฺสุกฺกตาย จ. ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพุสฺสุกฺกา หิ เต อุตฺตมปุริสาติ. วุตฺตญฺเหตํ ธมฺมเสนาปตินา –

于此，什么是“劫”，什么是“劫余”？所谓“劫”，即是寿劫。因为在任何时期，人们有其寿量，圆满此寿量而住者，名为住于一劫。然而，如所说“或少或多”(《长部》2.7；《增支部》7.74)，是指超过一百岁等而住者，名为住于劫余。若如此，为何有神通、得心自在的漏尽者们，不为世间利益而如是住世呢？因为已遍知被称为“蕴”的苦担，且无有勤求。那些最上之人，确实已止息一切勤求。正如法将所说：

‘‘นาภินนฺทามิ มรณํ, นาภิกงฺขามิ ชีวิตํ;

กาลญฺจ ปฏิกงฺขามิ, เวตนํ ภตโก ยถา’’ติ. (เถรคา. ๖๕๔;

มิ. ป. ๒.๒.๔);

“我不欣喜于死，不欲求于生；我只期盼时节，如佣人期盼薪资。”

ยถา [Pg.85] ชรามรณานํ อญฺญมญฺญํ อตฺถโต นานตฺตํ, เอวํ เตหิ ตณฺหาย จ นานตฺเต ทสฺสิเต ‘‘ตโย ปญฺหา’’ติ อิทํ สิชฺฌตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิมาห.

正如老与死在意义上各不相同，同样，当显示了它们与渴爱的不同时，“三个问题”此言便得以成立。因此，为显示此，而说“又，任何……”等。

ตตฺถ ยสฺมา ตณฺหาย อภาเวปิ สติ ชรามรณํ ลพฺภติ ขีณาสวสนฺตาเน, ตสฺมา อญฺญํ ชรามรณํ อญฺญา ตณฺหาติ อิมมตฺถมาห ‘‘ทิสฺสนฺติ วีตราคา ชีรนฺตาปิ มียนฺตาปี’’ติ. นนุ จ ตณฺหาปิ ชีรณภิชฺชนสภาวาติ? สจฺจํ, น อิทํ ชรามรณํ อิธาธิปฺเปตนฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ‘‘ยทิ จา’’ติอาทินา ชรามรณโต ตณฺหาย อนญฺญตฺเต โทสํ ทสฺเสติ. โยพฺพนฏฺฐาปิ วิคตตณฺหา สิยุํ, น อิทํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ชรามรณมฺปิ สิยา ทุกฺขสฺส สมุทโย ตณฺหาย อนญฺญตฺเต สตีติ อธิปฺปาโย. น จ สิยา ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย ชรามรณโต อนญฺญตฺเต สตีติ ภาโว. น หิ ชรามรณํ ทุกฺขสฺส สมุทโย, ตณฺหา ทุกฺขสฺส สมุทโย, ตสฺมา เวทิตพฺพํ เอเตสมตฺถโต นานตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ยถา จ ตณฺหา มคฺควชฺฌา, เอวํ ชรามรณมฺปิ สิยา มคฺควชฺฌํ ตณฺหาย อนญฺญตฺเต สติ. ยถา จ ชรามรณํ น มคฺควชฺฌํ, ตถา ตณฺหาปิ สิยาติ อยมฺปิ นโย วุตฺโต เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อิมาย ยุตฺติยาติ อิมาย ยถาวุตฺตาย อุปปตฺติยา. อญฺญมญฺเญหีติ อญฺญาหิ อญฺญาหิ การณูปปตฺตีหิ อตฺถโต เจ อญฺญตฺตํ, ตทญฺญมฺปิ พฺยญฺชนโต คเวสิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

在此，因为即使在没有贪爱时，于漏尽者的相续中，老死依然可得，是故，老死是一回事，贪爱是另一回事。为了说明此义，（经中）以“可见离贪者亦会衰老、死亡”之文句而说。难道贪爱不也具有衰老和毁坏的自性吗？诚然，但此处不意指这种（刹那的）老死，此义已如前说。以“yadi ca”（若……）等文句，开示贪爱与老死无异的过失。（若老死与贪爱无别，则）年轻人也应成为离贪者，而这并不合理，此是其意。若与贪爱无异，老死也应成为苦之集，此是其意。若与老死无异，则贪爱也不应是苦之集，此是其义。因为老死不是苦之集，而贪爱是苦之集，是故当知此二者在义理上有所不同，此是其意。并且，如同贪爱是为道所断，若与贪爱无异，老死也应是为道所断。又如同老死不是为道所断，（若与老死无异，）贪爱也应非为道所断。当知此理亦已说。“由此道理”（imāya yuttiyā），即由此如前所述的理据。“由其他种种”（aññamaññehi），即由其他种种的因由与理据。若在义理上见有差异，那么也应当从文句上寻求其差异，此是其义。

อิเมสํ ธมฺมานํ อตฺถโต เอกตฺตนฺติ อิมเมวตฺถํ ‘‘น หิ ยุชฺชตี’’ติอาทินา วิวรติ. ตณฺหาย อธิปฺปาเย อปริปูรมาเนติ อิจฺฉิตาลาภมาห. เตน อิจฺฉาตณฺหานํ อตฺถโต เอกตฺตํ วุตฺตํ โหตีติ. เอเตน น หิ ยุชฺชติ อิจฺฉาย จ ตณฺหาย จ อตฺถโต อญฺญตฺตนฺติ. ยถา อิทํ วจนํ สมตฺถนํ โหติ, เอวํ อิจฺฉาวิปริยาเย อาฆาตวตฺถูสุ โกโธ จ อุปนาโห จ อุปฺปชฺชตีติ อิทมฺปิ สมตฺถนํ โหติ, น ตถา ชรามรณวิปริยาเยติ ชรามรณตณฺหานํ อตฺถโต อญฺญตฺตมฺปิ สมตฺถิตํ โหตีติ เอตมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อิมาย ยุตฺติยา’’ติอาทินา.

关于“此等诸法义理为一”，（註疏）即以此义，用“实不应理”等文来阐明。“于贪爱之意不圆满时”，是说“不得所欲”。由此，“欲求”与“贪爱”于义理上为一。藉此，“欲求与贪爱于义理上相异，实不应理”此语便得以成立。犹如该语得以成立，“于所欲不得时，于诸怨事中，忿与恨亦生起”此语亦得以成立；然于老死不至时则不然。是故，“老死”与“贪爱”于义理上相异，此亦得以成立。（註疏）以“依此道理”等文显示此义。

ยทิ อิจฺฉาตณฺหานํ อตฺถโต อนญฺญตฺตํ, อถ กสฺมา ภควตา อิมิสฺสา คาถาย ทฺวิธา วุตฺตาติ? ตตฺถ ปริหารมาห ‘‘ยํ ปนิท’’นฺติอาทินา. ตตฺถ ยนฺติ กิริยาปรามสนํ. อภิลปิตนฺติ วุตฺตํ ยํ อิทํ อภิลปนํ[Pg.86], อิทํ พาหิรานํ รูปาทีนํ วตฺถูนํ อารมฺมณวเสน, อารมฺมณกรณวเสน วา โยเชตพฺพํ. ทฺวีหิ ธมฺเมหีติ ทฺวีหิ ปกตีหิ. กา ปน ตา ปกติโยติ? อปฺปตฺตสฺส วิสยสฺส เอสนวเสน อิจฺฉา, ปตฺตสฺส อปฺปตฺตสฺส วา ปาตุกามตาวเสน ตณฺหา, อยเมตาสํ วิเสโส. ยทิปิ เอวํ, ตถาปิ สพฺพา ตณฺหา รูปาทิวิสยํ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา คหเณน เอกสภาวา เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺพา หิ ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณา’’ติ อาห. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาย ปกาเสนฺโต ‘‘สพฺโพ อคฺคี’’ติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“倘若‘欲求’与‘贪爱’于义理上无别，那么世尊为何于此偈中作两种宣说呢？”于此质问，（註疏）以“又此”等文作出解答。其中，`yaṃ`一词，是指涉其作用。“所言说”即是“所说”。此言说，应就外在色等事物的所缘，或作为所缘之力用，而加以配合理解。“以二法”即“以二种自性”。“然彼等自性为何？”——于未得之境，以寻求之力用，是为“欲求”；于已得或未得之境，以欲求饮（享）用之力用，是为“贪爱”。此即彼等之差别。虽然如此，为显示“一切贪爱皆吞噬、享尽并执取色等境，而为同一自性”，故说“一切贪爱皆以沉溺为同一相”。如今，为以譬喻阐明此义，而说“一切火”等，此甚易解。

อยํ ปน น เกวลํ ตณฺหา อารมฺมเณ ปวตฺติวิเสเสน ทฺวีหิ เอว นาเมหิ วุตฺตา, อถ โข อเนเกหิปิ ปริยาเยหีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อิจฺฉาอิติปี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

又，此贪爱不仅因于在所缘上作用之差别而仅以二名宣说，实则亦以众多异名宣说。为显示此义，故说“亦名为欲求”等。

ตตฺถ อิจฺฉนฺติ ตาย อารมฺมณานีติ อิจฺฉา. ตณฺหายนฏฺเฐน ตณฺหา. ปีฬาชนนโต ทุรุทฺธารณโต จ วิสปีตํ สลฺลํ วิยาติ สลฺลํ. สนฺตาปนฏฺเฐน ธูปายนา. อากฑฺฒนฏฺเฐน สีฆโสตา สริตา วิยาติ สริตา, อลฺลฏฺเฐน วา สริตา, ‘‘สริตานิ สิเนหิตานิ จ, โสมนสฺสานิ ภวนฺติ ชนฺตุโน’’ติ (ธ. ป. ๓๔๑) หิ วุตฺตํ. อลฺลานิ เจว สินิทฺธานิ จาติ อยเมตฺถ อตฺโถ. วิสตฺติกาติ วิสตาติ วิสตฺติกา. วิสฏาติ วิสตฺติกา. วิสมาติ วิสตฺติกา. วิสาลาติ วิสตฺติกา. วิสกฺกตีติ วิสตฺติกา. วิสํวาทิกาติ วิสตฺติกา. วิสํหรตีติ วิสตฺติกา. วิสมูลาติ วิสตฺติกา. วิสผลาติ วิสตฺติกา. วิสปริโภคาติ วิสตฺติกา. วิสตา วา ปน สา ตณฺหา รูเป สทฺเท คนฺเธ รเส โผฏฺฐพฺเพ ธมฺเม กุเล คเณ วิสตา วิตฺถตาติ วิสตฺติกา.

其中，以其希求所缘故名“欲”。以渴求故名“贪爱”。因能生苦、难以拔除，犹如毒箭，故名“箭”。以热恼故名“烟焰”。以牵引故，犹如急流，故名“流”；或以湿润故名“流”。如经云：“于诸众生，有诸悦意，乃为欲所润，为喜所黏。”此中之义即是湿润与黏滑。以蔓延故名“黏着”。以遍布故名“黏着”。以不平故名“黏着”。以广大故名“黏着”。以染着故名“黏着”。以欺骗故名“黏着”。以扰乱故名“黏着”。以毒为根故名“黏着”。以毒为果故名“黏着”。以毒为受用故名“黏着”。或者，彼贪爱于色、声、香、味、触、法，于家族、团体中蔓延、扩散，故名“黏着”。

สิเนหนวเสน สิเนโห. นานาคตีสุ กิลมถุปฺปาทเนน กิลมโถ. ปลิเวฐนฏฺเฐน ลตา วิยาติ ลตา. ‘‘ลตา อุปฺปชฺช ติฏฺฐตี’’ติ (ธ. ป. ๓๔๐) หิ วุตฺตํ. มมนฺติ มญฺญนวเสน มญฺญนา. ทูรคตมฺปิ อากฑฺฒิตฺวา พนฺธนฏฺเฐน พนฺโธ. อาสีสนฏฺเฐน อาสา. อารมฺมณรสํ ปาตุกามตาวเสน ปิปาสา. อภินนฺทนฏฺเฐน อภินนฺทนา. อิตีติ เอวํ อารมฺมเณ ปวตฺติวิเสเสน อเนเกหิ นาเมหิ คยฺหมานาปิ สพฺพา ตณฺหา อชฺโฌสานลกฺขเณน เอกลกฺขณาติ ยถาวุตฺตมตฺถํ นิคเมติ.

以爱恋故名“爱恋”。因能于种种趣中生起疲劳，故名“疲劳”。以缠绕故，犹如藤蔓，故名“藤蔓”。如经云：“藤蔓生起而住”。以“我所”之执想故名“执想”。以牵引远处之物而束缚故名“缚”。以希望故名“希望”。以欲饮所缘之味故名“渴”。以欢喜故名“欢喜”。如是，虽因于所缘境上之行相有别，而被赋予众多名称，然一切贪爱皆以吞噬为同一相，此乃总结上述之义。

ปุน [Pg.87] ตณฺหาย อเนเกหิ นาเมหิ คหิตภาวเมว ‘‘ยถา จา’’ติอาทินา อุปจเยน ทสฺเสติ. ตตฺถ เววจเนติ เววจนหารวิภงฺเค. ‘‘อาสา จ ปิหา’’ติ คาถาย (เนตฺติ. ๓๗; เปฏโก. ๑๑) อตฺถํ ตตฺเถว วณฺณยิสฺสาม. อวิคตราคสฺสาติอาทีสุ รญฺชนฏฺเฐน ราโค, ฉนฺทนฏฺเฐน ฉนฺโท, ปิยายนฏฺเฐน เปมํ, ปริทหนฏฺเฐน ปริทาโหติ ตณฺหาว วุตฺตา. เตเนวาห – ‘‘ตณฺหาเยตํ เววจน’’นฺติ. เอวํ ยุชฺชตีติ เอวํ อิจฺฉาตณฺหานํ อตฺถโต อนญฺญตฺตา ‘‘ตโย ปญฺหา’’ติ ยํ วุตฺตํ, ตํ ยุชฺชติ ยุตฺติยา สงฺคจฺฉตีติ อตฺโถ.

复次，以“yathā ca”等句，通过具有集合义的“ca”连词，显示了贪爱被众多名称所摄持之相。其中，“同义词”(vevacana)是指在《同义词导示分别》(Vevacanahāravibhaṅga)中。关于“希望与贪求”(āsā ca pihā)偈（《导论》37；《藏论》11）之义，我们将在彼处解说。在“未离贪者”(avigatarāgassa)等句中，以染著义为贪(rāga)，以欲求义为欲(chanda)，以喜爱义为爱(pema)，以烧灼义为热恼(paridāha)，此皆说为贪爱。因此说：“此是贪爱的同义词”。“如是，是合理的”(evaṃ yujjati)之义为：如是，因意欲(icchā)与贪爱(taṇhā)在义理上无有差别，故所说“三问”(tayo pañhā)是合理的，即与道理相合。

๒๑. เอวํ ‘‘เกนสฺสุพฺภาหโต โลโก’’ติ (สํ. นิ. ๑.๖๖) คาถาย ‘‘ตโย ปญฺหา’’ติ ปญฺหตฺตยภาเว ยุตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อญฺเญหิ ปกาเรหิ ยุตฺติคเวสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺโพ ทุกฺขูปจาโร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ทุกฺขูปจาโรติ ทุกฺขปฺปวตฺติ. กามตณฺหาสงฺขารมูลโกติ กามตณฺหาปจฺจยสงฺขารเหตุโกติ ยุชฺชตีติ อธิปฺปาโย. นิพฺพิทูปจาโรติ นิพฺพิทาปวตฺติ กามานํ วิปริณามญฺญถาภาวา อุปฺปชฺชมานา อนภิรติ ญาณนิพฺพิทา จ. กามตณฺหาปริกฺขารมูลโกติ กามตณฺหาย ปริกฺขารภูตวตฺถุกามเหตุโก. ตตฺถ อนภิรติสงฺขาตา นิพฺพิทา กามตณฺหาปริกฺขารมูลิกา, น ญาณนิพฺพิทาติ สพฺโพ นิพฺพิทูปจาโร กามตณฺหาปริกฺขารมูลโกติ น ปน ยุชฺชตีติ วุตฺตํ. อิมาย ยุตฺติยาติ นยํ ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา ปญฺหตฺตยภาเว ยุตฺติ วุตฺตา, ยถา จ ทุกฺขูปจารนิพฺพิทูปจาเรสุ, เอวํ อิมาย ยุตฺติยา อิมินา โยเคน นเยน อญฺญมญฺเญหิ การเณหิ ตํตํปาฬิปฺปเทเส อนุรูเปหิ อญฺญถา อญฺเญหิ เหตูหิ ยุตฺติ คเวสิตพฺพาติ.

21. 如是，于“世间被何者所袭击”(kenassubbhāhato loko)偈（《相应部》1.66）中，在阐明了“三问”(tayo pañhā)的合理性后，如今为了显示以其他方式探求其理，而说“一切苦的发生”(sabbo dukkhūpacāro)等。其中，“苦的发生”(dukkhūpacāra)即是苦的生起(dukkhappavatti)。“以欲爱和行为为根本”(kāmataṇhāsaṅkhāramūlako)之义为：以欲爱为缘、以行为因，此说为合理。“厌离的发生”(nibbidūpacāra)即是厌离的生起(nibbidāpavatti)，也就是因诸欲的变异、转为他相而生起的不乐(anabhirati)，以及智厌离(ñāṇanibbidā)。“以欲爱资具为根本”(kāmataṇhāparikkhāramūlako)是指以作为欲爱资具的事物欲为因。在此二者中，被称为不乐的厌离，是以欲爱的资具为根本，而智厌离则不是。因此，“一切厌离的发生都是以欲爱的资具为根本”此说实不合理，如是说。“以此理”(imāya yuttiyā)一句是在显示其方法(naya)。此即是说：正如已宣说三问的合理性，以及苦的发生与厌离的发生二者的合理性，如是，当以此理(yutti)、此理则(yoga)、此方法(naya)，根据不同巴利文段落，以其他各别相应的因缘(kāraṇa)，或以另外其他的原因(hetu)，去探求其合理性。

อิทานิ ตํ นยทสฺสนํ สํขิตฺตนฺติ วิตฺถารโต วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หิ ภควา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – ราคโทสโมหจริตานํ ยถากฺกมํ อสุภเมตฺตาปจฺจยาการกถา ราคาทิวินยนโต สปฺปายาติ อยํ สาสนยุตฺติ. เอวมวฏฺฐิเต ยทิ ราคจริตสฺส เมตฺตาเจโตวิมุตฺตึ เทเสยฺย, สา เทสนา น ยุชฺชติ อสปฺปายภาวโต. ตถา สุขาปฏิปทาทโยติ. นนุ จ สุขาปฏิปทาทโย ปฏิปตฺติยา สมฺภวนฺติ, น เทสนายาติ? สจฺจเมตํ, อิธ ปน ราคจริโตติ ติพฺพกิเลโส ราคจริโตติ อธิปฺเปโต. ตสฺส ทุกฺขาย ปฏิปทาย ภาวนา [Pg.88] สมิชฺฌติ. ยสฺส จ ทุกฺขาย ปฏิปทาย ภาวนา สมิชฺฌติ, ตสฺส ครุตรา อสุภเทสนา สปฺปายา, ยสฺส ครุตรา อสุภเทสนา สปฺปายา, น ตสฺส มนฺทกิเลสสฺส วิย ลหุกตราติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สุขํ วา ปฏิปทํ…เป… เทเสยฺย น ยุชฺชติ เทสนา’’ติ. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ ยถาสมฺภวํ อตฺโถ วตฺตพฺโพ. เอตฺถ จ อยุตฺตปริหาเรน ยุตฺติสมธิคโมติ ยุตฺติวิจารณาย อยุตฺติปิ คเวสิตพฺพาติ วุตฺตํ – ‘‘ยทิ หิ…เป… น ยุชฺชติ เทสนา’’ติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. เอวํ ยํ กิญฺจีติอาทิ ยุตฺติหารโยชนาย นยทสฺสนเมว.

现在，因该方法的开示是简略的，故为详细分别解说，而开始（说）“如世尊……”等（文句）。于此，简要义是：对贪行、嗔行、痴行者，依次说不净、慈、缘起法，因能调伏贪等，故是适合的，此即教法之相应。在这样的情况下，若对贪行者说慈心解脱，此说则不相应，因其不适合。安乐行道等亦复如是。难道安乐行道等不是在修行中发生，而非在说法中（发生）吗？此话属实。然而，在此，“贪行者”意指烦恼猛利的贪行者。对他而言，修行是通过苦行道而成就的。凡是通过苦行道成就修行者，对他而言，更重的不净说是适合的；而对于适合更重不净说者，不像对烦恼微弱者那样，更轻的说法对他并不适合。为显示此义，故说：“若说安乐行道……此说则不相应。”以此方法，在其余诸节中，亦应随其可能而知其义。在此，通过排除不相应而了知相应，因此在审察相应时，亦应寻求不相应之处，故说：“如果……此说则不相应。”其余之处，理亦如此。如此，“任何……”等（文句），在相应抉择的应用中，仅是方法的开示而已。

ตตฺถ เอวนฺติ อิมินา นเยน. ยํ กิญฺจีติ อญฺญมฺปิ ยํ กิญฺจิ. อนุโลมปฺปหานนฺติ ปหานสฺส อนุรูปํ, ปหานสมตฺถนฺติ อตฺโถ. สุตฺเต อนวเสสานํ ปทตฺถานํ อนุปทวิจารณา วิจโย หาโร, วิจยหารสํวณฺณนาย นิทฺธาริเตสุ อตฺเถสุ ยุตฺติคเวสนํ สุกรนฺติ อาห – ‘‘สพฺพํ ตํ วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพ’’นฺติ. ยาวติกา ญาณสฺส ภูมีติ สํวณฺเณนฺตสฺส อาจริยสฺส ยํ ญาณํ ยํ ปฏิภานํ, ตสฺส ยตฺตโก วิสโย, ตตฺตโก ยุตฺติหารวิจาโรติ อตฺโถ. ตํ กิสฺส เหตุ? อนนฺตนโย สมนฺตภทฺทโก วิมทฺทกฺขโม วิจิตฺตเทสโน จ สทฺธมฺโมติ.

在此文中，“如是”(evaṃ)即“以此方式”。“任何”(yaṃ kiñci)即“任何其他的”。“随顺断”(anulomappahāna)的意思是“适合于断”、“能够断”。对经中所有词义的逐词考察，即是抉择归纳(vicayo hāro)。在以抉择归纳之释义所确定的义理中，寻求理则变得容易，因此说：“那一切都应通过抉择归纳进行抉择，再以理则归纳进行结合”。“智的范围有多大”之义为：作释义的导师所具有的智与辩才，其所缘有多大，理则归纳的考察就有多大。那是为何？因为正法是方法无边、周遍贤善、堪受抉察且教说奇妙。

เอวํ นยทสฺสนวเสเนว ยุตฺติหารโยชนา ทสฺสิตาติ ตํ พฺรหฺมวิหารผลสมาปตฺตินวานุปุพฺพสมาปตฺติวสิภาเวหิ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เมตฺตาวิหาริสฺส สโต’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เมตฺตาวิหาริสฺสาติ เมตฺตาวิหารลาภิโน. สโตติ สมานสฺส, ตถาภูตสฺสาติ อตฺโถ. พฺยาปาโทติ ปโทโส. จิตฺตํ ปริยาทาย ฐสฺสตีติ จิตฺตํ อภิภวิสฺสติ. ยสฺมา ปน กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ อปุพฺพํ อจริมํ ปวตฺติ นาม นตฺถิ, ตสฺมา สมาปตฺติโต วุฏฺฐานสฺส อปรภาเคติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ฐสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. น ยุชฺชติ เทสนาติ พฺยาปาทปฏิปกฺขตฺตา เมตฺตาย ตาทิสี กถา น ยุตฺตาติ อตฺโถ. พฺยาปาโท ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ ยุชฺชติ เทสนาติ ยถาวุตฺตการณโต เอว อยํ กถา ยุตฺตาติ. เสสวาเรสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อนุตฺตานํ เอว วณฺณยิสฺสาม.

如此，仅以展示方法之力，开示了理则归纳的结合。因此，为通过梵住自在、果定(phalasamāpatti)自在、九次第定(navānupubbasamāpatti)自在(vasibhāva)来分别开示它，而开始说“对住于慈者”(mettāvihārissa sato)等。其中，“对住于慈者”即“对获得慈住者”。“对……者”(sato)之义为“对存在者”、“对如是者”。“瞋恚”(byāpādo)即“恶意”(padoso)。“心将被占据而住立”(cittaṃ pariyādāya ṭhassatī)即“将征服心”。然因善法与不善法并无同时生起之事，故为显示（瞋恚）是在从定出定之后（生起），而说“将住立”。“教说不成立”(na yujjati desanā)之义为：因慈是瞋恚的对治，故如是说不应理。“‘瞋恚被断除、消失，故教说成立’(byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti yujjati desanā)之义为：仅因如前所述之理由，此说应理。于其余诸章中，亦应以此理了知其义。我等将仅释义不显明之处。

อนิมิตฺตวิหาริสฺสาติ อนิจฺจานุปสฺสนามุเขน ปฏิลทฺธผลสมาปตฺติวิหารสฺส. นิมิตฺตานุสารีติ สงฺขารนิมิตฺตานุสารี. เตน เตเนวาติ นิจฺจาทีสุ [Pg.89] ยํ ยํ ปหีนํ, เตน เตเนว นิมิตฺเตน. อสฺมีติ วิคตนฺติ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ ทิฏฺฐิมานวเสน ยํ อสฺมีติ มญฺญิตํ, ตํ วิคตํ. ตเมวตฺถํ วิวรติ ‘‘อยมหมสฺมีติ น สมนุปสฺสามี’’ติ. วิจิกิจฺฉากถํกถาสลฺลนฺติ วินยกุกฺกุจฺจสฺสาปิ กถํ กถนฺติ ปวตฺติสพฺภาวโต วิจิกิจฺฉาปเทน วิเสสิตํ. น ยุชฺชติ เทสนาติ วิจิกิจฺฉาย ปหาเนกฏฺฐภาวโต น ยุตฺตายํ กถา.

“无相住者”是指以无常随观之门而得果定安住者。“随相行者”是指随逐行相者。“以彼彼”是指：于常等相中，任何相被舍断，即是以彼彼相。“‘我是’已离”是指：于五取蕴中，依见、慢之力而有的‘我是’之想，彼想已离。此即以‘我不复见“此是我”’一句开显其义。“疑、如何如何、箭”是说：由于对律的追悔亦有‘如何？如何？’的生起状态，故以“疑”一词来限定。“此说不成立”是说：因为疑与见由同一基础所断除，故此说不成立。

ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนสฺสาติ ปฐมชฺฌานสมงฺคิโน. กามราคพฺยาปาทา วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุชฺชตีติ ยสฺมา นีวรเณสุ อปฺปหีเนสุ ปฐมชฺฌานสฺส อุปจารมฺปิ น สมฺปชฺชติ, ปเคว ฌานํ, ตสฺมา กามราคพฺยาปาทา วิเสสาย ทุติยชฺฌานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุตฺตายํ กถา. ยถาลทฺธสฺส ปน ปฐมชฺฌานสฺส กามราคพฺยาปาทา ปริยุฏฺฐานปฺปตฺตา หานาย สํวตฺตนฺตีติ ยุชฺชติ เทสนา ยุตฺตา กถาติ, เอวํ สพฺพตฺถ โยเชตพฺพํ. อวิตกฺกสหคตา สญฺญามนสิการา นาม สห อุปจาเรน ทุติยชฺฌานธมฺมา, อารมฺมณกรณตฺโถ เหตฺถ สหคต-สทฺโท. หานายาติ ปฐมชฺฌานโต ปริหานาย. วิเสสายาติ ทุติยชฺฌานาย. อิมินา นเยน ตตฺถ ตตฺถ หานนฺติ, วิเสโสติ จ วุตฺตธมฺมา เวทิตพฺพา. วิตกฺกวิจารสหคตาติ ปฐมชฺฌานธมฺมา, กามาวจรธมฺมา เอว วา. อุเปกฺขาสุขสหคตาติ อุปจาเรน สทฺธึ ทุติยชฺฌานธมฺมา, ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา หิ อิธ อุเปกฺขาติ อธิปฺเปตา. ปีติสุขสหคตาติ สห อุปจาเรน ตติยชฺฌานธมฺมา. อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิสหคตาติ จตุตฺถชฺฌานธมฺมา.

“入初禅者”是指具足初禅者。“欲贪与瞋恚能导致殊胜”，此说不成立。因为当诸盖未舍断时，初禅的近行定尚且无法成就，何况是安止定？因此，说欲贪与瞋恚能导致殊胜而证入第二禅，此说不成立。然而，对于已得的初禅，已达现行状态的欲贪与瞋恚会导致退失，此教说则成立，此说为正当。如是，于一切处皆应连结。所谓的“无寻相应的想与作意”，是与近行定俱的第二禅法；于此，“相应”一词是作所缘之义。“为退失”是指从初禅退失。“为殊胜”是指为得第二禅。依此方法，当知于彼彼处所说为“退失”与“殊胜”的诸法。“有寻有伺相应”是初禅法，或即是欲界法。“舍、乐相应”是与近行定俱的第二禅法，于此，“舍”意指中舍性。“喜、乐相应”是与近行定俱的第三禅法。“舍、念清净相应”是第四禅法。

สญฺญูปจาราติ ปฏุสญฺญากิจฺจํ กโรนฺตา เอว เย เกจิ จิตฺตุปฺปาทา, ‘‘อากิญฺจญฺญายตนธมฺมา’’ติปิ วทนฺติ. สญฺญาเวทยิตนิโรธสหคตาติ ‘‘สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามี’’ติ ตสฺส ปริกมฺมวเสน ปวตฺตธมฺมา. เต ปน ยสฺมา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยํ ฐิเตเนว สกฺกา สญฺญาเวทยิตนิโรธํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุํ, น ตโต ปริหีเนน, ตสฺมา เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺติยา หานาย สํวตฺตนฺตีติ น ยุตฺตา กถา. วิเสสาย สํวตฺตนฺตีติ ปน ยุตฺตา กถาติ อาห – ‘‘หานาย…เป… เทสนา’’ติ. กลฺลตาปริจิตนฺติ สมตฺถภาเวน ปริจิตํ, ยถาวุตฺตสมาปตฺตีสุ วสิภาเวน ปริจิตนฺติ อตฺโถ. เตเนวาห – ‘‘อภินีหารํ ขมตี’’ติ. เสสํ สพฺพํ อุตฺตานเมว.

“想的近行”（saññūpacāra）是指那些执行显想（paṭusaññā）作用的任何心生起，也被称为“无所有处法”（ākiñcaññāyatanadhammā）。“与想受灭相应”（saññāvedayitanirodhasahagata）是指为了“我将证入想受灭（saññāvedayitanirodha）而住”，依其预备（parikamma）而转起的诸法。然而，因为只有住于非想非非想处等至（nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti）者，才能证入想受灭而住，而非从该定退失（parihīna）者，所以“（此）导致非想非非想处等至的退失”是不恰当的说法。而“（此）导致殊胜”是恰当的说法，因此说：“为了退失……乃至……教示”（hānāya…pe… desanā）。“善巧熟练”（kallatāparicita）是指以能力（samatthabhāva）而熟练，意思是在如前所述的诸等至中，以自在（vasibhāva）而熟练。因此说：“堪能发愿”（abhinīhāraṃ khamati）。其余一切都已显明。

อปิ [Pg.90] เจตฺถ อปฺปฏิกฺกูลสญฺญามุเขน กามจฺฉนฺโท วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ปฏิกฺกูลสญฺญาปติรูปตาย พฺยาปาโท วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สมาธิมุเขน ถินมิทฺธํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. วีริยารมฺภมุเขน อุทฺธจฺจํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สิกฺขากามตามุเขน กุกฺกุจฺจํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อุภยปกฺขสนฺตีรณมุเขน วิจิกิจฺฉา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อิฏฺฐานิฏฺฐสมุเปกฺขนมุเขน สมฺโมโห วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อตฺตญฺญุตามุเขน อตฺตนิ อปริภวเน มาโน วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. วีมํสามุเขน เหตุปติรูปกปริคฺคเหน มิจฺฉาทิฏฺฐิ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. วิรตฺตตาปติรูปเกน สตฺเตสุ อทยาปนฺนตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อนุญฺญาตปฏิเสวนปติรูปตาย กามสุขลฺลิกานุโยโค วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อาชีวปาริสุทฺธิปติรูปตาย อสํวิภาคสีลตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สํวิภาคสีลตาปติรูปตาย มิจฺฉาชีโว วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อสํสคฺควิหาริตาปติรูปตาย อสงฺคหสีลตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สงฺคหสีลตาปติรูปตาย อนนุโลมิกสํสคฺโค วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สจฺจวาทิตาปติรูปตาย ปิสุณวาจา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อปิสุณวาทิตาปติรูปตาย อนตฺถกามตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ปิยวาทิตาปติรูปตาย จาฏุกมฺยตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. มิตภาณิตาปติรูปตาย อสมฺโมทนสีลตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สมฺโมทนสีลตาปติรูปตาย มายา สาเฐยฺยญฺจ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. นิคฺคยฺหวาทิตาปติรูปตาย ผรุสวาจตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ปาปครหิตาปติรูปตาย ปรวชฺชานุปสฺสิตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. กุลานุทฺธยตาปติรูปตาย กุลมจฺฉริยํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อาวาสจิรฏฺฐิติกามตามุเขน อาวาสมจฺฉริยํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ธมฺมปริพนฺธปริหรณมุเขน ธมฺมมจฺฉริยํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ธมฺมเทสนาภิรติมุเขน ภสฺสารามตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อผรุสวาจตาคณานุคฺคหกรณมุเขน สงฺคณิการามตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ปุญฺญกามตาปติรูปตาย กมฺมารามตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สํเวคปติรูเปน จิตฺตสนฺตาโป วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. สทฺธาลุตาปติรูปตาย อปริกฺขตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. วีมํสนาปติรูเปน อสฺสทฺธิยํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อตฺตาธิปเตยฺยปติรูเปน ครูนํ อนุสาสนิยา อปฺปทกฺขิณคฺคาหิตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. ธมฺมาธิปเตยฺยปติรูเปน สพฺรหฺมจารีสุ อคารวํ วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. โลกาธิปเตยฺยปติรูเปน อตฺตนิ ธมฺเม จ ปริภโว วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. เมตฺตายนามุเขน ราโค วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. กรุณายนาปติรูเปน โสโก วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. มุทิตาวิหารปติรูเปน ปหาโส [Pg.91] วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. อุเปกฺขาวิหารปติรูเปน กุสเลสุ ธมฺเมสุ นิกฺขิตฺตฉนฺทตา วญฺเจตีติ ยุชฺชติ. เอวํ อาคมปติรูปกอธิคมปติรูปกาทีนมฺปิ ตถา ตถา วญฺจนสภาโว ยุตฺติโต เวทิตพฺโพ. เอวํ อาคมานุสาเรน ยุตฺติคเวสนา กาตพฺพาติ.

再者，于此，以不可厌想为门，欲贪进行欺骗，此为应理。以不净想的相似相，瞋恚进行欺骗，此为应理。以定为门，惛沉睡眠进行欺骗，此为应理。以发起精进为门，掉举进行欺骗，此为应理。以乐学为门，恶作进行欺骗，此为应理。以审察两边为门，疑进行欺骗，此为应理。以于可意与不可意行舍为门，痴进行欺骗，此为应理。以自知为门，慢以于自身不轻视而进行欺骗，此为应理。以审察为门，通过执取相似因，邪见进行欺骗，此为应理。以离贪的相似相，对众生无悲悯进行欺骗，此为应理。以受用允许之物的相似相，耽溺欲乐进行欺骗，此为应理。以活命清净的相似相，不分享的习性进行欺骗，此为应理。以分享的习性的相似相，邪命进行欺骗，此为应理。以不杂住的相似相，不摄益的习性进行欺骗，此为应理。以摄益的习性的相似相，不如法的交往进行欺骗，此为应理。以说谛语的相似相，离间语进行欺骗，此为应理。以不说离间语的相似相，希求无益进行欺骗，此为应理。以说爱语的相似相，谄媚进行欺骗，此为应理。以适量语的相似相，不和悦的习性进行欺骗，此为应理。以和悦的习性的相似相，诡诈与奸伪进行欺骗，此为应理。以呵责语的相似相，粗恶语进行欺骗，此为应理。以呵责恶的相似相，见他人过进行欺骗，此为应理。以爱护家族的相似相，于家族悭吝进行欺骗，此为应理。以希求住处长住为门，于住处悭吝进行欺骗，此为应理。以防护法障为门，于法悭吝进行欺骗，此为应理。以乐于说法为门，乐于言谈进行欺骗，此为应理。以不粗语及摄益大众为门，乐于结交进行欺骗，此为应理。以希求福德的相似相，乐于事务进行欺骗，此为应理。以悚惧的相似相，心热恼进行欺骗，此为应理。以具信的相似相，不审察进行欺骗，此为应理。以审察的相似相，不信进行欺骗，此为应理。以自主的相似相，对师长教诫不恭敬领受进行欺骗，此为应理。以法为尊的相似相，对同梵行者不恭敬进行欺骗，此为应理。以世间为尊的相似相，对自身与法的轻蔑进行欺骗，此为应理。以修慈为门，贪进行欺骗，此为应理。以修悲的相似相，忧进行欺骗，此为应理。以喜住的相似相，欢笑进行欺骗，此为应理。以舍住的相似相，于诸善法舍弃欲求进行欺骗，此为应理。如是，于教法的相似相、证悟的相似相等，亦应如是如是依理了知其欺骗的自性。如是，应随顺教法而寻求义理。

ยุตฺติหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

理则摄分别释义终。

๔. ปทฏฺฐานหารวิภงฺควณฺณนา

4. 近因摄分别释义

๒๒. ตตฺถ กตโม ปทฏฺฐาโน หาโรติอาทิ ปทฏฺฐานหารวิภงฺโค. ตตฺถ ยสฺมา ‘‘อิทํ อิมสฺส ปทฏฺฐานํ, อิทํ อิมสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ปทฏฺฐานภูตธมฺมวิภาวนลกฺขโณ ปทฏฺฐาโน หาโร, ตสฺมา ปวตฺติยา มูลภูตํ อวิชฺชํ อาทึ กตฺวา สภาวธมฺมานํ ปทฏฺฐานํ อาสนฺนการณํ นิทฺธาเรนฺโต อวิชฺชาย สภาวํ นิทฺทิสติ ‘‘สพฺพธมฺมยาถาวอสมฺปฏิเวธลกฺขณา อวิชฺชา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – สพฺเพสํ ธมฺมานํ อวิปรีตสภาโว น สมฺปฏิวิชฺฌียติ เอเตนาติ สพฺพธมฺมยาถาวอสมฺปฏิเวโธ. โส ลกฺขณํ เอติสฺสาติ สา ตถา วุตฺตา. เอเตน ธมฺมสภาวปฺปฏิจฺฉาทนลกฺขณา อวิชฺชาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา สมฺมา ปฏิเวโธ สมฺปฏิเวโธ. ตสฺส ปฏิปกฺโข อสมฺปฏิเวโธ. กตฺถ ปน โส สมฺปฏิเวธสฺส ปฏิปกฺโขติ อาห – ‘‘สพฺพ…เป… ลกฺขณา’’ติ. ยสฺมา ปน อสุเภ สุภนฺติอาทิวิปลฺลาเส สติ ตตฺถ สมฺโมโห อุปรูปริ ชายติเยว น หายติ, ตสฺมา ‘‘ตสฺสา วิปลฺลาสา ปทฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ.

22. “此中，什么是近因摄”等，是近因摄分别。此中，因为近因摄具有显明诸法各自作为近因之法的特征，所谓：“此是此之近因，此是此之近因”，因此，在确定以作为流转之根本的无明(avijjā)为首的诸自性法的近因（āsannakāraṇa）时，以“无明的特征是不能如实了悟一切法”来指示无明的自性。其义为：凭借它，不能了悟一切法的不颠倒自性，因此它被称为“不能如实了悟一切法”。那是它（无明）的特征，因此它被如是说。借此，即是说：无明的特征是覆盖法的自性。又或者，正确的了悟是“正了悟”(sampaṭivedho)，其对立面是“不了悟”(asampaṭivedho)。那么，在何处它是“正了悟”的对立面呢？（对此）说：“一切……（乃至）……特征”。又因为当有“于不净中作净想”等颠倒(vipallāsa)时，于此中痴迷只会辗转增盛而无减损，因此说：“颠倒是它（无明）的近因。”

ปิยรูปํ สาตรูปนฺติ ปิยายิตพฺพชาติยํ อิฏฺฐชาติยญฺจ ปทฏฺฐานํ. ‘‘ยํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๔๐๐; ม. นิ. ๑.๑๓๓; วิภ. ๒๐๓) หิ วุตฺตํ. อทินฺนาทานนฺติ อทินฺนาทานเจตนา. สา หิ เอกวารํ อุปฺปนฺนาปิ อนาทีนวทสฺสิตาย โลภสฺส อุปฺปตฺติการณํ โหตีติ ตสฺส ปทฏฺฐานํ วุตฺตํ. โทสสฺส ปาณาติปาโต ปทฏฺฐานํ, โมหสฺส มิจฺฉาปฏิปทา ปทฏฺฐานนฺติ เอตฺถาปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วณฺณสณฺฐานพฺยญฺชนคฺคหณลกฺขณาติ นิมิตฺตานุพฺยญฺชนคฺคหณลกฺขณา. สุขสญฺญาย ผสฺสสฺส อุปคมนลกฺขณตา ผสฺสปจฺจยตาว วุตฺตา. ‘‘ผุฏฺโฐ สญฺชานาตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) หิ วุตฺตํ[Pg.92]. อสฺสาโทติ ตณฺหา. สงฺขตลกฺขณานิ อุปฺปาทวยญฺญถตฺตานิ. เยภุยฺเยน นิจฺจคฺคหณํ วิญฺญาณาธีนนฺติ นิจฺจสญฺญาย วิญฺญาณปทฏฺฐานตา วุตฺตา. ตถา หิ โส ภิกฺขุ ตํเยว วิญฺญาณํ สนฺธาวติ สํสรตีติ วิญฺญาณวิสยเมว อตฺตโน นิจฺจคฺคาหํ ปเวเทสิ. ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ยทิ อนิจฺจตา ทุกฺขตา จ สุทิฏฺฐา, อตฺตสญฺญา สุขสญฺญา อนวกาสาติ อาห – ‘‘อนิจฺจสญฺญาทุกฺขสญฺญาอสมนุปสฺสนลกฺขณา อตฺตสญฺญา’’ติ. ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕) หิ วุตฺตํ.

所谓可爱相与可意相，即是可爱类与可意类，是（贪的）近因。诚如所说：“世间凡可爱相、可意相，贪爱即于彼处生起。”不与取，即不与取思。彼（不与取思）纵然仅生起一次，然因不见过患，亦成贪之生因，故说为（贪的）近因。杀生是嗔的近因，邪行是痴的近因，于此亦应以同样的方法了知其义。所谓取色、形、相之相，即是取总相与随相之相。于乐想，其以触接近所缘之相，即被称为“以触为缘”。诚如所说：“由触而了知。”味，即是贪爱。有为相，即生、灭、异。大体上，执常是依于识，故说常想以识为近因。诚然，彼比丘即于此识中流转、轮回，如是宣示其仅以识为所缘的常执。若善见五蕴的无常性与苦性，则我想、乐想即无机会，故说：“我想的特征，是不随观无常想与苦想。”诚如所说：“凡无常者皆是苦，凡是苦者皆无我。”

เยภุยฺเยน อตฺตาภินิเวโส อรูปธมฺเมสูติ อาห – ‘‘ตสฺสา นามกาโย ปทฏฺฐาน’’นฺติ. สพฺพํ เนยฺยนฺติ จตฺตาริ สจฺจานิ จตุสจฺจวินิมุตฺตสฺส เญยฺยสฺส อภาวโต. จิตฺตวิกฺเขปปฏิสํหรณํ อุทฺธจฺจวิกฺขมฺภนํ. อสุภาติ อสุภานุปสฺสนา, ปฏิภาคนิมิตฺตภูตา อสุภา เอว วา, ตณฺหาปฏิปกฺขตฺตา สมถสฺส อสุภา ปทฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ. อภิชฺฌาย ตนุกรณโต อทินฺนาทานาเวรมณี อโลภสฺส ปทฏฺฐานนฺติ วุตฺตา. ตถา พฺยาปาทสฺส ตนุกรณโต ปาณาติปาตาเวรมณี อโทสสฺส ปทฏฺฐานนฺติ วุตฺตา. วตฺถุอวิปฺปฏิปตฺติ วิสยสภาวปฏิเวโธ, สมฺมาปฏิปตฺติ สีลสมาธิสมฺปทานํ นิพฺพิทาญาเณน อนภิรติญาณเมว วา ตถา ปวตฺตํ. สพฺพาปิ เวทนา ทุกฺขทุกฺขตาทิภาวโต ทุกฺขนฺติ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘ทุกฺขสญฺญาย เวทนา ปทฏฺฐาน’’นฺติ. ธมฺมสญฺญาติ ธมฺมมตฺตนฺติ สญฺญา.

多数情况下，我执存在于无色法中，所以说“名身是其近因”。一切所应知即是四圣谛，因为没有脱离四圣谛的所应知法。善除心之散乱即是镇伏掉举。不净是指不净观，或已成似相的不净所缘，因其为贪爱之对治，故说不净是止的近因。因为能减弱贪欲，所以说不与取戒是无贪的近因。同样，因为能减弱瞋恚，所以说不杀生戒是无瞋的近因。事无颠倒即是彻知所缘自性，正行即是戒、定之圆满，厌离即是以智不喜乐，或如是转起的智本身。一切受皆因其为苦苦等性而为苦，因此说：“受是苦想的近因”。法想即是“仅是法”之想。

สตฺตานํ กาเย อวีตราคตา ปญฺจนฺนํ อชฺฌตฺติกายตนานํ วเสน โหตีติ อาห – ‘‘ปญฺจินฺทฺริยานิ รูปีนิ รูปราคสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ. กาโย หิ อิธ รูปนฺติ อธิปฺเปโต. วิเสสโต ฌานนิสฺสยภูเต มนายตเน จ นิกนฺติ โหตีติ อาห – ‘‘ฉฏฺฐายตนํ ภวราคสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ. เอทิสํ มา รูปํ นิพฺพตฺตตุ, มา เอทิสี เวทนาติ เอวํ ปวตฺตา รูปาทิอภินนฺทนา นิพฺพตฺตภวานุปสฺสิตา. ญาณทสฺสนสฺสาติ กมฺมสฺสกตญฺญาณทสฺสนสฺส. โยนิโสมนสิการวโต หิ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ กมฺมสฺสกตญฺญาณสฺส การณํ โหติ, น อโยนิโส อุมฺมุชฺชนฺตสฺส. อิมสฺส จ อตฺถสฺส วิภาวนตฺถํ มหานารทกสฺสปชาตกํ (ชา. ๒.๒๒.๑๑๕๓ อาทโย), พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๓๘ อาทโย) เอกจฺจสสฺสตวาโท จ อุทาหริตพฺโพ. ‘‘โอกปฺปนลกฺขณา’’ติอาทินา สทฺธาปสาทานํ วิเสสํ ทสฺเสติ. โส ปน สทฺธายเยว อวตฺถาวิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ โอกปฺปนํ สทฺทหนวเสน อารมฺมณสฺส โอคาหณํ นิจฺฉโย. อนาวิลตา [Pg.93] อสฺสทฺธิยาปคเมน จิตฺตสฺส อกาลุสฺสิยตา. อภิปตฺถิยนา สทฺทหนเมว. อเวจฺจปสาโท ปญฺญาสหิโต อายตนคโต อภิปฺปสาโท. อปิลาปนํ อสมฺโมโส นิมุชฺชิตฺวา วิย อารมฺมณสฺส โอคาหณํ วา, เอตฺถ จ สทฺธาทีนํ ปสาทสทฺธาสมฺมปฺปธานสติปฏฺฐานฌานงฺคานิ ยถากฺกมํ ปทฏฺฐานนฺติ วทนฺเตน อวตฺถาวิเสสวเสน ปทฏฺฐานภาโว วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. สติสมาธีนํ วา กายาทโย สติปฏฺฐานาติ. วิตกฺกาทโย จ ฌานานีติ ปทฏฺฐานภาเวน วุตฺตา.

于众生身未离贪，是依于五内处而有，故说：“五色根是色贪的近因。”于此，身意指色。特别于作为禅之所依的意处亦有欲求，故说：“第六处是有贪的近因。”“愿如是色不生，愿如是受不生”，如此生起的对色等的欣喜，即是随观已生之有。智见，即业为己有之智见。对于如理作意者，宿住随念是业为己有智之因，而对于不如理作意者则不然。为阐明此义，应引述《大那罗达迦叶本生》(Mahānāradakassapajātaka)及《梵网经》(Brahmajāla)中的一部分常论。以“信解为相”等，显示了信与净信的差别。而彼应被视为信的一种特殊状态。于此，信解是依于信而进入、确定所缘。不浊是因离于不信而心不浑浊。希求即是信。不坏净(aveccapasāda)是与慧俱行、缘于三宝的极净信。不浮(apilāpanaṃ)即不忘失，或如沉入般进入所缘。于此，说信等[诸法]的近因依次为净信、信、正勤、念住、禅支，当知这是依于特殊状态而说其为近因。或者，身等即是念住，为念与定之近因；寻等即是诸禅，亦被说为近因。

อสฺสาทมนสิกาโร สํโยชนีเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิตา. ปุนพฺภววิโรหณาติ ปุนพฺภวาย วิโรหณา, ปุนพฺภวนิพฺพตฺตนารหตา วิปากธมฺมตาติ อตฺโถ. โอปปจฺจยิกนิพฺพตฺติลกฺขณนฺติ อุปปตฺติภวภาเวน นิพฺพตฺตนสภาวํ. นามกายรูปกายสงฺฆาตลกฺขณนฺติ อรูปรูปกายานํ สมูหิยภาวํ. อินฺทฺริยววตฺถานนฺติ จกฺขาทีนํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยานํ ววตฺถิตภาโว. โอปปจฺจยิกนฺติ อุปปตฺติกฺขนฺธนิพฺพตฺตกํ. อุปธีติ อตฺตภาโว. อตฺตโน ปิยสฺส มรณํ จินฺเตนฺตสฺส พาลสฺส เยภุยฺเยน โสโก อุปฺปชฺชตีติ มรณํ โสกสฺส ปทฏฺฐานนฺติ วุตฺตํ. อุสฺสุกฺกํ เจตโส สนฺตาโป. โอทหนนฺติ อวทหนํ. อตฺตโน นิสฺสยสฺส สนฺตปนเมว ภวสฺสาติ วุตฺตํ ภวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิมานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ภวสฺส องฺคานิ ภวสงฺขาตานิ จ องฺคานิ ภวงฺคานิ. เตสุ กิเลสา ภวสฺส องฺคานิ. กมฺมวิปากวฏฺฏํ ภวสงฺขาตานิ องฺคานิ. สมคฺคานีติ สพฺพานิ. ขนฺธายตนาทีนํ อปราปรุปฺปตฺติสํสรณํ สํสาโร. ตสฺส ปุริมปุริมชาตินิปฺผนฺนํ กิเลสาทิวฏฺฏํ การณนฺติ อาห – ‘‘ภโว สํสารสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ. สมฺปาปกเหตุภาวํ สนฺธาย ‘‘มคฺโค นิโรธสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ.

于能结缚之法中随观味著，即是味作意。后有之增长，即是为后有而增长，其义为：有能令后有生起之果报法性。化生之相，即是以投生有之状态而产生的自性。名身与色身聚合之相，即是名身与色身的集合状态。诸根确立，即是眼等六根的确立状态。化生者，即能产生投生蕴者。取，即是自体。愚者思念自己所爱之人的死亡，大多会生起愁，故说“死是愁的近因”。热恼，即心之焦灼。烧灼，即是剧烈燃烧。对自己所依的焦灼即是“有”，为显示此“有”，故说“此等”……。其中，有之因缘与名为“有”之部分，合称“有分”(bhavaṅga)。此中，诸烦恼为有之因缘；业与果报之流转，则为名为“有”之部分。“和合”即是“全部”。蕴、处等前后相续生起之流转，即是轮回。其（轮回）之因，乃前前诸生所成之烦恼等流转，故说：“有是轮回的近因”。针对其为能达至之因的性质，故说：“道是灭的近因”。

กมฺมฏฺฐาโนคาหกสฺส โอตรณฏฺฐานตาย พหุสฺสุโต ติตฺถํ นาม, ตสฺส สมฺมาปยิรุปาสนา ติตฺถญฺญุตา. ธมฺมูปสญฺหิตํ ปาโมชฺชํ ปีตํ นาม, สปฺปายธมฺมสฺสวเนน ตํ อุปฺปาเทตฺวา กมฺมฏฺฐานสฺส พฺรูหนา ปีตญฺญุตา, ภาวนาย โถกมฺปิ ลยาปตฺติยา อุทฺธํปตฺติยา จ ชานนา ปตฺตญฺญุตา. อตฺตโน ปญฺจหิ ปธานิยงฺเคหิ สมนฺนาคตสฺส ชานนา อตฺตญฺญุตา, เตสุ ปุริมานํ ปุริมานํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส ปทฏฺฐานภาโว สุวิญฺเญยฺโย เอว. กตปุญฺญสฺเสว ปติรูปเทสวาโส สมฺภวติ[Pg.94], น อิตรสฺสาติ ‘‘ปุพฺเพกตปุญฺญตา ปติรูปเทสวาสสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ยถาภูตญาณทสฺสนํ สห อธิฏฺฐาเนน ตรุณวิปสฺสนา. นิพฺพิทาติ พลววิปสฺสนา. วิราโคติ มคฺโค. วิมุตฺตีติ ผลํ. เอวนฺติ ยทิทํ ‘‘ตสฺสา วิปลฺลาสา ปทฏฺฐาน’’นฺติอาทินา อวิชฺชาทีนํ ปทฏฺฐานํ ทสฺสิตํ, อิมินา นเยน อถาปิ โย โกจิ อุปนิสฺสโย พลวปจฺจโยติ โย โกจิ อวเสสปจฺจโย, สพฺโพ โส ปทฏฺฐานํ การณนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘เอวํ ยา กาจิ อุปนิสา โยคโต จ ปจฺจยโต จา’’ติปิ ปฐนฺติ. ตตฺถ อุปนิสาติ การณํ, โยคโตติ ยุตฺติโต, ปจฺจยโตติ ปจฺจยภาวมตฺตโตติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยํ ปเนตฺถ อตฺถโต น วิภตฺตํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

对业处(kammaṭṭhāna)入门者而言，因其为进入之处，故多闻者名为“渡口”(tittha)；善于亲近此人，名为“知渡口”(titthaññutā)。与法相应的喜悦名为“喜”(pīta)；通过听闻适宜之法而生起此喜，并令业处增长，名为“知喜”(pītaññutā)。于修习(bhāvanā)中，了知哪怕些微的沉滞或掉举，名为“知所达”(pattaññutā)。了知自身具足五精进支(padhāniyaṅga)，名为“知己”(attaññutā)。于此等法中，前者为后者之近因，此理甚易了知。唯有已造福者，方能住于适宜之地，非为他人，故云：“往昔所造福业是居住于适宜之地的近因。”与决意(adhiṭṭhāna)俱行的初观(taruṇavipassanā)，即是如实知见。厌离(nibbidā)是强观(balavavipassanā)。离欲(virāga)是道。解脱(vimutti)是果。如是，依“于彼，颠倒为近因”等句，已开示无明(avijjā)等之近因。依此理趣，可知任何强力的近依缘(upanissaya)，以及任何其余的缘，皆是近因、原因。亦有读诵：“如是，任何近依，皆由相应故、由缘故。”于此，“近依”是原因；“由相应故”是依于适宜；“由缘故”是仅依于为缘之状态，应如是解其义。此处义理未分别者，皆是易解。

ปทฏฺฐานหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

近因摄分别释义终。

๕. ลกฺขณหารวิภงฺควณฺณนา

5. 相食之解释

๒๓. ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หาโรติอาทิ ลกฺขณหารวิภงฺโค. ตตฺถ กึ ลกฺขยตีติ ลกฺขณหารสฺส วิสยํ ปุจฺฉติ. ‘‘เย ธมฺมา’’ติอาทินา ลกฺขณหารํ สงฺเขปโต ทสฺเสตฺวา ตํ อุทาหรเณหิ วิภชิตุํ ‘‘จกฺขุ’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ‘‘วธกฏฺเฐน เอกลกฺขณานี’’ติ อิมินา อนวฏฺฐิตภาวาทินาปิ เอกลกฺขณตา วุตฺตา เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

23. 于此，“云何为相摄？”等，即是《相摄分别》。于此，以“它诠表什么？”一句，是询问相摄的对象。以“诸法”等句简要地开示相摄后，为以诸例分别之，故以“眼”等开始。于此，应知以“由毁坏义而为一相”此句，亦说明了由非恒住性等而为一相。

เอวํ อายตนวเสน เอกลกฺขณตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ขนฺธาทิวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อตีเต, ราธ, รูเป อนเปกฺโข โหตี’’ติอาทิ สุตฺตํ อาภตํ. ยมโกวาทสุตฺเต (สํ. นิ. ๓.๘๕) วธกฏฺเฐน เอกลกฺขณา วุตฺตาติ ตสฺมึ สุตฺเต ‘‘วธกํ รูปํ วธกํ รูปนฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาตี’’ติอาทินา อาคตตฺตา วุตฺตํ. อิตีติ เอวํ, อิมิสฺสํ คาถายํ กายคตาย สติยา วุตฺตาย สติ เวทนาคตา สติ จิตฺตคตา สติ ธมฺมคตา จ สติ วุตฺตา ภวติ สติปฏฺฐานภาเวน เอกลกฺขณตฺตาติ อธิปฺปาโย. ทิฏฺฐนฺติอาทีนํ อตฺถํ ปรโต วณฺณยิสฺสาม.

如是，依处门开示一相后，今为依蕴等门开示，而引述“罗陀，于过去色当无期待”等经。《焰摩迦教诫经》(Yamakovādasutta)中说以杀者义为一相，是因此经中说到：“不如实了知‘色如杀者，色如杀者’”等。如是，其意趣为：于此偈中，已说身至念，则受至念、心至念及法至念，亦因以念住之故而为一相，故亦已说。“已见”等词之义，我等将于下文解释。

กาเย [Pg.95] กายานุปสฺสี วิหราหีติ เอตฺถ กาเยติ รูปกาเย. รูปกาโย หิ อิธ องฺคปจฺจงฺคานํ เกสาทีนญฺจ สมูหฏฺเฐน กาโยติ อธิปฺเปโต. ยถา จ สมูหฏฺเฐน, เอวํ กุจฺฉิตานํ อายฏฺเฐน. กุจฺฉิตานญฺหิ ปรมเชคุจฺฉานํ โส อาโยติปิ กาโย, อาโยติ อุปฺปตฺติเทโส. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – อายนฺติ ตโตติ อาโย. เก อายนฺติ? กุจฺฉิตา เกสาทโย, อิติ กุจฺฉิตานํ อาโยติ กาโย.

“于身随观身而住”一语中，“身”者，谓色身。此中，色身因是肢分、发等之集合义，故称之为‘身’。又如集合义，亦有可厌恶者之来源义。诚然，彼是诸可厌恶、极可厌憎之（发等）的来源，故亦为‘身’。‘来源’者，谓生起之处。于此，其语义为：‘从彼而来，故为来源’。何者来耶？谓发等可厌恶者。是故，‘可厌恶者之来源’，即为‘身’。

กายานุปสฺสีติ กายํ อนุปสฺสนสีโล, กายํ วา อนุปสฺสมาโน. ‘‘กาเย’’ติ จ วตฺวา ปุน ‘‘กายานุปสฺสี’’ติ ทุติยํ กายคฺคหณํ อสมฺมิสฺสโต ววตฺถานฆนวินิพฺโภคาทิทสฺสนตฺถํ. เตน น กาเย เวทนานุปสฺสี จิตฺตธมฺมานุปสฺสี วา, อถ โข กายานุปสฺสี เอวาติ กายสงฺขาเต วตฺถุสฺมึ กายานุปสฺสนาการสฺเสว ทสฺสเนน อสมฺมิสฺสโต ววตฺถานํ ทสฺสิตํ โหติ. ตถา น กาเย องฺคปจฺจงฺควินิมุตฺตเอกธมฺมานุปสฺสี, นาปิ เกสโลมาทิวินิมุตฺตอิตฺถิปุริสานุปสฺสี.

“随观身者”，谓随观身是其性情者，或正随观身者。先说‘于身’，复说‘随观身者’，第二次使用‘身’一词，是为了显示不相混杂地确定、以及分解坚实等义。是故，非于身随观受、心或法，而实唯是随观身者。如是，于名为身之事上，仅开示随观身之行相，由此显示了不相混杂的确定。同样，非于身随观离于肢分之某一法，亦非随观离于发、毛等之男或女。

โยปิ เจตฺถ เกสโลมาทิโก ภูตุปาทายสมูหสงฺขาโต กาโย, ตตฺถปิ น ภูตุปาทายวินิมุตฺตเอกธมฺมานุปสฺสี, อถ โข รถสมฺภารานุปสฺสโก วิย องฺคปจฺจงฺคสมูหานุปสฺสี, นคราวยวานุปสฺสโก วิย เกสโลมาทิสมูหานุปสฺสี, กทลิกฺขนฺธปตฺตวฏฺฏิวินิพฺภุชฺชโก วิย ริตฺตมุฏฺฐิวินิเวฐโก วิย จ ภูตุปาทายสมูหานุปสฺสี เอวาติ นานปฺปการโต สมูหวเสเนว กายสงฺขาตสฺส วตฺถุโน ทสฺสเนน ฆนวินิพฺโภโค ทสฺสิโต โหติ. น เหตฺถ ยถาวุตฺตสมูหวินิมุตฺโต กาโย วา อญฺโญ วา โกจิ ธมฺโม ทิสฺสติ, ยถาวุตฺตธมฺมสมูหมตฺเต เอว ปน ตถา ตถา สตฺตา มิจฺฉาภินิเวสํ กโรนฺติ. เตนาหุ โปราณา –

此中，凡有发、毛等被称为四大种及所造色之集合的身，于彼身中，亦非随观离于四大种及所造色之单一法，而是如观车之部件者，随观诸大小肢节之集合；如观城市之部分者，随观发、毛等之集合；亦如分析芭蕉树干叶鞘者、如打开空拳者，实唯随观四大种及所造色之集合。如是，以种种方式，仅依于集合之力，通过显示名为“身”之事，而显示了密集之分解。实于此中，不见有离于如是所说之集合的身，或任何其他法；然而，有情仅于如是所说之法集合中，作如是如是之错误执取。是故，古师说——

‘‘ยํ ปสฺสติ น ตํ ทิฏฺฐํ, ยํ ทิฏฺฐํ ตํ น ปสฺสติ;

อปสฺสํ พชฺฌเต มูฬฺโห, พชฺฌมาโน น มุจฺจตี’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๓;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๖;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๑.๑.๓๖;

มหานิ. อฏฺฐ. ๓);

所见非实见，实见彼不见。愚者因不见而被缚，被缚者不得解脱。

ฆนวินิพฺโภคาทิทสฺสนตฺถนฺติ อาทิสทฺเทน อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยญฺหิ เอตสฺมึ กาเย กายานุปสฺสีเยว, น อญฺญธมฺมานุปสฺสี.

于“为了显示密集之分解等”中，以“等”字应了知此义。盖此人于此身中，唯是随观身，而非随观他法。

อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อนุทกภูตายปิ มรีจิยา อุทกานุปสฺสิโน โหนฺติ, น เอวํ อนิจฺจทุกฺขานตฺตอสุภภูเต เอว อิมสฺมึ กาเย นิจฺจสุขอตฺตสุภภาวานุปสฺสี[Pg.96], อถ โข กายานุปสฺสี อนิจฺจทุกฺขอนตฺตอสุภาการสมูหานุปสฺสีติ อตฺโถ. อถ วา ยฺวายํ มหาสติปฏฺฐาเน (ที. นิ. ๒.๓๗๔ อาทโย) อสฺสาสปสฺสาสาทิจุณฺณิกชาตอฏฺฐิกปริโยสาโน กาโย วุตฺโต, โย จ ‘‘อิเธกจฺโจ ปถวีกายํ อนิจฺจโต อนุปสฺสติ, อาโปกายํ เตโชกายํ วาโยกายํ เกสกายํ…เป… อฏฺฐิมิญฺชกาย’’นฺติ ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๓.๓๔ อาทโย) กาโย วุตฺโต, ตสฺส สพฺพสฺส อิมสฺมึเยว กาเย อนุปสฺสนโต กาเย กายานุปสฺสีติ เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

此义是说：譬如在无水的阳焰中，有人会视之为水；但并非如此，于此实为无常、苦、无我、不净之身，不作常、乐、我、净之观。反之，身随观者，是随观无常、苦、无我、不净诸相之集合者，此即是义。又或者，如《大念处经》(Mahāsatipaṭṭhāna Sutta)中所说，从入出息乃至骨骸粉末的身，以及如《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中所说：“于此，某人随观地身为无常，随观水身、火身、风身、发身……乃至骨髓身”的身，因为对于那一切身，都是在此身中随观，故为“于身随观身”。于此，亦应如是知义。

อถ วา กาเย อหนฺติ วา มมนฺติ วา คเหตพฺพสฺส กสฺสจิ อนนุปสฺสนโต, ตสฺส ปน เกสโลมาทิกสฺส นานาธมฺมสมูหสฺส อนุปสฺสนโต กาเย เกสาทิธมฺมสมูหสงฺขาเต กายานุปสฺสีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อปิ จ ‘‘อิมสฺมึ กาเย อนิจฺจโต อนุปสฺสติ โน นิจฺจโต’’ติอาทินา อนุกฺกเมน ปฏิสมฺภิทายํ (ปฏิ. ม. ๓.๓๔ อาทโย) อาคตนยสฺส สพฺพสฺเสว อนิจฺจลกฺขณาทิกสฺส อาการสมูหสงฺขาตสฺส กายสฺส อนุปสฺสนโต กาเย กายานุปสฺสีติ อตฺโถ.

又或者，因为于身中不随观任何可执取为“我”或“我所”者，而是随观发、毛等种种法之集合，故于此名为发等法之集合的身中，为身随观者，此义应知。再者，依《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中“于此身随观无常，不随观常”等次第所说之法，因为随观那被称为无常等相之集合的全体身，故为“于身随观身”，此即是义。

วิหราหีติ วตฺตาหิ. อาตาปีติ ตีสุ ภเวสุ กิเลเส อาตาเปตีติ อาตาโป, โส อสฺส อตฺถีติ อาตาปี. สมฺปชาโนติ สมฺปชญฺญสงฺขาเตน ญาเณน สมนฺนาคโต. สติมาติ กายปริคฺคาหิกาย สติยา สมนฺนาคโต. อยํ ปน ยสฺมา สติยา อารมฺมณํ ปริคฺคเหตฺวา ปญฺญาย อนุปสฺสติ, น หิ สติวิรหิตา อนุปสฺสนา อตฺถิ, เตเนวาห – ‘‘สติญฺจ ขฺวาหํ, ภิกฺขเว, สพฺพตฺถิกํ วทามี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๒๓๔). อนาตาปิโน จ อนฺโต สงฺโกโจ อนฺตรายกโร โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น สมฺปชฺชติ. ตสฺมา เยสํ ธมฺมานํ อานุภาเวน ตํ สมฺปชฺชติ, ตํ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อาตาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

“当住(viharāhi)”是说：当安住。所谓“精勤(ātāpa)”，即是在三有中烧灼诸烦恼，因此称为“精勤”；具有此精勤者，是为“精勤者(ātāpī)”。所谓“正知者(sampajāno)”，是说具足了名为正知(sampajañña)的智慧。所谓“具念者(satimā)”，是说具足了摄持身体之念。又，这位比丘，因为是以念把握所缘后，再以慧随观，确实没有离念的随观，因此说：‘诸比丘，我实说念于一切处皆是所需。’(《相应部》5.234) 而且，无精勤者内心退缩，会造成障碍，令业处不能成就。因此，为了开示凭借何等法之威力能令其[业处]成就，而说了‘精勤者’等。

ตตฺถ วิเนยฺยาติ ตทงฺควินเยน วา วิกฺขมฺภนวินเยน วา วินยิตฺวา. โลเกติ ตสฺมึเยว กาเย. กาโย หิ อิธ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโกติ อธิปฺเปโต. อภิชฺฌาคฺคหเณน เจตฺถ กามจฺฉนฺโท, โทมนสฺสคฺคหเณน พฺยาปาโท คหิโตติ นีวรเณสุ พลวธมฺมทฺวยปฺปหานทสฺสเนน นีวรณปฺปหานํ วุตฺตนฺติ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานสฺส ปหานงฺคํ [Pg.97] ทสฺสิตํ. ‘‘อาตาปี’’ติอาทินา ปน สมฺปโยคงฺคํ ทสฺสิตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาตาปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ สมโถ อุชุปฏิปกฺโขติ อภิชฺฌาโทมนสฺสวินโย วุจฺจมาโน สมาธินฺทฺริยํ ทีเปตีติ อาห – ‘‘วิเนยฺย โลเก อภิชฺฌาโทมนสฺสนฺติ สมาธินฺทฺริย’’นฺติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๓๖๗). เอกลกฺขณตฺตา จตุนฺนํ อินฺทฺริยานนฺติ ยถา วีริยปญฺญาสมาธินฺทฺริเยหิ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ อิชฺฌติ, เอวํ เวทนาจิตฺตธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานานิปิ เตหิ อิชฺฌนฺตีติ จตุสติปฏฺฐานสาธเน อิเมสํ อินฺทฺริยานํ สภาวเภทาภาวโต สมานลกฺขณตฺตา อิตรานิ สติปฏฺฐานานิปิ วุตฺตานิ เอว โหนฺตีติ อตฺโถ.

于此，“当调伏(vineyya)”是说：通过暂时调伏或镇伏而调伏。“于世间(loke)”是说：于此身中。确实，此处的身体，因有毁坏、散坏之义，而意指为“世间”。于此，以取“贪(abhijjhā)”而取了欲贪(kāmacchanda)；以取“忧(domanassa)”而取了瞋恚(byāpādo)。如是，以开示断除诸盖中有力的两种法，而说为断除诸盖。这即是开示了身随观念住的断除支(pahānaṅga)。而以“精勤者”等句，则开示了相应支(sampayogaṅgaṃ)。为了开示此义，而说了“精勤者”等。于此，贪与忧的止息是其直接的对治法，故说调伏贪与忧即是阐明定根(samādhindriya)。因此说：‘调伏世间的贪与忧，即是定根。’“四根同一相”者，其义为：正如身随观念住通过精进根、慧根、定根而得以成就，同样地，受、心、法随观念住也通过它们而得以成就。因此，在成就四念住时，由于这些根没有自性差别，具有相同的行相，故其余的念住也同样被说及了。

๒๔. อิทานิ สติปฏฺฐาเนสุ คหิเตสุ สพฺเพสํ โพธิปกฺขิยธมฺมานํ คหิตภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘จตูสุ สติปฏฺฐาเนสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โพธงฺคมาติ โพธํ อริยมคฺคญาณํ คจฺฉนฺตีติ โพธงฺคมา. ยถาวุตฺตสฺส โพธสฺส ปกฺเข ภวาติ โพธิปกฺขิยา. เนยฺยานิกลกฺขเณนาติ เอตฺถ นิมิตฺตโต ปวตฺตโต จ วุฏฺฐานํ นิยฺยานํ, นิยฺยาเน นิยุตฺตาติ เนยฺยานิกา, ยถา โทวาริโกติ. นิยฺยานสงฺขาตํ วา ผลํ อรหนฺตีติ เนยฺยานิกา. นิยฺยานํ ปโยชนํ เอเตสนฺติ วา เนยฺยานิกา. ‘‘นิยฺยานิกา’’ติปิ ปาโฐ, ตตฺถ นิยฺยานํ เอเตสํ อตฺถีติ นิยฺยานิกาติ อตฺโถ. ‘‘นิยฺยานิยา’’ติปิ ปาโฐ, ตสฺส นิยฺยนฺตีติ นิยฺยานิยาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. นิยฺยานิกลกฺขเณนาติ นิยฺยานิกสภาเวน.

24. 现在，为显示当受持四念处时，即已受持一切菩提分法，故说“于四念处”等。其中，“觉支”（bodhaṅgamā）者，谓趣向觉——圣道智，故名觉支。于如前所述之觉的方面存在，故名“菩提分”（bodhipakkhiyā）。于“以导向出离为相”（Neyyānikalakkhaṇena）中，“出离”（niyyānaṃ）者，谓从相与流转中出起。与出离相应，故名“导向出离者”（neyyānikā），犹如守门人。或堪受名为出离之果，故名“导向出离者”。或以出离为目的，故名“导向出离者”。亦有“Niyyānikā”之读本，其义为：彼等有出离，故名“Niyyānikā”。亦有“Niyyāniyā”之读本，对此应见其义为：彼等出离，故名“Niyyāniyā”。“以导向出离为相”即是以导向出离之自性。

เอวํ อกุสลาปิ ธมฺมาติ ยถา กุสลา ธมฺมา เอกลกฺขณภาเวน นิทฺธาริตา, เอวํ อกุสลาปิ ธมฺมา เอกลกฺขณฏฺเฐน นิทฺธาเรตพฺพา. กถํ? ปหาเนกฏฺฐตาวเสนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตี’’ติ อาห. อิทานิ ตํ ปหานํ ทสฺเสตุํ ‘‘จตูสุ สติปฏฺฐาเนสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กายานุปสฺสนาทีสุ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ภาวิยมาเนสุ อสุเภ สุภนฺติอาทโย จตฺตาโร วิปลฺลาสา ปหียนฺติ, กพฬีการาหาราทโย จตฺตาโร อาหารา จสฺส ปริญฺญํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ปริชานนสฺส ปริพนฺธิโน กามราคาทโย พฺยนฺตีกตา โหนฺตีติ อตฺโถ, กสฺมา? เตหิ ปหาตพฺพภาเวน เอกลกฺขณตฺตาติ. เอวํ สพฺพตฺถ อตฺโถ โยเชตพฺโพ. เตเนวาห – ‘‘เอวํ อกุสลาปิ ธมฺมา เอกลกฺขณตฺตา ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตี’’ติ.

“如是，不善法亦”者，谓如同善法以同一相被确定，如是，不善法亦应以同一相义被确定。如何？为显示“以断为一义”，故说“趋向于断”。现在，为显示彼断，故说“于四念处”等。于此，当修习身随观等四念处时，于不净作净想等四种颠倒被断除；段食等四食亦对此修行者达到遍知；对遍知彼等（四食）的障碍——欲贪等——亦被灭除，此是其义。为何？因彼等以“应被断除”为同一相故。如是，于一切处皆应连结其义。是故说：“如是，不善法亦因同一相而趋向于断。”

อิทานิ [Pg.98] อญฺเญนปิ ปริยาเยน ลกฺขณหารสฺส อุทาหรณานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ยตฺถ วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยตฺถาติ ยสฺสํ เทสนายํ. วา-สทฺโท วิกปฺปตฺโถ. ปนาติ ปทปูรโณ. รูปินฺทฺริยนฺติ รุปฺปนสภาวํ อฏฺฐวิธํ อินฺทฺริยํ. ตตฺถาติ ตสฺสํ เทสนายํ. รูปธาตูติ รุปฺปนสภาวา ทส ธาตุโย. รูปายตนนฺติ รุปฺปนสภาวํ ทสายตนํ, รูปีนิ ทสายตนานีติ อตฺโถ. รุปฺปนลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตา อิมานิ เทสิตานีติ อธิปฺปาโย. เทสิตํ ตตฺถ สุขินฺทฺริยํ โสมนสฺสินฺทฺริยํ สุขเวทนาภาเวน เอกลกฺขณตฺตาติ อธิปฺปาโย.

现在，为以别法显示相摄持的诸例，故说“于何处，或，复”(yattha vā panā)等句。于此，“于何处”(yatthā)是指于何教说中。“或”(vā)字为简择义。“复”(pana)字为补足句义。“色根”(rūpindriya)是指具变坏自性的八种根。“于彼处”(tatthā)是指于彼教说中。“色界”(rūpadhātu)是指具变坏自性的十界。“色处”(rūpāyatana)是指具变坏自性的十处，义为十种色处(rūpīni dasāyatanāni)。其意趣是：此等法因以变坏相(ruppanalakkhaṇa)为同一特相而被开示。于彼处开示了乐根(sukhindriya)与喜根(somanassindriya)，其意趣是：因其以乐受自性(sukhavedanābhāvena)为同一特相。

ทุกฺขสมุทโย จ อริยสจฺจนฺติ อิทํ อกุสลสฺส โสมนสฺสสฺส วเสน วุตฺตํ, สาสวกุสลสฺสาปิ วเสน ยุชฺชติ เอว. สพฺโพ จ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท เทสิโตติ สมฺพนฺโธ. อวิชฺชานุสยิตตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อวิชฺชานุสโย อนุเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๕). ตถา จ วุตฺตํ ‘‘อทุกฺขมสุขาย หิ เวทนาย อวิชฺชา อนุเสตี’’ติ. เอเตน อทุกฺขมสุขาเวทนาคฺคหเณน อวิชฺชา คหิตาติ ทสฺเสติ. สติ จ อวิชฺชาคฺคหเณ สพฺโพ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท เทสิโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โส จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท พฺยติเรกตฺโถ, เตน โส ปฏิจฺจสมุปฺปาโท อนุโลมปฏิโลมวเสน ทุวิโธติ อิมํ วกฺขมานวิเสสํ โชเตติ. เตสุ อนุโลมโต ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ยถาทสฺสิโต สราคสโทสสโมหสํกิเลสปกฺเขน หาตพฺโพติ วุตฺโต, ปฏิโลมโต ปน ปฏิจฺจสมุปฺปาโท โย ‘‘อวิชฺชายตฺเวว อเสสวิราคนิโรธา’’ติอาทินา ปาฬิยํ (ม. นิ. ๓.๑๒๖; มหาว. ๑) วุตฺโต, ตํ สนฺธาย ‘‘วีตราควีตโทสวีตโมหอริยธมฺเมหิ หาตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ.

“苦集圣谛”(Dukkhasamudayo ariyasacca)一句，是依不善喜(akusala somanassa)而说，亦适于有漏善喜(sāsava kusala somanassa)。应作如是关联：“并且开示了全部的缘起”(Sabbo ca paṭiccasamuppādo desito)。此乃因于不苦不乐受(adukkhamasukhā vedanā)中有无明潜伏故。诚如所说：“于不苦不乐受中，无明随眠(avijjānusayo)潜伏。”又如所说：“实因于不苦不乐受中，无明(avijjā)潜伏。”此即显示：由执取不苦不乐受，即已执取无明。于执取无明之时，为显示“开示了全部的缘起”，故说“无明缘行”(avijjāpaccayā saṅkhārā)等句。于‘so ca’中，‘ca’字为对反义(byatirekattho)，以此阐明彼缘起有顺(anuloma)、逆(paṭiloma)二种方式，此为当说之差别。其中，顺缘起者，如前所示，说为应以有贪、有瞋、有痴的杂染分(saṃkilesapakkha)来了知；至于逆缘起，则是针对圣典中所说“由无明之无余离贪、灭尽”(avijjāyatveva asesavirāganirodhā)等句，而说为“应以离贪、离瞋、离痴的圣法(ariyadhamma)来了知”。

อิทานิ เอกลกฺขณตาวิภาวเนน ลกฺขณหารโยชนาย นยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอวํ เย ธมฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กิจฺจโตติ ปถวีอาทีนํ ผสฺสาทีนญฺจ รูปารูปธมฺมานํ สนฺธารณสงฺฆฏฺฏนาทิกิจฺจโต, เตสํ เตสํ วา ปจฺจยธมฺมานํ ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมสฺส ปจฺจยภาวสงฺขาตกิจฺจโต. ลกฺขณโตติ กกฺขฬผุสนาทิสภาวโต. สามญฺญโตติ รุปฺปนนมนาทิโต อนิจฺจตาทิโต ขนฺธายตนาทิโต จ. จุตูปปาตโตติ สงฺขตธมฺมานํ ภงฺคโต อุปฺปาทโต จ, สมานนิโรธโต สมานุปฺปาทโต จาติ [Pg.99] อตฺโถ. เอตฺถ จ สหจรณํ สมานเหตุตา สมานผลตา สมานภูมิตา สมานวิสยตา สมานารมฺมณตาติ เอวมาทโยปิ จ-สทฺเทน สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว.

今为以显示同相性，于相摄要之运用中，显示其方法，故说“如是诸法”等。其中，“由作用”者，由地等与触等色、非色法之支持、撞击等作用；或由彼彼缘法对彼彼缘生法，有所谓资助性之作用。“由相”者，由坚硬、触等自性。“由共相”者，由变坏、倾向等，由无常等，及由蕴、处等。“由死生”者，由有为法之坏灭与生起，义即由同灭与同生。此处，俱行、同因、同果、同地、同境、同所缘等，亦为“ca”字所摄，当知。余者义显。

ลกฺขณหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

相摄要分别释义终。

๖. จตุพฺยูหหารวิภงฺควณฺณนา

6. 四纲摄要分别释义

๒๕. ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หาโรติ จตุพฺยูหหารวิภงฺโค. ตตฺถ พฺยญฺชเนน สุตฺตสฺส เนรุตฺตญฺจ อธิปฺปาโย จ นิทานญฺจ ปุพฺพาปรสนฺธิ จ คเวสิตพฺโพติ สงฺเขเปน ตาว จตุพฺยูหํ ทสฺเสติ. ‘‘พฺยญฺชเนนา’’ติ อิมินา หารานํ สุตฺตสฺส พฺยญฺชนวิจยภาวโต พฺยญฺชนมุเขเนว เอเต จตุพฺยูหหารปทตฺถา นิทฺธาเรตพฺพาติ ทสฺเสติ. เนรุตฺตนฺติ นิรุตฺตํ นิพฺพจนนฺติ อตฺโถ. นิรุตฺตเมว เนรุตฺตํ. เตเนวาห – ‘‘ยา นิรุตฺติปทสํหิตา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยา นิรุตฺติ, อิทํ เนรุตฺตํ. กา ปน สา นิรุตฺติ? ปทสํหิตาติ ปเทสุ สํหิตา ยุตฺตา, ลิงฺควจนกาลสาธนปุริสาทิวิเสสโยเคน โย โย อตฺโถ ยถา ยถา วตฺตพฺโพ, ตถา ตถา ปวตฺตสภาวนิรุตฺตีติ อตฺโถ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ยํ ธมฺมานํ นามโส ญาณ’’นฺติ.

25. 其中，“云何为四纲摄要？”者，即是《四纲摄要分别》。于此，以“由文句，当探求经之辞法、义旨、因缘及前后连结”之文，先略示四纲。“由文句”者，此句显示：因诸摄要乃于经之文句善作抉择，故此等四纲摄要之句义，唯当由文句之门而确定之。Nerutta（辞法）者，义即nirutta（释词）。释词即是辞法。是故说：“凡释词与句结合”。其义为：凡是释词，此即是辞法。然则，彼释词为何？与句结合者。义即：于诸句中，与性、数、时、语基、人称等差别相应，彼彼义如何被言说，即如是转起之自性释词。诚如所说：“于诸法之名号有智”。

ตตฺถ ยนฺติ เหตุอตฺเถ นิปาโต, ยาย การณภูตายาติ อตฺโถ. ธมฺมานนฺติ เญยฺยธมฺมานํ. นามโสติ ปถวี ผสฺโส ขนฺธา ธาตุ ติสฺโส ผุสฺโสติ เอวมาทินามวิเสเสน ญาณํ ปวตฺตติ, อยํ สภาวนิรุตฺติ นาม. ปถวีติ หิ เอวมาทิกํ สทฺทํ คเหตฺวา ตโต ปรํ สงฺเกตทฺวาเรน ตทตฺถปฏิปตฺติ ตํตํอนิยตนามปญฺญตฺติคฺคหณวเสเนว โหตีติ. อถ วา ปทสํหิตาติ ปเทน สํหิตา. ปทโต หิ ปทตฺถาวโพโธ. โส ปนสฺส อตฺเถ ปวตฺตินิมิตฺตภูตาย ปญฺญตฺติยา คหิตาย เอว โหตีติ สา ปน ปญฺญตฺติ นิรุตฺติสงฺขาตปเทน สํหิตา ปทตฺถํ โพเธตีติ ปทสํหิตาติ วุตฺตา. ‘‘ยทา หิ ภิกฺขู’’ติอาทินา ‘‘ธมฺมานํ นามโส ญาณ’’นฺติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรติ.

于此，“yaṃ”为原因义之不变词，其义为“以其为原因故”。“dhammānaṃ”（于诸法）者，谓于应被了知之法。“nāmaso”（从名）者，谓通过地、触、蕴、界、帝沙(Tisso)、富沙(Phusso)等此等特别之名，智得以生起；此称自性言辞。诚然，执取“地”等此等词语后，其后通过约定，对此义之了知，仅凭执取彼彼不定名言概念之力而有。或“padasaṃhitā”（词语的结合）者，谓与词语结合。诚然，从词语有了知词义。然而，那（对词义的了知）仅在执取了于其义中作为生起之因相的概念后才会发生。而彼概念与被称为“言辞”(nirutti)的词相结合而令人了知词义，故称“词语的结合”。以“yadā hi bhikkhū”（诚然，当比丘……）等句，阐明“dhammānaṃ nāmaso ñāṇaṃ”（于诸法从名而有智）此句之义。

ตตฺถ อตฺถสฺสาติ สทฺทาภิเธยฺยสฺส อตฺถสฺส. นามํ ชานาตีติ นามปญฺญตฺติวเสน อยํ นามาติ นามํ ชานาติ. ธมฺมสฺสาติ สภาวธมฺมสฺส. ตถา [Pg.100] ตถา นํ อภินิโรเปตีติ โย โย อตฺโถ ธมฺโม จ ยถา ยถา จ โวหริตพฺโพ, ตถา ตถา นํ นามํ โวหารํ อภินิโรเปติ เทเสตีติ อตฺโถ. เอตฺตาวตา จ อยํ ภิกฺขุ อตฺถกุสโล ยาว อเนกาธิวจนกุสโลติ วุจฺจตีติ สมฺพนฺธิตพฺพํ.

于此，“atthassa”（于义）者，谓于词语所说之义。“nāmaṃ jānāti”（知其名）者，谓依名言概念而了知“此是此名”。“dhammassa”（于法）者，谓于自性法。“tathā tathā naṃ abhiniropeti”（如是如是安立之）者，其义为：任何义、任何法，应如何言说，即如是如是安立、开示其名称与言说。仅凭于此，此比丘即被称为善巧于义，乃至善巧于诸多异名，应如是关联。

ตตฺถ อตฺถกุสโลติ ปาฬิอตฺเถ กุสโล. ธมฺมกุสโลติ ปาฬิยํ กุสโล. พฺยญฺชนกุสโลติ อกฺขเรสุ จ วากฺเยสุ จ กุสโล. นิรุตฺติกุสโลติ นิพฺพจเน กุสโล. ปุพฺพาปรกุสโลติ เทสนาย ปุพฺพาปรกุสโล. เทสนากุสโลติ ธมฺมสฺส เทสนาย กุสโล. อตีตาธิวจนกุสโลติ อตีตปญฺญตฺติกุสโล. เอส นโย เสเสสุปิ. เอวํ สพฺพานิ กาตพฺพานิ, ชนปทนิรุตฺตานีติ ยตฺตกานิ สตฺตโวหารปทานิ, ตานิ สพฺพานิ ยถาสมฺภวํ สุตฺเต นิพฺพจนวเสน กาตพฺพานิ วตฺตพฺพานีติ อตฺโถ. สพฺพา จ ชนปทนิรุตฺติโยติ สพฺพา จ โลกสมญฺญาโย ยถารหํ กาตพฺพา. ‘‘สมญฺญํ นาติธาเวยฺยา’’ติ หิ วุตฺตํ. ตถา หิ สมฺมุติสจฺจมุเขเนว ปรมตฺถสจฺจาธิคโม โหตีติ.

此处“义善巧”是指善巧于巴利之义。“法善巧”是指善巧于巴利。“文句善巧”是指善巧于字与句。“词法善巧”是指善巧于语源分析。“前后善巧”是指善巧于教法之前后。“说法善巧”是指善巧于法之说法。“过去言说善巧”是指善巧于过去之施设。其余亦同此理。所谓“应使用一切地方语言”，其义为：凡是众生所用的言说词语，皆应尽可能地依经中词语分析的方式来完成并说明。并且，一切地方语言，即一切世间名言，应恰如其分地使用。因为经中说：“不应超越名言。”诚然，唯有通过世俗谛之门，才能证达胜义谛。

๒๖. อธิปฺปายกณฺเฑ อนุตฺตานํ นาม นตฺถิ.

26. 于意趣品中，无有名为“不显”之词。

๒๗. นิทานกณฺเฑ อิมินา วตฺถุนาติ อิมินา ปุตฺตควาทิกิตฺตนสงฺขาเตน การเณน. การณญฺเหตฺถ วตฺถุ นิทานนฺติ จ วุตฺตํ. อิมินา นเยน สพฺพตฺถ นิทานนิทฺธารณํ เวทิตพฺพํ.

27. 于缘起品中，“以此事”者，即以此称说子、牛等为原因。此中，原因亦被称为“事”与“缘起”。应以此理于一切处了知缘起之抉择。

กามนฺธาติ กิเลสกาเมน อนฺธา. ชาลสญฺฉนฺนาติ ตณฺหาชาลปลิคุณฺฐิตา. ตณฺหาฉทนฉาทิตาติ ตณฺหาสงฺขาเตน อนฺธกาเรน ปิหิตา. พนฺธนาพทฺธาติ กามคุณสงฺขาเตน พนฺธเนน พทฺธา. ‘‘ปมตฺตพนฺธนา’’ติปิ ปาโฐ, ปมาเทนาติ อตฺโถ. ปุพฺพาปเรนาติ ปุพฺเพน วา อปเรน วา เทสนนฺตเรนาติ อธิปฺปาโย. ยุชฺชตีติ โยคํ อุเปติ, สเมตีติ อตฺโถ. อิเมหิ ปเทหิ ปริยุฏฺฐาเนหีติ อิเมหิ ยถาวุตฺเตหิ คาถาปเทหิ ตณฺหาปริยุฏฺฐานทีปเกหิ. สาเยว ตณฺหาติ ยา ปุริมคาถาย วุตฺตา, สาเยว ตณฺหา. ‘‘ยญฺจาหา’’ติอาทินา ทฺวินฺนมฺปิ คาถานํ อตฺถสํสนฺทเนน ปุพฺพาปรํ วิภาเวติ. ปโยเคนาติ สมุทาจาเรน. ตสฺมาติ ยตฺถ สยํ อุปฺปนฺนา, ตํ สนฺตานํ นิสฺสริตุํ อเทนฺตี นานารมฺมเณหิ [Pg.101] ปโลภยมานา กิเลเสหิ จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐติ. ตสฺมา กิเลสวเสน จ ปริยุฏฺฐานวเสน จ ตณฺหาพนฺธนํ วุตฺตา.

为欲所盲（Kāmandhāti）：为烦恼欲（kilesakāma）所蒙蔽。为网所覆（Jālasañchannāti）：为贪爱之网（taṇhājāla）所缠裹。为贪爱所盖（Taṇhāchadanachāditāti）：为名为贪爱的黑暗所遮蔽。为缚所绑（Bandhanābaddhāti）：为欲乐（kāmaguṇa）之缚所捆绑。亦有“为放逸所缚”（pamattabandhanā）之读法，其义为：为放逸（pamāda）所缚。前后（Pubbāparenāti）：意指前或后的其他教说。相应（Yujjatīti）：其义为结合、符合。以这些句，即诸缠（Imehi padehi pariyuṭṭhānehīti）：即以这些如前所述、能阐明贪爱之缠的偈句。即彼贪爱（Sāyeva taṇhāti）：即前偈中所说之贪爱。以“Yañcāhā”等句，通过贯通两偈之义，阐明了前后的教说。以实行（Payogenāti）：即以行持（samudācāra）。是故（Tasmāti）：于其自身生起之相续（santāna）中，不令其脱离，以种种所缘（ārammaṇa）引诱，以烦恼（kilesa）攫取心而住。是故，由烦恼故，由缠故，贪爱被称为束缚。

ปปญฺเจนฺติ สํสาเร จิรํ ฐเปนฺตีติ ปปญฺจา. ติฏฺฐนฺติ เอตาหีติ ฐิตี. พนฺธนฏฺเฐน สนฺทานํ วิยาติ สนฺทานํ. นิพฺพานนครปฺปเวสสฺส ปฏิเสธนโต ปลิฆํ วิยาติ ปลิฆํ. อนวเสสตณฺหาปหาเนน นิตฺตณฺโห. อตฺตหิตปรหิตานํ อิธโลกปรโลกานญฺจ มุนนโต มุนีติ เอวํ คาถาย ปทตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปปญฺจาทิอตฺถา ปน ปาฬิยํ วิภตฺตา เอวาติ. ตตฺถ ยสฺเสเต ปปญฺจาทโย อพฺภตฺถํ คตา, ตสฺส ตณฺหาย เลโสปิ น ภวติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘โย เอตํ สพฺพํ สมติกฺกนฺโต, อยํ วุจฺจติ นิตฺตณฺโห’’ติ.

戏论（papañcā）：因其使[众生]长久安立于轮回中，故名戏论。住（ṭhiti）：因[众生]缘此而住，故名为住。系绳（sandāna）：因其有捆绑之作用，如系绳一般，故名系绳。门闩（palighaṃ）：因其阻止进入涅槃城，如门闩一般，故名门闩。无爱者（nittaṇho）：因无余断除贪爱，故为无爱者。牟尼（munī）：因了知自利、利他、此世、他世，故名牟尼。当如是了知偈中词义。至于戏论等义，已于圣典中分别解说。于此，若有牟尼，此等戏论已达寂灭，彼则无丝毫贪爱。是故说：“凡超越此一切者，彼称为无爱者。”

๒๘. ปริยุฏฺฐานนฺติ ‘‘ตณฺหาย ปริยุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตานิ ตณฺหาวิจริตานิ. สงฺขาราติ ‘‘ตทภิสงฺขตา สงฺขารา’’ติ วุตฺตา ตณฺหาทิฏฺฐิมานเหตุกา สงฺขารา. เต ปน ยสฺมา สตฺตสุ ชวนเจตนาสุ ปฐมเจตนา สติ ปจฺจยสมวาเย อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ผลํ เทติ. ปจฺฉิมเจตนา อนนฺตเร อตฺตภาเว. อุภินฺนํ เวมชฺฌเจตนา ยตฺถ กตฺถจิ ผลํ เทติ, ตสฺมา วิปจฺจโนกาสวเสน วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐธมฺมเวทนียา วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ตํตํเจตนาสมฺปยุตฺตา ตณฺหาปิ เจตนา วิย ทิฏฺฐธมฺมเวทนียาทิวเสน ติธา โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘เอวํ ตณฺหา ติวิธํ ผลํ เทตี’’ติ. ปุพฺพาปเรน ยุชฺชตีติ ยํ ปุพฺพํ ปุริมํ สงฺขารานํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียตาทิวจนํ วุตฺตํ, ตํ อิมินา อปเรน กมฺมสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนียตาทิวจเนน ยุชฺชติ คงฺโคทกํ วิย ยมุโนทเกน สํสนฺทติ สเมตีติ อตฺโถ.

28. “缠”是指如“渴爱的缠”中所说的渴爱恶行。“行”是指如“彼所造作的行”中所说的，以渴爱、邪见、慢为因的行。然而，因为在七个速行思中，第一思在因缘和合时，即于此自体中给予果报；最后思在无间的自体中给予果报；两者之间的中间思则在任何地方给予果报。因此，为了依果报成熟之处而分别开示，才说了“现法受”等。又因为与彼彼思相应的渴爱，也如思一般，依现法受等的方式而有三种，因此说：“如是，渴爱给予三种果报。”“前后相应”的意思是：先前对诸行所说的现法受等之说，与此后对业的现法受等之说相符顺，犹如恒河水与亚穆纳水汇流、融合一般。

สงฺขารา ทสฺสนพเลนาติ จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺเต จาติ ปญฺจสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ สงฺขารา ปฐมมคฺคปญฺญาพเลน. ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ ภาวนาพเลนาติ ปฐมมคฺเคน ปหีนาวเสสวเสน วุตฺตํ, น สพฺเพสํ วเสน.

“诸行以见力（断除）”是指：在四种见相应心与一种疑相应心，这五种心生起中的诸行，是以初道慧之力断除的。“三十六种渴爱恶行以修力（断除）”是依已被初道断除后的剩余部分而说，并非依全部而说。

อนุพนฺโธติ ตณฺหาทีนํ อนุปฺปพนฺเธน ปวตฺติ. โย จาปิ ปปญฺโจติอาทินา ‘‘ปปญฺเจตี’’ติอาทินา วุตฺตํ ราธสุตฺตญฺจสํสนฺทติ. เตเนวาห – ‘‘อิทํ เอกตฺถ’’นฺติ. ยทิปิ อตฺถโต เอกํ, เทสนาย ปน วิเสโส [Pg.102] วิชฺชตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวนฺติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน. สุตฺเตนาติ สํวณฺณิยมาเนน สุตฺเตน. สุตฺตนฺติ สุตฺตนฺตรํ. สํสนฺทยิตฺวาติ วิมิสฺสิตฺวา อตฺถโต อภินฺนํ กตฺวา. ปุพฺพาปเรน สทฺธึ โยชยิตฺวาติ ปุพฺเพน วา อปเรน วา สุตฺเตน สทฺธึ อตฺถโต สมฺพนฺธํ โยเชตฺวา. วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏํ กโรติ เตน สุตฺตสฺส อตฺโถ นิทฺทิฏฺโฐ โหติ วิตฺถาริโต สุตฺตนฺตรทสฺสเนน.

“相续(anubandha)”者，谓贪爱等相续不断而转起。此亦与以“戏论”(papañca)及“（他）戏论”(papañceti)等语所说之《罗陀经》(Rādhasutta)相联系。是故说：“此为一义”。为显示“义理虽一，然说法有别”，故说“复次”等。“如是”者，谓以此已说之方式。“以经”者，谓以所阐释之经。“经”者，谓另一部经。“联系后”者，谓混合后，使义理无别。“与前后相结合后”者，谓与前经或后经，于义理上建立联系后。使已说之义理显明，藉此，经义得以指示，并透过展示另一部经而得以广释。

น เกวลํ สุตฺตนฺตรสํสนฺทนเมว ปุพฺพาปรสนฺธิ, อถ โข อญฺโญปิ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘โส จาย’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺถสนฺธีติ กิริยาการกาทิวเสน อตฺถสฺส สมฺพนฺโธ. โส ปน ยสฺมา สงฺกาสนาทีนํ ฉนฺนํ อตฺถปทานํเยว โหติ, สพฺพสฺสาปิ ปทตฺถสฺส ตทวโรธโต.

为显示“不仅与其他经相联系才是前后连贯，尚有其他”，故说“彼亦此”等。其中，“义连贯(atthasandhi)”者，谓以作用、作者等方式，令义理相关联。然而，因一切词义皆含摄于彼等之中，故彼义之关联，仅为阐明等六种义句之关联。

สมฺพนฺโธ จ นาม น โกจิ อตฺโถ. ตสฺมา ‘‘อตฺถสนฺธิ ฉปฺปทานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. พฺยญฺชนสนฺธีติ ปทสฺส ปทนฺตเรน สมฺพนฺโธ. ยสฺมา ปน สพฺพมฺปิ นามาทิปทํ ฉหิ พฺยญฺชนปเทหิ อสงฺคหิตํ นาม นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘พฺยญฺชนสนฺธิ ฉปฺปทานี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

所谓“关联”，其本身并非某一义理。是故说“义连贯是六句”等。“文连贯(byañjanasandhi)”者，谓一词与另一词的关联。复次，因一切“名”(nāma)等之词，皆为六种文句所含摄，是故说“文连贯是六句”等。

เทสนาสนฺธีติ ยถาวุตฺตเทสนนฺตเรน เทสนาย สํสนฺทนํ. น จ ปถวึ นิสฺสายาติ ปถวึ วิสยสงฺขาตํ นิสฺสยํ กตฺวา, ปถวึ อาลมฺพิตฺวาติ อตฺโถ. ฌายีติ ผลสมาปตฺติฌาเนน ฌายี. โส หิ สพฺพสงฺขารนิสฺสฏํ นิพฺพานํ อาลมฺพิตฺวา สมาปชฺชนวเสน ฌายติ, น ปถวึ นิสฺสาย ฌายตีติ วุตฺโต. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ จตูหิ มหาภูเตหิ รูปปฺปฏิพทฺธวุตฺติตาย สพฺโพ กามภโว รูปภโว จ คหิตา. อรูปภโว ปน สรูเปเนว คหิโตติ สพฺพํ โลกํ ปริยาทิยิตฺวา ปุน อญฺเญนปิ ปริยาเยน ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘น จ อิมํ โลก’’นฺติอาทิมาห. สพฺโพ หิ โลโก อิธโลโก ปรโลโก จาติ ทฺเวว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ยสฺมา ปน ‘‘อิธโลโก’’ติ วิเสสโต ทิฏฺฐธมฺมภูโต สตฺตสนฺตาโน วุจฺจติ. ‘‘ปรโลโก’’ติ ภวนฺตรสงฺเขปคโต สตฺตสนฺตาโน ตทุภยวินิมุตฺโต อนินฺทฺริยพทฺโธ รูปสนฺตาโน. ตสฺมา ตํ สนฺธาย ‘‘ยมิทํ อุภยมนฺตเรนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

教说的连结，即与前述教说的连结。不依于地者，义为：不以名为所缘的地（界）为依止，不缘于地（界）。禅者，即以果定之禅而为禅者。彼实缘于已出离一切诸行的涅槃，以入（果）定之力而入禅，非依于地而入禅，故如是说。其余诸句亦同此理。此处，由于其存在与四大种所成的色相关联，故摄取了一切欲有与色有。无色有则以其自相而被摄取。如是穷尽一切世间后，为再以他法开示之，故说“非此世间”等。实则一切世间仅有此世间与他世间二分。然而，所谓“此世间”，特指已成现法之有情相续；所谓“他世间”，则指已入他有之有情相续。尚有脱离此二者、不为诸根所系的色相续。是故，针对该色相续而说“此二者之间者”等。

เย ปน ‘‘อุภยมนฺตเรนา’’ติ วจนํ คเหตฺวา อนฺตราภวํ อิจฺฉนฺติ, เตสํ ตํ มิจฺฉา. อนฺตราภโว หิ อภิธมฺเม ปฏิกฺขิตฺโตติ. ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ[Pg.103]. สุตนฺติ สทฺทายตนํ. มุตนฺติ ปตฺวา คเหตพฺพโต คนฺธายตนํ รสายตนํ โผฏฺฐพฺพายตนญฺจ. วิญฺญาตนฺติ อวสิฏฺฐํ ธมฺมารมฺมณปริยาปนฺนรูปํ. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปฺปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. วิตกฺกิตํ วิจาริตนฺติ วิตกฺกนวเสน อนุมชฺชนวเสน จ อาลมฺพิตํ. มนสานุจินฺติตนฺติ จิตฺเตน อนุ อนุ จินฺติตํ. อยํ สเทวเก…เป… อนิสฺสิเตน จิตฺเตน น ญายติ ฌายนฺโตติ อยํ ขีณาสโว ผลสมาปตฺติฌาเนน ฌายนฺโต ปุพฺเพว ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสยานํ สุฏฺฐุ ปหีนตฺตา สเทวเก โลเก…เป… มนุสฺสาย ยตฺถ กตฺถจิปิ อนิสฺสิเตน จิตฺเตน ฌายติ นาม. ตโต เอว โลเก เกนจิปิ น ญายติ ‘‘อยํ อิทํ นาม นิสฺสาย ฌายตี’’ติ. วุตฺตญฺเหตํ –

然而，有人执取“二者之间”之语而希求中有，彼等此欲求是错误的，因中有在阿毗达摩中已被驳斥故。所见即色处。所闻即声处。所觉（muta）即香处、味处与触处，因其需接触而感知故。所识即法处所摄的其余诸色。所得即无论寻求与否而得者。所寻求即无论已得或未得而寻求者。所寻所伺即以寻及伺的方式所缘取者。意所随思（manasānucintita）即心再再思惟者。关于“此于有天神……乃至……以无所依之心禅修而不为人知”，其义为：此漏尽者以果定禅修，因其先前已善断贪与见的依止，故于有天神的世界……乃至……于有人天的世界中，于任何一处，皆以无所依之心而禅修。是故，世间无人能知：“此人依此而禅修”。此义亦曾被宣说——

‘‘นโม เต ปุริสาชญฺญ, นโม เต ปุริสุตฺตม;

ยสฺส เต นาภิชานาม, กึ ตฺวํ นิสฺสาย ฌายสี’’ติ. (เนตฺติ. ๑๐๔);

礼敬人中之俊杰，礼敬人中最上者；我等不知您所依，您依何而禅修？

อิทานิ ขีณาสวจิตฺตสฺส กตฺถจิปิ อนิสฺสิตภาวํ โคธิกสุตฺเตน (สํ. นิ. ๑.๑๕๙) วกฺกลิสุตฺเตน (สํ. นิ. ๓.๘๗) จ วิภาเวตุํ ‘‘ยถา มาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. วิญฺญาณํ สมนฺเวสนฺโตติ ปรินิพฺพานโต อุทฺธํ วิญฺญาณํ ปริเยสนฺโต. ‘‘ปปญฺจาตีโต’’ติอาทินา อทสฺสนสฺส การณมาห. อนิสฺสิตจิตฺตา น ญายนฺติ ฌายมานาติ น เกวลํ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ขีณาสวสฺส จิตฺตคตึ มาราทโย น ชานนฺติ, อปิ จ โข สอุปาทิเสสายปิ นิพฺพานธาตุยา ตสฺส ตํ น ชานนฺตีติ อตฺโถ. อยํ เทสนาสนฺธีติ โคธิกสุตฺตวกฺกลิสุตฺตานํ วิย สุตฺตนฺตานํ อญฺญมญฺญอตฺถสํสนฺทนา เทสนาสนฺธิ นาม.

如今，为阐明漏尽者之心于任何处皆无所依，故说“如魔”等语。“寻求识”者，谓追寻般涅槃后之识。以“超越戏论”等语，说明其不可见之原因。“无依止之心不被了知”者，其义为：不仅于无余涅槃界中，魔等不知漏尽者之心行，而且于有余涅槃界中，彼等亦不知其心行。此即“教说之连结”(desanāsandhi)：如乔迪迦经(Godhikasutta)与瓦咖利经(Vakkalisutta)等诸经，其意义相互连结，是名“教说之连结”。

นิทฺเทสสนฺธีติ นิทฺเทสสฺส สนฺธิ นิทฺเทสสนฺธิ, นิทฺเทเสน วา สนฺธิ นิทฺเทสสนฺธิ. ปุริเมน สุตฺตสฺส นิทฺเทเสน ตสฺเสว ปจฺฉิมสฺส นิทฺเทสสฺส, ปจฺฉิเมน วา ปุริมสฺส สมฺพนฺธนนฺติ อตฺโถ. ตํ ทสฺเสตุํ ยสฺมา ภควา เยภุยฺเยน ปฐมํ วฏฺฏํ ทสฺเสตฺวา ปจฺฉา วิวฏฺฏํ ทสฺเสติ, ตสฺมา ‘‘นิสฺสิตจิตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิสฺสิตํ จิตฺตํ เอเตสนฺติ นิสฺสิตจิตฺตา, ปุคฺคลา, นิทฺทิสิตพฺพา ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนายาติ อธิปฺปาโย. ธมฺมาธิฏฺฐานาย ปน นิสฺสิตํ จิตฺตํ เอตฺถาติ นิสฺสิตจิตฺตา, นิสฺสิตจิตฺตวนฺโต ตณฺหาทิฏฺฐินิสฺสยวเสน ปวตฺตา สุตฺตปเทสา. เสสเมตฺถ สพฺพํ ปากฏเมว.

所谓“解释之连结”(niddesasandhi)，即解释的结合，是名“解释之连结”；或以解释来结合，亦是“解释之连结”。其义为：以前面经文的解释与该经文后面解释的连结，或以后面解释与前面解释的连结。为说明此点，因世尊通常先开示轮回，后开示出离轮回，是故说“有依止心者”等。于此，“彼等有依止之心，故为有依止心者”，此意指应依以个人为立足点的教说来解释这些个人。而若依以法为立足点的教说，则“于此有依止之心，故为有依止心”，是指那些具有依止心、依于贪与见的依止而转起的经文段落。于此，其余一切皆甚明显。

จตุพฺยูหหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《四种纲要摄要分别》之释义终。

๗. อาวฏฺฏหารวิภงฺควณฺณนา

7. 回转食分别

๒๙. ตตฺถ [Pg.104] กตโม อาวฏฺโฏ หาโรติ อาวฏฺฏหารวิภงฺโค. ตตฺถ อารมฺภถาติ อารมฺภธาตุสงฺขาตํ วีริยํ กโรถ. นิกฺกมถาติ โกสชฺชปกฺขโต นิกฺขนฺตตฺตา นิกฺกมธาตุสงฺขาตํ ตทุตฺตริวีริยํ กโรถ. ยุญฺชถ พุทฺธสาสเนติ ยสฺมา สีลสํวโร อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา โภชเน มตฺตญฺญุตา สติสมฺปชญฺญนฺติ อิเมสุ ธมฺเมสุ ปติฏฺฐิตานํ ชาคริยานุโยควเสน อารมฺภนิกฺกมธาตุโย สมฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา ตถาภูตสมถวิปสฺสนาสงฺขาเต ภควโต สาสเน ยุตฺตปฺปยุตฺตา โหถ. ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโรติ เอวํ ปฏิปชฺชนฺตา จ เตธาตุอิสฺสรสฺส มจฺจุราชสฺส วสํ สตฺเต เนตีติ ตสฺส เสนาสงฺขาตํ อพลํ ทุพฺพลํ ยถา นาม พลูปปนฺโน กุญฺชโร นเฬหิ กตํ อคารํ ขเณเนว วิทฺธํเสติ, เอวเมว กิเลสคณํ ธุนาถ วิธมถ วิทฺธํเสถาติ อตฺโถ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๑๘๕).

29. 于此，何谓回转摄？即回转摄之分别。此处“勤策”者，谓应作名为发起界之精进。“奋进”者，因从懈怠一方出离，谓应作名为奋起界之更上精进。“当勤于佛教”者，因为安住于戒律仪、诸根门守护、饮食知量、正念正知此等法者，能以修习觉醒之故，成就发起界与奋起界，是故，当于如是成就而名为奢摩他与观（samathavipassanā）的世尊教法中，精勤努力。“摧伏死魔军，如象破芦舍”者，其义为：如是修行者，那将有情带入三界主宰死王控制之下而被称为其军的（烦恼众），是无力、衰弱的；犹如具力之象瞬间摧毁芦苇所造之屋，你们应如是摧伏、驱散、破坏此烦恼众。

อิทานิ ยทตฺถํ อยํ คาถา นิกฺขิตฺตา, ตํ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถาติ วีริยสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อารมฺภถ นิกฺกมถาติ อิทํ วจนํ วีริยสฺส ปทฏฺฐานํ วีริยปโยคสฺส การณํ วีริยารมฺเภ นิโยชนโต, ‘‘โยคา เว ชายตี ภูรี’’ติ (ธ. ป. ๒๘๒) วจนโต โยโค ภาวนา. ตตฺถ วิปสฺสนาภาวนาย วกฺขมานตฺตา สมาธิภาวนา อิธาธิปฺเปตาติ วุตฺตํ – ‘‘ยุญฺชถ พุทฺธสาสเนติ สมาธิสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ. ‘‘มจฺจุโน เสน’’นฺติ วุตฺตาย กิเลสเสนาย สมฺมา ธุนนํ ญาเณเนว โหตีติ อาห – ‘‘ธุนาถ…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ. ปุน ยถาวุตฺตวีริยสมาธิปญฺญาสมฺปยุตฺเตสุ อาธิปจฺจกิจฺจตาย ปปญฺจปฺปหานสมตฺถา วฏฺฏมูลํ ฉินฺทิตฺวา วิวฏฺฏํ ปาเปนฺติ จาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถาติ วีริยินฺทฺริยสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อิมานิ ปทฏฺฐานานิ เทสนาติ ‘‘ยานิมานิ วีริยสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติอาทินา วีริยาทีนํ ปทฏฺฐานานิ วุตฺตานิ, สา อารมฺภถ นิกฺกมถาติ อาทิเทสนา, น วีริยารมฺภวตฺถุอาทีนีติ อตฺโถ. ตถา เจว สํวณฺณิตํ.

现在，为结合并显示此偈是何法之近因而说，故言：“‘当勤奋，当出离’，是精进(vīriya)的近因(padaṭṭhāna)”等。其中，“当勤奋，当出离”此语，因其在发起精进中催促，故是精进的近因，是运用精进的原因。由《法句经》(Dhammapada 282)所说“由瑜伽(yoga)而生广慧”，故知瑜伽即是修习(bhāvanā)。其中，因观(vipassanā)修习将于后述，故此处意指“定的修习”，因此说：“‘当致力于佛陀教法’，是定(samādhi)的近因”。对于所说的“死神(maccu)的军队”，即烦恼的军队，唯有通过智慧(ñāṇa)才能正确地摧破，因此说：“‘当摧破……’，是慧(paññā)的近因”。再者，为显示如前所说的精进、定、慧，在与相应法中，以其主导作用，能断除戏论，斩断轮回之根，并令达于脱离轮回(vivaṭṭa)，故又说：“‘当勤奋，当出离’，是精进根(vīriyindriya)的近因”等。“此等近因即是教说(desanā)”，其义为：以“此等是精进的近因”等所说的精进等的近因，即是“当勤奋，当出离”等教说，而非发起精进之事(vatthu)等。即如是阐释。

เอวํ ยถานิกฺขิตฺตาย เทสนาย ปทฏฺฐานวเสน อตฺถํ นิทฺธาเรตฺวา อิทานิ ตํ สภาควิสภาคธมฺมวเสน อาวฏฺเฏตุกาโม ตสฺส ภูมึ ทสฺเสตุํ [Pg.105] ‘‘อยุญฺชนฺตานํ วา สตฺตานํ โยเค ยุญฺชนฺตานํ วา อารมฺโภ’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – โยเค ภาวนายํ ตํ อยุญฺชนฺตานํ วา สตฺตานํ อปริปกฺกญาณานํ วาสนาภาเคน อายตึ วิชานนตฺถํ อยํ เทสนารมฺโภ ยุญฺชนฺตานํ วา ปริปกฺกญาณานนฺติ.

如是，依所置之教说(desanā)的近因(padaṭṭhāna)抉择其义后，现在，欲以同分(sabhāga)法与不同分(visabhāga)法来阐述它，为显示其根据(bhūmi)，而说了“此教说之开端，是为未致力于瑜伽的有情，或为已致力于者”等。其义为：此教说之开端，是为于瑜伽，即修习(bhāvanā)中，未致力、智慧(ñāṇa)未成熟的有情，令其将来能依宿习(vāsanā)之分而了知；亦是为已致力、智慧已成熟的有情，令其证得胜法(visesādhigama)。

โส ปมาโท ทุวิโธติ เยน ปมาเทน ภาวนํ นานุยุญฺชนฺติ, โส ปมาโท อตฺตโน การณเภเทน ทุวิโธ. อญฺญาเณนาติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ สลกฺขณสามญฺญลกฺขณปฏิจฺฉาทเกน สมฺโมเหน. นิวุโตติ ฉาทิโต. เญยฺยฏฺฐานนฺติ เญยฺยญฺจ ตํ ‘‘อิติ รูปํ, อิติ รูปสฺส สมุทโย’’ติอาทินา ญาณสฺส ปวตฺตนฏฺฐานญฺจาติ เญยฺยฏฺฐานํ. อเนกเภทตฺตา ปาปธมฺมานํ ตพฺพเสน อเนกเภโทปิ ปมาโท มูลภูตาย อวิชฺชาย วเสน เอโก เอวาติ อาห – ‘‘เอกวิโธ อวิชฺชายา’’ติ. ลาภวินิจฺฉยปริคฺคหมจฺฉริยานิ ปริเยสนาอารกฺขาปริโภเคสุ อนฺโตคธานิ. ฉนฺทราคชฺโฌสานา ตณฺหา เอวาติ ตณฺหามูลเกปิ ธมฺเม เอตฺเถว ปกฺขิปิตฺวา ‘‘ติวิโธ ตณฺหายา’’ติ วุตฺตํ.

所谓“彼放逸(pamāda)有二种”，是指导致不修习禅修(bhāvanā)的放逸，此放逸依其自身原因而有二种。所谓“因无知(aññāṇa)”，是指因蒙昧(sammoha)遮蔽五蕴(khandha)的自相(salakkhaṇa)与共相(sāmaññalakkhaṇa)。所谓“被覆(nivuta)”，即被覆盖(chādita)。所谓“所应知处(ñeyyaṭṭhāna)”，是指“此是色，此是色之集”等法，既是所应知，也是智(ñāṇa)的生起之处，故名“所应知处”。由于诸恶法(pāpadhamma)有众多差别，放逸虽因此而有众多差别，然以作为根本的无明(avijjā)故，实为一种，是故说“由无明而为一种”。利得、抉择、执取(pariggaha)与悭吝(macchariya)，皆包含于遍求(pariyesanā)、守护(ārakkhā)与受用(paribhoga)之中。欲(chanda)、贪(rāga)、执著(ajjhosāna)，即是爱(taṇhā)，是故将以爱为根本之法皆归入此三者中，故说“由爱而为三种”。

รูปีสุ ภเวสูติ รูปธมฺเมสุ. อชฺโฌสานนฺติ ตณฺหาภินิเวโส. เอเตน ‘‘ตณฺหาย รูปกาโย ปทฏฺฐาน’’นฺติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรติ. อนาทิมติ หิ สํสาเร อิตฺถิปุริสา อญฺญมญฺญรูปาภิรามา, อยญฺจตฺโถ จิตฺตปริยาทานสุตฺเตน (อ. นิ. ๑.๑-๑๐) ทีเปตพฺโพ. อรูปีสุ สมฺโมโหติ ผสฺสาทีนํ อติสุขุมสภาวตฺตา สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณฆนวินิพฺโภคสฺส ทุกฺกรตฺตา จ อรูปธมฺเมสุ สมฺโมโห, สตฺตานํ ปติฏฺฐิโตติ วจนเสโส. เอวํ นิทฺธาริเต รูปกายนามกายสงฺขาเต อุปาทานกฺขนฺธปญฺจเก อารมฺมณกรณวเสน ปวตฺตํ ตณฺหญฺจ อวิชฺชญฺจ อวิเสเสน วุตฺตํ จตุปาทานานํ วเสน วิภชิตฺวา เตสํ ขนฺธานํ อุปาทานานญฺจ ทุกฺขสมุทยภาเวน สหปริญฺเญยฺยปหาตพฺพภาวํ ทสฺเสติ ‘‘ตตฺถ รูปกาโย’’ติอาทินา.

所谓“于色有(rūpīsu bhavesu)中”，是指于色法中。所谓“执著(ajjhosāna)”，是指爱的执取(taṇhābhinivesa)。以此解释了“色身(rūpakāya)是爱的近因(padaṭṭhāna)”一词的意义。因为在无始的轮回(saṃsāra)中，男女互相喜爱彼此的色身，此义当以《心遍取经》(Cittapariyādāna Sutta)来阐明。所谓“于无色法有蒙昧(sammoha)”，是指由于触(phassa)等法自性极其微细，且相续、积聚、作用、所缘之密集难以分解，故蒙昧于有情中确立；此为应补充的文句。如是，对于已确定的、名为色身与名身(nāmakāya)的五取蕴(upādānakkhandha)，将那不加分别而说的、缘取为境而转起的爱与无明，以四取(catupādāna)的方式加以分别，并以“于其中，色身……”等文，显示了彼诸蕴作为苦谛的性质与应被遍知(pariññeyya)的性质，以及彼诸取作为集谛的性质与应被断除(pahātabba)的性质。

๓๐. เอวํ ปมาทมุเขน ปุริมสจฺจทฺวยํ นิทฺธาเรตฺวา ปมาทมุเขเนว อปรมฺปิ สจฺจทฺวยํ นิทฺธาเรตุํ ‘‘ตตฺถ โย’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตสฺสาติ ตสฺส ปมาทสฺส. สมฺปฏิเวเธนาติ สมฺมา ปริชานเนน อสฺสาทาทีนํ ชานเนน. รกฺขณา ปฏิสํหรณาติ อตฺตโน จิตฺตสฺส รกฺขณสงฺขาตา ปมาทสฺส ปฏิสํหรณา, ตปฺปฏิปกฺเขน สงฺโกจนา อปฺปมาทานุโยเคน ยา [Pg.106] เขปนา. อยํ สมโถติ กิจฺเจน สมาธึ ทสฺเสติ. อยํ โวทานปกฺขวิสภาคธมฺมวเสน อาวฏฺฏนา. ‘‘ยทา ชานาติ กามานํ…เป… อานิสํส’’นฺติ อิมินา สมถาธิคมสฺส อุปายํ ทสฺเสติ.

30. 如是，以放逸为门确定前二谛后，亦以放逸为门，为确定另二谛，而说“于彼，若”(tattha yo)等。于此文中，“彼”(tassā)即指彼放逸。“彻知”(sampaṭivedhena)即是正确地、周遍地了知味(assāda)等。“守护、收摄”(rakkhaṇā paṭisaṃharaṇā)是指：被称为守护自心的、对放逸的收摄；以其对治法而收敛；通过勤修不放逸而断除。“此是止”(Ayaṃ samatho)，是以作用(kicca)显示定(samādhi)。此是依于与清净分(vodānapakkha)相违之法(visabhāgadhamma)的转向(āvaṭṭanā)。以“当知诸欲……乃至……功德时”显示了证得止(samatha)的方法。

ตตฺถ กามานนฺติ วตฺถุกามานญฺจ กิเลสกามานญฺจ. อสฺสาทญฺจ อสฺสาทโตติ กาเม ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานํ สุขโสมนสฺสสงฺขาตํ อสฺสาทํ อสฺสาทตาย อสฺสาทมตฺตโต. อาทีนวนฺติ ‘‘อปฺปสฺสาทา กามา พหุทุกฺขา’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๓๖) วุตฺตํ อาทีนวํ โทสํ. นิสฺสรณนฺติ ปฐมชฺฌานํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘กามานเมตํ นิสฺสรณํ ยทิทํ เนกฺขมฺม’’นฺติ (อิติวุ. ๗๒). โอการนฺติ ลามกภาวํ. สํกิเลสนฺติ สํกิลิสฺสนํ. กามเหตุ หิ สตฺตา สํกิลิสฺสนฺติ. โวทานนฺติ วิสุชฺฌนํ. เนกฺขมฺเม จ อานิสํสนฺติ นีวรณปฺปหานาทิคุณวิเสสโยคํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ ยถาวุตฺเต สมเถ สติ. ยา วีมํสาติ ยา ปญฺญา. ‘‘สมาหิโต, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๗๑) หิ วุตฺตํ. ยถา ตณฺหาสหิตาว อวิชฺชา สงฺขารานํ ปจฺจโย, เอวํ อวิชฺชาสหิตาว ตณฺหา อุปาทานานํ ปจฺจโย. ตาสุ นิรุทฺธาสุ อุปาทานาทีนํ อภาโว เอวาติ ตณฺหาอวิชฺชาปหาเนน สกลวฏฺฏทุกฺขนิโรธํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิเมสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสุ ปหีเนสู’’ติอาทิมาห. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ วิสภาคสภาคธมฺมาวฏฺฏนวเสน นิทฺธาริตานีติ อธิปฺปาโย.

于此，“诸欲”指事欲与烦恼欲。“乐味”，即缘于诸欲而生起、被称为乐与喜的乐味，是作为乐味、仅是乐味而已。“过患”指如“诸欲乐味少，苦多”等所说的过患、过失。“出离”指初禅。诚如所说：“诸欲的此出离，即是离欲。”“卑劣”指卑贱的状态。“杂染”指染污，因为众生以欲为因才被染污。“清净”指净化。“离欲的功德”指与断除五盖等殊胜功德相应。“于此”指：当有如前所述的止时。“审察”指慧。诚如所说：“诸比丘，得定的比丘如实了知。”犹如与渴爱俱行的无明是诸行之缘，同样，与无明俱行的渴爱是诸取之缘。当此二者（渴爱与无明）灭尽时，诸取等便不复存在。因此，为开示通过断除渴爱与无明而完全止息轮回之苦，（世尊）说：“于此二法断时”等等。此四圣谛是通过异类与同类诸法的轮转而阐明的，此即意趣。

เอวํ โวทานปกฺขํ นิกฺขิปิตฺวา ตสฺส วิสภาคธมฺมวเสน สภาคธมฺมวเสน จ อาวฏฺฏนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สํกิเลสปกฺขํ นิกฺขิปิตฺวา ตสฺส วิสภาคธมฺมวเสน สภาคธมฺมวเสน จ อาวฏฺฏนํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถาปิ มูเล’’ติ คาถมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม ปติฏฺฐาเหตุภาเวน มูลนฺติ ลทฺธโวหาเร ภูมิคเต รุกฺขสฺส อวยเว ผรสุเฉทาทิอนฺตรายาภาเวน อนุปทฺทเว ตโต เอว ทฬฺเห ถิเร สติ ขนฺเธ ฉินฺเนปิ อสฺสตฺถาทิรุกฺโข รุหติ, เอวเมว ตณฺหานุสยสงฺขาเต อตฺตภาวรุกฺขสฺส มูเล มคฺคญาณผรสุนา อนุปจฺฉินฺเน ตยิทํ ทุกฺขํ ปุนปฺปุนํ อปราปรภาเวน นิพฺพตฺตติ น นิรุชฺฌตีติ. กามตณฺหาทินิวตฺตนตฺถํ ‘‘ภวตณฺหายา’’ติ วุตฺตํ. เอตสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโยติ เอตสฺส ภวตณฺหาสงฺขาตสฺส ธมฺมสฺส ภเวสุ อาทีนวปฺปฏิจฺฉาทนาทิวเสน อสฺสาทคฺคหณสฺส ปจฺจโย. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘สํโยชนีเยสุ, ภิกฺขเว, ธมฺเมสุ อสฺสาทานุปสฺสิโน [Pg.107] ตณฺหา ปวฑฺฒตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๕๗). เตเนวาห – ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา หิ ภวตณฺหา’’ติ. อิธ สมโถ วิปสฺสนา จ มคฺคสมาธิ มคฺคปญฺญา จ อธิปฺเปตาติ อาห – ‘‘เยน ตณฺหานุสยํ สมูหนตี’’ติอาทิ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานีติ วิสภาคสภาคธมฺมาวฏฺฏนวเสน นิทฺธาริตานีติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

如此，搁置清净分，展示其以相异法及相同法流转之后；如今，搁置杂染分，为展示其以相异法及相同法流转，而说“譬如于根”一偈。其义为：譬如，被称为“根”的树木部分，因其为安住之因而深入地下，在没有斧头砍伐等危害的情况下，若无灾患而坚固稳定，即使树干被砍断，菩提树等树木也能再生长。同样地，当被称为“有身之树的根”的爱随眠未被道智之斧斩断时，此苦便会相继不断地一再生起，不会息灭。为排除（仅指）欲爱等，故说“有爱”。“此法之缘”的意思是：此被称为“有爱”之法，其缘即是在诸有中，以覆蔽过患等方式执取味著。此义诚如所说：“诸比丘，于诸结法，随观味著者，其爱增长。”因此而说：“有爱实乃缘于无明。”于此，意指止、观(vipassanā)，以及道定、道慧，故说“以何者根除爱随眠”等。此四谛，即是以相异法与相同法之流转而阐明。其余如前已说。

อิทานิ น เกวลํ นิทฺธาริเตเหว วิสภาคสภาคธมฺเมหิ อาวฏฺฏนํ, อถ โข ปาฬิอาคเตหิปิ เตหิ อาวฏฺฏนํ อาวฏฺฏหาโรติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ คาถมาห. ตตฺถ สพฺพปาปสฺสาติ สพฺพากุสลสฺส. อกรณนฺติ อนุปฺปาทนํ. กุสลสฺสาติ จตุภูมกกุสลสฺส. อุปสมฺปทาติ ปฏิลาโภ. สจิตฺตปริโยทาปนนฺติ อตฺตโน จิตฺตโวทานํ, ตํ ปน อรหตฺเตน โหติ. อิติ สีลสํวเรน สพฺพปาปํ ปหาย สมถวิปสฺสนาหิ กุสลํ สมฺปาเทตฺวา อรหตฺตผเลน จิตฺตํ ปริโยทเปตพฺพนฺติ เอตํ พุทฺธาน สาสนํ โอวาโท อนุสิฏฺฐีติ อยํ สงฺเขปตฺโถ, วิตฺถารโต ปน อตฺโถ ปาฬิโต เอว วิญฺญายติ.

现在，为显示回转导引（Āvaṭṭahāra）不仅是通过已阐明的异分法与同分法而回转，而且也通过巴利中所来的那些法而回转，故说“诸恶莫作”（sabbapāpassa akaraṇa）此偈。于此，“一切恶”（sabbapāpassa）是指一切不善。“不造作”（akaraṇa）是指不令生起。“善的”（kusalassa）是指四地之善。“成就”（upasampadā）是指获得。“自心清净”（sacittapariyodapana）是指自己的心清净，而这通过阿罗汉果而有。如是，以戒的防护舍离一切恶，以止与观（samathavipassanā）成就善，以阿罗汉果清净其心，此为诸佛的教诫、训诫、随示。此为略义，广义则当由巴利了知。

ตตฺถ ‘‘สพฺพปาปํ นามา’’ติอาทีสุ โทสสมุฏฺฐานนฺติ โทโส สมุฏฺฐานเมว เอตสฺสาติ โทสสมุฏฺฐานํ, น โทโส เอว สมุฏฺฐานนฺติ. โลภสมุฏฺฐานายปิ ปิสุณวาจาย สมฺภวโต. กายทุจฺจริตนฺติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘โทสสมุฏฺฐาน’’นฺติ นปุํสกนิทฺเทโส. โลภสมุฏฺฐานํ โมหสมุฏฺฐานนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สมฺผปฺปลาโป อุทฺธจฺจจิตฺเตน ปวตฺตยตีติ อธิปฺปาเยน ตสฺส โมหสมุฏฺฐานตา วุตฺตา.

于此，在“一切恶行”等语中，“嗔所生”（dosasamuṭṭhāna）是说“嗔是此之根源”，但不应理解为“唯有嗔是根源”。因为亦有由贪而生的离间语。这是参照“身恶行”（kāyaduccarita）一词，故以中性（napuṃsaka）的解释为“嗔所生”（dosasamuṭṭhāna）。在“贪所生”（lobhasamuṭṭhāna）、“痴所生”（mohasamuṭṭhāna）之处，也是同样的方法。绮语（samphappalāpa）由掉举心所引发，以是义故，说其为痴所生。

เอวํ ทุจฺจริตอกุสลกมฺมปถกมฺมวิภาเคน ‘‘สพฺพปาป’’นฺติ เอตฺถ วุตฺตปาปํ วิภชิตฺวา อิทานิสฺส อกุสลมูลวเสน อคติคมนวิภาคมฺปิ ทสฺเสตุํ ‘‘อกุสลมูล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อกุสลมูลํ ปโยคํ คจฺฉนฺตนฺติ โลภาทิอกุสลานิ กายวจีปโยคํ คจฺฉนฺตานิ, กายวจีปโยคํ สมุฏฺฐาเปนฺตานีติ อตฺโถ. ฉนฺทาติ ฉนฺทเหตุ. ยํ ฉนฺทา อคตึ คจฺฉติ, อิทํ โลภสมุฏฺฐานนฺติ ฉนฺทา อคตึ คจฺฉตีติ ยเทตํ อคติคมนํ, อิทํ โลภสมุฏฺฐานนฺติ. เอวํ เสเสสุปิ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺตาวตา ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณ’’นฺติ เอตฺถ ปาปํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส อกรณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘โลโภ…เป… ปญฺญายา’’ติ ตีหิ กุสลมูเลหิ [Pg.108] ติณฺณํ อกุสลมูลานํ ปหานวเสน สพฺพปาปสฺส อกรณํ อนุปฺปาทนมาห. ตถา โลโภ อุเปกฺขายาติอาทินา พฺรหฺมวิหาเรหิ. ตตฺถ อรตึ วูปสเมนฺตี มุทิตา ตสฺสา มูลภูตํ โมหํ ปชหตีติ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘โมโห มุทิตาย ปหานํ อพฺภตฺถํ คจฺฉตี’’ติ.

如是，通过对恶行、不善业道、业的分别，在分析了“一切恶”(sabbapāpa)一词中所说的“恶”之后，如今为了再依不善根开示不正行的分别，而说了“不善根”等。在此，“不善根行于造作”是指贪等不善法趋向身语的造作，义即令身语的造作生起。“欲”(chandā)是由于欲。“因欲而行于不正行，此乃由贪生起”之义为：此因欲而行的不正行，是由贪生起的。其余诸句也应如是了知其义。至此，在开示了“不作一切恶”(sabbapāpassa akaraṇa)中的“恶”之后，如今为了开示如何“不作”，（世尊）以“贪……乃至……以慧”之语，说明了通过三善根断除三不善根，即是不作、不令生起一切恶。同样地，（也）以“贪由舍”等（之语），说明了通过梵住(brahmavihāra)断除三不善根，从而不作、不令生起一切恶。其中，喜(muditā)平息不乐(arati)，断除作为其根本的痴(moha)，因此说：“痴由喜而舍断、灭尽”。

๓๑. อิทานิ อญฺเญนปิ ปริยาเยน ปาปํ ตสฺส อกรณญฺจ ทสฺเสตฺวา เสสปทานญฺจ อตฺถวิภาวนมุเขน สภาควิสภาคธมฺมาวฏฺฏนํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพปาปํ นาม อฏฺฐ มิจฺฉตฺตานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อกิริยา อกรณํ อนชฺฌาจาโรติ ตีหิปิ ปเทหิ มิจฺฉตฺตานํ อนุปฺปาทนเมว วทติ. ตถา กิริยา กรณํ อชฺฌาจาโรติ ตีหิปิ ปเทหิ อุปฺปาทนเมว วทติ. อชฺฌาจาโรติ อธิฏฺฐหิตฺวา อาจรณํ. อตีตสฺสาติ จิรกาลปฺปวตฺติวเสน ปุราณสฺส. มคฺคสฺสาติ อริยมคฺคสฺส. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปุราณมคฺคํ ปุราณํ อญฺชสนฺติ โข อริยสฺเสตํ อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส อธิวจน’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๖๕ อตฺถโต สมานํ). อตีเตน วา วิปสฺสินา ภควตา ยถาธิคตํ เทสิตภาวํ สนฺธาย ‘‘อตีตสฺส มคฺคสฺสา’’ติ วุตฺตํ. วิปสฺสิโน หิ อยํ ภควโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปาติโมกฺขุทฺเทสคาถาติ.

