นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

នមោ តស្ស ភគវតោ អរហតោ សម្មាសម្ពុទ្ធស្ស (សូមក្រាបថ្វាយបង្គំចំពោះព្រះមានព្រះភាគ អរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធព្រះអង្គនោះ)

ขุทฺทกนิกาเย

ក្នុងខុទ្ទកនិកាយ

ปฏิสมฺภิทามคฺค-อฏฺฐกถา

អដ្ឋកថាបដិសម្ភិទាមគ្គ

(ทุติโย ภาโค)

(ភាគទីពីរ)

๖๘. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนิทฺเทสวณฺณนา

៦៨. ការពណ៌នាអំពីឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណនិទ្ទេស

๑๑๑. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนิทฺเทเส [Pg.1] ตถาคตสฺสาติ วจเน อุทฺเทเส สรูปโต อวิชฺชมาเนปิ ‘‘ฉ ญาณานิ อสาธารณานิ สาวเกหี’’ติ (ปฏิ. ม. มาติกา ๑.๗๓) วุตฺตตฺตา ‘‘ตถาคตสฺสา’’ติ วุตฺตเมว โหติ. ตสฺมา อุทฺเทเส อตฺถโต สิทฺธสฺส ตถาคตวจนสฺส นิทฺเทเส คหณํ กตํ. สตฺเต ปสฺสตีติ รูปาทีสุ ฉนฺทราเคน สตฺตตาย ลคฺคตาย สตฺตา, เต สตฺเต อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาเณน จกฺขุนา ปสฺสติ โอโลเกติ. อปฺปรชกฺเขติ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ อปฺปํ ราคาทิรโช เอเตสนฺติ อปฺปรชกฺขา, อปฺปํ ราคาทิรโช เอเตสนฺติ วา อปฺปรชกฺขา. เต อปฺปรชกฺเข. มหารชกฺเขติ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ มหนฺตํ ราคาทิรโช เอเตสนฺติ มหารชกฺขา, มหนฺตํ ราคาทิรโช เอเตสนฺติ วา มหารชกฺขา. ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเยติ ติกฺขานิ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ เอเตสนฺติ ติกฺขินฺทฺริยา, มุทูนิ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ เอเตสนฺติ มุทินฺทฺริยา. สฺวากาเร ทฺวากาเรติ สุนฺทรา สทฺธาทโย อาการา โกฏฺฐาสา เอเตสนฺติ สฺวาการา, กุจฺฉิตา ครหิตา สทฺธาทโย อาการา โกฏฺฐาสา เอเตสนฺติ ทฺวาการา. สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเยติ เย กถิตํ การณํ สลฺลกฺเขนฺติ สุเขน สกฺกา โหนฺติ วิญฺญาเปตุํ, เต สุวิญฺญาปยา, ตพฺพิปรีตา ทุวิญฺญาปยา. อปฺเปกจฺเจ [Pg.2] ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโนติ อปิ เอเก ปรโลกญฺเจว ราคาทิวชฺชญฺจ ภยโต ปสฺสนฺเต, อิมสฺส ปน ปทสฺส นิทฺเทเส ปรโลกสฺเสว น วุตฺตตฺตา ขนฺธาทิโลเก จ ราคาทิวชฺเช จ ปรํ พาฬฺหํ ภยํ ปสฺสนสีลาติ ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน. เต ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิเนติ เอวมตฺโถ คเหตพฺโพ. อปฺเปกจฺเจ น ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโนติ ตพฺพิปรีเต. โลโกติ จ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน. วชฺชนฺติ จ วชฺชนียฏฺเฐน. เอตฺตาวตา อุทฺเทสสฺส นิทฺเทโส กโต โหติ.

១១១. ក្នុងឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណនិទ្ទេសនេះ ទោះបីជាពាក្យថា «តថាគតស្ស» មិនមានរូបរាងប្រាកដក្នុងឧទ្ទេសក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ញាណ ៦ មិនទូទៅដល់ពួកសាវ័កឡើយ» ដូច្នេះ ទើបឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា «តថាគតស្ស» នោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបកាន់យកពាក្យថា តថាគត ដែលសម្រេចសេចក្តីដោយអត្ថក្នុងឧទ្ទេស មកដាក់ក្នុងនិទ្ទេសនេះ។ បទថា សត្តេ បស្សតិ (ទ្រង់ឃើញនូវសត្វទាំងឡាយ) សត្វទាំងឡាយ ឈ្មោះថា សត្វ ព្រោះជាប់ជំពាក់ដោយឆន្ទរាគក្នុងរូបជាដើម ព្រះអង្គរមែងទ្រង់ឃើញ គឺទ្រង់ពិនិត្យមើលនូវសត្វទាំងឡាយនោះ ដោយចក្ខុគឺឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ។ បទថា អប្បរជក្ខេ (ពួកសត្វមានធូលីតិច) បានដល់ ពួកសត្វដែលមានធូលីគឺរាគៈជាដើមតិចតួច ក្នុងចក្ខុគឺបញ្ញា ឈ្មោះថា អប្បរជក្ខៈ ឬថា ពួកសត្វដែលមានធូលីគឺរាគៈជាដើមតិចតួច ឈ្មោះថា អប្បរជក្ខៈ។ សំដៅយកពួកសត្វដែលមានធូលីតិចទាំងនោះ។ បទថា មហារជក្ខេ (ពួកសត្វមានធូលីច្រើន) បានដល់ ពួកសត្វដែលមានធូលីគឺរាគៈជាដើមច្រើន ក្នុងចក្ខុគឺបញ្ញា ឈ្មោះថា មហារជក្ខៈ ឬថា ពួកសត្វដែលមានធូលីគឺរាគៈជាដើមច្រើន ឈ្មោះថា មហារជក្ខៈ។ បទថា តិក្ខិន្ទ្រិយេ មុទិន្ទ្រិយេ (ពួកសត្វមានឥន្ទ្រីយ៍មុតមាំ មានឥន្ទ្រីយ៍ទន់) បានដល់ ពួកសត្វដែលមានឥន្ទ្រីយ៍មានសទ្ធាជាដើមមុតមាំ ឈ្មោះថា តិក្ខិន្ទ្រិយៈ ពួកសត្វដែលមានឥន្ទ្រីយ៍មានសទ្ធាជាដើមទន់ ឈ្មោះថា មុទិន្ទ្រិយៈ។ បទថា ស្វាការេ ទ្វាការេ (ពួកសត្វមានអាការៈល្អ មានអាការៈអាក្រក់) បានដល់ ពួកសត្វដែលមានចំណែកនៃអាការៈមានសទ្ធាជាដើមដ៏ល្អ ឈ្មោះថា ស្វាការៈ ពួកសត្វដែលមានចំណែកនៃអាការៈមានសទ្ធាជាដើមដ៏គួរខ្ពើម គួរតិះដៀល ឈ្មោះថា ទ្វាការៈ។ បទថា សុវិញ្ញាបយេ ទុវិញ្ញាបយេ (ពួកសត្វដែលគេងាយប្រដៅ គេក្រប្រដៅ) បានដល់ ពួកសត្វណាដែលកំណត់ដឹងនូវហេតុផលដែលគេពោលប្រាប់ ជាសត្វដែលគេអាចប្រដៅបានដោយងាយ ពួកសត្វនោះឈ្មោះថា សុវិញ្ញាបយៈ ពួកសត្វដែលមានសភាពផ្ទុយពីនោះ ឈ្មោះថា ទុវិញ្ញាបយៈ។ បទថា អប្បេកច្ចេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិទោ (ពួកសត្វខ្លះយល់ឃើញនូវទោស និងភ័យក្នុងបរលោក) បានដល់ ពួកសត្វខ្លះដែលយល់ឃើញនូវបរលោកផង នូវទោសមានរាគៈជាដើមផង ដោយความเป็นភ័យ ប៉ុន្តែក្នុងនិទ្ទេសនៃបទនេះ ព្រោះលោកមិនបានពោលសំដៅយកតែបរលោកប៉ុណ្ណោះទេ តែសំដៅយកពួកសត្វដែលមានប្រក្រតីឃើញភ័យដ៏ខ្លាំងក្លាក្នុងលោកមានខន្ធជាដើមផង ក្នុងទោសមានរាគៈជាដើមផង ឈ្មោះថា បរលោកវជ្ជភយទស្សាវី។ គប្បីកាន់យកសេចក្តីនៃបទថា តេ បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិទោ ដោយប្រការដូច្នេះ។ បទថា អប្បេកច្ចេ ន បរលោកវជ្ជភយទស្សាវិទោ បានដល់ ពួកសត្វដែលមានសភាពផ្ទុយពីនោះ។ បទថា លោកៈ ព្រោះអត្ថថាទ្រុឌទ្រោម និងពុករលួយ។ បទថា វជ្ជៈ ព្រោះអត្ថថាជាធម្មជាតិដែលគួរវៀរចាក។ លោកធ្វើការសម្តែងនិទ្ទេសនៃឧទ្ទេស ដោយកំណត់ត្រឹមប៉ុណ្ណេះ។

ปุน นิทฺเทสสฺส ปฏินิทฺเทสํ กโรนฺโต อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเขติอาทิมาห. ตตฺถ ตีสุ รตเนสุ โอกปฺปนสงฺขาตา สทฺธา อสฺส อตฺถีติ สทฺโธ. โส สทฺธาสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อสฺสทฺธิยรชสฺส เจว อสฺสทฺธิยมูลกสฺส เสสากุสลรชสฺส จ อปฺปกตฺตา อปฺปรชกฺโข. นตฺถิ เอตสฺส สทฺธาติ อสฺสทฺโธ. โส วุตฺตปฺปการสฺส รชสฺส มหนฺตตฺตา มหารชกฺโข. อารทฺธํ วีริยมเนนาติ อารทฺธวีริโย. โส โกสชฺชรชสฺส เจว โกสชฺชมูลกสฺส เสสากุสลรชสฺส จ อปฺปกตฺตา อปฺปรชกฺโข. หีนวีริยตฺตา กุจฺฉิเตน อากาเรน สีทตีติ กุสีโท, กุสีโท เอว กุสีโต. โส วุตฺตปฺปการสฺส รชสฺส มหนฺตตฺตา มหารชกฺโข. อารมฺมณํ อุเปจฺจ ฐิตา สติ อสฺสาติ อุปฏฺฐิตสฺสติ. โส มุฏฺฐสฺสจฺจรชสฺส เจว มุฏฺฐสฺสจฺจมูลกสฺส เสสากุสลรชสฺส จ อปฺปกตฺตา อปฺปรชกฺโข. มุฏฺฐา นฏฺฐา สติ อสฺสาติ มุฏฺฐสฺสติ. โส วุตฺตปฺปการสฺส รชสฺส มหนฺตตฺตา มหารชกฺโข. อปฺปนาสมาธินา อุปจารสมาธินา วา อารมฺมเณ สมํ, สมฺมา วา อาหิโต ฐิโตติ สมาหิโต, สมาหิตจิตฺโตติ วา สมาหิโต. โส อุทฺธจฺจรชสฺส เจว อุทฺธจฺจมูลกสฺส เสสากุสลรชสฺส จ อปฺปกตฺตา อปฺปรชกฺโข. น สมาหิโต อสมาหิโต. โส วุตฺตปฺปการสฺส รชสฺส มหนฺตตฺตา มหารชกฺโข. อุทยตฺถคามินี ปญฺญา อสฺส อตฺถีติ ปญฺญวา. โส โมหรชสฺส เจว โมหมูลกสฺส เสสากุสลรชสฺส จ อปฺปกตฺตา อปฺปรชกฺโข. โมหมูฬฺหตฺตา ทุฏฺฐา ปญฺญา อสฺสาติ ทุปฺปญฺโญ. โส วุตฺตปฺปการสฺส รชสฺส มหนฺตตฺตา มหารชกฺโข. สทฺโธ ปุคฺคโล ติกฺขินฺทฺริโยติ พหุลํ อุปฺปชฺชมานาย พลวติยา สทฺธาย สทฺโธ, เตเนว สทฺธินฺทฺริเยน ติกฺขินฺทฺริโย. อสฺสทฺโธ ปุคฺคโล มุทินฺทฺริโยติ พหุลํ อุปฺปชฺชมาเนน [Pg.3] อสฺสทฺธิเยน อสฺสทฺโธ, อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชมาเนน ทุพฺพเลน สทฺธินฺทฺริเยน มุทินฺทฺริโย. เอส นโย เสเสสุปิ. สทฺโธ ปุคฺคโล สฺวากาโรติ ตาย เอว สทฺธาย โสภนากาโร. อสฺสทฺโธ ปุคฺคโล ทฺวากาโรติ เตเนว อสฺสทฺธิเยน วิรูปากาโร. เอส นโย เสเสสุปิ. สุวิญฺญาปโยติ สุเขน วิญฺญาเปตุํ สกฺกุเณยฺโย. ทุวิญฺญาปโยติ ทุกฺเขน วิญฺญาเปตุํ สกฺกุเณยฺโย. ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวีติ เอตฺถ ยสฺมา ปญฺญาสมฺปนฺนสฺเสว สทฺธาทีนิ สุปริสุทฺธานิ โหนฺติ, ตสฺมา สุปริสุทฺธสทฺธาทิสมฺปนฺโน ตํสมฺปยุตฺตาย, สุปริสุทฺธสทฺธาทิสมฺปนฺโนปิ วา ตปฺปจฺจยาย ปญฺญาย ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวี โหติ. ตสฺมา เอว หิ สทฺธาทโยปิ จตฺตาโร ‘‘ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวี’’ติ วุตฺตา.

កាលព្រះថេរៈនឹងធ្វើការសម្តែងនិទ្ទេសពិស្តារនៃនិទ្ទេសម្តងទៀត ទើបពោលពាក្យជាដើមថា អប្បរជក្ខេ មហារជក្ខេ។ ក្នុងបទទាំងនោះ បុគ្គលណាមានសទ្ធាពោលគឺការជឿស៊ប់ក្នុងរតនៈទាំង ៣ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សទ្ធោ (អ្នកមានសទ្ធា)។ បុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយសទ្ធានោះ ឈ្មោះថា អប្បរជក្ខៈ (អ្នកមានធូលីតិច) ព្រោះភាពជាអ្នកមានធូលីគឺសេចក្តីមិនជឿផង មានធូលីគឺអកុសលដែលសេសសល់មានសេចក្តីមិនជឿជាឫសគល់ផង តិចតួច។ សទ្ធារបស់បុគ្គលនេះមិនមានឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អសទ្ធោ (អ្នកមិនមានសទ្ធា)。 បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មហារជក្ខៈ (អ្នកមានធូលីច្រើន) ព្រោះភាពជាអ្នកមានធូលីមានប្រការដែលពោលហើយនោះច្រើន។ ព្យាយាមដែលបុគ្គលនេះផ្តើមធ្វើហើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អារទ្ធវីរិយោ (អ្នកមានព្យាយាមផ្តើមហើយ)។ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អប្បរជក្ខៈ ព្រោះភាពជាអ្នកមានធូលីគឺសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសផង មានធូលីគឺអកុសលដែលសេសសល់មានសេចក្តីខ្ជិលច្រអូសជាឫសគល់ផង តិចតួច។ បុគ្គលរមែងលិចចុះដោយអាការៈដ៏លាមក ព្រោះភាពជាអ្នកមានព្យាយាមថយថយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា កុសីទៈ (អ្នកខ្ជិលច្រអូស) ពាក្យថា កុសីទៈ នោះឯង ហៅថា កុសីតៈ ក៏បាន។ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មហារជក្ខៈ ព្រោះភាពជាអ្នកមានធូលីមានប្រការដែលពោលហើយនោះច្រើន។ សតិដែលចូលទៅតាំងនៅជិតអារម្មណ៍របស់បុគ្គលនេះមាន ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ឧបដ្ឋិតស្សតិ (អ្នកមានសតិតាំងខ្ជាប់)។ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អប្បរជក្ខៈ ព្រោះភាពជាអ្នកមានធូលីគឺសេចក្តីភ្លេចសតិផង មានធូលីគឺអកុសលដែលសេសសល់មានសេចក្តីភ្លេចសតិជាឫសគល់ផង តិចតួច។ សតិរបស់បុគ្គលនេះវង្វេងបាត់បង់ទៅហើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា មុដ្ឋស្សតិ (អ្នកភ្លេចសតិ)។ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មហារជក្ខៈ ព្រោះភាពជាអ្នកមានធូលីមានប្រការដែលពោលហើយនោះច្រើន。 ចិត្តដែលតាំងនៅស្មើ ឬតាំងនៅល្អក្នុងអារម្មណ៍ ដោយអប្បនាសមាធិ ឬឧបចារសមាធិ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សមាហិតោ (អ្នកមានចិត្តតាំងមាំ) ឬថា បុគ្គលមានចិត្តតាំងមាំ ឈ្មោះថា សមាហិតោ។ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អប្បរជក្ខៈ ព្រោះភាពជាអ្នកមានធូលីគឺឧទ្ធច្ចៈផង មានធូលីគឺអកុសលដែលសេសសល់មានឧទ្ធច្ចៈជាឫសគល់ផង តិចតួច។ បុគ្គលដែលមិនមានចិត្តតាំងមាំ ឈ្មោះថា អសមាហិតោ។ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មហារជក្ខៈ ព្រោះភាពជាអ្នកមានធូលីមានប្រការដែលពោលហើយនោះច្រើន។ បញ្ញាដែលជាគ្រឿងឃើញនូវការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅរបស់បុគ្គលនេះមាន ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា បញ្ញវា (អ្នកមានបញ្ញា)។ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា អប្បរជក្ខៈ ព្រោះភាពជាអ្នកមានធូលីគឺមោហៈផង មានធូលីគឺអកុសលដែលសេសសល់មានមោហៈជាឫសគល់ផង តិចតួច។ បញ្ញាដ៏លាមករបស់បុគ្គលនេះមាន ព្រោះភាពជាអ្នកវង្វេងដោយមោហៈ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ទុប្បញ្ញោ (អ្នកមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ)។ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា មហារជក្ខៈ ព្រោះភាពជាអ្នកមានធូលីមានប្រការដែលពោលហើយនោះច្រើន។ បទថា សទ្ធោ បុគ្គលោ តិក្ខិន្ទ្រិយោ (បុគ្គលមានសទ្ធា ជាអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍មុតមាំ) បានដល់ បុគ្គលឈ្មោះថាមានសទ្ធា ព្រោះសទ្ធាដ៏មានកម្លាំងកើតឡើងជាច្រើន ហើយឈ្មោះថាមានឥន្ទ្រីយ៍មុតមាំ ដោយសារសទ្ធិន្ទ្រិយនោះឯង។ បទថា អសទ្ធោ បុគ្គលោ មុទិន្ទ្រិយោ (បុគ្គលមិនមានសទ្ធា ជាអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់) បានដល់ បុគ្គលឈ្មោះថាមិនមានសទ្ធា ព្រោះសេចក្តីមិនជឿកើតឡើងជាច្រើន ប៉ុន្តែឈ្មោះថាមានឥន្ទ្រីយ៍ទន់ ដោយសារសទ្ធិន្ទ្រិយដ៏ទន់ខ្សោយដែលកើតឡើងក្នុងចន្លោះៗ។ វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងបុគ្គលដែលសេសសល់ផងដែរ។ បទថា សទ្ធោ បុគ្គលោ ស្វាការោ (បុគ្គលមានសទ្ធា ជាអ្នកមានអាការៈល្អ) បានដល់ បុគ្គលមានអាការៈដ៏ល្អស្អាត ដោយសារសទ្ធានោះឯង។ បទថា អសទ្ធោ បុគ្គលោ ទ្វាការោ (បុគ្គលមិនមានសទ្ធា ជាអ្នកមានអាការៈអាក្រក់) បានដល់ បុគ្គលមានអាការៈមិនល្អ ដោយសារសេចក្តីមិនជឿនោះឯង។ វិធីនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងបុគ្គលដែលសេសសល់ផងដែរ។ បទថា សុវិញ្ញាបយោ បានដល់ បុគ្គលដែលគេអាចប្រដៅបានដោយងាយ។ បទថា ទុវិញ្ញាបយោ បានដល់ បុគ្គលដែលគេអាចប្រដៅបានដោយក្រ។ ក្នុងបទថា បរលោកវជ្ជភយទស្សāvī នេះ ព្រោះហេតុតែធម៌ទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើមរបស់បុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយបញ្ញាប៉ុណ្ណោះ ទើបជាធម៌ដ៏ស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែង ហេតុនោះ បុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយសទ្ធាជាដើមដ៏ស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែងនោះ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសនិងបរលោក ដោយសារបញ្ញាដែលប្រកបដោយសទ្ធាជាដើមនោះ ឬថា បុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយសទ្ធាជាដើមដ៏ស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែងនោះ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសនិងបរលោក ដោយសារបញ្ញាដែលមានសទ្ធាជាដើមនោះជាបច្ច័យ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបសូម្បីតែបុគ្គល ៤ ពួកដែលមានសទ្ធាជាដើម ក៏លោកហៅថា «អ្នកឃើញភ័យក្នុងទោសនិងបរលោក» ដែរ។

๑๑๒. อิทานิ ‘‘ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวี’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ โลกญฺจ วชฺชญฺจ ทสฺเสตุํ โลโกติอาทิมาห. เอตฺถ ขนฺธา เอว ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโกติ ขนฺธโลโก. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. วิปตฺติภวโลโกติ อปายโลโก. โส หิ อนิฏฺฐผลตฺตา วิรูโป ลาโภติ วิปตฺติ, ภวตีติ ภโว, วิปตฺติ เอว ภโว วิปตฺติภโว, วิปตฺติภโว เอว โลโก วิปตฺติภวโลโก. วิปตฺติสมฺภวโลโกติ อปายูปคํ กมฺมํ. ตญฺหิ สมฺภวติ เอตสฺมา ผลนฺติ สมฺภโว, วิปตฺติยา สมฺภโว วิปตฺติสมฺภโว, วิปตฺติสมฺภโว เอว โลโก วิปตฺติสมฺภวโลโก. สมฺปตฺติภวโลโกติ สุคติโลโก. โส หิ อิฏฺฐผลตฺตา สุนฺทโร ลาโภติ สมฺปตฺติ, ภวตีติ ภโว, สมฺปตฺติ เอว ภโว สมฺปตฺติภโว, สมฺปตฺติภโว เอว โลโก สมฺปตฺติภวโลโก. สมฺปตฺติสมฺภวโลโกติ สุคตูปคํ กมฺมํ. ตญฺหิ สมฺภวติ เอตสฺมา ผลนฺติ สมฺภโว, สมฺปตฺติยา สมฺภโว สมฺปตฺติสมฺภโว, สมฺปตฺติสมฺภโว เอว โลโก สมฺปตฺติสมฺภวโลโก. เอโก โลโกติอาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนว.

១១២. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវលោក និងទោសដែលពោលហើយ ក្នុងពាក្យថា «paralokavajjabhayadassāvī» នេះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ពាក្យថា «loko» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើម ឈ្មោះថា លោក ព្រោះអត្ថថា វិនាសទៅ បែកធ្លាយទៅ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ខន្ធលោក។ សូម្បីក្នុងលោកពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា «vipattibhavaloko» បានដល់ អបាយលោក។ ព្រោះថា អបាយលោកនោះ ឈ្មោះថា វិបត្តិ ព្រោះជាលាភដ៏អាក្រក់ ដោយភាពជាផលមិនជាទីប្រាថ្នា ឈ្មោះថា ភព ព្រោះកើតឡើង វិបត្តិនោះឯងជាភព ឈ្មោះថា វិបត្តិភព វិបត្តិភពនោះឯងជាលោក ឈ្មោះថា វិបត្តិភពលោក។ ពាក្យថា «vipattisambhavaloko» បានដល់ កម្មដែលនាំទៅកាន់អបាយ។ ព្រោះថាកម្មនោះ ផលរមែងកើតឡើងអំពីកម្មនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សម្ភវៈ សម្ភវៈនៃវិបត្តិ ឈ្មោះថា វិបត្តិសម្ភវៈ វិបត្តិសម្ភវៈនោះឯងជាលោក ឈ្មោះថា វិបត្តិសម្ភវលោក។ ពាក្យថា «sampattibhavaloko» បានដល់ សុគតិលោក។ ព្រោះថាសុគតិលោកនោះ ឈ្មោះថា សម្បត្តិ ព្រោះជាលាភដ៏ល្អ ដោយភាពជាផលជាទីប្រាថ្នា ឈ្មោះថា ភព ព្រោះកើតឡើង សម្បត្តិនោះឯងជាភព ឈ្មោះថា សម្បត្តិភព សម្បត្តិភពនោះឯងជាលោក ឈ្មោះថា សម្បត្តិភពលោក។ ពាក្យថា «sampattisambhavaloko» បានដល់ កម្មដែលនាំទៅកាន់សុគតិ។ ព្រោះថាកម្មនោះ ផលរមែងកើតឡើងអំពីកម្មនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សម្ភវៈ សម្ភវៈនៃសម្បត្តិ ឈ្មោះថា សម្បត្តិសម្ភវៈ សម្បត្តិសម្ភវៈនោះឯងជាលោក ឈ្មោះថា សម្បត្តិសម្ភវលោក។ ឯបទទាំងឡាយមាន «eko loko» ជាដើម មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោមនោះឯង។

วชฺชนฺติ นปุํสกวจนํ อสุโกติ อนิทฺทิฏฺฐตฺตา กตํ. กิเลสาติ ราคาทโย. ทุจฺจริตาติ ปาณาติปาตาทโย. อภิสงฺขาราติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทโย. ภวคามิกมฺมาติ อตฺตโน วิปากทานวเสน ภวํ คจฺฉนฺตีติ ภวคามิโน, อภิสงฺขาเรสุปิ วิปากชนกาเนว กมฺมานิ วุตฺตานิ. อิตีติ วุตฺตปฺปการนิทสฺสนํ. อิมสฺมิญฺจ โลเก อิมสฺมิญฺจ วชฺเชติ วุตฺตปฺปกาเร [Pg.4] โลเก จ วชฺเช จ. ติพฺพา ภยสญฺญาติ พลวตี ภยสญฺญา. ติพฺพาติ ปรสทฺทสฺส อตฺโถ วุตฺโต, ภยสญฺญาติ ภยสทฺทสฺส, โลกวชฺชทฺวยมฺปิ หิ ภยวตฺถุตฺตา สยญฺจ สภยตฺตา ภยํ, ภยมิติ สญฺญา ภยสญฺญา. ปจฺจุปฏฺฐิตา โหตีติ ตํ ตํ ปฏิจฺจ อุเปจฺจ ฐิตา โหติ. เสยฺยถาปิ อุกฺขิตฺตาสิเก วธเกติ ยถา นาม ปหริตุํ อุจฺจาริตขคฺเค ปจฺจามิตฺเต ติพฺพา ภยสญฺญา ปจฺจุปฏฺฐิตา โหติ, เอวเมว โลเก จ วชฺเช จ ติพฺพา ภยสญฺญา ปจฺจุปฏฺฐิตา โหติ. อิเมหิ ปญฺญาสาย อากาเรหีติ อปฺปรชกฺขปญฺจกาทีสุ ทสสุ ปญฺจเกสุ เอเกกสฺมึ ปญฺจนฺนํ ปญฺจนฺนํ อาการานํ วเสน ปญฺญาสาย อากาเรหิ. อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานีติ สทฺธินฺทฺริยาทีนิ ปญฺจินฺทฺริยานิ. ชานาตีติ ตถาคโต ปญฺญาย ปชานาติ. ปสฺสตีติ ทิพฺพจกฺขุนา ทิฏฺฐํ วิย กโรติ. อญฺญาตีติ สพฺพาการมริยาทาหิ ชานาติ. ปฏิวิชฺฌตีติ เอกเทสํ อเสเสตฺวา นิรวเสสทสฺสนวเสน ปญฺญาย ปทาเลตีติ.

ពាក្យថា «vajjaṃ» នេះ ជាណបុំសកលិង្គ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយមិនបានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់ថាជាធម៌ឈ្មោះនេះ (ដូចជា រាគៈ ឬទោសៈ) ឡើយ។ ពាក្យថា «kilesā» បានដល់ ធម៌មានរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា «duccaritā» បានដល់ ធម៌មានបាណាតិបាតជាដើម។ ពាក្យថា «abhisaṅkhārā» បានដល់ បុញ្ញាភិសង្ខារជាដើម។ ពាក្យថា «bhavagāmikammā» សេចក្តីថា កម្មទាំងឡាយដែលរមែងទៅកាន់ភព ដោយអំណាចនៃការឲ្យផលរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា ភវគាមិនី (ធម៌នាំទៅកាន់ភព) សូម្បីក្នុងអភិសង្ខារទាំងឡាយ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សំដៅយកតែកម្មទាំងឡាយដែលបង្កើតផលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «iti» នេះ ជាការបង្ហាញនូវប្រការដែលបានពោលមកហើយ។ ពាក្យថា «imasmiñca loke imasmiñca vajje» សេចក្តីថា ក្នុងលោក និងក្នុងទោស តាមប្រការដែលបានពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា «tibbā bhayasaññā» បានដល់ សេចក្តីសម្គាល់ថាជាភ័យដ៏ខ្លាំងក្លា។ ពាក្យថា «tibbā» នេះ ព្រះអង្គសំដៅយកអត្ថនៃសព្ទថា «para» (ក្នុងពាក្យថា paraloka) ពាក្យថា «bhayasaññā» សំដៅយកអត្ថនៃសព្ទថា «bhaya» ព្រោះថា ធម៌ទាំងពីរគឺលោកនិងទោស ឈ្មោះថា ភ័យ ព្រោះជាទីតាំងនៃភ័យផង ព្រោះខ្លួនឯងប្រកបដោយភ័យផង សេចក្តីសម្គាល់ថានេះជាភ័យ ឈ្មោះថា ភយសញ្ញា។ ពាក្យថា «paccupaṭṭhitā hoti» សេចក្តីថា ជាសញ្ញាដែលចូលទៅតាំងនៅជិត ដោយអាស្រ័យនូវលោក និងទោសនោះៗ។ ពាក្យថា «seyyathāpi ukkhittāsike vadhake» សេចក្តីថា ដូចជាសេចក្តីសម្គាល់ថាជាភ័យដ៏ខ្លាំងក្លា រមែងតាំងឡើងចំពោះសត្រូវដែលលើកដាវឡើងដើម្បីនឹងកាប់សម្លាប់ យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីសម្គាល់ថាជាភ័យដ៏ខ្លាំងក្លា ក៏រមែងតាំងឡើងក្នុងលោក និងក្នុងទោស យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា «imehi paññāsāya ākārehi» សេចក្តីថា ដោយអាការៈ ៥០ គឺដោយអំណាចនៃអាការៈ ៥ ក្នុងពួក ៥ នីមួយៗ ក្នុងបព្វៈមានពួក ៥ នៃបុគ្គលមានធូលីក្នុងភ្នែកតិចជាដើមទាំង ១០ ពួក។ ពាក្យថា «imāni pañcindriyāni» បានដល់ ឥន្ទ្រិយទាំង ៥ មានសទ្ធិន្រ្ទិយជាដើម。 ពាក្យថា «jānāti» សេចក្តីថា ព្រះតថាគតដឹងច្បាស់ដោយព្រះបញ្ញា។ ពាក្យថា «passati» សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យប្រាកដដូចជាបានឃើញដោយទិព្វចក្ខុ។ ពាក្យថា «aññāti» សេចក្តីថា ដឹងដោយកំណត់នូវអាការៈទាំងពួង។ ពាក្យថា «paṭivijjhati» សេចក្តីថា មិនទុកចំណែកណាមួយឲ្យសេសសល់ឡើយ គឺទម្លុះទម្លាយដោយព្រះបញ្ញា ដោយអំណាចនៃការឃើញមិនមានសេសសល់។

อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๖๙. อาสยานุสยญาณนิทฺเทสวณฺณนา

៦៩. ការអធិប្បាយអាសយានុសយញាណនិទ្ទេស

๑๑๓. อาสยานุสยญาณนิทฺเทเส อิธ ตถาคโตติอาทิ ปญฺจธา ฐปิโต นิทฺเทโส. ตตฺถ อาสยานุสยา วุตฺตตฺถา เอว. จริตนฺติ ปุพฺเพ กตํ กุสลากุสลํ กมฺมํ. อธิมุตฺตินฺติ สมฺปติ กุสเล อกุสเล วา จิตฺตโวสคฺโค. ภพฺพาภพฺเพติ ภพฺเพ จ อภพฺเพ จ. อริยาย ชาติยา สมฺภวนฺติ ชายนฺตีติ ภพฺพา. วตฺตมานสมีเป วตฺตมานวจนํ. ภวิสฺสนฺติ ชายิสฺสนฺตีติ วา ภพฺพา, ภาชนภูตาติ อตฺโถ. เย อริยมคฺคปฏิเวธสฺส อนุจฺฉวิกา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา, เต ภพฺพา. วุตฺตปฏิปกฺขา อภพฺพา.

១១៣. ក្នុងអាសយានុសយញាណនិទ្ទេសនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់តាំងទុកនូវនិទ្ទេសជា ៥ ប្រការ មានពាក្យថា «idha tathāgato» ជាដើម។ ក្នុងនិទ្ទេសទាំង ៥ នោះ ពាក្យថា «āsaya» និង «anusaya» មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ពាក្យថា «carita» បានដល់ កុសលកម្ម និងអកុសលកម្មដែលបានធ្វើហើយក្នុងជាតិមុន។ ពាក្យថា «adhimutti» បានដល់ ការបង្អោនចិត្តទៅក្នុងធម៌ជាកុសល ឬអកុសលក្នុងបច្ចុប្បន្ននេះ។ ពាក្យថា «bhabbābhabbā» សេចក្តីថា ពួកសត្វដែលគួរ និងពួកសត្វដែលមិនគួរ។ ពួកសត្វណាដែលរមែងកើតឡើង គឺកើតដោយអរិយជាតិ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ភព្វៈ (អ្នកគួរ)។ ការប្រើបច្ចុប្បន្នកាល (vattamānavacana) ក្នុងទីនេះ គឺប្រើក្នុងន័យជិតនឹងបច្ចុប្បន្ន។ ម៉្យាងទៀត ពួកសត្វដែលនឹងកើតឡើង គឺនឹងកើត (ដោយអរិយជាតិ) ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ភព្វៈ សេចក្តីថា ជាបុគ្គលដែលជាភាជន៍ទទួលយកធម៌។ ពួកសត្វណាដែលសមគួរដល់ការត្រាស់ដឹងនូវអរិយមគ្គ ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយឧបនិស្ស័យ ពួកសត្វនោះ ឈ្មោះថា ភព្វបុគ្គល។ ពួកសត្វដែលមានសភាវៈផ្ទុយពីដែលបានពោលមកនេះ ឈ្មោះថា អភព្វបុគ្គល។

กตโม สตฺตานํ อาสโยติอาทิ นิทฺเทสสฺส ปฏินิทฺเทโส. ตตฺถ สสฺสโตติ นิจฺโจ. โลโกติ อตฺตา. อิธ สรีรํเยว นสฺสติ, อตฺตา ปน อิธ ปรตฺถ จ โสเยวาติ มญฺญนฺติ. โส หิ สยํเยว อาโลเกตีติ กตฺวา ‘‘โลโก’’ติ มญฺญนฺติ. อสสฺสโตติ อนิจฺโจ. อตฺตา สรีเรเนว สห นสฺสตีติ มญฺญนฺติ. อนฺตวาติ ปริตฺเต กสิเณ ฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ตํปริตฺตกสิณารมฺมณํ จิตฺตํ สปริยนฺโต [Pg.5] อตฺตาติ มญฺญนฺติ. อนนฺตวาติ น อนฺตวา อปฺปมาเณ กสิเณ ฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ตํอปฺปมาณกสิณารมฺมณํ จิตฺตํ อปริยนฺโต อตฺตาติ มญฺญนฺติ. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ ชีโว จ สรีรญฺจ ตํเยว. ชีโวติ อตฺตา, ลิงฺควิปลฺลาเสน นปุํสกวจนํ กตํ. สรีรนฺติ ราสฏฺเฐน ขนฺธปญฺจกํ. อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ อญฺโญ ชีโว อญฺญํ ขนฺธปญฺจกํ. โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ ขนฺธา อิเธว วินสฺสนฺติ, สตฺโต มรณโต ปรํ โหติ วิชฺชติ น นสฺสติ. ‘‘ตถาคโต’’ติ เจตฺถ สตฺตาธิวจนนฺติ วทนฺติ. เกจิ ปน ‘‘ตถาคโตติ อรหา’’ติ วทนฺติ. อิเม ‘‘น โหตี’’ติ ปกฺเข โทสํ ทิสฺวา เอวํ คณฺหนฺติ. น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ ขนฺธาปิ อิเธว นสฺสนฺติ, ตถาคโต จ มรณโต ปรํ น โหติ อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ. อิเม ‘‘โหตี’’ติ ปกฺเข โทสํ ทิสฺวา เอวํ คณฺหนฺติ. โหติ จ น จ โหตีติ อิเม เอเกกปกฺขปริคฺคเห โทสํ ทิสฺวา อุภยปกฺขํ คณฺหนฺติ. เนว โหติ น น โหตีติ อิเม อุภยปกฺขปริคฺคเห อุภยโทสาปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘โหตีติ จ น โหติ, เนว โหตีติ จ น โหตี’’ติ อมราวิกฺเขปปกฺขํ คณฺหนฺติ.

ពាក្យថា «katamo sattānaṃ āsayo» ជាដើម គឺជាការចែកសេចក្តីលម្អិត (paṭiniddesa) នៃនិទ្ទេសនោះ។ ក្នុងបដិនិទ្ទេសនោះ ពាក្យថា «sassato» សេចក្តីថា ទៀងទាត់។ ពាក្យថា «loko» បានដល់ ខ្លួន (អត្តា)។ ពួកជនតែងសម្គាល់ថា ក្នុងលោកនេះ រាងកាយប៉ុណ្ណោះដែលវិនាសទៅ តែចំណែកឯខ្លួន (អត្តា) នេះ នៅតែជាខ្លួនដដែលនោះឯង ទាំងក្នុងលោកនេះ និងលោកខាងមុខ។ ព្រោះថា ខ្លួននោះឯងរមែងមើលឃើញដោយខ្លួនឯង ហេតុនោះ ពួកជនទើបសម្គាល់ថា «loko» (លោក)។ ពាក្យថា «asassato» សេចក្តីថា មិនទៀង。 ពួកជនតែងសម្គាល់ថា ខ្លួនរមែងវិនាសទៅជាមួយគ្នានឹងរាងកាយនេះឯង។ ពាក្យថា «antavā» សេចក្តីថា ពួកជនធ្វើឈានឲ្យកើតឡើងក្នុងកសិណដ៏តូចចង្អៀត ហើយសម្គាល់នូវចិត្តដែលមានកសិណដ៏តូចចង្អៀតនោះជាអារម្មណ៍ថា ជាខ្លួនដែលមានទីបំផុត (មានកម្រិត)។ ពាក្យថា «anantavā» សេចក្តីថា មិនមានទីបំផុត ពួកជនធ្វើឈានឲ្យកើតឡើងក្នុងកសិណដ៏ធំទូលាយរកប្រមាណមិនបាន ហើយសម្គាល់នូវចិត្តដែលមានកសិណរកប្រមាណមិនបាននោះជាអារម្មណ៍ថា ជាខ្លួនដែលមិនមានទីបំផុត (មិនមានកម្រិត)។ ពាក្យថា «taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ» សេចក្តីថា ជីវៈ និងរាងកាយ គឺជាសភាវៈតែមួយនោះឯង។ ពាក្យថា «jīvo» បានដល់ ខ្លួន (អត្តា) ការប្រើប្រាស់ជាណបុំសកលិង្គ (jīvaṃ) គឺដោយសារការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ (liṅgavipallāsa)។ ពាក្យថា «sarīraṃ» បានដល់ ខន្ធ ៥ ដោយអត្ថថាជាទីប្រជុំចុះ។ ពាក្យថា «aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ» សេចក្តីថា ជីវៈផ្សេង ខន្ធ ៥ ផ្សេង។ ពាក្យថា «hoti tathāgato paraṃ maraṇā» សេចក្តីថា ខន្ធទាំងឡាយរមែងវិនាសទៅក្នុងលោកនេះឯង តែសត្វក្រោយពីស្លាប់ទៅ នៅតែមាន នៅតែប្រាកដ មិនវិនាសឡើយ។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា ពាក្យថា «tathāgato» ក្នុងទីនេះ ជាឈ្មោះរបស់សត្វ។ តែពួកអាចារ្យខ្លះទៀតពោលថា «tathāgato» បានដល់ ព្រះអរហន្ត។ ពួកជនទាំងនេះ ឃើញទោសក្នុងខាងចំណែក «na hoti» (មិនមាន) ទើបប្រកាន់យកយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «na hoti tathāgato paraṃ maraṇā» សេចក្តីថា សូម្បីខន្ធទាំងឡាយក៏វិនាសទៅក្នុងលោកនេះឯង ហើយសត្វក្រោយពីស្លាប់ទៅ ក៏មិនមាន គឺដាច់សូន្យ វិនាសទៅ។ ពួកជនទាំងនេះ ឃើញទោសក្នុងខាងចំណែក «hoti» (មាន) ទើបប្រកាន់យកយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «hoti ca na ca hoti» សេចក្តីថា ពួកជនទាំងនេះ ឃើញទោសក្នុងការប្រកាន់យកចំណែកណាមួយ ទើបប្រកាន់យកទាំងពីរចំណែក។ ពាក្យថា «neva hoti na na hoti» សេចក្តីថា ពួកជនទាំងនេះ ឃើញការធ្លាក់ទៅក្នុងទោសទាំងពីរប្រការ ក្នុងការប្រកាន់យកទាំងពីរចំណែក ទើបប្រកាន់យកចំណែកខាងអមរាវិក្ខេប (ការនិយាយរអិលខ្លួនដូចជាត្រីអណ្តែង) ថា «នឹងថាមាន ក៏មិនមែន នឹងថាមិនមាន ក៏មិនមែន»។

อยํ ปเนตฺถ อฏฺฐกถานโย – ‘‘สสฺสโต โลโกติ วา’’ติอาทีหิ ทสหากาเรหิ ทิฏฺฐิปเภโทว วุตฺโต. ตตฺถ สสฺสโต โลโกติ จ ขนฺธปญฺจกํ โลโกติ คเหตฺวา ‘‘อยํ โลโก นิจฺโจ ธุโว สพฺพกาลิโก’’ติ คณฺหนฺตสฺส สสฺสตนฺติ คหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ. อสสฺสโตติ ตเมว โลกํ ‘‘อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสตี’’ติ คณฺหนฺตสฺส อุจฺเฉทคฺคหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ. อนฺตวาติ ปริตฺตกสิณลาภิโน สุปฺปมตฺเต วา สราวมตฺเต วา กสิเณ สมาปนฺนสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺติตรูปารูปธมฺเม ‘‘โลโก’’ติ จ กสิณปริจฺเฉทนฺเตน ‘‘อนฺตวา’’ติ จ คณฺหนฺตสฺส ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติ คหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ. สา สสฺสตทิฏฺฐิปิ โหติ อุจฺเฉททิฏฺฐิปิ. วิปุลกสิณลาภิโน ปน ตสฺมึ กสิเณ สมาปนฺนสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺติตรูปารูปธมฺเม ‘‘โลโก’’ติ จ กสิณปริจฺเฉทนฺเตน ‘‘น อนฺตวา’’ติ จ คณฺหนฺตสฺส ‘‘อนนฺตวา โลโก’’ติ คหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ. สา สสฺสตทิฏฺฐิปิ โหติ อุจฺเฉททิฏฺฐิปิ. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ เภทนธมฺมสฺส สรีรสฺเสว ‘‘ชีว’’นฺติ คหิตตฺตา ‘‘สรีเร อุจฺฉิชฺชมาเน ชีวมฺปิ อุจฺฉิชฺชตี’’ติ อุจฺเฉทคฺคหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ. ทุติยปเท สรีรโต อญฺญสฺส ชีวสฺส คหิตตฺตา ‘‘สรีเร อุจฺฉิชฺชมาเนปิ [Pg.6] ชีวํ น อุจฺฉิชฺชตี’’ติ สสฺสตคฺคหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ. โหติ ตถาคโตติอาทีสุ ‘‘สตฺโต ตถาคโต นาม, โส ปรํ มรณา โหตี’’ติ คณฺหโต ปฐมา สสฺสตทิฏฺฐิ. ‘‘น โหตี’’ติ คณฺหโต ทุติยา อุจฺเฉททิฏฺฐิ. ‘‘โหติ จ น จ โหตี’’ติ คณฺหโต ตติยา เอกจฺจสสฺสตทิฏฺฐิ. ‘‘เนว โหติ น น โหตี’’ติ คณฺหโต จตุตฺถา อมราวิกฺเขปทิฏฺฐีติ.

ឯសេចក្តីអធិប្បាយក្នុងអដ្ឋកថា ក្នុងទីនេះមានដូចតទៅ៖ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់តែការបែកធ្លាយនៃទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ ដោយអាការៈ ១០ យ៉ាង មានពាក្យថា «sassato loko» ជាដើម។ ក្នុងអាការៈទាំងនោះ ពាក្យថា «sassato loko» សេចក្តីថា ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយអាការៈនៃការប្រកាន់យកថា ទៀង របស់បុគ្គលដែលប្រកាន់យកខន្ធ ៥ ថាជាលោក ហើយយល់ថា «លោកនេះ ទៀងទាត់ ឋិតថេរ មានគ្រប់កាលទាំងពួង»។ ពាក្យថា «asassato» សេចក្តីថា ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយអាការៈនៃការប្រកាន់យកខាងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ របស់បុគ្គលដែលប្រកាន់យកលោកនោះឯងថា «រមែងដាច់សូន្យ វិនាសទៅ»។ ពាក្យថា «antavā» សេចក្តីថា ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយអាការៈនៃការប្រកាន់យកថា «លោកមានទីបំផុត» របស់បុគ្គលដែលបានកសិណដ៏តូចចង្អៀត ចូលសមាបត្តិក្នុងកសិណដែលមានទំហំប៉ុនចង្អេរ ឬប៉ុនចានក្បាន ហើយប្រកាន់យកនូវរូបធម៌ និងអរូបធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងផ្ទៃនៃសមាបត្តិថាជា «លោក» ផង ប្រកាន់យកដោយកំណត់នៃកសិណថា «មានទីបំផុត» ផង។ ទិដ្ឋិនោះ តែងជាសស្សតទិដ្ឋិក៏មាន ជាឧច្ឆេទទិដ្ឋិក៏មាន។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលបានកសិណដ៏ធំទូលាយ ចូលសមាបត្តិក្នុងកសិណនោះ ហើយប្រកាន់យកនូវរូបធម៌ និងអរូបធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងផ្ទៃនៃសមាបត្តិថាជា «លោក» ផង ប្រកាន់យកដោយកំណត់នៃកសិណថា «មិនមានទីបំផុត» ផង ទិដ្ឋិនោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយអាការៈនៃការប្រកាន់យកថា «លោកមិនមានទីបំផុត»។ ទិដ្ឋិនោះ តែងជាសស្សតទិដ្ឋិក៏មាន ជាឧច្ឆេទទិដ្ឋិក៏មាន។ ពាក្យថា «taṃ jīvaṃ taṃ sarīraṃ» សេចក្តីថា ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយអាការៈនៃការប្រកាន់យកខាងឧច្ឆេទទិដ្ឋិថា «កាលបើកាយវិនាសទៅ ជីវៈក៏វិនាសទៅដែរ» ព្រោះការប្រកាន់យកនូវរាងកាយដែលមានសភាវៈបែកធ្លាយនោះឯងថាជា «ជីវៈ»។ ក្នុងបទទីពីរ (aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīraṃ) សេចក្តីថា ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយអាការៈនៃការប្រកាន់យកខាងសស្សតទិដ្ឋិថា «ទោះបីកាយវិនាសទៅ ក៏ជីវៈមិនវិនាសឡើយ» ព្រោះការប្រកាន់យកនូវជីវៈផ្សេងពីរាងកាយ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «hoti tathāgato» ជាដើម សេចក្តីថា ទិដ្ឋិទី ១ របស់បុគ្គលដែលប្រកាន់យកថា «សត្វឈ្មោះថា តថាគត ក្រោយពីស្លាប់ទៅ នៅតែមាន» គឺជាសស្សតទិដ្ឋិ។ ទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលដែលប្រកាន់យកថា «មិនមាន» គឺជាទិដ្ឋិទី ២ គឺឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលដែលប្រកាន់យកថា «មានក៏មាន មិនមានក៏មិនមាន» គឺជាទិដ្ឋិទី ៣ គឺឯកច្ចសស្សតទិដ្ឋិ។ ទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលដែលប្រកាន់យកថា «នឹងថាមាន ក៏មិនមែន នឹងថាមិនមាន ក៏មិនមែន» គឺជាទិដ្ឋិទី ៤ គឺអមរាវិក្ខេបទិដ្ឋិ។

อิตีติ วุตฺตปฺปการทิฏฺฐินิสฺสยนิทสฺสนํ. ภวทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา วา สตฺตา โหนฺติ วิภวทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา วาติ ภโว วุจฺจติ สสฺสโต, สสฺสตวเสน อุปฺปชฺชมานทิฏฺฐิ ภวทิฏฺฐิ, ภโวติ ทิฏฺฐีติ วุตฺตํ โหติ. วิภโว วุจฺจติ อุจฺเฉโท, อุจฺเฉทวเสน อุปฺปชฺชมานทิฏฺฐิ วิภวทิฏฺฐิ, วิภโวติ ทิฏฺฐีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตปฺปการา ทสวิธา ทิฏฺฐิ ภวทิฏฺฐิ จ วิภวทิฏฺฐิ จาติ ทฺวิธาว โหติ. ตาสุ ทฺวีสุ เอเกกํ สนฺนิสฺสิตา อปสฺสิตา อลฺลีนา สตฺตา โหนฺติ.