31. 现在，通过另一种方式开示了“恶”及其“不作”之后，为了以阐明其余文句之义的方式，来开示同分法与不同分法的运转，故说：“一切恶即八种邪性”等。“不作、不行、不犯”(akiriyā akaraṇaṃ anajjhācāro)这三个词，都仅指诸邪性的不生起。同样地，“作、行、犯”(kiriyā karaṇaṃ ajjhācāro)这三个词，仅指其生起。“犯”(ajjhācāra)是指确立而行。“过去的”(atītassa)是指因长时流转而为古旧。“道”(maggassa)是指圣道。经中如是说：“古道、古径，实为八支圣道之同义词”（义同《相应部》2.65）。或者，是针对过去毗婆尸(Vipassī)世尊(bhagavā)已如实证知而说法这一事，故说“过去之道”。此偈确实是毗婆尸世尊、正等觉者的波罗提木叉(pātimokkha)教诫偈。

ยํ ปฏิเวเธนาติ ยสฺส ปริญฺญาภิสมเยน. ยํ ปริโยทาปิตํ, อยํ นิโรโธติ ยทิปิ อสงฺขตา ธาตุ เกนจิ สํกิเลเสน น สํกิลิสฺสติ, อธิคจฺฉนฺตสฺส ปน ปุคฺคลสฺส วเสน เอวํ วุตฺตํ. ตสฺส หิ ยาว สํกิเลสา น วิคจฺฉนฺติ, ตาว อสงฺขตา ธาตุ อปริโยทปิตาติ วุจฺจติ. ยถา นิพฺพานาธิคเมน เย ขนฺธา วูปสเมตพฺพา, เตสํ เสสภาเวน อเสสภาเวน จ ‘‘สอุปาทิเสสา’’ติ จ, ‘‘อนุปาทิเสสา’’ติ จ วุจฺจติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

所谓“由证悟”(yaṃ paṭivedhena)，即是由对它的“遍知与现观”(pariññābhisamaya)。关于“所清净者，此即是灭”：尽管无为界(asaṅkhatā dhātu)不会被任何杂染所染污，但这却是就证得它的个人(puggala)而言。因为对该个人而言，只要杂染尚未离去，无为界就被称为“未清净”。譬如，通过证得涅槃，那些应被平息的诸蕴，因其有余或无余的状态，而被称为“有余依”(saupādisesā)与“无余依”(anupādisesā)，此理亦应如是通达。

อิมานิ ปาฬิอาคตธมฺมานํ สภาควิสภาคธมฺมาวฏฺฏนวเสน นิทฺธาริตานิ จตฺตาริ สจฺจานิ ปุนปิ ปาฬิอาคตธมฺมานํ สภาควิสภาคธมฺมาวฏฺฏเนน อาวฏฺฏหารํ ทสฺเสตุํ ‘‘ธมฺโม หเว รกฺขตี’’ติ คาถมาห. ตสฺสา ปทตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺโต เอว. ธมฺโมติ ปุญฺญธมฺโม อิธาธิปฺเปโต. ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺโม นาม ทุวิโธ อินฺทฺริยสํวโร มคฺโค จา’’ติ อาห. อินฺทฺริยสํวรสีเสน เจตฺถ สพฺพมฺปิ สีลํ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ[Pg.109]. สพฺพา อุปปตฺติโย ทุคฺคติ ทุกฺขทุกฺขตาทิโยเคน ทุกฺขา คติโยติ กตฺวา. ยถาวุตฺเต ทุวิเธ ธมฺเม ปฐโม ธมฺโม ยถา สุจิณฺโณ โหติ, ยโต จ โส รกฺขติ, ยตฺถ จ ปติฏฺฐาเปติ, ตํ สพฺพํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ยา สํวรสีเล อขณฺฑการิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิทานิ ตสฺส ธมฺมสฺส อปายโต รกฺขเณ เอกนฺติกภาวํ วิภาเวตุํ คามณิสํยุตฺเต (สํ. นิ. ๔.๓๕๘) อสิพนฺธกปุตฺตสุตฺตํ อาภตํ.

此四谛，乃依圣典所传诸法之同分法与异分法回转之力而确定。为再依圣典所传诸法之同分法与异分法回转，以展示回转方法，故说“法实能护”偈。其词义已如前述。此处“法”，意指善法。为分别开示，故说：“法有二种：根律仪与道。”当知此处以根律仪戒为首，含摄一切戒。以与苦苦等相应故，一切生有皆是恶趣，即苦之归趣。为显示于前述二法中，初法如何善行、从何守护、安立何处，故说“于彼，于律仪戒，有无缺行”等语。今为阐明此法守护众生免于恶趣之决定性，故引用《相应部·村长相应》(Gāmaṇisaṃyutta)中之《阿私频陀迦子经》(Asibandhakaputtasutta)。

ตตฺถ เอวนฺติ ปกาเรน. จ-สทฺโท สมฺปิณฺฑเน, อิมินาปิ ปกาเรน อยมตฺโถ เวทิตพฺโพติ อธิปฺปาโย. อสิพนฺธกปุตฺโตติ อสิพนฺธกสฺส นาม ปุตฺโต. คาเม เชฏฺฐกตาย คามณี. ปจฺฉาภูมกาติ ปจฺฉาภูมิวาสิโน. กามณฺฑลุกาติ สกมณฺฑลุโน. เสวาลมาลิกาติ ปาโตว อุทกโต เสวาลญฺเจว อุปฺปลาทีนิ จ คเหตฺวา อุทกสุทฺธิภาวชานนตฺถํ มาลํ กตฺวา ปิฬนฺธนกา. อุทโกโรหกาติ สายํ ปาตํ อุทกํ โอโรหณกา. อุยฺยาเปนฺตีติ อุปริยาเปนฺติ. สญฺญาเปนฺตีติ สมฺมา ยาเปนฺติ. สคฺคํ นาม โอกฺกาเมนฺตีติ ปริวาเรตฺวา ฐิตาว ‘‘คจฺฉ, โภ, พฺรหฺมโลกํ, คจฺฉ, โภ, พฺรหฺมโลก’’นฺติ วทนฺตา สคฺคํ ปเวเสนฺติ.

于彼，“如是”(evaṃ)为方式义。“ca”字为集合义，意谓“此义亦当以此方式了知”。阿私频陀迦子(Asibandhakaputta)者，是名阿私频陀迦(Asibandhaka)者之子。以于村中为首，故为村长(gāmaṇī)。后方地者(Pacchābhūmakā)，是后方地(Pacchābhūmi)的居民。持军持者(Kāmaṇḍalukā)，是持有自用军持(kamaṇḍalu)之人。苔藻鬘者(Sevālamālikā)，是清晨从水中取苔藻及青莲等，为示水之清净而结鬘佩戴之人。入水者(Udakorohakā)，是朝夕入水之人。遣送(Uyyāpenti)，是令其上行。令了知(Saññāpenti)，是令其正行。使其入天界(Saggaṃ okkāmenti)，是说他们围绕而立，言：“贤者，去梵天界吧！贤者，去梵天界吧！”如此令其进入天界。

อนุปริสกฺเกยฺยาติ อนุปริคจฺเฉยฺย. อุมฺมุชฺชาติ อุฏฺฐห. อุปฺลวาติ ชลสฺส อุปริปฺลว. ถลมุปฺลวาติ ถลํ อภิรุห. ตตฺร ยาสฺสาติ ตตฺร ยํ อสฺส, ยํ ภเวยฺย. สกฺขรกฐลนฺติ สกฺขรา วา กฐลา วา. สา อโธคามี อสฺสาติ สา อโธ คจฺเฉยฺย, เหฏฺฐาคามี ภเวยฺย. อโธ คจฺเฉยฺยาติ เหฏฺฐา คจฺเฉยฺย. มคฺคสฺสาติ อริยมคฺคสฺส. ติกฺขตาติ ติขิณตา. สา จ โข น สตฺถกสฺส วิย นิสิตกรณตา, อถ โข อินฺทฺริยานํ ปฏุภาโวติ ทสฺเสตุํ ‘‘อธิมตฺตตา’’ติ อาห. นนุ จ อริยมคฺโค อตฺตนา ปหาตพฺพกิเลเส อนวเสสํ สมุจฺฉินฺทตีติ อติขิโณ นาม นตฺถีติ? สจฺจเมตํ, ตถาปิ โน จ โข ‘‘ยถา ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺสา’’ติ วจนโต สทฺธาวิมุตฺตทิฏฺฐิปฺปตฺตานํ กิเลสปฺปหานํ ปติ อตฺถิ กาจิ วิเสสมตฺตาติ สกฺกา วตฺตุํ. อยํ ปน วิเสโส น อิธาธิปฺเปโต, สพฺพุปปตฺติสมติกฺกมนสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ยสฺมา ปน อริยมคฺเคน โอธิโส กิเลสา ปหียนฺติ, ตญฺจ เนสํ ตถาปหานํ มคฺคธมฺเมสุ อินฺทฺริยานํ [Pg.110] อปาฏวปาฏวตรปาฏวตมภาเวน โหตีติ โย วชิรูปมธมฺเมสุ มตฺถกปฺปตฺตานํ อคฺคมคฺคธมฺมานํ ปฏุตมภาโว. อยํ อิธ มคฺคสฺส ติกฺขตาติ อธิปฺเปตา. เตเนวาห – ‘‘อยํ ธมฺโม สุจิณฺโณ สพฺพาหิ อุปปตฺตีหิ รกฺขตี’’ติ. ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติอาทินา สุตฺตนฺตเรน (อุทา. ๓๒) สุคติสญฺญิตานมฺปิ อุปปตฺตีนํ ทุคฺคติภาวํ สาเธติ.

“应随行”即“应随逐”。“浮出”即“升起”。“浮起”即“在水上漂浮”。“浮上陆地”即“登上陆地”。“彼处若有”即“彼处若有（其物），若存在”。“碎石瓦砾”即“碎石或瓦砾”。“彼应下行”即“彼应向下行，应成下行者”。“向下行”即“向下而去”。“道”即“圣道”。“锐利”即“敏锐”。而此（敏锐）并非如刀剑因磨砺而有的锋利，而是为了显示诸根的显着，故说“极度”（adhimattatā）。然，圣道岂非能无余根除其所应断之烦恼，故无所谓不锐利者耶？此言属实。然依“非如见至者（diṭṭhippatta）”之语，就信解脱者与见至者于断除烦恼一事，可谓存在少许差别。然此差别于此非为所欲，因（此经）意在超越一切有（upapatti）。然因圣道有分限地断除诸烦恼，且彼等之如是断除，乃由道法中诸根之不显着、显着、更显着、最显着的状态而有，是故，于金刚喻法（vajirūpama-dhamma）中，已达顶峰之最上道法的最显着状态，此于此中，意指为道之锐利。是故说：“此法若善行，能守护（行者）免于一切有。”（佛）以“是故，于护心者”等另一经（《自说》32），成立了即使是被名为善趣之有，亦是恶趣之理。

๓๒. อิทานิ ยถาวุตฺตสฺส ธมฺมสฺส วิสภาคธมฺมานํ ตณฺหาวิชฺชาทีนํ สภาคธมฺมานญฺจ สมถวิปสฺสนาทีนํ นิทฺธารณวเสน อาวฏฺฏหารํ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ทุคฺคตีนํ เหตุ ตณฺหา จ อวิชฺชา จา’’ติอาทิมาห. ตํ ปุพฺเพ วุตฺตนยตฺตา สุวิญฺเญยฺยเมว. อิทํ วุจฺจติ พฺรหฺมจริยนฺติ อิทํ อริยํ สมถวิปสฺสนาสงฺขาตํ มคฺคพฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ. ยํ รกฺขตีติ สพฺพาหิ ทุคฺคตีหิ รกฺขนฺตสฺส อริยมคฺคสฺส อารมฺมณภูโต นิโรโธ รกฺขนฺโต วิย วุตฺโต, นิมิตฺตสฺส กตฺตุภาเวน อุปจริตตฺตา. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ วิสภาคสภาคธมฺมาวฏฺฏนวเสน นิทฺธาริตานีติ อธิปฺปาโย.

32. 如今，为以抉择之力，结合回转法（āvaṭṭahāra），显示如前所说之法，以及贪（taṇhā）、无明（avijjā）等异分法，和止（samatha）、观（vipassanā）等同分法，故说“于彼，恶趣之因是贪与无明”等。此说以前已述之理，故极易了知。所谓“此说为梵行”，是说此被称为止与观的圣道梵行。所谓“彼能守护”，是说能从一切恶趣中守护的圣道，其所缘境——灭（nirodha），被说为“如守护者”，因所缘境被转喻为作者故。此即义谓：此四谛是以回转异分法与同分法之力而被抉择。

อาวฏฺฏหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

回转法分别释义 终。

๘. วิภตฺติหารวิภงฺควณฺณนา

8. 词类分析论

๓๓. ตตฺถ กตโม วิภตฺติหาโรติ วิภตฺติหารวิภงฺโค. ตตฺถ ธมฺมวิภตฺติภูมิวิภตฺติปทฏฺฐานวิภตฺตีติ ติวิธา วิภตฺติ. ตาสุ ยสฺมา ธมฺเมสุ วิภาคโต นิทฺทิฏฺเฐสุ ตตฺถ ลพฺภมาโน ภูมิวิภาโค ปทฏฺฐานวิภาโค จ นิทฺทิสิยมาโน สุวิญฺเญยฺโย โหติ, ตสฺมา ธมฺมวิภตฺตึ ตาว นิทฺทิสนฺโต โสฬสวิเธ ปฏฺฐาเน เยสํ สุตฺตานํ วเสน วิเสสโต วิภชิตพฺพา, ตานิ สุตฺตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ทฺเว สุตฺตานิ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ วาสนา ปุญฺญภาวนา, ตสฺสา ภาโค โกฏฺฐาโส วาสนาภาโค, ตสฺส หิตนฺติ วาสนาภาคิยํ, สุตฺตํ. นิพฺพิชฺฌนํ โลภกฺขนฺธาทีนํ ปทาลนํ นิพฺเพโธ, ตสฺส ภาโคติ เสสํ ปุริมสทิสเมว. ยสฺมึ สุตฺเต ตีณิ ปุญฺญกิริยวตฺถูนิ เทสิตานิ, ตํ สุตฺตํ วาสนาภาคิยํ. ยสฺมึ ปน เสกฺขาเสกฺขา เทสิตา, ตํ นิพฺเพธภาคิยํ. อยญฺจ อตฺโถ ปาฬิยํเยว อาคมิสฺสติ.

33. “于彼，何为分别法（vibhattihāra）？”此为分别法之分别。于彼，有法分别、地分别、近因分别，如是分别为三类。于此三者中，因为当诸法被分别指示后，其中可得之地分别与近因分别，若再被指示，则易于了知。是故，为先指示法分别，并为显示当依之于十六种教基中作特别分别的诸经，故说：“有二经：资粮分经与抉择分经”。于彼，资粮（vāsanā）是福德之增长，其部分（bhāga）为资粮分，与之相应者即资粮分经。抉择（nibbedha）是于贪蕴等之穿破、粉碎，其部分等，余者如前。于何经中说三福业事，彼经即资粮分经。复次，于何经中说有学与无学，彼经即抉择分经。此义亦将于巴利（pāḷi）中出现。

ปุญฺญภาคิยาติ [Pg.111] ปุญฺญภาเค ภวา. ตถา ผลภาคิยา เวทิตพฺพา. ผลนฺติ ปน สามญฺญผลํ. สํวรสีลนฺติ ปาติโมกฺขสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจ สํวรา สํวรสีลํ. ปหานสีลนฺติ ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจปฺปหานานิ. เตสุ นิสฺสรณปฺปหานวชฺชานํ ปหานานํ วเสน ปหานสีลํ เวทิตพฺพํ. โสติ โย วาสนาภาคิยสุตฺตสมฺปฏิคฺคาหโก, โส. เตน พฺรหฺมจริเยนาติ เตน สํวรสีลสงฺขาเตน เสฏฺฐจริเยน การณภูเตน พฺรหฺมจารี ภวติ. เอตฺถ จ อฏฺฐสมาปตฺติพฺรหฺมจริยสฺส น ปฏิกฺเขโป, เกจิ ปน ‘‘เตเนว พฺรหฺมจริเยนา’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ มเตน สิยา ตสฺส ปฏิกฺเขโป.

“福德分”(puññabhāgiya)者，是福德分所有。同样，“果分”(phalabhāgiya)亦应如是了知。而“果”(phala)者，是沙门果(sāmaññaphala)。“防护戒”(saṃvarasīla)者，是波罗提木叉律仪、念律仪、智律仪、忍律仪、精进律仪，此五种律仪为防护戒。“断戒”(pahānasīla)者，有对治断、镇伏断、永断、止息断、出离断此五种断。于此五者中，应通过除出离断外的诸断来了知断戒。“彼”(so)者，是领受熏习分经(vāsanābhāgiya-sutta)之人。“以彼梵行”(tena brahmacariyena)者，是说以彼名为防护戒、作为原因的最胜行，而成为梵行者。于此，不排斥八等至梵行。然有些论师读作“唯以彼梵行”(teneva brahmacariyena)，依其观点，则会排斥它。

ปหานสีเล ฐิโตติ สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานานํ วเสน ปหานสีเล ฐิโต. เตน พฺรหฺมจริเยนาติ เตน ปหานสีเลน วิเสสภูเตน มคฺคพฺรหฺมจริเยน. เย ปน ‘‘เตเนว พฺรหฺมจริเยนา’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ อยํ ปาโฐ ‘‘วาสนาภาคิยํ นาม สุตฺตํ ทานกถา, สีลกถา, สคฺคกถา, ปุญฺญวิปากกถา’’ติ. เย ปน ‘‘เตน พฺรหฺมจริเยนา’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ อยํ ปาโฐ – ‘‘วาสนาภาคิยํ นาม สุตฺตํ ทานกถา, สีลกถา, สคฺคกถา กามานํ อาทีนโว เนกฺขมฺเม อานิสํโส’’ติ. ตตฺถ กตโม ปาโฐ ยุตฺตตโรติ? ปจฺฉิโม ปาโฐติ นิฏฺฐํ คนฺตพฺพํ. ยสฺมา ‘‘นิพฺเพธภาคิยํ นาม สุตฺตํ ยา จตุสจฺจปฺปกาสนา’’ติ วกฺขติ, น หิ มหาเถโร สาวเสสํ กตฺวา ธมฺมํ เทเสสีติ.

“安住于断戒”(pahānasīle ṭhito)者，是依永断、止息断之力而安住于断戒。“以彼梵行”(tena brahmacariyena)者，是以彼作为断戒的殊胜道梵行。然有些论师读作“唯以彼梵行”(teneva brahmacariyena)者，其读本为：“名为熏习分经者，是布施论、戒论、天界论、福报论”。而读作“以彼梵行”(tena brahmacariyena)者，其读本为：“名为熏习分经者，是布施论、戒论、天界论、欲之过患、出离之功德”。于此二者中，何种读本更合理？应作结论：后一读本更合理。因为（后文）将说：“名为通达分经(nibbedhabhāgiya-sutta)者，是开示四圣谛(catusacca)”，且大长老说法并无余留。

‘‘นตฺถิ ปชานนา’’ติอาทินา อุภินฺนํ สุตฺตานํ สาติสยํ อสงฺกรการณํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปชานนาติ อริยมคฺคสฺส ปทฏฺฐานภูตา วุฏฺฐานคามินี วิปสฺสนาปญฺญา. อิมานิ จตฺตาริ สุตฺตานีติ อิเมสํ สุตฺตานํ วาสนาภาคิยนิพฺเพธภาคิยานํ วกฺขมานานญฺจ สํกิเลสภาคิยอเสกฺขภาคิยานํ วเสน จตฺตาริ สุตฺตานิ. เทสนายาติ เทสนานเยน. สพฺพโต วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวาติ สพฺพโตภาเคน เอกาทสสุ ฐาเนสุ ปกฺขิปิตฺวา วิจเยน หาเรน วิจินิตฺวา. ‘‘ยุตฺติหาเรน โยเชตพฺพานี’’ติ เอเตน วิจยหารยุตฺติหารา วิภตฺติหารสฺส ปริกมฺมฏฺฐานนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘ยาวติกา ญาณสฺส ภูมี’’ติ อิมินา วิภตฺติหารสฺส มหาวิสยตํ ทสฺเสติ.

“‘无有了知’(Natthi pajānanā)等句，显示了此二经极为不相混滥之因。于此，‘了知’(pajānanā)是作为圣道(ariyamagga)近因、导向出起的观慧(vipassanāpaññā)。‘此四经’，是就此等熏习分与通达分之经，以及将说之杂染分(saṃkilesabhāgiya)与无学分(asekkhabhāgiya)之经，而有四经。‘以教示’(desanāya)是依教示之理(desanānayena)。‘以一切择遍离而抉择后’(sabbato vicayena hārena vicinitvā)，是于一切部分，置于十一处后，以择遍离而抉择。‘应以理趣遍离而连结’(Yuttihārena yojetabbāni)此言，显示了择遍离(vicayahāra)与理趣遍离(yuttihāra)处于分别遍离(vibhattihāra)的预备阶段。‘智之境域有多大’(Yāvatikā ñāṇassa bhūmī)此言，显示了分别遍离(vibhattihāra)的广大范围。

๓๔. เอวํ [Pg.112] วาสนาภาคิยนิพฺเพธภาคิยภาเวหิ ธมฺเม เอกเทเสน วิภชิตฺวา อิทานิ เตสํ กิเลสภาคิยอเสกฺขภาคิยภาเวหิ สาธารณาสาธารณภาเวหิ วิภชิตุํ ‘‘ตตฺถ กตเม ธมฺมา สาธารณา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ กตเม ธมฺมาติ กตเม สภาวธมฺมา. สาธารณาติ อวิสิฏฺฐา, สมานาติ อตฺโถ. ทฺเว ธมฺมาติ ทุเว ปกติโย. ปกติอตฺโถ หิ อยํ ธมฺม-สทฺโท ‘‘ชาติธมฺมานํ สตฺตาน’’นฺติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๓๓) วิย. นามสาธารณาติ นาเมน สาธารณา, กุสลากุสลาติ สมานนามาติ อตฺโถ. วตฺถุสาธารณาติ วตฺถุนา นิสฺสเยน สาธารณา, เอกสนฺตติปติตตาย สมานวตฺถุกาติ อตฺโถ. วิเสสโต สํกิเลสปกฺเข ปหาเนกฏฺฐา นามสาธารณา, สหเชกฏฺฐา วตฺถุสาธารณา. อญฺญมฺปิ เอวํ ชาติยนฺติ กิจฺจปจฺจยปฏิปกฺขาทีหิ สมานํ สงฺคณฺหาติ. มิจฺฉตฺตนิยตานํ อนิยตานนฺติ อิทํ ปุถุชฺชนานํ อุปลกฺขณํ. ตสฺมา สสฺสตวาทา อุจฺเฉทวาทาติ อาทิโก สพฺโพ ปุถุชฺชนเภโท อาหริตฺวา วตฺตพฺโพ. ทสนปฺปหาตพฺพา กิเลสา สาธารณา มิจฺฉตฺตนิยตานํ อนิยตานํ เอว จ สมฺภวโต สมฺมตฺตนิยตานํ อสมฺภวโต จ. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

34. 如是，以宿习分(vāsanābhāgiya)、抉择分(nibbedhabhāgiya)的状态对诸法作了部分分别后，现在为了以杂染分、无学分的状态，以及共通与不共通的状态来分别彼等诸法，而开始说：“于此，哪些法是共通的？”等。于此，“哪些法”是指哪些自性法。“共通的”即不殊异、相同之义。“二法”是指两种自性。此“法”(dhamma)一词，实有自性(pakati)之义，如“于有生法之有情”等句。“名共通”(nāmasādhāraṇa)即以名而共通，义为善与不善有相同的名称。“事共通”(vatthusādhāraṇa)即以所依之事而共通，义为因堕于同一相续而有相同之事。特别是在杂染品中，以断除为同一立足点者是名共通，以俱生为同一立足点者是事共通。又以“其他亦如是，以生……”此句，摄集了以作用(kicca)、缘(paccaya)、对治(paṭipakkha)等而相同者。“于邪性决定者、于不定者”此语，是凡夫(puthujjana)的表征。因此，应引述常见论者(sassatavāda)、断见论者(ucchedavāda)等一切凡夫的类别而说。见所断的诸烦恼，因于邪性决定者与不定者可能生起，而于正性决定者不可能生起，故为共通。以此理趣，其余诸句之义也应了知。

อริยสาวโกติ เสกฺขํ สนฺธาย วทติ. สพฺพา สา อวีตราเคหิ สาธารณาติ โลกิยสมาปตฺติ รูปาวจรา อรูปาวจรา ทิพฺพวิหาโร พฺรหฺมวิหาโร ปฐมชฺฌานสมาปตฺตีติ เอวมาทีหิ ปริยาเยหิ สาธารณา. กุสลสมาปตฺติ ปน อิมินา ปริยาเยน สิยา อสาธารณา, อิมํ ปน โทสํ ปสฺสนฺตา เกจิ ‘‘ยํ กิญฺจิ…เป… สพฺพา สา อวีตราเคหิ สาธารณา’’ติ ปฐนฺติ. กถํ เต โอธิโส คหิตา, อถ โอธิโส คเหตพฺพา, กถํ สาธารณาติ? อนุโยคํ มนสิกตฺวา ตํ วิโสเธนฺโต อาห – ‘‘สาธารณา หิ ธมฺมา เอวํ อญฺญมญฺญ’’นฺติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ยถา มิจฺฉตฺตนิยตานํ อนิยตานญฺจ สาธารณาติ วุตฺตํ, เอวํ สาธารณา ธมฺมา น สพฺพสตฺตานํ สาธารณตาย สาธารณา, กสฺมา? ยสฺมา อญฺญมญฺญํ ปรํ ปรํ สกํ สกํ วิสยํ นาติวตฺตนฺติ. ปฏินิยตญฺหิ เตสํ ปวตฺติฏฺฐานํ, อิตรถา ตถา โวหาโร เอว น สิยาติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา จ เอเต เอว ธมฺมา เอวํ [Pg.113] นิยตา วิสยา, ตสฺมา ‘‘โยปิ อิเมหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต น โส ตํ ธมฺมํ อุปาติวตฺตตี’’ติ อาห. น หิ มิจฺฉตฺตนิยตานํ อนิยตานญฺจ ทสฺสเนน ปหาตพฺพา กิเลสา น สนฺติ, อญฺเญสํ วา สนฺตีติ เอวํ เสเสปิ วตฺตพฺพํ.

“圣弟子”(Ariyasāvaka)是针对有学(sekkha)而说。所谓“一切与未离贪者共通”，是指以世间定，即色界定、无色界定、天住、梵住、初禅定等这些方式而言是共通的。然而，善定以此方式则可能是不共通的。一些人看到这个过失，便诵读“任何……乃至……一切与未离贪者共通”。那些法是如何被有分别地理解的？如果它们应被有分别地理解，那又如何是共通的呢？（世尊）思惟此质问，为澄清而说：“诸法实乃如此相互共通”等。其义为：如经中所说对邪定聚者与不定聚者是共通的，像这样共通的法，并非在对一切众生共通的意义上是共通的。为什么呢？因为它们不会相互逾越各自的范围。因为它们的生起之处是各别确定的，否则便不会有这样的说法，此为其意趣。并且，正因为这些法的范围是如此确定的，所以说：“凡是具备这些法者，他亦不超越该法。”因为邪定聚者与不定聚者确实有见所断的烦恼，而其他（圣者）则没有，所以在其余情况也应如是说。

อสาธารโณ นาม ธมฺโม ตสฺส ตสฺส ปุคฺคลสฺส ปจฺจตฺตนิยโต อริเยสุ เสกฺขาเสกฺขธมฺมวเสน อนริเยสุ สพฺพาภพฺพปหาตพฺพวเสน คเวสิตพฺโพ, อิตรสฺส ตถา นิทฺทิสิตพฺพภาวาภาวโต. โส จ โข สาธารณาวิธุรตาย ตํ ตํ อุปาทาย ตถาวุตฺตเทสนานุสาเรนาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘กตเม ธมฺมา อสาธารณา ยาว เทสนํ อุปาทาย คเวสิตพฺพา เสกฺขาเสกฺขา ภพฺพาภพฺพา’’ติ อิมินา. อฏฺฐมกสฺสาติ โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยาย ปฏิปนฺนสฺส. ธมฺมตาติ ธมฺมสภาโว ปฐมสฺส มคฺคฏฺฐตา ทุติยสฺส ผลฏฺฐตา. ปฐมสฺส วา ปหียมานกิเลสตา. ทุติยสฺส ปหีนกิเลสตา. ปุน อฏฺฐมกสฺสาติ อนาคามิมคฺคฏฺฐสฺส. นามนฺติ เสกฺขาติ นามํ. ธมฺมตาติ ตํตํมคฺคฏฺฐตา เหฏฺฐิมผลฏฺฐตา จ. ปฏิปนฺนกานนฺติ มคฺคสมงฺคีนํ. นามนฺติ ปฏิปนฺนกาติ นามํ. เอวํ ‘‘อฏฺฐมกสฺสา’’ติอาทินา อริยปุคฺคเลสุ อสาธารณธมฺมํ ทสฺเสตฺวา อิตเรสุ นยทสฺสนตฺถํ ‘‘เอวํ วิเสสานุปสฺสินา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โลกิยธมฺเมสุ เอว หิ หีนาทิภาโว. ตตฺถ วิเสสานุปสฺสินาติ อสาธารณธมฺมานุปสฺสินา. มิจฺฉตฺตนิยตานํ อนิยตา ธมฺมา สาธารณา มิจฺฉตฺตนิยตา ธมฺมา อสาธารณา. มิจฺฉตฺตนิยเตสุปิ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิกานํ อนิยตา ธมฺมา สาธารณา. นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิ อสาธารณาติ อิมินา นเยน วิเสสานุปสฺสินา เวทิตพฺพา.

所谓不共法(asādhāraṇa dhamma)，即对各个个人(puggala)而言各自特有的法，在圣者中，当依有学法与无学法寻求；在非圣者中，当依堪任者与不堪任者寻求；因为其他法不具有被如此指明的性质。而彼法，因与共通法相违，故应随顺如是所说之教示，依此依彼而取——（作者）以此句“何等为不共法……有学、无学、堪任者、不堪任者”显示此义。“第八者(aṭṭhamaka)”，指为现证须陀洹果而行道之人。“法性(dhammatā)”，即法之自性：对前者是道位，对后者是果位。或者，对前者是烦恼正被断除的状态，对后者是烦恼已断除的状态。再者，“第八者”指阿那含向道者。“名(nāma)”，指“有学”之名。“法性”，指各个道位及下位果位。“行道者(paṭipannaka)”，指具足道之人。“名”，指“行道者”之名。如是，以“第八者”等句显示了圣者(ariyapuggala)中的不共法后，为显示其余（凡夫）之理趣，故说“如是观察差别者”等语。因为劣、中、上等差别仅存于世间法中。其中，“观察差别者”即观察不共法者。对邪定聚者而言，不定法(aniyata)是共通的，邪定法是不共的。在邪定聚中，对定邪见者而言，不定法是共通的，定邪见是不共的。应以此理趣，由观察差别者而知。

เอวํ นานานเยหิ ธมฺมวิภตฺตึ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ภูมิวิภตฺตึ ปทฏฺฐานวิภตฺติญฺจ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ทสฺสนภูมี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ทสฺสนภูมีติ ปฐมมคฺโค. ยสฺมา ปน ปฐมมคฺคกฺขเณ อริยสาวโก สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต นาม โหติ, ตโต ปรํ โอกฺกนฺโต, ตสฺมา ‘‘ทสฺสนภูมิ นิยามาวกฺกนฺติยา ปทฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ เหฏฺฐิโม เหฏฺฐิโม มคฺโค อุปริอุปริมคฺคาธิคมสฺส การณํ โหติ, สกฺกายทิฏฺฐิอาทีนิ อปฺปหาย กามราคพฺยาปาทาทิปฺปหานสฺส อสกฺกุเณยฺยตฺตา. ตถาปิ อริยมคฺโค อตฺตโน ผลสฺส วิเสสการณํ อาสนฺนการณญฺจาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ภาวนาภูมิ [Pg.114] อุตฺตริกานํ ผลานํ ปตฺติยา ปทฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ญาณุตฺตรสฺส ตถาวิธปจฺจยสมาโยเค จ โหตีติ สา วิปสฺสนาย ปทฏฺฐานนฺติ วุตฺตา. อิตรา ปน ติสฺโสปิ ปฏิปทา สมถํ อาวหนฺติ เอว. ตาสุ สพฺพมุทุตาย ทสฺสิตาย เสสาปิ ทสฺสิตา เอวาติ อาห – ‘‘ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา สมถสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ.

如此以种种理趣开示法分别后，今为分别开示地分别与足处分别，而说“见地”等。于此，“见地”即是初道。因为于初道之刹那，圣弟子名为“正进入正性决定”，此后则为“已进入”，故说“见地是进入决定之足处”。诚然，下下道是证得上上道之因，因为若不舍断萨迦耶见(sakkāyadiṭṭhi)等，则不能断除欲贪、瞋恚等。然而，为显示圣道是其自果之殊胜因与近因，故说“修地是证得更高诸果之足处”。乐行道速通达，是于具胜慧者，且于如是之缘和合时方有，故说其为观(vipassanā)之足处。然而，其余三种行道亦确实引生奢摩他。于此诸行道中，因已开示最劣者，其余亦皆已开示，故说“苦行道迟通达是奢摩他之足处”。

ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถูติ ทานเมว ทานมยํ, ปุชฺชผลนิพฺพตฺตนฏฺเฐน ปุญฺญํ, ตเทว กตฺตพฺพโต กิริยา, ปโยคสมฺปตฺติยาทีนํ อธิฏฺฐานภาวโต วตฺถุ จาติ ทานมยปุญฺญกิริยวตฺถุ. ปรโตโฆสสฺสาติ ธมฺมสฺสวนสฺส. สาธารณนฺติ น พีชํ วิย องฺกุรสฺส, ทสฺสนภูมิอาทโย วิย วา นิยามาวกฺกนฺติอาทีนํ อาเวณิกํ, อถ โข สาธารณํ, ตทญฺญการเณหิปิ ปรโตโฆสสฺส ปวตฺตนโตติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ เกจิ ทายกสฺส ทานานุโมทนํ อาจิณฺณนฺติ ทานํ ปรโตโฆสสฺส การณนฺติ วทนฺติ. ทายโก ปน ทกฺขิณาวิสุทฺธึ อากงฺขนฺโต ทานสีลาทิคุณวิเสสานํ สวเน ยุตฺตปฺปยุตฺโต โหตีติ ทานํ ธมฺมสฺสวนสฺส การณํ วุตฺตํ.

“布施所成福业事”者，布施本身即是布施所成；因能产生可敬之果报而为福，因应作而为业，因是加行圆满等之所依处而为事，故名“布施所成福业事”。“他音”者，即听闻正法。“共”者，非如种子之于芽，或如见地等之于入正性决定等，为不共之因，而是共通之因，其意为“他音”亦由其他因缘而生起。于此，有人言：“对施主作布施随喜是惯例，是故布施为‘他音’之因。”然而，施主为期望供养清净，于听闻布施、戒等殊胜功德时，精勤努力，是故说布施为听闻正法之因。

สีลสมฺปนฺโน วิปฺปฏิสาราภาเวน สมาหิโต ธมฺมจินฺตาสมตฺโถ โหตีติ สีลํ จินฺตามยญาณสฺส การณนฺติ อาห ‘‘สีลมย’’นฺติอาทิ. ภาวนามยนฺติ สมถสงฺขาตํ ภาวนามยํ. ภาวนามยิยาติ อุปริฌานสงฺขาตาย วิปสฺสนาสงฺขาตาย จ ภาวนามยิยา. ปุริมํ ปุริมญฺหิ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส ปทฏฺฐานํ. อิทานิ ยสฺมา ทานํ สีลํ โลกิยภาวนา จ น เกวลํ ยถาวุตฺตปรโตโฆสาทีนํเยว, อถ โข ยถากฺกมํ ปริยตฺติพาหุสจฺจกมฺมฏฺฐานานุโยคมคฺคสมฺมาทิฏฺฐีนมฺปิ ปจฺจยา โหนฺติ, ตสฺมา ตมฺปิ นยํ ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘ทานมย’’นฺติอาทินา เทสนํ วฑฺเฒสิ. ตถา ปติรูปเทสวาสาทโย กายวิเวกจิตฺตวิเวกาทีนํ การณํ โหตีติ อิมํ นยํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปติรูปเทสวาโส’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กุสลวีมํสายาติ ปฏิสงฺขานุปสฺสนาย. อกุสลปริจฺจาโคติ อิมินา ปหานปริญฺญา วุตฺตาติ. สมาธินฺทฺริยสฺสาติ มคฺคสมาธินฺทฺริยสฺส. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

具戒者因无追悔而得定，能思惟法义，故说“戒为思所成慧之因”，即“戒所成”等。“修所成”者，谓名为“止”之修所成。“修所成慧”者，谓名为上分禅与观之修所成慧。须知前前实为后后之近因。如今，布施、戒及世间修，不仅是如前所说之他音等的因，而且依次亦是多闻、勤行业处、道正见之因。是故，为显示此理，复以“施所成”等增广教法。同样，为显示“住于适宜处等是身远离、心远离等之因”此理，而说“住于适宜处”等。于此，“于善审察”者，即“于省察随观”。以“舍离不善”此语，说的是断遍知。“定根”者，谓道定根。其余易知。

วิภตฺติหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

辨析摄分别释义终。

๙. ปริวตฺตนหารวิภงฺควณฺณนา

9. 转换摄要分别释义

๓๕. ตตฺถ [Pg.115] กตโม ปริวตฺตโน หาโรติ ปริวตฺตนหารวิภงฺโค. ตตฺถ ยสฺมา สํวณฺณิยมาเน สุตฺเต ยถานิทฺทิฏฺฐานํ กุสลากุสลธมฺมานํ ปฏิปกฺขภูเต อกุสลกุสลธมฺเม ปหาตพฺพภาวาทิวเสน นิทฺธารณํ ปฏิปกฺขโต ปริวตฺตนํ, ตสฺมา ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิสฺส ปุริสปุคฺคลสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา ภวตี’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ สมฺมา ปสตฺถา, สุนฺทรา ทิฏฺฐิ เอตสฺสาติ สมฺมาทิฏฺฐิ, ตสฺส. สา ปนสฺส สมฺมาทิฏฺฐิตา ปุพฺพภาคสมฺมาทิฏฺฐิยา วา โลกุตฺตรสมฺมาทิฏฺฐิยา วา เวทิตพฺพา. มิจฺฉาทิฏฺฐิ นิชฺชิณฺณา ภวตีติ ปุริมนเย วิปสฺสนาสมฺมาทิฏฺฐิยา ปหีนา โหติ, วิกฺขมฺภิตาติ อตฺโถ. ปจฺฉิมนเย ปฐมมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิยา ปหีนา สมุจฺฉินฺนาติ อตฺโถ.

35. 于此，“何为转换摄要？”即是《转换摄要分别》。于此，因为在所阐释的经中，对于已指出的善法与不善法，以应舍离等方式来确定其对立面的不善法与善法，此即是从对立面进行的转换，是故开始说“具正见的个人(purisapuggala)，其邪见已被克胜”等。于此，“此人有善妙、美好的见解，故为正见者(sammādiṭṭhi)”；（经文中的`sammādiṭṭhissa`即）对此（正见者）而言。而他此一正见的状态，当知为前分(pubbabhāga)正见或出世间(lokuttara)正见。“邪见已被克胜”一句，于前一种方法，意指被观(vipassanā)正见所断除，即镇伏之义；于后一种方法，意指被初道(paṭhamamagga)正见所断除，即根绝之义。

เย จสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยาติ มิจฺฉาภินิเวสเหตุ เย อริยานํ อทสฺสนกามตาทโย โลภาทโย ปาณาติปาตาทโย จ อเนเก ลามกฏฺเฐน ปาปกา อโกสลฺลสมฺภูตฏฺเฐน อกุสลา ธมฺมา อุปฺปชฺเชยฺยุํ. อิมสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส อริยสฺส จ. ธมฺมาติ สมถวิปสฺสนาธมฺมา, สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยธมฺมา วา อนุปฺปนฺนา วา สมฺภวนฺติ อุปฺปนฺนา, ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. สมฺมาสงฺกปฺปสฺสาติอาทีนมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อยํ ปน วิเสโส – สมฺมาวิมุตฺติอาทีนํ มิจฺฉาวิมุตฺติ อวิมุตฺตาว สมานา ‘‘วิมุตฺตา มย’’นฺติ เอวํสญฺญิโน อวิมุตฺติยํ วา วิมุตฺติสญฺญิโน. ตตฺรายํ วจนตฺโถ – มิจฺฉา ปาปิกา วิมุตฺติ วิโมกฺโข เอตสฺสาติ มิจฺฉาวิมุตฺติ. อฏฺฐงฺคา จ มิจฺฉาวิมุตฺติ ยถาวุตฺเตนากาเรน มิจฺฉาภินิเวสวเสน จ ปวตฺตา อนฺตทฺวยลกฺขณา. สมฺมาวิมุตฺติ ปน ผลธมฺมา, มิจฺฉาทิฏฺฐิเก สมาเสวโต มิจฺฉาวิโมกฺโข วา มิจฺฉาวิมุตฺติ. มิจฺฉาวิมุตฺติญาณทสฺสนํ ปน มิจฺฉาวิโมกฺเข มิจฺฉาทิฏฺฐิยา จ สารนฺติ คหณวเสน ปวตฺโต อกุสลจิตฺตุปฺปาโท อนฺตมโส ปาปํ กตฺวา ‘‘สุกตํ มยา’’ติ ปจฺจเวกฺขโต อุปฺปนฺนโมโห จ. สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนสฺสาติ เอตฺถ เสกฺขานํ ปจฺจเวกฺขณญาณํ สมฺมาวิมุตฺติญาณทสฺสนนฺติ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ อุตฺตริภาวนาปาริปูริยา สํวตฺตติ.

那些因邪见为缘，由于邪执著(micchābhinivesa)之故，对圣者不欲见等，以及贪等、杀生等，众多因其下劣而为恶、因不善巧而生的不善法，可能会于此已发勤修观(āraddhavipassaka)者及圣者生起。法(dhamma)，是指止观(samatha-vipassanā)之法，或三十七菩提分法(sattattiṃsabodhipakkhiyadhammā)；未生者令生，已生者令至于修习圆满。正思惟(sammāsaṅkappa)等之义，亦应循此理得知。然而，此中有差别：就正解脱(sammāvimutti)等而言，邪解脱(micchāvimutti)是指虽未解脱，却作“我等已解脱”之想，或于未解脱中作已解脱之想。此中语意为：于彼有邪恶之解脱，故名“邪解脱”。邪解脱有八支，依前述之相状及邪执著而转起，具二边相。而正解脱(sammāvimutti)则为果法。又，于亲近邪见者，其颠倒错谬之信解(micchāvimokkha)亦为邪解脱。至于邪解脱智见(micchāvimuttiñāṇadassanaṃ)，则是在邪信解与邪见中，因执取为精要而转起的生起不善心，乃至在造作恶业后，于省察“我所作为善”时所生起的愚痴。于“正解脱智见”一句，此处意指有学(sekha)之省察智(paccavekkhaṇañāṇa)为正解脱智见。因为此智导向更上之修习圆满。

๓๖. เอวํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิมุเขน มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทึ ทสฺเสตฺวา ปุน ปาณาติปาตอทินฺนาทานกาเมสุมิจฺฉาจาราทิโต เวรมณิยาทีหิ ปาณาติปาตาทีนํ ปริวตฺตนํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺสา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ กาลวาทิสฺสาติ [Pg.116] ลกฺขณวจนํ. กาเลน สาปเทสํ ปริยนฺตวตึ อตฺถสญฺหิตนฺติ โส สมฺผปฺปลาปสฺส ปหานาย ปฏิปนฺโน โหตีติ วุตฺตํ.

36. 如是，以正见(sammādiṭṭhi)等为先，开示邪见(micchādiṭṭhi)等后，复为开示由远离杀生(pāṇātipāta)、不与取(adinnādāna)、欲邪行(kāmesumicchācāra)等，而令杀生等得以转变，故开启“若人”(yassa)等文。于此，“时语者”(kālavādī)是表相之语。如言：“适时、有据、有限、有义而语”，彼即是为断离绮语(samphappalāpa)而行道者。

ปุน ‘‘เย จ โข เกจี’’ติอาทินา สมฺมาทิฏฺฐิอาทิมุเขเนว มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทีหิ เอว ปริวตฺตนํ ปการนฺตเรน ทสฺเสติ. ตตฺถ สนฺทิฏฺฐิกาติ ปจฺจกฺขา. สหธมฺมิกาติ สการณา. คารยฺหาติ ครหิตพฺพยุตฺตา. วาทานุวาทาติ วาทา เจว อนุวาทา จ. ‘‘วาทานุปาตา’’ติปิ ปาโฐ, วาทานุปวตฺติโยติ อตฺโถ. ปุชฺชาติ ปูชนียา. ปาสํสาติ ปสํสิตพฺพา.

复次，以“凡是任何……”等句，通过另一种方式，显示了唯以正见等为门径，对邪见等的转变。于此，“现见”(sandiṭṭhika)即是亲见(paccakkhā)；“有法”(sahadhammika)即是有因(sakāraṇā)；“应呵责”(gārayha)即是应被呵责(garahitabbayutta)；“呵责与指责”(vādānuvāda)即是呵责与指责。亦有读作“随过转”(vādānupāta)，其义为随过而转(vādānupavatti)。“应供养”(pujja)即是应被供养(pūjanīya)；“应赞叹”(pāsaṃsa)即是应被赞叹(pasaṃsitabba)。

ปุน ‘‘เย จ โข เกจี’’ติอาทินา มชฺฌิมาย ปฏิปตฺติยา อนฺตทฺวยปริวตฺตนํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ภุญฺชิตพฺพาติอาทีนิ จตฺตาริ ปทานิ วตฺถุกามวเสน โยเชตพฺพานิ. ภาวยิตพฺพา พหุลีกาตพฺพาติ ปททฺวยํ กิเลสกามวเสน. เตสํ อธมฺโมติ ภาเวตพฺโพ นาม ธมฺโม สิยา, กามา จ เตสํ ภาเวตพฺพา อิจฺฉิตา, กาเมหิ จ เวรมณี กามานํ ปฏิปกฺโข, อิติ สา เตสํ อธมฺโม อาปชฺชตีติ อธิปฺปาโย.

复次，以“凡是任何……”等句，以中道(majjhimā paṭipatti)显示二边(antadvaya)之转变。于此，“应受用”(bhuñjitabba)等四词，应依事物欲(vatthukāma)而结合；“应修习”(bhāvayitabba)、“应多作”(bahulīkātabba)二词，应依烦恼欲(kilesakāma)而结合。于“于彼等为非法”(tesaṃ adhammo)句，其意趣是：尽管可能会有名为“应修习”的法，但对他们而言，欲乐(kāma)才是所希求应修习的；又，远离欲乐(kāmehi veramaṇī)是欲乐的对立面，因此，那(远离欲乐)对他们来说就成了非法。

นิยฺยานิโก ธมฺโมติ สห วิปสฺสนาย อริยมคฺโค. ทุกฺโขติ ปาปํ นิชฺชราเปสฺสามาติ ปวตฺติตํ สรีรตาปนํ วทติ. สุโขติ อนวชฺชปจฺจยปริโภคสุขํ. เอเตสุปิ วาเรสุ วุตฺตนเยเนว อธมฺมภาวาปตฺติ วตฺตพฺพา. อิทานิ อสุภสญฺญาทิมุเขน สุภสญฺญาทิปริวตฺตนํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา วา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารทฺธวิปสฺสกสฺส กิเลสาสุจิปคฺฆรณวเสน เตภูมกสงฺขารา อสุภโต อุปฏฺฐหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สพฺพสงฺขาเรสุ อสุภานุปสฺสิโน วิหรโต’’ติ. ‘‘ยํ ยํ วา ปนา’’ติอาทินา ปฏิปกฺขสฺส ลกฺขณํ วิภาเวติ. ตตฺถ อชฺฌาปนฺโนติ อธิอาปนฺโน, อภิอุปคโต ปริญฺญาโตติ อตฺโถ.

“导向出离之法”(niyyāniko dhammo)即是与观(vipassanā)俱行的圣道。“苦”(dukkha)是指为了“我将灭除恶业”而行的身体苦行。“乐”(sukha)即是受用无过失资具之乐。于此二种情况，亦应以已说之理，说其成为非法。如今，为显示以不净想等为门径对净想等的转变，而说“又或者……”等句。对已勤修观者而言，以烦恼不净流出故，三地诸行显现为不净，因此而说“于一切行随观不净而住”。以“又任何……”等句，阐明对治之相。于此，“已通达”(ajjhāpanna)之义为：已到达、已抵达、已遍知。

ปริวตฺตนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

转变摄要分别释义终。

๑๐. เววจนหารวิภงฺควณฺณนา

10. 异名摄要分别释义

๓๗. ตตฺถ [Pg.117] กตโม เววจโน หาโรติ เววจนหารวิภงฺโค. ตตฺถ ยถา เววจนนิทฺเทโส โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกํ ภควา ธมฺมํ อญฺญมญฺเญหิ เววจเนหิ นิทฺทิสตี’’ติ วุตฺตํ. เววจเนหีติ ปริยายสทฺเทหีติ อตฺโถ. ปทตฺโถ ปุพฺเพ วุตฺโต เอว. กสฺมา ปน ภควา เอกํ ธมฺมํ อเนกปริยาเยหิ นิทฺทิสตีติ? วุจฺจเต – เทสนากาเล อายติญฺจ กสฺสจิ กถญฺจิ ตทตฺถปฏิโพโธ สิยาติ ปริยายวจนํ, ตสฺมึ ขเณ วิกฺขิตฺตจิตฺตานํ อญฺญวิหิตานํ อญฺเญน ปริยาเยน ตทตฺถาวโพธนตฺถํ ปริยายวจนํ. เตเนว ปเทน ปุน วจเน ตทญฺเญสํ ตตฺถ อธิคตตา สิยาติ มนฺทพุทฺธีนํ ปุนปฺปุนํ ตทตฺถสลฺลกฺขเณ อสมฺโมสนตฺถํ ปริยายวจนํ. อเนเกปิ อตฺถา สมานพฺยญฺชนา โหนฺตีติ ยา อตฺถนฺตรปริกปฺปนา สิยา, ตสฺสา ปริวชฺชนตฺถมฺปิ ปริยายวจนํ อนญฺญสฺส วจเน อเนกาหิ ตาหิ ตาหิ สญฺญาหิ เตสํ เตสํ อตฺถานํ ญาปนตฺถมฺปิ ปริยายวจนํ เสยฺยถาปิ นิฆณฺฏุสตฺเถ. ธมฺมกถิกานํ ตนฺติอตฺถุปนิพนฺธนปราวโพธนานํ สุขสิทฺธิยาปิ ปริยายวจนํ. อตฺตโน ธมฺมนิรุตฺติปฏิสมฺภิทาปฺปตฺติยา วิภาวนตฺถํ, เวเนยฺยานํ ตตฺถ พีชาวาปนตฺถํ วา ปริยายวจนํ ภควา นิทฺทิสติ.

37. 于此，什么是同义词法？即同义词法分别。于此，为显示同义词的解释是如何进行的，故说：“世尊以不同的同义词解释一法。”“以同义词”（vevacanehi）者，义为“以异名语”（pariyāyasaddehi）。词义先前已说。然则，世尊为何以众多异名解释一法？答曰：为令某人在说法时或于未来，能以某种方式了悟其义；为令彼时心散乱者、心在他处者，能以另一异名了悟其义；为令慧浅者于再三辨识其义时不致忘失；又因众多义理亦有相同文句，为避免可能产生的对其他义理的揣测；犹如词汇集（nighaṇṭu）一般，于宣说同一法时，为以彼彼众多之想令知彼彼诸义；亦为令说法者易于成就圣典义理的忆持与彻悟；或为显扬自身所证之法无碍解与词无碍解，或为于所化有情心中播下彼等之种子，世尊故宣说异名语。

กึ พหุนา ยสฺสา ธมฺมธาตุยา สุปฺปฏิวิทฺธตฺตา สมฺมาสมฺพุทฺธา ยถา สพฺพสฺมึ อตฺเถ อปฺปฏิหตญาณาจารา, ตถา สพฺพสฺมึ สทฺทโวหาเรติ เอกมฺปิ อตฺถํ อเนเกหิ ปริยาเยหิ โพเธติ, น ตตฺถ ทนฺธายิตตฺตํ วิตฺถายิตตฺตํ อตฺถสฺส. นาปิ ธมฺมเทสนาหานิ, อาเวณิโกวายํ พุทฺธธมฺโมติ ปริยายเทสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาสา นาม วุจฺจติ ยา ภวิสฺสสฺส อตฺถสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ภวิสฺสสฺส อตฺถสฺสาติ อนาคตสฺส อิจฺฉิตพฺพสฺส อตฺถสฺส. ‘‘อวสฺสํ อาคมิสฺสตี’’ติอาทินา ตสฺสา ปวตฺติยาการํ ทสฺเสติ. อนาคตตฺถวิสยา ตณฺหา อาสา. อนาคตปจฺจุปฺปนฺนตฺถวิสยา ตณฺหา ปิหาติ อยเมตาสํ วิเสโส.

何须多言？诸正等觉者因善通达法界，于一切义中如何智行无碍，于一切语词言说中亦复如是。是故能以多种异门开示一义，于此，义不迟缓、不散漫，法说亦无减损。此乃佛陀之不共法。为显示此异门说，故说“āsā”（希望）等。于彼，为示其义，而说“āsā，所谓希望，乃对未来之义……”等。于彼，“对未来之义”者，即对未来的、应被欲求之义。以“必定会到来”等显示其生起之行相。以未来义为所缘之渴爱是“āsā”（希望），以未来与现在义为所缘之渴爱是“pihā”（羡慕），此即彼等之差别。

อตฺถนิปฺผตฺติปฏิปาลนาติ ยาย อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส นิปฺผตฺตึ ปฏิปาเลติ อาคเมติ, ยาย วา นิปฺผนฺนํ อตฺถํ ปฏิปาเลติ รกฺขติ. อยํ อภินนฺทนา [Pg.118] นาม, ยถาลทฺธสฺส อตฺถสฺส เกลายนา นามาติ อตฺโถ. ตํ อตฺถนิปฺผตฺตึ สตฺตสงฺขารวเสน วิภชิตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘ปิยํ วา ญาติ’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ธมฺมนฺติ รูปาทิอารมฺมณธมฺมํ, อติอิฏฺฐารมฺมณํ อภินนฺทติ, อนิฏฺฐารมฺมเณหิปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปฺปฏิกฺกูลโต วา อภินนฺทตี’’ติ วุตฺตํ. ปฏิกฺกูเลปิ หิ วิปลฺลาสวเสน สตฺตํ, สงฺขารํ วา อปฺปฏิกฺกูลโต อภินนฺทติ.

“义成就之守护期待”（atthanipphattipaṭipālanā）者，谓藉此期待所欲求之义的成就，或守护已成就之义。此名为“欢喜”（abhinandanā），意即对已得之义的珍爱（kelāyanā）。为依有情与行而分别显示彼义之成就，故说“或可爱亲族”等。于彼，“法”（dhamma）者，谓色等所缘法，即是欢喜于极可意所缘；为显示于不可意所缘中亦然，故说“或由不厌逆而欢喜”。确实，纵于厌逆境，亦由颠倒之力，对有情或行，由不厌逆而生欢喜。

ยาสุ อเนกธาตูสุ ปวตฺติยา ตณฺหา ‘‘อเนกธาตูสุ สรา’’ติ วุตฺตา, ตา ธาตุโย วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุธาตู’’ติอาทิ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ ธาตุวิภงฺคาทีสุ (วิภ. ๑๗๒ อาทโย) กามธาตุอาทโย อญฺญาปิ อเนกธาตุโย อาคตา, ตาสมฺปิ เอตฺเถว สมวโรโธติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐารเสเวตฺถ ทสฺสิตา. เกจิ รูปาธิมุตฺตาติอาทิ ตาสุ ธาตูสุ ตณฺหาย ปวตฺติทสฺสนํ. ตตฺถ ยสฺมา ปญฺจ อชฺฌตฺติกา ธาตุโย สตฺต จ วิญฺญาณธาตุโย ธมฺมธาตุ จ ธมฺมารมฺมเณเนว สงฺคหิตา, ตสฺมา อฏฺฐารส ธาตุโย อุทฺทิสิตฺวา ฉเฬว ตณฺหาย ปวตฺติฏฺฐานานิ วิภตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตณฺหาปกฺขา เนกฺขมฺมสฺสิตาปิ โทมนสฺสุปวิจารา ตสฺส อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต อุปฺปชฺชติ ‘‘ปิหปจฺจยา โทมนสฺส’’นฺติ วจนโต, โก ปน วาโท เคหสฺสิเตสุ โทมนสฺสุปวิจาเรสูติ อิมานิ จตุวีสติ ปทานิ ‘‘ตณฺหาปกฺโข’’ติ วุตฺตํ. เคหสฺสิตา ปน อุเปกฺขา อญฺญาณุเปกฺขตาย ยถาภินิเวสสฺส ปจฺจโย โหตีติ ‘‘ยา ฉ อุเปกฺขา เคหสฺสิตา, อยํ ทิฏฺฐิปกฺโข’’ติ วุตฺตํ.

由于在诸多界中生起，渴爱被称为“于诸界中游走”。为了分别解说那些界，故说“眼界”等。虽然在《界分别》（Vibha. 172ff.）等中，也说到欲界等其他诸多界，但为了显示它们也同样包含在此处，所以这里只展示了十八界。“有些人胜解于色”等句，是在说明渴爱于那些界中的生起。于此，因为五内界、七识界及法界，都只被法所缘所摄，是故，虽然指出了十八界，但当知渴爱的生起之处仅被分为六种。即使是依于出离的忧寻思，也属于渴爱一方，因为它对于在无上解脱中生起渴望者而生起，依据“缘渴望而有忧”之语，更何况是依于居家的忧寻思呢？因此这二十四句被称为“渴爱一方”。而居家舍，因是无知舍，成为随其所执的缘，故说“六种居家舍，此为见解一方”。

๓๘. อิทานิ เตสํ อุปวิจารานํ ตณฺหาปริยายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สาเยว ปตฺถนากาเรน ธมฺมนนฺที’’ติอาทิมาห. ปุน จิตฺตํ ปญฺญา ภควา ธมฺโม สงฺโฆ สีลํ จาโคติ อิเมสํ ปริยายวจนนิทฺธารเณน เววจนหารํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตํ มโน วิญฺญาณ’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ‘‘อญฺญมฺปิ เอวํ ชาติย’’นฺติ อิมินา ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย ธมฺมวิจโย สลฺลกฺขณา อุปลกฺขณา ปจฺจุปลกฺขณา ปณฺฑิจฺจํ โกสลฺลํ เนปุญฺญํ เวภพฺยา จินฺตา อุปปริกฺขา ภูรี เมธา ปริณายิกา วิปสฺสนา สมฺปชญฺญํ ปโตโท ปญฺญา ปญฺญินฺทฺริยํ ปญฺญาพลํ ปญฺญาสตฺถํ ปญฺญาปาสาโท ปญฺญาอาโลโก ปญฺญาโอภาโส ปญฺญาปชฺโชโต ปญฺญารตนํ อโมโหติ (มหานิ. ๑๔๙) เอวมาทีนมฺปิ ปญฺญาย ปริยายสทฺทานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

38. 现在，为显示彼等近伺的渴爱同义词，而说“彼即希求行相之法喜”等。再者，为通过阐明心、慧、世尊、法、僧、戒、舍等的同义词，来分别开示同义词法，故而开始“心、意、识”等文。于此，以“其他同类”此句，应知亦摄集了慧的同义词，如：慧、了知、考察、遍察、法遍察、觉察、审察、反覆审察、聪慧、善巧、练达、明晰、思、省察、广慧、才智、引导、观(vipassanā)、正知、策励、慧、慧根、慧力、慧剑、慧殿、慧光、慧辉、慧焰、慧宝、无痴等（《大义释》一四九）。

ปญฺจินฺทฺริยานิ [Pg.119] โลกุตฺตรานีติ ขเย ญาณนฺติอาทีนิ ปญฺจินฺทฺริยานิ โลกุตฺตรานิ, โลกุตฺตรปญฺญาย เววจนานีติ อตฺโถ. สพฺพา ปญฺญาติ อิตเรหิ เววจเนหิ วุตฺตา สพฺพา ปญฺญา โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสิกาติ อตฺโถ. ‘‘อปิ จา’’ติอาทินา อิมินาปิ ปริยาเยน เววจนํ วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อาธิปเตยฺยฏฺเฐนาติ อธิโมกฺขลกฺขเณ อาธิปเตยฺยฏฺเฐน. ยถา จ พุทฺธานุสฺสติยํ วุตฺตนฺติ ยถา พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๓) ‘‘อิติปิ โส ภควา’’ติอาทินา ปาฬิยา โส ภควา อิติปิ อรหํ…เป… อิติปิ ภควาติ อเนเกหิ เววจเนหิ ภควา อนุสฺสริตพฺโพติ วุตฺตํ. อิมินาว นเยน พลนิปฺผตฺติคโต เวสารชฺชปฺปตฺโต ยาว ธมฺโมภาสปชฺโชตกโรติ, เอเตหิ ปริยาเยหิ พุทฺธสฺส ภควโต เววจนํ พุทฺธานุสฺสติยํ วตฺตพฺพนฺติ ปทํ อาหริตฺวา สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. เอตานิปิ กติปยานิ เอว ภควโต เววจนานิ. อสงฺขฺเยยฺยา หิ พุทฺธคุณา คุณเนมิตฺตกานิ จ ภควโต นามานิ. วุตฺตญฺเหตํ ธมฺมเสนาปตินา –

“五根是出世间的”是指灭尽智(khaye ñāṇa)等五根是出世间的，义即是出世间慧的同义词。“一切慧”是指由其他同义词所说的一切慧，义即是世间与出世间混合的慧。“Api cā”等句，表明也以此理路说为同义词。“以主导义”是指以在胜解相(adhimokkhalakkhaṇa)中为主导义。“如在佛随念中所说”，即如在佛随念的解释(buddhānussatiniddesa)中，以“彼世尊(itipi so bhagavā)”等巴利文说到：“彼世尊亦是阿罗汉……亦是世尊”，如是应以多种同义词随念世尊。依此理路，应结合文句而知其关联：在佛随念中，佛陀世尊的同义词是以“力成就者”(balanipphattigato)、“无畏达者”(vesārajjappatto)乃至“法光灯者”(dhammobhāsapajjotakaro)等这些理路而说。这些也仅是世尊的一些同义词。诚然，佛陀的功德无量，而世尊的名号也是缘于其功德而有。此为法将所说：

‘‘อสงฺขฺเยยฺยานิ นามานิ, สคุเณน มเหสิโน;

คุเณน นามมุทฺเธยฺยํ, อปิ นาม สหสฺสโต’’ติ. (อุทา. อฏฺฐ. ๕๓);

大仙(mahesi)之名号无量，皆由其自身功德而有；纵有千名，我亦依其功德而称举。

ธมฺมานุสฺสติยํ ‘‘อสงฺขต’’นฺติอาทีสุ น เกนจิ ปจฺจเยน สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ. นตฺถิ เอตสฺส อนฺโต วินาโสติ อนนฺตํ. อาสวานํ อนารมฺมณโต อนาสวํ. อวิปรีตสภาวตฺตา สจฺจํ. สํสารสฺส ปรตีรภาวโต ปารํ. นิปุณญาณวิสยตฺตา สุขุมสภาวตฺตา จ นิปุณ. อนุปจิตญาณสมฺภาเรหิ ทฏฺฐุํ น สกฺกาติ สุทุทฺทสํ. อุปฺปาทชราหิ อนพฺภาหตตฺตา อชชฺชรํ. ถิรภาเวน ธุวํ. ชรามรเณหิ อปลุชฺชนโต อปโลกิตํ. มํสจกฺขุนา ทิพฺพจกฺขุนา จ อปสฺสิตพฺพตฺตา อนิทสฺสนํ. ราคาทิปปญฺจาภาเวน นิปฺปปญฺจํ. กิเลสาภิสงฺขารานํ วูปสมเหตุตาย สนฺตํ.

于法随念中，“无为”等词：不为任何因缘所造作，故名“无为”。此无毁坏，故名“无尽”。非诸漏之所缘，故名“无漏”。有不颠倒之自性，故名“真实”。是轮回之彼岸，故名“彼岸”。是微细智之所缘，且有微细之自性，故名“微细”。未积集智慧资粮者不能得见，故名“极难见”。不为生、老所触恼，故名“不朽”。因其坚固之自性，故名“常恒”。不为老、死所崩坏，故名“不崩坏”。肉眼与天眼皆不可见，故名“不可见”。无有贪等戏论，故名“无戏论”。是烦恼、诸行寂灭之因，故名“寂静”。

อมตเหตุตาย ภงฺคาภาวโต จ อมตํ. อุตฺตมฏฺเฐน อตปฺปกฏฺเฐน จ ปณีตํ. อสิวานํ กมฺมกิเลสวิปากวฏฺฏานํ อภาเวน สิวํ. จตูหิ โยเคหิ อนุปทฺทวภาเวน เขมํ. ตณฺหา ขียติ เอตฺถาติ ตณฺหกฺขโย. กตปุญฺเญหิปิ กทาจิเทว ปสฺสิตพฺพตฺตา อจฺฉริยํ. อภูตปุพฺพตฺตา อพฺภุตํ[Pg.120]. อนนฺตรายตฺตา อนีติกํ. อนนฺตรายภาวเหตุโต อนีติกธมฺมํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๓๗๗-๔๐๙).

是不死之因，且无毁坏，故名“不死”。因其义殊胜，且永不厌足，故名“胜妙”。无有业、烦恼、果报之不祥轮转，故名“吉祥”。不为四轭所逼恼，故名“安稳”。于此，爱尽，故名“爱尽”。纵使已作福者，亦仅能偶尔得见，故名“稀有”。前所未有，故名“未曾有”。无有灾患，故名“无灾患”。是无灾患之因，故名“无灾患法”。

อนิพฺพตฺติสภาวตฺตา อชาตํ. ตโต เอว อภูตํ. อุภเยนาปิ อุปฺปาทรหิตนฺติ วุตฺตํ โหติ. เกนจิ อนุปทฺทุตตฺตา อนุปทฺทวํ. น เกนจิ ปจฺจเยน กตนฺติ อกตํ. นตฺถิ เอตฺถ โสโกติ อโสกํ. โสกเหตุวิคเมน วิโสกํ. เกนจิ อนุปสชฺชิตพฺพตฺตา อนุปสคฺคํ. อนุปสคฺคภาวเหตุโต อนุปสคฺคธมฺมํ.

有不生起之自性，故名“无生”。正因如此，故名“非有”。此二词皆言其离于生起。不为任何事物所逼恼，故名“无灾患”。不为任何因缘所作，故名“无作”。于此无有忧愁，故名“无忧”。忧愁之因已离，故名“离忧”。不为任何事物所困厄，故名“无困厄”。是无困厄之因，故名“无困厄法”。

คมฺภีรญาณโคจรโต คมฺภีรํ. สมฺมาปฏิปตฺตึ วินา ปสฺสิตุํ ปตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทุปฺปสฺสํ. สพฺพโลกํ อุตฺตริตฺวา ฐิตนฺติ อุตฺตรํ. นตฺถิ เอตสฺส อุตฺตรนฺติ อนุตฺตรํ. สมสฺส สทิสสฺส อภาเวน อสมํ. ปฏิภาคาภาเวน อปฺปฏิสมํ. อุตฺตมฏฺเฐน เชฏฺฐํ, ปาสํสตมตฺตา วา เชฏฺฐํ. สํสารทุกฺขฏฺฏิเตหิ เลตพฺพโต เลณํ. ตโต รกฺขณโต ตาณํ. รณาภาเวน อรณํ. องฺคณาภาเวน อนงฺคณํ. นิทฺโทสตาย อกาจํ. ราคาทิมลาปคเมน วิมลํ. จตูหิ โอเฆหิ อนชฺโฌตฺถรณียโต ทีโป. สํสารวูปสมสุขตาย สุขํ. ปมาณกรธมฺมาภาวโต อปฺปมาณํ, คเณตุํ เอตสฺส น สกฺกาติ จ อปฺปมาณํ. สํสารสมุทฺเท อโนสีทนฏฺฐานตาย ปติฏฺฐา. ราคาทิกิญฺจนาภาเวน ปริคฺคหาภาเวน จ อกิญฺจนนฺติ เอวมตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

是甚深智慧的所缘，故为甚深。若无正修行则不能见、不能达，故为难见。超越一切世间而住，故为上。于此无有更上之法，故为无上。因无相等或相似之法，故为无等。因无对等之法，故为无对。以最胜义，故为最上；或因其最应被赞叹，故为最上。是轮回苦所逼者之庇护所，故为庇护。因能从轮回之苦中守护，故为守护。因无斗争，故为无诤。因无烦恼，故为无垢。因无过失，故为无疵。因离贪等垢，故为离垢。不为四瀑流所淹没，故为洲。因轮回寂止之乐，故为安乐。因无能作限量之法，亦因其量无法计算，故为无量。于轮回大海中是不沉没之处，故为立足处。因无贪等障碍，亦无执取，故为无所有。义当如是知。

สงฺฆานุสฺสติยํ สตฺตานํ สาโรติ สีลสาราทิสารคุณโยคโต สตฺเตสุ สารภูโต. สตฺตานํ มณฺโฑติ โครเสสุ สปฺปิมณฺโฑ วิย สตฺเตสุ มณฺฑภูโต. สารคุณวเสเนว สตฺเตสุ อุทฺธริตพฺพโต สตฺตานํ อุทฺธาโร. นิจฺจลคุณตาย สตฺตานํ เอสิกา. คุณโสภาสุรภิภาเวน สตฺตานํ ปสูนํ สุรภิ กุสุมนฺติ อตฺโถ.

于僧随念中，“众生之精髓”者，谓因具足戒等核心功德，故于众生中为精髓。“众生之精英”者，犹如乳制品中之熟酥，于众生中为精英。“众生之被拣择者”者，因核心功德之力，于众生中当被拣择，故为被拣择者。“众生之门柱”者，因其功德不动，故为众生之门柱。“众生之香花”者，因功德之庄严与芬芳，故为众生中之香花。此是其义。

คุเณสุ อุตฺตมงฺคํ ปญฺญา ตสฺสา อุปโสภาเหตุตาย สีลํ อุตฺตมงฺโคปโสภนํ วุตฺตํ. สีเลสุ ปริปูรการิโน อนิชฺฌนฺตา นาม คุณา นตฺถีติ ‘‘นิธานญฺจ สีลํ สพฺพโทภคฺคสมติกฺกมนฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ อากงฺเขยฺยสุตฺเตน (ม. นิ. ๑.๖๔ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. อปรมฺปิ วุตฺตํ – ‘‘อิชฺฌติ, ภิกฺขเว, สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตา’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๓๗; สํ. นิ. ๔.๓๕๒; อ. นิ. ๘.๓๕). สิปฺปนฺติ ธนุสิปฺปํ. ธญฺญนฺติ ธนายิตพฺพํ. ธมฺมโวโลกนตายาติ สมถวิปสฺสนาทิธมฺมสฺส โวโลกนภาเวน[Pg.121]. โวโลกนฏฺเฐนาติ สตฺตภูมกาทิปาสาเท วิย สีเล ฐตฺวา อภิญฺญาจกฺขุนา โลกสฺส โวโลเกตุํ สกฺกาติ วุตฺตํ. สพฺพภูมานุปริวตฺติ จ สีลํ จตุภูมกกุสลสฺสาปิ ตทนุวตฺตนโต. เสสํ อุตฺตานเมวาติ.

于诸德中，慧为首支；戒能庄严彼慧，故说为庄严首支者。于戒行圆满者，实无未成之德，故说：“戒为宝藏，以其能超越一切不幸毁败故。”此义当以《渴求经》(Ākaṅkheyyasutta)阐明。复有说：“诸比丘，具戒者，因其清净，心之所愿，即得成就。”技艺(sippa)谓弓术。谷物(dhañña)谓所欲求之谷物。法观察(dhammavolokanatā)者，以有观察止(samatha)、观(vipassanā)等法之状态故。观察之义者，是说犹如立于七层宫殿等而观察，如是，住于戒中，能以神通眼观察世间。戒亦随转于一切地，因四地善法亦随顺于彼故。余者义自明。

เววจนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

异名摄要分别释义终。

๑๑. ปญฺญตฺติหารวิภงฺควณฺณนา

11. 施设摄要分别释义

๓๙. ตตฺถ กตโม ปญฺญตฺติหาโรติ ปญฺญตฺติหารวิภงฺโค. ตตฺถ กา ปนายํ ปญฺญตฺตีติ? อาห ‘‘ยา ปกติกถาย เทสนา’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยา เทสนาหาราทโย วิย อสฺสาทาทิปทตฺถวิเสสนิทฺธารณํ อกตฺวา ภควโต สาภาวิกธมฺมกถาย เทสนา. ยา ตสฺสา ปญฺญาปนา, อยํ ปญฺญตฺติหาโร. ยสฺมา ปน สา ภควโต ตถา ตถา เวเนยฺยสนฺตาเน ยถาธิปฺเปตมตฺถํ นิกฺขิปตีติ นิกฺเขโป. ตสฺส จายํ หาโร ทุกฺขาทิสงฺขาเต ภาเค ปกาเรหิ ญาเปติ, อสงฺกรโต วา ฐเปติ, ตสฺมา ‘‘นิกฺเขปปญฺญตฺตี’’ติ วุตฺโต. อิติ ปกติกถาย เทสนาติ สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน วิภชิตุํ ‘‘กา จ ปกติกถาย เทสนา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘จตฺตาริ สจฺจานี’’ติอาทิมาห.

39. 其中，何为施设摄要？即施设摄要之分别。其中，此施设(paññatti)为何？答曰：“依本性之说法。”此即是说：此教说不像教说摄要等那样抉择乐味(assāda)等词义的差别，而是世尊依其自性法谈所作的教说。彼之施设，即是施设摄要。又，因彼教说乃世尊如是如是于所化有情之相续中，安置其所欲之义，故名安置(nikkhepa)。此摄要于苦等所摄之分，以种种方式令知，或无混杂而置，故名“安置施设”(nikkhepapaññatti)。如是，为广为分别“依本性之说法”此简说之义，故问“何为依本性之说法”，而说“四谛”等。

ตตฺถ อิทํ ทุกฺขนฺติ อยํ ปญฺญตฺตีติ กกฺขฬผุสนาทิสภาเว รูปารูปธมฺเม อตีตาทิวเสน อเนกเภทภินฺเน อภินฺทิตฺวา ปีฬนสงฺขตสนฺตาปวิปริณามฏฺฐตาสามญฺเญน ยา กุจฺฉิตภาวาทิมุเขน เอกชฺฌํ คหณสฺส การณภูตา ปญฺญตฺติ, กา ปน สาติ? นามปญฺญตฺตินิพนฺธนา ตชฺชาปญฺญตฺติ. ‘‘วิญฺญตฺติวิการสหิโต สทฺโท เอวา’’ติ อปเร. อิมินา นเยน ตตฺถ ตตฺถ ปญฺญตฺติอตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘ปญฺจนฺนํ ขนฺธาน’’นฺติอาทินา ตสฺสา ปญฺญตฺติยา อุปาทานํ ทสฺเสติ. ทสนฺนํ อินฺทฺริยานนฺติ อฏฺฐ รูปินฺทฺริยานิ มนินฺทฺริยํ เวทนินฺทฺริยนฺติ เอวํ ทสนฺนํ. อนุภวนสามญฺเญน หิ เวทนา เอกมินฺทฺริยํ กตา, ตถา สทฺธาทโย จ มคฺคปกฺขิยาติ.

在此，“此是苦”此施设，是指对于具有粗硬、触等自性的色法与非色法，不分别其依过去等而有的多种差别，而是以逼迫性、有为性、热恼性、变异性为共通，通过可厌性等方面，成为能统一把握它们之因的施设。彼施设为何？是与名施设相关的衍生施设。另有人说：“就是与表的变化俱行的声音。”应依此理，了知各处施设的含义。“五蕴”等语显示了彼施设之所依。十根者，谓八色根、意根、受根，如是为十根。实因感受的共通性，故受被立为一根；同样，信等也被归为道分。

กพฬํ กรียตีติ กพฬีกาโรติ วตฺถุวเสน อยํ นิทฺเทโส. ยาย โอชาย สตฺตา ยาเปนฺติ, ตสฺสาเยตํ อธิวจนํ. สา หิ โอชฏฺฐมกสฺส [Pg.122] รูปสฺส อาหรณโต อาหาโร. อตฺถีติ มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนตาย วิชฺชติ. ราโคติ รญฺชนฏฺเฐน ราโค. นนฺทนฏฺเฐน นนฺที. ตณฺหายนฏฺเฐน ตณฺหา. สพฺพาเนตานิ โลภสฺเสว นามานิ. ปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ วิรุฬฺหนฺติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาย ปติฏฺฐิตญฺเจว วิญฺญาณํ วิรุฬฺหญฺจ. ยตฺถาติ เตภูมกวฏฺเฏ ภุมฺมํ, สพฺพตฺถ วา ปุริมปุริมปเท เอตํ ภุมฺมํ. อตฺถิ ตตฺถ สงฺขารานํ วุทฺธีติ เย อิมสฺมึ วิปากวฏฺเฏ ฐิตสฺส อายตึ วฑฺฒนเหตุกา สงฺขารา, เต สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘ยตฺถ อตฺถิ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺตี’’ติ ยสฺมึ ฐาเน อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ อตฺถิ. อตฺถิ ตตฺถ อายตึ ชาติชรามรณนฺติ ยตฺถ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ, ตตฺถ ขนฺธานํ อภินิพฺพตฺติลกฺขณา ชาติ, ปริปากลกฺขณา ชรา, เภทนลกฺขณํ มรณญฺจ อตฺถิ. อยํ ปภาวปญฺญตฺติ ทุกฺขสฺส จ สมุทยสฺส จาติ อยํ ยถาวุตฺตา เทสนา ทุกฺขสจฺจสฺส สมุทยสจฺจสฺส จ สมุฏฺฐานปญฺญตฺติ, วิปากวฏฺฏสฺส สงฺขารานญฺจ ตณฺหาปจฺจยนิทฺเทสโตติ อธิปฺปาโย.

“做成食团（kabaḷaṃ karīyati），因此称为‘段食’（kabaḷīkāra）”，这是依事所作的解释。此词是众生赖以维持生命的食素（ojā）的同义词。因为彼食素能产生以食素为第八的色法，故称为‘食’（āhāra）。‘有’（atthi），是说因为它未被道（magga）彻底断除，所以存在。‘贪’（rāga），因其有染着的含义，故为贪。‘喜’（nandī），因其有喜悦的含义，故为喜。‘爱’（taṇhā），因其有渴求的含义，故为爱。这一切都只是贪（lobha）的异名。‘识于彼处安住、增长’，是说使业发生后，因其有牵引结生（paṭisandhi）的能力，故识得以安住与增长。‘于何处’（yattha），是指在三界轮回中的处格（bhummaṃ），或在一切情况中，这是指前前词的处格。‘于彼处有诸行增长’，这是针对处于此异熟轮回（vipākavaṭṭa）中者，那些成为未来增长之因的行而说。‘于何处有未来的再有生起’，是说在某个地方，有未来的再有生起。‘于彼处有未来的生、老、死’，是说于何处有结生，于彼处就有以生起为相的诸蕴之‘生’，以成熟为相的‘老’，以及以毁坏为相的‘死’。‘此是苦与集之生起施设’一句，其义为：此如前所说的教示，是苦谛与集谛的生起施设，因为它指明了异熟轮回及诸行以爱为缘。

นตฺถิ ราโคติ อคฺคมคฺคภาวนาย สมุจฺฉินฺนตฺตา นตฺถิ เจ ราโค. อปฺปติฏฺฐิตํ ตตฺถ วิญฺญาณํ อวิรุฬฺหนฺติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตายาภาเวน อปฺปติฏฺฐิตญฺเจว อวิรุฬฺหญฺจาติ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“无贪”（natthi rāgo），是说若因修习最上道（aggamagga）而彻底断除了贪。“识于彼处不安住、不增长”，是说由于在使业发生后，没有了牵引结生的能力，故识既不安住也不增长。应通过与前述相反的方式来理解其义。

‘‘อยํ ปริญฺญาปญฺญตฺตี’’ติอาทินา เอกาภิสมยวเสเนว มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ จตูสุ อริยสจฺเจสุ ปวตฺตตีติ ทสฺเสติ. อยํ ภาวนาปญฺญตฺตีติ อยํ ทฺวารารมฺมเณหิ ฉทฺวารปฺปวตฺตนธมฺมานํ อนิจฺจานุปสฺสนา มคฺคสฺส ภาวนาปญฺญตฺติ. นิโรธปญฺญตฺติ นิโรธสฺสาติ โรธสงฺขาตาย ตณฺหาย มคฺเคน อนวเสสนิโรธปญฺญตฺติ. อุปฺปาทปญฺญตฺตีติ อุปฺปนฺนสฺส ปญฺญาปนา. โอกาสปญฺญตฺตีติ ฐานสฺส ปญฺญาปนา. อาหฏนาปญฺญตฺตีติ นีหรณปญฺญตฺติ. อาสาฏิกานนฺติ คุนฺนํ วเณสุ นีลมกฺขิกาหิ ฐปิตอณฺฑกา อาสาฏิกา นาม. เอตฺถ ยสฺส อุปฺปนฺนา, ตสฺส สตฺตสฺส อนยพฺยสนเหตุตาย อาสาฏิกา วิยาติ อาสาฏิกา, กิเลสา, เตสํ อาสาฏิกานํ. อภินิฆาตปญฺญตฺตีติ สมุคฺฆาตปญฺญตฺติ.

“‘此是遍知施设’等语，显示道正见仅以一次现观的方式于四圣谛中转起。‘此是修习施设’者，此是对六门中与门、所缘一同转起的诸法的无常随观，是为道的修习施设。关于‘灭尽的灭尽施设’(Nirodhapaññatti nirodhassa)，此是以道无余灭尽名为‘रोध’(rodha)之渴爱的施设。‘生起施设’者，是对已生起者的施设。‘处所施设’者，是对处所的施设。‘取出施设’者，是移出的施设。‘阿萨提迦’(āsāṭikā)者，名为青蝇于牛之伤口所产之卵。于此，对任何众生生起时，因其为不幸与灾祸之因，犹如彼卵，故烦恼被称为‘阿萨提迦’。‘击碎施设’(abhinighātapaññatti)者，即是对彼等阿萨提迦（烦恼）的彻底断除施设。

๔๑. เอวํ วฏฺฏวิวฏฺฏมุเขน สมฺมสนอุปาทานกฺขนฺธมุเขเนว สจฺเจสุ ปญฺญตฺติวิภาคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ เตปริวฏฺฏวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อิทํ ‘ทุกฺข’นฺติ เม, ภิกฺขเว’’ติอาทิ [Pg.123] อารทฺธํ. ตตฺถ ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุ. ยถาสภาวโต ชานนฏฺเฐน ญาณํ. ปฏิวิชฺฌนฏฺเฐน ปญฺญา. วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชา. โอภาสนฏฺเฐน อาโลโก. สพฺพํ ปญฺญาเววจนเมว. อยํ เววจนปญฺญตฺติ. สจฺฉิกิริยาปญฺญตฺตีติ ปจฺจกฺขกรณปญฺญตฺติ.

41. 如是已通过轮回与还灭之门，亦以思择取蕴之门，显示诸谛中之施设分别后，今为显示三转，而开始说“诸比丘，此是‘苦’”等。其中，以见之义故为眼。以如实知之义故为智。以彻知之义故为慧。以令知之义故为明。以照耀之义故为光。一切皆为慧之异名。此是异名施设。现证施设谓亲证之施设。

ตุลมตุลญฺจาติ คาถาย ปจุรชนานํ ปจฺจกฺขภาวโต ตุลิตํ ปริจฺฉินฺนนฺติ ตุลํ, กามาวจรํ. น ตุลนฺติ อตุลํ, ตุลํ วา สทิสมสฺส อญฺญํ โลกิยกมฺมํ นตฺถีติ อตุลํ, มหคฺคตกมฺมํ. กามาวจรรูปาวจรกมฺมํ วา ตุลํ, อรูปาวจรํ อตุลํ, อปฺปวิปากํ วา ตุลํ. พหุวิปากํ อตุลํ. สมฺภวติ เอเตนาติ สมฺภวํ, สมฺภวเหตุภูตํ. ภวสงฺขารํ ปุนพฺภวสงฺขรณกํ. อวสฺสชีติ วิสฺสชฺเชสิ. มุนีติ พุทฺธมุนิ. อชฺฌตฺตรโตติ นิยกชฺฌตฺตรโต. สมาหิโตติ อุปจารปฺปนาสมาธิวเสน สมาหิโต. อภินฺทิ กวจมิวาติ กวจํ วิย ภินฺทิ. อตฺตสมฺภวนฺติ อตฺตนิ สญฺชาตํ กิเลสํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – สวิปากฏฺเฐน สมฺภวํ ภวาภิสงฺขรณฏฺเฐน ภวสงฺขารนฺติ จ ลทฺธนามํ ตุลาตุลสงฺขาตํ โลกิยกมฺมญฺจ โอสฺสชิ, สงฺคามสีเส มหาโยโธ กวจํ วิย อตฺตสมฺภวํ กิเลสญฺจ อชฺฌตฺตรโต สมาหิโต หุตฺวา อภินฺทีติ.

在“有量与无量”(Tulamatulañca)偈中：因为被众多人所亲见，故被称量、被限定的，名为“有量”(tula)，即欲界业。不可称量，故为“无量”(atula)；或者，没有其他世间业与它相等，故为“无量”，即广大业。或者，欲界业与色界业为“有量”，无色界业为“无量”；或者，果报少的为“有量”，果报多的为“无量”。由此而生起，故名“生起”(sambhava)，即生起之因。“有行”(bhavasaṅkhāra)，即形成再有者。“彼已舍离”(avassaji)，即是已舍弃(vissajjesi)。“牟尼”(muni)，即佛陀牟尼。“于内喜乐”(ajjhattarato)，即于自身内在之法喜乐。“已得等持”(samāhito)，即以近行定与安止定而得等持。“如破铠甲”(abhindi kavacamiva)，即如破开铠甲(kavacaṃ viya bhindi)。“自身所生”(attasambhavaṃ)，即于自身生起的烦恼。此义是说：以有果报故得名“生起”，以形成再有故得名“有行”，他舍离了此等被称为“有量”与“无量”的世间业；如同战场上的大勇士破除铠甲一般，他于内喜乐、已得等持，破除了自身所生的烦恼。

อถ วา ตุลนฺติ ตุลยนฺโต ตีเรนฺโต. อตุลญฺจ สมฺภวนฺติ นิพฺพานญฺเจว สมฺภวญฺจ. ภวสงฺขารนฺติ ภวคามิกมฺมํ. อวสฺสชิ มุนีติ ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา อนิจฺจา, เตสํ นิโรโธ นิพฺพานํ นิจฺจ’’นฺติอาทินา (ปฏิ. ม. ๓.๓๘ อตฺถโต สมานํ) นเยน ตุลยนฺโต พุทฺธมุนิ ภเว อาทีนวํ นิพฺพาเน อานิสํสญฺจ ทิสฺวา ตํ ขนฺธานํ มูลภูตํ ภวสงฺขารํ กมฺมกฺขยกเรน อริยมคฺเคน อวสฺสชิ. กถํ? อชฺฌตฺตรโต. โส หิ วิปสฺสนาวเสน อชฺฌตฺตรโต สมถวเสน สมาหิโต กวจมิว อตฺตภาวํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ อตฺตนิ สมฺภวตฺตา ‘‘อตฺตสมฺภว’’นฺติ ลทฺธนามํ สพฺพํ กิเลสชาตํ อภินฺทิ, กิเลสาภาเว กมฺมํ อปฺปฏิสนฺธิกตฺตา อวสฺสฏฺฐํ นาม โหติ, กิเลสาภาเวน กมฺมํ ชหีติ อตฺโถ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๑๖๙; อุทา. อฏฺฐ. ๕๑).

或者，所谓“衡量”(tulanti)，即是审察、判断(tulayanto tīrento)。所谓“无与伦比与有”(atulañca sambhavaṃ)，即涅槃与有。所谓“有行”(bhavasaṅkhāraṃ)，即导向有之业。所谓“牟尼舍弃”(avassaji muni)，是说佛陀牟尼以‘五蕴无常，其灭尽——涅槃——是常’等（与《无碍解道》3.38义理相同）方法审察，见到有(bhava)中的过患以及涅槃中的功德(ānisaṃsa)后，以能灭尽业的圣道舍弃了那作为诸蕴之根本的有行。如何舍弃呢？[因为]乐于内(ajjhattarato)。诚然，他以观(vipassanā)故而乐于内，以止(samatha)故而得定(samāhito)，粉碎了那一切烦恼之类(kilesajātaṃ)，它们如同铠甲般缠绕自体(attabhāvaṃ)而住，且因于自身生起而得名为“自生”(attasambhava)。于烦恼不存在时，业因不再结生，故名为“已舍弃”(avassaṭṭhaṃ)。此即由烦恼不存在而舍弃业之义。（《长部注》2.169；《自说经注》51）

สงฺขตาสงฺขตธาตุวินิมุตฺตสฺส อภิญฺเญยฺยสฺส อภาวโต วุตฺตํ ‘‘ตุล…เป… ธมฺมาน’’นฺติ. เตน ธมฺมปฏิสมฺภิทา วุตฺตา โหตีติ อาห – ‘‘นิกฺเขปปญฺญตฺติ ธมฺมปฏิสมฺภิทายา’’ติ. ภวสงฺขาเร สมุทยปกฺขิยํ สนฺธายาห ‘‘ปริจฺจาคปญฺญตฺตี’’ติ. ทุกฺขสจฺจปกฺขิยวเสน ‘‘ปริญฺญาปญฺญตฺตี’’ติ. สมาธานวิสิฏฺฐสฺส [Pg.124] อชฺฌตฺตรตภาวสฺส วเสน ‘‘ภาวนาปญฺญตฺติ กายคตาย สติยา’’ติ วุตฺตํ. อชฺฌตฺตรตตาวิสิฏฺฐสฺส ปน สมาธานสฺส วเสน ‘‘ฐิติปญฺญตฺติ จิตฺเตกคฺคตายา’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อภินิพฺพิทาปญฺญตฺติ จิตฺตสฺสาติ อายุสงฺขาโรสฺสชฺชนวเสน จิตฺตสฺส อภินีหรณปญฺญตฺติ. อุปาทานปญฺญตฺตีติ คหณปญฺญตฺติ. สพฺพญฺญุตายาติ สมฺมาสมฺพุทฺธภาวสฺส. เอเตน อสมฺมาสมฺพุทฺธสฺส อายุสงฺขาโรสฺสชฺชนํ นตฺถีติ ทสฺเสติ. กิเลสาภาเวน ภควา กมฺมํ ชหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปทาลนาปญฺญตฺติ อวิชฺชณฺฑโกสาน’’นฺติ อาห.

因为没有已解脱有为、无为界且应以殊胜智了知的法，故说“tula…pe…dhammāna”。由此说即是法无碍解，故说“舍置施设是法无碍解”。针对属于集谛部分的造有之业，说“弃舍施设”。依属于苦谛部分的业，说“遍知施设”。依以定所特胜的、于内法喜乐之状态，说“修习施设是身至念”；又，依以于内法喜乐所特胜的定，说“住立施设是心一境性”，应如是了知。心的厌离施设，即是依舍弃寿行而说心的引导施设。取施设，即是执取施设。一切知性，即是正等觉者的状态。由此显示非正等觉者没有舍弃寿行。为显示世尊因无烦恼而舍断业，故说“破裂施设是无明卵壳”。

โย ทุกฺขมทฺทกฺขิ ยโตนิทานนฺติ โย อารทฺธวิปสฺสโก สพฺพํ เตภูมกํ ทุกฺขํ อทกฺขิ ปสฺสิ, ตญฺจ ยโตนิทานํ ยํ เหตุกํ, ตมฺปิสฺส การณภาเวน ตณฺหํ ปสฺสิ. กาเมสุ โส ชนฺตุ กถํ นเมยฺยาติ โส เอวํ ปฏิปนฺโน ปุริโส สวตฺถุกาเมสุ กิเลสกาเมสุ เยน ปกาเรน นเมยฺย อภินเมยฺย, โส ปกาโร นตฺถิ. กสฺมา? กามา หิ โลเก สงฺโคติ ญตฺวา. ยสฺมา อิมสฺมึ โลเก กามสทิสํ พนฺธนํ นตฺถิ. วุตฺตญฺเจตํ ภควตา ‘‘น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีรา’’ติอาทิ (ธ. ป. ๓๔๕; สํ. นิ. ๑.๑๒๑; เนตฺติ. ๑๐๖; เปฏโก ๑๕), ตสฺมา สงฺขาเร อาสชฺชนฏฺเฐน สงฺโคติ วิทิตฺวา. เตสํ สตีมา วินยาย สิกฺเขติ กายคตาสติโยเคน สติมา เตสํ กามานํ วูปสมาย ตีสุปิ สิกฺขาสุ อปฺปมตฺโต สิกฺเขยฺยาติ อตฺโถ.

“彼见苦及苦因缘者”，即：勤修观(vipassanā)者，见到一切三地之苦，并且见到那作为其原因的渴爱。“彼于诸欲如何倾向”，即：如是行道之人，对于事欲与烦恼欲，他会倾向、倾心的那种方式，是不存在的。为何？因了知“诸欲实为世间之系着”。因为在此世间，没有与欲相似的束缚。此亦为世尊所说：“智者不言彼为坚固之束缚”等。因此，了知诸行因有执着之义而为系着，“具念者为调伏彼等而学”，其义为：具念者通过与身至念相应，为平息彼等诸欲，于三学中不放逸地修学。

เววจนปญฺญตฺตีติ ขนฺธาทีนํ เววจนปญฺญตฺติ. อทกฺขีติ ปน ปเทน สมฺพนฺธตฺตา วุตฺตํ – ‘‘ทุกฺขสฺส ปริญฺญาปญฺญตฺติ จา’’ติ. ปจฺจตฺถิกโต ทสฺสนปญฺญตฺตีติ อนตฺถชนนโต ปจฺจตฺถิกโต ทสฺสนปญฺญตฺติ. ปาวกกปฺปาติ ชลิตอคฺคิกฺขนฺธสทิสา. ปปาตอุรโคปมาติ ปปาตูปมาอุรโคปมา จ.

同义语施设，即是蕴等的同义语施设。又，因与“adakkhi”（他见到）一词相关联，故说：“亦是苦的遍知施设”。敌对见施设，即因能生无益，故为视作敌对的见施设。如火者，即如炽燃的火蕴。如悬崖与蛇者，即是悬崖譬喻与蛇譬喻。

โมหสมฺพนฺธโน โลโกติ อยํ โลโก อวิชฺชาเหตุเกหิ สํโยชเนหิ พนฺโธ. ภพฺพรูโปว ทิสฺสตีติ วิปนฺนชฺฌาสโยปิ มายาย สาเฐยฺเยน จ ปฏิจฺฉาทิตสภาโว ภพฺพชาติกํ วิย อตฺตานํ ทสฺเสติ. อุปธิพนฺธโน พาโล, ตมสา ปริวาริโตติ ตสฺส ปน พาลสฺส ตถา ทสฺสเน สมฺโมหตมสา ปริวาริตตฺตา กามคุเณสุ อนาทีนวทสฺสิตาย กิเลสาภิสงฺขาเรหิ พนฺธตฺตา. ตถา ภูโต จายํ [Pg.125] พาโล ปณฺฑิตานํ อสฺสิรี วิย ขายติ อลกฺขิโก เอว หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. ตยิทํ สพฺพํ พาลสฺส สโต ราคาทิกิญฺจนโต. ปณฺฑิตสฺส ปน ปญฺญาจกฺขุนา ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจนนฺติ อยํ สงฺเขปตฺโถ. โมหสีเสน วิปลฺลาสา คหิตาติ อาห – ‘‘เทสนาปญฺญตฺติ วิปลฺลาสาน’’นฺติ. วิปรีตปญฺญตฺตีติ วิปรีตากาเรน อุปฏฺฐหมานสฺส ปญฺญาปนา.

世间为痴所缚，即此有情世间为以无明为因之诸结所缚。看似堪能者，即虽意乐败坏，然以欺瞒与狡诈覆藏其自性，显示自己犹如具堪能之性者。愚人被取所缚，为暗所蔽，即彼愚人如是显现时，因被痴暗所笼罩，不见欲尘之过患，故为诸烦恼行所缚。如是此愚人，于诸智者前，显现如无光彩，实为无福德相而现起。此皆因愚人有贪等障碍；而智者以慧眼观之，则无任何障碍。此为简要义。以痴为首而取诸颠倒，故说：“诸颠倒的教说施设”。颠倒施设，即是晓示以颠倒行相而现起者。

อตฺถิ นิพฺพานนฺติ สมณพฺราหฺมณานํ วาจาวตฺถุมตฺตเมว. นตฺถิ นิพฺพานนฺติ ปรมตฺถโต อลพฺภมานสภาวตฺตาติ วิปฺปฏิปนฺนานํ มิจฺฉาวาทํ ภญฺชิตุํ ภควตา วุตฺตํ – ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ. ตตฺถ เหตุํ ทสฺเสตุํ ‘‘โน เจตํ, ภิกฺขเว’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ภิกฺขเว, ยทิ อสงฺขตา ธาตุ น อภวิสฺส, น อิธ สพฺพสฺส สงฺขตสฺส นิสฺสรณํ สิยา. นิพฺพานญฺหิ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตมานา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย มคฺคธมฺมา อนวเสสกิเลเส สมุจฺฉินฺทนฺติ, ตโต ติวิธสฺสปิ วฏฺฏสฺส อปฺปวตฺตีติ.

“有涅槃”之说，于沙门、婆罗门仅为言语之事。为破除颠倒者因其自性于胜义中不可得而执持“无涅槃”之邪见，世尊说：“诸比丘，有不生、不有、不作、无为。”为开示其因，又说：“诸比丘，若非如此……”等。其义为：诸比丘，若无为界(asaṅkhatā dhātu)不存在，于此，一切有为(saṅkhata)便无出离。实因以涅槃为所缘而转起的正见等道法，能无余断尽诸烦恼，由此三轮得以不转。

ตตฺถายมธิปฺปาโย – ยถา ปริญฺเญยฺยตาย สอุตฺตรานํ กามานํ รูปานญฺจ ปฏิปกฺขภูตํ ตพฺพิธุรสภาวํ นิสฺสรณํ ปญฺญายติ, เอวํ ตํสภาวานํ สงฺขภธมฺมานํ ปฏิปกฺขภูเตน ตพฺพิธุรตาสภาเวน นิสฺสรเณน ภวิตพฺพํ, ยญฺจ ตํ นิสฺสรณํ. สา อสงฺขตา ธาตุ. กิญฺจ ภิยฺโย? สงฺขตธมฺมารมฺมณํ วิปสฺสนาญาณํ. อปิ จ อนุโลมญาณํ กิเลเส น สมุจฺเฉทวเสน ปชหิตุํ สกฺโกติ. สมฺมุติสจฺจารมฺมณมฺปิ ปฐมชฺฌานาทีสุ ญาณํ วิกฺขมฺภนมตฺตเมว กโรติ, กิเลสานํ น สมุจฺเฉทํ, สมุจฺเฉทปฺปหานกรญฺจ อริยมคฺคญาณํ, ตสฺส สงฺขตธมฺมสมฺมุติสจฺจวิปรีเตน อารมฺมเณน ภวิตพฺพํ, สา อสงฺขตา ธาตุ. ตถา นิพฺพาน-สทฺโท กตฺถจิ วิสเย อวิปรีตตฺโถ เวทิตพฺโพ, อุปจารวุตฺติสพฺภาวโต, ยถา ตํ ‘‘สีหสทฺโท’’ติ.

此中要义如下：譬如，对于应被遍知的、有更上之法（sauttara）的欲界法与色界法，其出离被了知为与彼等相违的对立法；同样地，对于具有此种（有上）自性的诸有为法，也必然有作为其对立法、与彼等相违自性的出离。而此出离，即是无为界。再者，以有为法为所缘的观(vipassanā)智，乃至随顺智，亦不能以断尽的方式舍断烦恼。以世俗谛为所缘的初禅等智，亦仅能镇伏烦恼，而非断尽。而能作断尽舍断的，是圣道智，其所缘必须与有为法、世俗谛相违，彼即是无为界。如是，在某些语境中，因其存在譬喻用法，应知“涅槃”一词其义不颠倒，犹如“狮子声”一词。

อถ วา ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ (อุทา. ๗๓) วจนํ อวิปรีตตฺถํ, ภควตา ภาสิตตฺตา. ยญฺหิ ภควตา ภาสิตํ, ตํ อวิปรีตตฺถํ. ยถา ตํ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา, สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขา, สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๕๓, ๓๕๖; กถา. ๗๕๓; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔; ปฏิ. ม. ๑.๓๑; เนตฺติ. ๕; ธ. ป. ๒๗๗-๒๗๙), เอวมฺปิ ยุตฺติวเสน อสงฺขตาย ธาตุยา ปรมตฺถโต สพฺภาโว เวทิตพฺโพ. กึ วา เอตาย ยุตฺติจินฺตาย? ยสฺมา ภควตา [Pg.126] ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขตนฺติ (อุทา. ๗๓), อปฺปจฺจยา ธมฺมา อสงฺขตา ธมฺมาติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๗-๘) จ, อสงฺขตญฺจ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ อสงฺขตคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๔.๓๖๖-๓๖๗, ๓๗๗) จ อเนเกหิ สุตฺตปเทหิ นิพฺพานธาตุยา ปรมตฺถโต สพฺภาโว เทสิโตติ. ตตฺถ อุปนยนปญฺญตฺตีติ ปฏิปกฺขโต เหตุอุปนยนสฺส ปญฺญาปนา. โชตนาปญฺญตฺตีติ ปฏิญฺญาตสฺส อตฺถสฺส สิทฺธิยา ปกาสนาปญฺญตฺติ. เสสํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

又或者，“诸比丘，有未生、未有、未作、无为者”(udā. 73)，此言意义无误，因是世尊所说。凡世尊所说，其义皆无误。犹如“诸行无常，诸行是苦，诸法无我”(ma. ni. 1.353, 356; kathā. 753; cūḷani. ajitamāṇavapucchāniddesa 4; paṭi. ma. 1.31; netti. 5; dha. pa. 277-279)，如是也应以理路了知无为界的胜义实有。或此理路思惟有何用？因为世尊以“诸比丘，有未生、未有、未作、无为者”(udā. 73)、“无缘法即无为法”(dha. sa. dukamātikā 7-8)及“诸比丘，我将为你们说示无为法及趣向无为的行道”(saṃ. ni. 4.366-367, 377)等诸多经句，开示了涅槃界的胜义实有。其中，“随引施设”(upanayanapaññatti)是从对立法方面，对能引来之因的阐明。“显耀施设”(jotanāpaññatti)是为了所承诺之义的成就而作开显的施设。其余一切皆易了知。

ปญฺญตฺติหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

施设摄要分别的释义终。

๑๒. โอตรณหารวิภงฺควณฺณนา

12. 降入摄要分别的释义

๔๒. ตตฺถ กตโม โอตรโณ หาโรติ โอตรณหารวิภงฺโค. ตตฺถ อเสกฺขา วิมุตฺตีติ อยํ เตธาตุเก วีตราคตา อเสกฺขา ผลวิมุตฺติ. ตานิเยวาติ ตานิ อเสกฺขายํ วิมุตฺติยํ สทฺธาทีนิ. อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรณาติ อเสกฺขาย วิมุตฺติยา นิทฺธาริเตหิ สทฺธาทีหิ อินฺทฺริเยหิ สํวณฺณนาย โอตรณา.

42. 于此，“什么是降入摄要？”即是《降入摄要的分别》。于此，“无学解脱”是指于三界中离贪的无学果解脱。“彼等即是”是指于无学解脱中的信等。“此即以诸根降入”是指，以于无学解脱中确定的信等诸根，为阐明而降入。

ปญฺจินฺทฺริยานิ วิชฺชาติ สมฺมาสงฺกปฺโป วิย สมฺมาทิฏฺฐิยา อุปการกตฺตา ปญฺญากฺขนฺเธ สทฺธาทีนิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ วิชฺชาย อุปการกตฺตา สงฺคณฺหนวเสน วุตฺตานิ. สงฺขารปริยาปนฺนานีติ ปญฺจสุ ขนฺเธสุ สงฺขารกฺขนฺเธ อนฺโตคธานิ. เย สงฺขารา อนาสวาติ ตํ สงฺขารกฺขนฺธํ วิเสเสติ, อคฺคผลสฺส อธิปฺเปตตฺตา. ตโต เอว จ โน ภวงฺคา. ธมฺมธาตุสงฺคหิตาติ อฏฺฐารสธาตูสุ ธมฺมธาตุสงฺคหิตา. ยทิปิ ปุพฺเพ วีตราคตา อเสกฺขา วิมุตฺติ ทสฺสิตา, ตสฺสา ปน ปฏิปตฺติทสฺสนตฺถํ ‘‘อยํ อหมสฺมีติ อนานุปสฺสี’’ติ ทสฺสนมคฺโค อิธ วุตฺโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ อหมสฺมีติ อนานุปสฺสี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สพฺพํ วุตฺตนยเมว.

“五根即是明”：此说犹如正思惟因有助于正见，而被以总摄的方式归入慧蕴；信等四根亦因有助于明，而被以总摄的方式说为（明）。“行所摄”者，于五蕴中，摄于行蕴。“彼无漏行”者，是特指此行蕴，因其意趣在至上之果。正因如此，其非有分。“法界所摄”者，于十八界中，为法界所摄。虽然之前已开示离贪之无学解脱，但此处为开示其行道，故说“不随观‘此是我’”之见道。为开示此义，故说“不随观‘此是我’”等。一切如前所说。

๔๓. นิสฺสิตสฺส จลิตนฺติ ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน กมฺมํ อนวฏฺฐานํ. จุตูปปาโตติ อปราปรํ จวนํ อุปปตนญฺจ. นิสฺสิตปเท ลพฺภมานํ นิสฺสยนํ อุทฺธรนฺโต อาห – ‘‘นิสฺสโย นามา’’ติ. ตณฺหานิสฺสโยติ ตณฺหาภินิเวโส. โส หิ ตณฺหาจริตสฺส ปติฏฺฐาภาเวน ตถา วุตฺโต. เอวํ [Pg.127] ทิฏฺฐินิสฺสโยปิ ทฏฺฐพฺโพ. รตฺตสฺส เจตนาติ เจตนาปธานตฺตา สงฺขารกฺขนฺธธมฺมานํ เจตนาสีเสน ตณฺหํ เอว วทติ. เตเนวาห – ‘‘อยํ ตณฺหานิสฺสโย’’ติ. ยสฺมา ปน วิปรีตาภินิเวโส โมหสฺส พลวภาเว เอว โหติ, ตสฺมา ‘‘ยา มูฬฺหสฺส เจตนา, อยํ ทิฏฺฐินิสฺสโย’’ติ วุตฺตํ.

43. “有依者则有动摇”，是指依于贪与见而有动摇、不安住。“死生”者，即相继不断之死与生。为阐明“有依者”一词中所含之“依”，而说：“所谓依者”。“贪依”者，即贪之执取。对有贪行者而言，此乃其立足处，故如是说。如是，“见依”亦应可知。对于“染着者之思”一句，因于行蕴诸法中，思为主导，故以思为首而直指贪。正因如此，而说：“此是贪依”。又，因颠倒执取仅于痴强盛时方有，故说：“愚者之思，此是见依”。

เอวํ เจตนาสีเสน ตณฺหาทิฏฺฐิโย วตฺวา อิทานิ ตตฺถ นิปฺปริยาเยน เจตนํเยว คณฺหนฺโต ‘‘เจตนา ปน สงฺขารา’’ติ อาห. ยา รตฺตสฺส เวทนา, อยํ สุขา เวทนาติ สุขาย เวทนาย ราโค อนุเสตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ตถา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย อวิชฺชา อนุเสตีติ อาห – ‘‘ยา สมฺมูฬฺหสฺส เวทนา, อยํ อทุกฺขมสุขา เวทนา’’ติ. อิธ เวทนาสีเสน เจตนา วุตฺตา. ตณฺหายาติ ตณฺหํ. ทิฏฺฐิยาติ ทิฏฺฐึ. ยถา วา เสสธมฺมานํ ตณฺหาย นิสฺสยภาเว ปุคฺคโล ตณฺหาย นิสฺสิโตติ วุจฺจติ. เอวํ ตณฺหาย เสสธมฺมานํ ปจฺจยภาเว ปุคฺคโล ตณฺหาย นิสฺสิโตติ วุจฺจตีติ อาห – ‘‘ตณฺหาย อนิสฺสิโต’’ติ.

如此，以思为主而说贪与见后，现在于彼（贪与见）中，以直接的方式只取思本身，而说：“然，思即是行”。“于贪染者之受，此即乐受”，这是因为“贪随眠于乐受”而说。同样，（经中）说：“于愚痴者之受，此即不苦不乐受”，是因无明随眠于不苦不乐受。此处是以受为主而说思。“Taṇhāya”是“taṇhaṃ”（贪）之义。“Diṭṭhiyā”是“diṭṭhiṃ”（见）之义。又或者，譬如当贪是其余诸法的依止时，个人(puggala)被称为“贪的依止”。同样，当其余诸法是贪的缘时，个人被称为“依止于贪”。因此，（佛陀）说：“不依止于贪”。

ปสฺสทฺธีติ ทรถปฏิปฺปสฺสมฺภนา. กายิกาติ กรชกายสนฺนิสฺสิตา. เจตสิกาติ จิตฺตสนฺนิสฺสิตา. ยสฺมา ปน สา ทรถปฏิปฺปสฺสทฺธิ กายจิตฺตานํ สุเข สติ ปากฏา โหติ, ตสฺมา ‘‘ยํ กายิกํ สุข’’นฺติอาทินา ผลูปจาเรน วุตฺตาย ปสฺสทฺธิยา นติอภาวสฺส การณภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปสฺสทฺธกาโย’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสติ เอวํ วิมุตฺตจิตฺโต ขีณาสโว. รูปสงฺขเย วิมุตฺโตติ รูปานํ สงฺขยสงฺขาเต นิพฺพาเน วิมุตฺโต. อตฺถีติปิ น อุเปตีติ สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จาติปิ ตณฺหาทิฏฺฐิอุปเยน น อุเปติ น คณฺหาติ. นตฺถีติ อสสฺสโตติ. อตฺถิ นตฺถีติ เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตนฺติ. เนวตฺถิ โน นตฺถีติ อมราวิกฺเขปวเสน. คมฺภีโรติ อุตฺตานภาวเหตูนํ กิเลสานํ อภาเวน คมฺภีโร. นิพฺพุโตติ อตฺถีติอาทินา อุปคมนกิเลสานํ วูปสเมน ปรินิพฺพุโต สีติภูโต.

轻安（passaddhi）是热恼的平息。身（轻安）是依于色身者。心（轻安）是依于心者。然，因为彼热恼的平息，于身心有乐时方得显现，因此，为了显示以“身乐”等（词语），通过果的转喻所说的轻安，是（心）无倾向状态之因，故说“身已轻安”等。“彼”（so）即如是心解脱的漏尽者。“于色灭尽中解脱”，意即于名为诸色灭尽的涅槃中解脱。“亦不近于‘有’”，意即不以贪与见为方法而接近、执取“我与世间是常”。“无”即“非常”（断灭）。“亦有亦无”即“一部分是常，一部分是非常”。“非有非非有”是依于不死矫乱。“甚深”，即因无有作为浅薄之因的诸烦恼，故为甚深。“已寂灭”，即通过平息由“有”等（见解）所接近的烦恼，而般涅槃、已清凉。

อิธาคตีติ ปรโลกโต อิธ อาคติ. คตีติ อิธโลกโต ปรโลกคมนํ. ตํ ปน ปุนพฺภโวติ อาห ‘‘เปจฺจภโว’’ติ. อิธ หุรนฺติ ทฺวารารมฺมณธมฺมา ทสฺสิตาติ ‘‘อุภยมนฺตเรนา’’ติ ปเทน ทฺวารปฺปวตฺตธมฺเม ทสฺเสนฺโต ‘‘ผสฺสสมุทิเตสุ ธมฺเมสู’’ติ อาห. ตสฺสตฺโถ – ผสฺเสน [Pg.128] สทฺธึ ผสฺเสน การณภูเตน จ สมุทิเตสุ สมฺภูเตสุ วิญฺญาณเวทนาสญฺญาเจตนาวิตกฺกวิจาราทิธมฺเมสุ. อตฺตานํ น ปสฺสตีติ เตสํ ธมฺมานํ อนตฺตภาเวเนว ตตฺถ อตฺตานํ น ปสฺสติ. วิรชฺชติ วิราคา วิมุจฺจตีติ ปเทหิ โลกุตฺตรธมฺมานํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทภาวํ ทสฺเสนฺโต ตทตฺถตาย สีลาทีนมฺปิ ปริยาเยน ตพฺภาวมาห ‘‘โลกุตฺตโร’’ติอาทินา.

“来此”(idhāgati)是从他世来到此世。“去”(gati)是从此世去往他世。那（去往他世）即是新生(punabbhava)，因此说为“死后有”(peccabhava)。以“此”(idha)与“彼”(huraṃ)二词显示了门与所缘法，因此，以“两者之间”(ubhayamantarena)一词，显示于门中转起的诸法，而说“于触所生起的诸法中”(phassasamuṭṭhitesu dhammesu)。其义为：于与触俱起、且以触为因而生起的识、受、想、思、寻、伺等诸法中。“不见我”是说，正因彼诸法的无我性，而于其中不见我。以“厌离、离贪、解脱”(virajjati virāgā vimuccati)等词显示诸出世间法的缘起性，又因戒(sīla)等法亦是为了彼离贪解脱之义利，故以“出世间”(lokuttaro)等词，方便地说明其（缘起）性。

๔๔. นามสมฺปยุตฺโตติ นาเมน มิสฺสิโต. สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตูติ อรหตฺตผลํ อธิปฺเปตํ. ตญฺจ ปญฺญาปธานนฺติ อาห – ‘‘สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ วิชฺชาติ. เสสํ สพฺพํ อุตฺตานเมว.

44. “与名相应”(nāmasampayutta)是与名混合。“有余依涅槃界”(saupādisesā nibbānadhātu)意指阿罗汉果(arahattaphala)。而彼（阿罗汉果）以慧为首，因此说：“有余依涅槃界即是明(vijjā)”。其余一切皆浅显易解。

โอตรณหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《入处摄要分别释义》终。

๑๓. โสธนหารวิภงฺควณฺณนา

13. 清净摄要分别释义

๔๕. ตตฺถ กตโม โสธโน หาโรติ โสธนหารวิภงฺโค. ตตฺถ ภควา ปทํ โสเธตีติ ‘‘อวิชฺชาย นิวุโต โลโก’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๓๙; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉา ๕๘, อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒) วทนฺโต ภควา – ‘‘เกนสฺสุ นิวุโต โลโก’’ติ (สุ. นิ. ๑๐๓๘; จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉา ๕๗, อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๑) อายสฺมตา อชิเตน ปุจฺฉาวเสน วุตฺตํ ปทํ โสเธติ นาม, ตทตฺถสฺส วิสฺสชฺชนโต. โน จ อารมฺภนฺติ น ตาว อารมฺภํ โสเธติ, ญาตุํ อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส อปริโยสิตตฺตา. สุทฺโธ อารมฺโภติ ญาตุํ อิจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส ปโพธิตตฺตา โสธิโต อารมฺโภติ อตฺโถ. อญฺญาณปกฺขนฺทานํ ทฺเวฬฺหกชาตานํ วา ปุจฺฉนกาเล ปุจฺฉิตานํ ปุจฺฉาวิสโย อวิชฏํ มหาคหนํ วิย มหาทุคฺคํ วิย จ อนฺธการํ อวิภูตํ โหติ. ยทา จ ภควตา ปณฺฑิเตหิ วา ภควโต สาวเกหิ อปเท ปทํ ทสฺเสนฺเตหิ นิชฺชฏํ นิคุมฺพํ กตฺวา ปญฺเห วิสฺสชฺชิเต มหตา คนฺธหตฺถินา อภิภวิตฺวา โอภคฺคปทาลิโต คหนปฺปเทโส วิย วิคตนฺธกาโร วิภูโต อุปฏฺฐหมาโน วิโสธิโต นาม โหติ.

45. 于此，何为清净摄要？即清净摄要之分别。于此，“世尊清净句”者，谓说“世间为无明所覆”的世尊，对具寿阿耆多(Ajita)以提问方式所说“世间为谁所覆”之句，因解答其义，故名为清净其句。“非致力”者，是说尚未清净其致力之义，因为欲知之义尚未终了故。“已清净致力”者，义为：因欲知之义已被阐明，故其致力之义已被清净。于陷入无知或生起犹豫者，当其提问时，对提问者而言，所问之境是缠结的，如大丛林及大险难处，是黑暗、不明了的。而当世尊或世尊的具慧弟子们，于无迹处开示其迹，使之无缠结、无丛林而解答问题时，则如被大香象所降伏、摧折践踏的丛林地带，黑暗已除，变得明了、显现，名为已被清净。

โสธนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

清净摄要分别释义终。

๑๔. อธิฏฺฐานหารวิภงฺควณฺณนา

14. 安立摄要分别释义

๔๖. ตตฺถ [Pg.129] กตโม อธิฏฺฐาโน หาโรติ อธิฏฺฐานหารวิภงฺโค. ตตฺถ ตถา ธารยิตพฺพาติ เอกตฺตเวมตฺตตาสงฺขาตสามญฺญวิเสสมตฺตโต ธารยิตพฺพา, น ปน ตตฺถ กิญฺจิ วิกปฺเปตพฺพาติ อธิปฺปาโย. อวิกปฺเปตพฺพตาย การณํ นิทฺเทสวารวณฺณนายํ วุตฺตเมว. ตํ ตํ ผลํ มคฺคติ คเวสตีติ มคฺโค, ตทตฺถิเกหิ มคฺคียติ คเวสียตีติ วา มคฺโค. นิรติยฏฺเฐน นิรสฺสาทฏฺเฐน จ นิรโย. อุทฺธํ อนุคนฺตฺวา ติริยํ อญฺจิตาติ ติรจฺฉานา. ติรจฺฉานาว ติรจฺฉานโยนิ. เปตตาย เปตฺติ, อิโต เปจฺจ คตภาโวติ อตฺโถ. เปตฺติ เอว เปตฺติวิสโย. น สุรนฺติ น ภาสนฺติ น ทิพฺพนฺตีติ อสุรา. อสุรา เอว อสุรโยนิ. ทิพฺเพหิ รูปาทีหิ สุฏฺฐุ อคฺคาติ สคฺคา. มนสฺส อุสฺสนฺนตาย มนุสฺสา. วานํ วุจฺจติ ตณฺหา, ตํ ตตฺถ นตฺถีติ นิพฺพานํ. นิรยํ คจฺฉตีติ นิรยคามี. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อสุรโยนิโยติ อสุรโยนิยา หิโต, อสุรชาตินิพฺพตฺตนโกติ อตฺโถ. สคฺคํ คเมตีติ สคฺคคามิโย. มนุสฺสคามีติ มนุสฺสโลกคามี. ปฏิสงฺขานิโรโธติ ปฏิสงฺขาย ปฏิปกฺขภาวนาย นิโรโธ, ปฏิปกฺเข วา ตถา อปฺปวตฺเต อุปฺปชฺชนารหสฺส ปฏิปกฺขวุตฺติยา อนุปฺปาโท. อปฺปฏิสงฺขานิโรโธติ สงฺขตธมฺมานํ สรสนิโรโธ, ขณิกนิโรโธติ อตฺโถ.

46. 于彼，何为“安立摄要”？即安立摄要的分别。于彼，“应如是受持”者，是说应仅依名为一性与异性的共相与特相而受持，于彼不应作任何分别，此是其义。不作分别的理由，已在《解释章的释义》(niddesavāravaṇṇanā)中说。寻求彼彼之果，故名为“道”；或为求彼者所寻求，故名为“道”。因无乐义与无味义，故名为“地狱”。不向上行而横向行，故名为“旁生”。旁生即是旁生趣。因其已逝，故为“饿鬼”；其义为：从此死后而去的状态。饿鬼即是饿鬼界。不闪耀、不发光、不嬉戏，故名为“阿修罗”。阿修罗即是阿修罗趣。以天界之色等极殊胜，故为“天界”。因心意强盛，故名为“人”。渴爱被称为“织”(vāna)，于彼处无彼，故名为“涅槃”(nibbāna)。去到地狱，故为“趣向地狱者”。其余诸句，准此可知。“导向阿修罗趣的”(asurayoniyo)，其义为：对阿修罗趣有益的，即能导致出生于阿修罗族的。能使至于天界，故为“导向天界的”(saggagāmiyo)。“趣向人间的”(manussagāmī)，即趣向人世间的。择灭(paṭisaṅkhānirodha)是：以省察与修习对治而灭，或是由对治法的生起，使应生之法不生。非择灭(appaṭisaṅkhānirodha)是：诸有为法的自性灭，其义为刹那灭。

๔๗. รูปนฺติ เอกตฺตตา. ภูตานํ อุปาทายาติ เวมตฺตตา. อุปาทารูปนฺติ เอกตฺตตา. จกฺขายตนํ…เป… กพฬีกาโร อาหาโรติ เวมตฺตตา. ตถา ภูตรูปนฺติ เอกตฺตตา. ปถวีธาตุ …เป… วาโยธาตูติ เวมตฺตตา. ปถวีธาตูติ เอกตฺตตา. วีสติ อาการา เวมตฺตตา. อาโปธาตูติ เอกตฺตตา. ทฺวาทส อาการา เวมตฺตตา. เตโชธาตูติ เอกตฺตตา. จตฺตาโร อาการา เวมตฺตตา. วาโยธาตูติ เอกตฺตตา. ฉ อาการา เวมตฺตตาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทฺวีหิ อากาเรหิ ธาตุโย ปริคฺคณฺหาตี’’ติอาทิมาห.

47. 色是同一性。诸大种与所造色是差异性。所造色是同一性。眼处……乃至段食是差异性。同样，大种色是同一性。地界……乃至风界是差异性。地界是同一性。二十种行相是差异性。水界是同一性。十二种行相是差异性。火界是同一性。四种行相是差异性。风界是同一性。六种行相是差异性。为示此义，而说“以两种行相把握诸界”等。

ตตฺถ เกสาติ เกสา นาม อุปาทินฺนกสรีรฏฺฐกา กกฺขฬลกฺขณา อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก ปถวีธาตุโกฏฺฐาโส. โลมา นาม…เป… มตฺถลุงฺคํ นาม สรีรฏฺฐกํ กกฺขฬลกฺขณํ อิมสฺมึ สรีเร ปาฏิเยกฺโก โกฏฺฐาโสติ อยํ เวมตฺตตา. อาโปธาตูติอาทิโกฏฺฐาเสสุ ปิตฺตาทีสุ [Pg.130] เอเสว นโย. อยํ ปน วิเสโส – เยน จาติ เยน เตโชธาตุนา กุปิเตน. สนฺตปฺปตีติ อยํ กาโย สนฺตปฺปติ เอกาหิกชราทิภาเวน อุสุมชาโต โหติ. เยน จ ชีรียตีติ เยน อยํ กาโย ชรียติ. อินฺทฺริยเวกลฺลตํ พลกฺขยํ วลิตฺตจปลิตาทิญฺจ ปาปุณาติ. เยน จ ปริฑยฺหตีติ เยน กุปิเตน อยํ กาโย ฑยฺหติ, โส จ ปุคฺคโล ‘‘ฑยฺหามิ ฑยฺหามี’’ติ กนฺทนฺโต สตโธตสปฺปิโคสีตจนฺทนาทิเลปนํ ตาลวณฺฏวาตญฺจ ปจฺจาสีสติ. เยน จ อสิตปีตขายิตสายิตํ สมฺมา ปริณามํ คจฺฉตีติ อสิตํ วา โอทนาทิ, ปีตํ วา ปานกาทิ, ขายิตํ วา ปิฏฺฐขชฺชกาทิ, สายิตํ วา อมฺพปกฺกมธุผาณิตาทิ สมฺมา ปริปากํ คจฺฉติ, รสาทิภาเวน วิเวกํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปุริมา ตโย เตโชธาตู จตุสมุฏฺฐานา. ปจฺฉิโม กมฺมสมุฏฺฐาโนว.

其中，“发”者，名为住于所执取身、有坚硬相，是此身中地界的一个单独部分。“毛”者……乃至“脑髓”者，名为住于身、有坚硬相，是此身中的一个单独部分，此即是差异性。于水界等部分中的胆汁等，准此理亦然。然而此中有差别：所谓“由之”者，即由错乱的火界。所谓“被烧热”者，即此身被烧热，以隔日热等方式而发热。所谓“由之而衰老”者，此身由之而衰老，达到诸根衰败、体力衰竭、皮皱发白等。所谓“由之而被燃烧”者，即此身被错乱的火界燃烧，而彼人哭喊着“我被烧了！我被烧了！”，渴求涂抹百炼净酥油、牛头栴檀等，以及渴求扇风。所谓“由之而令所食、所饮、所嚼、所尝之物得以完全消化”者，其义为：所食的饭等，所饮的饮料等，所嚼的粉饼等，所尝的熟芒果、蜜、糖蜜等，得以完全消化，即分化为精华等。于此，前三火界由四等起而生，后一火界唯由业等起而生。

อุทฺธงฺคมา วาตาติ อุคฺคารหิกฺการาทิปวตฺตกา อุทฺธํ อาโรหนวาตา. อโธคมา วาตาติ อุจฺจารปสฺสาวาทินีหรณกา อโธ โอโรหนวาตา. กุจฺฉิสยา วาตาติ อนฺตานํ พหิวาตา. โกฏฺฐาสยา วาตาติ อนฺตานํ อนฺโตวาตา. องฺคมงฺคานุสาริโน วาตาติ ธมนิชาลานุสาเรน สกลสรีเร องฺคมงฺคานิ อนุสฏา สมิญฺชนปสารณาทินิพฺพตฺตกา วาตา. อสฺสาโสติ อนฺโตปวิสนนาสิกวาโต. ปสฺสาโสติ พหินิกฺขมนนาสิกวาโต. เอตฺถ จ ปุริมา สพฺเพ จตุสมุฏฺฐานา. อสฺสาสปสฺสาสา จิตฺตสมุฏฺฐานา เอว. เอวํ เวมตฺตตาทสฺสนวเสน วิภาเคน อุทาหฏา จตสฺโส ธาตุโย ปฏิกฺกูลมนสิการวเสน อุปสํหรนฺโต ‘‘อิเมหิ ทฺวาจตฺตาลีสาย อากาเรหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ น คยฺหูปคนฺติ น คหณโยคฺคํ. สภาวภาวโตติ สภาวลกฺขณโต.

“上行风”(Uddhaṅgamā vātā)是引起嗳气、呃逆等向上运行的风；“下行风”(Adhogamā vātā)是排出大小便等向下运行的风；“腹中风”(Kucchisayā vātā)是肠外的风；“肠内风”(Koṭṭhāsayā vātā)是肠内的风；“遍身风”(Aṅgamaṅgānusārino vātā)是顺着脉管网遍行全身，造成肢体屈伸等的风。“入息”(Assāsa)是进入鼻孔的风；“出息”(Passāsa)是离开鼻孔的风。于此，前述诸风皆由四因所生，而入息与出息则唯由心生。如是，以显示差别的方式分别解说四界后，为以不净作意总摄，而说“以这四十二行相……”等。其中，“不可执取”(na gayhūpagaṃ)意为不适合执取；“因其自性”(Sabhāvabhāvato)意为依其自性相。

เอวํ ปฏิกฺกูลมนสิการํ ทสฺเสตฺวา ปุน ตตฺถ สมฺมสนจารํ ปาฬิวเสเนว ทสฺเสตุํ ‘‘เตนาห ภควา ยา เจว โข ปนา’’ติอาทิมาห. ตํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยํ.

如是显示不净作意后，复为依圣典文句本身显示于彼（四界）的思择法，而说“是故，世尊说：‘又，凡是……’”等。此等一切皆易了知。

๔๘. เอวํ สจฺจมคฺครูปธมฺมวเสน อธิฏฺฐานหารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อวิชฺชาวิชฺชาทีนมฺปิ วเสน ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิชฺชาติ เอกตฺตตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติอาทีสุ ยสฺมา อวิชฺชา ทุกฺขสจฺจสฺส ยาถาวสรสลกฺขณํ [Pg.131] ชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทติ ฉาเทตฺวา ปริโยนนฺธิตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺมา ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติ วุจฺจติ. ตถา ยสฺมา ทุกฺขสมุทยสฺส ทุกฺขนิโรธสฺส ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ยาถาวสรสลกฺขณํ ชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทติ ฉาเทตฺวา ปริโยนนฺธิตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺมา ‘‘ทุกฺขนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย อญฺญาณ’’นฺติ วุจฺจติ. ปุพฺพนฺโต อตีตทฺธภูตา ขนฺธายตนธาตุโย. อปรนฺโต อนาคตทฺธภูตา. ปุพฺพนฺตาปรนฺโต ตทุภยํ. อิทปฺปจฺจยตา สงฺขาราทีนํ การณานิ อวิชฺชาทีนิ. ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา ธมฺมา อวิชฺชาทีหิ นิพฺพตฺตา สงฺขาราทิธมฺมา.

48. 如此以谛、道、色法之力显示确立法后，如今为以无明、明等之力显示它，而说“无明是一性”等。于此，在“于苦无知”等（文句）中，因为无明不让（众生）了知、彻见苦谛的如实自性相，而是遮蔽、缠裹而住，因此被称为“于苦无知”。同样，因为（无明）不让（众生）了知、彻见苦集谛、苦灭谛、趣苦灭道谛的如实自性相，而是遮蔽、缠裹而住，因此被称为“于趣苦灭道无知”。前际是指过去世的蕴、处、界。后际是指未来世的（蕴、处、界）。前后际就是指这两者。此缘性是指行等的原因，即无明等。缘生法是指由无明等所生的行等法。

ตตฺถายํ อวิชฺชา ยสฺมา อตีตานํ ขนฺธาทีนํ ยาว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ ยาถาวสรสลกฺขณํ ชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทติ ฉาเทตฺวา ปริโยนนฺธิตฺวา ติฏฺฐติ, ตสฺมา ‘‘ปุพฺพนฺเต อญฺญาณํ ยาว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณ’’นฺติ วุจฺจติ, เอวายํ อวิชฺชา กิจฺจโต ชาติโตปิ กถิตา. อยญฺหิ อิมานิ อฏฺฐ ฐานานิ ชานิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทตีติ กิจฺจโต กถิตา. อุปฺปชฺชมานาปิ อิเมสุ อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อุปฺปชฺชตีติ ชาติโต กถิตา. เอวํ กิจฺจโต ชาติโต จ กถิตาปิ ลกฺขณโต กถิเต เอว สุกถิตา โหตีติ ลกฺขณโต ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญาณ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

于此，此无明因为不让（众生）了知、彻见从过去的蕴等乃至缘生法的如实自性相，而是遮蔽、缠裹而住，所以说“于前际无知乃至於缘生法无知”。如此，此无明已从作用与生起两方面被说明。实因此无明不让（众生）了知、彻见此八处，故说为从作用方面说明；即使生起，也于此八处生起，故说为从生起方面说明。如此，虽已从作用与生起两方面说明，但唯有从相方面说明才成为善说，因此为了显示相而说了“无知”等。

ตตฺถ ญาณํ อตฺถานตฺถํ การณาการณํ จตุสจฺจธมฺมํ วิทิตํ ปากฏํ กโรติ. อยํ ปน อวิชฺชา อุปฺปชฺชิตฺวา ตํ วิทิตํ ปากฏํ กาตุํ น เทตีติ ญาณปจฺจนีกโต อญฺญาณํ. ทสฺสนนฺติปิ ปญฺญา, สา หิ ตํ อาการํ ปสฺสติ. อวิชฺชา ปน อุปฺปชฺชิตฺวา ปสฺสิตุํ น เทตีติ อทสฺสนํ. อภิสมโยติปิ ปญฺญา, สา ตํ อาการํ อภิสเมติ. อวิชฺชา ปน อุปฺปชฺชิตฺวา ตํ อภิสเมตุํ น เทตีติ อนภิสมโย. อนุโพโธ สมฺโพโธ ปฏิเวโธติปิ ปญฺญา, สา ตํ อาการํ อนุพุชฺฌติ สมฺพุชฺฌติ ปฏิวิชฺฌติ. อวิชฺชา ปน อุปฺปชฺชิตฺวา ตํ อนุพุชฺฌิตุํ สมฺพุชฺฌิตุํ ปฏิวิชฺฌิตุํ น เทตีติ อนนุโพโธ อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ. ตถา สลฺลกฺขณํ อุปลกฺขณํ ปจฺจุปลกฺขณํ สมเปกฺขณนฺติปิ ปญฺญา, สา ตํ อาการํ สลฺลกฺขติ อุปลกฺขติ ปจฺจุปลกฺขติ สมํ สมฺมา จ อเปกฺขติ. อวิชฺชา ปน อุปฺปชฺชิตฺวา ตสฺส ตถา กาตุํ น เทตีติ อสลฺลกฺขณํ อนุปลกฺขณํ อปจฺจุปลกฺขณํ อสมเปกฺขณนฺติ จ วุจฺจติ.

于此，智令利益与非利益、是因与非因、四谛法明了、显现。而此无明生起后，不让其明了、显现，是故，因与智对立而为“无知”。见亦是慧，因其见到彼行相。而无明生起后，不让见，是故为“不见”。现观亦是慧，其现观彼行相。而无明生起后，不让现观，是故为“不现观”。随觉、等觉、通达亦是慧，其随觉、等觉、通达彼行相。而无明生起后，不让随觉、等觉、通达，是故为“不随觉”、“不等觉”、“不通达”。同样，辨识、细察、审察、正等观亦是慧，其辨识、细察、审察，并平等而周正地观察彼行相。而无明生起后，不让该慧如此行作，是故亦被称为“不辨识”、“不细察”、“不审察”、“非正等观”。

นาสฺส [Pg.132] กิญฺจิ ปจฺจกฺขกมฺมํ อตฺถิ, สยญฺจ อปฺปจฺจเวกฺขิตฺวา กตกมฺมนฺติ อปฺปจฺจกฺขกมฺมํ. ทุมฺเมธานํ ภาโว ทุมฺเมชฺฌํ. พาลานํ ภาโว พาลฺยํ. สมฺปชญฺญนฺติ ปญฺญา, สา อตฺถานตฺถํ การณาการณํ จตุสจฺจธมฺมํ สมฺปชานาติ. อวิชฺชา ปน อุปฺปชฺชิตฺวา ตํ การณํ ปชานิตุํ น เทตีติ อสมฺปชญฺญํ. โมหนวเสน โมโห. ปโมหนวเสน ปโมโห. สมฺโมหนวเสน สมฺโมโห. อวินฺทิยํ วินฺทติ, วินฺทิยํ น วินฺทตีติ อวิชฺชา. วฏฺฏสฺมึ โอหนติ โอตรตีติ อวิชฺโชโฆ. วฏฺฏสฺมึ โยเชตีติ อวิชฺชาโยโค. อปฺปหีนฏฺเฐน เจว ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต จ อวิชฺชานุสโย. มคฺเค ปริยุฏฺฐิตโจรา วิย อทฺธิเก กุสลจิตฺตํ ปริยุฏฺฐาติ วิลุปฺปตีติ อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ. ยถา นครทฺวาเร ปลิฆสงฺขาตาย ลงฺคิยา ปติตาย มนุสฺสานํ นครปฺปเวโส ปจฺฉิชฺชติ, เอวเมว ยสฺส สกฺกายนคเร อยํ ปติตา, ตสฺส นิพฺพานสมฺปาปกํ ญาณคมนํ ปจฺฉิชฺชตีติ อวิชฺชาลงฺคี นาม โหติ. อกุสลญฺจ ตํ มูลญฺจ, อกุสลานํ วา มูลนฺติ อกุสลมูลํ. ตํ ปน น อญฺญํ, อิธาธิปฺเปโต โมโหติ โมโห อกุสลมูลนฺติ อยํ เอกปทิโก อวิชฺชาย อตฺถุทฺธาโร. อยํ เวมตฺตตาติ อยํ อวิชฺชาย เวมตฺตตา.