ពាក្យថា «iti» នេះ ជាការបង្ហាញនូវទីពឹងផ្អែកនៃទិដ្ឋិ តាមប្រការដែលបានពោលមកហើយ។ ពាក្យថា «bhavadiṭṭhisannissitā vā sattā honti vibhavadiṭṭhisannissitā vā» សេចក្តីថា ពាក្យថា «bhava» ព្រះអង្គទ្រង់ហៅថា សស្សតៈ (ភាពទៀង) ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃសស្សតៈ ឈ្មោះថា ភវទិដ្ឋិ ពោលគឺ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «មាន» នេះជាពាក្យដែលបានពោលទុកហើយ។ ពាក្យថា «vibhava» ព្រះអង្គទ្រង់ហៅថា ឧច្ឆេទៈ (ភាពដាច់សូន្យ) ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃឧច្ឆេទៈ ឈ្មោះថា វិភវទិដ្ឋិ ពោលគឺ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «មិនមាន» នេះជាពាក្យដែលបានពោលទុកហើយ។ ទិដ្ឋិទាំង ១០ យ៉ាង តាមប្រការដែលបានពោលមកហើយនោះ រមែងជាពីរប្រការប៉ុណ្ណោះ គឺភវទិដ្ឋិ និងវិភវទិដ្ឋិ។ ពួកសត្វទាំងឡាយ តែងអាស្រ័យ តែងពឹងផ្អែក តែងស្អិតស្អក នឹងទិដ្ឋិណាមួយ ក្នុងទិដ្ឋិទាំងពីរនោះ។

เอเต วา ปน อุโภ อนฺเต อนุปคมฺมาติ เอตฺถ ‘‘อคฺคิโต วา อุทกโต วา มิถุเภทา วา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๕๒) วิย วา-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เอเต วุตฺตปฺปกาเร สสฺสตุจฺเฉทวเสน ทฺเว ปกฺเข จ น อุปคนฺตฺวา อนลฺลียิตฺวา ปหายาติ อตฺโถ. ‘‘อนุโลมิกา วา ขนฺตี’’ติ วิกปฺปตฺโถว. อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสูติ อิเมสํ ชรามรณาทีนํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตา, อิทปฺปจฺจยานํ วา สมูโห อิทปฺปจฺจยตา. ลกฺขณํ ปเนตฺถ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพํ. เต เต ปจฺจเย ปฏิจฺจ สห สมฺมา จ อุปฺปนฺนา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา. ตสฺสา อิทปฺปจฺจยตาย จ เตสุ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ จ ธมฺเมสุ. อนุโลมิกาติ โลกุตฺตรธมฺมานํ อนุโลมโต อนุโลมิกา. ขนฺตีติ ญาณํ. ญาณญฺหิ ขมนโต ขนฺติ. ปฏิลทฺธา โหตีติ สตฺเตหิ อธิคตา โหติ. อิทปฺปจฺจยตาย ขนฺติยา อุจฺเฉทตฺตานุปคโม โหติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ ปจฺจยสามคฺคิยํ อายตฺตวุตฺติตฺตา ปจฺจยานุปรมทสฺสเนน ผลานุปรมทสฺสนโต. ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ขนฺติยา สสฺสตตฺตานุปคโม โหติ ปจฺจยสามคฺคิยํ นวนวานํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ อุปฺปาททสฺสนโต. เอวเมเต อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺมทสฺสเนน น อุจฺเฉโท น สสฺสโตติ ปวตฺตํ สมฺมาทสฺสนํ ‘‘อนุโลมิกา ขนฺตี’’ติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺหิ ตทุภยทิฏฺฐิปฏิปกฺขภูตา [Pg.7] สมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตา โหติ. ยถาภูตํ วา ญาณนฺติ ยถาภูตํ ยถาสภาวํ เนยฺยํ. ตตฺถ ปวตฺตญาณมฺปิ วิสยโวหาเรน ‘‘ยถาภูตญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน สงฺขารุเปกฺขาปริยนฺตํ วิปสฺสนาญาณํ อิธาธิปฺเปตํ. เหฏฺฐา ปน ‘‘ยถาภูตญาณทสฺสน’’นฺติ ภยตูปฏฺฐานญาณํ วุตฺตํ. ยถาภูตํ วา ญาณํ สตฺเตหิ ปฏิลทฺธํ โหตีติ สมฺพนฺโธ.

ពាក្យថា "Ete vā pana ubho ante anupagamma" (មិនចូលទៅជិតបំផុតទាំងពីរនោះឡើយ) ក្នុងទីនេះ សព្ទ "vā" មានអត្ថជាសមុច្ចយៈ (ប្រមូលរួមគ្នា) ដូចក្នុងពាក្យថា "aggito vā udakato vā mithubhedā vā" (ដោយសារភ្លើងក្តី ដោយសារទឹកក្តី ដោយសារការបែកបាក់គ្នាទៅវិញទៅមកក្តី) ជាដើម។ សេចក្តីថា មិនចូលទៅជិត មិនជាប់ជំពាក់ លះបង់នូវចំណែកទាំងពីរ គឺសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ តាមប្រការដែលពោលហើយនោះ។ ពាក្យថា "Anulomikā vā khantī" សព្ទ "vā" មានអត្ថជាវិកប្បៈ (ជម្រើស) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "Idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu" សេចក្តីថា បច្ច័យនៃធម៌មានជរានិងមរណៈជាដើមទាំងឡាយនេះ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ច័យ, ភាពនៃឥទប្បច្ច័យ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា ឬការប្រជុំនៃឥទប្បច្ច័យទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឥទប្បច្ចយតា។ ចំណែកលក្ខណៈក្នុងទីនេះ គប្បីស្វែងរកពីក្បួនវ្យាករណ៍ (សទ្ទសាស្ត្រ)។ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងព្រមគ្នា និងកើតឡើងដោយប្រពៃ ព្រោះអាស្រ័យនូវបច្ច័យនោះៗ ឈ្មោះថា បដិច្ចសមុប្បន្នធម៌។ ក្នុងឥទប្បច្ចយតានោះផង ក្នុងបដិច្ចសមុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយនោះផង។ ពាក្យថា "Anulomikā" គឺស្របគ្នា ព្រោះស្របទៅតាមលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "Khanti" គឺញាណ (សេចក្តីដឹង)។ ព្រោះថា ញាណ ឈ្មោះថា ខន្តិ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងអត់ធន់ (ឬការយល់ស្រប)។ ពាក្យថា "Paṭiladdhā hoti" គឺសត្វទាំងឡាយបានសម្រេចហើយ។ ការមិនចូលទៅជិតឧច្ឆេទភាព ដោយខន្តិក្នុងឥទប្បច្ចយតា រមែងមាន ព្រោះភាពនៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យការព្រមព្រៀងគ្នានៃបច្ច័យ ដោយការឃើញការមិនដាច់សូន្យនៃផល តាមរយៈការឃើញការមិនដាច់សូន្យនៃបច្ច័យ។ ការមិនចូលទៅជិតសស្សតភាព ដោយខន្តិក្នុងបដិច្ចសមុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយ រមែងមាន ព្រោះការឃើញការកើតឡើងនៃបច្ចយុប្បន្នធម៌ថ្មីៗ ក្នុងការព្រមព្រៀងគ្នានៃបច្ច័យ។ គប្បីជ្រាបថា សម្មាទស្សនៈ (ការឃើញត្រូវ) ដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា "មិនមែនឧច្ឆេទ មិនមែនសស្សតៈ" ព្រោះការឃើញធម៌គឺបដិច្ចសមុប្បាទ និងបដិច្ចសមុប្បន្នធម៌ ដោយមិនចូលទៅជិតបំផុតទាំងពីរនេះ ឈ្មោះថា "អនុលោមិកខន្តិ"។ ព្រោះថា សម្មាទិដ្ឋិដែលជាបដិបក្ខចំពោះទិដ្ឋិទាំងពីរនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "Yathābhūtaṃ vā ñāṇaṃ" គឺញាណដឹងតាមពិត តាមសភាវៈពិតដែលគប្បីដឹង។ ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងនេយ្យធម៌នោះ ព្រះអង្គហៅថា "យថាភូតញាណ" ដោយការហៅឈ្មោះអារម្មណ៍ជំនួសតួញាណ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកវិបស្សនាញាណដែលមានសង្ខារុបេក្ខាញាណជាទីបំផុត។ ចំណែកខាងក្រោម ពាក្យថា "Yathābhūtañāṇadassana" សំដៅយកភយតូបដ្ឋានញាណ។ សេចក្តីតភ្ជាប់ថា យថាភូតញាណ សត្វទាំងឡាយបានសម្រេចហើយ។

อิทานิ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทีหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิปริภาวิตํ ‘‘เอเต วา ปนา’’ติอาทีหิ สมฺมาทิฏฺฐิปริภาวิตํ สตฺตสนฺตานํ ทสฺเสตฺวา ‘‘กามํ เสวนฺตญฺเญวา’’ติอาทีหิ เสสากุสเลหิ เสสกุสเลหิ จ ปริภาวิตํ สตฺตสนฺตานํ ทสฺเสติ. ตตฺถ กามํ เสวนฺตํเยว ปุคฺคลํ ตถาคโต ชานาตีติ โยชนา กาตพฺพา. เสวนฺตนฺติ จ อภิณฺหสมุทาจารวเสน เสวมานํ. ปุพฺเพ อาเสวิตวเสน กิเลสกาโม ครุ อสฺสาติ กามครุโก. ตเถว กาโม อาสเย สนฺตาเน อสฺสาติ กามาสโย. สนฺตานวเสเนว กาเม อธิมุตฺโต ลคฺโคติ กามาธิมุตฺโต. เสเสสุปิ เอเสว นโย. เนกฺขมฺมาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. กามาทีหิ จ ตีหิ เสสากุสลา, เนกฺขมฺมาทีหิ ตีหิ เสสกุสลา คหิตาว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ‘‘อยํ สตฺตานํ อาสโย’’ติ ติธา วุตฺตํ สนฺตานเมว ทสฺเสติ.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលបានសម្តែងនូវសន្តាននៃសត្វដែលអប់រំដោយមិច្ឆាទិដ្ឋិ ដោយពាក្យជាដើមថា "sassato loko" (លោកទៀង) និងសន្តាននៃសត្វដែលអប់រំដោយសម្មាទិដ្ឋិ ដោយពាក្យជាដើមថា "ete vā pana" ហើយ ទើបទ្រង់សម្តែងនូវសន្តាននៃសត្វដែលអប់រំដោយអកុសលធម៌ដែលសេសសល់ និងកុសលធម៌ដែលសេសសល់ ដោយពាក្យជាដើមថា "kāmaṃ sevantaññeva" (សេពនូវកាមពិតៗ)។ ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីធ្វើការភ្ជាប់សេចក្តីថា ព្រះតថាគតរមែងដឹងនូវបុគ្គលអ្នកសេពនូវកាមពិតៗ។ ពាក្យថា "sevantaṃ" គឺអ្នកសេពដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តរឿយៗ។ បុគ្គលដែលមានកិលេសកាមជាធំ ព្រោះធ្លាប់សេពគប់មកហើយក្នុងកាលមុន ឈ្មោះថា "កាមគរុកៈ" (អ្នកមានកាមជាធំ)។ កាមដែលមាននៅក្នុងអាសយៈគឺសន្តានរបស់បុគ្គលនោះយ៉ាងនោះឯង ឈ្មោះថា "កាមាសយៈ" (អ្នកមានកាមជាអាសយៈ)។ បុគ្គលដែលចុះចិត្តស៊ប់ ជាប់ជំពាក់ក្នុងកាមទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃសន្តានប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា "កាមាធិមុត្តៈ" (អ្នកចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងកាម)។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យមាននេក្ខម្មៈជាដើម មានអត្ថពោលរួចហើយ។ គប្បីជ្រាបថា អកុសលធម៌ដែលសេសសល់ ព្រះអង្គកាន់យកហើយដោយធម៌ ៣ មានកាមជាដើម, កុសលធម៌ដែលសេសសល់ ព្រះអង្គកាន់យកហើយដោយធម៌ ៣ មាននេក្ខម្មៈជាដើម។ ពាក្យថា "Ayaṃ sattānaṃ āsayo" (នេះជាអាសយៈរបស់សត្វទាំងឡាយ) ដែលទ្រង់សម្តែងដោយចំណែក ៣ គឺទ្រង់បង្ហាញនូវសន្តាននោះឯង។

อยํ ปเนตฺถ อฏฺฐกถานโย – ‘‘อิติ ภวทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา วา’’ติ เอวํ สสฺสตทิฏฺฐึ วา สนฺนิสฺสิตา. สสฺสตทิฏฺฐิ หิ เอตฺถ ภวทิฏฺฐีติ วุตฺตา, อุจฺเฉททิฏฺฐิ จ วิภวทิฏฺฐีติ. สพฺพทิฏฺฐีนญฺหิ สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐีหิ สงฺคหิตตฺตา สพฺเพปิเม ทิฏฺฐิคติกา สตฺตา อิมาว ทฺเว ทิฏฺฐิโย สนฺนิสฺสิตา โหนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ทฺวยนิสฺสิโต ขฺวายํ, กจฺจาน, โลโก เยภุยฺเยน อตฺถิตญฺเจว นตฺถิตญฺจา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕). เอตฺถ หิ อตฺถิตาติ สสฺสตํ. นตฺถิตาติ อุจฺเฉโท. อยํ ตาว วฏฺฏนิสฺสิตานํ ปุถุชฺชนานํ สตฺตานํ อาสโย. อิทานิ วิวฏฺฏนิสฺสิตานํ สุทฺธสตฺตานํ อาสยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอเต วา ปน อุโภ อนฺเต อนุปคมฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘เอเต วา ปนา’’ติ เอเตเยว. ‘‘อุโภ อนฺเต’’ติ สสฺสตุจฺเฉทสงฺขาเต ทฺเว อนฺเต. ‘‘อนุปคมฺมา’’ติ น อลฺลียิตฺวา. ‘‘อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสู’’ติ อิทปฺปจฺจยตาย เจว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺเมสุ จ. ‘‘อนุโลมิกา ขนฺตี’’ติ วิปสฺสนาญาณํ. ‘‘ยถาภูตํ ญาณ’’นฺติ มคฺคญาณํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยา ปฏิจฺจสมุปฺปาเท เจว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺเมสุ [Pg.8] จ เอเต อุโภ สสฺสตุจฺเฉทอนฺเต อนุปคนฺตฺวา วิปสฺสนา ปฏิลทฺธา, ยญฺจ ตโต อุตฺตริ มคฺคญาณํ, อยํ สตฺตานํ อาสโย. อยํ วฏฺฏนิสฺสิตานญฺจ วิวฏฺฏนิสฺสิตานญฺจ สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ อาสโย อิทํ วสนฏฺฐานนฺติ. อยํ อาจริยานํ สมานฏฺฐกถา.

នេះជាន័យអដ្ឋកថា ក្នុងទីនេះ៖ ពាក្យថា "iti bhavadiṭṭhisannissitā vā" សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវសស្សតទិដ្ឋិយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថា ក្នុងទីនេះ សស្សតទិដ្ឋិ ហៅថា ភវទិដ្ឋិ, ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ហៅថា វិភវទិដ្ឋិ។ ព្រោះទិដ្ឋិទាំងអស់ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ហេតុនោះ សត្វទាំងឡាយដែលមានទិដ្ឋិទាំងអស់នេះ រមែងអាស្រ័យនូវទិដ្ឋិទាំងពីរនេះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់សម្តែងពាក្យនេះទុកមកហើយថា "ម្នាលកច្ចានៈ លោកនេះដោយច្រើនរមែងអាស្រ័យនូវចំណែកពីរ គឺអត្ថិតាភាព (ភាពមាន) និងនត្ថិតាភាព (ភាពគ្មាន)"។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា "អត្ថិតា" គឺសស្សតៈ, ពាក្យថា "នត្ថិតា" គឺឧច្ឆេទៈ។ នេះជាអាសយៈរបស់សត្វទាំងឡាយជាបុថុជ្ជនដែលអាស្រ័យនៅក្នុងវដ្តៈជាមុនសិន។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអាសយៈរបស់សត្វដ៏បរិសុទ្ធទាំងឡាយដែលអាស្រ័យនៅក្នុងវិវដ្តៈ (ព្រះនិព្វាន) ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា "ete vā pana ubho ante anupagammā"។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា "ete vā pana" គឺធម៌ទាំងពីរនោះឯង។ បទថា "ubho ante" គឺបំផុតទាំងពីរដែលពោលគឺសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ បទថា "anupagammā" គឺមិនជាប់ជំពាក់។ បទថា "idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu" គឺក្នុងឥទប្បច្ចយតាផង ក្នុងបដិច្ចសមុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយផង។ បទថា "anulomikā khantī" គឺវិបស្សនាញាណ។ បទថា "yathābhūtaṃ ñāṇaṃ" គឺមគ្គញាណ។ សេចក្តីដែលពោលនេះមានន័យថា វិបស្សនាណាដែលបុគ្គលបានសម្រេចហើយ ក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទផង ក្នុងបដិច្ចសមុប្បន្នធម៌ទាំងឡាយផង ដោយមិនចូលទៅជិតបំផុតទាំងពីរគឺសស្សតៈនិងឧច្ឆេទៈនេះ និងមគ្គញាណណាដែលបានសម្រេចក្របខ័ណ្ឌខ្ពស់ជាងនោះ នេះជាអាសយៈរបស់សត្វទាំងឡាយ។ នេះជាអាសយៈ ជាទីស្នាក់នៅរបស់សត្វទាំងឡាយទាំងអស់ ទាំងអ្នកអាស្រ័យក្នុងវដ្តៈ និងអ្នកអាស្រ័យក្នុងវិវដ្តៈ។ នេះជាអដ្ឋកថាដែលមានសេចក្តីស្របគ្នា (មិនផ្ទុយគ្នា) របស់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយ។

วิตณฺฑวาที ปนาห ‘‘มคฺโค นาม วาสํ วิทฺธํเสนฺโต คจฺฉติ, ตฺวํ มคฺโค วาโสติ วเทสี’’ติ? โส วตฺตพฺโพ ‘‘ตฺวํ อริยวาสภาณโก โหสิ น โหสี’’ติ? สเจ ‘‘น โหมี’’ติ วทติ, ‘‘ตฺวํ อภาณกตาย น ชานาสี’’ติ วตฺตพฺโพ. สเจ ‘‘ภาณโกสฺมี’’ติ วทติ, ‘‘สุตฺตํ อาหรา’’ติ วตฺตพฺโพ. สเจ อาหรติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ อาหรติ, สยํ อาหริตพฺพํ ‘‘ทสยิเม, ภิกฺขเว, อริยาวาสา, ยทริยา อาวสึสุ วา อาวสนฺติ วา อาวสิสฺสนฺติ วา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๙). เอตญฺหิ สุตฺตํ มคฺคสฺส วาสภาวํ ทีเปติ. ตสฺมา สุกถิตเมเวตนฺติ. อิมํ ปน ภควา สตฺตานํ อาสยํ ชานนฺโต อิเมสญฺจ ทิฏฺฐิคตานํ อิเมสญฺจ วิปสฺสนาญาณมคฺคญาณานํ อปฺปวตฺติกฺขเณปิ ชานาติ เอว. ตสฺมาเยว จ ‘‘กามํ เสวนฺตํเยว ชานาตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ.

ចំណែកឯពួកវិតណ្ឌវាទី (អ្នកពោលពាក្យចាក់ដោត) និយាយថា "ឡើងឈ្មោះថាមគ្គ រមែងកម្ចាត់បង់នូវទីស្នាក់នៅ (អាសយៈ) ហើយដើរទៅ ចុះហេតុអ្វីបានជាអ្នកនិយាយថាមគ្គជាទីស្នាក់នៅទៅវិញ?"។ គប្បីតបទៅកាន់បុគ្គលនោះវិញថា "តើអ្នកជាអ្នកសូត្រអរិយវាសសូត្រ (Ariyavāsa Sutta) ឬមិនមែន?"។ ប្រសិនបើគេឆ្លើយថា "ខ្ញុំមិនមែនទេ" គប្បីប្រាប់គេថា "ព្រោះតែអ្នកមិនមែនជាអ្នកសូត្រ ទើបអ្នកមិនដឹង"។ ប្រសិនបើគេឆ្លើយថា "ខ្ញុំជាអ្នកសូត្រ" គប្បីប្រាប់គេថា "ចូរនាំយកសូត្រនោះមកបង្ហាញមើល៍"។ ប្រសិនបើគេនាំយកមកបង្ហាញបាន នោះជាការល្អ។ ប្រសិនបើគេមិនអាចនាំមកបង្ហាញបានទេ ខ្លួនយើងគប្បីនាំយកសូត្រនោះមកបង្ហាញដោយខ្លួនឯងថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អរិយវាសធម៌ (ធម៌ជាទីស្នាក់នៅរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល) ទាំងឡាយនេះមាន ១០ យ៉ាង ដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយបានស្នាក់នៅហើយក្តី កំពុងស្នាក់នៅក្តី នឹងស្នាក់នៅក្តី"។ ព្រោះថាសូត្រនេះបង្ហាញនូវភាពនៃមគ្គជាទីស្នាក់នៅ (ឬជាអាសយៈ)។ ហេតុនោះ ពាក្យដែលយើងពោលនេះ ឈ្មោះថាពោលទុកល្អហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគកាលទ្រង់ជ្រាបនូវអាសយៈនេះរបស់សត្វទាំងឡាយ ទ្រង់រមែងជ្រាបច្បាស់នូវទិដ្ឋិទាំងឡាយនេះផង នូវវិបស្សនាញាណនិងមគ្គញាណទាំងឡាយនេះផង សូម្បីក្នុងខណៈដែលមិនប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យជាដើមថា "kāmaṃ sevantaṃyeva jānāti" (រមែងដឹងនូវបុគ្គលអ្នកសេពនូវកាមពិតៗ)។

อนุสยนิทฺเทเส อนุสยาติ เกนฏฺเฐน อนุสยา? อนุสยนฏฺเฐน. โก เอส อนุสยนฏฺโฐ นามาติ? อปฺปหีนฏฺโฐ. เอเต หิ อปฺปหีนฏฺเฐน ตสฺส ตสฺส สนฺตาเน อนุเสนฺติ นาม. ตสฺมา ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺติ. อนุเสนฺตีติ อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อถาปิ สิยา – อนุสยนฏฺโฐ นาม อปฺปหีนากาโร, โส จ อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ, ตสฺมา น อนุสยา อุปฺปชฺชนฺตีติ. ตตฺริทํ ปฏิวจนํ – น อปฺปหีนากาโร, อนุสโยติ ปน อปฺปหีนฏฺเฐน ถามคตกิเลโส วุจฺจติ. โส จิตฺตสมฺปยุตฺโต สารมฺมโณ สปฺปจฺจยฏฺเฐน สเหตุโก เอกนฺตากุสโล อตีโตปิ โหติ อนาคโตปิ ปจฺจุปฺปนฺโนปิ, ตสฺมา อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ ยุชฺชตีติ. ตตฺริทํ ปมาณํ – อิเธว ตาว อภิสมยกถาย (ปฏิ. ม. ๓.๒๑) ‘‘ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหตี’’ติ ปุจฺฉํ กตฺวา อนุสยานํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวสฺส อตฺถิตาย ‘‘ถามคโต อนุสยํ ปชหตี’’ติ วุตฺตํ. ธมฺมสงฺคณิยํ โมหสฺส ปทภาชเน ‘‘อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ, อยํ ตสฺมึ สมเย โมโห โหตี’’ติ (ธ. ส. ๓๙๐) อกุสลจิตฺเตน สทฺธึ โมหสฺส อุปฺปนฺนภาโว วุตฺโต[Pg.9]. กถาวตฺถุสฺมึ ‘‘อนุสยา อพฺยากตา อนุสยา อเหตุกา อนุสยา จิตฺตวิปฺปยุตฺตา’’ติ สพฺเพ วาทา ปฏิเสธิตา. อนุสยยมเก สตฺตนฺนํ มหาวารานํ อญฺญตรสฺมึ อุปฺปชฺชนวาเร ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๐) วุตฺตํ. ตสฺมา ‘‘อนุเสนฺตีติ อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ ยํ วุตฺตํ, ตํ อิมินา ตนฺติปฺปมาเณน ยุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยมฺปิ ‘‘จิตฺตสมฺปยุตฺโต สารมฺมโณ’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตมฺปิ สุวุตฺตเมว. อนุสโย หิ นาเมส ปรินิปฺผนฺโน จิตฺตสมฺปยุตฺโต อกุสลธมฺโมติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

ក្នុងអនុសយនិទ្ទេស ពាក្យថា "Anusaya" តើដោយអត្ថដូចម្តេច ទើបហៅថា អនុស័យ? ឆ្លើយថា ដោយអត្ថថាដេកត្រាំ (ឬដេកសម្ងំ) រឿយៗ។ ចុះអ្វីដែលហៅថា អត្ថនៃការដេកត្រាំរឿយៗនោះ? គឺអត្ថថាមិនទាន់លះបង់បាន។ ព្រោះថាកិលេសទាំងឡាយនេះ រមែងដេកត្រាំក្នុងសន្តាននៃសត្វនោះៗ ដោយអត្ថថាមិនទាន់លះបង់បាន ហេតុនោះ ទើបហៅថា "អនុស័យ"។ ពាក្យថា "Anusenti" (ដេកត្រាំ) សេចក្តីថា កាលបាននូវហេតុដ៏សមគួរ រមែងកើតឡើង។ មួយវិញទៀត ប្រសិនបើមានការចោទសួរថា អត្ថនៃការដេកត្រាំ គឺអាការៈដែលមិនទាន់លះបង់ ហើយអាការៈដែលមិនទាន់លះបង់នោះ មិនគួរនិយាយថាកើតឡើងឡើយ ហេតុនោះ អនុស័យទាំងឡាយរមែងមិនកើតឡើងទេ? ក្នុងទីនោះ មានពាក្យឆ្លើយតបយ៉ាងនេះថា មិនមែនជាអាការៈដែលមិនទាន់លះបង់នោះទេ ប៉ុន្តែ កិលេសដែលមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ដោយអត្ថថាមិនទាន់លះបង់បាន ហៅថា អនុស័យ។ អនុស័យនោះ ជាធម៌សម្បយុត្តដោយចិត្ត មានអារម្មណ៍ មានហេតុដោយអត្ថថាប្រព្រឹត្តទៅជាមួយបច្ច័យ ជាអកុសលតែម៉្យាង ជាអតីតខ្លះ ជាអនាគតខ្លះ ជាបច្ចុប្បន្នខ្លះ ហេតុនោះ ការនិយាយថាកើតឡើង ទើបជាការសមគួរ។ ក្នុងទីនោះ មានគ្រឿងអាង (ប្រមាណ) យ៉ាងនេះ៖ ជាដំបូង ក្នុងអភិសមយកថា នៃគម្ពីរបដិសម្ភិទាមគ្គនេះឯង ព្រះអង្គទ្រង់ចោទសួរថា "រមែងលះបង់កិលេសក្នុងបច្ចុប្បន្ន" ហើយទ្រង់សម្តែងនូវភាពមាននៃបច្ចុប្បន្នភាពនៃអនុស័យទាំងឡាយថា "បុគ្គលអ្នកមានកម្លាំង (មានញាណក្លៀវក្លា) រមែងលះបង់នូវអនុស័យ"។ ក្នុងគម្ពីរធម្មសង្គណី ត្រង់បទភាជនីយ៍នៃមោហៈ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការកើតឡើងនៃមោហៈរួមជាមួយអកុសលចិត្តថា "អវិជ្ជាអនុស័យ អវិជ្ជាបរិយុដ្ឋាន អវិជ្ជាឡង្គី (គន្លឹះទ្វារគឺអវិជ្ជា) មោហៈ អកុសលមូល នេះជាមោហៈក្នុងសម័យនោះ"។ ក្នុងគម្ពីរកថាវត្ថុ ព្រះអង្គទ្រង់បដិសេធនូវវាទៈទាំងអស់ថា "អនុស័យទាំងឡាយជាអព្យាក្រឹត អនុស័យទាំងឡាយគ្មានហេតុ អនុស័យទាំងឡាយវិប្បយុត្តចាកចិត្ត"។ ក្នុងគម្ពីរអនុសយយមកៈ ត្រង់ឧប្បជ្ជនវារៈ ក្នុងមហាវារៈទាំង ៧ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា "កាមរាគានុស័យរបស់បុគ្គលណា កើតឡើង បដិឃានុស័យរបស់បុគ្គលនោះ រមែងកើតឡើង" ជាដើម។ ហេតុនោះ ពាក្យដែលខ្ញុំ (ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ) ពោលថា "ដេកត្រាំ គឺកាលបាននូវហេតុដ៏សមគួរ រមែងកើតឡើង" គប្បីជ្រាបថា ជាពាក្យសមគួរតាមរយៈប្រមាណនៃគម្ពីរ (តន្តិប្បមាណ) នេះឯង។ សូម្បីពាក្យដែលពោលថា "សម្បយុត្តដោយចិត្ត មានអារម្មណ៍" ជាដើម ក៏ជាពាក្យដែលពោលទុកល្អហើយដែរ។ គប្បីដល់នូវការសម្រេចក្នុងទីនេះថា ឡើងឈ្មោះថា អនុស័យនេះ ជាអកុសលធម៌ដែលសម្រេចឡើងហើយ និងសម្បយុត្តដោយចិត្ត។

กามราคานุสโยติอาทีสุ กามราโค จ โส อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสโย จาติ กามราคานุสโย. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. กามราคานุสโย เจตฺถ โลภสหคตจิตฺเตสุ สหชาตวเสน อารมฺมณวเสน จ มนาเปสุ อวเสสกามาวจรธมฺเมสุ อารมฺมณวเสเนว อุปฺปชฺชมาโน โลโภ. ปฏิฆานุสโย จ โทมนสฺสสหคตจิตฺเตสุ สหชาตวเสน อารมฺมณวเสน จ อมนาเปสุ อวเสสกามาวจรธมฺเมสุ อารมฺมณวเสเนว อุปฺปชฺชมาโน โทโส. มานานุสโย ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺเตสุ สหชาตวเสน อารมฺมณวเสน จ ทุกฺขเวทนาวชฺเชสุ อวเสสกามาวจรธมฺเมสุ รูปารูปาวจรธมฺเมสุ จ อารมฺมณวเสเนว อุปฺปชฺชมาโน มาโน. ทิฏฺฐานุสโย จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ. วิจิกิจฺฉานุสโย วิจิกิจฺฉาสหคเต. อวิชฺชานุสโย ทฺวาทสสุ อกุสลจิตฺเตสุ สหชาตวเสน อารมฺมณวเสน จ. ตโยปิ อวเสสเตภูมกธมฺเมสุ อารมฺมณวเสเนว อุปฺปชฺชมานา ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาโมหา. ภวราคานุสโย จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ อุปฺปชฺชมาโนปิ สหชาตวเสน น วุตฺโต, อารมฺมณวเสเนว ปน รูปารูปาวจรธมฺเมสุ อุปฺปชฺชมาโน โลโภ วุตฺโต.

ក្នុងពាក្យថា "Kāmarāgānusayo" ជាដើម ធម៌នោះជាកាមរាគផង ជាអនុស័យដោយអត្ថថាមិនទាន់លះបង់បានផង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា កាមរាគានុស័យ។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ កាមរាគានុស័យ សំដៅយកលោភៈដែលកើតឡើងក្នុងលោភសហគតចិត្តទាំងឡាយ ដោយអំណាចសហជាតបច្ច័យផង ដោយអំណាចអារម្មណបច្ច័យផង និងលោភៈដែលកើតឡើងដោយអំណាចអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាមាវចរធម៌ដែលសេសសល់ដ៏ជាទីគាប់ចិត្តទាំងឡាយ។ បដិឃានុស័យ សំដៅយកទោសៈដែលកើតឡើងក្នុងទោមនស្សសហគតចិត្តទាំងឡាយ ដោយអំណាចសហជាតបច្ច័យផង ដោយអំណាចអារម្មណបច្ច័យផង និងទោសៈដែលកើតឡើងដោយអំណាចអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាមាវចរធម៌ដែលសេសសល់ដ៏មិនជាទីគាប់ចិត្តទាំងឡាយ។ ម៉ានានុស័យ សំដៅយកមានៈដែលកើតឡើងក្នុងទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តលោភសហគតចិត្តទាំងឡាយ ដោយអំណាចសហជាតបច្ច័យផង ដោយអំណាចអារម្មណបច្ច័យផង និងមានៈដែលកើតឡើងដោយអំណាចអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ក្នុងកាមាវចរធម៌ដែលសេសសល់វៀរលែងតែទុក្ខវេទនា និងក្នុងរូបាវចរនិងអរូបាវចរធម៌ទាំងឡាយ។ ទិដ្ឋិអនុស័យ កើតឡើងក្នុងទិដ្ឋិគតសម្បយុត្តចិត្តទាំង ៤។ វិចិកិច្ឆានុស័យ កើតឡើងក្នុងវិចិកិច្ឆាសហគតចិត្ត។ អវិជ្ជាអនុស័យ កើតឡើងក្នុងអកុសលចិត្តទាំង ១២ ដោយអំណាចសហជាតបច្ច័យផង ដោយអំណាចអារម្មណបច្ច័យផង។ ធម៌ទាំង ៣ គឺទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា និងមោហៈ ក៏កើតឡើងដោយអំណាចអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ក្នុងតេភូមិកធម៌ដែលសេសសល់ទាំងឡាយ។ ភវរាគានុស័យ សូម្បីកើតឡើងក្នុងទិដ្ឋិគតវិប្បយុត្តចិត្តទាំង ៤ ក៏ព្រះអង្គមិនត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចសហជាតបច្ច័យឡើយ ប៉ុន្តែ ទ្រង់សម្តែងសំដៅយកលោភៈដែលកើតឡើងដោយអំណាចអារម្មណបច្ច័យប៉ុណ្ណោះ ក្នុងរូបាវចរនិងអរូបាវចរធម៌ទាំងឡាយ។

๑๑๔. อิทานิ ยถาวุตฺตานํ อนุสยานํ อนุสยนฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต ยํ โลเกติอาทิมาห. ตตฺถ ยํ โลเก ปิยรูปนฺติ ยํ อิมสฺมึ โลเก ปิยชาติกํ ปิยสภาวํ. สาตรูปนฺติ สาตชาติกํ อสฺสาทปทฏฺฐานํ อิฏฺฐารมฺมณํ. เอตฺถ สตฺตานํ กามราคานุสโย อนุเสตีติ เอตสฺมึ [Pg.10] อิฏฺฐารมฺมเณ สตฺตานํ อปฺปหีนฏฺเฐน กามราคานุสโย อนุเสติ. ‘‘ปิยรูปํ สาตรูป’’นฺติ จ อิธ กามาวจรธมฺโมเยว อธิปฺเปโต. ยถา นาม อุทเก นิมุคฺคสฺส เหฏฺฐา จ อุปริ จ สมนฺตา จ อุทกเมว โหติ, เอวเมว อิฏฺฐารมฺมเณ ราคุปฺปตฺติ นาม สตฺตานํ อาจิณฺณสมาจิณฺณา. ตถา อนิฏฺฐารมฺมเณ ปฏิฆุปฺปตฺติ. อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสูติ เอวํ อิเมสุ ทฺวีสุ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณธมฺเมสุ. อวิชฺชานุปติตาติ กามราคปฏิฆสมฺปยุตฺตา หุตฺวา อารมฺมณกรณวเสน อวิชฺชา อนุปติตา อนุคตา. วิจฺเฉทํ กตฺวาปิ ปาโฐ. ตเทกฏฺโฐติ ตาย อวิชฺชาย สหเชกฏฺฐวเสน เอกโต ฐิโต. มาโน จ ทิฏฺฐิ จ วิจิกิจฺฉา จาติ นววิธมาโน, ทฺวาสฏฺฐิวิธา ทิฏฺฐิ, อฏฺฐวตฺถุกา วิจิกิจฺฉา, ตเทกฏฺโฐ มาโน จ ตเทกฏฺฐา ทิฏฺฐิ จ ตเทกฏฺฐา วิจิกิจฺฉา จาติ โยชนา. ทฏฺฐพฺพาติ ปสฺสิตพฺพา อวคนฺตพฺพา. ตโย เอกโต กตฺวา พหุวจนํ กตํ. ภวราคานุสโย ปเนตฺถ กามราคานุสเยเนว สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ.

១១៤. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវទីតាំងជាទីដេកត្រាំនៃអនុស័យទាំងឡាយដែលបានពោលហើយខាងលើ ទើបត្រាស់ពាក្យថា «yaṃ loke» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «yaṃ loke piyarūpaṃ» បានដល់ អារម្មណ៍ណាដែលមានសភាវៈជាទីស្រឡាញ់ មានធម្មជាតិជាទីស្រឡាញ់ក្នុងលោកនេះ។ ពាក្យថា «sātarūpaṃ» បានដល់ អារម្មណ៍ដែលមានសភាវៈជាទីត្រេកអរ មានឥដ្ឋារម្មណ៍ជាបទដ្ឋាននៃអស្សាទៈ (ការសប្បាយចិត្ត)។ ពាក្យថា «ettha sattānaṃ kāmarāgānusayo anusetī» បានដល់ កាមរាគានុស័យដេកត្រាំក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍នេះ របស់សត្វទាំងឡាយ ដោយអត្ថថាជាធម៌ដែលមិនទាន់លះបង់បានដោយមគ្គ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «piyarūpaṃ sātarūpaṃ» សំដៅយកតែកាមាវចរធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ ប្រៀបដូចជា បុគ្គលដែលមុជចុះទៅក្នុងទឹក ខាងក្រោម ខាងលើ និងជុំវិញខ្លួន សុទ្ធតែជាទឹកទាំងสิ้น យ៉ាងណាមិញ យ៉ាងនោះឯង ការកើតឡើងនៃរាគៈក្នុងឥដ្ឋារម្មណ៍ ឈ្មោះថាជាសេចក្តីប្រព្រឹត្តដែលសត្វទាំងឡាយសេពគប់រឿយៗហើយ។ ដូចគ្នានោះដែរ ការកើតឡើងនៃបដិឃៈក្នុងអនិដ្ឋារម្មណ៍ (ក៏កើតឡើងយ៉ាងនោះដែរ)។ ពាក្យថា «iti imesu dvīsu dhammesu» បានដល់ ក្នុងធម៌ទាំងពីរគឺឥដ្ឋារម្មណ៍និងអនិដ្ឋារម្មណ៍ទាំងពីរនេះ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «avijjānupatitā» បានដល់ អវិជ្ជាដែលប្រកបដោយកាមរាគៈនិងបដិឃៈ ហើយធ្លាក់ចុះទៅតាម គឺប្រព្រឹត្តទៅតាម ដោយអំណាចនៃការធ្វើនូវអារម្មណ៍នោះ។ សូម្បីការធ្វើការដាច់ចេញពីគ្នា (ការកាត់បទ) ក៏ជាបាឋៈដែរ។ ពាក្យថា «tadekaṭṭho» បានដល់ ធម៌ដែលតាំងនៅជាមួយគ្នា ដោយអំណាចនៃការកើតរួមគ្នាជាមួយអវិជ្ជានោះ។ ពាក្យថា «māno ca diṭṭhi ca vicikicchā ca» មានការប្រកបសេចក្តីថា គឺមានះមានប្រាំបួនប្រការ ទិដ្ឋិមានហុកសិបពីរប្រការ វិចិកិច្ឆាមានវត្ថុប្រាំបី ម៉្យាងទៀត មានះដែលតាំងនៅជាមួយគ្នានឹងអវិជ្ជានោះ ទិដ្ឋិដែលតាំងនៅជាមួយគ្នានឹងអវិជ្ជានោះ និងវិចិកិច្ឆាដែលតាំងនៅជាមួយគ្នានឹងអវិជ្ជានោះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «daṭṭhabbā» បានដល់ គប្បីឃើញ គb្បីដឹង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើជាពហុវចនៈ ដោយរួមធម៌ទាំងបី (មានះ ទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា) ចូលជាមួយគ្នា។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ភវរាគានុស័យ គឺព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសង្គ្រោះចូលដោយកាមរាគានុស័យនោះឯង។

จริตนิทฺเทเส เตรส เจตนา ปุญฺญาภิสงฺขาโร. ทฺวาทส อปุญฺญาภิสงฺขาโร. จตสฺโส อาเนญฺชาภิสงฺขาโร. ตตฺถ กามาวจโร ปริตฺตภูมโก. อิตโร มหาภูมโก. ตีสุปิ วา เอเตสุ โย โกจิ อปฺปวิปาโก ปริตฺตภูมโก, มหาวิปาโก มหาภูมโกติ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងចរិតនិទ្ទេស ចេតនា ១៣ ប្រការ ជាបុញ្ញាភិសង្ខារ។ ចេតនា ១២ ប្រការ ជាអបុញ្ញាភិសង្ខារ។ ចេតនា ៤ ប្រការ ជាអានេញ្ជាភិសង្ខារ។ ក្នុងសង្ខារទាំងនោះ កាមាវចរសង្ខារ ឈ្មោះថាមានភូមិដ៏ថោកទាប (បរិត្តភូមិកៈ)។ សង្ខារក្រៅពីនេះ (រូបាវចរ និងអរូបាវចរ) ឈ្មោះថាមានភូមិធំទូលាយ (មហគ្គតភូមិកៈ ឬមហាភូមិកៈ)។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងសង្ខារទាំង ៣ នេះ សង្ខារណាមួយដែលមានវិបាកតិច គប្បីជ្រាបថាជាបរិត្តភូមិកៈ សង្ខារណាដែលមានវិបាកច្រើន គប្បីជ្រាបថាជាមហាភូមិកៈ។

๑๑๕. อธิมุตฺตินิทฺเทเส สนฺตีติ สํวิชฺชนฺติ. หีนาธิมุตฺติกาติ ลามกชฺฌาสยา. ปณีตาธิมุตฺติกาติ กลฺยาณชฺฌาสยา. เสวนฺตีติ นิสฺสยนฺติ อลฺลียนฺติ. ภชนฺตีติ อุปสงฺกมนฺติ. ปยิรุปาสนฺตีติ ปุนปฺปุนํ อุปสงฺกมนฺติ. สเจ หิ อาจริยุปชฺฌายา น สีลวนฺโต โหนฺติ, อนฺเตวาสิกสทฺธิวิหาริกา สีลวนฺโต, เต อตฺตโน อาจริยุปชฺฌาเยปิ น อุปสงฺกมนฺติ, อตฺตโน สทิเส สารุปฺเป ภิกฺขูเยว อุปสงฺกมนฺติ. สเจปิ อาจริยุปชฺฌายา สารุปฺปา ภิกฺขู, อิตเร อสารุปฺปา, เตปิ น อาจริยุปชฺฌาเย อุปสงฺกมนฺติ, อตฺตโน สทิเส หีนาธิมุตฺติเกเยว อุปสงฺกมนฺติ. เอวํ อุปสงฺกมนํ ปน น เกวลํ เอตรหิเยว, อตีตานาคเตปีติ ทสฺเสตุํ อตีตมฺปิ อทฺธานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อตีตมฺปิ อทฺธานนฺติ อตีตสฺมึ กาเล, อจฺจนฺตสํโยคตฺเถ วา อุปโยควจนํ. เสสํ [Pg.11] อุตฺตานตฺถเมว. อิทํ ปน ทุสฺสีลานํ ทุสฺสีลเสวนเมว, สีลวนฺตานํ สีลวนฺตเสวนเมว, ทุปฺปญฺญานํ ทุปฺปญฺญเสวนเมว, ปญฺญวนฺตานํ ปญฺญวนฺตเสวนเมว โก นิยเมตีติ? อชฺฌาสยธาตุ นิยเมตีติ.

១១៥. ក្នុងអធិមុត្តិនិទ្ទេស ពាក្យថា «santi» បានដល់ មានប្រាកដ។ ពាក្យថា «hīnādhimuttikā» បានដល់ ពួកបុគ្គលដែលមានអធ្យាស្រ័យថោកទាប។ ពាក្យថា «paṇītādhimuttikā» បានដល់ ពួកបុគ្គលដែលមានអធ្យាស្រ័យល្អប្រណីត។ ពាក្យថា «sevanti» បានដល់ អាស្រ័យ ចូលទៅជិត។ ពាក្យថា «bhajanti» បានដល់ ចូលទៅរក។ ពាក្យថា «payirupāsanti» បានដល់ ចូលទៅរកញឹកញយ។ ព្រោះថា ប្រសិនបើអាចារ្យនិងឧបជ្ឈាយ៍ទាំងឡាយជាអ្នកមិនមានសីល តែពួកអន្តេវាសិកនិងសទ្ធិវិហារិកជាអ្នកមានសីល ពួកសិស្សទាំងនោះរមែងមិនចូលទៅរកសូម្បីតែអាចារ្យនិងឧបជ្ឈាយ៍របស់ខ្លួនឡើយ រមែងចូលទៅរកតែភិក្ខុទាំងឡាយដែលសមគួរ ដែលមានសីលស្មើនឹងខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ ទោះបីជាអាចារ្យនិងឧបជ្ឈាយ៍ទាំងឡាយជាភិក្ខុសមគួរ (មានសីល) តែពួកសិស្សក្រៅពីនេះជាអ្នកមិនសមគួរ (គ្មានសីល) ពួកសិស្សទាំងនោះក៏មិនចូលទៅរកអាចារ្យនិងឧបជ្ឈាយ៍ឡើយ រមែងចូលទៅរកតែពួកភិក្ខុដែលមានអធ្យាស្រ័យថោកទាបស្មើនឹងខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ដើម្បីបង្ហាញថា ការចូលទៅរកគ្នាយ៉ាងនេះ មិនមែនមានតែក្នុងកាលឥឡូវនេះប៉ុណ្ណោះទេ តែរមែងមានសូម្បីក្នុងកាលជាអតីតនិងអនាគត ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «atītampi addhānaṃ» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «atītampi addhānaṃ» បានដល់ ក្នុងកាលជាអតីត ឬជាឧបយោគវិភត្តិក្នុងអត្ថអច្ចន្តសំយោគ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺងាយយល់ស្រាប់ហើយ។ ចុះសួរថា អ្វីជាអ្នកកំណត់ការសេពគប់បុគ្គលទ្រុស្តសីលរបស់ពួកបុគ្គលទ្រុស្តសីលប៉ុណ្ណោះ ការសេពគប់បុគ្គលមានសីលរបស់ពួកបុគ្គលមានសីលប៉ុណ្ណោះ ការសេពគប់បុគ្គលឥតប្រាជ្ញារបស់ពួកបុគ្គលឥតប្រាជ្ញាប៉ុណ្ណោះ ការសេពគប់បុគ្គលមានប្រាជ្ញារបស់ពួកបុគ្គលមានប្រាជ្ញាប៉ុណ្ណោះ? ឆ្លើយថា អធ្យាស្រ័យធាតុជាអ្នកកំណត់។

ภพฺพาภพฺพนิทฺเทเส ฉฑฺเฑตพฺเพ ปฐมํ นิทฺทิสิตฺวา คเหตพฺเพ ปจฺฉา นิทฺทิสิตุํ อุทฺเทสสฺส อุปฺปฏิปาฏิยา ปฐมํ อภพฺพา นิทฺทิฏฺฐา. อุทฺเทเส ปน ทฺวนฺทสมาเส อจฺจิตสฺส จ มนฺทกฺขรสฺส จ ปทสฺส ปุพฺพนิปาตลกฺขณวเสน ภพฺพสทฺโท ปุพฺพํ ปยุตฺโต. กมฺมาวรเณนาติ ปญฺจวิเธน อานนฺตริยกมฺเมน. สมนฺนาคตาติ สมงฺคีภูตา. กิเลสาวรเณนาติ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิยา. อิมานิ ทฺเว สคฺคมคฺคานํ อาวรณโต อาวรณานิ. ภิกฺขุนีทูสกาทีนิ กมฺมานิปิ กมฺมาวรเณเนว สงฺคหิตานิ. วิปากาวรเณนาติ อเหตุกปฏิสนฺธิยา. ยสฺมา ปน ทุเหตุกานมฺปิ อริยมคฺคปฏิเวโธ นตฺถิ, ตสฺมา ทุเหตุกา ปฏิสนฺธิปิ วิปากาวรณเมวาติ เวทิตพฺพา, อสฺสทฺธาติ พุทฺธาทีสุ สทฺธารหิตา. อจฺฉนฺทิกาติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺทรหิตา. อุตฺตรกุรุกา มนุสฺสา อจฺฉนฺทิกฏฺฐานํ ปวิฏฺฐา. ทุปฺปญฺญาติ ภวงฺคปญฺญาย ปริหีนา. ภวงฺคปญฺญาย ปน ปริปุณฺณายปิ ยสฺส ภวงฺคํ โลกุตฺตรสฺส ปาทกํ น โหติ, โสปิ ทุปฺปญฺโญเยว นาม. อภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ อริยมคฺคํ โอกฺกมิตุํ อภพฺพา. อริยมคฺโค หิ สมฺมา สภาโวติ สมฺมตฺตํ, โสเยว อนนฺตรผลทาเน, สยเมว วา อจลภาวโต นิยาโม, ตํ โอกฺกมิตุํ ปวิสิตุํ อภพฺพา. น กมฺมาวรเณนาติอาทีนิ วุตฺตวิปริยาเยเนว เวทิตพฺพานีติ.