于此（无明），无有任何亲证之业；且自己不省察所作业，是故名为“未亲证之业”(appaccakkhakamma)。无慧者之性为愚昧(dummejjha)。愚者之性为愚痴(bālya)。正知(sampajañña)即是慧(paññā)，此慧能善辨利益与非利益、因与非因及四谛法；而无明生起时，使人不能了知其因，故名不正知(asampajañña)。以迷惑故，名为痴(moha)；以强力迷惑故，名为大痴(pamoha)；以周遍迷惑故，名为等痴(sammoha)。得其不应得，不得其应得，故名无明(avijjā)。使沉没于轮回中，故名无明暴流(avijjogha)。使结合于轮回中，故名无明轭(avijjāyoga)。以其未断，且再再生起，故名无明随眠(avijjānusaya)。如路上围攻旅人之盗贼，（它）围攻、掠夺善心，故名无明缠(avijjāpariyuṭṭhāna)。譬如城门处名为门闩(paligha)的横木(laṅgī)落下时，人们进入城市即被中断；同样地，于谁的有身(sakkāya)城中，此（无明）落下，其能达涅槃之智行即被中断，故名无明门闩(avijjālaṅgī)。它既是不善，又是根；或为诸不善之根，故名不善根(akusalamūla)。然此（不善根）并非他物，此处意指的即是痴(moha)，故说“痴为不善根”。此为无明之单名释义。此即差别(vemattatā)，此即无明之差别。

วิชฺชาติ วินฺทิยํ วินฺทตีติ วิชฺชา, วิชฺฌนฏฺเฐน วิชฺชา, วิทิตกรณฏฺเฐน วิชฺชา. ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติอาทีสุ ทุกฺขสจฺจสฺส ยาถาวสรสลกฺขณํ ชานาติ ปสฺสติ ปฏิวิชฺฌตีติ ทุกฺเข อริยสจฺเจ วิสยภูเต ญาณํ ‘‘ทุกฺเข ญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. เอส นโย เสเสสุปิ. ปญฺญาติ ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส ปากฏกรณสงฺขาเตน ปญฺญาปนฏฺเฐน ปญฺญา, เตน เตน วา อนิจฺจาทินา ปกาเรน ธมฺเม ชานาตีติ ปญฺญา. ปชานนากาโร ปชานนา. อนิจฺจาทีนิ วิจินตีติ วิจโย. ปกาเรหิ วิจินตีติ ปวิจโย. จตุสจฺจธมฺเม วิจินตีติ ธมฺมวิจโย. อนิจฺจาทีนํ สลฺลกฺขณวเสน สลฺลกฺขณา. เตสํเยว ปติ ปติ อุปลกฺขณวเสน ปจฺจุปลกฺขณา. ปณฺฑิตภาโว ปณฺฑิจฺจํ. กุสลภาโว โกสลฺลํ. นิปุณภาโว เนปุญฺญํ. อนิจฺจาทีนํ วิภาวนวเสน เวภพฺยา. เตสํเยว จินฺตนวเสน จินฺตา. อนิจฺจาทีนิ อุปปริกฺขตีติ อุปปริกฺขา. ภูรีติ ปถวิยา นามํ, อยมฺปิ สณฺหฏฺเฐน วิตฺถตฏฺเฐน จ ภูรี วิยาติ ภูรี. เตน วุตฺตํ – ‘‘ภูรี วุจฺจติ ปถวี, ตาย ปถวิสมาย วิตฺถตาย ปญฺญาย สมนฺนาคโตติ ภูริปญฺโญ’’ติ [Pg.133] (มหานิ. ๒๗). อปิ จ ภูรีติ ปญฺญาเยเวตํ อธิวจนํ. ภูเต อตฺเถ รมตีติ ภูรี.

明，是能获得所应获得者，故名为明；以穿透之义为明；以令显明之义为明。“苦智”等中，（此智）了知、见到、通达苦圣谛之如实自性相，故称于作为所缘之苦圣谛中的智为“苦智”。余者亦同此理。慧，以其令种种义显现之作用而名为慧；或以无常等种种行相了知诸法，故名为慧。了知，即是了知的行相。简择无常等，是为“简择”。以种种行相简择，是为“遍择”。简择四圣谛法，是为“择法”。以善观察无常等故，名为“善观察”。以再三近观彼等故，名为“再三近观”。智者之状态是为“智巧”。善巧之状态是为“善巧”。微妙之状态是为“微妙”。以辨明无常等故，名为“辨明”。以思惟彼等故，名为“思惟”。审察无常等，故名“审察”。“普地”是大地之名；此慧亦因其微细、广大犹如大地，故名“普慧”。是故说：“大地称为普地，具足如大地般广大的智慧，故名具普慧者”。再者，“普慧”实为慧之同义词。其乐于真实义，故名“普慧”。

กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา. ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สตฺตํ หิตปฏิปตฺติยํ สมฺปยุตฺตํ วา ยาถาวลกฺขณปฏิเวเธ ปริเณตีติ ปริณายิกา. อนิจฺจาทิวเสน ธมฺเม วิปสฺสตีติ วิปสฺสนา. สมฺมา ปกาเรหิ อนิจฺจาทีนิ ชานาตีติ สมฺปชญฺญํ. อุปฺปถปฏิปนฺเน สินฺธเว วีถิอาโรปนตฺถํ ปโตโท วิย อุปฺปเถ ธาวนกูฏจิตฺตํ วีถิอาโรปนตฺถํ วิชฺฌตีติ ปโตโท วิยาติ ปโตโท. ทสฺสนลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ อินฺทฺริยํ, ปญฺญาสงฺขาตํ อินฺทฺริยํ ปญฺญินฺทฺริยํ. อวิชฺชาย น กมฺปตีติ ปญฺญาพลํ. กิเลสจฺเฉทนฏฺเฐน ปญฺญาว สตฺถํ ปญฺญาสตฺถํ. อจฺจุคฺคตฏฺเฐน ปญฺญาว ปาสาโท ปญฺญาปาสาโท. อาโลกนฏฺเฐน ปญฺญาว อาโลโก ปญฺญาอาโลโก.

能损害、摧毁诸烦恼，故为慧；或由迅速领受、忆持义，故为慧。于任一有情生起时，即引导彼有情趣向利益之行，或引导相应法通达如实相，故为引导者。以无常等方式观诸法，故为观（vipassanā）。以正确的方式了知无常等，故为正知。犹如刺棒将误入歧途的骏马引回正道，此法亦刺击于邪路奔驰的欺诳心，令其回归正道，故如刺棒，名为刺棒。于见之相中行使主权，故为根；其根名为慧，即是慧根。不为无明所动摇，故为慧力。以能断除烦恼故，慧即是武器，名为慧器。以极崇高故，慧即是宫殿，名为慧殿。以能照亮故，慧即是光明，名为慧光。

โอภาสนฏฺเฐน ปญฺญาว โอภาโส ปญฺญาโอภาโส. ปชฺโชตนฏฺเฐน ปญฺญาว ปชฺโชโต ปญฺญาปชฺโชโต. รติกรณฏฺเฐน รติทายกฏฺเฐน รติชนกฏฺเฐน จิตฺตีกตฏฺเฐน ทุลฺลภปาตุภาวฏฺเฐน อตุลฏฺเฐน อโนมสตฺตปริโภคฏฺเฐน จ ปญฺญาว รตนํ ปญฺญารตนํ. น เตน สตฺตา มุยฺหนฺติ, สยํ วา อารมฺมเณ น มุยฺหตีติ อโมโห. ธมฺมวิจยปทํ วุตฺตตฺถเมว. กสฺมา ปเนตํ ปุน วุตฺตนฺติ? อโมหสฺส โมหปฏิปกฺขภาวทีปนตฺถํ. เตเนตํ ทีเปติ – ยฺวายํ อโมโห, โส น เกวลํ โมหโต อญฺโญ ธมฺโม, โมหสฺส ปฏิปกฺโข ธมฺมวิจยสงฺขาโต อโมโหว อิธาธิปฺเปโตติ. สมฺมาทิฏฺฐีติ ยาถาวนิยฺยานิกกุสลทิฏฺฐิ. ธมฺมวิจยสงฺขาโต ปสตฺโถ สุนฺทโร วา โพชฺฌงฺโคติ ธมฺมวิจยสมฺโพชฺฌงฺโค. มคฺคงฺคนฺติ อริยมคฺคสฺส องฺคํ การณนฺติ มคฺคงฺคํ. อริยมคฺคสฺส อนฺโตคธตฺตา มคฺคปริยาปนฺนนฺติ.

以辉耀义，慧即是光耀，名为慧光耀。以照明义，慧即是明灯，名为慧明灯。以能引生喜悦、施予喜乐、产生欢喜、受尊敬、稀有难得、无与伦比、为上等有情所受用故，慧即是宝，名为慧宝。有情不因此而迷惑，或自身于所缘不迷惑，故为无痴。择法句义已如前说。然何故复说？为示无痴是痴之对治。此即阐明：此无痴，非仅是异于痴之法，此处意指的，正是名为择法、作为痴之对治的无痴。正见，即如实导向出离之善见。名为择法的，或为称赏、美妙的觉支，故为择法觉支。道支者，圣道之支分、原因，故为道支。因摄于圣道中，故说为道所摄。

อสญฺญาสมาปตฺตีติ สญฺญาวิราคภาวนาวเสน ปวตฺติตา อสญฺญภวูปปตฺตินิพฺพตฺตนสมาปตฺติ. อนุปฺปนฺเน หิ พุทฺเธ เอกจฺเจ ติตฺถายตเน ปพฺพชิตฺวา วาโยกสิเณ ปริกมฺมํ กตฺวา จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ฌานา วุฏฺฐาย สญฺญาย โทสํ ปสฺสนฺติ, สญฺญาย สติ หตฺถจฺเฉทาทิทุกฺขญฺเจว สพฺพภยานิ [Pg.134] จ โหนฺติ, ‘‘อลํ อิมาย สญฺญาย, สญฺญาภาโว สนฺโต’’ติ เอวํ สญฺญาย โทสํ ปสฺสิตฺวา สญฺญาวิราควเสน จตุตฺถชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา อปริหีนชฺฌานา กาลํ กตฺวา อสญฺญีสุ นิพฺพตฺตนฺติ. จิตฺตํ เนสํ จุติจิตฺตนิโรเธเนว อิธ นิวตฺตติ, รูปกฺขนฺธมตฺตเมว ตตฺถ นิพฺพตฺตติ.

无想定(Asaññāsamāpatti)是依于修习对想离贪而生起，能令于无想有中结生的等至。在佛陀未出世时，某些人在外道处出家，于风遍中作遍作(parikammaṃ)后，生起第四禅。从禅那出定后，他们见到想的过患：当有想时，便有断手等苦及一切怖畏。他们如此见到：“此想已足矣！无想是寂静的。”如此见到想的过患后，他们依于对想离贪而生起第四禅，在禅那不退失的情况下命终，投生到无想有情天(asaññīsu)。他们的心，仅随着死心(cuticitta)的息灭而在此欲界止息，唯有色蕴在彼处生起。

เต ยถา นาม ชิยาเวคุกฺขิตฺโต สโร ยตฺตโก ชิยาเวโค, ตตฺตกเมว อากาเส คจฺฉติ, เอวเมวํ ฌานเวคุกฺขิตฺตา อุปปชฺชิตฺวา ยตฺตโก ฌานเวโค, ตตฺตกเมว กาลํ ติฏฺฐนฺติ. ฌานเวเค ปน ปริกฺขีเณ ตตฺถ รูปกฺขนฺโธ อนฺตรธายติ, อิธ ปฏิสนฺธิสญฺญา อุปฺปชฺชติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ – ‘‘อสญฺญภวูปปตฺตินิพฺพตฺตนสมาปตฺตี’’ติ. วิภูตสญฺญาสมาปตฺตีติ วิญฺญาณญฺจายตนสมาปตฺติ. สา หิ ปฐมารุปฺปวิญฺญาณสฺส ปฐมารุปฺปสญฺญายปิ วิภาวนโต ‘‘วิภูตสญฺญา’’ติ วุจฺจติ. เกจิ ‘‘วิภูตรูปสญฺญา’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ มเตน วิภูตรูปสมาปตฺติ นาม เสสารุปฺปสมาปตฺติโย. เสสา สมาปตฺติโย สุวิญฺเญยฺยาว.

彼等犹如被弓弦的冲力所射出的箭，弓弦的冲力有多大，就能在空中行进多远；同样地，他们被禅那的冲力所投送而生起后，禅那的冲力有多大，就能存续那么长的时间（五百大劫）。然而，当禅那的冲力耗尽时，彼处的色蕴便会消失，在此欲界则生起结生想(paṭisandhisaññā)。针对此，而说为“能令于无想有中结生的等至”。显想等至(Vibhūtasaññāsamāpatti)即识无边处等至。因为它能为初无色识者显明初无色想，故称为“显想”。有些人读作“vibhūtarūpasaññā”，依他们的观点，“vibhūtarūpasamāpatti”是指除了非想非非想处等至之外的其余无色等至。其余的等至则易于了知。

เนวเสกฺขนาเสกฺโข ฌายีติ ฌานลาภี ปุถุชฺชโน. อาชานิโย ฌายีติ อรหา, สพฺเพปิ วา อริยปุคฺคลา. อสฺสขลุงฺโก ฌายีติ ขลุงฺกสฺสสทิโส ฌายี. ตถา หิ ขลุงฺโก อสฺโส ทมถํ น อุเปติ อิโต จิโต จ ยถารุจิ ธาวติ, เอวเมวํ โย ปุถุชฺชโน อภิญฺญาลาภี, โส อภิญฺญา อสฺสาเทตฺวา ‘‘อลเมตฺตาวตา, กตเมตฺตาวตา’’ติ อุตฺตริทมถาย อปริสกฺกนฺโต อภิญฺญาจิตฺตวเสน อิโต จิโต จ ธาวติ ปวตฺตติ, โส ‘‘อสฺสขลุงฺโก ฌายี’’ติ วุตฺโต. ทิฏฺฐุตฺตโร ฌายีติ ฌานลาภี ทิฏฺฐิคติโก. ปญฺญุตฺตโร ฌายีติ ลกฺขณูปนิชฺฌาเนน ฌายี, สพฺโพ เอว วา ปญฺญาธิโก ฌายี.

“非有学非无学禅者”，是获得禅那的凡夫。“良种马禅者”，是阿罗汉，或是一切圣者。“劣马禅者”，是如劣马般的禅者。犹如劣马不接受调伏，随心所欲地到处奔跑；同样地，已得神通的凡夫，在品尝神通后，心想：“这样就够了，这样就完成了。”不再为更高的调伏而努力，随着神通心而到处奔走、流转，他被称为“劣马禅者”。“见为上首禅者”，是获得禅那的具邪见者。“慧为上首禅者”，是以观照诸相而禅修者，或是一切智慧超胜的禅者。

สรโณ สมาธีติ อกุสลจิตฺเตกคฺคตา, สพฺโพปิ วา สาสโว สมาธิ. อรโณ สมาธีติ สพฺโพ กุสลาพฺยากโต สมาธิ, โลกุตฺตโร เอว วา. สเวโร สมาธีติ ปฏิฆจิตฺเตสุ เอกคฺคตา. อเวโร สมาธีติ เมตฺตาเจโตวิมุตฺติ. อนนฺตรทุเกปิ เอเสว นโย. สามิโส สมาธีติ โลกิยสมาธิ. โส หิ อนติกฺกนฺตวฏฺฏามิสโลกามิสตาย สามิโส. นิรามิโส สมาธีติ โลกุตฺตโร สมาธิ. สสงฺขาโร สมาธีติ ทุกฺขาปฏิปโท ทนฺธาภิญฺโญ สุขาปฏิปโท จ ทนฺธาภิญฺโญ. โส หิ สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน จิตฺเตน ปจฺจนีกธมฺเม กิจฺเฉน [Pg.135] กสิเรน นิคฺคเหตฺวา อธิคนฺตพฺโพ. อิตโร อสงฺขาโร สมาธิ. เอกํสภาวิโต สมาธีติ สุกฺขวิปสฺสกสฺส สมาธิ. อุภยํสภาวิโต สมาธีติ สมถยานิกสฺส สมาธิ. อุภยโต ภาวิตภาวโน สมาธีติ กายสกฺขิโน อุภโตภาควิมุตฺตสฺส จ สมาธิ. โส หิ อุภยโต ภาเคหิ อุภยโต ภาวิตภาวโน.

“有染定”是不善心的一境性，或是一切有漏定。“无染定”是一切善与无记定，或仅是出世间定。“有瞋定”是瞋恚心的一境性。“无瞋定”是慈心解脱。在紧接的二法中，方法亦然。“有食定”是世间定，因为它未超越轮回食与世间食，故为有食。“无食定”是出世间定。“有行定”是苦行道迟通达，以及乐行道迟通达。因为此定须以有行、有加行之心，艰难困苦地镇伏敌对法后，方能证得。其余的是“无行定”。“一分修习定”是纯观行者之定。“俱分修习定”是止乘者之定。“二分已修定”是身证者与俱分解脱者之定，因为他由二分，从二方面修习圆满。

อาคาฬฺหปฏิปทาติ กามานํ โอโรหนปฏิปตฺติ, กามสุขานุโยโคติ อตฺโถ. นิชฺฌามปฏิปทาติ กามสฺส นิชฺฌาปนวเสน เขทนวเสน ปวตฺตา ปฏิปตฺติ, อตฺตกิลมถานุโยโคติ อตฺโถ. อกฺขมา ปฏิปทาติอาทีสุ ปธานกรณกาเล สีตาทีนิ อสหนฺตสฺส ปฏิปทา, ตานิ นกฺขมตีติ อกฺขมา. สหนฺตสฺส ปน ตานิ ขมตีติ ขมา. ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๔; ๖.๕๘) นเยน มิจฺฉาวิตกฺเก สเมตีติ สมา. มนจฺฉฏฺฐานิ อินฺทฺริยานิ ทเมตีติ ทมา ปฏิปทา.

“沉溺行道(Āgāḷhapaṭipadā)”是指沉溺于欲乐的行道，即耽于欲乐之义。“枯槁行道(Nijjhāmapaṭipadā)”是指以烧灼、损耗欲乐的方式而行，即自我折磨之义。“不堪忍行道(Akkhamā paṭipadā)”等，是在精进时，不能忍受寒冷等事的行道，因其不能忍受，故称“不堪忍”。而能忍受者，因其能忍受，故称“堪忍”(Khamā)。如“对已生的欲寻，不予容忍”等，以此方式平息邪寻，故称“平息”(Samā)。调伏以意为第六的诸根，故为“调伏行道”(Damā paṭipadā)。

เอวนฺติ อิมินา วุตฺตนเยน. โย ธมฺโมติ โย โกจิ ชาติอาทิธมฺโม. ยสฺส ธมฺมสฺสาติ ตโต อญฺญสฺส ชราทิธมฺมสฺส. สมานภาโวติ ทุกฺขาทิภาเวน สมานภาโว. เอกตฺตตายาติ สมานตาย ทุกฺขาทิภาวานํ เอกีภาเวน. เอกี ภวตีติ อเนโกปิ ‘‘ทุกฺข’’นฺติอาทินา เอกสทฺทาภิเธยฺยตาย เอกี ภวติ. เอเตน เอกตฺตตาย ลกฺขณมาห. เยน เยน วา ปน วิลกฺขโณติ โย ธมฺโม ยสฺส ธมฺมสฺส เยน เยน ภาเวน วิสทิโส. เตน เตน เวมตฺตํ คจฺฉตีติ เตน เตน ภาเวน โส ธมฺโม ตสฺส ธมฺมสฺส เวมตฺตตํ วิสทิสตฺตํ คจฺฉติ, ทุกฺขภาเวน สมาโนปิ ชาติอาทิโก อภินิพฺพตฺติอาทิภาเวน ชราทิกสฺส วิสิฏฺฐตํ คจฺฉตีติ อตฺโถ. อิมินา เวมตฺตตาย ลกฺขณมาห.

“如是”(Evanti)：依此所说之理。“法”(yo dhammo)：即任何生等之法。“于彼法”(yassa dhammassa)：即对于其他老等之法。“同分”(samānabhāvo)：即以苦等状态而为同分。“一性”(ekattatāya)：即以苦等状态的相同而为一性。“成为一”(ekī bhavati)：即使是多种法，也以“苦”等同一个词语来称呼，而成为一。以此说明了一性的特征。再者，“以其相异之处”(yena yena vā pana vilakkhaṇo)：即某个法以种种状态与另一个法不同。“由此变得不同”(tena tena vemattaṃ gacchati)：由此种种状态，彼法与另一个法就变得不同，即变得相异。义即：即使在苦的状态上相同，生等法也会在产生等状态上与老等法有所区别。以此说明了差别的特征。

อิทานิ ตาว เอกตฺตเวมตฺตตาวิสเย นิโยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺเต วา เวยฺยากรเณ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปุจฺฉิตนฺติ ปุจฺฉาวเสน เทสิตสุตฺตวเสน วุตฺตํ, น ปน อธิฏฺฐานหารสฺส ปุจฺฉาวิสยตาย. เสสํ อุตฺตานเมว.

现在，首先为在一性与差异性的所缘中加以运用并展示，故说“于经或于记说”等。其中，“所问”(pucchitaṃ)是就以提问方式所说的经而言，而非就安立摄要(Adhiṭṭhānahāra)的提问范围而言。其余皆已显明。

อธิฏฺฐานหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

《安立摄要分别》释义，终。

๑๕. ปริกฺขารหารวิภงฺควณฺณนา

15. 资具摄要分别释义

๔๙. ตตฺถ [Pg.136] กตโม ปริกฺขาโร หาโรติ ปริกฺขารหารวิภงฺโค. ตตฺถ โย ธมฺโม ยํ ธมฺมํ ชนยติ, ตสฺส โส ปริกฺขาโรติ สงฺเขปโต ปริกฺขารลกฺขณํ วตฺวา ตํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘กึลกฺขโณ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ หิโนติ อตฺตโน ผลํ ปฏิการณภาวํ คจฺฉตีติ เหตุ. ปฏิจฺจ เอตสฺมา ผลํ เอตีติ ปจฺจโย. กิญฺจาปิ เหตุปจฺจยสทฺเทหิ การณเมว วุจฺจติ, ตถาปิ ตตฺถ วิเสสํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘อสาธารณลกฺขโณ’’ติอาทิ วุตฺตํ. สภาโว เหตูติ สมานภาโว พีชํ เหตุ. นนุ จ พีชํ องฺกุราทิสทิสํ น โหตีติ? โน น โหติ, อญฺญโต หิ ตาทิสสฺส อนุปฺปชฺชนโต.

49. 于此，何为资具摄（Parikkhārahāra）？即资具摄之分别。于此，“若法生起彼法，此即彼之资具”，如是简说资具之相后，为分别显示之，故说“以何为相”等。于此，依于自果而达到因的状态，故为“因”(hetu)。依于此而果生起，故为“缘”(paccaya)。虽然因、缘二词皆说为原因，然为分别显示其中差别，故说“以不共相”等。“自性为因”，即同类性，种子为因。难道种子与芽等不相似吗？不，并非不相似，因为离此（种子）之外，如是（之芽）则不生故。

‘‘ยถา วา ปนา’’ติอาทินาปิ อุทาหรณนฺตรทสฺสเนน เหตุปจฺจยานํ วิเสสเมว วิภาเวติ. ตตฺถ ทุทฺธนฺติ ขีรํ. ทธิ ภวตีติ เอกตฺตนเยน อเภโทปจาเรน วา วุตฺตํ, น อญฺญถา. น หิ ขีรํ ทธิ โหติ. เตเนวาห – ‘‘น จตฺถิ เอกกาลสมวธานํ ทุทฺธสฺส จ ทธิสฺส จา’’ติ. อถ วา ฆเฏ ทุทฺธํ ปกฺขิตฺตํ ทธิ ภวติ, ทธิ ตตฺถ กาลนฺตเร ชายติ ปจฺจยนฺตรสมาโยเคน, ตสฺมา น จตฺถิ เอกกาลสมวธานํ ทุทฺธสฺส จ ทธิสฺส จ รสขีรวิปากาทีหิ ภินฺนสภาวตฺตา. เอวเมวนฺติ ยถา เหตุภูตสฺส ขีรสฺส ผลภูเตน ทธินา น เอกกาลสมวธานํ, เอวมญฺญสฺสาปิ เหตุสฺส ผเลน น เอกกาลสมวธานํ, น ตถา ปจฺจยสฺส, น หิ ปจฺจโย เอกนฺเตน ผเลน ภินฺนกาโล เอวาติ. เอวมฺปิ เหตุปจฺจยานํ วิเสโส เวทิตพฺโพติ อธิปฺปาโย.

复次，以“又如”等语，亦由显示其他譬喻，而阐明因与缘之差别。于此，“乳”(duddha)即牛乳。“成为凝乳”(dadhi bhavati)乃依同一性之理，或依无别之增上语而说，非由他义。牛乳实不成为凝乳。是故说：“牛乳与凝乳，实无同时并存。”又，置于罐中之牛乳成为凝乳，其凝乳乃于另一时间，由他缘结合而生。是故，牛乳与凝乳，由味、质、熟变等自性有异，实无同时并存。亦复如是：犹如为因之牛乳与为果之凝乳非同时并存，如是其他之因亦与其果非同时并存。缘则不然，缘非必定与其果异时。如是亦应知因与缘之差别，此为意趣。

เอวํ พาหิรํ เหตุปจฺจยวิภาคํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อชฺฌตฺติกํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยญฺหิ สํสาโร’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อวิชฺชา อวิชฺชาย เหตู’’ติ วุตฺเต กึ เอกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท อเนกา อวิชฺชา วิชฺชนฺตีติ? อาห ‘‘ปุริมิกา อวิชฺชา ปจฺฉิมิกาย อวิชฺชาย เหตู’’ติ. เตน เอกสฺมึ กาเล เหตุผลานํ สมวธานํ นตฺถีติ เอตเมวตฺถํ สมตฺเถติ. ตตฺถ ‘‘ปุริมิกา อวิชฺชา’’ติอาทินา เหตุผลภูตานํ อวิชฺชานํ วิภาคํ ทสฺเสติ. ‘‘พีชงฺกุโร วิยา’’ติอาทินา อิมมตฺถํ ทสฺเสติ – ยถา พีชํ องฺกุรสฺส เหตุ โหนฺตํ สมนนฺตรเหตุตาย เหตุ โหติ. ยํ ปน พีชโต ผลํ นิพฺพตฺตติ, ตสฺส พีชํ ปรมฺปรเหตุตาย เหตุ โหติ. เอวํ อวิชฺชายปิ เหตุภาเว ทฏฺฐพฺพนฺติ.

如是显示了外在的因缘分别后，如今为显示内在的（因缘分别），而说“此轮回”等语。于此，当说“无明是无明之因”时，或有质难：“在一个心生起中，有许多无明存在吗？”（答）曰：“前前的无明是后后无明之因。”以此成就了“因与果并非同时存在”之义。于此，以“前前的无明”等语，显示了作为因与果的诸无明之分别。以“如种子与芽”等语，显示此义：譬如种子作为芽之因，是以无间因的方式为因；而从种子所生之果，种子则是其展转因。如是，于无明作为因的情况中，亦应了知。

ปุน [Pg.137] ‘‘ยถา วา ปนา’’ติอาทินาปิ เหตุปจฺจยวิภาคเมว ทสฺเสติ. ตตฺถ ถาลกนฺติ ทีปกปลฺลิกา. อนคฺคิกนฺติ อคฺคึ วินา. ทีเปตุนฺติ ชาเลตุํ. อิติ สภาโว เหตูติ เอวํ ปทีปุชฺชาลนาทีสุ อคฺคิอาทิปทีปสทิสํ การณํ สภาโว เหตุ. ปรภาโว ปจฺจโยติ ตตฺเถว กปลฺลิกาวฏฺฏิเตลาทิสทิโส อคฺคิโต อญฺโญ สภาโว ปจฺจโย. อชฺฌตฺติโกติ นิยกชฺฌตฺติโก นิยกชฺฌตฺเต ภโว. พาหิโรติ ตโต พหิภูโต. ชนโกติ นิพฺพตฺตโก. ปริคฺคาหโกติ อุปตฺถมฺภโก. อสาธารโณติ อาเวณิโก. สาธารโณติ อญฺเญสมฺปิ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ สมาโน.

复次，亦以“又如”等文，仅显示因缘的分别。于此，“灯盏”（thālakaṃ）即油灯盏。“无火”（anaggikaṃ）即没有火。“点燃”（dīpetuṃ）即为了点燃。“如是，自性为因”者，谓于点灯等事中，如火等与灯相似之因，名为自性因。“他性为缘”者，谓于彼处，如灯盏、灯芯、油等与火相异之自性，名为缘。“内在的”（ajjhattiko）即自己的内在，于自身相续中生起者。“外在的”（bāhiro）即彼之外者。“能生者”（janako）即令生起者。“摄益者”（pariggāhako）即资助者。“不共的”（asādhāraṇo）即独特的。“共通的”（sādhāraṇo）即与其他缘生法共通者。

อิทานิ ยสฺมา การณํ ‘‘ปริกฺขาโร’’ติ วุตฺตํ, การณภาโว จ ผลาเปกฺขาย, ตสฺมา การณสฺส โย การณภาโว ยถา จ โส โหติ, ยญฺจ ผลํ โย จ ตสฺส วิเสโส, โย จ การณผลานํ สมฺพนฺโธ, ตํ สพฺพํ วิภาเวตุํ ‘‘อวุปจฺเฉทตฺโถ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ การณผลภาเวน สมฺพนฺธตา สนฺตติ. โก จ ตตฺถ สมฺพนฺโธ, โก การณผลภาโว จ? โส เอว อวุปจฺเฉทตฺโถ. โย ผลภูโต อญฺญสฺส อการณํ หุตฺวา นิรุชฺฌติ, โส วุปจฺฉินฺโน นาม โหติ, ยถา ตํ อรหโต จุติจิตฺตํ. โย ปน อตฺตโน อนุรูปสฺส ผลสฺส เหตุ หุตฺวา นิรุชฺฌติ, โส อนุปจฺฉินฺโน เอว นาม โหติ, เหตุผลสมฺพนฺธสฺส วิชฺชมานตฺตาติ อาห – ‘‘อวุปจฺเฉทตฺโถ สนฺตติอตฺโถ’’ติ.

如今，因为因被称为“资具”(parikkhāra)，而因性是依于果而有，是故，为了阐明因的因性、其如何存在、果及其特性，以及因果之间的关系，而说“不中断义”(avupacchedattho)等。于此，以因果的状态而有的关联，即是相续(santati)。那么，于此，关联为何？因果的状态又为何？即彼不中断义。凡已成为果，却不为他法之因而息灭者，被称为“已中断”(vupacchinno)，犹如阿罗汉的死心。然而，凡成为自身相应之果的因，然后息灭者，因其因果关联存在，故被称为“未中断”。因此说：“不中断义即是相续义。”

ยสฺมา จ การณโต นิพฺพตฺตํ ผลํ นาม, น อนิพฺพตฺตํ, ตสฺมา ‘‘นิพฺพตฺติอตฺโถ ผลตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ปุริมภเวน อนนฺตรภวปฏิสนฺธานวเสน ปวตฺตา อุปปตฺติกฺขนฺธา ปุนพฺภโว, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ปฏิสนฺธิอตฺโถ ปุนพฺภวตฺโถ’’ติ. ตถา ยสฺส ปุคฺคลสฺส กิเลสา อุปฺปชฺชนฺติ, ตํ ปลิพุนฺเธนฺติ สมฺมา ปฏิปชฺชิตุํ น เทนฺติ. ยาว จ มคฺเคน อสมุคฺฆาติตา, ตาว อนุเสนฺติ นาม, เตน วุตฺตํ – ‘‘ปลิโพธตฺโถ ปริยุฏฺฐานตฺโถ, อสมุคฺฆาตตฺโถ อนุสยตฺโถ’’ติ. ปริญฺญาภิสมยวเสน ปริญฺญาเต น กทาจิ ตํ นามรูปงฺกุรสฺส การณํ เหสฺสตีติ อาห – ‘‘อปริญฺญาตตฺโถ วิญฺญาณสฺส พีชตฺโถ’’ติ. ยตฺถ อวุปจฺเฉโท ตตฺถ สนฺตตีติ ยตฺถ รูปารูปปฺปวตฺติยํ ยถาวุตฺโต อวุปจฺเฉโท, ตตฺถ สนฺตติโวหาโร[Pg.138]. ยตฺถ สนฺตติ ตตฺถ นิพฺพตฺตีติอาทิ ปจฺจยปรมฺปรทสฺสนํ เหตุผลสมฺพนฺธวิภาวนเมว.

因为从因生起者名为果，非未生起者，故说“生起义即是果义”。又，因为由前有而作为无间有之结生，如此转起的受生蕴(upapattikkhandhā)即是再有(punabbhava)，故说“结生义即是再有义”。同样，若某个个人(puggala)的诸烦恼生起，它们会障碍他，不让他正修行。只要烦恼未被道断除，它们就名为潜伏(anusenti)，因此说“障碍(palibodha)义即是缠(pariyuṭṭhāna)义，未断除义即是随眠(anusaya)义”。当以遍知与现观了知时，彼（识）决不再成为名色之芽的因，故说：“未遍知义即是识之种子义”。所谓“何处无中断，何处即有相续”，是指在色法与无色法的流转中，有如前所说的不中断，于彼处即有“相续”的名称。而“何处有相续，何处即有生起”等，仅是开示缘的次第，阐明因果的关联。

‘‘ยถา วา ปน จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา ‘‘สภาโว เหตู’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ วิภาเคน ทสฺเสติ. ตตฺถ สนฺนิสฺสยตายาติ อุปนิสฺสยปจฺจยตาย. มนสิกาโรติ กิริยามโนธาตุ. สา หิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส วิญฺญาณภาเวน สมานชาติตาย สภาโว เหตุ. สงฺขารา วิญฺญาณสฺส ปจฺจโย สภาโว เหตูติ ปุญฺญาทิอภิสงฺขารา ปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย, ตตฺถ โย สภาโว, โส เหตูติ. สงฺขาราติ เจตฺถ สพฺโพ โลกิโย กุสลากุสลจิตฺตุปฺปาโท อธิปฺเปโต. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอวํ โย โกจิ อุปนิสฺสโย สพฺโพ โส ปริกฺขาโรติ ยถาวุตฺตปฺปเภโท โย โกจิ ปจฺจโย, โส สพฺโพ อตฺตโน ผลสฺส ปริกฺขรณโต อภิสงฺขรณโต ปริกฺขาโร. ตสฺส นิทฺธาเรตฺวา กถนํ ปริกฺขาโร หาโรติ.

正如“又如缘于眼……”等（文句），此中分别显示已说之“自性为因”义。其中，“依止性”(sannissayatā)即“以亲依止缘性”(upanissayapaccayatāya)。“作意”(manasikāra)即唯作意界(kiriyāmanodhātu)。彼（唯作意界）于眼识(cakkhuviññāṇa)，因识性同类，故为自性因。所谓“诸行为识之缘，自性为因”者，即福等诸行是结生识(paṭisandhiviññāṇa)之缘，其中彼自性即是因。此处“诸行”，意指一切世间善、不善心之生起(kusalākusalacittuppādo)。以此理趣，其余诸句之义亦应了知。如是，所谓“资具”(parikkhāra)者，即如前所说分类的任何缘，彼一切缘因能资助、造作自果，故名为“资具”。对其确定而说，即是“资具摄要”(parikkhārahāra)。

ปริกฺขารหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

资具摄要分别释义终。

๑๖. สมาโรปนหารวิภงฺควณฺณนา

16. 施设摄要分别释义

๕๐. ตตฺถ กตโม สมาโรปโน หาโรติ สมาโรปนหารวิภงฺโค. ตตฺถ เอกสฺมึ ปทฏฺฐาเนติ ยสฺมึ กิสฺมิญฺจิ เอกสฺมึ การณภูเต ธมฺเม สุตฺเตน คหิเต. ยตฺตกานิ ปทฏฺฐานานิ โอตรนฺตีติ ยตฺตกานิ อญฺเญสํ การณภูตานิ ตสฺมึ ธมฺเม สโมสรนฺติ. สพฺพานิ ตานิ สมาโรปยิตพฺพานีติ สพฺพานิ ตานิ ปทฏฺฐานานิ ปทฏฺฐานภูตา ธมฺมา สมฺมา นิทฺธารณวเสน อาเนตฺวา เทสนาย อาโรเปตพฺพา, เทสนารุฬฺเห วิย กตฺวา กเถตพฺพาติ อตฺโถ. ยถา อาวฏฺเฏ หาเร ‘‘เอกมฺหิ ปทฏฺฐาเน, ปริเยสติ เสสกํ ปทฏฺฐาน’’นฺติ (เนตฺติ. ๔ นิทฺเทสวาร) วจนโต อเนเกสํ ปทฏฺฐานานํ ปริเยสนา วุตฺตา, เอวมิธาปิ พหูนํ ปทฏฺฐานานํ สมาโรปนา กาตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา อาวฏฺเฏ หาเร’’ติ อาห. น เกวลํ ปทฏฺฐานวเสเนว สมาโรปนา, อถ โข เววจนภาวนาปหานวเสนปิ สมาโรปนา กาตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถ สมาโรปนา จตุพฺพิธา’’ติอาทิมาห.

50. 在此，什么是总摄(samāropana)抉择(hāra)？即是总摄抉择的解释。在此，“于一根据(padaṭṭhāna)”是说：当经文掌握了任何一个作为原因的法时。“有多少根据汇入(otaranti)”是说：有多少其他作为原因的法，汇集于彼法中。“所有那些都应被总摄”是说：应以正确审察的方式，将所有那些根据——即作为根据的法——引来，置于教说中；应如其已升至教说中那般来讲述。此为义。如同在旋转(āvaṭṭa)抉择中，依据“于一根据，寻求其余根据”（《导论》第四解释段）之语，而宣说了对众多根据的寻求；同样地，于此亦应总摄众多根据。为显示此义，而说“如同在旋转抉择中”。总摄不仅应依根据而作，亦应依同义词(vevacana)、修习(bhāvanā)、断除(pahāna)而作。为显示此义，而说“在此，总摄有四种”等句。

กสฺมา [Pg.139] ปเนตฺถ ปทฏฺฐานเววจนานิ คหิตานิ, นนุ ปทฏฺฐานเววจนหาเร เอว อยมตฺโถ วิภาวิโตติ? สจฺจเมตํ, อิธ ปน ปทฏฺฐานเววจนคฺคหณํ ภาวนาปหานานํ อธิฏฺฐานวิสยทสฺสนตฺถญฺเจว เตสํ อธิวจนวิภาคทสฺสนตฺถญฺจ. เอวญฺหิ ภาวนาปหานานิ สุวิญฺเญยฺยานิ โหนฺติ สุกรานิ จ ปญฺญาเปตุํ. อิทํ ปทฏฺฐานนฺติ อิทํ ติวิธํ สุจริตํ พุทฺธานํ สาสนสฺส โอวาทสฺส วิสยาธิฏฺฐานภาวโต ปทฏฺฐานํ. ตตฺถ ‘‘กายิก’’นฺติอาทินา ตีหิ สุจริเตหิ สีลาทโย ตโย ขนฺเธ สมถวิปสฺสนา ตติยจตุตฺถผลานิ จ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสติ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. วนียตีติ วนํ, วนติ, วนุเต อิติ วา วนํ. ตตฺถ ยสฺมา ปญฺจ กามคุณา กามตณฺหาย, นิมิตฺตคฺคาโห อนุพฺยญฺชนคฺคาหสฺส, อชฺฌตฺติกพาหิรานิ อายตนานิ ตปฺปฏิพนฺธฉนฺทราคาทีนํ, อนุสยา จ ปริยุฏฺฐานานํ การณานิ โหนฺติ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺจ กามคุณา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

为何此处采用依处(padaṭṭhāna)与同义词(vevacana)呢？此义难道不是在依处释(padaṭṭhānahāra)与同义词释(vevacanahāra)中就已阐明吗？诚然如此。但此处采用依处与同义词，是为了显示修习(bhāvanā)与断除(pahāna)的依处与对象，以及显示它们的名称分类。这样，修习与断除就容易了知，也容易说明。“此是依处”，即此三种善行(sucarita)，因是诸佛之教说与训诫的对象与依处，故为依处。其中，以“身的”等，通过三种善行，确定并显示戒等三蕴、止(samatha)与观(vipassanā)，以及第三果与第四果，这是很容易了知的。因其被渴求(vanīyati)，故为林(vana)；或因其渴求(vanati)、欲求(vanute)，故为林。其中，由于五种欲妙是欲贪之因，取相是取随相之因，内外诸处是与彼相连的欲与贪等之因，以及诸随眠(anusaya)是诸缠(pariyuṭṭhāna)之因，是故为显示此义而说“五种欲妙”等。

๕๑. อยํ เววจเนน สมาโรปนาติ โย ‘‘ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ เสกฺขผลํ, อนาคามิผลํ, กามธาตุสมติกฺกมน’’นฺติ เอเตหิ ปริยายวจเนหิ ตติยผลสฺส นิทฺเทโส, ตถา โย ‘‘อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ อเสกฺขผลํ, อคฺคผลํ อรหตฺตํ, เตธาตุกสมติกฺกมน’’นฺติ เอเตหิ ปริยายวจเนหิ จตุตฺถผลสฺส นิทฺเทโส, โย จ ‘‘ปญฺญินฺทฺริย’’นฺติอาทีหิ ปริยายวจเนหิ ปญฺญาย นิทฺเทโส, อยํ เววจเนหิ จ สมาโรปนา.

51. 此为以同义词(vevacana)作安立(samāropanā)：凡以“离贪为心解脱、有学果、不还果、超越欲界”等同义词对第三果的解释(niddesa)；同样，凡以“离无明为慧解脱、无学果、最上果、阿罗汉果、超越三界”等同义词对第四果的解释；以及凡以“慧根(paññindriya)”等同义词对慧(paññā)的解释，此即是以同义词所作的安立。

ตสฺมาติห ตฺวํ, ภิกฺขุ, กาเย กายานุปสฺสี วิหราหีติอาทิ ลกฺขณหารวิภงฺควณฺณนายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. เกวลํ ตตฺถ เอกลกฺขณตฺตา อวุตฺตานมฺปิ วุตฺตภาวทสฺสนวเสเนว อาคตํ, อิธ ภาวนาสมาโรปนวเสนาติ อยเมว วิเสโส. กายานุปสฺสนา วิเสสโต อสุภานุปสฺสนา เอว กามราคตเทกฏฺฐกิเลสานํ เอกนฺตปฏิปกฺขาติ อสุภสญฺญา กพฬีการาหารปริญฺญาย ปริพนฺธกิเลสา กามุปาทานํ กามโยโค อภิชฺฌากายคนฺโถ กามาสโว กาโมโฆ ราคสลฺลํ รูปธมฺมปริญฺญาย ปฏิปกฺขกิเลสา รูปธมฺเมสุ ราโค ฉนฺทาคติคมนนฺติ เอเตสํ ปาปธมฺมานํ ปหานาย สํวตฺตตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘กาเย กายานุปสฺสี วิหรนฺโต’’ติอาทินา.

因此，比丘，“于身随观身而住”等句，应依《行相抉择分别释义》(Lakkhaṇahāravibhaṅgavaṇṇanā)中所说之理了知。差别仅在于：彼处因（诸法）具同一行相，故以显示未说者为已说的方式而得；此处则以修习总摄的方式而得。身随观，特别是不净随观，是欲贪及与彼同一所依之诸烦恼的绝对对治法，故导向于断除此等恶法：净想、遍知抟食的障碍烦恼、欲取(kāmupādāna)、欲轭(kāmayoga)、贪身系(abhijjhākāyagantha)、欲漏(kāmāsava)、欲暴流(kāmogha)、贪箭(rāgasalla)、遍知色法的对治烦恼、于诸色法之贪，以及欲行于非行(chandāgatigamana)。以“于身随观身而住”等句显示此义。

ตถา [Pg.140] เวทนานุปสฺสนา วิเสสโต ทุกฺขานุปสฺสนาติ, สา –

如是，受随观特别是苦随观，彼（受随观）——

‘‘โย สุขํ ทุกฺขโต อทฺท, ทุกฺขมทฺทกฺขิ สลฺลโต;

อทุกฺขมสุขํ สนฺตํ, อทกฺขิ นํ อนิจฺจโต’’ติ. (สํ. นิ. ๔.๒๕๓;

อิติวุ. ๕๓) –

“谁见乐为苦，见苦为箭；见寂静之不苦不乐，见彼为无常。”

อาทิวจนโต สพฺพํ เวทนํ ‘‘ทุกฺข’’นฺติ ปสฺสนฺตี สุขสญฺญาย เวทนาเหตุปริญฺญาย ปริพนฺธกิเลสานํ โคสีลาทีหิ ภวสุทฺธิ โหตีติ เวทนาสฺสาเทน ปวตฺตสฺส ภวุปาทานสงฺขาตสฺส สีลพฺพตุปาทานสฺส เวทนาวเสน ‘‘อนตฺถํ เม อจรี’’ติอาทินยปฺปวตฺตสฺส (ที. นิ. ๓.๓๔๐; อ. นิ. ๙.๒๙; ๑๐.๗๙; ธ. ส. ๑๒๓๗; วิภ. ๙๐๙, ๙๖๐) พฺยาปาทกายคนฺถสฺส โทสสลฺลสฺส เวทนาสฺสาทวเสเนว ปวตฺตสฺส ภวโยคภวาภวภโวฆสงฺขาตสฺส ภวราคสฺส ภวปริญฺญาย ปริพนฺธกกิเลสานํ เวทนาวิสยสฺส ราคสฺส โทสาคติคมนสฺส จ ปหานาย สํวตฺตตีติ เอตมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘เวทนาสุ เวทนานุปสฺสี’’ติอาทินา.

（受随观）因前述偈颂等开示，见一切受为“苦”，故导向于断除：乐想；遍知受因的障碍烦恼；因味著于受而转起，认为“通过牛戒(gosīla)等能有清净”，此种被称为“有取”(bhavupādāna)的戒禁取(sīlabbatupādāna)；依于受而转起，如“他对我行不义”等方式的嗔身系(byāpādakāyagantha)；嗔箭(dosasalla)；仅因味著于受而转起，被称为有轭(bhavayoga)、有漏(bhavāsava)、有暴流(bhavogha)的有贪(bhavarāga)；遍知有的障碍烦恼；以受为所缘的贪；以及嗔行于非行(dosāgatigamana)。以“于诸受随观受”等句显示此义。

ตถา จิตฺตานุปสฺสนา วิเสสโต อนิจฺจานุปสฺสนาติ, สา จิตฺตํ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ ปสฺสนฺตี ตตฺถ เยภุยฺเยน สตฺตา นิจฺจสญฺญิโนติ นิจฺจสญฺญาย วิญฺญาณาหารปริญฺญาย ปริพนฺธกิเลสานํ นิจฺจาภินิเวสปฏิปกฺขโต เอว ทิฏฺฐุปาทานํ ทิฏฺฐิโยคสีลพฺพตปรามาสกายคนฺถทิฏฺฐาสวทิฏฺโฐฆสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา นิจฺจสญฺญานิมิตฺตสฺส ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินยปฺปวตฺตสฺส (ธ. ส. ๑๒๓๙; วิภ. ๘๓๒, ๘๖๖, ๙๖๒) มานสลฺลสฺส สญฺญาปริญฺญาย ปฏิปกฺขกิเลสานํ สญฺญาย ราคสฺส ทิฏฺฐาภินิเวสสฺส อปฺปหีนตฺตา อุปฺปชฺชนกสฺส ภยาคติคมนสฺส จ ปหานาย สํวตฺตตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสี’’ติอาทินา.

如是，心随观特别是无常随观。因此，彼观心为“无常”。于此，众生大多有常见，是故，[心随观]有助于断除：常见，以及识食(viññāṇāhāra)遍知的障碍烦恼；又正因其为常执取之对治，亦有助于断除：被称为见取(diṭṭhupādāna)、见轭(diṭṭhiyoga)、戒禁取身系(sīlabbataparāmāsakāyagantha)、见漏(diṭṭhāsava)、见暴流(diṭṭhogha)之见；由常见之相而生起的“我为胜”等慢箭(mānasalla)；想遍知的对治烦恼；于想的贪；以及因未断除见执取而将生起的、因恐惧而趣向邪行(bhayāgatigamana)。此义由“于心随观心”等句而显示。

ตถา ธมฺมานุปสฺสนา วิเสสโต อนตฺตสญฺญาติ, สา สงฺขาเรสุ อตฺตสญฺญาย มโนสญฺเจตนาหารปริญฺญาย ปฏิปกฺขกิเลสานํ สกฺกายทิฏฺฐิยา ‘‘อิทเมว สจฺจ’’นฺติ (ม. นิ. ๒.๑๘๗, ๒๐๒-๒๐๓; ๓.๒๗) ปวตฺตสฺส มิจฺฉาภินิเวสสฺส มิจฺฉาภินิเวสเหตุกาย อวิชฺชาโยคอวิชฺชาสวอวิชฺโชฆโมหสลฺลสงฺขาตาย อวิชฺชาย สงฺขารปริญฺญาย ปริพนฺธกิเลสานํ สงฺขาเรสุ ราคสฺส โมหาคติคมนสฺส [Pg.141] จ ปหานาย สํวตฺตตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสี วิหรนฺโต’’ติอาทินา. เสสํ อุตฺตานเมว.

如是，法随观特别是无我想。因此，彼[法随观]有助于断除：于诸行(saṅkhāra)中的我想(attasaññā)，以及思食(manosañcetanāhāra)遍知的对治烦恼；身见(sakkāyadiṭṭhi)；“唯此是实”的邪执(micchābhinivesa)；由邪执为因而被称为无明轭(avijjāyoga)、无明漏(avijjāsava)、无明暴流(avijjogha)、痴箭(mohasalla)之无明；行遍知的障碍烦恼；于诸行的贪；以及因痴而趣向邪行(mohāgatigamana)。此义由“于法随观法而住”等句而显示。余者自明。

สมาโรปนหารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

等同导门分别释义终。

นิฏฺฐิตา จ หารวิภงฺควณฺณนา.

导门分别释义亦终。

๑. เทสนาหารสมฺปาตวณฺณนา

1. 教说导门组合释义

เอวํ สุปริกมฺมกตาย ภูมิยา นานาวณฺณานิ มุตฺตปุปฺผานิ ปกิรนฺโต วิย สุสิกฺขิตสิปฺปาจริยวิจาริเตสุ สุรตฺตสุวณฺณาลงฺกาเรสุ นานาวิธรํสิชาลสมุชฺชลานิ วิวิธานิ มณิรตนานิ พนฺธนฺโต วิย มหาปถวึ ปริวตฺเตตฺวา ปปฺปฏโกชํ ขาทาเปนฺโต วิย โยชนิกมธุคณฺฑํ ปีเฬตฺวา สุมธุรสํ ปาเยนฺโต วิย จ อายสฺมา มหากจฺจาโน นานาสุตฺตปเทเส อุทาหรนฺโต โสฬส หาเร วิภชิตฺวา อิทานิ เต เอกสฺมึเยว สุตฺเต โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต หารสมฺปาตวารํ อารภิ. อารภนฺโต จ ยายํ นิทฺเทสวาเร –

如是，犹如在善治的地面上散布种种颜色的珍珠花；犹如在由技艺精湛的工匠所制作的赤金饰品上，镶嵌种种放射光网而辉耀的摩尼宝；犹如翻转大地而令人食其地味；又犹如挤压一由旬大的蜂巢而令人饮其极甜美的蜜汁。具寿摩诃迦旃延(Mahākaccāna)引述不同的经文出处，分别解说了十六摄要，如今将它们结合于一部经中而显示，开始了《摄要总合章》。当开始时，于《解释章》中[说]：

๕๒.

52.

‘‘โสฬส หารา ปฐมํ, ทิสโลจนโต ทิสา วิโลเกตฺวา;

สงฺขิปิย องฺกุเสน หิ, นเยหิ ตีหิ นิทฺทิเส สุตฺต’’นฺติ. –

“十六摄要为先首，以方处眼观诸方；以钩总摄后，以三理趣示经义。”

คาถา วุตฺตา. ยสฺมา ตํ หารวิภงฺควาโร นปฺปโยเชติ, วิปฺปกิณฺณวิสยตฺตา, นยวิจารสฺส จ อนฺตริตตฺตา. อเนเกหิ สุตฺตปเทเสหิ หารานํ วิภาคทสฺสนเมว หิ หารวิภงฺควาโร. หารสมฺปาตวาโร ปน ตํ ปโยเชติ, เอกสฺมึเยว สุตฺตปเทเส โสฬส หาเร โยเชตฺวาว ตทนนฺตรํ นยสมุฏฺฐานสฺส กถิตตฺตา. ตสฺมา ‘‘โสฬส หารา ปฐม’’นฺติ คาถํ ปจฺจามสิตฺวา ‘‘ตสฺสา นิทฺเทโส กุหึ ทฏฺฐพฺโพ, หารสมฺปาเต’’ติ อาห. ตสฺสตฺโถ – ‘‘ตสฺสา คาถาย นิทฺเทโส กตฺถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. เอเตน สุตฺเตสุ หารานํ โยชนานยทสฺสนํ หารสมฺปาตวาโรติ ทสฺเสติ. หารสมฺปาตปทสฺส อตฺโถ วุตฺโต เอว.

此偈已说。《摄要分别章》不应用它，是因其所涉零散，且理趣的审察被中断了。实则，《摄要分别章》只是通过许多经文出处来展示诸摄要的分别。而《摄要总合章》则应用它，因为是在一处经文中应用了十六摄要之后，才立即宣说理趣的生起。是故，回顾“十六摄要为先首”之偈后，说：“其解释应于何处见？于《摄要总合章》中。”其义为：“彼偈之解释应于何处见？”以此显示，《摄要总合章》即是在诸经中展示应用摄要的理趣。《摄要总合》一词的含义已如前说。

อรกฺขิเตน [Pg.142] จิตฺเตนาติ จกฺขุทฺวาราทีสุ สติอารกฺขาภาเวน อคุตฺเตน จิตฺเตน. มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตนาติ สสฺสตาทิมิจฺฉาภินิเวสทูสิเตน. ถินมิทฺธาภิภูเตนาติ จิตฺตสฺส กายสฺส จ อกลฺยตาลกฺขเณหิ ถินมิทฺเธหิ อชฺโฌตฺถเฏน. วสํ มารสฺส คจฺฉตีติ กิเลสมาราทีนํ ยถากามํ กรณีโย โหตีติ อยํ ตาว คาถาย ปทตฺโถ.

“以不守护心”者，即于眼门等处，因无念守护而不守护其心。“被邪见所害”者，即被常见等邪执所染污。“被昏沉睡眠所克服”者，即被以身心不适为特征的昏沉睡眠所覆盖。“为魔所支配”者，即成为烦恼魔等可随意摆布的对象。以上是此偈的词义。

ปมาทนฺติ ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ อิทํ ปทํ ฉสุ ทฺวาเรสุ สติโวสคฺคลกฺขณํ ปมาทํ กเถติ. ตํ มจฺจุโน ปทนฺติ ตํ ปมชฺชนํ คุณมารณโต มจฺจุสงฺขาตสฺส มารสฺส วสวตฺตนฏฺฐานํ, เตน ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตน, วสํ มารสฺส คจฺฉตี’’ติ ปฐมปาทํ จตุตฺถปาเทน สมฺพนฺธิตฺวา ทสฺเสติ. โส วิปลฺลาโสติ ยํ อนิจฺจสฺส ขนฺธปญฺจกสฺส ‘‘นิจฺจ’’นฺติ ทสฺสนํ, โส วิปลฺลาโส วิปริเยสคฺคาโห. เตเนวาห – ‘‘วิปรีตคฺคาหลกฺขโณ วิปลฺลาโส’’ติ. สพฺพํ วิปลฺลาสสามญฺเญน คเหตฺวา ตสฺส อธิฏฺฐานํ ปุจฺฉติ ‘‘กึ วิปลฺลาสยตี’’ติ. สามญฺญสฺส จ วิเสโส อธิฏฺฐานภาเวน โวหรียตีติ อาห – ‘‘สญฺญํ จิตฺตํ ทิฏฺฐิมิตี’’ติ. ตํ ‘‘วิปลฺลาสยตี’’ติ ปเทน สมฺพนฺธิตพฺพํ. เตสุ สญฺญาวิปลฺลาโส สพฺพมุทุโก, อนิจฺจาทิกสฺส วิสยสฺส มิจฺฉาวเสน อุปฏฺฐิตาการคฺคหณมตฺตํ มิคโปตกานํ ติณปุริสเกสุ ปุริโสติ อุปฺปนฺนสญฺญา วิย. จิตฺตวิปลฺลาโส ตโต พลวตโร, อมณิอาทิเก วิสเย มณิอาทิอากาเรน อุปฏฺฐหนฺเต ตถา สนฺนิฏฺฐานํ วิย นิจฺจาทิโต สนฺนิฏฺฐานมตฺตํ. ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส ปน สพฺพพลวตโร ยํ ยํ อารมฺมณํ ยถา ยถา อุปฏฺฐาติ, ตถา ตถา นํ สสฺสตาทิวเสน ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ อภินิวิสนฺโต ปวตฺตติ. ตตฺถ สญฺญาวิปลฺลาโส จิตฺตวิปลฺลาสสฺส การณํ, จิตฺตวิปลฺลาโส ทิฏฺฐิวิปลฺลาสสฺส การณํ โหติ.

放逸是指“以不守护心”，此句宣说在六门中，放逸具有舍念的特征。“那是死神的足迹”是指：那种放逸，因为会杀害功德，所以是名为“死神”的魔罗的支配处。因此，（义注）将“以不守护心”这第一句与“为魔所支配”这第四句联系起来显示。那是颠倒，是指对于无常的五蕴，有“是常”的见解，那便是颠倒，是颠倒执取。因此说：“颠倒的特征是颠倒执取”。以颠倒的共相来把握一切后，询问它的所依：“什么使之颠倒？”此共相的差别相被称为所依，因此说：“想、心、见”。这（三者）应与“使之颠倒”一词相联系。在这三者中，想颠倒(saññāvipallāso)最微弱，它只是以错误的方式执取无常等对象所显现的行相，就像幼鹿对草人生起“是人”的想一样。心颠倒(cittavipallāso)比那更有力，它只是确定（对象）为常等，就像对非宝珠等对象，当其显现为宝珠等行相时，便确定其为宝珠一样。而见颠倒(diṭṭhivipallāso)则最有力，无论何种对象以何种方式显现，它都以常见等方式，执著“唯此是实，余者虚妄”而转起。在那三者中，想颠倒是心颠倒的因，心颠倒是见颠倒的因。

อิทานิ วิปลฺลาสานํ ปวตฺติฏฺฐานํ วิสยํ ทสฺเสตุํ ‘‘โส กุหึ วิปลฺลาสยติ, จตูสุ อตฺตภาววตฺถูสู’’ติ อาห. ตตฺถ อตฺตภาววตฺถูสูติ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. เต หิ อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, ‘‘อตฺตา’’ติ ภวติ เอตฺถ พุทฺธิ โวหาโร จาติ อตฺตภาโว, โส เอว สุภาทีนํ วิปลฺลาสสฺส จ อธิฏฺฐานภาวโต วตฺถุ จาติ ‘‘อตฺตภาววตฺถู’’ติ วุจฺจติ. ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติอาทินา เตสํ สพฺพวิปลฺลาสมูลภูตาย สกฺกายทิฏฺฐิยา ปวตฺติฏฺฐานภาเวน อตฺตภาววตฺถุตํ ทสฺเสตฺวา ปุน วิปลฺลาสานํ ปวตฺติอากาเรน สทฺธึ [Pg.143] วิสยํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘รูปํ ปฐมํ วิปลฺลาสวตฺถุ อสุเภ สุภ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยํ. ปุน มูลการณวเสน วิปลฺลาเส วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ทฺเว ธมฺมา จิตฺตสฺส สํกิเลสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ อวิชฺชารหิตา ตณฺหา นตฺถิ, อวิชฺชา จ สุภสุขสญฺญานมฺปิ ปจฺจโย เอว, ตถาปิ ตณฺหา เอตาสํ สาติสยํ ปจฺจโยติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตณฺหานิวุตํ…เป… ทุกฺเข สุข’’นฺติ วุตฺตํ. ทิฏฺฐินิวุตนฺติ ทิฏฺฐิสีเสน อวิชฺชา วุตฺตาติ อวิชฺชานิวุตนฺติ อตฺโถ. กามญฺเจตฺถ ตณฺหารหิตา ทิฏฺฐิ นตฺถิ, ตณฺหาปิ ทิฏฺฐิยา ปจฺจโย เอว. ตณฺหาปิ ‘‘นิจฺจํ อตฺตา’’ติ อโยนิโส อุมฺมุชฺชนฺตานํ ตถาปวตฺตมิจฺฉาภินิเวสสฺส โมโห วิเสสปจฺจโยติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐินิวุตํ…เป… อตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

现在，为了显示颠倒的生起处与对象，而说：“他于何处颠倒？于四自体事中。”此处所谓“自体事”，是指五取蕴。因为“我”慢安立于此，故为“我”(attā)；在此生起“我”的智与言说，故为“自体”(attabhāvo)；而此自体又是净等颠倒的所依处，故也是“事”(vatthu)，因此称为“自体事”(attabhāvavatthu)。通过“于色随见为我”等，显示了它们作为一切颠倒之根本的有身见的生起处，即自体事之性后，再为了连同颠倒的生起方式来分辨其对象，而说：“色是第一颠倒事，于不净中（见）为净。”这一切都容易了知。再者，为了以根本原因为依准来分辨颠倒，而说：“二法是心之杂染”等。于此，虽然没有离于无明的贪爱，无明也确实是净想与乐想的缘，但为了显示贪爱是它们的殊胜缘，故说：“为贪所覆……于苦（见）为乐。”所谓“为见所覆”，是指以见为首的无明，其义即“为无明所覆”。诚然，于此没有离于贪爱的见，贪爱也确实是见的缘。然而，对于那些不如理思惟“常、我”者，为了显示痴是其如此生起的错误执取的殊胜缘，故说：“为见所覆……（于无我中见）为我”。

โย ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสติ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจํ, อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ ปวตฺตมฺปิ วิปลฺลาสทฺวยํ สนฺธายาห – ‘‘โส อตีตํ รูปํ…เป… อตีตํ วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ. เอเตน อฏฺฐารสวิโธปิ ปุพฺพนฺตานุกปฺปิกวาโท ปจฺฉิมานํ ทฺวินฺนํ วิปลฺลาสานํ วเสน โหตีติ ทสฺเสติ. ตณฺหาวิปลฺลาโสติ ตณฺหามูลโก วิปลฺลาโส. ‘‘อสุเภ สุภํ, ทุกฺเข สุข’’นฺติ เอตํ วิปลฺลาสทฺวยํ สนฺธาย วทติ. อนาคตํ รูปํ อภินนฺทตีติ อนาคตํ รูปํ ทิฏฺฐาภินนฺทนวเสน อภินนฺทติ. อนาคตํ เวทนํ, สญฺญํ, สงฺขาเร, วิญฺญาณํ อภินนฺทตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เอเตน จตุจตฺตาลีสวิโธปิ อปรนฺตานุกปฺปิกวาโท เยภุยฺเยน ปุริมานํ ทฺวินฺนํ วิปลฺลาสานํ วเสน โหตีติ ทสฺเสติ. ทฺเว ธมฺมา จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสาติ เอวํ ปรมสาวชฺชสฺส วิปลฺลาสสฺส มูลการณนฺติ วิเสสโต ทฺเว ธมฺมา จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสา ตณฺหา จ อวิชฺชา จาติ เต สรูปโต ทสฺเสติ. ตาหิ วิสุชฺฌนฺตํ จิตฺตํ วิสุชฺฌตีติ ปฏิปกฺขวเสนปิ ตาสํ อุปกฺกิเลสภาวํเยว วิภาเวติ, น หิ ตณฺหาอวิชฺชาสุ ปหีนาสุ โกจิ สํกิเลสธมฺโม น ปหียตีติ. ยถา จ วิปลฺลาสานํ มูลการณํ ตณฺหาวิชฺชา, เอวํ สกลสฺสาปิ วฏฺฏสฺส มูลการณนฺติ ยถานุสนฺธินาว คาถํ นิฏฺฐเปตุํ ‘‘เตส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ เตสนฺติ เยสํ อรกฺขิตํ จิตฺตํ มิจฺฉาทิฏฺฐิหตญฺจ, เตสํ. ‘‘อวิชฺชานีวรณาน’’นฺติอาทินา มารสฺส วสคมเนน อนาทิมติสํสาเร สํสรณนฺติ ทสฺเสติ.

所谓“见颠倒”(diṭṭhivipallāsa)，是指“于无常执常，于无我执我”这两种颠倒。所以说：“彼于过去色……乃至过去识，作我见。”此言显示，十八种前际随见(pubbantānukappikavāda)皆由后两种颠倒而生。“贪爱颠倒”(taṇhāvipallāsa)是指以贪爱为根的颠倒，即针对“于不净执净，于苦执乐”这两种颠倒而说。“欣求未来色”是指以见为欣喜而欣求未来色。“欣求未来受、想、行、识”亦复如是。此言显示，四十四种后际随见(aparantānukappikavāda)大多由前两种颠倒而生。“二法为心之随烦恼”，此乃特指颠倒为极有过失法之根本因，此二法即贪爱与无明，以此显示其自性。“心因从彼等中清净而得清净”，此亦从对治面阐明其随烦恼性，实因贪爱、无明断尽，则无一杂染法不断。贪爱与无明既是颠倒之根本因，亦是整个轮回之根本因。为依此脉络圆满偈颂，故说“彼等”等。其中“彼等”指心不守护、为邪见所害者。“为无明所盖”等句，显示彼等因随顺魔罗，故于无始轮回中流转。

ถินมิทฺธาภิภูเตนาติ เอตฺถ ‘‘ถินํ นามา’’ติอาทินา ถินมิทฺธานํ สรูปํ ทสฺเสติ. เตหิ จิตฺตสฺส อภิภูตตา สุวิญฺเญยฺยาวาติ ตํ อนามสิตฺวา กิเลสมารคฺคหเณเนว [Pg.144] ตํนิมิตฺตา อภิสงฺขารมารขนฺธมารมจฺจุมารา คหิตา เอวาติ ‘‘กิเลสมารสฺส จ สตฺตมารสฺส จา’’ติ จ-สทฺเทน วา เตสมฺปิ คหณํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. โส หิ นิวุโต สํสาราภิมุโขติ โส มารวสํ คโต, ตโต เอว นิวุโต กิเลเสหิ ยาว น มารพนฺธนํ ฉิชฺชติ, ตาว สํสาราภิมุโขว โหติ, น วิสงฺขาราภิมุโขติ อธิปฺปาโย. อิมานิ ภควตา ทฺเว สจฺจานิ เทสิตานิ. กถํ เทสิตานิ?

于“被昏沉睡眠（thinamiddha）所征服”一句，以“所谓昏沉”等（文句）显示了昏沉睡眠的自性。心被它们征服的状态是极易了知的，因此不去思察它，仅以执取烦恼魔（kilesamāra），便已执取了以其为因的行魔（abhisaṅkhāramāra）、蕴魔（khandhamāra）和死魔（maccumāra）。因此，在“于烦恼魔与于有情魔”一句中，应知通过“与”（ca）字，也包含了对它们（三魔）的执取。对于“他被覆蔽，面向轮回”一句，其义为：他已落入魔的势力，正因此被烦恼所覆蔽；只要魔的束缚未被斩断，他就始终面向轮回，而不面向无为（visaṅkhāra）。此二谛为世尊所宣说。如何宣说？

ตตฺถ ทุวิธา กถา อภิธมฺมนิสฺสิตา จ สุตฺตนฺตนิสฺสิตา จ. ตาสุ อภิธมฺมนิสฺสิตา นาม อรกฺขิเตน จิตฺเตนาติ รตฺตมฺปิ จิตฺตํ อรกฺขิตํ, ทุฏฺฐมฺปิ จิตฺตํ อรกฺขิตํ, มูฬฺหมฺปิ จิตฺตํ อรกฺขิตํ. ตตฺถ รตฺตํ จิตฺตํ อฏฺฐนฺนํ โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทานํ วเสน เวทิตพฺพํ, ทุฏฺฐํ จิตฺตํ ทฺวินฺนํ ปฏิฆจิตฺตุปฺปาทานํ วเสน เวทิตพฺพํ, มูฬฺหํ จิตฺตํ ทฺวินฺนํ โมมูหจิตฺตุปฺปาทานํ วเสน เวทิตพฺพํ. ยาว อิเมสํ จิตฺตุปฺปาทานํ วเสน อินฺทฺริยานํ อคุตฺติ อโคปายนา อปาลนา อนารกฺขา สติโวสคฺโค ปมาโท จิตฺตสฺส อสํวโร, เอวํ อรกฺขิตํ จิตฺตํ โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิหตํ นาม จิตฺตํ จตุนฺนํ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาทานํ วเสน เวทิตพฺพํ, ถินมิทฺธาภิภูตํ นาม จิตฺตํ ปญฺจนฺนํ สสงฺขาริกากุสลจิตฺตุปฺปาทานํ วเสน เวทิตพฺพํ. เอวํ สพฺเพปิ อคฺคหิตคฺคหเณน ทฺวาทส อกุสลจิตฺตุปฺปาทา โหนฺติ. เต ‘‘กตเม ธมฺมา อกุสลา? ยสฺมึ สมเย อกุสลํ จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติอาทินา จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ (ธ. ส. ๓๖๕) อกุสลจิตฺตุปฺปาทเทสนาวเสน วิตฺถารโต วตฺตพฺพา. มารสฺสาติ เอตฺถ ปญฺจ มารา. เตสุ กิเลสมารสฺส จตุนฺนํ อาสวานํ จตุนฺนํ โอฆานํ จตุนฺนํ โยคานํ จตุนฺนํ คนฺถานํ จตุนฺนํ อุปาทานานํ อฏฺฐนฺนํ นีวรณานํ ทสนฺนํ กิเลสวตฺถูนํ วเสน อาสวโคจฺฉกาทีสุ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๔-๑๙, ๑๑๐๒) วุตฺตนเยน, ตถา ‘‘ชาติมโท โคตฺตมโท อาโรคฺยมโท’’ติอาทินา ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค (วิภ. ๘๓๒) อาคตานํ สตฺตนฺนํ กิเลสานญฺจ วเสน วิภาโค วตฺตพฺโพ. อยํ ตาเวตฺถ อภิธมฺมนิสฺสิตา กถา.

此处有二种说法：依阿毗达摩(abhidhamma)者与依经者。其中，依阿毗达摩之说法，就“心无防护”而言，贪染之心亦是未被守护，瞋恚之心亦是未被守护，愚痴之心亦是未被守护。于此，贪染之心当知是依八种贪俱生心；瞋恚之心当知是依两种瞋恚心；愚痴之心当知是依两种痴俱生心。只要依此等心生起，诸根即不守护、不防护、不护持、不保护，有失念、放逸、心不律仪，如是即是心无防护。所谓“为邪见所害之心”，当知是依四种见相应心；所谓“为昏沉与睡眠所制之心”，当知是依五种有行不善心。如是，以不重复计算的方式，总共有十二种不善心生起。此等当依《法集论》心生起品(Dhs. 365)中“何等为不善法？于其时，不善心已生起……”等不善心之教说而详细说明。于“魔的”(Mārassā)一词，此处有五种魔。其中，烦恼魔的分别，当依四漏、四暴流、四轭、四身系、四取、六盖、十烦恼事，如《法集论》漏品等(Dhs. Dukamātikā 14-19, 1102)所说之理而了知；同样地，亦当依《分别论》小事分别(Vibh. 832)中所说之“生慢、种姓慢、健康慢”等七种烦恼而了知其分别。这即是此处依阿毗达摩的说法。

สุตฺตนฺตนิสฺสิตา (ม. นิ. ๑.๓๔๗; อ. นิ. ๑๑.๑๗) ปน อรกฺขิเตน จิตฺเตนาติ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา นิมิตฺตคฺคาหี โหติ อนุพฺยญฺชนคฺคาหี, ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส [Pg.145] สํวราย น ปฏิปชฺชติ, น รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย น สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน …เป… ฆาเนน… ชิวฺหาย… กาเยน… มนสา…เป… มนินฺทฺริเยน สํวรํ อาปชฺชติ (ม. นิ. ๑.๓๔๗, ๔๑๑, ๔๒๑; ๒.๔๑๙; ๓.๑๕, ๗๕). เอวํ อรกฺขิตํ จิตฺตํ โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิหตํ นาม จิตฺตํ ปุพฺพนฺตกปฺปนวเสน วา อปรนฺตกปฺปนวเสน วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปนวเสน วา มิจฺฉาภินิวิสนฺตสฺส อโยนิโส อุมฺมุชฺชนฺตสฺส ‘‘สสฺสโต โลโกติ วา…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ (วิภ. ๙๓๗; ปฏิ. ม. ๑.๑๔๐) วา ยา ทิฏฺฐิ, ตาย หตํ อุปหตํ. ยา จ โข ‘‘อิมา จตฺตาโร สสฺสตวาทา…เป… ปญฺจ ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา’’ติ พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๓๐ อาทโย) ปญฺจตฺตเย (ม. นิ. ๓.๒๑ อาทโย) จ อาคตา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย, ตาสํ วเสน จิตฺตสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิหตภาโว กเถตพฺโพ.

然而，依经藏（中部1.347；增支部11.17），就“心不护”而言，当知：即以眼见色后，执取其相，执取其随相；由于此人住于不防护眼根，贪与忧等恶、不善法便会流入。彼不为防护而行，不守护眼根，于眼根不入于防护。以耳……以鼻……以舌……以身……以意……于意根不入于防护。如是为心不护。再者，就“为邪见所害”而言，所谓为邪见所害之心，即是由于对前际、或对后际、或对前后际构想而错误执取、不如理地生起“世界是常恒的……”乃至“如来死后既非存在亦非不存在”（《分别论》937；《无碍解道》1.140）等见，为彼见所害、所损。此外，如《梵网经》（长部1.30等）及《五三经》（中部3.21等）中所说的六十二种见——即“此四种常见论……乃至五种现法涅槃论”，应依此等来说明心为邪见所害的状态。

ถินมิทฺธาภิภูเตนาติ ถินํ นาม จิตฺตสฺส อกมฺมญฺญตา. มิทฺธํ นาม เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยสฺส อกมฺมญฺญตา. ตถา ถินํ อนุสฺสาหสํหนนํ. มิทฺธํ อสตฺติวิฆาโต. อิติ ถิเนน มิทฺเธน จ จิตฺตํ อภิภูตํ อชฺโฌตฺถฏํ อุปทฺทุตํ สงฺโกจนปฺปตฺตํ ลยาปนฺนํ. วสํ มารสฺส คจฺฉตีติ วโส นาม อิจฺฉา โลโภ อธิปฺปาโย รุจิ อากงฺขา อาณา อาณตฺติ. มาโรติ ปญฺจ มารา – ขนฺธมาโร อภิสงฺขารมาโร มจฺจุมาโร เทวปุตฺตมาโร กิเลสมาโรติ. คจฺฉตีติ เตสํ วสํ อิจฺฉํ…เป… อาณตฺตึ คจฺฉติ อุปคจฺฉติ อุเปติ วตฺตติ อนุวตฺตติ นาติกฺกมตีติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘วสํ มารสฺส คจฺฉตี’’ติ.

为昏沉与睡眠所征服，“昏沉”是指心的不适业性，“睡眠”是指受等三蕴的不适业性。复次，昏沉是不努力、退缩，睡眠是无力、疲惫。如是，心为昏沉与睡眠所征服、所覆盖、所扰乱、所收缩、陷入迟钝。走向魔之支配，“支配”是指意欲、贪、意向、喜好、期望、命令、指令。“魔”即五魔——蕴魔、行魔、死魔、天子魔、烦恼魔。“走向”即是走向彼等之支配、意欲……乃至……指令，即走向、靠近、趋近、随行、随顺、不超越。因此说：“走向魔之支配”。

ตตฺถ ยถาวุตฺตา อกุสลา ธมฺมา, ตณฺหาวิชฺชา เอว วา สมุทยสจฺจํ. โย โส ‘‘วสํ มารสฺส คจฺฉตี’’ติ วุตฺโต, โส เย ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ อุปาทาย ปญฺญตฺโต, เต ปญฺจกฺขนฺธา ทุกฺขสจฺจํ. เอวํ ภควตา อิธ ทฺเว สจฺจานิ เทสิตานิ. เตเนวาห – ‘‘ทุกฺขํ สมุทโย จา’’ติ. เตสํ ภควา ปริญฺญาย จ ปหานาย จ ธมฺมํ เทเสตีติ วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานายา’’ติ วุตฺตํ. กถํ เทเสตีติ เจ –

于此，如前所说之不善法，或即渴爱与无明，此即集谛。彼所说之“走向魔之支配”者，是依五取蕴而安立，彼五蕴即是苦谛。如是，世尊于此宣说二谛。是故说：“苦与集”。为使‘世尊为遍知与断除彼等而说法’此义更为显了，故说“为遍知苦，为断除集”。若问如何说法？

‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส, สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร;

สมฺมาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา, ญตฺวาน อุทยพฺพยํ;

ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ, สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ. (อุทา. ๓๒) –

是故护心者，正思惟为境；正见为前导，了知生与灭；征服昏沉与睡眠的比丘，能舍一切恶趣。

คาถาย[Pg.146]. ตสฺสตฺโถ – ยสฺมา อรกฺขิเตน จิตฺเตน วสํ มารสฺส คจฺฉติ, ตสฺมา สติสํวเรน มนจฺฉฏฺฐานํ อินฺทฺริยานํ รกฺขเณน รกฺขิตจิตฺโต อสฺส. สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ ยสฺมา กามสงฺกปฺปาทิมิจฺฉาสงฺกปฺปโคจโร ตถา ตถา อโยนิโส วิกปฺเปตฺวา นานาวิธานิ มิจฺฉาทสฺสนานิ คณฺหาติ. ตโต เอว จ มิจฺฉาทิฏฺฐิหเตน จิตฺเตน วสํ มารสฺส คจฺฉติ, ตสฺมา โยนิโสมนสิกาเรน กมฺมํ กโรนฺโต เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทิสมฺมาสงฺกปฺปโคจโร อสฺส. สมฺมาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวาติ สมฺมาสงฺกปฺปโคจรตาย วิธุตมิจฺฉาทสฺสโน กมฺมสฺสกตาลกฺขณํ ยถาภูตญาณลกฺขณญฺจ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา สีลสมาธีสุ ยุตฺตปฺปยุตฺโต. ตโต เอว จ ญตฺวาน อุทยพฺพยํ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ สมปญฺญาสาย อากาเรหิ อุปฺปาทํ นิโรธญฺจ ญตฺวา วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อนุกฺกเมน อริยมคฺเค คณฺหนฺโต อคฺคมคฺเคน ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขุ สพฺพา ทุคฺคติโย ชเหติ เอวํ สพฺพโส ภินฺนกิเลสตฺตา ภิกฺขุ ขีณาสโว ยถาสมฺภวํ ติวิธทุกฺขตาโยเคน ทุคฺคติสงฺขาตา สพฺพาปิ คติโย ชเหยฺย, ตาสํ ปรภาเค นิพฺพาเน ติฏฺเฐยฺยาติ อตฺโถ.

此偈之义是：因为以不被守护之心会趣向魔的支配，所以应当以念防护，守护以意为第六的诸根，成为心已被守护者。所谓“正思惟行境”，是因为行于欲寻等邪寻行境者，会不如理地思惟而执取种种邪见。正是因此，以被邪见所毁之心会趣向魔的支配，所以应当以如理作意修行业处，成为行于出离寻等正思惟行境者。所谓“以正见为前导”，即因行于正思惟行境而抖落邪见，以具有“业为己有”相与“如实知见”相的正见为前导，于戒、定中精勤。正是因此，在以五十种行相了知五取蕴的生起与坏灭后，策励观（vipassanā），次第证得诸圣道，并以最上道成就。“降伏昏沉睡眠的比丘，当舍一切恶趣”，其义为：如是，因烦恼已被完全破除故名为“比丘”的漏尽者，应舍弃一切因与三苦相应而被称为“恶趣”的诸趣，并住于彼等诸趣的对岸——涅槃中。

ยํ ตณฺหาย อวิชฺชาย จ ปหานํ, อยํ นิโรโธติ ปหานสฺส นิโรธสฺส ปจฺจยภาวโต อสงฺขตธาตุ ปหานํ นิโรโธติ จ วุตฺตา. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานีติ ปุริมคาถาย ปุริมานิ ทฺเว, ปจฺฉิมคาถาย ปจฺฉิมานิ ทฺเวติ ทฺวีหิ คาถาหิ ภาสิตานิ อิมานิ จตฺตาริ อริยสจฺจานิ. เตสุ สมุทเยน อสฺสาโท, ทุกฺเขน อาทีนโว, มคฺคนิโรเธหิ นิสฺสรณํ, สพฺพคติชหนํ ผลํ, รกฺขิตจิตฺตตาทิโก อุปาโย, อรกฺขิตจิตฺตตาทินิเสธนมุเขน รกฺขิตจิตฺตตาทีสุ นิโยชนํ ภควโต อาณตฺตีติ. เอวํ เทสนาหารปทตฺถา อสฺสาทาทโย นิทฺธาเรตพฺพา. เตเนวาห – ‘‘นิยุตฺโต เทสนาหารสมฺปาโต’’ติ.

断除贪与无明，此即是灭。因断是灭之缘，故说无为界亦是断、亦是灭。此四圣谛，以前偈说前二谛，以后偈说后二谛，以二偈宣说此四圣谛。于彼等谛中，集谛是乐味，苦谛是过患，道与灭是出离。全断一切趣是果，守护心等是方便，通过禁止不守护心等，策励于守护心等，此是世尊之教敕。如是，当确定作为教法理趣(desanāhāra)句义的乐味等。是故说：“教法理趣之汇集已毕。”

เทสนาหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

教法理趣之汇集释义 终。

๒. วิจยหารสมฺปาตวณฺณนา

2. 抉择理趣之汇集释义

๕๓. เอวํ [Pg.147] เทสนาหารสมฺปาตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วิจยหารสมฺปาตํ ทสฺเสนฺโต ยสฺมา เทสนาหารปทตฺถวิจโย วิจยหาโร, ตสฺมา เทสนาหาเร วิปลฺลาสเหตุภาเวน นิทฺธาริตาย ตณฺหาย กุสลาทิวิภาคปวิจยมุเขน วิจยหารสมฺปาตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ตณฺหา ทุวิธา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ กุสลาติ กุสลธมฺมารมฺมณา. กุสล-สทฺโท เจตฺถ พาหิติกสุตฺเต (ม. นิ. ๒.๓๕๘ อาทโย) วิย อนวชฺชตฺเถ ทฏฺฐพฺโพ. กสฺมา ปเนตฺถ ตณฺหา กุสลปริยาเยน อุทฺธฏา? เหฏฺฐา เทสนาหาเร วิปลฺลาสเหตุภาเวน ตณฺหํ อุทฺธริตฺวา ตสฺสา วเสน สํกิเลสปกฺโข ทสฺสิโต. วิจิตฺตปฏิภานตาย ปน อิธาปิ ตณฺหามุเขเนว โวทานปกฺขํ ทสฺเสตุํ กุสลปริยาเยน ตณฺหา อุทฺธฏา. ตตฺถ สํสารํ คเมตีติ สํสารคามินี, สํสารนายิกาติ อตฺโถ. อปจยํ นิพฺพานํ คเมตีติ อปจยคามินี. กถํ ปน ตณฺหา อปจยคามินีติ? อาห ‘‘ปหานตณฺหา’’ติ. ตทงฺคาทิปฺปหานสฺส เหตุภูตา ตณฺหา. กถํ ปน เอกนฺตสาวชฺชาย ตณฺหาย กุสลภาโวติ? เสวิตพฺพภาวโต. ยถา ตณฺหา, เอวํ มาโนปิ ทุวิโธ กุสโลปิ อกุสโลปิ, น ตณฺหา เอวาติ ตณฺหาย นิทสฺสนภาเวน มาโน วุตฺโต.

53. 如是显示“教说食之结合”后，今为开示“抉择食之结合”：由于对教说食的词义抉择即是抉择食，故于教说食中，针对已被阐明为颠倒之因的爱，为以抉择善等分别的方式来显示“抉择食之结合”，而开启“于此，爱有二种”等文。于此，“善”是指以善法为所缘（的爱）。此处的“善”一词，应如《婆醯帝迦经》(Bāhitikasutta)中那样，理解为无过失之义。为何此处以“善”之名而提出“爱”呢？之前在“教说食”中，已提出“爱”为颠倒之因，并依此显示了杂染品。但因（作者）智慧卓越，故于此处亦仅以“爱”为门径来显示清净品，是以“善”之名提出“爱”。于此，“使趣向轮回，故为趣向轮回者”，义为轮回的引导者。“使趣向灭尽（即涅槃），故为趣向灭尽者”。然则，爱如何能趣向灭尽呢？答曰：“为断而有之爱”，即成为支分断等之因的爱。然则，全然有过失的爱如何能成为善呢？因其为应亲近故。如同爱，慢亦有善与不善二种——并非只有爱是如此。因此，此处说慢，是作为爱的例证。

ตตฺถ มานสฺส ยถาธิปฺเปตํ กุสลาทิภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ มานํ นิสฺสายา’’ติอาทิมาห. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘มานมหํ, เทวานมินฺท, ทุวิเธน วทามิ เสวิตพฺพมฺปิ อเสวิตพฺพมฺปี’’ติอาทิ. ยํ เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสนฺติอาทิ ‘‘กุสลา’’ติ วุตฺตตณฺหาย สรูปทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสํ นาม –

于此，为显示慢所意指的善等状态，而说“依于何慢”等文。此乃世尊所说：“天帝释(Devānaminda)，我以二种方式说慢：有应亲近者，亦有不应亲近者”等。“任何依于出离之忧”等文，是为了显示被称为“善”的爱的自相而说。于此，所谓依于出离之忧，是指——

‘‘ตตฺถ กตมานิ ฉ เนกฺขมฺมสฺสิตานิ โทมนสฺสานิ? รูปานํตฺเวว อนิจฺจตํ วิทิตฺวา วิปริณามวิราคนิโรธํ ‘ปุพฺเพ เจว รูปา เอตรหิ จ, สพฺเพเต รูปา อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา’ติ เอวเมตํ ยถาภูตํ สมฺมปฺปญฺญาย ทิสฺวา อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาเปติ ‘กุทาสฺสุ นามาหํ ตทายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสามิ, ยทริยา เอตรหิ อายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺตี’ติ. อิติ อนุตฺตเรสุ วิโมกฺเขสุ ปิหํ อุปฏฺฐาปยโต อุปฺปชฺชติ [Pg.148] ปิหา, ปิหาปจฺจยา โทมนสฺสํ. ยํ เอวรูปํ โทมนสฺสํ, อิทํ วุจฺจติ เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺส’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๐๗) –

在此，什么是六种依止出离的忧？即了知诸色确实是无常、变易、离贪、灭尽之后，以正慧如实见到：“过去与现在的诸色，所有此等色皆是无常、苦、变易法”，从而于无上解脱生起渴望：“诸圣者如今正具足而住的处所，我何时才能具足彼处而住呢？”如此，于无上解脱生起渴望者，生起渴望，缘渴望而生起忧。凡此等忧，称为依止出离的忧。

เอวํ ฉสุ ทฺวาเรสุ อิฏฺฐารมฺมเณ อาปาถคเต อนุตฺตรวิโมกฺขสงฺขาตอริยผลธมฺเมสุ ปิหํ อุปฏฺฐาเปตฺวา ตทธิคมาย อนิจฺจาทิวเสน วิปสฺสนํ อุปฏฺฐาเปตฺวา อุสฺสุกฺกาเปตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ‘‘อิมมฺปิ ปกฺขํ อิมมฺปิ มาสํ, อิมมฺปิ สํวจฺฉรํ, วิปสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปตฺวา อริยภูมึ สมฺปาปุณิตุํ นาสกฺขิ’’นฺติ อนุโสจโต อุปฺปนฺนํ โทมนสฺสํ เนกฺขมฺมวเสน วิปสฺสนาวเสน อนุสฺสติวเสน ปฐมชฺฌานาทิวเสน ปฏิปตฺติยา เหตุภาเวน อุปฺปชฺชนโต เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสํ นาม. อยํ ตณฺหา กุสลาติ อยํ ‘‘ปิหา’’ติ วุตฺตา ตณฺหา กุสลา. กถํ? ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, ตทารมฺมณา กุสลาติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, น สภาเวน กุสลา, อนวชฺชฏฺเฐน กุสลา. ตํ อุทฺทิสฺส ปวตฺติยา ตทารมฺมณา ปน ตณฺหา กุสลารมฺมณตาย กุสลาติ. อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ อนวชฺชฏฺเฐน กุสลา. ตสฺสาติ ปญฺญาวิมุตฺติยา. ยาย วเสน ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ คาถายํ ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ วุตฺตํ.

如此，当可喜所缘呈现于六门时，对名为“无上解脱”的圣果法生起渴望，为证彼果，以无常等的方式建立观（vipassanā），却无法努力，因而悲伤：“我于此半月、此月、此年，努力修观，却未能到达圣地。”所生起的忧，因以出离、观、随念、初禅等修行作为其因而生起，故名“依止出离的忧”。此“渴望”（pihā）所说的渴爱是善的。为何？因为此渴爱以“离贪心解脱”为所缘，故是善的。此义是说：离贪心解脱，其本身并非自性善，而是以无过失义为善。然而，缘彼而起的渴爱，因其所缘为善（无过失），故亦为善。离无明慧解脱，以无过失义为善。“其”（Tassā）即指该慧解脱。凭借它，才能在“是故应护心”的偈颂中说“舍弃诸恶趣”。

อิติ จิรตรํ วิปสฺสนาปริวาสํ ปริวสิตฺวา ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาย อธิคตาย ปญฺญาวิมุตฺติยา วเสน วิจยหารสมฺปาตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺสา โก ปวิจโย’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ยสฺมา ปญฺญาวิมุตฺติ อริยมคฺคมูลิกา, ตสฺมา จตุตฺถชฺฌานปาทเก อริยมคฺคธมฺเม อุทฺทิสิตฺวา เตสํ อาคมนปฏิปทํ ทสฺเสตุํ ‘‘กตฺถ ทฏฺฐพฺโพ, จตุตฺเถ ฌาเน’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปารมิตายาติ อุกฺกํสคตาย จตุตฺถชฺฌานภาวนาย. เยหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ วุตฺตํ, ตานิ องฺคานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริสุทฺธ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

如是，长时修习观法后，为显示依于以苦行道与迟钝智所证得之慧解脱力而有的择法品，故开示“其拣择为何？”等。于此，因慧解脱以圣道为根本，故为举示以第四禅为基础之诸圣道法，并显示其证得途径，而说“于何处当见？于第四禅中”等。其中，“至彼岸”（pāramitāya）是指第四禅的修习已达卓越。曾说第四禅心具足八支，为显示彼等诸支，故说“清净”等。

ตตฺถ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิภาเวน ปริสุทฺธํ. ปริสุทฺธตฺตา เอว ปริโยทาตํ, ปภสฺสรนฺติ วุตฺตํ โหติ. สุขาทีนํ ปจฺจยฆาเตน วีตราคาทิองฺคณตฺตา อนงฺคณํ. อนงฺคณตฺตา เอว วิคตูปกฺกิเลสํ, องฺคเณน หิ จิตฺตํ อุปกฺกิลิสฺสติ, สุภาวิตตฺตา มุทุภูตํ วสิภาวปฺปตฺตนฺติ อตฺโถ. วเส วตฺตมานญฺหิ จิตฺตํ ‘‘มุทู’’ติ วุจฺจติ. มุทุตฺตา เอว จ กมฺมนิยํ, กมฺมกฺขมํ กมฺมโยคฺคนฺติ อตฺโถ. มุทุญฺหิ จิตฺตํ กมฺมนิยํ โหติ[Pg.149], เอวํ ภาวิตํ มุทุญฺจ โหติ กมฺมนิยญฺจ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๒๒). เอเตสุ ปริสุทฺธภาวาทีสุ ฐิตตฺตา ฐิตํ. ฐิตตฺตาเยว อาเนญฺชปฺปตฺตํ, อจลํ นิริญฺชนนฺติ อตฺโถ. มุทุกมฺมญฺญภาเวน วา อตฺตโน วเส ฐิตตฺตา ฐิตํ. สทฺธาทีหิ ปริคฺคหิตตฺตา อาเนญฺชปฺปตฺตํ. สทฺธาปริคฺคหิตญฺหิ จิตฺตํ อสฺสทฺธิเยน น อิญฺชติ, วีริยปริคฺคหิตํ โกสชฺเชน น อิญฺชติ, สติปริคฺคหิตํ ปมาเทน น อิญฺชติ, สมาธิปริคฺคหิตํ อุทฺธจฺเจน น อิญฺชติ, ปญฺญาปริคฺคหิตํ อวิชฺชาย น อิญฺชติ, โอภาสคตํ กิเลสนฺธกาเรน น อิญฺชติ. อิเมหิ ฉหิ ธมฺเมหิ ปริคฺคหิตํ อาเนญฺชปฺปตฺตํ โหติ. เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ จิตฺตํ อภินีหารกฺขมํ โหติ. อภิญฺญาสจฺฉิกรณียานํ ธมฺมานํ อภิญฺญาสจฺฉิกิริยาย.

于此，以由舍所成之念的清净故，为清净。仅因清净故，为遍净、光耀，如是说。以摧毁乐等之因，离贪等垢故，为无垢。仅因无垢故，为离随烦恼；诚然，心由垢而染污。善修习故，成柔软，义为：已达自在。诚然，处于自在中的心，被称为“柔软”。仅因柔软故，为堪任，义为：堪能作业、适合作业。于此等清净等状态中，因安住故，为已住。仅因已住故，达不动，义为：不摇、不动。或因柔软、堪任，及安住于自己自在中，故为已住。因由信等所摄持故，达不动。诚然，为信所摄持之心，不因无信而动摇；为精进所摄持者，不因懈怠而动摇；为念所摄持者，不因放逸而动摇；为定所摄持者，不因掉举而动摇；为慧所摄持者，不因无明而动摇；已达光明者，不因烦恼之黑暗而动摇。为这六法所摄持，则达不动。如是，具足八支之心，堪能引发，为以胜智现证诸应以胜智现证之法。

อปโร นโย – จตุตฺถชฺฌานสมาธินา สมาหิตํ จิตฺตํ นีวรณทูรีภาเวน ปริสุทฺธํ. วิตกฺกาทิสมติกฺกเมน ปริโยทาตํ. ฌานปฏิลาภปจฺจนีกานํ ปาปกานํ อิจฺฉาวจรานํ อภาเวน อนงฺคณํ. อิจฺฉาวจรานนฺติ อิจฺฉาย อวจรานํ อิจฺฉาวเสน โอติณฺณานํ ปวตฺตานํ นานปฺปการานํ โกปอปจฺจยานนฺติ อตฺโถ. อภิชฺฌาทีนํ จิตฺตุปกฺกิเลสานํ วิคเมน วิคตูปกฺกิเลสํ. อุภยมฺปิ เจตํ อนงฺคณสุตฺตวตฺถสุตฺตานํ (ม. นิ. ๑.๕๗ อาทโย; ๗๐ อาทโย) วเสน เวทิตพฺพํ. วสิปฺปตฺติยา มุทุภูตํ. อิทฺธิปาทภาวูปคเมน กมฺมนิยํ. ภาวนาปาริปูริยา ปณีตภาวูปคเมน ฐิตํ อาเนญฺชปฺปตฺตํ. ยถา อาเนญฺชภาวปฺปตฺตํ อาเนญฺชปฺปตฺตํ โหติ, เอวํ ฐิตนฺติ อตฺโถ. เอวมฺปิ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ จิตฺตํ อภินีหารกฺขมํ โหติ. อภิญฺญาสจฺฉิกรณียานํ ธมฺมานํ อภิญฺญาสจฺฉิกิริยาย ปาทกํ ปทฏฺฐานภูตํ. เตเนวาห – ‘‘โส ตตฺถ อฏฺฐวิธํ อธิคจฺฉติ ฉ อภิญฺญา ทฺเว จ วิเสเส’’ติ.

复有另一理路：以第四禅定而得等持的心，因远离五盖而清净；因超越寻伺等而明净；因无与证得禅那相违的诸恶欲行，故无尘垢。所谓“欲行”，其义为：依欲而行、随欲力而转起的各种愤怒与不快之缘。因贪欲等心之杂染已离，故远离诸杂染。此二者皆当依《无垢经》与《布喻经》（如中部尼柯耶1.57等；70等）得知。因得自在而柔软；因达神足之境而堪能；因修习圆满而达到崇高状态，故而安住不动。其义为：犹如达到不动摇的状态即是“已达不动摇”，同样地，即是“安住”。如是具足八支的心，堪能引发，为那些应以胜智证知的法提供根基与近因。是故说：“彼于此证得八种：六种胜智与两种殊胜。”

ตตฺถ โสติ อธิคตจตุตฺถชฺฌาโน โยคี. ตตฺถาติ ตสฺมึ จตุตฺถชฺฌาเน อธิฏฺฐานภูเต. อฏฺฐวิธํ อธิคจฺฉตีติ อฏฺฐวิธํ คุณํ อธิคจฺฉติ. โก ปน โส อฏฺฐวิโธ คุโณติ? อาห ‘‘ฉ อภิญฺญา ทฺเว จ วิเสเส’’ติ. มโนมยิทฺธิ วิปสฺสนาญาณญฺจ. ตํ จิตฺตนฺติ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ. ‘‘ยโต ปริสุทฺธํ, ตโต ปริโยทาต’’นฺติอาทินา ปุริมํ ปุริมํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส การณวจนนฺติ ทสฺเสติ. ตทุภยนฺติ เยสํ ราคาทิองฺคณานํ อภิชฺฌาทิอุปกฺกิเลสานญฺจ อภาเวน ‘‘อนงฺคณํ วิคตูปกฺกิเลส’’นฺติ [Pg.150] จ วุตฺตํ. ตานิ องฺคณานิ อุปกฺกิเลสา จาติ ตํ อุภยํ. ตทุภยํ ตณฺหาสภาวตฺตา ตณฺหาย อนุโลมนโต จ ตณฺหาปกฺโข. ยา จ อิญฺชนาติ ยา จ จิตฺตสฺส อสมาทาเนน ผนฺทนา. อฏฺฐิตีติ อนวฏฺฐานํ. อยํ ทิฏฺฐิปกฺโขติ ยา อิญฺชนา อฏฺฐิติ จ, อยํ มิจฺฉาภินิเวสเหตุตาย ทิฏฺฐิปกฺโข.

于此，“彼”者，谓已证得第四禅之禅修者。“于彼”者，谓于作为所依之第四禅。“得八种”者，谓得八种功德。此八种功德为何？曰：“六神通与二殊胜”，即意所成神变与观智(vipassanāñāṇa)。“彼心”者，谓第四禅心。“由清净故，由遍净故”等语，显示前者为后者之因。以无贪等垢染及无贪欲等随烦恼故，（心）被称为“无垢”与“离随烦恼”。彼诸垢染与随烦恼，即是“彼二者”。彼二者，因其自性为渴爱，且随顺于渴爱，故属渴爱一方。“动摇”者，谓心因不专注而有之颤动。“不安住”者，谓不稳定。“此属邪见一方”者：谓动摇与不安住，此二者因是错误执取之缘故，而属邪见一方。

‘‘จตฺตาริ อินฺทฺริยานี’’ติอาทินา เวทนาโตปิ จตุตฺถชฺฌานํ วิภาเวติ. เอวํ อฏฺฐงฺคสมนฺนาคตํ จตุตฺถชฺฌานจิตฺตํ อุปริ อภิญฺญาธิคมาย อภินีหารกฺขมํ โหติ. สา จ อภินีหารกฺขมตา จุทฺทสหิ อากาเรหิ จิณฺณวสิภาวสฺเสว โหติ. โส จ วสิภาโว อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน, น รูปาวจรชฺฌานมตฺตลาภิโนติ อารุปฺปสมาปตฺติยา มนสิการวิธึ ทสฺเสนฺโต ‘‘โส อุปริมํ สมาปตฺตึ สนฺตโต มนสิกโรตี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุปริมํ สมาปตฺตินฺติ อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ. สนฺตโต มนสิกโรตีติ องฺคสนฺตตายปิ อารมฺมณสนฺตตายปิ ‘‘สนฺตา’’ติ มนสิกโรติ. ยโต ยโต หิ อารุปฺปสมาปตฺตึ สนฺตโต มนสิกโรติ, ตโต ตโต รูปาวจรชฺฌานํ อวูปสนฺตํ หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. เตเนวาห – ‘‘ตสฺส อุปริมํ…เป… สณฺฐหตี’’ติ. อุกฺกณฺฐา จ ปฏิฆสญฺญาติ ปฏิฆสญฺญาสงฺขาตาสุ ปญฺจวิญฺญาณสญฺญาสุ อนภิรติ สณฺฐหติ. ‘‘โส สพฺพโส’’ติอาทินา เอกเทเสน อารุปฺปสมาปตฺตึ ทสฺเสติ. อภิญฺญาภินีหาโร รูปสญฺญาติ รูปาวจรสญฺญา นาเมตา ยาวเทว อภิญฺญตฺถาภินีหารมตฺตํ, น ปน อรูปาวจรสมาปตฺติโย วิย สนฺตาติ อธิปฺปาโย. โวกาโร นานตฺตสญฺญาติ นานตฺตสญฺญา นาเมตา นานารมฺมเณสุ โวกาโร, ตตฺถ จิตฺตสฺส อากุลปฺปวตฺตีติ อตฺโถ. สมติกฺกมตีติ เอวํ ตตฺถ อาทีนวทสฺสี หุตฺวา ตา สมติกฺกมติ. ปฏิฆสญฺญา จสฺส อพฺภตฺถํ คจฺฉตีติ อสฺส อากาสานญฺจายตนสมาปตฺตึ อธิคจฺฉนฺตสฺส โยคิโน ทสปิ ปฏิฆสญฺญา วิคจฺฉนฺติ. อิมินา ปฐมารุปฺปสมาปตฺติมาห.

““四根”(Cattāri indriyāni)等说，是从受的方面阐明第四禅。这样，具足八支的第四禅心，堪能于向上获得神通(abhiññā)。而此堪能性，仅对以十四种行相熟练自在者才有。而此自在，是对八种等至(aṭṭhasamāpatti)获得者才有，不是对仅获得色界禅者。因此，为显示无色等至(āruppasamāpatti)的作意方法，而说：“他持续地对上方的等至作意”等。其中，“上方的等至”是指空无边处等至(ākāsānañcāyatanasamāpatti)。“持续地作意”(santato manasikaroti)是指在禅支的寂静方面和所缘的寂静方面，都作意为“寂静”(santā)。因为，每当他作意无色等至为“寂静”，色界禅就会作为不寂静而显现。因此说：“他对上方的……乃至……安住”。“厌恶与嗔恚想”(Ukkaṇṭhā ca paṭighasaññā)是指，在被称为嗔恚想的五识之想中，不喜乐得以确立。“他完全地”(so sabbaso)等说，是以一部分来显示无色等至。“色想是神通的引导”(Abhiññābhinīhāro rūpasaññā)，其意趣是：这些所谓的色界想，仅仅是为了神通的目的而引导，并不像无色等至那样寂静。“种种想是混杂”(Vokāro nānattasaññā)是指，这些所谓的种种想，是在种种所缘中的混杂，其义为心于其中散乱地转起。“超越”(samatikkamati)是指，如此见到其中的过患后，超越它们。“而他的嗔恚想消失”(Paṭighasaññā cassa abbhatthaṃ gacchati)是指，当这位瑜伽士证得空无边处等至时，十种嗔恚想都会消失。以此说明了第一无色等至。

เอวํ สมาหิตสฺสาติ เอวํ อิมินา วุตฺตนเยน รูปาวจรชฺฌาเน จิตฺเตกคฺคตายปิ สมติกฺกเมน สมาหิตสฺส. สมาหิตสฺสาติ อารุปฺปสมาธินา สนฺตวุตฺตินา สมาหิตสฺส. โอภาโสติ โย ปุเร รูปาวจรชฺฌาโนภาโส. อนฺตรธายตีติ โส รูปาวจรชฺฌาโนภาโส อรูปาวจรชฺฌานสมาปชฺชนกาเล วิคจฺฉติ. ทสฺสนญฺจาติ รูปาวจรชฺฌานจกฺขุนา [Pg.151] ทสฺสนญฺจ อนฺตรธายติ. โส สมาธีติ โส ยถาวุตฺโต รูปารูปสมาธิ. ฉฬงฺคสมนฺนาคโตติ อุปการกปริกฺขารสภาวภูเตหิ ฉหิ องฺเคหิ สมนฺนาคโต. ปจฺจเวกฺขิตพฺโพติ ปติ อเวกฺขิตพฺโพ, ปุนปฺปุนํ จินฺเตตพฺโพติ อตฺโถ. ปจฺจเวกฺขณาการํ สห วิสเยน ทสฺเสตุํ ‘‘อนภิชฺฌาสหคต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพโลเกติ สพฺพสฺมึ ปิยรูเป สาตรูเป สตฺตโลเก สงฺขารโลเก จ. เตน กามจฺฉนฺทสฺส ปหานมาห. ตถา ‘‘อพฺยาปนฺน’’นฺติอาทินา พฺยาปาทโกสชฺชสารมฺภสาเฐยฺยวิกฺเขปสมฺโมสานํ ปหานํ. ปุน ตานิ ฉ องฺคานิ สมถวิปสฺสนาวเสน วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ยญฺจ อนภิชฺฌาสหคต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยํ.

“如此得定者”，即依此所说的方式，善超越色界禅那(rūpāvacarajjhāna)的心一境性而得定者。“得定者”，即以具有寂静状态的无色定(āruppasamādhi)而得定者。“光明”，即先前的色界禅那之光。“消失”，即彼色界禅那之光在证入无色禅那(arūpāvacarajjhāna)时消失。“以及见”，即以色界禅那之眼所见亦消失。“彼定”，即如前所说的色、无色定(rūpārūpasamādhi)。“具足六支”，即具足六种具有助益与资具性质的支分。“应省察”，即应再三省察，义为应再三思惟。为了显示省察的方式及其所缘，故说“无贪相应”(anabhijjhāsahagata)等。其中，“于一切世间”(sabbaloke)，即于一切可爱、可喜的有情世间与行世间。以此说示了欲贪(kāmacchanda)的断除。同样，以“无嗔”(abyāpanna)等，说示了嗔恚(byāpāda)、懈怠(kosajja)、焦躁(sārambha)、谄(sāṭheyya)、散乱(vikkhepa)、失念(sammosa)的断除。复次，为了依止(samatha)、观(vipassanā)的方式分别显示彼六支，故说“无贪相应”等。这一切都易于了知。

๕๔. เอตฺตาวตา ‘‘ปญฺญาวิมุตฺตี’’ติ วุตฺตสฺส อรหตฺตผลสฺส สมาธิมุเขน ปุพฺพภาคปฏิปทํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อรหตฺตผลสมาธึ ทสฺเสตุํ ‘‘โส สมาธี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ โส สมาธีติ โย โส สมฺมาสมาธิ. ปุพฺเพ วุตฺตสฺส อริยมคฺคสมาธิสฺส ผลภูโต สมาธิ ปญฺจวิเธน เวทิตพฺโพ อิทานิ วุจฺจมาเนหิ ปญฺจหิ ปจฺจเวกฺขณญาเณหิ อตฺตโน ปจฺจเวกฺขิตพฺพาการสงฺขาเตน ปญฺจวิเธน เวทิตพฺโพ. ‘‘อยํ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข’’ติอาทีสุ อรหตฺตผลสมาธิ อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ สุขตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนสุโข. ปุริโม ปุริโม ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส สมาธิสุขสฺส ปจฺจยตฺตา อายตึ สุขวิปาโก. กิเลเสหิ อารกตฺตา อริโย. กามามิสวฏฺฏามิสโลกามิสานํ อภาวา นิรามิโส. พุทฺธาทีหิ มหาปุริเสหิ เสวิตตฺตา อกาปุริสเสวิโต. องฺคสนฺตตาย สพฺพกิเลสทรถสนฺตตาย จ สนฺโต. อติตฺติกรฏฺเฐน ปณีโต. กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิยา ลทฺธตฺตา, กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธิภาเวน วา ลทฺธตฺตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธ. ปสฺสทฺธํ ปสฺสทฺธีติ หิ อิทํ อตฺถโต เอกํ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิกิเลเสน วา อรหตา ลทฺธตฺตาปิ ปฏิปฺปสฺสทฺธิลทฺโธ. เอโกทิภาเวน อธิคตตฺตา, เอโกทิภาวเมว วา อธิคตตฺตา เอโกทิภาวาธิคโต. อปฺปคุณสาสวสมาธิ วิย สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน ปจฺจนีกธมฺเม นิคฺคยฺห กิเลเส วาเรตฺวา อนธิคตตฺตา นสสงฺขารนิคฺคยฺหวาริตคโตติ.

54. 至此，已通过定门开示了名为“慧解脱”(paññāvimutti)的阿罗汉果的前分道，现在为开示阿罗汉果定而说“彼定”等。于此，“彼定”即是正定。此定是先前所说圣道定的果，应以五种方式了知，即以现在将要宣说的五种省察智，依于自身所应省察的五种行相而了知。于“此定是现法乐”等句中，阿罗汉果定于每一安止刹那皆是乐，故为“现法乐”(paccuppannasukho)。因前前定为后后定乐之缘，故为“未来乐果”(āyatiṃ sukhavipāko)。因远离诸烦恼，故为“圣”(ariyo)。因无欲饵(kāmāmisa)、轮回饵(vaṭṭāmisa)、世间饵(lokāmisa)故，是“无饵”(nirāmiso)的。因被佛陀等大士所行，故为善士所行(akāpurisasevito)。因支分寂静及一切烦恼热恼寂止故，是“寂静”(santo)的。因其无厌足性，故为“殊胜”(paṇīto)。因由烦恼止息而得，或由烦恼已止息的状态而得，故名“止息所得”(paṭippassaddhiladdho)。“已止息”(passaddha)与“止息”(passaddhi)二词，义实为一。又或因由已止息烦恼的阿罗汉所证得，故亦名“止息所得”。因由一境性而证得，或唯由一境性而证得，故名“一境性所证”(ekodibhāvādhigato)。非如未娴熟的有漏定，须以行(sasaṅkhārena)、以功用(sappayogena)，制伏对治法、防护烦恼而证得，故名“非行制伏防护所得”(nasasaṅkhāraniggayhavāritagato)。

ยโต ยโต ภาคโต ตญฺจ สมาธึ สมาปชฺชนฺโต, ตโต วา วุฏฺฐหนฺโต สติเวปุลฺลปฺปตฺโต สโตว สมาปชฺชติ สโตว วุฏฺฐหติ, ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน วา สโต สมาปชฺชติ สโต วุฏฺฐหติ. ตสฺมา [Pg.152] ยเทตฺถ ‘‘อยํ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข เจว อายติญฺจ สุขวิปาโก’’ติ เอวํ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺส ปจฺจตฺตเมว อปรปฺปจฺจยญาณํ อุปฺปชฺชติ, อยเมโก อากาโร. เอส นโย เสเสสุปิ. เอวเมเตสํ ปญฺจนฺนํ ปจฺจเวกฺขิตพฺพาการานํ วเสน สมาธิ ปญฺจวิเธน เวทิตพฺโพ.

每当从任何部分入此定或出定时，由于已达念的圆满，故而有念地入定，有念地出定；或依预先确定的时间，有念地入定，有念地出定。是故，当他如此省察“此定是现法乐，且未来有乐果”时，便会亲身生起不假他缘之智，此为第一种行相。此理亦通于其余诸行相。如是，当知此定依此五种当省察之行相而有五种。

ปุน ‘‘โย จ สมาธี’’ติอาทินา อรหตฺตผเล สมถวิปสฺสนาวิภาคํ ทสฺเสติ. ตตฺถ สมาธิสุขสฺส ‘‘สุข’’นฺติ อธิปฺเปตตฺตา ‘‘โย จ สมาธิ ปจฺจุปฺปนฺนสุโข, โย จ สมาธิ อายตึ สุขวิปาโก, อยํ สมโถ’’ติ วุตฺตํ. อริยนิรามิสาทิภาโว ปน ปญฺญานุภาเวน นิปฺผชฺชตีติ อาห – ‘‘โย จ สมาธิ อริโย…เป… อยํ วิปสฺสนา’’ติ.

复次，以“又，彼定”等句，显示于阿罗汉果中止、观（vipassanā）之差别。于此，因定乐意指“乐”，故说：“彼是现法乐之定，及彼是未来有乐果之定，此为止”。而圣、无饵等状态乃由慧力而成，故说：“彼是圣之定……乃至……此是观”。

เอวํ อรหตฺตผลสมาธึ วิภาเคน ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทํ สมาธิวิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘โส สมาธี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ โส สมาธีติ โย โส อรหตฺตผลสมาธิสฺส ปุพฺพภาคปฏิปทายํ วุตฺโต รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานสมาธิ, โส สมาธิ. ปญฺจวิเธนาติ วกฺขมาเนน ปญฺจปฺปกาเรน เวทิตพฺโพ. ‘‘ปีติผรณตา’’ติอาทีสุ ปีตึ ผรมานา อุปฺปชฺชตีติ ทฺวีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา ปีติผรณตา นาม. สุขํ ผรมานา อุปฺปชฺชตีติ ตีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา สุขผรณตา นาม. ปเรสํ เจโต ผรมานา อุปฺปชฺชตีติ เจโตปริยปญฺญา เจโตผรณตา นาม. อาโลกผรเณ อุปฺปชฺชตีติ ทิพฺพจกฺขุปญฺญา อาโลกผรณตา นาม. ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปจฺจเวกฺขณานิมิตฺตํ นาม. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ทฺวีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา ปีติผรณตา, ตีสุ ฌาเนสุ ปญฺญา สุขผรณตา, ปรจิตฺเต ญาณํ เจโตผรณตา, ทิพฺพจกฺขุ อาโลกผรณตา, ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐิตสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณํ ปจฺจเวกฺขณนิมิตฺต’’นฺติ (วิภ. ๘๐๔).

如此以分别开示阿罗汉果定后，现在为以定的分别来开示其前分道，故说“彼定”。于此，“彼定”即是在阿罗汉果定的前分道中所说的色界第四禅定。“以五种”，应知为接下来要说的五种。在“喜遍满”(pītipharaṇatā)等词中，遍满喜而生起，故二禅中之慧名为“喜遍满”。遍满乐而生起，故三禅中之慧名为“乐遍满”。遍满他人心而生起，故他心智名为“心遍满”(cetopharaṇatā)。于光明遍满中生起，故天眼慧名为“光明遍满”(ālokapharaṇatā)。省察智(paccavekkhaṇañāṇa)名为“省察相”(paccavekkhaṇānimitta)。此亦曾说：“二禅中之慧为喜遍满，三禅中之慧为乐遍满，于他心之智为心遍满，天眼为光明遍满，从彼彼定出定者之省察智为省察相。”（《分别论》804）

อิธ สมถวิปสฺสนาวิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย จ ปีติผรโณ’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ปญฺญาสีเสน เทสนา กตาติ ปญฺญาวเสน สํวณฺณนา กตา. ปญฺญา ปีติผรณตาติอาทีสุ สมาธิสหคตา เอวาติ ตตฺถ สมาธิวเสน สมโถ อุทฺธโฏ. ตสฺมา ปีติสุขเจโตผรณตา วิเสสโต สมาธิวิปฺผารวเสน อิชฺฌนฺตีติ ตา ‘‘สมโถ’’ติ วุตฺตา. อิตรานิ ญาณวิปฺผารวเสนาติ ตานิ ‘‘วิปสฺสนา’’ติ วุตฺตานิ.

于此，为开示止与观(samatha-vipassanā)的分别，故说“有喜遍满者”等句。于此，教说是以慧为首而作，故以慧为准而作释义。在“喜遍满”等中，慧实与定俱行，故于此以定为准而揭示止。是故，喜遍满、乐遍满、心遍满，是特别以定的扩展而成就，故被称为“止”。其余二者以智的扩展而成就，故被称为“观”(vipassanā)。

๕๕. อิทานิ [Pg.153] ตํ สมาธึ อารมฺมณวเสน วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ทส กสิณายตนานี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ กสิณชฺฌานสงฺขาตานิ กสิณานิ จ ตานิ โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานภาวโต, มนายตนธมฺมายตนภาวโต จ อายตนานิ จาติ กสิณายตนานิ. ปถวีกสิณนฺติ กตปริกมฺมํ ปถวีมณฺฑลมฺปิ, ตตฺถ ปวตฺตํ อุคฺคหปฏิภาคนิมิตฺตมฺปิ, ตสฺมึ นิมิตฺเต อุปฺปนฺนชฺฌานมฺปิ วุจฺจติ. เตสุ ฌานํ อิธาธิปฺเปตํ. อากาสกสิณนฺติ กสิณุคฺฆาฏิมากาเส ปวตฺตปฐมารุปฺปชฺฌานํ. วิญฺญาณกสิณนฺติ ปฐมารุปฺปวิญฺญาณารมฺมณํ ทุติยารุปฺปชฺฌานํ. ปถวีกสิณาทิเก สุทฺธสมถภาวนาวเสน ปวตฺติเต สนฺธาย ‘‘อิมานิ อฏฺฐ กสิณานิ สมโถ’’ติ วุตฺตํ. เสสกสิณทฺวยํ วิปสฺสนาธิฏฺฐานภาเวน ปวตฺตํ ‘‘วิปสฺสนา’’ติ วุตฺตํ.

55. 现在，为了依所缘分别开示该定，而说“十遍处（dasa kasiṇāyatanāni）”等。于此，彼等法被称为遍禅（kasiṇajjhāna），既是“遍”，又因是瑜伽行者特殊之乐的所依，且是意处与法处，故亦是“处”，是故名为“遍处”。地遍（pathavīkasiṇa）是指已作遍作的地轮，以及于彼处生起的取相（uggahanimitta）与似相（paṭibhāganimitta），还有于彼相上生起的禅那。于此三者中，意指禅那。空遍（ākāsakasiṇa）是指于撤去遍相后所得虚空中生起的初无色界禅。识遍（viññāṇakasiṇa）是指以初无色界识为所缘的第二无色界禅。针对依纯粹止修而生的地遍等，故说“此八遍是止”。其余二遍因作为观（vipassanā）的所依而生起，故被称为“观”。

เอวนฺติ อิมินา นเยน. สพฺโพ อริยมคฺโคติ สมฺมาทิฏฺฐิอาทิภาเวน อภินฺโนปิ อริยมคฺโค สติปฏฺฐานาทิปุพฺพภาคปฏิปทาเภเทน อเนกเภทภินฺโน นิรวเสโส อริยมคฺโค. เยน เยน อากาเรนาติ อนภิชฺฌาทีสุ, ปจฺจุปฺปนฺนสุขตาทีสุ จ อากาเรสุ เยน เยน อากาเรน วุตฺโต. เตน เตนาติ เตสุ เตสุ อากาเรสุ เย เย สมถวเสน, เย จ เย จ วิปสฺสนาวเสน โยเชตุํ สมฺภวนฺติ, เตน เตน อากาเรน สมถวิปสฺสนาหิ อริยมคฺโค วิจินิตฺวา โยเชตพฺโพ. เตติ สมถาธิฏฺฐานวิปสฺสนาธมฺมา. ตีหิ ธมฺเมหิ สงฺคหิตาติ ตีหิ อนุปสฺสนาธมฺเมหิ สงฺคหิตา, คณนํ คตาติ อตฺโถ. กตเมหิ ตีหีติ? อาห ‘‘อนิจฺจตาย ทุกฺขตาย อนตฺตตายา’’ติ. อนิจฺจตาย สหจรณโต วิปสฺสนา ‘‘อนิจฺจตา’’ติ วุตฺตา. เอส นโย เสเสสุปิ.

如是，即依此理趣。一切圣道，虽以正见等性相无有差别，然以念处等前分行道之差别，而有无余之多种差别。所谓“以何种行相”，即于无贪等及现乐等行相中，以何种行相而说。所谓“即以彼行相”，即于彼等行相中，凡可依奢摩他而结合者，及凡可依观（vipassanā）而结合者，即应以彼行相，通过奢摩他与观审察圣道而加以结合。“彼等”即作为奢摩他所依的观法。“以三法含摄”即以三种随观法含摄，义为纳入计数。何等为三？曰：“以无常性、苦性、无我性”。因与无常性俱行，故观（vipassanā）被称为“无常性”。此理趣于其余二者亦然。

โส สมถวิปสฺสนํ ภาวยมาโน ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ ภาวยตีติ โส อริยมคฺคาธิคมาย ยุตฺตปฺปยุตฺโต โยคี กาเลน สมถํ สมาปชฺชนวเสน กาเลน วิปสฺสนํ สมฺมสนวเสน วฑฺฒยมาโน อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขาทิสงฺขาตา ติสฺโส อนุปสฺสนา พฺรูเหติ. ตโย ขนฺเธ ภาวยตีติ ติสฺโส อนุปสฺสนา อุปรูปริวิเสสํ ปาเปนฺโต สีลกฺขนฺโธ สมาธิกฺขนฺโธ ปญฺญากฺขนฺโธติ เอเต ตโย ขนฺเธ วฑฺเฒติ. ยสฺมา ปน ตีหิ ขนฺเธหิ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค สงฺคหิโต, ตสฺมา ‘‘ตโย ขนฺเธ ภาวยนฺโต อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาวยตี’’ติ วุตฺตํ.

所谓“彼修习止观者，即是修习三种解脱门”，是指：为证得圣道而精勤的瑜伽行者，时而以入定增长止，时而以审察增长观，培育名为无相解脱门等的三种随观。所谓“修习三蕴”，是指使三种随观达到更上殊胜，从而增长戒蕴、定蕴、慧蕴这三蕴。又因圣八支道为三蕴所摄，故说“修习三蕴即是修习圣八支道”。

อิทานิ [Pg.154] เยสํ ปุคฺคลานํ ยตฺถ สิกฺขนฺตานํ วิเสสโต นิยฺยานมุขานิ เยสญฺจ กิเลสานํ ปฏิปกฺขภูตานิ ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ, เตหิ สทฺธึ ตานิ ทสฺเสตุํ ‘‘ราคจริโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อนิมิตฺเตน วิโมกฺขมุเขนาติ อนิจฺจานุปสฺสนาย. สา หิ นิจฺจนิมิตฺตาทิสมุคฺฆาฏเนน อนิมิตฺโต, ราคาทีนํ สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิโมกฺโขติ ลทฺธนามสฺส อริยมคฺคสฺส มุขภาวโต ทฺวารภาวโต ‘‘อนิมิตฺตวิโมกฺขมุข’’นฺติ วุจฺจติ. อธิจิตฺตสิกฺขายาติ สมาธิสฺมึ. สุขเวทนียํ ผสฺสํ อนุปคจฺฉนฺโตติ สุขเวทนาย หิตํ สุขเวทนาการณโต ผสฺสํ ตณฺหาย อนุปคจฺฉนฺโต. สุขํ เวทนํ ปริชานนฺโตติ ‘‘อยํ สุขา เวทนา วิปริณามาทินา ทุกฺขา’’ติ ปริชานนฺโต, สวิสยํ ราคํ สมติกฺกนฺโต. ‘‘ราคมลํ ปวาเหนฺโต’’ติอาทินา เตหิ ปริยาเยหิ ราคสฺเสว ปหานมาห. ‘‘โทสจริโต ปุคฺคโล’’ติอาทีสุปิ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

现在，为了将某些个人(puggala)在某些学处修学时的特别出离之门，以及作为某些烦恼对治法的三种解脱门，与这些个人等一并开示，故说“贪行者”等。其中，“以无相解脱门”即是以无常随观。此（无常随观）因断除常相等相而为“无相”；又因（其所导向的圣道）能断灭贪等而得解脱，故为“解脱”。由于此（随观）是已得此名之圣道的入门与门径，故称为“无相解脱门”。“于增上心学”即于定中。“不趋近可乐受的触”是指不以贪爱趋近那有益于乐受且为乐受之因的触。“了知乐受”是指了知“此乐受因变异等而为苦”，从而超越了对境的贪爱。以“洗除贪染”等句，即是以那些方式说明了对贪的断除。“瞋行个人”等句的意义，也应依已说之理趣了知。

ปญฺญาธิกสฺส สนฺตติสมูหกิจฺจารมฺมณาทิฆนวินิพฺโภเคน สงฺขาเรสุ อตฺตสุญฺญตา ปากฏา โหตีติ วิเสสโต อนตฺตานุปสฺสนา ปญฺญาปธานาติ อาห – ‘‘สุญฺญตวิโมกฺขมุขํ ปญฺญากฺขนฺโธ’’ติ. ตถา สงฺขารานํ สรสปภงฺคุตาย อิตฺตรขณตฺตา อุปฺปนฺนานํ ตตฺถ ตตฺเถว ภิชฺชนํ สมฺมา สมาหิตสฺเสว ปากฏํ โหตีติ วิเสสโต อนิจฺจานุปสฺสนา สมาธิปฺปธานาติ อาห – ‘‘อนิมิตฺตวิโมกฺขมุขํ สมาธิกฺขนฺโธ’’ติ. ตถา สีเลสุ ปริปูรการิโน ขนฺติพหุลสฺส อุปฺปนฺนํ ทุกฺขํ อรติญฺจ อภิภุยฺย วิหรโต สงฺขารานํ ทุกฺขตา วิภูตา โหตีติ ทุกฺขานุปสฺสนา สีลปฺปธานาติ อาห – ‘‘อปฺปณิหิตวิโมกฺขมุขํ สีลกฺขนฺโธ’’ติ. อิติ ตีหิ วิโมกฺขมุเขหิ ติณฺณํ ขนฺธานํ สงฺคหิตตฺตา วุตฺตํ – ‘‘โส ตีณิ วิโมกฺขมุขานิ ภาวยนฺโต ตโย ขนฺเธ ภาวยตี’’ติ. ยสฺมา จ ตีหิ จ ขนฺเธหิ อริยสฺส อฏฺฐงฺคิกสฺส มคฺคสฺส สงฺคหิตตฺตา ตโย ขนฺเธ ภาวยนฺโต ‘‘อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาวยตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา เตหิ ตสฺส สงฺคหํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยา จ สมฺมาวาจา’’ติอาทิมาห.

对于慧增上者，因分别剖析相续、积聚、作用、所缘等密集法，于诸行中的无我性便会显现，因此无我随观尤其是以慧为首，故说：“空解脱门是慧蕴”。同样，诸行因其自性坏灭、仅住一刹那的特性，于生起之处当即坏灭，此唯对善得定者才清晰显现，因此无常随观尤其是以定为首，故说：“无相解脱门是定蕴”。同样，对于圆满诸戒、多有忍耐、降伏已生起的苦与不乐而住者，诸行的苦性便会显现，因此苦随观以戒为首，故说：“无愿解脱门是戒蕴”。如是，因三蕴为三解脱门所摄，故说：“彼修习三解脱门，即是修习三蕴”。又因圣八支道亦为三蕴所摄，故修习三蕴者，即被说为“修习圣八支道”。因此，为显示圣道被此三蕴所摄，而说了“凡是正语……”等。

ปุน ติณฺณํ ขนฺธานํ สมถวิปสฺสนาภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘สีลกฺขนฺโธ’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สีลกฺขนฺธสฺส ขนฺติปธานตฺตา, สมาธิสฺส พหูปการตฺตา จ สมถปกฺขภชนํ ทฏฺฐพฺพํ. ภวงฺคานีติ อุปปตฺติภวสฺส องฺคานิ. ทฺเว ปทานีติ ทฺเว ปาทา. เยภุยฺเยน หิ ปญฺจทส จรณธมฺมา สีลสมาธิสงฺคหิตาติ. ภาวิตกาโยติ [Pg.155] อาภิสมาจาริกสีลสฺส ปาริปูริยา ภาวิตกาโย. อาทิพฺรหฺมจริยกสีลสฺส ปาริปูริยา ภาวิตสีโล. อถ วา ภาวิตกาโยติ อินฺทฺริยสํวเรน ภาวิตปญฺจทฺวารกาโย. ภาวิตสีโลติ อวสิฏฺฐสีลวเสน ภาวิตสีโล. สมฺมา กายภาวนาย สติ อจฺจนฺตํ กายทุจฺจริตปฺปหานํ อนวชฺชญฺจ อุฏฺฐานํ สมฺปชฺชติ. ตถา อนุตฺตเร สีเล สิชฺฌมาเน อนวเสสโต มิจฺฉาวาจาย มิจฺฉาชีวสฺส จ ปหานํ สมฺปชฺชติ. จิตฺตปญฺญาสุ จ ภาวิตาสุ สมฺมาสติสมฺมาสมาธิสมฺมาทิฏฺฐิสมฺมาสงฺกปฺปา ภาวนาปาริปูรึ คตา เอว โหนฺติ ตํสภาวตฺตา ตทุภยการณตฺตา จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘กาเย ภาวิยมาเน’’ติอาทินา.

复次，为显示三蕴的止（samatha）观（vipassanā）相，故说“戒蕴”等。其中，戒蕴以忍耐为主要，定蕴有诸多助益，故应视为归于止品。有分（bhavaṅgāni），即生有（upapattibhava）之因。二足（dve padāni），即二足（dve pādā）。大体而言，十五行法（caraṇadhammā）为戒与定所摄。修身（bhāvitakāya），即为了圆满威仪戒（ābhisamācārikasīla）而修习其身。修戒（bhāvitasīla），即为了圆满初梵行戒（ādibrahmacariyakasīla）而修习其戒。或者，修身，即通过根律仪（indriyasaṃvara）修习五门之身。修戒，即通过其余的戒而修习其戒。当正修身时，便能完全断除身恶行，并成就无过失的精进。同样，当无上戒成就时，便能无余断除邪语与邪命。当心与慧被修习时，正念、正定、正见、正思惟也必达修习圆满，因为这即是它们的自性，且是心慧二者之因。此义由“当身被修习时”等文句所显示。

ปญฺจวิธํ อธิคมํ คจฺฉตีติ อริยมคฺคาธิคมเมว อวตฺถาวิเสสวเสน ปญฺจธา วิภชิตฺวา ทสฺเสติ. อริยมคฺโค หิ ขิปฺปํ สกึ เอกจิตฺตกฺขเณเนว จตูสุ สจฺเจสุ อตฺตนา อธิคนฺตพฺพํ อธิคจฺฉตีติ น ตสฺส โลกิยสมาปตฺติยา วิย วสิภาวนากิจฺจํ อตฺถีติ ขิปฺปาธิคโม จ โหติ. ปชหิตพฺพานํ อจฺจนฺตวิมุตฺติวเสน ปชหนโต วิมุตฺตาธิคโม จ. โลกิเยหิ มหนฺตานํ สีลกฺขนฺธาทีนํ อธิคมนภาวโต มหาธิคโม จ. เตสํเยว วิปุลผลานํ อธิคมนโต วิปุลาธิคโม จ. อตฺตนา กตฺตพฺพสฺส กสฺสจิ อนวเสสโต อนวเสสาธิคโม จ โหตีติ. เก ปเนเต อธิคมา? เกจิ สมถานุภาเวน, เกจิ วิปสฺสนานุภาเวนาติ อิมํ วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ สมเถนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

所谓“获得五种证得”，即是将圣道之证得，依其特殊状态，分为五种来显示。诚然，圣道仅于一心刹那间，便能迅速地、一次性地于四谛中，亲证其所应证。因此，它不像世间等至(lokiyasamāpatti)那样有修习自在(vasibhāvanā)之事，故为速证(khippādhigama)。因以彻底解脱的方式断除应断者，故为解脱证得(vimuttādhigama)。因证得比世间者更伟大之戒蕴(sīlakkhandha)等，故为大证得(mahādhigama)。因证得彼等具广大果报者，故为广证得(vipulādhigama)。因对自己所应做之事已无任何余留，故为无余证得(anavasesādhigama)。然则，此等证得为何？有些是依止(samatha)之力，有些是依观(vipassanā)之力。为显示此分别，故说“于此，由止……”等。

๕๖. อิติ มหาเถโร ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ คาถาย วเสน อรหตฺตผลวิมุตฺติมุเขน วิจยหารสมฺปาตํ นิทฺทิสนฺโต เทสนากุสลตาย อเนเกหิ สุตฺตปฺปเทเสหิ ตสฺสา ปุพฺพภาคปฏิปทาย ภาวนาวิเสสานํ ภาวนานิสํสานญฺจ วิภชนวเสน นานปฺปการโต วิจยหารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ทสนฺนํ ตถาคตพลานมฺปิ วเสน ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ โย เทสยตี’’ติอาทิมาห. โอวาเทน สาวเก น วิสํวาทยตีติ อตฺตโน อนุสิฏฺฐิยา ธมฺมสฺส สวนโต ‘‘สาวกา’’ติ ลทฺธนาเม เวเนยฺเย น วิปฺปลมฺเภติ น วญฺเจติ, วิสํวาทนเหตูนํ ปาปธมฺมานํ อริยมคฺเคน โพธิมูเล เอว สุปฺปหีนตฺตา. ติวิธนฺติ ติปฺปการํ, ตีหิ อากาเรหีติ อตฺโถ. อิทํ กโรถาติ อิมํ สรณคมนํ สีลาทิญฺจ อุปสมฺปชฺช [Pg.156] วิหรถ. อิมินา อุปาเยน กโรถาติ อเนนปิ วิธินา สรณานิ โสเธนฺตา สีลาทีนิ ปริปูเรนฺตา สมฺปาเทถ. อิทํ โว กุรุมานานนฺติ อิทํ สรณคมนํ สีลาทิญฺจ ตุมฺหากํ อนุติฏฺฐนฺตานํ ทิฏฺฐธมฺมสมฺปรายนิพฺพานานํ วเสน หิตาย สุขาย จ ภวิสฺสติ, ตานิ สมฺปาเทถาติ อตฺโถ.

56. 如是，大长老以“是故应护心”此偈，以阿罗汉果解脱为首指示抉择明时，由于说法善巧，以众多经文，通过分别其前分行道、修习的殊胜以及修习的果报，以种种方式显示了抉择明之后，现在为了也以十如来力来显示它，而说了“于此，说法者”等。“以教诫不欺骗声闻”是说：对于因听闻自己教诫之法而得“声闻”之名的所化众，不欺瞒、不欺骗，因为作为欺骗之因的诸恶法，已在菩提树下就被圣道完全断除了。“三种”即三种方式，是以三种行相为义。“应作此”是说：应具足此归依与戒等而住。“应以此方法作”是说：也应以此方法，清净诸归依，圆满戒等而成就。“此于遵行教诫的你们”是说：此归依与戒等，对于遵行教诫的你们，将因现法、后世与涅槃而有利益与安乐，故应成就彼等，此为义。

เอวํ โอวทนาการํ ทสฺเสตฺวา ยํ วุตฺตํ – ‘‘โอวาเทน สาวเก น วิสํวาทยตี’’ติ, ตํ ตถาคตพเลหิ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โส ตถา โอวทิโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตถาติ เตน ปกาเรน ‘‘อิทํ กโรถ, อิมินา อุปาเยน กโรถา’’ติอาทินา วุตฺตปฺปกาเรน. โอวทิโตติ ธมฺมเทสนาย สาสิโต. อนุสิฏฺโฐติ ตสฺเสว เววจนํ. ตถา กโรนฺโตติ ยถานุสิฏฺฐํ ตถา กโรนฺโต. ตํ ภูมินฺติ ยสฺสา ภูมิยา อธิคมตฺถาย โอวทิโต, ตํ ทสฺสนภูมิญฺจ ภาวนาภูมิญฺจ. เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ เอตํ การณํ น วิชฺชติ. การณญฺหิ ติฏฺฐติ เอตฺถ ผลํ ตทายตฺตวุตฺติตายาติ ‘‘ฐาน’’นฺติ วุจฺจติ. ทุติยวาเร ภูมินฺติ สีลกฺขนฺเธน ปตฺตพฺพํ สมฺปตฺติภวสงฺขาตํ ภูมึ.

如是显示教诫的方式后，为以诸如来力分别解说所言“以教诫不欺诳诸弟子”，故说“彼如是受教诫”等。于此，“如是”，即以此方式，以“应作此，应以此方便作”等所说的方式。“受教诫者”，即以说法所教导者。“受随教者”是其同义词。“如是行者”，即如所教导而行者。“于彼地”，即为了证得某地而受教诫，于彼见地与修地。“此理不然”，即此因不存在。实因此中，果依之而住立，故称为“处”。在第二例中，“地”指以戒蕴所应得，名为成就有的地。

อิทานิ ยสฺมา ภควโต จตุเวสารชฺชานิปิ อวิปรีตสภาวตาย ปฐมผลญาณสฺส วิสยวิเสโส โหติ, ตสฺมา ตานิปิ ตสฺส วิสยภาเวน ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต สโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต สโตติ อหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, มยา สพฺเพ ธมฺมา อภิสมฺพุทฺธาติ ปฏิชานเนน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต สโต. อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ ‘‘อิเม นาม ตยา ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’’ติ โกจิ สหธมฺเมน สเหตุนา สการเณน วจเนน, สุนกฺขตฺโต (ที. นิ. ๓.๑ อาทโย; ม. นิ. ๑.๑๔๖ อาทโย) วิย วิปฺปลปนฺตา ปน อปฺปมาณํ. ตสฺมา สหธมฺเมน ปฏิโจเทสฺสตีติ เอตํ การณํ น วิชฺชติ. เอส นโย เสสปเทสุปิ. ยสฺส เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโตติ ราคาทีสุ ยสฺส ยสฺส ปหานตฺถาย อสุภภาวนาทิธมฺโม กถิโต. ตกฺกรสฺสาติ ตถา ปฏิปนฺนสฺส. วิเสสาธิคมนฺติ อภิญฺญาปฏิสมฺภิทาทิวิเสสาธิคมํ.

今，因世尊的四无畏亦因其无颠倒性，成为第一力智的特殊行境，是故，为显示彼等亦是其行境，故说“汝为正等觉者”等。于此，“汝为正等觉者”，即以“我是正等觉者，我已正觉一切法”的承认，汝为正等觉者。“此等法未被汝正觉”，此理不然，即某人以如法、有因、有缘之言诘难；然而，如善星(Sunakkhatta)般胡言乱语者，则不在此限。是故，“将如法诘难”，此因不存在。于其余诸句，理路亦然。“为汝之义利而说法”，即于贪等中，为断除此彼，而说不净修习等法。“作彼者”，即如是行者。“证得殊胜”，即证得神通、无碍解等殊胜法。

อนฺตรายิกาติ อนฺตรายกรณํ อนฺตราโย, โส สีลํ เอเตสนฺติ อนฺตรายิกา. อนฺตราเย นิยุตฺตา, อนฺตรายํ วา ผลํ อรหนฺติ, อนฺตรายปฺปโยชนาติ [Pg.157] วา อนฺตรายิกา. เต ปน กมฺมกิเลสาทิเภเทน ปญฺจวิธา. อนิยฺยานิกาติ อริยมคฺควชฺชา สพฺเพ ธมฺมา.

“障碍法”(Antarāyikā)：能作障碍，故为“障碍”。此等诸法有此性质，故为“障碍法”。或因与障碍相应，或因应得障碍之果，或因以障碍为目的，故称“障碍法”。此等法依业、烦恼等差别而有五种。“非出离法”(Aniyyānikā)，是指除圣道外的一切法。

ทิฏฺฐิสมฺปนฺโนติ มคฺคทิฏฺฐิยา สมฺปนฺโน โสตาปนฺโน อริยสาวโก. สุหตนฺติ อติวธิตํ. อิทมฺปิ เอกเทสกถนเมว. มตกเปตาทิทานมฺปิ โส น กโรติ เอว. ปุถุชฺชโนติ ปุถูนํ กิเลสาภิสงฺขาราทีนํ ชนนาทีหิ การเณหิ ปุถุชฺชโน. วุตฺตญฺเหตํ –

“具足正见者”(Diṭṭhisampanno)是指具足道见的入流圣弟子。“善摧毁”(Suhataṃ)是指彻底摧毁。此亦仅为片面之说。彼（圣弟子）亦绝不作对亡者、饿鬼等之布施。“凡夫”(Puthujjano)是因其能生起诸多烦恼、行等之故，而被称为凡夫。诚如所言：

‘‘ปุถูนํ ชนนาทีหิ, การเณหิ ปุถุชฺชโน;

ปุถุชฺชนนฺโตคธตฺตา, ปุถุวายํ ชโน อิตี’’ติ. (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๗;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒;

อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๕๑;

ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๐๐๗;

ปฏิ. ม. อฏฺฐ. ๒.๑.๑๓๐);

“能生诸多（烦恼）故，因此得名为凡夫；归入凡俗群中故，此人各别于圣者。”

‘‘มาตร’’นฺติอาทีสุ ชนิกา มาตา. ชนโก จ ปิตา. มนุสฺสภูโต ขีณาสโว อรหาติ อธิปฺเปโต. กึ ปน อริยสาวโก อญฺเญ ชีวิตา โวโรเปยฺยาติ? เอตมฺปิ อฏฺฐานํ. สเจปิ ภวนฺตรคตํ อริยสาวกํ อตฺตโน อริยสาวกภาวํ อชานนฺตมฺปิ โกจิ เอวํ วเทยฺย ‘‘อิทํ กุนฺถกิปิลฺลิกํ ชีวิตา โวโรเปตฺวา สกลจกฺกวาฬคพฺเภ จกฺกวตฺติรชฺชํ ปฏิปชฺชาหี’’ติ, เนว โส นํ ชีวิตา โวโรเปยฺย. อถาปิ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘สเจ อิมํ น ฆาเตสฺสสิ, สีสํ เต ฉินฺทิสฺสามา’’ติ, สีสเมวสฺส ฉินฺเทยฺยุํ, เนว โส ตํ ฆาเตยฺย. ปุถุชฺชนภาวสฺส ปน มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ อริยภาวสฺส จ พลทีปนตฺถํ เอวํ วุตฺตํ. อยญฺเหตฺถ อธิปฺปาโย – สาวชฺโช วต ปุถุชฺชนภาโว. ยตฺร หิ นาม มาตุฆากาทีนิปิ อานนฺตริยานิ กริสฺสติ, มหาพโลว จ อริยภาโว, โย เอตานิ กมฺมานิ น กโรตีติ.

在“母亲”等词中，意指生母，生父则为父亲。此处（的阿罗汉）意指身为人类的漏尽阿罗汉。然则，圣弟子会夺取其他众生的生命吗？此亦无有是处。假使有人对转生他趣、不知自身为圣弟子身份的圣弟子说：“你杀掉这只小虫，即可获得全宇宙的转轮王位。”他绝不会杀掉它。又假使有人说：“你若不杀它，我们就砍掉你的头。”他宁可被砍头，也绝不会杀害它。如此说是为了显示凡夫状态有大过患，并阐明圣者状态的大力量。此中之意趣为：凡夫的状态实为有过患！凡夫甚至会造作杀母等无间业，而圣者的状态有大力量，故不会造作此等恶业。

สงฺฆํ ภินฺเทยฺยาติ สมานสํวาสกํ สมานสีมายํ ฐิตํ ปญฺจหิ การเณหิ สงฺฆํ ภินฺเทยฺย. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘ปญฺจหุปาลิ, อากาเรหิ สงฺโฆ ภิชฺชติ กมฺเมน อุทฺเทเสน โวหรนฺโต อนุสฺสาวเนน สลากคฺคาเหนา’’ติ (ปริ. ๔๕๘).

“破僧”是指以五种原因，分裂具足同住、住于同界的僧团。正如所说：“优波离，僧团以五种方式分裂：以羯磨、以诵说、以言说、以令闻、以取筹。”

ตตฺถ กมฺเมนาติ อปโลกนาทีสุ จตูสุ กมฺเมสุ อญฺญตรกมฺเมน. อุทฺเทเสนาติ ปญฺจสุ ปาติโมกฺขุทฺเทเสสุ อญฺญตเรน อุทฺเทเสน. โวหรนฺโตติ [Pg.158] กถยนฺโต, ตาหิ ตาหิ อุปปตฺตีหิ ‘‘อธมฺมํ ธมฺโม’’ติอาทีนิ อฏฺฐารสเภทกรวตฺถูนิ ทีปยนฺโต. อนุสฺสาวเนนาติ ‘‘นนุ ตุมฺเห ชานาถ มยฺหํ อุจฺจกุลา ปพฺพชิตภาวํ พหุสฺสุตภาวญฺจ, มาทิโส นาม อุทฺธมฺมํ อุพฺพินยํ สตฺถุสาสนํ คาเหยฺยาติ กึ ตุมฺหากํ จิตฺตมฺปิ อุปฺปาเทตุํ ยุตฺตํ, กิมหํ อปายโต น ภายามี’’ติอาทินา นเยน กณฺณมูเล วจีเภทํ กตฺวา อนุสฺสาวเนน. สลากคฺคาเหนาติ เอวํ อนุสฺสาเวตฺวา เตสํ จิตฺตํ อุปตฺถมฺเภตฺวา อนิวตฺติธมฺมํ กตฺวา ‘‘คณฺหถ อิมํ สลาก’’นฺติ สลากคฺคาเหน.

其中，“以羯磨”是指以告知羯磨等四种羯磨中的任何一种羯磨。“以诵说”是指以五种波罗提木叉诵说中的任何一种诵说。“以言说”是指宣说，即以种种理由阐明“非法是法”等十八种破僧事。“以令闻”是指以“你们难道不知道我出身高贵、博学多闻吗？像我这样的人会执取非法、非律、非导师的教说吗？你们心中生起这样的想法，这合适吗？难道我不害怕恶趣吗？”等方式，在耳边制造言语的分裂而令闻。“以取筹”是指如此令闻后，坚定他们的心，使之成为不退转法，然后说“请取此筹”，以此取筹。

เอตฺถ จ กมฺมเมว อุทฺเทโส วา ปมาณํ, โวหารานุสฺสาวนสลากคฺคาหาปนํ ปน ปุพฺพภาโค. อฏฺฐารสวตฺถุทีปนวเสน หิ โวหรนฺเตน ตตฺถ รุจิชนนตฺถํ อนุสฺสาเวตฺวา สลากาย คาหิตายปิ อภินฺโน เอว โหติ สงฺโฆ. ยทา ปน เอวํ จตฺตาโร วา อติเรกา วา สลากํ คาเหตฺวา อาเวณิกํ กมฺมํ วา อุทฺเทสํ วา กโรนฺติ, ตทา สงฺโฆ ภินฺโน นาม โหติ. เอวํ ทิฏฺฐิสมฺปนฺโน ปุคฺคโล สงฺฆํ ภินฺเทยฺย สงฺฆราชึ วา ชเนยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ.

在此，唯有羯磨或诵说才是标准，而言说、令闻、令取筹只是前行部分。因为，即使有人以阐明十八事的方式言说，为了使听者生起兴趣而令其听闻，并令其取筹，僧团也仍未分裂。然而，当四人或更多人取筹后，进行单独的羯磨或诵说时，那时才名为僧团分裂。如此，具足正见的个人会破僧或制造僧团裂痕，这样的情形是不存在的。

ทุฏฺฐจิตฺโตติ วธกจิตฺเตน ปทุฏฺฐจิตฺโต. โลหิตํ อุปฺปาเทยฺยาติ ชีวมานกสรีเร ขุทฺทกมกฺขิกาย ปิวนมตฺตมฺปิ โลหิตํ อุปฺปาเทยฺย. เอตฺตาวตา หิ มาตุฆาตาทีนิ ปญฺจานนฺตริยกมฺมานิ ทสฺสิตานิ โหนฺติ. ยานิ ปุถุชฺชโน กโรติ, น อริยสาวโก. ทุฏฺฐจิตฺโตติ วินาสจิตฺเตน ปทุฏฺฐจิตฺโต. ถูปนฺติ เจติยํ. ภินฺเทยฺยาติ นาเสยฺย.

怀恶心者，即是以杀害心而心已败坏。令出血者，即于活着的身体上，即使是让小蝇吸饮那么多的血。以此显示了杀母等五种无间业。凡夫行此，圣弟子则不行。怀恶心者，即是以破坏心而心已败坏。塔(thūpa)即是制底(cetiya)。破坏，即是毁坏。

อญฺญํ สตฺถารนฺติ ‘‘อยํ เม สตฺถา สตฺถุ กิจฺจํ กาตุํ สมตฺโถ’’ติ ภวนฺตเรปิ อญฺญํ ติตฺถกรํ. อปทิเสยฺยาติ ‘‘อยํ เม สตฺถา’’ติ เอวํ คณฺเหยฺยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. อิโต พหิทฺธา อญฺญํ ทกฺขิเณยฺยํ ปริเยเสยฺยาติ สาสนโต พหิทฺธา อญฺญํ พาหิรกํ สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา ‘‘อยํ ทกฺขิณารโห, อิมสฺมึ กตา การา มหปฺผลา ภวิสฺสนฺตี’’ติ อธิปฺปาเยน ตสฺมึ ปฏิปชฺเชยฺยาติ อตฺโถ. กุตูหลมงฺคเลน สุทฺธึ ปจฺเจยฺยาติ ‘‘อิมินา อิทํ ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ ปวตฺตตฺตา กุตูหลสงฺขาเตน ทิฏฺฐสุตมุตมงฺคเลน อตฺตโน สุทฺธึ โวทานํ สทฺทเหยฺย.

另指导师(aññaṃ satthāraṃ)是指，（认为）“此是我的导师，能作导师之事”，甚至在另一生也另指其他外道师(titthakara)。所谓另指(apadiseyya)，即是执取“此是我的导师”；此事是不存在的。于此教法之外寻求应供者是指，在教法之外寻求其他外道的沙门或婆罗门，并怀着“此人是应供者，于此人所作的善行将有大果报”之意趣而行持。以迷信吉凶求清净是指，因“以此会有此果”之故，而相信能通过被称为“骚动”(kutūhala)的见、闻、觉之吉兆，获得自身的清净与净化。

๕๗. อิตฺถี ราชา จกฺกวตฺตี สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ ยสฺมา อิตฺถิยา โกโสหิตวตฺถคุยฺหาทีนํ อภาเวน ลกฺขณานิ น ปริปูรนฺติ, อิตฺถิรตนาภาเวน [Pg.159] จ สตฺตรตนสมงฺคิตา น สมฺปชฺชติ. สพฺพมนุสฺสานมฺปิ จ น อธิโก อตฺตภาโว โหติ, ตสฺมา ‘‘อิตฺถี…เป… วิชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา สกฺกตฺตาทีนิ ตีณิ ฐานานิ อุตฺตมานิ, อิตฺถิลิงฺคญฺจ หีนํ, ตสฺมา ตสฺสา สกฺกตฺตาทีนิปิ ปฏิสิทฺธานีติ. นนุ จ ยถา อิตฺถิลิงฺคํ, เอวํ ปุริสลิงฺคมฺปิ พฺรหฺมโลเก นตฺถิ, ตสฺมา ปุริโส มหาพฺรหฺมา สิยาติ น วตฺตพฺพนฺติ? โน น วตฺตพฺพํ. กสฺมา? อิธ ปุริสสฺส ตตฺถ นิพฺพตฺตนโต. อิตฺถิโย หิ อิธ ฌานํ ภาเวตฺวา กาลํ กตฺวา พฺรหฺมปาริสชฺชานํ สหพฺยตํ อุปปชฺชนฺติ, น มหาพฺรหฺมานํ. ปุริโส ปน กตฺถจิ น อุปฺปชฺชตีติ น วตฺตพฺโพ. สมาเนปิ ตตฺถ อุภยลิงฺคาภาเว ปุริสสณฺฐานาว ตตฺถ พฺรหฺมาโน, น อิตฺถิสณฺฐานา, ตสฺมา สุวุตฺตเมตํ. อิตฺถี ตถาคโตติ เอตฺถ ติฏฺฐตุ ตาว สพฺพญฺญุคุเณ นิพฺพตฺเตตฺวา โลกานํ ตารณสมตฺโถ พุทฺธภาโว, ปณิธานมตฺตมฺปิ อิตฺถิยา น สมฺปชฺชติ.

57. 女人成为转轮王，无有是处。因为女性没有阴藏相（kosohitavatthaguyha），诸相不圆满；又因为没有女宝，所以不能具足七宝。而且在一切人中，女性的自身并非最胜，所以说“女人……乃至……无有是处”。因为帝释（Sakka）等三处最为尊贵，而女根低劣，所以女性也被排除在帝释等位之外。或许有人会问：就像女根在梵天界不存在一样，男根也不存在，那么是否应该说男性不能成为大梵天呢？不，不能这样说。为什么呢？因为此世的男性可以投生到那里。女性在此修习禅定后命终，只能投生为梵众天之同伴，不能成为大梵天。然而，不能说男子不生于任何梵界。即使那里同样没有二根，那里的梵天也都是男性的形态，而不是女性的形态，所以这个说法是正确的。至于‘女人为如来’，能成就一切知德、足以救度世间的佛陀之位尚且不论，女人就连发愿都不能成就。

‘‘มนุสฺสตฺตํ ลิงฺคสมฺปตฺติ, เหตุ สตฺถารทสฺสนํ;

ปพฺพชฺชา คุณสมฺปตฺติ, อธิกาโร จ ฉนฺทตา;

อฏฺฐธมฺมสโมธานา, อภินีหาโร สมิชฺฌตี’’ติ. (พุ. วํ. ๒.๕๙) –

为人身，具男根，有宿因，见导师；出家，具功德，有奉事，有意乐；八法和合故，大愿得成就。

อิมานิ หิ ปณิธานสมฺปตฺติการณานิ. อิติ ปณิธานมตฺตมฺปิ สมฺปาเทตุํ อสมตฺถาย อิตฺถิยา กุโต พุทฺธภาโวติ ‘‘อิตฺถี ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ สิยาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. สพฺพาการปริปูโร ปุญฺญุสฺสโย สพฺพาการปริปูรเมว อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุริโสว อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ.

这些是成就发愿的因素。因此，连发愿都无力成就的女人，又怎能成佛呢？所以说“女人成为如来、阿罗汉、正等正觉者，无有是处”。一切行相圆满的福德积集，只会产生一切行相圆满的自体，所以只有男子才能成为阿罗汉、正等正觉者。

เอกิสฺสา โลกธาตุยาติ ทสสหสฺสิโลกธาตุยา, ยา ชาติเขตฺตนฺติ วุจฺจติ. สา หิ ตถาคตสฺส คพฺโภกฺกนฺติกาลาทีสุ กมฺปติ. อาณาเขตฺตํ ปน โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬํ. ยา เอกโต สํวฏฺฏติ จ วิวฏฺฏติ จ, ยตฺถ จ อาฏานาฏิยปริตฺตาทีนํ (ที. นิ. ๓.๒๗๗ อาทโย) อาณา ปวตฺตติ. วิสยเขตฺตสฺส ปริมาณํ นตฺถิ. พุทฺธานญฺหิ ‘‘ยาวตกํ ญาณํ ตาวตกํ เนยฺยํ, ยาวตกํ เนยฺยํ ตาวตกํ ญาณํ, เนยฺยปริยนฺติกํ ญาณํ, ญาณปริยนฺติกํ เนยฺย’’นฺติ (มหานิ. ๖๙; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕) วจนโต อวิสโย นาม นตฺถิ. อิติ อิเมสุ ตีสุ เขตฺเตสุ ติสฺโส สงฺคีติโย อารุฬฺเห เตปิฏเก พุทฺธวจเน ‘‘ฐเปตฺวา อิมํ จกฺกวาฬํ อญฺญสฺมึ จกฺกวาเฬ พุทฺธา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ สุตฺตํ นตฺถิ, น อุปฺปชฺชนฺตีติ ปน อตฺถิ.

“于一世界”即于一万世界，此被称为“生处界”(jātikhetta)。实因此界于如来入胎等时震动。而“教令界”(āṇākhetta)则为百千俱胝轮围世界，彼等同时成坏，且《阿吒那胝护咒》(Āṭānāṭiya Paritta)等之教令行于其中。“所缘界”(visayakhetta)则无有限量。实因诸佛“智有多广，所知即有多广；所知有多广，智即有多广；智以所知为边际，所知以智为边际”之故，无有名为非所缘者。是故，于此三界中，于三次结集所载之三藏佛语中，无有“置此轮围世界，诸佛于他轮围世界出现”之经，然有“不出现”之经。

อปุพฺพํ [Pg.160] อจริมนฺติ อปุเร อปจฺฉา เอกโต น อุปฺปชฺชนฺติ, ปุเร วา ปจฺฉา วา อุปฺปชฺชนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ คพฺโภกฺกนฺติโต ปุพฺเพ ปุเรติ เวทิตพฺพํ. ตโต ปฏฺฐาย หิ ทสสหสฺสิจกฺกวาฬกมฺปเนน เขตฺตปริคฺคโห กโต นาม โหติ, อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ นตฺถิ. ธาตุปรินิพฺพานโต ปรํ ปน ปจฺฉา, ตโต เหฏฺฐาปิ อญฺญสฺส พุทฺธสฺส อุปฺปตฺติ นตฺถิ, อุทฺธํ น วาริตา.

“非前非后”者，谓（诸佛）非前非后、非同时出现，而是或前或后出现。于此，当知从入胎时起为“前”。实因此时起，由一万轮围世界震动，即名为已作佛界之摄受，（于此界中）无有他佛出现。而从舍利般涅槃(dhātuparinibbāna)之后为“后”；于此（舍利般涅槃）之前，亦无他佛出现，于其后则不被遮止。

กสฺมา ปน อปุพฺพํ อจริมํ น อุปฺปชฺชนฺตีติ? อนจฺฉริยตฺตา. อจฺฉริยมนุสฺสา หิ พุทฺธา ภควนฺโต. ยถาห – ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ อจฺฉริยมนุสฺโส’’ติอาทิ (อ. นิ. ๑.๑๗๑). ยทิ จ อเนเก พุทฺธา เอกโต อุปฺปชฺเชยฺยุํ, อนจฺฉริยา ภเวยฺยุํ. เทสนาย จ วิเสสาภาวโต. ยญฺหิ สติปฏฺฐานาทิเภทํ ธมฺมํ เอโก เทเสติ, อญฺเญนปิ โส เอว เทเสตพฺโพ สิยา, วิวาทภาวโต จ. พหูสุ หิ พุทฺเธสุ เอกโต อุปฺปนฺเนสุ พหูนํ อาจริยานํ อนฺเตวาสิกา วิย ‘‘อมฺหากํ พุทฺโธ ปาสาทิโก’’ติอาทินา เตสํ สาวกา วิวเทยฺยุํ. กึ วา เอเตน การณคเวสเนน, ธมฺมตาเวสา ยํ เอกิสฺสา โลกธาตุยา ทฺเว ตถาคตา เอกโต น อุปฺปชฺชนฺตีติ (มิ. ป. ๕.๑.๑).

然则，为何诸佛不同时出现呢？因为（若同时出现）就不是稀有之事了。须知，诸佛世尊是稀有之人。正如所说：“诸比丘，有一个人(puggala)出现于世，是稀有之人。”等。倘若有众多佛陀同时出现，他们就变得不稀奇了。也因为教法没有差别之故。即一位佛陀所宣说的念住(satipaṭṭhāna)等法，另一位佛陀也必定会宣说同样的法。也因为会产生争论之故。因为若有众多佛陀同时出现，他们的弟子们就会像众多导师的弟子们一样，以“我们的佛陀更令人敬信”等言论而互相争论。又何必探究此中原因呢？在一个世界界(lokadhātu)中，两位如来不同时出现，这本是法性(dhammatā)使然。

ยถา นิมฺพพีชโกสาตกิพีชาทีนิ มธุรํ ผลํ น นิพฺพตฺเตนฺติ, อสาตํ อมธุรเมว ผลํ นิพฺพตฺเตนฺติ, เอวํ กายทุจฺจริตาทีนิ มธุรวิปากํ น นิพฺพตฺเตนฺติ อมธุรเมว นิพฺพตฺเตนฺติ. ยถา จ อุจฺฉุพีชสาลิพีชาทีนิ มธุรํ สาทุรสเมว ผลํ นิพฺพตฺเตนฺติ น อสาตํ กฏุกํ. เอวํ กายสุจริตาทีนิ มธุรเมว วิปากํ นิพฺพตฺเตนฺติ น อมธุรํ. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

譬如楝树(nimba)种子、丝瓜(kosātaki)种子等不能生出甜美的果实，只会生出不可意、不甜美的果实；同样，身恶行等不会产生美好的果报，只会产生不美好的果报。又譬如甘蔗(ucchu)种子、稻米(sāli)种子等只会生出甜美、可口的果实，而不会生出不可意、苦涩的果实；同样，身善行等只会产生美好的果报，而不会产生不美好的果报。此义亦曾被说到：

‘‘ยาทิสํ วปเต พีชํ, ตาทิสํ หรเต ผลํ;

กลฺยาณการี กลฺยาณํ, ปาปการี จ ปาปก’’นฺติ. (สํ. นิ. ๑.๒๕๖;

เนตฺติ. ๑๒๒);

“播何种种子，收何种果实；行善者得善，作恶者得恶。”

ตสฺมา ‘‘ติณฺณํ ทุจฺจริตาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ.

是故，才说了“三种恶行”等。

อญฺญตโร สมโณ วา พฺราหฺมโณ วาติ โย โกจิ ปพฺพชฺชามตฺเตน สมโณ วา ชาติมตฺเตน พฺราหฺมโณ วา. ปาปิจฺโฉ สมฺภาวนาธิปฺปาเยน วิมฺหาปนโต กุหโก. ปจฺจยสนฺนิสฺสิตาย ปยุตฺตวาจาย วเสน ลปโก. ปจฺจยนิพฺพตฺตกนิมิตฺตาวจรโต เนมิตฺตโก. กุหนลปนเนมิตฺตกตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวาติ กุหนาทิภาวเมว ปุรกฺขตฺวา สนฺตินฺทฺริโย [Pg.161] สนฺตมานโส วิย จรนฺโต. ปญฺจ นีวรเณติ กามจฺฉนฺทาทิเก ปญฺจ นีวรเณ. อปฺปหาย อสมุจฺฉินฺทิตฺวา, เจตโส อุปกฺกิเลเสติ นีวรเณ. นีวรณา หิ จิตฺตํ อุปกฺกิเลเสนฺติ กิลิฏฺฐํ กโรนฺติ วิพาเธนฺติ อุปตาเปนฺติ จ. ตสฺมา ‘‘เจตโส อุปกฺกิเลสา’’ติ วุจฺจนฺติ. ปญฺญาย ทุพฺพลีกรเณติ นีวรเณ. นีวรณา หิ อุปฺปชฺชมานา อนุปฺปนฺนาย ปญฺญาย อุปฺปชฺชิตุํ น เทนฺติ. ตสฺมา ‘‘ปญฺญาย ทุพฺพลีกรณา’’ติ วุจฺจนฺติ. อนุปฏฺฐิตสฺสตีติ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ น อุปฏฺฐิตสฺสติ. อภาวยิตฺวาติ อวฑฺฒยิตฺวา. อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธินฺติ อรหตฺตปทฏฺฐานํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ.

“某沙门或婆罗门”，指任何仅因出家而为沙门，或仅因种姓而为婆罗门者。心怀恶欲，为受人称赞而通过制造惊奇，此为欺诈者。依于利养，凭借花言巧语，此为谄媚者。通过做出能引生利养的暗示，此为示相者。将欺诈、谄媚、示相置于首位，行为举止仿佛诸根寂静、内心平静。“五盖”，指欲贪等五盖。未舍离，即未断除。所谓“心的随烦恼”，即指诸盖。因为诸盖确实会污染心，使之污秽，并恼害、热恼之，因此被称为“心的随烦恼”。所谓“令慧软弱者”，即指诸盖。因为诸盖生起时，不让未生的智慧生起，因此被称为“令慧软弱者”。“念未现前者”，指于四念处中念未现前。“未修习”，即未增长。“无上正等觉”，指以阿罗汉果为近因的一切知智。

ปจฺฉิมวาเร อญฺญตโร สมโณ วา พฺราหฺมโณ วาติ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตํ สนฺธาย วทติ. ตตฺถ สพฺพโทสาปคโตติ สพฺเพหิ ปารมิตาปฏิปกฺขภูเตหิ โทเสหิ อปคโต. เอเตน ปริปูริตปารมิภาวํ ทสฺเสติ. สติปฏฺฐานานิ วิปสฺสนา, โพชฺฌงฺโค มคฺโค, อนุตฺตรา สมฺมาสมฺโพธิ อรหตฺตํ. สติปฏฺฐานานิ วา วิปสฺสนา, โพชฺฌงฺคา มิสฺสกา, สมฺมาสมฺโพธิ อรหตฺตเมว. เสสํ อนนฺตรวาเร วุตฺตปฏิปกฺขโต เวทิตพฺพํ. ยํ เอตฺถ ญาณนฺติ ยํ เอตสฺมึ ยถาวุตฺเต ฐาเน จ ฐานํ, อฏฺฐาเน จ อฏฺฐานนฺติ ปวตฺตํ ญาณํ. เหตุโสติ ตสฺส ฐานสฺส อฏฺฐานสฺส จ เหตุโต. ฐานโสติ ตงฺขเณ เอว อาวชฺชนสมนนฺตรํ. อโนธิโสติ โอธิอภาเวน, กิญฺจิ อนวเสเสตฺวาติ อตฺโถ.

于最后时，言“某个沙门或婆罗门”，是针对一切知菩萨而说。于此，“离一切过”是指远离了一切作为波罗蜜对立面的过失。以此显示了圆满波罗蜜的状态。念处是观(vipassanā)，觉支是道，无上正等觉是阿罗汉果。或念处是观，觉支是混合的，正等觉就是阿罗汉果。其余的，应通过前一阶段中所说的对立面而了知。此处的“智”，是指于此如所说之“是处为处，非处为非处”而转起的智。“因(hetuso)”是指通过那“是处”与“非处”的因。“处(ṭhānaso)”是指就在作意之后无间的刹那。“无界限(anodhiso)”是指因为没有界限，不遗留任何事物之义。

อิติ ฐานาฏฺฐานคตาติอาทีสุ เอวํ ฐานาฏฺฐานภาวํ คตา. สพฺเพติ ขยวยวิรชฺชนนิรุชฺฌนสภาวา สงฺขตธมฺมา, เต เอว จ สตฺตปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตา เกจิ สคฺคูปคา เย ธมฺมจาริโน, เกจิ อปายูปคา เย อธมฺมจาริโน, เกจิ นิพฺพานูปคา เย กมฺมกฺขยกรํ อริยมคฺคํ ปฏิปนฺนา.

在“已至处非处”等句中，（义为）如此到达了是处与非处的状态。“一切”是指具有尽、坏、离、灭自性的有为法，且正是彼等成为众生概念的所取：某些行法者，去到天界；某些行非法者，去到恶趣；某些行能尽业之圣道者，去到涅槃。

๕๘. อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺตี’’ติ คาถาทฺวยมาห. ตสฺส อตฺถํ ‘‘สพฺเพ สตฺตาติ อริยา จ อนริยา จา’’ติอาทินา สยเมว นิทฺทิสติ. ตตฺถ ชีวิตปริยนฺโต มรณปริยนฺโตติ ชีวิตสฺส ปริยนฺโต นาม มรณสงฺขาโต อนฺโต. ยถากมฺมํ คมิสฺสนฺตีติ เอตฺถ ยเทตํ สตฺตานํ ยถากมฺมํ คมนํ, อยํ กมฺมสฺสกตาติ อตฺโถ[Pg.162]. กมฺมานํ ผลทสฺสาวิตา จ อวิปฺปวาโส จาติ ‘‘ปุญฺญปาปผลูปคา’’ติ อิมินา วจเนน กมฺมานํ ผลสฺส ปจฺจกฺขการิตา, กตูปจิตานํ กมฺมานํ อตฺตโน ผลสฺส อปฺปทานาภาโว จ ทสฺสิโตติ อตฺโถ.

58. 现在，为开显如所说之义，说了“一切有情将死”等两首偈。其义由（作者）自己通过“‘一切有情’是指圣者与非圣者”等句予以指示。于此，“命终”或“死终”，是指命的终点，名为死的终点。在“将随业而去”中，有情的此随业而去，此即“业为己有”之义。在“业果的显现与不失”中，是通过“去至善恶果”这句话，显示了业果的现前，以及已作、已集之业必予其果之义。

กมฺมเมว กมฺมนฺตํ, ปาปํ กมฺมนฺตํ เอเตสนฺติ ปาปกมฺมนฺตา, ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปุญฺญสงฺขารา’’ติ วุตฺตํ. อปุญฺโญ สงฺขาโร เอเตสนฺติ อปุญฺญสงฺขารา. ปาปกมฺมนฺตาติ วา นิสฺสกฺกวจนํ, ปาปกมฺมนฺตเหตูติ อตฺโถ. ตถา ปุญฺญสงฺขาราติอาทีสุปิ. ปุน ‘‘นิรยํ ปาปกมฺมนฺตา’’ติอาทินา อนฺตทฺวเยน สทฺธึ มชฺฌิมปฏิปทํ ทสฺเสติ. ตถา ‘‘อยํ สํกิเลโส’’ติอาทินา วฏฺฏวิวฏฺฏวเสน อาทีนวสฺสาทนิสฺสรณวเสน เหตุผลวเสน จ คาถายํ ตโย อตฺถวิกปฺปา ทสฺสิตา. ปุน ‘‘นิรยํ ปาปกมฺมนฺตาติ อยํ สํกิเลโส’’ติอาทินา โวทานวเสน คาถาย อตฺถํ ทสฺเสติ.

业即是业行。他们有恶的业行，故名“恶业行者”。为显示其义，故说“非福行”。他们有非福之行，故名“非福行者”。或者，“pāpakammantā”是离格，义为“因恶业行故”。“福行”等亦复如是。复次，以“恶业行者堕地狱”等，与二边一同显示中道。又，以“此是杂染”等，依轮回与离轮回、过患、乐味与出离、因与果之方式，于偈颂中显示了三种义理抉择。复次，以“‘恶业行者堕地狱’，此是杂染”等，依清净之方式，显示偈颂之义。

๕๙. เตน เตนาติ เตน เตน อชฺโฌสิตวตฺถุนา รูปภวอรูปภวาทินา. ฉตฺตึสาติ กามตณฺหา ตาว รูปาทิวิสยเภเทน ฉ, ตถา ภวตณฺหา วิภวตณฺหา จาติ อฏฺฐารส. ตา เอว อชฺฌตฺติเกสุ รูปาทีสุ อฏฺฐารส, พาหิเรสุ รูปาทีสุ อฏฺฐารสาติ เอวํ ฉตฺตึส. เยน เยนาติ ‘‘สุภํ สุข’’นฺติอาทินา.

59. “以这这”，即是以这这所执著之事，如色有、无色有等。“三十六”者，谓欲爱依色等所缘之差别而有六种，有爱与无有爱亦如是，故有十八种。此十八种爱，于内色等有十八种，于外色等有十八种，如是则为三十六种。“以何何”，即以任何被视为“净”、“乐”等之事。

โวทานํ ติวิธํ ขนฺธตฺตยวเสนาติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตณฺหาสํกิเลโส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุน ‘‘สพฺเพ สตฺตา มริสฺสนฺตี’’ติอาทิ ปฏิปทาวิภาเคน คาถานมตฺถํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ ตตฺถ คามินีติ ตตฺถ ตตฺเถว นิพฺพาเน คามินี, นิพฺพานสฺส คมนสีลาติ อตฺโถ.

为显示清净依三蕴（戒、定、慧）而有三种，故说“爱即杂染”等。复次，为以道迹之分别，显示“一切有情皆会死”等偈颂之义，故如是说。“趣向彼彼处”，即是趣向那真实无谬之涅槃，义为有趣向涅槃之性。

ปุน ตตฺถตตฺถคามินีสพฺพตฺถคามินีนํ ปฏิปทานํ วิภาคํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตโย ราสี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยนฺติ ยํ นิรยาทิ. ตํ ตํ ฐานํ ยถารหํ คเมตีติ สพฺพตฺถคามินี. ปฏิปทาสงฺขาเต อปุญฺญกมฺเม ปุญฺญกมฺเม จ กมฺมกฺขยกรณกมฺเม จ วิภาคโส ภควโต ปวตฺตนญาณํ. อิทํ สพฺพตฺถคามินี ปฏิปทาญาณํ นาม ตถาคตพลํ. อิมินา หิ ญาเณน ภควา สพฺพมฺปิ ปฏิปทํ ยถาภูตํ ปชานาติ.

复次，为显示彼彼趣行与一切趣行之分别，故说“三聚”等。能依其所应，令趣向地狱等彼彼之处，故名“一切趣行”。于道迹所摄之非福业、福业及能令业尽之业，世尊有分别了知之智。此即名为“一切趣行道智”的如来力。诚然，世尊以此智，能如实了知一切道迹。

กถํ? สกลคามวาสิเกสุปิ เอกํ สูกรํ วา มิคํ วา มาเรนฺเตสุ สพฺเพสํ เจตนา ปรสฺส ชีวิตินฺทฺริยารมฺมณาว โหติ, ตํ ปน กมฺมํ เตสํ อายูหนกฺขเณเยว นานา โหติ. เตสุ หิ เอโก อาทเรน กโรติ, เอโก ‘‘ตฺวมฺปิ กโรหี’’ติ ปเรหิ นิปฺปีฬิโต กโรติ[Pg.163], เอโก สมานจฺฉนฺโท วิย หุตฺวา อปฺปฏิพาหมาโน วิจรติ. เตสุ เอโก เตเนว กมฺเมน นิรเย นิพฺพตฺตติ, เอโก ติรจฺฉานโยนิยํ, เอโก เปตฺติวิสเย, ตํ ตถาคโต อายูหนกฺขเณ เอว ‘‘อิมินา นีหาเรน อายูหิตตฺตา เอส นิรเย นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส ติรจฺฉานโยนิยํ, เอส เปตฺติวิสเย’’ติ ชานาติ. นิรเย นิพฺพตฺตนกมฺปิ ‘‘เอส อฏฺฐสุ มหานิรเยสุ นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส โสฬสสุ อุสฺสเทสู’’ติ ชานาติ. ติรจฺฉานโยนิยํ นิพฺพตฺตนกมฺปิ ‘‘เอส อปาทโก ภวิสฺสติ, เอส ทฺวิปาทโก, เอส จตุปฺปาทโก, เอส พหุปฺปาทโก’’ติ ชานาติ. เปตฺติวิสเย นิพฺพตฺตนกมฺปิ ‘‘เอส นิชฺฌามตณฺหิโก ภวิสฺสติ, เอส ขุปฺปิปาสิโก, เอส ปรทตฺตูปชีวี’’ติ ชานาติ.

如何？譬如全村居民共同杀一猪或一鹿时，一切人的思（cetanā）皆以他者的命根（jīvitindriya）为所缘（ārammaṇa），然彼业于造作之刹那即各不相同。其中，有人认真地作，有人被他人逼迫说“你也做”而作，有人仿佛意欲相同，不加阻止地行动。其中，有人因此业而投生于地狱，有人投生于傍生趣，有人投生于饿鬼界。如来（tathāgata）于造业之刹那即能了知：“此人因为如此方式造作，将投生于地狱，此人将投生于傍生趣，此人将投生于饿鬼界。”对于投生于地狱者，亦能了知：“此人将投生于八大热地狱，此人将投生于十六游增地狱。”对于投生于傍生趣者，亦能了知：“此人将成为无足者，此人将成为二足者，此人将成为四足者，此人将成为多足者。”对于投生于饿鬼界者，亦能了知：“此人将成为焦渴鬼（nijjhāmataṇhika），此人将成为饥渴鬼（khuppipāsika），此人将成为依他施活命鬼（paradattūpajīvī）。”

‘‘เตสุ จ กมฺเมสุ อิทํ กมฺมํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิสฺสติ, อิทํ นากฑฺฒิสฺสติ ทุพฺพลํ ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา อุปธิเวปกฺกมตฺตํ ภวิสฺสตี’’ติ ชานาติ. ตถา สกลคามวาสิเกสุ เอกโต ทานํ ททมาเนสุ สพฺเพสมฺปิ เจตนา เทยฺยธมฺมารมฺมณาว โหติ, ตํ ปน กมฺมํ เตสํ อายูหนกฺขเณ เอว นานํ โหติ. เตสุ หิ เกจิ เทวโลเก นิพฺพตฺตนฺติ, เกจิ มนุสฺสโลเก, ตํ ตถาคโต อายูหนกฺขเณ เอว ‘‘อิมินา นีหาเรน อายูหิตตฺตา เอส มนุสฺสโลเก นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส เทวโลเก’’ติ ชานาติ. ตตฺถปิ ‘‘เอส ปรนิมฺมิตวสวตฺตีสุ นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส ภุมฺมเทเวสุ นิพฺพตฺติสฺสติ, เอส เชฏฺฐกเทวราชา หุตฺวา, เอส ตสฺส ทุติยํ ตติยํ วา ฐานนฺตรํ กโรนฺโต ปริจารโก หุตฺวา นิพฺพตฺติสฺสตี’’ติ ชานาติ.

“于彼等业中，此业将牵引结生，此业则不牵引；弱业于结生被[他业]给予时，将仅有令生存基础成熟的果报。”如是了知。同样，当全村居民一同布施时，一切人的心念皆以所施物为所缘，然彼业于造作之刹那即各不相同。其中，有人投生于天界，有人投生于人界。如来于造业之刹那即能了知：“因以此方式造作，此人将投生于人界，此人将投生于天界。”于天界之中，亦能了知：“此人将投生于他化自在天(Paranimmitavasavattī)，此人将投生于地居天(Bhummadeva)，此人将成为最高天王而投生，此人将作为其第二或第三位阶的侍从而投生。”

‘‘เตสุ จ กมฺเมสุ อิทํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒิตุํ สกฺขิสฺสติ, อิทํ น สกฺขิสฺสติ ทุพฺพลํ ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา อุปธิเวปกฺกมตฺตํ ภวิสฺสตี’’ติ ชานาติ. ตถา ‘‘วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปนฺเตสุ จ เอส อิมินา นีหาเรน วิปสฺสนาย อารทฺธตฺตา อรหา ภวิสฺสติ, เอส อนาคามี, เอส สกทาคามี, เอส โสตาปนฺโน, เอกพีชี โกลํโกโล สตฺตกฺขตฺตุปรโม, เอส มคฺคํ ปตฺตุํ น สกฺขิสฺสติ ลกฺขณารมฺมณิกวิปสฺสนายเมว ฐสฺสติ, เอส ปจฺจยปริคฺคเห, เอส นามรูปปริคฺคเห, อรูปปริคฺคเห จ ฐสฺสติ, เอส มหาภูตมตฺตเมว ววตฺถเปสฺสติ, เอส กิญฺจิ สลฺลกฺเขตุํ น สกฺขิสฺสตี’’ติ ชานาติ. ‘‘กสิณปริกมฺมํ กโรนฺเตสุปิ เอส ปริกมฺมมตฺเต เอว ฐสฺสติ, เอส นิมิตฺตํ อุปฺปาเทตุํ สกฺขิสฺสติ, น อปฺปนํ. เอส อปฺปนมฺปิ อุปฺปาเทสฺสติ, เอส [Pg.164] ฌานํ อธิคมิสฺสติ, น อุปริวิเสสํ. เอส อุปริวิเสสมฺปิ อธิคมิสฺสตี’’ติ ชานาติ.

“于彼等业中，此业能牵引结生，此业则不能；弱业于结生被[他业]给予时，将仅有令生存基础成熟的果报。”如是了知。同样，“于修习观(vipassanā)者中，此人因以此方式精勤于观，将成为阿罗汉(arahā)；此人将成为不还者(anāgāmī)；此人将成为一来者(sakadāgāmī)；此人将成为入流者(sotāpanna)、一种子者(ekabījī)、家家者(kolaṃkola)或七返生者(sattakkhattuparama)；此人将不能证得道，仅安住于以相为所缘的观；此人将安住于缘摄受(paccayapariggaha)；此人将安住于名色摄受(nāmarūpapariggaha)；此人将安住于无色摄受(arūpapariggaha)；此人将仅辨别大种(mahābhūta)；此人将无法辨识任何事物。”如是了知。“于修习遍处预备行(kasiṇaparikamma)者中，此人将仅安住于预备行；此人能生起相(nimitta)，但不能生起安止(appanā)；此人亦能生起安止；此人能证得禅那(jhāna)，但不能证得更高的殊胜；此人亦能证得更高的殊胜。”如是了知。

อเนกธาตูติ อเนกา จกฺขาทโย ปถวาทโย จ ธาตุโย เอตสฺสาติ อเนกธาตุ, พหุธาตูติ อตฺโถ. โลโกติ ขนฺธายตนาทิโลโก. จกฺขุธาตูติอาทิ ยาหิ ธาตูหิ ‘‘อเนกธาตู’’ติ โลโก วุตฺโต, ตาสํ สรูปโต ทสฺสนํ. ตตฺถ สภาวฏฺเฐน นิสฺสตฺตฏฺเฐน จ ธาตุ. จกฺขุ เอว ธาตุ จกฺขุธาตุ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. กามธาตูติ เอตฺถ ทฺเว กามา กิเลสกาโม จ วตฺถุกาโม จ. กิเลสกามปกฺเข กามปฏิสํยุตฺโต ธาตุ กามธาตุ, กามวิตกฺกสฺเสตํ นามํ. วตฺถุกามปกฺเข ปน กามาวจรธมฺมา กาโม อุตฺตรปทโลเปน, กาโม จ โส ธาตุ จาติ กามธาตุ. พฺยาปาทปฏิสํยุตฺโต ธาตุ พฺยาปาทธาตุ, พฺยาปาทวิตกฺกสฺเสตํ นามํ. พฺยาปาโทว ธาตุ พฺยาปาทธาตุ, ทสอาฆาตวตฺถุวิสยสฺส ปฏิฆสฺเสตํ นามํ. วิหึสาปฏิสํยุตฺโต ธาตุ วิหึสาธาตุ, วิหึสาวิตกฺโก. วิหึสา เอว วา ธาตุ วิหึสาธาตุ, ปรสตฺตวิเหสนสฺเสตํ นามํ. เนกฺขมฺมอพฺยาปาทอวิหึสาธาตุโย เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย สพฺพกุสลธมฺมา เมตฺตากรุณา จาติ เวทิตพฺพํ. รูปธาตูติ รูปภโว, สพฺเพ วา รูปธมฺมา. อรูปธาตูติ อรูปภโว, อรูปธมฺมา วา. นิโรธธาตูติ นิโรธตณฺหา. สงฺขารธาตูติ สพฺเพ สงฺขตธมฺมา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยํ.

“多界”(anekadhātu)：有许多眼等界及地等界为此世间所有，故名多界，意为“多种界”(bahudhātu)。“世间”(loka)即蕴、处等世间。“眼界”(cakkhudhātu)等：世间被称为“多界”是依于哪些界，此（下文）即是对那些界的自性的展示。其中，以自性义及非有情义而为“界”(dhātu)。眼即是界，为眼界。其余诸句亦同此理。“欲界”(kāmadhātu)：于此有二种欲，即烦恼欲与事物欲。于烦恼欲方面，与欲相应的界为欲界，此是欲寻之名。于事物欲方面，欲界诸法以省略后分词的方式而称“欲”，此欲即是界，故为欲界。与瞋恚相应的界为“瞋恚界”(byāpādadhātu)，此是瞋寻之名；或瞋恚即是界，为瞋恚界，此是以十种恼害事为所缘的瞋恚之名。与加害相应的界为“加害界”(vihiṃsādhātu)，即加害寻；或加害即是界，为加害界，此是加害其他有情之名。应知“出离界、无瞋界、无害界”(nekkhamma-abyāpāda-avihiṃsā-dhātuyo)即出离寻等、一切善法，以及慈与悲。“色界”(rūpadhātu)即色有，或一切色法。“无色界”(arūpadhātu)即无色有，或无色法。“灭界”(nirodhadhātu)即渴爱之止息。“行界”(saṅkhāradhātu)即一切有为法。其余易知。

อญฺญมญฺญวิลกฺขณตฺตา นานปฺปการา ธาตุโย เอตสฺมินฺติ นานาธาตุ, โลโก. เตเนวาห – ‘‘อญฺญา จกฺขุธาตุ ยาว อญฺญา นิพฺพานธาตู’’ติ, ยถา จ อิทํ ญาณํ จกฺขุธาตุอาทิเภเทน อุปาทินฺนกสงฺขารโลกสฺส วเสน อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ปชานาติ, เอวํ อนุปาทินฺนกสงฺขารโลกสฺสปิ วเสน ตํ ปชานาติ. ปจฺเจกพุทฺธา หิ ทฺเว จ อคฺคสาวกา อุปาทินฺนกสงฺขารโลกสฺเสว นานตฺตํ ชานนฺติ, ตมฺปิ เอกเทเสเนว, น นิปฺปเทสโต. อนุปาทินฺนกสงฺขารโลกสฺส ปน นานตฺตํ น ชานนฺติ. ภควา ปน ‘‘อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนาย อิมสฺส รุกฺขสฺส ขนฺโธ เสโต โหติ, อิมสฺส กาโฬ, อิมสฺส มฏฺโฐ, อิมสฺส ผรุโส, อิมสฺส พหโล, อิมสฺส ตนุตฺตโจ. อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนาย อิมสฺส รุกฺขสฺส ปตฺตํ วณฺณสณฺฐานาทิวเสน เอวรูปํ นาม โหติ, อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนตฺตา อิมสฺส รุกฺขสฺส ปุปฺผํ นีลํ โหติ ปีตกํ โลหิตกํ โอทาตํ [Pg.165] สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ, อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนาย ผลํ ขุทฺทกํ มหนฺตํ ทีฆํ วฏฺฏํ สุสณฺฐานํ ทุสฺสณฺฐานํ มฏฺฐํ ผรุสํ สุคนฺธํ ทุคฺคนฺธํ ติตฺตํ มธุรํ กฏุกํ อมฺพิลํ กสาวํ โหติ, อิมาย นาม ธาตุยา อุสฺสนฺนาย อิมสฺส รุกฺขสฺส กณฺฏโก ติขิโณ โหติ, อติขิโณ อุชุโก กุฏิโล กณฺโห นีโล โอทาโต โหตี’’ติ เอวํ อนุปาทินฺนสงฺขารโลกสฺสาปิ วเสน อเนกธาตุนานาธาตุภาวํ ชานาติ. สพฺพญฺญุพุทฺธานํ เอว หิ เอตํ พลํ, น อญฺเญสํ.

因为于此世间有种种彼此特征不同的界(dhātu)，故此世间名为“种种界”(nānādhātu)。因此世尊说：“眼界为一，乃至涅槃界为另一。”正如这种智慧通过有执受的诸行世间(upādinnakasaṅkhāraloka)的眼界等差别，了知由多界、种种界构成的世间；同样也通过无执受的诸行世间(anupādinnakasaṅkhāraloka)，了知那个世间。诚然，独觉佛与两位上首弟子仅了知有执受的诸行世间的差异，那也只是一部分，而非全部。对于无执受的诸行世间的差异，他们则不了知。然而，世尊却能了知：“由于某某界增盛，这棵树的树干是白色的，这棵树的是黑色的，这棵树的是光滑的，这棵树的是粗糙的，这棵树的树皮粗厚，这棵树的树皮薄。由于某某界增盛，这棵树的叶子，依其颜色、形状等而有如此形态。由于某某界增盛，这棵树的花是蓝色的、黄色的、红色的、白色的、香的、臭的。由于某某界增盛，其果实是小的、大的、长的、圆的、形状端正的、形状不端正的、光滑的、粗糙的、香的、臭的、苦的、甜的、辛辣的、酸的、涩的。由于某某界增盛，这棵树的刺是锐利的、不锐利的、直的、弯的、黑色的、蓝色的、白色的。”像这样，世尊也能通过无执受的诸行世间了知多界与种种界的状态。这确实只有一切知佛才具有的力量，而非其他人的力量。

๖๐. ยํ ยเทว ธาตุนฺติ ยํ กิญฺจิ หีนาทิสภาวํ. ยสฺมา อธิมุตฺติ นาม อชฺฌาสยธาตุ, ตสฺมา อธิมุจฺจนํ อชฺฌาสยสฺส หีนาทิสภาเวน ปวตฺตนํ. ตํ ปน ตสฺส ตํ ตํ อธิฏฺฐหนํ อภินิวิสนญฺจ โหตีติ อาห – ‘‘อธิมุจฺจนฺติ, ตํ ตเทว อธิฏฺฐหนฺติ อภินิวิสนฺตี’’ติ. อธิมุจฺจนสฺส วิสยํ วิภาเคน ทสฺเสตุํ ‘‘เกจิ รูปาธิมุตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. นานาธิมุตฺติกตาญาณนฺติ หีนาทิวเสน นานาธิมุตฺติกตาย ญาณํ.

60. 所谓“任何界”，即指任何下劣等自性。由于胜解名为意乐界，因此胜解是意乐依下劣等自性而转起。而那（胜解）对它（意乐）来说，就是那样的确立与执著，因此说：“他们胜解，他们即确立那，他们即执著那”。为了分别开示胜解的所缘，而说了“有些人胜解色”等。那（些文句）是很容易理解的。所谓“种种胜解性智”，即指了知由下劣等造成的种种胜解性之智。

เต ยถาธิมุตฺตา จ ภวนฺตีติ เต หีนาธิมุตฺติกา ปณีตาธิมุตฺติกา สตฺตา ยถา ยถา อธิมุตฺตา โหนฺติ. ตํ ตํ กมฺมสมาทานํ สมาทิยนฺตีติ อธิมุตฺติอนุรูปํ ตํ ตํ อตฺตนา สมาทิยิตพฺพํ กตฺตพฺพํ กมฺมํ กโรนฺติ, ตานิ กมฺมสมาทานานิ สมุฏฺฐานวเสน วิภชนฺโต ‘‘เต ฉพฺพิธํ กมฺม’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ เกจิ โลภวเสน กมฺมํ สมาทิยนฺตีติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. เอส นโย เสเสสุปิ. ตํ วิภชฺชมานนฺติ ตํ สมุฏฺฐานวเสน ฉพฺพิธํ ปุน ปวตฺตินิวตฺติวเสน วิภชฺชมานํ ทุวิธํ.

所谓“他们随其胜解而有”，是指那些具下劣胜解和殊胜胜解的众生，随各自的方式而胜解。所谓“他们受持种种业的受持”，是指他们随自己的胜解，造作那自己应受持、应行的种种业。为了依生起因分别那些业的受持，（世尊）说了“彼等……六种业”等。于此，应连接为“有些人因贪而受持业”。此理亦通于其余诸句。所谓“那被分别的”，是指那依生起因分为六种的（业），再依流转与还灭而被分为两种。

ยํ โลภวเสน โทสวเสน โมหวเสน จ กมฺมํ กโรตีติ ทสอกุสลกมฺมปถกมฺมํ สนฺธาย วทติ. ตญฺหิ สํกิลิฏฺฐตาย กาฬกนฺติ กณฺหํ. อปาเยสุ นิพฺพตฺตาปนโต กาฬกวิปากนฺติ กณฺหวิปากํ. ยํ สทฺธาวเสน กมฺมํ กโรตีติ ทสกุสลกมฺมปถกมฺมํ. ตญฺหิ อสํกิลิฏฺฐตฺตา ปณฺฑรนฺติ สุกฺกํ. สคฺเค นิพฺพตฺตาปนโต ปณฺฑรวิปากตฺตา สุกฺกวิปากํ. ยํ โลภวเสน โทสวเสน โมหวเสน สทฺธาวเสน จ กมฺมํ กโรติ, อิทํ กณฺหสุกฺกนฺติ โวมิสฺสกกมฺมํ. กณฺหสุกฺกวิปากนฺติ สุขทุกฺขวิปากํ. มิสฺสกกมฺมญฺหิ กตฺวา อกุสลวเลน ติรจฺฉานโยนิยํ มงฺคลหตฺถิภาวํ อุปปนฺโน กุสเลน ปวตฺเต สุขํ อนุภวติ, กุสเลน ราชกุเล [Pg.166] นิพฺพตฺโตปิ อกุสเลน ทุกฺขํ เวทยติ. ยํ วีริยวเสน ปญฺญาวเสน จ กมฺมํ กโรติ, อิทํ กมฺมํ อกณฺหํ อสุกฺกํ อกณฺหอสุกฺกวิปากนฺติ กมฺมกฺขยกรา จตุมคฺคเจตนา. ตญฺหิ ยทิ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. ยทิ สุกฺกํ ภเวยฺย, สุกฺกอุปปตฺติปริยาปนฺนํ วิปากํ ทเทยฺย. อุภยวิปากสฺส ปน อปฺปทานโต อกณฺหอสุกฺกวิปากนฺติ อยเมตฺถ อตฺโถ.

所谓“依于贪、瞋、痴而造业”，是针对十不善业道之业而说。因为那业已受染污，是黑色的，故称为“黑业”。因为它能导致（众生）在恶趣中产生，所以有黑色的果报，故称为“黑异熟”。所谓“依于信而造业”，是针对十善业道之业而说。因为那业未受染污，是洁净的，故称为“白业”。因为它能导致（众生）在天界中产生，且有洁净的果报，故称为“白异熟”。所谓“依于贪、瞋、痴与信而造业，此为黑白业”，是针对混合业而说。所谓“黑白异熟”，即是有苦乐果报。因为造作了混合业后，或因不善业之力而投生于畜生道，成为吉祥象，又因善业而在生命期中感受快乐；或因善业而投生于王族，却又因不善业而感受痛苦。依于精进与智慧而造作的业，此业非黑、非白，有非黑非白之异熟，即是能令业穷尽的四道思。因为，那业若是黑业，就会产生黑异熟；若是白业，就会产生属于投生轮回的白异熟。然而，因为它不产生这两种果报，所以有非黑非白之异熟。此即此中之义。

กมฺมสมาทาเน ปฐมํ อเจลกปฏิปทา กาเมสุ ปาตพฺยตา, ทุติยํ ติพฺพกิเลสสฺส อสฺสุมุขสฺสาปิ รุทโต ปริสุทฺธพฺรหฺมจริยจรณํ, ตติยํ กาเมสุ อปาตพฺยตา อเจลกปฏิปทา, จตุตฺถํ ปจฺจเย อลภมานสฺสาปิ ฌานวิปสฺสนาสุขสมงฺคิโน สาสนพฺรหฺมจริยจรณํ. ยํ เอวํ ชาติยํ กมฺมสมาทานนฺติ ยํ อญฺญมฺปิ เอวํปการํ กมฺมํ. อิมินา ปุคฺคเลนาติอาทิ ตสฺมึ กมฺมวิปาเก ภควโต ญาณสฺส ปวตฺตนาการทสฺสนํ. ตตฺถ อุปจิตนฺติ ยถา กตํ กมฺมํ ผลทานสมตฺถํ โหติ, ตถา กตํ อุปจิตํ. อวิปกฺกนฺติ น วิปกฺกวิปากํ. วิปากาย ปจฺจุปฏฺฐิตนฺติ วิปากทานาย กโตกาสํ. น จ ภพฺโพ อภินิพฺพิธา คนฺตุนฺติ กิเลสาภิสงฺขารานํ อภินิพฺพิชฺฌนโต อภินิพฺพิธาสงฺขาตํ อริยมคฺคํ อธิคนฺตุํ น จ ภพฺโพ. ตํ ภควา น โอวทตีติ ตํ วิปากาวรเณน นิวุตํ ปุคฺคลํ ภควา สจฺจปฏิเวธํ ปุรกฺขตฺวา น โอวทติ, วาสนตฺถํ ปน ตาทิสานมฺปิ ธมฺมํ เทเสติ เอว, อชาตสตฺตุอาทีนํ วิย.

于诸业的受持中，第一种是裸行者的行道，即于诸欲的沉溺；第二种是具猛利烦恼者，即使泪流满面地哭泣，也行持清净的梵行；第三种是于诸欲不沉溺的裸行者行道；第四种是即使得不到资具，也具足禅定与观之乐而行持教法梵行。所谓“如是种类的业受持”，是指任何其他如此种类的业。“由此个人”等句，是为开示世尊于其业报的智慧运作方式。其中“已积集”，是指所造之业已能给予果报，如此造作即是积集。“未熟”，是指果报尚未成熟。“为果报而现前”，是指已获得给予果报的机会。“不能以厌离而达”，是指不能证得那因能破除诸烦恼行而被称作“厌离”的圣道。“世尊不教诲他”，是指世尊不以通达圣谛为先而教诲那为果报障所覆盖的个人，但为了种下习性，也会为阿闍世等那样的众生说法。

อุปจิตนฺติ กาตุํ อารทฺธํ. เตเนวาห – ‘‘น จ ตาว ปาริปูรึ คต’’นฺติ. เตน มิจฺฉตฺตนิยามสฺส อสมตฺถตํ ทสฺเสติ. ปุรา ปาริปูรึ คจฺฉตีติ ปาริปูรึ ผลนิปฺผาทนสมตฺถตํ คจฺฉติ ปุรา อธิคจฺเฉยฺย. มิจฺฉตฺตนิยตตาย สชฺชุกํ ผลธมฺมสฺส อภาชนภาวํ นิพฺพตฺตยติ ปุรา. เตเนวาห – ‘‘ปุรา เวเนยฺยตฺตํ สมติกฺกมตี’’ติ. ‘‘ปุรา อนิยตํ สมติกฺกมตี’’ติปิ ปาโฐ, โส เอวตฺโถ. อสมตฺเตติ กมฺเม อสมฺปุณฺเณ, เต อสมฺปุณฺเณ วา.

“已积集”，是指已开始造作。因此说：“尚未达到圆满”。以此显示邪性决定的不圆满。“在达到圆满之前”，是指在它达到能产生果报的圆满能力之前，或在它完全获得之前。由于邪性决定的缘故，它迅速地导致（该人）成为道果之法的不适格者。因此说：“在超越可调伏性之前”。另有读作“在超越不定法(aniyata)之前”，其义相同。“于未完成时”，是指于业未圆满时，或指那些（业）未圆满的人。

๖๑. เอวํ กิเลสนฺตรายมิสฺสกํ กมฺมนฺตรายํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อมิสฺสกํ กมฺมนฺตรายํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิมสฺส จ ปุคฺคลสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ วุตฺตนยเมว.

61. 如是开示了与烦恼障相混的业障后，现在为开示不相混的业障，而说“于此个人……”等句。其义理与已说的方式相同。

สพฺเพสนฺติ อิมสฺมึ พลนิทฺเทเส วุตฺตานํ สพฺเพสํ กมฺมานํ. มุทุมชฺฌาธิมตฺตตาติ มุทุมชฺฌติพฺพภาโว. กมฺมานญฺหิ มุทุอาทิภาเวน ตํวิปากานํ มุทุมชฺฌติกฺขภาโว [Pg.167] วิญฺญายตีติ อธิปฺปาโย. ทิฏฺฐธมฺมเวทนียนฺติอาทีสุ ทิฏฺฐธมฺเม อิมสฺมึ อตฺตภาเว เวทิตพฺพํ ผลํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ. อุปปชฺเช อนนฺตเร อตฺตภาเว เวทิตพฺพํ ผลํ อุปปชฺชเวทนียํ. อปรสฺมึ อตฺตภาเว อิโต อญฺญสฺมึ ยสฺมึ กสฺมิญฺจิ อตฺตภาเว เวทิตพฺพํ ผลํ อปราปริยเวทนียํ. เอกชวนวารสฺมิญฺหิ สตฺตสุ เจตนาสุ ปฐมเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ นาม. ปริโยสานเจตนา อุปปชฺชเวทนียํ นาม. มชฺเฌ ปญฺจ เจตนา อปราปริยเวทนียํ นาม. วิปากเวมตฺตตาญาณนฺติ วิปากเวมตฺตตาย วิปากวิเสเส ญาณํ. อิมสฺส ปน กมฺมวิปากสฺส คติสมฺปตฺติ คติวิปตฺติ, อุปธิสมฺปตฺติ อุปธิวิปตฺติ, กาลสมฺปตฺติ กาลวิปตฺติ, ปโยคสมฺปตฺติ ปโยควิปตฺติโย การณํ. โส จ เนสํ การณภาโว ‘‘อตฺเถกจฺจานิ ปาปกานิ กมฺมสมาทานานิ คติสมฺปตฺติปฏิพาฬฺหานิ น วิปจฺจนฺตี’’ติอาทิปาฬิวเสน (วิภ. ๘๑๐) เวทิตพฺโพ.

“一切”：于此果的解释中所说的一切业。所谓“软中上”，即指软、中、强之程度。其意趣是：由业有软等差别，可知其果报亦有软、中、利之别。关于“现法受”等：于现法此自体中当被感受的果，称为“现法受”；于次生当被感受的果，称为“次生受”；于此后其他生中当被感受的果，称为“后后受”。于一速行流中，七思之中，初思名为现法受业，末思名为次生受业，中间五思名为后后受业。“果报差别智”，即了知果报差别之智。此业果之因缘为：趣圆满与趣衰败，依处圆满与依处衰败，时圆满与时衰败，以及加行圆满与加行衰败。而此为因之理，当依“有些恶业行，因趣圆满所障而不成熟”等圣典文句（《分别论》810）而了知。

๖๒. อนนฺตรพลนิทฺเทเส วุตฺตกมฺมสมาทานปเทเนว ฌานาทีนิ สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ตถา สมาทินฺนานํ กมฺมาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เสกฺขปุถุชฺชนสนฺตาเนสุ ปวตฺตานิ ฌานาทีนิ กมฺมํ โหนฺติ. ตตฺถ ตถา สมาทินฺนานนฺติ ‘‘สุกฺกํ สุกฺกวิปากํ ปจฺจุปฺปนฺนสุขํ, อายตึ สุขวิปาก’’นฺติ เอวมาทิปฺปกาเรหิ สมาทินฺเนสุ กมฺเมสุ. สํกิเลโสติ ปฏิปกฺขธมฺมวเสน กิลิฏฺฐภาโว. โวทานํ ปฏิปกฺขธมฺเมหิ วิสุชฺฌนํ. วุฏฺฐานํ ปคุณโวทานํ ภวงฺควุฏฺฐานญฺจ. เอวํ สํกิลิสฺสตีติอาทีสุ อยเมวตฺโถ – อิมินา อากาเรน ฌานาทิ สํกิลิสฺสติ โวทายติ วุฏฺฐหตีติ ชานนญาณํ ภควโต อนาวรณญาณํ, น ตสฺส อาวรณํ อตฺถีติ.

62. 在无间力的解释中，为了仅以所说的“受持业”一词含摄禅那等，故说“于如是受持的诸业”等。有学与凡夫相续中生起的禅那等即是业。于此，“如是受持”是指于以“白业、白报、现法乐、未来乐报”等方式所受持的诸业中。“杂染”，即是通过对立法而有的染污状态。“净化”，即是从对立法中清净。“出起”，即是熟练的净化与从有分出起。在“如是杂染”等句中，其义即是：了知“禅那等以此方式杂染、净化、出起”之智，即是世尊的无碍智，于此智无有障碍。

กติ ฌานานีติอาทิ ฌานาทโย วิภาเคน ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. จตฺตาริ ฌานานีติ จตุกฺกนยวเสน รูปาวจรชฺฌานานิ สนฺธายาห. เอกาทสาติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๑๒๙, ๑๗๔; ๓.๓๓๙, ๓๕๘; ม. นิ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒) อฏฺฐนฺนํ ติณฺณญฺจ สุญฺญตวิโมกฺขาทีนํ วเสน วุตฺตํ. อฏฺฐาติ เตสุ ฐเปตฺวา โลกุตฺตเร วิโมกฺเข อฏฺฐ. สตฺตาติ เตสุ เอว นิโรธสมาปตฺตึ ฐเปตฺวา สตฺต. ตโยติ สุตฺตนฺตปริยาเยน สุญฺญตวิโมกฺขาทโย ตโย. ทฺเวติ อภิธมฺมปริยาเยน อนิมิตฺตวิโมกฺขสฺสาสมฺภวโต อวเสสา ทฺเว. เอตฺถ จ ปฏิปาฏิยา สตฺต อปฺปิตปฺปิตกฺขเณ วิกฺขมฺภนวเสน ปจฺจนีกธมฺเมหิ วิมุจฺจนโต[Pg.168], อารมฺมเณ อธิมุจฺจนโต จ วิโมกฺขา. นิโรธสมาปตฺติ ปน สพฺพโส สญฺญาเวทยิเตหิ วิมุตฺตตฺตา อปคมวิโมกฺโข นาม. โลกุตฺตรา จ ตํตํมคฺควชฺฌกิเลเสหิ สมุจฺเฉทวเสน วิมุตฺตตฺตา วิโมกฺโขติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

“有几种禅”等，是为了分别显示禅等而开始说明的。说“四禅”，是依四法门而指色界禅。说“十一种”，是依“有色者见诸色”等所说，由八种解脱与三种空解脱等而说。说“八种”，是指在那些解脱中除去出世间解脱，即是八种。说“七种”，是指在那八种解脱中除去灭尽定，即是七种。说“三种”，是依经教之法，指空解脱等三种。说“两种”，是依阿毗达摩之法，因无相解脱不可能存在，故指其余两种。于此，依次的七种解脱，是在安止的刹那，以镇伏的方式从对立法中解脱，且于所缘上获得胜解，故称“解脱”。而灭尽定，因完全从想与受中解脱，故名“离系解脱”。而出世间解脱，因以根除的方式从各各道所应断的烦恼中解脱，故称“解脱”。此差别应当了知。

สมาธีสุ จตุกฺกนยปญฺจกนเยสุ ปฐมชฺฌานสมาธิ สวิตกฺโก สวิจาโร สมาธิ นาม. ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานสมาธิ อวิตกฺโก วิจารมตฺโต สมาธิ นาม. จตุกฺกนเย ปญฺจกนเยปิ เสสฌาเนสุ สมาธิ อวิตกฺโก อวิจาโร สมาธิ นาม.

于诸定中，在四法（catukkanaya）与五法（pañcakanaya）中，初禅定名为有寻有伺定。在五法中，第二禅定名为无寻唯伺定。在四法与五法中，其余诸禅定名为无寻无伺定。

สมาปตฺตีสุ ปฏิปาฏิยา อฏฺฐนฺนํ สมาปตฺตีนํ ‘‘สมาธี’’ติปิ นามํ ‘‘สมาปตฺตี’’ติปิ. กสฺมา? จิตฺเตกคฺคตาสพฺภาวโต. นิโรธสมาปตฺติยา ตทภาวโต น ‘‘สมาธี’’ติ นามํ. สญฺญาสมาปตฺติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

于诸等至中，次第的八种等至亦名为“定”，亦名为“等至”。何故？因有心一境性之故。灭尽等至因无彼（心一境性），故不名为“定”。想等至等已于前述。

หานภาคิโย สมาธีติ อปฺปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ กามาทิอนุปกฺขนฺทนํ ปฐมชฺฌานาทิสมาธิสฺส หานภาคิยตา. ‘‘ปฐมชฺฌานสฺส กามราคพฺยาปาทา สํกิเลโส’’ติ วุตฺตตฺตา ทุติยชฺฌานาทิวเสน โยเชตพฺพํ. กุกฺกุฏํ วุจฺจติ อชญฺญาชิคุจฺฉนมุเขน ตปฺปรมตา. กุกฺกุฏฌายีติ ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ฌานานิ วุตฺตานิ, ทฺเว ปฐมทุติยชฺฌานานีติ วุตฺตํ โหติ. โย ปฐมํ ทุติยํ วา ฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ‘‘อลเมตฺตาวตา’’ติ สงฺโกจํ อาปชฺชติ, อุตฺตริ น วายมติ, ตสฺส ตานิ ฌานานิ จตฺตาริปิ ‘‘กุกฺกุฏฌานานี’’ติ วุจฺจนฺติ, ตํสมงฺคิโน จ กุกฺกุฏฌายี. เตสุ ปุริมานิ ทฺเว อาสนฺนพลวปจฺจตฺถิกตฺตา วิเสสภาคิยตาภาวโต จ สํกิเลสภาเวน วุตฺตานิ. อิตรานิ ปน วิเสสภาคิยตาภาเวปิ มนฺทปจฺจตฺถิกตฺตา โวทานภาเวน วุตฺตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

退分定(hānabhāgiya samādhi)者，谓从初禅等未善修习而出定者，其想与作意奔向欲等，此即初禅等定的退分性。因有言：“欲贪与瞋恚是初禅的杂染”，故应结合第二禅等来理解。以不厌离为门而耽著于此，称为鸡（禅）(kukkuṭa)。说“修鸡禅者”(kukkuṭajhāyī)，是依个人而说诸禅，意指初禅与第二禅。若有个人证得初禅或第二禅后，便认为“到此足矣”而退缩，不再向上精进，则其四种禅那皆被称为“鸡禅”，具足此者则被称为“修鸡禅者”。于彼等禅中，前二禅因其敌对者邻近且强大，又无殊胜分，故说为杂染分。而其余二禅虽亦无殊胜分，然因其敌对者微弱，故说为清净分，当如是知。

วิเสสภาคิโย สมาธีติ ปคุเณหิ ปฐมชฺฌานาทีหิ วุฏฺฐิตสฺส สญฺญามนสิการานํ ทุติยชฺฌานาทิปกฺขนฺทนํ, ปคุณโวทานํ ภวงฺควุฏฺฐานญฺจ ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ. ตสฺมา โวทานมฺปิ ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ภวงฺควเสน สพฺพฌาเนหิ วุฏฺฐานํ โหตีติ ภวงฺคญฺจ โวทานํ วุฏฺฐานํ. ยสฺมา ปน วุฏฺฐานวสิภาเวน ยถาปริจฺฉินฺนกาลํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา สมาปตฺติวุฏฺฐานโกสลฺลํ อิธ ‘‘วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ.

所谓胜分定(Visesabhāgiyo samādhi)，即从熟练的初禅等出定者，其想与作意跃入第二禅等。熟练的清净(paguṇavodāna)与从有分(bhavaṅga)出起，亦被称为“出定(vuṭṭhāna)”。因为下下的熟练禅那是上上禅那的足处(padaṭṭhāna)，因此清净也被称为“出定”。藉由有分可从一切禅定出定，故有分与清净皆是出定。又，因有出定自在(vuṭṭhānavasī)之力，能于预定时间从等至(samāpatti)出定，故此中所说的“出定”，即于等至出定的善巧(kosalla)。

๖๓. ตสฺเสว [Pg.169] สมาธิสฺสาติ ตสฺส อนนฺตรพลนิทฺเทเส ฌานาทิปริยาเยหิ วุตฺตสมาธิสฺส. ปริวาราติ ปริกฺขารา. อินฺทฺริยานีติ สทฺธาสติปญฺญินฺทฺริยานิ. พลานีติ หิโรตฺตปฺเปหิ สทฺธึ ตานิเยว. วีริยสฺส วิสุํ คหณํ พลานํ พหูปการทสฺสนตฺถํ. วีริยุปตฺถมฺเภน หิ สทฺธาทโย ปฏิปกฺเขน อกมฺปนียา โหนฺติ. เตเนวาห – ‘‘วีริยวเสน พลานิ ภวนฺตี’’ติ. เตสนฺติ อินฺทฺริยานํ. มุทุมชฺฌาธิมตฺตตาติ อวิสทํ มุทุ. นาติวิสทํ มชฺฌํ. อติวิสทํ อธิมตฺตํ พลวํ ‘‘ติกฺข’’นฺติ วุจฺจติ.

63. “即此定(Tasseva samādhissa)”者，是指在紧随其后的力之解释(balaniddesa)中，以禅那等理趣(pariyāya)所说的定。“眷属(Parivāra)”者，是指资具(parikkhāra)。“诸根(Indriyāni)”者，是指信根、念根与慧根。“诸力(Balāni)”者，是指此三根与惭(hiri)、愧(ottappa)俱。单独举出精进(vīriya)，是为了显示其对诸力有巨大助益。因为有精进的扶持，信等才能不为敌对法(paṭipakkha)所动摇。是故说：“依精进而成为力。”“彼等(Tesaṃ)”者，是指诸根。“软、中、上(Mudumajjhādhimattatā)”者，是指：不清晰(avisadaṃ)为软，非极清晰(nātivisadaṃ)为中，极清晰(ativisadaṃ)为上；有力(balavaṃ)则被称为“利(tikkhaṃ)”。

เวเนยฺยานํ อินฺทฺริยานุรูปํ ภควโต เทสนาปวตฺตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ ภควา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สํขิตฺตวิตฺถาเรนาติ สํขิตฺตสฺส วิตฺถาเรน. อถ วา สํขิตฺเตนาติ อุทฺทิฏฺฐมตฺเตน. สํขิตฺตวิตฺถาเรนาติ อุทฺเทเสน นิทฺเทเสน จ. วิตฺถาเรนาติ อุทฺเทสนิทฺเทสปฏินิทฺเทเสหิ. มุทุกนฺติ ลหุกํ อปายภยวฏฺฏภยาทีหิ สนฺตชฺชนวเสน ภาริยํ อกตฺวา. มุทุติกฺขนฺติ นาติติกฺขํ. สํเวควตฺถูหิ สํเวคชนนาทิวเสน ภาริยํ กตฺวา. สมถํ อุปทิสตีติ สมถํ อธิกํ กตฺวา อุปทิสติ, น ตถา วิปสฺสนนฺติ อธิปฺปาโย. น หิ เกวเลน สมเถน สจฺจปฺปฏิเวโธ สมฺภวติ. สมถวิปสฺสนนฺติ สมธุรํ สมถวิปสฺสนํ. วิปสฺสนนฺติ สาติสยํ วิปสฺสนํ อุปทิสติ. ยสฺมา เจตฺถ ติกฺขินฺทฺริยาทโย อุคฺฆฏิตญฺญุอาทโยว, ตสฺมา ‘‘ติกฺขินฺทฺริยสฺส นิสฺสรณํ อุปทิสตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อธิปญฺญาสิกฺขายาติ อธิปญฺญาสิกฺขํ.

为显示世尊的教法是随顺可教化者的根器而开展的，故说“于此，世尊”等语。其中“以略与广”者，即对简略的作详细解释。又，“以简略”者，仅是标举。“以略与广”者，即以标举与解释。“以广”者，即以标举、解释与再解释。“柔”者，即轻柔，不以恶趣之怖、轮回之怖等恐吓而令其沉重。“柔利”者，非极利，以悚惧事令生悚惧等而令其沉重。“教示止”者，即着重于止而教示，对观则不然，此是意趣。诚然，仅以止，无法证悟诸谛。“止观”者，即平衡的止观。“观”者，即教示超胜的观。又，于此，利根等（人）即是顿悟者等，是故说“为利根者教示出离”等语。其中“于增上慧学”者，即是“增上慧学”（之义）。

ยํ เอตฺถ ญาณนฺติ เอตฺถ อินฺทฺริยานํ มุทุมชฺฌาธิมตฺตตาย ยํ ญาณํ, อิทํ วุจฺจติ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตเวมตฺตตาญาณนฺติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตสฺส ญาณสฺส ปวตฺตนาการํ ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ อิมํ ภูมิ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อยํ อิมํ ภูมึ ภาวนญฺจ คโตติ อยํ ปุคฺคโล เอวมิมํ สํกิเลสวาสนํ โวทานํ ภวงฺคญฺจ คโต คจฺฉติ คมิสฺสติ จ, กาลวจนิจฺฉาย อภาวโต, ยถา ทุทฺธนฺติ. อิมาย เวลาย อิมสฺมึ สมเย อิมาย มุทุมชฺฌติกฺขเภทาย อนุสาสนิยา. เอวํธาตุโกติ หีนาทิวเสน เอวํอชฺฌาสโย เอวํอธิมุตฺติโก. อยญฺจสฺส อาสโยติ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ สสฺสตุจฺเฉทปฺปกาโร, ยถาภูตญาณานุโลมขนฺติปฺปกาโร วา อาสโย. อิทญฺหิ จตุพฺพิธํ อาสยนฺติ เอตฺถ สตฺตา วสนฺตีติ อาสโยติ วุจฺจติ. อิมํ ปน ภควา สตฺตานํ อาสยํ [Pg.170] ชานนฺโต เตสํ ทิฏฺฐิคตานํ วิปสฺสนาญาณกมฺมสฺสกตญฺญาณานญฺจ อปฺปวตฺติกฺขเณปิ ชานาติ เอว. วุตฺตมฺปิ เจตํ – ‘‘กามํ เสวนฺตญฺเญว ชานาติ ‘อยํ ปุคฺคโล กามครุโก กามาสโย กามาธิมุตฺโต’ติ. กามํ เสวนฺตญฺเญว ชานาติ ‘อยํ ปุคฺคโล เนกฺขมฺมครุโก เนกฺขมฺมาสโย เนกฺขมฺมาธิมุตฺโต’ติ. เนกฺขมฺมํ เสวนฺตญฺเญว ชานาติ… พฺยาปาทํ… อพฺยาปาทํ… ถินมิทฺธํ… อาโลกสญฺญํ เสวนฺตญฺเญว ชานาติ ‘อยํ ปุคฺคโล ถินมิทฺธครุโก ถินมิทฺธาสโย ถินมิทฺธาธิมุตฺโต’’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๓).

此处所说的“智”，是指于诸根(indriya)软、中、上程度所生起的智，这被称为‘了知上等众生、其他个人根器优劣差别之智’，应如是关联。为说明此智的生起方式，故说‘此人此地’等语。其中，‘此人已至此地与修行’是指：此人(puggala)已到达、正到达、将到达此杂染习气(saṃkilesavāsana)、净化(vodāna)以及有分(bhavaṅga)，因无指定时态之意，犹如‘duddha’一词。于此时、此刹那，应依此软、中、利之差别而教诫。所谓‘如是界’(evaṃdhātuka)，是指依低劣等情况而有的‘如是意向’(ajjhāsaya)与‘如是胜解’(adhimuttika)。而‘此人之意乐’(āyañcassa āsayo)是指：此人的意乐(āsaya)是常见(sassata)与断见(uccheda)之类，或是如实智(yathābhūtañāṇa)与随顺忍(anulomakhanti)之类。此四种之所以被称为‘意乐’(āsayo)，是因为‘众生(sattā)于此(ettha)居住(āsayanti)’。然而，世尊(bhagavā)了知众生的此意乐时，即使在他们的诸见(diṭṭhigata)、观智(vipassanāñāṇa)与业自属智(kammassakataññāṇa)都未生起的刹那，也同样了知。经中亦说：‘当某人正受用欲乐时，即了知：“此人重欲乐、以欲乐为意乐、倾向于欲乐。”当某人正修习出离时，即了知：“此人重出离、以出离为意乐、倾向于出离。”……（当他受用）嗔恚……（当他修习）无嗔……（当他受用）昏沉睡眠……当他修习光明想时，即了知：“此人重昏沉睡眠(thinamiddha)、以昏沉睡眠为意乐、倾向于昏沉睡眠。”’（《无碍解道》Paṭisambhidāmagga 1.113）

อยํ อนุสโยติ อยํ อิมสฺส ปุคฺคลสฺส กามราคาทิโก อปฺปหีโนเยว อนุสยิตกิเลโส. อปฺปหีโนเยว หิ ถามคโต กิเลโส อนุสโย. ปรสตฺตานนฺติ ปธานสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ ตโต ปเรสํ สตฺตานํ, หีนสตฺตานนฺติ อตฺโถ. เอกตฺถเมว วา เอตํ ปททฺวยํ เวเนยฺยวเสน ทฺวิธา วุตฺตํ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตเวมตฺตตาญาณนฺติ ปรภาโว จ อปรภาโว จ ปโรปริยตฺตํ อ-การสฺส โอการํ กตฺวา, ตสฺส เวมตฺตตา ปโรปริยตฺตเวมตฺตตา. สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปโรปริยตฺตเวมตฺตตาย ญาณํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตเวมตฺตตาญาณนฺติ ปทวิภาโค เวทิตพฺโพ.

此为随眠(anusaya)，即此个人(puggala)的欲贪(kāmarāga)等未断之潜伏烦恼。确实，唯有未断且已达强盛的烦恼，方为随眠。“于他众生”(parasattānaṃ)意指于殊胜的众生；“于他个人”(parapuggalānaṃ)意指于那些（殊胜众生）之外的其他众生，即于低劣的众生。或者说，这两个词实为同义，是为随应所化机(veneyya)而作两种宣说。关于“根之胜劣差别智”(indriyaparopariyattavemattatāñāṇa)，其词语分解应如是了知：“胜劣”(paropariyatta)指胜(para)与非胜(apara)的状态，是将a-kāra作o-kāra而成；其差别(vemattatā)即是“胜劣之差别”(paropariyattavemattatā)。了知信(saddhā)等诸根胜劣差别的智慧，即是“根之胜劣差别智”。

ตตฺถ ยนฺติ ยํ อเนกวิหิตสฺส ปุพฺเพนิวาสสฺส อนุสฺสรณวเสน ภควโต ญาณํ, อิทํ อฏฺฐมํ ตถาคตพลนฺติ สมฺพนฺโธ. อเนกวิหิตนฺติ อเนกวิธํ, อเนเกหิ วา ปกาเรหิ ปวตฺติตํ. ปุพฺเพนิวาสนฺติ อนุสฺสริตุํ อิจฺฉิตํ อตฺตโน ปเรสญฺจ สมนนฺตราตีตํ ภวํ อาทึ กตฺวา ตตฺถ ตตฺถ นิวุตฺถสนฺตานํ. อนุสฺสรตีติ ‘‘เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย’’ติ เอวํ ชาติปฏิปาฏิยา อนุคนฺตฺวา สรติ, อนุเทว วา สรติ, จิตฺเต อภินินฺนามิตมตฺเต เอว สรตีติ อตฺโถ. ภควโต หิ ปริกมฺมกิจฺจํ นตฺถิ, อาวชฺชนมตฺเตเนว สรติ. เสยฺยถิทนฺติ อารทฺธปฺปการนิทสฺสนตฺเถ นิปาโต. เอกมฺปิ ชาตินฺติ เอกมฺปิ ปฏิสนฺธิมูลํ จุติปริโยสานํ เอกภวปริยาปนฺนํ ขนฺธสนฺตานํ. เอส นโย ทฺเวปิ ชาติโยติอาทีสุปิ.

其中，以随念种种宿住（pubbenivāsa）为依的世尊之智，此为第八如来力（tathāgatabala），应如是连结。“种种”（anekavihita）意为多样的，或由多种方式而转起。“宿住”是指想要忆念的自己或他人的、从紧接的过去生开始，于彼彼生中曾居住过的相续。“随念”（anussarati）即如“一生、二生”（ekampi jātiṃ dvepi jātiyo）等，顺着生的次第追溯而忆念；或随即忆念，意即心才刚刚倾向便能忆念。确实，世尊无需作预备行（parikamma），仅凭转向作意（āvajjana）便能忆念。“譬如”（seyyathidaṃ）是用于开示所着手忆念的种种事相的助词。“一生”（ekampi jātiṃ）指以结生（paṭisandhi）为始、以死（cuti）为终，为一生所含摄的蕴之相续。此理亦同于“二生”等句。

อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเปติอาทีสุ ปน ปริหายมาโน กปฺโป สํวฏฺฏกปฺโป, วฑฺฒมาโน วิวฏฺฏกปฺโปติ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ สํวฏฺเฏน สํวฏฺฏฏฺฐายี [Pg.171] คหิโต ตํมูลตฺตา, วิวฏฺเฏน จ วิวฏฺฏฏฺฐายี. เอวญฺหิ สติ ยานิ ‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, กปฺปสฺส อสงฺขฺเยยฺยานิ. กตมานิ จตฺตาริ? สํวฏฺโฏ สํวฏฺฏฏฺฐายี วิวฏฺโฏ วิวฏฺฏฏฺฐายี’’ติ (อ. นิ. ๔.๑๕๖) วุตฺตานิ, ตานิ สพฺพานิ ปริคฺคหิตานิ โหนฺติ. อมุตฺราสินฺติอาทิ สรณาการทสฺสนํ. ตตฺถ อมุตฺราสินฺติ อมุมฺหิ สํวฏฺฏกปฺเป, อมุมฺหิ ภเว วา โยนิยํ วา คติยํ วา วิญฺญาณฏฺฐิติยํ วา สตฺตาวาเส วา สตฺตนิกาเย วา. เอวํนาโมติ ติสฺโส วา ผุสฺโส วา. เอวํโคตฺโตติ ภคฺคโว วา โคตโม วา. เอวํวณฺโณติ โอทาโต วา สาโม วา. เอวมาหาโรติ สาลิมํโสทนาหาโร วา ปวตฺตผลโภชโน วา. เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวทีติ อเนกปฺปกาเรน กายิกเจตสิกานํ สามิสนิรามิสปฺปเภทานํ วา สุขทุกฺขานํ ปฏิสํเวที. เอวมายุปริยนฺโตติ เอวํ วสฺสสตปรมายุปริยนฺโต วา จตุราสีติกปฺปสหสฺสปรมายุปริยนฺโต วา. โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทินฺติ โส ตโต ภวโต, สตฺตนิกายโต วา จุโต ปุน อมุกสฺมึ นาม สตฺตนิกาเย อุทปาทึ. อถ วา ตตฺราปิ ภเว วา สตฺตนิกาเย วา อโหสึ. เอวํนาโมติอาทิ วุตฺตตฺถเมว.

在“于许多坏劫”等语中，当知，衰减的劫为坏劫，增长的劫为成劫。于此，以“坏劫”含摄“坏劫住”，因其以此为根源；以“成劫”亦含摄“成劫住”。诚然，如此则能含摄经中所说的：“诸比丘，有四种劫的阿僧祇。是哪四种呢？坏劫、坏劫住、成劫、成劫住。”（《增支部》4.156）“我曾在彼处”等语，是显示忆念的方式。于此，“我曾在彼处”是指在那个坏劫中，或在那个有、生处、趣、识住、有情居或有情聚中。“我名如此”是指名为帝沙（Tissa）或弗沙（Phussa）。“我姓如此”是指姓巴伽瓦（Bhaggava）或乔达摩（Gotama）。“我肤色如此”是指肤色白或金色。“我食物如此”是指以香米肉饭为食，或食用自落的果实。“我如此感受苦乐”是指以多种方式感受了有依、无依之别的身心苦乐。“我寿量如此”是指寿量最长为一百岁，或最长为八万四千劫。“我从彼处死后，生于彼处”是指我从那个有或有情聚死后，又在某个有情聚中出生。或者说，我也曾在那个有或有情聚中存在过。“我名如此”等语，其义已如前说。

๖๔. ทิพฺเพนาติอาทีสุ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ. เทวตานญฺหิ สุจริตกมฺมนิพฺพตฺตมฺปิ ปิตฺตเสมฺหรุหิราทีหิ อปลิพุทฺธํ อุปกฺกิเลสวิมุตฺตตฺตา ทูเรปิ อารมฺมณคฺคหณสมตฺถํ ทิพฺพํ ปสาทจกฺขุ โหติ. อิทมฺปิ วีริยภาวนาพลนิพฺพตฺตํ ญาณจกฺขุ ตาทิสเมวาติ ทิพฺพสทิสตฺตา ทิพฺพํ, ทิพฺพวิหารวเสน วา ปฏิลทฺธตฺตา, อตฺตนา จ ทิพฺพวิหารสนฺนิสฺสิตตฺตาปิ ทิพฺพํ, อาโลกปริคฺคเหน มหาชุติกตฺตาปิ ทิพฺพํ, ติโรกุฏฺฏาทิคตรูปทสฺสเนน มหาคติกตฺตาปิ ทิพฺพํ. ตํ สพฺพํ สทฺทสตฺถานุสาเรน เวทิตพฺพํ. ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุ. จกฺขุกิจฺจกรเณน จกฺขุมิวาติปิ จกฺขุ. จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา วิสุทฺธํ. โย หิ จุติมตฺตเมว ปสฺสติ, น อุปปาตํ, โส อุจฺเฉททิฏฺฐึ คณฺหาติ. โย อุปปาตมตฺตเมว ปสฺสติ น จุตึ, โส นวสตฺตปาตุภาวทิฏฺฐึ คณฺหาติ. โย ปน ตทุภยํ ปสฺสติ, โส ยสฺมา ทุวิธมฺปิ ตํ ทิฏฺฐิคตํ อติวตฺตติ. ตสฺมาสฺส ตํ ทสฺสนํ ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุ โหติ. ตทุภยญฺจ ภควา ปสฺสติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘จุตูปปาตทสฺสเนน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิเหตุตฺตา วิสุทฺธ’’นฺติ.

64. 于“以天（眼）”（dibbenāti）等语中，因其与天眼相似，故称“天”（dibbaṃ）。诸天之净眼（pasādacakkhu）实由善行之业所生，不受胆汁、痰、血等所扰，远离诸随烦恼，故能取远处所缘，此即天眼。此由精进与禅修之力所生的智眼（ñāṇacakkhu），亦与彼天眼相同，是故因其与天眼相似而称“天”；或因依天住（dibbavihāra）而得，故称“天”；又因其自身亦依止天住，故称“天”；亦因以光明遍取而有大光明，故称“天”；亦因能见墙外等色，有大行境，故称“天”。此等一切，皆应依声论了知。以见义，故为“眼”（cakkhu）。又因其行使眼之功用，犹如眼，故亦为“眼”。因能见有情之死生，为见清净之因，故为“清净”（visuddhaṃ）。若人仅见死而不见生，则执断见。若人仅见生而不见死，则执新有情出现见。若人见此二者，则超越此两种邪见。是故，彼之所见乃见清净之因。世尊能见此二者，故云：‘因能见有情之死生，为见清净之因，故为清净。’

เอกาทสอุปกฺกิเลสวิรหโต [Pg.172] วา วิสุทฺธํ. ยถาห –

又或因远离十一种随烦恼而清净。如佛所说——

‘‘โส โข อหํ อนุรุทฺธา ‘วิจิกิจฺฉา จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส’ติ อิติ วิทิตฺวา วิจิกิจฺฉํ จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสํ ปชหึ. ‘อมนสิกาโร จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส… ถินมิทฺธํ… ฉมฺภิตตฺตํ… อุปฺปิลํ… ทุฏฺฐุลฺลํ… อจฺจารทฺธวีริยํ… อติลีนวีริยํ… อภิชปฺปา… นานตฺตสญฺญา… อตินิชฺฌายิตตฺตํ รูปานํ จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลโส’ติ อิติ วิทิตฺวา อตินิชฺฌายิตตฺตํ รูปานํ จิตฺตสฺส อุปกฺกิเลสํ ปชหิ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๒๔๒) เอวมาทิ.

“阿那律等，我了知‘疑（vicikicchā）是心之随烦恼’后，便舍弃了疑这一心之随烦恼。我了知‘不作意（amanasikāra）是心之随烦恼……昏沉睡眠（thinamiddhaṃ）……惊怖（chambhitattaṃ）……浮躁（uppilaṃ）……身粗重（duṭṭhullaṃ）……过勤精进（accāraddhavīriyaṃ）……过软精进（atilīnavīriyaṃ）……贪欲（abhijappā）……种种想（nānattasaññā）……于诸色过度审察（atinijjhāyitattaṃ rūpānaṃ）是心之随烦恼’后，便舍弃了于诸色过度审察这一心之随烦恼。”（《中部》3.242）等。

ตเทวํ เอกาทสอุปกฺกิเลสวิรหโต วา วิสุทฺธํ. มนุสฺสูปจารํ อติกฺกมิตฺวา รูปทสฺสเนน อติกฺกนฺตมานุสกํ, มํสจกฺขุํ อติกฺกนฺตตฺตา วา อติกฺกนฺตมานุสกํ. เตน ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน.

如是，或因远离十一种随烦恼而清净。因超越人类视力所及之处而见色，故超越人类；或因超越肉眼，故超越人类。以彼清净、超越人类之天眼。

สตฺเต ปสฺสตีติ มนุสฺโส มนุสฺสํ มํสจกฺขุนา วิย สตฺเต ปสฺสติ โอโลเกติ. จวมาเน อุปปชฺชมาเนติ เอตฺถ จุติกฺขเณ อุปปตฺติกฺขเณ วา ทิพฺพจกฺขุนาปิ ทฏฺฐุํ น สกฺกา. เย ปน อาสนฺนจุติกา อิทานิ จวิสฺสนฺติ, เย จ คหิตปฏิสนฺธิกา สมฺปติ นิพฺพตฺตา, เต ‘‘จวมานา อุปปชฺชมานา’’ติ อธิปฺเปตา. เต เอวรูเป จวมาเน อุปปชฺชมาเน. หีเนติ โมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา หีนชาติกุลโภคาทิวเสน หีฬิเต ปริภูเต. ปณีเตติ อโมหนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา ตพฺพิปรีเต. สุวณฺเณติ อโทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา อิฏฺฐกนฺตมนาปวณฺณยุตฺเต. ทุพฺพณฺเณติ โทสนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา อนิฏฺฐากนฺตามนาปวณฺณยุตฺเต อภิรูเป วิรูเป วาติ อตฺโถ. สุคเตติ สุคติคเต, อโลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา อฑฺเฒ มหทฺธเน. ทุคฺคเตติ ทุคฺคติคเต, โลภนิสฺสนฺทยุตฺตตฺตา วา ทลิทฺเท อปฺปนฺนปานโภชเน. ยถากมฺมูปเคติ ยํ ยํ กมฺมํ อุปจิตํ, เตน เตน อุปคเต. ตตฺถ ปุริเมหิ ‘‘จวมาเน’’ติอาทีหิ ทิพฺพจกฺขุกิจฺจํ วุตฺตํ. อิมินา ปน ปเทน ยถากมฺมูปคญาณกิจฺจํ. ยถากมฺมูปคญาณอนาคตํสญาณานิ จ ทิพฺพจกฺขุปาทกาเนว ทิพฺพจกฺขุนา สเหว อิชฺฌนฺติ.

见诸有情：犹如人以肉眼见人、观人。于此，“正在死者、正在生者”，于死刹那或结生刹那，天眼亦不能见。然而，临近当死者，以及已取结生而现生者，此中意指为“正在死者、正在生者”。彼见如是正在死者、正在生者。卑劣者(hīne)，因与痴之果报相应，故于卑劣之种姓、家族、财富等方面，被轻贱、被鄙视。殊胜者(paṇīte)，因与无痴之果报相应，与上述相反。美色者(suvaṇṇe)，因与无嗔之果报相应，具足可意、可爱、可喜之色。丑色者(dubbaṇṇe)，因与嗔恚之果报相应，具足不可意、不可爱、不可喜之色；或（此二者）义为形貌美者(abhirūpe)、形貌丑者(virūpe)。善趣者(sugate)，往至善趣；或因与无贪之果报相应，故富裕、大富。恶趣者(duggate)，往至恶趣；或因与贪之果报相应，故贫穷、饮食匮乏。随业而去者(yathākammūpage)，即随其所积聚之业而去。其中，以前文“正在死者”等句，说天眼之作用；而以此句，则说随业去智(yathākammūpagañāṇa)之作用。随业去智与未来分智(anāgataṃsañāṇa)，皆以天眼为足处，与天眼一同成就。

กายทุจฺจริเตนาติอาทีสุ ทุฏฺฐุ จริตํ, ทุฏฺฐํ วา จริตํ กิเลสปูติกตฺตา ทุจฺจริตํ. กาเยน ทุจฺจริตํ, กายโต วา ปวตฺตํ ทุจฺจริตํ กายทุจฺจริตํ. เอวํ วจีมโนทุจฺจริตานิปิ ทฏฺฐพฺพานิ. สมนฺนาคตาติ สมงฺคีภูตา. อริยานํ [Pg.173] อุปวาทกาติ พุทฺธาทีนํ อริยานํ, อนฺตมโส คิหิโสตาปนฺนานมฺปิ อนฺติมวตฺถุนา วา คุณปริธํสเนน วา อุปวาทกา อกฺโกสกา ครหกา. มิจฺฉาทิฏฺฐิกาติ วิปรีตทสฺสนา. มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิเหตุภูตสมาทินฺนนานาวิธกมฺมา. เย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิมูลเกสุ กายกมฺมาทีสุ อญฺเญปิ สมาทเปนฺติ. ตตฺถ วจีมโนทุจฺจริตคฺคหเณน อริยูปวาทมิจฺฉาทิฏฺฐีสุ คหิตาสุปิ เตสํ ปุน วจนํ มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ. มหาสาวชฺโช หิ อริยูปวาโท อานนฺตริยสทิโส. ยถาห –

于“身恶行”等（诸词）中，因烦恼腐败，故行为不善，或行为恶劣，是为“恶行”。以身所作的恶行，或由身而发生的恶行，是为“身恶行”。语恶行与意恶行也应如是了知。所谓“具足”，即是俱备。所谓“诽谤圣者”，是指对佛陀等圣者，乃至对在家的须陀洹(sotāpanna)，以根本事或以毁坏功德的方式而诽谤、辱骂、呵责的人。所谓“邪见者”，即有颠倒见解的人。所谓“执持邪见之业者”，是指那些以邪见为因而执受种种业的人，以及那些劝导他人在以邪见为根本的身业等中执受的人。在那（三恶行）中，虽以摄取语恶行与意恶行，已含摄了诽谤圣者与邪见，但再次言说它们，是为了显示其为大过患的性质。确实，诽谤圣者有大过患，等同于无间业(ānantariya-kamma)。如（世尊）所说：

‘‘เสยฺยถาปิ, สาริปุตฺต, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน สมาธิสมฺปนฺโน ปญฺญาสมฺปนฺโน ทิฏฺเฐว ธมฺเม อญฺญํ อาราเธยฺย, เอวํสมฺปทมิทํ, สาริปุตฺต, วทามิ ตํ วาจํ อปฺปหาย ตํ จิตฺตํ อปฺปหาย ตํ ทิฏฺฐึ อปฺปฏินิสฺสชฺชิตฺวา ยถาภตํ นิกฺขิตฺโต เอวํ นิรเย’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๔๙).

“舍利弗，譬如比丘戒具足、定具足、慧具足，于现法中即能圆证阿拉汉果。舍利弗，我宣说此为必然：若不舍弃那言语，不舍弃那心，不舍离那邪见，则如同被狱卒带来后放置于地狱中一般，他就在地狱里。”

มิจฺฉาทิฏฺฐิโต จ มหาสาวชฺชตรํ นาม อญฺญํ นตฺถิ. ยถาห –

再无他法比邪见更有大过患。如（世尊）所说：

‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกธมฺมมฺปิ สมนุปสฺสามิ เอวํ มหาสาวชฺชตรํ, ยถยิทํ, ภิกฺขเว, มิจฺฉาทิฏฺฐิ. มิจฺฉาทิฏฺฐิปรมานิ, ภิกฺขเว, วชฺชานี’’ติ (อ. นิ. ๑.๓๑๐).

“诸比丘，我不见有任何其他一法，能像此邪见一样更具大过患。诸比丘，诸过患以邪见为最。”

กายสฺส เภทาติ อุปาทินฺนกฺขนฺธปริจฺจาคา. ปรํ มรณาติ ตทนนฺตรํ อภินิพฺพตฺตกฺขนฺธคฺคหเณ. อถ วา กายสฺส เภทาติ ชีวิตินฺทฺริยสฺส อุปจฺเฉทา. ปรํ มรณาติ จุติโต อุทฺธํ. อปายนฺติอาทิ สพฺพํ นิรยเววจนํ. นิรโย หิ สคฺคโมกฺขเหตุภูตา ปุญฺญสมฺมตา อยา อเปตตฺตา, สุขานํ วา อายสฺส อภาวา อปาโย. ทุกฺขสฺส คติ ปฏิสรณนฺติ ทุคฺคติ, โทสพหุลตาย วา ทุฏฺเฐน กมฺมุนา นิพฺพตฺตา คติ ทุคฺคติ. วิวสา นิปตนฺติ ตตฺถ ทุกฺกฏการิโนติ วินิปาโต. นตฺถิ เอตฺถ อสฺสาทสญฺญิโต อโยติ นิรโย.

身坏（kāyassa bheda）是指舍弃所执取的蕴。死后（paraṃ maraṇa）是指紧接着执取新生的蕴。或者说，身坏是指命根的断绝；死后是指死心之后。恶趣（apāya）等词皆是地狱（niraya）的同义词。所谓恶趣，是因为远离了作为天界与解脱之因、名为福的善业，或因无有诸乐之源。是苦的去处与归宿，故为恶道（duggati）；或因充满瞋恚，由恶业所生之趣，故为恶道。行恶作者于其中身不由己地堕落，故为堕处（vinipāto）。于此无有称为“乐味”之源，故为地狱。

อถ วา อปายคฺคหเณน ติรจฺฉานโยนึ ทีเปติ, ติรจฺฉานโยนิ หิ อปาโย, สุคติโต อเปตตฺตา. น ทุคฺคติ, มเหสกฺขานํ นาคราชาทีนํ สมฺภวโต. ทุคฺคติคฺคหเณน เปตฺติวิสยํ ทีเปติ, โส หิ อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สุคติโต อเปตตฺตา, ทุกฺขสฺส จ คติภูตตฺตา. น ตุ วินิปาโต อสุรสทิสํ อวินิปติตตฺตา. เปตมหิทฺธิกานญฺหิ [Pg.174] วิมานานิปิ นิพฺพตฺตนฺติ. วินิปาตคฺคหเณน อสุรกายํ ทีเปติ, โส หิ ยถาวุตฺเตนตฺเถน อปาโย เจว ทุคฺคติ จ สุขสมุสฺสเยหิ วินิปาตตฺตา วินิปาโตติ วุจฺจติ. นิรยคฺคหเณน อวีจิอาทิอเนกปฺปการํ นิรยเมว ทีเปติ. อุปปนฺนาติ อุปคตา, ตตฺถ อภินิพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย. วุตฺตวิปริยาเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ.

或者，以“恶趣”（apāya）一词表示畜生道，因为畜生道远离善趣，确实是恶趣。但不是“恶道”（duggati），因为有大威力的龙王等也可能生于其中。以“恶道”一词表示饿鬼界，因为饿鬼界远离善趣，且是苦的去处，所以既是恶趣也是恶道。但不是“堕处”（vinipāto），因其不像阿修罗那样福乐有缺；确实，有大威力的饿鬼也能生起天宫。以“堕处”一词表示阿修罗身，如前所说之义，阿修罗身既是恶趣也是恶道，又因其福乐积聚有缺，故被称为堕处。以“地狱”（niraya）一词则仅表示无间地狱（Avīci）等种种地狱。“生”（upapanna）即是已至，意为于彼处出生。与上述相反，当知即是白分。

อยํ ปน วิเสโส – เอตฺถ สุคติคฺคหเณน มนุสฺสคติมฺปิ สงฺคณฺหาติ. สคฺคคฺคหเณน เทวคตึ เอว. ตตฺถ สุนฺทรา คตีติ สุคติ. รูปาทีหิ วิสเยหิ สุฏฺฐุ อคฺโคติ สคฺโค. โส สพฺโพปิ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโกติ อยํ วจนตฺโถ. อมุกาย กปฺปโกฏิยํ อุปจิตํ เตนายํ เอตรหิ, อนาคเต วา สคฺคูปโค อปายูปโค จาติ อฏฺฐมนวมพลญาณกิจฺจํ เอกชฺฌํ กตฺวา ทสฺสิตํ. ตถา กปฺปสตสหสฺเสวาติอาทีสุปิ. เตเนวาห – ‘‘อิมานิ ภควโต ทฺเว ญาณานี’’ติ.

此中差别在于——于此，“善趣”一词亦含摄人趣，而“天界”则仅指天趣。其中，“善趣”意为善妙的趣处，“天界”因在色等境界中最为殊胜而得名。彼一切以其毁坏崩解之义而言，即是“世间”，此为词义。此人因于某俱胝劫所积集之业，而于现在或未来趣向天界或恶趣——此乃将第八与第九力智的作用合在一起而显示。于“十万劫”等句中亦然。是故说：“此为世尊的两种智。”

นิหโต มาโร โพธิมูเลติ นิหโต สมุจฺฉินฺโน กิเลสมาโร โพธิรุกฺขมูเล. อิทํ ภควโต ทสมํ พลนฺติ อิทํ กิเลสมารสฺส หนนํ สมุจฺฉินฺทนํ ภควโต ทสมํ พลํ. เตเนวาห – ‘‘สพฺพาสวปริกฺขยํ ญาณ’’นฺติ. ยสฺมา ปน ยทา อรหตฺตมคฺเคน สวาสนา สพฺเพ อาสวา เขปิตา, ตทา ภควตา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อธิคตํ นาม, ตสฺมา ‘‘ยํ สพฺพญฺญุตา ปตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

“魔于菩提树下被摧伏”者，谓烦恼魔于菩提树根处被摧伏、断尽。“此为世尊之第十力”者，谓此摧伏、断尽烦恼魔之智，即是世尊的第十力。是故说：“诸漏永尽智。”又，因为当以阿罗汉道连同习气断尽一切漏时，世尊即名为证得一切知智，是故说“已证得一切知”等。

อยํ ตาเวตฺถ อาจริยานํ สมานตฺถกถา. ปรวาที ปนาห – ‘‘ทสพลญาณํ นาม ปาฏิเอกฺกํ นตฺถิ, ยสฺมา ‘สพฺพญฺญุตา ปตฺตา วิทิตา สพฺพธมฺมา’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสวายํ ปเภโท’’ติ, ตํ น ตถา ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญเมว หิ ทสพลญาณํ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ทสพลญาณญฺหิ สกสกกิจฺจเมว ชานาติ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ตมฺปิ ตโต อวเสสมฺปิ ชานาติ. ทสพลญาเณสุ หิ ปฐมํ การณาการณเมว ชานาติ. ทุติยํ กมฺมปริจฺเฉทเมว, ตติยํ ธาตุนานตฺตการณเมว, จตุตฺถํ อชฺฌาสยาธิมุตฺติเมว, ปญฺจมํ กมฺมวิปากนฺตรเมว, ฉฏฺฐํ ฌานาทีหิ สทฺธึ เตสํ สํกิเลสาทิเมว, สตฺตมํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวเมว, อฏฺฐมํ ปุพฺเพนิวุตฺถกฺขนฺธสนฺตติเมว, นวมํ สตฺตานํ จุตูปปาตเมว, ทสมํ สจฺจปริจฺเฉทเมว. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน เอเตหิ ชานิตพฺพญฺจ ตโต อุตฺตริญฺจ ปชานาติ. เอเตสํ ปน กิจฺจํ สพฺพํ น กโรติ[Pg.175]. ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ น สกฺโกติ, อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุํ น สกฺโกติ, มคฺโค หุตฺวา กิเลเส เขเปตุํ น สกฺโกติ.

此为诸师的共同解释。但外道者说：“所谓的十力智(dasabalañāṇa)并非各个独立，因为经中说‘已证得一切智(sabbaññutā)，了知一切法’，所以十力智只是无碍智(sabbaññutaññāṇa)的一个分支。”此说不应如是见。十力智与无碍智实为不同。十力智仅知其各自的作用，而无碍智既知此事，亦知此事以外其余之事。于十力智中：第一智仅知是处非处；第二智仅知业的分别；第三智仅知种种界之因；第四智仅知众生的意乐与胜解；第五智仅知业报的差异；第六智仅知禅那等及其杂染等；第七智仅知诸根的利钝；第八智仅知过去生所住的蕴之相续；第九智仅知有情的死与生；第十智仅知圣谛的分别。而无碍智，既能了知此等（十力）所应知者，亦能了知超越于此者。但它并不执行此等（十力）的全部作用。因为它不能成为禅那而入定，不能成为神通而显现神变，也不能成为道而断尽烦恼。

อปิจ ปรวาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘ทสพลญาณํ นาเมตํ สวิตกฺกสวิจารํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺกอวิจารํ กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ โลกิยํ โลกุตฺตร’’นฺติ. ชานนฺโต ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต สวิตกฺกสวิจารานี’’ติ วกฺขติ, ตโต ปรานิ ทฺเว อวิตกฺกอวิจารานีติ, อาสวกฺขยญาณํ สิยา สวิตกฺกสวิจารํ, สิยา อวิตกฺกวิจารมตฺตํ, สิยา อวิตกฺกอวิจารนฺติ. ตถา ปฏิปาฏิยา สตฺต กามาวจรานิ, ตโต ทฺเว รูปาวจรานิ, อวสาเน เอกํ โลกุตฺตรนฺติ วกฺขติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน สวิตกฺกสวิจารเมว กามาวจรเมว โลกิยเมวาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

再者，应如是询问他宗论者：“此十力智(dasabalañāṇaṃ)是有寻有伺、无寻唯伺，或无寻无伺？是欲界所行、色界所行，或无色界所行？是世间，或出世间？”若彼知晓，则会说：“依次七智是有寻有伺，其后二智是无寻无伺。漏尽智(āsavakkhayañāṇaṃ)有时是有寻有伺，有时是无寻唯伺，有时是无寻无伺。”同样地，“依次七智是欲界所行，其后二智是色界所行，最终一智是出世间。”然而，一切知智(sabbaññutaññāṇaṃ)唯是有寻有伺，唯是欲界所行，唯是世间。于此应达究竟。

วิจยหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

抉择法门品释义 终。

๓. ยุตฺติหารสมฺปาตวณฺณนา

3. 理则法门品释义

๖๕. เอวํ นานานเยหิ วิจยหารสมฺปาตํ วิตฺถาเรตฺวา อิทานิ ยุตฺติหารสมฺปาตาทีนิ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ กตโม ยุตฺติหารสมฺปาโต’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ คาถาย ปทตฺโถ วิตฺถาริโตเยว. รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร ภวิสฺสตีติ ยุชฺชตีติ มนจฺฉฏฺฐานิ ทฺวารานิ สติกวาเฏน ปิทหิตฺวา วิหรนฺตสฺส กามวิตกฺกาทีนํ มิจฺฉาสงฺกปฺปานํ อวสโร เอว นตฺถีติ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทิโก สมฺมาสงฺกปฺโป เอว ตสฺส โคจโร ปวตฺติฏฺฐานํ ภวิสฺสตีติ อยมตฺโถ ยุชฺชติ. ยุตฺติยา ฆเฏติ สํสนฺทติ สเมตีติ อตฺโถ. สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร สมฺมาทิฏฺฐิ ภวิสฺสตีติ วุตฺตนเยน สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร ปุคฺคโล อวิปรีตเมว วิตกฺกโต สมฺมาทิฏฺฐิ ภวิสฺสติ. สมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาตํ วิปสฺสนาญาณํ ปุรกฺขตฺวา วิหรนฺโต มคฺคญาเณน ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌิสฺสติ. ตถา ปฏิวิชฺฌนฺโต จ ทุกฺขสภาวตฺตา ทุคฺคติสงฺขาตา สพฺพา ภวคติโย ชหิสฺสติ, ตโต เอว สพฺพํ วินิปาตภยํ สํสารภยญฺจ สมติกฺกมิสฺสตีติ สพฺโพปิ จายมตฺโถ ยุตฺโต เอวาติ.

65. 如是，以种种理路详述了辨析摄要组合(vicayahārasampāta)之后，如今为开示理则摄要组合(yuttihārasampāta)等，便开始了“于此，何为理则摄要组合？”等文。于此，“是故，于护心者”这偈颂的词义已然详述。“对于护心者，正思惟将是其行境”，此义是适当的。因为住于以念为门扇关闭意为第六之诸门者，欲寻等邪思惟根本没有机会，是故出离寻等正思惟将是其行境与生起之处，此义是适当的。此义是：与理相应、契合、一致。“以正思惟为行境者，将有正见”，如前所述，以正思惟为行境的个人(puggala)，因无颠倒地思惟，将有正见。住于以名为正见的观(vipassanā)智为先导者，将以道智无痴地通达五蕴的生灭。如是通达者，因（诸有）是苦性故，将舍弃一切名为恶趣的诸有之趣；由此，亦将超越一切堕处怖与轮回怖。如是，此一切义皆实为适当。

ยุตฺติหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

理则摄要组合释义终。

๔. ปทฏฺฐานหารสมฺปาตวณฺณนา

4. 近因摄要组合释义

๖๖. สกสมฺปตฺติยา [Pg.176] วิย สุสํวิหิตสงฺกปฺโป ภวติ. อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา สุจริตปาริปูริยา อาสนฺนการณนฺติ อาห – ‘‘รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ ติณฺณํ สุจริตานํ ปทฏฺฐาน’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘รกฺขิตจิตฺตสฺสา’’ติ อิทํ ติณฺณํ สุจริตานํ ปทฏฺฐานวจนนฺติ. เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทิพหุลสฺส กามจฺฉนฺทาทินีวรณปฺปหานํ สุกรนฺติ เนกฺขมฺมสงฺกปฺปาทโย สมถสฺส อาสนฺนการณนฺติ อาห – ‘‘สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ สมถสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ. กมฺมสฺสกตาสมฺมาทิฏฺฐิยํ สปฺปจฺจยนามรูปทสฺสนสมฺมาทิฏฺฐิยญฺจ ฐิโต อตฺตาธีนํ สํสารทุกฺขํ ปสฺสนฺโต ตทติกฺกมนุปายํ วิปสฺสนํ อารภตีติ สมฺมาทิฏฺฐิวิปสฺสนาย วิเสสการณนฺติ อาห – ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโรติ วิปสฺสนาย ปทฏฺฐาน’’นฺติ. อุทยพฺพยทสฺสนํ อุสฺสุกฺกาเปนฺโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมตีติ ตํ ปฐมมคฺคาธิคมสฺส การณนฺติ อาห – ‘‘ญตฺวาน อุทยพฺพยนฺติ ทสฺสนภูมิยา ปทฏฺฐาน’’นฺติ. อาโลกสญฺญามนสิการาทีหิ ถินมิทฺธสฺส อภิภวนํ วีริยสฺส อาสนฺนการณนฺติ อาห – ‘‘ถินมิทฺธาภิภู ภิกฺขูติ วีริยสฺส ปทฏฺฐาน’’นฺติ. ยทิปิ อริยมคฺคกฺขเณ ปหานภาวนา สมานกาลา เอกาภิสมยสฺส อิจฺฉิตตฺตา, ตถาปิ ปหาตพฺพสฺส ปหานาภาเว ภาวนาปาริปูรี นตฺถีติ ปหานนิมิตฺตา วิย กตฺวา ภาวนา วุตฺตา ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย ชเหติ ภาวนาย ปทฏฺฐาน’’นฺติ. อถ วา ‘‘สพฺพา ทุคฺคติโย ชเห’’ติ อิทํ ภควโต วจนํ โยคีนํ อุสฺสาหชนนตฺถํ อานิสํสกิตฺตนํ โหตีติ ภาวนาย วิเสสการณนฺติ วุตฺตํ ‘‘สพฺพา…เป… ปทฏฺฐาน’’นฺติ.

66. 犹如凭借自身的成就，其思惟得以善加安排。诸根防护是善行圆满的近因，故说：“于护心者，为三善行之近因。”其义为：“于护心者”此句，是说三善行之近因的言语。于多修出离思惟等者，舍断欲贪等盖是容易的，因此出离思惟等是止的近因，故说：“正思惟的行境是止的近因。”安住于业自性正见及见缘起名色正见中者，因见与自身相关的轮回之苦，便开始修习能超越此苦的方法——观，因此正见是观的殊胜原因，故说：“以正见为前导是观的近因。”努力于观见生灭者趣入正性决定，因此它（观见生灭）是证得初道的原因，故说：“了知生灭是见地的近因。”以光明想作意等法克服昏沉睡眠是精进的近因，故说：“克服昏沉睡眠的比丘是精进的近因。”即使在圣道刹那，因期望能一并证悟，舍断与修习是同时发生的，然而若无应舍断者的舍断，则修习不得圆满，故视舍断为因，而说修习：“舍弃一切恶趣是修习的近因。”又或者，“舍弃一切恶趣”此句是世尊的言语，为了令瑜伽行者生起精进，是功德的宣说，故说它是修习的殊胜原因：“舍弃……等……近因。”

ปทฏฺฐานหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

近因摄合释义终。

๕. ลกฺขณหารสมฺปาตวณฺณนา

5. 相摄合释义

๖๗. อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารตา สติสํวโร, สติพเลน จ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทิพหุโล โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ อิทํ สตินฺทฺริย’’นฺติ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโร’’ติ เอตฺถ รกฺขิตจิตฺตตาย จ สมฺมาสงฺกปฺปโคจรตา การณูปจาเรน [Pg.177] อิทํ สตินฺทฺริยํ, คหิตานิ ภวนฺติ ปญฺจินฺทฺริยานิ อินฺทฺริยลกฺขเณน วิมุตฺติปริปาจนภาเวน วา เอกลกฺขณตฺตาติ อธิปฺปาโย. คหิโต ภวตีติ เอตฺถ มคฺคลกฺขเณน คหณํ สุวิญฺเญยฺยนฺติ ตํ ฐเปตฺวา การณโต คหณํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิโต หิ สมฺมาสงฺกปฺโป ปภวตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโต เอว คหิโต ภวติ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ วตฺวา วิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสนานิปิ วุตฺตานิ.

67. 于诸根中守护根门即是念防护(satisaṃvara)，并且，以念之力多具足出离寻(nekkhammavitakka)等，故说：“是故，于心已守护者，正思惟为其行境，此即是念根。”其义为：于“是故，于心已守护者，正思惟为其行境”中，心已守护之状态与正思惟为其行境之状态，此二者以因喻果(kāraṇūpacāra)的方式，称为念根。其意趣是：五根因具有同一特相，即以根之相状，或以令解脱成熟之状态而被执取。于“被执取”此处，以道(magga)之相状而执取是易了知的，故搁置彼，为显示从因上执取，而说“正思惟实由正见而生”等。正因如此，说了“圣八支道(ariyo aṭṭhaṅgiko maggo)被执取”后，解脱与解脱智见亦被宣说。

ลกฺขณหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Lakkhaṇahārasampāta释义 终。

๖. จตุพฺยูหหารสมฺปาตวณฺณนา

6. 四聚摄集释义

๖๘. รกฺขียตีติ รกฺขิตํ. อิทํ ปทวเสน นิพฺพจนํ. ยสฺมา ปน อตฺถวเสน นิพฺพจเน วุตฺเต ปทวเสน นิพฺพจนํ วุตฺตเมว โหติ, ตสฺมา ‘‘รกฺขิตํ ปริปาลียตีติ เอสา นิรุตฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อิติ-สทฺโท อาทฺยตฺโถ, ปกาเร วา. เตน เอวมาทิกา เอวํปการา วา เอสา นิรุตฺตีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา จินฺเตตีติ จิตฺตํ. อตฺตโน สนฺตานํ จิโนตีติ จิตฺตํ, ปจฺจเยหิ จิตนฺติ จิตฺตํ, จิตฺตวิจิตฺตฏฺเฐน จิตฺตํ, จิตฺตกรณฏฺเฐน จิตฺตํ. สมฺมา สงฺกปฺเปตีติ สมฺมาสงฺกปฺโปติอาทินา นิรุตฺติ เวทิตพฺพา.

68. “被守护(rakkhīyati)，是故名为‘已守护’(rakkhitaṃ)。”此为依语词(pada)之释语(nibbacana)。然因依义理(attha)说释语时，依语词之释语亦已被说，是故说：“‘已守护’(rakkhitaṃ)即是被保护(paripālīyati)，此为词源(nirutti)。”其中，“iti”一词有“等”(ādi)之义，或用于表示类别(pakāra)。因此，意谓此词源是“如此等等(evamādikā)”或“如此类别(evaṃpakārā)”。是故，“思量(cinteti)，故名为心(cittaṃ)。”“积集(cinoti)自相续，故名为心。”“由诸缘所积集(cita)，故名为心。”“因有绚丽多彩(cittavicitta)之义，故名为心。”“因有造作绚丽(cittakaraṇa)之义，故名为心。”“正确地(sammā)思惟(saṅkappeti)，故名为正思惟(sammāsaṅkappo)。”应以此等方式了知词源。

อยํ เอตฺถ ภควโต อธิปฺปาโยติ ‘‘รกฺขิตจิตฺโต อสฺสา’’ติอาทินา อินฺทฺริยสํวราทโย ทุคฺคติปหานญฺจ วทโต ภควโต เอตฺถ คาถายํ อธิปฺปาโย. โกกาลิโก หีติอาทิ นิทานนิทฺเทโส. ตตฺถ หิ-สทฺโท การเณ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา โกกาลิโก (สํ. นิ. ๑.๑๘๑; อ. นิ. ๑๐.๘๙; สุ. นิ. โกกาลิกสุตฺต) อรกฺขิตจิตฺตตาย อคฺคสาวเกสุ จิตฺตํ ปโทเสตฺวา ปทุมนิรยํ อุปปนฺโน, ตสฺมา ทุคฺคติโย ชหิตุกาโม รกฺขิตจิตฺโต อสฺสาติ ภควา สติอารกฺเขน เจตสา สมนฺนาคโต สพฺพา ทุคฺคติโย ชหตีติ อตฺโถ. สุตฺตมฺหิ วุตฺตํ ‘‘สติยา จิตฺตํ รกฺขิตพฺพ’’นฺติ เทสนานุสนฺธิทสฺสนํ.

此中世尊的意趣是：宣说守护诸根(indriyasaṃvara)等及断除恶趣(duggatipahāna)的世尊，在此偈中的意趣即是“应当守护心”等。“果嘎里咖(Kokālika)”等是因缘的解释。其中“hi”字是表因义。此即是说：由于果嘎里咖因心未受守护，对上首弟子们心生瞋恚而堕入莲花地狱(padumaniraya)，是故欲舍离恶趣者，应当守护其心。其义是：世尊具足为念所守护之心，舍离一切恶趣。经中所说“应以念守护心”，是为显示教说的连贯性。

จตุพฺยูหหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

四聚摄集释义终。

๗. อาวฏฺฏหารสมฺปาตวณฺณนา

7. 回转摄集释义

๖๙. เนกฺขมฺมสงฺกปฺปพหุโล [Pg.178] กสิณวเสน เมตฺตาทิวเสน วา ลทฺธาย จิตฺเตกคฺคตาสงฺขาตาย จิตฺตมญฺชูสาย จิตฺตํ ฐเปตฺวา สมาธึเยว วา ยถาลทฺธํ สํกิเลสโต รกฺขิตจิตฺโต นาม โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘ตสฺมา รกฺขิตจิตฺตสฺส สมฺมาสงฺกปฺปโคจโรติ อยํ สมโถ’’ติ. ปญฺญาปธานา วิปสฺสนาติ อาห – ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิปุเรกฺขาโรติ อยํ วิปสฺสนา’’ติ. อริยมคฺเคน ทุกฺขสจฺเจ ปริญฺญาเต อุทยพฺพยทสฺสนํ มตฺถกปฺปตฺตํ นาม โหตีติ วุตฺตํ – ‘‘ญตฺวาน อุทยพฺพยนฺติ ทุกฺขปริญฺญา’’ติ. ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ หิ มคฺคญาณสฺส ปวตฺติทสฺสนาติ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานีติ จตุสจฺจธมฺมวเสน อาวฏฺฏนํ นิฏฺฐเปติ. ตตฺถ ปุริเมน สจฺจทฺวยฏฺฐปเนน วิสภาคธมฺมวเสน, ปจฺฉิเมน สภาคธมฺมวเสน อาวฏฺฏนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

69. 多修出离思惟者，或以遍处(kasiṇa)、或以慈(mettā)等方式，于已获得的名为心一境性(cittekaggatā)的心箧(cittamañjūsā)中安住其心，或就在已得的定(samādhi)中安住，由此守护心免于杂染，是名“守护心者”。因此说：“是故于守护心者，正思惟是其行境，此即是止(samatha)。”智慧为主的是观(vipassanā)，因此说：“正见为前导，此即是观。”以圣道于苦谛已遍知时，生灭之见即达究竟，因此说：“了知生灭已，是苦之遍知(dukkhapariññā)。”“凡是集起之法，皆是灭尽之法”，此即是道智(maggañāṇa)见到其过程。如是以“此是四圣谛”，依四圣谛法完成回转。其中，当知是以安立前二谛，依相异法回转；以后二谛，依相同法回转。

อาวฏฺฏหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

回转摄集释义终。

๘. วิภตฺติหารสมฺปาตวณฺณนา

8. 分别摄集释义

๗๐. กุสลปกฺโข กุสลปกฺเขน นิทฺทิสิตพฺโพติ รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ สติสํวโร, โส ฉพฺพิโธ ทฺวารวเสน จกฺขุทฺวารสํวโร ยาว มโนทฺวารสํวโรติ. สมฺมาสงฺกปฺโป ติวิโธ – เนกฺขมฺมสงฺกปฺโป, อพฺยาปาทสงฺกปฺโป, อวิหึสาสงฺกปฺโปติ. สมฺมาทิฏฺฐิ อฏฺฐวิธา ทุกฺเข ญาณํ…เป… อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ญาณนฺติ. อุทยพฺพยญาณํ ปญฺญาสวิธํ อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย…เป… วิปริณามลกฺขณํ ปสฺสนฺโตปิ วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส วยํ ปสฺสติ. ถินมิทฺธาภิภวนํ จตุพฺพิธํ จตุมคฺควเสน. ตตฺถ สติสํวโร โลกิยโลกุตฺตรวเสน ทุวิโธ. เตสุ โลกิโย กามาวจโรว, โลกุตฺตโร ทสฺสนภาวนาเภทโต ทุวิโธ. เอกเมโก เจตฺถ จตุสติปฏฺฐานเภทโต จตุพฺพิโธ. เอส นโย สมฺมาสงฺกปฺปาทีสุปิ.

70. “善品应以善品指示”者：于“已护心者”，即是念律仪。彼依六门而有六种：眼门律仪乃至意门律仪。正思惟有三种：出离思惟、无恚思惟、无害思惟。正见有八种：于苦之智……乃至於此缘性缘生法之智。生灭智有五十种：由无明集故有色集……乃至见变坏相者，亦见识蕴之灭。降伏昏沉睡眠有四种，依四道而分。其中，念律仪依世间及出世间而为二种。此二者中，世间者唯属欲界；出世间者，依见与修之别而为二种。于此，每一者复依四念住之别而为四种。此理亦通于正思惟等。

อยํ ปน วิเสโส – สมฺมาสงฺกปฺโป ปฐมชฺฌานวเสน รูปาวจโรติปิ นีหริตพฺโพ. ปทฏฺฐานวิภาโค ปทฏฺฐานหารสมฺปาเต วุตฺตนเยน วตฺตพฺโพ[Pg.179]. อกุสลปกฺเข อสํวโร จกฺขุอสํวโร…เป… กายอสํวโร, โจปนกายอสํวโร, วาจาอสํวโร, มโนอสํวโรติ อฏฺฐวิโธ. มิจฺฉาสงฺกปฺโป กามวิตกฺกาทิวเสน ติวิโธ. อญฺญาณํ ‘‘ทุกฺเข อญฺญาณ’’นฺติอาทินา อฏฺฐวิธา วิภตฺตํ. สมฺมาทิฏฺฐิปฏิปกฺขโต มิจฺฉาทิฏฺฐิ ทฺวาสฏฺฐิวิเธน เวทิตพฺพา. ถินมิทฺธํ อุปฺปตฺติภูมิโต ปญฺจวิธนฺติ เอวํ อกุสลปกฺเข วิภตฺติ เวทิตพฺพา.

复次，此是差别：正思惟依初禅，亦应引申为色界。近因之分别，应依近因法门摄释中所说之理而知。于不善品，不律仪有八种：眼不律仪……乃至身不律仪、动身不律仪、语不律仪、意不律仪。邪思惟依欲寻等而有三种。无明依“于苦无明”等而分为八种。由与正见相违，邪见应知有六十二种。昏沉与睡眠，从生起地而有五种。如是，于不善品，应知其分别。

วิภตฺติหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

分别法门摄释之释义终。

๙. ปริวตฺตนหารสมฺปาตวณฺณนา

9. 转换法门摄释之释义

๗๑. ปริวตฺตนหาเร อาวฏฺฏหาเร วุตฺตนเยน สมถวิปสฺสนานิทฺธารณํ อกตฺวา ‘‘สมถวิปสฺสนาย ภาวิตายา’’ติ อาห. โลกิยา เจตฺถ สมถวิปสฺสนา ทฏฺฐพฺพา. ปฏิปกฺเขนาติ ‘‘อรกฺขิเตน จิตฺเตนา’’ติ คาถาย ปฏิปกฺเขนาติ อธิปฺปาโย. อถ วา วิภตฺติหาเร นิทฺทิฏฺฐสฺส อกุสลปกฺขสฺส ปฏิปกฺเขนาติ อตฺโถ.

71. 在转起摄集(Parivattanahāra)中，依循轮转摄集(Āvaṭṭahāra)中所说的方法，没有确定止观，而说“已修习止观”。于此，当知为世间的止与观。所谓“以对治”，意指与“以不守护心”此偈颂相对治。或者，其义为与在词格摄集(Vibhattihāra)中所指出的不善品相对治。

ปริวตฺตนหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

转起摄集释义终。

๑๐. เววจนหารสมฺปาตวณฺณนา

10. 异名摄集释义

๗๒. ‘‘มานสํ หทยํ ปณฺฑรํ วิญฺญาณํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ มโนวิญฺญาณธาตู’’ติ (ธ. ส. ๖) จ จิตฺตสฺส เววจนํ. ‘‘ตกฺโก วิตกฺโก สงฺกปฺโป อปฺปนา พฺยปฺปนา เจตโส อภินิโรปนา’’ติ จ สมฺมาสงฺกปฺปสฺส. ‘‘ปญฺญา ปชานนา วิจโย ปวิจโย’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๖) สมฺมาทิฏฺฐิยา. ‘‘ถินํ ถิยนา ถิยิตตฺตํ จิตฺตสฺส อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา โอนาโห ปรินาโห อนฺโตสงฺโกโจ’’ติ ถินสฺส. ‘‘อกลฺลตา อกมฺมญฺญตา กายาลสิยํ สุปฺยํ สุปฺยนา สุปิตตฺต’’นฺติ (ธ. ส. ๑๑๖๓) มิทฺธสฺส. ‘‘ภิกฺขโก ภิกฺขู’’ติอาทินา (ปารา. ๔๕) ภิกฺขุปทสฺส. ‘‘ทุคฺคติ อปาโย วินิปาโต วฏฺฏทุกฺขํ สํสาโร’’ติอาทินา ทุคฺคติยา เววจนํ เวทิตพฺพํ.