ក្នុងភព្វាភព្វនិទ្ទេស ដើម្បីបង្ហាញពួកបុគ្គលដែលគប្បីលះបង់មុន ហើយបង្ហាញពួកបុគ្គលដែលគប្បីយកតាមក្រោយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបបង្ហាញពួកអភព្វបុគ្គលមុន ដោយការខុសលំដាប់នៃឧទ្ទេស។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងឧទ្ទេស ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈនៃការធ្លាក់ចុះមុន (បុព្វនិបាត) នៃបទដែលមានអក្សរតិច ឬបទដែលគួរគោរពក្នុងទ្វន្ទសមាស ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យប្រើពាក្យថា «bhabba» មុន។ ពាក្យថា «kammāvaraṇena» បានដល់ ដោយអនន្តរិយកម្ម ៥ ប្រការ។ ពាក្យថា «samannāgatā» បានដល់ ជាអ្នកប្រកបព្រមហើយ។ ពាក្យថា «kilesāvaraṇena» បានដល់ ដោយនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ធម៌ទាំងពីរនេះ (កម្មាវរណៈ និងកិលេសាវរណៈ) ឈ្មោះថាជារបាំង (អាវរណៈ) ព្រោះបិទបាំងនូវសួគ៌និងមគ្គ។ សូម្បីកម្មទាំងឡាយមានការប្រទូស្តចំពោះភិក្ខុនីជាដើម ក៏សង្គ្រោះចូលក្នុងកម្មាវរណៈនេះឯង។ ពាក្យថា «vipākāvaraṇena» បានដល់ ដោយអហេតុកបដិសន្ធិ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែការត្រាស់ដឹងមគ្គដ៏ប្រសើរ មិនមានសូម្បីដល់ពួកបុគ្គលដែលមានទ្វិហេតុកបដិសន្ធិ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីទ្វិហេតុកបដិសន្ធិ ក៏ជាវិបាកាវរណៈដែរ។ ពាក្យថា «assaddhā» បានដល់ ពួកបុគ្គលដែលមិនមានសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងព្រះពុទ្ធជាដើម។ ពាក្យថា «acchandikā» បានដល់ ពួកបុគ្គលដែលមិនមានកុសលឆន្ទៈគឺការចង់ធ្វើ។ ពួកមនុស្សក្នុងឧត្តរកុរុទ្វីប ឈ្មោះថាចូលទៅកាន់ឋានៈនៃបុគ្គលមិនមានឆន្ទៈ (ក្នុងការធ្វើកុសល)។ ពាក្យថា «duppaññā» បានដល់ ពួកបុគ្គលដែលសូន្យចាកភវង្គបញ្ញា។ ម៉្យាងទៀត ទោះបីជាបុគ្គលដែលបរិបូណ៌ដោយភវង្គបញ្ញាក៏ដោយ តែបើភវង្គរបស់បុគ្គលណា មិនជាបាទដ្ឋាននៃលោកុត្តរធម៌ទេ បុគ្គលនោះក៏ឈ្មោះថាជាមនុស្សឥតប្រាជ្ញា (ទុប្បញ្ញៈ) ដែរ។ ពាក្យថា «abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattan» បានដល់ ជាអ្នកមិនសមគួរដើម្បីចុះកាន់អរិយមគ្គដែលពោលគឺសម្មត្តនិយាមក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ ព្រោះថា អរិយមគ្គ មានសភាវៈត្រូវពិត ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «សម្មត្តៈ» អរិយមគ្គនោះឯង ឈ្មោះថា «និយាមៈ» ព្រោះឲ្យផលក្នុងលំដាប់ ឬព្រោះមានសភាវៈមិនរំភើបញាប់ញ័រដោយខ្លួនឯង ពួកបុគ្គលទាំងនោះមិនសមគួរដើម្បីចុះកាន់ គឺចូលទៅកាន់អរិយមគ្គនោះឡើយ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃពាក្យថា «na kammāvaraṇena» ជាដើម ដោយចំណែកផ្ទុយគ្នាដែលពោលហើយនោះឯង។

อาสยานุสยญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងអាសយានុសយញាណនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๗๐. ยมกปาฏิหีรญาณนิทฺเทสวณฺณนา

៧០. ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងយមកបាដិហារិយញាណនិទ្ទេស

๑๑๖. ยมกปาฏิหีรญาณนิทฺเทเส อสาธารณํ สาวเกหีติ เสสาสาธารณญาณนิทฺเทเส อญฺญวจเนหิ โอกาสาภาวโต น วุตฺตํ, อิธ ปน อญฺญวจนาภาวโต วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อุปริมกายโตติ นาภิยา อุทฺธํ สรีรโต. อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตตีติ เตโชกสิณารมฺมณํ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘อุปริมกายโต อคฺคิชาลา วุฏฺฐาตู’’ติ อาวชฺชิตฺวา ปริกมฺมํ กตฺวา อนนฺตรํ อภิญฺญาญาเณน ‘‘อุปริมกายโต [Pg.12] อคฺคิชาลา วุฏฺฐาตู’’ติ อธิฏฺฐิเต สห อธิฏฺฐานา อุปริมกายโต อคฺคิชาลา วุฏฺฐาติ. สา หิ อิธ ราสฏฺเฐน ขนฺโธติ วุตฺตา. เหฏฺฐิมกายโตติ นาภิโต เหฏฺฐา สรีรโต. อุทกธารา ปวตฺตตีติ อาโปกสิณารมฺมณํ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา วุฏฺฐาตู’’ติ อาวชฺชิตฺวา ปริกมฺมํ กตฺวา อนนฺตรํ อภิญฺญาญาเณน ‘‘เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา วุฏฺฐาตู’’ติ อธิฏฺฐิเต สห อธิฏฺฐานา เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา วุฏฺฐาติ. อุภยตฺถาปิ อพฺโพจฺเฉทวเสน ปวตฺตตีติ วุตฺตํ. อธิฏฺฐานสฺส อาวชฺชนสฺส จ อนฺตเร ทฺเว ภวงฺคจิตฺตานิ วตฺตนฺติ. ตสฺมาเยว ยุคลา หุตฺวา อคฺคิกฺขนฺธอุทกธารา ปวตฺตนฺติ, อนฺตรํ น ปญฺญายติ. อญฺเญสํ ปน ภวงฺคปริจฺเฉโท นตฺถิ. ปุรตฺถิมกายโตติ อภิมุขปสฺสโต. ปจฺฉิมกายโตติ ปิฏฺฐิปสฺสโต. ทกฺขิณอกฺขิโต วามอกฺขิโตติอาทิ สมาสปาโฐเยว, น อญฺโญ. ทกฺขิณนาสิกาโสตโต วามนาสิกาโสตโตติ ปาโฐ สุนฺทโร. รสฺสํ กตฺวาปิ ปฐนฺติ. อํสกูฏโตติ เอตฺถ อพฺภุคฺคตฏฺเฐน กูโฏ วิยาติ กูโฏ, อํโสเยว กูโฏ อํสกูโฏ. องฺคุลงฺคุเลหีติ องฺคุลีหิ องฺคุลีหิ. องฺคุลนฺตริกาหีติ องฺคุลีนํ อนฺตริกาหิ. เอเกกโลมโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เอเกกโลมโต อุทกธารา ปวตฺตตีติ อุภยตฺถาปิ อาเมฑิตวจเนน สพฺพโลมานํ ปริยาทินฺนตฺตา เอเกกโลมโตว อคฺคิกฺขนฺธอุทกธารา ยุคลา ยุคลา หุตฺวา ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. โลมกูปโต โลมกูปโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, โลมกูปโต โลมกูปโต อุทกธารา ปวตฺตตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เกสุจิ โปตฺถเกสุ ‘‘เอเกกโลมโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ. โลมกูปโต โลมกูปโต อุทกธารา ปวตฺตติ, โลมกูปโต โลมกูปโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เอเกกโลมโต อุทกธารา ปวตฺตตี’’ติ ลิขิตํ. ตมฺปิ ยุชฺชติเยว. ปาฏิหีรสฺส อติสุขุมตฺตทีปนโต ปน ปุริมปาโฐเยว สุนฺทรตโร.

១១៦. ក្នុងយមកបាដិហារិយញាណនិទ្ទេស ពាក្យថា «asādhāraṇaṃ sāvakehi» (ជាអសាធារណៈដល់ពួកសាវ័ក) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនបានពោលក្នុងអសាធារណញាណនិទ្ទេសដែលនៅសល់ទាំងឡាយឡើយ ព្រោះមិនមានឱកាសដោយសារមានពាក្យដទៃ (ដូចជា satte passati ជាដើម) តែក្នុងទីនេះ គb្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ព្រោះមិនមានពាក្យដទៃឡើយ។ ពាក្យថា «uparimakāyato» បានដល់ ចាកព្រះកាយផ្នែកខាងលើតាំងពីផ្ចិតឡើងទៅ។ ពាក្យថា «aggikkhandho pavattati» មានសេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ចូលកាន់បាទកជ្ឈានមានតេជោកសិណជាអារម្មណ៍ ហើយចេញមក ទ្រង់រំលឹក (អាវជ្ជនៈ) ធ្វើបរិកម្មថា «សូមអណ្តាតភ្លើងចូរច្រាលឡើងចាកព្រះកាយផ្នែកខាងលើ» បន្ទាប់មក កាលទ្រង់អធិដ្ឋានដោយអភិញ្ញាញាណថា «សូមអណ្តាតភ្លើងចូរច្រាលឡើងចាកព្រះកាយផ្នែកខាងលើ» អណ្តាតភ្លើងក៏ច្រាលឡើងចាកព្រះកាយផ្នែកខាងលើ ព្រមជាមួយគ្នានឹងចិត្តដែលអធិដ្ឋាននោះឯង។ ព្រោះថា អណ្តាតភ្លើងនោះ ក្នុងទីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យហៅថា «ខន្ធៈ» ដោយអត្ថថាជាគំនរ (ឬជាកង)។ ពាក្យថា «heṭṭhimakāyato» បានដល់ ចាកព្រះកាយផ្នែកខាងក្រោមតាំងពីផ្ចិតចុះទៅ។ ពាក្យថា «udakadhārā pavattati» មានសេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ចូលកាន់បាទកជ្ឈានមានអាបោកសិណជាអារម្មណ៍ ហើយចេញមក ទ្រង់រំលឹក ធ្វើបរិកម្មថា «សូមខ្សែទឹកចូរហូរចេញចាកព្រះកាយផ្នែកខាងក្រោម» បន្ទាប់មក កាលទ្រង់អធិដ្ឋានដោយអភិញ្ញាញាណថា «សូមខ្សែទឹកចូរហូរចេញចាកព្រះកាយផ្នែកខាងក្រោម» ខ្សែទឹកក៏ហូរចេញចាកព្រះកាយផ្នែកខាងក្រោម ព្រមជាមួយគ្នានឹងចិត្តដែលអធិដ្ឋាននោះឯង។ សូម្បីក្នុងទីទាំងពីរ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏ពោលថា «ប្រព្រឹត្តទៅ» ដោយអំណាចនៃការមិនដាច់ខ្សែគ្នា។ ក្នុងចន្លោះនៃចិត្តអធិដ្ឋាន និងចិត្តអាវជ្ជនៈ រមែងមានភវង្គចិត្ត ២ កើតឡើង។ ព្រោះហេតុនោះឯង គំនរភ្លើងនិងខ្សែទឹកទាំងឡាយ ទើបប្រព្រឹត្តទៅជាគូៗ ដោយមិនប្រាកដនូវចន្លោះឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ចំពោះបុគ្គលដទៃ (ក្រៅពីព្រះពុទ្ធ) ការកំណត់នូវភវង្គចិត្ត (ឲ្យមានត្រឹមតែ ២ យ៉ាងនេះ) មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «puratthimakāyato» បានដល់ ចាកព្រះកាយផ្នែកខាងមុខ។ ពាក្យថា «pacchimakāyato» បានដល់ ចាកព្រះកាយផ្នែកខាងក្រោយ។ បាឋៈថា «dakkhiṇaakkhito vāmaakkhito» ជាដើម គឺជារូបសាសបាឋៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាបាឋៈដទៃឡើយ។ បាឋៈថា «dakkhiṇanāsikāsotato vāmanāsikāsotato» ជាបាឋៈដ៏ពីរោះ (ត្រឹមត្រូវ)។ សូម្បីការធ្វើឲ្យជាស្រៈរស្សៈ ក៏មានអ្នកអានដែរ។ ក្នុងពាក្យថា «aṃsakūṭato» នេះ ស្មាដែលដូចជាកំពូល ព្រោះអត្ថថាជាទីខ្ពស់ឡើង ឈ្មោះថា «កូដៈ» ស្មានោះឯងជាកំពូល ឈ្មោះថា «អង្សកូដៈ» (កំពូលស្មា)។ ពាក្យថា «aṅgulaṅgulehi» បានដល់ ចាកម្រាមព្រះហស្តនិងម្រាមព្រះបាទនីមួយៗ។ ពាក្យថា «aṅgulantarikāhi» បានដល់ ចាកចន្លោះនៃម្រាមទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «ekekalomato aggikkhandho pavattati, ekekalomato udakadhārā pavattati» ក្នុងទីទាំងពីរនេះ មានសេចក្តីថា ដោយសារពាក្យដែលពោលដដែលៗ (អាមេឌិតវចនៈ) គ្រប់ដណ្តប់លើរោមទាំងអស់ គំនរភ្លើងនិងខ្សែទឹកទាំងឡាយ ទើបប្រព្រឹត្តទៅជាគូៗ ចេញចាករោមមួយសរសៃៗនោះឯង។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «lomakūpato lomakūpato aggikkhandho pavattati, lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattati» នេះ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងសៀវភៅខ្លះ មានសរសេរទុកថា «ekekalomato aggikkhandho pavattati. Lomakūpato lomakūpato udakadhārā pavattati, lomakūpato lomakūpato aggikkhandho pavattati, ekekalomato udakadhārā pavattati» យ៉ាងនេះ។ សូម្បីពាក្យនោះ ក៏សមគួរដែរ។ តែថា បាឋៈខាងដើម គឺរមែងពីរោះជាង ព្រោះសម្តែងនូវភាពល្អិតល្អន់ក្រៃលែងនៃបាដិហារិយ៍។

อิทานิ ฉนฺนํ วณฺณานนฺติ โก สมฺพนฺโธ? เหฏฺฐา ‘‘อุปริมกายโต’’ติอาทีหิ อเนเกหิ สรีราวยวา วุตฺตา. เตน สรีราวยวสมฺพนฺโธ ปวตฺตตีติ วจนสมฺพนฺเธน จ ยมกปาฏิหีราธิกาเรน จ ฉนฺนํ วณฺณานํ สรีราวยวภูตานํ [Pg.13] รสฺมิโย ยมกา หุตฺวา ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. สามิวจนสมฺพนฺเธน จ อวสฺสํ ‘‘รสฺมิโย’’ติ ปาฐเสโส อิจฺฉิตพฺโพเยว. นีลานนฺติ อุมาปุปฺผวณฺณานํ. ปีตกานนฺติ กณิการปุปฺผวณฺณานํ. โลหิตกานนฺติ อินฺทโคปกวณฺณานํ. โอทาตานนฺติ โอสธิตารกวณฺณานํ. มญฺชิฏฺฐานนฺติ มนฺทรตฺตวณฺณานํ. ปภสฺสรานนฺติ ปภาสนปกติกานํ ปภสฺสรวณฺณานํ. ปภสฺสรวณฺเณ วิสุํ อวิชฺชมาเนปิ วุตฺเตสุ ปญฺจสุ วณฺเณสุ เย เย ปภา สมุชฺชลา, เต เต ปภสฺสรา. ตถา หิ ตถาคตสฺส ยมกปาฏิหีรํ กโรนฺตสฺส ยมกปาฏิหีรญาณพเลเนว เกสมสฺสูนญฺเจว อกฺขีนญฺจ นีลฏฺฐาเนหิ นีลรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ยาสํ วเสน คคนตลํ อญฺชนจุณฺณสโมกิณฺณํ วิย อุมาปุปฺผนีลุปฺปลทลสญฺฉนฺนํ วิย วีติปตนฺตมณิตาลวณฺฏํ วิย ปสาริตเมจกปฏํ วิย จ โหติ. ฉวิโต เจว อกฺขีนญฺจ ปีตกฏฺฐาเนหิ ปีตรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ยาสํ วเสน ทิสาภาคา สุวณฺณรสนิสิญฺจมานา วิย สุวณฺณปฏปสาริตา วิย กุงฺกุมจุณฺณกณิการปุปฺผสมฺปริกิณฺณา วิย จ วิโรจนฺติ. มํสโลหิเตหิ เจว อกฺขีนญฺจ รตฺตฏฺฐาเนหิ โลหิตรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ยาสํ วเสน ทิสาภาคา จินปิฏฺฐจุณฺณรญฺชิตา วิย สุปกฺกลาขารสนิสิญฺจมานา วิย รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺตา วิย ชยสุมนปาลิภทฺทกพนฺธุชีวกกุสุมสมฺปริกิณฺณา วิย จ วิโรจนฺติ. อฏฺฐีหิ เจว ทนฺเตหิ จ อกฺขีนญฺจ เสตฏฺฐาเนหิ โอทาตรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ยาสํ วเสน ทิสาภาคา รชตกุเฏหิ อาสิญฺจมานขีรธาราสมฺปริกิณฺณา วิย ปสาริตรชตปฏฺฏวิตานา วิย วีติปตนฺตรชตตาลวณฺฏา วิย กุนฺทกุมุทสินฺทุวารสุมนมลฺลิกาทิกุสุมสญฺฉนฺนา วิย จ วิโรจนฺติ. หตฺถตลปาทตลาทีหิ มนฺทรตฺตฏฺฐาเนหิ มญฺชิฏฺฐรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ยาสํ วเสน ทิสาภาคา ปวาฬชาลปริกฺขิตฺตา วิย รตฺตกุรวกกุสุมสโมกิณฺณา วิย จ วิโรจนฺติ. อุณฺณานขาทีหิ ปภสฺสรฏฺฐาเนหิ ปภสฺสรรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ยาสํ วเสน ทิสาภาคา โอสธิตารกปุญฺชปุณฺณา วิย วิชฺชุปฏลาทิปริปุณฺณา วิย จ วิโรจนฺติ.

ឥឡូវនេះ ពាក្យថា channaṃ vaṇṇānaṃ (នៃពណ៌ទាំង ៦) មានសេចក្តីទាក់ទង (សម្ព័ន្ធ) ដូចម្តេច? ក្នុងផ្នែកខាងក្រោម ព្រះសរីរាវយវៈជាច្រើន ត្រូវបានសម្តែងទុកហើយ ដោយបទទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា “uparimakāyato” (ចាកកាយផ្នែកខាងលើ)។ ដោយហេតុនោះ ព្រះរស្មីទាំងឡាយនៃពណ៌ទាំង ៦ ដែលជាចំណែកនៃព្រះសរីរៈ តែងប្រព្រឹត្តទៅជាគូៗ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីទាក់ទងនៃពាក្យថា ព្រះសរីរាវយវសម្ព័ន្ធប្រព្រឹត្តទៅផង ដោយអំណាចនៃយមកបាដិហារិយ៍ផង នេះជាសេចក្តីដែលបានពោលហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយអំណាចនៃសាមីវិភត្តិសម្ព័ន្ធ បទដែលសេសសល់គឺ “rasmiyo” (ព្រះរស្មីទាំងឡាយ) គឺពិតជាត្រូវប្រាថ្នាដោយខានមិនបាន។ បទថា Nīlānanti សេចក្តីថា នៃពណ៌ដូចជាផ្កាត្រគៀត (ផ្កាអុម៉ា)។ បទថា Pītakānanti សេចក្តីថា នៃពណ៌ដូចជាផ្កាស្រឡៅ (ផ្កាកណិការ)។ បទថា Lohitakānanti សេចក្តីថា នៃពណ៌ដូចជាសត្វមមង់ (ឥន្ទគោបកៈ)។ បទថា Odātānanti សេចក្តីថា នៃពណ៌ដូចជាផ្កាយព្រឹក (ឱសធីតារកា)។ បទថា Mañjiṭṭhānanti សេចក្តីថា នៃពណ៌ក្រហមទុំ (ក្រហមលាយលឿងបន្តិច)។ បទថា Pabhassarānanti សេចក្តីថា នៃពណ៌មានសភាពភ្លឺស្វាង គឺពណ៌រស្មីព្រិចៗ។ ទោះបីជាពណ៌រស្មីព្រិចៗមិនមានដោយឡែកក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងបណ្តាពណ៌ទាំង ៥ ដែលពោលហើយនោះ ពណ៌ណាដែលភ្លឺចិញ្ចែងចិញ្ចាច ពណ៌នោះឈ្មោះថា ពណ៌រស្មីព្រិចៗ (ប្រភស្សរៈ)។ យ៉ាងនោះមែន កាលដែលព្រះតថាគតធ្វើនូវយមកបាដិហារិយ៍ ដោយកម្លាំងនៃយមកបាដិហារិយញ្ញាណនោះឯង ព្រះរស្មីខៀវទាំងឡាយ តែងច្រាលចេញចាកទីទាំងឡាយដ៏ខៀវ គឺព្រះកេសា ព្រះមាសុ (ពុកចង្កា) និងព្រះនេត្រទាំងឡាយ ដែលដោយអំណាចនៃព្រះរស្មីខៀវទាំងនោះ ផ្ទៃមេឃក៏ប្រែជាហាក់ដូចជាដណ្តប់ទៅដោយលម្អិតនៃថ្នាំកិន (អញ្ជនៈ) ហាក់ដូចជាដណ្តប់ទៅដោយស្រទាប់ផ្កាត្រគៀត និងផ្កាឈូកខៀវ ហាក់ដូចជាផ្លិតកែវមណីដែលគេបក់ទៅបក់មក និងហាក់ដូចជាសំពត់ពណ៌ខៀវចាស់ដែលគេលាតសន្ធឹងទុក។ ព្រះរស្មីលឿងទាំងឡាយ តែងច្រាលចេញចាកព្រះឆវី (ស្បែក) ផង ចាកទីទាំងឡាយដ៏លឿងនៃព្រះនេត្រទាំងឡាយផង ដែលដោយអំណាចនៃព្រះរស្មីលឿងទាំងនោះ ទិសទាំងឡាយក៏រុងរឿង ហាក់ដូចជាគេស្រោចស្រពដោយទឹកមាស ហាក់ដូចជាសំពត់មាសដែលគេលាតសន្ធឹងទុក និងហាក់ដូចជាដណ្តប់ទៅដោយលម្អិតនៃលម្អងកុង្កុមៈ និងផ្កាស្រឡៅ។ ព្រះរស្មីក្រហមទាំងឡាយ តែងច្រាលចេញចាកព្រះមំសៈ (សាច់) និងព្រះលោហិតផង ចាកទីទាំងឡាយដ៏ក្រហមនៃព្រះនេត្រទាំងឡាយផង ដែលដោយអំណាចនៃព្រះរស្មីក្រហមទាំងនោះ ទិសទាំងឡាយក៏រុងរឿង ហាក់ដូចជាគេលាបដោយលម្អិតល័ក្តចិន ហាក់ដូចជាគេស្រោចស្រពដោយទឹកល័ក្តដែលគេរំងាស់យ៉ាងល្អ ហាក់ដូចជាគេព័ទ្ធជុំវិញដោយសំពត់កម្ពលក្រហម និងហាក់ដូចជាដណ្តប់ទៅដោយផ្កាជ័យសុមនៈ ផ្កាបារីភទ្រកៈ និងផ្កាពន្ធុជីវកៈ (ផ្កាក្រហមទាំងឡាយ)។ ព្រះរស្មីសទាំងឡាយ តែងច្រាលចេញចាកព្រះអដ្ឋិ (ឆ្អឹង) ទាំងឡាយផង ចាកព្រះទន្ត (ធ្មេញ) ទាំងឡាយផង ចាកទីទាំងឡាយដ៏សនៃព្រះនេត្រទាំងឡាយផង ដែលដោយអំណាចនៃព្រះរស្មីសទាំងនោះ ទិសទាំងឡាយក៏រុងរឿង ហាក់ដូចជាដណ្តប់ទៅដោយខ្សែទឹកដោះដែលគេស្រោចស្រពចាកក្អមប្រាក់ ហាក់ដូចជាពិដានសន្លឹកប្រាក់ដែលគេលាតសន្ធឹងទុក ហាក់ដូចជាផ្លិតប្រាក់ដែលគេបក់ទៅបក់មក និងហាក់ដូចជាដណ្តប់ទៅដោយផ្កាម្លិះរួត ផ្កាឈូកស ផ្កាប្រាំពីរទង និងផ្កាម្លិះលាជាដើម។ ព្រះរស្មីក្រហមទុំទាំងឡាយ តែងច្រាលចេញចាកទីទាំងឡាយដ៏ក្រហមបន្តិច មានជាអាទិ៍គឺផ្ទៃព្រះហស្ត និងផ្ទៃព្រះបាទ ដែលដោយអំណាចនៃព្រះរស្មីក្រហមទុំទាំងនោះ ទិសទាំងឡាយក៏រុងរឿង ហាក់ដូចជាគេព័ទ្ធជុំវិញដោយសំណាញ់ផ្កាថ្ម និងហាក់ដូចជាដណ្តប់ទៅដោយផ្កាកុរវកៈក្រហម។ ព្រះរស្មីព្រិចៗទាំងឡាយ តែងច្រាលចេញចាកទីទាំងឡាយដ៏ភ្លឺចិញ្ចែងចិញ្ចាច មានព្រះឧណ្ណាលោម និងព្រះនខា (ក្រចក) ជាដើម ដែលដោយអំណាចនៃព្រះរស្មីព្រិចៗទាំងនោះ ទិសទាំងឡាយក៏រុងរឿង ហាក់ដូចជាពេញទៅដោយក្រុមនៃផ្កាយព្រឹក និងហាក់ដូចជាពេញទៅដោយពន្លឺផ្លេកបន្ទោរជាដើម។

ภควา จงฺกมตีติอาทิ ‘‘ภควโต จ นิมฺมิตานญฺจ นานาอิริยาปถกรณํ ยมกปาฏิหีเรเนว โหตี’’ติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เตสญฺหิ นิมฺมิตานํ อิริยาปถา ยุคลาว หุตฺวา วตฺตนฺติ. ยทิ นิมฺมิตา พหุกา โหนฺติ, ‘‘นิมฺมิโต’’ติอาทิ กสฺมา เอกวจนํ กตนฺติ เจ? นิมฺมิเตสุปิ เอเกกสฺส [Pg.14] นานาอิริยาปถภาวทสฺสนตฺถํ. พหุวจเนน หิ วุตฺเต สพฺเพปิ นิมฺมิตา สกึ เอเกกอิริยาปถิกา วิย โหนฺติ. เอกวจเนน ปน วุตฺเต นิมฺมิเตสุ เอเกโก นานาอิริยาปถิโกติ ญายติ. ตสฺมา เอกวจนนิทฺเทโส กโต. จูฬปนฺถกตฺเถโรปิ ตาว นานาอิริยาปถิกภิกฺขูนํ สหสฺสํ มาเปสิ, กึ ปน ภควา ยมกปาฏิหีเร พหู นิมฺมิเต น กริสฺสติ. จูฬปนฺถกตฺเถรํ มุญฺจิตฺวา อญฺเญสํ สาวกานํ เอกาวชฺชเนน นานาอิริยปถิกานํ นานารูปานญฺจ นิมฺมานํ น อิชฺฌติ. อนิยเมตฺวา หิ นิมฺมิตา อิทฺธิมตา สทิสาว โหนฺติ. ฐานนิสชฺชาทีสุ วา ภาสิตตุณฺหีภาวาทีสุ วา ยํ ยํ อิทฺธิมา กโรติ, ตํ ตเทว กโรนฺติ, วิสทิสกรณํ นานากิริยากรณญฺจ ‘‘เอตฺตกา อีทิสา โหนฺตุ, เอตฺตกา อิมํ นาม กโรนฺตู’’ติ วิสุํ วิสุํ อาวชฺชิตฺวา อธิฏฺฐาเนน อิชฺฌติ. ตถาคตสฺส ปน เอกาวชฺชนาธิฏฺฐาเนเนว นานปฺปการนิมฺมานํ อิชฺฌติ. เอวเมว อคฺคิกฺขนฺธอุทกธารานิมฺมาเน จ นานาวณฺณนิมฺมาเน จ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ภควา จงฺกมตีติ อากาเส วา ปถวิยํ วา จงฺกมติ. นิมฺมิโตติ อิทฺธิยา มาปิตพุทฺธรูปํ. ติฏฺฐติ วาติอาทีนิปิ อากาเส วา ปถวิยํ วา. กปฺเปตีติ กโรติ. ภควา ติฏฺฐตีติอาทีสุปิ เอเสว นโยติ.

ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា Bhagavā caṅkamati (ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ចង្ក្រម) នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញថា «ការធ្វើនូវឥរិយាបថផ្សេងៗគ្នានៃព្រះដ៏មានព្រះភាគផង នៃព្រះពុទ្ធនិម្មិតទាំងឡាយផង តែងមានដោយយមកបាដិហារិយ៍នោះឯង»។ ព្រោះថា ឥរិយាបថទាំងឡាយនៃព្រះពុទ្ធនិម្មិតទាំងនោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅជាគូៗប៉ុណ្ណោះ។ បើប្រសិនបើព្រះពុទ្ធនិម្មិតទាំងឡាយមានច្រើនរូប ហេតុអ្វីបានជាធ្វើជាឯកវចនៈមានជាអាទិ៍ថា “nimmito” (ព្រះពុទ្ធនិម្មិត) ដូច្នេះ? ប្រសិនបើមានសំនួរយ៉ាងនេះ សេចក្តីឆ្លើយថា ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមានឥរិយាបថផ្សេងៗគ្នានៃព្រះពុទ្ធនិម្មិតមួយរូបៗ សូម្បីក្នុងបណ្តាព្រះពុទ្ធនិម្មិតទាំងឡាយ។ ព្រោះថាកាលបើពោលដោយពហុវចនៈ ព្រះពុទ្ធនិម្មិតទាំងអស់ ហាក់ដូចជាមានឥរិយាបថតែមួយក្នុងពេលតែមួយ។ ប៉ុន្តែ កាលបើពោលដោយឯកវចនៈ តែងដឹងច្បាស់ថា ក្នុងបណ្តាព្រះពុទ្ធនិម្មិតទាំងឡាយ ព្រះពុទ្ធនិម្មិតមួយរូបៗ មានឥរិយាបថផ្សេងៗគ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបធ្វើការសម្តែងដោយឯកវចនៈ។ សូម្បីតែព្រះចូឡបន្ថកត្ថេរ ក៏នៅអាចនិម្មិតនូវភិក្ខុមានឥរិយាបថផ្សេងៗគ្នាបានមួយពាន់រូប ចុះទម្រាំតែព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្នុងយមកបាដិហារិយ៍ ហេតុអ្វីក៏មិនអាចធ្វើនូវព្រះពុទ្ធនិម្មិតជាច្រើនបាន? លើកលែងតែព្រះចូឡបន្ថកត្ថេរចេញ ការនិម្មិតនូវរូបផ្សេងៗគ្នា និងមានឥរិយាបថផ្សេងៗគ្នានៃសាវ័កដទៃទាំងឡាយ ដោយការនឹកគិត (អាវជ្ជនៈ) តែម្តង មិនអាចសម្រេចបានឡើយ។ ព្រោះថា បើមិនបានកំណត់ទុកទេ ព្រះនិម្មិតទាំងឡាយ តែងមានសភាពដូចគ្នានឹងអ្នកមានឫទ្ធិ (អ្នកនិម្មិត) នោះឯង។ ក្នុងកិរិយាមានការឈរ និងការអង្គុយជាដើម ឬក្នុងកិរិយាមានការនិយាយ និងការស្ងៀមស្ងាត់ជាដើម អ្នកមានឫទ្ធិធ្វើនូវកិរិយាណាៗ ព្រះនិម្មិតទាំងឡាយក៏ធ្វើនូវកិរិយានោះៗដែរ ចំណែកឯការធ្វើឲ្យខុសប្លែកគ្នា និងការធ្វើនូវសកម្មភាពផ្សេងៗគ្នាថា «រូបប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ចូរមានសភាពយ៉ាងនេះ រូបប្រមាណប៉ុណ្ណេះ ចូរធ្វើនូវកិច្ចឈ្មោះនេះ» ដូច្នេះ ត្រូវនឹកគិត (អាវជ្ជនៈ) ដោយឡែកៗពីគ្នា ទើបសម្រេចបានដោយការអធិដ្ឋាន។ ប៉ុន្តែ ចំពោះព្រះតថាគត ការនិម្មិតមានប្រការផ្សេងៗ តែងសម្រេចបានដោយការនឹកគិត និងការអធិដ្ឋានតែម្តងប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ សូម្បីក្នុងការនិម្មិតនូវគំនរភ្លើង និងខ្សែទឹក និងការនិម្មិតនូវពណ៌ផ្សេងៗគ្នា។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា bhagavā caṅkamati សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ចង្ក្រមលើអាកាស ឬលើផែនដី។ បទថា nimmito សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធរូបដែលនិម្មិតដោយឫទ្ធិ។ បទទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា tiṭṭhati vā (ឬឈរ) គប្បីជ្រាបថា ឈរលើអាកាស ឬលើផែនដី។ បទថា kappeti សេចក្តីថា ធ្វើ។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា bhagavā tiṭṭhati វិធីនេះក៏គប្បីជ្រាបដូចគ្នាដែរ។

ยมกปาฏิหีรญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃយមកបាដិហារិយញ្ញាណនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๗๑. มหากรุณาญาณนิทฺเทสวณฺณนา

៧១. ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃមហាករុណាញាណនិទ្ទេស

๑๑๗. มหากรุณาญาณนิทฺเทเส พหุเกหิ อากาเรหีติ อิทานิ วุจฺจมาเนหิ เอกูนนวุติยา ปกาเรหิ. ปสฺสนฺตานนฺติ ญาณจกฺขุนา จ พุทฺธจกฺขุนา จ โอโลเกนฺตานํ. โอกฺกมตีติ โอตรติ ปวิสติ. อาทิตฺโตติ ทุกฺขลกฺขณวเสน ปีฬาโยคโต สนฺตาปนฏฺเฐน อาทีปิโต. ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๑๕) วุตฺตตฺตา สพฺพสงฺขตสฺส เจว ทุกฺขลกฺขณวเสน ปีฬิตตฺตา ทุกฺขสฺส จ กรุณาย มูลภูตตฺตา ปฐมํ ทุกฺขลกฺขณวเสน ‘‘อาทิตฺโต’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ราคาทีหิ อาทิตฺตตํ ปน อุปริ วกฺขติ. อถ วา อาทิตฺโตติ ราคาทีหิเยว อาทิตฺโต. อุปริ ปน ‘‘ตสฺส นตฺถญฺโญ โกจิ นิพฺพาเปตา’’ติ อตฺถาเปกฺขนวเสน ปุน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ[Pg.15]. โลกสนฺนิวาโสติ ปญฺจกฺขนฺธา ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก, ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน สนฺนิวสนฺติ เอตฺถ สตฺตาติ สนฺนิวาโส, โลโกว สนฺนิวาโส โลกสนฺนิวาโส. ทุกฺขิตํ ขนฺธสนฺตานํ อุปาทาย สตฺตโวหารสพฺภาวโต โลกสนฺนิวาสโยคโต สตฺตสมูโหปิ โลกสนฺนิวาโส. โสปิ จ สหขนฺธโกเยว. อุยฺยุตฺโตติ อเนเกสุ กิจฺเจสุ นิจฺจพฺยาปารตาย กตโยโค กตอุสฺสาโห, สตตกิจฺเจสุ สอุสฺสุกฺโกติ อตฺโถ. ฆฏฺฏนยุตฺโตติ วา อุยฺยุตฺโต. ปยาโตติ ปพฺพเตยฺยา นที วิย อนวฏฺฐิตคมเนน มรณาย ยาตุํ อารทฺโธ. กุมฺมคฺคปฺปฏิปนฺโนติ กุจฺฉิตํ มิจฺฉามคฺคํ ปฏิปนฺโน. อุปริ ปน ‘‘วิปถปกฺขนฺโท’’ติ นานาปเทหิ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ.

១១៧. ក្នុងមហាករុណាញាណនិទ្ទេសនោះ បទថា bahukehi ākārehi សេចក្តីថា ដោយប្រការទាំងឡាយ ៨៩ យ៉ាង ដែលនឹងពោលខាងមុខនេះ។ បទថា Passantānaṃ សេចក្តីថា នៃព្រះពុទ្ធទាំងឡាយដែលទ្រង់មើលដោយញាណចក្ខុផង ដោយពុទ្ធចក្ខុផង។ បទថា Okkamati សេចក្តីថា ចុះស៊ប់ ចូលទៅ ឬកើតឡើង។ បទថា Āditto សេចក្តីថា ក្តៅក្រហាយ ឆេះរោលរាល ដោយអំណាចនៃទុក្ខលក្ខណៈ ព្រោះការប្រកបដោយការបៀតបៀន និងដោយអត្ថថាធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកជាដំបូងថា “āditto” (ឆេះហើយ) ដោយអំណាចនៃទុក្ខលក្ខណៈ ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាដែលទ្រង់សម្តែងទុកថា “yadaniccaṃ taṃ dukkhaṃ” (របស់ណាដែលមិនទៀង របស់នោះជាទុក្ខ) ផង ព្រោះសង្ខតធម៌ទាំងអស់ត្រូវបានបៀតបៀនដោយអំណាចនៃទុក្ខលក្ខណៈផង និងព្រោះទុក្ខនោះជាឫសគល់នៃករុណាផង។ ចំណែកឯភាពជាសភាពឆេះរោលរាលដោយរាគៈជាដើម ព្រះអង្គនឹងសម្តែងក្នុងខាងលើ (ខាងមុខ)។ មួយម៉្យាងទៀត បទថា āditto សេចក្តីថា ឆេះរោលរាលដោយរាគៈជាដើមនោះឯង។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងខាងលើ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ពាក្យនេះម្តងទៀត ដោយអំណាចនៃការរំពឹងដល់សេចក្តីថា “tassa natthañño koci nibbāpetā” (អ្នកដទៃណាមួយដែលនឹងពន្លត់នូវភ្លើងនោះ មិនមានឡើយ)។ បទថា Lokasannivāsoti សេចក្តីថា បញ្ចក្ខន្ធ ឈ្មោះថា លោក ព្រោះអត្ថថា តែងទ្រុឌទ្រោម និងពុកផុយទៅ សត្វទាំងឡាយតែងអាស្រ័យនៅ (សន្និវសន្តិ) ក្នុងបញ្ចក្ខន្ធនេះ ដោយអំណាចនៃតណ្ហានិងទិដ្ឋិ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សន្និវាសៈ លោកនោះឯងជាសន្និវាសៈ ឈ្មោះថា លោកសន្និវាសៈ។ សូម្បីតែប្រជុំនៃសត្វ ក៏ឈ្មោះថា លោកសន្និវាសៈ ព្រោះការប្រកបដោយលោកសន្និវាសៈ ដោយការមាននូវវោហារថា សត្វ ព្រោះអាស្រ័យនូវខន្ធសន្តានដែលជាទុក្ខ។ ហើយប្រជុំសត្វនោះ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយគ្នានឹងខន្ធនោះឯង។ បទថា Uyyutto សេចក្តីថា ជាអ្នកមានការខ្វល់ខ្វាយជានិច្ច ព្រោះភាពជាអ្នកមានសេចក្តីព្យាយាមជានិច្ចក្នុងកិច្ចការជាច្រើន សេចក្តីថា ជាអ្នកមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយក្នុងកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើជានិច្ច។ មួយម៉្យាងទៀត បទថា uyyutto សេចក្តីថា ប្រកបដោយការប៉ះទង្គិច។ បទថា Payāto សេចក្តីថា ជាអ្នកចាប់ផ្តើមទៅកាន់សេចក្តីស្លាប់ ដោយការដើរទៅមិនឈប់ឈរ ដូចជាទឹកទន្លេដែលហូរចាកកំពូលភ្នំ។ បទថា Kummaggappaṭipanno សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រតិបត្តិខុស គឺដើរទៅកាន់ផ្លូវខុសដ៏គួរខ្ពើម។ ចំណែកឯក្នុងខាងលើ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយធ្វើការលម្អិតដោយបទផ្សេងៗថា “vipathapakkhando” (អ្នកស្ទុះទៅកាន់ផ្លូវខុស)។

อุปนียตีติ ชราวเสน มรณาย อุปนียติ หรียติ. ชรา หิ ‘‘อายุโน สํหานี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๒) วุตฺตา. อทฺธุโวติ น ถิโร, สทา ตเถว น โหติ. ยสฺมา อทฺธุโว, ตสฺมา อุปนียตีติ ปุริมสฺส การณวจนเมตํ. เอเตน สการณํ ชราทุกฺขํ วุตฺตํ. ตํ ชราทุกฺขํ ทิสฺวา ชราปาริชุญฺญรหิตาปิ วิญฺญู ปพฺพชนฺติ. อตาโณติ ตายิตุํ รกฺขิตุํ สมตฺเถน รหิโต, อนารกฺโขติ วุตฺตํ โหติ. อนภิสฺสโรติ อภิสริตฺวา อภิคนฺตฺวา พฺยาหรเณน อสฺสาเสตุํ สมตฺเถน รหิโต, อสหาโยติ วา อตฺโถ. ยสฺมา อนภิสฺสโร, ตสฺมา อตาโณติ ปุริมสฺส การณวจนเมตํ. เอเตน สการณํ ปิยวิปฺปโยคทุกฺขํ วุตฺตํ. ตํ ปิยวิปฺปโยคทุกฺขํ ทิสฺวา ญาติปาริชุญฺญรหิตาปิ วิญฺญู ปพฺพชนฺติ. อสฺสโกติ สกภณฺฑรหิโต. สพฺพํ ปหาย คมนียนฺติ สกภณฺฑนฺติ สลฺลกฺขิตํ สพฺพํ ปหาย โลเกน คนฺตพฺพํ. ยสฺมา สพฺพํ ปหาย คมนียํ, ตสฺมา อสฺสโกติ ปุริมสฺส การณวจนเมตํ. เอเตน สการณํ มรณทุกฺขํ วุตฺตํ. ตํ ทิสฺวา โภคปาริชุญฺญรหิตาปิ วิญฺญู ปพฺพชนฺติ. อญฺญตฺถ ‘‘กมฺมสฺสกา มาณวสตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๘๙) วุตฺตํ, อิธ จ รฏฺฐปาลสุตฺเต จ ‘‘อสฺสโก โลโก’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕) วุตฺตํ, ตํ กถํ ยุชฺชตีติ เจ? ปหาย คมนียํ สนฺธาย ‘‘อสฺสโก’’ติ วุตฺตํ, กมฺมํ ปน น ปหาย คมนียํ. ตสฺมา ‘‘กมฺมสฺสกา’’ติ วุตฺตํ. รฏฺฐปาลสุตฺเตเยว จ เอวเมตํ วุตฺตํ ‘‘ตฺวํ ปน ยถากมฺมํ คมิสฺสสี’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๖). อูโนติ ปาริปูริรหิโต. อติตฺโตติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปตฺถนายปิ น สุหิโต[Pg.16]. อิทํ อูนภาวสฺส การณวจนํ. ตณฺหาทาโสติ ตณฺหาย วเส วตฺตนโต ตณฺหาย ทาสภูโต. อิทํ อติตฺตภาวสฺส การณวจนํ. เอเตน อิจฺฉาโรคาปเทเสน สการณํ พฺยาธิทุกฺขํ วุตฺตํ. ตํ พฺยาธิทุกฺขํ ทิสฺวา พฺยาธิปาริชุญฺญรหิตาปิ วิญฺญู ปพฺพชนฺติ. อตายโนติ ปุตฺตาทีหิปิ ตายนสฺส อภาวโต อตายโน อนารกฺโข, อลพฺภเนยฺยเขโม วา. อเลโณติ อลฺลียิตุํ นิสฺสิตุํ อนรโห อลฺลีนานมฺปิ จ เลณกิจฺจาการโก. อสรโณติ นิสฺสิตานํ น ภยสารโก น ภยวินาสโก. อสรณีภูโตติ ปุเร อุปฺปตฺติยา อตฺตโน อภาเวเนว อสรโณ, อุปฺปตฺติสมกาลเมว อสรณีภูโตติ อตฺโถ.

បទថា Upanīyati សេចក្តីថា ត្រូវជរានាំទៅ គឺនាំទៅកាន់សេចក្តីស្លាប់។ ព្រោះថា ជរា ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «ជាសេចក្តីសាបសូន្យនៃអាយុ»។ បទថា Addhuvo សេចក្តីថា មិនទៀងទាត់ មិនមែនស្ថិតនៅយ៉ាងនោះជានិច្ចឡើយ។ ព្រោះហេតុតែមិនទៀង ទើបត្រូវនាំទៅ នេះជាពាក្យសម្តែងហេតុនៃបទមុន (គឺបទថា upanīyati)។ ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវជរាទុក្ខព្រមទាំងហេតុ។ ពួកវិញ្ញូជន ទោះបីជាមិនទាន់មានសេចក្តីវិនាសព្រោះជរាក៏ដោយ កាលបើបានឃើញនូវជរាទុក្ខនោះហើយ តែងតែទៅបួស។ បទថា Atāṇo សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកបុគ្គលដែលអាចជួយសង្គ្រោះ ឬការពារបាន សេចក្តីថា គ្មានអ្នកការពារឡើយ។ បទថា Anabhissaro សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកបុគ្គលដែលអាចចូលទៅជិតដើម្បីលួងលោម ឬកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីទុក្ខបាន សេចក្តីថា គ្មានទីពឹង ឬគ្មានគ្នាកំដរ។ ព្រោះហេតុតែគ្មានទីពឹង ទើបឈ្មោះថា គ្មានអ្នកការពារ នេះជាពាក្យសម្តែងហេតុនៃបទមុន (គឺបទថា atāṇo)។ ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវពិយវិប្បយោគទុក្ខ (ទុក្ខព្រោះព្រាត់ប្រាសចាករបស់ជាទីស្រឡាញ់) ព្រមទាំងហេតុ។ ពួកវិញ្ញូជន ទោះបីជាមិនទាន់មានសេចក្តីវិនាសព្រោះញាតិក៏ដោយ កាលបើបានឃើញនូវពិយវិប្បយោគទុក្ខនោះហើយ តែងតែទៅបួស។ បទថា Assako សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួន។ បទថា Sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ សេចក្តីថា សត្វលោកត្រូវលះបង់នូវទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់ដែលខ្លួនសម្គាល់ថាជាទ្រព្យរបស់ខ្លួន ហើយទៅ (ស្លាប់)។ ព្រោះហេតុតែត្រូវលះបង់របស់ទាំងអស់ហើយទៅ ទើបឈ្មោះថា គ្មានទ្រព្យសម្បត្តិផ្ទាល់ខ្លួន នេះជាពាក្យសម្តែងហេតុនៃបទមុន (គឺបទថា assako)។ ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវមរណទុក្ខព្រមទាំងហេតុ។ ពួកវិញ្ញូជន ទោះបីជាមិនទាន់មានសេចក្តីវិនាសព្រោះភោគសម្បត្តិក៏ដោយ កាលបើបានឃើញនូវមរណទុក្ខនោះហើយ តែងតែទៅបួស។ ក្នុងកន្លែងដទៃ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា “kammassakā māṇavasattā” (ម្នាលមាណព សត្វទាំងឡាយមានកម្មជាជារបស់ខ្លួន) តែក្នុងទីនេះ និងក្នុងរដ្ឋបាលសូត្រ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា “assako loko” (សត្វលោកគ្មានអ្វីជារបស់ខ្លួនឡើយ) ពាក្យទាំងពីរនោះ ត្រូវគ្នាដូចម្តេច? ប្រសិនបើមានសំនួរយ៉ាងនេះ សេចក្តីឆ្លើយថា ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា “assako” (គ្មានអ្វីជារបស់ខ្លួន) ដោយសំដៅយករបស់ដែលត្រូវលះបង់ហើយទៅ ចំណែកឯកម្ម សត្វមិនអាចលះបង់ហើយទៅបានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា “kammassakā” (មានកម្មជារបស់ខ្លួន)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងរដ្ឋបាលសូត្រនោះឯង ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា “tvaṃ pana yathākammaṃ gamissasi” (ចំណែកឯអ្នក នឹងត្រូវទៅតាមយថាកម្ម)។ បទថា Ūno សេចក្តីថា ប្រាសចាកសេចក្តីពេញបរិបូណ៌។ បទថា Atitto សេចក្តីថា ទោះបីជាប្រាថ្នារឿយៗ ក៏មិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ឡើយ។ នេះជាពាក្យសម្តែងហេតុនៃភាពជាអ្នកខ្វះខាត (ūnabhāva)។ បទថា Taṇhādāso សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រៀបដូចជាខ្ញុំបម្រើនៃតណ្ហា ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចនៃតណ្ហា។ នេះជាពាក្យសម្តែងហេតុនៃភាពជាអ្នកមិនចេះឆ្អែតឆ្អន់ (atittabhāva)។ ដោយបទនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវព្យាធិទុក្ខព្រមទាំងហេតុ ដោយការចង្អុលបង្ហាញនូវរោគគឺសេចក្តីប្រាថ្នា (តណ្ហា)។ ពួកវិញ្ញូជន ទោះបីជាមិនទាន់មានសេចក្តីវិនាសព្រោះរោគក៏ដោយ កាលបើបានឃើញនូវព្យាធិទុក្ខនោះហើយ តែងតែទៅបួស။ បទថា Atāyano សេចក្តីថា គ្មានការការពារ សូម្បីតែពីកូនចៅជាដើម គឺគ្មានអ្នកថែរក្សា ឬជាអ្នកមិនអាចទទួលបាននូវសេចក្តីក្សេមឡើយ។ បទថា Aleṇo សេចក្តីថា មិនគួរដើម្បីចូលទៅជ្រកកោន ឬអាស្រ័យឡើយ ឬមិនអាចធ្វើនូវកិច្ចគឺការជាទីពឹងដល់ពួកជនដែលចូលមកអាស្រ័យឡើយ។ បទថា Asaraṇo សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកកម្ចាត់ភ័យ ឬមិនមែនជាអ្នកបំផ្លាញភ័យដល់ពួកជនដែលចូលមកអាស្រ័យឡើយ។ បទថា Asaraṇībhūto សេចក្តីថា មុនពេលកើតឡើង ឈ្មោះថា គ្មានទីពឹង ព្រោះតែភាពមិនមាននៃខ្លួន (បញ្ចក្ខន្ធ) នោះឯង សេចក្តីថា ក្នុងខណៈដែលកើតឡើងភ្លាម ក៏ក្លាយជាសភាពគ្មានទីពឹងតែម្តង។

อุทฺธโตติ สพฺพากุสเลสุ อุทฺธจฺจสฺส อุปฺปชฺชนโต สตฺตสนฺตาเน จ อกุสลุปฺปตฺติพาหุลฺลโต อกุสลสมงฺคีโลโก เตน อุทฺธจฺเจน อุทฺธโต. อวูปสนฺโตติ อวูปสมนลกฺขณสฺส อุทฺธจฺจสฺเสว โยเคน อวูปสนฺโต ภนฺตมิคปฏิภาโค. ‘‘อุปนียติ โลโก’’ติอาทีสุ จตูสุ จ ‘‘อุทฺธโต โลโก’’ติ จ ปญฺจสุ ฐาเนสุ โลโกติ อาคตํ, เสเสสุ โลกสนฺนิวาโสติ. อุภยถาปิ โลโกเยว. สสลฺโลติ ปีฬาชนกตาย อนฺโตตุทนตาย ทุนฺนีหรณียตาย จ สลฺลาติ สงฺขํ คเตหิ ราคาทีหิ สลฺเลหิ สหวตฺตนโก. วิทฺโธติ มิคาทโย กทาจิ ปเรหิ วิทฺธา โหนฺติ, อยํ ปน โลโก นิจฺจํ อตฺตนาว วิทฺโธ. ปุถุสลฺเลหีติ ‘‘สตฺต สลฺลานิ – ราคสลฺลํ, โทสสลฺลํ, โมหสลฺลํ, มานสลฺลํ, ทิฏฺฐิสลฺลํ, กิเลสสลฺลํ, ทุจฺจริตสลฺล’’นฺติ (มหานิ. ๑๗๔) วุตฺเตหิ สตฺตหิ สลฺเลหิ. ตสฺสาติ ตสฺส โลกสนฺนิวาสสฺส. สลฺลานํ อุทฺธตาติ เตสํ สลฺลานํ สตฺตสนฺตานโต อุทฺธริตา ปุคฺคโล. อญฺญตฺร มยาติ มํ ฐเปตฺวา. เยปิ ภควโต สาวกา สลฺลานิ อุทฺธรนฺติ, เตสํ ภควโต วจเนเนว อุทฺธรณโต ภควาว อุทฺธรติ นาม. อวิชฺชนฺธการาวรโณติ อวิชฺชา เอว สภาวทสฺสนจฺฉาทเนน อนฺธํ วิย กโรตีติ อวิชฺชนฺธกาโร, โสว สภาวาวคมนนิวารเณน อาวรณํ เอตสฺสาติ อวิชฺชนฺธการาวรโณ. กิเลสปญฺชรปกฺขิตฺโตติ กิเลสา เอว กุสลคมนสนฺนิรุชฺฌนฏฺเฐน ปญฺชโรติ กิเลสปญฺชโร, อวิชฺชาปภเว กิเลสปญฺชเร ปกฺขิตฺโต ปาติโต. อาโลกํ ทสฺเสตาติ ปญฺญาโลกํ [Pg.17] ทสฺสนสีโล, ปญฺญาโลกสฺส ทสฺเสตาติ วา อตฺโถ. อวิชฺชาคโตติ อวิชฺชํ คโต ปวิฏฺโฐ. น เกวลํ อวิชฺชาย อาวรณมตฺตเมว, อถ โข คหนคโต วิย อวิชฺชาโกสสฺส อนฺโต ปวิฏฺโฐติ ปุริมโต วิเสโส. อณฺฑภูโตติอาทโย จ วิเสสาเยว. อณฺฑภูโตติ อณฺเฑ ภูโต นิพฺพตฺโต. ยถา หิ อณฺเฑ นิพฺพตฺตา เอกจฺเจ สตฺตา ‘‘อณฺฑภูตา’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวมยํ โลโก อวิชฺชณฺฑโกเส นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘อณฺฑภูโต’’ติ วุจฺจติ. ปริโยนทฺโธติ เตน อวิชฺชณฺฑโกเสน สมนฺตโต โอนทฺโธ พทฺโธ เวฐิโต.