72. “意、心、白净、识、识蕴、意识界”是心的异名。“寻、伺、思、安止、遍安止、心之安立”是正思惟的异名。“慧、了知、简择、遍简择”等是正见的异名。“昏沉、昏昧、昏昧性、心之不适业性、不胜任性、覆盖、遍覆、内心收缩”是昏沉的异名。“不适业性、不胜任性、身之懈怠、睡眠、昏睡、睡眠性”是睡眠的异名。“乞食者，是故为比丘”等是比丘一词的异名。“恶趣、堕处、险难处、轮回之苦、轮回”等当知是恶趣的异名。

เววจนหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

异名摄集释义终。

๑๑. ปญฺญตฺติหารสมฺปาตวณฺณนา

11. 施设摄集释义

๗๓. อธิฏฺฐหิตฺวา [Pg.180] รกฺขนฺติยา สติยา รกฺขิยมานํ จิตฺตํ ตสฺสา อธิฏฺฐานํ วิย โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ – ‘‘รกฺขิตจิตฺตสฺสาติ ปทฏฺฐานปญฺญตฺติ สติยา’’ติ. เสสํ อิมสฺมึ ปญฺญตฺติหารสมฺปาเต อิโต ปเรสุ โอตรณโสธนหารสมฺปาเตสุปิ อปุพฺพํ นตฺถิ. เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

73. 由建立与守护的正念所守护的心，犹如成为彼念的所依处，故说：“‘已守护心’的近因施设是‘念’。”其余的，无论在此施设摄集，还是在此后的进入与清净摄集中，都没有新的内容，皆如前说。

ปญฺญตฺติหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

施设摄集释义终。

๑๔. อธิฏฺฐานหารสมฺปาตวณฺณนา

14. 决意摄集释义

๗๖. อธิฏฺฐานหารสมฺปาเต สมฺมาทิฏฺฐิ นาม ยํ ทุกฺเข ญาณนฺติอาทินา จตุสจฺจเหตุเหตุสมุปฺปนฺนปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนสงฺขาตสฺส วิสยสฺส วเสน เวมตฺตตํ ทสฺเสตฺวา ปุน ยํ ตตฺถ ตตฺถ ยถาภูตํ ญาณทสฺสนนฺติ ปาฬิปาฬิอตฺถานํ อวสิฏฺฐวิสยวเสเนว เวมตฺตตํ ทีเปติ. ตตฺถ ยํ สจฺจาคมนนฺติ ยํ สจฺจโต อวิปรีตโต วิสยสฺส อาคมนํ, อธิคโมติ อตฺโถ. ‘‘ยํ ปจฺจาคมน’’นฺติปิ ปาโฐ, ตสฺส ยํ ปฏิปาฏิวิสยสฺส อาคมนํ, ตํตํวิสยาธิคโมติ อตฺโถ. เสสเมตฺถ ปริกฺขารสมาโรปนหารสมฺปาเตสุ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ปุพฺเพ วุตฺตนยตฺตา อุตฺตานเมว.

76. 在决意摄集(Adhiṭṭhānahārasampāta)中，以“所谓正见，即于苦之智”等文，依被称为四谛、因、因所生、缘、缘所生之所缘，显示其差别后，复以“于彼彼处，如实知见”一文，仅依巴利及其义理的其余所缘，阐明其差别。其中，“yaṃ saccāgamananti”意为如实不颠倒地了知所缘，即是证得之义。亦有“yaṃ paccāgamanaṃ”的读法，其义为：了知各个所缘，即证得彼彼所缘。至于在此，以及在资具摄集(Parikkhārasampāta)和安立摄集(Samāropaṇahārasampāta)中应说之事，因前已述之理，故已显明。

อธิฏฺฐานหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

决意摄集释义终。

มิสฺสกหารสมฺปาตวณฺณนา

杂摄集释义

อปิ เจตฺถ หารสมฺปาตนิทฺเทโส อิมินาปิ นเยน เวทิตพฺโพ –

而且，此处摄集之解释，亦应以此方法得知——

‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยา;

มนสา เจ ปสนฺเนน, ภาสติ วา กโรติ วา;

ตโต นํ สุขมนฺเวติ, ฉายาว อนปายินี’’ติ. (ธ. ป. ๒);

诸法意先行，意主意所造；若以清净意，或语或行；乐随彼不离，如影之随形。

ตตฺถ กตโม เทสนาหารสมฺปาโต? มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ มโนติ ขนฺธววตฺถาเนน วิญฺญาณกฺขนฺธํ เทเสติ. อายตนววตฺถาเนน มนายตนํ[Pg.181], ธาตุววตฺถาเนน วิญฺญาณธาตุํ, อินฺทฺริยววตฺถาเนน มนินฺทฺริยํ. กตเม ธมฺมา ปุพฺพงฺคมา? ฉ ธมฺมา ปุพฺพงฺคมา, กุสลานํ กุสลมูลานิ, อกุสลานํ อกุสลมูลานิ, สาธิปติกานํ อธิปติ, สพฺพจิตฺตุปฺปาทานํ อินฺทฺริยานิ. อปิ จ อิมสฺมึ สุตฺเต มโน อธิปฺเปโต. ยถา พลคฺคสฺส ราชา ปุพฺพงฺคโม, เอวเมวํ ธมฺมานํ มโน ปุพฺพงฺคโม. ตตฺถ ติวิเธน มโน ปุพฺพงฺคโม เนกฺขมฺมฉนฺเทน อพฺยาปาทฉนฺเทน อวิหึสาฉนฺเทน. ตตฺถ อโลภสฺส เนกฺขมฺมฉนฺเทน มโนปุพฺพงฺคมํ, อโทสสฺส อพฺยาปาทฉนฺเทน มโนปุพฺพงฺคมํ, อโมหสฺส อวิหึสาฉนฺเทน มโนปุพฺพงฺคมํ.

其中什么是教说摄集？“诸法意先行”中的“意”，以蕴的安立是指识蕴，以处的安立是指意处，以界的安立是指识界，以根的安立是指意根。哪些法是先行的呢？有六种法是先行的：善法的善根，不善法的不善根，有主导法的‘主导’，一切心生起的‘诸根’。而且在此经中，意是此处所指。如同国王为军队的先行者，同样，意为诸法的先行者。其中，意以三种方式先行：即出离欲、无瞋欲、无害欲。在此，对于无贪，意以出离欲为先行；对于无瞋，意以无瞋欲为先行；对于无痴，意以无害欲为先行。

มโนเสฏฺฐาติ มโน เตสํ ธมฺมานํ เสฏฺฐํ วิสิฏฺฐํ อุตฺตมํ ปวรํ มูลํ ปมุขํ ปาโมกฺขํ, เตน วุจฺจติ ‘‘มโนเสฏฺฐา’’ติ. มโนมยาติ มเนน กตา, มเนน นิมฺมิตา, มเนน นิพฺพตฺตา, มโน เตสํ ปจฺจโย, เตน วุจฺจติ ‘‘มโนมยา’’ติ. เต ปน ธมฺมา ฉนฺทสมุทานิตา อนาวิลสงฺกปฺปสมุฏฺฐานา ผสฺสสโมธานา เวทนากฺขนฺโธ สญฺญากฺขนฺโธ สงฺขารกฺขนฺโธ. มนสา เจ ปสนฺเนนาติ ยา สทฺธา สทฺทหนา โอกปฺปนา อภิปฺปสาโท. อิติ อิมินา ปสาเทน อุเปโต สมุเปโต อุปคโต สมุปคโต สมฺปนฺโน สมนฺนาคโต, เตน วุจฺจติ ‘‘ปสนฺเนนา’’ติ อิทํ มโนกมฺมํ. ภาสติ วาติ วจีกมฺมํ. กโรติ วาติ กายกมฺมํ. อิติ ทสกุสลกมฺมปถา ทสฺสิตา.

“意为最胜”，是指意于彼诸法中为最胜、殊胜、至上、卓越、根本、首要、主要，因此称为“意为最胜”。“意所造”，是指由意所作、由意所化、由意所生，意是它们的因缘，因此称为“意所造”。而彼等诸法，由欲所引发，由无浊之思惟所生起，以触为会合，即是受蕴、想蕴、行蕴。“若以清净意”，是指信、信受、信解、极净信。如此，因具足并圆满成就此净信，故称“以清净（意）”，此为意业。“或语”，是语业。“或行”，是身业。如是，已开示十善业道。

ตโตติ ทสวิธสฺส กุสลกมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา. นนฺติ โย โส กตปุญฺโญ กตกุสโล กตภีรุตฺตาโณ, ตํ ปุคฺคลํ. สุขนฺติ ทุวิธํ สุขํ กายิกํ เจตสิกญฺจ. อนฺเวตีติ อนุคจฺฉติ.

“从彼”(tato)是由于造作、积累了十种善业的缘故。“他”(naṃ)是指那个已作福、已作善、已作怖畏之防护的个人。“乐”(sukhaṃ)是指两种乐：身乐与心乐。“随逐”(anveti)即是跟随。

อิธสฺสุ ปุริโส อปฺปหีนานุสโย สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสาทํ อนุปสฺสติ, โส สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสาทํ อนุปสฺสนฺโต ยถาทิฏฺฐํ ยถาสุตํ สมฺปตฺติภวํ ปตฺเถติ. อิจฺจสฺส อวิชฺชา จ ภวตณฺหา จ อนุพทฺธา โหนฺติ, โส ยถาทิฏฺฐํ ยถาสุตํ สมฺปตฺติภวํ ปตฺเถนฺโต ปสาทนียวตฺถุสฺมึ จิตฺตํ ปสาเทติ สทฺทหติ โอกปฺเปติ. โส ปสนฺนจิตฺโต ติวิธํ ปุญฺญกิริยวตฺถุํ อนุติฏฺฐติ ทานมยํ สีลมยํ ภาวนามยํ กาเยน วาจาย มนสา. โส ตสฺส วิปากํ ปจฺจนุโภติ ทิฏฺเฐว ธมฺเม อุปปชฺเช วา อปราปเร วา ปริยาเย. อิติ โข ปนสฺส อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา, สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปํ, นามรูปปจฺจยา สฬายตนํ, สฬายตนปจฺจยา สุขเวทนีโย ผสฺโส, ผสฺสปจฺจยา [Pg.182] เวทนาติ เอวํ สนฺตํ ตํ สุขมนฺเวติ. ตสฺเสวํ เวทนาย อปราปรํ ปริวตฺตมานาย อุปฺปชฺชติ ตณฺหา. ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ…เป… สมุทโย โหตีติ.

在此，有个人未断随眠，于结所缘法中数见其味。当他于结所缘法中数见其味时，便希求如所见、如所闻之圆满有。如是，其无明与有爱亦随逐而有。当他希求如所见、如所闻之圆满有时，便对可净信之事生起净信、信仰、确信。他心已净信，便以身、语、意行三种福作业事：布施所成、持戒所成、修习所成。他感受其果报，或于现法，或于次生，或于后后诸世。如是，缘于无明而有诸行，缘行而有识，缘识而有名色，缘名色而有六处，缘六处而有可乐受之触，缘触而有受。如是而有，乐便随逐于他。当他如此，受展转相续之时，爱便生起。缘爱而有取……（乃至苦蕴）集起。

ตตฺถ ยํ มโน, เย จ มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, ยญฺจ สุขํ, อิเม วุจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา, เต ทุกฺขสจฺจํ. เตสํ ปุริมการณภูตา อวิชฺชา ภวตณฺหา จ สมุทยสจฺจํ. เตสํ ปริญฺญาย ปหานาย ภควา ธมฺมํ เทเสติ, ทุกฺขสฺส ปริญฺญาย สมุทยสฺส ปหานาย. เยน ปริชานาติ, เยน ปชหติ, อยํ มคฺโค. ยตฺถ จ มคฺโค ปวตฺตติ, อยํ นิโรโธ. อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ เอวํ อายตนธาตุอินฺทฺริยมุเขนาปิ นิทฺธาเรตพฺพานิ. ตตฺถ สมุทเยน อสฺสาโท, ทุกฺเขน อาทีนโว, มคฺคนิโรเธหิ นิสฺสรณํ, สุขสฺส อนฺวโย ผลํ, มนสา ปสนฺเนน กายวจีสมีหา อุปาโย, มโนปุพฺพงฺคมตฺตา ธมฺมานํ อตฺตโน สุขกาเมน ปสนฺเนน มนสา วจีกมฺมํ กายกมฺมญฺจ ปวตฺเตตพฺพนฺติ อยํ ภควโต อาณตฺติ. อยํ เทสนาหารสมฺปาโต.

于此，意、诸以意为前导之法，以及乐，此等被称为五蕴，其为苦谛。彼等之先因为无明(avijjā)与有爱(bhavataṇhā)，其为集谛。为遍知与断除此二谛，世尊宣说法要，即为遍知苦谛、断除集谛。藉之而遍知、藉之而断除者，此即是道谛。道于何处行转，此即是灭谛。此四谛亦应如是透过处(āyatana)、界(dhātu)、根(indriya)之门径而确定。于此，由集而有味(assāda)，由苦而有过患(ādīnava)，由道与灭而有出离(nissaraṇa)。乐的随行是果(phala)，以净信意所作的身语努力是方便(upāya)。因诸法以意为前导，故欲求自身安乐者，当以净信意发起语业与身业——此为世尊的教令(āṇatti)。此即教说摄集(desanāhārasampāta)。

ตตฺถ กตโม วิจยหารสมฺปาโต? มนนโต อารมฺมณวิชานนโต มโน. มนนลกฺขเณ สมฺปยุตฺเตสุ อาธิปจฺจกรณโต ปุพฺพงฺคโม อีหาภาวโต นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน ธมฺมา. คาเมสุ คามณิ วิย ปธานฏฺเฐน มโน เสฏฺโฐ เอเตสนฺติ มโนเสฏฺฐา. สหชาตาทิปจฺจยภูเตน มนสา นิพฺพตฺตาติ มโนมยา. อกาลุสฺสิยโต, อารมฺมณสฺส โอกปฺปนโต จ ปสนฺเนน วจีวิญฺญตฺติวิปฺผารโต ตถา สาทิยนโต จ ภาสติ. โจปนกายวิปฺผารโต ตถา สาทิยนโต จ กโรติ. ตถา ปสุตตฺตา อนญฺญตฺตา จ ‘‘ตโต’’ติ วุตฺตํ. สุขนโต สาตภาวโต อิฏฺฐภาวโต จ ‘‘สุข’’นฺติ วุตฺตํ. กตูปจิตตฺตา อวิปกฺกวิปากตฺตา จ ‘‘อนฺเวตี’’ติ วุตฺตํ. การณายตฺตวุตฺติโต อสงฺกนฺติโต จ ‘‘ฉายาว อนปายินี’’ติ วุตฺตํ. อยํ อนุปทวิจยโต วิจยหารสมฺปาโต.

于此，何为简择摄集(vicayahārasampāta)？因思量、了知所缘，故为“意”(mano)。以思量为相，于诸相应法中起主导作用，故为“前导”(pubbaṅgama)。因无功用、具非有情非命者之义，故为“诸法”(dhammā)。如村中之村长，以首要之义，意为彼等中最胜，故名“意最胜”(manoseṭṭhā)。由作为俱生等缘之意而生，故名“意所成”(manomayā)。因不混浊、且对所缘信解，故为“以净信”(pasannena)。因语表(vacīviññatti)的扩展及乐于此，故说“言”(bhāsati)。因身体的动作及乐于此，故说“行”(karoti)。因如是从事且不相异，故说为“因此”(tato)。因能生乐、是愉悦、是可意，故说为“乐”(sukha)。因已造作、已积集且果报未熟，故说为“随行”(anveti)。因其生起依赖于因、且不从自相续中迁转，故说为“如影不离”(chāyāva anapāyinī)。此即依逐字简择的简择摄集。

ตตฺถ กตโม ยุตฺติหารสมฺปาโต? มนสฺส ธมฺมานํ อาธิปจฺจโยคโต ปุพฺพงฺคมตา ยุชฺชติ. ตโต เอว เตสํ มนสฺส อนุวตฺตนโต ธมฺมานํ มโนเสฏฺฐตา ยุชฺชติ. สหชาตาทิปจฺจยวเสน มนสา นิพฺพตฺตตฺตา ธมฺมานํ มโนมยตา ยุชฺชติ. มนสา ปสนฺเนน สมุฏฺฐานานํ กายวจีกมฺมานํ กุสลภาโว ยุชฺชติ. เยน กุสลกมฺมํ อุปจิตํ, ตํ ฉายา วิย สุขํ อนฺเวตีติ ยุชฺชติ. อยํ ยุตฺติหารสมฺปาโต.

于此，云何为理趣相应(yuttihārasampāta)？心于诸名蕴法，因具主导作用，故为先导，此乃应理。正因彼等名蕴法随顺于心，故以心为首，此乃应理。诸名蕴法以俱生等缘由心而生，故为心所成，此乃应理。由清净心所生起之身业、语业，其为善性，此乃应理。若人积集善业，乐则如影随形般追随于彼，此说应理。此即理趣相应。

ตตฺถ [Pg.183] กตโม ปทฏฺฐาโน หารสมฺปาโต? มโน มโนปวิจารานํ ปทฏฺฐานํ. มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา สพฺพสฺส กุสลปกฺขสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘ภาสตี’’ติ สมฺมาวาจา, ‘‘กโรตี’’ติ สมฺมากมฺมนฺโต, เต สมฺมาอาชีวสฺส ปทฏฺฐานํ. สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายามสฺส ปทฏฺฐานํ. สมฺมาวายาโม สมฺมาสติยา ปทฏฺฐานํ. สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิสฺส ปทฏฺฐานํ. ‘‘มนสา ปสนฺเนนา’’ติ เอตฺถ ปสาโท สทฺธินฺทฺริยํ, ตํ สีลสฺส ปทฏฺฐานํ. สีลํ สมาธิสฺส ปทฏฺฐานํ. สมาธิ ปญฺญายาติ ยาว วิมุตฺติญาณทสฺสนา โยเชตพฺพํ. อยํ ปทฏฺฐานหารสมฺปาโต.

于此，云何为近因相应(padaṭṭhānahārasampāta)？心为诸意伺察(manopavicāra)之近因。心为先导之诸名蕴法，为一切四地善品之近因。以“说”(bhāsati)取正语，以“做”(karoti)取正业，此二者为正命之近因。正命为正精进之近因，正精进为正念之近因，正念为正定之近因。于“以清净心”(manasā pasannena)此句中，净信(pasāda)即信根(saddhindriya)，其为戒之近因。戒为定之近因，定为慧之近因，应如是连贯至解脱智见。此即近因相应。

ตตฺถ กตโม ลกฺขโณ หารสมฺปาโต? ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ มโนปุพฺพงฺคมตาวจเนน ธมฺมานํ ฉนฺทปุพฺพงฺคมตาปิ วีริยปุพฺพงฺคมตาปิ วีมํสาปุพฺพงฺคมตาปิ วุตฺตา โหติ อาธิปเตยฺยลกฺขเณน ฉนฺทาทีนํ มนสา เอกลกฺขณตฺตา. ตถา เนสํ สทฺธาทิปุพฺพงฺคมตาปิ วุตฺตา โหติ อินฺทฺริยลกฺขเณน สทฺธาทีนํ มนสา เอกลกฺขณตฺตา. ‘‘มนสา เจ ปสนฺเนนา’’ติ ยถา มนสฺส ปสาทสมนฺนาคโม ตํสมุฏฺฐานานํ กายวจีกมฺมานํ อนวชฺชภาวลกฺขณํ. เอวํ จิตฺตสฺส สติอาทิสมนฺนาคโมปิ เนสํ อนวชฺชภาวลกฺขณํ โยนิโสมนสิการสมุฏฺฐานภาเวน เอกลกฺขณตฺตา. ‘‘สุขมนฺเวตี’’ติ สุขานุคมนวจเนน สุขสฺส ปจฺจยภูตานํ มนาปิยรูปาทีนํ อนุคโม วุตฺโต โหติ เตสมฺปิ กมฺมปจฺจยตาย เอกลกฺขณตฺตาติ. อยํ ลกฺขณหารสมฺปาโต.

于此，何为相摄受？于“诸法意先行”，由“意为先导”之说，亦说诸法以欲为先导、以精进为先导、以审察为先导，因就增上相而言，欲等与意有同一相。同样，亦说彼等诸法以信等为先导，因就根相而言，信等与意有同一相。于“若以清净心”，犹如心之清净是其所生起的身业、语业的无过失相，同样，心具足念等亦是彼等的无过失相，因由如理作意所生起故，有同一相。于“乐随之”，由“乐跟随”之说，亦说作为乐之缘的可爱色等的跟随，因彼等亦以业为缘故，有同一相。此即相摄受。

ตตฺถ กตโม จตุพฺยูโห หารสมฺปาโต? ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา’’ติอาทีสุ ‘‘มโน’’ติอาทีนํ ปทานํ นิพฺพจนํ นิรุตฺตํ, ตํ ปทตฺถนิทฺเทสวเสน เวทิตพฺพํ. ปทตฺโถ จ วุตฺตนเยน สุวิญฺเญยฺโยว. เย สุเขน อตฺถิกา, เตหิ ปสนฺเนน มนสา กายวจีมโนกมฺมานิ ปวตฺเตตพฺพานีติ อยเมตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. ปุญฺญกิริยาย อญฺเญสมฺปิ ปุพฺพงฺคมา หุตฺวา ตตฺถ เตสํ สมฺมา อุปเนตาโร อิมิสฺสา เทสนาย นิทานํ. ‘‘ฉทฺวาราธิปตี ราชา (ธ. ป. อฏฺฐ. ๒.๑๘๑ เอรกปตฺตนาคราชวตฺถุ), จิตฺตานุปริวตฺติโน ธมฺมา (ธ. ส. ทุกมาติกา ๖๒; ๑๒๐๕-๑๒๐๖), จิตฺตสฺส เอกธมฺมสฺส, สพฺเพว วสมนฺวคู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๖๒) เอวมาทิสมานยเนน อิมิสฺสา เทสนาย สํสนฺทนา เทสนานุสนฺธิ. ปทานุสนฺธิโย ปน สุวิญฺเญยฺยาวาติ. อยํ จตุพฺยูโห หารสมฺปาโต.

于此，何为四支摄受？于“诸法意先行”等句中，“意”等词的词源与释义，当通过词义的解释(niddesa)来了知。词义如前所述，易于了知。希求快乐者，应以清净心发起身、语、意业——此是世尊(bhagavā)于此之意趣。于行福德时，作为他人先导并善加引导者，是此教说之因缘。通过与“心是六门之主，如国王（《法句经注》2.181，香蒲叶(erakapatta)龙王的故事(vatthu)），诸法随心而转（《法集论》二法篇 62；1205-1206），于心此一法，一切皆随顺（《相应部》1.62）”等文相参照，令此教说得以贯通，此即教说之连接。至于句子的连接，则易于了知。此即四支摄受。

ตตฺถ [Pg.184] กตโม อาวฏฺโฏ หารสมฺปาโต? ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ ตตฺถ ยานิ ตีณิ กุสลมูลานิ, ตานิ อฏฺฐนฺนํ สมฺมตฺตานํ เหตุ. เย สมฺมตฺตา, อยํ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. ยํ มโนสหชนามรูปํ, อิทํ ทุกฺขํ. อสมุจฺฉินฺนา ปุริมนิปฺผนฺนา อวิชฺชา ภวตณฺหา, อยํ สมุทโย. ยตฺถ เตสํ ปหานํ, อยํ นิโรโธติ อิมานิ จตฺตาริ สจฺจานิ. อยํ อาวฏฺโฏ หารสมฺปาโต.

于此，何为回转导引？于“诸法意先行”中，那三种善根是八种正性之因。诸正性者，即是八支道。与意俱生的名色，此是苦谛。未被（道）断的、先前所成的无明与有爱，此是集谛。于何处彼等被舍断，此是灭谛。如是此为四谛。此即是回转导引。

ตตฺถ กตโม วิภตฺติหารสมฺปาโต? ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มนสา เจ ปสนฺเนน, ตโต นํ สุขมนฺเวตี’’ติ นยิทํ ยถารุตวเสน คเหตพฺพํ. โย หิ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ปาณาติปาติมฺหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิเก มิจฺฉาปฏิปนฺเน สกํ จิตฺตํ ปสาเทติ, ปสนฺเนน จ จิตฺเตน อภูตคุณาภิตฺถวนวเสน ภาสติ วา นิปจฺจการํ วาสฺส ยํ กโรติ, น ตโต นํ สุขมนฺเวติ. ทุกฺขเมว ปน ตํ ตโต จกฺกํว วหโต ปทมนฺเวติ. อิติ หิ อิทํ วิภชฺชพฺยากรณียํ. ยํ มนสา เจ ปสนฺเนน ภาสติ วา กโรติ วา, ตญฺเจ วจีกมฺมํ กายกมฺมญฺจ สุขเวทนียนฺติ. ตํ กิสฺส เหตุ? สมฺมตฺตคเตหิ สุขเวทนียํ มิจฺฉาคเตหิ ทุกฺขเวทนียนฺติ. กถํ ปนายํ ปสาโท ทฏฺฐพฺโพ? นายํ ปสาโท, ปสาทปติรูปโก ปน มิจฺฉาธิโมกฺโขติ วทามิ. อยํ วิภตฺติหารสมฺปาโต.

于此，何为分别导引？“诸法意先行……若以清净意……尔时乐随彼”——此不应按字面义理解。若有沙门或婆罗门，对杀生者、邪见者、邪行者生起净信，并以清净心，或以赞叹不实功德的方式而说，或对他作恭敬，乐不会因此而跟随他。反之，苦将因此而跟随他，犹如车轮随于负轭（牛）之足。如是，此应作分别解说。若以清净意而说或作，其语业与身业是乐受的。此为何因？因为对正行者（所作）是乐受的，而对邪行者（所作）是苦受的。然则，此净信应如何看待？此非净信，我说是与净信相似的邪胜解。此即是分别导引。

ตตฺถ กตโม ปริวตฺตโน หารสมฺปาโต? มโนปุพฺพงฺคมาติอาทิ. ยํ มนสา ปทุฏฺเฐน ภาสติ วา กโรติ วา ทุกฺขสฺสานุคามี. อิทญฺหิ สุตฺตํ เอตสฺส อุชุปฏิปกฺโข. อยํ ปริวตฺตโน หารสมฺปาโต.

于此，何为转换导引？“诸法意先行”等（偈）。若以染污意而说或作，苦即随之。此经（第一偈）实是彼经（第二偈）的直接对反。此即是转换导引。

ตตฺถ กตโม เววจโน หารสมฺปาโต? ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา’’ติ มโน จิตฺตํ มนายตนํ มนินฺทฺริยํ มโนวิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณธาตูติ ปริยายวจนํ. ปุพฺพงฺคมา ปุเรจาริโน ปุเรคามิโนติ ปริยายวจนํ. ธมฺมา อตฺตา สภาวาติ ปริยายวจนํ. เสฏฺฐํ ปธานํ ปวรนฺติ ปริยายวจนํ. มโนมยา มโนนิพฺพตฺตา มโนสมฺภูตาติ ปริยายวจนํ. ปสนฺเนน สทฺทหนฺเตน โอกปฺเปนฺเตนาติ ปริยายวจนํ. สุขํ สาตํ เวทยิตนฺติ ปริยายวจนํ. อนฺเวติ อนุคจฺฉติ อนุพนฺธตีติ ปริยายวจนํ. อยํ เววจโน หารสมฺปาโต.

在此，何为同义词摄受？就“意为前导”而言：意、心、意处、意根、意识、意识界是同义词。前导、先驱、先行是同义词。诸法、自体、自性是同义词。殊胜、主要、卓越是同义词。意所成、意所生、意所起是同义词。以清净的、以信解的、以认可的是同义词。乐、愉悦、感受是同义词。跟随、随行、紧随是同义词。此为同义词摄受。

ตตฺถ [Pg.185] กตโม ปญฺญตฺติหารสมฺปาโต? มโนปุพฺพงฺคมาติ อยํ มนโส กิจฺจปญฺญตฺติ. ธมฺมาติ สภาวปญฺญตฺติ, กุสลกมฺมปถปญฺญตฺติ. มโนเสฏฺฐาติ ปธานปญฺญตฺติ. มโนมยาติ สหชาตปญฺญตฺติ. ปสนฺเนนาติ สทฺธินฺทฺริเยน สมนฺนาคตปญฺญตฺติ, อสฺสทฺธิยสฺส ปฏิกฺเขปปญฺญตฺติ. ภาสติ วา กโรติ วาติ สมฺมาวาจาสมฺมากมฺมนฺตานํ นิกฺเขปปญฺญตฺติ. ตโต นํ สุขมนฺเวตีติ กมฺมสฺส ผลานุพนฺธปญฺญตฺติ, กมฺมสฺส อวินาสปญฺญตฺตีติ. อยํ ปญฺญตฺติหารสมฺปาโต.

于此，何为概念安立摄受？“意为前导”，此为心的作用之概念安立。“诸法”，是自性之概念安立、善业道之概念安立。“意为殊胜”，是主要之概念安立。“意所成”，是俱生之概念安立。“以清净心”，是具足信根之概念安立，及排除不信者之概念安立。“说或做”，是正语、正业的安置之概念安立。“是故乐随于彼”，是业的果报相随之概念安立，及业的不毁坏之概念安立。此为概念安立摄受。

ตตฺถ กตโม โอตรโณ หารสมฺปาโต? มโนติ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. ธมฺมาติ เวทนาสญฺญาสงฺขารกฺขนฺธา. ภาสติ วา กโรติ วาติ กายวจีวิญฺญตฺติโย. ตาสํ นิสฺสยา จตฺตาโร มหาภูตาติ รูปกฺขนฺโธติ อยํ ขนฺเธหิ โอตรโณ. มโนติ อภิสงฺขารวิญฺญาณนฺติ มโนคฺคหเณน อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา คหิตาติ. สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณํ…เป… สมุทโย โหตีติ อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาเทน โอตรโณติ. อยํ โอตรโณ หารสมฺปาโต.

于此，何为贯穿摄受？“意”是识蕴。“诸法”是受蕴、想蕴、行蕴。“说或做”指身表与语表，此二者及其所依的四大种，即是色蕴。如是，即是以诸蕴作贯穿。又，“意”是造作识，故由把握意，即把握了“无明缘行”。又“行缘识”……乃至……纯大苦聚集起。如是，即是以缘起作贯穿。此为贯穿摄受。

ตตฺถ กตโม โสธโน หารสมฺปาโต? มโนติ อารมฺโภ เนว ปทสุทฺธิ, น อารมฺภสุทฺธิ. มโนปุพฺพงฺคมาติ ปทสุทฺธิ, น อารมฺภสุทฺธิ. ตถา ธมฺมาติ ยาว สุขนฺติ ปทสุทฺธิ, น อารมฺภสุทฺธิ. สุขมนฺเวตีติ ปน ปทสุทฺธิ เจว อารมฺภสุทฺธิ จาติ. อยํ โสธโน หารสมฺปาโต.

于此，什么是简择摄受？“意”是开端，既非句清净，亦非初清净。“意为前导”是句清净，非初清净。同样，“诸法”乃至“乐”是句清净，非初清净。然而，“乐随其后”则既是句清净，也是初清净。此即简择摄受。

ตตฺถ กตโม อธิฏฺฐาโน หารสมฺปาโต? มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา, มโนเสฏฺฐา มโนมยาติ เอกตฺตตา. มนสา เจ ปสนฺเนนาติ เวมตฺตตา, ตถา มนสา เจ ปสนฺเนนาติ เอกตฺตตา. ภาสติ วา กโรติ วาติ เวมตฺตตา, ตถา มนสา เจ ปสนฺเนนาติ เอกตฺตตา. โส ปสาโท ทุวิโธ อชฺฌตฺตญฺจ พฺยาปาทวิกฺขมฺภนโต, พหิทฺธา จ โอกปฺปนโต. ตถา สมฺปตฺติภวเหตุภูโตปิ วฑฺฒิเหตุภูโตวาติ อยํ เวมตฺตตา. ตยิทํ สุตฺตํ ทฺวีหิ อากาเรหิ อธิฏฺฐาตพฺพํ เหตุนา จ โย ปสนฺนมานโส, วิปาเกน จ โย สุขเวทนีโยติ. อยํ อธิฏฺฐาโน หารสมฺปาโต.

于此，什么是安立摄受？“诸法意为前导，意为最胜，意所构成”，此为同一性。“若以清净意”，此为差异性。同样，“若以清净意”，此为同一性。“或语或行”，此为差异性。同样，“若以清净意”，此为同一性。此净信有二：于内，由降伏瞋恚；于外，由信解。同样，（净信）既是成就善趣之因，亦是增长（善法）之因，此为差异性。此经应由二门安立：由因，即“意澄清者”；由果，即“所感受的乐”。此即安立摄受。

ตตฺถ กตโม ปริกฺขาโร หารสมฺปาโต? มโนปุพฺพงฺคมาติ เอตฺถ มโนติ กุสลวิญฺญาณํ. ตสฺส จ ญาณสมฺปยุตฺตสฺส อโลโภ อโทโส อโมโหติ ตโย สมฺปยุตฺตา เหตู, ญาณวิปฺปยุตฺตสฺส อโลโภ [Pg.186] อโทโสติ ทฺเว สมฺปยุตฺตา เหตู. สพฺเพสํ อวิเสเสน โยนิโสมนสิกาโร เหตุ, จตฺตาริ สมฺปตฺติจกฺกานิ ปจฺจโย. ตถา สทฺธมฺมสฺสวนํ, ตสฺส จ ทานาทิวเสน ปวตฺตมานสฺส เทยฺยธมฺมาทโย ปจฺจโย. ธมฺมาติ เจตฺถ เวทนาทีนํ อิฏฺฐารมฺมณาทโย. ตถา ตโย วิญฺญาณสฺส, เวทนาทโย ปสาทสฺส, สทฺเธยฺยวตฺถุกุสลาภิสงฺขาโร วิปากสุขสฺส ปจฺจโยติ. อยํ ปริกฺขาโร หารสมฺปาโต.

于此，什么是资粮摄受？于“意为前导”中，“意”即善识。于彼，若与智相应，则无贪、无瞋、无痴此三相应法为因；若与智不相应，则无贪、无瞋此二相应法为因。于一切（善识），如理作意为因，四成就轮为缘。同样，听闻正法是缘；且对于依布施等而生起的（善识），所施之物等是缘。于“法”一词中，可爱所缘等是受等的缘。同样，识所相应之受等三法是净信的缘，于可信事之善行是异熟乐的缘。此即资粮摄受。

ตตฺถ กตโม สมาโรปโน หารสมฺปาโต? มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมาติ มโนติ ปุญฺญจิตฺตํ, ตํ ติวิธํ – ทานมยํ, สีลมยํ, ภาวนามยนฺติ. ตตฺถ ทานมยสฺส อโลโภ ปทฏฺฐานํ, สีลมยสฺส อโทโส ปทฏฺฐานํ, ภาวนามยสฺส อโมโห ปทฏฺฐานํ. สพฺเพสํ อภิปฺปสาโท ปทฏฺฐานํ, ‘‘สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสตี’’ติ (ม. นิ. ๒.๑๘๓) สุตฺตํ วิตฺถาเรตพฺพํ. กุสลจิตฺตํ สุขสฺส อิฏฺฐวิปากสฺส ปทฏฺฐานํ. โยนิโสมนสิกาโร กุสลจิตฺตสฺส ปทฏฺฐานํ. โยนิโส หิ มนสิ กโรนฺโต กุสลจิตฺตํ อธิฏฺฐาติ กุสลจิตฺตํ ภาเวติ, โส อนุปฺปนฺนานํ ปาปกานํ อกุสลานํ ธมฺมานํ อนุปฺปาทาย ฉนฺทํ ชเนติ, อุปฺปนฺนานํ กุสลานํ ธมฺมานํ…เป… ปทหติ. ตสฺเสวํ จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ ภาวิยมาเนสุ จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ยาว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค ภาวนาปาริปูรึ คจฺฉตีติ อยํ ภาวนาย สมาโรปนา. สติ จ ภาวนาย ปหานญฺจ สิทฺธเมวาติ. อยํ สมาโรปโน หารสมฺปาโต.

此处什么是安立总纲(samāropano hārasampāto)？在“诸法意先行”一句中，“意”即是善心，它有三种：布施所成、持戒所成、修习所成。其中，布施所成的近因(padaṭṭhānaṃ)是无贪，持戒所成的近因是无瞋，修习所成的近因是无痴。一切善心的近因是净信，“具足信心者前往，前往者恭敬承事”此经应当广说。善心是乐与可爱果的近因。如理作意(yonisomanasikāro)是善心的近因。因为如理作意者，确立善心，修习善心，他为令未生的恶不善法不生而生起欲，为令已生的善法……努力。如是，当他修习四正勤时，四念住乃至圣八支道即达到修习圆满。此即由修习而安立。于修习中，念与舍断亦得以成就。此即是安立总纲。

ตถา –

又：

‘‘ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, สํยมโต เวรํ น จียติ;

กุสโล จ ชหาติ ปาปกํ, ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโต’’ติ. (ที. นิ. ๒.๑๙๗;

อุทา. ๗๕;

เปฏโก. ๑๖);

布施福增盛，调伏怨不积；善巧离诸恶，贪瞋痴灭宁。

ตตฺถ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ วุตฺตํ. สํยมโต เวรํ น จียตีติ สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ วุตฺตํ. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ โลภสฺส จ โทสสฺส จ โมหสฺส จ ปหานมาห. เตน ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ วุตฺตํ. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ อนุปาทาปรินิพฺพานมาห.

此中，“布施福增长”是说布施所成福业事(puññakiriyavatthu)。“调伏怨不积”是说持戒所成福业事。“善巧者舍弃恶法”是说断除贪、瞋、痴。因此是说修习所成福业事。“贪瞋痴灭尽，彼得寂灭”是说无取般涅槃(anupādāparinibbāna)。

ททโต [Pg.187] ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ อโลโภ กุสลมูลํ. สํยมโต เวรํ น จียตีติ อโทโส กุสลมูลํ. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ อโมโห กุสลมูลํ. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ เตสํ นิสฺสรณํ วุตฺตํ.

“施者福增长”，是说无贪善根。“由防护，怨不积”，是说无瞋善根。“善者舍恶”，是说无痴善根。“由贪瞋痴之灭尽，彼得寂灭”，是说彼等之出离。

ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ สีลกฺขนฺธสฺส ปทฏฺฐานํ. สํยมโต เวรํ น จียตีติ สมาธิกฺขนฺธสฺส ปทฏฺฐานํ. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ ปญฺญากฺขนฺธสฺส วิมุตฺติกฺขนฺธสฺส ปทฏฺฐานํ. ทาเนน โอฬาริกานํ กิเลสานํ ปหานํ, สีเลน มชฺฌิมานํ, ปญฺญาย สุขุมานํ. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ กตาวีภูมึ ทสฺเสติ.

“施者福增长”，是戒蕴的近因。“由防护，怨不积”，是定蕴的近因。“善者舍恶”，是慧蕴与解脱蕴的近因。由布施舍断粗显的烦恼，由持戒舍断中等的烦恼，由智慧舍断微细的烦恼。“由贪瞋痴之灭尽，彼得寂灭”，显示了阿罗汉地。

ททโต ปุญฺญํ…เป… ชหาติ ปาปกนฺติ เสกฺขภูมิ ทสฺสิตา. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ อคฺคผลํ วุตฺตํ.

“施者福增长……乃至……舍恶”，显示了有学地。“由贪瞋痴之灭尽，彼得寂灭”，是说最上果。

ตถา ททโต ปุญฺญํ…เป… น จียตีติ โลกิยกุสลมูลํ วุตฺตํ. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ โลกุตฺตรกุสลมูลํ วุตฺตํ. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ โลกุตฺตรสฺส กุสลมูลสฺส ผลํ วุตฺตํ.

再者，“施者福增长……乃至……怨不积”，是说世间善根。“善者舍恶”，是说出世间善根。“由贪瞋痴之灭尽，彼得寂灭”，是说出世间善根之果。

ททโต…เป… น จียตีติ ปุถุชฺชนภูมิ ทสฺสิตา. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ เสกฺขภูมิ ทสฺสิตา. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ อเสกฺขภูมิ ทสฺสิตา.

“施者……乃至……怨不积”，显示了凡夫地。“善者舍恶”，显示了有学地。“由贪瞋痴之灭尽，彼得寂灭”，显示了无学地。

ททโต …เป… น จียตีติ สคฺคคามินี ปฏิปทา วุตฺตา. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ เสกฺขวิมุตฺติ. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ อเสกฺขวิมุตฺติ วุตฺตา.

“施者……乃至……怨不积”，是说生天之行道。“善者舍恶”，是说有学解脱。“由贪瞋痴之灭尽，彼得寂灭”，是说无学解脱。

ททโต…เป… น จียตีติ ทานกถํ สีลกถํ สคฺคกถํ โลกิยานํ ธมฺมานํ เทสนมาห. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ โลเก อาทีนวานุปสฺสนาย สทฺธึ สามุกฺกํสิกํ ธมฺมเทสนมาห. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ ตสฺสา เทสนาย ผลมาห.

“施者……乃至……怨不积”，是说示施论、戒论、生天论等世间法。“善者舍恶”，是说示了与观见世间过患相应的、佛陀亲宣的殊胜法教。“由贪瞋痴之灭尽，彼得寂灭”，是说示彼教说之果。

ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ ธมฺมทานํ อามิสทานญฺจ วทติ. สํยมโต เวรํ น จียตีติ ปาณาติปาตา เวรมณิยา สตฺตานํ อภยทานํ วทติ. เอวํ สพฺพานิปิ สิกฺขาปทานิ วิตฺถาเรตพฺพานิ. เตน จ สีลสํยเมน สีเล ปติฏฺฐิโต จิตฺตํ สํยเมติ, ตสฺส สมโถ ปาริปูรึ คจฺฉติ. เอวํ โส สมเถ ฐิโต วิปสฺสนาโกสลฺลโยคโต กุสโล จ ชหาติ [Pg.188] ปาปกํ ราคํ ชหาติ, โทสํ ชหาติ, โมหํ ชหาติ, อริยมคฺเคน สพฺเพปิ ปาปเก อกุสเล ธมฺเม ชหาติ. เอวํ ปฏิปนฺโน จ ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ ราคาทีนํ ปริกฺขยา ทฺเวปิ วิมุตฺติโย อธิคจฺฉตีติ อยํ สุตฺตนิทฺเทโส.

“布施者福增长”一句，宣说了法施与财施。“由防护，怨不积”一句，宣说了通过远离杀生而给予众生无畏施。一切学处(sikkhāpada)皆应如是广说。又，以彼戒防护，住于戒者守护其心，其止得以圆满。如是，彼住于止者，因与观(vipassanā)之善巧相应，成为善巧者而舍断恶，舍断贪，舍断嗔，舍断痴，以圣道舍断一切恶不善法。如是行道者，因贪、嗔、痴已尽而寂灭，即是因贪等已遍尽而证得两种解脱。此为经的解释(suttaniddeso)。

ตตฺถ กตโม เทสนาหารสมฺปาโต? อิมสฺมึ สุตฺเต กึ เทสิตํ? ทฺเว สุคติโย เทวา จ มนุสฺสา จ, ทิพฺพา จ ปญฺจ กามคุณา, มานุสกา จ ปญฺจ กามคุณา, ทิพฺพา จ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา, มานุสกา จ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา. อิทํ วุจฺจติ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ. ตสฺส การณภาเวน ปุริมปุริมนิปฺผนฺนา ตณฺหา สมุทโย อริยสจฺจํ. ตยิทํ วุจฺจติ อสฺสาโท จ อาทีนโว จ. สพฺพสฺส ปุริเมหิ ทฺวีหิ ปเทหิ นิทฺเทโส ‘‘ททโต…เป… น จียตี’’ติ. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ มคฺโค วุตฺโต. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ ทฺเว นิพฺพานธาตุโย สอุปาทิเสสา จ อนุปาทิเสสา จ. อิทํ นิสฺสรณํ. ผลาทีนิ ปน ยถารหํ เวทิตพฺพานีติ. อยํ เทสนาหารสมฺปาโต.

于此，什么是教说总纲(desanāhārasampāto)？于此经中宣说了什么？（宣说了）两种善趣——天与人，天的五种欲乐与人的五种欲乐，天的五取蕴与人的五取蕴。此被称为苦圣谛。作为其因，于前前生所完成的渴爱，是为集圣谛。此二谛被称为味(assādo)与过患(ādīnavo)。这一切，由前二句“布施者……不积”所解释。“善巧者舍断恶”一句，说的是道谛。“因贪、嗔、痴已尽，彼得寂灭”一句，说的是有余依(saupādisesā)与无余依(anupādisesā)两种涅槃界。此为出离(nissaraṇa)。至于果等，则应随其所应而知。此即教说总纲。

วิจโยติ ‘‘ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตี’’ติ อิมินา ปฐเมน ปเทน ติวิธมฺปิ ทานมยํ สีลมยํ ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ วุตฺตํ. ทสวิธสฺสปิ เทยฺยธมฺมสฺส ปริจฺจาโค วุตฺโต. ตถา ฉพฺพิธสฺสปิ รูปาทิอารมฺมณสฺส. ‘‘สํยมโต เวรํ น จียตี’’ติ ทุติเยน ปเทน อเวรา อสปตฺตา อพฺยาปาทา จ ปฏิปทา วุตฺตา. ‘‘กุสโล จ ชหาติ ปาปก’’นฺติ ตติเยน ปเทน ญาณุปฺปาโท อญฺญาณนิโรโธ สพฺโพปิ อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค สพฺเพปิ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา วุตฺตา. ‘‘ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโต’’ติ ราคกฺขเยน ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, โมหกฺขเยน อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ วุตฺตาติ. อยํ วิจโย หารสมฺปาโต.

抉择摄引：通过“施者福增长”此第一句，宣说了布施所成、戒所成、修所成这三种福行事。又宣说了十种施物的舍离，以及六种色等所缘的舍离。通过“由防护，怨不积”此第二句，宣说了无怨恨、无敌意、无恶意的行道。通过“善者舍弃恶”此第三句，宣说了智的生起、无明的息灭、全部八支圣道以及全部菩提分法。通过“贪、瞋、痴灭尽，彼得寂灭”此句，由贪的灭尽，宣说了离贪的心解脱；由痴的灭尽，宣说了离无明的慧解脱。此为抉择摄引。

ยุตฺตีติ ทาเน ฐิโต อุภยํ ปริปูเรติ มจฺฉริยปฺปหานญฺจ ปุญฺญาภิสนฺทญฺจาติ อตฺเถสา ยุตฺติ. สีลสํยเม ฐิโต อุภยํ ปริปูเรติ อุปจารสมาธึ อปฺปนาสมาธิญฺจาติ อตฺเถสา ยุตฺติ. ปาปเก ธมฺเม ปชหนฺโต ทุกฺขํ ปริชานาติ, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ, มคฺคํ ภาเวตีติ อตฺเถสา ยุตฺติ. ราคโทสโมเหสุ สพฺพโส ปริกฺขีเณสุ อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายตีติ อตฺเถสา ยุตฺตีติ. อยํ ยุตฺติหารสมฺปาโต.

道理摄引：住于布施者，圆满二者，即断除悭吝与福德相续，此道理成立。住于戒与防护者，圆满二者，即近行定与安止定，此道理成立。舍断诸恶法者，遍知苦、现证灭、修习道，此道理成立。于贪、瞋、痴完全灭尽时，以无余依涅槃界而般涅槃，此道理成立。此为道理摄引。

ปทฏฺฐานนฺติ [Pg.189] ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ จาคาธิฏฺฐานสฺส ปทฏฺฐานํ. สํยมโต เวรํ น จียตีติ สจฺจาธิฏฺฐานสฺส ปทฏฺฐานํ. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ ปญฺญาธิฏฺฐานสฺส ปทฏฺฐานํ. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ อุปสมาธิฏฺฐานสฺส ปทฏฺฐานนฺติ. อยํ ปทฏฺฐาโน หารสมฺปาโต.

近因摄引：“施者福增长”是舍决意的近因；“由防护，怨不积”是谛决意的近因；“善者舍弃恶”是慧决意的近因；“贪、瞋、痴灭尽，彼得寂灭”是寂静决意的近因。此为近因摄引。

ลกฺขโณติ ‘‘ททโต’’ติ เอเตน เปยฺยวชฺชํ อตฺถจริยํ สมานตฺตตา จ ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา สงฺคหวตฺถุภาเวน เอกลกฺขณตฺตา. ‘‘สํยมโต’’ติ เอเตน ขนฺติเมตฺตาอวิหึสาอนุทฺทยาทโย ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา เวรานุปฺปาทนลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตา. ‘‘เวรํ น จียตี’’ติ เอเตน หิรีโอตฺตปฺปอปฺปิจฺฉตาสนฺตุฏฺฐิตาทโย ทสฺสิตา เวราวฑฺฒเนน เอกลกฺขณตฺตา. ตถา อหิรีกาโนตฺตปฺปาทโย อเจตพฺพภาเวน เอกลกฺขณตฺตา. ‘‘กุสโล’’ติ เอเตน โกสลฺลทีปเนน สมฺมาสงฺกปฺปาทโย ทสฺสิตา มคฺคงฺคาทิภาเวน เอกลกฺขณตฺตา. ‘‘ชหาติ ปาปก’’นฺติ เอเตน ปริญฺญาภิสมยาทโยปิ ทสฺสิตา อภิสมยลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตา. ‘‘ราคโทสโมหกฺขยา’’ติ เอเตน อวสิฏฺฐกิเลสาทีนมฺปิ ขยา ทสฺสิตา เขเปตพฺพภาเวน เอกลกฺขณตฺตาติ อยํ ลกฺขโณ.

相(Lakkhaṇa)的解释是：通过“布施”(dadato)一词，显示了爱语、利行、同事，因为它们以摄事(saṅgahavatthu)的性质而有同一相，故应了知。通过“由防护”(saṃyamato)一词，显示了忍耐、慈、不害、悲悯等，因为它们以不生怨的相而有同一相，故应了知。通过“怨不积”(veraṃ na cīyati)一词，显示了惭、愧、少欲、知足等，因为它们以不增长怨的相而有同一相。同样，无惭、无愧等，因为它们以不应增长的性质而有同一相。通过“善”(kusalo)一词，因其显示善巧，故显示了正思惟等，因为它们以道支等的性质而有同一相。通过“舍断恶”(jahāti pāpakaṃ)一词，也显示了遍知、现观等，因为它们以现观的相而有同一相。通过“因贪瞋痴的灭尽”(rāgadosamohakkhayā)一词，显示了其余烦恼等的灭尽，因为它们以应被灭尽的性质而有同一相。此即是相的解释。

จตุพฺยูโหติ ททโตติ คาถายํ ภควโต โก อธิปฺปาโย? เย มหาโภคตํ ปตฺถยิสฺสนฺติ, เต ทานํ ทสฺสนฺติ ทาลิทฺทิยปฺปหานาย. เย อเวรตํ อิจฺฉนฺติ, เต ปญฺจ เวรานิ ปชหิสฺสนฺติ. เย กุสลธมฺเมหิ ฉนฺทกามา, เต อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวสฺสนฺติ. เย นิพฺพายิตุกามา, เต ราคโทสโมหํ ปชหิสฺสนฺตีติ อยเมตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย. เอวํ นิพฺพจนนิทานสนฺธโย วตฺตพฺพาติ. อยํ จตุพฺยูโห.

四门(Catubyūha)的解释是：在“布施”(dadato)的偈颂中，世尊的意趣是什么？凡是希求大财富者，他们为了断除贫穷而将行布施。凡是欲求无怨者，他们将舍断五怨。凡是乐欲善法者，他们将修习八支道。凡是欲求寂灭者，他们将舍断贪、瞋、痴。于此，此即是世尊的意趣。如是，应说其语义、缘由与前后关联。此即是四门的解释。

อาวฏฺโฏติ ยญฺจ อททโต มจฺฉริยํ, ยญฺจ อสํยมโต เวรํ, ยญฺจ อกุสลสฺส ปาปสฺส อปฺปหานํ, อยํ ปฏิปกฺขนิทฺเทเสน สมุทโย. ตสฺส อโลเภน จ อโทเสน จ อโมเหน จ ทานาทีหิ ปหานํ, อิมานิ ตีณิ กุสลมูลานิ. เตสํ ปจฺจโย อฏฺฐ สมฺมตฺตานิ, อยํ มคฺโค. โย ราคโทสโมหานํ ขโย, อยํ นิโรโธติ. อยํ อาวฏฺโฏ.

回转(Āvaṭṭa)的解释是：凡不布施者的悭吝，不防护者的怨，以及不善者不舍断恶法，此即是通过显示其对立面而阐明的集（谛）。通过无贪、无瞋、无痴与布施等来舍断它，此三者是善根。它们的缘是八正性，此即是道（谛）。凡是贪、瞋、痴的灭尽，此即是灭（谛）。此即是回转的解释。

วิภตฺตีติ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ เอกํเสน โย ภยเหตุ เทติ, ราคเหตุ เทติ, อามิสกิญฺจิกฺขเหตุ เทติ, น ตสฺส ปุญฺญํ วฑฺฒติ. ยญฺจ ทณฺฑทานํ สตฺถทานํ ปรวิเหฐนตฺถํ อปุญฺญํ อสฺส ปวฑฺฒติ. ยํ ปน กุสเลน จิตฺเตน อนุกมฺปนฺโต วา อปจายมาโน วา อนฺนํ เทติ, ปานํ วตฺถํ ยานํ [Pg.190] มาลาคนฺธวิเลปนํ เสยฺยาวสถํ ปทีเปยฺยํ เทติ, สพฺพสตฺตานํ วา อภยทานํ เทติ, เมตฺตจิตฺโต หิตชฺฌาสโย นิสฺสรณสญฺญี ธมฺมํ เทเสติ. สํยมโต เวรํ น จียตีติ เอกํเสน อภยูปรตสฺส จียติ, กึการณํ? ยํ อสมตฺโถ, ภยูปรโต ทิฏฺฐธมฺมิกสฺส ภายติ ‘‘มา มํ ราชาโน คเหตฺวา หตฺถํ วา ฉินฺเทยฺยุํ…เป… ชีวนฺตมฺปิ สูเล อุตฺตาเสยฺยุ’’นฺติ, เตน สํยเมน อเวรํ จียติ. โย ปน เอวํ สมาโน เวรํ น จียติ. โย ปน เอวํ สมาทิยติ, ปาณาติปาตสฺส ปาปโก วิปาโก ทิฏฺเฐ เจว ธมฺเม อภิสมฺปราเย จ, เอวํ สพฺพสฺส อกุสลสฺส, โส ตโต อารมติ, อิมินา สํยเมน เวรํ น จียติ. สํยโม นาม สีลํ. ตํ จตุพฺพิธํ เจตนา สีลํ, เจตสิกํ สีลํ, สํวโร สีลํ, อวีติกฺกโม สีลนฺติ. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ ปาปปหายกา สตฺตตฺตึส โพธิปกฺขิยา ธมฺมา วตฺตพฺพาติ. อยํ วิภตฺติ.

分别(Vibhatti)者：“布施者福德增长”，此非一向。若因怖畏而施，因贪欲而施，因求微利而施，彼之福德不增长。为伤害他人而施予棍棒、刀杖，彼之不善增长。然若以善心，或因悲悯，或因恭敬，而施予饭、饮、衣、车、花鬘、涂香、床座、住处、灯明；或于一切有情施予无畏；或以慈心，怀利益之想，作出离想而说法，则彼之福德增长。“由防护，怨憎不集”，此非一向。不因怖畏而止息者，怨憎集起；因怖畏而止息者，怨憎不集。何以故？因为无能，或因怖畏而止息者，惧怕现法之罚：“愿国王勿捉我、断我手……乃至活活将我刺于桩上”。由彼防护，无怨憎集起。又，有如是者，怨憎不集，谓如是受持：“杀生之果报，于现法、于来世，皆是恶”，乃至“一切不善皆然”。彼乃远离之。由此防护，怨憎不集。防护者，名为戒。彼有四种：思戒、心所戒、律仪戒、不越戒。“善者舍离恶”，此谓能舍离恶之三十七菩提分法当说。此为分别。

ปริวตฺตโนติ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, อททโตปิ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ, น ทานมยิกํ. สํยมโต เวรํ น จียติ อสํยมโตปิ เวรํ น จียติ, ยํ ทาเนน ปฏิสงฺขานพเลน ภาวนาพเลน. กุสโล จ ชหาติ ปาปกํ, อกุสโล ปน น ชหาติ. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโต, เตสํ อปริกฺขยา นตฺถิ นิพฺพุตีติ. อยํ ปริวตฺตโน.

转化(Parivattana)者：布施者福德增长，不布施者福德亦增长，但非由布施所成之福德。由防护，怨憎不集；不防护者，怨憎亦不集，此乃藉由布施、省察力与修习力。善者舍离恶，不善者则不舍离。因贪、嗔、痴已尽，彼得寂灭；彼等未尽，则无寂灭。此为转化。

เววจโนติ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ. ปริจฺจาคโต กุสลํ อุปจียติ. อนุโมทโตปิ ปุญฺญํ ปวฑฺฒติ จิตฺตปฺปสาทโตปิ เวยฺยาวจฺจกิริยายปิ. สํยมโตติ สีลสํวรโต โสรจฺจโต. เวรํ น จียตีติ ปาปํ น วฑฺฒติ, อกุสลํ น วฑฺฒติ. กุสโลติ ปณฺฑิโต นิปุโณ เมธาวี ปริกฺขโก. ชหาตีติ สมุจฺฉินฺทติ สมุคฺฆาเฏติ. อยํ เววจโน.

同义词法（Vevacanahāra）者：“布施者福德增长”。由舍离故，善法积集。由随喜故福德增长，由心净信故、由作务故（福德亦增长）。言“由律仪故”（saṃyamato），其同义词为由戒防护故（sīlasaṃvarato）、由柔和故（soraccato）。言“怨恨不积”（veraṃ na cīyati），其同义词为恶不增长、不善不增长。言“善巧者”（kusalo），其同义词为智者（paṇḍito）、细致者（nipuṇo）、慧者（medhāvī）、审察者（parikkhako）。言“舍断”（jahāti），其同义词为断绝（samucchindati）、根除（samugghāṭeti）。此为同义词法。

ปญฺญตฺตีติ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ โลภสฺส ปฏินิสฺสคฺคปญฺญตฺติ, อโลภสฺส นิกฺเขปปญฺญตฺติ. สํยมโต เวรํ น จียตีติ โทสสฺส วิกฺขมฺภนปญฺญตฺติ, อโทสสฺส นิกฺเขปปญฺญตฺติ. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ โมหสฺส สมุคฺฆาตปญฺญตฺติ, อโมหสฺส ภาวนาปญฺญตฺติ. ราคโทสโมหสฺส ปหานปญฺญตฺติ, อโลภาโทสาโมหสฺส ภาวนาปญฺญตฺติ. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปญฺญตฺติ, นิพฺพานสฺส สจฺฉิกิริยปญฺญตฺตีติ. อยํ ปญฺญตฺติ.

施设法（Paññattihāra）者：“布施者福德增长”，此为舍离（paṭinissagga）贪之施设，安置（nikkhepa）无贪之施设。“由律仪故，怨恨不积”，此为镇伏（vikkhambhana）嗔之施设，安置无嗔之施设。“善巧者舍断恶法”，此为根除（samugghāta）痴之施设，修习（bhāvanā）无痴之施设，亦为断除（pahāna）贪、嗔、痴之施设，修习无贪、无嗔、无痴之施设。“贪、嗔、痴已尽，彼得寂灭”，此为烦恼止息（paṭippassaddhi）之施设，涅槃现证（sacchikiriyā）之施设。此为施设法。

โอตรโณติ [Pg.191] ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ ทานํ นาม สทฺธาทีหิ อินฺทฺริเยหิ โหตีติ อยํ อินฺทฺริเยหิ โอตรโณ. สํยมโต เวรํ น จียตีติ สํยโม นาม สีลกฺขนฺโธติ อยํ ขนฺเธหิ โอตรโณ. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ ปาปปฺปหานํ นาม ตีหิ วิโมกฺเขหิ โหติ. เตสํ อุปายภูตานิ ตีณิ วิโมกฺขมุขานีติ อยํ วิโมกฺขมุเขหิ โอตรโณ. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ วิมุตฺติกฺขนฺโธ. โส จ ธมฺมธาตุ ธมฺมายตนญฺจาติ อยํ ธาตูหิ จ อายตเนหิ จ โอตรโณติ. อยํ โอตรโณ.

导入法（Otaraṇahāra）者：于“布施者福德增长”中，所谓布施，乃由信等诸根而有，此为由诸根导入。于“由律仪故，怨恨不积”中，所谓律仪，即是戒蕴，此为由诸蕴导入。于“善巧者舍断恶法”中，所谓断恶，乃由三解脱而有，其方便即三解脱门，此为由诸解脱门导入。由“贪、嗔、痴已尽，彼得寂灭”之句，说为解脱蕴，而彼亦是法界、法处，此为由诸界与诸处导入。此为导入法。

โสธโนติ ททโตติอาทิกา ปทสุทฺธิ, โน อารมฺภสุทฺธิ. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ อยํ ปทสุทฺธิ จ อารมฺภสุทฺธิ จาติ. อยํ โสธโน.

清净法（Sodhanahāra）者：“布施者”等句，是文句清净（padasuddhi），非行持清净（ārambhasuddhi）。“贪、嗔、痴已尽，彼得寂灭”此句，既是文句清净，亦是行持清净。此为清净法。

อธิฏฺฐาโนติ ททโตติ อยํ เอกตฺตตา, จาโค ปริจฺจาโค ธมฺมทานํ อามิสทานํ อภยทานํ, อฏฺฐ ทานานิ วิตฺถาเรตพฺพานิ. อยํ เวมตฺตตา. สํยโมติ อยํ เอกตฺตตา. ปาติโมกฺขสํวโร สติสํวโรติ อยํ เวมตฺตตา. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ อยํ เอกตฺตตา. สกฺกายทิฏฺฐึ ปชหติ วิจิกิจฺฉํ ปชหตีติอาทิกา อยํ เวมตฺตตา. ราคโทสโมหกฺขยา ส นิพฺพุโตติ อยํ เอกตฺตตา. สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตูติ อยํ เวมตฺตตาติ. อยํ อธิฏฺฐาโน.

所谓决择(Adhiṭṭhāna)：由“施与”，此为总说；舍、遍舍、法施、财施、无畏施，此八种布施应广说，此为别说。由“自制”，此为总说；波罗提木叉律仪、念律仪，此为别说。由“善者断恶”，此为总说；断除身见、断除疑惑等，此为别说。由“贪、瞋、痴灭尽故寂灭”，此为总说；有余依涅槃界、无余依涅槃界，此为别说。此即是决择。

ปริกฺขาโรติ ทานสฺส ปาโมชฺชํ ปจฺจโย. อโลโภ เหตุ, สํยมสฺส หิโรตฺตปฺปาทโย ปจฺจโย. โยนิโสมนสิกาโร อโทโส จ เหตุ, ปาปปฺปหานสฺส สมาธิ ยถาภูตญาณทสฺสนญฺจ ปจฺจโย. ติสฺโส อนุปสฺสนา เหตุ, นิพฺพุติยา มคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ เหตุ, สมฺมาสงฺกปฺปาทโย ปจฺจโยติ. อยํ ปริกฺขาโร.

所谓助缘(Parikkhāra)：布施，喜悦为缘，无贪为因；自制，惭、愧等为缘，如理作意与无瞋为因；断恶，定与如实知见为缘，三随观为因；寂灭，道正见为因，正思惟等为缘。此即是助缘。

สมาโรปโน หารสมฺปาโตติ ททโต ปุญฺญํ ปวฑฺฒตีติ ทานมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, ตํ สีลสฺส ปทฏฺฐานํ. สํยมโต เวรํ น จียตีติ สีลมยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ, ตํ สมาธิสฺส ปทฏฺฐานํ. สีเลน หิ ฌาเนนปิ ราคาทิกิเลสา น จียนฺติ. เยปิสฺส ตปฺปจฺจยา อุปฺปชฺเชยฺยุํ อาสวา วิฆาตปริฬาหา, เตปิสฺส น โหนฺติ. กุสโล จ ชหาติ ปาปกนฺติ ปหานปริญฺญา, ตํ ภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ. ราคโทสโมหกฺขยา ส [Pg.192] นิพฺพุโตติ ราคสฺสปิ ขยา โทสสฺสปิ ขยา โมหสฺสปิ ขยา. ตตฺถ ราโคติ โย ราโค สาราโค เจตโส สารชฺชนา โลโภ ลุพฺภนา ลุพฺภิตตฺตํ อภิชฺฌา โลโภ อกุสลมูลํ. โทโสติ โย โทโส ทุสฺสนา ทุสฺสิตตฺตํ พฺยาปาโท เจตโส พฺยาปชฺชนา โทโส อกุสลมูลํ. โมโหติ ยํ อญฺญาณํ อทสฺสนํ อนภิสมโย อสมฺโพโธ อปฺปฏิเวโธ ทุมฺเมชฺฌํ พาลฺยํ อสมฺปชญฺญํ โมโห อกุสลมูลํ. อิติ อิเมสํ ราคาทีนํ ขโย นิโรโธ ปฏินิสฺสคฺโค นิพฺพุติ นิพฺพายนา ปรินิพฺพานํ สอุปาทิเสสา นิพฺพานธาตุ อนุปาทิเสสา นิพฺพานธาตูติ. อยํ สมาโรปโน หารสมฺปาโต.

所谓增益摄引：“施者福增长”，是布施所成的福业事，其为戒的近因。“由防护，怨不积”，是持戒所成的福业事，其为定的近因。实则，通过戒与禅，贪等诸烦恼亦不增长。彼因之而可能生起的诸漏、恼害与热恼，于彼亦无有。“善者舍断恶”，是断遍知，其为修习所成的福业事。“因贪、嗔、痴的灭尽，他寂灭”，即是贪的灭尽、嗔的灭尽、痴的灭尽。于此，所谓贪，即是贪欲、强贪、心的染着、贪婪、贪求、贪着、觊觎，以及作为不善根的贪。所谓嗔，即是嗔恚、憎恶、憎恶的状态、逆意、心的愤慨，以及作为不善根的嗔。所谓痴，即是无知、不见、不现观、不觉悟、不通达、劣慧、愚昧、不正知，以及作为不善根的痴。如是，此等贪等的灭尽、止息、舍离、寂灭、寂灭的状态、般涅槃、有余依涅槃界与无余依涅槃界。此即增益摄引。

มิสฺสกหารสมฺปาตวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

杂摄引释义终。

นยสมุฏฺฐานวารวณฺณนา

正理生起品释义

๗๙. เอวํ นานาสุตฺตวเสน เอกสุตฺตวเสน จ หารวิจารํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ นยวิจารํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ กตมํ นยสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. กสฺมา ปเนตฺถ ยถา ‘‘ตตฺถ กตโม เทสนาหาโร, อสฺสาทาทีนวตาติ คาถา. อยํ เทสนาหาโร กึ เทสยตี’’ติอาทินา หารนิทฺเทโส อารทฺโธ, เอวํ ‘‘ตตฺถ กตโม นนฺทิยาวฏฺโฏ, ตณฺหญฺจ อวิชฺชมฺปิ จาติ คาถา, อยํ นนฺทิยาวฏฺโฏ กึ นยตี’’ติอาทินา อนารภิตฺวา สมุฏฺฐานมุเขน อารทฺธนฺติ? วุจฺจเต – หารนยานํ วิสยเภทโต. ยถา หิ หารา พฺยญฺชนมุเขน สุตฺตสฺส อตฺถสํวณฺณนา, น เอวํ นยา. นยา ปน นานาสุตฺตโต นิทฺธาริเตหิ ตณฺหาวิชฺชาทีหิ มูลปเทหิ จตุสจฺจโยชนาย นยโต อนุพุชฺฌิยมาโน ทุกฺขาทิอตฺโถ. โส หิ มคฺคญาณํ นยติ สมฺปาเปตีติ นโย. ปฏิวิชฺฌนฺตานํ ปน อุคฺฆฏิตญฺญุอาทีนํ ติณฺณํ เวเนยฺยานํ วเสน มูลปทวิภาคโต ติธา วิภตฺตา. เอกเมโก เจตฺถ ยโต เนติ, ยญฺจ เนติ, เตสํ สํกิเลสโวทานานํ วิภาคโต ทฺวิสงฺคโห จตุฉอฏฺฐทิโส จาติ ภินฺโน หารนยานํ วิสโย. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘หารา พฺยญฺชนวิจโย, สุตฺตสฺส นยา ตโย จ สุตฺตตฺโถ’’ติ (เนตฺติ. สงฺคหวาร). เอวํ วิสิฏฺฐวิสยตฺตา หารนยานํ หาเรหิ อญฺญถา นเย นิทฺทิสนฺโต ‘‘ตตฺถ กตมํ นยสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทิมาห.

79. 如此，通过多种经和一种经的方式展示了摄引的考察后，现在为了展示理趣的考察，而开始了“于此，什么是理趣的生起”等（说法）。为什么在此，不像“于此，什么是教说摄引？‘味、患……’是其偈颂。此教说摄引宣说何法？”等那样开始摄引的解释，而是不以“于此，什么是南迪亚的旋转(nandiyāvaṭṭo)？‘以及贪爱与无明……’是其偈颂。此南迪亚的旋转引导何法？”等（方式）开始，却以生起为开端而开始呢？回答是：因为摄引和理趣的范围不同。诚然，诸摄引是以文句为开端对经文的义理作释义，但诸理趣并非如此。而诸理趣，是从各种经文中抉择出的贪爱、无明等根本句，为结合四圣谛，以理趣的方式所了悟的苦等义理。因为它能引导、能令到达道智，所以称为“理趣”。再者，对于证悟的速通者(ugghaṭitaññu)等三类所化众生，依根本句的分别，（理趣）被分为三种。于此，每一个（理趣），从其所引导者（杂染法），以及其所引导至者（清净法），依此二者的分别，而有二摄、四方、六方、八方之别。因此，摄引与理趣的范围是不同的。确实如此，经中说：“诸摄引是文句的考察，三种理趣是经义。”如是，由于摄引与理趣有特殊的范围，在解释理趣时，便以不同于摄引的方式，而说了“于此，什么是理趣的生起”等开端语。

ตตฺถายํ [Pg.193] วจนตฺโถ – สมุฏฺฐหนฺติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ. เก สมุฏฺฐหนฺติ? นยา. นยานํ สมุฏฺฐานํ นยสมุฏฺฐานํ. กึ ปน ตํ? ตํตํมูลปเทหิ จตุสจฺจโยชนา. สา หิ นนฺทิยาวฏฺฏาทีนํ นยานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย สมุฏฺฐานํ ภูมีติ จ วุจฺจติ. ตถา จ วกฺขติ – ‘‘อยํ วุจฺจติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมี’’ติ (เนตฺติ. ๘๑). ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย จ ภวตณฺหาย จาติอาทิ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมิทสฺสนํ. ตตฺถ ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายตีติ อสุกสฺส นาม พุทฺธสฺส ภควโต, อสุกสฺส วา จกฺกวตฺติโน กาเล อวิชฺชา ภวตณฺหา จ อุปฺปนฺนา. ตโต ปุพฺเพ นาโหสีติ เอวํ อวิชฺชาภวตณฺหานํ น กาจิ ปุริมา มริยาทา อุปลพฺภติ. กสฺมา? อนมตคฺคตฺตา สํสารสฺส. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อนมตคฺโคยํ, ภิกฺขเว, สํสาโร, ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายตี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔; กถา. ๗๕) วิตฺถาโร. ตตฺถาติ อวิชฺชาภวตณฺหาสุ. ยทิปิ อวิชฺชาย สํโยชนภาโว, ตณฺหาย จ นีวรณภาโว ปาฬิยํ วุตฺโต, ตถาปิ อวิชฺชาย ปฏิจฺฉาทิตาทีนเวหิ ภเวหิ ตณฺหา สํโยเชตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘อวิชฺชานีวรณํ ตณฺหาสํโยชน’’นฺติ วุตฺตํ.

于此，此为词义：依此而生起，故名“生起处”。何者生起？诸理趣。诸理趣的生起处，即是“理趣生起处”。那么，它是什么呢？即是以各个根本词与四圣谛相结合。因为此（结合）是南迪亚旋(Nandiyāvaṭṭa)等诸理趣的生起立足处，故亦被称为“生起处”及“地”。如（论中）将说：“此被称为南迪亚旋理趣之地。”“无明与有爱之前际不可知”等，即是为开示南迪亚旋理趣之地。此中，“前际不可知”意指：无明与有爱并非在某位佛陀世尊或某位转轮王的时代才生起，在此之前则不曾有；如是，无明与有爱之任何最初的界限皆不可得。为何？因轮回无始故。此诚如所说：“诸比丘，此轮回无始，前际不可知。”（此为）广说。（前文）中的“于彼”，是指于无明与有爱。虽然在圣典中说无明是结、爱是盖，但为了开示‘爱将（众生）与那些其过患被无明所覆盖的诸有连结起来’此义，故说‘无明为盖，爱为结’。

อวิชฺชาสํยุตฺตาติ อวิชฺชาย มิสฺสิตา, อวิชฺชาย วา อภินิเวสวตฺถูสุ พทฺธา. อวิชฺชาปกฺเขน วิจรนฺตีติ อวิชฺชาปกฺเขน อวิชฺชาสหาเยน ทฺวาทสวิเธน วิปลฺลาเสน อภินิเวสวตฺถุภูเต อารมฺมเณ ปวตฺตนฺติ. เต วุจฺจนฺติ ทิฏฺฐิจริตาติ เต อวิชฺชาภิภูตา รูปาทีนิ นิจฺจาทิโต อภินิวิสนฺตา ทิฏฺฐิจริตาติ วุจฺจนฺติ, ทิฏฺฐิจริตา นามาติ อตฺโถ. ตณฺหาปกฺเขนาติ อฏฺฐสตตณฺหาวิจริเตน. ทิฏฺฐิวิจริเต ตณฺหาวิจริเต จ ปฏิปตฺติยา วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐิจริตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺตกิลมถานุโยคนฺติ อตฺตโน กายสฺส กิลิสฺสนปโยคํ อตฺตปริตาปนปฏิปตฺตึ. กามสุขลฺลิกานุโยคนฺติ กามสุขสฺส อลฺลียนปโยคํ กาเมสุ ปาตพฺยตํ.

“无明相应”(Avijjāsaṃyutta)，是与无明混杂，或于执著之事上被无明系缚。“以无明为伍而行”(Avijjāpakkhena vicarantī)，是因有无明为伴，以十二种颠倒，于作为执著事之所缘中转起。他们被称为“见行者”(diṭṭhicarita)，是因他们被无明所降伏，执取色等为常等，故被称为见行者，此即“见行者”之义。“以爱为伍”(Taṇhāpakkhena)，即以一百零八种爱行而行。为依行道来分别开示见行与爱行，故说“见行者”等。其中，“勤行于自苦”(attakilamathānuyoga)，即勤于折磨自身，是令自身遍恼之行道。“勤行于欲乐”(kāmasukhallikānuyoga)，即勤于沉浸欲乐，于诸欲中沉沦。

ยทิปิ พาหิรกา ‘‘ทุกฺขํ ตณฺหา’’ติ จ ชานนฺติ ‘‘อิทํ ทุกฺขํ, เอตฺตกํ ทุกฺข’’นฺติ, ‘‘อยํ ตณฺหา, อยํ ตสฺสา วิราโค’’ติ ปริญฺเญยฺยปหาตพฺพภาเวน ปน น ชานนฺติ, อิติ ปวตฺติปวตฺติเหตุมตฺตมฺปิ น ชานนฺติ. กา ปน กถา นิวตฺตินิวตฺติเหตูสูติ อาห – ‘‘อิโต พหิทฺธา นตฺถิ สจฺจววตฺถาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ [Pg.194] สจฺจปฺปกาสนาติ สจฺจเทสนา. สมถวิปสฺสนาโกสลฺลนฺติ สมถวิปสฺสนาสุ ภาวนาโกสลฺลํ, ตาสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาสวนมนสิการโกสลฺลํ วา. วิปสฺสนาธิฏฺฐานญฺเจตฺถ สมถํ อธิปฺเปตํ. อุปสมสุขปฺปตฺตีติ กิเลสานํ วูปสมสุขาธิคโม. วิปรีตเจตาติ มิจฺฉาภินิวิฏฺฐเจตา. นตฺถิ สุเขน สุขนฺติ ยํ อนวชฺชปจฺจยปริโภคสุเขน กายํ จิตฺตญฺจ ปฏิปฺปสฺสทฺธทรถํ กตฺวา อริเยหิ ปตฺตพฺพํ อุปสมสุขํ, ตํ ปฏิกฺขิปติ. ทุกฺเขนาติ กายเขทนทุกฺเขน.

即便外道(bāhiraka)亦知“苦”与“爱”，并说“此是苦，此苦有这么多”，“此是爱，此是其离贪”，但他们不以应遍知、应断除的方式了知，因此连流转与流转之因也一无所知。于止息与止息之因中，复有何言？故说：“于此外，无有谛之安立”等。其中，“谛之阐明”(saccappakāsanā)即是宣说圣谛。“止观善巧”(Samathavipassanākosalla)即于止观中修习之善巧，或于彼等中受持、遍问、听闻、作意之善巧。且此处意指作为观(vipassanā)之所依的止。“得寂静乐”(Upasamasukhappatti)即证得诸烦恼寂静之乐。“心颠倒者”(Viparītacetā)即心怀错误执著之人。“无由乐得乐”(Natthi sukhena sukhaṃ)是说，他们排斥圣者们以受用无过失资具之乐，令身心热恼寂止后所应得的寂静之乐。“以苦”(Dukkhena)即以身体疲劳之苦。

โส โลกํ วฑฺฒยตีติ โส กาเม ปฏิเสเวนฺโต อตฺตภาวสงฺขาตํ โลกํ วฑฺเฒติ ปีเนติ. ปุตฺตนตฺตุปรมฺปราย วา สํสารสฺส อนุปจฺเฉทนโต สตฺตโลกํ วฑฺเฒติ. พหุํ ปุญฺญํ ปสวตีติ อตฺตโน ปญฺจหิ กามคุเณหิ สนฺตปฺปเนน ปุตฺตมุขทสฺสเนน จ พหุํ ปุญฺญํ อุปฺปาเทติ. อภินิเวสสฺส นาติทฬฺหตาย เอวํสญฺญี. ทฬฺหตาย เอวํทิฏฺฐี ทุกฺเขน สุขํ ปตฺถยมานา อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา กาเมสุ ปุญฺญสญฺญี กามสุขลฺลิกานุโยคมนุยุตฺตา จ วิหรนฺตีติ โยเชตพฺพํ.

彼增长世间者：彼受用诸欲者，增长、滋养名为“自体”(attabhāva)之世间。或因子孙相续，轮回不绝，而增长有情世间(sattaloka)。广生福德者：以自身五欲(kāmaguṇa)而满足，及见子之面，而生起众多福德。因执取(abhinivesa)不甚坚固，故为“如是想者”(evaṃsaññī)；因其坚固，故为“如是见者”(evaṃdiṭṭhī)。应如是结合：[他们]以苦求乐，专于苦行(attakilamathānuyoga)；于诸欲作福德想，专于欲乐之享受(kāmasukhallikānuyoga)而住。

ตทภิญฺญา สนฺตาติ ตถาสญฺญิโน สมานา. โรคเมว วฑฺฒยนฺตีติ อตฺตภาวโรคเมว กิเลสโรคเมว วา อปราปรํ วฑฺเฒนฺติ. คณฺฑสลฺเลสุปิ เอเสว นโย. โรคาภิตุนฺนาติ ยถาวุตฺตโรคพฺยาธิตา. คณฺฑปฏิปีฬิตาติ ยถาวุตฺตคณฺฑพาธิตา. สลฺลานุวิทฺธาติ ยถาวุตฺตสลฺเลน อนุปวิฏฺฐา. อุมฺมุชฺชนิมุชฺชานีติ อุปปชฺชนจวนานิ. อุคฺฆาตนิคฺฆาตนฺติ อุจฺจาวจภาวํ. โรคคณฺฑสลฺลเภสชฺชนฺติ ยถาวุตฺตโรคาทิติกิจฺฉนํ, สมถวิปสฺสนํ สนฺธาย วทติ. เตเนวาห – ‘‘สมถวิปสฺสนา โรคนิคฺฆาตกเภสชฺช’’นฺติ. ตตฺถ โรคนิคฺฆาตกนฺติ โรควูปสมนํ. ‘‘สํกิเลโส ทุกฺข’’นฺติอาทินา สจฺจานิ เตสํ ปริญฺเญยฺยาทิภาเวน กเถติ.

具彼等知者(Tadabhiññā santā)，即是如是想者。唯增长病者，即是辗转增长自体之病或烦恼之病。于痈与箭亦同此理。为病所击者(Rogābhitunnā)，即为如前所述之病所恼者。为痈所迫者(Gaṇḍapaṭipīḷitā)，即为如前所述之痈所害者。为箭所射者(Sallānuviddhā)，即为如前所述之箭所入者。浮沉(Ummujjanimujjāni)，即生与死。高下(Ugghātanigghāta)，即高下之状态。病、痈、箭之药者，是就止(samatha)观(vipassanā)而说，为疗治如前所述之病等。是故说：“止观为除病之药”。其中，除病者，即平息病患。以“杂染是苦”等句，依其应遍知等相而宣说诸谛。

ตตฺถ สํกิเลโส ทุกฺขนฺติ อตฺตกิลมถานุโยคกามสุขลฺลิกานุโยคสํกิเลสวนฺโต, เตหิ วา สํกิลิสฺสมาโน รูปารูปกาโย ทุกฺขํ อริยสจฺจํ. ตทภิสงฺโค ตณฺหาติ ตตฺถ อภิสงฺโค อาสงฺโคติ ลทฺธนามา ตณฺหา.

于此，杂染是苦者：即具有苦行与欲乐行之杂染的色、无色身，或为彼等杂染所染污的色、无色身，是为苦圣谛。其执取是渴爱者：于彼（色、无色身）中，执取(abhisaṅgo)即是渴爱(taṇhā)，此渴爱亦得“执著”(āsaṅgo)之名。

๘๐. อิทานิ ทิฏฺฐิจริตตณฺหาจริตานํ สกฺกายทิฏฺฐิทสฺสเน ปวตฺติเภทํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐิจริตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทิฏฺฐิจริตา รูปํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺตีติ [Pg.195] ทิฏฺฐิจริตา ทิฏฺฐาภินิเวสสฺส พลวภาวโต รูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหนฺติ. เตสญฺหิ อตฺตาภินิเวโส พลวา, น ตถา อตฺตนิยาภินิเวโส. เอส นโย เวทนนฺติอาทีสุปิ. ตณฺหาจริตา รูปวนฺตํ อตฺตานนฺติ ตณฺหาจริตา ตณฺหาภินิเวสสฺส พลวภาวโต รูปํ อตฺตโน กิญฺจนปลิโพธภาเว ฐเปตฺวา อวเสสํ เวทนาทึ ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหนฺติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อตฺตาธารํ วา รูปํ. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ รูปาธารํ วา อตฺตานํ. เวทนาวนฺตนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. เอเตสญฺหิ อตฺตนิยาภินิเวโส พลวา, น ตถา อตฺตาภินิเวโส. ตสฺมา ยถาลทฺธํ อตฺตนิยนฺติ กปฺเปตฺวา ตทญฺญํ ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหนฺติ. อยํ วุจฺจติ วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐีติ อยํ ปญฺจสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ เอเกกสฺมึ จตุนฺนํ จตุนฺนํ คาหานํ วเสน วีสติวตฺถุกา สติ วิชฺชมาเน ขนฺธปญฺจกสงฺขาเต กาเย, สตี วา วิชฺชมานา ตตฺถ ทิฏฺฐีติ สกฺกายทิฏฺฐิ.

80. 今为显示见行者与爱行者在有身见的见解上，其发生方式的差别，故说“见行者”等。于此，“见行者执色为我”者，谓见行者因见执力强大，故执色为“我”。因为他们的我执强大，我所执则不那么强大。此理亦适用于受等。“爱行者（执）我拥有色”者，谓爱行者因爱执力强大，将色置于我所与挂碍的状态后，执取其余的受等为“我”。或“于我中有色”，即色以我为所依。或“于色中有我”，即我以色为所依。此理亦适用于“拥有受”等。因为他们的我所执强大，我执则不那么强大。因此，他们将所获得的任何事物构想为“我所”，而执取其他事物为“我”。“此谓二十事有身见”者，此见于五取蕴中，每一蕴依四种执取的方式而有二十事。于真实存在、被称为五蕴的集合体(kāye)中，或于其中真实存在的见，即是有身见(sakkāyadiṭṭhi)。

โลกุตฺตรา สมฺมาทิฏฺฐีติ ปฐมมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิ. อนฺวายิกาติ สมฺมาทิฏฺฐิยา อนุคามิโน. ยทา สมฺมาทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิยา ปชหนวเสน ปวตฺตา, ตทา ตสฺสา อนุคุณภาเวน ปวตฺตมานกาติ อตฺโถ. เก ปน เตติ? อาห ‘‘สมฺมาสงฺกปฺโป’’ติอาทิ. ‘‘เต ตโย ขนฺธา’’ติอาทินา อริยมคฺคโต ขนฺธมุเขน สมถวิปสฺสนา นิทฺธาเรติ. ‘‘ตตฺถ สกฺกาโย’’ติอาทิ จตุสจฺจนิทฺธารณํ. ตํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“出世间正见”，即初道正见。“随顺”，即随行于正见的诸法。当正见以舍断有身见的方式而转起时，彼时，它们以与之相应的方式而转起，此即其义。然则，彼等为何？答曰：“正思惟”等。以“彼三蕴”等句，从圣道的角度，以蕴为门径，抉择出止(samatha)与观(vipassanā)。“于此，有身”等句，是四圣谛的抉择阐明。彼等一切皆极易了知。

ปุน ‘‘ตตฺถ เย รูปํ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺตี’’ติอาทินา สกฺกายทสฺสนมุเขน อุจฺเฉทาทิอนฺตทฺวยํ, มชฺฌิมญฺจ ปฏิปทํ นิทฺธาเรติ. ตตฺถ อิเม วุจฺจนฺติ อุจฺเฉทวาทิโนติ อิเม รูปาทิเก ปญฺจกฺขนฺเธ อตฺตโต อุปคจฺฉนฺตา รูปาทีนํ อนิจฺจภาวโต อุจฺฉิชฺชติ อตฺตา วินสฺสติ น โหติ ปรํ มรณาติ เอวํ อภินิวิสนโต ‘‘อุจฺเฉทวาทิโน’’ติ วุจฺจนฺติ. อิเม วุจฺจนฺติ สสฺสตวาทิโนติ อิเม ‘‘รูปวนฺตํ วา อตฺตาน’’นฺติอาทินา รูปาทิวินิมุตฺโต อญฺโญ โกจิ อตฺตาติ อุปคจฺฉนฺตา ‘‘โส นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต’’ติ อภินิวิสนโต ‘‘สสฺสตวาทิโน’’ติ วุจฺจนฺติ. ‘‘อุจฺเฉทสสฺสตวาทา อุโภ อนฺตา, อยํ สํสารปวตฺตี’’ติอาทิ สจฺจนิทฺธารณํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยํ.

再者，通过“在此，有些人执取色为自我”等语，以有身见为基础，阐明了断见等两种极端，以及中道。其中，被称为断见论者，是指这些人执取色等五蕴为自我，由于色等是无常的，因此执著于“自我会断灭、会消失，死后就不存在了”，故被称为“断见论者”。被称为常见论者，是指这些人以“或执自我拥有色”等方式，执取于色等之外另有某个自我，并执著于“它是常恒的、稳固的、永恒的”，故被称为“常见论者”。“断见论与常见论是两种极端，这是轮回的流转”等语，是真理的阐明，这很容易理解。

อุจฺเฉทสสฺสตํ สมาสโต วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐีติ อตฺตา อุจฺฉิชฺชติ อตฺตา นิจฺโจติ จ อาทิปฺปวตฺตนโต อุจฺเฉทสสฺสตทสฺสนํ สงฺเขปโต [Pg.196] วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐิ เอว โหติ. สพฺโพปิ หิ อตฺตวาโท สกฺกายทิฏฺฐิอนฺโตคโธ เอวาติ. วิตฺถารโต ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานีติ อุจฺเฉทสสฺสตทสฺสนํ วิตฺถาเรน พฺรหฺมชาเล (ที. นิ. ๑.๒๘ อาทโย) อาคตานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ. เตสนฺติ เอวํ สงฺเขปวิตฺถารวนฺตานํ อุจฺเฉทสสฺสตทสฺสนานํ. ปฏิปกฺโขติ ปหายกปฏิปกฺโข. เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมาติ อนิจฺจสญฺญา ทุกฺขสญฺญา อนตฺตสญฺญา ปหานสญฺญา วิราคสญฺญา นิโรธสญฺญา จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ เอเต เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา.

由于断见与常见（即“我断灭”、“我常住”等）是以二十事而生起，故简而言之，它们即是二十事的有身见。这是因为一切我论都包含在有身见之中。详细而言，断见与常见即是《梵网经》(Brahmajāla)中所说的六十二种见。对于这些或简略或详细的断见与常见，其对治法是能舍断的对治法。四十三种菩提分法，即：无常想、苦想、无我想、舍断想、离欲想、灭想、四念处……乃至圣八支道，这些是四十三种菩提分法。

เอวํ วิปสฺสนาวเสน ปฏิปกฺขํ ทสฺเสตฺวา ปุน สมถวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐ วิโมกฺขา ทส จ กสิณายตนานี’’ติ วุตฺตํ. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ โมหชาลนฺติ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ โมหชาลเหตุกตฺตา โมหชาลญฺจ. อนาทิอนิธนปฺปวตฺตนฺติ ปุริมาย โกฏิยา อภาวโต อนาทิ. อสติ ปฏิปกฺขาธิคเม สนฺตานวเสน อนุปจฺเฉเทน ปวตฺตนโต อนิธนปฺปวตฺตํ. ยสฺมา ปน โมหชาลเหตุกานิ ทิฏฺฐิคตานิ โมหชาเล ปทาลิเต ปทาลิตานิ โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา ญาณวชิรํ โมหชาลปฺปทาลน’’นฺติ.

如此以观（vipassanā）显示对治后，复为以止（samatha）显示，故说“八解脱（aṭṭha vimokkhā）与十遍处（dasa kasiṇāyatanāni）”。六十二见（diṭṭhigata）以痴网为因，故亦是痴网（mohajāla）。所谓无始无终地流转（anādianidhanappavattaṃ），即因无前际，故为无始（anādi）；若未证得对治，则以相续不断而流转，故为无终流转。又，诸见以痴网为因，当痴网被摧破时，诸见亦被摧破，是故说：“四十三菩提分法是摧破痴网之智金刚（ñāṇavajiraṃ）”。

ตตฺถ ญาณวชิรนฺติ วชิรูปมญาณํ. อฏฺฐ สมาปตฺติโย สมาปชฺชิตฺวา เตเชตฺวา ติกฺขสภาวํ อาปาทิตํ วิปสฺสนาญาณํ มคฺคญาณญฺจ ญาณวชิรํ. อิทเมว หิ ญาณํ ภควโต ปวตฺตํ ‘‘มหาวชิรญาณ’’นฺติ วุจฺจติ. ตํ ปน สสมฺภารํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เตจตฺตาลีสํ โพธิปกฺขิยา ธมฺมา’’ติ อาห. โมหชาลปฺปทาลนนฺติ ปุพฺพภาเค วิกฺขมฺภนวเสน มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทวเสน อวิชฺชาภวตณฺหานํ ปทาลนํ. อตีตาทิเภทภินฺเนสุ รูปาทีสุ สกอตฺตภาวาทีสุ จ สํสิพฺพนวเสน ปวตฺตนโต ชาลํ ภวตณฺหา. ตสฺสา หิ ตณฺหา ชาลินี สิพฺพินี ชาลนฺติ จ อธิวจนนฺติ. เอวํ อตฺตกิลมถานุโยคกามสุขลฺลิกานุโยคทิฏฺฐิตณฺหาภินิเวสสสฺสตุจฺเฉทานํ นิทฺธารณวเสน โมหชาลปริยายวิเสสโต อวิชฺชาตณฺหา วิภชิตฺวา ยถานุสนฺธินา สํกิเลสปกฺขํ นิคเมนฺโต ‘‘เตน วุจฺจติ ปุพฺพา โกฏิ น ปญฺญายติ อวิชฺชาย จ ภวตณฺหาย จา’’ติ อาห.

其中，“智金刚”（ñāṇavajiraṃ）即金刚喻智（vajirūpamañāṇaṃ）。进入并磨砺八等至（aṭṭha samāpattiyo），使之达到敏锐状态的观智（vipassanāñāṇaṃ）与道智（maggañāṇaṃ），即是智金刚。此智于世尊（bhagavā）生起，故被称为“大金刚智”（mahāvajirañāṇaṃ）。为显示其具足资粮（sasambhāraṃ），故说“四十三菩提分法”。所谓“摧破痴网”（mohajālappadālanaṃ），即于前分以镇伏（vikkhambhanavasena）的方式，于道刹那（maggakkhaṇe）以断绝（samucchedavasena）的方式，摧破无明（avijjā）与有爱（bhavataṇhā）。有爱（bhavataṇhā）之所以是网（jālaṃ），是因其于过去等种种色法（rūpādīsu）中，及于自身（sakaattabhāvādīsu）等中，以缝合（saṃsibbanavasena）的方式而运作。“有网者”（jālinī）、“缝合者”（sibbinī）与“网”（jālaṃ）皆是此爱（taṇhā）之异名。如是，以抉择的方式，将作为痴网之别称的无明与爱，从自我折磨之行（attakilamathānuyoga）、纵欲享乐之行（kāmasukhallikānuyoga）、见与爱之执取（diṭṭhitaṇhābhinivesa）、常见（sassata）、断见（uccheda）中分别出来，并依其前后关联总结杂染品（saṃkilesapakkha），故说：“是故说，无明与有爱之前际不可知。”

๘๑. ‘‘ตตฺถ [Pg.197] ทิฏฺฐิจริโต’’ติอาทินา โวทานปกฺขํ ทสฺเสติ. ตตฺถ สลฺเลขานุสนฺตตวุตฺตีติ อนุปทฺทุตสลฺเลขวุตฺติ. กสฺมา? ยสฺมา สลฺเลเข ติพฺพคารโว. ทิฏฺฐิจริโต หิ ตโปชิคุจฺฉาทินา อนุปาเยนปิ เยภุยฺเยน กิเลสานํ สลฺเลขนาธิปฺปาเยน จรติ, ตสฺมา โส สาสเน ปพฺพชิโต ธุตธมฺมวเสน สลฺเลขปฏิปทํ ปูเรติ. สิกฺขานุสนฺตตวุตฺตีติ อจฺฉิทฺทจตุปาริสุทฺธิสีลวุตฺติ. ทิฏฺฐิยา สวิสเย ปญฺญาสทิสี ปวตฺตีติ โส วิสุชฺฌมาโน ปญฺญาธิโก โหตีติ อาห – ‘‘ทิฏฺฐิจริโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต ธมฺมานุสารี ภวตี’’ติ. ตณฺหาวเสน มิจฺฉาวิโมกฺโข โหตีติ ตณฺหาจริโต วิสุชฺฌมาโน สทฺธาธิโกว โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ตณฺหาจริโต สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมนฺโต สทฺธานุสารี ภวตี’’ติ. ทิฏฺฐิจริโต สุขาย ปฏิปทายาติอาทิ ปฏิปทานิทฺเทโส เหฏฺฐา เทสนาหารวิภงฺเค (เนตฺติ. ๕ อาทโย) อาคโต เอว, อตฺโถปิ ตตฺถ สพฺพปฺปการโต วุตฺโต เอว.

81. “于此，见行者”等句，显示清净分。于此，“持续行于削减”（sallekhānusantatavuttī）者，即是无恼的削减行者（anupaddutasallekhavutti）。何故？因其于削减（sallekha）有强烈的敬意。见行者确实会通过苦行（tapo）、厌恶（jigucchā）等非方便，大都也怀着削减诸烦恼之意趣而行，是故，他于教法中出家后，便藉由头陀法（dhutadhamma）来圆满削减之行道（sallekhapaṭipada）。“持续行于学处”（sikkhānusantatavuttī）者，即是无缺的四遍净戒行者（acchiddacatupārisuddhisīlavutti）。见（diṭṭhi）于自己的境域中，其作用与慧（paññā）相似，故当他清净时，会成为慧根优胜者，因此说：“见行者进入正性决定（sammattaniyāma）时，成为随法行者（dhammānusārī）。”由贪爱（taṇhā）而有错误的胜解（micchādhimokkha），故贪行者清净时，会成为信根优胜者，因此说：“贪行者进入正性决定时，成为随信行者（saddhānusārī）。”“见行者于乐行道”等行的解释（paṭipadāniddeso），已出现于下文的《教说食遍释》(Desanāhāravibhaṅga)中，其义亦已于彼处被全面解说。

อปุพฺพปเทสุ ปน วิเวจิยมาโนติ วิโมจิยมาโน. ปฏินิสฺสรตีติ นิยฺยาติ วิมุจฺจตีติ อตฺโถ. ทนฺธญฺจ ธมฺมํ อาชานาตีติ ตณฺหาจริตสฺส มนฺทปญฺญสฺส วเสน วุตฺตํ. ติกฺขปญฺโญ ปน ขิปฺปํ ธมฺมํ อาชานาตีติ. ‘‘สตฺตาปิ ทุวิธา’’ติอาทินา อินฺทฺริยวิภาเคน ปุน ปฏิปทาวิภาคํ ทสฺเสติ, ตํ สุวิญฺเญยฺยํ.

至于新的词句，“被辨别”（viveciyamāno）即是“被解脱”（vimociyamāno）。“舍离”（paṭinissarati）的意思是“出离”（niyyāti）、“解脱”（vimuccati）。“他缓慢地了知法”，这是就智慧迟钝的贪行者而说。而利慧者则迅速地了知法。“有情亦有二种”等句，是以诸根的差别，再次显示行的差别，这很容易了知。

‘‘เย หิ เกจี’’ติอาทินา ตาสํ ปฏิปทานํ นิยฺยาเน ตีสุปิ กาเลสุ เอกนฺติกภาวํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อิมาหิ เอว จตูหิ ปฏิปทาหีติ อิมาหิ เอว จตูหิ ปฏิปทาหิ, ตพฺพินิมุตฺตาย อญฺญาย ปฏิปทาย อภาวโต. จตุกฺกมคฺคนฺติ ปฏิปทาจตุกฺกํ, ปฏิปทา หิ มคฺโคติ. อถ วา จตุกฺกมคฺคนฺติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส จตุทฺทิสาสงฺขาตํ มคฺคํ. ตา ปน จตสฺโส ทิสา ทิสาโลจนนเย อาคมิสฺสนฺติ. กิมตฺถํ ปน จตุกฺกมคฺคํ ปญฺญเปนฺตีติ อาห ‘‘อพุธชนเสวิตายา’’ติอาทิ. ตตฺถ อพุธชนเสวิตายาติ อปณฺฑิตชนเสวิตาย. พาลกนฺตายาติ พาลชนกามิตาย. รตฺตวาสินิยาติ รตฺเตสุ ราคาภิภูเตสุ วสตีติ รตฺตวาสินี, ตสฺสา. นนฺทิยาติ ตตฺร ตตฺราภินนฺทนฏฺเฐน นนฺทีสงฺขาตาย. อวฏฺฏนตฺถนฺติ สมุจฺฉินฺทนตฺถํ. อยํ วุจฺจติ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมีติ อยํ ตณฺหาวิชฺชานํ วเสน สํกิเลสปกฺเข ทฺเว ทิสา สมถวิปสฺสนานํ วเสน [Pg.198] โวทานปกฺเขปิ ทฺเว ทิสา จตุสจฺจโยชนา นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส สมุฏฺฐานตาย ภูมีติ.

以“凡任何……”等句，显示了彼等行道在出离上，于三时中都具有决定的性质。于此，“唯由此四行道”，是因除了这四种行道外，没有其他能从中解脱的行道。“四道”(Catukkamagga)即四种行道，因为行道(paṭipadā)就是道(magga)。又或者，“四道”是指南迪亚瓦达(nandiyāvaṭṭa)法所谓的四方之道。而那四个方，将于“方察法”(disālocananaya)中出现。然则，为何要施设四道呢？（经中）以“为无智者所习行……”等句作答。于此，“为无智者所习行”(abudhajanasevitāya)即为无慧者所习行。“为愚者所爱”(bālakantāya)即为愚人所欲。“住于贪染者”(Rattavāsiniyāti)：因为住于(vasati)已染著、为贪所征服者中，故名“住于贪染者”(rattavāsinī)。对于她(tassā)，以其于处处随喜之义，名为“喜”(nandī)。“为不复流转”(Avaṭṭanatthaṃ)，即为断除之义。所谓“此名南迪亚瓦达法之基”，是指：此四谛结合——即以贪与无明故，于杂染品有二方；以止与观(vipassanā)故，于清净品亦有二方——因是南迪亚瓦达(nandiyāvaṭṭa)法生起的基础，故名为“基”。

๘๒. เอวํ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ภูมึ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ ตสฺส ทิสาภูตธมฺเม นิทฺทิสนฺเตน ยสฺมา จสฺส ทิสาภูตธมฺเมสุ วุตฺเตสุ ทิสาโลจนนโย วุตฺโตเยว โหติ, ตสฺมา ‘‘เวยฺยากรเณสุ หิ เย กุสลากุสลา’’ติ ทิสาโลจนลกฺขณํ เอกเทเสน ปจฺจามสิตฺวา ‘‘เต ทุวิธา อุปปริกฺขิตพฺพา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ เตติ ทิสาภูตธมฺมา. ทุวิธาติ ‘‘อิเม สํกิเลสธมฺมา, อิเม โวทานธมฺมา’’ติ เอวํ ทุวิเธน. อุปปริกฺขิตพฺพาติ อุปปตฺติโต ปริโต อิกฺขิตพฺพา, ธมฺมยุตฺติโต ตํตํทิสาภาเวน เปกฺขิตพฺพา อาโลจิตพฺพาติ อตฺโถ.

82. 如是，指示南迪亚瓦达(nandiyāvaṭṭa)法之基后，如今，（作者）欲指示其已成方向之诸法。由于当已成方向之诸法被说示时，方察法实亦被说示，是故，以“于诸记说中，凡有善与不善……”之语，部分地审察方察之相后，开始说“彼等应以二种方式考察……”等。于此，“彼等”即已成方向之诸法。“二种”，即“此是杂染法，此是清净法”如是二种。“应考察”，其义为：应依理趣周遍观察，应依法之相应性，以彼彼方向之状态而审视、考察。

ยํ ปการํ สนฺธาย ‘‘ทุวิธา อุปปริกฺขิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสติ ‘‘โลกวฏฺฏานุสารี จ โลกวิวฏฺฏานุสารี จา’’ติ. ตสฺสตฺโถ – โลโก เอว วฏฺฏํ โลกวฏฺฏํ. โลกวฏฺฏภาเวน อนุสรติ ปวตฺตตีติ โลกวฏฺฏานุสารี, สํกิเลสธมฺโมติ อตฺโถ. โลกสฺส, โลกโต วา วิวฏฺฏํ โลกวิวฏฺฏํ, นิพฺพานํ. ตํ อนุสรติ อนุโลมนวเสน คจฺฉตีติ โลกวิวฏฺฏานุสารี, โวทานธมฺโมติ อตฺโถ. เตเนวาห – ‘‘วฏฺฏํ นาม สํสาโร, วิวฏฺฏํ นิพฺพาน’’นฺติ.

针对所说“应以两种方式考察”，此（论）以“随顺世间流转(lokavaṭṭānusārī)与随顺世间离转(lokavivaṭṭānusārī)”而显示之。其义为：世间即是流转(vaṭṭa)，[此即]世间流转。以世间流转的状态随行、发生，故为“随顺世间流转者”，意即杂染法(saṃkilesadhamma)。世间的离转，或脱离世间，即是世间离转(lokavivaṭṭa)，亦即涅槃(nibbāna)。随顺于彼而行，即顺向而行，故为“随顺世间离转者”，意即清净法(vodānadhamma)。是故（论）云：“流转(vaṭṭa)名为轮回(saṃsāra)，离转(vivaṭṭa)即是涅槃。”

ตํ กถํ ทฏฺฐพฺพนฺติ ตํ กถํ เกน ปกาเรน ทฏฺฐพฺพนฺติ เจ? อุปจเยน. ยถา กตํ กมฺมํ ผลทานสมตฺถํ โหติ, ตถา กตํ อุปจิตนฺติ วุจฺจติ. เอวํ อุปจิตภาเว กมฺมํ นาม โหติ, วิปากวฏฺฏสฺส การณํ โหตีติ อตฺโถ. สพฺเพปิ กิเลสา จตูหิ วิปลฺลาเสหิ นิทฺทิสิตพฺพา, ทสนฺนมฺปิ กิเลสานํ วิปลฺลาสเหตุภาวโต. เต กตฺถ ทฏฺฐพฺพาติ เต ปน วิปลฺลาสา กตฺถ ปสฺสิตพฺพาติ อาห – ‘‘ทส วตฺถุเก กิเลสปุญฺเช’’ติ. ทสวิธการเณ กิเลสสมูเหติ อตฺโถ. ตตฺถ กิเลสาปิ กิเลสวตฺถุ, กิเลสานํ ปจฺจยธมฺมาปิ กิเลสวตฺถุ. เตสุ การณภาเวน ปุริมสิทฺธา กิเลสา ปรโต ปเรสํ กิเลสานํ ปจฺจยภาวโต กิเลสาปิ กิเลสวตฺถุ. อโยนิโสมนสิกาโร, อโยนิโสมนสิการปริกฺขตา จ ธมฺมา กิเลสุปฺปตฺติเหตุภาวโต กิเลสปฺปจฺจยาปิ กิเลสวตฺถูติ ทฏฺฐพฺพํ.

此（业）应如何看待呢？倘若问：“应以何种方式看待？”（答：）通过积集(upacaya)。正如所造之业有能力给予果报，如是所造之业即被称为“已积集”(upacita)。如此，于已积集的状态中，所谓的业，即成为果报流转(vipākavaṭṭa)之因，此为其义。一切烦恼皆应以四种颠倒(vipallāsa)说明，因为十种烦恼皆以颠倒为因故。此（颠倒）于何处可见？倘若问：“此等颠倒于何处可观？”（论师）说：“于十事(dasavatthuke)烦恼聚中。”其义为：于有十种原因的烦恼聚中。于此，烦恼本身是烦恼事(kilesavatthu)，烦恼的缘法亦是烦恼事。其中，由于先前已成的烦恼作为原因，成为其后其它烦恼的缘，故烦恼本身亦是烦恼事。不如理作意(ayonisomanasikāra)，以及为不如理作意所围绕之法，由于是烦恼生起之因，故烦恼的诸缘亦是烦恼事，应如是了知。

จตฺตาโร [Pg.199] อาหาราติ เอตฺถ อาหารสีเสน ตพฺพิสยา กิเลสาปิ อธิปฺเปตา. จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโยติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ‘‘ปฐเม อาหาเร’’ติอาทินา ทสวตฺถุเก กิเลสปุญฺเช ปุริมํ ปุริมํ ปจฺฉิมสฺส ปจฺฉิมสฺส การณนฺติ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปฐเม อาหาเรติ วิสยภูเต ปฐเม อาหาเร ปฐโม วิปลฺลาโส ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เสสาหาเรสุปิ เอเสว นโย. ปฐเม วิปลฺลาเสติ ปฐเม วิปลฺลาเส อปฺปหีเน สติ ปฐมํ อุปาทานํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ยํ ปเนตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ นิทฺเทเสเยว กถยิสฺสาม.

于“四食”这句经文中，是以食为主，也意指了以其为所缘的烦恼。于“四识住”，也是同样的方法。以“于第一食”等（经文），显示了在有十事的烦恼聚中，前前者是后后者的原因。其中，“于第一食”的意思是：当第一食成为所缘时，第一颠倒生起。于其余诸食，也是同样的方法。“于第一颠倒”的意思是：当第一颠倒未被断除时，第一取生起。于其余诸句，也是同样的方法。此处应说之事，我们将在《解释》(Niddesa)中说。

๘๓. อิทานิ ทสวตฺถุกํ กิเลสปุญฺชํ ตณฺหาวิชฺชาวเสน ทฺเว โกฏฺฐาเส กโรนฺโต ‘‘โย จ กพฬีกาโร อาหาโร’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กพฬีการาหารํ ผสฺสาหารญฺจ อปริชานนฺตสฺส ตณฺหาจริตสฺส ยถากฺกมํ กายเวทนาสุ ติพฺโพ ฉนฺทราโค โหติ, อิติ อุปกฺกิเลสสฺส ฉนฺทราคสฺส เหตุภาวโต โย จ กพฬีกาโร อาหาโร, โย จ ผสฺโส อาหาโร, อิเม ตณฺหาจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตา. ตถา มโนสญฺเจตนาหารํ วิญฺญาณาหารญฺจ อปริชานนฺโต ทิฏฺฐิจริโต เตสุ อตฺตสญฺญี นิจฺจสญฺญี จ โหตีติ วุตฺตนเยเนว เต ทิฏฺฐิจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตา. ตถา ปุริมกา ทฺเว วิปลฺลาสา ปุริมกานิ เอว จ ทฺเว ทฺเวอุปาทานโยคคนฺถาสวโอฆสลฺลวิญฺญาณฏฺฐิติอคติคมนานิ ตณฺหาปธานตฺตา ตณฺหาสภาวตฺตา ตณฺหาวิสยตฺตา จ ตณฺหาจริตสฺส อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตา. ปจฺฉิมกานิ ปน ตานิ ทิฏฺฐิปธานตฺตา ทิฏฺฐิสภาวตฺตา ทิฏฺฐิวิสยตฺตา จ ทิฏฺฐิจริตสฺส อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา.

83. 现在，将有十事的烦恼聚，依贪爱与无明之力作成两部分，而说了“又，段食(kabaḷīkāra āhāra)”等。其中，对不了知段食与触食的贪行之人，会依次对身和受生起强烈的欲贪，因此，由于（它们）是染污——欲贪——之因，故说“又，段食”与“又，触食”是贪行之人的染污。同样地，不了知意思食与识食的见行者，对它们有“我”想与“常”想，因此，依已说之理，它们被说成是见行之人的染污。同样地，前二颠倒，以及前二的取、轭、结、漏、暴流、箭、识住、非趣行，因为以贪爱为主、是贪爱的自性、是贪爱的所缘，故被说成是贪行者的染污。而后面的那些，则因为以见为主、是见的自性、是见的所缘，故被说成是见行者的染污，当如是了知。

๘๔. กพฬีกาเร อาหาเร ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโสติ จตูสุ อาหาเรสุ กพฬีกาเร อาหาเร จตูสุ จ วิปลฺลาเสสุ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส ทฏฺฐพฺโพ กพฬีการาหารสฺส อสุภสภาวตฺตา อสุภสมุฏฺฐานตฺตา จ. ตถา ผสฺสาหารสฺส ทุกฺขสภาวตฺตา ทุกฺขปจฺจยตฺตา จ วิเสสโต ตตฺถ ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส. ตถา เยภุยฺเยน สตฺตา วิญฺญาเณ นิจฺจสญฺญิโน, สงฺขาเรสุ จ อตฺตสญฺญิโน, เจตนาปธานา จ สงฺขาราติ วุตฺตํ – ‘‘วิญฺญาเณ อาหาเร…เป… อตฺตาติ วิปลฺลาโส’’ติ. ปฐเม วิปลฺลาเส ฐิโต กาเม อุปาทิยตีติ ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปริเยสคฺคาหี กิเลสกาเมน วตฺถุกาเม ทฬฺหํ คณฺหาติ[Pg.200]. อิทํ วุจฺจติ กามุปาทานนฺติ ยํ ตถา กามานํ คหณํ, อิทํ วุจฺจติ กามุปาทานํ. ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปริเยสคฺคาหี ‘‘สีลพฺพเตหิ อนาคเต ภววิสุทฺธีติ ตํ นิพฺพุติสุข’’นฺติ ทฬฺหํ คณฺหาติ. ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปริเยสคฺคาหี ‘‘สพฺเพ ภวา นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อวิปริณามธมฺมา’’ติ สํสาราภินนฺทินึ ภวทิฏฺฐึ ทฬฺหํ คณฺหาติ. ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปริเยสคฺคาหี ‘‘อสติ อตฺตนิ กสฺสิทํ กมฺมผลํ, ตสฺมา โส กโรติ, โส ปฏิสํเวเทตี’’ติ อตฺตทิฏฺฐึ ทฬฺหํ คณฺหาตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ทุติเย วิปลฺลาเส ฐิโต’’ติอาทินา.

84. 【于段食中，是“于不净执为净”的颠倒】者，谓于四食中，就段食而言，于四颠倒中，应知是“于不净执为净”的颠倒，因为段食的自性不净，且从不净生起。同样，因为触食有苦的自性且是苦的缘，所以特别于彼处，是“于苦执为乐”的颠倒。同样，多数有情对识有常想，对行则有我想，且行是以思为首，因此说：“于识食……乃至……是执为我之颠倒”。【住于第一颠倒者执取诸欲】者，谓“于不净执为净”的颠倒执取者，以烦恼欲坚固地执取诸事欲。【此被称为欲取】者，谓如是凡对诸欲的执取，此被称为欲取。“于苦执为乐”的颠倒执取者，坚固地执取：“以诸戒禁，于未来有之清净，即是寂灭之乐”。“于无常执为常”的颠倒执取者，坚固地执取喜爱轮回的有见，认为：“一切有是常、是恒、是久、是不变法”。“于无我执为我”的颠倒执取者，坚固地执取我见，认为：“若无我，此业果为谁而有？是故，谁作业，即谁感受”。以“住于第二颠倒”等文句显示此义。

อยํ วุจฺจติ กามโยโคติ เยน กามราคสงฺขาเตน กามุปาทาเนน วตฺถุกาเมหิ สห สตฺโต สํโยชียติ, อยํ กามราโค ‘‘กามโยโค’’ติ วุจฺจติ. อยํ วุจฺจติ ภวโยโคติ ยโต สีลพฺพตุปาทานสงฺขาเตน ภวุปาทาเนน ภเวน สห สตฺโต สํโยชียติ, อยํ ภวราโค ‘‘ภวโยโค’’ติ วุจฺจติ. อยํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิโยโคติ ยาย อเหตุกทิฏฺฐิอาทิสงฺขาตาย ปาปิกาย ทิฏฺฐิยา, สกฺกายทิฏฺฐิอาทิอวสิฏฺฐทิฏฺฐิยา จ สตฺโต ทุกฺเขน สห สํโยชียติ, อยํ ปาปิกา ทิฏฺฐิ ‘‘ทิฏฺฐิโยโค’’ติ วุจฺจติ. อยํ วุจฺจติ อวิชฺชาโยโคติ ยาย อตฺตวาทุปาทาเนน สกลวฏฺฏทุกฺเขน จ สห สตฺโต สํโยชียติ, อยํ อวิชฺชา ‘‘อวิชฺชาโยโค’’ติ วุจฺจติ.

此谓欲轭：有情以名为欲贪的欲取，与诸事欲相结合，此欲贪即被称为“欲轭”。此谓有轭：有情以名为戒禁取的有取，与有相结合，此有贪即被称为“有轭”。此谓见轭：有情以名为无因见等的恶见，及萨迦耶见等其余的见，与苦相结合，此恶见即被称为“见轭”。此谓无明轭：有情以无明及我语取，与一切轮回之苦相结合，此无明即被称为“无明轭”。

ยสฺมา ปน กามโยคาทโย อภิชฺฌากายคนฺถาทีนํ ปจฺจยา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘ปฐเม โยเค ฐิโต อภิชฺฌาย กายํ คนฺถตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อภิชฺฌาย กายํ คนฺถตีติ ปราภิชฺฌายนลกฺขณาย อภิชฺฌาย นามกายํ คนฺถติ ฆฏฺเฏตีติ อตฺโถ. ตถา ภวปตฺถนาย อปฺปหีนตฺตา ภวทิฏฺฐิภวราควเสน อาฆาตวตฺถูสุ สตฺตา จิตฺตานิ ปทูเสนฺตีติ อาห – ‘‘ทุติเย โยเค ฐิโต พฺยาปาเทน กายํ คนฺถตี’’ติ. ตถา ทิฏฺฐิวเสน อวิชฺชาวเสน จ สีลพฺพเตหิ สุชฺฌติ, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญนฺติ จ อภินิวิสตีติ อาห – ‘‘ตติเย…เป… อิทํสจฺจาภินิเวเสน กายํ คนฺถตี’’ติ.

又，由于欲轭等是贪欲身缚等的因缘，因此说“处于第一轭者，以贪欲系缚其身”等。于此，“以贪欲系缚其身”之义为：以具有觊觎他所之相的贪欲，结合、触恼名身。同样，因未断对有的希求，以有见、有贪之力，有情于诸忿恨事上污染其心，故说：“处于第二轭者，以嗔恚系缚其身”。同样，以见之力及无明之力，而执取“由诸戒禁而得清净”，及“唯此是实，余者是虚”，故说：“于第三……乃至……以‘唯此是实’之执取而缚身”。

ตสฺสาติ ตสฺส อภิชฺฌาทีหิ สมนฺนาคตสฺส ปุคฺคลสฺส. เอวํ คนฺถิตาติ เอวํ อภิชฺฌายนาทิวเสน นามกายํ คนฺถิตฺวา ฐิตา. อาสวนฺตีติ [Pg.201] อาสวภาเวน ปวตฺตนฺติ. กุโต จ วุจฺจติ อาสวนฺตีติ กุโต ปน เหตุโต เต กิเลสา อาสวนฺตีติ อาสวเหตุํ ปุจฺฉติ. ยสฺมา ปน กิเลสา กุสลปฺปวตฺตึ นิวาเรตฺวา จิตฺตํ ปริยาทาย ติฏฺฐนฺตา, มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนา เอว วา อาสวานํ อุปฺปตฺติเหตุ โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘อนุสยโต วา ปริยุฏฺฐานโต วา’’ติ วุตฺตํ. อภิชฺฌากายคนฺเถน กามาสโวติ อภิชฺฌากายคนฺเถน สิทฺเธน กามราคสภาวตฺตา กามาสโว สิทฺโธ โหติ. กตฺถจิเทว วิสเย โทมนสฺสิโต ตปฺปฏิปกฺเข วิสเย ตพฺพิสยพหุเล จ ภเว ปตฺเถตีติ อาห – ‘‘พฺยาปาทกายคนฺเถน ภวาสโว’’ติ. ปรามาสกายคนฺเถน ทิฏฺฐาสโวติ สีลพฺพตปรามาสกายคนฺเถน สิทฺเธน ตํสภาวตฺตา อปราปรํ วา ทิฏฺฐิโย คนฺเถนฺตสฺส ทิฏฺฐาสโว สิทฺโธ โหติ. อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺเถน อวิชฺชาสโวติ ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ อภินิวิสนฺตสฺส อโยนิโสมนสิการโต อเนเกหิ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สทฺธึ อวิชฺชาสโว อุปฺปชฺชติ, สพฺเพสํ วา อกุสลธมฺมานํ อวิชฺชาปุพฺพงฺคมตฺตา อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺเถน สิทฺเธน ตสฺส เหตุภูโต อวิชฺชาสโว สิทฺโธ โหติ.

“彼”者，指具足贪欲等的那位个人(puggala)。“如是连结”者，即如是以贪求等的方式连结名身而住立。“漏”者，即以漏的方式转起。“为何称为漏”者，是询问：“那些烦恼以何原因为漏？”即询问漏的原因。因为烦恼阻止善的发生、占据心而住立，或未被道断除，而成为诸漏生起的原因，所以说“由随眠故，或由缠故”。“以贪身系而有欲漏”者，即由已成就的贪身系，因其具有欲贪的自性，故欲漏得以成就。对某一所缘感到忧恼者，会希求那（所缘）的对治所缘，以及具有众多此类所缘的“有”(bhava)，因此说：“以嗔恚身系而有有漏”。“以取身系而有见漏”者，即由已成就的戒禁取(sīlabbataparāmāsa)身系，因其具有（见的）自性，或对辗转相续的诸见进行连结，故见漏得以成就。“以此实执取身系而有无明漏”者，对于执取“唯此是实，余者虚妄”者，由于不如理作意，无明漏与众多不善法一同生起。或者，因为一切不善法皆以无明为前导，由已成就的此实执取身系，作为其因的无明漏亦得以成就。

ยสฺมา ปน อาสวา เอว ปริพุทฺธา วฏฺฏสฺมึ โอหนนฺติ โอสาเทนฺตีติ ‘‘โอฆา’’ติ วุจฺจนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ – ‘‘ตสฺส อิเม จตฺตาโร อาสวา’’ติอาทิ.

因为正是诸漏增长后，于轮回中使其沉溺，故被称为“暴流”(ogha)。因此说：“此人有此四漏”等。

อนุสยสหคตาติ อนุสยภาวํ อปฺปฏิกฺขิปิตฺวา คตา ปวตฺตา, อนุสยภูตา วา. อชฺฌาสยนฺติ จิตฺตํ. อนุปวิฏฺฐาติ โอคาฬฺหา. หทยํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺตีติ จิตฺตสฺส อพฺภนฺตรสงฺขาตํ หทยํ อาหนฺตฺวา ติฏฺฐนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕) ‘‘อพฺภนฺตรฏฺเฐน หทย’’นฺติ. เตน วุจฺจนฺติ สลฺลาติ ยสฺมา อชฺฌาสยํ อนุปวิฏฺฐา หทยํ อาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ, เตน วุจฺจนฺติ ‘‘สลฺลา’’ติ. ปีฬาชนนํ ทุรุทฺธรณตา จ สลฺลฏฺโฐ. ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ คหณมุเขน ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติ คหณํ โหตีติ ทิฏฺฐึ นิสฺสายปิ มานํ ชปฺเปนฺตีติ อาห ‘‘ทิฏฺโฐเฆน มานสลฺโล’’ติ.

与随眠俱行(anusayasahagata)是指不排斥随眠的状态而发生、进行，或成为随眠。意向(ajjhāsaya)即是心(citta)。渗入(anupaviṭṭha)即是沉入。触及心而住(hadayaṃ āhacca tiṭṭhanti)是指触及被称为心的阿邦答勒(abbhantara)的内部而住。诚然，如《含义阐明》(aṭṭhasālinī)中所说：“以内部之义，故为心(hadaya)。”因此被称为箭(salla)，因为它们渗入意向，触及心的内部而住，所以被称为“箭”。产生逼迫与难以拔除，是箭的含义。以“这是我的我(eso me attā)”的执取为开端，而有“我是此(esohamasmi)”的执取，如此，即使依于见(diṭṭhi)，也能生起慢(māna)，因此说“由见流而有慢箭(diṭṭhoghena mānasallo)”。

ปริยาทินฺนนฺติ อญฺญสฺส โอกาสํ อทตฺวา สมนฺตโต คหิตํ. จตูสุ ธมฺเมสุ สณฺฐหตีติ อารมฺมณปจฺจยตาย อารมฺมณภูเตสุ จตูสุ [Pg.202] ธมฺเมสุ ปติฏฺฐหติ. ตานิ สรูปโต ทสฺเสติ ‘‘รูเป เวทนาย สญฺญาย สงฺขาเรสู’’ติ. นนฺทูปเสจเนนาติ โลภสหคตสฺส สมฺปยุตฺตา นนฺที สหชาตโกฏิยา, อิตรสฺส อุปนิสฺสยโกฏิยา อุปเสจนนฺติ นนฺทูปเสจนํ, เตน นนฺทูปเสจเนน. เกน ปน ตํ นนฺทูปเสจนนฺติ อาห – ‘‘ราคสลฺเลน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณนา’’ติ.

遍取(pariyādinna)是指不给其他[法]机会，而从一切方面执取。安住于四法(catūsu dhammesu saṇṭhahati)是指以所缘缘性，安住于作为所缘的四法。以“于色、于受、于想、于行”此句，从自性上显示彼等[四法]。以难陀润泽(nandūpasecana)是指：对于与贪俱行的[识]，相应的难陀(nandī)是俱生方面的[润泽]；对于其他[识]，难陀是依止方面的润泽，因此名为“以难陀润泽”。然而，彼识为何是以难陀润泽？由于有此质问，故说：“以贪为箭、以难陀润泽的识”。

ตตฺถ ราคสลฺเลนาติ ราคสลฺเลน เหตุภูเตน นนฺทูปเสจเนน วิญฺญาเณนาติ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิตีติ รูปเมว อารมฺมณกรณวเสน อุปคนฺตพฺพโต, วิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐาภาวโต จ รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ. ติฏฺฐติ เอตฺถาติ ฐิติ. ปญฺจโวการภวสฺมิญฺหิ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ รูปกฺขนฺธํ นิสฺสาย ติฏฺฐติ. โทสสลฺเลนาติ สหชาเตน โทสสลฺเลน. ยทา เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ วุจฺจติ, ตทา อุปนิสฺสยโกฏิยาว นนฺทิยา อุปสิตฺตํ วิญฺญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. เวทนาปิ โทมนสฺสเวทนาว. ยทา จ อุปนิสฺสยปจฺจยภูเตน โทสสลฺเลน เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ วุจฺจติ, ตทา สหชาตโกฏิยา, อุปนิสฺสยโกฏิยา วา นนฺทิยา อุปสิตฺตํ วิญฺญาณํ ทฏฺฐพฺพํ. เวทนา ปน ติสฺโสปิ ติสฺสนฺนํ เวทนานํ อารมฺมณูปนิสฺสยภาวโต. ตตฺถ ปฐมนโย โทมนสฺสารมฺมณสฺส อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส วเสน วุตฺโต. ทุติโย สพฺพเวทนารมฺมณสฺส วเสนาปิ ทฏฺฐพฺพํ.

于此，“以贪箭”(rāgasallena)是说，以作为因的贪箭；而“以喜润泽之识”(nandūpasecanena viññāṇena)一句，是表示此种状态的工具格(karaṇavacana)。“色为所依之识住”(Rūpūpagā viññāṇaṭṭhiti)是说，色以作为所缘的方式而被识所趋赴，且为识之立足处，故名“色为所依之识住”。于此安住，故名为“住”(ṭhiti)。确实，在五蕴有(pañcavokārabhava)中，行识(abhisaṅkhāraviññāṇa)依止色蕴而安住。“以嗔箭”(dosasallena)是说，以俱生的嗔箭。当说“受为所依之识住”时，应知其识仅由亲依止分之喜(nandī)所润泽，而受也仅是忧受。又，当说“受为所依之识住”是由作为亲依止缘(upanissayapaccaya)的嗔箭所致时，应知其识是由俱生分或亲依止分之喜所润泽。然而，受则应知为全部三种，因为三受皆可为所缘亲依止故。其中，第一种解释是依以忧受为所缘的行识而说，第二种则应知是依以一切受为所缘（的行识）而说。

มานสลฺเลนาติ มานสลฺเลน สหชาเตน, อุปนิสฺสยภูเตน วา. โมหสลฺเลนาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ อนาทิมติสํสาเร อิตฺถิปุริสา รูปาภิรามาติ ราคสลฺลวเสน ปฐมา วิญฺญาณฏฺฐิติ โยชิตา. สพฺพายปิ เวทนาย ทุกฺขปริยายสพฺภาวโต ทุกฺขาย จ โทโส อนุเสตีติ โทสสลฺลวเสน ทุติยา, สญฺญาวเสน ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติ มญฺญนา โหตีติ มานสลฺลวเสน ตติยา, สงฺขาเรสุ สมูหฆนํ ทุพฺพินิพฺโภคนฺติ โมหสลฺลวเสน จตุตฺถี วิญฺญาณฏฺฐิติ โยชิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

“以慢箭”(mānasallena)是说，以俱生的，或作为亲依止的慢箭。“以痴箭”(mohasallena)于此亦同此理。于此，在无始的轮回中，男女喜爱色，因此第一识住配以贪箭。由于一切受皆有苦的属性，且于苦（受）中嗔潜伏，因此第二识住配以嗔箭；由于想而有“我为胜”的思惟，因此第三识住配以慢箭；由于于诸行中，其集合体难以分辨，因此第四识住配以痴箭。应如是知。

อุปตฺถทฺธนฺติ โอลุพฺภารมฺมณภูตาหิ วิญฺญาณฏฺฐิตีหิ อุปตฺถมฺภิตํ. ตญฺจ กมฺมนฺติ ยํ ‘‘เจตนา เจตสิก’’นฺติ ปุพฺเพ (เนตฺติ. ๘๒) วุตฺตํ. อิเม จ กิเลสาติ อิเม จ ทสวตฺถุกา กิเลสา. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“被支持”是指被已成为执取所缘的识住所支持。而“彼业”，即是先前所说的“思心所”。“这些烦恼”，即是这十事烦恼。其余则易了知。

๘๕. อิทานิ [Pg.203] อาหาราทโย นยานํ สํกิเลสปกฺเข ทิสาภาเวน ววตฺถเปตุํ ‘‘อิมา จตสฺโส ทิสา’’ติอาทิ อารทฺธํ, ตํ อุตฺตานเมว. ปุน กพฬีกาโร อาหาโรติอาทิ อาหาราทีสุเยว ยสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา, ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. ตตฺถ ทสนฺนํ สุตฺตานนฺติ เอกเทเสสุ สมุทายโวหาเรน วุตฺตํ. สมุทาเยสุ หิ ปวตฺตา สมญฺญา อวยเวสุปิ ทิสฺสติ, ‘‘ยถา ปโฏ ทฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ จ. เอโก อตฺโถติ เอกสฺส อตฺถสฺส นิปฺผาทนโต วุตฺตํ. พฺยญฺชนเมว นานนฺติ เอตฺถ พฺยญฺชนคฺคหเณน พฺยญฺชนตฺโถปิ คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ทสหิปิ สุตฺตปเทหิ สวตฺถุกา ตณฺหา วุตฺตา. ตณฺหา จ ราคจริตํ ปุคฺคลํ ขิปฺปํ ทูเสตีติ อาห – ‘‘อิเม ราคจริตสฺส ปุคฺคลสฺส อุปกฺกิเลสา’’ติ. ยถา จ ปฐมทิสาภาเวน วุตฺตธมฺมา ราคจริตสฺส อุปกฺกิเลสา, เอวํ ทุติยทิสาภาเวน วุตฺตธมฺมา โทสจริตสฺส. ตติยจตุตฺถทิสาภาเวน วุตฺตธมฺมา ยถากฺกมํ ทิฏฺฐิจริตสฺส มนฺทสฺส ติกฺขสฺส จ อุปกฺกิเลสา วุตฺตา. เตสํ อุปกฺกิเลสภาโว วุตฺตนยานุสาเรน เวทิตพฺโพ.

85. 如今，为了安立食物等方法于染污品中的方向性，开始以“这四种方向”等方式进行阐述，此乃显明。再者，是为了显示食物等法中，个人所具有的杂染，而开始分别阐述。这里说的“十经”，是就部分内容而言，以集合之称谓而说。集合之称谓亦见于部分，譬如“布已烧，海已见”等。说“一义”，是因其成就一目的。于“唯文句异”此句，当知由摄取“文句”亦摄取其义。十经句都说明了有事之渴爱。而渴爱能迅速污染贪行个人，故说“这些是贪行个人的杂染”。正如以第一方向相所说之法是贪行个人的杂染，以第二方向相所说之法是瞋行者的杂染。以第三、第四方向相所说之法，次第说为迟钝与敏锐的见行者的杂染。彼等杂染的特性，当依所说之理而知。

อาหารวิปลฺลาสาทโย ยทิปิ สพฺเพหิ ตีหิ วิโมกฺขมุเขหิ ปุพฺพภาเค ยถารหํ ปริญฺเญยฺยา ปหาตพฺพา จ. ยสฺส ปน ทุกฺขานุปสฺสนา ปุริเม อาหารทฺวเย ทุกฺขากาเรน พหุลํ ปวตฺตติ, ตสฺส วเสน โย จ กพฬีกาโร อาหาโร, โย จ ผสฺโส อาหาโร, อิเม อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน ปริญฺญํ คจฺฉนฺตีติ วุตฺตํ. เอส นโย เสเสสุ. เอวญฺเจตํ, น อญฺญถา. น หิ อริยมคฺคานํ วิย ปหาตพฺเพสุ วิโมกฺขมุขานํ ปริญฺเญยฺยปหาตพฺเพสุ โกจิ นิยโม สมฺภวติ. อิติ สพฺเพ โลกวฏฺฏานุสาริโน ธมฺมา นิยฺยนฺติ, เต โลกา ตีหิ วิโมกฺขมุเขหีติ นิคมนํ. ตสฺสตฺโถ – อิติ เอวํ วุตฺตปฺปการา สพฺเพ อาหาราทโย โลกสงฺขาตวฏฺฏานุสาริโน ธมฺมา เต โลกภูตา วฏฺฏโต นิยฺยนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ ตีหิ วิโมกฺขมุเขหีติ.

食颠倒等，虽然在观禅的前分，一切都应通过三解脱门如理地被遍知与断除。然而，于某人，若苦随观于前二食以苦的行相而多转起，依于此人，则说抟食与触食是通过无愿解脱门而达到遍知。此理于其余二食亦然。此事即是如此，并非有他。因为，不像圣道对于应断法有规定，解脱门对于应遍知与应断法，并无任何规定存在。是故，“一切随顺世间轮转之法，即彼等世间法，通过三解脱门而出离”，此为结论。其义为：如是，依前述方式，一切食等随顺名为“世间”之轮转的法，彼等已成世间之法，通过无常随观等三解脱门，从轮转中出离。

๘๖. เอวํ สํกิเลสปกฺเข ทิสาภูตธมฺเม นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ โวทานปกฺเข ทิสาภูตธมฺเม ทสฺเสตุํ ‘‘จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ทิพฺพพฺรหฺมอริยอาเนญฺชวิหาโรติ จตฺตาโร วิหารา. มานปฺปหานอาลยสมุคฺฆาตอวิชฺชาปหานภวูปสมา จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา. สจฺจาธิฏฺฐานาทีนิ จตฺตาริ อธิฏฺฐานานิ. ฉนฺทสมาธิภาวนาทโย จตสฺโส สมาธิภาวนา. อินฺทฺริยสํวโร ตปสงฺขาโต ปุญฺญธมฺโม [Pg.204] โพชฺฌงฺคภาวนา สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺคสงฺขาตํ นิพฺพานญฺจาติ จตฺตาโร สุขภาคิยา ธมฺมา เวทิตพฺพาติ.

86. 如是在杂染品中指示了作为方向的法之后，如今为显示清净品中作为方向的法，而说“四行道”等。其中，天住、梵住、圣住、不动住为四住。断慢、拔除爱欲、断无明、有寂止，此为四种稀有未曾有法。谛决意等为四决意。以欲为首的定修习等为四种定修习。根律仪、名为“修行”的福德法、觉支修习，以及名为“一切依之舍弃”的涅槃，当知此为四种乐分法。

ปฐมา ปฏิปทาติอาทิ ปฏิปทาสติปฏฺฐานาทีนํ อเภทสนฺทสฺสนํ. ยทิ เอวํ กสฺมา วิสุํ คหณํ กตนฺติ? ทสวตฺถุกสฺส กิเลสปุญฺชสฺส ปฏิปกฺขภาวทสฺสนตฺถํ ปฏิปทาทิทสกนิทฺเทโส. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘จตฺตาโร อาหารา เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทิ (เนตฺติ. ๘๗). กิญฺจาปิ จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ ‘‘อิทํ นาม สติปฏฺฐานํ อิมาย เอว ปฏิปทาย อิชฺฌตี’’ติ นิยโม นตฺถิ, ตถาปิ ปฐมาย ปฏิปทาย ปฐมํ สติปฏฺฐานํ สมฺภวตีติ สมฺภววเสน เอวํ วุตฺตํ – ‘‘ปฐมา ปฏิปทา, ปฐมํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ. ยสฺมา ปน อาหารวิปลฺลาสาทีนํ วิย ปฏิปทาสติปฏฺฐานาทีนํ อตฺถโต นานตฺตํ นตฺถิ. สติปฏฺฐานานิเยว หิ ตถา ตถา ปฏิปชฺชมานานิ ทุกฺขาปฏิปทาทนฺธาภิญฺญาทินามกานิ โหนฺติ, ตสฺมา ยถา สํกิเลสปกฺเข ‘‘ปฐเม อาหาเร ปฐโม วิปลฺลาโส’’ติอาทินา อธิกรณเภเทน วุตฺตํ, เอวํ อธิกรณเภทํ อกตฺวา ‘‘ปฐมา ปฏิปทา, ปฐมํ สติปฏฺฐาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

“第一行道(Paṭhamā paṭipadā)”等，是为显示行道与念处等并无差别。若如此，为何要个别摄取呢？为了显示十事烦恼聚的对治法，而作行道等十法的解释。诚然，将说：“四食，其对治是四行道”等（《导论》87）。虽然在四念处中，并没有“此名念处，仅以此行道而成就”这样的规定，然而，以第一行道，第一念处得以生起，故依其可能性而如是说：“第一行道，第一念处”。再者，行道与念处等，不像食颠倒等那样，在义理上并无差别。确实，正是诸念处，当以如是如是的方式修行时，才获得苦行道、迟通智等名称。因此，不像在杂染品中以“于第一食中，有第一颠倒”等方式，通过所依的差别而说；（此处）不作所依的差别，而说：“第一行道，第一念处”等。其余诸法亦同此理。

อนฺธสฺส ปพฺพตาโรหนํ วิย กทาจิเทว อุปฺปชฺชนกํ อจฺฉริยํ, อจฺฉราโยคฺคํ อจฺฉริยนฺติ โปราณา. อภูตปุพฺพํ ภูตนฺติ อพฺภุตํ. อุภยมฺเปตํ วิมฺหยาวหสฺส อธิวจนํ. น หิ มานปฺปหานาทิโต อญฺญํ ทุรภิสมฺภวตรํ วิมฺหนียญฺจ อุปลพฺภตีติ อธิติฏฺฐติ เอเตน, เอตฺถ วา อธิฏฺฐานมตฺตเมว วา ตนฺติ อธิฏฺฐานํ. สจฺจญฺจ ตํ อธิฏฺฐานญฺจ, สจฺจสฺส วา อธิฏฺฐานํ, สจฺจํ อธิฏฺฐานํ เอตสฺสาติ วา สจฺจาธิฏฺฐานํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. สมาธิ เอว ภาเวตพฺพตาย สมาธิภาวนา. สุขํ ภชตีติ สุขภาคิโย, สุขภาคสฺส วา สุขโกฏฺฐาสสฺส หิโตติ สุขภาคิโย. เอกสฺสปิ สตฺตสฺส อสุภภาวนาทโย วิย เอกเทเส อวตฺติตฺวา อนวเสสปริยาทานโต นตฺถิ เอติสฺสา ปมาณนฺติ อปฺปมญฺญา.

犹如盲人登山，仅于偶尔发生，故为稀有(acchariya)；古人云：适合弹指赞叹者，为稀有。前所未有而有，故为未曾有(abbhuta)。此二者皆是能引生惊叹之法的同义词。实则，除了断除我慢等，再也得不到更难令其发生及更令人惊叹之事。依此而确立，或于此中确立，或仅是确立本身，故为决意(adhiṭṭhāna)。其既是真实又是决意，或为真实之决意，或此有真实为决意，故为真实决意(saccādhiṭṭhāna)。于其余诸决意中，理路亦然。唯有定，因其应被修习，故为定修习(samādhibhāvanā)。受用乐，故为与乐有分(sukhabhāgiyo)；或于乐分、乐之部分有益，故为与乐有分。不像不净修习等仅于一部分发生，而是无遗漏地遍取任一有情，故此法无有计量，是为无量(appamaññā)。

ปฐมา ปฏิปทา ภาวิตา พหุลีกตา ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรตีติ ปฐมาย ปฏิปทาย ภาวนาพหุลีกาโร ปฐมสฺส สติปฏฺฐานสฺส ภาวนาปาริปูรีติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. ยถา หิ อริยมคฺเค ภาวิเต สติปฏฺฐานาทโย โพธิปกฺขิยธมฺมา สพฺเพปิ ภาวิตา เอว โหนฺติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

“第一行道(paṭipadā)被修习、多作已，圆满第一念住(satipaṭṭhāna)”，其义为：对第一行道的修习与多作，即是第一念住修习的圆满。于其余诸句中，理路亦然。譬如，当圣道被修习时，念住等一切菩提分法(bodhipakkhiyadhammā)亦皆被修习；当知此成就亦复如是。

กายานุปสฺสนาย [Pg.205] กามราคสฺส อุชุวิปจฺจนีกภาวโต ‘‘ปฐโม สติปฏฺฐาโน ภาวิโต พหุลีกโต กามปฏิปกฺขํ ปฐมํ ฌานํ ปริปูเรตี’’ติ วุตฺตํ. ตถา ปีติปฏิสํเวทนาทิวเสน ปวตฺตมานํ ทุติยํ สติปฏฺฐานํ, สปฺปีติกสฺส ทุติยชฺฌานสฺส จิตฺตสฺส อภิปฺปโมทนวเสน ปวตฺตมานํ ตติยํ สติปฏฺฐานํ อุกฺกํสคตสุขสฺส ตติยชฺฌานสฺส อนิจฺจวิราคาทิวเสน ปวตฺติยา สงฺขาเรสุ อุเปกฺขกํ จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิภาวโต จตุตฺถชฺฌานสฺส ปาริปูริยา สํวตฺตติ.

因为身随观(kāyānupassanā)是欲贪(kāmarāga)的直接对治，故说：“第一念住被修习、多作已，能圆满作为欲贪对治的第一禅(paṭhamaṃ jhānaṃ)”。同样地，以感受喜等方式而转起的第二念住，导向有喜的第二禅的圆满；以令心极喜悦的方式而转起的第三念住，导向具有殊胜之乐的第三禅的圆满；由于以无常、离欲等方式转起而对诸行舍置的第四念住，因其舍念清净之故，导向第四禅的圆满。

ยสฺมา ปน รูปาวจรปฐมชฺฌานํ รูปาวจรสมาปตฺตีนํ, ทุติยชฺฌานํ พฺยาปาทวิตกฺกาทิทูรีภาเวน พฺรหฺมวิหารานํ, ตติยชฺฌานํ ปีติวิราเคน สุเขน วิปสฺสนาย อธิฏฺฐานภูตํ อริยวิหารานํ, จตุตฺถชฺฌานํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธิอาเนญฺชปฺปตฺตํ อาเนญฺชวิหารานํ วิเสสโต ปจฺจโย โหติ, ตสฺมา ‘‘ปฐมํ ฌานํ ภาวิตํ พหุลีกตํ ปฐมํ วิหารํ ปริปูเรตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิติ โย ยสฺส วิเสสปจฺจโย, โส ตํ ปริปูเรตีติ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

再者，因为色界初禅是色界诸定的特别助缘；第二禅因远离瞋寻等，是梵住的特别助缘；第三禅因离喜、以乐而为观（vipassanā）的所依，是圣住的特别助缘；第四禅达到由舍而念清净、不动，是无动摇住的特别助缘，所以说“修习、多修习初禅，能圆满初住”等。应如是知：任何法若是另一法的特别助缘，则说此法能圆满彼法。

๘๗. อิทานิ ปฏิปทาทโย โวทานปกฺเข ทิสาภาเวน ววตฺถเปตุํ ‘‘ตตฺถ อิมา จตสฺโส ทิสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. ปุน ‘‘ปฐมา ปฏิปทา’’ติอาทิ ปฏิปทาจตุกฺกาทีสุ เยน ยสฺส ปุคฺคลสฺส โวทานํ, ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ อารทฺธํ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ยทิปิ ตีสุ วิโมกฺขมุเขสุ ‘‘อิทํ นาม วิโมกฺขมุขํ อิมาย เอว ปฏิปทาย อิชฺฌตี’’ติ นิยโม นตฺถิ. เยสํ ปน ปุคฺคลานํ ปุริมาหิ ทฺวีหิ ปฏิปทาหิ อปฺปณิหิเตน วิโมกฺขมุเขน อริยมคฺคาธิคโม. ตถา ยสฺส ตติยาย ปฏิปทาย สุญฺญตวิโมกฺขมุเขน, ยสฺส จ จตุตฺถาย ปฏิปทาย อนิมิตฺตวิโมกฺขมุเขน อริยมคฺคาธิคโม, เตสํ ปุคฺคลานํ วเสน อยํ ปฏิปทาวิโมกฺขมุขสํสนฺทนา. สติปฏฺฐานาทีหิ วิโมกฺขมุขสํสนฺทนายปิ เอเสว นโย.

87. 现在，为于清净品中以方位安立行道(paṭipadā)等，故说“于彼，有此四方”等。此义易解。再者，于四行道等中，为分别开示以何行道、何种个人(puggala)得清净，而开始宣说“第一行道”等。此说与前述理则相同。虽然于三解脱门(vimokkhamukha)中，并无“此解脱门仅能以此行道成就”之规定，然而，对某些个人而言，是通过前两种行道，以无愿解脱门证得圣道；同样，对某些个人，是通过第三行道，以空解脱门证得圣道；又对某些个人，是通过第四行道，以无相解脱门证得圣道。此行道与解脱门之相应，是依于此等个人而定。念住(satipaṭṭhāna)等与解脱门之相应，其理亦然。

เตสํ วิกฺกีฬิตนฺติ เตสํ อสนฺตาสนชวปรกฺกมาทิวิเสสโยเคน สีหานํ พุทฺธานํ ปจฺเจกพุทฺธานํ พุทฺธสาวกานญฺจ วิกฺกีฬิตํ วิหรณํ. ยทิทํ อาหาราทิกิเลสวตฺถุสมติกฺกมนมุเขน สปรสนฺตาเน ปฏิปทาทิสมฺปาทนา. อิทานิ อาหาราทีนํ ปฏิปทาทีหิ เยน สมติกฺกมนํ, ตํ เนสํ ปฏิปกฺขภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตฺตาโร อาหารา เตสํ ปฏิปกฺโข จตสฺโส [Pg.206] ปฏิปทา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตสํ ปฏิปกฺขภาโว ปหาตพฺพภาโว ปหายกภาโว จ อาหารวิญฺญาณฏฺฐิตีนญฺเจตฺถ ปหาตพฺพภาโว ตปฺปฏิพนฺธฉนฺทราควเสน ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ ‘‘วิกฺกีฬิตํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา จา’’ติอาทิ ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – เตสํ วิกฺกีฬิตนฺติ เอตฺถ ยเทตํ วิกฺกีฬิตํ นาม ภาเวตพฺพานํ โพธิปกฺขิยธมฺมานํ ภาวนา, สจฺฉิกาตพฺพานํ ผลนิพฺพานานํ สจฺฉิกิริยา จ. ตถา ปหาตพฺพสฺส ทสวตฺถุกสฺส กิเลสปุญฺชสฺส ตทงฺคาทิวเสน ปหานํ พฺยนฺตีกิริยา อนวเสสนนฺติ. อิทานิ ตํ สงฺเขเปน ทสฺเสนฺโต ‘‘อินฺทฺริยาธิฏฺฐานํ วิกฺกีฬิตํ วิปริยาสานธิฏฺฐาน’’นฺติ อาห.

“彼等之游戏”者，谓彼等由于具足无畏、迅速、精进等殊胜功德而如狮子般的诸佛、独觉佛及佛声闻的游戏，即是安住。此即以超越食等烦恼事为先，于自他相续中，令行道等得以圆满。如今，为显示以行道等超越食等，以及彼等之对治状态，而说：“四食，其对治为四行道”等。于此，彼等之对治状态，即是所应断除的状态与能断除的状态。并且，于此，食、识、住之所以应被断除，当知是就与彼等相连的欲贪而言。于此，“游戏，即是修习与作证”等语，其简略义为：于“彼等之游戏”中，所谓的游戏，即是修习所应修习的菩提分法，以及作证所应作证的果与涅槃。同样地，对于所应断除的十事烦恼蕴，以彼分断等方式，断除、终作、令其无余。如今，为简略显示其义，而说：“诸根之建立是游戏，不建立诸颠倒。”

อินฺทฺริยาธิฏฺฐานนฺติ อินฺทฺริยานํ ปวตฺตนํ ภาวนา สจฺฉิกิริยา จ. วิปริยาสานธิฏฺฐานนฺติ วิปลฺลาสานํ อปวตฺตนํ ปหานํ อนุปฺปาทนํ. อินฺทฺริยานิ สทฺธมฺมโคจโรติ อินฺทฺริยานิ เจตฺถ สทฺธมฺมสฺส โคจรภูตานิ ปวตฺติเหตูติ อธิปฺเปตานิ สทฺธินฺทฺริยาทีนีติ อตฺโถ. วิปริยาสา กิเลสโคจโรติ วิปลฺลาสา สํกิเลสปกฺขสฺส ปวตฺติฏฺฐานํ ปวตฺติเหตูติ. อยํ วุจฺจติ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมีติ ยายํ ‘‘จตฺตาโร อาหารา’’ติอาทินา สํกิเลสปกฺเข ทสนฺนํ จตุกฺกานํ, ‘‘จตสฺโส ปฏิปทา’’ติอาทินา โวทานปกฺเขปิ ทสนฺนํ จตุกฺกานํ ตณฺหาจริตาทีนํ อุปกฺกิเลสโวทานวิภาวนามุเขน นิทฺธารณา, อยํ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมิ นาม.

根安住（indriyādhiṭṭhāna）者，谓诸根之生起、修习与现证。颠倒之不安住（vipariyāsānadhiṭṭhāna）者，谓诸颠倒之不生起、断除与不令生。“诸根以正法为行境”者，其义为：于此，诸根是正法（saddhamma）的行境、生起之因，意指信根等。“诸颠倒以烦恼为行境”者，谓诸颠倒是杂染品的生起处、生起之因。“此被称为师子奋迅（sīhavikkīḷita）法之地”者，即：通过为贪行（taṇhācarita）等人辨明杂染与清净，而以“四食”等为首于杂染品抉择十组四法，并以“四行道”等为首于清净品亦抉择十组四法，此一抉择，即名为师子奋迅法之地。

๘๘. อิทานิ อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลตฺตยวเสน ติปุกฺขลนยสฺส ภูมึ วิภาเวตุกาโม ยสฺมา ปน นยานํ อญฺญมญฺญานุปฺปเวสสฺส อิจฺฉิตตฺตา สีหวิกฺกีฬิตนยโต ติปุกฺขลนโย นิคฺคจฺฉติ, ตสฺมา ปฏิปทาวิภาคโต จตฺตาโร ปุคฺคเล สีหวิกฺกีฬิตนยสฺส ภูมึ นิทฺทิสิตฺวา ตโต เอว อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลตฺตเย นิทฺธาเรตุํ ‘‘ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทายา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อิเม ทฺเว ปุคฺคลาติ อิเม ปุริมานํ ทฺวินฺนํ ปฏิปทานํ วเสน ทฺเว ปุคฺคลา. เอส นโย อิตรตฺถาปิ. ปุน ‘‘ตตฺถ เย ทุกฺขาย ปฏิปทายา’’ติอาทิ ยถาวุตฺตปุคฺคลจตุกฺกโต อุคฺฆฏิตญฺญุอาทิปุคฺคลตฺตยํ นิทฺธาเรตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ โย สาธารณายาติ ทุกฺขาปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย, สุขาปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยาตีติ สมฺพนฺโธ. กถํ ปน ปฏิปทาทฺวยํ เอกสฺส สมฺภวตีติ? นยิทเมวํ ทฏฺฐพฺพํ. เอกสฺส ปุคฺคลสฺส เอกสฺมึ ทฺเว ปฏิปทา สมฺภวนฺตีติ. ยถาวุตฺตาสุ ปน ทฺวีสุ [Pg.207] ปฏิปทาสุ โย ยาย กายจิ นิยฺยาติ, อยํ วิปญฺจิตญฺญูติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน อฏฺฐสาลินิยํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐) ปฏิปทา จลติ น จลตีติ วิจารณายํ ‘‘จลตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา เอกสฺสปิ ปุคฺคลสฺส ฌานนฺตรมคฺคนฺตเรสุ ปฏิปทาเภโท อิจฺฉิโตวาติ.

88. 今欲依顿悟者(ugghaṭitaññu)等三个人，阐明三个人法(tipukkhalanaya)之基础。然因诸理则意在相互贯通，三个人法出自师子奋迅法(sīhavikkīḷitanaya)。是故，依行道之分别，指示四种个人及师子奋迅法之基础后，方从彼等中抉择出顿悟者等三个人，故开始宣说“于彼，若以苦行道……”等文。于彼文中，“此二人”是依于前二行道而有的二人。此理则亦适用于他处。再者，“于彼，若以苦行道……”等文，是为了从如前所述的四个人中抉择出顿悟者等三个人而说。于彼文中，“任何共通者”(yo sādhāraṇāya)一句，应关联为“以苦行道与速通达，以及以乐行道与迟通达而出离”。然则，两种行道如何可能于一人存在呢？不应如是见，谓于一个个人于同一刹那存在二种行道。然而，于如前所述的二行道中，任何个人以任何一行道而出离，此人即是广解者(vipañcitaññū)，此即此处之意趣。又因于《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)中，于审察“行道是动或不动？”时，说为“是动”，是故，应知于同一个个人，于不同禅那与不同道之间，行道的差别亦是所允许的。

‘‘ตตฺถ ภควา’’ติอาทินา เทสนาวิภาเคหิปิ ตเมว ปุคฺคลวิภาคํ วิภาเวติ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. ตตฺถ อธิจิตฺตนฺติ อธิจิตฺตสิกฺขญฺจาติ จ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ. เตน อธิจิตฺตสิกฺขญฺจ อธิปญฺญาสิกฺขญฺจ วิปญฺจิตญฺญุสฺส ปญฺญเปตีติ อตฺโถ. อธิสีลนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. อธิสีลสิกฺขํ อธิจิตฺตสิกฺขํ อธิปญฺญาสิกฺขญฺจาติ โยเชตพฺพํ.

以“于彼，世尊(Tattha bhagavā)”等文，亦通过教说的分别，阐明了对那个个人的划分。这与下方已说的方法相同。于彼文“增上心(adhicittaṃ)”一词中，其义为“以及增上心学(adhicittasikkhañca)”，其中的“与(ca)”字被省略而指示。因此，其义为：为广演知者(vipañcitaññū)施设增上心学与增上慧学。于“增上戒(adhisīlaṃ)”一词中，方法亦同。应连结为：增上戒学、增上心学与增上慧学。

จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺตีติ ลิงฺควิปลฺลาเสน วุตฺตํ, จตฺตาโร ปุคฺคลา หุตฺวา ตโย ปุคฺคลา โหนฺตีติ อตฺโถ.

“四成为三”是以语性转换而说，其义为：“四个个人成为三个个人”。

อยํ สํกิเลโสติ อยํ อกุสลมูลาทิทฺวาทสตฺติกสงฺคโห สํกิลิสฺสติ เอเตนาติ สํกิเลโสติ กตฺวา. อิทํ โวทานนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

“此是杂染”者，此乃以不善根等为首的十二法聚，有情因此而杂染，故名“杂染”。于“此是清净”一句，其理亦然。

ตีณิ หุตฺวา ทฺเว ภวนฺตีติ นนฺทิยาวฏฺฏนยสฺส ทิสาภูตธมฺมทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เตเนวาห – ‘‘ตณฺหา จ อวิชฺชา จา’’ติอาทิ, ตํ สพฺพํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

说“三成为二”，是为了开示南迪亚瓦达法(nandiyāvaṭṭanaya)的原因之法。因此说：“爱与无明”等，此等皆易了知。

กสฺมา ปเนตฺถ นยานํ อุทฺเทสานุกฺกเมน นิทฺเทโส น กโตติ? นยานํ นเยหิ สมฺภวทสฺสนตฺถํ. ปฐมนยโต หิ ปุคฺคลาธิฏฺฐานวเสน ตติยนยสฺส, ตติยนยโต จ ทุติยนยสฺส สมฺภโวติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ ปฐมนยานนฺตรํ ตติยนโย, ตติยนยานนฺตรญฺจ ทุติยนโย นิทฺทิฏฺโฐ. ธมฺมาธิฏฺฐานวเสน ปน ตติยนยโต ทุติยนโย, ทุติยนยโต ปฐมนโยปิ สมฺภวตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ อนฺเต ‘‘ตณฺหา จ อวิชฺชา จา’’ติอาทินา ปฐมนยสฺส ภูมิ ทสฺสิตา. เตเนว หิ ‘‘จตฺตาริ หุตฺวา ตีณิ ภวนฺติ, ตีณิ หุตฺวา ทฺเว ภวนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ยทิ เอวํ ‘‘ทฺเว หุตฺวา จตฺตาริ ภวนฺติ, ทฺเว หุตฺวา ตีณิ ภวนฺติ, ตีณิ หุตฺวา จตฺตาริ ภวนฺตี’’ติ อยมฺปิ นโย วตฺตพฺโพ สิยาติ? สจฺจเมตํ, อยํ ปน นโย อตฺถโต ทสฺสิโต เอวาติ [Pg.208] กตฺวา น วุตฺโต. ยสฺมา ติณฺณํ อตฺถนยานํ อญฺญมญฺญํ อนุปฺปเวโส อิจฺฉิโต, สติ จ อนุปฺปเวเส ตโต วินิคฺคโมปิ สมฺภวติ เอวาติ. อยญฺจ อตฺโถ เปฏโกปเทเสน วิภาเวตพฺโพ.

为何此处不依诸理趣(naya)的列举次第而作解释呢？是为了显示诸理趣由[其他]理趣而生起。由第一理趣，依个人(puggala)之安立而有第三理趣生起；由第三理趣，又有第二理趣生起。为了显示此中差别，故于第一理趣后解释第三理趣，于第三理趣后解释第二理趣。又，依于法(dhamma)之安立，则由第三理趣生起第二理趣，由第二理趣亦生起第一理趣。为了显示此中差别，故于文末以“爱(taṇhā)与无明(avijjā)”等开示第一理趣的基础。正是因此，才说“四者成三，三者成二”。若如此，则“二者成四，二者成三，三者成四”此等理趣亦应宣说吗？诚然，但此理趣之义理实已开示，故未宣说。因为三义理趣(attha-naya)意在相互含摄，而于含摄之时，亦可能从中出离。此义应依《藏释》(Peṭakopadesa)辨明。

ตตฺถายํ อาทิโต ปฏฺฐาย วิภาวนา – จตฺตาโร ปุคฺคลา ตณฺหาจริโต ทุวิโธ มุทินฺทฺริโย ติกฺขินฺทฺริโย จ. ตถา ทิฏฺฐิจริโตติ. ตตฺถ ตณฺหาจริโต มุทินฺทฺริโย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ, ติกฺขินฺทฺริโย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ, ทิฏฺฐิจริโต ปน มุทินฺทฺริโย สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ, ติกฺขินฺทฺริโย สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ. อิติ อิมาสุ ปฏิปทาสุ ยถารหํ ฐิเตหิ ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริเตหิ จตฺตาโร อาหารา ตปฺปฏิพนฺธฉนฺทราคปฺปหาเนน ปหาตพฺพา. จตฺตาโร สติปฏฺฐาเน ภาเวตฺวา จตฺตาโร วิปลฺลาสา ทฏฺฐพฺพาติ สพฺโพ ยถาวุตฺตนโย อนุคนฺตพฺโพ.

在此，这是从一开始的阐明：有四种个人——贪行者有钝根、利根二种；见行者亦然。其中，钝根的贪行者以苦行道、迟缓的证知而出离；利根的贪行者以苦行道、迅速的证知而出离。而钝根的见行者以乐行道、迟缓的证知而出离；利根的见行者以乐行道、迅速的证知而出离。如是，住于此等各自相应行道中的贪行者与见行者，应通过舍断与四食相关的欲贪来舍断四食。修习四念住后，当见四颠倒。所有一切皆应遵循如前所述的理趣。

ตตฺถายํ ปาฬิ – ตตฺถ เย ทิฏฺฐิจริตา สตฺตา, เต กาเมสุ โทสทิฏฺฐี, น จ เย กาเมสุ อนุสยา สมูหตา, เต อตฺตกิลมถานุโยคมนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เตสํ สตฺถา วา ธมฺมํ เทเสติ อญฺญตโร วา ครุฏฺฐานิโย สพฺรหฺมจารี ‘‘กาเมหิ นตฺถิ อตฺโถ’’ติ, เต จ ปุพฺเพเยว กาเมหิ อนตฺถิกา, อิติ กาเม อปฺปกสิเรน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, เต เจตสิเกน ทุกฺเขน อนชฺโฌสิตา. เตน วุจฺจติ ‘‘สุขา ปฏิปทา’’ติ. เย ปน ตณฺหาจริตา สตฺตา, เต กาเมสุ อชฺโฌสิตา, เตสํ สตฺถา วา ธมฺมํ เทเสติ อญฺญตโร วา ภิกฺขุ ‘‘กาเมหิ นตฺถิ อตฺโถ’’ติ, เต ปิยรูปํ ทุกฺเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ. เตน วุจฺจติ ‘‘ทุกฺขา ปฏิปทา’’ติ. อิติ อิเม สพฺเพ สตฺตา ทฺวีสุ ปฏิปทาสุ สโมสรณํ คจฺฉนฺติ ทุกฺขายญฺจ สุขายญฺจ.

此为圣典原文：其中，凡是见行之众生，他们于诸欲见有过患，且于诸欲的随眠尚未根除，安住于致力于自我折磨的修行。导师或某位值得尊敬的同梵行者为他们说法道：“于诸欲无有义利。”而他们先前即不求诸欲，是故毫不费力地舍弃诸欲，他们不为心苦所压服。是故，称为“乐行道”。而凡是贪行之众生，他们沉溺于诸欲，导师或某位比丘为他们说法道：“于诸欲无有义利。”他们痛苦地舍弃可爱之色。是故，称为“苦行道”。如是，所有此等众生皆汇入苦与乐此二行道中。

ตตฺถ เย ทิฏฺฐิจริตา สตฺตา, เต ทฺวิธา ติกฺขินฺทฺริยา จ มุทินฺทฺริยา จ. ตตฺถ เย ทิฏฺฐิจริตา สตฺตา ติกฺขินฺทฺริยา, เต สุเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, ขิปฺปญฺจ อภิสเมนฺติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘สุขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา’’ติ. ตตฺถ เย ทิฏฺฐิจริตา สตฺตา มุทินฺทฺริยา ปฐมํ ติกฺขินฺทฺริยํ อุปาทาย ทนฺธตรํ อภิสเมนฺติ, เต สุเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, ทนฺธญฺจ อภิสเมนฺติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘สุขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา’’ติ. ตตฺถ ตณฺหาจริตา สตฺตา ทุวิธา ติกฺขินฺทฺริยา จ มุทินฺทฺริยา [Pg.209] จ. ตตฺถ เย ตณฺหาจริตา สตฺตา ติกฺขินฺทฺริยา, เต ทุกฺเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, ขิปฺปญฺจ อภิสเมนฺติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ทุกฺขา ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา’’ติ. ตตฺถ เย ตณฺหาจริตา สตฺตา มุทินฺทฺริยา ปฐมํ ติกฺขินฺทฺริยํ อุปาทาย ทนฺธตรํ อภิสเมนฺติ, เต ทุกฺเขน ปฏินิสฺสชฺชนฺติ, ทนฺธญฺจ อภิสเมนฺติ. เตน วุจฺจติ – ‘‘ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา’’ติ. อิมา จตสฺโส ปฏิปทาโย อปญฺจมา อฉฏฺฐา. เย หิ เกจิ นิพฺพุตา นิพฺพายนฺติ นิพฺพายิสฺสนฺติ วา อิมาหิ จตูหิ ปฏิปทาหิ อนญฺญาหิ, อยํ ปฏิปทา จตุกฺกมคฺเคน กิเลเส นิทฺทิสติ. ยา จตุกฺกมคฺเคน อริยธมฺเมสุ นิทฺทิสิตพฺพา, อยํ วุจฺจติ สีหวิกฺกีฬิโต นาม นโย.

于此，见行之有情分为二种：利根者与钝根者。于此见行有情中，利根者能安乐地舍弃烦恼，且能速疾证悟，是故说为“乐行道速遍知”。于此见行有情中，钝根者相比于前述利根者，证悟较为迟缓，彼等能安乐地舍弃烦恼，但证悟迟缓，是故说为“乐行道缓遍知”。于此，爱行之有情分为二种：利根者与钝根者。于此爱行有情中，利根者艰难地舍弃烦恼，但能速疾证悟，是故说为“苦行道速遍知”。于此爱行有情中，钝根者相比于前述利根者，证悟较为迟缓，彼等艰难地舍弃烦恼，且证悟迟缓，是故说为“苦行道缓遍知”。此行道有四，无第五、无第六。实则，任何已涅槃、正涅槃、将涅槃者，皆由此四行道而非由其他。此行道以四法指示诸烦恼。凡于圣法中应以四法指示者，此被称为“狮子游戏”(sīhavikkīḷito)之法。

ตตฺริเม จตฺตาโร อาหารา, จตฺตาโร วิปลฺลาสา อุปาทานา โยคา คนฺถา อาสวา โอฆา สลฺลา วิญฺญาณฏฺฐิติโย อคติคมนานีติ เอวํ อิมานิ สพฺพานิ ทส ปทานิ. อยํ สุตฺตสฺส สํสนฺทนา.

于此法中，有四食、四颠倒、诸取、诸轭、诸身系、诸漏、诸暴流、诸箭、诸识住、诸非行——如是，此等共为十法。此为经(Sutta)之贯串。

จตฺตาโร อาหารา, ตตฺถ โย จ กพฬีกาโร อาหาโร, โย จ ผสฺโส อาหาโร, อิเม ตณฺหาจริเตน ปหาตพฺพา. ตตฺถ โย จ มโนสญฺเจตนาหาโร, โย จ วิญฺญาณาหาโร, อิเม ทิฏฺฐิจริเตน ปหาตพฺพา.

四食。于此，抟食与触食，此二者应由爱行者断除。于此，意思食与识食，此二者应由见行者断除。

ตตฺถ ปฐโม อาหาโร ปฐโม วิปลฺลาโส, ทุติโย อาหาโร ทุติโย วิปลฺลาโส, ตติโย อาหาโร ตติโย วิปลฺลาโส, จตุตฺโถ อาหาโร จตุตฺโถ วิปลฺลาโส, อิเม จตฺตาโร วิปลฺลาสา อปญฺจมา อฉฏฺฐา. อิทญฺจ ปมาณา จตฺตาโร อาหารา.

于此，第一食是第一颠倒，第二食是第二颠倒，第三食是第三颠倒，第四食是第四颠倒。此即四颠倒，无第五，无第六。此四食即是其量。

ตตฺถ ปฐเม วิปลฺลาเส ฐิโต กาเม อุปาทิยติ, อิทํ กามุปาทานํ. ทุติเย วิปลฺลาเส ฐิโต อนาคตํ ภวํ อุปาทิยติ, อิทํ สีลพฺพตุปาทานํ. ตติเย วิปลฺลาเส ฐิโต วิปรีตทิฏฺฐึ อุปาทิยติ, อิทํ ทิฏฺฐุปาทานํ. จตุตฺเถ วิปลฺลาเส ฐิโต ขนฺเธ อตฺตโต อุปาทิยติ, อิทํ อตฺตวาทุปาทานํ.

于此，住于第一颠倒者执取诸欲，此为欲取(kāmupādāna)。住于第二颠倒者执取未来有，此为戒禁取(sīlabbatupādāna)。住于第三颠倒者执取颠倒见，此为见取(diṭṭhupādāna)。住于第四颠倒者执取诸蕴为我，此为我语取(attavādupādāna)。

ตตฺถ กามุปาทาเน ฐิโต กาเม อภิชฺฌาย คนฺถติ, อยํ อภิชฺฌากายคนฺโถ. สีลพฺพตุปาทาเน ฐิโต พฺยาปาทํ คนฺถติ, อยํ พฺยาปาทกายคนฺโถ. ทิฏฺฐุปาทาเน ฐิโต ปรามาสํ คนฺถติ, อยํ ปรามาสกายคนฺโถ. อตฺตวาทุปาทาเน ฐิโต ปปญฺเจนฺโต คนฺถติ, อยํ อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺโถ.

于此，住于欲取者，以贪欲(abhijjhā)系缚诸欲，此为贪身系(abhijjhākāyagantha)。住于戒禁取者，系缚嗔恚(byāpāda)，此为嗔恚身系(byāpādakāyagantha)。住于见取者，系缚执取(parāmāsa)，此为执取身系(parāmāsakāyagantha)。住于我语取者，由戏论(papañca)而系缚，此为“唯此是实”执取身系(idaṃsaccābhinivesakāyagantha)。

ตสฺส [Pg.210] คนฺถคนฺถิตา กิเลสา อาสวนฺติ. กึ ปน วุจฺจติ อาสวนฺตีติ? วิปฺปฏิสารา. เย วิปฺปฏิสารา, เต อนุสยา. ตตฺถ อภิชฺฌากายคนฺเถน กามาสโว, พฺยาปาทกายคนฺเถน ภวาสโว, ปรามาสกายคนฺเถน ทิฏฺฐาสโว, อิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺเถน อวิชฺชาสโว.

于彼，为结所结之烦恼流漏。什么被称为“流漏”呢？是追悔(vippaṭisāra)。凡是追悔，即是随眠(anusaya)。于此，由贪身系而有欲漏(kāmāsava)，由嗔恚身系而有有漏(bhavāsava)，由执取身系而有见漏(diṭṭhāsava)，由“唯此是实”执取身系而有无明漏(avijjāsava)。

เต จตฺตาโร อาสวา เวปุลฺลํ คตา โอฆา โหนฺติ, เตน วุจฺจนฺติ ‘‘โอฆา’’ติ. ตตฺถ กามาสโว กาโมโฆ, ภวาสโว ภโวโฆ, อวิชฺชาสโว อวิชฺโชโฆ, ทิฏฺฐาสโว ทิฏฺโฐโฆ.

彼四漏增长广大而成暴流(ogha)，是故被称为“暴流”。于此，欲漏即欲暴流(kāmogha)，有漏即有暴流(bhavogha)，无明漏即无明暴流(avijjogha)，见漏即见暴流(diṭṭhogha)。

เต จตฺตาโร โอฆา อาสยมนุปวิฏฺฐา อนุสยสหคตา วุจฺจนฺติ สลฺลาติ หทยมาหจฺจ ติฏฺฐนฺติ. ตตฺถ กาโมโฆ ราคสลฺลํ, ภโวโฆ โทสสลฺลํ, อวิชฺโชโฆ โมหสลฺลํ, ทิฏฺโฐโฆ ทิฏฺฐิสลฺลํ.

彼四暴流侵入心性，与随眠俱行，被称为箭(salla)，击心而住。于此，欲暴流即贪箭(rāgasalla)，有暴流即嗔箭(dosasalla)，无明暴流即痴箭(mohasalla)，见暴流即见箭(diṭṭhisalla)。

อิเมหิ จตูหิ สลฺเลหิ ปริยาทินฺนํ วิญฺญาณํ จตูสุ ธมฺเมสุ ติฏฺฐติ รูเป เวทนาย สญฺญาย สงฺขาเรสุ. อิมา จตสฺโส วิญฺญาณฏฺฐิติโย. ตตฺถ ราคสลฺเลน นนฺทูปเสจนํ รูปูปคํ วิญฺญาณํ ติฏฺฐติ. โทสสลฺเลน เวทนูปคํ. โมหสลฺเลน สญฺญูปคํ. ทิฏฺฐิสลฺเลน นนฺทูปเสจนํ สงฺขารูปคํ วิญฺญาณํ ติฏฺฐติ.

被此等四箭所执取的识，住于四法：色、受、想、行。此为四识住。于其中，因贪箭，识以喜浇灌而住于色；因嗔箭，住于受；因痴箭，住于想；因见箭，识以喜浇灌而住于行。

จตูหิ วิญฺญาณฏฺฐิตีหิ จตุพฺพิธํ อคตึ คจฺฉนฺติ ฉนฺทา โทสา ภยา โมหา. ราเคน ฉนฺทา อคตึ คจฺฉติ, โทเสน โทสา อคตึ คจฺฉติ, โมเหน โมหา อคตึ คจฺฉติ, ทิฏฺฐิยา ภยา อคตึ คจฺฉติ, อิติ อิมานิ จ กมฺมานิ อิเม จ กิเลสา อยํ สํสารเหตุ.

因四识住而行四种不正行：欲求、嗔恚、怖畏、愚痴。因贪而行欲求之不正行；因嗔而行嗔恚之不正行；因痴而行愚痴之不正行；因见而行怖畏之不正行。如是，此等业与此等烦恼，是轮回之因。

ตตฺถิมา จตสฺโส ทิสา กพฬีกาโร อาหาโร ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ วิปลฺลาโส กามุปาทานํ กามโยโค อภิชฺฌากายคนฺโถ กามาสโว กาโมโฆ ราคสลฺลํ รูปูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ ฉนฺทา อคติคมนํ, อยํ ปฐมา ทิสา.

于彼，当知有此四方。抟食，于不净中执净之颠倒，欲取，欲轭，贪欲身缚，欲漏，欲暴流，贪箭，趣向于色的识住，因欲求之不正行，此为第一方。

ผสฺโส อาหาโร ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ วิปลฺลาโส สีลพฺพตุปาทานํ ภวโยโค พฺยาปาทกายคนฺโถ ภวาสโว ภโวโฆ โทสสลฺลํ เวทนูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ โทสา อคติคมนํ, อยํ ทุติยา ทิสา.

触食，于苦中执乐之颠倒，戒禁取，有轭，嗔恚身缚，有漏，有暴流，嗔箭，趣向于受的识住，因嗔恚之不正行，此为第二方。

มโนสญฺเจตนาหาโร ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ วิปลฺลาโส ทิฏฺฐุปาทานํ ทิฏฺฐิโยโค ปรามาสกายคนฺโถ ทิฏฺฐาสโว ทิฏฺโฐโฆ ทิฏฺฐิสลฺลํ สญฺญูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ ภยา อคติคมนํ, อยํ ตติยา ทิสา.

意思食，于无我中执我之颠倒，见取，见轭，执取身缚，见漏，见暴流，见箭，趣向于想的识住，因怖畏之不正行，此为第三方。

วิญฺญาณาหาโร [Pg.211] ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ วิปลฺลาโส อตฺตวาทุปาทานํ อวิชฺชาโยโค อิทํสจฺจาภินิเวโสกายคนฺโถ อวิชฺชาสโว อวิชฺโชโฆ โมหสลฺลํ สงฺขารูปคา วิญฺญาณฏฺฐิติ โมหา อคติคมนํ, อยํ จตุตฺถี ทิสา. อิติ อิเมสํ ทสนฺนํ สุตฺตานํ ปฐเมน ปเทน ปฐมาย ทิสาย อาโลกนํ, ทุติเยน ปเทน ทุติยาย ทิสาย, ตติเยน ปเทน ตติยาย ทิสาย, จตุตฺเถน ปเทน จตุตฺถิยา ทิสาย อาโลกนํ, อยํ วุจฺจติ ทิสา อาโลกนา. อิมินา นเยน สพฺเพ กิเลสา จตูสุ ปเทสุ ปกฺขิปิตพฺพา. อยํ อกุสลปกฺโข.

识食，于无常作常想之颠倒，我论取，无明轭，此是实谛之执取身结，无明漏，无明暴流，痴箭，缘行之识住，由痴而行于非道，此为第四方。如是，于此十句中，以第一句照见第一方，以第二句照见第二方，以第三句照见第三方，以第四句照见第四方，此谓之“照见诸方”。以此理趣，一切烦恼皆应归入四句中。此为不善品。

จตสฺโส ปฏิปทา, จตฺตาริ ฌานานิ, จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร วิหารา ทิพฺโพ พฺรหฺมา อริโย อาเนญฺโช, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา, จตฺตาโร อธิฏฺฐานา, จตฺตาโร สมาธโย ฉนฺทสมาธิ วีริยสมาธิ จิตฺตสมาธิ วีมํสาสมาธิ, จตฺตาโร ธมฺมา สุขภาคิยา นาญฺญตฺร โพชฺฌงฺคา นาญฺญตฺร ตปสา นาญฺญตฺร อินฺทฺริยสํวรา นาญฺญตฺร สพฺพนิสฺสคฺคา, จตฺตาริ อปฺปมาณานิ.

四行道，四禅，四念住，四住：天住、梵住、圣住、不动住，四正勤，四稀有未曾有法，四决意，四定：欲定、精进定、心定、观定，四种乐分法：非离觉支，非离修行，非离根律仪，非离舍离一切依，四无量。

ตตฺถ ทุกฺขา ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ภาวิยมานา พหุลีกริยมานา ปฐมํ ฌานํ ปริปูเรติ, ปฐมํ ฌานํ ปริปุณฺณํ ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ปฐมํ สติปฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ ปฐมํ วิหารํ ปริปูเรติ, ปฐโม วิหาโร ปริปุณฺโณ ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ ปริปูเรติ, ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ ปริปุณฺณํ ปฐมํ อจฺฉริยํ อพฺภุตํ ธมฺมํ ปริปูเรติ, ปฐโม อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม ปริปุณฺโณ ปฐมํ อธิฏฺฐานํ ปริปูเรติ, ปฐมํ อธิฏฺฐานํ ปริปุณฺณํ ฉนฺทสมาธึ ปริปูเรติ, ฉนฺทสมาธิ ปริปุณฺโณ อินฺทฺริยสํวรํ ปริปูเรติ, อินฺทฺริยสํวโร ปริปุณฺโณ ปฐมํ อปฺปมาณํ ปริปูเรติ. เอวํ ยาว สพฺพนิสฺสคฺคา จตุตฺถํ อปฺปมาณํ ปริปูเรติ.

其中，难行道迟通达(dukkhā paṭipadā dandhābhiññā)，经修习、多作，能圆满初禅(jhāna)；初禅圆满，则圆满初念住(satipaṭṭhāna)；初念住圆满，则圆满初住(vihāra)；初住圆满，则圆满初正勤(sammappadhāna)；初正勤圆满，则圆满初稀有未曾有法(acchariya abbhuta dhamma)；初稀有未曾有法圆满，则圆满初决意(adhiṭṭhāna)；初决意圆满，则圆满欲定(chandasamādhi)；欲定圆满，则圆满根律仪(indriyasaṃvara)；根律仪圆满，则圆满初无量(appamāṇa)。如是，乃至一切舍离(sabbanissagga)，能圆满第四无量。

ตตฺถ ปฐมา จ ปฏิปทา ปฐมญฺจ ฌานํ ปฐมญฺจ สติปฏฺฐานํ ทิพฺโพ จ วิหาโร ปฐมญฺจ สมฺมปฺปธานํ ปฐโม จ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม สจฺจาธิฏฺฐานญฺจ ฉนฺทสมาธิ จ อินฺทฺริยสํวโร จ เมตฺตา จ อปฺปมาณํ. อยํ ปฐมา ทิสา.

在此，初行道(paṭipadā)、初禅、初念住、天住(dibbo vihāro)、初正勤、初稀有未曾有法、真实决意(saccādhiṭṭhāna)、欲定、根律仪，以及慈无量(mettā appamāṇa)，此为初方(disā)。

ทุติยา จ ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา ทุติยญฺจ ฌานํ ทุติยญฺจ สติปฏฺฐานํ พฺรหฺมา จ วิหาโร ทุติยญฺจ สมฺมปฺปธานํ ทุติโย จ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม จาคาธิฏฺฐานญฺจ [Pg.212] จิตฺตสมาธิ จ ตโป จ กรุณา จ อปฺปมาณํ. อยํ ทุติยา ทิสา.

第二速通达行道(dutiyā paṭipadā khippābhiññā)、第二禅、第二念住、梵住(brahmā vihāro)、第二正勤、第二稀有未曾有法、舍决意(cāgādhiṭṭhāna)、心定(cittasamādhi)、勤行(tapo)，以及悲无量(karuṇā appamāṇa)，此为第二方。

ตติยา จ ปฏิปทา ทนฺธาภิญฺญา ตติยญฺจ ฌานํ ตติยญฺจ สติปฏฺฐานํ อริโย จ วิหาโร ตติยญฺจ สมฺมปฺปธานํ ตติโย จ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม สจฺจาธิฏฺฐานญฺจ วีริยสมาธิ จ โพชฺฌงฺคา จ มุทิตา จ อปฺปมาณํ. อยํ ตติยา ทิสา.

第三迟通达行道(tatiyā paṭipadā dandhābhiññā)、第三禅、第三念住、圣住(ariyo vihāro)、第三正勤、第三稀有未曾有法、真实决意、精进定(vīriyasamādhi)、觉支(bojjhaṅga)，以及喜无量(muditā appamāṇa)，此为第三方。

จตุตฺถี จ ปฏิปทา ขิปฺปาภิญฺญา จตุตฺถญฺจ ฌานํ จตุตฺถญฺจ สติปฏฺฐานํ อาเนญฺโช จ วิหาโร จตุตฺถญฺจ สมฺมปฺปธานํ จตุตฺโถ จ อจฺฉริโย อพฺภุโต ธมฺโม อุปสมาธิฏฺฐานญฺจ วีมํสาสมาธิ จ สพฺพนิสฺสคฺโค จ อุเปกฺขา จ อปฺปมาณํ. อยํ จตุตฺถี ทิสา. อิมาสํ จตุนฺนํ ทิสานํ ยา อาโลกนา, อยํ วุจฺจติ ทิสาโลจโน นาม นโย.

第四行道速通达、第四禅、第四念住、不动住、第四正勤、第四稀有未曾有法、寂止决意、审察定、一切舍离、舍，以及无量。此为第四方。于此四方之观照，此即名为“观方”之理趣。

ตตฺถายํ โยชนา – จตฺตาโร จ อาหารา, จตสฺโส จ ปฏิปทา, จตฺตาโร จ วิปลฺลาสา, จตฺตาโร จ สติปฏฺฐานา, จตฺตาริ จ อุปาทานานิ, จตฺตาริ จ ฌานานิ, จตฺตาโร จ โยคา, จตฺตาโร จ วิหารา, จตฺตาโร จ คนฺถา, จตฺตาโร จ สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร จ อาสวา, จตฺตาโร จ อจฺฉริยา อพฺภุตา ธมฺมา, จตฺตาโร จ โอฆา, จตฺตาริ จ อธิฏฺฐานานิ, จตฺตาริ จ สลฺลานิ, จตฺตาโร จ สมาธโย, จตสฺโส จ วิญฺญาณฏฺฐิติโย, จตฺตาโร จ สุขภาคิยา ธมฺมา, จตฺตาริ จ อคติคมนานิ จตฺตาริ จ อปฺปมาณานิ. อิติ กุสลากุสลานํ ปกฺขปฏิปกฺขวเสน โยชนา. อยํ สีหวิกฺกีฬิเต ทิสาโลจโน นโย.

此中，组合如下：四食、四行道、四颠倒、四念住、四取、四禅、四轭、四住、四系、四正勤、四漏、四稀有未曾有法、四瀑流、四决意、四箭、四定、四识住、四乐分法、四不如理行、四无量。如是，此乃善与不善法依自方与对立方之组合。此乃狮子奋迅(sīhavikkīḷita)中的观方法门。

ตสฺส จตฺตาริ สามญฺญผลานิ ปริโยสานํ, ตตฺถ ปฐมาย ทิสาย โสตาปตฺติผลํ ปริโยสานํ, ทุติยาย สกทาคามิผลํ, ตติยาย อนาคามิผลํ, จตุตฺถิยา อรหตฺตผลํ ปริโยสานนฺติ.

彼（观方）以四沙门果为究竟。于此，第一方以须陀洹果为究竟，第二方以斯陀含果为究竟，第三方以阿那含果为究竟，第四方以阿罗汉果为究竟。

ตตฺถ กตโม ติปุกฺขลนโย? ปฏิปทาวิภาเคน จตูสุ ปุคฺคเลสุ โย สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ อุคฺฆฏิตญฺญู. โย สุขาย วา ปฏิปทาย, ทนฺธาภิญฺญาย, ทุกฺขาย วา ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ วิปญฺจิตญฺญู. โย ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย นิยฺยาติ, อยํ เนยฺโย. อิติ จตฺตาโร หุตฺวา ตโย โหนฺติ. ตตฺถ อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส สมถปุพฺพงฺคมา วิปสฺสนา สปฺปายา[Pg.213]. เนยฺยสฺส วิปสฺสนาปุพฺพงฺคโม สมโถ, วิปญฺจิตญฺญุสฺส สมถวิปสฺสนา ยุคนทฺธา. อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส มุทุกา เทสนา, เนยฺยสฺส ติกฺขา เทสนา, วิปญฺจิตญฺญุสฺส ติกฺขมุทุกา เทสนา.

于此，何为三补特伽罗法？依行道差别，于四种个人(puggala)中：以乐行道、速通达而出离者，此为速知者(ugghaṭitaññū)；以乐行道、迟通达，或以苦行道、速通达而出离者，此为广演知者(vipañcitaññū)；以苦行道、迟通达而出离者，此为所引导者(neyyo)。如是，四（行道组合）成三（种个人）。于彼（三人）中：速知者，以奢摩他为前导的观(vipassanā)为适宜；所引导者，以观为前导的奢摩他为适宜；广演知者，奢摩他与观双运为适宜。速知者，柔和的教导为适宜；所引导者，锐利的教导为适宜；广演知者，锐利与柔和的教导为适宜。

อุคฺฆฏิตญฺญุสฺส อธิปญฺญาสิกฺขา, วิปญฺจิตญฺญุสฺส อธิจิตฺตสิกฺขา จ อธิปญฺญาสิกฺขา จ, เนยฺยสฺส อธิสีลสิกฺขา จ อธิจิตฺตสิกฺขา จ อธิปญฺญาสิกฺขา จ. อิติ อิเมสํ ปุคฺคลานํ จตูหิ ปฏิปทาหิ นิยฺยานํ.

对速知者，增上慧学为宜；对广演知者，增上心学与增上慧学为宜；对所引导者，增上戒学、增上心学与增上慧学为宜。如是，此等个人以四种行道而出离。

ตตฺถายํ สํกิเลสปกฺโข, ตีณิ อกุสลมูลานิ, ตโย ผสฺสา, ติสฺโส เวทนา, ตโย อุปวิจารา, ตโย กิเลสา, ตโย วิตกฺกา, ตโย ปริฬาหา, ตีณิ สงฺขตลกฺขณานิ, ติสฺโส ทุกฺขตา.

于此，此为杂染品：三不善根，三触，三受，三随伺，三烦恼，三寻，三热恼，三有为相，三苦性。

ตีณิ อกุสลมูลานีติ โลโภ อกุสลมูลํ, โทโส อกุสลมูลํ, โมโห อกุสลมูลํ. ตโย ผสฺสาติ สุขเวทนีโย ผสฺโส, ทุกฺขเวทนีโย ผสฺโส, อทุกฺขมสุขเวทนีโย ผสฺโส. ติสฺโส เวทนาติ สุขา เวทนา, ทุกฺขา เวทนา, อทุกฺขมสุขา เวทนา. ตโย อุปวิจาราติ โสมนสฺสูปวิจาโร, โทมนสฺสูปวิจาโร, อุเปกฺขูปวิจาโร. ตโย กิเลสาติ โลโภ, โทโส, โมโห. ตโย วิตกฺกาติ กามวิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺโก, วิหึสาวิตกฺโก. ตโย ปริฬาหาติ ราคโช, โทสโช, โมหโช. ตีณิ สงฺขตลกฺขณานีติ อุปฺปาโท, ฐิติ, วโย. ติสฺโส ทุกฺขตาติ ทุกฺขทุกฺขตา, วิปริณามทุกฺขตา, สงฺขารทุกฺขตา.

三不善根：贪不善根，瞋不善根，痴不善根。三触：乐受触，苦受触，不苦不乐受触。三受：乐受，苦受，不苦不乐受。三随伺：喜随伺，忧随伺，舍随伺。三烦恼：贪，瞋，痴。三寻：欲寻，瞋寻，害寻。三热恼：由贪生，由瞋生，由痴生。三有为相：生，住，灭。三苦性：苦苦，坏苦，行苦。

ตตฺถ โลโภ อกุสลมูลํ มนาปิเกน อารมฺมเณน สมุฏฺฐหติ. ตเทว มนาปิการมฺมณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขเวทนีโย ผสฺโส, สุขเวทนียํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขา เวทนา, สุขํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ โสมนสฺสูปวิจาโร, โสมนสฺสูปวิจารํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ราโค, ราคํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ กามวิตกฺโก, กามวิตกฺกํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ราคโช ปริฬาโห, ราคชํ ปริฬาหํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อุปฺปาโท สงฺขตลกฺขณํ, อุปฺปาทํ สงฺขตลกฺขณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ วิปริณามทุกฺขตา.

于彼，贪是不善根，由可喜所缘而生起。缘彼可喜所缘，生起乐受触；缘乐受触，生起乐受；缘乐受，生起喜近行；缘喜近行，生起贪；缘贪，生起欲寻；缘欲寻，生起由贪所生的热恼；缘由贪所生的热恼，生起名为“生”的有为相；缘名为“生”的有为相，生起坏苦。

โทโส อกุสลมูลํ อมนาปิเกน อารมฺมเณน สมุฏฺฐหติ. ตเทว อมนาปิการมฺมณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขเวทนีโย ผสฺโส, ทุกฺขเวทนียํ [Pg.214] ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขา เวทนา, ทุกฺขํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ โทมนสฺสูปวิจาโร, โทมนสฺสูปวิจารํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ โทโส, โทสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ พฺยาปาทวิตกฺโก, พฺยาปาทวิตกฺกํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ โทสโช ปริฬาโห, โทสชํ ปริฬาหํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ สงฺขตลกฺขณํ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ สงฺขตลกฺขณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ ทุกฺขทุกฺขตา.

瞋是不善根，由不可喜所缘而生起。缘彼不可喜所缘，生起苦受触；缘苦受触，生起苦受；缘苦受，生起忧近行；缘忧近行，生起瞋；缘瞋，生起瞋恚寻；缘瞋恚寻，生起由瞋所生的热恼；缘由瞋所生的热恼，生起名为“住之变异”的有为相；缘名为“住之变异”的有为相，生起苦苦。

โมโห อกุสลมูลํ อุเปกฺขาฐานิยํ อารมฺมเณน สมุฏฺฐหติ. ตเทว อุเปกฺขาฐานิยํ อารมฺมณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขเวทนีโย ผสฺโส, อทุกฺขมสุขเวทนียํ ผสฺสํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อทุกฺขมสุขา เวทนา, อทุกฺขมสุขํ เวทนํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ อุเปกฺขูปวิจาโร, อุเปกฺขูปวิจารํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ โมโห, โมหํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ วิหึสาวิตกฺโก, วิหึสาวิตกฺกํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ โมหโช ปริฬาโห, โมหชํ ปริฬาหํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ วโย สงฺขตลกฺขณํ, วยํ สงฺขตลกฺขณํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สงฺขารทุกฺขตา. อิติ อยํ ตีหิ อากาเรหิ กิเลสานํ นิทฺเทโส. โย โกจิ อกุสลปกฺโข, สพฺโพ โส ตีสุ อกุสลมูเลสุ สโมสรตีติ.

痴是不善根，由作为舍之因的所缘而生起。以那作为舍之因的所缘为缘，生起能感受不苦不乐的触；以能感受不苦不乐的触为缘，生起不苦不乐受；以不苦不乐受为缘，生起舍近行；以舍近行为缘，生起痴；以痴为缘，生起害寻；以害寻为缘，生起由痴所生的热恼；以由痴所生的热恼为缘，生起灭的有为相；以灭的有为相为缘，生起行苦性。如是，此为以三行相对诸烦恼的解释。任何不善品，其一切皆汇归于三不善根中。

ตตฺถ กตโม กุสลปกฺโข? ตีณิ กุสลมูลานิ อโลโภ, อโทโส, อโมโห. ติสฺโส ปญฺญา สุตมยี, จินฺตามยี, ภาวนามยี. ตโย สมาธี สวิตกฺกสวิจาโร, อวิตกฺกวิจารมตฺโต, อวิตกฺกอวิจาโร. ติสฺโส สิกฺขา อธิสีลสิกฺขา, อธิจิตฺตสิกฺขา, อธิปญฺญาสิกฺขา. ตีณิ นิมิตฺตานิ สมถนิมิตฺตํ, ปคฺคหนิมิตฺตํ, อุเปกฺขานิมิตฺตํ. ตโย วิตกฺกา เนกฺขมฺมวิตกฺโก, อพฺยาปาทวิตกฺโก, อวิหึสาวิตกฺโก. ตีณิ อินฺทฺริยานิ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ, อญฺญินฺทฺริยํ, อญฺญาตาวินฺทฺริยํ. ตโย อุปวิจารา เนกฺขมฺมูปวิจาโร, อพฺยาปาทูปวิจาโร, อวิหึสูปวิจาโร ติสฺโส เอสนา กาเมสนา, ภเวสนา, พฺรหฺมจริเยสนา. ตโย ขนฺธา สีลกฺขนฺโธ, สมาธิกฺขนฺโธ, ปญฺญากฺขนฺโธ.

于此，何为善品？三善根：无贪、无瞋、无痴。三慧：闻所成慧、思所成慧、修所成慧。三定：有寻有伺定、无寻唯伺定、无寻无伺定。三学：增上戒学、增上心学、增上慧学。三相：止相、策励相、舍相。三寻：出离寻、无瞋寻、无害寻。三根：未知当知根、已知根、具知根。三近行：出离近行、无瞋近行、无害近行。三求：欲求、有求、梵行求。三蕴：戒蕴、定蕴、慧蕴。

ตตฺถ อโลโภ กุสลมูลํ สุตมยิปญฺญํ ปริปูเรติ. สุตมยิ ปญฺญา ปริปุณฺณา สวิตกฺกสวิจารํ สมาธึ ปริปูเรติ, สวิตกฺกสวิจาโร สมาธิ ปริปุณฺโณ อธิสีลสิกฺขํ ปริปูเรติ, อธิสีลสิกฺขา ปริปุณฺณา [Pg.215] สมถนิมิตฺตํ ปริปูเรติ, สมถนิมิตฺตํ ปริปุณฺณํ เนกฺขมฺมวิตกฺกํ ปริปูเรติ, เนกฺขมฺมวิตกฺโก ปริปุณฺโณ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ ปริปุณฺณํ เนกฺขมฺมสิตูปวิจารํ ปริปูเรติ, เนกฺขมฺมูปวิจารํ ปริปุณฺโณ กาเมสนํ ปชหติ. กาเมสนปฺปหานํ สีลกฺขนฺธํ ปริปูเรติ.

于彼法中，无贪善根圆满闻所成慧。圆满的闻所成慧圆满有寻有伺定，圆满的有寻有伺定圆满增上戒学，圆满的增上戒学圆满奢摩他相，圆满的奢摩他相圆满出离寻，圆满的出离寻圆满未知当知根，圆满的未知当知根圆满依出离之伺察，圆满的依出离之伺察舍断欲求。舍断欲求圆满戒蕴。

อโทโส กุสลมูลํ จินฺตามยิปญฺญํ ปริปูเรติ, จินฺตามยิปญฺญา ปริปุณฺณา อวิตกฺกวิจารมตฺตํ สมาธึ ปริปูเรติ, อวิตกฺกวิจารมตฺโต สมาธิ ปริปุณฺโณ อธิจิตฺตสิกฺขํ ปริปูเรติ, อธิจิตฺตสิกฺขา ปริปุณฺณา อุเปกฺขานิมิตฺตํ ปริปูเรติ, อุเปกฺขานิมิตฺตํ ปริปุณฺณํ อพฺยาปาทวิตกฺกํ ปริปูเรติ, อพฺยาปาทวิตกฺโก ปริปุณฺโณ อญฺญินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, อญฺญินฺทฺริยํ ปริปุณฺณํ อพฺยาปาทูปวิจารํ ปริปูเรติ, อพฺยาปาทูปวิจาโร ปริปุณฺโณ ภเวสนํ ปชหติ, ภเวสนปฺปหานํ สมาธิกฺขนฺธํ ปริปูเรติ.

无瞋善根圆满思所成慧。圆满的思所成慧圆满无寻唯伺定，圆满的无寻唯伺定圆满增上心学，圆满的增上心学圆满舍相，圆满的舍相圆满无恚寻，圆满的无恚寻圆满已知根，圆满的已知根圆满无恚伺察，圆满的无恚伺察舍断有求。舍断有求圆满定蕴。

อโมโห กุสลมูลํ ภาวนามยิปญฺญํ ปริปูเรติ, ภาวนามยิปญฺญา ปริปุณฺณา อวิตกฺกอวิจารํ สมาธึ ปริปูเรติ, อวิตกฺกอวิจาโร สมาธิ ปริปุณฺโณ อธิปญฺญาสิกฺขํ ปริปูเรติ, อธิปญฺญาสิกฺขา ปริปุณฺณา ปคฺคหนิมิตฺตํ ปริปูเรติ, ปคฺคหนิมิตฺตํ ปริปุณฺณํ อวิหึสาวิตกฺกํ ปริปูเรติ, อวิหึสาวิตกฺโก ปริปุณฺโณ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ ปริปูเรติ, อญฺญาตาวินฺทฺริยํ ปริปุณฺณํ อวิหึสูปวิจารํ ปริปูเรติ, อวิหึสูปวิจาโร ปริปุณฺโณ พฺรหฺมจริเยสนํ ปริปูเรติ, พฺรหฺมจริเยสนา ปริปุณฺณา ปญฺญากฺขนฺธํ ปริปูเรติ.

无痴善根，令修所成慧圆满。修所成慧已圆满，令无寻无伺定圆满。无寻无伺定已圆满，令增上慧学圆满。增上慧学已圆满，令策励相圆满。策励相已圆满，令无害寻圆满。无害寻已圆满，令具知根圆满。具知根已圆满，令无害随伺圆满。无害随伺已圆满，令梵行求圆满。梵行求已圆满，令慧蕴圆满。

อิติ อิเม ตโย ธมฺมา อกุสลปกฺขิกา กุสลปกฺขิกา จ ติกนิทฺเทเสหิ นิทฺทิฏฺฐา ติปุกฺขลนยสฺส ทิสา นาม. ตสฺส ปริโยสานํ ตโย วิโมกฺขา อปฺปณิหิโต สุญฺญโต อนิมิตฺโต, อยํ ติปุกฺขโล นาม ทุติโย นโย.

如是，此等不善品与善品的三法，已由三法组的解释所指示，名为三补特伽罗(tipukkhala)法门之方向。其终结为三解脱：无愿、空、无相。此即名为三补特伽罗的第二法门。

ตตฺถ เย อิเม ตโย ปุคฺคลา อุคฺฆฏิตญฺญู วิปญฺจิตญฺญู เนยฺโยติ อิเมสํ ติณฺณํ ปุคฺคลานํ ทฺเว ปุคฺคลา สุขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย, สุขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, ทฺเวเยว ปุคฺคลา ทุกฺขาย ปฏิปทาย ขิปฺปาภิญฺญาย, ทุกฺขาย ปฏิปทาย ทนฺธาภิญฺญาย จ นิยฺยนฺติ, อิเม จตฺตาโร. เต วิเสเสน ทฺเว โหนฺติ ทิฏฺฐิจริโต จ ตณฺหาจริโต จ. อิเม [Pg.216] จตฺตาโร หุตฺวา ตโย โหนฺติ, ตโย หุตฺวา ทฺเว โหนฺติ. อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานํ อยํ สํกิเลโส – อวิชฺชา จ ตณฺหา จ อหิรีกญฺจ อโนตฺตปฺปญฺจ อสติ จ อสมฺปชญฺญญฺจ นีวรณานิ จ สํโยชนานิ จ อชฺโฌสานญฺจ อภินิเวโส จ อหํกาโร จ มมํกาโร จ อสฺสทฺธิยญฺจ โทวจสฺสตา จ โกสชฺชญฺจ อโยนิโสมนสิกาโร จ วิจิกิจฺฉา จ อวิชฺชา จ อสทฺธมฺมสฺสวนญฺจ อสมาปตฺติ จ.

在此，有此三种人(puggala)——速通达者(ugghaṭitaññū)、广通达者(vipañcitaññū)、所引导者(neyya)。于此三种人中，有两种人经由乐行速通达、以及乐行迟通达而出离；又有两种人经由苦行速通达、以及苦行迟通达而出离。此为四种。他们特别分为两种：见行者(diṭṭhicarita)与爱行者(taṇhācarita)。此四者可归摄为三，三者可归摄为二。此两种人之杂染如下：无明与爱，无惭与无愧，失念与不正知，诸盖与诸结，执取与固执，我执与我所执，不信与难教诲，懈怠与不如理作意，疑与无明，不听闻正法与不得定。

ตตฺถ อวิชฺชา จ อหิรีกญฺจ อสติ จ นีวรณานิ จ อชฺโฌสานญฺจ อหํกาโร จ อสฺสทฺธิยญฺจ โกสชฺชญฺจ วิจิกิจฺฉา จ อสทฺธมฺมสฺสวนญฺจ, อยํ เอกา ทิสา.

于此，无明、无惭、失念、诸盖、执取、我慢、不信、懈怠、疑、不听闻正法，此为一方。

ตณฺหา จ อโนตฺตปฺปญฺจ อสมฺปชญฺญญฺจ สํโยชนานิ จ อภินิเวโส จ มมํกาโร จ โทวจสฺสตา จ อโยนิโสมนสิกาโร จ อวิชฺชา จ อสมาปตฺติ จ, อยํ ทุติยา ทิสา. ทสนฺนํ ทุกานํ ทส ปทานิ ปฐมา ทิสาติ กาตพฺพานิ. สํขิตฺเตน อตฺถํ ญาเปนฺติ ปฏิปกฺเข กณฺหปกฺขสฺส ทสนฺนํ ทุกานํ ทส ปทานิ ทุติยกานิ, อยํ ทุติยา ทิสา.

爱、无愧、不正知、诸结、固执、我所慢、难教诲、不如理作意、无明、不得定，此为第二方。于十双法中，十个第一项当知为第一方。简言之，为阐明黑品之对品，十双法中的十个第二项，此为第二方。

ตตฺถ กตโม กุสลปกฺโข? สมโถ จ วิปสฺสนา จ วิชฺชา จ จรณญฺจ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ หิรี จ โอตฺตปฺปญฺจ อหํการปฺปหานญฺจ มมํการปฺปหานญฺจ สมฺมาวายาโม จ โยนิโสมนสิกาโร จ สมฺมาสติ จ สมฺมาสมาธิ จ ปญฺญา จ นิพฺพิทา จ สมาปตฺติ จ สทฺธมฺมสฺสวนญฺจ โสมนสฺสญฺจ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติ จ.

于此，何为善品？止与观(vipassanā)、明与行、念与正知、惭与愧、断除我慢与断除我所慢、正精进与如理作意、正念与正定、慧与厌离、等至与听闻正法、喜悦与法随法行。

ทสนฺนํ ทุกานํ สมถาทีนิ โสมนสฺสปริโยสานานิ ปฐมานิ ทส ปทานิ ปฐมา ทิสา, วิปสฺสนาทีนิ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติปริโยสานานิ ทุติยานิ ทส ปทานิ ทุติยา ทิสา. อิติ อกุสลปกฺเข กุสลปกฺเข จ นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส จตสฺโส ทิสา.

于十双法中，以止为首、以喜悦为终的十个第一项，是第一方；以观(vipassanā)为首、以法随法行为终的十个第二项，是第二方。如是，于不善品与善品中，南迪亚瓦塔法门(nandiyāvaṭṭanaya)有四方。

ตาสุ กุสลปกฺเข สมถาทีหิ อกุสลปกฺเข ตณฺหาทโย ปหานํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ปหานา ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ, กุสลปกฺเข วิปสฺสนาทีหิ อกุสลปกฺเข อวิชฺชาทโย ปหานํ คจฺฉนฺติ, เตสํ ปหานา อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ. อิติ อิมา ทฺเว วิมุตฺติโย นนฺทิยาวฏฺฏนเย ปริโยสานํ.

于彼等中，以善品之止等法，断除不善品之爱等；由断除彼等，有离贪之心解脱。以善品之观(vipassanā)等法，断除不善品之无明等；由断除彼等，有离无明之慧解脱。如是，此二解脱是南迪亚瓦塔法门(nandiyāvaṭṭanaya)的终结。

ตตฺถ [Pg.217] ตณฺหา อวิชฺชา สมโถ วิปสฺสนาติ จตฺตาริ ปทานิ, เตสุ อฏฺฐารส มูลปทานิ สโมสรนฺติ. กถํ? สมโถ จ อโลโภ จ อโทโส จ อสุภสญฺญา จ ทุกฺขสญฺญา จาติ อิมานิ ปญฺจ ปทานิ สมถํ ภชนฺติ, วิปสฺสนา จ อโมโห จ อนิจฺจสญฺญา จ อนตฺตสญฺญา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ วิปสฺสนํ ภชนฺติ. เอวํ นว ปทานิ กุสลานิ ทฺวีสุ ปเทสุ สโมสรนฺติ. ตณฺหา จ โลโภ จ โทโส จ สุภสญฺญา จ สุขสญฺญา จาติ อิมานิ ปญฺจ ปทานิ ตณฺหํ ภชนฺติ, อวิชฺชา จ โมโห จ นิจฺจสญฺญา จ อตฺตสญฺญา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ อวิชฺชํ ภชนฺติ. เอวํ นว ปทานิ อกุสลานิ ทฺวีสุ ปเทสุ สโมสรนฺติ. อิติ ติปุกฺขโล จ สีหวิกฺกีฬิโต จ นนฺทิยาวฏฺฏนยํ อนุปฺปวิสนฺติ.

于此南迪亚(nandiya)回旋法中，有贪爱、无明、止、观(vipassanā)此四句，十八根本句于其中汇集。如何汇集？止、无贪、无瞋、不净想、苦想，此五句归属于止；观、无痴、无常想、无我想，此四句归属于观。如是，九善句于二句中汇集。贪爱、贪、瞋、净想、乐想，此五句归属于贪爱；无明、痴、常想、我想，此四句归属于无明。如是，九不善句于二句中汇集。如是，三聚法与狮子奋迅法皆进入南迪亚回旋法之中。

กถํ ติปุกฺขเล นเย อิตเร ทฺเว นยา อนุปฺปวิสนฺติ? วิปสฺสนา จ อโมโห จ อนิจฺจสญฺญา จ อนตฺตสญฺญา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ อโมโห, สมโถ จ อโลโภ จ อสุภสญฺญา จ ทุกฺขสญฺญา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ อโลโภ, อโทโส อโทโส เอว. เอวํ นว ปทานิ กุสลานิ ตีสุ ปเทสุ สโมสรนฺติ. ตณฺหา จ โลโภ จ สุภสญฺญา จ สุขสญฺญา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ โลโภ, อวิชฺชา จ โมโห จ นิจฺจสญฺญา จ อตฺตสญฺญา จาติ อิมานิ จตฺตาริ ปทานิ โมโห, โทโส โทโส เอว. เอวํ นว ปทานิ อกุสลานิ ตีสุ ปเทสุ สโมสรนฺติ. อิติ ติปุกฺขเล นเย อิตเร ทฺเว นยา อนุปฺปวิสนฺติ.

于三聚法中，其余二法如何进入？观(vipassanā)、无痴、无常想、无我想，此四句是无痴；止、无贪、不净想、苦想，此四句是无贪；无瞋即是无瞋。如是，九善句于三处汇集。贪爱、贪、净想、乐想，此四句是贪；无明、痴、常想、我想，此四句是痴；瞋即是瞋。如是，九不善句于三处汇集。如是，于三聚法中，其余二法得以进入。

กถํ จตูสุ ปเทสุ อฏฺฐารส มูลปทานิ สโมสรนฺติ? ตณฺหา จ สุภสญฺญา จ, อยํ ปฐโม วิปลฺลาโส. โลโภ จ สุขสญฺญา จ, อยํ ทุติโย วิปลฺลาโส. อวิชฺชา จ นิจฺจสญฺญา จ, อยํ ตติโย วิปลฺลาโส. โมโห จ อตฺตสญฺญา จ, อยํ จตุตฺโถ วิปลฺลาโส. อิติ นว ปทานิ อกุสลานิ จตูสุ ปเทสุ สโมสรนฺติ. สมโถ จ อสุภสญฺญา จ ปฐมํ สติปฏฺฐานํ, อโลโภ จ ทุกฺขสญฺญา จ ทุติยํ สติปฏฺฐานํ, วิปสฺสนา จ อนิจฺจสญฺญา จ ตติยํ สติปฏฺฐานํ, อโมโห จ อนตฺตสญฺญา จ จตุตฺถํ สติปฏฺฐานํ. อิติ นว ปทานิ กุสลานิ จตูสุ ปเทสุ สโมสรนฺติ. เอวํ สีหวิกฺกีฬิตนเย อิตเร ทฺเว นยา อนุปฺปวิสนฺติ. ติณฺณญฺหิ นยานํ ยา ภูมิโย โคจโร, โส เอเกกํ นยํ [Pg.218] อนุปฺปวิสติ. ตสฺมา เอเกกสฺส นยสฺส อกุสเล วา ธมฺเม วิญฺญาเต กุสเล วา ปฏิปกฺโข อนฺเวสิตพฺโพ. ปฏิปกฺขํ อนฺเวสิตฺวา โส นโย นิทฺทิสิตพฺโพ. ตมฺหิ นเย นิทฺทิฏฺเฐ ยถา เอกมฺหิ นเย อิตเรสํ นยานํ มูลปทานิ อนุปฺปวิฏฺฐานิ, ตโต ตโต นีหริตฺวา นิทฺทิสิตพฺพานิ. เอเกกสฺมิญฺหิ นเย อฏฺฐารส มูลปทานิ อนุปฺปวิฏฺฐานิ.

十八根本句如何于四句中汇集？贪爱与净想，此是第一颠倒；贪与乐想，此是第二颠倒；无明与常想，此是第三颠倒；痴与我想，此是第四颠倒。如是，九不善句于四句中汇集。止与不净想是第一念处；无贪与苦想是第二念处；观(vipassanā)与无常想是第三念处；无痴与无我想是第四念处。如是，九善句于四句中汇集。如是，于狮子奋迅法(sīhavikkīḷitanaya)中，其余二法进入。实则，三法之地与行境，一一进入每一法中。是故，于每一法中，了知不善法或善法后，应寻求其对立法。寻求对立法后，应指示出该法。当该法被指示出时，犹如在一法中其余诸法的根本句已进入，（同样地）应将它们从各处取出并加以指示。因为于每一法中，十八根本句皆已进入。

ตตฺถ เอเกกสฺมึ ธมฺเม วิญฺญาเต สพฺเพ ธมฺมา วิญฺญาตา โหนฺติ. อิเมสํ ติณฺณํ นยานํ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส จตฺตาริ ผลานิ ปริโยสานํ ปฐมาย ทิสาย ปฐมํ ผลํ, ทุติยาย ทิสาย ทุติยํ ผลํ, ตติยาย ทิสาย ตติยํ ผลํ, จตุตฺถาย ทิสาย จตุตฺถํ ผลํ ปริโยสานํ.

于彼法中，若了知一法，则了知一切法。于此三法中，狮子奋迅法以四果为究竟：第一方以初果为究竟，第二方以二果为究竟，第三方以三果为究竟，第四方以四果为究竟。

ติปุกฺขลสฺส นยสฺส ตโย วิโมกฺขา ปริโยสานํ ปฐมาย ทิสาย อปฺปณิหิโต, ทุติยาย สุญฺญโต, ตติยาย อนิมิตฺโต วิโมกฺโข ปริโยสานํ.

三头法(Tipukkhalanaya)以三解脱为究竟：第一方以无愿解脱为究竟，第二方以空解脱为究竟，第三方以无相解脱为究竟。

นนฺทิยาวฏฺฏสฺส นยสฺส ทฺเว วิมุตฺติโย ปริโยสานํ ปฐมาย ทิสาย ตณฺหาวิราคา เจโตวิมุตฺติ, ทุติยาย ทิสาย อวิชฺชาวิราคา ปญฺญาวิมุตฺติ ปริโยสานํ. อิเมสุ ตีสุ นเยสุ ยา อฏฺฐารสนฺนํ ปทานํ อาโลจนา, อยํ ทิสาโลจโน นโย. ยา อาโลเกตฺวา กุสลปกฺเข อกุสลปกฺเข จ ‘‘อยํ ธมฺโม อิมํ ธมฺมํ ภชตี’’ติ ชานนฺเตน สมฺมา โยชนา, อยํ องฺกุโส นโยติ อิเม ปญฺจ นยา.

南迪亚回旋理则以二解脱为究竟：于第一向，离贪爱的心解脱是其究竟；于第二向，离无明的慧解脱是其究竟。于此三理则中，对十八根本句的审察，是为“向审察理则”。审察后，于善品与不善品中，了知“此法亲近彼法”而作正确应用，是为“钩理则”。此即五理则。

นยสมุฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

理则生起品释义终。

สาสนปฏฺฐานวารวณฺณนา

教法之基品释义

๘๙. เอวํ สพฺพถา นยสมุฏฺฐานํ วิภชิตฺวา อิทานิ สาสนปฏฺฐานํ วิภชนฺโต ยสฺมา สงฺคหวาราทีสุ มูลปเทเหว ปฏฺฐานํ สงฺคเหตฺวา สรูปโต น ทสฺสิตํ, ตสฺมา ยถา มูลปเทหิ ปฏฺฐานํ นิทฺธาเรตพฺพํ, เอวํ ปฏฺฐานโตปิ มูลปทานิ นิทฺธาเรตพฺพานีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อฏฺฐารส มูลปทา กุหึ ทฏฺฐพฺพา? สาสนปฏฺฐาเน’’ติ อาห. มูลปทสาสนปฏฺฐานานญฺหิ อญฺญมญฺญสงฺคโห ปุพฺเพ ทสฺสิโต เอวาติ. อถ สาสนปฏฺฐานนฺติ โก วจนตฺโถ? สาสนสฺส ปฏฺฐานนฺติ สาสนปฏฺฐานํ, สาสนํ [Pg.219] เทสนา, ตสฺสา เวเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ เตสํ หิตสุขนิปฺผาทนตฺถํ ปกาเรหิ ฐานํ ปวตฺติ สาสนปฏฺฐานํ. อิธ ปน ตสฺส ตถาภาวทีปนํ ‘‘สาสนปฏฺฐาน’’นฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา สาสนํ อธิสีลสิกฺขาทโย. เตสํ ปวตฺตนุปายภาวโต ปติฏฺฐหนฺติ เอเตหีติ ปฏฺฐานานิ, สํกิเลสาทิธมฺมา. เตสํ ปเวทนโต ตทุปจาเรน สุตฺตานิ ปฏฺฐานานิ. เตสํ ปน สมูหภาวโต อยํ ปกรณปฺปเทโส ปฏฺฐานํ นาม.

89. 如此全面地分析了理则生起后，现在分析教法之基。由于在总摄品等中，虽已由根本句总摄了“基”，但未依其自性而显示，因此，为了显示应如何从根本句中确定“基”，以及如何从“基”中确定根本句，故说：“十八根本句于何处可见？于教法之基中。”因为根本句与教法之基的相互含摄，此点先前已然显示。那么，“教法之基”一词是何义？教法之基即是教法之施设。教法即是教说，它为了成就彼等（所化有情）的利益安乐，随顺其意乐，以各种方式施设与转起，此即教法之基。于此，当知阐明其如是状态者，即是“教法之基”。又或者，教法即是增上戒学等。因为是令彼等转起的方便，诸法依此而建立，故杂染等法为“基”。由于开示彼等，故由转喻而称诸经为“基”。又由于彼等是集合，故此论之部分名为“基”。

อปโร นโย – เกนฏฺเฐน ปฏฺฐานํ? ปฏฺฐิตฏฺเฐน คมนฏฺเฐนาติ อตฺโถ. ‘‘เย เต โคฏฺฐา ปฏฺฐิตคาโว’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๕๖) อาคตฏฺฐานสฺมิญฺหิ เยน ปฏฺฐาเนน เต ‘‘โคฏฺฐา ปฏฺฐิตคาโว’’ติ วุตฺตา, ตํ อตฺถโต คมนํ โหติ. อิติ นาติวิตฺถาริตนเยสุ หารนเยสุ อนิสฺสงฺคคมนสฺส เทสนาญาณสฺส สํกิเลสภาคิยาทิโลกิยาทิเภเทสุ ตทุภยโวมิสฺสกเภเทสุ จ วิตฺถาริตนยลาภโต นิสฺสงฺควเสน ปวตฺตคมนตฺตา เต สํกิเลสภาคิยาทโย โลกิยาทโย จ วิสุํ วิสุํ โวมิสฺสา จ อธิกรณวเสน ปฏฺฐานํ นาม. เตสํ ปกาสนโต อยํ ปกรณปฺปเทโส ปฏฺฐานนฺติ เวทิตพฺพํ.

另一理则：以何义为发趣(paṭṭhāna)？义谓以是所趣向义，以是行往义。如于（《中部》1.156）所引之处：“彼等牛栏是牛群的去处”，以彼发趣，彼等牛栏被称为“牛群的去处”(paṭṭhitagāvo)，其义即是行往。如是，就教说智(desanāñāṇa)而言，其在不过于广大的诸引导法(hāranaya)中无执著地行进，又在杂染分(saṃkilesabhāgiya)等、世间(lokiya)等诸差别中，以及在此二者混合的诸差别中，因获得广大的理则而以无执著的方式行转，故彼杂染分等、世间等，或各别或混合，依其所论之事(adhikaraṇa)而名为“发趣”。由于开显彼等，当知此论之部分为“发趣”。

‘‘สํกิเลสภาคิย’’นฺติอาทีสุ สํกิลิสฺสติ เอเตนาติ สํกิเลโส. สํกิเลสภาเค สํกิเลสโกฏฺฐาเส ปวตฺตํ สํกิเลสภาคิยํ. วาสนา ปุญฺญภาวนา, วาสนาภาเค ปวตฺตํ วาสนาภาคิยํ, วาสนํ ภชาเปตีติ วา วาสนาภาคิยํ. นิพฺพิชฺฌนํ โลภกฺขนฺธาทีนํ ปทาลนํ นิพฺเพโธ. นิพฺเพธภาเค ปวตฺตํ, นิพฺเพธํ ภชาเปตีติ วา นิพฺเพธภาคิยํ. ปรินิฏฺฐิตสิกฺขาธมฺมา อเสกฺขา, อเสกฺขภาเว ปวตฺตํ, อเสกฺเข ภชาเปตีติ วา อเสกฺขภาคิยํ. เตสุ ยตฺถ ตณฺหาทิสํกิเลโส วิภตฺโต, อิทํ สํกิเลสภาคิยํ. ยตฺถ ทานาทิปุญฺญกิริยวตฺถุ วิภตฺตํ, อิทํ วาสนาภาคิยํ. ยตฺถ เสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย วิภตฺตา, อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ. ยตฺถ ปน อเสกฺขา สีลกฺขนฺธาทโย วิภตฺตา, อิทํ อเสกฺขภาคิยํ. อิตรานิ เตสํ โวมิสฺสกนยวเสน วุตฺตานิ.

于“杂染分(saṃkilesabhāgiya)”等中，“由此而杂染”，是为杂染(saṃkilesa)。发生于杂染部分、杂染范畴者，是为杂染分。薰习(vāsanā)即是福德修习，发生于薰习之部分者，是为薰习分(vāsanābhāgiya)；或令其亲近于薰习者，亦为薰习分。决择(nibbedha)即是对贪蕴等之穿破、破坏。发生于决择之部分者，是为决择分(nibbedhabhāgiya)；或令其亲近于决择者，亦为决择分。学法已究竟者为无学(asekkha)，发生于无学之位者，是为无学分(asekkhabhāgiya)；或令其亲近于无学者，亦为无学分。于此等中，凡分别贪等杂染之经，此为杂染分。凡分别布施等福行业事之经，此为薰习分。凡分别有学之戒蕴等之经，此为决择分。凡分别无学之戒蕴等之经，此为无学分。其余诸经则依彼等混合之理则而说。

ตานิ ปน ฉ ทุกา จตฺตาโร ติกา เอกํ จตุกฺกํ อปรมฺปิ เอกํ จตุกฺกนฺติ ทฺวาทส โหนฺติ. เตสุ จตฺตาโร ทุกา ทฺเว จ ติกา อุทฺธฏา, อิตเร [Pg.220] น อุทฺธฏา, อนุทฺธรเณ การณํ นตฺถิ. อิมินา นเยน เตปิ คเหตุํ สกฺกาติ ปาฬิยํ สํขิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา หิ วกฺขติ – ‘‘อิมานิ จตฺตาริ สุตฺตานิ, สาธารณานิ กตานิ อฏฺฐ ภวนฺตี’’ติอาทิ. ตตฺถ ยสฺมา กตฺถจิ สุตฺเต ตณฺหาสํกิเลโสว นิทฺทิสียติ, กตฺถจิ ทิฏฺฐิสํกิเลโสว, กตฺถจิ ทุจฺจริตสํกิเลโสว นิทฺทิสียติ, ตสฺมา สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ ติธา วิภชิตฺวา อุทฺทิฏฺฐํ ‘‘ตณฺหาสํกิเลสภาคิยํ สุตฺต’’นฺติอาทินา. ตถา โวทานํ นาม สํกิเลเส สติ โหตีติ โวทานภาคิยํ สุตฺตํ สํกิเลสวิภาเคน ติธาว อุทฺทิฏฺฐํ ‘‘ตณฺหาโวทานภาคิยํ สุตฺต’’นฺติอาทินา. ตํ ปน อตฺถโต วาสนาภาคิยาทิ เอว โหติ. อยญฺจ นโย เกสุจิ โปตฺถเกสุ นตฺถิ.

彼等则有六部二法、四部三法、一部四法及另一部四法，共十二部。其中，四部二法与二部三法已被引述，其余未被引述，然无不引述之理由。当知依此理则亦可取之，故于圣典中从略。诚如其后将言：“此四经，作为共通，则成八经”等。于此，由于于某经中仅指示贪杂染，于某经中仅指示见杂染，于某经中仅指示恶行杂染，是故杂染分经被分为三类而举示，如“贪杂染分经”等。同样，净化乃于有杂染时方有，故净分经亦依杂染之分别而被分为三类举示，如“贪净分经”等。然此实义上即是习气分(vāsanābhāgiya)等。而此理则于某些写本中则无。

‘‘ตตฺถ สํกิเลโส ติวิโธ’’ติอาทิ สํกิเลสปฏิปกฺขโต สมถาทินิทฺธารณวเสน วาสนาภาคิยาทิสุตฺตานํ วิสยทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. ตตฺถ ยทิ อาสตฺติ อุปฺปชฺชติ ภเวสูติ ภเวสุ ฉนฺทราคํ ปชหิตุํ อสกฺโกนฺตสฺส ยทิ ภวปตฺถนา อุปฺปชฺชติ. เอวํ สายนฺติ เอวมสฺส ปุคฺคลสฺส อยํ สมถวิปสฺสนาภาวนามยํ ปุญฺญกิริยวตฺถุ ภวติ ปุชฺชภวผลนิพฺพตฺตนโต. ตตฺรูปปตฺติยา สํวตฺตตีติ ตตฺร ตตฺร ภเว อุปปตฺติยา สํวตฺตติ. อิมานิ จตฺตาริ สุตฺตานีติ อิมานิ สํกิเลสภาคิยาทีนิ จตฺตาริ สุตฺตานิ. สาธารณานิ กตานีติ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ, สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ, สํกิเลสภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ, วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจาติ เอวํ ปทนฺตรสํโยชนวเสน มิสฺสิตานิ กตานิ. อฏฺฐ ภวนฺตีติ ปุริมานิ จตฺตาริ อิมานิ จตฺตารีติ เอวํ อฏฺฐ ภวนฺติ.

“于此，杂染(saṃkilesa)有三种”等，是为了以对治杂染、抉择止(samatha)等的方式，显示资粮分(vāsanābhāgiya)等诸经的范围而开始论述。于此，“若于诸有生起执著”，是指对于诸有不能舍弃欲贪者，若生起有之希求。如是，对此人(puggala)而言，此由止观(samathavipassanā)修行所成的福行业事(puññakiriyavatthu)，因能产生可敬之有的果报而成立。“导向于彼处投生”，即导向于彼彼诸有中投生。“此四经”，即指此杂染分(saṃkilesabhāgiya)等四经。“作成共通的”，是指将杂染分与资粮分、杂染分与决择分(nibbedhabhāgiya)、杂染分与无学分(asekkhabhāgiya)、资粮分与决择分，如是依与其他词语连接的方式而混合。“成八经”，即先前的四经与此四经，如是共有八经。

ตานิเยว อฏฺฐ สุตฺตานิ สาธารณานิ กตานิ โสฬส ภวนฺตีติ ตานิเยว ยถาวุตฺตานิ อฏฺฐ สุตฺตานิ วาสนาภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ, อเสกฺขภาคิยญฺจ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ, นิพฺเพธภาคิยญฺจ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ, อเสกฺขภาคิยญฺจ สํกิเลสภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ, อเสกฺขภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ นิพฺเพธภาคิยญฺจ, อเสกฺขภาคิยญฺจ สํกิเลสภาคิยญฺจ วาสนาภาคิยญฺจ, นิพฺเพธภาคิยญฺจ อเสกฺขภาคิยญฺจ เนวสํกิเลสภาคิยญฺจ, นวาสนาภาคิยญฺจ นนิพฺเพธภาคิยญฺจ น [Pg.221] อเสกฺขภาคิยญฺจาติ เอวํ สาธารณานิ กตานิ ปุริมานิ อฏฺฐ อิมานิ อฏฺฐาติ โสฬส ภวนฺติ. เตสุ จตฺตาโร เอกกา, ฉ ทุกา, จตฺตาโร ติกา, เอโก จตุกฺโก, อปโรปิ เอโก จตุกฺโกติ อยมฺปิ วิภาโค เวทิตพฺโพ. ตตฺถาปิ ทฺเว ทุกา, ทฺเว ติกา, ทฺเว จตุกฺกา จ ปาฬิยํ อนาคตาติ เวทิตพฺพา.

“彼八经作成共通，则成十六经”，即彼等如前所说之八经，与资粮分、无学分、决择分，无学分、杂染分、资粮分，决择分、杂染分、资粮分，无学分、杂染分、决择分，无学分、资粮分、决择分，无学分、杂染分、资粮分，决择分、无学分、非杂染分，以及非资粮分、非决择分、非无学分，如是作成共通，先前之八经与此八经，共成十六经。于彼等中，亦当知此分别：四组单一法、六组二法、四组三法、一组四法及另一组四法。于此等中，亦当知有二组二法、二组三法及二组四法未载于圣典中。

อิทานิ อิมสฺส ปฏฺฐานสฺส สกลสาสนสงฺคหิตภาวํ วิภาเวตุํ ‘‘อิเมหิ โสฬสหิ สุตฺเตหิ ภินฺเนหิ นววิธํ สุตฺตํ ภินฺนํ ภวตี’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – อิเมหิ สํกิเลสภาคิยาทีหิ โสฬสหิ สุตฺเตหิ ปฏฺฐานนเยน วิภตฺเตหิ สุตฺตเคยฺยาทินววิธํ ปริยตฺติสาสนสงฺขาตํ สุตฺตํ ภินฺนํ โสฬสธา วิภตฺตํ โหติ. อิมินา โสฬสวิเธน ปฏฺฐาเนน อสงฺคหิโต ปริยตฺติสาสนสฺส ปเทโส นตฺถีติ อธิปฺปาโย. กถํ ปน สํกิเลสภาคิยาทิภาโว คเหตพฺโพติ? อาห ‘‘คาถาย คาถา อนุมินิตพฺพา’’ติอาทิ. ตตฺถ คาถาย คาถา อนุมินิตพฺพาติ อยํ คาถา วิย คาถา สํกิเลสภาคิยาติ วา วาสนาภาคิยาติ วา นิพฺเพธภาคิยาติ วา อเสกฺขภาคิยาติ วา อนุมินิตพฺพา, อนุ อนุ มินิตฺวา ตกฺเกตฺวา ชานิตพฺพาติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ จ คาถาเวยฺยากรณวินิมุตฺตา สพฺพา ปริยตฺติ ‘‘สุตฺเตนา’’ติปเทน สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา.

现为阐明此发趣法总摄一切教法，故说：“以此十六部经为分别，九分教亦被分别。”其义为：以此杂染分等十六部经，依发趣法之理则而分别，则经、应颂等九分教典亦被分别，分为十六种。其意为：教典的任何部分，无不为此十六种发趣法所含摄。然则，应如何理解杂染分等的状态？答曰：“应以偈颂推知偈颂”等。于此，“以偈颂推知偈颂”者，义谓：应比照（范例）偈颂，推知（另一）偈颂为杂染分、或行道资粮分、或决择分、或无学分；即是反复衡量、思择而了知。于其余句中，理则亦同。于此，当知一切除偈颂与记说之外的教典，皆为“经”（suttena）一词所含摄。

๙๐. อิทานิ สํกิเลสภาคิยาทีนิ สุตฺตานิ ยถานิทฺทิฏฺฐานิ อุทาหรณวเสน วิภาเวตุํ ‘‘ตตฺถ กตมํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺต’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ‘‘กามนฺธา ชาลสญฺฉนฺนา’’ติ คาถาย อตฺโถ เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. ยถา อิมสฺส, เอวํ อิโต ปรานมฺปิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถานํ อุตฺตานปทานญฺจ อตฺถํ น วณฺณยิสฺสาม.

90. 现为依前所示，以实例阐明杂染分等诸经，故开始宣说“于此，何为杂染分经”等。其中，“为欲所盲，为网所覆”一偈之义，已于前述。如此偈一般，其后诸已说义及文义明显者，吾等将不复解释。

อคติคมนานีติ กายาทีหิ อยุตฺตคมนานิ, อกตฺตพฺพกรณานีติ อตฺโถ. ฉนฺทาติ ฉนฺทเหตุ อิจฺฉาปจฺจยา. อคตึ คจฺฉตีติ อคนฺตพฺพํ คตึ คจฺฉติ, อกตฺตพฺพํ กโรตีติ อตฺโถ. ธมฺมนฺติ สาธูนํ อริยานํ ธมฺมํ. อติวตฺตตีติ อติมทฺทิตฺวา วีติกฺกมติ. นิหียตีติ หายติ. ยโสติ กิตฺติ จ ปริวาโร จ.

“行于非道”，即以身等行不当之行，义为做不应做之事。“由欲”，即以欲为因，以愿为缘。“行于非道”，即行不应行之道，义为做不应做之事。“法”，即善人、圣者之法。“逾越”，即践踏而违越。“衰退”，即减损。“名望”，即声誉与眷属。

‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ คาถายํ มโนติ ยทิปิ กามาวจรกุสลาทิเภทํ สพฺพมฺปิ จตุภูมกจิตฺตํ มโน, อิมสฺมึ ปน ฐาเน จกฺขุปาลตฺเถรสฺส [Pg.222] (ธ. ป. ๑-๒; เถรคา. ๙๕) ปุริมชาติยํ เวชฺชภูตสฺส อุปฺปนฺนวเสน นิยมิยมานํ ปฏิฆสมฺปยุตฺตจิตฺตเมว ลพฺภติ. โส มโน ปุพฺพงฺคโม เอเตสนฺติ มโนปุพฺพงฺคมา, มนสา ปฐมคามินา สมนฺนาคตาติ อตฺโถ. ธมฺมาติ นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน ธมฺมา, เต ปน เวทนาทโย ตโย อรูปิโน ขนฺธา. เอเต หิ มโนปุพฺพงฺคมา. กถํ ปเนเตหิ สทฺธึ เอกสฺมึ วตฺถุสฺมึ เอกสฺมิญฺจ อารมฺมเณ เอกกฺขเณ อุปฺปชฺชมาโน มโน ปุพฺพงฺคโม นาม โหตีติ? อุปฺปาทปจฺจยฏฺเฐน. ยถา หิ พหูสุ เอกโต คามฆาตาทิกมฺมานิ กโรนฺเตสุ ‘‘โก เอเตสํ ปุพฺพงฺคโม’’ติ วุตฺเต โย เตสํ ปจฺจโย โหติ, ยํ ยํ นิสฺสาย เต ตํ กมฺมํ กโรนฺติ, โส ทตฺโต วา มิตฺโต วา เตสํ ปุพฺพงฺคโมติ วุจฺจติ, เอวํสมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. อิติ อุปฺปาทปจฺจยฏฺเฐน มโน ปุพฺพงฺคโม เอเตสนฺติ มโนปุพฺพงฺคมา. น หิ เต มเน อนุปฺปชฺชนฺเต อุปฺปชฺชิตุํ สกฺกุณนฺติ, มโน ปน เอกจฺเจสุ เจตสิเกสุ อนุปฺปชฺชนฺเตสุปิ อุปฺปชฺชติ เอว.

于“诸法意先导”这句偈颂中，“意”（mano）一词，虽然是指欲界善等一切四地心，但在此处，是依眼护（Cakkhupāla）长老（法句经1-2；长老偈95）前世为医生时所生起的情况，而特指嗔相应心。彼意为彼等之先导，故名“意先导”，意思是“与作为先行者的意相应”。“诸法”（dhammā）者，以其为无有情、无命者之义故，名为“法”；而彼等即是受等三无色蕴。此等确实是以意为先导。然而，与此等（法）在同一依处、同一所缘、同一刹那生起的意，如何能名为“先导”呢？以其为生起之缘故。譬如，当许多人一同进行毁村等行为时，若被问及：“谁是他们的先导？”那个作为他们成事之缘的人，即他们所依仗而行此业者，无论是达多（Datta）或密多（Mitta），皆被称为他们的先导。此事当如是了知。如是，以生起之缘故，意为彼等之先导，故名“意先导”。因为当意不生起时，彼等（法）便不能生起；而意，即使在某些心所不生起时，也依然会生起。

อธิปติวเสน มโน เสฏฺโฐ เอเตสนฺติ มโนเสฏฺฐา. ยถา หิ โจราทีนํ โจรเชฏฺฐกาทโย อธิปติโน เสฏฺฐา, ตถา เตสมฺปิ มโน เสฏฺโฐ. ยถา ปน ทารุอาทีหิ นิปฺผนฺนานิ ภณฺฑานิ ทารุมยาทีนิ นาม โหนฺติ, ตถา เอเตปิ มนโต นิปฺผนฺนตฺตา มโนมยา นาม. ปทุฏฺเฐนาติ อภิชฺฌาทีหิ โทเสหิ ปทุฏฺเฐน ทูสิเตน ภาสติ วา กโรติ วา. โส หิ ภาสนฺโต จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตเมว ภาสติ, กโรนฺโตปิ ติวิธํ กายทุจฺจริตเมว กโรติ, อภาสนฺโต อกโรนฺโต เตหิ อภิชฺฌาทีหิ ปทุฏฺฐมนตาย ติวิธํ มโนทุจฺจริตํ ปูเรติ. เอวมสฺส ทส อกุสลกมฺมปถา ปาริปูรึ คจฺฉนฺติ. ตโต นํ ทุกฺขมนฺเวตีติ ตโต ติวิธทุจฺจริตโต ตํ ปุคฺคลํ ทุกฺขํ อนฺเวติ ทุจฺจริตานุภาเวน จตูสุ อปาเยสุ ทุกฺขํ อนุคจฺฉติ. ยถา กึ? จกฺกํว วหโต ปทนฺติ, ยถา นาม สกฏํ วหโต พลีพทฺทสฺส ปทํ ปหรนฺตํ จกฺกํ อนุคจฺฉติ, เอวํ นํ ปุคฺคลํ ทุกฺขมนุคจฺฉตีติ.

以主导作用而言，于此等法，心为最胜者，是故称“心为最胜”(manoseṭṭhā)。诚然，犹如盗贼等有盗首为主导、为最胜，同样地，于彼等法，心亦为最胜。又，犹如以木等所成之物名为木制等，同样地，此等法亦由心所成，故名为“心所造”(manomayā)。“以污染心”(Paduṭṭhena)者，谓以贪欲等过患所污染、所败坏之心，或说或做。彼人(puggala)实于言说时，唯说四种语恶行；于行事时，亦唯做三种身恶行；纵不言说、不行事，亦因其心为贪欲等所污染，而圆满三种意恶行。如是，彼人之十不善业道得以圆满。“是故苦随彼”(Tato naṃ dukkhamanveti)者，谓缘于彼三种恶行，苦追随彼人；或因恶行之威力，苦于四恶趣中追随之。犹如什么？“如轮随拉车者之足”(Cakkaṃva vahato padaṃ)者，譬如车轮紧随运载重车之牛的足迹，如是苦亦追随彼人。

‘‘มิทฺธี ยทา โหตี’’ติ คาถายํ มิทฺธีติ ถินมิทฺธาภิภูโต. มหคฺฆโสติ มหาโภชโน อาหรหตฺถกอลํสาฏกตตฺรวฏฺฏกกากมาสกภุตฺตวมิตกานํ อญฺญตโร วิย. นิทฺทายิตาติ สุปนสีโล. สมฺปริวตฺตสายีติ เสยฺยสุขปสฺสสุขานํ อนุยุญฺชนวเสน สมฺปริวตฺตกสยนสีโล[Pg.223]. นิวาปปุฏฺโฐติ กุณฺฑกาทินา สูกรภตฺเตน ปุฏฺโฐ. ฆรสูกโร หิ พาลกาลโต ปฏฺฐาย โปสิยมาโน ถูลสรีรกาเล เคหโต พหิ นิกฺขมิตุํ อลภนฺโต เหฏฺฐามญฺจาทีสุ สมฺปริวตฺติตฺวา สมฺปริวตฺติตฺวา อสฺสสนฺโต ปสฺสสนฺโต สยเตว. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยทา ปุริโส มิทฺธี จ โหติ มหคฺฆโส จ, นิวาปปุฏฺโฐ มหาวราโห วิย อญฺเญน อิริยาปเถน ยาเปตุํ อสกฺโกนฺโต นิทฺทาสีโล สํปริวตฺตสายี, ตทา โส ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตา’’ติ ตีณิ ลกฺขณานิ มนสิ กาตุํ น สกฺโกติ. เตสํ อมนสิการา มนฺทปญฺโญ ปุนปฺปุนํ คพฺภํ อุเปติ, คพฺภวาสโต น ปริมุจฺจตีติ.

“‘昏沉者’（middhī）偈中，‘昏沉’（middhī）是指被惛沉睡眠（thinamiddha）所制伏。‘大食者’（mahagghasa）即大食之人，如同婆罗门阿罗哈达（Āharahatthaka）、阿蓝娑达（Alaṃsāṭaka）、达多罗瓦达（Tatravaṭṭaka）、迦迦摩沙迦（Kākamāsaka）、布多瓦弥达（Bhuttavamitaka）中的任何一位。‘嗜睡者’（niddāyitā）是指有睡眠习性的人。‘辗转卧者’（samparivattasāyī）是指耽于卧乐与侧卧之乐，惯于辗转反侧而睡的人。‘以食团喂养’（nivāpapuṭṭha）是指被米糠等猪食所喂养。家猪从小就被饲养，到了身体肥胖的时候，无法离开家门，只能在床榻等处翻来覆去，一呼一吸地躺着。此言：当一个人（purisa）既昏沉又贪吃，像被食团喂养的大猪（mahāvarāha）一样，无法以其他威仪（iriyāpatha）维持生命，成为嗜睡和辗转而卧的人时，他就无法在心中作意‘无常’（anicca）、‘苦’（dukkha）、‘无我’（anattā）这三相（lakkhaṇa）。因不作意此三相，智慧迟钝者便会一再入胎，无法从住胎中解脱。”

‘‘อยสาว มล’’นฺติ คาถายํ อยสาติ อยโต. สมุฏฺฐิตนฺติ ชาตํ. ตตุฏฺฐายาติ ตโต อุฏฺฐหิตฺวา. อติโธนจารินนฺติ โธนา วุจฺจติ จตฺตาโร ปจฺจเย อิทมตฺถิตาย อลเมเตนาติ ปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนปญฺญา, ตํ อติกฺกมิตฺวา จรนฺโต อติโธนจารี นาม. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อยโต มลํ สมุฏฺฐาย ยโต ตํ สมุฏฺฐิตํ, ตเมว ขาทติ วินาเสติ, เอวเมวํ จตฺตาโร ปจฺจเย อปฺปจฺจเวกฺขิตฺวา ปริภุญฺชนฺตํ อติโธนจารินํ สานิ กมฺมานิ อตฺตโน สนฺตาเน อุฏฺฐิตตฺตา อตฺตโน สนฺตกาเนว ตานิ กมฺมานิ ทุคฺคตึ นยนฺตีติ.

“‘如铁之垢’（ayasāva malaṃ）偈中，‘从铁’（ayasā）即指从铁（ayato）。‘生起’（samuṭṭhitaṃ）即指已生（jātaṃ）。‘从彼生起’（tatuṭṭhāya）即指从彼处生起（tato uṭṭhahitvā）。关于‘违越省察而行者’（atidhonacārinaṃ）：‘省察’（dhonā）是指如理省察四资具‘此为所需，此已足够’后而受用的智慧；违越此智慧而行者，名为‘违越省察而行者’（atidhonacārī）。此言：犹如从铁生起的铁锈，反过来侵蚀、毁坏其所生之铁；同样地，对于不省察四资具而受用的‘违越省察而行者’，其诸恶业因从自身生起，实为自己所有，此等恶业将引其趣向恶趣（duggati）。”

‘‘โจโร ยถา’’ติ คาถายํ โจโร ยถา สนฺธิมุเข คหีโตติ ยถา โจโร ฆรสนฺธึ ฉินฺทิตฺวา เคหํ ปวิสนฺโต ฆรสนฺธิมุเข เอว ราชปุริเสหิ คหิโต. สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จาติ เตน อตฺตนา กตกมฺเมน กสาภิตาฬนาทินา หญฺญติ เจว อทฺทุพนฺธนาทินา พชฺฌติ จ. เอวํ อยํ เปจฺจ ปชา ปรตฺถาติ เอวมฺปิ อยํ ปาปการินี ปชา อิโต จวิตฺวา ปรโลเก. สกมฺมุนา หญฺญติ พชฺฌเต จาติ อตฺตนาว กเตน ปาปกมฺเมน นิรยาทีสุ นานปฺปกาเรหิ กมฺมการณาทีหิ หญฺญติ เจว ปริพชฺฌติ จาติ.

于“如盗贼”偈：“如盗贼于墙垣破口被捕”，即盗贼凿穿墙垣入屋时，于墙垣破口处即为王臣所捕。“因己业而遭伤害、被捆缚”，即因其自己所造之业，受鞭打等而遭伤害，并以木枷等被捆缚。“如是此众生，死后于他世”，即此作恶之众生，从此世殁后，于他世。“因己业而遭伤害、被捆缚”，即因自己所造之恶业，于地狱等处，以种种刑罚等而遭伤害，并被捆缚。

‘‘สุขกามานี’’ติ คาถายํ โย ทณฺเฑน วิหึสตีติ โย ปุคฺคโล ทณฺเฑน วา เลฑฺฑุอาทีหิ วา วิพาธติ. เปจฺจ โส น ลเภ สุขนฺติ โส ปุคฺคโล ปรโลเก มนุสฺสสุขํ วา ทิพฺพสุขํ วา น ลภติ, นิพฺพานสุเข ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

于“欲求安乐”偈：“以杖伤害”，谓任何个人以杖或土块等伤害（众生）。“彼死后不得安乐”，谓该个人于他世不得人乐或天乐，至于涅槃之乐，则更不待言。

คุนฺนํ [Pg.224] เจ ตรมานานนฺติ คาวีสุ มโหฆํ ตรนฺตีสุ. ชิมฺหํ คจฺฉติ ปุงฺคโวติ ยทิ ยูถปติ อุสโภ กุฏิลํ คจฺฉติ. สพฺพา ตา ชิมฺหํ คจฺฉนฺตีติ สพฺพาปิ ตา คาวิโย กุฏิลเมว คจฺฉนฺติ. กสฺมา? เนตฺเต ชิมฺหํ คเต สตีติ เนตฺตริ กุฏิลํ คเต สติ, เนตฺตสฺส กุฏิลํ คตตฺตาติ อตฺโถ. โส หิ ตาสํ ปจฺจยิโก อุปทฺทวหโร จ.

于“诸牛渡河”偈：当牛群渡大流时，“若领头牛行歪”，即若作为牛群之主的公牛行路歪斜。“则彼等皆行歪”，即所有母牛亦皆行路歪斜。何以故？“因领导者行歪”，即当领导者行路歪斜时，（彼等亦行路歪斜），其义为：因领导者行路歪斜之故。盖彼实为彼等所信赖者，亦为灾患消除者。

‘‘เอวเมว’’นฺติ คาถายํ ยถา เจตํ, เอวเมวํ โย มนุสฺเสสุ ปธานสมฺมโต, ยทิ โส อธมฺมจารี สิยา. เย ตสฺส อนุชีวิโน, สพฺเพปิ อธมฺมิกาว โหนฺติ. สามิสมฺปทา หิ ปกติสมฺปทํ สมฺปาเทติ. ยสฺมา จ เอตเทว, ตสฺมา สพฺพํ รฏฺฐํ ทุกฺขํ เสติ, ราชา เจ โหติ อธมฺมิโก. สุกิจฺฉรูปา วตาติ สุฏฺฐุ กิจฺฉาปนฺนรูปา วต. อุปธีสูติ กามคุณูปธีสุ. รตฺตาติ ราคาภิภูตา. กฏุกนฺติ ทุกฺขํ.

于“如是”偈：此事如何，亦复如是。于众人中，被视为首领者，若彼行非法，则其所有随从，亦皆成行非法者。盖因主人之圆满，实能成就其（下属）本性之圆满。正因如此，是故若王为非法，则举国住于苦。“诚为极苦之相”，谓诚然是极其困苦之相。“于诸依”，谓于五欲之依。“已染”，谓为贪欲所制伏。“苦”，谓痛苦。

กุกฺกุจฺจชนเกเนว ปตฺตวฏฺฏิปฺปภวสฺส อุปจฺฉินฺนตฺตา ผลุปฺปตฺติ กทลิยา ปราภวาย โหตีติ อาห – ‘‘ผลํ เว กทลึ หนฺตี’’ติ. ตถา ผลปริโยสานตฺตา โอสธีนํ ‘‘ผลํ เวฬุํ ผลํ นฬ’’นฺติ วุตฺตํ. วฬวาย กุจฺฉิสฺมึ คทฺรภสฺส ชาตา อสฺสตรี นาม, สา คพฺภํ คณฺหิตฺวา กาเล สมฺปตฺเต วิชายิตุํ น สกฺโกติ. ปาเทหิ ภูมึ ปหรนฺตี ติฏฺฐติ, อถสฺส จตฺตาโร ปาเท จตูสุ ขาณุเกสุ พนฺธิตฺวา กุจฺฉึ ผาเลตฺวา โปตกํ นีหรนฺติ, สา ตตฺเถว มรติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘คพฺโภ อสฺสตรึ ยถา’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา อตฺตโน ผลํ กทลิเวฬุนเฬปิ วินาเสติ, คพฺโภ จ อสฺสตรึ, เอวํ อตฺตโน กมฺมผลภูโต สกฺกาโร อสปฺปุริสํ วินาเสตีติ.

仅因叶芽的生发被截断，果实的生出便导致了芭蕉的毁灭，故说：“果实确实会毁掉芭蕉”。同样，因结实后即枯死的植物以果实为终结，故说：“果实毁掉竹子，果实毁掉芦苇”。由公驴之种而生于母马腹中的，名为母骡。它怀孕后，待时机成熟时，却无法生产。它用脚踢着地站立。于是人们将它的四只脚绑在四根桩上，剖开其腹，取出幼崽，而它当场就死了。因此说：“如其胎毁母骡”。此中义为：正如自身的果实会毁掉芭蕉、竹子和芦苇，胎儿会毁掉母骡一样；同样，作为自身业果而生的恭敬利养，也会毁掉非善人。

โกธมกฺขครูติ กุชฺฌนลกฺขณํ โกธํ, ปรคุณมกฺขนลกฺขณํ มกฺขญฺจ ครุํ กตฺวา อุทฺธํ กตฺวา อุกฺขิปิตฺวา จรนฺโต. สุเขตฺเตติ สุเขตฺเตปิ. ปูติพีชํวาติ ปูติภาวํ คตํ พีชํ วิย. ฉกณรสาทิปริภาวนสุกฺขาปนสุขสยาทีนิ อกรเณน พีชโทสทุฏฺฐนฺติ อตฺโถ.

“重嗔与抹杀功德者”(Kodhamakkhagarū)，是指将有愤怒特相的“嗔”，以及有抹杀他人功德特相的“抹杀功德”，看作重要、高尚而加以奉行的人。“于良田”(sukhette)，即“即使在良田中”。“如腐坏的种子”(pūtibījaṃva)，即如同已腐坏的种子。其义为：因未经过牛粪汁浸泡、晾晒、妥善存放等处理，而为种子自身的过患所损坏。

๙๑. เจตสาติ อตฺตโน จิตฺเตน. เจโตติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส จิตฺตํ. ปริจฺจาติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา. อิริยตีติ ปวตฺตติ. ยถาภตนฺติ ยถา กิญฺจิ อาหริตฺวา ฐปิตํ.

91. “以心”(Cetasā)，即以自己的心。“心”(ceto)，即那个人的心。“辨知”(paricca)，即辨别界定之后。“行”(iriyati)，即运行。“如所取来”(yathābhataṃ)，即如同将某物拿来放置一样。

มากตฺถาติ มา อกตฺถ. น ปมุตฺยตฺถีติ ปโมกฺโข นตฺถิ. อุเปจฺจาปีติ สญฺจิจฺจาปิ, พุทฺธิปุพฺเพนาปีติ อตฺโถ.

“莫作”(Mākattha)，即“你们不要作”(mā akattha)。“不得解脱”(Na pamutyatthi)，即“没有解脱”(pamokkho natthi)。“即使是故意”(Upeccāpi)，其义为：“即使是明知地”(sañciccāpi)，“即使是蓄意地”(buddhipubbenāpi)。

‘‘อธมฺเมนา’’ติ [Pg.225] วตฺวาปิ ‘‘มุสาวาเทนา’’ติ วจนํ มุสาวาทสฺส มหาสาวชฺชภาวทสฺสนตฺถํ. เตเนวาห – ‘‘เอกํ ธมฺมํ อตีตสฺสา’’ติอาทิ (ธ. ป. ๑๗๖), ตถา ‘‘เอวํ ปริตฺตํ โข, ราหุล, เตสํ สามญฺญํ, เยสํ นตฺถิ สมฺปชานมุสาวาเท ลชฺชา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๒.๑๐๘). ตํ กถํ นุ ภวิสฺสตีติ ตํ ธนํ เกน นุ ปกาเรน เตสํ ภวิสฺสติ. อธมฺเมน เตสํ สมฺภตตฺตา เตสุ นจิรฏฺฐิติกํ โหตีติ อตฺโถ. อนฺตรายา สุ ภวิสฺสนฺตีติ อธมฺมิยโวหาราทิโต ราชนฺตรายาทโย ภวิสฺสนฺติ. สูติ นิปาตมตฺตํ. สมฺภตสฺส วินสฺสตีติ อิมสฺส สมฺภตํ สชฺชิตํ วินสฺสติ. สคฺคนฺติ สุคตึ. สา หิ รูปาทีหิ โสภเนหิ อคฺโคติ สคฺโคติ อธิปฺเปตา. เอตฺตาวตาติ ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกานํ อตฺถานํ หานิยา. หตาติ วินฏฺฐา.

说了“以非法”(adhammena)之后，又说“以妄语”(musāvādena)，是为了显示妄语的严重过患。因此说：“违犯一法者”等（法句176），以及：“罗睺罗，对于那些在明知故犯的妄语上没有羞耻的人，他们的沙门身份是多么微不足道啊！”等（中部2.108）。“那怎么会是呢？”是说那财富会以什么方式成为他们的呢？意思是，因为它是以非法积聚的，所以在他们那里不会长久。“将会有障碍”是说由于非法的交易等，将会有来自国王的障碍等。“Su”只是一个语助词。“所积聚的会毁灭”是说他所积聚、准备的会毁灭。“天界”(sagga)指善趣(sugati)。因为它以色等美好者为最上，所以意指为“天界”。“到此为止”是指因现世与来世利益的损失。“败坏”(hatā)即是毁灭(vinaṭṭhā)。

วิวฏฺฏเตติ นิวฏฺฏติ. โลภา ขณติ อตฺตานนฺติ โลภเหตุ อปุญฺญานิ กโรนฺโต กายวิสมาทิโยเคน อตฺตานํ ขณติ นาม. มิตฺเตหิ ชีรตีติ มิตฺตภาเวหิ หายติ.

“退转”(vivaṭṭate)即是退失(nivaṭṭati)。“因贪而挖掘自己”(lobhā khaṇati attānaṃ)是说，由于贪欲而造作非福，通过身不正行等方式，名为挖掘自己。“与友衰败”(mittehi jīrati)是说从友谊中衰退。

จรนฺตีติ จตูหิ อิริยาปเถหิ อกุสลเมว กโรนฺตา วิจรนฺติ. พาลาติ อิธโลกตฺถํ ปรโลกตฺถญฺจ อชานนฺตา อิธ พาลา นาม. ทุมฺเมธาติ นิปฺปญฺญา. น หิ ปญฺญาย ทุฏฺฐตฺตํ นาม อตฺถิ. อมิตฺเตเนวาติ อมิตฺตภูเตน วิย เวรินา วิย หุตฺวา. กฏุกปฺผลนฺติ ติขิณผลํ, ทุกฺขผลนฺติ อตฺโถ. น ตํ กมฺมํ กตํ สาธุ, ยํ กตฺวา อนุตปฺปตีติ ยํ กมฺมํ นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตนสมตฺถํ ทุกฺขุทยํ กตฺวา อนุสฺสริตานุสฺสริตกฺขเณ อนุตปฺปติ อนุโสจติ, ตํ กตํ น สาธุ น สุนฺทรํ น ภทฺทกํ. ยสฺส อสฺสุมุโขติ ยสฺส อสฺสูหิ ตินฺตมุโข โรทนฺโต วิปากํ ปฏิเสวติ อนุโภติ.

“行”(caranti)是说以四种威仪只做不善业而行。“愚者”(bālā)是说不知此世义利与他世义利者，在此名为愚者。“劣慧者”(dummedhā)即无慧者(nippaññā)，因为智慧中并无名为“败坏”(duṭṭhattaṃ)者。“如敌人”(amitteneva)是说如同变成非友，如同变成仇敌。“苦果”(kaṭukapphalaṃ)即是剧果(tikhiṇaphalaṃ)，意思是苦之果(dukkhaphalaṃ)。“所作业不善，作后会追悔”是说，所作的业能导致投生于地狱等处，带来痛苦，在一次次忆起时会追悔、悲伤，那所作的就不善、不美、不好。“其人泪满面”(yassa assumukho)是说其人哭泣着，脸被泪水浸湿，感受、体验其果报。

ทุกฺกรนฺติ วตฺตปฏิวตฺตปูรณาทิวเสน อาภิสมาจาริกสีลสฺส กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ทุกฺกรํ. สมาทานโต ปฏฺฐาย ขณฺฑํ อกตฺวา วิเสสโต อาทิพฺรหฺมจริยกสฺส จริมกจิตฺตํ ปาเปตพฺพตาย ทุตฺติติกฺขํ, สีลสํวราทโย วา อปริกฺขเต กตฺวา สมฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ทุกฺกรํ. อธิวาเสตพฺพานํ ปน ทุสฺสหนโต ขนฺติสํวรํวเสน ทุตฺติติกฺขํ. อพฺยตฺเตนาติ มนฺทปญฺเญน. สามญฺญนฺติ สมณภาโว. ตตฺถาติ ตสฺส สามญฺญสฺส. สมฺพาธาติ ทุนฺนิวตฺถทุปฺปารุตมาตุคามาทิสมฺมทฺทา. ยตฺถาติ สีลสํวราทีนํ ปริพนฺธภูเตสุ สมฺพาธสงฺขาเตสุ วิสภาคารมฺมณาทีสุ[Pg.226]. อถ วา ทุกฺกรนฺติปทสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ทุตฺติติกฺขนฺติ วุตฺตํ. ทุตฺติติกฺขนฺติ ทุกฺขมํ ทุรธิวาสิยํ. อพฺยตฺเตนาติ พาเลน. สามญฺญนฺติ สมณธมฺโม. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยํ ปณฺฑิตา กุลปุตฺตา ทสปิ วสฺสานิ วีสติปิ…เป… สฏฺฐิปิ วสฺสานิ ทนฺเตภิ ทนฺตมาธาย ชิวฺหาย ตาลุํ อาหจฺจ เจตสา จิตฺตํ อภินิคฺคณฺหิตฺวา เอกาสนํ เอกภตฺตํ ปฏิเสวมานา อาปาณโกฏิกํ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตา สามญฺญํ กโรนฺติ, ตํ พาลา อพฺยตฺตา กาตุํ น สกฺโกนฺตีติ. พหูหิ ตตฺถ สมฺพาธาติ ตสฺมึ สามญฺญสงฺขาเต อริยมคฺเค พหู สมฺพาธา, มคฺคาธิคมาย ปฏิปนฺนสฺส พหู ปริสฺสยาติ อตฺโถ.

“难行”（dukkaraṃ）是说，由于要圆满大小诸行等，增上戒学（ābhisamācārikasīla）难以做到。从受持开始，不使之毁坏，特别是要使初梵行达到临终心，这是“难忍”（duttitikkhaṃ）的；或者，若行持戒律防护等而未远离其对治法，则难以圆满，故为“难行”。又，对于应忍耐者，因其难以忍受，故依于忍耐防护是“难忍”的。“由不熟练者”（abyattena）即由劣慧者。“沙门性”（sāmaññaṃ）即沙门的状态。“于彼”（tattha）即于那沙门性。“有障碍”（sambādhā）是说如穿着不当、遮蔽不周的妇女等的拥挤。“于此”（yattha），在作为戒律防护等之障碍的、名为“障碍”的不适宜所缘等之中。或者，为显示“难行”一词之义，而说“难忍”。“难忍”即痛苦、难以忍受。“由不熟练者”即由愚者。“沙门性”即沙门之法。这是说：有智慧的良家子（kulaputta）们，十年、二十年……乃至六十年，以齿咬齿，以舌抵腭，以心制心，行一座食与一餐食，修习梵行直至生命终点而成就沙门性，而愚者、不熟练者（abyattā）却无法做到。“于彼多障碍”（Bahūhi tattha sambādhā）是说，在那名为沙门性的圣道上有很多障碍，意思是对于为证得道而行道者，有很多危难。

อปฺปเมยฺยํ ปมินนฺโตติ อปฺปเมยฺยํ ขีณาสวปุคฺคลํ ‘‘เอตฺตกสีโล อยํ เอตฺตกสมาธิ เอตฺตกปญฺโญ’’ติ เอวํ มินนฺโต. โกธ วิทฺวา วิกปฺปเยติ โก อิธ วิทฺวา เมธาวี วิกปฺเปยฺย, ขีณาสโวว ขีณาสวํ มินนฺโต วิกปฺเปยฺยาติ ทีเปติ. นิวุตํ มญฺเญติ โย ปน ปุถุชฺชโน มิเนตุํ อารภติ, ตํ นิวุตํ อวกุชฺชปญฺญํ มญฺญามิ. อกิสฺสวนฺติ กิสฺสวา วุจฺจติ ปญฺญา, นิปฺปญฺญนฺติ อตฺโถ.

“衡量不可量者”（Appameyyaṃ paminanto）是说，衡量不可量的漏尽者（khīṇāsavapuggala），说：“此人有如是戒，如是定，如是慧。”“此中谁知而分别？”（Ko idha vidvā vikappayeyya）是说，此中哪个智者、贤者能分别呢？这是在阐明，只有漏尽者衡量漏尽者时才能分别。“我认为他被覆盖”（Nivutaṃ maññe）是说，凡是开始衡量的凡夫（puthujjana），我认为他被覆盖，智慧颠倒。“无智者”（Akissava），智慧被称为“kissavā”，意思是无慧。

กุฐารีติ อตฺตจฺเฉทกฏฺเฐน กุฐาริสทิสี ผรุสวาจา. ฉินฺทตีติ กุสลมูลสงฺขาเต มูเลเยว นิกนฺตติ. วิสํ หลาหลํ อิวาติ หลาหลสงฺขาตํ วิสํ อิว. เอวํ วิรทฺธํ ปาเตตีติ วิรทฺธํ อปรทฺธํ ขลิตปุคฺคลํ เอวํ อปาเยสุ วินิปาเตติ. วาจา ทุพฺภาสิตา ยถาติ ยถา วาจา อริยูปวาทนวเสน ทุพฺภาสิตา.

“斧头”（kuṭhārī）：以斩断自身之义，粗恶语如同斧头。“斩断”（chindati）：砍断名为善根的根本。“如哈拉哈拉毒”（visaṃ halāhalaṃ iva）：如同名为哈拉哈拉（halāhala）的毒药。“如此使有过失者堕落”（evaṃ viraddhaṃ pāteti）：如此使有过失、犯错的个人堕入恶趣。“如同恶说之语”（vācā dubbhāsitā yathā）：如同以诽谤圣者的方式所说的恶说之语。

๙๒. นินฺทิยนฺติ นินฺทนียํ. ตํ วา นินฺทติ โย ปสํสิโยติ โย คุณวิสิฏฺฐตาย ปสํสารโห ปุคฺคโล, ตํ วา โส ปาปิจฺฉตาทีนิ อาโรเปตฺวา ครหติ. วิจินาตีติ อุปจินาติ. กลินฺติ อปราธํ. อยํ กลีติ อยํ อปราโธ. อกฺเขสูติ ชูตกีฬนกฺเขสุ. สพฺพสฺสาปิ สหาปิ อตฺตนาติ สพฺเพน อตฺตโน ธเนนาปิ อตฺตนาปิ สทฺธึ. สุคเตสูติ โสภนคมนตฺตา, สุนฺทรํ ฐานํ คตตฺตา, สมฺมา คตตฺตา, สมฺมา จ คทตฺตา สุคตสงฺขาเตสุ พุทฺธาทีสุ. มนํ ปโทสเยติ โย มนํ ปโทเสยฺย, ตสฺส อยํ มโนปโทโส เอว มหตฺตโร กลีติ วุตฺตํ โหติ. กสฺมา? ยสฺมา สตํ สหสฺสานํ…เป… ปาปกนฺติ. ตตฺถ สตํ สหสฺสานนฺติ นิรพฺพุทคณนาย สตสหสฺสํ. ฉตฺตึสตีติ อปรานิ ฉตฺตึสติ [Pg.227] นิรพฺพุทานิ. ปญฺจ จาติ อพฺพุทคณนาย ปญฺจ จ อพฺพุทานิ. ตสฺมา วสฺสคณนาย เอตฺตโก โส กาโล, ยํ กาลํ อริยครหิวาจํ มนญฺจ ปณิธาย ปาปกํ นิรยํ อุเปติ, ตตฺถ ปจฺจตีติ วุตฺตํ โหติ. อิทญฺจ สงฺเขเปน ปทุมนิรเย อายุปฺปมาณํ, วิตฺถาเรน ปน ปรโต อาคมิสฺสติ.

92. “应被谴责者”（nindiyaṃ）：应受谴责者。“或谴责应被赞扬者”（taṃ vā nindati yo pasaṃsiyo）：对因具足殊胜功德而应受赞扬的个人，他却加上邪欲等（罪名）而加以呵斥。“他积聚”（vicināti）：他累积。“过失”（kali）：过错。“此是过失”（ayaṃ kali）：此是过错。“在骰子上”（akkhesu）：在赌博的骰子上。“连同全部自身”（sabbassāpi sahāpi attanā）：连同自己全部的财产和自身。“于善逝”（sugatesu）：因其行止美好、已至善处、正确地去、正确地言说，故对名为善逝的佛陀等人。“若使心生瞋恚”（manaṃ padosaye）：若有人使心生瞋恚，则此心之瞋恚是更大的过失。为何？因为“十万……乃至……恶”。于此，“十万”（sataṃ sahassānaṃ）：以尼罗部陀（nirabbuda）计算为十万。“三十六”（chattiṃsati）：另外三十六尼罗部陀。“及五”（pañca ca）：以阿部陀（abbuda）计算为五个。因此，这是说：以年数计算有如此长的时间，其间，他因对圣者发出诽谤之语及恶意，而趣向恶地狱，并在那里被烧煮。此为简要说明红莲地狱（padumaniraya）的寿量，详细的将在后面出现。

โลภคุเณติ ‘‘คุโณ’’ติ พาเลหิ ทิฏฺฐตฺตา, อเนกกฺขตฺตุํ ปวตฺติตตฺตา จ โลโภเยว โลภคุโณ, ตสฺมึ โลภคุเณ, ตณฺหายาติ อตฺโถ. อนุยุตฺโตติ อนุ อนุ ยุตฺโต. อวทญฺญูติ อวจนญฺญู, พุทฺธานมฺปิ โอวาทสฺส อคฺคหณโต. มจฺฉรีติ ปญฺจวิธมจฺฉริเยน มจฺฉรี. เปสุณิยํ อนุยุตฺโตติ เปสุณิยสฺมึ อนุยุตฺโต อคฺคสาวกานํ เภทเนน. โกกาลิกญฺหิ มียมานํ โอวทนฺเตน อายสฺมตา มหาโมคฺคลฺลาเนน ภาสิตา อิมา คาถาติ. มุขทุคฺคาติ มุขวิสม. วิภูตาติ วิคตภูต อลิกวาทิ. อนริยาติ อสปฺปุริส. ภูนหูติ ภูติหนก อตฺตโน พุทฺธิวินาสก. ปุริสนฺตาติ ปุริสาธม. กลีติ อลกฺขิปุริส. อวชาตกปุตฺตาติ พุทฺธสฺส ภควโต อวชาตปุตฺต. มา พหุภาณิธ เนรยิโกสีติ อิทานิ พหุภาณี มา โหหิ, เนรยิโก อสิ ชาโต. รชมากิรสีติ กิเลสรชํ อตฺตนิ ปกฺขิปสิ. สนฺเตติ สมิตกิเลเส ขีณาสเว. กิพฺพิสการีติ ปาปการิ. ปปตนฺติ นรกํ.

“于贪结”：因为被愚人所见，且屡屡生起，故贪本身即是贪结；于此贪结，意即于渴爱。“致力者”：即再再致力。“不识言者”：即不识言教者，因其不领受诸佛的教诫。“吝啬者”：即具五种吝啬者。“致力于离间”：即因离间上首弟子而致力于离间语。须知，这些偈颂是具寿大目犍连在教诫临终的果嘎里咖时所说。“口恶者”：即口不正者。“虚妄者”：即远离真实、说谎者。“非圣者”：即非善士。“毁实利者”：即毁坏实利、毁坏自身利益者。“人中卑劣者”：即人之最低劣者。“不幸者”：即无吉祥之人。“不肖子”：即佛陀世尊的不肖子。“在此勿多言，你已是地狱人”是说，现在不要多言，你已生成为地狱人。“你散播尘垢”是说，你将烦恼之尘撒向自己。“于寂静者”：即于烦恼已寂、诸漏已尽的诸阿罗汉。“作恶者”：即行恶者。“堕落”：即堕入地狱。

อิทํ สํกิเลสภาคิยนฺติ อิทํ ตณฺหาทีนํ สภาวเภทโต อวตฺถาเภทโต จ อเนกเภทกํ ทสฺเสตุํ อเนเกหิ สุตฺตปเทหิ อุทาหรณวเสน ทสฺสิตํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“此是杂染分”是说，为了显示贪等由于自性差别和状态差别而有多种类别，而以许多经文作为例子加以开示，当知此即是《杂染分经》。

ปสนฺเนนาติ กมฺมกมฺมผลาทีนิ สทฺทหนฺเตน.

“以净信”是说，以相信业、业果等。

๙๓. อิทฺธนฺติ หตฺถูปคสีสูปคาทิอลงฺกาเรหิ มณิกนกาทีหิ จ สมิทฺธํ. ผีตนฺติ เตลมธุผาณิตาทีหิ จ ธนธญฺญาทีหิ จ วิปุลํ. อากิณฺณมนุสฺสนฺติ นิรนฺตรมนุสฺสํ. สมฺพาธพฺยูหนฺติ พฺยูหา วุจฺจนฺติ อนิพฺพิทฺธรจฺฉาโย. เยสุ ปวิฏฺฐมคฺเคเนว นิคฺคจฺฉนฺติ, เต สมฺพาธา พฺยูหกา เอตฺถาติ สมฺพาธพฺยูหํ. อิมินาปิ ตสฺส นครสฺส ฆนวาสเมว ทีเปติ. ภนฺเตนาติ ทมถํ อนุปคเตน, อิโต จิโต จ ปริพฺภมนฺเตน วา. อปาปกนฺติ อลามกํ. อเวจฺจปฺปสาเทนาติ อจลปฺปสาเทน, สจฺจปฺปฏิเวธโต อาคเตน ปสาเทน.

93. “富裕”是说，由手饰、头饰等装饰品及摩尼宝、黄金等而富足。“繁荣”是说，由油、蜜、糖蜜等及财富、谷物等而丰裕。“人烟稠密”即人口不间断。“街巷狭隘”：巷（byūha）被称为不通达的街道，在其中，只能由进入的道路出来，此中有狭窄的巷，故称“街巷狭隘”。这也显示了那座城市人口稠密。“游荡者”是说未达调伏者，或于此彼处游荡者。“无恶”即不低劣。“以不坏净”即以不动摇的净信，以通达真理而来的净信。

เปจฺจ [Pg.228] โส ลภเตติ โย ภูเต ทณฺเฑน น หึสติ, โส ปุคฺคโล ปรโลเก มนุสฺสภูโต มนุสฺสสุขํ เทวภูโต ทิพฺพสุขํ อุภยํ อติกฺกนฺโต นิพฺพานสุขํ ลภตีติ อตฺโถ.

“死后他获得”是说，凡不以棍杖伤害有情者，该个人在来世，生为人时得人之乐，生为天时得天之乐，超越此二者则得涅槃之乐，此即其义。

๙๔. จาริกํ ปกฺกมิสฺสตีติ ชนปทจาริกํ คมิสฺสติ. กสฺมา ปน ภควา ชนปทจาริกํ จรตีติ? สตฺตหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต ชนปทจาริกํ จรนฺติ – เทสนฺตรคตานํ เวเนยฺยานํ วินยนตฺตํ, ตตฺร ฐิตานํ อุสฺสุกฺกสมุปฺปาทนํ, ภาวกานํ เอกสฺมึ ฐาเน นิพทฺธวาสปริหรณํ อตฺตโน จ ตตฺถ อนาสงฺคทสฺสนํ, สมฺพุทฺธวสิตฏฺฐานตาย เทสานํ เจติยภาวสมฺปาทนํ, พหูนํ สตฺตานํ ทสฺสนูปสงฺกมนาทีหิ ปุญฺโญฆปฺปสวนํ, อวุฏฺฐิอาทิอุปทฺทวูปสมนญฺจาติ อิเมหิ สตฺตหิ การเณหิ พุทฺธา ภควนฺโต ชนปทจาริกํ จรนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

94. “将出发游行”：即前往各地游历。那么，世尊为何要游历各地呢？诸佛世尊游历各地有七个原因：为了调伏去到他方的可被调伏者，为了让住在那里的众生生起热忱，为了避免弟子们在一个地方固定居住，以及显示自己对该地没有执着，为了使佛陀住过的地方成为圣地，为了通过让众多有情见到、亲近等方式而增长功德，以及平息旱灾等灾祸。应当知道，诸佛世尊因为这七个原因而游历各地。

อิสิทตฺตปุราณาติ อิสิทตฺโต จ ปุราโณ จ, เตสุ อิสิทตฺโต สกทาคามี. ปุราโณ โสตาปนฺโน. สาเกเตติ ‘‘สาเกโต’’ติ ลทฺธนาเม อตฺตโน โภคคามเก. มคฺเค ปุริสํ ฐเปสุนฺติ เตสํ กิร คามทฺวาเรน ภควโต คมนมคฺโค, ตสฺมา ‘‘สเจ ภควา อมฺหากํ สุตฺตานํ วา ปมตฺตานํ วา คจฺเฉยฺย, อถ ปสฺสิตุํ น ลเภยฺยามา’’ติ มคฺคมชฺเฌ ปุริสํ ฐเปสุํ. อนุพนฺธึสูติ น ทูรโตว, ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธึสุ. ภควา หิ สกฏมคฺคสฺส มชฺเฌ ชงฺฆมคฺเคน อคมาสิ, อิตเร อุโภสุ ปสฺเสสุ อนุคจฺฉนฺตา อคมํสุ. มคฺคา โอกฺกมฺมาติ พุทฺธา หิ เกนจิ สทฺธึ คจฺฉนฺตาว ปฏิสนฺถารํ กโรนฺติ เกนจิ สทฺธึ ฐิตา เกนจิ สทฺธึ ทิวสภาคมฺปิ นิสินฺนา, ตสฺมา ภควา จินฺเตสิ – ‘‘อิเม มยฺหํ สาสเน วลฺลภา อาคตผลา, อิเมหิ สทฺธึ นิสีทิตฺวา ทิวสภาคํ ปฏิสนฺถารํ กริสฺสามี’’ติ. มคฺคโต โอกฺกมิตฺวา เยนญฺญตรํ รุกฺขมูลํ เตนุปสงฺกมิ. ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทีติ เต กิร ฉตฺตุปาหนกตฺตรทณฺฑปาทพฺภญฺชนเตลานิ เจว อฏฺฐวิธญฺจ ปานกํ สรภปาทปลฺลงฺกญฺจ คาหาเปตฺวา อาคมํสุ. อถ นํ ปลฺลงฺกํ ปญฺญเปตฺวา อทํสุ. สตฺถา ตตฺถ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสีทึสูติ ‘‘ฉตฺตุปาหนาทีนิ ภิกฺขุสงฺฆสฺส เทถา’’ติ วตฺวา ภควนฺตํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ.