ពាក្យថា uddhato (រាយមាយ ឬរំភើបញាប់ញ័រ) បានដល់ សត្វលោកដែលប្រកបដោយអកុសល ឈ្មោះថា រាយមាយ ដោយសារឧទ្ធច្ចៈនោះ ព្រោះការកើតឡើងនៃឧទ្ធច្ចចេតសិកក្នុងអកុសលធម៌ទាំងពួងផង ព្រោះការកើតឡើងជាច្រើននៃអកុសលក្នុងសន្តាននៃសត្វទាំងឡាយផង។ ពាក្យថា avūpasanto (មិនស្ងប់រំងាប់) គឺមិនស្ងប់រំងាប់ដោយការប្រកបជាមួយឧទ្ធច្ចៈដែលមានលក្ខណៈមិនស្ងប់រំងាប់នោះឯង មានឧបមាដូចជាម្រឹគដែលផ្អើលរត់។ ក្នុងឋានៈទាំង ៥ មានបទទាំង ៤ មានជាដើមថា «Upanīyati loko» (សត្វលោកត្រូវជរានាំទៅជិត) ផង និងបទថា «uddhato loko» (សត្វលោកជាធម្មជាតិរាយមាយ) ផង មានពាក្យថា loko មកដល់ហើយ, ក្នុងបទដែលសេសសល់ក្រៅពីនោះ មានពាក្យថា lokasannivāso (សត្វលោកដែលអាស្រ័យនៅក្នុងលោក) មកដល់ហើយ។ សូម្បីក្នុងទាំងពីរយ៉ាងនោះ ក៏សំដៅយកសត្វលោកដូចគ្នា។ ពាក្យថា sasallo (ប្រកបដោយសរ) គឺប្រកបដោយសរមានរាគៈជាដើម ដែលដល់នូវការរាប់ថាជាសរ ព្រោះធ្វើការបៀតបៀន ព្រោះចាក់ដោតខាងក្នុង និងព្រោះដកចេញបានដោយកម្រ។ ពាក្យថា viddho (ត្រូវមុតហើយ) គឺពួកម្រឹគជាដើម ជួនកាលត្រូវអ្នកដទៃបាញ់មុតហើយ ប៉ុន្តែសត្វលោកនេះ ត្រូវខ្លួនឯងចាក់ដោតជានិច្ច។ ពាក្យថា puthusallehi (ដោយសរច្រើន) គឺដោយសរទាំង ៧ ដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា «សរ ៧ គឺ រាគសរ (សរគឺរាគៈ) ទោសសរ មោហសរ មានសរ ទិដ្ឋិសរ កិលេសសរ ទុច្ចរិតសរ»។ ពាក្យថា tassa គឺរបស់សត្វលោកនោះ។ ពាក្យថា sallānaṃ uddhatā គឺបុគ្គលអ្នកដកសរទាំងនោះចេញពីសន្តាននៃសត្វ។ ពាក្យថា aññatra mayā គឺវៀរលែងតែតថាគតចេញ។ សូម្បីតែសាវ័កទាំងឡាយរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលដកសរទាំងឡាយចេញ ក៏ឈ្មោះថាព្រះដ៏មានព្រះភាគជាអ្នកដកចេញដែរ ព្រោះការដកចេញដោយព្រះតម្រាស់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះឯង។ ពាក្យថា avijjandhakārāvaraṇo គឺអវិជ្ជាហ្នឹងឯង ធ្វើសត្វលោកឲ្យដូចជាមនុស្សខ្វាក់ ព្រោះបិទបាំងការឃើញនូវសភាវធម៌ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អវិជ្ជាអន្ធការ (ងងឹតគឺអវិជ្ជា), អវិជ្ជាអន្ធការនោះឯង ជាគ្រឿងរារាំង ព្រោះរារាំងការត្រាស់ដឹងនូវសភាវធម៌ របស់សត្វលោកនេះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា avijjandhakārāvaraṇo (មានគ្រឿងរារាំងគឺងងឹតគឺអវិជ្ជា)។ ពាក្យថា kilesapañjarapakkhitto គឺកិលេសទាំងឡាយហ្នឹងឯង ឈ្មោះថាទ្រុង ព្រោះអត្ថថាបិទខ្ទប់ការទៅកាន់កុសលធម៌ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ទ្រុងគឺកិលេស, សត្វលោកដែលត្រូវគេបោះទៅ គឺធ្លាក់ទៅក្នុងទ្រុងគឺកិលេសដែលមានអវិជ្ជាជាប្រភព។ ពាក្យថា ālokaṃ dassetā គឺមានសភាពបង្ហាញនូវពន្លឺគឺបញ្ញា ឬមានសេចក្តីថា ជាអ្នកបង្ហាញនូវពន្លឺគឺបញ្ញា។ ពាក្យថា avijjāgato គឺចូលទៅកាន់អវិជ្ជា។ មិនមែនត្រឹមតែការបិទបាំងនៃអវិជ្ជាប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែចូលទៅក្នុងចន្លោះនៃសំបកអវិជ្ជា ដូចជាមនុស្សចូលទៅកាន់ព្រៃញាតស្បាត នេះជាសេចក្តីប្លែកពីបទមុន។ បទទាំងឡាយមានជាដើមថា aṇḍabhūto ក៏ជាសេចក្តីប្លែកដូចគ្នា។ ពាក្យថា aṇḍabhūto គឺកើតក្នុងសំបកស៊ុត។ ដូចជាពួកសត្វខ្លះដែលកើតក្នុងសំបកស៊ុត គេហៅថា «aṇḍabhūtā» (សត្វកើតក្នុងសំបកស៊ុត) យ៉ាងណាមិញ សត្វលោកនេះ ក៏ឈ្មោះថា «aṇḍabhūto» ព្រោះកើតក្នុងសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជា យ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា pariyonaddho គឺត្រូវសំបកស៊ុតគឺអវិជ្ជានោះរួបរឹត ចង និងព័ទ្ធជុំវិញ។

ตนฺตากุลกชาโตติ ตนฺตํ วิย อากุลภูโต. ยถา นาม ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มูสิกจฺฉินฺนํ เปสการานํ ตนฺตํ ตหึ ตหึ อากุลํ โหติ, อิทํ อคฺคํ อิทํ มูลนฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ โหติ, เอวเมว สตฺตา ปจฺจยากาเร ขลิตา อากุลา พฺยากุลา โหนฺติ, น สกฺโกนฺติ ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ. ตตฺถ ตนฺตํ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐตฺวา สกฺกาปิ ภเวยฺย อุชุํ กาตุํ, ฐเปตฺวา ปน ทฺเว โพธิสตฺเต อญฺโญ สตฺโต อตฺตโน ธมฺมตาย ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ยถา ปน อากุลํ ตนฺตํ กญฺชิกํ ทตฺวา โกจฺเฉน ปหฏํ ตตฺถ ตตฺถ กุลกชาตํ โหติ คณฺฐิพทฺธํ, เอวมยํ โลโก ปจฺจเยสุ ปกฺขลิตฺวา ปจฺจเย อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวเสน กุลกชาโต โหติ คณฺฐิพทฺโธ. เย หิ เกจิ ทิฏฺฐิโย นิสฺสิตา, สพฺเพ เต ปจฺจยํ อุชุํ กาตุํ น สกฺโกนฺติเยว. กุลาคณฺฐิกชาโตติ กุลาคณฺฐิกํ วิย ภูโต. กุลาคณฺฐิกํ วุจฺจติ เปสการกญฺชิกสุตฺตํ. ‘‘กุลา นาม สกุณิกา, ตสฺสา กุลาวโก’’ติปิ เอเก. ยถา ตทุภยมฺปิ อากุลํ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรนฺติ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ. มุญฺชปพฺพชภูโตติ มุญฺชติณํ วิย ปพฺพชติณํ วิย จ ภูโต มุญฺชติณปพฺพชติณสทิโส ชาโต. ยถา ตานิ ติณานิ โกฏฺเฏตฺวา โกฏฺเฏตฺวา กตรชฺชุ ชิณฺณกาเล กตฺถจิ ปติตํ คเหตฺวา เตสํ ติณานํ ‘‘อิทํ อคฺคํ อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ, ตมฺปิ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐตฺวา สกฺกา ภเวยฺย อุชุํ [Pg.18] กาตุํ, ฐเปตฺวา ปน ทฺเว โพธิสตฺเต อญฺโญ สตฺโต อตฺตโน ธมฺมตาย ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. เอวมยํ โลโก ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวเสน คณฺฐิชาโต หุตฺวา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตติ.

ពាក្យថា tantākulakajāto គឺរញ៉េរញ៉ៃដូចជាសរសៃអំបោះ។ ប្រៀបដូចជាអំបោះរបស់ជាងត្បាញទាំងឡាយ ដែលគេទុកដាក់មិនល្អ ឬដែលកណ្តុរកាត់ដាច់ រមែងរញ៉េរញ៉ៃក្នុងទីនោះៗ ក្រឡៅគ្នា រហូតដល់មិនអាចដឹងថា «នេះជាចុង នេះជាគល់» មិនអាចសម្របសម្រួលចុងនឹងចុង ឬគល់នឹងគល់បានដោយងាយយ៉ាងណាមិញ សត្វទាំងឡាយដែលភ្លាត់ឆ្គងក្នុងបច្ចយាការ (បដិច្ចសមុប្បាទ) ក៏រមែងរញ៉េរញ៉ៃ វឹកវរ យ៉ាងនោះឯង មិនអាចធ្វើបច្ចយាការឲ្យត្រង់បានឡើយ។ ក្នុងឧបមានោះ សរសៃអំបោះដែលរញ៉េរញ៉ៃ គេនៅអាចតម្រង់បានដោយការព្យាយាមរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ប៉ុន្តែ វៀរលែងតែព្រះពោធិសត្វទាំងពីរអង្គ (គឺព្រះពុទ្ធពោធិសត្វ និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធពោធិសត្វ) ចេញ សត្វដទៃទៀតដែលនឹងអាចធ្វើបច្ចយាការឲ្យត្រង់ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួននោះ មិនមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រៀបដូចជាសរសៃអំបោះដែលរញ៉េរញ៉ៃ កាលបើគេជ្រលក់ទឹកបបរ រួចសិតដោយច្រាស រមែងកើតជាដុំៗ ជាប៉មៗ និងជំពាក់ជាចំណងក្នុងទីនោះៗ យ៉ាងណាមិញ សត្វលោកនេះ កាលបើភ្លាត់ឆ្គងក្នុងបច្ច័យទាំងឡាយ ហើយមិនអាចធ្វើបច្ច័យឲ្យត្រង់បាន ក៏រមែងទៅជាដុំៗ និងជំពាក់ជាចំណង ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ ៦២ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះថា ពួកសត្វណាមួយដែលអាស្រ័យនូវទិដ្ឋិទាំងឡាយ សត្វទាំងអស់នោះ មិនអាចធ្វើបច្ច័យឲ្យត្រង់បានឡើយ។ ពាក្យថា kulāgaṇṭhikajāto គឺកើតជាដុំអំបោះជ្រលក់ទឹកបបរ។ ដុំអំបោះដែលជាងត្បាញជ្រលក់ទឹកបបរ ហៅថា kulāgaṇṭhika។ ម្យ៉ាងទៀត អាចារ្យខ្លះពោលថា «សត្វស្លាបញីឈ្មោះថា កុលា សំបុករបស់សត្វស្លាបនោះ ឈ្មោះថា កុលាវកៈ»។ សូម្បីតែវត្ថុទាំងពីរយ៉ាងនោះ ក៏រញ៉េរញ៉ៃ មិនអាចសម្របសម្រួលចុងនឹងចុង ឬគល់នឹងគល់បានដោយងាយ គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីតាមវិធីមុននោះឯង។ ពាក្យថា muñjapabbajabhūto គឺដូចជាស្មៅយ៉ាប្លង់ និងស្មៅយីហ៊ី (ឬស្មៅមុញ្ជៈ និងស្មៅបព្វជៈ) គឺកើតមកមានសភាពដូចជាស្មៅមុញ្ជៈ និងស្មៅបព្វជៈ។ ប្រៀបដូចជាស្មៅទាំងនោះ ដែលគេដំហើយដំទៀត រួចធ្វើជាខ្សែ កាលបើខ្សែនោះចាស់ទ្រុឌទ្រោម ធ្លាក់ចុះក្នុងទីកន្លែងណាមួយ គេរើសយកមក ហើយមិនអាចសម្របសម្រួលស្មៅទាំងនោះថា «នេះជាចុង នេះជាគល់» មិនអាចសម្របសម្រួលចុងនឹងចុង ឬគល់នឹងគល់បានដោយងាយយ៉ាងណាមិញ (សូម្បីតែខ្សែស្មៅនោះ គេនៅអាចតម្រង់បានដោយការព្យាយាមរបស់មនុស្សម្នាក់ៗ ប៉ុន្តែ វៀរលែងតែព្រះពោធិសត្វទាំងពីរអង្គចេញ សត្វដទៃទៀតដែលនឹងអាចធ្វើបច្ចយាការឲ្យត្រង់ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួននោះ មិនមានឡើយ) សត្វលោកនេះ កាលបើមិនអាចធ្វើបច្ចយាការឲ្យត្រង់បាន ក៏ទៅជាជំពាក់ជាចំណង ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ ៦២ ហើយមិនអាចកន្លងផុតនូវអបាយ ទុគ្គតិ វិនិបាត និងសង្សារវដ្តបានឡើយ។

ตตฺถ อปาโยติ นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย อสุรกาโย. สพฺเพปิ หิ เต วฑฺฒิสงฺขาตสฺส อายสฺส อภาวโต ‘‘อปาโย’’ติ วุจฺจนฺติ. ตถา ทุกฺขสฺส คติภาวโต ทุคฺคติ. สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาโต. อิตโร ปน –

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា apāyo (អបាយ) បានដល់ នរក កំណើតតិរច្ឆាន បេត្តវិស័យ (ភពប្រេត) និងអសុរកាយ។ ព្រោះថា ភពទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថា «apāyo» ព្រោះមិនមានសេចក្តីចម្រើនដែលពោលគឺអាយៈ (បុណ្យ ឬផលល្អ)។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា duggati (ទុគ្គតិ) ព្រោះជាទីទៅនៃទុក្ខ។ ឈ្មោះថា vinipāto (វិនិបាត) ព្រោះជាទីធ្លាក់ចុះចាកការប្រមូលផ្តុំនៃសុខ។ ចំណែកឯពាក្យមួយទៀត (គឺសង្សារ) ៖

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจติ’’.

«ការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែនៃខន្ធទាំងឡាយផង នៃធាតុ និងអាយតនៈទាំងឡាយផង ហៅថា សង្សារ។»

ตํ สพฺพมฺปิ นาติวตฺตติ นาติกฺกมติ. อถ โข จุติโต ปฏิสนฺธึ, ปฏิสนฺธิโต จุตินฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ จุติปฏิสนฺธิโย คณฺหมาโน ตีสุ ภเวสุ จตูสุ โยนีสุ ปญฺจสุ คตีสุ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ นวสุ สตฺตาวาเสสุ มหาสมุทฺเท วาตุกฺขิตฺตนาวา วิย ยนฺตโคโณ วิย จ ปริพฺภมติเยว. อวิชฺชาวิสโทสสลฺลิตฺโตติ อวิชฺชาเยว อกุสลุปฺปาทเนน กุสลชีวิตนาสนโต วิสนฺติ อวิชฺชาวิสํ, ตเทว สนฺตานทูสนโต อวิชฺชาวิสโทโส, เตน อนุสยปริยุฏฺฐานทุจฺจริตภูเตน ภุสํ ลิตฺโต มกฺขิโตติ อวิชฺชาวิสโทสสลฺลิตฺโต. กิเลสกลลีภูโตติ อวิชฺชาทิมูลกา กิเลสา เอว โอสีทนฏฺเฐน กลลํ กทฺทโมติ กิเลสกลลํ, ตทสฺส อตฺถีติ กิเลสกลลี, เอวํภูโต. ราคโทสโมหชฏาชฏิโตติ โลภปฏิฆาวิชฺชาสงฺขาตา ราคโทสโมหา เอว รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ เหฏฺฐุปริยวเสน ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต สํสิพฺพนฏฺเฐน เวฬุคุมฺพาทีนํ สาขาชาลสงฺขาตา ชฏา วิยาติ ชฏา, ตาย ราคโทสโมหชฏาย ชฏิโต. ยถา นาม เวฬุชฏาทีหิ เวฬุอาทโย, เอวํ ตาย ชฏาย อยํ โลโก ชฏิโต วินทฺโธ สํสิพฺพิโตติ อตฺโถ. ชฏํ วิชเฏตาติ อิมํ เอวํ เตธาตุกํ โลกํ ชเฏตฺวา ฐิตํ ชฏํ วิชเฏตา สํฉินฺทิตา สมฺปทาลยิตา.

សត្វលោកមិនអាចកន្លងផុត គឺមិនអាចកន្លងហួសនូវសង្សារទាំងអស់នោះបានឡើយ។ តែងតែចាប់យកបដិសន្ធិពីចុតិ ចាប់យកចុតិពីបដិសន្ធិ គឺចាប់យកចុតិនិងបដិសន្ធិម្តងហើយម្តងទៀតយ៉ាងនេះ ហើយវិលវល់ទៅមកក្នុងភព ៣ យោនិ ៤ គតិ ៥ វិញ្ញាណដ្ឋិតិ ៧ សត្តាវាស ៩ ដូចជាទូកដែលត្រូវខ្យល់បក់បោកក្នុងមហាសមុទ្រ ឬដូចជាគោដែលគេទឹមនឹងយន្ត (កិនអំពៅជាដើម) ដូច្នោះឯង។ ពាក្យថា avijjāvisadosasallitto គឺអវិជ្ជាហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា ពិសគឺអវិជ្ជា ព្រោះញ៉ាំងអកុសលឲ្យកើតឡើង ហើយបំផ្លាញជីវិតគឺកុសលធម៌, ពិសគឺអវិជ្ជានោះឯង ឈ្មោះថា ទោសនៃពិសគឺអវិជ្ជា ព្រោះប្រឡូកប្រឡាក់សន្តាន, សត្វលោកដែលត្រូវប្រឡូកប្រឡាក់ គឺលាបស្រឡាបយ៉ាងខ្លាំង ដោយទោសនៃពិសគឺអវិជ្ជានោះ ដែលជាអនុស័យ ជាបរិយុដ្ឋាន និងជាទុច្ចរិត ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា avijjāvisadosasallitto (ត្រូវលាបស្រឡាបដោយទោសនៃពិសគឺអវិជ្ជា)។ ពាក្យថា kilesakalalībhūto គឺកិលេសទាំងឡាយដែលមានអវិជ្ជាជាដើមជាឫសគល់ហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា ភក់គឺកិលេស ព្រោះអត្ថថាធ្វើឲ្យលិចលង់, ភក់គឺកិលេសនោះមានដល់សត្វលោកនេះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា kilesakalalī (មានភក់គឺកិលេស) សត្វលោកមានសភាពយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា rāgadosamohajaṭājaṭito គឺរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ ដែលពោលគឺលោភៈ បដិឃៈ និងអវិជ្ជាហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា របងញាតស្បាត (ឬបណ្តាញ) ដូចជាបណ្តាញមែកឈើនៃគុម្ពឫស្សីជាដើម ព្រោះកើតឡើងរឿយៗ ក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយមានរូបជាដើម ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងខាងក្រោមនិងខាងលើ ហើយរួបរឹតទុក, សត្វលោកត្រូវរបងញាតស្បាតគឺរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈនោះរួបរឹតហើយ។ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ប្រៀបដូចជាដើមឫស្សីជាដើម ត្រូវបណ្តាញមែកឫស្សីរួបរឹតយ៉ាងណាមិញ សត្វលោកនេះ ក៏ត្រូវរបងញាតស្បាតនោះរួបរឹត ព័ទ្ធជុំវិញ និងចងក្រងទុកយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា jaṭaṃ vijaṭetā គឺអ្នកដោះស្រាយ គឺកាត់ផ្តាច់ បំផ្លាញចោលនូវរបងញាតស្បាតនេះ ដែលរួបរឹតសត្វលោកក្នុងត្រៃធាតុនេះឲ្យស្ថិតនៅ។

ตณฺหาสงฺฆาฏปฏิมุกฺโกติ ตณฺหา เอว อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺติโต สงฺฆฏิตฏฺเฐน สงฺฆาโฏติ ตณฺหาสงฺฆาโฏ, ตสฺมึ ตณฺหาสงฺฆาเฏ ปฏิมุกฺโก อนุปวิฏฺโฐ อนฺโตคโตติ ตณฺหาสงฺฆาฏปฏิมุกฺโก. ตณฺหาชาเลน โอตฺถโฏติ [Pg.19] ตณฺหา เอว ปุพฺเพ วุตฺตนเยน สํสิพฺพนฏฺเฐน ชาลนฺติ ตณฺหาชาลํ, เตน ตณฺหาชาเลน โอตฺถโฏ สมนฺตโต ฉาทิโต ปลิเวฐิโต. ตณฺหาโสเตน วุยฺหตีติ ตณฺหา เอว สํสาเร อากฑฺฒนฏฺเฐน โสโตติ ตณฺหาโสโต, เตน ตณฺหาโสเตน วุยฺหติ อากฑฺฒียติ. ตณฺหาสญฺโญชเนน สญฺญุตฺโตติ ตณฺหา เอว โลกํ วฏฺฏสฺมึ สํโยชนโต พนฺธนโต สํโยชนนฺติ ตณฺหาสํโยชนํ, เตน ตณฺหาสํโยชเนน สญฺญุตฺโต พทฺโธ. ตณฺหานุสเยน อนุสโฏติ ตณฺหา เอว อนุสยนฏฺเฐน อนุสโยติ ตณฺหานุสโย, เตน ตณฺหานุสเยน อนุสโฏ อนุคโต ถามคโต. ตณฺหาสนฺตาเปน สนฺตปฺปตีติ ตณฺหา เอว ปวตฺติกาเล ผลกาเล จ โลกํ สนฺตาเปตีติ สนฺตาโป, เตน ตณฺหาสนฺตาเปน สนฺตปฺปติ สนฺตาปียติ. ตณฺหาปริฬาเหน ปริฑยฺหตีติ ตณฺหา เอว พลวภูตา ปวตฺติกาเล ผลกาเล จ สมนฺตโต ทหนฏฺเฐน มหาปริฬาโหติ ตณฺหาปริฬาโห, เตน ตณฺหาปริฬาเหน ปริฑยฺหติ สมนฺตโต ฑหียติ. ทิฏฺฐิสงฺฆาฏาทโย อิมินาว นเยน โยเชตพฺพา.

ពាក្យថា taṇhāsaṅghāṭapaṭimukko គឺតណ្ហាហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា គ្រឿងផ្គុំគឺតណ្ហា ព្រោះអត្ថថាផ្គុំគ្នា ដោយការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ខ្សែ, សត្វលោកដែលជាប់ជំពាក់ គឺចូលទៅជិត ចូលទៅក្នុងគ្រឿងផ្គុំគឺតណ្ហានោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា taṇhāsaṅghāṭapaṭimukko (អ្នកជាប់ជំពាក់ក្នុងគ្រឿងផ្គុំគឺតណ្ហា)។ ពាក្យថា taṇhājālena otthaṭo គឺតណ្ហាហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា បណ្តាញគឺតណ្ហា ព្រោះអត្ថថារួបរឹតទុក តាមវិធីដែលពោលមកហើយខាងដើម, សត្វលោកដែលត្រូវបណ្តាញគឺតណ្ហានោះគ្របដណ្តប់ បិទបាំង និងព័ទ្ធជុំវិញ។ ពាក្យថា taṇhāsotena vuyhati គឺតណ្ហាហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា ខ្សែទឹកគឺតណ្ហា ព្រោះអត្ថថាអូសទាញទៅក្នុងសង្សារវដ្ត, សត្វលោកដែលត្រូវខ្សែទឹកគឺតណ្ហានោះកួចនាំទៅ គឺអូសទាញទៅ។ ពាក្យថា taṇhāsaññojanena saññutto គឺតណ្ហាហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា សំយោជនៈគឺតណ្ហា ព្រោះចងក្រងសត្វលោកទុកក្នុងវដ្តសង្សារ, សត្វលោកដែលត្រូវសំយោជនៈគឺតណ្ហានោះចងក្រង គឺចងទុក។ ពាក្យថា taṇhānusayena anusaṭo គឺតណ្ហាហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា អនុស័យគឺតណ្ហា ព្រោះអត្ថថាដេកត្រាំរឿយៗ, សត្វលោកដែលត្រូវអនុស័យគឺតណ្ហានោះដេកត្រាំ គឺតាមរុករាន និងដល់នូវភាពមានកម្លាំង។ ពាក្យថា taṇhāsantāpena santappati គឺតណ្ហាហ្នឹងឯង ឈ្មោះថា សេចក្តីក្តៅក្រហាយ ព្រោះធ្វើសត្វលោកឲ្យក្តៅក្រហាយក្នុងកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅផង ក្នុងកាលដែលហុចផលផង, សត្វលោកដែលត្រូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយគឺតណ្ហានោះដុតកំដៅ គឺធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ។ ពាក្យថា taṇhāpariḷāhena pariḍayhati គឺតណ្ហាហ្នឹងឯង កាលបើមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ឈ្មោះថា សេចក្តីក្តៅក្រហាយយ៉ាងខ្លាំង ព្រោះអត្ថថាដុតរោលជុំវិញក្នុងកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅផង ក្នុងកាលដែលហុចផលផង, សត្វលោកដែលត្រូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយយ៉ាងខ្លាំងគឺតណ្ហានោះដុតរោល គឺដុតរោលជុំវិញ។ បទទាំងឡាយមាន diṭṭhisaṅghāṭa (គ្រឿងផ្គុំគឺទិដ្ឋិ) ជាដើម គប្បីផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីតាមវិធីនេះឯង។

อนุคโตติ อนุปวิฏฺโฐ. อนุสโฏติ อนุธาวิโต. อภิภูโตติ ปีฬิโต. อพฺภาหโตติ อภิอาหโต อภิมุขํ ภุสํ ปหโต. ทุกฺเข ปติฏฺฐิโตติ ทุกฺเข ขนฺธปญฺจเก สุขวิปลฺลาเสน ปติฏฺฐิโต อภินิวิฏฺโฐ.

ពាក្យថា anugato គឺចូលទៅតាម។ ពាក្យថា anusaṭo គឺរត់តាម។ ពាក្យថា abhibhūto គឺត្រូវគ្របសង្កត់ (ឬបៀតបៀន)។ ពាក្យថា abbhāhato គឺត្រូវកាត់ផ្តាច់ គឺត្រូវកម្ចាត់ចោលយ៉ាងខ្លាំងនៅចំពោះមុខ។ ពាក្យថា dukkhe patiṭṭhito គឺតាំងនៅស៊ប់ គឺចូលទៅប្រកាន់ខ្ជាប់ក្នុងទុក្ខគឺបញ្ចក្ខន្ធ ដោយសេចក្តីវិបល្លាសថាជាសុខ។

ตณฺหาย อุฑฺฑิโตติ ตณฺหาย อุลฺลงฺฆิโต. จกฺขุ หิ ตณฺหารชฺชุนา อาวุนิตฺวา รูปนาคทนฺเต อุฑฺฑิตํ, โสตาทีนิ ตณฺหารชฺชุนา อาวุนิตฺวา สทฺทาทินาคทนฺเตสุ อุฑฺฑิตานิ. ตํสมงฺคีโลโกปิ อุฑฺฑิโตเยว นาม. ชราปาการปริกฺขิตฺโตติ อนติกฺกมนียฏฺเฐน ปาการภูตาย ชราย ปริวาริโต. มจฺจุปาเสน ปริกฺขิตฺโตติ ทุมฺโมจนียฏฺเฐน ปาสภูเตน มรเณน พทฺโธ. มหาพนฺธนพทฺโธติ ทฬฺหตฺตา ทุจฺเฉทตฺตา จ มหนฺเตหิ พนฺธเนหิ พทฺโธ. ราคพนฺธเนนาติ ราโค เอว พนฺธติ สํสารโต จลิตุํ น เทตีติ ราคพนฺธนํ. เตน ราคพนฺธเนน. เสเสสุปิ เอเสว นโย. กิเลสพนฺธเนนาติ วุตฺตาวเสเสน กิเลสพนฺธเนน. ทุจฺจริตพนฺธเนนาติ ติวิเธน. สุจริตํ ปน พนฺธนโมกฺขสฺส เหตุภูตํ พนฺธนโมกฺขภูตญฺจ อตฺถิ. ตสฺมา ตํ น คเหตพฺพํ.

ពាក្យថា taṇhāya uḍḍito គឺត្រូវតណ្ហាលើកឡើង (ឬព្យួរទុក)។ ព្រោះថា ភ្នែក ត្រូវខ្សែគឺតណ្ហាដោតក្រងទុក ហើយព្យួរទុកលើបង្គោលគឺរូប, ត្រចៀកជាដើម ត្រូវខ្សែគឺតណ្ហាដោតក្រងទុក ហើយព្យួរទុកលើបង្គោលគឺសម្លេងជាដើម។ សូម្បីតែសត្វលោកដែលប្រកបដោយភ្នែកនិងត្រចៀកជាដើមនោះ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវគេព្យួរទុកហើយដែរ។ ពាក្យថា jarāpākāraparikkhitto គឺត្រូវជរាដែលដូចជាកំផែងព័ទ្ធជុំវិញ ព្រោះអត្ថថាមិនអាចកន្លងហួសបាន។ ពាក្យថា maccupāsena parikkhitto គឺត្រូវសេចក្តីស្លាប់ដែលដូចជាអន្ទាក់ចងទុក ព្រោះអត្ថថាដោះចេញបានដោយកម្រ។ ពាក្យថា mahābandhanabaddho គឺត្រូវចំណងយ៉ាងមាំចងទុក ព្រោះភាពជាចំណងមាំ និងកាត់ផ្តាច់បានដោយកម្រ។ ពាក្យថា rāgabandhanena គឺរាគៈហ្នឹងឯង តែងចងទុក មិនបណ្តោយឲ្យឃ្លាតចាកសង្សារវដ្តឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ចំណងគឺរាគៈ, ដោយចំណងគឺរាគៈនោះ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា kilesabandhanena គឺដោយចំណងគឺកិលេសដែលសេសសល់ពីការត្រាស់ដឹង។ ពាក្យថា duccaritabandhanena គឺដោយចំណងគឺទុច្ចរិត ៣ យ៉ាង។ ចំណែកឯសុចរិតវិញ ជាហេតុនៃការរួចផុតចាកចំណងផង ជាការរួចផុតចាកចំណងស្រាប់ផង ក៏មានដែរ ហេតុនោះ សុចរិតនោះ មិនគប្បីកាន់យក (ថាជាចំណង) ឡើយ។

พนฺธนํ [Pg.20] โมเจตาติ ตสฺส พนฺธนํ โมเจตา. พนฺธนา โมเจตาติปิ ปาโฐ, พนฺธนโต ตํ โมเจตาติ อตฺโถ. มหาสมฺพาธปฺปฏิปนฺโนติ กุสลสญฺจารปีฬเนน มหาสมฺพาธสงฺขาตํ ราคโทสโมหมานทิฏฺฐิกิเลสทุจฺจริตคหนํ ปฏิปนฺโน. โอกาสํ ทสฺเสตาติ โลกิยโลกุตฺตรสมาธิปญฺญาโอกาสํ ทสฺเสตา. มหาปลิโพเธน ปลิพุทฺโธติ มหานิวารเณน นิวุโต. มหาเลเปน วา ลิตฺโต. ปลิโพโธติ จ ราคาทิสตฺตวิโธ เอว. ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐิปลิโพโธ’’ติ เอเก. ปลิโพธํ เฉตาติ ตํ ปลิโพธํ ฉินฺทิตา. มหาปปาเตติ ปญฺจคติปปาเต, ชาติชรามรณปปาเต วา. ตํ สพฺพมฺปิ ทุรุตฺตรณฏฺเฐน ปปาโต. ปปาตา อุทฺธตาติ ตมฺหา ปปาตโต อุทฺธริตา. มหากนฺตารปฺปฏิปนฺโนติ ชาติชราพฺยาธิมรณโสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสกนฺตารํ ปฏิปนฺโน. สพฺพมฺปิ ตํ ทุรติกฺกมนฏฺเฐน กนฺตาโร, ตํ กนฺตารํ ตาเรตา. กนฺตารา ตาเรตาติ วา ปาโฐ. มหาสํสารปฺปฏิปนฺโนติ อพฺโพจฺฉินฺนํ ขนฺธสนฺตานํ ปฏิปนฺโน. สํสารา โมเจตาติ สํสารโต โมเจตา. สํสารํ โมเจตาติ วา ปาโฐ. มหาวิทุคฺเคติ สํสารวิทุคฺเค. สํสาโรเยว หิ ทุคฺคมนฏฺเฐน วิทุคฺโค. สมฺปริวตฺตตีติ ภุสํ นิวตฺติตฺวา จรติ. มหาปลิเปติ มหนฺเต กามกทฺทเม. กาโม หิ โอสีทนฏฺเฐน ปลิโป. ปลิปนฺโนติ ลคฺโค. มหาปลิปปลิปนฺโนติปิ ปาโฐ.

"Bandhanaṃ mocetā" គឺអ្នកដោះនូវចំណងរបស់សត្វនោះ។ ក៏មានបាឋៈថា "Bandhanā mocetā" ដែរ សេចក្តីថា អ្នកដោះសត្វនោះឲ្យរួចផុតពីចំណង (មានរាគៈជាដើម)។ "Mahāsambādhappaṭipanno" គឺអ្នកចូលទៅកាន់ព្រៃស្បាតគឺកិលេស និងទុច្ចរិត មានរាគៈ ទោសៈ មោហៈ មានៈ ទិដ្ឋិ និងកិលេសទុច្ចរិត ដែលហៅថា មហាសម្ពាធៈ (ផ្លូវចង្អៀតយ៉ាងក្រៃលែង) ព្រោះការបៀតបៀនដល់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសលធម៌។ "Okāsaṃ dassetā" គឺអ្នកបង្ហាញនូវឱកាស ពោលគឺលោកិយនិងលោកុត្តរសមាធិបញ្ញា។ "Mahāpalibodhena palibuddho" គឺត្រូវរារាំងដោយមហានីវរណធម៌ ឬមួយក៏ប្រឡាក់ប្រឡូសដោយគ្រឿងលាបដ៏ធំធេង។ ម្យ៉ាងទៀត បលិពោធ (គ្រឿងកង្វល់) នោះ មាន ៧ ប្រការ មានរាគៈជាដើម។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា "តណ្ហានិងទិដ្ឋិជាបលិពោធ"។ "Palibodhaṃ chetā" គឺអ្នកកាត់ផ្តាច់នូវបលិពោធនោះ។ "Mahāpapāte" គឺក្នុងជ្រោះដ៏ធំ ពោលគឺជ្រោះនៃគតិទាំង ៥ ឬជ្រោះនៃជាតិ ជរា និងមរណៈ។ ជ្រោះទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថា ជ្រោះ ព្រោះអត្ថថា កន្លងបានដោយកម្រ។ "Papātā uddhatā" គឺអ្នកស្រង់ឡើងពីជ្រោះនោះ។ "Mahākantārappaṭipanno" គឺអ្នកចូលទៅកាន់ផ្លូវកន្តារៈ (ផ្លូវលំបាក) ពោលគឺជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណៈ សោកៈ បរិទេវៈ ទុក្ខៈ ទោមនស្ស និងឧបាយាសៈ។ ផ្លូវទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថា កន្តារៈ ព្រោះអត្ថថា កន្លងបានដោយកម្រ, អ្នកចម្លងសត្វឲ្យឆ្លងផុតពីកន្តារៈនោះ។ ក៏មានបាឋៈថា "Kantārā tāretā" ដែរ។ "Mahāsaṃsārappaṭipanno" គឺអ្នកចូលទៅកាន់សន្តាននៃខន្ធដែលមិនដាច់សង្វាក់។ "Saṃsārā mocetā" គឺអ្នកដោះឲ្យរួចផុតពីសង្សារវដ្ត។ ក៏មានបាឋៈថា "Saṃsāraṃ mocetā" ដែរ។ "Mahāvidugge" គឺក្នុងទីខ្សត់ខ្សោយដ៏ធំ ពោលគឺសង្សារវដ្តដ៏លំបាក។ ព្រោះថាសង្សារវដ្តនោះឯង ឈ្មោះថា វិទុគ្គៈ (ទីលំបាក) ព្រោះអត្ថថា ទៅបានដោយលំបាក។ "Samparivattatīti" គឺត្រឡប់ត្រឡិនវិលវល់ទៅមកយ៉ាងខ្លាំង。 "Mahāpalipe" គឺក្នុងភក់ល្បាប់ដ៏ធំ ពោលគឺកាមភក់។ ព្រោះថាកាម ឈ្មោះថា បលិបៈ (ភក់ល្បាប់) ព្រោះអត្ថថា ជាទីលិចចុះ។ "Palipanno" គឺលិចចុះ ឬជាប់ជំពាក់។ ក៏មានបាឋៈថា "Mahāpalipapalipanno" ដែរ។

อพฺภาหโตติ สพฺโพปทฺทเวหิ อพฺภาหโต. ราคคฺคินาติ ราคาทโยเยว อนุทหนฏฺเฐน อคฺคิ, เตน ราคคฺคินา. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อุนฺนีตโกติ อุคฺคเหตฺวา นีโต, ชาติยา อุคฺคเหตฺวา ชราทิอุปทฺทวาย นีโตติ อตฺโถ. ก-กาโร ปเนตฺถ อนุกมฺปาย ทฏฺฐพฺโพ. หญฺญติ นิจฺจมตาโณติ ปริตฺตายเกน รหิโต สตตํ ปีฬียติ. ปตฺตทณฺโฑติ ราชาทีหิ ลทฺธอาโณ. ตกฺกโรติ โจโร. วชฺชพนฺธนพทฺโธติ ราคาทิวชฺชพนฺธเนหิ พทฺโธ. อาฆาตนปจฺจุปฏฺฐิโตติ มรณธมฺมคณฺฐิกฏฺฐานํ อุเปจฺจ ฐิโต. โกจิ พนฺธนา โมเจตา. โกจิ พนฺธนํ โมเจตาติปิ ปาโฐ. อนาโถติ นตฺถิ เอตสฺส นาโถ อิสฺสโร, สยํ วา น นาโถ น อิสฺสโรติ อนาโถ, อสรโณติ วา อตฺโถ. ปรมกาปญฺญปฺปตฺโตติ ชราทิปฏิพาหเน อปฺปหุตาย อตีว กปณภาวํ ปตฺโต. ตาเยตาติ รกฺขิตา. ตายิตาติ วา ปาโฐ สุนฺทโร[Pg.21]. ทุกฺขาภิตุนฺโนติ ชาติทุกฺขาทีหิ อเนเกหิ ทุกฺเขหิ อภิตุนฺโน อติพฺยาธิโต อติกมฺปิโต จ. จิรรตฺตํ ปีฬิโตติ ทุกฺเขเหว ทีฆมทฺธานํ ปีฬิโต ฆฏฺฏิโต. คธิโตติ เคเธน คิทฺโธ, อภิชฺฌากายคนฺเถน วา คนฺถิโต. นิจฺจํ ปิปาสิโตติ ปาตุํ ภุญฺชิตุํ อิจฺฉา ปิปาสา, สา ตณฺหา เอว, ตณฺหาปิปาสาย นิรนฺตรํ ปิปาสิโต.

"Abbhāhato" គឺត្រូវឧបទ្រពទាំងពួងបៀតបៀន។ "Rāgagginā" គឺដោយភ្លើងគឺរាគៈ ព្រោះថារាគៈជាដើមនោះឯង ឈ្មោះថា ភ្លើង ព្រោះអត្ថថា ដុតកំដៅរឿយៗ។ ក្នុងកិលេសដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ "Unnītako" គឺនាំទៅដោយការកាន់យក ពោលគឺជាតិកាន់យកហើយនាំទៅកាន់ឧបទ្រពមានជរាជាដើម។ អក្សរ "ក" ក្នុងពាក្យនេះ គប្បីឃើញថាក្នុងអត្ថអនុគ្រោះ។ "Haññati niccamatāṇo" គឺសត្វដែលមិនមានអ្នកការពារ តែងត្រូវគេបៀតបៀនជានិច្ច។ "Pattadaṇḍo" គឺអ្នកត្រូវទណ្ឌកម្មដែលស្តេចជាដើមបានបញ្ញត្តិទុក។ "Takkaroti" គឺចោរ។ "Vajjabandhanabaddho" គឺអ្នកត្រូវចំណងគឺទោសមានរាគៈជាដើមចងទុកហើយ។ "Āghātanapaccupaṭṭhito" គឺអ្នកឈរជិតកន្លែងពិឃាត ពោលគឺទីស្មសានដែលជាកន្លែងស្លាប់។ "Koci bandhanā mocetā" គឺអ្នកដោះលែងពីចំណងមិនមានឡើយ។ ក៏មានបាឋៈថា "Koci bandhanaṃ mocetā" ដែរ។ "Anātho" គឺមិនមានទីពឹង មិនមានអ្នកជាធំ ឬខ្លួនឯងមិនមែនជាទីពឹង មិនមែនជាអ្នកធំ ឈ្មោះថា អនាថៈ, ឬមានអត្ថថា មិនមានទីរលឹក។ "Paramakāpaññappatto" គឺដល់នូវសេចក្តីកំសត់ទុគ៌តយ៉ាងក្រៃលែង ព្រោះមិនអាចរារាំងជរាជាដើមបាន។ "Tāyetā" គឺអ្នករក្សាការពារ។ ក៏មានបាឋៈថា "Tāyitā" ដែរ ដែលជាបាឋៈដ៏ល្អ។ "Dukkhābhitunno" គឺត្រូវទុក្ខជាច្រើនមានជាតិទុក្ខជាដើមបៀតបៀនយ៉ាងខ្លាំង ញាំញីយ៉ាងខ្លាំង និងធ្វើឲ្យញាប់ញ័រយ៉ាងខ្លាំង។ "Cirarattaṃ pīḷito" គឺត្រូវទុក្ខទាំងឡាយនោះឯងបៀតបៀន និងប៉ះទង្គិចអស់កាលដ៏យូរអង្វែង។ "Gadhito" គឺជាប់ជំពាក់ដោយតណ្ហា ឬត្រូវកាយគន្ថៈគឺអភិជ្ឈាចងទុកហើយ។ "Niccaṃ pipāsito" គឺសេចក្តីប្រាថ្នាចង់ផឹក ចង់បរិភោគ ឈ្មោះថា ពិបាសា (សេចក្តីស្រេកឃ្លាន) សេចក្តីស្រេកឃ្លាននោះគឺតណ្ហានោះឯង, គឺត្រូវតណ្ហាស្រេកឃ្លានបៀតបៀនជានិច្ច។

อนฺโธติ ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขูติ สงฺขํ คตาย ปญฺญาย อภาวโต กาโณ. ปญฺญา หิ ธมฺมสภาวํ ปสฺสติ. อจกฺขุโกติ ตํ ปน อนฺธตฺตํ น ปจฺฉา สมฺภูตํ, ปกติยา เอว อวิชฺชมานจกฺขุโกติ ตเมว อนฺธตฺตํ วิเสเสติ. หตเนตฺโตติ นยนฏฺเฐน เนตฺตนฺติ สงฺขํ คตาย ปญฺญาย อภาวโตเยว วินฏฺฐเนตฺตโก. สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ เนตฺตนฺติ หิ วุตฺตํ. ปญฺญาย สุคติญฺจ อคติญฺจ นยติ. หตเนตฺตตฺตาเยวสฺส เนตุอภาวํ ทสฺเสนฺโต อปริณายโกติ อาห, อวิชฺชมานเนตฺตโกติ อตฺโถ. อญฺโญปิสฺส เนตา น วิชฺชตีติ วุตฺตํ โหติ. วิปถปกฺขนฺโทติ วิปรีโต, วิสโม วา ปโถ วิปโถ, ตํ วิปถํ ปกฺขนฺโท ปวิฏฺโฐ ปฏิปนฺโนติ วิปถปกฺขนฺโท, มิจฺฉาปถสงฺขาตํ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. อญฺชสาปรทฺโธติ อญฺชเส อุชุมคฺคสฺมึ มชฺฌิมปฏิปทาย อปรทฺโธ วิรทฺโธ. อริยปถํ อาเนตาติ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ อุปเนตา ปฏิปาทยิตา. มโหฆปกฺขนฺโทติ ยสฺส สํวิชฺชนฺติ, ตํ วฏฺฏสฺมึ โอหนนฺติ โอสีทาเปนฺตีติ โอฆา, ปกติโอฆโต มหนฺตา โอฆาติ มโหฆา. เต กาโมโฆ ภโวโฆ ทิฏฺโฐโฆ อวิชฺโชโฆติ จตุปฺปเภทา. เต มโหเฆ ปกฺขนฺโท ปวิฏฺโฐติ มโหฆปกฺขนฺโท, สํสารสงฺขาตํ มโหฆํ วา ปกฺขนฺโทติ.