“伊西达多与普拉纳”者：即伊西达多与普拉纳。他们之中，伊西达多是一来者，普拉纳是入流者。“在娑枳多”者：在他们名为“娑枳多”的采邑村庄中。“在路上安排人”者：据说，世尊行走的道路经过他们的村庄门口，因此他们想：“如果世尊在我们睡觉或放逸时经过，我们就见不到了”，于是在路中间安排了人。“他们跟随”者：并非从远处，而是紧随其后。世尊走在大车道中间的步行道上，其他人则在两旁跟随。“离开道路”者：诸佛与人同行、站立或同坐一段时间时都会交谈。因此世尊想：“这些人在我的教法中是亲信，已证得果位，我要与他们坐下来交谈一段时间。”于是他离开道路，去到一棵树下。“在铺设好的座位上坐下”者：据说他们让人带来了伞、鞋、杖、涂脚油、八种饮料，以及一个萨拉布兽脚坐具。然后他们铺设好坐具献上。导师在那里坐下。“他们坐在一旁”者：他们说：“请将伞、鞋等物供养给比丘僧团”，然后礼拜世尊，坐在一旁。

สาวตฺถิยา [Pg.229] โกสเลสุ จาริกํ ปกฺกมิสฺสตีติอาทิ สพฺพํ มชฺฌิมเทสวเสเนว วุตฺตํ. กสฺมา? นิยตาจิณฺณตฺตา. ภควโต หิ จาริกจรณํ มชฺฌิมเทเสเยว. สเจปิ ปจฺจนฺตเทเส คจฺฉติ, มชฺฌิมเทเสเยว อรุณํ อุฏฺฐาเปตีติ นิยตาจิณฺณํ, ตสฺมา มชฺฌิมเทสวเสเนว วุตฺตํ. กาสีสูติ กาสิรฏฺฐโต. ตถา มคเธสูติ มคธรฏฺฐโต. อาสนฺเน โน ภควา ภวิสฺสตีติ เอตฺถ น เกวลํ อาสนฺนตฺตา เอว เตสํ โสมนสฺสํ โหติ, อถ โข ‘‘อิทานิ ทานํ ทาตุํ คนฺธมาลาทิปูชํ กาตุํ ธมฺมํ โสตุํ ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ ลภิสฺสามา’’ติ เนสํ โสมนสฺสํ โหติ.

“‘从舍卫城（Sāvatthī）出发，在憍萨罗（Kosala）游行’等，所有这些都是依中土区域而说。为什么？因为这是固定的常规。诚然，世尊的游行只在中土区域。即使去了边地，也是在中土区域迎来黎明，这是固定的常规，因此是依中土区域而说。‘在迦尸（Kāsī）’：即从迦尸国。同样，‘在摩揭陀（Magadha）’：即从摩揭陀国。‘世尊将来到我们附近’：在此，他们感到喜悦，不仅是因为（世尊）临近，更是因为‘现在我们将能布施、以香和花环等作供养、听闻法、提问’。”

ตสฺมาติห ถปตโย สมฺพาโธ ฆราวาโสติ ถปตโย ยสฺมา ตุมฺหากํ มยิ ทูรีภูเต อนปฺปกํ โทมนสฺสํ อาสนฺเน อนปฺปกํ โสมนสฺสํ โหติ, ตสฺมาปิ เวทิตพฺพเมตํ ‘‘สมฺพาโธ ฆราวาโส’’ติ. ฆราวาสสฺส หิ โทเสน ตุมฺหากํ เอวํ โหติ. สเจ ปน ฆราวาสํ ปหาย ปพฺพชิตา อสฺสถ, เอวํ โว มยา สทฺธึเยว คจฺฉนฺตานญฺจ อาคจฺฉนฺตานญฺจ ตํ น ภเวยฺยาติ อิมมตฺถํ ทีเปนฺโต เอวมาห. ตตฺถ สกิญฺจนสปลิโพธฏฺเฐน สมฺพาธตา เวทิตพฺพา. มหาฆเร วสนฺตสฺสาปิ หิ สกิญฺจนสปลิโพธฏฺเฐน ฆราวาโส สมฺพาโธว. รโชปโถติ ราคาทิรชานํ อาคมนปโถ, อาคมนฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชาติ ปพฺพชฺชา ปน อกิญฺจนอปลิโพธฏฺเฐน อพฺโภกาโส. จตุรตนิเกปิ หิ คพฺเภ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ ปลฺลงฺเกน ปลฺลงฺกํ ฆฏฺเฏตฺวา นิสินฺนานมฺปิ อกิญฺจนาปลิโพธฏฺเฐน ปพฺพชฺชา อพฺโภกาโส นาม โหติ. อลญฺจ ปน โว ถปตโย อปฺปมาทายาติ เอวํ สมฺพาธฆราวาเส วสนฺตานํ ตุมฺหากํ อปฺปมาทเมว กาตุํ ยุตฺตนฺติ อตฺโถ.

“因此，工匠们，‘居家生活是窘迫的’：工匠们，因为你们在我远离时有许多忧恼，在我亲近时有许多喜悦，因此也应了知‘居家生活是窘迫的’。诚然，由于居家生活的过失，你们才会如此。如果你们舍弃居家而出家，那么与我同行往来时，就不会有那样的事了。为了阐明此义，他这么说。于此，应了知其窘迫是因为有烦扰与障碍。诚然，即使住在豪宅里，也因有烦扰与障碍，居家生活就是窘迫的。‘尘垢之路’：是贪等尘垢的来路，意即生起之处。‘出家是开阔’：出家则因无烦扰、无障碍而是开阔的。诚然，即使在四肘尺见方的房间里，两位比丘的坐具相碰而坐，也因无烦扰、无障碍，出家就名为开阔。‘工匠们，你们当不放逸’：意思是，住在这样窘迫的居家生活中的你们，理应唯行不放逸。”

นาคาติ หตฺถิโน. โอปวยฺหาติ รญฺโญ อาโรหนโยคฺคา. เอกํ ปุรโต เอกํ ปจฺฉโต นิสีทาเปมาติ เต กิร ทฺเวปิ ชนา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตา ทฺวีสุ นาเคสุ ตา อิตฺถิโย เอวํ นิสีทาเปตฺวา รญฺโญ นาคํ มชฺเฌ กตฺวา อุโภสุ ปสฺเสสุ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา เอวมาหํสุ. นาโคปิ รกฺขิตพฺโพติ ยถา กิญฺจิ วิเสสิตํ น กโรติ, เอวํ รกฺขิตพฺโพ โหติ. ตาปิ ภคินิโยติ ยถา ปมาทํ นาปชฺชนฺติ, เอวํ รกฺขิตพฺพา โหนฺติ. อตฺตาปีติ สิตกถิตวิกฺเขปิตาทีนิ อกโรนฺเตหิ อตฺตาปิ รกฺขิตพฺโพ โหติ[Pg.230]. เอวํ กโรนฺโต หิ ‘‘สามิทุพฺภโก เอโส’’ติ นิคฺคเหตพฺโพ โหติ.

象（nāgā）：即大象（hatthino）。适合国王骑乘的（opavayhā）：即适合国王骑乘的象。“让他们一前一后地坐下”：据说那两个人让两位盛装的女子如此坐在两头象上，将国王的象置于中间，他们在两旁行进，因此他们这么说。大象也应被守护：应如是守护，使其不做任何违逆之事。那些姐妹们也应被守护：应如是守护，使她们不至于放逸。自己也应被守护：不作微笑、言谈、散乱顾盼等事，自己也应被守护。因为这样做的人，会因“此人乃冒犯主人者”而被惩处。

ตสฺมาติห ถปตโยติ ยสฺมา ตุมฺเห ราชา นิจฺจํ ราชภณฺฑํ ปฏิจฺฉาเปติ, ตสฺมาปิ สมฺพาโธ ฆราวาโส รโชปโถ. ยสฺมา ปน ปํสุกูลิกํ ภิกฺขุํ เอวํ ปฏิจฺฉาเปนฺโต นตฺถิ, ตสฺมา อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา, เอวํ สพฺพตฺถาปิ. อลญฺจ โข ถปตโย อปฺปมาทาย, อปฺปมาทเมว กโรถาติ ทสฺเสติ.

是故，木匠们（thapatayo）：因为国王总是赐予你们王室的财物，所以在家的生活是窘迫的，是尘垢之道。而因为没有人如此供养穿粪扫衣的比丘，所以出家是空旷的，在一切处都是如此。此句开示：“木匠们，实应不放逸，你们当行于不放逸！”

มุตฺตจาโคติ วิสฺสฏฺฐจาโค. ปยตปาณีติ อาคตาคตานํ ทานตฺถาย โธตหตฺโถ. โวสคฺครโตติ โวสคฺคสงฺขาเต จาเค รโต. ยาจโยโคติ ยาจิตพฺพยุตฺโต. ‘‘ยาชโยโค’’ติปิ ปาโฐ, ทานยุตฺโตติ อตฺโถ. ทานสํวิภาครโตติ เอเตน อปฺปมตฺตกมฺปิ กิญฺจิ ลภิตฺวา ตโตปิ สํวิภาเค รโต. อปฺปฏิวิภตฺตนฺติ ‘‘อิทํ อมฺหากํ ภวิสฺสติ, อิทํ อยฺยาน’’นฺติ เอวํ อกตวิภาคํ, สพฺพํ ทาตพฺพเมว หุตฺวา ฐิตนฺติ อตฺโถ. อิเมหิ โข ถปตโย จตูหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต อริยสาวโก โสตาปนฺโน โหตีติ โสตาปนฺโน อิเมหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต โหตีติ อตฺโถ. เอเตน โสตาปนฺเนน อิเมสํ จตุนฺนํ ธมฺมานํ เอกนฺตโต ลพฺภมานตํ ทสฺเสติ.

施舍自在（muttacāgo）：即完全的舍弃。手已清净（payatapāṇī）：即为了布施给来者而洗净双手。乐于舍弃（vosaggarato）：即乐于名为“舍弃”（vosagga）的布施。堪于被求（yācayogo）：即适合被乞求。亦有读作“堪于布施”（yājayogo），意为恒于布施。乐于布施分享（dānasaṃvibhāgarato）：即是说，即使只得到少许任何东西，也乐于从中分享。不作分别（appaṭivibhatta）：即不会像这样分别“这是我们的，这是尊者们的”，其意为，一切都已准备好被布施。“木匠们，具足这四种法的圣弟子是入流者”：此句意为“入流者具足这些法”。此句表明，对入流者而言，这四种法是必然能获得的。

เอวํ เตสํ ถปตีนํ อิเมหิ จตูหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคตํ ปริยาเยน ทสฺเสตฺวา อิทานิ นิปฺปริยาเยน ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ตุมฺเห โข ถปตโย’’ติอาทิ วุตฺตํ.

如是为彼等工匠方便开示具足此四法后，今为无方便而开示，故说“诸位工匠”等语。

๙๕. สหสฺสํ กปฺปโกฏิโยติ สหสฺสํ อตฺตภาวา อเหสุนฺติ อตฺโถ. ‘‘อสีติ กปฺปโกฏิโย’’ติปิ ปาโฐ, อสีติอายุกปฺปโกฏิโย อเหสุนฺติ อตฺโถ. กตฺถ ปน เต อเหสุนฺติ? อาห ‘‘เทเว เจว มนุสฺเส จา’’ติ, เทเวสุ เจว มนุสฺเสสุ จาติ อตฺโถ. สํวิรุฬฺหมฺหีติ สมนฺตโต ปลฺลวคฺคหเณน วิรุฬฺเห. อลภึหนฺติ อลภึ อหํ. อชฺช ตึสํ ตโต กปฺปาติ ตโต กปฺปโต อชฺช สมฺปติ อยํ กปฺโป ตึสติโม. ตสฺสา สญฺญาย วาสนาติ ตสฺส พุทฺธคตาย สญฺญาย วาสนโต.

95. 千俱胝劫：义为曾有一千自体。亦有“八十俱胝劫”之读法，义为曾有八十俱胝寿命劫。然则，彼等生于何处？曰：“于天界与人界”，义即在天界与人界中。我已善长：由周遭生出嫩芽而生长。我已得：我已获得。从彼劫至今三十劫：从彼劫至今，此为第三十劫。因彼想之熏习：因彼趣向佛陀之想的熏习力故。

ตณฺหานิฆาตโกติ [Pg.231] ตณฺหาย สมุจฺเฉทโก. วฏํสโกติ ปุปฺผมยกณฺณิโก. สพฺพปุปฺเผหิลงฺกโตติ นานาปุปฺเผหิ อลงฺกโต. ลปนนฺตราติ อุตฺตราธโรฏฺฐานํ อนฺตรโต. โอกฺกาติ ปภา. มุทฺธนนฺตรธายถาติ มุทฺธนิ อนฺตรธายถ. กงฺขํ วิตราติ วิมตึ วิโนเทหิ. ยสฺส ตํ สพฺพธมฺเมสุ, สทา ญาณํ ปวตฺตตีติ ตนฺติ นิปาตมตฺตํ. ยสฺส สพฺพธมฺเมสุ อากงฺขปฺปฏิพทฺธตฺตา สทา ญาณํ ปวตฺตติ. โส สพฺพญฺญู ภควา เถรํ อานนฺทํ เอตทพฺรวีติ สมฺพนฺโธ. ราชา รฏฺเฐ ภวิสฺสตีติ สพฺพสฺมึ รฏฺเฐ ราชา ภวิสฺสติ. จริมนฺติ จริมภวํ. สจฺฉิกตฺวาติ ปจฺจกฺขํ กตฺวา. ธมฺมตนฺติ จตุสจฺจธมฺมํ, ปจฺเจกโพธึ วา.

渴爱之摧毁者：即渴爱之根除者。花饰：即花制耳饰。以众花严饰：即以各种花装饰。唇间：即从上下唇之间。光：即光芒。于头顶消失：即在头顶上消失。渡过疑惑：即去除疑虑。“于一切法，其智恒转”：其中“taṃ”仅为助词。其文句关联为：“其智于一切法中，因与所欲知者相连而恒常转起。彼一切知者世尊对阿难长老说此语。” 将为国中王：即将在全国成为国王。最后：即最后有。亲证后：即亲见后。法性：即四谛法，或独觉菩提。

๙๖. สุวณฺณจฺฉทนํ นาวนฺติ อุโภสุ ปสฺเสสุ สุวณฺณาลงฺกาเรหิ ปฏิมณฺฑิตวเสน ฉาทิตํ สุวณฺณนาวํ. ปญฺหํ ปุฏฺฐา วิยากาสิ, สกฺกสฺส อิติ เม สุตนฺติ ยถา สา เทวตา ปญฺหํ ปุฏฺฐา สกฺกสฺส พฺยากาสิ, เอวํ มยาปิ สุตนฺติ อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน อตฺตนา ยถาสุตํ ตํ ภควโต วทติ.

96. 金覆之船：即两侧以黄金饰品庄严而覆盖的黄金船。“被问问题，她为帝释天作了解答，我曾如是听闻”：其义为：正如彼天女被问问题时为帝释天作了解答，我亦如是听闻。如是，具寿大目犍连将自己所听闻之事，向世尊述说。

ปํสุถูเปสูติ สรีรธาตุํ อพฺภนฺตเร ฐเปตฺวา ปํสูหิ กตถูเปสุ. เอวญฺหิ เต ภควนฺตํ อุทฺทิสฺสกตา นาม โหนฺติ, เตเนวาห – ‘‘อุทฺทิสฺสกเตสุ ทสพลธราน’’นฺติ.

“于尘土塔中”是指将舍利安放在阿邦答勒，以尘土所造的塔中。因为这样，它们才被称为是为世尊而造的，因此他说：“为十力持有者所造的”。

๙๗. เทวปุตฺตสรีรวณฺณาติ เทวปุตฺตสรีรสทิสวณฺณา. สุภคสณฺฐิตีติ โสภคฺคยุตฺตสณฺฐานา. อุฬารํ วต ตํ อาสีติ ตํ มยา กตํ ปุญฺญํ อุฬารํ วต อโหสิ. ยาหนฺติ ยา อหํ. สตสหสฺสํ กปฺเป, มุทิโต ถูปํ อปูเชสีติ ถูปํ ปูเชตฺวา สตสหสฺสํ อายุกปฺเป อหํ มุทิโตติ อตฺโถ. อนาคนฺตุน วินิปาตนฺติ อปายุปปตฺตึ อนุปคนฺตฺวา. ยํ จกฺขุนฺติ ยํ ปญฺญาจกฺขุํ. ปณิหิตนฺติ ฐปิตํ. วิมุตฺตจิตฺตมฺหีติ วิมุตฺตจิตฺโต อมฺหิ. วิธูตลโตติ วิธูตตณฺหาลโต, สมุจฺฉินฺนตณฺโหติ อตฺโถ.

97. “天子身色”是指与天子身体相似的颜色。“美好姿态”是指具有庄严的形体。“彼实为广大”是指：我所作的彼功德，实为广大。“我”是指：即是我。“于十万劫中，欢喜供养塔”是指：供养塔后，于十万寿命劫中，我心怀欢喜，此为义。“不至堕处”是指：不往生于恶趣。“彼眼”是指：彼智慧之眼。“已确立”是指：已安置。“我心解脱”是指：我是心已解脱者。“已抖落蔓藤”是指：已抖落渴爱之蔓，即已断尽渴爱，此为义。

๙๘. สามากปตฺโถทนมตฺตนฺติ สามากติณานํ นาฬิโกทนมตฺตํ. อขิเลติ ปญฺจนฺนํ เจโตขิลานํ อภาเวน อขิเล. ตสฺมิญฺจ โอกปฺปยิ ธมฺมมุตฺตมนฺติ ตสฺมึ ปจฺเจกพุทฺเธ อุตฺตมธมฺมํ ปจฺเจกโพธึ ‘‘อุตฺตมธมฺเมน นาม อิมสฺมึ [Pg.232] ภวิตพฺพ’’นฺติ สทฺทหึ. ‘‘ตสฺมิญฺจ ธมฺเม ปณิเธสึ มานส’’นฺติ อิมินา ปฏิลทฺธธมฺมํ อหมฺปิ สจฺฉิกเรยฺยนฺติ จิตฺตํ ปณิทหึ. ภเว กุทาสุปิ จ มา อเปกฺขวาติ กตฺถจิ ภเว อเปกฺขวา มา ภเวยฺยนฺติ จ ปณิเธสึ มานสนฺติ สมฺพนฺโธ.

98. “一握稗子饭”是指用一把稗草种子煮成的饭。“无心结”是指因无五种心结。“于彼深信最胜法”是指，我对那位独觉佛的最胜法，即独觉菩提，生起信心，心想：“此人必有最胜法”。“我于彼法立下心愿”是指我立下心愿：“我也要亲证他所证得的法”。“于任何有中亦无期望”，此句与“我立下心愿”相连结，是指亦立下心愿：“愿我于任何存在中皆无期望”。

กุรูสูติ อุตฺตรกุรูสุ. ทีฆายุเกสูติ เตสํ วสฺสสหสฺสายุกตาย วุตฺตํ. อมเมสูติ อปริคฺคเหสุ. ปาณีสูติ สตฺเตสุ. อหีนคามีสูติ ยถาลทฺธสมฺปตฺตีหิ ยาวตายุกํ อปริหีนสภาเวสุ. ติทโสปปชฺชถาติ ตาวตึโส หุตฺวา อุปปชฺชึ, ติทเส วา ตาวตึสภวเน อุปปชฺชึ. วิสิฏฺฐกายูปคโตติ วิสิฏฺฐกาเยสุ นานาวณฺณกาเยสุ อุปคโต. ยสสฺสิสูติ ปริวารวนฺเตสุ. หิตาหิตาสิหีติ กุสลากุสเล วีติวตฺตีหิ. ปจฺจกฺขํ ขฺวิมนฺติ ปจฺจกฺขํ โข อิมํ วจนนฺติ อธิปฺปาโย.

“于俱卢（人）中”（Kurūsu）是指于北俱卢洲（有情）中。“于长寿者中”（Dīghāyukesu）是因他们有一千岁的寿命而说。“于无我所者中”（Amamesu）是指于无执取者中。“于有息者中”（Pāṇīsu）是指于有情中。“于不衰退者中”（Ahīnagāmīsu）是指于那些凭借所获成就，终其一生自性不衰退者中。“生为三十三天”（Tidasopapajjatha）是指成为三十三天众而投生，或投生于三十三天的天界中。“得殊胜身”（Visiṭṭhakāyūpagato）是指获得殊胜的身体，即各种颜色的身体。“于有名望者中”（Yasassisu）是指于有眷属者中。“超越利害”（Hitāhitāsihi）是指超越善与不善。“此乃现见”（Paccakkhaṃ khvimanti），其意为“此语实乃现见”（paccakkhaṃ kho imaṃ vacanaṃ）。

สกาสีติ โส อกาสิ. พลิมาภิหารีติ ปูชาพลึ อภิหริ. ปติตสฺส เอกนฺติ ตสฺส หตฺถโต เอกปุปฺผํ ปติตํ.

“他作”（Sakāsi）是指他做了。“献供品”（Balimābhihāri）是指献上供养品。“一朵从其落下”（Patitassa ekaṃ）是指一朵花从他手中掉落。

อุปริฏฺฐนฺติ อุปริ เวหาเส ฐิตํ. อริฏฺฐนฺติ อริฏฺฐํ นาม ปจฺเจกสมฺพุทฺธํ. อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จาติ อชฺฌตฺตวิสยา จ พหิทฺธวิสยา จ. เย เม วิชฺชึสูติ เย เม ปุพฺเพ วิชฺชมานา อเหสุํ. ชาติมรณสํสาโร, นตฺถิ ทานิ ปุนพฺภโวติ ปุนปฺปุนํ ชายนมียนภูโต สํสาโร ปุนพฺภโวติ จ วุจฺจติ, โส จ ทานิ นตฺถีติ อตฺโถ.

“立于上方”（Upariṭṭhaṃ）是指立于空中。“阿利陀”（Ariṭṭhaṃ）是指名为阿利陀（Ariṭṭha）的独觉佛。“内与外”（Ajjhattañca bahiddhā ca）是指内在范围与外在范围。“于我存在的那些”（Ye me vijjiṃsu）是指那些先前于我存在的诸漏。“生死轮回，如今再无后有”（Jātimaraṇasaṃsāro, natthi dāni punabbhavo）之义为：那反复生死的轮回也被称为“后有”，而它如今已不存在。

อิทํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตนฺติ อิทํ วาสนาภาคปุญฺญวิภาวนานํ นานาสุตฺตปทานํ อุทาหรณวเสน ทสฺสิตํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“此为熏习分经”（Idaṃ vāsanābhāgiyaṃ suttaṃ），应知此经是作为阐明熏习分福德的种种经句的范例而开示的，故称“熏习分经”。

๙๙. ‘‘อุทฺธํ อโธ…เป… อปุนพฺภวายา’’ติ อิทํ นิพฺเพธภาคิยํ สุตฺตนฺติ วุตฺตํ โอฆตรณสฺส อริยมคฺคกิจฺจตฺตา. น เจตนา กรณียาติ น จิตฺตํ อุปฺปาเทตพฺพํ. ธมฺมตาติ ธมฺมสภาโว.

99. “向上、向下……直到不再有再生”，这被称为通达分经（nibbedhabhāgiya sutta），因为渡过（烦恼）暴流是圣道的作用。“不应有思”（Na cetanā karaṇīyā）是指不应生起心念。“法性”（Dhammatā）是指法的自性。

๑๐๐. ยทา หเวติ ยสฺมึ หเว กาเล. ปาตุภวนฺตีติ อุปฺปชฺชนฺติ. ธมฺมาติ อนุโลมปจฺจยาการปฏิเวธสาธกา โพธิปกฺขิยธมฺมา. ปาตุภวนฺตีติ วา ปกาเสนฺติ, อภิสมยวเสน ปากฏา โหนฺติ. ธมฺมาติ จตุอริยสจฺจธมฺมา. อาตาโป วุจฺจติ กิเลสสนฺตาปนฏฺเฐน วีริยํ. อาตาปิโนติ [Pg.233] สมฺมปฺปธานวีริยวโต. ฌายโตติ อารมฺมณูปนิชฺฌานลกฺขเณน ลกฺขณูปนิชฺฌานลกฺขเณน จ ฌาเนน ฌายนฺตสฺส. พฺราหฺมณสฺสาติ พาหิตปาปสฺส ขีณาสวสฺส. อถสฺส กงฺขา วปยนฺติ สพฺพาติ อถสฺส เอวํ ปาตุภูตธมฺมสฺส ยา ตา ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, ผุสตีติ? โน กลฺโล ปญฺโหติ ภควา อโวจา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๑๒) นเยน ‘‘กตมํ นุ โข, ภนฺเต, ชรามรณํ, กสฺส ปนิทํ ชรามรณนฺติ? โน กลฺโล ปญฺโหติ ภควา อโวจา’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๒.๓๕) จ นเยน ปจฺจยาการกงฺขา วุตฺตา. ยา จ ปจฺจยาการสฺเสว อปฺปฏิวิทฺธตฺตา ‘‘อโหสึ นุ โข อหมตีตมทฺธาน’’นฺติอาทิกา (ม. นิ. ๑.๑๘; สํ. นิ. ๒.๒๐) โสฬสกงฺขา ‘‘พุทฺเธ กงฺขติ ธมฺเม กงฺขตี’’ติอาทิกา (ธ. ส. ๑๐๐๘) อฏฺฐ จ กงฺขา อาคตา, ตา สพฺพา วปยนฺติ อปคจฺฉนฺติ นิรุชฺฌนฺติ, กสฺมา? ยโต ปชานาติ สเหตุธมฺมํ, ยสฺมา อวิชฺชาทิเกน เหตุนา สเหตุกํ อิมํ สงฺขาราทึ เกวลํ ทุกฺขกฺขนฺธธมฺมํ ปชานาติ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌติ.

100. “何时”(yadā have)，即在某个时候。“法显现”(pātubhavanti)，即生起。“法”(dhammā)，即能成就随顺缘起彻知的菩提分法(bodhipakkhiyadhammā)。或者“显现”(pātubhavanti)，即阐明，通过现观而变得显明。“法”(dhammā)又指四圣谛法。“热忱”(ātāpo)，因有烧灼烦恼之义，故称为“精进”(vīriya)。“热忱者”(ātāpino)，即具有正勤精进者。“禅修者”(jhāyato)，即以专注所缘为相及以专注诸相为相之禅那而禅修者。“婆罗门”(brāhmaṇassa)，即已遣除恶法、漏尽者。“于是他的一切疑惑都消散了”(athassa kaṅkhā vapayanti sabbā)，即对于如此法已显现者，所有那些以“尊者，是谁在触？”“世尊说：‘此问不当。’”等（《相应部》2.12）方式，以及以“尊者，什么是老死？这老死是谁的？”“世尊说：‘此问不当。’”等（《相应部》2.35）方式所说的关于缘起的疑惑；以及因未通达缘起而产生的“我于过去世存在吗？”等（《中部》1.18；《相应部》2.20）十六种疑惑；和“于佛有疑，于法有疑”等（《法集论》1008）八种疑惑，所有这些疑惑都消散、离去、息灭。为何？因为他了知有因之法，即因为他以无明等为因，了知、证知、通达了此有因、纯粹是苦蕴的法，即行等。

ยโต ขยํ ปจฺจยานํ อเวทีหิ ยสฺมา ปจฺจยานํ ขยสงฺขาตํ นิพฺพานํ อเวทิ อญฺญาสิ ปฏิวิชฺฌิ, ตสฺมา ยทาสฺส อาตาปิโน ฌายโต พฺราหฺมณสฺส วุตฺตปฺปการา ธมฺมา ปาตุภวนฺติ. อถสฺส ยา นิพฺพานสฺส อวิทิตตฺตา กงฺขา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, สพฺพาปิ ตา กงฺขา วปยนฺตีติ.

“因他了知诸缘的灭尽”是指，因为他了知、证知、通达了被称为“诸缘灭尽”的涅槃，所以当那热忱禅修的婆罗门如前所述的诸法显现时，他先前因不了知涅槃而可能生起的一切疑惑，也都将消散。

อารญฺญนฺติ อารญฺญกํ. อญฺญาตุญฺเฉน ยาเปนฺตนฺติ กุเลสุ อญฺญาโต นิจฺจนโวเยว หุตฺวา อุญฺเฉน ปิณฺฑจริยาย ยาเปนฺตํ. อถ วา อภิลกฺขิเตสุ อิสฺสรชนเคเหสุ กฏุกภณฺฑสมฺภารํ สุคนฺธโภชนํ ปริเยสนฺตสฺส อุญฺฉนํ ญาตุญฺฉนํ นาม, ฆรปฏิปาฏิยา ปน ทฺวาเร ฐิเตน ลทฺธมิสฺสกโภชนํ อญฺญาตุญฺฉนํ นาม. อิทํ อิธ อธิปฺเปตํ. เตน ยาเปนฺตํ. กาเมสุ อนเปกฺขินนฺติ วตฺถุกามกิเลสกาเมสุ นิรเปกฺขํ.

“林居者”(āraññaka)是指住于林野者。“以不为人知的方式拾遗维生”(aññātuñchena yāpentaṃ)是指，不为俗家所熟知，恒如新人，通过托钵乞食拾遗维生。又或者，在标记好的权贵人家中寻求辛辣物品与香食，此种拾遗称为“为人所知的拾遗”(ñātuñchanaṃ)；而按顺序沿户立于门口所得的杂食，则称为“不为人知的拾遗”(aññātuñchanaṃ)。此处意指后者，以此维生。“于欲无所期求”(kāmesu anapekkhin)是指对事物欲(vatthukāma)与烦恼欲(kilesakāma)皆无期求。

เฉตฺวาติ วธิตฺวา. สุขํ เสตีติ โกธปริฬาเหน อปริทยฺหมานตฺตา สุขํ สยติ. น โสจตีติ โกธวินาเสน วินฏฺฐโทมนสฺสตฺตา น โสจติ. วิสมูลสฺสาติ ทุกฺขวิปากสฺส. มธุรคฺคสฺสาติ ยํ อกฺกุฏฺฐสฺส ปจฺจกฺโกสิตฺวา ปหฏสฺส ปฏิปฺปหริตฺวา สุขํ อุปฺปชฺชติ, ตํ สนฺธาย โส ‘‘มธุรคฺโค’’ติ วุตฺโต. อิมสฺมิญฺหิ ฐาเน ปริโยสานํ ‘‘อคฺค’’นฺติ วุตฺตํ. อริยาติ พุทฺธาทโย.

“斩断”(chetvā)是指杀害。“安稳地睡”(sukhaṃ seti)是指因不为愤怒的酷热所燃烧，故安稳地睡。“不忧愁”(na socati)是指因愤怒的毁灭，忧恼也已毁坏，故不忧愁。“有毒根的”(visamūlassa)是指有苦果的。“有蜜顶的”(madhuraggassa)是指，针对辱骂者反唇相讥、殴打者予以还击所生起的快乐，故称“有蜜顶的”。在此处，终结(pariyosānaṃ)被称为“顶”(agga)。“圣者”(ariyā)是指佛陀等人。

หเนติ [Pg.234] หเนยฺย. อุปฺปติตนฺติ อสมุคฺฆาฏิตํ อวิกฺขมฺภิตุปฺปนฺนวเสน สมุทาจารุปฺปนฺนวเสน สมุทาจรนฺตํ. วิโนทเยติ อตฺตโน สนฺตานโต นีหเรยฺย.

“杀”(hane)是指应杀。“生起”(uppatitaṃ)是指尚未善加拔除，以未被镇伏(avikkhambhita)与现行(samudācāra)的方式而发生。“去除”(vinodaye)是指应从自己的心相续(santāna)中移除。

๑๐๑. สตฺติยาติ เทสนาสีสเมตํ, เอกโตธาราทินา สตฺเถนาติ อตฺโถ. โอมฏฺโฐติ ปหโฏ. จตฺตาโร หิ ปหารา โอมฏฺโฐ อุมฺมฏฺโฐ มฏฺโฐ วิมฏฺโฐติ. ตตฺถ อุปริ ฐตฺวา อโธมุขํ ทินฺนปฺปหาโร โอมฏฺโฐ นาม, อโธ ฐตฺวา อุทฺธํ มุขํ ทินฺนปฺปหาโร อุมฺมฏฺโฐ นาม, อคฺคฬสูจิ วิย วินิวิชฺฌิตฺวา กโต มฏฺโฐ นาม, เสโส สพฺโพปิ วิมฏฺโฐ นาม. อิมสฺมึ ปน ฐาเน โอมฏฺโฐ คหิโต. โส หิ สพฺพทารุโณ ทุรุทฺธรณสลฺโล ทุตฺติกิจฺโฉ อนฺโตโทโส อนฺโตปุพฺพโลหิโต จ โหติ. ปุพฺพโลหิตํ อนิกฺขมิตฺวา วณมุขํ ปริโยนนฺธิตฺวา ติฏฺฐติ. ปุพฺพโลหิตํ นีหริตุกาเมหิ มญฺเจน สทฺธึ พนฺธิตฺวา อโธสิโร กาตพฺโพ โหติ, มรณํ วา มรณมตฺตํ วา ทุกฺขํ ปาปุณาติ. ปริพฺพเชติ วิหเรยฺย.

101. “以矛（sattiyā）”：此为教说之首，义为以单刃等武器。“下击（omaṭṭho）”即被击打。击打有四种：下击、上击、贯穿击、杂击。其中，立于上方朝下击打，称为“下击”；立于下方朝上击打，称为“上击”；如门闩般贯穿而击，称为“贯穿击”；其余一切击打，则称为“杂击”。于此，则取“下击”之义。此击最为惨烈，矛头难拔，伤口难愈，内生败坏，内有脓血。脓血不得出，则覆于伤口。欲出脓血者，须将其与床缚于一处，令其头朝下，彼将遭受死亡或等同死亡之苦。“游行（paribbajeti）”即“应安住（vihareyya）”。

อิมาย คาถาย กึ กถิตํ? ยถา สตฺติยา โอมฏฺฐปุริโส สลฺลุพฺพาหนวณติกิจฺฉนานํ อตฺถาย วีริยํ อารภติ ปโยคํ กโรติ ปรกฺกมติ. ยถา จ ทยฺหมาเน มตฺถเก อาทิตฺตสิโร ตสฺส นิพฺพาปนตฺถาย วีริยํ อารภติ ปโยคํ กโรติ ปรกฺกมติ, เอวเมวํ ภิกฺขุ กามราคปฺปหานาย สโต อปฺปมตฺโต หุตฺวา วิหเรยฺย ภควาติ กเถสิ.

此偈说了什么？天神说：“世尊，犹如被矛下击之人，为拔矛头、疗伤口而发起精进、努力、奋斗；又如头燃之人，为熄灭火焰而发起精进、努力、奋斗。正是如此，比丘为断除欲贪，亦应具足正念，不放逸而住。”

เอวํ เทวตาย กถิเต อถ ภควา จินฺเตสิ – ‘‘อิมาย เทวตาย อุปมา ทฬฺหํ กตฺวา อานีตา, อตฺถํ ปน ปริตฺตกํ คเหตฺวา ฐิตา. ปุนปฺปุนํ กเถนฺตีปิ หิ เอสา กามราคสฺส วิกฺขมฺภนปฺปหานเมว กเถยฺย, ยาว จ กามราโค มคฺเคน น สมุคฺฆาฏิยฺยติ, ตาว อนุพนฺโธว โหตี’’ติ ตเมว อุปมํ คเหตฺวา ปฐมมคฺควเสน เทวตาย วินิวฏฺเฏตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺติยา วิย โอมฏฺโฐ’’ติ ทุติยคาถมาห. ตสฺสตฺโถ ปุริมนยานุสาเรน เวทิตพฺโพ.

天神如是说已，世尊思惟：“此天神所引譬喻，甚为坚实，然于其义，所取甚微。纵其反复言说，亦仅能说以镇伏断除欲贪，然欲贪若未为道所根除，则常随逐。”于是世尊取彼譬喻，以初道为天神转而示之，说第二偈言：“犹如被矛下击……”。其义当依前法可知。

โลกามิสนฺติ กามคุโณ. สนฺติเปกฺโขติ สพฺพสงฺขารูปสมํ นิพฺพานํ อเปกฺขมาโน. ปญฺญวาติ ปญฺญวนฺโต. ปหิตตฺโตติ นิพฺพานํ ปติเปสิตจิตฺโต. วิรโต กามสญฺญายาติ ยาย กายจิ สพฺพโต กามสญฺญาย [Pg.235] จตุตฺถมคฺคสมฺปยุตฺตาย สมุจฺเฉทวิรติยา วิรโต. ‘‘วิรตฺโต’’ติปิ ปาโฐ. กามสญฺญายาติ ปน ภุมฺมวจนํ โหติ. สคาถาวคฺเค (สํ. นิ. ๑.๙๖) ‘‘กามสญฺญาสู’’ติ ปาโฐ. จตูหิ มคฺเคหิ ทสนฺนมฺปิ สํโยชนานํ อตีตตฺตา สพฺพสํโยชนาตีโต. จตุตฺถมคฺเคเนว วา อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนาตีโต ตตฺร ตตฺราภินนฺทนโต นนฺทิสงฺขาตาย ตณฺหาย ติณฺณญฺจ ภวานํ ปริกฺขีณตฺตา นนฺทิภวปริกฺขีโณ. โส ตาทิโส ขีณาสโว ภิกฺขุ คมฺภีเร สํสารณฺณเว น สีทติ.

“世间饵”是欲乐。“求寂者”是期望一切行止息的涅槃的人。“具慧”是有智慧者。“已发心者”是指心已趣向涅槃者。“远离欲想”是指以与第四道相应的断尽远离，远离任何一切欲想。也有读本作“已离染”。“于欲想”一词在此是方位格。《相应部·有偈品》（SN 1.96）中的读本作“于诸欲想”。以四道超越十结，故为“已超越一切结”。或者仅以第四道超越上分结；因于处处欢喜（即名为“喜”的渴爱）与三有已灭尽，故为“喜与有已尽”。这样的漏尽比丘，不会沉没在深邃的轮回大海中。

สทฺทหาโนติ เยน ปุพฺพภาเค กายสุจริตาทิเภเทน, อปรภาเค จ สตฺตตฺตึสโพธิปกฺขิยเภเทน ธมฺเมน อรหนฺโต พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกา นิพฺพานํ ปตฺตา. ตํ สทฺทหาโน อรหตํ ธมฺมํ นิพฺพานปฺปตฺติยา โลกิยโลกุตฺตรปญฺญํ ลภติ, ตญฺจ โข น สทฺธามตฺตเกเนว. ยสฺมา ปน สทฺธาชาโต อุปสงฺกมติ, อุปสงฺกมนฺโต ปยิรุปาสติ, ปยิรุปาสนฺโต โสตํ โอทหติ, โอทหิตโสโต ธมฺมํ สุณาติ, ตสฺมา อุปสงฺกมนโต ปฏฺฐาย ยาว ธมฺมสฺสวเนน สุสฺสูสํ ลภเต ปญฺญํ.

“有信”是指：诸阿罗汉，即佛、辟支佛与佛弟子，是凭借前分的身善行等法，以及后分的三十七菩提分法证得涅槃。信解阿罗汉们为证涅槃所依之法，能获得世间与出世间智慧，但这并非仅凭信心而已。因为生起信心者会去亲近，亲近后会侍奉，侍奉后会倾耳，倾耳后便听闻正法，是故从亲近开始，乃至听闻正法，由乐闻而获得智慧。

กึ วุตฺตํ โหติ? ตํ ธมฺมํ สทฺทหิตฺวาปิ อาจริยุปชฺฌาเย กาเลน กาลํ อุปสงฺกมิตฺวาปิ วตฺตกรเณน ปยิรุปาสิตฺวา ยทา ปยิรุปาสนาย อาราธิตจิตฺตา กิญฺจิ วตฺตุกามา โหนฺติ. อถ อธิคตาย โสตุกามตาย โสตํ โอทหิตฺวา สุณนฺโต ลภตีติ เอวํ สุสฺสูสมฺปิ จ สติอวิปฺปวาเสน อปฺปมตฺโต สุภาสิตทุพฺภาสิตญฺญุตาย วิจกฺขโณ เอว ลภติ, น อิตโร. เตนาห – ‘‘อปฺปมตฺโต วิจกฺขโณ’’ติ.

此话何意？即是说：即使已信此法，亦时时亲近老师与戒师，以履行义务而侍奉。当他们因其侍奉而心生欢喜，欲有所说时，彼时，他便以已得之听闻欲，倾耳而听，从而获得智慧。如此，即使乐于听闻，也唯有不放逸、不离于念、能辨别善说与恶说的明辨者才能获得智慧，而非他人。是故说：“不放逸而明辨”。

ปติรูปการีติ เทสกาลาทีนิ อหาเปตฺวา โลกิยสฺส โลกุตฺตรสฺส ธมฺมสฺส ปติรูปํ อธิคมูปายํ กโรตีติ ปติรูปการี. ธุรวาติ เจตสิกวีริยวเสน อนิกฺขิตฺตธุโร. อุฏฺฐาตาติ กายิกวีริยวเสน อุฏฺฐานสมฺปนฺโน อสิถิลปรกฺกโม. วินฺทเต ธนนฺติ โลกิยโลกุตฺตรธนํ อธิคจฺฉติ. สจฺเจนาติ วจีสจฺเจน ปรมตฺถสจฺเจน จ. พุทฺธปจฺเจกพุทฺธอริยสาวกา นิพฺพุตึ ปาปุณนฺตา กิตฺติมฺปิ ปาปุณนฺติเยว. ททนฺติ ปเรสํ ยํ กิญฺจิ อิจฺฉิตํ ปตฺถิตํ เทนฺโต มิตฺตานิ คนฺถติ สมฺปาเทติ กโรตีติ [Pg.236] อตฺโถ. ทุทฺททํ วา ททนฺโต คนฺถติ, ทานมุเขน จตฺตาริปิ สงฺคหวตฺถูนิ คหิตานีติ เวทิตพฺพานิ. เตหิ มิตฺตานิ กโรนฺติ. อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ, ส เว เปจฺจ น โสจตีติ ยสฺส ปุคฺคลสฺส อิเม สทฺธาทโย ธมฺมา วิชฺชนฺติ, โส อิมสฺมา โลกา ปรํ โลกํ คนฺตฺวา น โสจติ, โสกการณํ ตสฺส นตฺถีติ อตฺโถ.

“行适宜事者”，即不舍弃时地等，行持为证得世间法与出世间法的适宜方便者。“能荷担者”，即以心精进力而未曾放下重担。“奋起者”，即以身精进力具足奋起，不懈努力。“获得财富”，即证得世间与出世间的财富。“以真实”，即以言语真实与胜义真实。佛、辟支佛及圣弟子们证得涅槃时，亦必获得名声。“布施”者，其义为：将他人任何所欲所求之物施予，以此结交友伴。或布施难施之物而结交友伴；当知以布施为首，四摄事亦被含摄。他们以此结交友伴。“从此世到他世，彼于死后无忧”，其义为：若某个人具足信等此诸法，他从此世去到他世时，将不会忧愁，因为他没有忧愁之因。

‘‘ยสฺเสเต จตุโร ธมฺมา, สทฺธสฺส ฆรเมสิโน;

สจฺจํ ธมฺโม ธิติ จาโค, ส เว เปจฺจ น โสจตี’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๒๔๖;

สุ. นิ. ๑๙๐) –

“于具信的居家者，若具足此四法：真实、智慧、精进与布施，彼实于死后无有忧愁。”

คาถํ อวเสสํ กตฺวา อุทาหฏํ. อาฬวกสุตฺเต หิ อิมา คาถา อาฬวเกน ‘‘กถํ สุ ลภเต ปญฺญ’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๗) ปุฏฺเฐน ภควตา ภาสิตาติ.

此偈颂是节选引用的。在《阿拉威经》(Āḷavakasutta)中，这些偈颂是阿拉威(Āḷavaka)提问“如何获得智慧”等问题时（SN 1.246; Snp 187），由世尊所说。

เยน เกนจิ วณฺเณนาติ เยน เกนจิ การเณน, ปกาเรน วา. สํวาโสติ เอกสฺมึ ฐาเน สหวาโส สมาคโม. ตนฺติ ตถา สมาคตํ อนุกมฺปิตพฺพํ ปุริสํ. มนสา เจ ปสนฺเนนาติ กรุณาสมุสฺสาหิเตน ปสาเทน ปสนฺเนน มนสา. น เตน โหติ สํยุตฺโตติ เตน ยถาวุตฺเตน อนุสาสเนน กามจฺฉนฺทาทีนํ สํโยชนวเสน สํยุตฺโต นาม น โหติ. ยานุกมฺปา อนุทฺทยาติ ยา อริยมคฺคสมฺปาปนวเสน กรุณายนา, เมตฺตายนา จาติ อตฺโถ.

“以任何理由”：即以任何原因或方式。“共住”：即在同一处所共同生活、交往。“彼”：即对那样相聚的、应被怜悯的人。“若以清净心”：即以由悲心所激发的净信而清净的心。“则不与彼相应”：即通过那如前所述的教导，不会因欲贪等结而成为相应者。“所谓悲悯、怜悯”：其义为，通过令其证得圣道的方式而生起的悲悯与慈爱。

๑๐๒. ราโค จ โทโส จาติ ราคโทสา เหฏฺฐา วุตฺตนยาว. กุโตนิทานาติ กึนิทานา กึเหตุกา. ปจฺจตฺตวจนสฺส หิ อยํ โต-อาเทโส, สมาเส จสฺส โลปาภาโว เวทิตพฺโพ. อรตี รตี โลมหํโส กุโตชาติ ยายํ ปนฺเตสุ เสนาสเนสุ, อธิกุสเลสุ จ ธมฺเมสุ อรติ อุกฺกณฺฐิตา, ยา จ ปญฺจสุ กามคุเณสุ รติ อภิรติ อาสตฺติ กีฬนาทิ, โย จ โลมหํสสมุฏฺฐานโต โลมหํสสงฺขาโต จิตฺตุตฺราโส, อิเม ตโย ธมฺมา กุโต ชาตา กุโต นิพฺพตฺตาติ ปุจฺฉา. กุโต สมุฏฺฐายาติ กุโต อุปฺปชฺชิตฺวา. มโนติ กุสลจิตฺตํ. วิตกฺกาติ กามวิตกฺกาทโย. กุมารกา ธงฺกมิโวสชนฺตีติ ยถา กุมารกา กีฬนฺตา กากํ สุตฺเตน ปาเท พนฺธิตฺวา โอสชนฺติ ขิปนฺติ, เอวํ กุสลมนํ อกุสลวิตกฺกา กุโต สมุฏฺฐาย โอสชนฺตีติ ปุจฺฉา.

102. “贪与嗔”(Rāgo ca doso ca)：即贪与嗔，如前已述。“从何为因”(Kutonidānā)：即以何为因？以何为缘？此处的‘to’是第一格（主格）的语尾，当知在复合词中它不省略。“不乐、乐、以及毛骨悚然从何而生”(Aratī ratī lomahaṃso kutojā)：此处的不乐(arati)，是指于边远的卧坐处及于增上善法中的不乐、厌倦；而乐(rati)，是指于五欲中的乐、极乐、执著、嬉戏等；而毛骨悚然(lomahaṃsa)，是指因能令毛发竖立而起，故名为‘毛骨悚然’的心之惊恐。此三法从何而生，从何而起？这是所问。“从何生起”(Kuto samuṭṭhāya)：即从何处生起。“心”(mano)：指善心。“诸寻”(vitakkā)：指欲寻等。“如孩童抛掷乌鸦”(Kumārakā dhaṅkamivosajanti)：譬如嬉戏的孩童，用线绑住乌鸦的脚来抛掷；同样，不善寻从何处生起而抛掷善心？这是所问。

ราโค [Pg.237] จาติ ทุติยคาถา ตสฺสา วิสฺสชฺชนํ. ตตฺถ อิโตติ อตฺตภาวํ สนฺธายาห. อตฺตภาวนิทานา หิ ราคโทสา, อรติ รติ โลมหํสา จ อตฺตภาวโต ชาตา. กามวิตกฺกาทโย อตฺตภาวโต เอว สมุฏฺฐาย กุสลมนํ โอสชนฺติ. เตน ตทญฺญํ ปกติอาทิการณํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห – ‘‘อิโตนิทานา อิโต สมุฏฺฐายา’’ติ. ปุริมคาถาย วุตฺตนเยเนตฺถ สทฺทสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

第二首偈颂“贪与…”(Rāgo ca)是对此的解答。其中，“从此”(ito)是指“自体”(attabhāva)。贪与嗔确实是以自体为因，不乐、乐与毛骨悚然也是从自体而生。欲寻等确实是从自体生起而抛掷善心。因此，为了否定其他自性(pakati)等原因，才说“以此为因，从此处生起”(itonidānā ito samuṭṭhāya)。此处的构词法，当知如前一偈所说的方式。

อิทานิ ยฺวายํ ‘‘อิโตนิทานา’’ติอาทีสุ อตฺตภาวนิทานา อตฺตภาวโต ชาตา อตฺตภาวโต สมุฏฺฐายาติ อตฺโถ วุตฺโต, ตํ สาเธนฺโต อาห – ‘‘สฺเนหชา อตฺตสมฺภูตา’’ติ. เอเต หิ ราคาทโย วิตกฺกปริโยสานา ตณฺหาสฺเนเหน ชาตา. ตถา ชายนฺตา จ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธเภเท อตฺตภาวสงฺขาเต อตฺตนิ สมฺภูตา. เตนาห – ‘‘สฺเนหชา อตฺตสมฺภูตา’’ติ. อิทานิ ตทตฺถโชติกํ อุปมํ ทสฺเสติ ‘‘นิคฺโรธสฺเสว ขนฺธชา’’ติ. ตตฺถ ขนฺธชาติ ขนฺเธสุ ชาตา ปาโรหา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา นิคฺโรธสฺส ขนฺธชสงฺขาตา ปาโรหา อาโปรสสงฺขาเต สฺเนเห สติ ชายนฺติ, ชายนฺตา จ ตสฺมึเยว นิคฺโรเธ เตสุ เตสุ สาขปฺปเทเสสุ สมฺภวนฺติ, เอวํ เอเต ราคาทโย อชฺฌตฺตํ ตณฺหาสฺเนเห สติ ชายนฺติ, ชายนฺตา จ ตสฺมึเยว อตฺตภาเว เตสุ เตสุ จกฺขาทิปฺปเทเสสุ อิฏฺฐารมฺมเณสุ สมฺภวนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘สฺเนหชา อตฺตสมฺภูตา’’ติ. ปุถุ วิสตฺตา กาเมสูติ ยสฺมา ราโคปิ ปญฺจกามคุณิกาทิวเสน, โทโสปิ อาฆาตวตฺถุอาทิวเสน อรติอาทโยปิ ตสฺส ตสฺส เภทสฺส วเสนาติ สพฺพถา สพฺเพปิเม กิเลสา ปุถุ อเนกปฺปการา หุตฺวา วตฺถุทฺวารารมฺมณาทิวเสน เตสุ เตสุ กาเมสุ ตถา ตถา วิสตฺตา ลคฺคา สํสิพฺพิตฺวา ฐิตา. กิมิว? มาลุวาว วิตตา วเน ยถา วเน วิตตา มาลุวา เตสุ เตสุ รุกฺขสาขปฺปสาขาทิเภเทสุ วิสตฺตา โหติ ลคฺคา สํสิพฺพิตฺวา ฐิตา, เอวํ เอเต กิเลสา ธมฺมา, ตสฺมา เอตฺถ ปุถุปเภเทสุ วตฺถุกาเมสุ วิสตฺตํ กิเลสคหนํ.

现在，为成办在“itonidānā”(以此为因)等句中所说“以自体为因，从自体而生，从自体生起”之义，他说道：“从爱生，从自生。”诚然，这些以贪为首、以寻为终的诸法，是由渴爱之黏液而生。如此生起时，它们是在被称为“自体”的五取蕴中，于自身内生起的。因此他说道：“从爱生，从自生。”现在，他以“如榕树的干生枝”一语，展示了一个能阐明其义的譬喻。在此，“干生”是指从树干上生长的气根。这是所说的义理：正如榕树上被称为“干生”的气根，在有被称为“水味”的黏液时生长，并且生长时就在那同一棵榕树的各个枝干处形成；同样地，这些以贪为首的诸法，在内在有渴爱之黏液时便生起，并且生起时就在那同一个自体中，于眼等处对各种可喜所缘而形成。因此说：“从爱生，从自生。”关于“于诸欲中种种执着”：因为贪也依五欲等而有多种；嗔也依恼害事等而有多种；不乐等也依各自的类别而有多种。因此，总的来说，所有这些烦恼都成为种种的、多种多样的，并且通过事、门、所缘等，在那各种各样的欲中如此这般地执着、黏附、纠缠而住。像什么呢？如蔓延于林中的蔓藤。正如蔓延于林中的蔓藤，在那各种各样的树木枝干、分枝等处执着、黏附、纠缠而住；这些烦恼法也是如此。是故，此即执着于此处种种欲事的烦恼密林。

เย นํ ปชานนฺติ ยโตนิทานํ, เต นํ วิโนเทนฺติ สุโณหิ ยกฺข. ตสฺสตฺโถ – เย สตฺตา นํ กิเลสคหนํ ‘‘อิโตนิทานํ เอส อุปฺปชฺชตี’’ติ ชานนฺติ, เต นํ ตณฺหาสิเนหสิเนหิเต อตฺตภาเว อุปฺปชฺชตีติ [Pg.238] ญตฺวา ตํ ตณฺหาสิเนหํ อาทีนวานุปสฺสนาทิภาวนาญาณคฺคินา วิโสเสนฺตา วิโนเทนฺติ ปชหนฺติ, เอวํ อมฺหากํ ภาสิตํ สุโณหิ ยกฺขาติ. เต ทุตฺตรํ โอฆมิมํ ตรนฺติ, อติณฺณปุพฺพํ อปุนพฺภวายาติ เย หิ สํกิเลสคหนํ วิโนเทนฺติ, เต เอกนฺเตน มคฺคํ ภาเวนฺติ. น หิ มคฺคภาวนํ วินา กิเลสวิโนทนํ อตฺถิ. เอวํ มคฺคํ ภาเวนฺตา เต ปกติญาเณน ทุตฺตรํ กาโมฆาทึ จตุพฺพิธํ โอฆํ อิมินา ทีเฆน อทฺธุนา สุปินนฺเตนปิ อติณฺณปุพฺพํ อนติกฺกนฺตปุพฺพํ อปุนพฺภวาย นิพฺพานาย ตรนฺติ.

凡了知其根源者，彼等能断除之。夜叉，谛听！其义为：诸有情了知此烦恼丛林“以此为缘而生起”，知其于为贪爱之胶所黏附的自体中生起，遂以过患随观等修习之智火，令彼贪爱之胶干涸，而断除、舍弃之。夜叉，如是听我所说。彼等为无再有，渡此难渡、昔所未渡之暴流。实因此等断除染污丛林者，必修习于道。不修习于道，则无烦恼之断除。如是，修习于道者，以智慧渡过欲暴流等四种难渡之暴流，此暴流于此长时中，乃至梦中亦未曾渡、未曾越，为达无再有之涅槃而渡之。

ทุกฺกรํ ภควาติ เอโก กิร เทวปุตฺโต ปุพฺพโยคาวจโร พหลกิเลสตาย สปฺปโยเคน กิเลเส วิกฺขมฺเภนฺโต สมณธมฺมํ กตฺวา ปุพฺพเหตุมนฺทตาย อริยภูมึ อปฺปตฺวาว กาลํ กตฺวา เทวโลเก นิพฺพตฺโต, โส ตถาคตํ อุปสงฺกมิตฺวา ทุกฺกรภาวํ อาโรเจนฺโต เอวมาห. ตตฺถ ทุกฺกรนฺติ ทสปิ วสฺสานิ…เป… สฏฺฐิปิ วสฺสานิ เอกนฺตปริสุทฺธสฺส สมณธมฺมสฺส กรณํ นาเมตํ ทุกฺกรํ. เสกฺขาติ สตฺต เสกฺขา. สีลสมาหิตาติ สีเลน สมาหิตา สมุเปตา. ฐิตตฺตาติ ปติฏฺฐิตสภาวา. เอวํ ปุจฺฉิตปญฺหํ วิสฺสชฺชิตฺวา อุปริปญฺหํ สมุฏฺฐาปนตฺถํ ‘‘อนคาริยุเปตสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อนคาริยุเปตสฺสาติ อนคาริยํ นิคฺเคหภาวํ อุปคตสฺส, ปพฺพชิตสฺสาติ อตฺโถ. ตุฏฺฐีติ จตุปจฺจยสนฺโตโส.

“世尊，此事难行！”据说，曾有一位天子，往昔是修行业处者，因其烦恼深重，虽精勤镇伏烦恼、修行沙门法，然因宿因薄弱，未证圣地即已命终，投生于天界。彼诣如来前，陈述其难行之状，如是言。于此，“难行”者，谓十年……乃至六十年，行持全然清净之沙门法，此名为难行。“有学”，谓七种有学。“由戒安定”，谓由戒而安定、具足。“心性稳固”，谓自性已确立。如是解答所问后，为引出更深之问，而说“于出家者”等句。于此，“于出家者”，意谓已达无家状态者，即已出家者。“喜足”，谓于四资具满足。

ภาวนายาติ จิตฺตวูปสมภาวนาย. เต เฉตฺวา มจฺจุโน ชาลนฺติ เย รตฺตินฺทิวํ อินฺทฺริยูปสเม รตา, เต ทุสฺสมาทหํ จิตฺตํ สมาทหนฺติ. เย สมาหิตจิตฺตา, เต จตุปจฺจยสนฺโตสํ ปูเรนฺตา น กิลมนฺติ. เย สนฺตุฏฺฐา, เต สีลํ ปูเรนฺตา น กิลมนฺติ. เย สีเล ปติฏฺฐิตา สตฺต เสกฺขา, เต อริยา มจฺจุโน ชาลสงฺขาตํ กิเลสชาลํ ฉินฺทิตฺวา คจฺฉนฺติ.

“修习”即心的寂止修习。所谓“彼等斩断死神之网”：凡日夜乐于诸根寂止者，能调伏难调之心；心已得定者，圆满四资具之知足而不疲倦；知足者，圆满戒行而不疲倦。安住于戒的七有学圣者，斩断那称为死神之网的烦恼网而前行。

ทุคฺคโมติ สจฺจเมตํ, ภนฺเต, เย อินฺทฺริยูปสเม รตา, เต ทุสฺสมาทหํ จิตฺตํ สมาทหนฺติ. เย สมาหิตจิตฺตา, เต จตุปจฺจยสนฺโตสํ ปูเรนฺตา น กิลมนฺติ. เย สนฺตุฏฺฐา, เต สีลํ ปูเรนฺตา น กิลมนฺติ. เย สีเล ปรมคฺคาหิโน สตฺต เสกฺขา, เต อริยา มจฺจุโน ชาลสงฺขาตํ กิเลสชาลํ ฉินฺทิตฺวา คจฺฉนฺติ. กึ น คมิสฺสนฺติ, อยํ ปน ทุคฺคโม ‘‘ภควา [Pg.239] วิสโม มคฺโค’’ติ อาห. ตตฺถ กิญฺจาปิ อริยมคฺโค เนว ทุคฺคโม น วิสโม, ปุพฺพภาคปฏิปทาย ปนสฺส พหู ปริสฺสยา โหนฺติ, ตสฺมา เอวํ วุตฺโต. อวํสิราติ ญาณสิเรน อโธสิรา หุตฺวา ปปตนฺติ. อริยมคฺคํ อาโรหิตุํ อสมตฺถตาย เอว เต มคฺเค ปปตนฺตีติ วุจฺจนฺติ. อริยานํ สโม มคฺโคติ สฺเวว มคฺโค อริยานํ สโม โหติ. วิสเม สมาติ วิสเมปิ สตฺตกาเย สมา เอว.

关于“难行”：尊者，此言真实：凡乐于诸根寂止者，能调伏难调之心；心已得定者，圆满四资具之知足而不疲倦；知足者，圆满戒行而不疲倦；于戒最为坚持之七有学圣者，能斩断号称死神之网的烦恼网而前行。彼等岂会不前行呢？然而，有人说：“世尊，此道难行且不平。”于此，圣道虽非难行、非不平，然其前分道却多有危难，故作是说。所谓“头朝下”，是指无智慧之首而头朝下坠落。正是由于无力登上圣道，故说彼等于道中坠落。所谓“于圣者为平坦之道”，是指此道对圣者而言即是平坦。所谓“于不平中而平等”，是指即便在不平等的众生中，彼等亦是平等。

๑๐๓. อิทญฺหิ ตํ เชตวนนฺติ อนาถปิณฺฑิโก เทวปุตฺโต เชตวนสฺส เจว พุทฺธาทีนญฺจ วณฺณภณนตฺถํ อาคนฺตฺวา เอวมาห. อิสิสงฺฆนิเสวิตนฺติ ภิกฺขุสงฺฆนิเวสิตํ. เอวํ ปฐมคาถาย เชตวนสฺส วณฺณํ กเถตฺวา อิทานิ อริยมคฺคสฺส วณฺณํ กเถนฺโต ‘‘กมฺมํ วิชฺชา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ กมฺมนฺติ มคฺคเจตนา. วิชฺชาติ มคฺคปญฺญา. ธมฺโมติ สมาธิ, สมาธิปกฺขิกา วา ธมฺมา. สีลํ ชีวิตมุตฺตมนฺติ สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ชีวิตญฺจ อุตฺตมนฺติ ทสฺเสติ. อถ วา วิชฺชาติ ทิฏฺฐิสงฺกปฺปา. ธมฺโมติ วายามสติสมาธโย. สีลนฺติ วาจากมฺมนฺตาชีวา. ชีวิตมุตฺตมนฺติ เอตสฺมึ สีเล ปติฏฺฐิตสฺส ชีวิตํ นาม อุตฺตมนฺติ. ‘‘เอเตน มจฺจา สุชฺฌนฺตี’’ติ เอเตน อฏฺฐงฺคิเกน มคฺเคน สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ.

103. “此即祇陀林”，是给孤独天子为称颂祇陀林及佛陀等而来，如是说道。“为仙人僧团所居”，即为比丘僧团所居。如是，于第一偈称颂祇陀林后，今为称颂圣道而说“业与明”等。于此，“业”即道思，“明”即道慧，“法”即定，或与定相应之法。“戒为最上生命”，显示安住于戒者，其生命亦为最上。又或者，“明”即正见与正思惟；“法”即正精进、正念与正定；“戒”即正语、正业与正命。“最上生命”，是说安住于此戒者的生命，名为最上。“世人由此得清净”，是说众生依此八支道而得清净。

ตสฺมาติ ยสฺมา มคฺเคน สุชฺฌนฺติ, น โคตฺตธเนหิ, ตสฺมา. โยนิโส วิจิเน ธมฺมนฺติ อุปาเยน โพธิปกฺขิยธมฺมํ วิจิเนยฺย. เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌตีติ เอวํ ตสฺมึ อริยมคฺเค วิสุชฺฌติ. อถ วา โยนิโส วิจิเน ธมฺมนฺติ อุปาเยน อริยสจฺจธมฺมํ วิจิเนยฺย. เอวํ ตตฺถ วิสุชฺฌตีติ เอวํ เตสุ จตูสุ อริยสจฺเจสุ วิสุชฺฌติ. อิทานิ สาริปุตฺตตฺเถรสฺส วณฺณํ กเถนฺโต ‘‘สาริปุตฺโตวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สาริปุตฺโตวาติ อวธารณวจนํ, เอเตหิ ปญฺญาทีหิ สาริปุตฺโตว เสยฺโยติ วทติ. อุปสเมนาติ กิเลสวูปสเมน. ปารงฺคโตติ นิพฺพานํ คโต, โย โกจิ นิพฺพานปตฺโต ภิกฺขุ, น ตาทิโส. เอตาวปรโม สิยา, น เถรา อุตฺตริตโร นาม สาวโก อตฺถีติ วทติ.

“是故”，即因依道而清净，非依种姓与财富，故云“是故”。“应如理思择法”，即应以方便思择菩提分法。“如是在彼处清净”，即如是在此圣道中清净。又或者，“应如理思择法”，即应以方便思择圣谛法。“如是在彼处清净”，即如是在此四圣谛中清净。今为称颂舍利弗长老而说“唯有舍利弗”等。于此，“唯有舍利弗”是决定义之语，是说依此智慧等，唯舍利弗最为殊胜。“以寂静”，即以烦恼止息。“已到彼岸”，即已到涅槃。任何证得涅槃的比丘，皆不如是。彼为至高者，是说无有声闻弟子能超胜于此长老。

อตีตนฺติ อตีเต ปญฺจกฺขนฺเธ. นานฺวาคเมยฺยาติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ นานุคจฺเฉยฺย. นปฺปฏิกงฺเขติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ น ปตฺเถยฺย. ยทตีตนฺติ อิทเมตฺถ การณวจนํ. ยสฺมา ยํ อตีตํ, ตํ ปหีนํ นิรุทฺธํ อตฺถงฺคตํ, ตสฺมา [Pg.240] ตํ นานุคจฺเฉยฺย. ยสฺมา จ ยํ ตตฺถ อนาคตํ, ตํ อปฺปตฺตํ อชาตํ อนิพฺพตฺตํ, ตสฺมา ตมฺปิ น ปตฺเถยฺย. ตตฺถ ตตฺถาติ ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ ธมฺมํ ยตฺถ ยตฺเถว โส อุปฺปนฺโน, ตตฺถ ตตฺเถว นํ อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ สตฺตหิ อนุปสฺสนาหิ วิปสฺสติ, อรญฺญาทีสุ วา ตตฺถ ตตฺถ วิปสฺสติ. อสํหีรํ อสํกุปฺปนฺติ อิทํ วิปสฺสนาปฏิวิปสฺสนาทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. วิปสฺสนา หิ ราคาทีหิ น สํหิรติ น กุปฺปตีติ อสํหีรา อสํกุปฺปา, ตํ อนุพฺรูหเย วฑฺเฒยฺย ปฏิวิปสฺเสยฺยาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา นิพฺพานํ ราคาทีหิ น สํหิรติ น กุปฺปตีติ อสํหีรํ อสํกุปฺปํ, ตํ วิทฺวา ปณฺฑิโต ภิกฺขุ อนุพฺรูหเย, ปุนปฺปุนํ ตทารมฺมณํ ผลสมาปตฺตึ อปฺเปนฺโต วฑฺเฒยฺยาติ อตฺโถ.

“过去”是指过去的五蕴。“不应追随”是指不应以贪欲和邪见去追随。“不应希求”是指不应以贪欲和邪见去希求。“其已逝者”，此为原因之说。因为凡是过去者，皆已舍离、已灭、已逝，故不应追随。又因为凡是未来者，皆未至、未生、未起，故亦不应希求。“于彼彼处”是指：对于现在法，无论其于何处生起，即于彼彼处以无常随观等七种随观而作观；或于林野等处，于彼彼处作观。“不动摇、不扰乱”，此为显示观（vipassanā）与还观而说。因为观不为贪等所动摇、所扰乱，故称不动摇、不扰乱；是说应令其增长、发达，应作还观。或者，涅槃不为贪等所动摇、所扰乱，故称不动摇、不扰乱；有智的比丘应令其增长，此即屡屡以彼为所缘而进入果定，令其增长之义。

ตสฺส ปน อนุพฺรูหนสฺส อตฺถาย อชฺเชว กิจฺจมาตปฺปนฺติ กิเลสานํ อาตาปนปริตาปเนน ‘‘อาตปฺป’’นฺติ ลทฺธนามํ วีริยํ อชฺเชว กาตพฺพํ. โก ชญฺญา มรณํ สุเวติ สฺเว ชีวิตํ วา มรณํ วา โก ชานาติ. อชฺเชว ทานํ ทสฺสามิ, สีลํ วา รกฺขิสฺสามิ, อญฺญตรํ วา ปน กุสลํ กริสฺสามิ, ‘‘อชฺช ตาว ปปญฺโจ อตฺถิ, สฺเว วา ปุนทิวเส วา ชานิสฺสามี’’ติ จิตฺตํ อนุปฺปาเทตฺวา ‘‘อชฺเชว กริสฺสามี’’ติ เอวํ วีริยํ กาตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. มหาเสเนนาติ อหิวิจฺฉิกวิสสตฺถาทีนิ หิ อเนกานิ มรณการณานิ ตสฺส เสนาติ ตาย มหติยา เสนาย วเสน มหาเสเนน เอวรูเปน มจฺจุนา สทฺธึ ‘‘กติปาหํ ตาว อาคเมหิ, ยาวาหํ พุทฺธปูชาทึ อตฺตโน อวสฺสยํ กมฺมํ กโรมี’’ติ เอวํ มิตฺตสนฺถวาการสงฺขาโต วา ‘‘อิทํ สตํ วา สหสฺสํ วา คเหตฺวา กติปาหํ อาคเมหี’’ติ เอวํ ลญฺชานุปฺปทานสงฺขาโต วา ‘‘อิมินา พลราสินา ปฏิพาหิสฺสามี’’ติ เอวํ พลราสิสงฺขาโต วา สงฺคโร นตฺถิ. สงฺคโรติ หิ มิตฺตกรณลญฺชทานพลราสิสงฺกฑฺฒนานํ นามํ, ตสฺมา อยมตฺโถ วุตฺโต. อตนฺทิตนฺติ อนลสํ อุฏฺฐาหกํ. เอวํ ปฏิปนฺนตฺตา ภทฺโท เอกรตฺโต อสฺสาติ ภทฺเทกรตฺโต. อิตีติ เอวํ ปฏิปนฺนํ ปุคฺคลํ ‘‘ภทฺเทกรตฺโต อย’’นฺติ ราคาทิสนฺตตาย สนฺโต พุทฺธมุนิ อาจิกฺขติ.

为增长此，“今日即应勤修”者：以烧灼、折磨诸烦恼而得名为“热勤”的精进，今日即应修习。“谁知明日死？”者：明日是生是死，谁能知晓？此为显示：应修习精进，思惟“我今日即应行布施，或守护戒律，或修习其他善法”，而不生起“今日尚有延宕，明日或后日再知”之心，唯思“今日即当行之”。“与大军”者：蛇、蝎、毒、武器等无数致死之因，即是彼（死神）之军队，故以其广大军队，名为有大军（mahāsena）者。与具有如此大军的死神，并无约定，无论是“请你暂候数日，待我做完供佛等自己所依止的善业”这类友情商议，或“拿此一百或一千，请宽限数日”这类贿赂，或“我将以此兵力抵抗”这类集结武力。须知“约定”（saṅgaro）一词，即是结交、行贿、集结武力之名，故说此义。“不懈怠”者，即不懒惰、勤奋。因如是行持，“彼有贤善之一夜”，故为“贤善一夜者”。“如是”者：对于如是行持的个人（puggala），因其贪等已寂静，寂静的佛陀牟尼宣说：“此为贤善一夜者”。

จกฺขุนา ปญฺญาย จาติ จกฺขุนา จ ปญฺญาย จ. จกฺขุภูตาย วา ปญฺญาย. สติยา ปญฺญาย จาติ สติยา จ ปญฺญาย จ, สติวิสิฏฺฐาย วา ปญฺญาย. กาเยนาติ นามกาเยน.

“以眼与慧”者，即以眼及以慧，或以已成眼之慧。“以念与慧”者，即以念及以慧，或以念所简别之慧。“以身”者，即以名身。

ทิพฺพจกฺขุ [Pg.241] สุวิสุทฺธนฺติ ทิพฺพํ จกฺขุ สุวิสุทฺธํ, ยํ สจฺฉิกโรตีติ อธิปฺปาโย. ปุพฺเพนิวาสาติ ปุริมาสุ ชาตีสุ นิวุตฺถกฺขนฺธา. อิทฺธิวิธาติ อิทฺธิโกฏฺฐาสา. นิโรโธติ นิพฺพานํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

“天眼极净”者，即天眼极清净，其意趣在于它所亲证的（色处）。“宿住”者，即过去诸生中曾居住过的诸蕴。“神变”者，即神变的诸类别。“灭”者，即涅槃。其余的则甚易了知。

๑๐๔. ยสฺส เสลูปมํ จิตฺตนฺติ เอกฆนํ เสลํ วิย ปกติวาเตหิ โลกธมฺมวาเตหิ อกมฺปนียโต ยสฺส จิตฺตํ เสลูปมํ. เตนาห – ‘‘ฐิตํ นานุปกมฺปตี’’ติ. รชนีเยสูติ ลาภาทีสุ. โกปเนยฺเยติ อลาภาทิเก. กุโต นํ ทุกฺขเมสฺสตีติ ตํ เอวํ ภาวิตจิตฺตํ วีติกฺกนฺตโลกธมฺมํ อุตฺตมปุริสํ โลกธมฺมเหตุกํ ทุกฺขํ นานุคมิสฺสติ.

104. “其心如石山”，是说其心犹如一座坚实的岩石，不为寻常的风与世间法之风所动摇。因此说：“安住不动摇”。“于可贪着处”，是说在利得等方面。“于可嗔恚处”，是说在失利等方面。“苦从何而来？”是说：对于如此修心、已超越世间法的至上之人，由世间法为因的苦不会跟随他。

โย พฺราหฺมโณติ พาหิตปาปธมฺมตาย พฺราหฺมโณ, น ทิฏฺฐมงฺคลิกตาย หุํหุงฺการกสาวาทิปาปธมฺมยุตฺโต หุตฺวา เกวลํ ชาติมตฺเตน พฺราหฺมโณติ ปฏิชานาติ. โส พฺราหฺมโณ พาหิตปาปธมฺมตฺตา หุํหุงฺการปฺปหาเนน นิหุํหุงฺโก. ราคาทิกสาวาภาเวน นิกฺกภาโว. สีลสํวเรน สํยตจิตฺตตาย ยตตฺโต. จตุมคฺคญาณสงฺขาเตหิ เวเทหิ อนฺตํ นิพฺพานํ, เวทานํ วา อนฺตํ คตตฺตา เวทนฺตคู. มคฺคพฺรหฺมจริยสฺส วุสิตตฺตา วูสิตพฺรหฺมจริโย. ธมฺเมน โส พฺรหฺมวาทํ วเทยฺยาติ โส ‘‘พฺราหฺมโณ อห’’นฺติ เอตํ วาทํ วเทยฺย. ยสฺส สกลโลกสนฺนิวาเส กุหิญฺจิ เอการมฺมเณปิ ราคุสฺสโท โทสุสฺสโท โมหุสฺสโท มานุสฺสโท ทิฏฺฐุสฺสโทติ อิเม อุสฺสทา นตฺถีติ อตฺโถ.

所谓婆罗门(brāhmaṇa)，是因排除了恶法。他不会与占相吉凶、作“吽吽”声、有垢秽等恶法相应，而仅凭出身自称为婆罗门。那样的婆罗门，因排除了恶法，断除了“吽吽”声而无“吽吽”声；因无贪等垢秽而无垢；因戒的防护，心已调伏而自我克制；以名为四道智的“明”(veda)，或因已达诸“明”的终点——涅槃，而为通达明者(vedantagū)；因已圆满道梵行，而为已住梵行者。“他可如法宣说婆罗门之说”，是说他可宣说“我是婆罗门”此说。其义为：于整个世间，于任何所缘，他都没有贪欲的增盛、嗔恚的增盛、愚痴的增盛、我慢的增盛、邪见的增盛。

น คาธตีติ น ปติฏฺฐหติ. สุกฺกาติ สุกฺกสงฺขาตา คหา. ยทิ จนฺทิมสูริยาทีนํ ปภา ตตฺถ นตฺถิ, ตโม เอว จ สิยาติ อาสงฺกมาเน สนฺธายาห ‘‘ตโม ตตฺถ น วิชฺชตี’’ติ. ยทา จ อตฺตนาเวทีติอาทีสุ เอวํวิธํ นิพฺพานํ อตฺตปจฺจกฺเขน ญาเณน ยทา วินฺทติ, อถ รูปารูปธมฺมโต สุขทุกฺขโต จ วิปฺปมุตฺโต โหตีติ.

“不固着”，即不执住。“白曜”，是指名为“白”的诸星曜。针对那些认为“如果那里没有日月等的光明，就必定是黑暗”的疑虑，才说“那里没有黑暗”。当以亲身体证的智慧了知如是涅槃时，便从色法与无色法、从乐与苦中解脱。

สเกสุ ธมฺเมสูติ สกอตฺตภาวสงฺขาเตสุ อุปาทานกฺขนฺเธสุ. เยภุยฺเยน หิ อชฺฌตฺตํ วิปสฺสนาภินิเวโส โหตีติ. เอตํ ปิสาจนฺติ อชกลาปก, เอตํ ตยา วุตฺตํ ปิสาจํ กิเลสปิสาจญฺจ. ปกฺกุลนฺติ ตยา กตํ อกฺกุลํ ปกฺกุลกรณญฺจ. อติวตฺตตีติ อติกฺกมติ.

“于自己的诸法中”，是说于名为自身体的诸取蕴中。因为观（vipassanā）通常多专注于内身。“此毕舍遮”，是说阿嘉咖拉巴咖（ajakalāpaka），以及你所说的毕舍遮，亦即烦恼毕舍遮。“混乱”，是说你所造成的混乱与制造混乱。“超越”，即是越过。

นาภินนฺทติ [Pg.242] อายนฺตินฺติ ปุราณทุติยิกํ อาคจฺฉนฺตึ อญฺญํ วา น อภินนฺทติ จิตฺเตน น สมฺปฏิจฺฉติ. ตเมว ปกฺกมนฺตึ น โสจติ. สงฺคา สงฺคามชึ มุตฺตนฺติ ปญฺจวิธาปิ สงฺคโต มุตฺตํ สงฺคามชึ ภิกฺขุํ.

“不欢喜前来者”，是说不欢喜前来的前妻或另一位女性，不以心接纳她。当她离去时，他也不忧愁。“战胜沙场、从执著中解脱”，是说从五种执著中解脱、战胜沙场的比丘。

พหฺเวตฺถาติ พหุ เอตฺถ นฺหายติ ชโน, น เตน โส สุทฺโธ นาม โหตีติ อธิปฺปาโย.

“于此多”，是说众多的人在此沐浴，其意为：他并不会因此而清净。

ชาติพลํ นิเสธนฺติ ชาติพลสฺส นิเสธกํ. สหายา วตาติ สมถวิปสฺสนาภาวนาย สห อยนวเสน สหายา วต. กาเลน กาลํ สปฺปายธมฺมสฺส สวนวเสน จิรรตฺตํ สเมติ สมาคโม เอเตสนฺติ จิรรตฺตสเมติกา. สิถิลมารพฺภาติ สิถิลํ วีริยํ กตฺวา.

“抑制种姓之力”，是说对种姓之力的抑制。“诚然是助伴”，是说因与止观（samatha-vipassanā）的修习一同前进，故为助伴。“长久集会者”，是说他们因时时听闻适宜之法而长久地集会，故名长久集会者。“发起松懈的精进”，是说作了松懈的精进。

๑๐๕. ตตฺร โข, ภิกฺขเว, โก วิเสโสติ สตฺถุ สาวกสฺส จ ปญฺจสฺเวว อุปาทานกฺขนฺเธสุ นิพฺพิทาทโยติ ปุพฺพภาคปฏิปตฺติยํ อนุปาทาวิมุตฺติยญฺจ เหฏฺฐา อุปริ จ วิเสสาภาวํ ทสฺเสติ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘นตฺถิ วิมุตฺติยา นานตฺต’’นฺติ (อ. นิ. ๕.๓๑; กถา. ๓๕๕ อตฺถโต สมานํ). ตตฺถ วิเสสาภาวํ ปจฺจามสติ ‘‘ตตฺร โก วิเสโส’’ติ. อธิปฺปยาโสติ อธิกปโยโค. นานากรณนฺติ จ วิเสโสเยว วุตฺโต.

105. “在此，比丘们，有什么差别呢？”这是为了显示导师和弟子在对五取蕴生起厌离等方面，以及在前分行道和无取解脱中，前后都没有差别。正如所说：“解脱没有不同。”“在此有什么差别”，是说他省思了此中没有差别。“加行”，是说更多的努力。“作不同”，即是所谓的差别。

อยํ โข, ภิกฺขเว, วิเสโสติ ภิกฺขเว, ยทิปิ สาวกสฺส สตฺถุ จ วิมุตฺติยํ วิเสโส นตฺถิ, สยมฺภุญาเณน ปน สวาสนสพฺพกิเลเส เขเปตฺวา สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุชฺฌิตฺวา อนุปฺปนฺนสฺส อริยมคฺคสฺส ปรสนฺตาเน อุปฺปาทนาทิสกลสพฺพญฺญุคุณสมาโยโค. อยํ สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปญฺญาวิมุตฺตโต วิเสโสติ. ตตฺถ อนุปฺปนฺนสฺสาติ อวตฺตมานสฺส. อริยมคฺคญฺหิ กสฺสปสมฺมาสมฺพุทฺโธ อุปฺปาเทสิ. อนฺตรา อญฺโญ สตฺถา อุปฺปาเทตา นาม นาโหสิ, ตสฺมา อยํ ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา นาม. อสญฺชาตสฺสาติ ตสฺเสว เววจนํ. อนกฺขาตสฺสาติ อกถิตสฺส. มคฺคํ ชานาตีติ มคฺคญฺญู. มคฺคํ วิทิตํ ปากฏํ อกาสีติ มคฺควิทู. มคฺเค จ อมคฺเค จ โกวิโทติ มคฺคโกวิโท. มคฺคานุคาติ มคฺคํ อนุคจฺฉนฺตา. ปจฺฉาสมนฺนาคตาติ อหํ ปฐมํ สมนฺนาคโต, สาวกา ปจฺฉา สมนฺนาคตา.

“比丘们，这便是差别”：比丘们，虽然弟子与导师在解脱上没有差别，但（导师）以无师自证智（sayambhuñāṇa）灭尽一切烦恼及其习气，彻证无上正等菩提，并具备令未生起的圣道在他人的相续中生起等一切遍知者的功德。这便是正等觉者与慧解脱者的差别。其中，“未生起的”，是说未现行的。圣道实由迦叶正等觉者令其生起。此间并无其他导师能令其生起，因此这位世尊是未生起之道的令生起者。“未自生的”是其同义词。“未宣说的”是说未曾言说的。“知晓道”，故为知晓道者。“令道被知晓、显明”，故为明道者。“善巧于道与非道”，故为道之善巧者。“随道而行”，是说随道而行。“随后具足”，是说我先具足，诸弟子随后具足。

๑๐๖. ‘‘นีเจ [Pg.243] กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทินา (อ. นิ. ๔.๘๕; ปุ. ป. ๑๖๘) ตเมน ยุตฺโตติ ตโม. กายทุจฺจริตาทีหิ ปุน นิรยตมุปคมนโต ตมปรายโณ. อิติ อุภเยนปิ ขนฺธตโมว กถิโต โหติ. ‘‘อฑฺเฒ กุเล ปจฺจาชาโต’’ติอาทินา (อ. นิ. ๔.๘๕; ปุ. ป. ๑๖๘) โชตินา ยุตฺโตติ โชติ, อาโลกภูโตติ วุตฺตํ โหติ. กายสุจริตาทีหิ ปุน สคฺคูปปตฺติภวูปคมนโต โชติปรายโณ. อิมินา นเยน อิตเรปิ ทฺเว เวทิตพฺพา.

106. 通过“生于卑贱之家”等（文），（此人）与暗相应，故为“从暗”。又因身恶行等而趣向地狱之暗，故为“趣向于暗”。如是，以此二者，所说的都是蕴的黑暗。通过“生于富裕之家”等（文），（此人）与光相应，故为“从光”，是说他已成为光明。又因身善行等而趣向天界善趣之有，故为“趣向于光”。其余二者亦应以此理了知。

น ตํ ทฬฺหํ พนฺธนมาหุ ธีราติ เอตฺถ ธีราติ พุทฺธาทโย ปณฺฑิตปุริสา. ยํ สงฺขลิกสงฺขาตํ อเยน นิพฺพตฺตํ อายสํ อทฺทุพนฺธนสงฺขาตํ ทารุมยญฺจ ปพฺพชติเณหิ รชฺชุํ กตฺวา กตรชฺชุพนฺธนญฺจ, ตํ อสิอาทีหิ ฉินฺทิตุํ สกฺกุเณยฺยตาย ‘‘ถิร’’นฺติ น วทนฺตีติ อตฺโถ. สารตฺตรตฺตาติ รตฺตา หุตฺวา รตฺตา. พลวราครตฺตาติ อตฺโถ. มณิกุณฺฑเลสูติ มณีสุ จ กุณฺฑเลสุ จ, มณิจิตฺเตสุ วา กุณฺฑเลสุ. เอตํ ทฬฺหนฺติ เย มณิกุณฺฑเลสุ สารตฺตรตฺตา, เตสุ โย ราโค, ยา จ ปุตฺตทาเรสุ อเปกฺขา ตณฺหา, เอตํ กิเลสมยํ พนฺธนํ ปณฺฑิตปุริสา ‘‘ทฬฺห’’นฺติ วทนฺติ.

“智者不说彼为坚固的束缚”，此中“智者”是说佛陀等贤智之人。那名为链锁的铁制束缚、名为木枷的木制束缚，以及用草作成的绳索束缚，因为能被刀剑等斩断，其义为：智者不说它们是“坚固的”。“深切染著者”，是说已染著而又染著，其义为：被强烈的贪欲所染著。“于珠宝耳环”，是说于珠宝与耳环，或于珠宝装饰的耳环。“彼为坚固”，是说那些对珠宝耳环深切染著的人，他们于此的贪欲，以及对子女妻室的顾念与渴爱，贤智之人说此由烦恼构成的束缚是“坚固的”。

โอหารินนฺติ อากฑฺฒิตฺวา จตูสุ อปาเยสุ ปาตนโต อวหรติ เหฏฺฐา หรตีติ โอหารินํ. สิถิลนฺติ พนฺธนฏฺฐาเน ฉวิอาทีนิ อโกเปตฺวา พนฺธนภาวมฺปิ อชานาเปตฺวา ชลปถถลปถาทีสุ กมฺมํ กาตุํ เทตีติ สิถิลํ. ทุปฺปมุญฺจนฺติ โลภวเสน หิ เอกวารมฺปิ อุปฺปนฺนํ กิเลสพนฺธนํ ทฏฺฐฏฺฐานโต กจฺฉโป วิย ทุมฺโมจยํ โหตีติ ทุปฺปมุญฺจํ. เอตมฺปิ เฉตฺวานาติ เอตํ ทฬฺหมฺปิ กิเลสพนฺธนํ ญาณขคฺเคน ฉินฺทิตฺวา อนเปกฺขิโน หุตฺวา กามสุขํ ปหาย ปริพฺพชนฺติ ปกฺกมนฺติ ปพฺพชนฺติ จาติ อตฺโถ.

“下引的”，是说因其拖拽而使人堕入四恶趣，它向下夺取、向下携带，故为下引的。“松弛的”，是说它在束缚处不伤及皮肤等，甚至不让人察觉到被缚，还允许人在水路、陆路等处作业，故为松弛的。“难解脱的”，是说因贪欲而一度生起的烦恼束缚，就像乌龟咬住不放一样难以摆脱，故为难解脱的。“亦斩断此”，其义为：以智慧之剑亦斩断此坚固的烦恼束缚，成为无所顾念者，舍断欲乐而游方、出离、出家。

๑๐๗. เจเตตีติ อกุสลเจตนาวเสน เจเตติ. ปกปฺเปตีติ ตเมว อกุสลเจตนํ กายวจีกมฺมภาวํ ปาปนวเสน กปฺเปติ. อนุเสตีติ ราคาทิอนุสโยว สนฺตาเน อปฺปหีนภาเวน อนุเสติ. อารมฺมณเมตํ โหติ วิญฺญาณสฺส ฐิติยาติ ยเทตํ เจตนํ ปกปฺปนํ อนุสยนญฺจ, เอตํ อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส ฐิติยา ปวตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ อตฺโถ. อารมฺมเณ สติ ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหตีติ ยถาวุตฺตปจฺจเย สติ อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส กมฺมํ [Pg.244] ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาสมฺปาทนโต ปติฏฺฐา โหติ. อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ โหตีติ อายตึ ปุนพฺภวสงฺขาตา วิญฺญาณาทีนํ อภินิพฺพตฺติ โหติ.

107. “策动”，是说以不善思而策动。“筹划”，是说筹划那不善思，使其达到身语业的状态。“随眠”，是说贪等随眠因未断除而在相续中潜伏。“此为识住立的所缘”，其义为：此策动、筹划与随眠，是行识住立与转起的缘。“有此所缘，识便有立足处”，是说当有如是之缘时，行识便能驱动业，从而获得牵引结生的能力，因而有了立足处。“未来有再有之生起”，是说未来有名为再有的识等的生起。

‘‘โน เจ, ภิกฺขเว, เจเตตี’’ติอาทินา อกุสลกมฺมเมว ปฏิกฺขิปติ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ, ยทิปิ กทาจิ โยนิโสมนสิการา อกุสลเจตนา นปฺปวตฺตติ, อนุสยา ปน อปฺปหีนาติ, เต กุสลสฺส อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐา โหนฺติ เยวาติ. สติ จ อภิสงฺขารวิญฺญาเณ อายตึ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติ โหตีติ วตฺตุํ วฏฺฏติเยว. ตติยวาโร วุตฺตปฏิปกฺขนเยน เวทิตพฺโพ.

以“比丘们，若不策动”等语，是唯独遮止了不善业。此处的简意是：虽然有时因如理作意，不善思不转起，但随眠尚未断除，它们仍然成为善的行识的立足处。当有行识时，说“未来有再有之生起”是恰当的。第三种情况应以与前述相反之理了知。

๑๐๘. ‘‘เนโส, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโท’’ติอาทิ ยทิ ทุปฺปูรณฏฺเฐน สํสีทนฏฺเฐน ทุรติกฺกมนฏฺเฐน สาคโร ‘‘สมุทฺโท’’ติ วุจฺเจยฺย, ตโต สตภาเคนปิ สหสฺสภาเคนปิ จกฺขุอาทีสฺเวว อยํ นโย ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เตนาห – ‘‘จกฺขุ, ภิกฺขเว, ปุริสสฺส สมุทฺโท, ตสฺส รูปมโย เวโค’’ติ, รูเปสุ สตฺตานํ อาวิญฺฉนโต รูปายตนเมว เวโค จกฺขุสฺส เวโคติ อตฺโถ.

108. “‘诸比丘，在圣者之律中，这不是海’等句，是说如果因为难以充满、使人沉陷、难以超越的特性而称大海为‘海’，那么这个道理在眼等处更能体现，大海与之相比，尚不及百分之一、千分之一。为了说明这一点，他说道：‘诸比丘，眼是人的海，色是它的波涛。’其义为：由于有情为色所牵引，故色处即是眼的波涛。

โย ตํ รูปมยํ เวคํ สหตีติ โย ภิกฺขุ สห วิสเยน จกฺขุํ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต สมฺมสนฺโต ตตฺถ จ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต ตปฺปฏิพทฺธโต กิเลสชาลโต วิมุจฺจนฺโต อภิภวติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, อตริ จกฺขุสมุทฺทนฺติ อยํ ภิกฺขุ จกฺขุสงฺขาตํ สมุทฺทํ ติณฺโณติ วุจฺจติ.

“凡能抵挡那色所成之流者”，谓某比丘将眼连同其所缘观照为无常、苦、无我，并于其中厌离、离贪，从与彼相关的烦恼网中解脱而降伏之。诸比丘，此人被称为“已渡眼海”，即此比丘被称为已渡过名为“眼”之海者。

อปโร นโย – จกฺขุ, ภิกฺขเว, อริยสฺส วินเย สมุทฺโทติ ยทิปิ ทุปฺปูรณฏฺเฐน ยทิ วา สมุทนฏฺเฐน สมุทฺโท, จกฺขุเมว สมุทฺโท. ตสฺส หิ ปถวิโต ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกา นีลาทิอารมฺมณํ สโมสรนฺตํ ปริปุณฺณภาวํ กาตุํ น สกฺโกติ. เอวํ ทุปฺปูรณฏฺเฐนปิ สมุทฺโท. จกฺขุ จ เตสุ เตสุ นีลาทิอารมฺมเณสุ สมุเทติ อสํวุตํ หุตฺวา โอสรมานํ กิเลสุปฺปตฺติยา การณภาเวน สโทสภาเวน คจฺฉตีติ สมุทนฏฺเฐนปิ สมุทฺโท. ตถา จกฺขุํ ตณฺหาโสตาทีนํ อุปฺปตฺติทฺวารตาย เตหิ สนฺตานสฺส สมุทนฏฺเฐน เตมนฏฺเฐน สมุทฺโท. ตสฺส รูปมโย เวโคติ สมุทฺทสฺส อปฺปมาโณ อูมิมโย เวโค วิย [Pg.245] ตสฺสาปิ จกฺขุสมุทฺทสฺส สโมสรนฺตสฺส นีลาทิเภทสฺส อารมฺมณสฺส วเสน อปฺปเมยฺโย รูปมโย เวโค เวทิตพฺโพ. โย ตํ รูปมยํ เวคํ สหตีติ โย ตํ จกฺขุสมุทฺเท สโมสรนฺตํ รูปมยํ เวคํ มนาเป รูเป ราคํ, อมนาเป โทสํ, อสมเปกฺขเน โมหนฺติ เอวํ ราคาทิกิเลเส อนุปฺปาเทนฺโต อุเปกฺขกภาเวน สหติ.

别解——诸比丘，于圣者之律中，眼是海。以其难满之义，或以其浸润之义，故说眼即是海。因为，从地界乃至色究竟天（akaniṭṭhā）汇集而来的青等所缘，亦不能令其圆满，如是，以其难满之义，说眼是海。又，眼于种种青等所缘中浸润，因未被守护而趋向所缘，以其为烦恼生起之因，带有过患而转起，故以其浸润之义，说眼是海。同样，眼以其为渴爱流等生起之门，由彼等浸润相续之义故，说眼是海。其“色所成之流”者，譬如大海无量波涛所成之流；于彼眼海，亦应了知，由汇集而来的青等种种所缘，而有不可计量的、色所成之流。“凡能抵挡那色所成之流者”，谓于眼海中汇集而来的色所成之流，能于可意色不生贪，于不可意色不生嗔，于不正观察不生痴，如是不令贪等烦恼生起，而以舍心堪忍之。

สอูมินฺติอาทีสุ กิเลสอูมีหิ สอูมึ. กิเลสวฏฺเฏหิ สาวฏฺฏํ. กิเลสคเหหิ สคหํ. กิเลสรกฺขเสหิ สรกฺขสํ. โกธุปายาสสฺส วา วเสน สอูมึ. กามคุณวเสน สาวฏฺฏํ. มาตุคามวเสน สคหํ สรกฺขสํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อูมิภยนฺติ โข, ภิกฺขเว, โกธุปายาสสฺเสตํ อธิวจนํ (อิติวุ. ๑๐๙; ม. นิ. ๒.๑๖๒; อ. นิ. ๔.๑๒๒). ตถา อาวฏฺฏนฺติ โข, ภิกฺขเว, ปญฺจนฺเนตํ กามคุณานํ อธิวจนํ (อิติวุ. ๑๐๙; ม. นิ. ๒.๑๖๔; อ. นิ. ๔.๑๒๒). คหรกฺขโสติ โข, ภิกฺขเว, มาตุคามสฺเสตํ อธิวจน’’นฺติ (อิติวุ. ๑๐๙). เสสทฺวาเรสุปิ เอเสว นโย.

于“有波涛”等词中：以烦恼为波涛，故为“有波涛”；以烦恼轮转为漩涡，故为“有漩涡”；以烦恼为捕食者，故为“有捕食者”；以烦恼为罗刹，故为“有罗刹”。或，因愤怒与绝望而为“有波涛”；因欲乐而为“有漩涡”；因女人而为“有捕食者”、“有罗刹”。诚如所说：“诸比丘，‘波涛之险’，此乃愤怒与绝望之同义词。同样地，诸比丘，‘漩涡’，此乃五种欲乐之同义词。诸比丘，‘捕食者与罗刹’，此乃女人之同义词。”于其余诸门，理趣亦然。

สอูมิภยํ ทุตฺตรํ อจฺจตรีติ อนิจฺจตาทิอูมิภเยน สภยํ ทุรติกฺกมํ อติกฺกมิ. โลกนฺตคูติ สํสารโลกสฺส อนฺตํ คโต. ปารคโตติ วุจฺจตีติ นิพฺพานํ คโตติ กถียติ.

“已渡过有险涛、难超越（之海）”一句，意指已渡越了以无常等为波涛之险、难以超越的（六处）之海。“已达世界边际者”，意指已到达轮回世界的边际。“被称为已到彼岸者”，是说已到达涅槃。

พฬิสาติ สตฺตานํ อนตฺถเหตุตาย พฬิสา วิย พฬิสา. อนยายาติ อนตฺถาย. พฺยาพาธายาติ ทุกฺขาย. อิฏฺฐาติ ปริยิฏฺฐา วา อปริยิฏฺฐา วา สุขารมฺมณตาย อิฏฺฐา. กามนียฏฺเฐน กนฺตา. มนสฺส วฑฺฒนฏฺเฐน มนาปา. ปิยสภาวตาย ปิยรูปา. กิเลสกามสหิตตฺตา กามูปสํหิตา. ราคชนนฏฺเฐน จิตฺตสฺส รญฺชนโต รชนียา. ตญฺเจติ ตํ รูปารมฺมณํ, นีลาทิวเสน อเนกเภทภินฺนมฺปิ หิ รูปายตนํ รูปารมฺมณภาเวน จกฺขุวิญฺเญยฺยภาเวน จ เอกวิธตํ นาติวตฺตตีติ ตํสภาวสามญฺญํ คเหตฺวา ‘‘ตญฺเจ’’ติ วุตฺตํ. อภินนฺทตีติ อภินนฺทนภูตาย สปฺปีติกตณฺหาย อภิมุโข นนฺทติ. อภิวทตีติ ‘‘อโห สุขํ, อโห สุข’’นฺติ วทาเปนฺติยา ตณฺหายนวเสน อภิวทติ. อชฺโฌสาย ติฏฺฐตีติ คิลิตฺวา ปรินิฏฺฐเปตฺวา ติฏฺฐติ. อยํ วุจฺจติ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ คิลิตพฬิโส มารสฺสาติ อยํ, ภิกฺขุ, กิเลสมารสฺส พฬิสภูตํ รูปตณฺหํ คิลิตฺวา ฐิโตติ วุจฺจติ. เสสวาเรสุปิ อิมินา นเยน [Pg.246] อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อเภทีติ ภินฺทิ. ปริเภทีติ สพฺพภาเคน ภินฺทิ. เสสํ อุตฺตานเมว.

“钓钩”：因其为有情招损致祸，犹如钓钩，故称“钓钩”。“为不幸”即为无益。“为恼害”即为痛苦。“可喜”：或被希求或不被希求，因是乐所缘而为可喜。因其可欲之性，故为“美妙”。因其令心增长，故为“悦意”。因其有亲爱之性，故为“可爱”。因与烦恼欲俱行，故为“与欲俱行”。因能生起贪，令心染著，故为“可染”。“彼若”：即彼色所缘。青色等色处虽有种种差别，但就其为色所缘、为眼识所识而言，则不超乎一种，故取其共性而说“彼若”。“欢喜”：即以喜俱行之渴爱而正面欣喜。“称赞”：即以“啊，乐！啊，乐！”令言说之渴爱而称赞。“执取而住”：即吞食完毕而住。“诸比丘，此被称为‘比丘吞食了魔罗的钓钩’”：即是说，此比丘吞食了化为烦恼魔钓钩的色爱而住。“其余诸项”也应依此理类推。“破”即破坏。“彻底破”即完全破坏。其余的文义是自明的。

๑๐๙. อยํ โลโก สนฺตาปชาโตติ อยํ สตฺตโลโก ชาตสนฺตาโป ญาติพฺยสนาทิวเสน อุปฺปนฺนโสกสนฺตาโป จ ราคาทิวเสน อุปฺปนฺนปริฬาหสนฺตาโป จาติ อตฺโถ. ผสฺสปเรโตติ อเนเกหิ ทุกฺขผสฺเสหิ อภิภูโต. โรทํ วทติ อตฺตโตติ ตํ ตํ อตฺตนา ผุฏฺฐํ ทุกฺขํ อภาวิตกายตาย อธิวาเสตุํ อสกฺโกนฺโต ‘‘อโห ทุกฺขํ, อีทิสํ ทุกฺขํ มยฺหํ สตฺตุโนปิ มา โหตู’’ติอาทินา วิลปนฺโต วทติ. กสฺมา? เยน เยน หิ มญฺญนฺติ, ตโต ตํ โหติ อญฺญถา, ยสฺมา เอเต สตฺตา เยน เยน ปกาเรน อตฺตโน ทุกฺขสฺส ปฏิการํ มญฺญนฺติ อาสีสนฺติ, ตํ ทุกฺขํ ตโต อญฺเญน ปกาเรน ติกิจฺฉิตพฺพํ โหติ. เยน วา ปกาเรน อตฺตโน วฑฺฒึ มญฺญนฺติ, ตโต อญฺญถา อวฑฺฒิ เอว ปน โหติ. เอวํ อญฺญถาภาวิตํ อิจฺฉาวิฆาตํ เอว ปาปุณาติ. อยํ ภวสตฺโต กามาทิภเวสุ สตฺโต สตฺตโลโก, ตถาปิ ภวเมวาภินนฺทติ, น ตตฺถ นิพฺพินฺทติ. ยทภินนฺทติ ตํ ภยนฺติ ยํ กามาทิภวํ อภินนฺทติ, ตํ ชรามรณาทิอเนกพฺยสนานุพนฺธตฺตา อติวิย ภยานกฏฺเฐน ภยํ. ยสฺส ภายตีติ ยโต ชรามรณาทิโต ภายติ, ตํ ทุกฺขสฺส อธิฏฺฐานภาวโต ทุกฺขทุกฺขตาย จ ทุกฺขนฺติ.

109. “此世间生于热恼”，意为此有情世间既有因亲属灾祸等生起的忧恼，也有因贪等生起的烧恼。“为触所困”，即为众多苦触所压倒。“哭诉己苦”，即因身未修习而无法忍受自身所触之苦，哀叹道：“苦啊！愿我仇敌也莫遭此苦！”等。为何如此？“无论他们如何设想，结果总与设想不同。”因为这些有情无论以何种方式设想、希求对自己痛苦的疗愈，那痛苦却须以别的方式来治疗；或以何种方式设想自己的增益，结果反而只有减损。如此，所想不如所愿，只会遭遇愿望的挫败。此有情世间执著于有，即执著于欲有等诸有，却依然欢喜于有，不于其中厌离。“其所欢喜者，即是怖畏”，即他所欢喜的欲有等，因与老死等众多灾祸相随，故以极其恐怖而为怖畏。“其所怖畏者，即是苦”，即他所怖畏的老死等，因是苦的立足处，且是苦苦，故为“苦”。

ภววิปฺปหานายาติ ภวสฺส ปชหนตฺถาย. โขติ อวธารณตฺเถ นิปาโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เอกนฺเตเนว กามาทิภวสฺส สมุทยปฺปหาเนน ปหานตฺถํ อิทํ มยา อธิคตํ มคฺคพฺรหฺมจริยํ วุสฺสตีติ.

“为断离于有”，即为舍断有。“诚然”(kho)是起决定作用的不变词。此即是说：我修习此我所证得的道梵行，正是为了通过完全断除欲有等的集而舍断[彼有]。

เอวํ อริยสฺส มคฺคสฺส เอกํเสเนว นิยฺยานิกภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อญฺญมคฺคสฺส นิยฺยานิกภาวํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘เย หิ เกจี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ภเวนาติ รูปภเวน วา อรูปภเวน วา. ภวสฺสาติ สํสารสฺส. วิปฺปโมกฺขนฺติ ภวโต วิมุตฺตึ, สํสารสุทฺธินฺติ อตฺโถ. กิญฺจาปิ เต สมณพฺราหฺมณา ตตฺถ นิพฺพานสญฺญิโน, ภวคามิกมฺเมน ปน รูปารูปชฺฌาเนน[Pg.247], ตํนิพฺพตฺเตน จ อุปปตฺติภเวน ภววิสุทฺธึ วทนฺตา ภเวน ภววิปฺปโมกฺขํ วทนฺติ นาม. เตนาห – ‘‘สพฺเพ เต อวิปฺปมุตฺตา ภวสฺมาติ วทามี’’ติ. อถ วา ภเวนาติ ภวทิฏฺฐิยา, ภวติ ติฏฺฐติ สสฺสตนฺติ หิ ปวตฺตนโต สสฺสตทิฏฺฐิ ‘‘ภวทิฏฺฐี’’ติ วุจฺจติ. ภวทิฏฺฐิ เอว อุตฺตรปทโลเปน ‘‘ภโว’’ติ วุตฺตา ภวตณฺหาติอาทีสุ วิย. ภวทิฏฺฐิวเสน หิ อิเธกจฺเจ ภววิเสสํเยว ภววิปฺปโมกฺขํ มญฺญนฺติ. ยถา ตํ พโก พฺรหฺมา อาห – ‘‘อิทํ นิจฺจํ, อิทํ ธุวํ, อิทํ สสฺสตํ, อิทํ อวิปริณามธมฺม’’นฺติ (ม. นิ. ๑.๕๐๑; สํ. นิ. ๑.๑๗๕). วิภเวนาติ อุจฺเฉททิฏฺฐิยา. วิภวติ วินสฺสติ อุจฺฉิชฺชตีติ หิ ปวตฺตนโต อุจฺเฉททิฏฺฐิ วุตฺตนเยน ‘‘วิภโว’’ติ วุจฺจติ. ภวสฺส นิสฺสรณมาหํสูติ สํสารสุทฺธึ วทึสุ. อุจฺเฉททิฏฺฐิวเสน หิ อิเธกจฺเจ สํสารสุทฺธึ วทนฺติ. ตถา หิ วุตฺตํ –

如此显示了圣道完全是导向出离的之后，现在为了驳斥其他道的出离功能而说“任何……”等。其中，“以有”，是指以色有或无色有。“有的”，即轮回的。“解脱”，即从有中解脱，意为轮回的清净。尽管那些沙门、婆罗门自认为那里就是涅槃，但他们通过导向有的业，即色界与无色界禅那，以及由其产生的投生有，而宣说有的清净，这其实只是名义上宣说“以有解脱于有”。因此他说：“我说他们都未从有中解脱。”或者，“以有”即以有见。因为主张“有是常住、永恒的”，故常见被称为“有见”。如“有爱”等词一样，“有见”在省略了后一个词后，即被称为“有”。正是由于有见，此世间某些人把某种特殊的有当作从有中解脱，如梵天婆伽(Baka Brahmā)所说：“此是常，此是恒，此是永恒，此是不变法。”“以无有”，即以断见。因为主张“（众生）消失、毁灭、断灭”，故断见依已说之理被称为“无有”。“他们宣说出离于有”，即他们宣说轮回的清净。因为此世间某些人正是由于断见而宣说轮回的清净。正如经中所说：

‘‘ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา รูปี จาตุมหาภูติโก…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๙๑).

“贤者，因为这个由四大组成、有色的我……乃至……具足非想非非想处而住。贤者，仅于此，这个我便被彻底断除了。”

อนิสฺสฏาติ อนิกฺขนฺตา. ตตฺถ การณมาห – ‘‘อุปธิญฺหิ ปฏิจฺจ ทุกฺขมิทํ สมฺโภตี’’ติ. ตตฺถ อุปธินฺติ ขนฺธาทิอุปธึ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยตฺถ อิเม ทิฏฺฐิคติกา นิพฺพานสญฺญิโน, ตตฺถ ขนฺธูปธิกิเลสูปธิอภิสงฺขารูปธโย อธิคตา ญาตา. กุโต ตสฺส ทุกฺขนิสฺสรณตาติ. ยํ ปน ปรมตฺถโต ทุกฺขนิสฺสรณํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพุปาทานกฺขยา นตฺถิ ทุกฺขสฺส สมฺภโว’’ติ วุตฺตํ.

“未出离”即未出离。于此，（义注）宣说其因：“实因依执，此苦得以生起。”此中“依执”者，谓蕴等依执。此是何义？于此等具邪见而有涅槃想者之处，蕴依执、烦恼依执、行依执已被证知。彼于苦之出离，从何得知？为示真实义中之苦出离，故言：“由一切执取灭尽，苦不复生。”

โลกมิมํ ปสฺสาติ ภควา อตฺตโน จิตฺตํ อาลปติ. ปุถูติ วิสุํ วิสุํ. อวิชฺชาย ปเรตนฺติ โมเหน อภิภูตํ. ภูตนฺติ ขนฺธปญฺจกํ. ภูตรตนฺติ อิตฺถี ปุริเส, ปุริโส อิตฺถิยาติ เอวํ อญฺญมญฺญํ สตฺเตสุ รตํ, ตโต เอว ภวา อปริมุตฺตา. เย หิ เกจิ ภวาติ อิตฺตรขณา วา ทีฆายุกา วา สาตวนฺโต วา อสาตวนฺโต วา ภวา. สพฺพธีติ อุทฺธํ อโธ ติริยนฺติ สพฺพตฺถ. สพฺพตฺถตายาติ สพฺพภาเวน. สพฺเพ เต ภวาติอาทีสุ ‘‘สพฺเพปิ ภวา อนิจฺจา’’ติอาทินา วิปสฺสนาสหิตาย มคฺคปญฺญาย อวิปรีตํ ปสฺสโต ภวตณฺหาปิ ปหียติ นิรุชฺฌติ, วิภวํ อุจฺเฉทมฺปิ นาภินนฺทติ น ปตฺเถติ, ตสฺส สพฺพ [Pg.248] ตณฺหานํ อนวเสสโต มคฺเคน นิรุชฺฌนโต นิพฺพานํ นิพฺพุติ โหติ. ตสฺส เอวํ นิพฺพุตสฺส ภิกฺขุโน อนุปาทา กิเลสาภิสงฺขารานํ อนุปาทานโต อคฺคหณโต ปุนพฺภโว น โหติ. เอวํภูเตน จ อภิภูโต ปญฺจวิโธปิ มาโร วิชิโต อสฺส อเนน มาเรน สงฺคาโม, สพฺเพปิ ภเว สมติกฺกนฺโต อิฏฺฐานิฏฺฐาทีสุ ตาทิลกฺขณปฺปตฺโตติ.

世尊对自己心说：“观此世间。”“种种”即各各。“为无明所覆”即为痴所制。“有情”即五蕴。“有情贪著”即女于男、男于女，如是于诸有情中互相贪乐，是故不解脱于有。任何有，无论是短暂或长寿，有乐或无乐。“于一切处”即上、下、横，于一切处。“全然地”即以一切方式。于“一切有皆无常”等，以与观相应的道慧如实观照时，有爱亦断、亦灭，亦不欣求无有与断灭。于彼，由道而令一切渴爱无余止息，故有涅槃、寂灭。于如是寂灭之比丘，因不执取、不执持烦恼与诸行，故无后有。如是者亦降伏五种魔，彼已战胜与魔之战，超越一切有，于可意、不可意等境，得达“如是”之相。

อนุโสตคามี อนฺธปุถุชฺชโน ปฏิโสตคามี กลฺยาณปุถุชฺชโน. ฐิตตฺโต เสกฺโข. อิตโร อเสกฺโข.

随流者是盲目凡夫，逆流者是贤善凡夫。自安住者是有学，已渡彼岸者是无学。

๑๑๐. อภิชาติโกติ ชาติโย. กณฺหาภิชาติโกติ กณฺเห นีเจ กุเล ชาโต. กณฺหํ ธมฺมํ อภิชายตีติ กาฬกํ ทสวิธํ ทุสฺสีลธมฺมํ ปสวติ กโรติ, โส ตํ อภิชายิตฺวา นิรเย นิพฺพตฺตติ. สุกฺกํ ธมฺมนฺติ ‘‘อหํ ปุพฺเพปิ ปุญฺญานํ อกตตฺตา นีเจ กุเล นิพฺพตฺโต, อิทานิ ปุญฺญํ กริสฺสามี’’ติ ปุญฺญสงฺขาตํ สุกฺกํ ปณฺฑรํ ธมฺมํ อภิชายติ, โส เตน สคฺเค นิพฺพตฺตติ. อกณฺหํ อสุกฺกํ นิพฺพานนฺติ นิพฺพานญฺหิ สเจ กณฺหํ ภเวยฺย, กณฺหวิปากํ ทเทยฺย. สุกฺกํ, สุกฺกวิปากํ ทเทยฺย. ทฺวินฺนมฺปิ อปฺปทานโต ปน ‘‘อกณฺหํ อสุกฺก’’นฺติ วุตฺตํ. นิพฺพานนฺติ เจตฺถ อรหตฺตํ อธิปฺเปตํ. ตญฺหิ กิเลสนิพฺพานนฺเต ชาตตฺตา นิพฺพานํ นาม. ตํ เอส อภิชายติ ปสวติ กโรติ. สุกฺกาภิชาติโกติ สุกฺเก อุจฺเจ กุเล ชาโต. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. ‘‘กณฺหํ กณฺหวิปาก’’นฺติอาทิกสฺส กมฺมจตุกฺกสฺส อตฺโถ เหฏฺฐา หารสมฺปาตวาเร วิภตฺโต เอว.

110. Abhijātika（依生者）即是依出身而定者。Kaṇhābhijātika（黑生者）是指出生于卑劣家族者。Kaṇhaṃ dhammaṃ abhijāyati（生起黑法）是指，他生起、造作十种黑恶的恶戒法，由于生起此法，他投生于地狱。Sukkaṃ dhammaṃ（白法）是指，心想：“我因过去未造福德而生于卑劣家族，现在我应当造福德”，于是生起被称为福德的白净之法，他因此投生于天界。Akaṇhaṃ asukkaṃ nibbānaṃ（非黑非白之涅槃），因为涅槃若是黑的，就会带来黑的异熟；若是白的，就会带来白的异熟。但因它不带来这两种异熟，故说“非黑非白”。此处的涅槃意指阿罗汉果。因为它是在烦恼寂灭的终点生起的，故名为涅槃。此人能生起、造作此涅槃。Sukkābhijātika（白生者）是指出生于高贵家族者。其余部分应按已说的方式了知。“黑业黑报”等四种业的意义，已在下文的《摄引次第品》(Hārasampātavāra)中辨析过了。

๑๑๑. มานุสตฺตนฺติ มนุสฺสภาวํ, มนุสฺสโยนินฺติ อตฺโถ. ทฺเวติ กิจฺจํ อกิจฺจเมว จาติ ทฺเว. กิจฺจานิ ตฺเวว กตฺตพฺพานิ, น จากิจฺจํ กิญฺจิ กตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. สุกิจฺจนฺติอาทิ ‘‘กิจฺจ’’นฺติ วุตฺตานํ เตสํ สรูปทสฺสนํ.

111. Mānusattaṃ（人身）是指人的状态、人的出生，此即其义。“二”是指应作之事与不应作之事这二者。此是开示：只应作应作之事，任何不应作之事皆不应作。Sukiccaṃ（善作）等词，是用来开示前文所说“应作之事”的自性。

ปธานานีติ อุตฺตมานิ วิสิฏฺฐานิ. ปุริมสฺมึ ปพฺพชิเตสูติ วิสเย ภุมฺมํ. ทุติเย อธิกรเณ. ตตฺถ นิพฺพานนฺติ อรหตฺตํ อธิปฺเปตํ. กสฺมา ปเนตฺถ อามิสปริจฺจาโค อรหตฺเตน สมธุโร นิทฺทิฏฺโฐติ? ทกฺขิเณยฺเยสุ ทกฺขิณาย มหปฺผลภาวทสฺสนตฺถํ. เยน เยน วา ปน วตฺถุนาติ อุจฺเฉทาทิวตฺถุนา. อชฺโฌสิตาติ ภวตณฺหาทิวเสน อชฺโฌสิตา. ทุติเย เยน เยน วา ปน วตฺถุนาติ อมราวิกฺเขปวตฺถุอาทินา.

Padhānāni（首要者）是指最胜、殊胜者。在第一个pabbajitesu（于出家众中）一词中，处格作范围（visaya）义；在第二个中，作处所（adhikaraṇa）义。此处的涅槃意指阿罗汉果。为何此处将舍弃资具（āmisapariccāgo）与阿罗汉果等量齐观（samadhuro）呢？是为了开示对福田（dakkhiṇeyya）布施（dakkhiṇā）有大果报。“无论以何种事”是指以断见等事。“执取”是指因有爱等而执取。在第二处，“无论以何种事”是指以不死矫乱论（amarāvikkhepa）等事。

อิมินา [Pg.249] อสุเภน กมฺมวิปาเกนาติ อสุภสฺส กายทุจฺจริตาทิกมฺมสฺส วิปากตฺตา อสุเภน อสิเวน กมฺมวิปาเกน. อิทํ พาลลกฺขณํ นิพฺพตฺตตีติ ปุริมสฺมึ ภเว ทุจฺจริตสมงฺคิตาย พาโล อยํ ภวตีติ อุปลกฺขณํ ชายติ. อิทํ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตนฺติ อิทํ เอวํ ปวตฺตํ สํกิเลสภาคิยํ นาม สุตฺตํ.

“以不净业果”：由于是不净的身恶行等业的果报，故为不净、不祥的业果。“此是愚者相生起”：由于前世具足恶行，故“此人是愚者”之相状生起。“此是杂染分经”：如此发生的此经，名为杂染分经。

อิมินา สุเภนาติ เอตฺถ วุตฺตนยานุสาเรน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ มหาปุริสลกฺขณนฺติ ปณฺฑิตลกฺขณํ. กิเลสภูมีหีติ กิเลสฏฺฐาเนหิ กิเลสาวตฺถาหิ วา. สานุสยสฺส ปริยุฏฺฐานํ ชายตีติ อปฺปหีนานุสยสฺส ปจฺจยสมาโยเค ราคาทโย ปริยุฏฺฐานวเสน ปวตฺตนฺติ. ปริยุฏฺฐิโต สํยุชฺชตีติ โย ราคาทีหิ ปริยุฏฺฐิตจิตฺโต, โส กามราคาทีหิ สํยุชฺชติ นาม. สํยุชฺชนฺโต อุปาทิยตีติ โย กามราคสํโยชนาทีหิ สํยุตฺโต, โส กามุปาทานาทีนิ อกุสลกมฺมานิ จ อุปาทิยติ. เสสํ สพฺพตฺถ อุตฺตานเมว.

“以此净善”：于此，应按已说之理趣了知其义。其中，“大士(mahāpurisa)相”即是贤者相。“以诸烦恼地”：以诸烦恼处，或以诸烦恼状态。“有随眠者缠生起”：于未断随眠者，当缘和合时，贪等便以现行的方式转起。“心被缠者即相应”：心被贪等所缠之人，即名为与欲贪等相应。“相应者即执取”：与欲贪结等相应之人，即执取欲取等及诸不善业。其余，于一切处皆已明了。

๑๑๒. เอวํ โสฬสวิเธน สาสนปฏฺฐานํ นานาสุตฺเตหิ อุทาหรณวเสน วิภชิตฺวา อิทานิ อฏฺฐวีสติวิเธน สาสนปฏฺฐานํ ทสฺเสนฺเตน ยสฺมา อยมฺปิ ปฏฺฐานวิภาโค มูลปเทหิ สงฺคหิโต, น อิมสฺสาปิ เตหิ อสงฺคหิโต ปเทโส อตฺถิ, ตสฺมา มูลปทํ วิภชิตพฺพตญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถ กตเม อฏฺฐารส มูลปทา’’ติ ปุจฺฉาย วเสน มูลปทานิ อุทฺธริตฺวา ‘‘โลกิยํ โลกุตฺตร’’นฺติอาทินา นวติกา, ถโว จาติ อฏฺฐวีสติวิธํ สาสนปฏฺฐานํ อุทฺทิฏฺฐํ. ตตฺถ โลกิยนฺติ โลเก นิยุตฺโต, โลเก วา วิทิโต โลกิโย. อิธ ปน โลกิโย อตฺโถ ยสฺมึ สุตฺเต วุตฺโต, ตํ สุตฺตํ โลกิยํ. ตถา โลกุตฺตรํ. ยสฺมึ ปน สุตฺเต ปเทเสน โลกิโย, ปเทเสน โลกุตฺตโร วุตฺโต, ตํ โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจ. ยญฺจ สตฺเต อธิฏฺฐาย สตฺตปญฺญตฺติมุเขน เทสิตํ, ตํ สตฺตาธิฏฺฐานํ. ธมฺมวเสเนว เทสิตํ ธมฺมาธิฏฺฐานํ. อุภยวเสน เทสิตํ สตฺตาธิฏฺฐานญฺจ ธมฺมาธิฏฺฐานญฺจ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. พุทฺธาทีนํ ปน คุณาภิตฺถวนวเสน ปวตฺตํ สุตฺตํ ถโว นาม.

112. 如此以十六种方式，通过诸经的范例分别教法安立后，如今，由欲开示二十八种教法安立者，因该教法安立的分别亦为根本句所摄，无有不为彼等所摄之部分，是故，为开示根本句及其应被分别之事，以“于此，什么是十八根本句？”的提问方式，举出诸根本句，再以“世间、出世间”等九个三法组及赞颂，如是简示了二十八种教法安立。于此，“世间”者，是与世间相应，或为世间所知。然于此处，于某经中宣说世间义，该经即是“世间”。“出世间”亦然。又，于某经中，部分宣说世间义，部分宣说出世间义，该经即是“亦世间亦出世间”。又，依止于有情，以有情概念为门径所宣说的，即是“有情依止”。仅依于法所宣说的，即是“法依止”。依于两种方式所宣说的，即是“亦有情依止亦法依止”。以此理路，当知所有（三法组的）第三句的义理。又，以赞颂佛陀等功德的方式而转起的经，名为“赞颂”。

ตตฺถ สชฺชุขีรนฺติ ตงฺขณํเยว เธนุยา ถเนหิ นิกฺขนฺตํ อพฺภุณฺหขีรํ. มุจฺจตีติ ปริณมติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา เธนุยา ถนโต นิกฺขนฺตํ ขีรํ [Pg.250] ตงฺขณํเยว น มุจฺจติ น ปริณมติ น ทธิภาวํ คจฺฉติ, ตกฺกาทิอมฺพิลสมาโยคโต ปน ปรโต กาลนฺตเรน ปกตึ ชหติ ทธิภาวํ ปาปุณาติ, เอวเมวํ ปาปกมฺมมฺปิ กิริยกฺขเณเยว น วิปจฺจติ. ยทิ วิปจฺเจยฺย, นานาคตีนํ สภาวฏฺฐานํ สิยา, น โกจิ ปาปกมฺมํ กาตุํ วิสเหยฺย. ยาว ปน กุสลาภินิพฺพตฺตกฺขนฺธา จรนฺติ, ตาว ตํ เต รกฺขนฺติ, เตสํ เภทา อปาเยสุ นิพฺพตฺตาปนวเสน วิปจฺจติ. วิปจฺจมานญฺจ ฑหนฺตํ พาลมนฺเวติ, กึ วิย? ภสฺมจฺฉนฺโนว ปาวโก. ยถา หิ ฉาริกาย ปฏิจฺฉนฺโน วีตจฺจิตงฺคาโร อกฺกนฺโตปิ ฉาริกาย ปฏิจฺฉนฺนตฺตา น ตาว ฑหติ, ฉาริกํ ปน ตาเปตฺวา จมฺมาทีนิ ฑหนวเสน ยาว มตฺถลุงฺคา ฑหนฺโต คจฺฉติ, เอวเมวํ ปาปกมฺมมฺปิ เยน กตํ, ตํ พาลํ ทุติเย วา ตติเย วา อตฺตภาเว นิรยาทีสุ นิพฺพตฺตํ ฑหนฺตํ อนุคจฺฉตีติ.

于此，“新挤乳”(sajjukhīra)是指从母牛乳房即刻挤出的新鲜乳汁。“凝固”(muccati)即是转化(pariṇamati)。此义为：犹如从母牛乳房挤出的乳汁，不会即刻凝固、转化或变成凝乳，而是要与酪浆等酸物结合，经过一段时间后，才会舍弃其本性而变成凝乳；同样地，恶业也不会在造作的刹那立刻成熟。倘若立刻成熟，则诸趣将会同时存在，无人敢造恶业。然而，只要由善业所生的诸蕴尚在存续，它们就会守护该造业者；待到诸蕴坏灭时，恶业便以令其投生于恶趣的方式而成熟。当其成熟时，便会燃烧着追随愚人。犹如什么呢？犹如被灰烬覆盖的火。譬如，被灰烬覆盖而无火焰的火炭，即使被踩踏，因有灰烬覆盖，故暂时不燃烧；但它会加热灰烬，并借此燃烧皮革等物，一路烧至脑髓。同样地，愚人所造的恶业，当他在第二世或第三世投生于地狱等处时，那恶业就会燃烧着追随他。

ยสฺสินฺทฺริยานีติ ตตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – ยสฺส ภิกฺขุโน เฉเกน สารถินา สุทนฺตา อสฺสา วิย ฉ อินฺทฺริยานิ สมถํ ทนฺตภาวํ นิพฺพิเสวนภาวํ คตานิ, ตสฺส นววิธํ มานํ ปหาย ฐิตตฺตา ปหีนมานสฺส จตุนฺนํ อาสวานํ อภาเวน อนาสวสฺส ตาทิภาเว ฐิตสฺส ตถารูปสฺส เทวาปิ ปิหยนฺติ, มนุสฺสาปิ ทสฺสนญฺจ อาคมนญฺจ ปตฺเถนฺติเยวาติ. อาหาเร สตีติ อาหารปฏิพทฺเธ ฉนฺทราเค อปฺปหีเน สติ.

于“彼之诸根”(Yassindriyāni)此偈，其简略义为：若有比丘，其六根已达寂止、调伏、不执取之境，犹如善巧的御者所调伏的良马；对于如是已断九种慢而安住、已尽四漏的无漏者、安住于不动摇之境者，诸天亦为之欣羡，世人亦渴求得见、盼其前来。“有食时”(Āhāre sati)一句，是指于食物相关的欲贪尚未断除之时。

๑๑๓. สพฺพา ทิสา อนุปริคมฺม เจตสาติ ปริโต ทสปิ ทิสา จิตฺเตน อนุคนฺตฺวา. เนวชฺฌคาติ เนว อธิคจฺเฉยฺย. ปิยตรนฺติ อติสเยน ปิยํ. อตฺตนาติ อตฺตโต. เอวํ ปิโย ปุถุ อตฺตา ปเรสนฺติ เอวํ กสฺสจิปิ อตฺตนา ปิยตรสฺส อนุปลพฺภนวเสน วิสุํ วิสุํ ปเรสํ สตฺตานํ อตฺตา ปิโย. ยสฺมา จ เอตเทว, ตสฺมา น หึเส ปรํ อตฺตกาโม อตฺตโน สุขกาโมติ.

113. “以心周行于一切方”(Sabbā disā anuparigamma cetasā)，即是以心遍行于周围十方，也“找不到”(nevajjhagā)比自己(attanā)“更可爱”(piyataraṃ)者。“如是，众生各各自爱”(Evaṃ piyo puthu attā paresaṃ)，即是由于找不到任何比自己更可爱者，因此对每个别的众生来说，其自身也是可爱的。正因为如此，为己求利者(attakāmo)、为己求乐者(sukhakāmo)，不应伤害他人。

ภูตาติ ชาตา นิพฺพตฺตา. ภวิสฺสนฺตีติ นิพฺพตฺติสฺสนฺติ. ภูตาติ วา ขีณาสวา. เต หิ ปหีนภวตฺตา ภูตา เอว. คมิสฺสนฺตีติ ปรโลกํ คมิสฺสนฺติ. ขีณาสวา ปน อนุปาทิเสสํ นิพฺพานํ.

“已有的”(Bhūtā)，是说已生、已成。“将有的”(Bhavissanti)，是说将要出生。或者，“已有的”(bhūtā)是指漏尽者(khīṇāsava)，因为他们已舍离了有(bhava)，所以确实是“已有的”。“将去的”(Gamissanti)，是说将去到来世。而漏尽者则去向无余依涅槃(anupādisesaṃ nibbānaṃ)。

ปิโย จ โหตีติ สุปริสุทฺธาย สีลสมฺปตฺติยา, สุปริสุทฺธาย จ ทิฏฺฐิสมฺปตฺติยา สมนฺนาคโต ปิโย ปิยายิตพฺโพ โหติ. วุตฺตญฺเหตํ –

“是可爱的”(Piyo ca hoti)，是说因具足极为清净的戒成就(sīlasampattiyā)与极为清净的见成就(diṭṭhisampattiyā)，故是可爱、应被喜爱者。正如所说——

‘‘สีลทสฺสนสมฺปนฺนํ[Pg.251], ธมฺมฏฺฐํ สจฺจวาทินํ;

อตฺตโน กมฺมกุพฺพานํ, ตํ ชโน กุรุเต ปิย’’นฺติ. (ธ. ป. ๒๑๗);

“戒与见具足，住法言真实，躬行己之务，世人皆爱敬。”

ปาสาณจฺฉตฺตํ วิย ครุกาตพฺพตาย ครุ. อุตฺตริมนุสฺสธมฺมวเสน สมฺภาเวตพฺพตาย ภาวนีโย. สีลคุเณน วา ปิยครุอาทิภาวา เวทิตพฺพา. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘อากงฺเขยฺย เจ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ‘สพฺรหฺมจารีนํ ปิโย จ อสฺสํ มนาโป จ ครุ จ ภาวนีโย จา’ติ, สีเลสฺเววสฺส ปริปูรการี’’ติ (ม. นิ. ๑.๖๕).

如石伞(pāsāṇacchatta)般因应受敬重而受敬重(garu)。因上人法(uttarimanussadhamma)而应受景仰(bhāvanīyo)。或者，应知其可爱、可敬等状态是缘于戒德(sīlaguṇa)。正如所说：“诸比丘，若有比丘希望：‘愿我为诸同梵行者(sabrahmacārī)所爱、所喜、所尊重、所景仰’，他即应圆满诸戒。”

วตฺตาติ ‘‘กาเลน วกฺขามี’’ติอาทิปญฺจธมฺเม อตฺตนิ อุปฏฺฐาเปตฺวา สพฺรหฺมจารีนํ อุลฺลุมฺปนภาเว ฐตฺวา วตฺตา. วจนกฺขโมติ สพฺรหฺมจารีหิ เยน เกนจิ วุจฺจมาโน สุพฺพโจ หุตฺวา ปทกฺขิณคฺคาหิตาย เตสํ วจนํ ขมตีติ วจนกฺขโม. วตฺตาติ วา ธมฺมกถาวเสน วจนสีโล. วจนกฺขโมติ ธมฺมํ สํวณฺเณนฺโต ปเรหิ อสํหีโร หุตฺวา เตสํ ปุจฺฉาวจนกฺขมตาย วจนกฺขโม. คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตาติ สจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทึ, อญฺญํ วา คมฺภีรกถํ กตฺตา. น จฏฺฐาเน นิโยชโกติ ธมฺมวินยาทึ อธมฺมาวินยาทิวเสน อวตฺวา ธมฺมวินยาทิวเสเนว ทีปนโต น จ อฏฺฐาเน นิโยชโก.

“说法者”(Vattā)，是指于自身确立“我将于适当时机说话”等五法，住于救拔同梵行者之位而说法。“堪忍言语”(Vacanakkhamo)，是指当同梵行者以任何方式对他说话时，他都很柔顺，以恭敬心领受他们的话语，故为堪忍言语。或者，“说法者”是指他有讲说法语的习惯。“堪忍言语”，是指他在阐述法时，不为他人所动摇，能忍受他们的提问，故为堪忍言语。“能作甚深说”(Gambhīrañca kathaṃ kattā)，是指能讲述谛(sacca)、缘起(paṭiccasamuppāda)等，或其他甚深的法说。“不导向不当之处”(Na caṭṭhāne niyojako)，是指他不以非法、非律等方式宣说法与律，而只以法与律等方式阐明，故不导向不当之处。

มาตรํ ปิตรํ หนฺตฺวาติ เอตฺถ ‘‘ตณฺหา ชเนติ ปุริส’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๕๕-๕๗) วจนโต ตีสุ ภเวสุ สตฺตานํ ชนนโต ตณฺหา มาตา นาม. ‘‘อหํ อสุกสฺส นาม รญฺโญ, ราชมหามตฺตสฺส วา ปุตฺโต’’ติ ปิตรํ นิสฺสาย อสฺมิมานสฺส อุปฺปชฺชนโต อสฺมิมาโน ปิตา นาม. โลโก วิย ราชานํ ยสฺมา สพฺพทิฏฺฐิคตานิ ทฺเว สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิโย ภชนฺติ, ตสฺมา สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิโย ทฺเว ขตฺติยา ราชาโน นาม. ทฺวาทสายตนานิ วิตฺถตฏฺเฐน รฏฺฐสทิสตฺตา รฏฺฐํ นาม. อายสาธโก อายุตฺตกปุริโส วิย ตํนิสฺสิโต นนฺทิราโค อนุจโร นาม.

于“杀母与父”(Mātaraṃ pitaraṃ hantvā)句中，依“渴爱(taṇhā)生此人”(saṃ. ni. 1.55-57)之说，因渴爱于三有(tīsu bhavesu)中生育众生，故渴爱名为母。因依于父亲而生起“我是某王或某大臣之子”之我慢(asmimāna)，故我慢名为父。犹如世人依附国王，一切见皆依附于常见(sassatadiṭṭhi)与断见(ucchedadiṭṭhi)此二见，是故常见与断见此二刹帝利(khattiya)名为王。十二处(dvādasāyatanāni)因其广阔之义而如国土，故名为国土(raṭṭha)。依附于它的喜贪(nandirāga)，犹如征税的官员，故名为随从(anucaro)。

อนีโฆติ นิทฺทุกฺโข. พฺราหฺมโณติ ขีณาสโว. เอเตน หิ ตณฺหาทโย อรหตฺตมคฺคญาณาสินา หตา พาหิตา. ยาตีติ โส พฺราหฺมโณ นิทฺทุกฺโข หุตฺวา ยาตีติ.