"Andho" គឺខ្វាក់ ព្រោះមិនមានបញ្ញាដែលហៅថា ភ្នែក ព្រោះអត្ថថា ជាគ្រឿងមើលឃើញ។ ព្រោះថាបញ្ញាតែងឃើញនូវធម្មសភាវៈ។ "Acakkhuko" គឺភាពជាបុគ្គលខ្វាក់នោះ មិនមែនកើតឡើងជាខាងក្រោយទេ គឺមិនមានភ្នែកដោយប្រក្រតីតាំងពីកំណើតឯណោះវិញ ពាក្យនេះជាគ្រឿងសំដែងសេចក្តីប្លែកនៃភាពជាបុគ្គលខ្វាក់នោះឯង។ "Hatanetto" គឺមានភ្នែកខូចហើយ ព្រោះតែមិនមានបញ្ញាដែលហៅថា នេត្រៈ (ភ្នែក) ព្រោះអត្ថថា ជាគ្រឿងនាំទៅ។ ពិតមែនតែងពោលថា នេត្រៈ ព្រោះនាំទៅនូវអត្តភាពដូចជាបង្ហាញនូវទីរាបស្មើនិងមិនរាបស្មើ។ បញ្ញាតែងនាំទៅកាន់សុគតិនិងអគតិ (និព្វាន)។ ព្រោះតែមានភ្នែកគឺបញ្ញាខូចហើយ ទើបព្រះថេរៈសំដែងនូវភាពមិនមានអ្នកនាំទៅ ដោយពាក្យថា "Apariṇāyako" សេចក្តីថា មិនមានភ្នែក។ ម៉្យាងទៀត សេចក្តីថា អ្នកនាំផ្លូវដទៃទៀតរបស់សត្វនោះក៏មិនមានឡើយ។ "Vipathapakkhandoti" គឺផ្លូវខុស ឬផ្លូវមិនរាបស្មើ ឈ្មោះថា វិបថៈ (ផ្លូវខុស)។ អ្នកស្ទុះទៅកាន់ផ្លូវខុសនោះ គឺចូលទៅកាន់ផ្លូវនោះ ឈ្មោះថា វិបថបក្ខន្ទៈ សេចក្តីថា ដំណើរទៅកាន់មិច្ឆាទិដ្ឋិដែលហៅថា មិច្ឆាផ្លូវ។ "Añjasāparaddho" គឺខុសចាកផ្លូវត្រង់ ពោលគឺមជ្ឈិមាទិបទា (អរិយមគ្គមានអង្គ ៨)។ "Ariyapathaṃ ānetā" គឺអ្នកនាំមក ឬអ្នកឲ្យសម្រេចនូវអរិយមគ្គមានអង្គ ៨ មិនមានឡើយ។ "Mahoghapakkhandoti" គឺឱឃធម៌ទាំងឡាយមានដល់បុគ្គលណា តែងពន្លិចបុគ្គលនោះក្នុងវដ្តសង្សារ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ឱឃៈ។ ឱឃៈទាំងឡាយដែលធំជាងទឹកហូរធម្មតា ឈ្មោះថា មហោឃៈ។ មហោឃៈនោះមាន ៤ ប្រការ គឺ កាមោឃៈ ភវោឃៈ ទិដ្ឋោឃៈ និងអវិជ្ជោឃៈ។ អ្នកស្ទុះទៅកាន់មហោឃៈនោះ គឺចូលទៅកាន់មហោឃៈនោះ ឈ្មោះថា មហោឃបក្ខន្ទៈ ឬមួយទៀត គឺស្ទុះទៅកាន់មហោឃៈដែលហៅថាសង្សារវដ្ត។

๑๑๘. อิทานิ เอกุตฺตริกนโย. ตตฺถ ทฺวีหิ ทิฏฺฐิคเตหีติ สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐีหิ. ตตฺถ ทิฏฺฐิเยว ทิฏฺฐิคตํ ‘‘คูถคตํ มุตฺตคต’’นฺติอาทีนิ (อ. นิ. ๙.๑๑) วิย. คนฺตพฺพาภาวโต วา ทิฏฺฐิยา คตมตฺตเมเวตนฺติ ทิฏฺฐิคตํ, ทิฏฺฐีสุ คตํ อิทํ ทสฺสนํ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิอนฺโตคธตฺตาติปิ ทิฏฺฐิคตํ. ทฺวาสฏฺฐิเตสฏฺฐิทิฏฺฐิโยปิ หิ สสฺสตทิฏฺฐิ อุจฺเฉททิฏฺฐีติ ทฺเวว ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ตสฺมา สงฺเขเปน สพฺพา ทิฏฺฐิโย อนฺโต กโรนฺโต ‘‘ทฺวีหิ ทิฏฺฐิคเตหี’’ติ วุตฺตํ. ปริยุฏฺฐิโตติ ปริยุฏฺฐานํ ปตฺโต สมุทาจารํ ปตฺโต, อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนน กุสลจารสฺส คหณํ [Pg.22] ปตฺโตติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐิคเตหิ ปริยุฏฺฐิตา เทวมนุสฺสา โอลียนฺติ เอเก, อติธาวนฺติ เอเก, จกฺขุมนฺโต จ ปสฺสนฺตี’’ติอาทิ (อิติวุ. ๔๙).

១១៨. ឥឡូវនេះ ជាឯកុត្តរិកន័យ។ ក្នុងន័យនោះ ពាក្យថា "dvīhi diṭṭhigatehi" គឺដោយសស្សតទិដ្ឋិនិងឧច្ឆេទទិដ្ឋិទាំងពីរ។ ក្នុងពាក្យនោះ ទិដ្ឋិនោះឯង ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគតៈ ដូចជាពាក្យថា "gūthagataṃ muttagataṃ" (លាមក ទឹកនោម) ជាដើម។ ឬមួយទៀត ព្រោះមិនមានធម៌ដែលគប្បីដឹង ទើបគ្រាន់តែជាការកើតឡើងនៃទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគតៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ការយល់ឃើញនេះ រាប់បញ្ចូលក្នុងទិដ្ឋិ ៦២ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគតៈ។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិ ៦២ ឬ ៦៣ ទាំងឡាយនោះ រួមមកមានតែ ២ ប៉ុណ្ណោះ គឺសស្សតទិដ្ឋិ និងឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈកាលចង់រួមបញ្ចូលទិដ្ឋិទាំងអស់ដោយសង្ខេប ទើបពោលថា "dvīhi diṭṭhigatehi"។ "Pariyuṭṭhito" គឺដល់នូវការគ្របសង្កត់ ដល់នូវការប្រព្រឹត្តរឿយៗ សេចក្តីថា ដល់នូវការរារាំងការប្រព្រឹត្តទៅនៃកុសល ព្រោះមិនបើកឱកាសឲ្យកុសលធម៌កើតឡើង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ខ្លះត្រូវទិដ្ឋិពីរប្រការគ្របសង្កត់ហើយ តែងរួញរា (លិចចុះ) ខ្លះក៏ស្ទុះហួសទៅ ឯពួកជនដែលមានចក្ខុ (បញ្ញាចក្ខុ) តែងឃើញច្បាស់" ជាដើម។

ตีหิ ทุจฺจริเตหีติ ติวิธกายทุจฺจริเตน จตุพฺพิธวจีทุจฺจริเตน ติวิธมโนทุจฺจริเตน. วิปฺปฏิปนฺโนติ วิรูปํ ปฏิปนฺโน, มิจฺฉาปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. โยเคหิ ยุตฺโตติ วฏฺฏสฺมึ โยเชนฺตีติ โยคา, อีติอตฺเถน วา โยคา, เตหิ โยเคหิ ยุตฺโต สมปฺปิโต. จตุโยคโยชิโตติ กามโยโค, ภวโยโค, ทิฏฺฐิโยโค, อวิชฺชาโยโคติ อิเมหิ จตูหิ โยเคหิ สกฏสฺมึ โยโค วิย วฏฺฏสฺมึ โยชิโต. ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามโยโค. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค, ฌานนิกนฺติ จ, สสฺสตทิฏฺฐิสหชาโต ราโค ภววเสน ปตฺถนา ภวโยโค. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐิโยโค. อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณํ อวิชฺชาโยโค. เต เอว จตฺตาโร พลวภูตา โอฆา, ทุพฺพลภูตา โยคา.

"Tīhi duccaritehi" គឺដោយកាយទុច្ចរិត ៣ ប្រការ វចីទុច្ចរិត ៤ ប្រការ និងមនោទុច្ចរិត ៣ ប្រការ។ "Vippaṭipanno" គឺប្រតិបត្តិខុស ប្រតិបត្តិវៀចវេរ។ "Yogehi yutto" គឺធម៌ទាំងឡាយណាដែលចងសត្វទុកក្នុងវដ្តសង្សារ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា យោគៈ ឬឈ្មោះថា យោគៈ ព្រោះអត្ថថា ជាគ្រឿងចង្រៃ (ឬវិនាស)។ បុគ្គលដែលប្រកបហើយ គឺបរិបូណ៌ហើយដោយយោគធម៌ទាំងឡាយនោះ។ "Catuyogayojito" គឺត្រូវយោគៈទាំង ៤ នេះ គឺ កាមយោគៈ ភវយោគៈ ទិដ្ឋិយោគៈ និងអវិជ្ជាយោគៈ ចងទុកក្នុងវដ្តសង្សារ ដូចជាគោដែលគេទឹមនឹងរទេះ។ រាគៈដែលប្រកបដោយកាមគុណទាំង ៥ ឈ្មោះថា កាមយោគៈ។ សេចក្តីតម្រេកក្នុងរូបភពនិងអរូបភព និងការត្រេកអរក្នុងឈាន និងរាគៈដែលកើតឡើងជាមួយសស្សតទិដ្ឋិ ដែលជាការប្រាថ្នាដោយអំណាចនៃភព ឈ្មោះថា ភវយោគៈ។ ទិដ្ឋិ ៦២ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិយោគៈ។ សេចក្តីមិនដឹងក្នុងឋានៈទាំង ៨ ឈ្មោះថា អវិជ្ជាយោគៈ។ ធម៌ទាំង ៤ នោះឯង កាលមានកម្លាំងខ្លាំង ឈ្មោះថា ឱឃៈ កាលមានកម្លាំងខ្សោយ ឈ្មោះថា យោគៈ។

จตูหิ คนฺเถหีติ ยสฺส สํวิชฺชนฺติ, ตํ จุติปฏิสนฺธิวเสน วฏฺฏสฺมึ คนฺเถนฺติ ฆเฏนฺตีติ คนฺถา. เต อภิชฺฌา กายคนฺโถ, พฺยาปาโท กายคนฺโถ, สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ, อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถติ จตุปฺปเภทา. อภิชฺฌายนฺติ เอตาย, สยํ วา อภิชฺฌายติ, อภิชฺฌายนมตฺตเมว วา เอสาติ อภิชฺฌา, โลโภเยว. นามกายํ คนฺเถติ จุติปฏิสนฺธิวเสน วฏฺฏสฺมึ ฆเฏตีติ กายคนฺโถ. พฺยาปชฺชติ เตน จิตฺตํ ปูติภาวํ คจฺฉติ, พฺยาปาทยติ วา วินยาจารรูปสมฺปตฺติหิตสุขาทีนีติ พฺยาปาโท. อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธิ สีลวเตน สุทฺธีติ ปรามสนํ สีลพฺพตปรามาโส. สพฺพญฺญุภาสิตมฺปิ ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติอาทินา อากาเรน อภินิวิสตีติ อิทํสจฺจาภินิเวโส. เตหิ จตูหิ คนฺเถหิ คนฺถิโต, พทฺโธติ อตฺโถ.

"Catūhi ganthehi" គឺគន្ថធម៌ទាំងឡាយមានដល់បុគ្គលណា តែងចងក្រង ឬភ្ជាប់បុគ្គលនោះទុកក្នុងវដ្តសង្សារ ដោយអំណាចនៃចុតិនិងបដិសន្ធិ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា គន្ថៈ។ គន្ថៈនោះមាន ៤ ប្រការ គឺ អភិជ្ឈាកាយគន្ថៈ ព្យាបាទកាយគន្ថៈ សីលព្វតបរាមាសកាយគន្ថៈ និងឥទំសច្ចាភិនិវេសកាយគន្ថៈ។ ពួកសត្វតែងសម្លឹងរំពៃដោយធម៌នេះ ឬខ្លួនឯងតែងសម្លឹងរំពៃ ឬគ្រាន់តែជាការសម្លឹងរំពៃប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អភិជ្ឈា គឺលោភៈនោះឯង។ ធម៌ដែលចងនាមកាយ ពោលគឺភ្ជាប់ទុកក្នុងវដ្តសង្សារដោយអំណាចនៃចុតិនិងបដិសន្ធិ ឈ្មោះថា កាយគន្ថៈ។ ចិត្តតែងខូចខាត គឺដល់នូវភាពស្អុយរលួយដោយធម៌នោះ ឬមួយក៏ញ៉ាំងវិន័យ ការប្រព្រឹត្ត រូបសម្បត្តិ និងប្រយោន៍សុខជាដើមឲ្យវិនាស ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ព្យាបាទ។ ការស្ទាបអង្អែល (ប្រកាន់ខ្ជាប់) របស់សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយខាងក្រៅសាសនានេះថា "ការបរិសុទ្ធដោយសីល ការបរិសុទ្ធដោយវ័ត ការបរិសុទ្ធដោយសីលនិងវ័ត" ឈ្មោះថា សីលព្វតបរាមាសៈ។ ការបដិសេធសូម្បីតែព្រះពុទ្ធដីកាដែលព្រះសព្វញ្ញូទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ ហើយចូលទៅប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយអាការៈមានជាដើមថា "លោកទៀង នេះឯងជាការពិត របស់ដទៃជាមោឃៈ" ឈ្មោះថា ឥទំសច្ចាភិនិវេសៈ។ "Ganthito" គឺត្រូវគន្ថធម៌ទាំង ៤ នោះចងទុកហើយ សេចក្តីថា ចងយ៉ាងជាប់។

จตูหิ อุปาทาเนหีติ ภุสํ อาทิยนฺติ ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหนฺตีติ อุปาทานา. เต กามุปาทานํ ทิฏฺฐุปาทานํ สีลพฺพตุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานนฺติ จตุปฺปเภทา. วตฺถุสงฺขาตํ กามํ อุปาทิยตีติ กามุปาทานํ, กาโม จ โส อุปาทานญฺจาติปิ [Pg.23] กามุปาทานํ. ทิฏฺฐิ จ สา อุปาทานญฺจาติ ทิฏฺฐุปาทานํ, ทิฏฺฐึ อุปาทิยตีติปิ ทิฏฺฐุปาทานํ. ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๑๔๗) หิ ปุริมทิฏฺฐึ อุตฺตรทิฏฺฐิ อุปาทิยติ. สีลพฺพตํ อุปาทิยตีติ สีลพฺพตุปาทานํ, สีลพฺพตญฺจ ตํ อุปาทานญฺจาติปิ สีลพฺพตุปาทานํ. โคสีลโควตาทีนิ หิ เอวํ วิสุทฺธีติ อภินิเวสโต สยเมว อุปาทานานิ. วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, อุปาทิยนฺติ เอเตนาติ อุปาทานํ. กึ วทนฺติ, อุปาทิยนฺติ วา? อตฺตานํ. อตฺตโน วาทุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานํ, อตฺตวาทมตฺตเมว วา อตฺตาติ อุปาทิยนฺติ เอเตนาติ อตฺตวาทุปาทานํ. ฐเปตฺวา อิมา ทฺเว ทิฏฺฐิโย สพฺพาปิ ทิฏฺฐี ทิฏฺฐุปาทานํ. เตหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ. อุปาทียตีติ ภุสํ คณฺหียติ. อุปาทิยตีติ วา ปาโฐ, โลโก อุปาทาเนหิ ตํ ตํ อารมฺมณํ ภุสํ คณฺหาตีติ อตฺโถ.

"Catūhi upādānehi" គឺធម៌ទាំងឡាយណាដែលកាន់យកយ៉ាងមាំ គឺប្រកាន់ខ្ជាប់ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា ឧបាទាន។ ឧបាទាននោះមាន ៤ ប្រការ គឺ កាមុបាទាន ទិដ្ឋុបាទាន សីលព្វតុបាទាន និងអត្តវាទុបាទាន។ ការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវកាមដែលហៅថា វត្ថុកាម ឈ្មោះថា កាមុបាទាន ឬមួយទៀត ធម៌នោះជាកាមផង ជាឧបាទានផង ឈ្មោះថា កាមុបាទាន។ ធម៌នោះជាទិដ្ឋិផង ជាឧបាទានផង ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទាន ឬការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទាន។ ព្រោះថា ក្នុងលទ្ធិទាំងឡាយមានជាដើមថា "ខ្លួននិងលោកទៀង" ទិដ្ឋិខាងក្រោយតែងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវទិដ្ឋិខាងដើម។ ការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវសីលនិងវ័ត (មានវត្តរបស់គោជាដើម) ឈ្មោះថា សីលព្វតុបាទាន ឬមួយទៀត ធម៌នោះជាសីលនិងវ័តផង ជាឧបាទានផង ឈ្មោះថា សីលព្វតុបាទាន។ ព្រោះថា សីលរបស់គោនិងវត្តរបស់គោជាដើមនោះឯង ជាឧបាទានដោយខ្លួនឯង ព្រោះការចូលទៅប្រកាន់ខ្ជាប់ថា "បរិសុទ្ធដោយការប្រព្រឹត្តយ៉ាងនេះ"។ ពួកសត្វតែងនិយាយដោយទិដ្ឋិនេះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា វាទៈ, តែងប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយទិដ្ឋិនេះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ឧបាទាន។ តើពួកសត្វតែងនិយាយ ឬប្រកាន់ខ្ជាប់នូវអ្វី? គឺប្រកាន់ខ្ជាប់នូវខ្លួន។ ឧបាទានក្នុងការនិយាយប្រកាន់ថាខ្លួន ឈ្មោះថា អត្តវាទុបាទាន ឬមួយទៀត ពួកសត្វតែងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវពាក្យត្រឹមតែនិយាយថាខ្លួនថាជាខ្លួនដោយទិដ្ឋិនេះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អត្តវាទុបាទាន។ លើកលែងតែទិដ្ឋិទាំងពីរនេះចេញ (គឺសីលព្វតុបាទាននិងអត្តវាទុបាទាន) ទិដ្ឋិដែលសេសសល់ទាំងអស់ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋុបាទាន។ "Upādīyati" គឺត្រូវឧបាទានទាំង ៤ នោះប្រកាន់ខ្ជាប់យ៉ាងមាំ។ ក៏មានបាឋៈថា "Upādiyati" ដែរ សេចក្តីថា សត្វលោកតែងប្រកាន់ខ្ជាប់នូវអារម្មណ៍នោះៗ យ៉ាងមាំដោយឧបាទានទាំងឡាយ។

ปญฺจคติสมารุฬฺโหติ สุกตทุกฺกฏการเณหิ คมฺมติ อุปสงฺกมียตีติ คติ, สโหกาสกา ขนฺธา. นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย มนุสฺสา เทวาติ อิมา ปญฺจ คติโย โวกฺกมนภาเวน ภุสํ อารุฬฺโห. ปญฺจหิ กามคุเณหีติ รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพสงฺขาเตหิ ปญฺจหิ วตฺถุกามโกฏฺฐาเสหิ. รชฺชตีติ อโยนิโสมนสิการํ ปฏิจฺจ ราคุปฺปาทเนน เตหิ รญฺชียติ, สารตฺโต กรียตีติ อตฺโถ. ปญฺจหิ นีวรเณหีติ จิตฺตํ นีวรนฺติ ปริโยนนฺธนฺตีติ นีวรณา. กามจฺฉนฺทพฺยาปาทถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิจิกิจฺฉาสงฺขาเตหิ ปญฺจหิ นีวรเณหิ. โอตฺถโฏติ อุปริโต ปิหิโต.

"Pañcagatisamāruḷho" គឺទីដែលសត្វទាំងឡាយទៅដល់ ឬចូលទៅជិត ដោយអំណាចនៃបុណ្យនិងបាបដែលខ្លួនធ្វើហើយ ឈ្មោះថា គតិ ពោលគឺខន្ធទាំងឡាយព្រមទាំងឱកាសលោក។ សត្វលោកឡើងកាន់គតិទាំង ៥ នេះ គឺ និរិយៈ តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិស័យ មនុស្ស និងទេវតា ដោយអំណាចនៃការចុះទៅ (បដិសន្ធិ) យ៉ាងខ្លាំង។ "Pañcahi kāmaguṇehi" គឺដោយចំណែកនៃវត្ថុកាមទាំង ៥ ដែលហៅថា រូប សំឡេង ក្លិន រស និងផោដ្ឋព្វៈ។ "Rajjati" គឺសត្វលោកតែងត្រេកអរដោយវត្ថុកាមទាំងនោះ ព្រោះការកើតឡើងនៃរាគៈ ដោយអាស្រ័យអយោនិសោមនសិការ សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យមានសេចក្តីត្រេកអរយ៉ាងខ្លាំង។ "Pañcahi nīvaraṇehi" គឺធម៌ទាំងឡាយណាដែលរារាំង ឬរួបរឹតចិត្ត ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា នីវរណៈ។ ដោយនីវរណធម៌ទាំង ៥ ដែលហៅថា កាមច្ឆន្ទៈ ព្យាបាទៈ ថីនមិទ្ធៈ ឧទ្ធច្ចកុក្កុច្ចៈ និងវិចិកិច្ឆា។ "Otthaṭo" គឺត្រូវបិទបាំង (គ្របដណ្តប់) ពីខាងលើ។

ฉหิ วิวาทมูเลหีติ ฉหิ วิวาทสฺส มูเลหิ. ยถาห –

"Chahi vivādamūlehi" គឺដោយឫសគល់នៃវិវាទ (ការឈ្លោះប្រកែកគ្នា) ទាំង ៦ ប្រការ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, วิวาทมูลานิ. กตมานิ ฉ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โกธโน โหติ อุปนาหี. โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โกธโน โหติ อุปนาหี. โส สตฺถริปิ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, ธมฺเมปิ, สงฺเฆปิ, สิกฺขายปิ น ปริปูรการี. โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สตฺถริ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, ธมฺเมปิ, สงฺเฆปิ, สิกฺขายปิ น ปริปูรการี, โส สงฺเฆ วิวาทํ ชเนติ. โย โหติ วิวาโท พหุชนาหิตาย พหุชนาสุขาย พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย [Pg.24] อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. เอวรูปํ เจ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, วิวาทมูลํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา สมนุปสฺเสยฺยาถ, ตตฺร ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ตสฺเสว ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส ปหานาย วายเมยฺยาถ. เอวรูปํ เจ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, วิวาทมูลํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา น สมนุปสฺเสยฺยาถ. ตตฺร ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ตสฺเสว ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส อายตึ อนวสฺสวาย ปฏิปชฺเชยฺยาถ. เอวเมตสฺส ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส ปหานํ โหติ. เอวเมตสฺส ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส อายตึ อนวสฺสโว โหติ.

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឫសគល់នៃវិវាទទាំងឡាយនេះមាន ៦ យ៉ាង។ ៦ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ជាអ្នកខឹងច្រើន ជាអ្នកចងគំនុំ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុណាដែលជាអ្នកខឹងច្រើន ជាអ្នកចងគំនុំ ភិក្ខុនោះ តែងរស់នៅដោយគ្មានសេចក្តីគោរព គ្មានសេចក្តីកោតក្រែង ក្នុងព្រះសាស្តាផង ក្នុងព្រះធម៌ផង ក្នុងព្រះសង្ឃផង មិនធ្វើឱ្យបរិបូណ៌ក្នុងសិក្ខាផង។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុណាដែលរស់នៅដោយគ្មានសេចក្តីគោរព គ្មានសេចក្តីកោតក្រែង ក្នុងព្រះសាស្តាផង ក្នុងព្រះធម៌ផង ក្នុងព្រះសង្ឃផង មិនធ្វើឱ្យបរិបូណ៌ក្នុងសិក្ខាផង ភិក្ខុនោះ តែងបង្កើតវិវាទក្នុងសង្ឃ។ វិវាទណាដែលកើតឡើង វិវាទនោះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើនគ្នា ដើម្បីមិនជាសុខដល់ជនច្រើនគ្នា ដើម្បីសេចក្តីវិនាស ដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខ ដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើអ្នកទាំងឡាយឃើញឫសគល់នៃវិវាទមានសភាពបែបនេះ ក្នុងខ្លួនក្តី ក្នុងខាងក្រៅក្តី ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងទីនោះ អ្នកទាំងឡាយត្រូវព្យាយាមដើម្បីលះបង់ឫសគល់នៃវិវាទដ៏លាមកនោះឯង។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បើអ្នកទាំងឡាយមិនឃើញឫសគល់នៃវិវាទមានសភាពបែបនេះ ក្នុងខ្លួនក្តី ក្នុងខាងក្រៅក្តី ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងទីនោះ អ្នកទាំងឡាយត្រូវប្រតិបត្តិដើម្បីកុំឱ្យឫសគល់នៃវិវាទដ៏លាមកនោះឯងហូរហៀរ (កើតឡើង) តទៅទៀត។ កាលបើប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ ការលះបង់ឫសគល់នៃវិវាទដ៏លាមកនេះ តែងមាន។ កាលបើប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ ឫសគល់នៃវិវាទដ៏លាមកនេះ តែងមិនហូរហៀរ (មិនកើតឡើង) តទៅទៀតឡើយ»។

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มกฺขี โหติ ปฬาสี. อิสฺสุกี โหติ มจฺฉรี. สโฐ โหติ มายาวี. ปาปิจฺโฉ โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. สนฺทิฏฺฐิปรามาสี โหติ อาธานคฺคาหี ทุปฺปฏินิสฺสคฺคี. โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สนฺทิฏฺฐิปรามาสี โหติ อาธานคฺคาหี ทุปฺปฏินิสฺสคฺคี, โส สตฺถริปิ…เป… อายตึ อนวสฺสโว โหตี’’ติ (ปริ. ๒๗๒; อ. นิ. ๖.๓๖).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយវិញទៀត ភិក្ខុជាអ្នកលុបគុណគេ ជាអ្នកវាយឫកស្មើ។ ជាអ្នកច្រណែន ជាអ្នកកំណាញ់។ ជាអ្នកកុហក ជាអ្នកលាក់ពុត។ ជាអ្នកមានប្រាថ្នាលាមក មានសេចក្តីយល់ខុស។ ជាអ្នកស្ទាបអង្អែល (ប្រកាន់ខ្ជាប់) តែសេចក្តីយល់របស់ខ្លួន ជាអ្នកកាន់ខ្ជាប់ដោយមាំ ជាអ្នកលះបង់បានដោយក្រ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុណាដែលជាអ្នកស្ទាបអង្អែលតែសេចក្តីយល់របស់ខ្លួន កាន់ខ្ជាប់ដោយមាំ លះបង់បានដោយក្រ ភិក្ខុនោះ តែងគ្មានសេចក្តីគោរពក្នុងព្រះសាស្តាផង...។ល។ ឫសគល់នៃវិវាទដ៏លាមកនោះ តែងមិនហូរហៀរតទៅទៀតឡើយ»។

ตตฺถ โกธโนติ กุชฺฌนลกฺขเณน โกเธน สมนฺนาคโต. อุปนาหีติ เวรอปฺปฏินิสฺสชฺชนลกฺขเณน อุปนาเหน สมนฺนาคโต. อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานนฺติ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท กถํ เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตตีติ? โกสมฺพกกฺขนฺธเก (มหาว. ๔๕๑ อาทโย) วิย ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ วิวาทํ อาปนฺเนสุ ตสฺมึ วิหาเร เตสํ อนฺเตวาสิกา วิวทนฺติ, เตสํ โอวาทํ คณฺหนฺโต ภิกฺขุนิสงฺโฆ วิวทติ, ตโต เตสํ อุปฏฺฐากาปิ วิวทนฺติ. อถ มนุสฺสานํ อารกฺขเทวตา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ธมฺมวาทีนํ อารกฺขเทวตา ธมฺมวาทินิโย โหนฺติ อธมฺมวาทีนํ อธมฺมวาทินิโย. ตโต อารกฺขเทวตานํ มิตฺตา ภุมฺมฏฺฐเทวตา ภิชฺชนฺติ. เอวํ ปรมฺปราย ยาว พฺรหฺมโลกา ฐเปตฺวา อริยสาวเก สพฺเพ เทวมนุสฺสา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ธมฺมวาทีหิ ปน อธมฺมวาทิโนว พหุตรา โหนฺติ. ตโต ยํ พหุเกหิ คหิตํ, สพฺพํ ตํ สจฺจนฺติ ธมฺมํ วิสฺสชฺเชตฺวา พหุตราว อธมฺมํ คณฺหนฺติ. เต อธมฺมํ ปุรกฺขตฺวา วิหรนฺตา อปาเยสุ นิพฺพตฺตนฺติ. เอวํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย โหติ. อชฺฌตฺตํ วาติ [Pg.25] ตุมฺหากํ อพฺภนฺตรปริสาย วา. พหิทฺธา วาติ ปเรสํ ปริสาย วา. มกฺขีติ ปเรสํ คุณมกฺขณลกฺขเณน มกฺเขน สมนฺนาคโต. ปฬาสีติ ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต. อิสฺสุกีติ ปเรสํ สกฺการาทิอิสฺสายนลกฺขณาย อิสฺสาย สมนฺนาคโต. มจฺฉรีติ อาวาสมจฺฉริยาทีหิ ปญฺจหิ มจฺฉริเยหิ สมนฺนาคโต. สโฐติ เกราฏิโก. มายาวีติ กตปาปปฏิจฺฉาทโก. ปาปิจฺโฉติ อสนฺตสมฺภาวนิจฺฉโก ทุสฺสีโล. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ นตฺถิกวาที อเหตุกวาที อกิริยวาที. สนฺทิฏฺฐิปรามาสีติ สยํ ทิฏฺฐิเมว ปรามสติ. อาธานคฺคาหีติ ทฬฺหคฺคาหี. ทุปฺปฏินิสฺสคฺคีติ น สกฺกา โหติ คหิตํ วิสฺสชฺชาเปตุํ. ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค ปน ‘‘ตตฺถ กตมานิ ฉ วิวาทมูลานิ? โกโธ มกฺโข อิสฺสา สาเฐยฺยํ ปาปิจฺฉตา สนฺทิฏฺฐิปรามาสิตา, อิมานิ ฉ วิวาทมูลานี’’ติ (วิภ. ๙๔๔) ปธานวเสน เอเกโกเยว ธมฺโม วุตฺโต.

ក្នុងអត្ថកថានោះ ពាក្យថា kodhano សំដៅលើបុគ្គលដែលប្រកបដោយក្រោធ ដែលមានលក្ខណៈខឹងសម្បារ។ ពាក្យថា upanāhī សំដៅលើបុគ្គលដែលប្រកបដោយឧបនាហៈ (ការចងគំនុំ) ដែលមានលក្ខណៈមិនលះបង់ពៀរវេរា។ ឃ្លាថា ahitāya dukkhāya devamanussānanti មានសេចក្តីសួរថា វិវាទរបស់ភិក្ខុពីររូប តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខ ដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ដូចម្តេច? ដូចជាក្នុងកោសម្ពកក្ខន្ធកៈ កាលបើភិក្ខុពីររូបកើតវិវាទនឹងគ្នា ពួកអន្តេវាសិករបស់ភិក្ខុទាំងនោះក្នុងវិហារនោះ ក៏ឈ្លោះប្រកែកគ្នា ភិក្ខុនីសង្ឃដែលទទួលឱវាទរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ក៏ឈ្លោះប្រកែកគ្នា បន្ទាប់មក ពួកឧបដ្ឋាករបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ក៏ឈ្លោះប្រកែកគ្នាដែរ។ គ្រានោះ ពួកទេវតាថែរក្សាមនុស្ស ក៏បែកជាពីរចំណែក។ ទេវតាថែរក្សាពួកធម្មវាទី ក៏ជាធម្មវាទិនី (និយាយពាក្យពិត) ទេវតាថែរក្សាពួកអធម្មវាទី ក៏ជាអធម្មវាទិនី (និយាយពាក្យមិនពិត)។ បន្ទាប់មក ពួកភុម្មទេវតាដែលជាមិត្តរបស់ទេវតាថែរក្សាទាំងនោះ ក៏បែកបាក់គ្នា។ ដោយការបែកបាក់គ្នាតามលំដាប់យ៉ាងនេះ រហូតដល់ព្រហ្មលោក លើកលែងតែព្រះអរិយសាវ័កចេញ ទេវតានិងមនុស្សទាំងអស់ ក៏បែកជាពីរចំណែក។ ម៉្យាងទៀត ពួកអធម្មវាទីមានចំនួនច្រើនជាងពួកធម្មវាទីទៅទៀត។ លំដាប់នោះ ពួកជនភាគច្រើនយល់ថា អ្វីដែលមនុស្សភាគច្រើនកាន់យក អ្វីៗទាំងអស់នោះជាការពិត ហើយក៏លះបង់ធម៌ពិតប្រាកដចោល រួចនាំគ្នាន់យកអធម៌វិញ។ ពួកជនទាំងនោះ កាលដែលរស់នៅដោយតម្កល់អធម៌ទុកខាងមុខ តែងទៅកើតក្នុងអបាយភូមិ។ វិវាទរបស់ភិក្ខុពីររូប តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ ដើម្បីសេចក្តីទុក្ខ ដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា ajjhattaṃ vā សំដៅលើក្នុងបរិស័ទខាងក្នុងរបស់អ្នកទាំងឡាយ។ ពាក្យថា bahiddhā vā សំដៅលើក្នុងបរិស័ទរបស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា makkhī សំដៅលើបុគ្គលដែលប្រកបដោយមក្ខៈ (ការលុបគុណ) ដែលមានលក្ខណៈលុបលាងគុណធម៌របស់អ្នកដទៃ។ ពាក្យថា paḷāsī សំដៅលើបុគ្គលដែលប្រកបដោយបលាសៈ (ការវាយឫកស្មើ) ដែលមានលក្ខណៈប្រណាំងប្រជែង។ ពាក្យថា issukī សំដៅលើបុគ្គលដែលប្រកបដោយឥស្សា (សេចក្តីច្រណែន) ដែលមានលក្ខណៈច្រណែននឹងសក្ការៈជាដើមរបស់បុគ្គលដទៃ។ ពាក្យថា maccharī សំដៅលើបុគ្គលដែលប្រកបដោយមច្ឆរិយៈ ៥ យ៉ាង មានអាវាសមច្ឆរិយៈជាដើម។ ពាក្យថា saṭho សំដៅលើមនុស្សកុហក (មានកលល្បិច)។ ពាក្យថា māyāvī សំដៅលើអ្នកលាក់បាំងអំពើបាបដែលខ្លួនបានធ្វើ។ ពាក្យថា pāpicchoti សំដៅលើបុគ្គលទ្រុស្តសីល ដែលប្រាថ្នាចង់ឱ្យគេសរសើរក្នុងគុណធម៌ដែលគ្មានក្នុងខ្លួន។ ពាក្យថា micchādiṭṭhī សំដៅលើបុគ្គលដែលមាននត្ថិកវាទ អហេតុកវាទ និងអកិរិយវាទ។ ពាក្យថា sandiṭṭhiparāmāsī សំដៅលើបុគ្គលដែលស្ទាបអង្អែល (ប្រកាន់ខ្ជាប់) តែសេចក្តីយល់របស់ខ្លួន។ ពាក្យថា ādhānaggāhī សំដៅលើបុគ្គលដែលកាន់ខ្ជាប់ដោយមាំ។ ពាក្យថា duppaṭinissaggī សំដៅលើបុគ្គលដែលមិនអាចឱ្យលះបង់សេចក្តីយល់ដែលខ្លួនកាន់យកហើយនោះបាន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកធម៌នីមួយៗជាប្រធានថា «ក្នុងឫសគល់នៃវិវាទទាំងនោះ ឫសគល់នៃវិវាទ ៦ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺ ក្រោធ ១ មក្ខៈ ១ ឥស្សា ១ សាថេយ្យៈ ១ បាបិច្ឆតា ១ សន្ទិដ្ឋិបរាមាសិតា ១ ទាំងនេះជាឫសគល់នៃវិវាទ ៦ យ៉ាង»។

ฉหิ ตณฺหากาเยหีติ ‘‘รูปตณฺหา, สทฺทตณฺหา, คนฺธตณฺหา, รสตณฺหา, โผฏฺฐพฺพตณฺหา, ธมฺมตณฺหา’’ติ (วิภ. ๙๔๔) วุตฺตาหิ ฉหิ ตณฺหาหิ. ตตฺถ ยสฺมา เอเกกาเยว ตณฺหา อเนกวิสยตฺตา เอเกกสฺมิมฺปิ วิสเย ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติโต อเนกา โหนฺติ, ตสฺมา สมูหฏฺเฐน กายสทฺเทน โยเชตฺวา ตณฺหากายาติ วุตฺตํ. ตณฺหากายาติ วุตฺเตปิ ตณฺหา เอว. รชฺชตีติ สยํ อารมฺมเณ รชฺชติ, สารตฺโต โหติ.

ពាក្យថា chahi taṇhākāyehīti សំដៅលើតណ្ហា ៦ យ៉ាង ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «រូបតណ្ហា សទ្ទតណ្ហា គន្ធតណ្ហា រសតណ្ហា ផោដ្ឋព្វតណ្ហា ធម្មតណ្ហា»។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រោះហេតុតែតណ្ហានីមួយៗ មានអារម្មណ៍ច្រើនយ៉ាង និងកើតឡើងរយៗក្នុងអារម្មណ៍នីមួយៗ ទើបមានច្រើន ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបផ្សំជាមួយពាក្យថា kāya (កាយ) ដែលមានអត្ថថា «ប្រជុំ» ហើយត្រាស់ហៅថា taṇhākāya (តណ្ហាកាយ)។ ទោះបីត្រាស់ហៅថា តណ្ហាកាយ ក៏គង់សំដៅយកតណ្ហានោះឯង។ ពាក្យថា rajjatīti សំដៅលើខ្លួនឯងតម្រេកក្នុងអារម្មណ៍ គឺមានសេចក្តីត្រេកត្រអាលខ្លាំង។

ฉหิ ทิฏฺฐิคเตหีติ สพฺพาสวสุตฺเต วุตฺเตหิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

ពាក្យថា chahi diṭṭhigatehīti សំដៅលើទិដ្ឋិទាំងឡាយដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងសព្វាសវសូត្រ។ ព្រោះថា ក្នុងសូត្រនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘ตสฺส เอวํ อโยนิโส มนสิกโรโต ฉนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อญฺญตรา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. ‘อตฺถิ เม อตฺตา’ติ วา อสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, ‘นตฺถิ เม อตฺตา’ติ วา อสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, ‘อตฺตนาว อตฺตานํ สญฺชานามี’ติ วา อสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, ‘อตฺตนาว อนตฺตานํ สญฺชานามี’ติ วา อสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, ‘อนตฺตนาว อตฺตานํ สญฺชานามี’ติ วา อสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. อถ วา ปนสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ โหติ ‘โย เม อยํ อตฺตา วโท เวเทยฺโย [Pg.26] ตตฺร ตตฺร กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากํ ปฏิสํเวเทติ, โส จ โข ปน เม อยํ อตฺตา นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสตี’’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙).

«កាលបើបុគ្គលនោះធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយមិនឧបាយកល (អយោនិសោមនសិការ) យ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិណាមួយក្នុងបណ្តាទិដ្ឋិទាំង ៦ តែងកើតឡើង។ ទិដ្ឋិថា ‘ខ្លួនរបស់យើងមាន’ តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ ដោយពិត ដោយមាំមួនខ្លះ ទិដ្ឋិថា ‘ខ្លួនរបស់យើងមិនមាន’ តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ ដោយពិត ដោយមាំមួនខ្លះ ទិដ្ឋិថា ‘យើងដឹងច្បាស់នូវខ្លួនដោយខ្លួនឯង’ តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ ដោយពិត ដោយមាំមួនខ្លះ ទិដ្ឋិថា ‘យើងដឹងច្បាស់នូវសភាវៈមិនមែនខ្លួនដោយខ្លួនឯង’ តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ ដោយពិត ដោយមាំមួនខ្លះ ទិដ្ឋិថា ‘យើងដឹងច្បាស់នូវខ្លួនដោយសភាវៈមិនមែនខ្លួន’ តែងកើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ ដោយពិត ដោយមាំមួនខ្លះ។ មួយវិញទៀត ទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះ តែងមានយ៉ាងនេះថា ‘ខ្លួនរបស់យើងនេះឯង ជាអ្នកនិយាយ ជាអ្នកដឹង (ទទួលដឹង) តែងទទួលផលនៃកម្មទាំងឡាយដ៏ជាកល្យាណនិងជាបាបក្នុងទីនោះៗ ក៏ខ្លួនរបស់យើងនេះឯង ជាសភាវៈទៀងទាត់ ឋិតថេរ យូរអង្វែង មិនមានសេចក្តីប្រែប្រួលជាធម្មតា តែងឋិតនៅស្មើដោយវត្ថុដ៏ទៀងទាត់ (ដូចជាព្រះចន្ទ ព្រះអាទិត្យជាដើម) យ៉ាងនោះឯង’»។

ตตฺถ อตฺถิ เม อตฺตาติ สสฺสตทิฏฺฐิ สพฺพกาเลสุ อตฺตโน อตฺถิตํ คณฺหาติ. สจฺจโต เถตโตติ ภูตโต จ ถิรโต จ, ‘‘อิทํ สจฺจ’’นฺติ สุฏฺฐุ ทฬฺหภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. นตฺถิ เม อตฺตาติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ สโต สตฺตสฺส ตตฺถ ตตฺถ วิภวคฺคหณโต. อถ วา ปุริมาปิ ตีสุ กาเลสุ อตฺถีติ คหณโต สสฺสตทิฏฺฐิ, ปจฺจุปฺปนฺนเมว อตฺถีติ คณฺหนฺตี อุจฺเฉททิฏฺฐิ, ปจฺฉิมาปิ อตีตานาคเตสุ นตฺถีติ คหณโต ‘‘ภสฺสนฺตา อาหุติโย’’ติ คหิตทิฏฺฐิคติกานํ วิย อุจฺเฉททิฏฺฐิ. อตีเต เอว นตฺถีติ คณฺหนฺตี อธิจฺจสมุปฺปนฺนกสฺส วิย สสฺสตทิฏฺฐิ. อตฺตนาว อตฺตานํ สญฺชานามีติ สญฺญากฺขนฺธสีเสน ขนฺเธ อตฺตาติ คเหตฺวา สญฺญาย อวเสสกฺขนฺเธ สญฺชานโต อิมินา อตฺตนา อิมํ อตฺตานํ สญฺชานามีติ โหติ. อตฺตนาว อนตฺตานนฺติ สญฺญากฺขนฺธํเยว อตฺตาติ คเหตฺวา, อิตเร จตฺตาโรปิ อนตฺตาติ คเหตฺวา สญฺญาย เต สญฺชานโต เอวํ โหติ. อนตฺตนาว อตฺตานนฺติ สญฺญากฺขนฺธํ อนตฺตาติ คเหตฺวา, อิตเร จตฺตาโรปิ อตฺตาติ คเหตฺวา สญฺญาย เต สญฺชานโต เอวํ โหติ. สพฺพาปิ สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิโยว. วโท เวเทยฺโยติอาทโย ปน สสฺสตทิฏฺฐิยา เอว อภินิเวสาการา. ตตฺถ วทตีติ วโท, วจีกมฺมสฺส การโกติ วุตฺตํ โหติ. เวทยตีติ เวเทยฺโย, ชานาติ อนุภวติ จาติ วุตฺตํ โหติ. กึ เวเทตีติ? ตตฺร ตตฺร กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากํ ปฏิสํเวเทติ. ตตฺร ตตฺราติ เตสุ เตสุ โยนิคติฐิตินิวาสนิกาเยสุ อารมฺมเณสุ วา. นิจฺโจติ อุปฺปาทวยรหิโต. ธุโวติ ถิโร สารภูโต. สสฺสโตติ สพฺพกาลิโก. อวิปริณามธมฺโมติ อตฺตโน ปกติภาวํ อวิชหนธมฺโม, กกณฺฏโก วิย นานปฺปการตํ นาปชฺชติ. สสฺสติสมนฺติ จนฺทสูริยสมุทฺทมหาปถวีปพฺพตา โลกโวหาเรน สสฺสติโยติ วุจฺจนฺติ. สสฺสตีหิ สมํ สสฺสติสมํ. ยาว สสฺสติโย ติฏฺฐนฺติ, ตาว ตเถว ฐสฺสตีติ คณฺหโต เอวํ ทิฏฺฐิ โหติ.

ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា atthi me attā គឺសស្សតទិដ្ឋិ តែងកាន់យកនូវភាពមាននៃខ្លួនក្នុងកាលទាំងពួង។ ពាក្យថា saccato thetatoti សំដៅលើដោយពិតប្រាកដ និងដោយមាំមួន គឺមានន័យថា «នេះជាការពិត» ដោយសេចក្តីប្រកាន់ខ្ជាប់យ៉ាងមាំមួន។ ពាក្យថា natthi me attā គឺឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ព្រោះកាន់យកនូវសេចក្តីវិនាសនៃសត្វដែលមានពិតក្នុងទីនោះៗ។ មួយវិញទៀត សូម្បីទិដ្ឋិខាងដើម ក៏ឈ្មោះថា សស្សតទិដ្ឋិ ព្រោះកាន់យកថា មានក្នុងកាលទាំងបី ចំណែកទិដ្ឋិដែលកាន់យកថា មានតែក្នុងបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ សូម្បីទិដ្ឋិខាងក្រោយ ក៏ឈ្មោះថា ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ព្រោះកាន់យកថា មិនមានក្នុងអតីតនិងអនាគត ដូចជាទិដ្ឋិរបស់ពួកជនដែលមានលទ្ធិយល់ឃើញថា «ការបូជាទាំងឡាយ តែងរលាយទៅជាផេះ»។ ទិដ្ឋិដែលកាន់យកថា មិនមានក្នុងអតីតប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា សស្សតទិដ្ឋិ ដូចជាទិដ្ឋិរបស់អធិច្ចសមុប្បន្នកៈ (អ្នកយល់ថាអ្វីៗកើតឡើងឯងៗ)។ ពាក្យថា attanāva attānaṃ sañjānāmī សំដៅលើការយកសញ្ញាខន្ធជាប្រធាន ហើយប្រកាន់យកខន្ធទាំងឡាយថាជាខ្លួន កាលបើដឹងច្បាស់នូវខន្ធដែលនៅសល់ដោយសញ្ញា ទើបយល់ថា «យើងដឹងច្បាស់នូវខ្លួននេះ ដោយខ្លួននេះ»។ ពាក្យថា attanāva anattānaṃ សំដៅលើការប្រកាន់យកសញ្ញាខន្ធប៉ុណ្ណោះថាជាខ្លួន ហើយប្រកាន់យកខន្ធ ៤ ក្រៅពីនោះថា មិនមែនខ្លួន កាលបើដឹងច្បាស់នូវខន្ធទាំងនោះដោយសញ្ញា ទើបយល់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា anattanāva attānaṃ សំដៅលើការប្រកាន់យកសញ្ញាខន្ធថា មិនមែនខ្លួន ហើយប្រកាន់យកខន្ធ ៤ ក្រៅពីនោះថាជាខ្លួន កាលបើដឹងច្បាស់នូវខន្ធទាំងនោះដោយសញ្ញា ទើបយល់យ៉ាងនេះ។ ទិដ្ឋិទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាសស្សតទិដ្ឋិនិងឧច្ឆេទទិដ្ឋិទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកពាក្យថា vado vedeyyo ជាដើម គ្រាន់តែជាអាការៈនៃការចូលទៅប្រកាន់ស្អិតនៃសស្សតទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា vado ព្រោះនិយាយ ទើបឈ្មោះថា វទៈ មានន័យថា ជាអ្នកធ្វើវចីកម្ម។ ពាក្យថា vedeyyo ព្រោះដឹង ទើបឈ្មោះថា វេទេយ្យៈ មានន័យថា ជាអ្នកដឹងនិងជាអ្នកទទួលរង (សោយ)។ សួរថា ទទួលរងនូវអ្វី? ព្រះអង្គត្រាស់ថា tatra tatra kalyāṇapāpakānaṃ kammānaṃ vipākaṃ paṭisaṃvedeti (តែងទទួលផលនៃកម្មទាំងឡាយដ៏ជាកល្យាណនិងជាបាបក្នុងទីនោះៗ)។ ពាក្យថា tatra tatra សំដៅលើក្នុងយោនិ កំណើត ឋិតិ និងទីលំនៅរបស់សត្វទាំងនោះៗ ឬក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា nicco សំដៅលើការវៀរចាកការកើតនិងការរលត់។ ពាក្យថា dhuvoti សំដៅលើការឋិតថេរ ជាខ្លឹមសារ។ ពាក្យថា sassato សំដៅលើការមានក្នុងកាលទាំងពួង។ ពាក្យថា avipariṇāmadhammo សំដៅលើការមិនលះបង់នូវសភាវៈដើមរបស់ខ្លួន មិនប្រែប្រួលទៅជាផ្សេងៗ ដូចជាសត្វបង្គួយឡើយ។ ពាក្យថា sassatisamaṃ សំដៅលើព្រះចន្ទ ព្រះអាទិត្យ មហាសមុទ្រ មហាប្រថពី និងភ្នំទាំងឡាយ ដែលមនុស្សលោកហៅតាមវោហារថា ជាវត្ថុទៀងទាត់។ វត្ថុដែលស្មើដោយវត្ថុទៀងទាត់ ឈ្មោះថា សស្សតិសមៈ។ កាលបើបុគ្គលកាន់យកថា វត្ថុទាំងឡាយទៀងទាត់ឋិតនៅដរាបណា ខ្លួននោះក៏នឹងឋិតនៅយ៉ាងនោះដរាបនោះ ទើបកើតមានទិដ្ឋិយ៉ាងនេះ។

ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค [Pg.27] ปน ‘‘ตตฺร ตตฺร ทีฆรตฺตํ กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากํ ปจฺจนุโภติ, น โส ชาโต นาโหสิ, น โส ชาโต น ภวิสฺสติ, นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโมติ วา ปนสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ (วิภ. ๙๔๘) ฉ ทิฏฺฐี เอวํ วิเสเสตฺวา วุตฺตา.

ប៉ុន្តែ ក្នុងខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គ ព្រះអង្គទ្រង់សំដែងចែកទិដ្ឋិទាំង ៦ យ៉ាងនេះឱ្យប្លែកគ្នាថា «មួយវិញទៀត ទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះ តែងកើតឡើងដោយពិត ដោយមាំមួនថា ‘ខ្លួននោះ តែងទទួលរងនូវផលនៃកម្មទាំងឡាយដ៏ជាកល្យាណនិងជាបាប អស់រាត្រីដ៏វែងក្នុងទីនោះៗ ខ្លួននោះមិនមែនកើតឡើងហើយក៏មិនមាន (ក្នុងអតីត) ឡើយ ខ្លួននោះមិនមែនកើតឡើងហើយក៏នឹងមិនមាន (ក្នុងអនាគត) ឡើយ ជាសភាវៈទៀងទាត់ ឋិតថេរ យូរអង្វែង មិនមានសេចក្តីប្រែប្រួលជាធម្មតា’»។

ตตฺถ น โส ชาโต นาโหสีติ โส อตฺตา อชาติธมฺมโต น ชาโต นาม, สทา วิชฺชมาโนเยวาติ อตฺโถ. เตเนว อตีเต นาโหสิ, อนาคเต น ภวิสฺสติ. โย หิ ชาโต, โส อโหสิ. โย จ ชายิสฺสติ, โส ภวิสฺสตีติ วุจฺจติ. อถ วา น โส ชาโต นาโหสีติ โส สทา วิชฺชมานตฺตา อตีเตปิ น ชาตุ น อโหสิ, อนาคเตปิ น ชาตุ น ภวิสฺสติ. อนุสยา วุตฺตตฺถา.

ក្នុងវិភង្គនោះ ឃ្លាថា na so jāto nāhosi មានសេចក្តីថា ខ្លួននោះ ឈ្មោះថាមិនកើត ព្រោះមានសភាវៈមិនកើត គឺមានសេចក្តីថា ជាសភាវៈមាននៅសព្វៗកាលប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបមិនមែនជាមិនមានក្នុងអតីត មិនមែនជានឹងមិនមានក្នុងអនាគត។ ព្រោះថា ខ្លួនណាដែលកើតហើយ ខ្លួននោះទើបហៅថា មានហើយ។ ខ្លួនណាដែលនឹងកើត ខ្លួននោះទើបហៅថា នឹងមាន។ មួយវិញទៀត ឃ្លាថា na so jāto nāhosi មានសេចក្តីថា ខ្លួននោះ ព្រោះតែមាននៅសព្វៗកាល ទើបមិនមែនជាមិនធ្លាប់មានក្នុងអតីតឡើយ ហើយក៏មិនមែនជានឹងមិនមានក្នុងអនាគតឡើយ។ ចំណែកពួកអនុស័យ មានសេចក្តីពន្យល់រួចមកហើយ។

สตฺตหิ สญฺโญชเนหีติ สตฺตกนิปาเต วุตฺเตหิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

ពាក្យថា sattahi saññojanehīti សំដៅលើសំយោជនៈទាំងឡាយដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងសត្តកនិបាត។ ព្រោះថា ក្នុងសត្តកនិបាតនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘สตฺติมานิ, ภิกฺขเว, สํโยชนานิ. กตมานิ สตฺต? อนุนยสํโยชนํ, ปฏิฆสํโยชนํ, ทิฏฺฐิสํโยชนํ, วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ, มานสํโยชนํ, ภวราคสํโยชนํ, อวิชฺชาสํโยชนํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, สตฺต สํโยชนานี’’ติ (อ. นิ. ๗.๘).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សំយោជនៈទាំងឡាយនេះមាន ៧ យ៉ាង។ ៧ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺ អនុនយសំយោជនៈ ១ បដិឃសំយោជនៈ ១ ទិដ្ឋិសំយោជនៈ ១ វិចិកិច្ឆាសំយោជនៈ ១ មានសំយោជនៈ ១ ភវរាគសំយោជនៈ ១ អវិជ្ជាសំយោជនៈ ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សំយោជនៈទាំងឡាយមាន ៧ យ៉ាងនេះឯង»។

ตตฺถ อนุนยสํโยชนนฺติ กามราคสํโยชนํ. สพฺพาเนเวตานิ พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนานิ.

ក្នុងសត្តកនិបាតនោះ ពាក្យថា anunayasaṃyojanaṃ គឺកាមរាគសំយោជនៈ។ ធម៌ទាំងអស់នេះ ឈ្មោះថា សំយោជនៈ ព្រោះមានអត្ថថា «ចំណង» (គ្រឿងចងជំពាក់)។

สตฺตหิ มาเนหีติ ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค วุตฺเตหิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

ពាក្យថា sattahi mānehīti សំដៅលើមានៈទាំងឡាយដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គ។ ព្រោះថា ក្នុងវិភង្គនោះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘มาโน, อติมาโน, มานาติมาโน, โอมาโน, อธิมาโน, อสฺมิมาโน, มิจฺฉามาโน’’ติ (วิภ. ๙๕๐).

«មានៈ ១ អតិមានៈ ១ មានាតិមានៈ ១ ឱមានៈ ១ អធិមានៈ ១ អស្មិមានៈ ១ មិច្ឆាមានៈ ១»។

ตตฺถ มาโนติ เสยฺยาทิวเสน ปุคฺคลํ อนามสิตฺวา ชาติอาทีสุ วตฺถุวเสเนว อุนฺนติ. อติมาโนติ ชาติอาทีหิ ‘‘มยา สทิโส นตฺถี’’ติ อติกฺกมิตฺวา อุนฺนติ. มานาติมาโนติ ‘‘อยํ ปุพฺเพ มยา สทิโส, อิทานิ อหํ เสฏฺโฐ, อยํ หีนตโร’’ติ อุปฺปนฺนมาโน. โอมาโนติ ชาติอาทีหิ อตฺตานํ เหฏฺฐา กตฺวา ปวตฺตมาโน, หีโนหมสฺมีติ มาโนเยว. อธิมาโนติ อนธิคเตเยว จตุสจฺจธมฺเม อธิคโตติ มาโน. อยํ ปน อธิมาโน ปริสุทฺธสีลสฺส กมฺมฏฺฐาเน อปฺปมตฺตสฺส นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ปจฺจยปริคฺคเหน วิติณฺณกงฺขสฺส ติลกฺขณํ [Pg.28] อาโรเปตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส ปุถุชฺชนสฺส อุปฺปชฺชติ, น อญฺเญสํ. อสฺมิมาโนติ รูปาทีสุ ขนฺเธสุ อสฺมีติ มาโน, ‘‘อหํ รูป’’นฺติอาทิวเสน อุปฺปนฺนมาโนติ วุตฺตํ โหติ. มิจฺฉามาโนติ ปาปเกน กมฺมายตนาทินา อุปฺปนฺนมาโน.

ក្នុងអធិប្បាយនោះ ពាក្យថា មានះ (māno) បានដល់ ការលើកខ្លួនឡើង ដោយអំណាចនៃវត្ថុមានជាតិជាដើមប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនបានប៉ះពាល់ដល់បុគ្គល ដោយអំណាចនៃការប្រៀបធៀបថាប្រសើរជាងជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា អតិមានះ (atimānoti) បានដល់ ការលើកខ្លួនឡើង កន្លងហួសបុគ្គលដទៃ ដោយអំណាចនៃជាតិជាដើមថា «អ្នកស្មើនឹងយើង មិនមានឡើយ»។ ពាក្យថា មានាតិមានះ (mānātimānoti) បានដល់ មានះដែលកើតឡើងថា «បុគ្គលនេះ កាលពីមុនស្មើនឹងយើង ឥឡូវនេះ យើងប្រសើរជាង បុគ្គលនេះថោកទាបជាង»។ ពាក្យថា ឱមានះ (omānoti) បានដល់ មានះដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើខ្លួនឲ្យទាបជាងគេ ដោយអំណាចនៃជាតិជាដើម គឺមានះថា «យើងជាអ្នកថោកទាប» នោះឯង។ ពាក្យថា អធិមានះ (adhimānoti) បានដល់ មានះដែលកើតឡើងដោយសំគាល់ថា «យើងបានសម្រេចហើយ» ក្នុងចតុសច្ចធម៌ដែលខ្លួនមិនទាន់បានសម្រេចឡើយ។ ក៏អធិមានះនេះ តែងកើតឡើងដល់បុថុជ្ជនអ្នកមានសីលបរិសុទ្ធ មានសេចក្តីមិនប្រមាទក្នុងកម្មដ្ឋាន កំណត់នាមរូប រួចហើយឆ្លងផុតសេចក្តីសង្ស័យដោយការកំណត់កាន់យកបច្ច័យ លើកឡើងនូវត្រៃលក្ខណ៍ ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ ជាអ្នកប្រារព្ធវិបស្សនា មិនកើតឡើងដល់បុគ្គលដទៃឡើយ។ ពាក្យថា អស្មិមានះ (asmimānoti) បានដល់ មានះថា «យើងមាន» ក្នុងខន្ធទាំងឡាយមានរូបជាដើម ពោលគឺមានះដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃការប្រកាន់ថា «រូបជាខ្លួនយើង» ជាដើម។ ពាក្យថា មិច្ឆាមានះ (micchāmānoti) បានដល់ មានះដែលកើតឡើងដោយអំពើអាក្រក់ មានកម្មាយតនៈ (ការងារ) ជាដើម។

โลกธมฺมา วุตฺตตฺถา. สมฺปริวตฺตตีติ โลกธมฺเมหิ เหตุภูเตหิ ลาภาทีสุ จตูสุ อนุโรธวเสน, อลาภาทีสุ จตูสุ ปฏิวิโรธวเสน ภุสํ นิวตฺตติ, ปกติภาวํ ชหาตีติ อตฺโถ. มิจฺฉตฺตาปิ วุตฺตตฺถา. นิยฺยาโตติ คโต ปกฺขนฺโท, อภิภูโตติ อตฺโถ.

ពាក្យថា លោកធម៌ (lokadhammā) មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលមកហើយ។ ពាក្យថា វិលវល់ (samparivattatīti) មានសេចក្តីអធិប្បាយថា ព្រោះតែលោកធម៌ទាំងឡាយដែលជាហេតុ តែងវិលត្រឡប់យ៉ាងខ្លាំង ដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្នុងធម៌ ៤ យ៉ាង មានលាភជាដើម ឬដោយអំណាចនៃការថ្នាំងថ្នាក់ក្នុងធម៌ ៤ យ៉ាង មានអលាភជាដើម គឺលះបង់នូវសភាពប្រក្រតីរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា មិច្ឆត្តៈ (micchattāpi) ក៏មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលមកហើយដែរ។ ពាក្យថា ចេញទៅហើយ (niyyātoti) បានដល់ ទៅហើយ ស្ទុះចូលទៅហើយ គឺគ្របសង្កត់ហើយ។

อฏฺฐหิ ปุริสโทเสหีติ อฏฺฐกนิปาเต อุปมาหิ สห, ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค อุปมํ วินา วุตฺเตหิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

ពាក្យថា ដោយទោសរបស់បុរស ៨ យ៉ាង (aṭṭhahi purisadosehīti) គឺទោសរបស់បុរសទាំងឡាយដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ ព្រមទាំងឧបមា ក្នុងអដ្ឋកនិបាត (នៃអង្គុត្តរនិកាយ) និងដែលទ្រង់សម្តែងដោយគ្មានឧបមា ក្នុងខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គ។ ព្រោះថា ក្នុងខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកថា៖

‘‘กตเม อฏฺฐ ปุริสโทสา? อิธ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน ‘น สรามิ น สรามี’ติ อสฺสติยาว นิพฺเพเฐติ. อยํ ปฐโม ปุริสโทโส.

«ទោសរបស់បុរស ៨ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុទាំងឡាយក្នុងសាសនានេះ តែងចោទប្រកាន់ភិក្ខុមួយរូបដោយអាបត្តិ។ ភិក្ខុនោះ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយចោទប្រកាន់ដោយអាបត្តិ ក៏ដោះសារខ្លួនដោយការធ្វើជាគ្មានស្មារតីថា 'ខ្ញុំមិនរលឹកទេ ខ្ញុំមិនរលឹកទេ'។ នេះជាទោសរបស់បុរសទី ១។

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน โจทกํเยว ปฏิปฺผรติ ‘กึ นุ โข ตุยฺหํ พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส ภณิเตน, ตฺวมฺปิ นาม มํ ภณิตพฺพํ มญฺญสี’ติ? อยํ ทุติโย ปุริสโทโส.

«មួយវិញទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយ តែងចោទប្រកាន់ភិក្ខុមួយរូបដោយអាបត្តិ។ ភិក្ខុនោះ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយចោទប្រកាន់ដោយអាបត្តិ ក៏និយាយតបតទៅរកភិក្ខុអ្នកចោទនោះវិញថា 'តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយពាក្យសម្តីរបស់លោក ដែលជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ មិនឈ្លាសវៃ លោកឯងក៏សំគាល់ថាលោកគួរនិយាយប្រដៅខ្ញុំដែរឬ?'។ នេះជាទោសរបស់បុរសទី ២។

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน โจทกํเยว ปจฺจาโรเปติ ‘ตฺวมฺปิ โขสิ อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโน, ตฺวํ ตาว ปฐมํ ปฏิกโรหี’ติ. อยํ ตติโย ปุริสโทโส.

«មួយវិញទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយ តែងចោទប្រកាន់ភិក្ខុមួយរូបដោយអាបត្តិ។ ភិក្ខុនោះ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយចោទប្រកាន់ដោយអាបត្តិ ក៏ចោទប្រកាន់ត្រឡប់ទៅរកភិក្ខុអ្នកចោទនោះវិញថា 'លោកឯងក៏ត្រូវអាបត្តិឈ្មោះនេះដែរ លោកចូរមកសម្តែង (កែខៃ) អាបត្តិនោះជាមុនសិនចុះ'។ នេះជាទោសរបស់បុរសទី ៣។

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรติ, พหิทฺธา กถํ อปนาเมติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. อยํ จตุตฺโถ ปุริสโทโส.

«មួយវិញទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយ តែងចោទប្រកាន់ភិក្ខុមួយរូបដោយអាបត្តិ។ ភិក្ខុនោះ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយចោទប្រកាន់ដោយអាបត្តិ ក៏និយាយយកល្អៀងទៅរកពាក្យដទៃ នាំពាក្យដទៃក្រៅរឿងមកនិយាយ បង្ហាញនូវសេចក្តីក្រោធ សេចក្តីខឹងសម្បារ និងសេចក្តីមិនពេញចិត្ត។ នេះជាទោសរបស់បុរសទី ៤។

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน สงฺฆมชฺเฌ พาหาวิกฺเขปกํ ภณติ. อยํ ปญฺจโม ปุริสโทโส.

«មួយវិញទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយ តែងចោទប្រកាន់ភិក្ខុមួយរូបដោយអាបត្តិ។ ភិក្ខុនោះ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយចោទប្រកាន់ដោយអាបត្តិ ក៏គ្រវីដៃនិយាយក្នុងកណ្តាលជំនុំសង្ឃ។ នេះជាទោសរបស់បុរសទី ៥។

‘‘ปุน [Pg.29] จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน อนาทิยิตฺวา สงฺฆํ อนาทิยิตฺวา โจทกํ สาปตฺติโกว เยน กามํ ปกฺกมติ. อยํ ฉฏฺโฐ ปุริสโทโส.

«មួយវិញទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយ តែងចោទប្រកាន់ភិក្ខុមួយរូបដោយអាបត្តិ។ ភិក្ខុនោះ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយចោទប្រកាន់ដោយអាបត្តិ ក៏មិនអើពើនឹងជំនុំសង្ឃ មិនអើពើនឹងភិក្ខុអ្នកចោទ ហើយដើរចេញទៅកាន់ទីកន្លែងដែលខ្លួនប្រាថ្នា ទាំងដែលខ្លួននៅមានអាបត្តិជាប់ខ្លួននៅឡើយ។ នេះជាទោសរបស់បុរសទី ៦។

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน ‘เนวาหํ อาปนฺโนมฺหิ, น ปนาหํ อนาปนฺโนมฺหี’ติ โส ตุณฺหีภูโต สงฺฆํ วิเหเสติ. อยํ สตฺตโม ปุริสโทโส.

«មួយវិញទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយ តែងចោទប្រកាន់ភិក្ខុមួយរូបដោយអាបត្តិ។ ភិក្ខុនោះ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយចោទប្រកាន់ដោយអាបត្តិ ក៏គិតថា 'យើងមិនមែនត្រូវអាបត្តិទេ ហើយក៏មិនមែនជាមិនត្រូវអាបត្តិដែរ' រួចធ្វើជាស្ងៀមស្ងាត់ ញ៉ាំងសង្ឃឲ្យលំបាក។ នេះជាទោសរបស់បុរសទី ៧។

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน เอวมาห – ‘กึ นุ โข ตุมฺเห อายสฺมนฺโต อติพาฬฺหํ มยิ พฺยาวฏา? อิทานาหํ สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสามี’ติ. โส สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติตฺวา เอวมาห ‘อิทานิ โข ตุมฺเห อายสฺมนฺโต อตฺตมนา โหถา’ติ. อยํ อฏฺฐโม ปุริสโทโส. อิเม อฏฺฐ ปุริสโทสา’’ติ (วิภ. ๙๕๗; อ. นิ. ๘.๑๔).

«មួយវិញទៀត ភិក្ខុទាំងឡាយ តែងចោទប្រកាន់ភិក្ខុមួយរូបដោយអាបត្តិ។ ភិក្ខុនោះ កាលដែលភិក្ខុទាំងឡាយចោទប្រកាន់ដោយអាបត្តិ ក៏និយាយយ៉ាងនេះថា 'លោកម្ចាស់ទាំងឡាយ ហេតុអ្វីក៏ខ្វល់ខ្វាយនឹងខ្ញុំខ្លាំងម៉្លេះ? ឥឡូវនេះ ខ្ញុំនឹងលះបង់សិក្ខា សឹកទៅជាគ្រហស្ថវិញហើយ'។ លុះភិក្ខុនោះលះបង់សិក្ខា សឹកទៅជាគ្រហស្ថហើយ ក៏និយាយយ៉ាងនេះថា 'ឥឡូវនេះ សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយមានចិត្តរីករាយចុះ'។ នេះជាទោសរបស់បុរសទី ៨។ ទាំងនេះជាទោសរបស់បុរស ៨ យ៉ាង»។

ตตฺถ ปุริสโทสาติ ปุริสานํ โทสา, เต ปน ปุริสสนฺตานํ ทูเสนฺตีติ โทสา. น สรามิ น สรามีติ ‘‘มยา เอตสฺส กมฺมสฺส กตฏฺฐานํ นสฺสรามิ น สลฺลกฺเขมี’’ติ เอวํ อสฺสติภาเวน นิพฺเพเฐติ โมเจติ. โจทกํเยว ปฏิปฺผรตีติ ปฏิวิรุทฺโธ หุตฺวา ผรติ, ปฏิอาณิภาเวน ติฏฺฐติ. กึ นุ โข ตุยฺหนฺติ ตุยฺหํ พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส ภณิเตน นาม กึ, โย ตฺวํ เนว วตฺถุํ, น อาปตฺตึ, น โจทนํ ชานาสีติ ทีเปติ. ตฺวมฺปิ นาม เอวํ กิญฺจิ อชานนฺโต ภณิตพฺพํ มญฺญสีติ อชฺโฌตฺถรติ. ปจฺจาโรเปตีติ ‘‘ตฺวมฺปิ โขสี’’ติอาทีนิ วทนฺโต ปติอาโรเปติ. ปฏิกโรหีติ เทสนาคามินึ เทเสหิ, วุฏฺฐานคามินิโต วุฏฺฐาหิ, ตโต สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐิโต อญฺญํ โจเทสฺสสีติ ทีเปติ. อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรตีติ อญฺเญน การเณน, วจเนน วา อญฺญํ การณํ, วจนํ วา ปฏิจฺฉาเทติ. ‘‘อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ วุตฺโต ‘‘โก อาปนฺโน, กึ อาปนฺโน, กิสฺมึ อาปนฺโน, กถํ อาปนฺโน, กํ ภณถ, กึ ภณถา’’ติ ภณติ. ‘‘เอวรูปํ กิญฺจิ ตยา ทิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺเต [Pg.30] ‘‘น สุณามี’’ติ โสตํ อุปเนติ. พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ ‘‘อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘ปาฏลิปุตฺตํ คโตมฺหี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘น ตว ปาฏลิปุตฺตคมนํ ปุจฺฉามา’’ติ วุตฺเต ตโต ราชคหํ คโตมฺหีติ. ‘‘ราชคหํ วา ยาหิ พฺราหฺมณเคหํ วา, อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ. ‘‘ตตฺถ เม สูกรมํสํ ลทฺธ’’นฺติอาทีนิ วทนฺโต กถํ พหิทฺธา วิกฺขิปติ. โกปนฺติ กุปิตภาวํ, โทสนฺติ ทุฏฺฐภาวํ. อุภยมฺเปตํ โกธสฺเสว นามํ. อปฺปจฺจยนฺติ อสนฺตุฏฺฐาการํ, โทมนสฺสสฺเสตํ นามํ. ปาตุกโรตีติ ทสฺเสติ ปกาเสติ. พาหาวิกฺเขปกํ ภณตีติ พาหํ วิกฺขิปิตฺวา วิกฺขิปิตฺวา อลชฺชิวจนํ วทติ. อนาทิยิตฺวาติ จิตฺตีกาเรน อคฺคเหตฺวา อวชานิตฺวา, อนาทโร หุตฺวาติ อตฺโถ. วิเหเสตีติ วิเหเฐติ พาธติ. อติพาฬฺหนฺติ อติทฬฺหํ อติปฺปมาณํ. มยิ พฺยาวฏาติ มยิ พฺยาปารํ อาปนฺนา. หีนายาวตฺติตฺวาติ หีนสฺส คิหิภาวสฺส อตฺถาย อาวตฺติตฺวา, คิหี หุตฺวาติ อตฺโถ. อตฺตมนา โหถาติ ตุฏฺฐจิตฺตา โหถ, ‘‘มยา ลภิตพฺพํ ลภถ, มยา วสิตพฺพฏฺฐาเน วสถ, ผาสุวิหาโร โว มยา กโต’’ติ อธิปฺปาเยน วทติ. ทุสฺสตีติ ทุฏฺโฐ โหติ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ទោសរបស់បុរស (purisadosā) គឺទោសរបស់បុរសទាំងឡាយ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងនោះតែងធ្វើឲ្យសន្តានរបស់បុរសសៅហ្មង ហេតុនោះទើបហៅថា ទោស។ ពាក្យថា ខ្ញុំមិនរលឹកទេ ខ្ញុំមិនរលឹកទេ (na sarāmi na sarāmīti) គឺដោះសារ ដោះខ្លួនដោយការធ្វើជាគ្មានស្មារតីថា «ខ្ញុំមិនរលឹក មិនបានកំណត់ដឹងនូវកន្លែងដែលខ្ញុំធ្វើអំពើនោះឡើយ»។ ពាក្យថា និយាយតបតទៅរកភិក្ខុអ្នកចោទនោះវិញ (codakaṃyeva paṭippharatīti) គឺក្លាយជាអ្នកប្រឆាំងតបត ឈរនៅក្នុងសភាពជាអ្នកតបតវិញ។ ពាក្យថា តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយពាក្យសម្តីរបស់លោក (kiṃ nu kho tuyhanti) គឺបង្ហាញថា «តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយពាក្យសម្តីរបស់លោក ដែលជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅ មិនយល់ដឹងវិន័យសិក្ខាបទឡើយ លោកឯងមិនដឹងទាំងវត្ថុ មិនដឹងទាំងអាបត្តិ មិនដឹងទាំងការចោទប្រកាន់ឡើយ»។ ពាក្យថា លោកឯងក៏សំគាល់ថាលោកគួរនិយាយប្រដៅខ្ញុំដែរឬ គឺសង្កត់សង្កិនថា «លោកឯងមិនដឹងអ្វីសោះ បែរជាសំគាល់ខ្លួនថាគួរនិយាយប្រដៅអ្នកដទៃទៅវិញ»។ ពាក្យថា ចោទប្រកាន់ត្រឡប់ទៅវិញ (paccāropetīti) គឺនិយាយពាក្យថា «tvampi khosi» (លោកឯងក៏ត្រូវអាបត្តិដែរ) ជាដើម រួចចោទប្រកាន់ត្រឡប់ទៅវិញ។ ពាក្យថា ចូរកែខៃជាមុនសិន (paṭikarohīti) គឺបង្ហាញថា «ចូរលោកសម្តែងអាបត្តិទេសនាគាមិនី ឬចូរចេញចាកអាបត្តិវុដ្ឋាគាមិនីជាមុនសិន បន្ទាប់មក កាលដែលលោកស្ថិតនៅក្នុងភាពស្អាតស្អំហើយ សឹមចោទប្រកាន់អ្នកដទៃ»។ ពាក្យថា និយាយយកល្អៀងទៅរកពាក្យដទៃ (aññenaññaṃ paṭicaratīti) គឺយកហេតុ ឬពាក្យដទៃ មកបិទបាំងហេតុ ឬពាក្យមួយទៀត។ កាលដែលគេនិយាយថា «លោកត្រូវអាបត្តិហើយ» ក៏និយាយថា «អ្នកណាត្រូវ ត្រូវអ្វី ត្រូវក្នុងរឿងអ្វី ត្រូវដោយរបៀបណា លោកនិយាយសំដៅលើអ្នកណា លោកនិយាយពីអ្វី?»។ កាលដែលគេសួរថា «លោកធ្លាប់ឃើញរឿងបែបនេះខ្លះទេ?» ក៏ធ្វើជាផ្អៀងត្រចៀកស្តាប់ហើយនិយាយថា «ខ្ញុំមិនឮទេ»។ ពាក្យថា នាំពាក្យដទៃក្រៅរឿងមកនិយាយ (bahiddhā kathaṃ apanāmetīti) គឺកាលដែលគេសួរថា «លោកត្រូវអាបត្តិឈ្មោះនេះមែនទេ?» ក៏និយាយថា «ខ្ញុំបានទៅកាន់ក្រុងបាដលីបុត្រ» កាលដែលគេនិយាយតបវិញថា «យើងមិនបានសួរពីរឿងលោកទៅក្រុងបាដលីបុត្រទេ» ក៏និយាយបន្តថា «បន្ទាប់មក ខ្ញុំបានទៅកាន់ក្រុងរាជគ្រឹះ»។ កាលដែលគេនិយាយថា «លោកចង់ទៅក្រុងរាជគ្រឹះ ឬទៅផ្ទះព្រាហ្មណ៍ក៏ដោយចុះ ប៉ុន្តែលោកត្រូវអាបត្តិហើយ» ក៏និយាយថា «នៅទីនោះ ខ្ញុំបានសាច់ជ្រូក» ជាដើម នេះឈ្មោះថា នាំពាក្យចេញទៅខាងក្រៅរឿង។ ពាក្យថា ក្រោធ (kopanti) គឺសភាពខឹងសម្បារ។ ពាក្យថា ខឹងសម្បារ (dosanti) គឺសភាពប្រទូស្ត។ ឈ្មោះទាំងពីរនេះ ជាឈ្មោះនៃកំហឹង (កោធៈ) ដូចគ្នា។ ពាក្យថា មិនពេញចិត្ត (appaccayanti) គឺអាការៈមិនត្រេកអរ នេះជាឈ្មោះនៃទោមនស្ស។ ពាក្យថា បង្ហាញ (pātukarotīti) គឺធ្វើឲ្យឃើញ ធ្វើឲ្យប្រាកដ។ ពាក្យថា គ្រវីដៃនិយាយ (bāhāvikkhepakaṃ bhaṇatīti) គឺលើកដៃគ្រវីចុះឡើង ហើយនិយាយពាក្យឥតអៀនខ្មាស។ ពាក្យថា មិនអើពើ (anādiyitvāti) គឺមិនទទួលយកដោយសេចក្តីគោរព គឺមើលងាយ ធ្វើជាមិនខ្វល់ខ្វាយ។ ពាក្យថា ញ៉ាំងសង្ឃឲ្យលំបាក (vihesetīti) គឺបៀតបៀន ធ្វើឲ្យលំបាក។ ពាក្យថា ខ្លាំងម៉្លេះ (atibāḷhanti) គឺយ៉ាងមាំមួន ហួសប្រមាណ។ ពាក្យថា ខ្វល់ខ្វាយនឹងខ្ញុំ (mayi byāvaṭāti) គឺដល់នូវការខ្វល់ខ្វាយចំពោះខ្ញុំ។ ពាក្យថា សឹកទៅជាគ្រហស្ថវិញ (hīnāyāvattitvāti) គឺវិលត្រឡប់ទៅរកភាពជាគ្រហស្ថដ៏ថោកទាប គឺទៅជាគ្រហស្ថវិញ។ ពាក្យថា សូមលោកម្ចាស់ទាំងឡាយមានចិត្តរីករាយចុះ (attamanā hothāti) គឺសូមឲ្យមានចិត្តត្រេកអរចុះ ភិក្ខុនោះនិយាយដោយបំណងថា «ចូរលោកទាំងឡាយទទួលយកនូវបច្ច័យដែលខ្ញុំគួរបានចុះ ចូរនៅក្នុងកន្លែងដែលខ្ញុំគួរនៅចុះ ខ្ញុំបានធ្វើការរស់នៅដោយសប្បាយដល់លោកទាំងឡាយហើយ»។ ពាក្យថា សៅហ្មង (dussatīti) គឺប្រទូស្ត គឺខូចខាតទៅ។

นวหิ อาฆาตวตฺถูหีติ สตฺเตสุ อุปฺปตฺติวเสเนว กถิตานิ. ยถาห –

ពាក្យថា ដោយអាឃាតវត្ថុ ៩ យ៉ាង (navahi āghātavatthūhīti) គឺព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការកើតឡើងចំពោះសត្វទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកថា៖

‘‘นวยิมานิ, ภิกฺขเว, อาฆาตวตฺถูนิ. กตมานิ นว? ‘อนตฺถํ เม อจรี’ติ อาฆาตํ พนฺธติ, ‘อนตฺถํ เม จรตี’ติ อาฆาตํ พนฺธติ, ‘อนตฺถํ เม จริสฺสตี’ติ อาฆาตํ พนฺธติ, ‘ปิยสฺส เม มนาปสฺส อนตฺถํ อจริ, อนตฺถํ จรติ, อนตฺถํ จริสฺสตี’ติ อาฆาตํ พนฺธติ, ‘อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อตฺถํ อจริ, อตฺถํ จรติ, อตฺถํ จริสฺสตี’ติ อาฆาตํ พนฺธติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, นว อาฆาตวตฺถูนี’’ติ (อ. นิ. ๙.๒๙).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អាឃាតវត្ថុ (ហេតុនៃគំនុំ) ទាំងឡាយ ៩ យ៉ាងនេះ។ ៩ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺបុគ្គលចងគំនុំទុកដោយគិតថា 'អ្នកនេះបានធ្វើសេចក្តីវិនាស (អំពើមិនជាប្រយោជន៍) ដល់យើងហើយ' ១ ចងគំនុំទុកដោយគិតថា 'អ្នកនេះកំពុងធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់យើង' ១ ចងគំនុំទុកដោយគិតថា 'អ្នកនេះនឹងធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់យើង' ១ ចងគំនុំទុកដោយគិតថា 'អ្នកនេះបានធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់បុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្តរបស់យើងហើយ' ១ កំពុងធ្វើសេចក្តីវិនាស ១ នឹងធ្វើសេចក្តីវិនាស ១ ចងគំនុំទុកដោយគិតថា 'អ្នកនេះបានធ្វើប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលមិនជាទីស្រឡាញ់ មិនជាទីគាប់ចិត្តរបស់យើងហើយ' ១ កំពុងធ្វើប្រយោជន៍ ១ នឹងធ្វើប្រយោជន៍ ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទាំងនេះឯងជាអាឃាតវត្ថុ ៩ យ៉ាង»។

ตตฺถ อาฆาตวตฺถูนีติ อาฆาตการณานิ. อาฆาตนฺติ เจตฺถ โกโป, โสเยว อุปรูปริ โกปสฺส วตฺถุตฺตา อาฆาตวตฺถุ. อาฆาตํ พนฺธตีติ โกปํ พนฺธติ กโรติ อุปฺปาเทติ. ‘‘อตฺถํ เม นาจริ, น จรติ, น จริสฺสติ. ปิยสฺส เม มนาปสฺส อตฺถํ นาจริ, น จรติ, น จริสฺสติ. อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อนตฺถํ นาจริ, น จรติ, น [Pg.31] จริสฺสตี’’ติ (มหานิ. ๘๕; วิภ. ๙๖๐; ธ. ส. ๑๐๖๖) นิทฺเทเส วุตฺตานิ อปรานิปิ นว อาฆาตวตฺถูนิ อิเมเหว นวหิ สงฺคหิตานิ. อาฆาติโตติ ฆฏฺฏิโต.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា អាឃាតវត្ថុ (āghātavatthūni) បានដល់ ហេតុនៃគំនុំ (ការចងពៀរ)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យថា អាឃាត នេះ បានដល់ សេចក្តីក្រោធ (កំហឹង) សេចក្តីក្រោធនោះឯង ព្រោះជាហេតុនៃសេចក្តីក្រោធតៗទៅ ទើបហៅថា អាឃាតវត្ថុ។ ពាក្យថា ចងគំនុំ (āghātaṃ bandhatīti) គឺចងកំហឹង ធ្វើកំហឹង ញ៉ាំងកំហឹងឲ្យកើតឡើង។ អាឃាតវត្ថុ ៩ យ៉ាងដទៃទៀត ដែលសម្តែងទុកក្នុងនិទ្ទេសថា «អ្នកនេះមិនបានធ្វើប្រយោជន៍ដល់យើងឡើយ មិនកំពុងធ្វើ មិននឹងធ្វើ, អ្នកនេះមិនបានធ្វើប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលជាទីស្រឡាញ់ ជាទីគាប់ចិត្តរបស់យើងឡើយ មិនកំពុងធ្វើ មិននឹងធ្វើ, អ្នកនេះមិនបានធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់បុគ្គលមិនជាទីស្រឡាញ់ មិនជាទីគាប់ចិត្តរបស់យើងឡើយ មិនកំពុងធ្វើ មិននឹងធ្វើ» ទាំងនេះ ក៏ត្រូវរាប់បញ្ចូលដោយអាឃាតវត្ថុ ៩ យ៉ាងនេះឯង។ ពាក្យថា អាឃាតិតៈ (āghātitoti) គឺប៉ះទង្គិចហើយ។

นววิธมาเนหีติ กตเม นววิธมานา? เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, เสยฺยสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, เสยฺยสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโน. สทิสสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโน. หีนสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโน. อิเม นววิธมานา (วิภ. ๙๖๒).

ពាក្យថា ដោយមានះ ៩ យ៉ាង (navatidhamānehīti - ក្នុងបាលីគឺ navavidhamānā) តើមានះ ៩ យ៉ាង ដូចម្តេចខ្លះ? គឺមានះកើតឡើងចំពោះបុគ្គលដែលប្រសើរជាងថា «យើងប្រសើរជាងគេ» ១, មានះកើតឡើងចំពោះបុគ្គលដែលប្រសើរជាងថា «យើងស្មើនឹងគេ» ១, មានះកើតឡើងចំពោះបុគ្គលដែលប្រសើរជាងថា «យើងថោកទាបជាងគេ» ១។ មានះកើតឡើងចំពោះបុគ្គលដែលស្មើនឹងខ្លួនថា «យើងប្រសើរជាងគេ» ១, មានះកើតឡើងចំពោះបុគ្គលដែលស្មើនឹងខ្លួនថា «យើងស្មើនឹងគេ» ១, មានះកើតឡើងចំពោះបុគ្គលដែលស្មើនឹងខ្លួនថា «យើងថោកទាបជាងគេ» ១។ មានះកើតឡើងចំពោះបុគ្គលដែលថោកទាបជាងខ្លួនថា «យើងប្រសើរជាងគេ» ១, មានះកើតឡើងចំពោះបុគ្គលដែលថោកទាបជាងខ្លួនថា «យើងស្មើនឹងគេ» ១, មានះកើតឡើងចំពោះបុគ្គលដែលថោកទាបជាងខ្លួនថា «យើងថោកទាបជាងគេ» ១។ ទាំងនេះជាមានះ ៩ យ៉ាង។

เอตฺถ ปน เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน ราชูนญฺเจว ปพฺพชิตานญฺจ อุปฺปชฺชติ. ราชา หิ ‘‘รฏฺเฐน วา ธเนน วา วาหเนหิ วา โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติ, ปพฺพชิโตปิ ‘‘สีลธุตงฺคาทีหิ โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติ.

ក្នុងមានះទាំងនោះ មានះថា «យើងប្រសើរជាងបុគ្គលដែលប្រសើរជាង» (seyyassa seyyohamasmīti māno) តែងកើតឡើងដល់ស្តេចទាំងឡាយផង ដល់អ្នកបួសទាំងឡាយផង។ ព្រោះថាស្តេចតែងធ្វើនូវមានះនោះថា «តើស្តេចណាស្មើនឹងយើង ដោយដែនដីក្តី ដោយទ្រព្យសម្បត្តិក្តី ដោយពលយានជំនិះក្តី មានដែរឬ?» ចំណែកអ្នកបួសក៏តែងធ្វើនូវមានះនោះថា «តើភិក្ខុណាស្មើនឹងយើង ដោយសីល និងធុតង្គជាដើមក្តី មានដែរឬ?»។

เสยฺยสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโนปิ เอเตสํเยว อุปฺปชฺชติ. ราชา หิ ‘‘รฏฺเฐน วา ธเนน วา วาหเนหิ วา อญฺญราชูหิ สทฺธึ มยฺหํ กึ นานากรณ’’นฺติ เอตํ มานํ กโรติ, ปพฺพชิโตปิ ‘‘สีลธุตงฺคาทีหิ อญฺเญน ภิกฺขุนา มยฺหํ กึ นานากรณ’’นฺติ เอตํ มานํ กโรติ.

សូម្បីមានះថា «យើងស្មើនឹងបុគ្គលដែលប្រសើរជាង» (seyyassa sadisohamasmīti mānopi) ក៏តែងកើតឡើងដល់ស្តេច និងអ្នកបួសទាំងនោះឯង។ ព្រោះថាស្តេចតែងធ្វើនូវមានះនោះថា «តើយើងមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដូចម្តេច ជាមួយនឹងស្តេចដទៃ ដោយដែនដីក្តី ដោយទ្រព្យសម្បត្តិក្តី ដោយពលយានជំនិះក្តី?» ចំណែកអ្នកបួសក៏តែងធ្វើនូវមានះនោះថា «តើយើងមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដូចម្តេច ជាមួយនឹងភិក្ខុដទៃ ដោយសីល និងធុតង្គជាដើមក្តី?»។

เสยฺยสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโนปิ เอเตสํเยว อุปฺปชฺชติ. ยสฺส หิ รญฺโญ รฏฺฐํ วา ธนํ วา วาหนาทีนิ วา นาติสมฺปนฺนานิ โหนฺติ, โส ‘‘มยฺหํ ราชาติ โวหารสุขมตฺตกเมว, กึ ราชา นาม อห’’นฺติ เอตํ มานํ กโรติ, ปพฺพชิโตปิ อปฺปลาภสกฺกาโร ‘‘อหํ ธมฺมกถิโก พหุสฺสุโต มหาเถโรติ กถามตฺตเมว, กึ ธมฺมกถิโก นามาหํ, กึ พหุสฺสุโต นามาหํ, กึ มหาเถโร นามาหํ, ยสฺส เม ลาภสกฺกาโร นตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติ.

សូម្បីមានះថា «យើងថោកទាបជាងបុគ្គលដែលប្រសើរជាង» (seyyassa hīnohamasmīti mānopi) ក៏តែងកើតឡើងដល់ស្តេច និងអ្នកបួសទាំងនោះឯង។ ព្រោះថាស្តេចណាដែលមានដែនដីក្តី ទ្រព្យសម្បត្តិក្តី ពលយានជំនិះជាដើមក្តី មិនសូវបរិបូណ៌ ស្តេចនោះតែងធ្វើនូវមានះនោះថា «ការហៅថាស្តេចចំពោះយើង គ្រាន់តែជាឈ្មោះហៅលេងៗប៉ុណ្ណោះ តើយើងឈ្មោះថាស្តេចដូចម្តេចកើត?» ចំណែកអ្នកបួសដែលមានលាភសក្ការៈតិច ក៏តែងធ្វើនូវមានះនោះថា «ការដែលគេហៅយើងថាជាធម្មកថិក ជាពហុស្សូត ជាមហាថេរ គ្រាន់តែជាពាក្យសម្តីនិយាយប៉ុណ្ណោះ តើយើងឈ្មោះថាជាធម្មកថិកដូចម្តេចកើត តើយើងឈ្មោះថាជាពហុស្សូតដូចម្តេចកើត តើយើងឈ្មោះថាជាមហាថេរដូចម្តេចកើត បើលាភសក្ការៈមិនមានដល់យើងសោះយ៉ាងនេះ?»។

สทิสสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มานาทโย อมจฺจาทีนํ อุปฺปชฺชนฺติ. อมจฺโจ วา หิ รฏฺฐิโย วา ‘‘โภคยานวาหนาทีหิ โก มยา สทิโส อญฺโญ ราชปุริโส อตฺถี’’ติ วา, ‘‘มยฺหํ อญฺเญหิ สทฺธึ กึ นานากรณ’’นฺติ วา, ‘‘อมจฺโจติ นามเมว มยฺหํ, ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ เม นตฺถิ, กึ อมจฺโจ นามาห’’นฺติ วา เอตํ มานํ กโรติ.

សេចក្តីប្រកាន់មានះជាដើមថា «យើងប្រសើរជាងបុគ្គលស្មើគ្នា» តែងកើតឡើងដល់ពួកអាមាត្យជាដើម។ ព្រោះថា អាមាត្យក្តី ជនអ្នកគ្រប់គ្រងដែនដីក្តី តែងធ្វើនូវមានះនេះថា «តើមានរាជបុរសដទៃណាស្មើនឹងយើង ដោយភោគៈ យាន និងជំនិះជាដើម» ឬថា «តើយើងមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដូចម្តេច ជាមួយនឹងពួកអាមាត្យដទៃ» ឬថា «យើងមានត្រឹមតែឈ្មោះថា អាមាត្យប៉ុណ្ណោះ សូម្បីតែអាហារ និងសម្លៀកបំពាក់បន្តិចបន្តួចក៏គ្មានដល់យើងដែរ តើយើងឈ្មោះថាជាអាមាត្យដូចម្តេចបាន»។

หีนสฺส [Pg.32] เสยฺโยหมสฺมีติ มานาทโย ทาสาทีนํ อุปฺปชฺชนฺติ. ทาโส หิ ‘‘มาติโต วา ปิติโต วา โก มยา สทิโส อญฺโญ ทาโส นาม อตฺถิ, อญฺเญ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา กุจฺฉิเหตุ ทาสา นาม ชาตา, อหํ ปน ปเวณิอาคตตฺตา เสยฺโย’’ติ วา, ‘‘ปเวณิอาคตภาเวน อุภโตสุทฺธิกทาสตฺเตน อสุกทาเสน นาม สทฺธึ มยฺหํ กึ นานากรณ’’นฺติ วา, ‘‘กุจฺฉิวเสนาหํ ทาสพฺยํ อุปคโต, มาตาปิตุโกฏิยา ปน เม ทาสฏฺฐานํ นตฺถิ, กึ ทาโส นาม อห’’นฺติ วา เอตํ มานํ กโรติ. ยถา จ ทาโส, เอวํ ปุกฺกุสจณฺฑาลาทโยปิ เอตํ มานํ กโรนฺติเยว. เอตฺถ จ เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ อุปฺปนฺนมาโนว ยาถาวมาโน, อิตเร ทฺเว อยาถาวมานา. ตถา สทิสสฺส สทิโสหมสฺมีติ หีนสฺส หีโนหมสฺมีติ อุปฺปนฺนมาโนว ยาถาวมาโน, อิตเร ทฺเว อยาถาวมานา. ตตฺถ ยาถาวมานา อรหตฺตมคฺควชฺฌา, อยาถาวมานา โสตาปตฺติมคฺควชฺฌาติ.

សេចក្តីប្រកាន់មានះជាដើមថា «យើងប្រសើរជាងបុគ្គលថោកទាប» តែងកើតឡើងដល់ពួកទាសៈ (ខ្ញុំបម្រើ) ជាដើម។ ព្រោះថា ទាសៈតែងធ្វើនូវមានះនេះថា «តើមានទាសៈដទៃណាស្មើនឹងយើង ដោយចំណែកខាងមាតាក្តី ខាងបិតាក្តី, ពួកទាសៈដទៃមិនអាចចិញ្ចឹមជីវិតបាន ព្រោះតែហេតុនៃពោះ ទើបកើតជាទាសៈ ចំណែកយើងជាទាសៈតមកអំពីប្រពៃណី (វង្សត្រកូល) ព្រោះហេតុនោះ យើងទើបប្រសើរជាង» ឬថា «ដោយភាពជាទាសៈតមកអំពីប្រពៃណី គឺភាពជាទាសៈដ៏ស្អាតស្អំទាំងពីរខាង (មាតាបិតា) តើយើងមានសេចក្តីប្លែកគ្នាដូចម្តេច ជាមួយនឹងទាសៈឈ្មោះឯណោះ» ឬថា «យើងដល់នូវភាពជាទាសៈ ព្រោះតែអំណាចនៃពោះ (ការចិញ្ចឹមជីវិត) ប៉ុន្តែភាពជាទាសៈខាងចំណែកមាតាបិតារបស់យើងគ្មានទេ តើយើងឈ្មោះថាជាទាសៈដូចម្តេចបាន»។ ម្យ៉ាងទៀត ទាសៈធ្វើមានះយ៉ាងណា សូម្បីពួកបុគ្គលអ្នកបោសសំរាម (បុគ្កុសៈ) និងពួកចណ្ឌាលជាដើម ក៏តែងធ្វើនូវមានះនោះយ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងមានះទាំងនោះ មានះដែលកើតឡើងថា «យើងប្រសើរជាងបុគ្គលប្រសើរ» ឈ្មោះថា យាថាវមានះ (មានះពិត) ចំណែកមានះពីរក្រៅពីនេះ ឈ្មោះថា អយាថាវមានះ (មានះមិនពិត)។ ដូចគ្នានោះដែរ មានះដែលកើតឡើងចំពោះបុគ្គលស្មើគ្នាថា «យើងស្មើនឹងបុគ្គលស្មើគ្នា» និងចំពោះបុគ្គលថោកទាបថា «យើងថោកទាបជាងបុគ្គលថោកទាប» ឈ្មោះថា យាថាវមានះ ចំណែកមានះពីរក្រៅពីនេះ ឈ្មោះថា អយាថាវមានះ។ ក្នុងមានះទាំងនោះ យាថាវមានះ ត្រូវលះបង់ដោយអរហត្តមគ្គ, អយាថាវមានះ ត្រូវលះបង់ដោយសោតាបត្តិមគ្គ។

ตณฺหามูลกา วุตฺตาเยว. รชฺชตีติ น เกวลํ ราเคเนว รชฺชติ, อถ โข ตณฺหามูลกานํ ปริเยสนาทีนมฺปิ สมฺภวโต ตณฺหามูลเกหิ สพฺเพหิ อกุสลธมฺเมหิ รชฺชติ, ยุชฺชติ พชฺฌตีติ อธิปฺปาโย.

ធម៌មានតណ្ហាជាមូល ត្រូវបានពោលរួចហើយ។ ពាក្យថា Rajjatīti (តែងត្រេកអរ) សេចក្តីថា មិនមែនត្រេកអរដោយរាគៈតែម្យ៉ាងប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែព្រោះតែការកើតឡើងនៃធម៌មានតណ្ហាជាមូល មានការស្វែងរក (បរិយេសនៈ) ជាដើមផង ទើបត្រេកអរ យុត្តៈ (ប្រកប) និងព័ទ្ធព័ន្ធ ដោយអកុសលធម៌ទាំងអស់ដែលមានតណ្ហាជាមូល នេះជាអធិប្បាយ។

ทสหิ กิเลสวตฺถูหีติ กตมานิ ทส กิเลสวตฺถูนิ? โลโภ, โทโส, โมโห, มาโน, ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, ถินํ, อุทฺธจฺจํ, อหิริกํ, อโนตฺตปฺปนฺติ อิมานิ ทส กิเลสวตฺถูนิ (วิภ. ๙๖๖).

ពាក្យថា Dasahi kilesavatthūhīti សួរថា តើកិលេសវត្ថុ ១០ យ៉ាង គឺអ្វីខ្លះ? គឺ លោភៈ ទោសៈ មោហៈ មានះ ទិដ្ឋិ វិចិកិច្ឆា ថីនៈ ឧទ្ធច្ចៈ អហិរិកៈ អនោត្តប្បៈ ទាំងនេះឈ្មោះថា កិលេសវត្ថុ ១០ យ៉ាង។

ตตฺถ กิเลสา เอว กิเลสวตฺถูนิ, วสนฺติ วา เอตฺถ อขีณาสวา สตฺตา โลภาทีสุ ปติฏฺฐิตตฺตาติ วตฺถูนิ, กิเลสา จ เต ตปฺปติฏฺฐานํ สตฺตานํ วตฺถูนิ จาติ กิเลสวตฺถูนิ. ยสฺมา เจตฺถ อนนฺตรปจฺจยาทิภาเวน อุปฺปชฺชมานาปิ กิเลสา วสนฺติ เอว นาม, ตสฺมา กิเลสานํ วตฺถูนีติปิ กิเลสวตฺถูนิ. ลุพฺภนฺติ เตน, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ โลโภ. ทุสฺสนฺติ เตน, สยํ วา ทุสฺสติ, ทุสฺสนมตฺตเมว วา ตนฺติ โทโส. มุยฺหนฺติ เตน, สยํ วา มุยฺหติ, มุยฺหนมตฺตเมว วา ตนฺติ โมโห. มญฺญตีติ มาโน. ทิฏฺฐิอาทโย วุตฺตตฺถาว. น หิรียตีติ อหิริโก, ตสฺส ภาโว อหิริกํ. น [Pg.33] โอตฺตปฺปตีติ อโนตฺตปฺปี, ตสฺส ภาโว อโนตฺตปฺปํ. เตสุ อหิริกํ กายทุจฺจริตาทีหิ อชิคุจฺฉนลกฺขณํ, อโนตฺตปฺปํ เตเหว อสารชฺชนลกฺขณํ, กิลิสฺสตีติ อุปตาปียติ วิพาธียติ.