“无恼”(Anīgho)即无苦(niddukkho)。“婆罗门”(Brāhmaṇo)即漏尽者(khīṇāsavo)。因为他已用阿罗汉道智(arahattamaggañāṇa)之剑斩杀、驱除了渴爱(taṇhā)等。“去”(yāti)是说那婆罗门成为无苦者而去。

กาเยติ กรชกาเย. จิตฺตนฺติ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ. สโมทหตีติ ปกฺขิปติ. ยทา ทิสฺสมาเนน กาเยน คนฺตุกาโม โหติ, ตทา กายคติกํ [Pg.252] ปาทกชฺฌานจิตฺตํ อธิฏฺฐหตีติ อตฺโถ. จิตฺเตปิ กายํ สโมทหตีติ ยทา สีฆํ คนฺตุกาโม โหติ, ตทา ปาทกชฺฌานจิตฺเต กายํ ปกฺขิปติ, จิตฺตคติกํ กายํ อธิฏฺฐหตีติ อตฺโถ. กาเย สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวาติ ‘‘เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมิญฺเชยฺยา’’ติ วุตฺตนเยน (มหาว. ๘, ๑๓๗; ที. นิ. ๒.๖๖; ม. นิ. ๑.๒๘๒; ๒.๓๓๘; สํ. นิ. ๑.๑๗๒) อิทฺธิมา กาเย สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวา ปเรสํ ทิสฺสมาเนน กาเยน อารามรามเณยฺยกาทีนิ เปกฺขมาโน จิตฺตกฺขเณเนว อิจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉติ.

“于身”，指于业生身。“心”，指基础禅心。“运入”，指投入。当他想以可见的身体前往时，其义为：他决意于随身而行的基础禅心。“于心运入身”，其义为：当他想快速前往时，他将身体投入基础禅心中，决意让身体随心而行。“于身进入乐想与轻想”，即如所说“譬如强壮之人，屈臂复伸，伸臂复屈”，有神通者于身进入乐想与轻想后，以他人可见之身，观赏悦意的园林等，于一心刹那间即至意欲之处。

๑๑๔. ยํ ตํ โลกุตฺตรํ ญาณนฺติ สพฺพํ โลกํ อุตฺตริตฺวา อภิภวิตฺวา ฐิตตฺตา วุตฺตํ, น ปน โลกุตฺตรภูมิกตฺตา. สพฺพกาเล ปวตฺตตีติ อาวชฺชนปฏิพทฺธวุตฺติตฺตา วุตฺตํ, น สตตํ สมิตํ ปวตฺตตีติ. น หิ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ภควโต สพฺพสฺมึเยว กาเล อุปฺปชฺชตีติ สกฺกา วตฺตุนฺติ.

114. 所谓“出世间智”，是因其超越、征服一切世间而安住，并非因其属于出世间地。所谓“于一切时转起”，是因其转起与作意相连，并非指其恒常不断地转起。因为不能说世尊的一切知智在任何时候都生起。

กิตฺตยิสฺสามิ เต สนฺตินฺติ สพฺพกิเลสวูปสมเหตุตาย สนฺตึ นิพฺพานํ ทสฺเสสฺสามิ. ทิฏฺเฐ ธมฺเมติ ทิฏฺเฐ ทุกฺขาทิธมฺเม, อิมสฺมึ เอว วา อตฺตภาเว. อนีติหนฺติ อิติหาสาติ เอวํ น อิติกิราย ปวตฺตํ, อตฺตปจฺจกฺขนฺติ อตฺโถ. ยํ วิทิตฺวา สโต จรนฺติ ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา’’ติอาทินา (ธ. ป. ๒๗๗; เถรคา. ๖๗๖; เนตฺติ. ๕) นเยน สโต หุตฺวา จรนฺโต อริยมคฺเคน ยํ สนฺตึ วิทิตฺวา. ตเร โลเก วิสตฺติกนฺติ สงฺขารโลเก วิสปฺปนโต วิสตฺติกสงฺขาตํ ตณฺหํ ตเร ตเรยฺย สมติกฺกเมยฺยาติ อตฺโถ.

“我将为你宣说寂静”，是指我将为你开示涅槃，它因是一切烦恼止息之因而为寂静。“于现法中”，指于所见的苦等法中，或于此身中。“非依传说”，指不是依“如是”的口传而来，其义为亲身证验。“知此而具念而行”，是指以“诸行无常”等方式具念而行，以圣道了知此寂静。“超越世间执着”，其义为超越、度脱名为“执着”的渴爱，因其蔓延于行世间故。

ตญฺจาหํ อภินนฺทามีติ ตํ วุตฺตปฺปการํ สนฺติโชตกํ ตุมฺหากํ วจนํ อหํ ปตฺถยามิ, ตํ เอว วา สนฺตึ อุตฺตมํ อภินนฺทามีติ โธตโก วทติ. อุทฺธํ อโธ ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ เอตฺถ อุทฺธนฺติ อนาคตํ อุปริ จ. อโธติ อตีตํ เหฏฺฐา จ. ติริยญฺจาปิ มชฺเฌติ ปจฺจุปฺปนฺนํ ปริโต จ. เอตํ วิทิตฺวา สงฺโคตีติ เอตํ อนาคตาทึ สงฺคชนนฏฺฐานนฺติ ญตฺวา. ภวาภวายาติ ขุทฺทกานญฺเจว มหนฺตานญฺจ ภวานํ อตฺถาย, สสฺสตุจฺเฉทาย วา.

“我亦欣求此”，夺达咖说：“我期盼您那阐明寂静的言教，或我欣求那至上的寂静。”“于上、下、横、中”，于此，“上”指未来与上方；“下”指过去与下方；“横与中”指现在与周围。“了知此为执着”，即了知此未来等是执着生起之处。“为种种有”，即为了小有与大有，或为了常见与断见。

อริยสจฺจานนฺติ [Pg.253] อริยภาวกรานํ สจฺจานํ. อนนุโพธาติ อพุชฺฌเนน อชานเนน. อปฺปฏิเวธาติ อปฺปฏิวิชฺฌเนน. สนฺธาวิตนฺติ ภวโต ภวสฺส คมเนน สนฺธาวิตํ. สํสริตนฺติ ปุนปฺปุนํ คมนวเสน สํสริตํ. มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจาติ มยา เจว ตุมฺเหหิ จ. อถ วา สนฺธาวิตํ สํสริตนฺติ สนฺธาวนํ สํสรณํ มมญฺเจว ตุมฺหากญฺจ อโหสีติ อตฺโถ. ภวเนตฺตีติ ภวาภวํ นยนสมตฺถา ตณฺหารชฺชุ. สํสิตนฺติ สํสริตํ. สมูหตาติ สุฏฺฐุ หตา ฉินฺนา อปฺปวตฺติกตา.

“圣谛”，即能成就圣者之谛。“不随觉”，即因不觉悟、不了解。“不通达”，即因不彻见。“已流转”，即从一有到另一有地流转。“已轮回”，即因一再前往而轮回。“我与你”，即由我与由你们。或者，“已流转、已轮回”之义为：于我与你们，曾有此流转与轮回。“有之导引”，即能引至种种有的渴爱之绳。“已根除”，即被善摧、斩断，令其不复生起。

สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจาติ ปจฺจเยหิ สงฺขรียนฺตีติ ‘‘สงฺขารา’’ติ ลทฺธนามา ปญฺจกฺขนฺธา. อาทิอนฺตวนฺตโต อนิจฺจนฺติกโต ตาวกาลิกโต ขณปริตฺตโต จ น นิจฺจาติ อนิจฺจา. ยทา ปญฺญาย ปสฺสตีติ ยทา วิปสฺสนาปญฺญาย ปสฺสติ. อถ อิมสฺมึ วฏฺฏทุกฺเข นิพฺพินฺทติ, นิพฺพินฺทนฺโต ทุกฺขปริชานนาทิวเสน สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ. เอส มคฺโค วิสุทฺธิยาติ ยฺวายํ วุตฺตนเยน สจฺจปฺปฏิเวโธ, เอส วิสุทฺธตฺถาย มคฺโค. สพฺเพ สงฺขารา ทุกฺขาติ สพฺเพ สงฺขารา อภิณฺหสมฺปฏิปีฬนฏฺเฐน ขยฏฺเฐน จ ทุกฺขาติ. เสสํ วุตฺตนยเมว. สพฺเพ ธมฺมา อนตฺตาติ สพฺเพปิ เตภูมกธมฺมา ปรโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต อสารโต อวสวตฺตนโต จ อนตฺตาติ. เสสํ ปุริมสทิสเมว.

“诸行无常”：五蕴由因缘造作，故得名“行”。因有始有终、为无常分、为暂时、为刹那短，故非恒常，是为无常。“以慧观时”，指以观慧(vipassanāpaññā)观见时。于是对此轮回之苦感到厌离，厌离时即由遍知苦等方式通达诸谛。“此道为清净”，指如前所述的此通达诸谛，是为了清净的道。“诸行皆苦”：诸行因不断逼迫及坏灭之义而为苦。其余如前述。“诸法无我”：一切三地法，因是他、空虚、空寂、无实、不自在，故为无我。其余与前相同。

เสยฺโยติ วิสิฏฺโฐ อุตฺตโม. สทิโสติ สมาโน. หีโนติ ลามโก. โอมาโนปิ หิ อตฺตโน อวงฺกรณมุเขนปิ สํปคฺคณฺหนวเสเนว ปวตฺตติ. เตน วุตฺตํ ‘‘หีโนหมสฺมี’’ติ. กิมญฺญตฺร ยถาภูตสฺส อทสฺสนาติ สรสปภงฺคุตาย เอกนฺเตเนว อนวฏฺฐิตสภาเวหิ รูปธมฺเมหิ เสยฺยาทิวเสน อตฺตโน อุกฺขิปนสฺส เตสํ ยถาภูตํ อทสฺสนํ อญฺญาณํ วินา กึ อญฺญํ การณํ สิยา, อญฺญํ กิญฺจิ การณํ ตสฺส นตฺถีติ อตฺโถ. เวทนาทีสุปิ เอเสว นโย. วุตฺตวิปริยาเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ.

“胜”是殊胜、至上。“等”是相等。“劣”是卑劣。卑慢，即便通过贬低自己的方式，也完全是凭着抬高自己的作用而转起，因此说“我卑劣”。“除了不如实知见，还能有什么呢？”：对于因自性败坏而完全不稳定的色法，以“胜”等方式抬高自己，除了不如实知见它们，即无明之外，还能有什么别的原因呢？其义为：抬高自己一事，并无任何其他原因。在受等中，也是此理。与所说相反，当知为白品。

๑๑๕. เย อริยสจฺจานิ วิภาวยนฺตีติ ทุกฺขาทีนิ อริยสจฺจานิ ปญฺญาโอภาเสน สจฺจปฺปฏิจฺฉาทกกิเลสนฺธการํ วิธเมตฺวา อตฺตโน ปกาสานิ ปากฏานิ กโรนฺติ. คมฺภีรปญฺเญนาติ อปฺปเมยฺยปญฺญตาย สเทวกสฺสปิ โลกสฺส ญาเณน อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐปญฺเญน สพฺพญฺญุนาติ วุตฺตํ [Pg.254] โหติ. สุเทสิตานีติ สงฺเขปวิตฺถาราทีหิ เตหิ เตหิ นเยหิ สุฏฺฐุ เทสิตานิ. กิญฺจาปิ เต โหนฺติ ภุสํ ปมตฺตาติ เต วิภาวิตอริยสจฺจา ปุคฺคลา กามํ เทวรชฺชจกฺกวตฺติรชฺชาทิปมาทฏฺฐานํ อาคมฺม ภุสํ ปมตฺตา โหนฺติ, ตถาปิ โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ฐเปตฺวา สตฺต ภเว อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เตสํ นิรุทฺธตฺตา น อฏฺฐมํ ภวํ อาทิยนฺติ, สตฺตมภเวเยว ปน วิปสฺสนํ อารภิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณนฺตีติ อตฺโถ.

115. “阐明圣谛者”，即以智慧光明破除覆盖诸谛的烦恼黑暗，使苦等圣谛清晰显现。“以甚深慧”，是指以无量之智慧，其智慧连同天人世间之智也无法测度，即指一切知者。“善说”，谓以略说、广说等种种方式善巧开示。彼等已彰显圣谛的个人(puggala)，纵然因天王位、转轮王位等放逸之处而极为放逸，然而，以入流道智止灭行识故，除七有外，于无始轮回中可能生起之名色，因其已灭，故不取第八有，而是在第七有中发起观(vipassanā)，证得阿罗汉果。此即其义。

ยถินฺทขีโลติ เอตฺถ ยถาติ อุปมาวจนํ. อินฺทขีโลติ นครทฺวารถิรกรณตฺถํ อุมฺมารพฺภนฺตเร อฏฺฐ วา ทส วา หตฺเถ ปถวึ ขณิตฺวา อาโกฏิตสฺส สารทารุมยสฺส ถมฺภสฺเสตํ อธิวจนํ. ปถวิสฺสิโต สิยาติ คมฺภีรเนมิตาย อนฺโต ปวิสิตฺวา ภูมินิสฺสิโต สิยา ภเวยฺย. จตุพฺภิ วาเตหีติ จตูหิ ทิสาหิ อาคตวาเตหิ. อสมฺปกมฺปิโยติ กมฺเปตุํ วา จาเลตุํ วา อสกฺกุเณยฺโย. ตถูปมํ…เป… ปสฺสตีติ โย จตฺตาริ อริยสจฺจานิ ปญฺญาย อชฺโฌคาเหตฺวา ปสฺสติ, ตํ สปฺปุริสํ อุตฺตมปุริสํ ตถา ทสฺสนโต สพฺพติตฺถิยวาทวาเตหิ อสมฺปกมฺปิยตาย ตถูปมํ ยถาวุตฺตอินฺทขีลูปมํ วทามีติ อตฺโถ.

“犹如因陀罗柱(Indakhīla)”，此中“犹如”是譬喻词。“因陀罗柱”，此为一异名，指为稳固城门，于门槛内侧掘地八或十肘深，而后夯入之坚固心材木柱。“立于地”，是谓其基座深固，安住于地。“被四风”，指从四方吹来之风。“不动摇”，指无法被撼动或移易。“如是譬喻……观见者”，是谓若有善人以智慧洞见四圣谛，我称此至上之人，犹如前述之因陀罗柱，因其不为一切外道邪说之风所动摇。此即其义。

โสตาปตฺติยงฺเคหีติ อริยโสตาปชฺชนสฺส องฺคภูเตหิ. อริยสาวโกติ อริยสฺส พุทฺธสฺส ภควโต สทฺธมฺมสฺสวนนฺเต ชาตตฺตา อริยสาวโก. ขีณนิรโยมฺหีติ ขีณนิรโย อมฺหิ. ขีณาปายทุคฺคติวินิปาโตติ อิทํ นิรยาทีนํเยว เววจนวเสน วุตฺตํ. นิรยาทโย หิ วฑฺฒิสงฺขาตโต อยโต อเปตตฺตา อปายา. ทุกฺขสฺส คติ ปฏิสรณนฺติ ทุคฺคติโย. ทุกฺกฏการิโน วิวสา เอตฺถ นิปตนฺตีติ วินิปาตา. โสตํ อริยมคฺคํ อาทิโต ปตฺโต อธิคโตติ โสตาปนฺโน. อกุปฺปธมฺมตาย มคฺคผลานํ ปุถุชฺชนภาวสงฺขาเต วิรูเป น นิปตนสภาโวติ อวินิปาตธมฺโม. ตโต เอว ธมฺมนิยาเมน นิยตตาย นิยโต. อุปริมคฺคตฺตยสงฺขาตา สมฺโพธิ อวสฺสํ ปตฺตพฺพตาย อสฺส ปรํ อยนํ คติ ปฏิสรณนฺติ สมฺโพธิปรายโณ.

“以入流支”，指作为初达圣流之因。“圣弟子”，因于听闻圣者、觉者、世尊之正法后而生，故名圣弟子。“我地狱已尽”，即“我是地狱已尽者”。“已尽恶趣、恶道、堕处”，此乃就地狱等之同义词而说。地狱等，因远离名为增长之利益，故名“恶趣”；因是苦之去处与归宿，故名“恶道”；因造作恶作者身不由己地堕落于此，故名“堕处”。“入流者”，因其最初已达、已证名为圣道之流。“不堕法者”，因其道与果有不坏法性，故无堕落于名为凡夫状态之颠倒状态的自性。正因如此，以法之决定性而为决定，故名“决定者”。名为上三道总合之正觉，为此人必须到达的殊胜去处与归宿，故名“以正觉为彼岸者”。

นิวิฏฺฐาติอาทีนิ ปทานิ อญฺญมญฺญเววจนาเนว. สหธมฺมิยาติ สพฺรหฺมจาริโน. อริยกนฺเตหีติ อริยานํ กนฺเตหิ ปิเยหิ มนาเปหิ. ปญฺจ สีลานิ [Pg.255] หิ อริยสาวกานํ กนฺตานิ โหนฺติ, ภวนฺตเรปิ อวิชหนโต. ตานิ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. สพฺโพปิ ปเนตฺถ สํวโร ลพฺภติเยว. โสตาปนฺโนหมสฺมีติ อิทํ เทสนาสีสเมว. สกทาคามิอาทโยปิ ‘‘สกทาคามีหมสฺมี’’ติอาทินา นเยน พฺยากโรนฺติเยว. ยโต สพฺเพสมฺปิ สิกฺขาปทาวิโรเธน ยุตฺตฏฺฐาเน พฺยากรณํ อนุญฺญาตเมวาติ.

“已安立”等词，只是互为同义词。“同法者”，指同梵行者。“以圣所爱”，指以圣者所喜爱、可爱、悦意者。五戒确实是圣弟子所喜爱的，因为即使在另一生中也不舍弃。此语乃针对彼五戒而说。虽然如此，在此也确实可得一切防护。“我是入流者”此语，仅是教说之首例。因为一来者等也确实以“我是一来者”等方式记说。因为对一切圣者而言，在不违背学处的情况下，于适当之处记说，确实是被允许的。

ยสฺสินฺทฺริยานีติ ยสฺส อริยปุคฺคลสฺส สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ. สุภาวิตานีติ อริยมคฺคภาวนาวเสน สุฏฺฐุ ภาวิตานิ. อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา จาติ โอรมฺภาคิยานํ อุทฺธมฺภาคิยานญฺจ สํโยชนานํ ปชหนวเสน. เตนาห ‘‘สพฺพโลเก’’ติ. นิพฺพิชฺฌาติ นิพฺพิชฺฌิตฺวา ปฏิวิชฺฌิตฺวา.

“彼之诸根”(yassindriyāni)，指彼圣者的信等诸根。“善修习”(subhāvitāni)，指以修习圣道之力而善加修习。“于内于外”(ajjhattaṃ bahiddhā ca)，指以舍断下分结与上分结的方式。因此说“于一切世间”(sabbaloke)。“通达后”(nibbijjha)，指已通达、已洞见后。

ธมฺมปทานีติ ธมฺมโกฏฺฐาสานิ. อนภิชฺฌา ธมฺมปทํ นาม อโลโภ วา อโลภสีเสน อธิคตฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพานานิ วา ทสอสุภวเสน วา อธิคตฌานาทีนิ อนภิชฺฌา ธมฺมปทํ. จตุพฺรหฺมวิหารวเสน อธิคตานิ อพฺยาปาโท ธมฺมปทํ. ทสานุสฺสติอาหาเรปฏิกฺกูลสญฺญาวเสน อธิคตานิ สมฺมาสติ ธมฺมปทํ. ทสกสิณอานาปานวเสน อธิคตานิ สมฺมาสมาธิ ธมฺมปทํ.

“法句”（dhammapadāni），即法的诸分（dhammakoṭṭhāsāni）。“无贪欲”法句（anabhijjhā dhammapadaṃ）即是无贪（alobha），或以无贪为首而证得的禅那、观（vipassanā）、道、果、涅槃，或凭借十不净（dasa asubha）而证得的禅那等。凭借四梵住（catubrahmavihāra）而证得者，是“无嗔”法句（abyāpādo dhammapadaṃ）。凭借十随念（dasānussati）与食厌想（āhārepaṭikkūlasaññā）而证得者，是“正念”法句（sammāsati dhammapadaṃ）。凭借十遍（dasakasiṇa）与安般念（ānāpāna）而证得者，是“正定”法句（sammāsamādhi dhammapadaṃ）。

ปญฺจ ฉินฺเทติ เหฏฺฐา อปายุปปตฺติสํวตฺตนิกานิ ปญฺจ โอรมฺภาคิยสํโยชนานิ ปาเท พทฺธรชฺชุํ วิย ปุริโส สตฺเถน เหฏฺฐา มคฺคตฺตเยน ฉินฺเทยฺย. ปญฺจ ชเหติ อุปริเทวโลกสมฺปาปกานิ ปญฺจ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานิ ปุริโส คีวาย พทฺธรชฺชุํ วิย อรหตฺตมคฺเคน ชเหยฺย ฉินฺเทยฺเยวาติ อตฺโถ. ปญฺจ จุตฺตริ ภาวเยติ อุทฺธมฺภาคิยสํโยชนานํ ปหานตฺถาย สทฺธาทีนิ ปญฺจินฺทฺริยานิ อุตฺตริ ภาเวยฺย. ปญฺจ สงฺคาติโคติ เอวํ สนฺเต ปญฺจนฺนํ ราคโทสโมหมานทิฏฺฐิสงฺคานํ อติกฺกมเนน ปญฺจสงฺคาติโค หุตฺวา ภิกฺขุ ‘‘โอฆติณฺโณ’’ติ วุจฺจติ, นิตฺติณฺณจตุโรโฆติ วุจฺจตีติ อตฺโถ.

“应断五”，指应以下三道断除能导致生于恶趣的五下分结，如人以刀斩断缚于足上的绳索。“应舍五”，指应以阿罗汉道舍弃能导致生于上界天世间的五上分结，如人斩断缚于颈上的绳索，义即应断除。“应更修习五”，指为断除五上分结，应更向上修习信等五根。“超越五执着”，指如此，通过超越贪、嗔、痴、慢、见五种执着，比丘成为超越五种执著者，被称为“已渡瀑流者”（oghatiṇṇo），意思是被称为已渡过四瀑流者。

อนญฺญาตํ อปฺปฏิวิทฺธํ จตุสจฺจธมฺมํ, อมตปทํเยว วา ญสฺสามิ ชานิสฺสามีติ ปฏิปนฺนสฺส ปฐมมคฺคฏฺฐสฺส อินฺทฺริยนฺติ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ. ปฐมมคฺคญาณญฺหิ ตํปุพฺพภาควเสน เอวํ วุตฺตํ. อาชานาติ ปฐมมคฺเคน ญาตมริยาทํ อนติกฺกมิตฺวา ชานาตีติ อญฺโญ, ตสฺส อินฺทฺริยนฺติ อญฺญินฺทฺริยํ, เหฏฺฐา ตีสุ ผเลสุ, อุปริ ตีสุ มคฺเคสุ จ ญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. อญฺญาตาวิโน จตูสุ สจฺเจสุ นิฏฺฐิตกิจฺจสฺส อรหโต [Pg.256] อินฺทฺริยนฺติ อญฺญาตาวินฺทฺริยํ, อคฺคผลญาณสฺเสตํ อธิวจนํ. อนภิสเมตสฺสาติ อปฺปฏิวิทฺธสฺส. อภิสมยายาติ ปฏิเวธาย.

“我将了知未知”之根（未知当知根），是为“我将了知这未曾了知、未曾通达的四谛法，或不死境”而行道的初道者的根。初道智因其前分阶段而被如此称呼。“已知者”（añña）是指通过初道了知而不逾越已知的界限，其根为“已知根”（aññindriya），这是对下三果与上三道之智的同义词。“具知者”（aññātāvī）是在四谛中任务已终的阿罗汉，其根为“具知根”（aññātāvindriya），这是对最高果智的同义词。“未现观者”（anabhisametassa），即未通达者。“为现观”（abhisamayāya），即为通达。

๑๑๖. พาลลกฺขณานีติ พาลสฺส อุปลกฺขณการณานิ. พาลนิมิตฺตานีติ ‘‘พาโล อย’’นฺติ คเหตุํ นิมิตฺตานิ การณานิ. พาลาปทานานีติ พาลสฺส โปราณานิ วิรุฬฺหานิ กมฺมานิ. ‘‘ทุจฺจินฺติตจินฺตี’’ติอาทีสุ ทุจฺจินฺติตํ อภิชฺฌํ พฺยาปาทํ มิจฺฉาทสฺสนญฺจ จินฺเตตีติ ทุจฺจินฺติตจินฺตี. ทุพฺภาสิตํ มุสาวาทาทึ ภาสตีติ ทุพฺภาสิตภาสี. ทุกฺกฏํ ปาณาติปาตาทิกมฺมํ กโรตีติ ทุกฺกฏกมฺมการี. วุตฺตวิปริยาเยน สุกฺกปกฺโข เวทิตพฺโพ.

116. “愚者相”(Bālalakkhaṇāni)，是愚人的识别之因。“愚者征相”(Bālanimittāni)，是可用来识知“此是愚人”的征相、原因。“愚者事迹”(Bālāpadānāni)，是愚人往昔已增长的业。在“思惟邪思者”(Duccintitacintī)等句中，“思惟邪思者”指思惟贪欲、嗔恚和邪见等邪思。“说恶说者”(dubbhāsitabhāsī)指说妄语等恶说。“作恶作者”(dukkaṭakammakārī)指作杀生等恶作。与此相反，当知白品。

ภิยฺโยติ อุปรูปริ. ปกุชฺเฌยฺยุนฺติ วิรุชฺเฌยฺยุํ. ‘‘ปกุปฺเปยฺยุ’’นฺติปิ ปาโฐ. ภุเสนาติ ทฬฺเหน. ทณฺเฑนาติ ทณฺฑทาเนน. ธีโรติ ปณฺฑิโต สปฺปญฺญชาติโก. นิเสธเยติ ปฏิพาเหยฺย. ปุน กิญฺจิ กาตุํ วตฺตุํ วา อสมตฺถํ กเรยฺยาติ อตฺโถ.

“更加”(Bhiyyo)，即一再地。“他们会发怒”(Pakujjheyyuṃ)，即他们会敌对。亦有“他们会暴怒”(Pakuppeyyuṃ)的读法。“猛烈地”(Bhusena)，即强力地。“以惩罚”(Daṇḍena)，即通过施加惩罚。“智者”(Dhīro)，即贤者，有智慧之人。“他应制止”(Nisedhaye)，即他应阻止。意思是，使之无法再做或说任何事。

ปรนฺติ ปจฺจตฺถิกํ. โย สโต อุปสมฺมตีติ โย สติมา หุตฺวา อุปสมฺมติ, ตสฺส อุปสมํเยวาหํ พาลสฺส ปฏิเสธนํ มญฺญามีติ อตฺโถ.

“他人”(Paraṃ)，即敌人。“有念者平息”(Yo sato upasammatī)，即具念而平息，我思量此平息正是对愚人的制止，此即其义。

วชฺชนฺติ โทสํ. ยทา นํ มญฺญตีติ ยสฺมา นํ มญฺญติ. อชฺฌารุหตีติ อชฺโฌตฺถรติ. โคว ภิยฺโย ปลายินนฺติ ยถา โคยูเถ ตาวเทว ทฺเว คาโว ยุชฺฌนฺเต โคคโณ โอโลเกนฺโต ติฏฺฐติ ยาว น เอโก ปลายติ, ยทา ปน ปลายติ, อถ ตํ ปลายีนํ สพฺโพ โคคโณ ภิยฺโย อชฺโฌตฺถรติ, เอวํ ทุมฺเมโธ ขมนฺตํ ภิยฺโย อชฺโฌตฺถรตีติ อตฺโถ.

“过失”(Vajjaṃ)，即过错。“当他认为”(Yadā naṃ maññati)，即因为他认为。“他攻击”(Ajjhāruhati)，即他压制。“如牛对逃跑者更甚”(Gova bhiyyo palāyinaṃ)，譬如在牛群中，当两头牛争斗时，牛群站着观看，直到其中一头逃跑；当它逃跑时，整个牛群便更加猛烈地攻击那头逃跑的牛。同样地，无慧者更加压制能忍耐者，此即其义。

สทตฺถปรมาติ สกตฺถปรมา. ขนฺตฺยา ภิยฺโย น วิชฺชตีติ เตสุ สกตฺถปรเมสุ อตฺเถสุ ขนฺติโต อุตฺตริตโร อญฺโญ อตฺโถ น วิชฺชติ. ตมาหุ ปรมํ ขนฺตินฺติ โย พลวา ติติกฺขติ, ตสฺส ตํ ขนฺตึ ปรมํ อาหุ. พาลพลํ นาม อญฺญาณพลํ. ตํ ยสฺส พลํ, อพลเมว ตํ, น ตํ พลนฺติ อาหุ กเถนฺติ ทีเปนฺติ. ธมฺมคุตฺตสฺสาติ ธมฺเมน รกฺขิตสฺส ธมฺมํ วา รกฺขนฺตสฺส. ปฏิวตฺตาติ ปฏิปฺผริตฺวา วตฺตา, ปฏิปฺปริตฺวา วา ยํ วา ตํ วา วเทยฺยาสิ. ธมฺมฏฺฐํ ปน จาเลตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ตสฺเสว เตน ปาปิโยติ เตน โกเธน ตสฺเสว ปุคฺคลสฺส ปาปํ โหติ. กตรสฺสาติ[Pg.257]? โย กุทฺธํ ปฏิกุชฺฌติ, ตสฺส. ตตฺถ กุทฺธนฺติ สมฺปทาเน อุปโยควจนํ, กุทฺธสฺสาติ อตฺโถ. ติกิจฺฉนฺตานนฺติ เอกวจเน พหุวจนํ, ติกิจฺฉนฺตนฺติ อตฺโถ. ชนา มญฺญนฺตีติ เอวรูปํ อตฺตโน จ ปรสฺส จาติ อุภินฺนํ อตฺถํ ติกิจฺฉนฺตํ นิปฺผาเทนฺตํ ปุคฺคลํ ‘‘พาโล อย’’นฺติ อนฺธพาลปุถุชฺชนา เอวํ มญฺญนฺติ. เย ธมฺมสฺส อโกวิทาติ เย จตุสจฺจธมฺเม อโกวิทา อจฺเฉกา, เต เอวํ มญฺญนฺตีติ อตฺโถ.

“于己利为最上”，即自身利益至上。“无有胜于忍耐者”，即在这些自身利益为最上的目标中，没有比忍耐更殊胜的利益。“彼言忍耐为最上”，即有力量者能忍耐，他的忍耐被称为最上。“愚人之力”即无知之力。那力量，对拥有它的人而言，实非力量，他们不说、不言、不示其为力量。“法所护者”，即为法所护者，或护法者。“反驳者”，即压倒性地言说者，或反唇相讥，言说任何话语。但无人能动摇安住于法者。“唯于彼更糟”，即那愤怒只会给那个人自身带来罪恶。对谁呢？对向愤怒者回报以愤怒的人。此处“kuddhaṃ”（对愤怒者）是宾格作与格用，意为“kuddhassa”（对于愤怒者）。“tikicchantānaṃ”（医治者）是单数处用复数，意为“tikicchantaṃ”（医治者）。“人们认为”，即对于这样一位成办自他二利的个人，盲昧凡夫却认为“此是愚人”。“彼等不善知法者”，即那些不精通四圣谛法的人，他们这样认为。

๑๑๗. ปตฺตนฺติ อธิคตํ เอตรหิ อนุภุยฺยมานํ กามูปกรณํ ปตฺตพฺพนฺติ ตเทว อนาคเต อธิคนฺตพฺพํ อนุภวิตพฺพํ, อุภยเมตํ รชานุกิณฺณนฺติ ตทุภยมฺปิ ราครชาทีหิ อวกิณฺณํ. อาตุรสฺสาติ ราคาทิกิเลสาตุรสฺส. อนุสิกฺขโตติ กิเลสพหุลปุคฺคเล อนุสิกฺขโต. เย จ สิกฺขาสาราติ เย ยถาสมาทินฺนํ สีลวตาทิสงฺขาตํ สิกฺขํ สารโต คเหตฺวา ฐิตา. เตนาห – ‘‘สีลํ วตํ ชีวิตํ พฺรหฺมจริย’’นฺติ. ตตฺถ ยํ ‘‘น กโรมี’’ติ โอรมติ, ตํ สีลํ. ยํ เวสโภชนกิจฺจจรณาทิ, ตํ วตํ. ชีวิตนฺติ อาชีโว. พฺรหฺมจริยนฺติ เมถุนวิรติ. อุปฏฺฐานสาราติ เอเตสํ สีลาทีนํ อนุฏฺฐานสารา. เอเตหิ เอว สํสารสุทฺธีติ ตานิ สารโต คเหตฺวา ฐิตาติ อตฺโถ.

117. “已得”（pattanti），即现今已获得、正在享受的欲乐资具；“当得”（pattabbanti），即未来将要获得、将要享受的同样的欲乐资具；“这两者都被尘垢所遍布”（ubhayametaṃ rajānukiṇṇaṃ），即这两者都被贪欲之尘等所污染。“于苦恼者”（āturassa），即于为贪欲等烦恼所苦恼者。“随学”（anusikkhato），即随学烦恼众多的个人。“以学为核心者”（ye ca sikkhāsārā），即那些将如其所受持的、被称为戒与行等的学处，作为核心而执取并安住的人。因此说：“戒、行、活命、梵行”。其中，“我不做”这样止息的是戒（sīlaṃ）；如狗般进食、行难行等行为，是行（vataṃ）；活命（jīvitaṃ）即谋生之道；梵行（brahmacariyaṃ）即远离淫欲。“以修持为核心者”（upaṭṭhānasārā），即以不断修持这些戒等为核心者。“轮回的清净唯在于此”，意思是将那些（戒等）作为核心而执取并安住。

อิจฺเจเต อุโภ อนฺตาติ อิติ สีลพฺพตปรามาสมุเขน อตฺตกิลมถานุโยโค, กาเมสุ อนวชฺชสญฺญิตามุเขน กามสุขลฺลิกานุโยโค จาติ เอเต อุโภ อนฺตา. เต จ โข ยถากฺกมํ อายตึ ปตฺตพฺเพ, เอตรหิ ปตฺเต จ ราครชาทิโอกิณฺเณ กามคุเณ อลฺลีเนหิ กิเลสาตุรานํ อนุสิกฺขนฺเตหิ, สยญฺจ กิเลสาตุเรเหว ปฏิปชฺชิตพฺพา, ตโต เอว จ เต กฏสิวฑฺฒนา อปราปรํ ชรามรเณหิ สิวถิกาย วฑฺฒนสีลา เอกนฺเตเนว กฏสึ วฑฺเฒนฺติ, สยํ วฑฺฒนฺตา ปเร จ อนฺตทฺวเย สมาทเปนฺตา วฑฺฒาเปนฺติ จาติ อตฺโถ.

“这两种极端”（iccete ubho antā），即以戒禁取（sīlabbataparāmāsa）为首的自我折磨修行，以及以对欲乐作无过失想为首的沉溺于欲乐的修行，此为两种极端。此二端应由随学那些沉溺于未来当得与现已获得的、遍布贪欲之尘等的感官欲乐且为烦恼所苦恼者的人，以及自身亦为烦恼所苦恼者来行持。正因如此，他们是“冢间增长者”（kaṭasivaḍḍhanā），因一再地老死而有增长冢间的习性，他们完全增长了冢间；意思是，他们自己增长，也令他人在二端中受持并增长。

อุโภ อนฺเต อนภิญฺญายาติ ยถาวุตฺเต อุโภ อนฺเต อชานิตฺวา. โอลียนฺติ เอเกติ ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติ โอลียนตณฺหาภินิเวสวเสน อวลียนฺติ เอกจฺเจ. อติธาวนฺติ เอเกติ เอกจฺเจ – ‘‘อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ อตฺตา จ โลโก จา’’ติ อติธาวนาภินิเวสวเสน อติกฺกมนฺติ.

“不遍知二端”（ubho ante anabhiññāya），即不了知如前所述的两种极端。“一些人滞后”（olīyanti eke），即一些人因导致滞后的渴爱与执取而认为“我与世界是常恒的”，故而滞后。“一些人过越”（atidhāvanti eke），即一些人因导致过越的执取而认为“我与世界会断灭、会消亡”，故而过越。

น [Pg.258] อมญฺญึสุ เตสญฺจ ตณฺหาทิมญฺญนานํ ปหีนตฺตา. ตโต เอว อนุปาทาปรินิพฺพานโต ติวิธมฺปิ วฏฺฏํ เตสํ ปญฺญาปนาย นตฺถีติ.

“他们不思量”（na amaññiṃsu），因为他们的渴爱等思量已被断除。正因如此，由于无取著般涅槃，对他们来说，三种轮回已无可安立。

ชญฺญาติ ชาเนยฺย. สํยุเชติ สํโยเชยฺย. มานุสนฺติ มนุสฺสานํ อิทนฺติ มานุสํ, มนุสฺสภวปริยาปนฺนํ. กิญฺหิ ตสฺส สกํ โหตีติ ตสฺส มจฺจุมุขํ ปวิสนฺตสฺส สตฺตสฺส กึ อญฺญํ สกํ นาม อญฺญตฺร กลฺยาณกมฺมโต. กมฺมสฺสกา หิ สตฺตา. เตนาห – ‘‘ตสฺมา กเรยฺย กลฺยาณ’’นฺติอาทิ. ตตฺถ สมฺปรายิกนฺติ สมฺปรายผลนิพฺพตฺตกํ.

“应知”即当知。“应结合”即当结合。“属人的”，即此是属于人的，包含在人有之中。“什么是他的私有”，即当有情进入死神之口时，除了善业，还有什么可称为他的私有呢？因为有情是业的所有者。因此说：“是故应行善”等等。此处，“能引起来世的”，即能产生来世果报的。

๑๑๘. อิเม ธมฺมาติ อิเม กุสลา วา อกุสลา วา ธมฺมา. เอวํคหิตาติ เอวํ สมาทินฺนา อุปฺปาทิตา. อิทํ ผลนฺติ อิทํ อิฏฺฐวิปากํ อนิฏฺฐวิปากญฺจ ผลํ. อยมตฺโถติ อยํ วุฑฺฒิ, อยํ หานีติ อตฺโถ. อญฺญมฺปิ เอวํชาติยนฺติ เอกํสพฺยากรณียํ วทติ.

118. “这些是法”，即这些善法或不善法。“如是执取”，即如是受持、产生。“此是果”，即此可爱异熟与不可爱异熟之果。“此是义”，即此是增长，此是衰损之义。“其他像这样种类者”，即说一向记说。

อากงฺขโต น ชาเนยฺยุนฺติ ตตฺถ เยน เหตุนา ภควโต ยา อากงฺขา, สา อญฺเญสํ อวิสโยติ อาห – ‘‘กินฺตํ ภควา อากงฺขตีติ. อิทํ อวิสชฺชนีย’’นฺติ.

关于“不知（世尊）所愿”，此处是说：因为世尊的所愿是他人的非境界，所以（世尊）说：“世尊所愿为何？此为不应记说者”。

เอตฺตโกติ เอตปริมาโณ. สีลกฺขนฺเธติ สีลกฺขนฺธเหตุ. ‘‘สีลกฺขนฺเธนา’’ติปิ ปาโฐ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. อิริยายนฺติ กายวจีสมาจาเร. ปภาเวติ อานุภาเว. หิเตสิตายนฺติ เมตฺตาย. อิทฺธิยนฺติ อิทฺธิวิธาย. เอตฺตกา พุทฺธคุณา, เต จ ปจฺเจกํ เอวํปภาวา. ตถา มคฺคผลนิพฺพานานิ เอวมานุภาวานิ. อริยสงฺโฆ เอวํวิธคุเณหิ ยุตฺโตติ.

“如此限量”即此等限量。“于戒蕴”即因戒蕴。“以戒蕴”也是一种读法。其余诸词也是同样的方法。“于行仪”即于身语的正行。“于威力”即于威力。“于求益”，即于慈。“于神通”，即于神变。佛陀的功德有如此限量，而它们一一皆有如是威力。同样，道、果、涅槃也有如是威力。圣僧伽具足此等功德。

ติณฺณํ รตนานํ มหานุภาวตา น สพฺพถา อญฺเญสํ วิสโย, ภควโต เอว วิสโยติ อาห – ‘‘พุทฺธวิสโย อวิสชฺชนีโย’’ติ. เตน โย อญฺโญปิ อตฺโถ พุทฺธวิสโย, โส อวิสชฺชนีโยติ ทสฺเสติ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘พุทฺธวิสโย อจินฺเตยฺโย น จินฺเตตพฺโพ, ยํ จินฺเตนฺโต อุมฺมาทสฺส วิฆาตสฺส ภาคี อสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๗). กตมา ปุพฺพา โกฏีติ อวิสชฺชนียนฺติ ‘‘กตมา ปุพฺพา โกฏี’’ติ เกนจิ กตํ ปุจฺฉนํ อวิสชฺชนียํ. กสฺมา? สํสารสฺส ปุริมาย โกฏิยา อภาวโต. เตเนวาห – ‘‘ปุริมา, ภิกฺขเว, โกฏิ น ปญฺญายตี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๖๑). ตตฺถ น ปญฺญายตีติ [Pg.259] น ทิสฺสติ, น อุปลพฺภตีติ อตฺโถ. น ปญฺญายตีติ อญฺญสฺส ญาณวิสโย น โหตีติ ปน อตฺถํ สนฺธาย ‘‘น ปญฺญายตีติ สาวกานํ ญาณเวกลฺเลนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺตูปนายิกาติ อตฺตา อุปเนตพฺโพ เอติสฺสาติ อตฺตูปนายิกา. นตฺถิ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ อวิชานนาติ เอเตน ปุริมาย โกฏิยา อภาวโต เอว น ปญฺญายติ, น ตตฺถ ญาณสฺส ปฏิฆาโตติ ทสฺเสติ.

三宝的大威力完全不是其他人的境界，唯是世尊的境界，因此说：“佛陀的境界是不应回答的”。由此显示，任何其他属于佛陀境界的义理，也是不应回答的。此为世尊所说：“佛陀的境界不可思议，不应思议，思议者会招致癫狂与恼害。”（增支部4.77）‘“什么是前际？”此问不应回答’，意指某人所作的‘什么是前际？’这个问题是不应回答的。为什么？因为轮回没有前际。因此他说：“诸比丘，前际不可知。”（增支部10.61）此处“不可知”意为不可见、不可得。而“不可知”是就“不是他人之智境”的意义而言，故说“因声闻智慧的欠缺而不可知”等。此处“导向自身的”（attūpanāyikā），是说自身应被引向此法，故称“导向自身的”。“诸佛世尊无所不知”，以此显示，正因为没有前际，故不可知，而不是于彼处智慧有障碍。

ยํ ปน อตฺถิ, ตํ อญฺเญสํ อปฺปเมยฺยมฺปิ ภควโต น อปฺปเมยฺยนฺติ ภควโต สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตญฺญาณตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา ภควา โกกาลิกํ ภิกฺขุํ อารพฺภา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญตรํ ภิกฺขุนฺติ นามโคตฺเตน อปากฏํ. ‘‘กีว ทีฆํ นุ โข, ภนฺเต, ปทุเม นิรเย อายุปฺปมาณ’’นฺติ ปญฺหํ ปุจฺฉิตฺวา นิสินฺนํ เอกํ ภิกฺขุํ เอวมาหาติ. เอตฺถายํ ปาฐเสโส – ทีฆํ โข, ภิกฺขุ, ปทุเม นิรเย อายุปฺปมาณํ, ตํ น สุกรํ สงฺขาตุํ ‘‘เอตฺตกานิ วสฺสานี’’ติ วา ‘‘เอตฺตกานิ วสฺสสตานี’’ติ วา ‘‘เอตฺตกานิ วสฺสสหสฺสานี’’ติ วา ‘‘เอตฺตกานิ วสฺสสตสหสฺสานี’’ติ วาติ. สกฺกา ปน, ภนฺเต, อุปมา กาตุนฺติ. ‘‘สกฺกา ภิกฺขู’’ติ ภควา อโวจ. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติขาริโก โกสลโก ติลวาโห. ตโต ปุริโส วสฺสสตสฺส วสฺสสตสฺส อจฺจเยน เอกเมกํ ติลํ อุทฺธเรยฺย. ขิปฺปตรํ โข โส, ภิกฺขุ, วีสติขาริโก โกสลโก ติลวาโห อิมินา อุปกฺกเมน ปริกฺขยํ ปริยาทานํ คจฺเฉยฺย, น ตฺเวว เอโก อพฺพุโท นิรโย. เสยฺยถาปิ, ภิกฺขุ, วีสติ อพฺพุทา นิรยา, เอวเมโก นิรพฺพุโท นิรโยติอาทิ (สํ. นิ. ๑.๑๘๑; อ. นิ. ๑๐.๘๙; สุ. นิ. โกกาลิกสุตฺต).

然而，凡所存在者，纵使对他人而言不可称量，对世尊而言则非不可称量。为显示世尊于一切处有无碍智，故说“如世尊就果嘎里咖比丘而说”等文。此处“某位比丘”是指姓名不为人知的比丘。有位比丘请问：“尊者，红莲地狱（Paduma niraya）的寿量究竟有多长？”，问后坐在一旁，世尊对他如此说道。此处有经文补充：“比丘，红莲地狱的寿量甚长，难以计算为‘若干年’、‘若干百年’、‘若干千年’或‘若干百千年’。”“尊者，可否作一譬喻？”“可以，比丘。”世尊说道。“比丘，譬如有一车二十憍萨罗‘佉梨’（khārī）的芝麻，有个人每过一百年取走一粒。比丘，以此方式，那一车二十憍萨罗‘佉梨’的芝麻会先耗尽，但一个阿浮陀地狱（Abbuda niraya）的时间尚未结束。比丘，二十个阿浮陀地狱，才是一个尼罗浮陀地狱（Nirabbuda niraya）。”等。（相应部1.181；增支部10.89；经集·果嘎里咖经）

ตตฺถ วีสติขาริโกติ มาคธเกน ปตฺเถน จตฺตาโร ปตฺถา โกสลรฏฺเฐ เอโก ปตฺโถ โหติ. เตน ปตฺเถน จตฺตาโร ปตฺถา อาฬฺหกํ, จตฺตาริ อาฬฺหกานิ โทณํ, จตุโทณา มานิกา, จตุมานิกา ขารี. ตาย ขาริยา วีสติขาริโก ติลวาโห. ติลวาโหติ ติลสกฏํ. อพฺพุโท นิรโยติ อพฺพุโท นาม เอโก ปจฺเจกนิรโย นตฺถิ, อวีจิมฺหิ เอว ปน อพฺพุทคณนาย ปจฺจโนกาโส ‘‘อพฺพุโท นิรโย’’ติ วุตฺโต. เอส นโย นิรพฺพุทาทีสุปิ.

于此，“二十佉梨”（vīsatikhāriko）者：以摩揭陀（Māgadha）的“钵他”（pattha）为准，其四“钵他”相当于憍萨罗国（Kosala）的一“钵他”。以彼（憍萨罗）“钵他”为准，四“钵他”为一“阿罗迦”（āḷhaka），四“阿罗迦”为一“斗那”（doṇa），四“斗那”为一“摩尼迦”（mānikā），四“摩尼迦”为一“佉梨”（khārī）。以此“佉梨”，二十“佉梨”为一“车芝麻”（tilavāho）。“车芝麻”即芝麻车。“阿浮陀地狱”（Abbudo nirayo）者：并无名为阿浮陀（Abbuda）的独立地狱，而是在无间地狱（Avīci）中，一处以“阿浮陀”为数计的受苦区间，被称为“阿浮陀地狱”。此理趣亦适用于尼罗浮陀（Nirabbuda）等地狱。

ตตฺถ วสฺสคณนาปิ เอวํ เวทิตพฺพา – ยถา หิ สตํสตสหสฺสานิ โกฏิ โหติ. เอวํ สตํสตสหสฺสโกฏิโย ปโกฏิ นาม. สตํสตสหสฺสปโกฏิโย [Pg.260] โกฏิปโกฏิ นาม. สตํสตสหสฺสโกฏิปโกฏิโย นหุตํ. สตํสตสหสฺสนหุตานิ นินฺนหุตํ. สตํสตสหสฺสานิ นินฺนหุตานิ เอโก อพฺพุโท. ตโต วีสติคุโณ นิรพฺพุโท. เอส นโย สพฺพตฺถ. อยญฺจ คณนา อปริจิตานํ ทุกฺกราติ วุตฺตํ – ‘‘ตํ น สุกรํ สงฺขาตุ’’นฺติ. เกจิ ปน ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ปริเทวนานตฺเตน กมฺมการณนานตฺเตนปิ อิมานิ นามานิ ลทฺธานี’’ติ วทนฺติ. อปเร ‘‘สีตนรกา เอเต’’ติ. จิตฺตํ อาฆาเตตฺวาติ จิตฺตํ ปทูเสตฺวา.

在此，年数的计算当如是了知：犹如一百个十万为一俱胝(koṭi)，如是一百个十万俱胝名为一波俱胝(pakoṭi)，一百个十万波俱胝名为一俱胝波俱胝(koṭipakoṭi)，一百个十万俱胝波俱胝为一那由他(nahuta)，一百个十万那由他为一尼那由他(ninnahuta)，一百个十万尼那由他为一个阿浮陀(abbuda)。其二十倍为一尼罗浮陀(nirabbuda)。此为各处的通则。此计算对不熟悉者而言是困难的，故说：“彼不易计算。”然而，有些人说：“这些名称是因各处悲叹的不同与折磨方式的不同而得。”另一些人说：“这些是寒地狱。”“令心生恨”即是污染其心。

๑๑๙. กถํ ชิโนติ ปการปุจฺฉา. เกน ชิโนติ การณปุจฺฉา. เกน การเณน เกน เหตุนา กาย ปฏิปตฺติยา ชิโนติ ปุจฺฉติ. กถนฺติ ปน เกน ปกาเรน กึ อตีตานํ, อุทาหุ อนาคตานํ ปจฺจุปฺปนฺนานํ กิเลสานํ ปหาเนน ชิโนติ ปุจฺฉติ, ตสฺมา ตํ ‘‘วิสชฺชนีย’’นฺติ วุตฺตํ. กตโม ชิโนติ กึ รูปํ ชิโน, อุทาหุ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ ชิโน. รูปาทิวินิมุตฺโต วา อญฺโญ ชิโน, โย ‘‘อตฺตา’’ติ วุจฺจตีติ อิมมตฺถํ สนฺธายาห ‘‘อวิสชฺชนีย’’นฺติ. กิตฺตโกติ ปมาณโต กึปริมาโณ.

119. “如何征服？”是问方式。“以何征服？”是问原因。他问：“以何因缘，以何理由，以何行道而征服？”而“如何”则是指“以何种方式？是通过舍断过去、未来或现在的烦恼而征服吗？”他如此问，因此说此问“应予解答”。“谁是征服者？”是色为征服者吗？或受、想、行、识为征服者？还是离于色等之外，另有被称为“我”的征服者？针对此义，说“不应解答”。“有多少？”是从量上问其数量。

อตฺถิ ตถาคโตติ อตฺถิ สตฺโต. ยฺวายมายสฺมา ‘‘เอวํนาโม เอวํโคตฺโต’’ติ ปญฺจกฺขนฺเธ อุปาทาย ปญฺญปียติ, ตสฺส ปุคฺคลสฺส อธิปฺเปตตฺตา วุตฺตํ ‘‘วิสชฺชนีย’’นฺติ. รูปํ ตถาคโตติ รูปํ อตฺตาติ สกฺกายทิฏฺฐิวเสน ปุจฺฉตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อวิสชฺชนีย’’นฺติ. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“如来存在”即“有情存在”。这位具寿以“如是名、如是姓”依五蕴而被假立，因其意指此人，故说“应予解答”。“色是如来”是出于“色是我”的身见而提问，因此说“不应解答”。所有文句皆应依此理趣了知其义。

๑๒๐. พาลํ ปีฐสมารุฬฺหนฺติอาทีนิ สามิอตฺเถ อุปโยควจนานิ. กาเยน ทุจฺจริตานีติ กาเยน ทุฏฺฐุ กตานิ. โอลพฺภนฺตีติ อวลมฺพนฺติ อวตฺถริยนฺติ. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. โอลมฺพนาทิอากาเรน หิ ตานิ อุปฏฺฐหนฺติ, ตสฺมา เอวํ วุตฺตํ. มหตนฺติ มหนฺตานํ. ปถวิยํ โอลมฺพนฺตีติ ปถวิตเล ปตฺถรนฺติ. เสสปททฺวยํ ตสฺเสว เววจนํ. ปตฺถรณากาโรเยว เหส. ตตฺร, ภิกฺขเว, พาลสฺสาติ ตสฺมึ อุปฏฺฐหนากาเร พาลสฺส เอวํ โหติ.

120. “愚人登上高座”等句，是在所属格义上的业格用法。“身恶行”即是以身所作的不善行。“垂挂”即是悬挂、覆盖。其余二词是其同义词。因为它们以垂挂等方式显现，故如是说。“巨大”是指巨大的（恶行）。“垂于地上”即是在地面上蔓延。其余二词是其同义词。这正是蔓延的状态。“诸比丘，于彼，对愚人”是指，在那显现的状态下，愚人便如此（心生不悦）。

ลาภา [Pg.261] โว, ภิกฺขเวติ ภิกฺขเว, เย อิเม ตุมฺเหหิ ปฏิลทฺธา มนุสฺสตฺตสทฺธาปฏิลาภาทโย, ลาภา โว ตุมฺหากํ ลาภา เอว. สุลทฺธนฺติ ยมฺปิทํ ปพฺพชิตฺวา จตุปาริสุทฺธิสีลาทิสมฺปาทนํ ลทฺธํ, ตมฺปิ สุลทฺธํ. ขโณ โว ปฏิลทฺโธติ อฏฺฐอกฺขณวชฺชิโต นวโมยํ ขโณ ปฏิลทฺโธ มคฺคพฺรหฺมจริยวาสาย. ‘‘ทิฏฺฐา มยา’’ติอาทินา เอกเทสนิทสฺสเนน อฏฺฐ อกฺขเณ วิภาเวติ.

“诸比丘，此乃汝等之利得！”是说：诸比丘，你们所获得的这些人身、信德等，确实是你们的利得。“善得”是说：此出家后所成就的四种遍净戒等，亦是善得。“汝等已得其时”是说：已得此离于八无暇的第九个时机，以住于道梵行。以“我已见”等少分示例，阐明了八无暇。

๑๒๑. ยหึ ยหินฺติ ยํ ยํ ทุคฺคตึ โย คจฺฉติ. โส นํ อธมฺโมติ โย อธมฺโม เตน จริโต, โส นํ อธมฺมจารึ ปุคฺคลํ. หนาตีติ พาธติ.

121. “无论何处”是指：无论他去到哪个恶趣。“彼非法”是指：由他所行的非法，会伤害那行非法的个人。“伤害”即是折磨。

อปฺเปสกฺขตาติ อปฺปานุภาวตา. ทุพฺพณฺณตาติ วิรูปตา พีภจฺฉตา. ทุปฺปญฺญตาติ นิปฺปญฺญตา อเหตุกปฏิสนฺธิวเสน เอฬมูคตา.

“少权威”即是少威力。“貌丑”即是形貌丑陋、令人厌恶。“劣慧”即是无慧，因无因结生而痴呆喑哑。

๑๒๒. วาจานุรกฺขีติ จตุนฺนํ วจีทุจฺจริตานํ ปริวชฺชเนน วาจานุรกฺขี. อภิชฺฌาทีนํ อนุปฺปาทเนน มนสา สุฏฺฐุ สํวุโต. ปาณาติปาตาทโย ปชหนฺโต กาเยน จ อกุสลํ น กยิรา, เอเต ตโย กมฺมปเถ วิโสธเย. เอวํ วิโสเธนฺโต หิ สีลกฺขนฺธาทีนํ เอสเกหิ พุทฺธาทีหิ อิสีหิ ปเวทิตํ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ อาราเธยฺยาติ. ทุกฺกฏนฺติ กาเยน วาจาย มนสา จ ทุกฺกฏํ สาวชฺชํ ทุกฺขุทฺรยํ ทุคฺคติสํวตฺตนิยํ กมฺมํ ยสฺส นตฺถิ. สํวุตํ ตีหิ ฐาเนหีติ เอเตหิ ตีหิ การเณหิ กายทุจฺจริตาทีนํ ปเวสนิวารณโต ปิหิตํ, ตํ อหํ ‘‘พฺราหฺมณ’’นฺติ วทามีติ.

122. “守护言语”即是藉由远离四种语恶行而守护言语。藉由不生起贪欲等而以意善守护。舍断杀生等，亦不以身作不善，应清净此三业道。如是清净者，方能成就由寻求戒蕴等的诸佛等仙人所宣示的圣八支道。“恶作”(dukkaṭa)是指，其人并无以身、语、意所作的、有过失的、有苦果的、能导致生于恶趣的恶作业。“于三处收摄”是指，以此三因缘，因防止身恶行等进入而关闭，我称彼人为“婆罗门”。

อจฺจนฺตทุสฺสีลฺยนฺติ เอกนฺตทุสฺสีลภาโว. คิหี วาปิ ชาติโต ปฏฺฐาย ทส อกุสลกมฺมปเถ กโรนฺโต, ปพฺพชิโต วาปิ อุปสมฺปนฺนทิวสโต ปฏฺฐาย ครุกาปตฺตึ อาปชฺชมาโน อจฺจนฺตทุสฺสีโล นาม. อิธ ปน โย ทฺวีสุ ตีสุ อตฺตภาเวสุ ทุสฺสีโล, ตสฺส คติยา อาคตํ ทุสฺสีลภาวํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ทุสฺสีลภาโวติ เจตฺถ ทุสฺสีลสฺส ฉ ทฺวารานิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนา ตณฺหา เวทิตพฺพา. มาลุวา สาลมิโวตฺถตนฺติ ยสฺส ปุคฺคลสฺส ตํ ตณฺหาสงฺขาตํ ทุสฺสีลฺยํ. ยถา นาม มาลุวา สาลํ โอตฺถตํ เทเว วสฺสนฺเต ปตฺเตหิ อุทกํ ปฏิจฺฉิตฺวา สํภญฺชนวเสน สพฺพตฺถกเมว ปริโยนนฺธติ, เอวํ อตฺตภาวํ โอตฺถตํ ปริโยนนฺธิตฺวา ฐิตํ [Pg.262] โส มาลุวาย สํภญฺชิตฺวา ภูมิยํ ปาติยมาโน รุกฺโข วิย ตาย ทุสฺสีลฺยสงฺขาตาย ตณฺหาย สํภญฺชิตฺวา อปาเยสุ ปาติยมาโน, ยถา นํ อนตฺถกาโม ทิโส อิจฺฉติ, ตถา อตฺตานํ กโรติ นามาติ อตฺโถ.

“极端破戒”即是完全破戒的状态。在家人从出生起即行十不善业道，或出家人从受具足戒之日起即犯重罪，此名极端破戒者。但此处是针对在二、三生中破戒，其破戒状态由前趣而来者而说。于此，“破戒状态”当知为破戒者依六门而生起的贪爱。“如蔓藤覆盖娑罗树”，是指某个体(puggala)那名为“贪爱”的破戒状态。譬如，当天下雨时，蔓藤以叶承水，为了折断[树]，而完全缠绕覆盖着娑罗树；如是，[此贪爱]已站稳，覆盖缠绕着趋向恶趣的生命体。他犹如被蔓藤折断而倒于地上的树木，被此名为破戒的贪爱所折断而堕于诸恶趣中，他使自己成为其欲求不饶益的怨敌所期望的样子，此即其义。

‘‘อตฺตนา หิ กต’’นฺติ คาถาย อยํ สงฺเขปตฺโถ – ยถา ปาสาณมยํ ปาสาณสมฺภวํ วชิรํ ตเมว อสฺมมยํ มณึ อตฺตโน อุฏฺฐานฏฺฐานสงฺขาตํ ปาสาณมณึ ขายิตฺวา ฉิทฺทาฉิทฺทํ ขณฺฑาขณฺฑํ กตฺวา อปริโภคํ กโรติ, เอวเมวํ อตฺตนา กตํ อตฺตนิ ชาตํ อตฺตสมฺภวํ ปาปํ ทุมฺเมธํ นิปฺปญฺญํ ปุคฺคลํ จตูสุ อปาเยสุ อภิมตฺถติ กนฺตติ วิทฺธํเสตีติ.

“由己所作”偈的简义是：犹如由石所成、从石所生的金刚，会侵蚀那同为石质、作为其自身生处的宝石，使其穿孔破碎，不堪受用；完全同样地，由己所作、于己而生、源于自身的恶，会在四恶趣中碾碎、切割、毁灭那愚钝无慧之人。

นิเสวิยาติ กตฺวา. ครหาติ คารยฺหา. พาลมตีติ มนฺทพุทฺธิโน. ขยา จ กมฺมสฺสาติ กมฺมกฺขยกรญาเณน กมฺมสฺส เขปนโต. วิมุตฺตเจตโสติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติยา จ วิมุตฺตจิตฺโต. นิพฺพนฺติ เต โชติริวินฺธนกฺขยาติ ยถา นาม อนุปาทาโน ชาตเวโท นิพฺพายติ, เอวเมวํ อภิสงฺขารสฺส วิญฺญาณสฺส อนวเสสกฺขยา นิพฺพายติ.

“亲近”即是实行。“呵责”即是应受呵责者。“愚痴意”即是智慧迟钝者。“以及业的灭尽”是指以灭尽业的智慧而耗尽业。“心解脱者”是指以断灭解脱与安息解脱而心解脱。“彼等寂灭如薪尽火”是指，犹如无燃料之火会熄灭，完全同样地，他们因行识的无余灭尽而寂灭。

๑๒๓. ‘‘ยถาปิ ภมโร’’ติ คาถายํ ภมโรติ ยา กาจิ มธุกรชาติ. ปุปฺผนฺติ ปุปฺผาราเม จรนฺโต ปุปฺผญฺจ ตสฺส วณฺณญฺจ คนฺธญฺจ อเหฐยํ อเหฐยนฺโต อวินาเสนฺโต จรตีติ อตฺโถ. เอวํ จริตฺวา จ ปเลติ รสมาทายาติ ยาวทตฺถํ รสํ ปิวิตฺวา อปรมฺปิ มธุกรณตฺถาย รสํ คเหตฺวา เฑติ. โส เอกํ วนคหนํ อชฺโฌคาเหตฺวา รุกฺขสุสิราทีสุ ตํ รชมิสฺสกํ รสํ ฐเปตฺวา อนุปุพฺเพน มธุรรสํ มธุํ กโรติ, น ตสฺส ปุปฺผาราเม จริตปจฺจยา ปุปฺผํ วา ตสฺส วณฺโณ วา คนฺโธ วา วินสฺสติ, อถ โข ปุปฺผํ ปากติกเมว โหติ. เอวํ คาเม มุนี จเรติ เอวํ เสกฺโข อเสกฺโข วา อนคาริยมุนิ กุลปฏิปาฏิยา คาเม ภิกฺขํ คณฺหนฺโต จเรยฺยาติ อตฺโถ. น หิ ตสฺส คาเม จรณปจฺจยา สทฺธาหานิ วา โภคหานิ วา โหติ, สทฺธาปิ โภคาปิ ปากติกาว โหนฺติ. เอวํ จริตฺวา จ ปน คามโต นิกฺขมิตฺวา พหิคาเม อุทกผาสุกฏฺฐาเน สงฺฆาฏึ ปญฺญเปตฺวา นิสินฺโน อกฺขภญฺชน- (มิ. ป. ๖.๑.๒) วณเลปนปุตฺตมํสูปมวเสน (มิ. ป. ๖.๑.๒; สํ. นิ. ๒.๖๓) ปจฺจเวกฺขนฺโต [Pg.263] ปิณฺฑปาตํ ปริภุญฺชิตฺวา ตถารูปํ วนสณฺฑํ อนุปวิสิตฺวา อชฺฌตฺติกกมฺมฏฺฐานํ สมฺมสนฺโต มคฺคผลานิ หตฺถคตาเนว กโรติ. อเสกฺขมุนิ ปน ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารมนุยุญฺชติ. อยมสฺส ภมเรน มธุกเรน สริกฺขตา. ขีณาสโว ปเนตฺถ อธิปฺเปโตติ.

123. 在“犹如蜜蜂”一偈中，“蜜蜂”是指任何采蜜的蜂类。其义为：它在花园中采食，不损害花朵及其颜色、香气而行。如此行后，“取蜜后离去”，即是饮足花蜜后，为再酿蜜而取了蜜汁飞去。它进入一处林薮，在树洞等处放下那混有花粉的蜜汁，次第酿成甘美的蜂蜜。不会因其在花园中采食而毁坏花朵或其颜色、香气，花朵仍旧如常。“牟尼当如是行于村中”，其义为：有学或无学的出家牟尼，当按家户次第在村中接受供养而行。不会因其在村中行乞而导致（信众）信心的减损或财富的减损，信心与财富皆仍旧如常。如此行后，从村中出来，到村外有水且舒适之处，铺开僧伽梨坐下，以涂油于车轴、涂药于伤口、食子肉之喻省察后受用此钵食。食毕，进入那样的林地，思惟内作业处，使道与果如在掌中。而无学牟尼则致力于现法乐住。此即他与采蜜之蜂的相似之处。此处意指漏尽者。

ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรตีติ โย นํ ปาติ รกฺขติ, ตํ โมกฺเขติ โมเจติ อาปายิกาทีหิ ทุกฺเขหีติ ปาติโมกฺโข. โส เอว กายิกวาจสิกสฺส วีติกฺกมสฺส สํวรณโต ปิทหนโต สํวโร. เตน ปาติโมกฺขสํวเรน สํวุโต สมนฺนาคโต หุตฺวา สพฺพิริยาปเถสุ จรติ. อาจารโคจรสมฺปนฺโนติ อาจาเรน จ โคจเรน จ สมฺปนฺโน. อณุมตฺเตสูติ อปฺปมตฺตเกสุ. วชฺเชสูติ อกุสลธมฺเมสุ. ภยทสฺสาวีติ ภยํ ทสฺสี. สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสูติ สิกฺขาปเทสุ ยํ กิญฺจิ สิกฺขิตพฺพํ, ตํ สพฺพํ สมฺมา อาทิยิตฺวา สิกฺขติ.

“为波罗提木叉(pātimokkha)律仪所防护而住”：因为它守护（遵守者），并使其从恶趣等诸苦中解脱，是故为波罗提木叉。此（波罗提木叉）又因防护、遮止身语的违越，故为律仪。具足此波罗提木叉律仪后，于一切威仪中行持。“具足正行与行处”是指具足了行与处；“于微小”是指于少量；“于过失”是指于不善法；“见怖畏”是指见到怖畏。“受持学习诸学处(sikkhāpada)”是指：于诸学处中，凡所应学，皆善正受持而学习。

กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต, กุสเลน ปริสุทฺธาชีโวติ เอตฺถ อาจารโคจรคฺคหเณเนว กุสเล กายกมฺเม วจีกมฺเม จ คหิเตปิ ยสฺมา อิทํ อาชีวปาริสุทฺธิสีลํ น อากาสาทีสุ อุปฺปชฺชติ, กายวจีทฺวาเรสุ เอว ปน อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา ตสฺส อุปฺปตฺติทฺวารทสฺสนตฺถํ ‘‘กายวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต, กุสเลนา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน เตน สมนฺนาคโต, ตสฺมา ปริสุทฺธาชีโว, อาชีวปาริสุทฺธิปิ สีลเมวาติ ทสฺสนตฺถํ เอตํ วุตฺตํ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘กตเม จ ถปติ กุสลา สีลา? กุสลํ กายกมฺมํ กุสลํ วจีกมฺมํ, ปริสุทฺธํ อาชีวมฺปิ โข อหํ ถปติ สีลสฺมึ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๒.๒๖๕). อารทฺธวีริโยติ ยสฺส กายิกํ เจตสิกญฺจ วีริยํ อารทฺธํ โหติ, โส ‘‘อารทฺธวีริโย’’ติ วุจฺจติ. ตตฺถ โย คณสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา จตูสุ อิริยาปเถสุ อฏฺฐอารมฺภวตฺถุวเสน เอกโก โหติ, ตสฺส กายิกํ วีริยํ อารทฺธํ นาม โหติ. โย จิตฺตสงฺคณิกํ วิโนเทตฺวา อฏฺฐสมาปตฺติวเสน เอกโก โหติ, คมนาทีสุ อุปฺปนฺนกิเลสํ อุปฺปนฺนฏฺฐาเนเยว นิคฺคณฺหิตฺวา ฌานํ นิพฺพตฺเตติ, ตสฺส เจตสิกํ วีริยํ อารทฺธํ นาม โหติ. เอวํ อารทฺธวีริโย. ถามวาติ ฐิติมา. ทฬฺหปรกฺกโมติ ถิรปรกฺกโม. อนิกฺขิตฺตธุโร…เป… สจฺฉิกิริยายาติ สํกิเลสธมฺมานํ ปหานตฺถํ โวทานธมฺมานํ สมฺปาทนตฺถํ[Pg.264], ปจฺจกฺขกรณตฺถญฺจ ธุรํ อนิกฺขิปิตฺวา วีริยํ อุสฺสุกฺกาเปนฺโต วิหรติ. ปญฺญวาติ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยพฺพยปริคฺคาหิกาย ปญฺญาย สมนฺนาคโต. เตนาห ‘‘อุทยตฺถคามินิยา’’ติ.

“具足善的身业与语业，活命清净”：在此，即使通过行仪与行处的把握，已经把握了善的身业与语业，但因为此活命遍净戒不会在虚空等处生起，而实只在身门和语门生起，所以为了显示其生起的门径，才说“具足善的身业与语业”。又因为具足了彼等，所以活命清净；为了显示活命遍净也是戒，才说了此语。诚如所说：“工匠，什么是善戒？善的身业、善的语业。工匠，我也将清净的活命说在戒中。”（《中部》2.265）“已发勤精进”者，是指其身精进和心精进都已发起者。其中，远离群体交际，在四威仪中，依八种策励事而独处者，其身精进称为已发起。远离心的交际，依八等至而独处，于行走等时，将已生起的烦恼就在其生起之处制伏，从而生起禅那者，其心精进称为已发起。如是为已发勤精进。“有体力”即有毅力。“坚固精勤”即稳固的精勤。“于善法中不放弃重担……直到亲证”即为了断除染污法、成就清净法以及为了亲证，而不放弃重担，策励精进而住。“具慧”即具足了把握五蕴生灭的智慧。因此说“导向生灭的”。

นตฺถิ ปุตฺตสมํ เปมนฺติ มาตาปิตโร วิรูเปปิ อตฺตโน ปุตฺตเก สุวณฺณพิมฺพกํ วิย มญฺญนฺติ มาลาคุเฬ วิย สีสาทีสุ กตฺวา ปริหรมานา. เตหิ อุหทิตาปิ โอมุตฺติตาปิ คนฺธวิเลปนํ ปฏิจฺฉนฺตา วิย โสมนสฺสํ อาปชฺชนฺติ. เตนาห – ‘‘นตฺถิ ปุตฺตสมํ เปม’’นฺติ. ปุตฺตเปเมน สมํ เปมํ นาม นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ. โคสมิตนฺติ โคหิ สมํ โคธนสทิสํ อญฺญํ ธนํ นาม นตฺถิ. สูริยสมา อาภาติ สูริยาภาย สมา อญฺญา อาภา นาม นตฺถิ. สมุทฺทปรมาติ เย เกจิ อญฺเญ สรา นาม, สพฺเพ เต สมุทฺทปรมา. สมุทฺโท เตสํ อุตฺตโม, สมุทฺทสทิสํ อญฺญํ อุทกํ นิทานํ นาม นตฺถิ ภควาติ วทติ.

“没有与子女相等的爱”：父母即使自己的孩子相貌丑陋，也视若金像，如花环般戴在头上带着。即使被孩子大小便所染，也如领受香膏般感到喜悦。因此说：“没有与子女相等的爱”。此即是说，没有一种爱能与对子女的爱相等。所谓“与牛相等”，即没有其他财富能与牛这种财富相等。所谓“与太阳相等的光明”，即没有其他光明能与太阳的光明相等。所谓“海洋为至上”，即任何其他名为江河者，都以海洋为至上；海洋对它们而言是最高的。他说道：“世尊，没有其他名为水之渊薮者能与海洋相比。”

ยสฺมา ปน อตฺตเปเมน สมํ เปมํ นตฺถิ. มาตาปิตโร หิ ฉฑฺเฑตฺวาปิ ปุตฺตธีตโร อโปเสตฺวา อตฺตานเมว โปเสนฺติ. ธญฺเญน จ สมํ ธนํ นาม นตฺถิ. ตถารูเป หิ กาเล หิรญฺญสุวณฺณาทีนิปิ โคมหึสาทีนิปิ ธญฺญคฺคหณตฺถํ ธญฺญสามิกานเมว สนฺติกํ คเหตฺวา คจฺฉนฺติ. ปญฺญาย จ สมา อาภา นาม นตฺถิ. สูริยาทโย หิ เอกเทสํเยว โอภาเสนฺติ, ปจฺจุปฺปนฺนเมว จ ตมํ วิโนเทนฺติ, ปญฺญา ปน ทสสหสฺสิมฺปิ โลกธาตุํ เอกปชฺโชตํ กาตุํ สกฺโกติ, อตีตํสาทิปฏิจฺฉาทกญฺจ ตมํ วิธมติ. เมฆวุฏฺฐิยา จ สโม สโร นาม นตฺถิ. นที วา หิ โหตุ ตฬากาทีนิ วา, วุฏฺฐิสโม สโร นาม นตฺถิ. เมฆวุฏฺฐิยา หิ ปจฺฉินฺนาย มหาสมุทฺเท องฺคุลิปพฺพเตมนมตฺตมฺปิ อุทกํ น โหติ, วุฏฺฐิยา ปน ปวตฺตมานาย ยาว อาภสฺสรภวนาปิ เอโกทกํ โหติ. ตสฺมา ภควา เทวตาวจนํ ปฏิกฺขิปนวเสน ปฏิคาถํ วทนฺโต ‘‘นตฺถิ อตฺตสมํ เปม’’นฺติอาทิมาห.

然而，没有与自爱相等的爱。因为父母甚至会抛弃儿女而不养育，却只养育他们自己。也没有与谷物相等的财富。因为在那种时候，人们甚至会拿着金银、牛、水牛等，到谷物主人的地方去获取谷物。也没有与智慧相等的光明。因为太阳等只能照亮一个区域，且只能驱除当下的黑暗；而智慧却能使一万个世界同时光明，并驱散覆盖过去等的无明黑暗。也没有能与雨水相比的江河。无论是江河，还是湖泊等，都没有能与雨水相比的江河。因为一旦雨水断绝，大海洋中也没有一指节那么多的水；而当下雨时，则能水漫至光音天。因此，世尊为了反驳天神之言，说了一首回答的偈颂，其开头为：“没有与自爱相等的爱”等等。

๑๒๔. กึสูธ ภีตาติ กึ นุ ภีตา. มคฺโค จเนกายตโน ปวุตฺโตติ อฏฺฐตึสารมฺมณวเสน อเนเกหิ การเณหิ มคฺโค กถิโต, เอวํ สนฺเต กิสฺส ภีตา หุตฺวา อยํ ชนตา ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย อคฺคเหสีติ วทติ. ภูริปญฺญาติ พหุปญฺญ อุสฺสนฺนปญฺญ. ปรโลกํ น ภาเยติ อิมสฺมา โลกา ปรโลกํ คจฺฉนฺโต น ภาเยยฺย.

124. “在此为何恐惧”：即为何恐惧。“道路由多门宣说”：即道路已由三十八种所缘为门，由多种原因而宣说。既然如此，为何此世人因恐惧而执取六十二种见解？他如此说。“广慧者”：即多慧者、丰慧者。“不畏惧来世”：即从此世去往来世时，不应畏惧。

ปณิธายาติ [Pg.265] ฐเปตฺวา. ฆรมาวสนฺโตติ อนาถปิณฺฑิกาทโย วิย พหฺวนฺนปาเน ฆเร วสนฺโต. สํวิภาคีติ อจฺฉราย คหิตมฺปิ นเขน ผาเลตฺวา ปรสฺส ทตฺวาว ภุญฺชนสีโล. วทญฺญูติ ยาจกานํ ยาจนวเสน วุตฺตวจนญฺญู, วจนีโย วา. เอตฺถ จ วาจนฺติ จตฺตาริ วจีสุจริตานิ คหิตานิ. มนนฺติ ตีณิ มโนสุจริตานิ. กาเยนาติ ตีณิ กายสุจริตานิ. อิเม ทส กุสลกมฺมปถา ปุพฺพสุทฺธิองฺคํ นาม. ‘‘พหฺวนฺนปานํ ฆรมาวสนฺโต’’ติ อิมินา ยญฺญอุปกฺขโร คหิโต. สทฺโธติ เอกํ องฺคํ, มุทูติ เอกํ, สํวิภาคีติ เอกํ, วทญฺญูติ เอกนฺติ อิมานิ จตฺตาริ องฺคานิ สนฺธาย ‘‘เอเตสุ ธมฺเมสุ ฐิโต จตูสู’’ติ อาห.

“确立”：即建立。“安住家中”：即如给孤独等，住在拥有众多饮食的家中。“乐于分享”：即有分享的习惯，即使是用弹指取到的食物，也要用指甲分开，给了别人之后自己才吃。“慷慨”：即了知乞求者所说之言，或是和蔼可亲。在此，“语”取四种语善行；“意”取三种意善行；“身”取三种身善行。这十善业道称为“前分清净支（pubbasuddhiaṅga）”。以“安住拥有众多饮食的家中”一句，已包含了献供的资具。“有信”为一支，“柔和”为一支，“乐于分享”为一支，“慷慨”为一支，针对这四支而说“安住于此四法中”。

อปโร นโย – ‘‘วาจ’’นฺติอาทีนิ ตีณิ องฺคานิ, ‘‘พหฺวนฺนปาน’’นฺติ อิมินา ยญฺญอุปกฺขโรว คหิโต, ‘‘สทฺโธ มุทุ สํวิภาคี วทญฺญู’’ติ เอกํ องฺคํ.

另一种方法：“语”等为三支；以“众多饮食”一句，已包含了献供的资具；“有信、柔和、乐于分享、慷慨”为一支。

อปโร ทุกนโย นาม โหติ – ‘‘วาจํ มนญฺจา’’ติ เอกํ องฺคํ, ‘‘กาเยน ปาปานิ อกุพฺพมาโน พหฺวนฺนปานํ ฆรมาวสนฺโต’’ติ เอกํ, ‘‘สทฺโธ มุทู’’ติ เอกํ, ‘‘สํวิภาคี วทญฺญู’’ติ เอกนฺติ เอเตสุ จตูสุ ธมฺเมสุ ฐิโต ธมฺเม ฐิโต นาม โหติ. โส อิโต ปรโลกํ คจฺฉนฺโตน ภายติ.

另有成对之法：“语和意”为一支；“身不作恶，安住拥有众多饮食的家中”为一支；“有信且柔和”为一支；“乐于分享且慷慨”为一支。安住于此四法者，名为安住于法。他从此世去往来世时，不会感到恐惧。

กายสมาจารมฺปีติอาทิ ปาติโมกฺขสํวรทสฺสนํ. ตตฺถ ทุวิเธนาติ ทฺวิวิเธน, ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหีติ อตฺโถ. ชญฺญาติ ชาเนยฺย. สีลกถา จ นาเมสา กมฺมปถวเสน วา ปณฺณตฺติวเสน วา กเถตพฺพา. ตตฺถ กมฺมปถวเสน ตาว กเถนฺเตน อเสวิตพฺพกายสมาจาโร ปาณาติปาตาทินฺนาทานมิจฺฉาจาเรหิ กเถตพฺโพ. ปณฺณตฺติวเสน กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกมวเสน. เสวิตพฺพกายสมาจาโร ปาณาติปาตาทิเวรมณีหิ เจว กายทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทอวีติกฺกเมน จ กเถตพฺโพ.

“身行”等句是为了开示波罗提木叉律仪。其中，“以二种”即以两种方式，意即以两部分。“当知”即应当知道。此戒论当依业道或依制戒而说。其中，依业道说时，不应行之身行，当以杀生、不与取、邪淫而说；依制戒说时，当以违犯身门所制学处而说。应行之身行，当以远离杀生等，以及不违犯身门所制学处而说。

อเสวิตพฺพวจีสมาจาโร มุสาวาทาทิวจีทุจฺจริเตน เจว วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทวีติกฺกเมน จ กเถตพฺโพ. เสวิตพฺพวจีสมาจาโร มุสาวาทาทิเวรมณีหิ เจว วจีทฺวาเร ปญฺญตฺตสิกฺขาปทอวีติกฺกเมน จ กเถตพฺโพ.

不应行之语行，当以妄语等语恶行，以及违犯语门所制学处而说。应行之语行，当以远离妄语等，以及不违犯语门所制学处而说。

ปริเยสนา [Pg.266] ปน กายวาจาหิ ปริเยสนา เอว, สา กายวจีสมาจารคฺคหเณน คหิตาปิ ยสฺมา อาชีวฏฺฐมกสีลํ นาม เอตสฺมึเยว ทฺวารทฺวเย อุปฺปชฺชติ, น อากาเส, ตสฺมา อาชีวฏฺฐมกสีลทสฺสนตฺถํ วิสุํ วุตฺตา. ตตฺถ นเสวิตพฺพปริเยสนา อนริยปริเยสนาย กเถตพฺพา, เสวิตพฺพปริเยสนา อริยปริเยสนาย. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, อนริยปริเยสนา? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ อตฺตนา ชาติธมฺโม สมาโน ชาติธมฺมํเยว ปริเยสตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๒๗๔). ตถา ‘‘กตมา จ, ภิกฺขเว, อริยปริเยสนา? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ อตฺตนา ชาติธมฺโม สมาโน ชาติธมฺเม อาทีนวํ วิทิตฺวา อชาตํ อนุตฺตรํ โยคกฺเขมํ นิพฺพานํ ปริเยสตี’’ติอาทิ (ม. นิ. ๑.๒๗๕).

然而，寻求（pariyesanā）即是通过身语的寻求。虽然它已包含在身语之行的把握中，但因为名为“以活命为第八的戒（ājīvaṭṭhamakasīla）”只在这身语二门中生起，而非在虚空中，所以为了开示此戒而单独宣说。其中，不应行之寻求，当以非圣求（anariyapariyesanā）而说；应行之寻求，当以圣求（ariyapariyesanā）而说。如是说：“诸比丘，什么是非圣求？在此，诸比丘，有人自己是生法（jātidhamma），却寻求属于生法之物”等等。同样，“诸比丘，什么是圣求？在此，诸比丘，有人自己是生法，了知生法中的过患后，寻求无生、无上、离轭安稳（yogakkhema）的涅槃”等等。

๑๗๐. มคฺคานฏฺฐงฺคิโกติ ชงฺฆมคฺคาทโย วา โหนฺตุ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตมคฺคา วา, สพฺเพสมฺปิ มคฺคานํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีหิ อฏฺฐหิ องฺเคหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทีนํ อฏฺฐนฺนํ ปาปธมฺมานํ ปหานกโร นิโรธํ อารมฺมณํ กตฺวา จตูสุปิ สจฺเจสุ ทุกฺขปริชานนาทิกิจฺจํ สาธยมาโน อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค เสฏฺโฐ อุตฺตโม. สจฺจานํ จตุโร ปทาติ ‘‘สจฺจํ ภเณ น กุชฺเฌยฺยา’’ติ (ธ. ป. ๒๒๔) อาคตํ วจีสจฺจํ วา โหตุ, ‘‘สจฺโจ พฺราหฺมโณ, สจฺโจ ขตฺติโย’’ติอาทิเภทํ สมฺมุติสจฺจํ วา, ‘‘อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติ (ม. นิ. ๓.๓๓๑; อุทา. ๕๔; มหานิ. ๒๐) ทิฏฺฐิสจฺจํ วา, ‘‘เอกญฺหิ สจฺจํ น ทุติยมตฺถี’’ติ (สุ. นิ. ๘๙๐; มหานิ. ๑๑๙) วุตฺตํ ปรมตฺถสจฺจํ วา โหตุ. สพฺเพสมฺปิ อิเมสํ สจฺจานํ ปริชานิตพฺพฏฺเฐน ปหาตพฺพฏฺเฐน สจฺฉิกาตพฺพฏฺเฐน ภาเวตพฺพฏฺเฐน เอกปฏิเวธฏฺเฐน ตถปฏิเวธฏฺเฐน จ ‘‘ทุกฺขํ อริยสจฺจ’’นฺติอาทโย (มหาว. ๑๔; ที. นิ. ๒.๓๘๗; ม. นิ. ๑.๑๒๐) จตุโร ปทา เสฏฺฐา นาม. วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานนฺติ ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; ๕.๓๒; อิติวุ. ๙๐) วจนโต นิพฺพานสงฺขาโต วิราโค สพฺพธมฺมานํ เสฏฺโฐ. ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมาติ สพฺเพสมฺปิ เทวมนุสฺสาทิเภทานํ ทฺวิปทานํ ปญฺจหิ จกฺขูหิ จกฺขุมา ภควาว เสฏฺโฐติ.

170. 所谓“道中的八支道”，是说无论是步行道等，还是六十二种见之道，在一切道中，以正见等八支能断除邪见等八种恶法，以灭为所缘，于四谛中完成遍知苦等作用的八支道为最胜、最上。所谓“谛中的四句”，是说无论是如“应说真实语，不应愤怒”（法句224）所说的语真实，还是如“真实的婆罗门，真实的刹帝利”等分别的世俗真实，或是如“唯此为真实，其他为虚妄”（《中部》3.331；《自说经》54；《大义释》20）的见真实，或是如“真实唯一，无有第二”（《经集》890；《大义释》119）所说的胜义真实——在所有这些真实中，以应遍知、应断、应证、应修，以及以一时通达、如实通达之义，“苦圣谛”等（《大品》14；《长部》2.387；《中部》1.120）四句为最胜。所谓“诸法中离欲最胜”，是说如云：“诸比丘，所有法，无论有为或无为，离欲于其中被称为第一”（《增支部》4.34；5.32；《如是语》90），故名涅槃的离欲为一切法中最胜。所谓“两足中具眼者”，是说在所有天、人等两足众生中，具足五眼的世尊为最胜。

อคฺคานีติ อุตฺตมานิ. ยาวตาติ ยตฺตกา. อปทาติ นิปฺปทา อหิมจฺฉาทโย. ทฺวิปทาติ มนุสฺสปกฺขิชาตาทโย. จตุปฺปทาติ หตฺถิอสฺสาทโย[Pg.267]. พหุปฺปทาติ สตปทิอาทโย. รูปิโนติ กามาวจรรูปาวจรสตฺตา. อสญฺญิโนติ อสญฺญีภเว นิพฺพตฺตสตฺตา. เนวสญฺญีนาสญฺญิโนติ ภวคฺเค นิพฺพตฺตสตฺตา. อคฺคมกฺขายตีติ คุเณหิ อคฺโค อุตฺตโม เสฏฺโฐ อกฺขายติ.

最胜即最上。所有即凡所有。无足者即无脚的，如蛇、鱼等。二足者即人、鸟类等。四足者即象、马等。多足者即蜈蚣等。有色者即欲界、色界的众生。无想者即生于无想有的众生。非想非非想者即生于有顶的众生。所谓“被称为第一”，是说因其功德而被宣称为第一、最上、最胜。

อสงฺขตานนฺติ นิพฺพานเมว วุตฺตํ. วิราโคติอาทีนิ จ นิพฺพานสฺเสว นามานิ. ตญฺหิ อาคมฺม สพฺเพ กิเลสา วิรชฺชนฺติ, สพฺเพ ราคมทาทโย มทา นิมฺมทา โหนฺติ อภาวํ คจฺฉนฺติ, สพฺพา ปิปาสา วินยํ อุเปนฺติ, สพฺเพ อาลยา สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ, วฏฺฏานิ อุปจฺฉิชฺชนฺติ, ตณฺหา ขียติ, สพฺพปริฬาหา วูปสมฺมนฺติ, วฏฺฏทุกฺขํ นิรุชฺฌติ นิพฺพายติ. ตสฺมา ตํ เอตานิ นามานิ ลภตีติ.

所谓“无为”，即是指涅槃。离欲等也都是涅槃的名称。因为依靠它，一切烦恼都离染，一切贪欲等醉都消解无余，一切渴都得到去除，一切执取都被根除，诸轮回被切断，渴爱被尽除，一切热恼都平息，轮回之苦被止息、寂灭。因此，它获得这些名称。

ธมฺโม จ กุสลกฺขโตติ ตสฺส สตฺถุโน ธมฺโม จ กุสโล อนวชฺโช, อนวชฺชตฺตา เอว ปฏิปกฺเขหิ ราคาทีหิ กิเลเสหิ สพฺพติตฺถิยวาเทหิ จ อปริกฺขโต. ตานิ ตีณิ วิสิสฺสเรติ เอตานิ ตีณิ รตนานิ โลเก สพฺพรตเนหิ วิสิสฺสนฺติ คุณวเสน สพฺพโลกํ อติเสนฺตีติ อตฺโถ.

所谓“法亦善说”，是说那位导师的法是善的、无过失的，正因为无过失，才不为对立的贪等烦恼及一切外道学说所倾动。所谓“此三者殊胜”，其义是：此三宝在世间一切宝中最为殊胜，因其功德而超越整个世界。

สมณปทุมสญฺจโย คโณติ ปทุมสทิสานํ อริยสมณานํ สมูหสงฺขาโต คโณ. ปทุมนฺติ หิ ปริปุณฺณสตปตฺตสฺส สโรรุหสฺส นามํ. อริยปุคฺคลา จ สพฺพถาปิ ปริปุณฺณคุณาติ ปทุมสทิสา วุตฺตา. วิทูนํ สกฺกโตติ วิทูหิ ปณฺฑิเตหิ สกฺกโต. นรวรทมโกติ นรวโร จ ปุริสานํ ทมโก นายโก จาติ อตฺโถ. โลกสฺส อุตฺตรีติ โลกสฺส อุปริ ฐิตานิ, สพฺพโลเก อุตฺตมานีติ อตฺโถ.

所谓“僧团是沙门莲花丛”，是说由如莲花般的圣沙门组成的集合，名为僧团。所谓“莲花”，是圆满百瓣水生植物的名称。圣人(ariyapuggala)在各方面都功德圆满，故被称为如莲花一般。所谓“为智者所敬”，是说被智者、贤者所尊敬。所谓“人中上首调御者”，其义是：既是人中上首，又是世人的调御者、领导者。所谓“世间之上首”，其义是：立于世间之上，即在一切世间中最上。

นิรุปทาโหติ ราคปริฬาหาทีหิ อนุปทาโห. สจฺจนาโมติ อวิตถนาโม ยถาภุจฺจคุเณหิ อาคตนาโม. สพฺพาภิภูติ สพฺพโลกํ อตฺตโน คุเณหิ อภิภวิตฺวา ฐิโต. สจฺจธมฺโมติ วฏฺฏโต เอกนฺตนิสฺสรณภาเวน อวิตโถ สห ปริยตฺติยา นววิโธปิ โลกุตฺตรธมฺโม, ตโต เอว นตฺถญฺโญ ตสฺส อุตฺตรีติ ตสฺส อุตฺตริ อธิกคุโณ อญฺโญ จ ธมฺโม นตฺถีติ อตฺโถ. อริยสงฺโฆว นิจฺจํ สพฺพกาลํ วิทูหิ สพฺพปณฺฑิเตหิ ปูชิโต.

所谓“无灾患”，是说没有贪欲、热恼等的灾患。所谓“真实名”，是说其名不虚，是依真实功德而得名。所谓“一切征服者”，是说以自身功德征服一切世间而住立。所谓“真实法”，是说因能完全出离轮回而真实不虚的、连同教法在内的九种出世间法；所谓“无有其他更胜于此”，其义是：没有比它功德更殊胜的其他法。圣僧团恒常在一切时都被一切智者、贤者所礼敬。

‘‘เอกายน’’นฺติ [Pg.268] คาถาย เอกายนนฺติ เอกํ มคฺคํ. มคฺคสฺส หิ –

于偈颂中的“一趣道”（ekāyana），即是一条道路。因为道路有——

‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺชสํ วฏุมายนํ;

นาวา อุตฺตรเสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺคโม’’ติ. (จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๑๐๑) –

“道、路、途、径，直道、行路；舟、渡桥，以及筏、浮囊、会合处。”（《小义释·波罗延赞叹偈的解释》101）

พหูนิ นามานิ, สฺวายํ อิธ อยนนาเมน วุตฺโต. ตสฺมา เอกายนนฺติ เอกมคฺคํ, น ทฺเวธาปถภูตนฺติ อตฺโถ. อถ วา เอเกน อยิตพฺพนฺติ เอกายนํ. คณสงฺคณิกํ ปหาย วิเวกฏฺเฐน ปวิวิตฺเตน ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. อยนฺติ วา เอเตนาติ อยโน, สํสารโต นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. เอกสฺส วา สพฺพสตฺตเสฏฺฐสฺส ภควโต อยโนติ เอกายโน. กิญฺจาปิ หิ เตน อญฺเญปิ อยนฺติ, ตถาปิ ภควโตว โส อยโน, เตน อุปฺปาทิตตฺตา. ยถาห – ‘‘โส หิ, พฺราหฺมณ, ภควา อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา’’ติอาทิ (ม. นิ. ๓.๗๙). อยตีติ วา อยโน, คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เอกสฺมึ อิมสฺมึเยว ธมฺมวินเย อยโน, น อญฺญตฺถาติ เอกายโน. ยถาห – ‘‘อิมสฺมึ โข, สุภทฺท, ธมฺมวินเย อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค อุปลพฺภตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๔). อปิ จ ปุพฺพภาเค นานามุขภาวนาย ปวตฺโตปิ อปรภาเค เอกํ นิพฺพานเมว อยติ คจฺฉตีติ เอกายโน, ตํ เอกายนํ.

（此道）有诸多名称，此处以“行道”（ayana）之名而说。因此，“一趣道”（ekāyana）即“一道”（ekamagga），其义为不是分岔路。或者，因应“由一（ekena）而行（ayitabba）”，故为“一趣道”。其义是：应舍离群居，以独处、远离而行。或者，人们“由此（etena）而行（ayanti）”，故为“行道”（ayano）；其义是：从轮回走向涅槃。或者，是“一（ekassa）”、一切众生中最上之世尊的“行道”（ayana），故为“一趣道”（ekāyano）。虽然他人也由此而行，但此行道唯属世尊，因其为世尊所开创。如所说：“婆罗门，彼世尊实是未生起之道的生起者”等（《中部》3.79）。或者，因其“行进（ayati）”，故为“行道”（ayano）；其义是：前进、转起。只在“此一（ekasmiṃ imasmiṃ）”法与律中“行进”（ayano），不在他处，故为“一趣道”（ekāyano）。如所说：“须跋陀（Subhadda），实在此法与律中，方可得见八支圣道”（《长部》2.214）。再者，虽然在前期以各种法门修行，但在后期只趣向、达到“唯一的（ekaṃ）”涅槃，故为“一趣道”（ekāyano）。此即“一趣道”。

ชาติขยนฺตทสฺสีติ ชาติยา ขยสงฺขาโต อนฺโต ชาติขยนฺโต. ชาติยา อจฺจนฺตขยนฺโต นิพฺพานํ, ตํ ปสฺสีติ ชาติขยนฺตทสฺสี. ‘‘มคฺคํ ปชานาติ หิตานุกมฺปี’’ติปิ ปาโฐ. ตสฺสตฺโถ – วุตฺตปฺปการํ เอกายนสงฺขาตํ มคฺคํ สยมฺภุญาเณน ภควา ปชานาติ, ชานนฺโต จ เตน เตน หิเตน สตฺเต อนุกมฺปตีติ. อิทานิ ตสฺส มคฺคสฺส เอกายนภาวํ, ตีสุปิ กาเลสุ เอกนฺตนิยฺยานตญฺจ วิภาเวตุํ ‘‘เอเตน มคฺเคน ตรึสุ ปุพฺเพ, ตริสฺสนฺติ เย จ ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ อาห. ตสฺสตฺโถ – เย อตีตมทฺธานํ กาโมฆาทิจตุพฺพิธํ โอฆํ ตรึสุ, เย ตํ อนาคตมทฺธานํ ตริสฺสนฺติ, เอตรหิ จ ตรนฺติ, เต สพฺเพ เอเตเนว มคฺเคน, น อญฺเญนาติ. วิสุทฺธิเปกฺขาติ จตุโรฆนิตฺถรเณน อจฺจนฺตวิสุทฺธึ นิพฺพานํ อเปกฺขนฺตา, ปรินิพฺพายิตุกามาติ อตฺโถ.

所谓“见生尽边者”(jātikhayantadassī)，“生尽边”(jātikhayanta)即是生的终点，名为“尽”。生的究竟尽边即是涅槃，见彼，故名“见生尽边者”。亦有读为“了知其道，悲愍利益”者。其义是：世尊以自生智(sayambhuñāṇa)了知如前所述名为一乘的道路，了知后并以种种利益悲愍众生。现在，为了阐明此道是一乘的性质，及其在三世中皆为决定出离的性质，故说“过去者由此道渡过暴流，未来者以及现在者也将由此渡过”。其义是：凡于过去时渡过欲暴流等四种暴流者，凡于未来时将渡过彼暴流者，以及现在正渡过者，彼等一切皆唯由此道渡过、将渡过、且正渡过，非由他道。所谓“求清净者”(visuddhipekkhā)，其义是：通过渡过四暴流而期望究竟清净之涅槃者，即欲般涅槃者。

เอวํ [Pg.269] ทุวิธมฺปิ สาสนปฏฺฐานํ นานาสุตฺตปทานิ อุทาหรนฺเตน วิภชิตฺวา อิทานิ สํกิเลสภาคิยาทีหิ สํสนฺทิตฺวา ทสฺเสตุํ ปุน ‘‘โลกิยํ สุตฺต’’นฺติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ทสฺสนภาคิเยน จ ภาวนาภาคิเยน จาติ นิพฺเพธภาคิเยน. นิพฺเพธภาคิยเมว หิ ทสฺสนภาคิยํ ภาวนาภาคิยนฺติ ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ทสฺสิตํ. โลกิยญฺจ โลกุตฺตรญฺจาติ โลกิยํ โลกุตฺตรญฺจ สุตฺตํ, สํกิเลสภาคิยาทีหิ ทสฺสนภาคิยาทีหิ จาติ อุภเยหิ นิทฺทิสิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ยสฺมึ สุตฺเตติอาทิ นิทฺทิสนาการทสฺสนํ. ตตฺถ สํกิเลสภาคิยนฺติ สํกิเลสโกฏฺฐาสสหิตํ, สํกิเลสตฺถทีปนนฺติ อตฺโถ. เอส นโย เสเสสุปิ.

如是，在通过引用种种经句分别解说了两种教法的建立之后，现在为了与杂染分(saṃkilesabhāgiya)等相比较而显示，再次开始“世间经”等论述。其中，所谓“以见分(dassanabhāgiya)及修分(bhāvanābhāgiya)”，即是以通达分(nibbedhabhāgiya)经。因为通达分经正是被分为见分经和修分经两种来显示的。“世间与出世间”，即世间经与出世间经，其意趣是应由杂染分等和见分等两者来指明。“于何经中”等，是显示指明方式的言说。其中，“杂染分”即包含杂染的部分，其义是阐明杂染之义。此理亦通于其余部分。

เอวํ โลกิยตฺติกสฺส สํกิเลสภาคิยาทีหิ จตูหิ ปเทหิ สํสนฺทนํ ทสฺเสตฺวา อิมินา นเยน เสสติกานํ เสสปทานญฺจ สํสนฺทนํ สุวิญฺเญยฺยนฺติ ตํ อนุทฺธริตฺวา สํกิเลสภาคิยาทีนํ สมติกฺกมนํ ทสฺเสตุํ ‘‘วาสนาภาคิยํ สุตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยทิปิ สํกิเลสภาคิยํ สุตฺตํ, วาสนาภาคิยญฺจ สุตฺตํ โลกิยเมว. ตถาปิ โลกุตฺตรสุตฺตานิ วิย โลกิยสุตฺตานํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ สํกิเลสภาคิยสฺส สมติกฺกมาย โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ สํกิเลสภาคิยสฺส สุตฺตสฺส นิคฺฆาตายา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ นิคฺฆาตายาติ ปหานาย. สุตฺตสีเสน เจตฺถ สุตฺตตฺโถ คหิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ยสฺมา จ โวทานธมฺมา วิย สํกิเลสธมฺมานํ ทสฺสนภูมิสมติกฺกมเนเนว ภาวนาภูมิ อธิคนฺตพฺพา, ตสฺมา ‘‘ภาวนาภาคิยํ สุตฺตํ ทสฺสนภาคิยสฺส สุตฺตสฺส ปฏินิสฺสคฺคายา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน อเสกฺขธมฺเมสุ อุปฺปนฺเนสุ มคฺคภาวนากิจฺจํ นาม นตฺถิ. ฌานภาวนาปิ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถา เอว โหติ, ตสฺมา ‘‘อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ภาวนาภาคิยสฺส สุตฺตสฺส ปฏินิสฺสคฺคาย, อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารตฺถ’’นฺติ จ วุตฺตํ.

如是，显示了世间三法与杂染分(saṃkilesabhāgiya)等四句的关联后，因依此理路，其余诸三法及其余诸句的关联亦易了知，故不引述，而为显示超越杂染分等，遂说“习气分(vāsanābhāgiya)经”等。于此，虽说杂染分经与习气分经仅属世间法，然犹如出世间诸经超越世间诸经，习气分经亦为超越杂染分经，为显示此义，故说“习气分经为断除(nigghātāya)杂染分经”。于此，“为断除”即“为舍断(pahānāya)”。当知此处是以经题而取经义。又因犹如通过超越杂染诸法而证得清净诸法，唯有通过超越见地(dassanabhūmi)才能证得修地(bhāvanābhūmi)，故说“修习分(bhāvanābhāgiya)经为舍离(paṭinissaggāya)见分(dassanabhāgiya)经”。再者，因无学法生起时，已无修道之务，禅修亦仅为现法乐住，故说“无学分(asekkhabhāgiya)经为舍离修习分经”，及“无学分经为现法乐住”。

อิทานิ ติกปเทเหว สํสนฺทิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โลกุตฺตร’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เอกพีชินาติอาทีสุ โย โสตาปนฺโน หุตฺวา เอกเมว อตฺตภาวํ ชเนตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ เอกพีชี นาม. ยถาห –

现在，为了仅以三法句来会合显示，故说“出世间”(lokuttara)等。在“一种子”(ekabījī)等词中，若有个人成为入流者(sotāpanna)后，仅生一个自体便证得阿罗汉果(arahatta)，此即名为一种子。如所说：

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล เอกพีชี? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม [Pg.270] นิยโต สมฺโพธิปรายโณ. โส เอกํเยว มานุสกํ ภวํ นิพฺพตฺเตตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล เอกพีชี’’ติ (ปุ. ป. ๓๓).

“何种人(puggalo)为一种子(ekabījī)？在此，某一个人因三结的灭尽而成为入流者(sotāpanna)，不堕恶趣法，决定趣向正觉。他只再生一趟人有，便作苦之终。此人被称为一种子。”(pu. pa. 33)

โย ปน ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ โกลํโกโล นาม. ยถาห –

再者，若有个体流转轮回两家或三家后了结痛苦，此名为家家（kolaṃkolo）。如所说：

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล โกลํโกโล? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล ติณฺณํ…เป… ปรายโณ. โส ทฺเว วา ตีณิ วา กุลานิ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล โกลํโกโล’’ติ (ปุ. ป. ๓๒).

“哪种个体是家家？于此，某个体因三结……乃至……趣向正觉。他流转轮回两家或三家后，便了结痛苦。此个体被称为家家。”（《人施设论》32）

ตตฺถ กุลานีติ ภเว. ทฺเว วา ตีณิ วาติ อิทเมตฺถ เทสนามตฺตเมว. ยาว ฉฏฺฐภวา สํสรนฺโตปิ โกลํโกโล โหติ เอว.

于此，“家”即是“有”。“两或三”于此仅是示例说法。乃至轮回至第六有者，也仍是家家。

โย ปน สตฺต ภเว สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ, อยํ สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม. ยถาห –

再者，若有个体轮回七有后了结痛苦，此名为七返有极（sattakkhattuparamo）。如所说：

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรโม? อิเธกจฺโจ…เป… ปรายโณ. โส สตฺตกฺขตฺตุํ เทเว เจว มานุเส จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติ (ปุ. ป. ๓๑).

“哪种个体是七返有极？于此，某个体……乃至……趣向正觉。他于天界与人间流转轮回七次后，便了结痛苦。此个体被称为七返有极。”（《人施设论》31）

โก ปน เตสํ เอตํ ปเภทํ นิยเมตีติ? เกจิ ตาว ‘‘ปุพฺพเหตุ นิยเมตี’’ติ วทนฺติ. เกจิ ‘‘ปฐมมคฺโค’’, เกจิ ‘‘อุปริ ตโย มคฺคา’’. เกจิ ‘‘ติณฺณํ มคฺคานํ วิปสฺสนา’’ติ. ตตฺถ ปุพฺพเหตุ นิยเมตีติ วาเท ปฐมมคฺคสฺส อุปนิสฺสโย กโต นาม โหติ. อุปริ ตโย มคฺคา นิรุปนิสฺสยา อุปฺปนฺนาติ อาปชฺชติ. ปฐมมคฺโค นิยเมตีติ วาเท อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ นิรตฺถกตา อาปชฺชติ. อุปริ ตโย มคฺคา นิยเมนฺตีติ วาเท ‘‘ปฐมมคฺเค อนุปฺปนฺเน เอว อุปริ ตโย มคฺคา อุปฺปนฺนา’’ติ อาปชฺชติ. วิปสฺสนา นิยเมตีติ วาโท ปน ยุชฺชติ. สเจ หิ อุปริ ติณฺณํ มคฺคานํ วิปสฺสนา พลวตี โหติ, เอกพีชี นาม โหติ. ตโต มนฺทตรา โกลํโกโล. ตโต มนฺทตรา สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ. เอตฺถ จ โย มนุสฺเสสุ เอว สตฺตกฺขตฺตุํ สํสริตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, โย จ [Pg.271] เทเวสุเยว สตฺตกฺขตฺตุํ สํสริตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อิเม น อิธาธิปฺเปตา. โย ปน กาเลน เทเวสุ, กาเลน มนุสฺเสสูติ โวมิสฺสกนเยน สํสริตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, โส อิธาธิปฺเปโต. ตสฺมา ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติ อิทํ อิธฏฺฐกโวกิณฺณวฏฺฏชฺฌาสยสฺส วเสน เวทิตพฺพํ. วฏฺฏชฺฌาสโย หิ อาทิโต ปฏฺฐาย ฉ เทวโลเก โสเธตฺวา อกนิฏฺเฐ ฐตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสติ.

那么，是什么决定了他们的这种差别呢？有人说：“是由宿因决定。”有人说：“是初道。”有人说：“是上三道。”有人说：“是三道的观（vipassanā）。”于此，在“由宿因决定”的观点中，初道便有了依止，但这会导致上三道成为无依止而生起。在“由初道决定”的观点中，上三道则会变得毫无意义。在“由上三道决定”的观点中，则会产生“初道尚未生起，上三道就已生起”的过失。然而，“由观决定”的观点是恰当的。因为，如果上三道的观是强力的，则名为一种子（ekabījī）；比那稍弱的，名为家家（kolaṃkolo）；比那更弱的，名为七返有极（sattakkhattuparama）。于此，凡只在人间轮回七次而证得阿罗汉果者，或只在天界轮回七次而证得阿罗汉果者，并非此处所意谓的。而有时在天界，有时在人间，以这种混合的方式轮回而证得阿罗汉果者，才是此处所意谓的。因此，“七返有极”一词，应当理解为是就具有在人天混杂轮回之意向者而言。因为具有轮回意向者，会从一开始历经六个天界，然后住于色究竟天（akaniṭṭhā）而般涅槃。

ตตฺถ โย สทฺธํ ธุรํ กตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ นิพฺพตฺเตติ, โส มคฺคกฺขเณ สทฺธานุสารี นาม โหติ. ผลกฺขเณ ปน สทฺธาวิมุตฺโต นาม หุตฺวา วุตฺตนเยน เอกพีชิอาทิเภโท โหติ. โย ปน ปญฺญํ ธุรํ กตฺวา โสตาปตฺติมคฺคํ นิพฺพตฺเตติ, โส มคฺคกฺขเณ ธมฺมานุสารี นาม. ผลกฺขเณ ปน ทิฏฺฐิปฺปตฺโต นาม หุตฺวา เอกพีชิอาทิเภโท โหติ. อิทญฺจ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ อลาภิโน วเสน วุตฺตํ. ลาภี ปน ผลกฺขเณ กายสกฺขี นาม โหติ. ตตฺถ เย สทฺธาวิมุตฺตทิฏฺฐิปฺปตฺตกายสกฺขินามกา ตโย โสตาปนฺนา, เต เอกพีชิอาทีหิ ตีเหว สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ – ‘‘ปญฺจหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิสิตพฺพํ เอกพีชินา…เป… ธมฺมานุสารินา’’ติ, เอวํ ปญฺจหิ.

于此，凡以信为首而生起入流道者，他在道之刹那名为随信行(saddhānusārī)；在果之刹那则成为信解脱(saddhāvimutta)，并依已说之理而有“一种子”等差别。凡以慧为首而生起入流道者，他在道之刹那名为随法行(dhammānusārī)；在果之刹那则成为见至(diṭṭhippatta)，而有“一种子”等差别。此说是就未得八解脱之人而言。已得者则在果之刹那名为身证(kāyasakkhī)。于此，名为信解脱、见至、身证这三种入流者，被一种子等三者所含摄，故说：“当以五种人(puggala)指明：由一种子……乃至……随法行。”如是为五种。

ทฺวาทสหิ ปุคฺคเลหีติ สกทาคามิมคฺคฏฺโฐ, สกทาคามี, อนาคามิมคฺคฏฺโฐ, อเภเทน อนาคามี, อนฺตราปรินิพฺพายิอาทโย ปญฺจ, สทฺธาวิมุตฺตทิฏฺฐิปฺปตฺตกายสกฺขิโน ตโยติ เภเทน อฏฺฐาติ, เอวํ ทฺวาทสหิ. ตตฺถ หิ โย อวิหาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ อายุเวมชฺฌํ อปฺปตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อนฺตราปรินิพฺพายี. โย ปน อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณาติ, อยํ อุปหจฺจปรินิพฺพายี. ตถา โย อวิหาทีสุ อุปปนฺโน อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อรหตฺตํ อธิคจฺฉติ, อยํ อสงฺขารปรินิพฺพายี. โย ปน สสงฺขาเรน สปฺปโยเคน อรหตฺตํ อธิคจฺฉติ, อยํ สสงฺขารปรินิพฺพายี. อุทฺธํ อุปรูปริ พฺรหฺมโลเก อุปปตฺติโสโต เอตสฺสาติ อุทฺธํโสโต. ปฏิสนฺธิวเสน อกนิฏฺเฐ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี.

由十二种人(puggala)：斯陀含向(sakadāgāmimaggaṭṭha)、斯陀含(sakadāgāmī)、阿那含向(anāgāmimaggaṭṭha)、阿那含(anāgāmī)（无差别说），以及中间般涅槃(antarāparinibbāyī)等五种，与信解脱、见至、身证三种——此后两组合为有差别说的八种。如是共十二种。于此，凡在无烦天(Avihā)等处，未达寿命中夭即般涅槃者，是为中间般涅槃者。凡超越寿命中夭而证得阿罗汉果者，是为超越般涅槃者(upahaccaparinibbāyī)。同样，凡生于无烦天等处，无行、无加行而证得阿罗汉果者，是为无行般涅槃者(asaṅkhāraparinibbāyī)。凡有行、有加行而证得阿罗汉果者，是为有行般涅槃者(sasaṅkhāraparinibbāyī)。其结生之流上行于更高梵界，故名上流(uddhaṃsota)。以结生方式去到色究竟天(akaniṭṭhā)，故名色究竟天行者(akaniṭṭhagāmī)。

ตตฺถ อตฺถิ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี อตฺถิ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี, อตฺถิ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี อตฺถิ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามีติ. ตตฺถ โย อิธ อนาคามิผลํ ปตฺวา อวิหาทีสุ นิพฺพตฺโต [Pg.272] ตตฺถ ยาวตายุกํ ฐตฺวา อุปรูปริ นิพฺพตฺติตฺวา อกนิฏฺฐํ ปาปุณาติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน อวิหาทีสุ นิพฺพตฺโต ตตฺเถว อปรินิพฺพายิตฺวา อกนิฏฺฐมฺปิ อปฺปตฺวา อุปรูปริ พฺรหฺมโลเก ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย อิโต จวิตฺวา อกนิฏฺเฐเยว นิพฺพตฺตติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย ปน อวิหาทีสุ จตูสุ อญฺญตรสฺมึ นิพฺพตฺติตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. สทฺธาวิมุตฺตาทโย วุตฺตวิภาคาเยว.

于此，有上流趣色究竟天者(uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī)，有上流不趣色究竟天者，有非上流而趣色究竟天者，有非上流亦不趣色究竟天者。于此，若有个人于此世证得不还果后，生于无烦天(Aviha)等处，于彼处穷尽其寿，然后辗转上生，到达色究竟天(akaniṭṭha)，此人名为上流趣色究竟天者。又，若有个人生于无烦天等处，但不在彼处般涅槃，亦未到达色究竟天，而是在上上梵界中般涅槃，此人名为上流不趣色究竟天者。若有个人于此世命终后，即生于色究竟天，此人名为非上流而趣色究竟天者。又，若有个人生于无烦天等四净居天中之任何一处，即于彼处般涅槃，此人名为非上流亦不趣色究竟天者。信解脱(saddhāvimutta)等诸人，其分别已如前说。

นวหิ ปุคฺคเลหีติ เอตฺถ อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ อลาภี อรหา ปญฺญาวิมุตฺโต นาม. เตสํ ปน ลาภี วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทวิโมกฺขวเสน อุโภหิ ภาเคหิ รูปกายนามกายสงฺขาตโต อุภโต ภาคโต วิมุตฺตตฺตา อุภโตภาควิมุตฺโต นาม. สมสีสินาติ เอตฺถ ติวิโธ สมสีสี – อิริยาปถสมสีสี, โรคสมสีสี, ชีวิตสมสีสีติ.

于“由九种人”(navahi puggalehi)一句中：未得八解脱的阿罗汉(arahanta)，名为慧解脱者(paññāvimutta)。而获得此八解脱者，由镇伏解脱与断灭解脱故，从被称为色身与名身的两部分获得解脱，是故名为俱分解脱者(ubhatobhāgavimutta)。于“等首者”(samasīsī)一句中：等首者有三种，即：威仪等首者(iriyāpathasamasīsī)、病等首者(rogasamasīsī)、命等首者(jīvitasamasīsī)。

ตตฺร โย ฐานาทีสุ อิริยาปเถสุ เยเนว อิริยาปเถน สมนฺนาคโต หุตฺวา วิปสฺสนํ อารภติ, เตเนว อิริยาปเถน อรหตฺตํ ปตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อิริยาปถสมสีสี นาม. โย ปน เอกํ โรคํ ปตฺวา อนฺโตโรเค เอว วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปตฺวา อรหตฺตํ ปตฺวา เตเนว โรเคน ปรินิพฺพายติ, อยํ โรคสมสีสี นาม. ปลิโพธสีสํ ตณฺหา, พนฺธนสีสํ มาโน, ปรามาสสีสํ ทิฏฺฐิ, วิกฺเขปสีสํ อุทฺธจฺจํ, กิเลสสีสํ อวิชฺชา, อธิโมกฺขสีสํ สทฺธา, ปคฺคหสีสํ วีริยํ, อุปฏฺฐานสีสํ สติ, อวิกฺเขปสีสํ สมาธิ, ทสฺสนสีสํ ปญฺญา, ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ, โคจรสีสํ วิโมกฺโข, สงฺขารสีสํ นิโรโธติ เตรสสุ สีเสสุ กิเลสสีสํ อวิชฺชํ อรหตฺตมคฺโค ปริยาทิยติ, ปวตฺตสีสํ ชีวิตินฺทฺริยํ จุติจิตฺตํ ปริยาทิยติ. ตตฺถ อวิชฺชาปริยาทายกํ จิตฺตํ ชีวิตินฺทฺริยํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ. ชีวิตินฺทฺริยปริยาทายกํ อวิชฺชํ ปริยาทาตุํ น สกฺโกติ. อญฺญํ อวิชฺชาปริยาทายกํ จิตฺตํ, อญฺญํ ชีวิตินฺทฺริยปริยาทายกํ. ยสฺส เจตํ สีสทฺวยํ สมํ ปริยาทานํ คจฺฉติ, โส ชีวิตสมสีสี นาม.

于此，若人以某种威仪开始修习观（vipassanā），并以该威仪证得阿罗汉果而般涅槃，此人名为“威仪等首者”。又，若人遭遇某种疾病，在病中建立观，证得阿罗汉果，并因该病而般涅槃，此人名为“病等首者”。贪爱是障碍之首，慢是束缚之首，见是执取之首，掉举是散乱之首，无明是烦恼之首，信是胜解之首，精进是策励之首，念是现起之首，定是不散乱之首，慧是见之首，命根是持续之首，解脱是所缘之首，灭是行之首。在这十三首中，阿罗汉道断尽作为烦恼之首的无明，临终心（cuticitta）断尽作为持续之首的命根。于此，断尽无明之心不能断尽命根，断尽命根之心亦不能断尽无明。断尽无明之心与断尽命根之心是不同的。若人此二首平等断尽，他即名为“命等首者”。

กถํ [Pg.273] ปนิทํ สมํ โหตีติ? วารสมตาย. ยสฺมิญฺหิ วาเร มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, โสตาปตฺติมคฺเค ปญฺจ ปจฺจเวกฺขณานิ, สกทาคามิมคฺเค ปญฺจ, อนาคามิมคฺเค ปญฺจ, อรหตฺตมคฺเค จตฺตารีติ เอกูนวีสติเม ปจฺจเวกฺขณญาเณ ปติฏฺฐาย ภวงฺคํ โอตริตฺวา ปรินิพฺพายโต อิมาย วารสมตาย อิทํ อุภยสีสปริยาทานมฺปิ สมํ โหติ นาม. เตนายํ ปุคฺคโล ‘‘ชีวิตสมสีสี’’ติ วุจฺจติ, อยเมว อิธาธิปฺเปโต. เอวํ สุญฺญตวิมุตฺตาทโย ตโย สทฺธาวิมุตฺโต ปญฺญาวิมุตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต สมสีสีติ สตฺต สาวกา อรหนฺโต, ปจฺเจกพุทฺโธ, สมฺมาสมฺพุทฺโธติ อิเมหิ นวหิ ปุคฺคเลหิ อเสกฺขภาคิยํ สุตฺตํ นิทฺทิสิตพฺพํ.

此如何相等？由时相等故。于其道出定时，须陀洹道有五种省察，斯陀含道有五种，阿那含道有五种，阿罗汉道有四种——安住于此十九种省察智后，沉入有分而般涅槃者，由于此时相等，此二端的断尽亦称为相等。因此，此人被称为“命等首者”(jīvitasamasīsī)，此即此处所意。如此，空解脱等三者、信解脱者、慧解脱者、俱分解脱者、等首者——此七种声闻阿罗汉，以及独觉佛、正等觉佛，应以此九种人来说明无学分经。

ราคจริโตติ ราคสหิตํ จริตํ เอตสฺสาติ ราคจริโต. ราเคน วา จริโต ปวตฺติโต ราคจริโต, ราคชฺฌาสโย ราคาธิโกติ อตฺโถ. เอส นโย เสเสสุปิ. ราคมุเข ฐิโตติ ราคปริยุฏฺฐาเน ฐิโต, ปริยุฏฺฐิตราโคติ อตฺโถ. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย.

“贪行者”：其行为与贪俱行，故为贪行者。或由贪而行、而转起，故为贪行者，其义为：有贪的倾向，贪占优势。此理亦通于其余。“立于贪之门”：即立于贪的缠，其义为：贪已生起。其余诸句亦同此理。

วาสนาภาคิยํ สุตฺตนฺติ โลกิยํ สตฺตาธิฏฺฐานํ วาสนาภาคิยํ สุตฺตํ. โลกิยํ สตฺตาธิฏฺฐานํ สํกิเลสภาคิยญฺหิ สุตฺตํ ราคจริเตหิ ปุคฺคเลหิ นิทฺทิฏฺฐํ. ตตฺถ ‘‘โลกิยํ, สตฺตาธิฏฺฐาน’’นฺติ ปททฺวยํ อนุวตฺตมานํ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘วาสนาภาคิย’’นฺติ. สีลวนฺเตหีติ สีลวนฺตาทีหิ ปุคฺคเลหิ. ปกติสีลนฺติอาทิ เยหิ สมนฺนาคตา, เต ปุคฺคลา. เตสํ ทสฺสเนน ปุคฺคลานํ อุปลกฺขณํ. อถ วา ธมฺมาธิฏฺฐานํ ปกติสีลาทิวเสน, สตฺตาธิฏฺฐานํ ปกติสีลวนฺตาทิวเสน เวทิตพฺพนฺติ อิมสฺส นยสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘สีลวนฺเตหิ นิทฺทิสิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ‘‘ปกติสีล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตํ ปกติสีลาทีนํ ปญฺจนฺนํ เอว คหณํ นิทสฺสนมตฺตํ, ปตฺติทานอพฺภนุโมทนธมฺมสฺสวนเทสนาทิฏฺฐิชุกมฺมาทีนมฺปิ เจตฺถ สมฺภวโต. เตสมฺปิ วา เอตฺเถว สงฺคเหตฺวา ทสฺสนตฺถํ ‘‘ปญฺจา’’ติ วุตฺตํ.

所谓“习气分经”(Vāsanābhāgiya sutta)，即世间的、以有情为所依的习气分经。因为世间的、以有情为所依的杂染分经，是由贪行之人所指示。于此，是使“世间的”、“以有情为所依”二词随转而说为“习气分”。所谓“由具戒者”，即由具戒等人。所谓“本性戒”(pakatisīla)等，是指具足此等之人，通过显示此等来标示他们。或者，为显示此理，即：法所依应依本性戒等了知，有情所依应依具本性戒者等了知，故在说了“应由具戒者指示”后，又说“本性戒”等。此处所取的本性戒等五者仅为例示，因为回向(pattidāna)、随喜(abbhanumodana)、听法(dhammassavana)、说法(dhammadesanā)、矫正见(diṭṭhijukamma)等也可能存在于此。或者，为显示此等亦可摄于此中，故说“五种”。

ตตฺถ ปกติสีลนฺติ สมฺปตฺตวิรติสีลํ. จิตฺตปฺปสาโทติ กมฺมผลสทฺธา รตนตฺตยสทฺธา จ. ญาณํ ปญฺญาย นิทฺทิสิตพฺพนฺติ ยสฺมึ สุตฺเต ปญฺญา อาคตา, ตํ สุตฺตํ ญาณนฺติ นิทฺทิสิตพฺพํ. น เกวลํ ปญฺญาปริยาเยเนว, อถ โข ปญฺญินฺทฺริยาทิปริยาเยนปิ ยตฺถ ปญฺญา อาคตา, ตํ สุตฺตํ ญาณนฺติ นิทฺทิสิตพฺพนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปญฺญินฺทฺริเยนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – เหฏฺฐา วุตฺโต เอว. ยํ วา ปนาติอาทีสุ ยํ วา อญฺญํ กิญฺจิ ปญฺญาย อธิวจนํ. สพฺพํ ตํ ยตฺถ กตฺถจิ สุตฺเต อาคตํ, ตํ สุตฺตํ ญาณนฺติ นิทฺทิสิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

于此，所谓“本性戒”(pakatisīla)，即正至远离戒(sampattaviratisīla)。所谓“心净信”(cittappasāda)，即对业果的信心与对三宝的信心。所谓“智应由慧指示”，即在哪部经中慧出现，那部经就应指示为“智”。为显示不仅只通过慧的同义词，而且也通过慧根(paññindriya)等的同义词，凡慧出现之处，该经即应指示为“智”，故说“由慧根”等。其义已如前说。在“yaṃ vā pana”等句中，其义为：凡有慧的任何其他名称，所有这些名称无论出现在任何经中，该经都应指示为“智”。

อชฺฌตฺติกพาหิเรหีติ [Pg.274] ยสฺมึ สุตฺเต อชฺฌตฺติกานิ อายตนานิ, พาหิรานิ จ อายตนานิ อาคตานิ, ตํ สุตฺตํ เตหิ อายตเนหิ ญาณํ เญยฺยนฺติ นิทฺทิสิตพฺพํ. ปญฺญาปิ อารมฺมณภูตา เญยฺยนฺติ เญยฺยโต วิสุํ กตฺวา ปญฺญา วุตฺตา. ตถา หิ ปญฺญา ญาณนฺตรสฺส อารมฺมณนฺติ กตฺถจิ สุตฺเต เญยฺยภาเวนปิ วุจฺจติ. ยํ กิญฺจิ อารมฺมณภูตนฺติ ยํ กิญฺจิ ญาณสฺส วิสยภูตํ รูปาทิ. อชฺฌตฺติกํ วา พาหิรํ วาติ วา-สทฺเทน โอฬาริกาทึ สงฺคณฺหาติ. สพฺพํ ตํ สงฺขเตน อสงฺขเตน จาติ สพฺพํ ตํ ยถาสมฺภวํ สงฺขตภาเวน อสงฺขตภาเวน จ เญยฺยนฺติ นิทฺทิสิตพฺพํ. เญยฺยธมฺมวเสน หิ เญยฺยสุตฺตํ เญยฺยนฺติ วุจฺจตีติ.

“由内外”者：于何经中，说及内处与外处，彼经即应依此诸处标示为“所知”。慧亦是所缘而成所知，故从“所知”中分别出慧而说。诚然，慧为另一智之所缘，是故于某经中，亦以所知之状态而被言说。“任何成为所缘者”：即任何成为智之境域者，如色等。“或内或外”者：以“或”字摄集粗等。“彼一切，由有为与无为”者：彼一切，应随其可能，以有为性与无为性而被标示为“所知”。实因所知法之故，所知经被称为“所知”。

ยํ วา ปน กิญฺจิ ภควา อญฺญตรวจนํ ภาสตีติ โลกิยโลกุตฺตราทิสุตฺเตสุ เอกสฺมึ สุตฺเต ทฺเว. เตสุ ยํ วา ปน กิญฺจิ อญฺญตรวจนํ เอกสฺเสว กถนํ ภาสติ นิทฺทิสติ. สพฺพํ ตํ ยถานิทฺทิฏฺฐํ ธารยิตพฺพนฺติ ตํ ยถา สพฺพํ สุตฺตํ โลกิยาทีสุ ยทิ อญฺญตรวเสน, อถ อุภยวเสน ยถา ยถา นิทฺทิฏฺฐํ, ตถา ตถา คเหตพฺพํ, ตํ ตํ ปธานภาเวน นิทฺทิสิตพฺพนฺติ อตฺโถ.

“或世尊说任何一种言说”者：于世间、出世间等经中，于一经中，亦说二者。于彼等中，“任何一种言说”者，是说仅述其一。“彼一切应如所标示而受持”者，其义为：彼一切经，于世间等法中，若以一种标示，或以二者标示，应如其所标示而领受，即应以其各自之主要性而标示。

กิเลสสหิตญฺเญว กมฺมํ วิปากสฺส เหตุ, น อิตรนฺติ วุตฺตํ ‘‘ทุวิโธ เหตุ ยญฺจ กมฺมํ เย จ กิเลสา’’ติ. สมุทโย กิเลสาติ เอตฺถ ‘‘สมุทโย’’ติ เอเตน สมุทยปกฺขิยา วุตฺตา. ‘‘กิเลสา’’ติ จ กิเลสวนฺโต, สํกิลิฏฺฐาติ อตฺโถ. ยํ ทิสฺสตีติ ยํ ยํ ทิสฺสติ. ตาสุ ตาสุ ภูมีสูติ ปุถุชฺชนภูมิอาทีสุ. กปฺปิยานุโลเมนาติ กปฺปิเยน จ กปฺปิยานุโลเมน จ. ตตฺถ กปฺปิยํ ปาฬิยํ สรูปโต วุตฺตํ, กปฺปิยานุโลมํ มหาปเทสวเสน นยโต ทสฺสิตํ. ปฏิกฺขิตฺตการเณนาติ เยน การเณน ภควตา ยํ ปฏิกฺขิตฺตํ, เตน การเณน ตํ นิทฺทิสิตพฺพํ. เอกนฺเตน สราคาทิสํวตฺตนเมว หิ ภควตา ปฏิกฺขิตฺตํ, ตํ สราคาย สํวตฺตนาทิการเณน นิทฺทิสิตพฺพํ. ธมฺมสฺสาติ อสงฺขตธมฺมสฺส. อริยธมฺมานนฺติ มคฺคผลธมฺมานํ. เสสํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

唯有与烦恼俱行之业是异熟之因，非有其他，如所说：“因有二种：即业与诸烦恼”。“集即是烦恼”：于此，以“集”一词说集之同分。而“诸烦恼”，其义为：有烦恼者，即已染污者。“凡所见者”：即任何所见。“于彼彼地中”：即于凡夫地(puthujjanabhūmi)等。“由适宜与随顺适宜”：即由适宜及随顺适宜。于此，适宜者，于圣典中依其自相而说；随顺适宜者，依大教示(mahāpadesa)从理而显示。“由被拒绝之因”：即世尊以何因拒绝，即应以彼因指示。因为世尊确实只拒绝完全导向贪等者，故应以其导向贪等之因而指示。“法”：即无为法。“诸圣法”：即道与果之法。其余易知。

เอตฺถ จ ยถา สํกิเลสภาคิยาทีนํ อญฺญมญฺญํ สํสคฺคโต อเนกวิโธ ปฏฺฐานเภโท อิจฺฉิโต, เอวํ โลกิยสตฺตาธิฏฺฐานาทิสํสคฺคโตปิ อเนกวิโธ ปฏฺฐานเภโท สมฺภวติ. ปาฬิยํ ปน อุภยตฺถาปิ เอกเทสทสฺสนวเสน อาคตตฺตา นยทสฺสนนฺติ เวทิตพฺพํ. สกฺกา หิ อิมินา [Pg.275] นเยน วิญฺญุนา เต นิทฺธาเรตุนฺติ. ยถา จ สํกิเลสภาคิยาทีนํ โลกิยาทีนญฺจ วิสุํ วิสุํ สํสคฺคเภทวเสน อยํ ปฏฺฐานเภโท อเนกวิโธ ลพฺภติ, เอวํ อุภเยสมฺปิ สํสคฺควเสน อยํ นโย ยถารหํ ลพฺภเตว. ลพฺภติ หิ โลกิยํ สุตฺตํ กิญฺจิ สํกิเลสภาคิยํ, กิญฺจิ วาสนาภาคิยํ. ตถา โลกุตฺตรํ สุตฺตํ กิญฺจิ นิพฺเพธภาคิยํ, กิญฺจิ อเสกฺขภาคิยนฺติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย.

于此，如由杂染分(saṃkilesabhāgiya)等之互相结合，而希求有多种发趣差别(paṭṭhānabhedo)，同理，由与世间、有情所依(sattādhiṭṭhāna)等之结合，亦可能产生多种发趣差别。然于圣典中，于二处皆依显示一部分而来，故应知是为显示方法。智者实能以此方法确定之。如由杂染分等与世间等之别别结合差别，而得此多种发趣差别，如是依二者之结合，此方法亦可如理而得。诚然，可得某些世间经是杂染分，某些是习气分(vāsanābhāgiya)。同样，某些出世间经是抉择分(nibbedhabhāgiya)，某些是无学分(asekkhabhāgiya)。其余亦同此理。

เอวํ โสฬสวิเธ ปฏฺฐาเน อฏฺฐวีสติวิธํ ปฏฺฐานํ ปกฺขิปิตฺวา, อฏฺฐวีสติวิเธ จ ปฏฺฐาเน โสฬสวิธํ ปกฺขิปิตฺวา ยถารหํ ทุกติกาทิเภเทน สมฺภวโต ปฏฺฐานวิภาโค เวทิตพฺโพ, โส จ โข ตีสุ ปิฏเกสุ ลพฺภมานสฺส สุตฺตปทสฺส วเสน. ยสฺมา ปน ตานิ ตานิ สุตฺตปทานิ อุทาหรณวเสน นิทฺธาเรตฺวา อิมสฺมึ อตฺเถ วิตฺถาริยมาเน อติปปญฺโจ โหติ, อติภาริยา จ เนตฺติสํวณฺณนา, สกฺกา จ อิมินา นเยน วิญฺญุนา อยมตฺโถ วิญฺญาตุํ, ตสฺมา น ตํ วิตฺถารยิมฺห. เตเนว หิ ปาฬิยํ อญฺญมญฺญสํสคฺควเสน ปฏฺฐานวิภาโค เอกเทเสเนว ทสฺสิโต, น นิปฺปเทสโตติ.

如是，将二十八种施设纳入十六种施设中，又将十六种施设纳入二十八种施设中，应如其所应，依其可能性，以二法、三法等差别来了知施设的分别。而这应依于三藏中可得的经句。然而，因为若以举例的方式确定那些经句，并于此义理上详述，则会过于繁琐，且《导论》的释义也会过于沉重；又因智者能以此方法了知此义，故我们不详述它。正因此，在圣典中，施设的分别仅以互相掺杂的方式部分地显示，而非无遗漏地显示。

สาสนปฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

教施设品释义终。

นิคมนกถา

结语

เอตฺตาวตา จ –

至此——

หาเร นเย จ ปฏฺฐาเน, สุวิสุทฺธวินิจฺฉยํ;

วิภชนฺโต นวงฺคสฺส, สาสนสฺสตฺถวณฺณนํ.

为分别运导、理趣与施设，（彼教示了）抉择极为清净、亦为九分教之义释的，

เนตฺติปฺปกรณํ ธีโร, คมฺภีรํ นิปุณญฺจ ยํ;

อเทสยิ มหาเถโร, มหากจฺจายโน วสี.

甚深微细的《导论》，此乃具慧、自在的摩诃迦旃延大长老所教示。

สทฺธมฺมาวตรฏฺฐาเน, ปฏฺฏเน นาคสวฺหเย;

ธมฺมาโสกมหาราช-วิหาเร วสตา มยา.

于名为那伽(Nāga)之城镇，亦即正法降临之处，由我住于法阿育大王寺中，

จิรฏฺฐิตตฺถํ ยา ตสฺส, อารทฺธา อตฺถวณฺณนา;

อุทาหรณสุตฺตานํ, ลกฺขณานญฺจ สพฺพโส.

为令彼论长久住立，我已着手造作彼义释，此释全面阐明所有示例之经及诸相的义理，

อตฺถํ [Pg.276] ปกาสยนฺตี สา, อนากุลวินิจฺฉยา;

สมตฺตา สตฺตวีสาย, ปาฬิยา ภาณวารโต.

彼义释阐明义理，抉择无有纷乱，依圣典计二十七诵品，于此圆满。

อิติ ตํ สงฺขโรนฺเตน, ยํ ตํ อธิคตํ มยา;

ปุญฺญํ ตสฺสานุภาเวน, โลกนาถสฺส สาสนํ.

如是，我因造作彼义释所获功德，愿以彼威力，

โอคาเหตฺวา วิสุทฺธาย, สีลาทิปฏิปตฺติยา;

สพฺเพปิ เทหิโน โหนฺตุ, วิมุตฺติรสภาคิโน.

令一切有情，以清净的戒等行持，深入世尊之教，皆得分享解脱之味。

จิรํ ติฏฺฐตุ โลกสฺมึ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ;

ตสฺมึ สคารวา นิจฺจํ, โหนฺตุ สพฺเพปิ ปาณิโน.

愿正自觉者之教，久住于世间；愿一切有情，于彼常恭敬。

สมฺมา วสฺสตุ กาเลน, เทโวปิ ชคตีปติ;

สทฺธมฺมนิรโต โลกํ, ธมฺเมเนว ปสาสตูติ.

愿天应时善降雨，大地之主亦乐于正法，唯以法治理世间。

อิติ พทรติตฺถวิหารวาสินา อาจริยธมฺมปาเลน กตา

如是，此乃住于巴达拉提塔寺的法护阿阇梨所造

เนตฺติปฺปกรณสฺส อตฺถสํวณฺณนา สมตฺตาติ.

《导论》之义释圆满。

เนตฺติปฺปกรณ-อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

《导论》义注终。