ក្នុងកិលេសវត្ថុទាំងនោះ កិលេសនោះឯង ឈ្មោះថា កិលេសវត្ថុ ឬមួយថា ពួកសត្វដែលមិនទាន់អស់អាសវៈ តែងរស់នៅ (អាស្រ័យ) ក្នុងធម៌ទាំងនេះ ព្រោះតាំងនៅក្នុងធម៌មានលោភៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វត្ថុ, ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងនោះជាកិលេសផង ជាទីតាំង (វត្ថុ) នៃពួកសត្វដែលតាំងនៅក្នុងកិលេសនោះផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កិលេសវត្ថុ។ មួយវិញទៀត ព្រោះហេតុតែពួកកិលេសដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃអនន្តរបច្ច័យជាដើម តែងអាស្រ័យនៅក្នុងធម៌នេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កិលេសវត្ថុ (ទីតាំងនៃកិលេស)។ ធម្មជាតិណាដែលសត្វតែងត្រេកអរដោយសារធម្មជាតិនោះ ឬធម្មជាតិនោះតែងត្រេកអរដោយខ្លួនឯង ឬធម្មជាតិនោះគ្រាន់តែជាសេចក្តីត្រេកអរប៉ុណ្ណោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា លោភៈ។ ធម្មជាតិណាដែលសត្វតែងប្រទូស្តដោយសារធម្មជាតិនោះ ឬធម្មជាតិនោះតែងប្រទូស្តដោយខ្លួនឯង ឬធម្មជាតិនោះគ្រាន់តែជាសេចក្តីប្រទូស្តប៉ុណ្ណោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា ទោសៈ។ ធម្មជាតិណាដែលសត្វតែងវង្វេងដោយសារធម្មជាតិនោះ ឬធម្មជាតិនោះតែងវង្វេងដោយខ្លួនឯង ឬធម្មជាតិនោះគ្រាន់តែជាសេចក្តីវង្វេងប៉ុណ្ណោះ ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា មោហៈ។ ធម្មជាតិដែលតែងសំគាល់ (ប្រកាន់) ឈ្មោះថា មានះ។ ធម៌មានទិដ្ឋិជាដើម មានសេចក្តីដែលបានពោលរួចហើយ។ ធម្មជាតិដែលមិនខ្ពើមរអើម ឈ្មោះថា អហិរិកៈ ភាវៈនៃអហិរិកៈនោះ ឈ្មោះថា អហិរិក្យៈ (សេចក្តីមិនខ្ពើមបាប)។ ធម្មជាតិដែលមិនតក់ស្លុត (មិនខ្លាចបាប) ឈ្មោះថា អនោត្តប្បៈ ភាវៈនៃអនោត្តប្បៈនោះ ឈ្មោះថា អនោត្តប្បៈ (សេចក្តីមិនខ្លាចបាប)។ ក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះ អហិរិកៈ មានការមិនខ្ពើមរអើមចំពោះកាយទុច្ចរិតជាដើមជាលក្ខណៈ, អនោត្តប្បៈ មានការមិនតក់ស្លុតចំពោះកាយទុច្ចរិតជាដើមនោះឯងជាលក្ខណៈ។ ពាក្យថា Kilissatīti សេចក្តីថា តែងក្តៅក្រហាយ តែងចង្អៀតចង្អល់។

ทสหิ อาฆาตวตฺถูหีติ ปุพฺเพ วุตฺเตหิ นวหิ จ ‘‘อฏฺฐาเน วา ปนาฆาโต ชายตี’’ติ (ธ. ส. ๑๐๖๖) วุตฺเตน จาติ ทสหิ. อนตฺถํ เม อจรีติอาทีนิปิ หิ อวิกปฺเปตฺวา ขาณุกณฺฏกาทิมฺหิปิ อฏฺฐาเน อาฆาโต อุปฺปชฺชติ.

ពាក្យថា Dasahi āghātavatthūhīti គឺដោយអាឃាតវត្ថុ ៩ យ៉ាងដែលបានពោលរួចហើយខាងដើមផង និងដោយអាឃាតវត្ថុដែលពោលថា «មួយវិញទៀត អាឃាតតែងកើតឡើងក្នុងទីមិនគួរ» នេះផង រួមជា ១០ យ៉ាង។ ព្រោះថា សូម្បីមិនបានរំលឹកដល់ពាក្យថា «បុគ្គលឯណោះបានធ្វើសេចក្តីវិនាសដល់យើង» ជាដើមក៏ដោយ ក៏អាឃាត (សេចក្តីក្រោធ) តែងកើតឡើងក្នុងទីមិនគួរ មានបង្គោល និងបន្លាជាដើមបានដែរ។

ทสหิ อกุสลกมฺมปเถหีติ กตเม ทส อกุสลกมฺมปถา (ที. นิ. ๓.๓๖๐)? ปาณาติปาโต, อทินฺนาทานํ, กาเมสุมิจฺฉาจาโร, มุสาวาโท, ปิสุณา วาจา, ผรุสา วาจา, สมฺผปฺปลาโป, อภิชฺฌา, พฺยาปาโท, มิจฺฉาทิฏฺฐิ. อิเม ทส อกุสลกมฺมปถา. ตตฺถ อกุสลกมฺมานิ จ ตานิ ปถา จ ทุคฺคติยาติ อกุสลกมฺมปถา. สมนฺนาคโตติ สมงฺคีภูโต.

ពាក្យថា Dasahi akusalakammapathehīti សួរថា តើអកុសលកម្មបថ ១០ យ៉ាង គឺអ្វីខ្លះ? គឺ បាណាតិបាត (ការសម្លាប់សត្វ) អទិន្នាទាន (ការកាន់យករបស់ដែលគេមិនបានឲ្យ) កាមេសុមិច្ឆាចារ (ការប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម) មុសាវាទ (ការនិយាយកុហក) បិសុណាវាចា (ការនិយាយញុះញង់) ផរុសវាចា (ការនិយាយពាក្យទ្រគោះបោះបោក) សម្ផប្បលាបៈ (ការនិយាយពាក្យរោយរាយឥតប្រយោជន៍) អភិជ្ឈា (ការសម្លឹងរំពៃចង់បានរបស់គេ) ព្យាបាទ (ការគុំកួនប៉ងបំផ្លាញគេ) មិច្ឆាទិដ្ឋិ (ការយល់ខុស)។ ទាំងនេះឈ្មោះថា អកុសលកម្មបថ ១០ យ៉ាង។ ក្នុងអកុសលកម្មបថទាំងនោះ ធម៌ទាំងឡាយជាអកុសលកម្មផង ជាផ្លូវទៅកាន់ទុគ្គតិផង ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អកុសលកម្មបថ។ ពាក្យថា Samannāgatoti សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបព្រមហើយ។

ทสหิ สญฺโญชเนหีติ กตมานิ ทส สํโยชนานิ (ธ. ส. ๑๑๑๘)? กามราคสํโยชนํ, ปฏิฆสํโยชนํ, มานสํโยชนํ, ทิฏฺฐิสํโยชนํ, วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ, สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ, ภวราคสํโยชนํ, อิสฺสาสํโยชนํ, มจฺฉริยสํโยชนํ, อวิชฺชาสํโยชนํ, อิมานิ ทส สํโยชนานิ. มิจฺฉตฺตา วุตฺตาเยว.

ពាក្យថា Dasahi saññojanehīti សួរថា តើសំយោជនៈ ១០ យ៉ាង គឺអ្វីខ្លះ? គឺ កាមរាគសំយោជនៈ បដិឃសំយោជនៈ មានសំយោជនៈ ទិដ្ឋិសំយោជនៈ វិចិកិច្ឆាសំយោជនៈ សីលព្វតបរាមាសសំយោជនៈ ភវរាគសំយោជនៈ ឥស្សាសំយោជនៈ មច្ឆរិយសំយោជនៈ អវិជ្ជាសំយោជនៈ ទាំងនេះឈ្មោះថា សំយោជនៈ ១០ យ៉ាង។ ចំណែកមិច្ឆត្តធម៌ (សេចក្តីខុស) ត្រូវបានពោលរួចហើយ។

ทสวตฺถุกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยาติ กตมา ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ (วิภ. ๙๗๑)? นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺติ. อยํ ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

ពាក្យថា Dasavatthukāya micchādiṭṭhiyāti សួរថា តើមិច្ឆាទិដ្ឋិមានវត្ថុ ១០ យ៉ាង គឺអ្វីខ្លះ? គឺការយល់ឃើញថា ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផល ១ ការបូជាធំ មិនមានផល ១ ការបូជាតូចតាច មិនមានផល ១ ផលវិបាកនៃកម្មដែលបុគ្គលធ្វើល្អ និងធ្វើអាក្រក់ មិនមាន ១ លោកនេះមិនមាន ១ លោកខាងមុខមិនមាន ១ មាតាមិនមាន (គុណ) ១ បិតាមិនមាន (គុណ) ១ សត្វទាំងឡាយដែលជាឧបបាតិកៈ មិនមាន ១ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដែលប្រព្រឹត្តល្អ ប្រព្រឹត្តត្រូវ ក្នុងលោក ដឹងច្បាស់ ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវលោកនេះ និងលោកខាងមុខដោយខ្លួនឯង ហើយប្រកាស (ដល់អ្នកដទៃ) មិនមានក្នុងលោក ១។ នេះឈ្មោះថា មិច្ឆាទិដ្ឋិមានវត្ថុ ១០ យ៉ាង។

ตตฺถ ทสวตฺถุกาติ ทส วตฺถูนิ เอติสฺสาติ ทสวตฺถุกา. นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนํ นาม อตฺถิ, สกฺกา กสฺสจิ กิญฺจิ ทาตุนฺติ ชานาติ. ทินฺนสฺส ปน ผลํ วิปาโก นตฺถีติ คณฺหาติ. นตฺถิ ยิฏฺฐนฺติ ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหายาโค, ตํ ยชิตุํ สกฺกาติ ชานาติ. ยิฏฺฐสฺส ปน ผลํ วิปาโก นตฺถีติ คณฺหาติ. หุตนฺติ อาหุนปาหุนมงฺคลกิริยา, ตํ กาตุํ สกฺกาติ ชานาติ. ตสฺส ปน [Pg.34] ผลํ วิปาโก นตฺถีติ คณฺหาติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ เอตฺถ ทส กุสลกมฺมปถา สุกตกมฺมานิ นาม, ทส อกุสลกมฺมปถา ทุกฺกฏกมฺมานิ นาม. เตสํ อตฺถิภาวํ ชานาติ. ผลํ วิปาโก ปน นตฺถีติ คณฺหาติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิโต อิมํ โลกํ นตฺถีติ คณฺหาติ. นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธโลเก ฐิโต ปรโลกํ นตฺถีติ คณฺหาติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ มาตาปิตูนํ อตฺถิภาวํ ชานาติ. เตสุ กตปฺปจฺจเยน โกจิ ผลํ วิปาโก นตฺถีติ คณฺหาติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวนกอุปปชฺชนกสตฺตา นตฺถีติ คณฺหาติ. สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนาติ อนุโลมปฏิปทํ ปฏิปนฺนา ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณา โลกสฺมึ นตฺถีติ คณฺหาติ. เย อิมญฺจ โลกํ…เป… ปเวเทนฺตีติ อิมญฺจ ปรญฺจ โลกํ อตฺตนาว อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ญตฺวา ปเวทนสมตฺโถ สพฺพญฺญู พุทฺโธ นตฺถีติ คณฺหาติ.

ក្នុងមិច្ឆាទិដ្ឋិនោះ ពាក្យថា dasavatthukā សេចក្តីថា មិច្ឆាទិដ្ឋិនេះ មានវត្ថុ (ទីតាំង) ១០ យ៉ាង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ទសវត្ថុកា។ ពាក្យថា Natthi dinnaṃ សេចក្តីថា ជននោះដឹងថា ការឲ្យទានមានពិត សត្វអាចឲ្យរបស់អ្វីមួយដល់នរណាម្នាក់បាន ប៉ុន្តែគេប្រកាន់យកសេចក្តីយល់ឃើញថា ផលវិបាកនៃទានដែលឲ្យហើយនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Natthi yiṭṭhaṃ សេចក្តីថា ការបូជាធំ ឈ្មោះថា យិដ្ឋៈ ជននោះដឹងថា គេអាចធ្វើការបូជាធំនោះបាន ប៉ុន្តែគេប្រកាន់យកសេចក្តីយល់ឃើញថា ផលវិបាកនៃការបូជាធំនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា hutaṃ សេចក្តីថា ការនាំយករបស់មកបូជា ការទទួលភ្ញៀវ និងការធ្វើមង្គល ជននោះដឹងថា គេអាចធ្វើកិច្ចនោះបាន ប៉ុន្តែគេប្រកាន់យកសេចក្តីយល់ឃើញថា ផលវិបាកនៃកិច្ចនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Sukatadukkaṭānaṃ ក្នុងទីនេះ កុសលកម្មបថ ១០ យ៉ាង ឈ្មោះថា សុកតកម្ម (កម្មដែលធ្វើល្អ) អកុសលកម្មបថ ១០ យ៉ាង ឈ្មោះថា ទុក្កដកម្ម (កម្មដែលធ្វើអាក្រក់)។ ជននោះដឹងនូវភាពមានពិតនៃកម្មទាំងនោះ ប៉ុន្តែគេប្រកាន់យកសេចក្តីយល់ឃើញថា ផលវិបាកនៃកម្មទាំងនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Natthi ayaṃ loko សេចក្តីថា បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងលោកខាងមុខ តែងប្រកាន់យកសេចក្តីយល់ឃើញថា លោកនេះមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Natthi paro loko សេចក្តីថា បុគ្គលដែលស្ថិតនៅក្នុងលោកនេះ តែងប្រកាន់យកសេចក្តីយល់ឃើញថា លោកខាងមុខមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Natthi mātā natthi pitā សេចក្តីថា ជននោះដឹងនូវភាពមានពិតនៃមាតាបិតា ប៉ុន្តែគេប្រកាន់យកសេចក្តីយល់ឃើញថា ផលវិបាកនៃការបម្រើ ឬការធ្វើឧបការៈចំពោះមាតាបិតាទាំងនោះ មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Natthi sattā opapātikā សេចក្តីថា ជននោះប្រកាន់យកសេចក្តីយល់ឃើញថា សត្វទាំងឡាយដែលច្យុត និងចាប់បដិសន្ធិ (កើតឡើងភ្លាមៗ) មិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Sammaggatā sammāpaṭipannā សេចក្តីថា ជននោះប្រកាន់យកសេចក្តីយល់ឃើញថា ពួកសមណព្រាហ្មណ៍អ្នកមានធម៌ ដែលប្រព្រឹត្តនូវអនុលោមបដិបទា មិនមានក្នុងលោកឡើយ។ ពាក្យថា Ye imañca lokaṃ...pe... pavedenti សេចក្តីថា ជននោះប្រកាន់យកសេចក្តីយល់ឃើញថា ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ ដែលទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវលោកនេះ និងលោកខាងមុខ ដោយព្រះញាណដ៏វិសេសដោយព្រះអង្គឯង ហើយអាចសម្តែងប្រកាសបាននោះ មិនមានឡើយ។

อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยาติ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทิกํ เอเกกํ อนฺตํ ภาคํ คณฺหาตีติ อนฺตคฺคาหิกา. อถ วา อนฺตสฺส คาโห อนฺตคฺคาโห, อนฺตคฺคาโห อสฺสา อตฺถีติ อนฺตคฺคาหิกา. ตาย อนฺตคฺคาหิกาย. สา ปน วุตฺตาเยว.

ពាក្យថា Antaggāhikāya diṭṭhiyā សេចក្តីថា ទិដ្ឋិណាដែលតែងកាន់យកនូវចំណែកម្ខាងៗ មានពាក្យថា «លោកទៀង» ជាដើម ហេតុនោះ ទិដ្ឋិនោះឈ្មោះថា អន្តគ្គាហិកាទិដ្ឋិ។ មួយវិញទៀត ការកាន់យកនូវចំណែកម្ខាង ឈ្មោះថា អន្តគ្គាហៈ, ទិដ្ឋិណាមានការកាន់យកនូវចំណែកម្ខាងនោះ ហេតុនោះ ទិដ្ឋិនោះឈ្មោះថា អន្តគ្គាហិកា។ ដោយអន្តគ្គាហិកាទិដ្ឋិនោះ។ ចំណែកអន្តគ្គាហិកាទិដ្ឋិនោះ ត្រូវបានពោលរួចហើយ។

อฏฺฐสตตณฺหาปปญฺจสเตหีติ อฏฺฐุตฺตรํ สตํ อฏฺฐสตํ. สํสาเร ปปญฺเจติ จิรํ วสาเปตีติ ปปญฺโจ, ตณฺหา เอว ปปญฺโจ ตณฺหาปปญฺโจ, อารมฺมณเภเทน ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติวเสน จ ตณฺหานํ พหุกตฺตา พหุวจนํ กตฺวา ตณฺหาปปญฺจานํ สตํ ตณฺหาปปญฺจสตํ. เตน ‘‘ตณฺหาปปญฺจสเตนา’’ติ วตฺตพฺเพ วจนวิปลฺลาสวเสน ‘‘ตณฺหาปปญฺจสเตหี’’ติ พหุวจนนิทฺเทโส กโต. อฏฺฐสตนฺติ สงฺขาเตน ตณฺหาปปญฺจสเตนาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อฏฺฐ อพฺโพหาริกานิ กตฺวา สตเมว คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค ปน ตณฺหาวิจริตานีติ อาคตํ. ยถาห –

ពាក្យថា Aṭṭhasatataṇhāpapañcasatehīti សេចក្តីថា ចំនួន ១០០ ដ៏ក្រៃលែងដោយ ៨ ឈ្មោះថា ១០៨ (អដ្ឋសតៈ)។ ធម្មជាតិណាដែលតែងធ្វើឲ្យយឺតយ៉ាវ គឺធ្វើឲ្យសត្វរស់នៅក្នុងសង្សារវដ្តអស់កាលជាយូរអង្វែង ធម្មជាតិនោះឈ្មោះថា បបញ្ចៈ, តណ្ហានោះឯងជាបបញ្ចៈ ឈ្មោះថា តណ្ហាបបញ្ចៈ, ព្រោះតែតណ្ហាទាំងឡាយមានច្រើន ដោយការប្លែកគ្នានៃអារម្មណ៍ និងដោយអំណាចនៃការកើតឡើងរឿយៗ ទើបលោកធ្វើជាពហុវចនៈ ហើយសម្រេចរូបជា តណ្ហាបបញ្ចសតៈ (តណ្ហាបបញ្ចៈមួយរយ)។ ព្រោះហេតុនោះ កាលបើគួរពោលថា «taṇhāpapañcasatena» (ដោយតណ្ហាបបញ្ចៈមួយរយ) តែលោកត្រឡប់ជាធ្វើជាពហុវចនៈថា «taṇhāpapañcasatehi» វិញ ដោយអំណាចនៃការផ្លាស់ប្តូរវចនៈ។ សេចក្តីពន្យល់ត្រូវយល់ថា សំដៅយកតណ្ហាបបញ្ចៈមួយរយ ដែលរាប់ថា ១០៨។ គប្បីជ្រាបថា លោកធ្វើតណ្ហា ៨ យ៉ាង ឲ្យជាអវោហារិកៈ (មិនយកមកនិយាយ) ហើយកាន់យកតែចំនួន ១០០ ប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងខុទ្ទកវត្ថុវិភង្គ មានបាលីមកថា «taṇhāvicaritāni» (តណ្ហាវិចរិត) ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកថា៖

‘‘อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย, อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ พาหิรสฺส อุปาทาย, ตเทกชฺฌํ อภิสญฺญุหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวา ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ โหนฺติ. อิติ อตีตานิ ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ, อนาคตานิ ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ, ปจฺจุปฺปนฺนานิ ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ ตเทกชฺฌํ [Pg.35] อภิสญฺญุหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวา อฏฺฐตณฺหาวิจริตสตํ โหตี’’ติ (วิภ. ๘๔๒).

«តណ្ហាវិចរិត ១៨ យ៉ាង អាស្រ័យនូវធម៌ខាងក្នុង (អជ្ឈត្តិកៈ), តណ្ហាវិចរិត ១៨ យ៉ាង អាស្រ័យនូវធម៌ខាងក្រៅ (ពាហិរៈ) កាលបើប្រមូលរួមចូលគ្នា សង្ខេបចូលគ្នា ទៅជាតណ្ហាវិចរិត ៣៦ យ៉ាង។ ដូច្នេះ តណ្ហាវិចរិតជាអតីត ៣៦ យ៉ាង, តណ្ហាវិចរិតជាអនាគត ៣៦ យ៉ាង, តណ្ហាវិចរិតជាបច្ចុប្បន្ន ៣៦ យ៉ាង កាលបើប្រមូលរួមចូលគ្នា សង្ខេបចូលគ្នា ទៅជាតណ្ហាវិចរិត ១០៨ យ៉ាង»។

ตณฺหาปปญฺจาเยว ปเนตฺถ ตณฺหาวิจริตานีติ วุตฺตา. ตณฺหาสมุทาจารา ตณฺหาปวตฺติโยติ อตฺโถ. อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทายาติ อชฺฌตฺติกํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย. อิทญฺหิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. วิตฺถาโร ปนสฺส ตสฺส นิทฺเทเส (วิภ. ๙๗๓) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อยํ ปน อปโร นโย – รูปารมฺมณาเยว กามตณฺหา, ภวตณฺหา, วิภวตณฺหาติ ติสฺโส ตณฺหา โหนฺติ, ตถา สทฺทาทิอารมฺมณาติ ฉสุ อารมฺมเณสุ อฏฺฐารส ตณฺหา โหนฺติ, อชฺฌตฺตารมฺมณา อฏฺฐารส, พหิทฺธารมฺมณา อฏฺฐารสาติ ฉตฺตึส โหนฺติ. ตา เอว อตีตารมฺมณา ฉตฺตึส, อนาคตารมฺมณา ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ฉตฺตึสาติ อฏฺฐตณฺหาวิจริตสตํ โหติ. ปปญฺจิโตติ อารมฺมเณ, สํสาเร วา ปปญฺจิโต จิรวาสิโต.

ក្នុងទីនេះ តណ្ហាបបញ្ចៈនោះឯង ត្រូវបានហៅថា តណ្ហាវិចរិត។ សេចក្តីថា គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហា ឬការកើតឡើងនៃតណ្ហា។ ពាក្យថា Ajjhattikassa upādāya សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវខន្ធ ៥ ខាងក្នុង។ ព្រោះថា ពាក្យនេះជាសាមីវចនៈ (ឆដ្ឋីវិភត្តិ) ប្រើក្នុងអត្ថនៃឧបយោគៈ (ទុតិយាវិភត្តិ)។ ចំណែកសេចក្តីពិស្តារនៃតណ្ហាវិចរិតនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលរួចហើយ ក្នុងនិទ្ទេសនៃតណ្ហាវិចរិតនោះឯង។ ប៉ុន្តែ នេះជាន័យមួយទៀត គឺ កាមតណ្ហា ភវតណ្ហា វិភវតណ្ហា ដែលមានរូបារម្មណ៍ជាអារម្មណ៍ ត្រូវជាតណ្ហា ៣ យ៉ាង, ដូចគ្នានោះដែរ តណ្ហាដែលមានសទ្ទារម្មណ៍ជាដើមជាអារម្មណ៍ ក្នុងអារម្មណ៍ទាំង ៦ ត្រូវជាតណ្ហា ១៨ យ៉ាង, តណ្ហាមានអារម្មណ៍ខាងក្នុង ១៨ យ៉ាង, តណ្ហាមានអារម្មណ៍ខាងក្រៅ ១៨ យ៉ាង រួមជា ៣៦ យ៉ាង។ តណ្ហាទាំង ៣៦ នោះឯង កាលបើមានអារម្មណ៍ជាអតីត ៣៦ យ៉ាង, មានអារម្មណ៍ជាអនាគត ៣៦ យ៉ាង, មានអារម្មណ៍ជាបច្ចុប្បន្ន ៣៦ យ៉ាង រួមជាតណ្ហាវិចរិត ១០៨ យ៉ាង។ ពាក្យថា Papañcito សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យយឺតយ៉ាវ គឺធ្វើឲ្យរស់នៅអស់កាលជាយូរអង្វែង ក្នុងអារម្មណ៍ ឬក្នុងសង្សារវដ្ត។

ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคเตหีติ ‘‘กตมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล เวยฺยากรเณ วุตฺตานิ ภควตา? จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสตวาทา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา, โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ อิมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล เวยฺยากรเณ วุตฺตานิ ภควตา’’ติ (วิภ. ๙๗๗). วิตฺถาโร ปเนตฺถ พฺรหฺมชาลสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា Dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatehīti ដូចជាព្រះបាលីថា «តើមិច្ឆាទិដ្ឋិ ៦២ យ៉ាង ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងព្រហ្មជាលសូត្រ ក្នុងវេយ្យាករណៈ គឺអ្វីខ្លះ? គឺ សស្សតវាទៈ (ការយល់ថាលោកទៀង) ៤ យ៉ាង, ឯកច្ចសស្សតវាទៈ (ការយល់ថាលោកទៀងខ្លះមិនទៀងខ្លះ) ៤ យ៉ាង, អន្តានន្តិកវាទៈ (ការយល់ថាលោកមានទីបំផុតនិងគ្មានទីបំផុត) ៤ យ៉ាង, អមរាវិក្ខេបិកវាទៈ (ការនិយាយរអិលដូចជាអណ្តើក) ៤ យ៉ាង, អធិច្ចសមុប្បន្និកវាទៈ (ការយល់ថាលោកកើតឡើងឯងៗគ្មានហេតុ) ២ យ៉ាង, សញ្ញីវាទៈ (ការយល់ថាសត្វស្លាប់ទៅមានសញ្ញា) ១៦ យ៉ាង, អសញ្ញីវាទៈ (ការយល់ថាសត្វស្លាប់ទៅគ្មានសញ្ញា) ៨ យ៉ាង, នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទៈ (ការយល់ថាសត្វស្លាប់ទៅមានសញ្ញាក៏មិនមែន គ្មានសញ្ញាក៏មិនមែន) ៨ យ៉ាង, ឧច្ឆេទវាទៈ (ការយល់ថាសត្វស្លាប់ទៅហើយសូន្យ) ៧ យ៉ាង, ទិដ្ឋធម្មនិព្វានវាទៈ (ការយល់ថាព្រះនិព្វានមានក្នុងបច្ចុប្បន្ន) ៥ យ៉ាង ទាំងនេះឈ្មោះថា មិច្ឆាទិដ្ឋិ ៦២ យ៉ាង ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងព្រហ្មជាលសូត្រ ក្នុងវេយ្យាករណៈ»។ ចំណែកសេចក្តីពិស្តារក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលរួចហើយ ក្នុងព្រហ្មជាលសូត្រនោះឯង។

อหญฺจมฺหิ ติณฺโณติ อหญฺจ จตุโรฆํ, สํสารสมุทฺทํ วา ติณฺโณ อมฺหิ ภวามิ. มุตฺโตติ ราคาทิพนฺธเนหิ มุตฺโต. ทนฺโตติ นิพฺพิเสวโน นิปฺปริปฺผนฺโท. สนฺโตติ สีตีภูโต. อสฺสตฺโถติ นิพฺพานทสฺสเน ลทฺธสฺสาโส. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. ปโหมีติ สมตฺโถมฺหิ. โขอิติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. ปเร จ ปรินิพฺพาเปตุนฺติ เอตฺถ ปเร จ-สทฺโท ‘‘ปเร จ ตาเรตุ’’นฺติอาทีหิปิ โยเชตพฺโพติ.

ពាក្យថា Ahañcamhi tiṇṇo សេចក្តីថា ខ្ញុំព្រះអង្គផង ជាអ្នកឆ្លងផុតហើយ គឺឆ្លងផុតនូវឱឃៈទាំង ៤ ឬឆ្លងផុតនូវសមុទ្រគឺសង្សារវដ្ត។ ពាក្យថា Mutto សេចក្តីថា ជាអ្នករួចផុតហើយ គឺរួចផុតចាកចំណងមានរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា Danto សេចក្តីថា ជាអ្នកទូន្មានហើយ គឺមិនមានកិលេសជាគ្រឿងញាប់ញ័រ ឬមិនមានការសេពគប់កិលេស។ ពាក្យថា Santo សេចក្តីថា ជាអ្នកស្ងប់រំងាប់ហើយ គឺមានចិត្តត្រជាក់។ ពាក្យថា Assattho សេចក្តីថា ជាអ្នកធូរស្រាលចិត្តហើយ គឺបានការធូរស្រាលចិត្តព្រោះឃើញព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Parinibbuto សេចក្តីថា ជាអ្នករលត់ទុក្ខហើយ គឺរលត់ដោយកិលេសបរិនិព្វាន។ ពាក្យថា Pahomī សេចក្តីថា ខ្ញុំព្រះអង្គជាអ្នកអាច (មានសមត្ថភាព)។ សព្ទថា Kho ជាសព្ទនិបាត ក្នុងអត្ថពិតប្រាកដ។ ក្នុងពាក្យថា Pare ca parinibbāpetuṃ នេះ សព្ទថា pare ca (ជនដទៃទៀតផង) គប្បីផ្សំភ្ជាប់ជាមួយពាក្យថា “pare ca tāretuṃ” (ដើម្បីញ៉ាំងជនដទៃឱ្យឆ្លងផង) ជាដើម យ៉ាងនេះគប្បីជ្រាប។

มหากรุณาญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្តីអធិប្បាយនៃមហាករុណាញ្ញាណនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๗๒-๗๓. สพฺพญฺญุตญฺญาณนิทฺเทสวณฺณนา

៧២-៧៣. សេចក្តីអធិប្បាយនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណនិទ្ទេស

๑๑๙. สพฺพญฺญุตญฺญาณนิทฺเทเส [Pg.36] กตมํ ตถาคตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติ ปุจฺฉิตฺวา เตน สมคติกตฺตา เตเนว สห อนาวรณญาณํ นิทฺทิฏฺฐํ. น หิ อนาวรณญาณํ ธมฺมโต วิสุํ อตฺถิ, เอกเมว เหตํ ญาณํ อาการเภทโต ทฺเวธา วุจฺจติ สทฺธินฺทฺริยสทฺธาพลาทีนิ วิย. สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว หิ นตฺถิ เอตสฺส อาวรณนฺติ, เกนจิ ธมฺเมน, ปุคฺคเลน วา อาวรณํ กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อนาวรณนฺติ วุจฺจติ อาวชฺชนปฏิพทฺธตฺตา สพฺพธมฺมานํ. อญฺเญ ปน อาวชฺชิตฺวาปิ น ชานนฺติ. เกจิ ปนาหุ ‘‘มโนวิญฺญาณํ วิย สพฺพารมฺมณิกตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ตํเยว ญาณํ อินฺทวชิรํ วิย วิสเยสุ อปฺปฏิหตตฺตา อนาวรณญาณํ. อนุปุพฺพสพฺพญฺญุตาปฏิกฺเขโป สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, สกึสพฺพญฺญุตาปฏิกฺเขโป อนาวรณญาณํ, ภควา สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิลาเภนปิ สพฺพญฺญูติ วุจฺจติ, น จ อนุปุพฺพสพฺพญฺญู. อนาวรณญาณปฏิลาเภนปิ สพฺพญฺญูติ วุจฺจติ, น จ สกึสพฺพญฺญู’’ติ.

១១៩. ក្នុងសព្វញ្ញុតញ្ញាណនិទ្ទេស ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរថា «តើសព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់ព្រះតថាគត តើដូចម្តេច?» ហើយទ្រង់សម្តែងនូវអនាវរណញ្ញាណ រួមជាមួយគ្នានឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះឯង ព្រោះមានដំណើរទៅជាមួយគ្នា (មានសភាពដូចគ្នា) នឹងសព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ។ ព្រោះថា អនាវរណញ្ញាណ ដោយសភាវធម៌ មិនមែនផ្សេងគ្នាពីសព្វញ្ញុតញ្ញាណឡើយ ព្រោះញាណនេះមានតែមួយប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែហៅជាពីរយ៉ាង ដោយការប្លែកគ្នានៃអាការៈ (កិច្ច) ដូចជាសទ្ធិន្ទ្រិយ និងសទ្ធាពលៈជាដើម។ ព្រោះសព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះឯង ហៅថា អនាវរណញ្ញាណ ព្រោះមិនមានគ្រឿងរារាំងដល់ញាណនេះ ដោយហេតុថាមិនអាចមានធម៌ណាមួយ ឬបុគ្គលណាមួយធ្វើការរារាំងបាន ព្រោះការដឹងនូវធម៌ទាំងពួង ជាប់ទាក់ទងនឹងការអាវជ្ជនៈ (ការនឹកគិត)។ ចំណែកជនដទៃ ទោះបីអាវជ្ជនៈហើយ ក៏មិនដឹងដែរ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ហៅថា សព្វញ្ញុតញ្ញាណ ព្រោះមានធម៌ទាំងពួងជាអារម្មណ៍ ដូចជាមនោវិញ្ញាណ។ ញាណនោះឯង ហៅថា អនាវរណញ្ញាណ ព្រោះមិនទើសទាក់ក្នុងវិស័យទាំងឡាយ ដូចជាវជិរាវុធរបស់ព្រះឥន្ទ្រ។ សព្វញ្ញុតញ្ញាណ ជាគ្រឿងបដិសេធនូវការដឹងជាលំដាប់ (មិនមែនដឹងបន្តិចម្តងៗឡើយ) អនាវរណញ្ញាណ ជាគ្រឿងបដិសេធនូវការដឹងធម៌ទាំងពួងក្នុងពេលតែមួយ (ដោយគ្មានការអាវជ្ជនៈ) ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទោះបីទ្រង់បានសម្រេចសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ក៏ទ្រង់ហៅថា ព្រះសព្វញ្ញូ តែមិនហៅថា ព្រះសព្វញ្ញូដោយលំដាប់ឡើយ។ ទោះបីទ្រង់បានសម្រេចអនាវរណញ្ញាណ ក៏ទ្រង់ហៅថា ព្រះសព្វញ្ញូ តែមិនហៅថា ព្រះសព្វញ្ញូក្នុងពេលតែមួយឡើយ»។

สพฺพํ สงฺขตมสงฺขตํ อนวเสสํ ชานาตีติ เอตฺถ สพฺพนฺติ ชาติวเสน สพฺพธมฺมานํ นิสฺเสสปริยาทานํ. อนวเสสนฺติ เอเกกสฺเสว ธมฺมสฺส สพฺพาการวเสน นิสฺเสสปริยาทานํ. สงฺขตมสงฺขตนฺติ ทฺวิธา ปเภททสฺสนํ. สงฺขตญฺหิ เอโก ปเภโท, อสงฺขตํ เอโก ปเภโท. ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กตนฺติ สงฺขตํ. ขนฺธปญฺจกํ. ตถา น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ. นิพฺพานํ. สงฺขตํ อนิจฺจทุกฺขานตฺตาทีหิ อากาเรหิ อนวเสสํ ชานาติ, อสงฺขตํ สุญฺญตานิมิตฺตอปฺปณิหิตาทีหิ อากาเรหิ อนวเสสํ ชานาติ. นตฺถิ เอตสฺส สงฺขตสฺส อสงฺขตสฺส จ อวเสโสติ อนวเสสํ. สงฺขตํ อสงฺขตญฺจ. อเนกเภทาปิ ปญฺญตฺติ ปจฺจเยหิ อกตตฺตา อสงฺขตปกฺขํ ภชติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺหิ สพฺพาปิ ปญฺญตฺติโย อเนกเภทโต ชานาติ. อถ วา สพฺพนฺติ สพฺพธมฺมคฺคหณํ. อนวเสสนฺติ นิปฺปเทสคฺคหณํ. ตตฺถ อาวรณํ นตฺถีติ ตตฺถ ตสฺมึ อนวเสเส สงฺขตาสงฺขเต นิสฺสงฺคตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อาวรณํ นตฺถีติ ตเทว สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อนาวรณญาณํ นามาติ อตฺโถ.

ក្នុងពាក្យថា Sabbaṃ saṅkhatamasaṅkhataṃ anavasesaṃ jānāti នេះ សព្ទថា sabbanti គឺការកាន់យកធម៌ទាំងពួងដោយមិនមានសេសសល់ ដោយអំណាចនៃជាតិ (កុសលជាតិជាដើម)។ សព្ទថា anavasesanti គឺការកាន់យកដោយមិនមានសេសសល់ ដោយអំណាចនៃអាការៈទាំងពួង នៃធម៌នីមួយៗ។ ពាក្យថា saṅkhatamasaṅkhatanti គឺការបង្ហាញចំណែកជាពីរយ៉ាង។ ព្រោះថា សង្ខតធម៌ ជាចំណែកមួយ អសង្ខតធម៌ ជាចំណែកមួយ។ ធម៌ដែលបច្ច័យទាំងឡាយប្រជុំតាក់តែងហើយ ឈ្មោះថា សង្ខតធម៌ បានដល់ ឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ (បញ្ចក្ខន្ធ)។ ធម៌ដែលមិនត្រូវបានតាក់តែងយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា អសង្ខតធម៌ បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ ព្រះអង្គទ្រង់ដឹងនូវសង្ខតធម៌ ដោយមិនមានសេសសល់ ដោយអាការៈទាំងឡាយ មានអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ និងអនត្តាជាដើម ទ្រង់ដឹងនូវអសង្ខតធម៌ ដោយមិនមានសេសសល់ ដោយអាការៈទាំងឡាយ មានសុញ្ញតៈ អនិមិត្តៈ និងអប្បណិហិតៈជាដើម។ សេចក្តីសេសសល់នៃសង្ខតធម៌ និងអសង្ខតធម៌នោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មិនមានសេសសល់ (anavasesaṃ) គឺសង្ខតធម៌ និងអសង្ខតធម៌។ សូម្បីតែបញ្ញត្តិដែលមានប្រការច្រើនយ៉ាង ដោយហេតុដែលបច្ច័យមិនបានតាក់តែង ទើបចូលទៅក្នុងចំណែកនៃអសង្ខតធម៌។ ព្រោះថាសព្វញ្ញុតញ្ញាណ តែងដឹងនូវបញ្ញត្តិទាំងពួង ដោយប្រការច្រើនយ៉ាង។ ម៉្យាងទៀត សព្ទថា sabbanti គឺការកាន់យកធម៌ទាំងពួង។ សព្ទថា anavasesanti គឺការកាន់យកទាំងអស់ដោយគ្មានចំណែកសេសសល់។ ក្នុងពាក្យថា tattha āvaraṇaṃ natthi សេចក្តីថា ក្នុងសង្ខតធម៌ និងអសង្ខតធម៌ដែលមិនមានសេសសល់នោះ ព្រោះមិនមានការទើសទាក់ (nissaṅgattā) គ្រឿងរារាំងនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ទើបមិនមាន ហេតុនោះ សព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះឯង ទើបឈ្មោះថា អនាវរណញ្ញាណ នេះជាអត្ថ។

๑๒๐. อิทานิ [Pg.37] อเนกวิสยเภทโต ทสฺเสตุํ อตีตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ กาลเภทโต ทสฺสิตํ, จกฺขุ เจว รูปา จาติอาทิ วตฺถารมฺมณเภทโต. เอวํ ตํ สพฺพนฺติ เตสํ จกฺขุรูปานํ อนวเสสปริยาทานํ. เอวํ เสเสสุ. ยาวตาติ อนวเสสปริยาทานํ. อนิจฺจฏฺฐนฺติอาทิ สามญฺญลกฺขณเภทโต ทสฺสิตํ. อนิจฺจฏฺฐนฺติ จ อนิจฺจาการํ. ปจฺจตฺตตฺเถ วา อุปโยควจนํ. เอส นโย เอทิเสสุ. รูปสฺสาติอาทิ ขนฺธเภทโต ทสฺสิตํ. จกฺขุสฺส…เป… ชรามรณสฺสาติ เหฏฺฐา วุตฺตเปยฺยาลนเยน โยเชตพฺพํ. อภิญฺญายาติอาทีสุ เหฏฺฐา วุตฺตญาณาเนว. อภิญฺญฏฺฐนฺติ อภิชานนสภาวํ. เอส นโย เอทิเสสุ. ขนฺธานํ ขนฺธฏฺฐนฺติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. กุสเล ธมฺเมติอาทิ กุสลตฺติกวเสน เภโท. กามาวจเร ธมฺเมติอาทิ จตุภูมกวเสน. อุภยตฺถาปิ ‘‘สพฺเพ ชานาตี’’ติ พหุวจนปาโฐ สุนฺทโร. เอกวจนโสเต ปติตตฺตา ปน โปตฺถเกสุ เอกวจเนน ลิขิตํ. ทุกฺขสฺสาติอาทิ จุทฺทสนฺนํ พุทฺธญาณานํ วิสยเภโท. อินฺทฺริยปโรปริยตฺเต ญาณนฺติอาทีนิ จตฺตาริ ญาณานิ วตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ กสฺมา น วุตฺตนฺติ เจ? วุจฺจมานสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณตฺตา. วิสยเภทโต หิ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ วุจฺจมาเน ตํ ญาณํ น วตฺตพฺพํ โหติ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส วิสโย โหติเยว.

១២០. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញដោយការប្លែកគ្នានៃវិស័យ (អារម្មណ៍) ជាច្រើន ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលពាក្យថា atītaṃ ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា atītaṃ anāgataṃ paccuppannanti គឺទ្រង់បង្ហាញដោយការប្លែកគ្នានៃកាល។ ពាក្យថា cakkhu ceva rūpā cāti គឺទ្រង់បង្ហាញដោយការប្លែកគ្នានៃវត្ថុ និងអារម្មណ៍។ ពាក្យថា evaṃ taṃ sabbaṃ គឺការកាន់យកដោយមិនមានសេសសល់ នូវចក្ខុ និងរូបទាំងឡាយនោះ។ ក្នុងពាក្យដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា yāvatā គឺការកាន់យកដោយមិនមានសេសសល់។ ពាក្យថា aniccaṭṭhaṃ ជាដើម គឺទ្រង់បង្ហាញដោយការប្លែកគ្នានៃសាមញ្ញលក្ខណៈ។ ពាក្យថា aniccaṭṭhaṃ គឺអាការៈមិនទៀង។ ម៉្យាងទៀត ជាទុតិយាវិភត្ត ក្នុងអត្ថនៃបឋមាវិភត្ត។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យទាំងឡាយដែលមានសភាពបែបនេះដែរ។ ពាក្យថា rūpassa ជាដើម គឺទ្រង់បង្ហាញដោយការប្លែកគ្នានៃខន្ធ។ ពាក្យថា cakkhussa...pe... jarāmaraṇassa គប្បីផ្សំភ្ជាប់ដោយវិធីនៃខ្សែកាត់ (peyyāla) ដែលបានពោលខាងក្រោម។ ក្នុងពាក្យថា abhiññāya ជាដើម គឺបានដល់ញាណទាំងឡាយដែលបានពោលខាងក្រោមនោះឯង។ ពាក្យថា abhiññaṭṭhaṃ គឺសភាវៈដឹងច្បាស់។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងពាក្យទាំងឡាយដែលមានសភាពបែបនេះដែរ។ ពាក្យថា khandhānaṃ khandhaṭṭhaṃ ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលខាងក្រោមនោះឯង។ ពាក្យថា kusale dhamme ជាដើម គឺការប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃកុសលតិកៈ។ ពាក្យថា kāmāvacare dhamme ជាដើម គឺការប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃភូមិទាំង ៤ (ចតុភូមិកៈ)។ ក្នុងតិកៈ និងចតុក្កៈទាំងពីរនោះ ការប្រើប្រាស់ពាក្យជាពហុវចនៈថា sabbe jānāti គឺល្អណាស់។ ប៉ុន្តែ ព្រោះធ្លាក់ចូលទៅក្នុងលំហូរនៃឯកវចនៈ ទើបក្នុងគម្ពីរទាំងឡាយ សរសេរជាឯកវចនៈវិញ។ ពាក្យថា dukkhassa ជាដើម គឺការប្លែកគ្នានៃវិស័យនៃពុទ្ធញ្ញាណទាំង ១៤។ ប្រសិនបើមានសំណួរថា «កាលដែលពោលនូវញាណទាំង ៤ មានឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញ្ញាណជាដើមហើយ ហេតុអ្វីបានជាមិនពោលនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ?» ឆ្លើយថា៖ ព្រោះញាណដែលកំពុងពោលនោះ គឺសព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះឯង។ ព្រោះថាកាលដែលពោលនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណដោយការប្លែកគ្នានៃវិស័យ ញាណនោះមិនចាំបាច់ត្រូវពោលដោយឡែកឡើយ ម៉្យាងទៀត សព្វញ្ញុតញ្ញាណ តែងជាវិស័យនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះឯង។

ปุน กาฬการามสุตฺตนฺตาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๔) วุตฺตนเยน สพฺพญฺญุตญฺญาณภูมึ ทสฺเสนฺโต ยาวตา สเทวกสฺส โลกสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ สห เทเวหิ สเทวกสฺส. สห มาเรน สมารกสฺส. สห พฺรหฺมุนา สพฺรหฺมกสฺส โลกสฺส. สห สมณพฺราหฺมเณหิ สสฺสมณพฺราหฺมณิยา. สห เทวมนุสฺเสหิ สเทวมนุสฺสาย ปชาย. ปชาตตฺตา ปชาติ สตฺตโลกสฺส ปริยายวจนเมตํ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ, สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ, สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ, สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ, ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ, สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวเสสมนุสฺสคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. เอวเมตฺถ ตีหิ ปเทหิ โอกาสโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโก คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

ជាថ្មីម្តងទៀត កាលព្រះថេរៈចង់បង្ហាញនូវភូមិជាទីត្រាច់ទៅនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ តាមវិធីដែលបានសម្តែងទុកក្នុងកាឡការាមសូត្រជាដើម ទើបពោលពាក្យថា yāvatā sadevakassa lokassa ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា sadevakassa គឺលោកដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយពួកទេវតា។ ពាក្យថា samārakassa គឺលោកដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយមារ។ ពាក្យថា sabrahmakassa lokassa គឺលោកដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយព្រះព្រហ្ម។ ពាក្យថា sassamaṇabrāhmaṇiyā គឺលោកដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា sadevamanussāya pajāya គឺប្រជាជនដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ។ ពាក្យថា pajā ព្រោះមានន័យថា កើតឡើងដោយប្រការផ្សេងៗ នេះជាពាក្យវេវចនៈនៃសត្វលោក។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ គប្បីជ្រាបថា៖ ដោយពាក្យថា sadevaka គឺការកាន់យកនូវទេវលោកជាន់កាមាវចរទាំង ៥ (លើកលែងជាន់ទី ៦)។ ដោយពាក្យថា samāraka គឺការកាន់យកនូវទេវលោកជាន់កាមាវចរទី ៦។ ដោយពាក្យថា sabrahmaka គឺការកាន់យកនូវព្រហ្មលោក មានព្រហ្មការយិកាភូមិជាដើម។ ដោយពាក្យថា sassamaṇabrāhmaṇi គឺការកាន់យកនូវសមណព្រាហ្មណ៍ដែលជាសត្រូវ ជាបដិបក្ខនឹងព្រះសាសនា ព្រមទាំងសមណព្រាហ្មណ៍ដែលមានបាបដ៏ស្ងប់រំងាប់ហើយ មានបាបដ៏បន្សាត់ចេញហើយ។ ដោយពាក្យថា pajā គឺការកាន់យកនូវសត្វលោក។ ដោយពាក្យថា sadevamanussa គឺការកាន់យកនូវសម្មុតិទេវតា (ស្តេច) និងមនុស្សដែលសេសសល់។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងពាក្យទាំងនេះ ឱកាសលោក ត្រូវបានកាន់យកដោយបទទាំង ៣ ចំណែកឯសត្វលោក ត្រូវបានកាន់យកដោយបទទាំង ២ ដោយអំណាចនៃប្រជា។

อปโร [Pg.38] นโย – สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรโลโก คหิโต, สมารกคฺคหเณน ฉกามาวจรเทวโลโก, สพฺรหฺมกคฺคหเณน รูปาวจรพฺรหฺมโลโก, สสฺสมณพฺราหฺมณาทิคฺคหเณน จตุปริสวเสน, สมฺมุติเทเวหิ วา สห มนุสฺสโลโก, อวเสสสตฺตโลโก วา.

វិធីមួយទៀត៖ ដោយការកាន់យកពាក្យថា sadevaka គឺអរូបាវចរលោកត្រូវបានកាន់យក។ ដោយការកាន់យកពាក្យថា samāraka គឺកាមាវចរទេវលោកទាំង ៦ ត្រូវបានកាន់យក។ ដោយការកាន់យកពាក្យថា sabrahmaka គឺរូបាវចរព្រហ្មលោកត្រូវបានកាន់យក។ ដោយការកាន់យកពាក្យថា sassamaṇabrāhmaṇa ជាដើម គឺមនុស្សលោក រួមជាមួយសម្មុតិទេវតាទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃបរិស័ទទាំង ៤ ឬសត្វលោកដែលសេសសល់ ត្រូវបានកាន់យក។

อปิเจตฺถ สเทวกวจเนน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต สพฺพสฺสปิ โลกสฺส ทิฏฺฐาทิชานนภาวํ สาเธติ. ตโต เยสํ สิยา ‘‘มาโร มหานุภาโว ฉกามาวจริสฺสโร วสวตฺตี, กึ ตสฺสาปิ ทิฏฺฐาทึ ชานาตี’’ติ, เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต ‘‘สมารกสฺสา’’ติ อาห. เยสํ ปน สิยา ‘‘พฺรหฺมา มหานุภาโว เอกงฺคุลิยา เอกสฺมึ จกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ ผรติ, ทฺวีหิ…เป… ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อาโลกํ ผรติ, อนุตฺตรญฺจ ฌานสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทติ, กึ ตสฺสาปิ ทิฏฺฐาทึ ชานาตี’’ติ, เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต ‘‘สพฺรหฺมกสฺสา’’ติ อาห. ตโต เยสํ สิยา ‘‘ปุถู สมณพฺราหฺมณา สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกา, กึ เตสมฺปิ ทิฏฺฐาทึ ชานาตี’’ติ, เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชายา’’ติ อาห. เอวํ อุกฺกฏฺฐานํ ทิฏฺฐาทิชานนภาวํ ปกาเสตฺวา อถ สมฺมุติเทเว อวเสสมนุสฺเส จ อุปาทาย อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน เสสสตฺตโลกสฺส ทิฏฺฐาทิชานนภาวํ ปกาเสติ. อยเมตฺถ อนุสนฺธิกฺกโม. โปราณา ปนาหุ – สเทวกสฺสาติ เทวตาหิ สทฺธึ อวเสสโลกสฺส. สมารกสฺสาติ มาเรน สทฺธึ อวเสสโลกสฺส. สพฺรหฺมกสฺสาติ พฺรหฺเมหิ สทฺธึ อวเสสโลกสฺส. เอวํ สพฺเพปิ ติภวูปเค สตฺเต ตีหากาเรหิ ตีสุ ปเทสุ ปกฺขิปิตฺวา ปุน ทฺวีหากาเรหิ ปริยาทาตุํ สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสายาติ วุตฺตํ. เอวํ ปญฺจหิ ปเทหิ เตน เตน อากาเรน เตธาตุกเมว ปริยาทินฺนํ โหตีติ.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យទាំងនេះ ដោយពាក្យថា sadevaka ព្រះថេរៈញ៉ាំងការដឹងនូវធម៌មានរូបដែលឃើញហើយជាដើម នៃលោកទាំងពួង ឱ្យសម្រេចដោយការកំណត់យ៉ាងក្រៃលែង។ លំដាប់នោះ ជនទាំងឡាយណាដែលមានសេចក្តីសង្ស័យថា «មារមានអានុភាពធំ ជាធំក្នុងកាមាវចរភូមិទាំង ៦ ជាអ្នកញ៉ាំងសត្វឱ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន តើព្រះអង្គទ្រង់ដឹងនូវធម៌មានរូបដែលឃើញហើយជាដើម សូម្បីរបស់មារនោះដែរឬទេ?» ព្រះថេរៈកាលនឹងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យរបស់ជនទាំងនោះ ទើបពោលថា samārakassa (លោកព្រមទាំងមារ)។ ចំណែកជនទាំងឡាយណាដែលមានសេចក្តីសង្ស័យថា «ព្រះព្រហ្មមានអានុភាពធំ អាចផ្សាយពន្លឺទៅកាន់ចក្រវាឡមួយពាន់ ដោយម្រាមដៃមួយ ផ្សាយពន្លឺទៅកាន់ចក្រវាឡដប់ពាន់ ដោយម្រាមដៃពីរ... រហូតដល់ដប់ និងបានទទួលសេចក្តីសុខក្នុងឈានសមាបត្តិដ៏រកអ្វីប្រៀបគ្មាន តើព្រះអង្គទ្រង់ដឹងនូវធម៌មានរូបដែលឃើញហើយជាដើម សូម្បីរបស់ព្រះព្រហ្មនោះដែរឬទេ?» ព្រះថេរៈកាលនឹងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យរបស់ជនទាំងនោះ ទើបពោលថា sabrahmakassa (លោកព្រមទាំងព្រហ្ម)។ លំដាប់នោះ ជនទាំងឡាយណាដែលមានសេចក្តីសង្ស័យថា «ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ជាច្រើន ជាសត្រូវនឹងព្រះសាសនា តើព្រះអង្គទ្រង់ដឹងនូវធម៌មានរូបដែលឃើញហើយជាដើម សូម្បីរបស់ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះដែរឬទេ?» ព្រះថេរៈកាលនឹងកំចាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យរបស់ជនទាំងនោះ ទើបពោលថា sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya (ប្រជាជនព្រមទាំងសមណព្រាហ្មណ៍)។ កាលដែលទ្រង់បង្ហាញនូវការដឹងនូវធម៌មានរូបដែលឃើញហើយជាដើម របស់សត្វដ៏ឧត្តមទាំងឡាយយ៉ាងនេះហើយ ទើបបង្ហាញនូវការដឹងនូវធម៌មានរូបដែលឃើញហើយជាដើម នៃសត្វលោកដែលសេសសល់ ដោយការកំណត់យ៉ាងក្រៃលែង ដោយអាស្រ័យសម្មុតិទេវតានិងមនុស្សដែលសេសសល់ទាំងឡាយ។ នេះជាលំដាប់នៃការតភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងទីនេះ។ ចំណែកបុរាណាចារ្យទាំងឡាយពោលថា៖ ពាក្យថា sadevakassa គឺលោកដែលសេសសល់ រួមជាមួយទេវតាទាំងឡាយ។ ពាក្យថា samārakassa គឺលោកដែលសេសសល់ រួមជាមួយមារ។ ពាក្យថា sabrahmakassa គឺលោកដែលសេសសល់ រួមជាមួយព្រះព្រហ្មទាំងឡាយ។ កាលដែលបញ្ចូលសត្វទាំងពួងដែលចូលទៅកាន់ភពទាំងបី ដោយអាការៈ ៣ យ៉ាង ក្នុងបទទាំង ៣ យ៉ាងនេះហើយ ដើម្បីកាន់យកទាំងអស់ដោយអាការៈ ២ យ៉ាងទៀត ទើបពោលថា sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāya។ យ៉ាងនេះ ត្រៃធាតុ (ភពទាំងបី) ឈ្មោះថាត្រូវបានកាន់យកទាំងអស់ ដោយបទទាំង ៥ នេះ ដោយអាការៈនោះៗ។

ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ. สุตนฺติ สทฺทายตนํ. มุตนฺติ ปตฺวา คเหตพฺพโต คนฺธายตนํ, รสายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ. วิญฺญาตนฺติ สุขทุกฺขาทิธมฺมารมฺมณํ. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปฺปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ. สพฺพํ ชานาตีติ อิมินา เอตํ ทสฺเสติ – ยํ อปริมานาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส [Pg.39] สเทวกสฺส โลกสฺส ‘‘นีลํ ปีต’’นฺติอาทิ (ธ. ส. ๖๑๙) รูปารมฺมณํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม รูปารมฺมณํ ทิสฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโตติ ตํ สพฺพํ ตถาคตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ชานาติ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส ‘‘เภริสทฺโท, มุทิงฺคสทฺโท’’ติอาทิ สทฺทารมฺมณํ โสตทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘มูลคนฺโธ ตจคนฺโธ’’ติอาทิ (ธ. ส. ๖๒๔-๖๒๗) คนฺธารมฺมณํ ฆานทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘มูลรโส, ขนฺธรโส’’ติอาทิ (ธ. ส. ๖๒๘-๖๓๑) รสารมฺมณํ ชิวฺหาทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘กกฺขฬํ, มุทุก’’นฺติอาทิ (ธ. ส. ๖๔๗-๖๕๐) ปถวีธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุเภทํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ กายทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ผุสิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโตติ ตํ สพฺพํ ตถาคตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ชานาติ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส สุขทุกฺขาทิเภทํ ธมฺมารมฺมณํ มโนทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม ธมฺมารมฺมณํ วิชานิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโตติ ตํ สพฺพํ ตถาคตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ชานาติ. อิมสฺส ปน มหาชนสฺส ปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ. อปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ. สพฺพํ ตถาคตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณน อปฺปตฺตํ นาม นตฺถีติ.

ពាក្យថា Diṭṭha បានដល់ រូបាយតនៈ។ ពាក្យថា Suta បានដល់ សទ្ទាយតនៈ។ ពាក្យថា Muta បានដល់ គន្ធាយតនៈ រសាយតនៈ និងផោដ្ឋព្វាយតនៈ ព្រោះជាសភាវៈដែលបុគ្គលត្រូវចូលទៅដល់ហើយទើបកាន់យកបាន។ ពាក្យថា Viññāta បានដល់ ធម្មារម្មណ៍មានសុខ និងទុក្ខជាដើម។ ពាក្យថា Patta បានដល់ អារម្មណ៍ដែលបុគ្គលស្វែងរកក្តី មិនបានស្វែងរកក្តី ហើយបានសម្រេច។ ពាក្យថា Pariyesita បានដល់ អារម្មណ៍ដែលបានសម្រេចក្តី មិនទាន់បានសម្រេចក្តី ដែលបុគ្គលស្វែងរក។ ពាក្យថា Anuvicaritaṃ manasā បានដល់ អារម្មណ៍ដែលចិត្តត្រួតត្រា (ត្រិះរិះ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញសេចក្តីនេះដោយពាក្យថា Sabbaṃ jānāti (ទ្រង់ជ្រាបសព្វគ្រប់) គឺថា រូបារម្មណ៍មានពណ៌ខៀវ ពណ៌លឿងជាដើម របស់សត្វលោកព្រមទាំងទេវតានេះ ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន មកប្រាកដក្នុងចក្ខុទ្វារ ព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់ព្រះតថាគត រមែងជ្រាបច្បាស់នូវរូបារម្មណ៍ទាំងអស់នោះថា «សត្វនេះបានឃើញរូបារម្មណ៍មានឈ្មោះនេះ ក្នុងខណៈនេះ ហើយជាអ្នកមានចិត្តរីករាយ ឬមានចិត្តអាក់អន់ចិត្ត ឬក៏មានចិត្តជាកណ្តាល»។ ដូចគ្នាដែរ សទ្ទារម្មណ៍មានសំឡេងស្គរធំ សំឡេងស្គរតូចជាដើម របស់សត្វលោកព្រមទាំងទេវតានេះ ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន មកប្រាកដក្នុងសោតទ្វារ, គន្ធារម្មណ៍មានក្លិនឫសឈើ ក្លិនសំបកឈើជាដើម មកប្រាកដក្នុងឃានទ្វារ, រសារម្មណ៍មានរសឫសឈើ រសដើមឈើជាដើម មកប្រាកដក្នុងជិវ្ហាទ្វារ, ផោដ្ឋព្វារម្មណ៍មានសភាវៈរឹង សភាវៈទន់ជាដើម ដែលប្លែកគ្នាដោយបឋវីធាតុ តេជោធាតុ និងវាយោធាតុ មកប្រាកដក្នុងកាយទ្វារ ព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់ព្រះតថាគត រមែងជ្រាបច្បាស់នូវផោដ្ឋព្វារម្មណ៍ទាំងអស់នោះថា «សត្វនេះបានពាល់ត្រូវនូវផោដ្ឋព្វារម្មណ៍មានឈ្មោះនេះ ក្នុងខណៈនេះ ហើយជាអ្នកមានចិត្តរីករាយ ឬមានចិត្តអាក់អន់ចិត្ត ឬក៏មានចិត្តជាកណ្តាល»។ ដូចគ្នាដែរ ធម្មារម្មណ៍មានសភាវៈប្លែកគ្នាដោយសុខ និងទុក្ខជាដើម របស់សត្វលោកព្រមទាំងទេវតានេះ ក្នុងលោកធាតុទាំងឡាយដែលរកប្រមាណមិនបាន មកប្រាកដក្នុងមនោទ្វារ ព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់ព្រះតថាគត រមែងជ្រាបច្បាស់នូវធម្មារម្មណ៍ទាំងអស់នោះថា «សត្វនេះបានដឹងច្បាស់នូវធម្មារម្មណ៍មានឈ្មោះនេះ ក្នុងខណៈនេះ ហើយជាអ្នកមានចិត្តរីករាយ ឬមានចិត្តអាក់អន់ចិត្ត ឬក៏មានចិត្តជាកណ្តាល»។ ម៉្យាងទៀត សម្រាប់មហាជននេះ អារម្មណ៍ដែលស្វែងរកហើយមិនបានសម្រេចក៏មាន ស្វែងរកហើយបានសម្រេចក៏មាន មិនបានស្វែងរកហើយមិនបានសម្រេចក៏មាន មិនបានស្វែងរកហើយបានសម្រេចក៏មាន។ ចំណែកឯព្រះតថាគតវិញ អារម្មណ៍ដែលមិនបានសម្រេចដោយព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ មិនមានឡើយ។

๑๒๑. ปุน อปเรน ปริยาเยน สพฺพญฺญุตญฺญาณภาวสาธนตฺถํ น ตสฺสาติ คาถมาห. ตตฺถ น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจีติ ตสฺส ตถาคตสฺส อิธ อิมสฺมึ เตธาตุเก โลเก, อิมสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺนกาเล วา ปญฺญาจกฺขุนา อทฺทิฏฺฐํ นาม กิญฺจิ อปฺปมตฺตกมฺปิ น อตฺถิ น สํวิชฺชติ. อตฺถีติ อิทํ วตฺตมานกาลิกํ อาขฺยาตปทํ. อิมินา ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกสฺส สพฺพธมฺมสฺส ญาตภาวํ ทสฺเสติ. คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปเนตฺถ ท-กาโร สํยุตฺโต. อโถ อวิญฺญาตนฺติ เอตฺถ อโถอิติ วจโนปาทาเน นิปาโต. อวิญฺญาตนฺติ อตีตกาลิกํ อวิญฺญาตํ นาม กิญฺจิ ธมฺมชาตํ. นาโหสีติ ปาฐเสโส. อพฺยยภูตสฺส อตฺถิสทฺทสฺส คหเณ ปาฐเสสํ วินาปิ ยุชฺชติเยว. อิมินา อตีตกาลิกสฺส สพฺพธมฺมสฺส ญาตภาวํ ทสฺเสติ[Pg.40]. อชานิตพฺพนฺติ อนาคตกาลิกํ อชานิตพฺพํ นาม ธมฺมชาตํ น ภวิสฺสติ, นตฺถิ วา. อิมินา อนาคตกาลิกสฺส สพฺพธมฺมสฺส ญาตภาวํ ทสฺเสติ. ชานนกิริยาวิเสสนมตฺตเมว วา เอตฺถ อ-กาโร. สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยนฺติ เอตฺถ ยํ เตกาลิกํ วา กาลวิมุตฺตํ วา เนยฺยํ ชานิตพฺพํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ ตถาคโต อภิญฺญาสิ อธิเกน สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิ ปฏิวิชฺฌิ. เอตฺถ อตฺถิสทฺเทน เตกาลิกสฺส กาลวิมุตฺตสฺส จ คหณา อตฺถิ-สทฺโท อพฺยยภูโตเยว ทฏฺฐพฺโพ. ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ กาลวเสน โอกาสวเสน จ นิปฺปเทสตฺตา สมนฺตา สพฺพโต ปวตฺตํ ญาณจกฺขุ อสฺสาติ สมนฺตจกฺขุ. เตน ยถาวุตฺเตน การเณน ตถาคโต สมนฺตจกฺขุ, สพฺพญฺญูติ วุตฺตํ โหติ. อิมิสฺสา คาถาย ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สาธิตํ.

១២១. ព្រះសង្គីតិកាចារ្យបានពោលគាថាថា Na tassa... ជាដើម ដើម្បីសម្រេចនូវសភាវៈនៃព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដោយបរិយាយផ្សេងទៀត។ ក្នុងគាថានោះ បណ្តាពាក្យទាំងនោះ ឃ្លាថា na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci សេចក្តីថា អារម្មណ៍សូម្បីបន្តិចបន្តួច ដែលព្រះតថាគតនោះមិនបានឃើញដោយបញ្ញាចក្ខុ ក្នុងលោកធាតុទាំងបីនេះ ឬក្នុងបច្ចុប្បន្នកាលនេះ មិនមាន គឺមិនប្រាកដឡើយ។ ពាក្យថា atthi នេះ ជាអាខ្យាតបទក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវសភាវៈដែលទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវសព្វធម៌ជាបច្ចុប្បន្នកាល ដោយពាក្យថា atthi នេះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា addiṭṭha នេះ ព្រះអង្គទ្រង់ផ្សំអក្សរ ទ (da-kāro) ដើម្បីសម្រួលដល់ការតាក់តែងគាថា។ ក្នុងពាក្យថា atho aviññātaṃ នេះ ពាក្យថា atho ជាសព្ទនិបាត ប្រើក្នុងន័យពោលពាក្យផ្សេងទៀត។ ពាក្យថា aviññātaṃ សំដៅលើធម៌ទាំងឡាយក្នុងអតីតកាល ដែលមិនធ្លាប់ដឹង។ ពាក្យដែលនៅសល់ក្នុងបាឋគឺ nāhosi (មិនមានហើយ)។ ប្រសិនបើកាន់យកពាក្យថា atthi ដែលជាអព្យយសព្ទ សូម្បីមិនមានពាក្យដែលនៅសល់ក្នុងបាឋ ក៏សមរម្យដែរ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសភាវៈដែលទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវសព្វធម៌ជាអតីតកាល ដោយពាក្យនេះ។ ពាក្យថា ajānitabbaṃ សំដៅលើធម៌ទាំងឡាយក្នុងអនាគតកាល ដែលមិនគួរដឹង គឺថានឹងមិនមាន ឬមិនមានឡើយ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសភាវៈដែលទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវសព្វធម៌ជាអនាគតកាល ដោយពាក្យនេះ។ ម៉្យាងទៀត អក្សរ អ (a-kāro) ក្នុងពាក្យនេះ គ្រាន់តែជាសព្ទវិសេសនៈនៃកិរិយាដឹងប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យថា sabbaṃ abhiññāsi yadatthi neyyaṃ នេះ សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលជាតេកាលិកៈ (កើតក្នុងកាលទាំងបី) ឬកាលវិមុត្ត (រួចផុតចាកកាលទាំងបី) ដែលជាតេយ្យធម៌គួរដឹង មានប្រាកដ ព្រះតថាគតបានដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងអស់នោះ គឺទ្រង់ជ្រាប ទ្រង់ចាក់ធ្លុះដោយព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណដ៏ក្រៃលែង។ ក្នុងពាក្យថា yadatthi នេះ ព្រោះការកាន់យកនូវអារម្មណ៍ជាតេកាលិកៈ និងកាលវិមុត្តដោយពាក្យថា atthi ហេតុនោះ គប្បីយល់ថា atthi-sadda នេះ ជាអព្យយសព្ទពិតប្រាកដ។ ឃ្លាថា tathāgato tena samantacakkhu សេចក្តីថា ព្រះតថាគតមានញាណចក្ខុប្រព្រឹត្តទៅដោយជុំវិញ គឺសព្វគ្រប់ ព្រោះមិនមានចំណែកសេសសល់ ដោយអំណាចនៃកាល និងឱកាស ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គមានព្រះនាមថា សមន្តចក្ខុ។ ដោយហេតុដែលបានពោលមកនេះ ព្រះតថាគតទើបឈ្មោះថា សមន្តចក្ខុ ឈ្មោះថា ព្រះសព្វញ្ញូ។ ព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ត្រូវបានសម្រេចហើយ ដោយទេសនាដែលមានបុគ្គលជាទីតាំង (បុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនា) ក្នុងគាថានេះ។

ปุน พุทฺธญาณานํ วิสยวเสน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ทสฺเสตุกาโม สมนฺตจกฺขูติ เกนฏฺเฐน สมนฺตจกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ คาถาย สมนฺตจกฺขูติ วุตฺตปเท ยํ ตํ สมนฺตจกฺขุ, ตํ เกนฏฺเฐน สมนฺตจกฺขูติ อตฺโถ. อตฺโถ ปนสฺส ยาวตา ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺโฐติอาทีหิ วุตฺโตเยว โหติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺหิ สมนฺตจกฺขุ. ยถาห – ‘‘สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญฺญาณ’’นฺติ (จูฬนิ. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓๒). ตสฺมึ สพฺพญฺญุตญฺญาณฏฺเฐ วุตฺเต สมนฺตจกฺขุฏฺโฐ วุตฺโตเยว โหตีติ. พุทฺธสฺเสว ญาณานีติ พุทฺธญาณานิ. ทุกฺเข ญาณาทีนิปิ หิ สพฺพากาเรน พุทฺธสฺเสว ภควโต ปวตฺตนฺติ, อิตเรสํ ปน เอกเทสมตฺเตเนว ปวตฺตนฺติ. สาวกสาธารณานีติ ปน เอกเทเสนาปิ อตฺถิตํ สนฺธาย วุตฺตํ. สพฺโพ ญาโตติ สพฺโพ ญาเณน ญาโต. อญฺญาโต ทุกฺขฏฺโฐ นตฺถีติ วุตฺตเมว อตฺถํ ปฏิเสเธน วิภาเวติ. สพฺโพ ทิฏฺโฐติ น เกวลํ ญาตมตฺโตเยว, อถ โข จกฺขุนา ทิฏฺโฐ วิย กโต. สพฺโพ วิทิโตติ น เกวลํ ทิฏฺฐมตฺโตเยว, อถ โข ปากโฏ. สพฺโพ สจฺฉิกโตติ น เกวลํ วิทิโตเยว, อถ โข ตตฺถ ญาณปฏิลาภวเสน ปจฺจกฺขีกโต. สพฺโพ ผสฺสิโตติ น เกวลํ สจฺฉิกโตเยว, อถ โข ปุนปฺปุนํ ยถารุจิ สมุทาจารวเสน ผุฏฺโฐติ. อถ วา ญาโต สภาวลกฺขณวเสน. ทิฏฺโฐ สามญฺญลกฺขณวเสน. วิทิโต รสวเสน. สจฺฉิกโต ปจฺจุปฏฺฐานวเสน[Pg.41]. ผสฺสิโต ปทฏฺฐานวเสน. อถ วา ญาโต ญาณุปฺปาทวเสน. ทิฏฺโฐ จกฺขุปฺปาทวเสน. วิทิโต ปญฺญุปฺปาทวเสน. สจฺฉิกโต วิชฺชุปฺปาทวเสน. ผสฺสิโต อาโลกุปฺปาทวเสน. ‘‘ยาวตา ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺโฐ, สพฺโพ ทิฏฺโฐ, อทิฏฺโฐ ทุกฺขฏฺโฐ นตฺถี’’ติอาทินา นเยน จ ‘‘ยาวตา สเทวกสฺส โลกสฺส…เป… อนุวิจริตํ มนสา, สพฺพํ ญาตํ, อญฺญาตํ นตฺถี’’ติอาทินา นเยน จ วิตฺถาโร เวทิตพฺโพ. ปฐมํ วุตฺตคาถา นิคมนวเสน ปุน วุตฺตา. ตํนิคมเนเยว หิ กเต ญาณนิคมนมฺปิ กตเมว โหตีติ.

ព្រះសង្គីតិកាចារ្យកាលចង់បង្ហាញនូវព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ដោយអំណាចនៃវិស័យនៃព្រះពុទ្ធញាណទាំងឡាយ ទើបពោលពាក្យថា samantacakkhūti kenaṭṭhena samantacakkhu ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា samantacakkhu ដែលពោលទុកក្នុងគាថានោះ មានសេចក្តីសួរថា «ព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណណាដែលហៅថា សមន្តចក្ខុ ព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ ឈ្មោះថា សមន្តចក្ខុ តើដោយអត្ថថាដូចម្តេច?»។ ចំណែកឯសេចក្តីពន្យល់នៃពាក្យនោះ ព្រះអង្គបានពោលទុកហើយ ដោយពាក្យមានជាដើមថា yāvatā dukkhassa dukkhaṭṭho (ទុក្ខសច្ចៈមានសភាវៈជាទុក្ខត្រឹមណា)។ ព្រោះថា ព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហៅថា សមន្តចក្ខុ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ហៅថា សមន្តចក្ខុ»។ កាលបើអត្ថនៃព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ ត្រូវបានពោលហើយ អត្ថនៃសមន្តចក្ខុ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានពោលរួចហើយដែរ។ ញាណទាំងឡាយរបស់ព្រះពុទ្ធប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា ពុទ្ធញាណ។ ព្រោះថា ញាណក្នុងទុក្ខជាដើម រមែងប្រព្រឹត្តទៅដល់ព្រះមានព្រះភាគជាម្ចាស់តែមួយអង្គគត់ ដោយគ្រប់អាការៈ ចំណែកឯបុគ្គលដទៃ (ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះសាវក) រមែងប្រព្រឹត្តទៅត្រឹមតែមួយចំណែកប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកពាក្យថា sāvakasādhāraṇāni (ញាណទូទៅដល់សាវក) ព្រះអង្គពោលសំដៅយកសភាវៈដែលមាន សូម្បីត្រឹមតែមួយចំណែកប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា sabbo ñāto សេចក្តីថា ទុក្ខសច្ចៈទាំងអស់ ត្រូវបានដឹងហើយដោយញាណ។ ឃ្លាថា aññāto dukkhaṭṭho natthi (សភាវៈជាទុក្ខដែលមិនដឹង មិនមានឡើយ) នេះ ជាការបង្ហាញសេចក្តីដែលបានពោលហើយឱ្យច្បាស់លាស់ ដោយការបដិសេធ។ ពាក្យថា sabbo diṭṭho សេចក្តីថា មិនមែនត្រឹមតែដឹងប៉ុណ្ណោះទេ គឺធ្វើឱ្យប្រាកដដូចជាបានឃើញដោយចក្ខុ (មំសចក្ខុ) ដែរ។ ពាក្យថា sabbo vidito សេចក្តីថា មិនមែនត្រឹមតែឃើញប៉ុណ្ណោះទេ គឺធ្វើឱ្យប្រាកដច្បាស់លាស់។ ពាក្យថា sabbo sacchikato សេចក្តីថា មិនមែនត្រឹមតែដឹងច្បាស់ប៉ុណ្ណោះទេ គឺធ្វើឱ្យជាក់ស្តែងក្នុងអារម្មណ៍នោះ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចបាននូវញាណ។ ពាក្យថា sabbo phassito សេចក្តីថា មិនមែនត្រឹមតែធ្វើឱ្យជាក់ស្តែងប៉ុណ្ណោះទេ គឺបានពាល់ត្រូវរឿយៗ ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅតាមប្រាថ្នា។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា ñāto គឺដឹងដោយអំណាចនៃសភាវលក្ខណៈ។ ពាក្យថា diṭṭho គឺឃើញដោយអំណាចនៃសាមញ្ញលក្ខណៈ។ ពាក្យថា vidito គឺដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃកិច្ច (រស)។ ពាក្យថា sacchikato គឺធ្វើឱ្យជាក់ស្តែងដោយអំណាចនៃបច្ចុបដ្ឋាន។ ពាក្យថា phassito គឺពាល់ត្រូវដោយអំណាចនៃបទដ្ឋាន។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា ñāto គឺដឹងដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃញាណ។ ពាក្យថា diṭṭho គឺឃើញដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃចក្ខុ។ ពាក្យថា vidito គឺដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃបញ្ញា។ ពាក្យថា sacchikato គឺធ្វើឱ្យជាក់ស្តែងដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃវិជ្ជា។ ពាក្យថា phassito គឺពាល់ត្រូវដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃពន្លឺ (បញ្ញាពន្លឺ)។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីពិស្តារ ដោយន័យមានជាដើមថា «ទុក្ខសច្ចៈមានសភាវៈជាទុក្ខត្រឹមណា ទុក្ខសច្ចៈទាំងអស់នោះ ព្រះអង្គបានឃើញហើយ សភាវៈជាទុក្ខដែលមិនបានឃើញ មិនមានឡើយ» និងដោយន័យមានជាដើមថា «សត្វលោកព្រមទាំងទេវតាមានត្រឹមណា...ផេ... អារម្មណ៍ដែលចិត្តត្រួតត្រា ទាំងអស់នោះ ព្រះអង្គបានជ្រាបហើយ អារម្មណ៍ដែលមិនបានជ្រាប មិនមានឡើយ»។ គាថាដែលបានពោលខាងដើម ព្រះអង្គទ្រង់ពោលម្តងទៀត ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសន្និដ្ឋាន (និគមនៈ)។ ព្រោះថាកាលបើសេចក្តីសន្និដ្ឋាននៃគាថានោះ ត្រូវបានធ្វើហើយ សេចក្តីសន្និដ្ឋាននៃញាណ (សព្វញ្ញុតញ្ញាណ និងអនាវរណញាណ) ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានធ្វើរួចហើយដែរ។

สพฺพญฺญุตญฺญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីពន្យល់នៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺค-อฏฺฐกถาย

ក្នុងសទ្ធម្មប្បកាសិនី អដ្ឋកថាបដិសម្ភិទាមគ្គ

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីពន្យល់នៃញាណកថា ចប់ហើយ។

๒. ทิฏฺฐิกถา

២. ទិដ្ឋិកថា

๑. อสฺสาททิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយសេចក្តីពន្យល់នៃអស្សាទទិដ្ឋិនិទ្ទេស

๑๒๒. อิทานิ ญาณกถานนฺตรํ กถิตาย ทิฏฺฐิกถาย อนุปุพฺพอนุวณฺณนา อนุปฺปตฺตา. อยญฺหิ ทิฏฺฐิกถา ญาณกถาย กตญาณปริจยสฺส สมธิคตสมฺมาทิฏฺฐิสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิมลวิโสธนา สุกรา โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ จ สุปริสุทฺธา โหตีติ ญาณกถานนฺตรํ กถิตา. ตตฺถ กา ทิฏฺฐีติอาทิกา ปุจฺฉา. กา ทิฏฺฐีติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติอาทิกํ ปุจฺฉิตปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนํ. กถํ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติอาทิโก วิสฺสชฺชิตวิสฺสชฺชนสฺส วิตฺถารนิทฺเทโส, สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย อสฺสาททิฏฺฐิโยติอาทิกา ทิฏฺฐิสุตฺตสํสนฺทนาติ เอวมิเม จตฺตาโร ปริจฺเฉทา. ตตฺถ ปุจฺฉาปริจฺเฉเท ตาว กา ทิฏฺฐีติ ธมฺมปุจฺฉา, สภาวปุจฺฉา. กติ ทิฏฺฐิฏฺฐานานีติ เหตุปุจฺฉา ปจฺจยปุจฺฉา, กิตฺตกานิ ทิฏฺฐีนํ การณานีติ อตฺโถ. กติ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานีติ สมุทาจารปุจฺฉา วิการปุจฺฉา. ทิฏฺฐิโย เอว หิ สมุทาจารวเสน จิตฺตํ ปริโยนนฺธนฺติโย อุฏฺฐหนฺตีติ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานิ [Pg.42] นาม โหนฺติ. กติ ทิฏฺฐิโยติ ทิฏฺฐีนํ สงฺขาปุจฺฉา คณนาปุจฺฉา. กติ ทิฏฺฐาภินิเวสาติ วตฺถุปฺปเภทวเสน อารมฺมณนานตฺตวเสน ทิฏฺฐิปฺปเภทปุจฺฉา. ทิฏฺฐิโย เอว หิ ตํ ตํ วตฺถุํ ตํ ตํ อารมฺมณํ อภินิวิสนฺติ ปรามสนฺตีติ ทิฏฺฐิปรามาสาติ วุจฺจนฺติ. กตโม ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ ทิฏฺฐีนํ ปฏิปกฺขปุจฺฉา ปหานูปายปุจฺฉา. ทิฏฺฐิการณานิ หิ ขนฺธาทีนิ ทิฏฺฐิสมุคฺฆาเตน ตาสํ การณานิ น โหนฺตีติ ตานิ จ การณานิ สมุคฺฆาติตานิ นาม โหนฺติ. ตสฺมา ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ สมฺมา ภุสํ หญฺญนฺติ เอเตนาติ ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ วุจฺจติ.

១២២. ឥឡូវនេះ ការអធិប្បាយពន្យល់សេចក្តីតាមលំដាប់នៃទិដ្ឋិកថា ដែលបានសម្តែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីញាណកថា បានមកដល់ហើយ។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិកថានេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីញាណកថា ព្រោះកាលបើបុគ្គលបានធ្វើការសន្សំញាណក្នុងញាណកថា បានសម្រេចសម្មាទិដ្ឋិហើយ ការជម្រះនូវមន្ទិលគឺមិច្ឆាទិដ្ឋិ រមែងជាការងាយស្រួល និងសម្មាទិដ្ឋិក៏រមែងស្អាតបរិសុទ្ធល្អ។ ក្នុងទិដ្ឋិកថានោះ ពាក្យមានជាដើមថា kā diṭṭhi (តើទិដ្ឋិដូចម្តេច?) ជាពាក្យសួរ (បុច្ឆា)។ ពាក្យមានជាដើមថា kā diṭṭhi abhinivesaparāmāso diṭṭhi (តើទិដ្ឋិដូចម្តេច? ការស្ទាបអង្អែលដោយការប្រកាន់មាំ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិ) ជាពាក្យដោះស្រាយ (វិសជ្ជនា) នៃសំណួរដែលបានសួរហើយ។ ពាក្យមានជាដើមថា kathaṃ abhinivesaparāmāso diṭṭhi (តើការស្ទាបអង្អែលដោយការប្រកាន់មាំ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិ តើដូចម្តេច?) ជាសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារនៃវិសជ្ជនាដែលបានដោះស្រាយហើយ។ ពាក្យមានជាដើមថា sabbāva tā diṭṭhiyo assādadiṭṭhi (ទិដ្ឋិទាំងអស់នោះ គឺអស្សាទទិដ្ឋិ) ជាការប្រៀបធៀបធៀបផ្សំនូវសូត្រដែលសម្តែងអំពីទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិសូត្រ)។ ផ្នែកទាំងឡាយមាន ៤ យ៉ាងនេះឯង។ ក្នុងផ្នែកទាំងនោះ បណ្តាផ្នែកនៃសំណួរ (បុច្ឆាបរិច្ឆេទ) ជាដំបូង សំណួរថា kā diṭṭhi (តើទិដ្ឋិដូចម្តេច?) ជាធម្មបុច្ឆា ឬសភាវបុច្ឆា (សួររកសភាវៈ)។ សំណួរថា kati diṭṭhiṭṭhānāni (តើទីតាំងនៃទិដ្ឋិមានប៉ុន្មាន?) ជាហេតុបុច្ឆា ឬបច្ចយបុច្ឆា (សួររកហេតុ) មានសេចក្តីថា ហេតុទាំងឡាយនៃទិដ្ឋិមានប៉ុន្មាន? សំណួរថា kati diṭṭhipariyuṭṭhānāni (តើការគ្របសង្កត់នៃទិដ្ឋិមានប៉ុន្មាន?) ជាសមុទាចារបុច្ឆា ឬវិការបុច្ឆា (សួររកការប្រព្រឹត្តទៅ)។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិទាំងឡាយហ្នឹងឯង កាលគ្របដណ្តប់ចិត្តដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅ រមែងកើតឡើង ហេតុនោះ ទើបហៅថា ទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានៈ។ សំណួរថា kati diṭṭhiyo (តើទិដ្ឋិមានប៉ុន្មាន?) ជាសង្ខ្យាបុច្ឆា ឬគណនាបុច្ឆា (សួររកចំនួន)។ សំណួរថា kati diṭṭhābhinivesā (តើការប្រកាន់មាំដោយទិដ្ឋិមានប៉ុន្មាន?) ជាទិដ្ឋិប្បភេទបុច្ឆា (សួររកការប្លែកគ្នានៃទិដ្ឋិ) ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវត្ថុ និងដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអារម្មណ៍។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិទាំងឡាយហ្នឹងឯង រមែងចូលទៅប្រកាន់មាំ ស្ទាបអង្អែលនូវវត្ថុនោះៗ និងអារម្មណ៍នោះៗ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ទិដ្ឋិបរាមាសៈ។ សំណួរថា katamo diṭṭhiṭṭhānasamugghāto (តើការដកឡើងនូវទីតាំងនៃទិដ្ឋិ តើដូចម្តេច?) ជាបដិបក្ខបុច្ឆា ឬបហានុបាយបុច្ឆា (សួររកធម៌ជាបដិបក្ខ ឬវិធីលះបង់)។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធជាដើម ដែលជាហេតុនៃទិដ្ឋិ កាលបើមានការដកឡើងនូវទិដ្ឋិហើយ ហេតុទាំងឡាយនៃទិដ្ឋិទាំងនោះ ក៏មិនមាន ហេតុនោះ ហេតុទាំងឡាយនោះ ទើបឈ្មោះថា ត្រូវបានដកឡើងហើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទីតាំងនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ ត្រូវបានសម្លាប់ (កម្ចាត់) យ៉ាងល្អ យ៉ាងខ្លាំងក្លា ដោយមគ្គនេះ ហេតុនោះ មគ្គនេះ ទើបហៅថា ទិដ្ឋិដ្ឋានសមុគ្ឃាតៈ (ការដកឡើងនូវទីតាំងនៃទិដ្ឋិ)។

อิทานิ เอตาสํ ฉนฺนํ ปุจฺฉานํ กา ทิฏฺฐีติอาทีนิ ฉ วิสฺสชฺชนานิ. ตตฺถ กา ทิฏฺฐีติ วิสฺสชฺเชตพฺพปุจฺฉา. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติ วิสฺสชฺชนํ. สา ปน อนิจฺจาทิเก วตฺถุสฺมึ นิจฺจาทิวเสน อภินิวิสติ ปติฏฺฐหติ ทฬฺหํ คณฺหาตีติ อภินิเวโส. อนิจฺจาทิอาการํ อติกฺกมิตฺวา นิจฺจนฺติอาทิวเสน วตฺตมาโน ปรโต อามสติ คณฺหาตีติ ปรามาโส. อถ วา นิจฺจนฺติอาทิกํ ปรํ อุตฺตมํ สจฺจนฺติ อามสติ คณฺหาตีติ ปรามาโส, อภินิเวโส จ โส ปรามาโส จาติ อภินิเวสปรามาโส. เอวํปกาโร ทิฏฺฐีติ กิจฺจโต ทิฏฺฐิสภาวํ วิสฺสชฺเชติ. ตีณิ สตนฺติ ตีณิ สตานิ, วจนวิปลฺลาโส กโต. กตโม ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ ปุจฺฉํ อนุทฺธริตฺวาว โสตาปตฺติมคฺโค ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ วิสฺสชฺชนํ กตํ.

ឥឡូវនេះ ក្នុងបណ្ដាសំណួរទាំង ៦ នេះ ពាក្យថា kā diṭṭhīti ជាដើម គឺជាការដោះស្រាយទាំង ៦។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា kā diṭṭhīti គឺជាសំណួរដែលត្រូវដោះស្រាយ។ ពាក្យថា abhinivesaparāmāso diṭṭhīti គឺជាការដោះស្រាយ (ចម្លើយ)។ ម្យ៉ាងទៀត ការចូលទៅប្រកាន់មាំនោះ តែងចូលទៅកាន់ តែងតាំងនៅមាំ តែងប្រកាន់ខ្ជាប់ ក្នុងវត្ថុមានអនិច្ចៈជាដើម ដោយអំណាចនៃនិច្ចៈជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អភិនិវេសៈ (ការចូលទៅប្រកាន់មាំ)។ ការប្រព្រឹត្តទៅដោយកន្លងហួសនូវអាការៈមានអនិច្ចៈជាដើម ហើយស្ទាបអង្អែល គឺប្រកាន់យកដោយខុស (ដោយអំណាចនៃនិច្ចៈជាដើម) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បរាមាសៈ (ការស្ទាបអង្អែល/ការប្រកាន់ខុស)។ មួយវិញទៀត ការស្ទាបអង្អែល គឺប្រកាន់យកនូវសេចក្ដីយល់ឃើញមាននិច្ចៈជាដើមនោះថា ជាសភាវៈដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត ជាសច្ចៈ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បរាមាសៈ។ ធម៌នោះជាអភិនិវេសៈផង ជាបរាមាសៈផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អភិនិវេសបរាមាសៈ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដោះស្រាយនូវសភាវៈនៃទិដ្ឋិដោយអំណាចនៃកិច្ចថា 'ទិដ្ឋិមានប្រការយ៉ាងនេះ'។ ពាក្យថា tīṇi sataṃ គឺ tīṇi satāni (បីរយ) នេះជាការធ្វើវចនវិបល្លាស (ប្ដូរវចនៈពីពហុវចនៈមកជាឯកវចនៈ)។ ព្រះអង្គមិនបានលើកឡើងនូវសំណួរថា 'Katamo diṭṭhiṭṭhānasamugghāto' (ការដកឡើងនូវទិដ្ឋិដ្ឋាន តើដូចម្ដេច?) ឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់បានធ្វើការដោះស្រាយតែម្ដងថា 'sotāpattimaggo diṭṭhiṭṭhānasamugghāto' (សោតាបត្តិមគ្គ ជាការដកឡើងនូវទិដ្ឋិដ្ឋាន)។

๑๒๓. อิทานิ กถํ อภินิเวสปรามาโสติอาทิ วิตฺถารนิทฺเทโส. ตตฺถ รูปนฺติ อุปโยควจนํ. รูปํ อภินิเวสปรามาโสติ สมฺพนฺโธ. รูปนฺติ เจตฺถ รูปุปาทานกฺขนฺโธ กสิณรูปญฺจ. ‘‘เอตํ มมา’’ติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ, ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ, ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. เอตนฺติ สามญฺญวจนํ. เตเนว ‘‘เวทนํ เอตํ มม, สงฺขาเร เอตํ มมา’’ติ นปุํสกวจนํ เอกวจนญฺจ กตํ. เอโสติ ปน วตฺตพฺพมเปกฺขิตฺวา ปุลฺลิงฺเคกวจนํ กตํ. เอตํ มมาติ ตณฺหามญฺญนามูลิกา ทิฏฺฐิ. เอโสหมสฺมีติ มานมญฺญนามูลิกา ทิฏฺฐิ. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิมญฺญนา เอว. เกจิ ปน ‘‘เอตํ มมาติ มมํการกปฺปนา, เอโสหมสฺมีติ อหํการกปฺปนา, เอโส เม อตฺตาติ [Pg.43] อหํการมมํการกปฺปิโต อตฺตาภินิเวโสติ จ, ตถา ยถากฺกเมเนว ตณฺหามูลนิเวโส มานปคฺคาโห, ตณฺหามูลนิวิฏฺโฐ มานปคฺคหิโต, อตฺตาภินิเวโสติ จ, สงฺขารานํ ทุกฺขลกฺขณาทสฺสนํ, สงฺขารานํ อนิจฺจลกฺขณาทสฺสนํ, สงฺขารานํ ติลกฺขณาทสฺสนเหตุโก อตฺตาภินิเวโสติ จ, ทุกฺเข อสุเภ จ สุขํ สุภนฺติ วิปลฺลาสคตสฺส, อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ วิปลฺลาสคตสฺส, จตุพฺพิธวิปลฺลาสคตสฺส จ อตฺตาภินิเวโสติ จ, ปุพฺเพนิวาสญาณสฺส อาการกปฺปนา, ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส อนาคตปฏิลาภกปฺปนา, ปุพฺพนฺตาปรนฺตอิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กปฺปนิสฺสิตสฺส อตฺตาภินิเวโสติ จ, นนฺทิยา อตีตมนฺวาคเมติ, นนฺทิยา อนาคตํ ปฏิกงฺขติ, ปจฺจุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ สํหีรติ อตฺตาภินิเวโสติ จ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณเหตุกา ทิฏฺฐิ, อปรนฺเต อญฺญาณเหตุกา ทิฏฺฐิ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณเหตุโก อตฺตาภินิเวโส’’ติ จ เอเตสํ ติณฺณํ วจนานํ อตฺถํ วณฺณยนฺติ.

១២៣. ឥឡូវនេះ ពាក្យថា kathaṃ abhinivesaparāmāso ជាដើម គឺជាការសម្ដែងសេចក្ដីពិស្ដារ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា rūpaṃ គឺជាឧបយោគវចនៈ (ទុតិយាវិភត្តិ)។ សេចក្ដីតភ្ជាប់គឺ 'rūpaṃ abhinivesaparāmāso' (ការចូលទៅប្រកាន់មាំនិងការស្ទាបអង្អែលក្នុងរូប)។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា rūpaṃ ក្នុងទីនេះ សំដៅយក រូបុបាទានក្ខន្ធ និងកសិណរូប។ គួរផ្សំសេចក្ដីទៅតាមផ្នែកនីមួយៗថា 'ការចូលទៅប្រកាន់មាំនិងការស្ទាបអង្អែលថា នេះជារបស់អញ គឺជាទិដ្ឋិ', 'ការចូលទៅប្រកាន់មាំនិងការស្ទាបអង្អែលថា នេះជាអញ គឺជាទិដ្ឋិ', 'ការចូលទៅប្រកាន់មាំនិងការស្ទាបអង្អែលថា នេះជាខ្លួនរបស់អញ គឺជាទិដ្ឋិ'។ ពាក្យថា etaṃ គឺជាសាមញ្ញវចនៈ (ពាក្យទូទៅ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ប្រើប្រាស់នបុំសកលិង្គ និងឯកវចនៈ ដូចជា 'vedanaṃ etaṃ mama' (វេទនានេះជារបស់អញ), 'saṅkhāre etaṃ mama' (សង្ខារទាំងឡាយនេះជារបស់អញ)។ ចំណែកពាក្យថា eso ព្រះអង្គទ្រង់ប្រើប្រាស់បុល្លិង្គ ឯកវចនៈ ដោយរំពឹងទៅលើពាក្យដែលត្រូវនិយាយខាងមុខ (គឺ ayam ឬ attā)។ ពាក្យថា etaṃ mama គឺជាទិដ្ឋិដែលមានតណ្ហាមញ្ញនាជាឫសគល់។ ពាក្យថា esohamasmi គឺជាទិដ្ឋិដែលមានមានមញ្ញនាជាឫសគល់។ ពាក្យថា eso me attā គឺជាទិដ្ឋិមញ្ញនាពិតៗ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពន្យល់សេចក្ដីនៃពាក្យទាំង ៣ នេះថា៖ 'etaṃ mama គឺជាមមង្ការកប្បនា (ការត្រិះរិះថាជារបស់អញ), esohamasmi គឺជាអហង្ការកប្បនា (ការត្រិះរិះថាជាអញ), eso me attā គឺជាអត្តាភិនិវេសៈ (ការចូលទៅប្រកាន់ថាជាខ្លួន) ដែលអហង្ការនិងមមង្ការបានកំណត់ទុក' ម្យ៉ាងទៀត តាមលំដាប់គឺ៖ 'ការចូលទៅប្រកាន់មាំមានតណ្ហាជាឫសគល់ និងការលើកតម្កើងដោយមានៈ, ការចូលទៅប្រកាន់មាំដែលតាំងនៅដោយមានតណ្ហាជាឫសគល់ និងការលើកតម្កើងដោយមានៈ ថាជាអត្តាភិនិវេសៈ' ម្យ៉ាងទៀត 'ការមិនឃើញទុក្ខលក្ខណៈនៃសង្ខារទាំងឡាយ, ការមិនឃើញអនិច្ចលក្ខណៈនៃសង្ខារទាំងឡាយ, និងអត្តាភិនិវេសៈដែលមានការមិនឃើញត្រីលក្ខណៈនៃសង្ខារទាំងឡាយជាហេតុ' ម្យ៉ាងទៀត 'អត្តាភិនិវេសៈរបស់បុគ្គលអ្នកដល់នូវវិបល្លាសថា សុខ ថាល្អ ក្នុងធម៌ដែលជាទុក្ខនិងជាអសុភៈ, អត្តាភិនិវេសៈរបស់បុគ្គលអ្នកដល់នូវវិបល្លាសថា និច្ច ក្នុងធម៌ដែលជាអនិច្ចៈ, និងអត្តាភិនិវេសៈរបស់បុគ្គលអ្នកដល់នូវវិបល្លាសទាំង ៤ ប្រការ' ម្យ៉ាងទៀត 'ការត្រិះរិះនូវអាការៈនៃបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ, ការត្រិះរិះនូវការបានចំពោះក្នុងអនាគតនៃទិព្វចក្ខុញាណ, និងអត្តាភិនិវេសៈរបស់បុគ្គលអ្នកអាស្រ័យនូវការត្រិះរិះ (ទិដ្ឋិ) ក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាបដិច្ចសមុប្បាទ គឺបុព្វន្តៈ អបរន្តៈ និងអិទប្បច្ចយតា' ម្យ៉ាងទៀត 'ការស្វែងរកនូវអតីតដោយនន្ទិ (តណ្ហា), ការប្រាថ្នានូវអនាគតដោយនន្ទិ, និងអត្តាភិនិវេសៈដែលត្រូវគេនាំទៅ (កួចយកទៅ) ក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាបច្ចុប្បន្ន' ម្យ៉ាងទៀត 'ទិដ្ឋិមានអញ្ញាណ (សេចក្ដីមិនដឹង) ក្នុងបុព្វន្តៈជាហេតុ, ទិដ្ឋិមានអញ្ញាណក្នុងអបរន្តៈជាហេតុ, និងអត្តាភិនិវេសៈមានអញ្ញាណជាហេតុក្នុងធម៌ទាំងឡាយជាបដិច្ចសមុប្បាទ គឺបុព្វន្តៈ អបរន្តៈ និងអិទប្បច្ចយតា' ដូច្នេះជាដើម តែងពន្យល់នូវសេចក្ដីនៃពាក្យទាំង ៣ នេះ។

ทิฏฺฐิโย ปเนตฺถ ปฐมํ ปญฺจกฺขนฺธวตฺถุกา. ตโต ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนวิญฺญาณ- กายสมฺผสฺสกายเวทนากายสญฺญากายเจตนากายตณฺหากายวิตกฺกวิจารธาตุทสกสิณ- ทฺวตฺตึสาการวตฺถุกา ทิฏฺฐิโย วุตฺตา. ทฺวตฺตึสากาเรสุ จ ยตฺถ วิสุํ อภินิเวโส น ยุชฺชติ, ตตฺถ สกลสรีราภินิเวสวเสเนว วิสุํ อภินิเวโส วิย กโตติ เวทิตพฺพํ. ตโต ทฺวาทสายตนอฏฺฐารสธาตุเอกูนวีสติอินฺทฺริยวเสน โยชนา กตา. ตีณิ เอกนฺตโลกุตฺตรินฺทฺริยานิ น โยชิตานิ. น หิ โลกุตฺตรวตฺถุกา ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. สพฺพตฺถาปิ จ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺเสสุ ธมฺเมสุ โลกุตฺตเร ฐเปตฺวา โลกิยา เอว คเหตพฺพา. อนินฺทฺริยพทฺธรูปญฺจ น คเหตพฺพเมว. ตโต เตธาตุกวเสน นววิธภววเสน ฌานพฺรหฺมวิหารสมาปตฺติวเสน ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺควเสน จ โยชนา กตา. ชาติชรามรณานํ วิสุํ คหเณ ปริหาโร วุตฺตนโย เอว. สพฺพานิ เจตานิ รูปาทิกานิ ชรามรณนฺตานิ อฏฺฐนวุติสตํ ปทานิ ภวนฺติ.

ក្នុងអធិប្បាយនេះ ជាដំបូង ទិដ្ឋិទាំងឡាយមានខន្ធ ៥ ជាវត្ថុ (ជាទីតាំង) ត្រូវបានសម្ដែងហើយ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ទិដ្ឋិទាំងឡាយដែលមានវត្ថុជា៖ អាយតនៈខាងក្នុង ៦, អាយតនៈខាងក្រៅ ៦, វិញ្ញាណកាយ ៦, សម្ផស្សកាយ ៦, វេទនាកាយ ៦, សញ្ញាកាយ ៦, ចេតនាកាយ ៦, តណ្ហាកាយ ៦, វិតក្កៈ ៦, វិចារៈ ៦, ធាតុ ៦, កសិណ ១០, និងអាការៈ ៣២ ត្រូវបានសម្ដែងហើយ។ ក្នុងអាការៈ ៣២ នោះ អាការៈណាដែលមិនគួរដល់ការចូលទៅប្រកាន់មាំដោយឡែកពីគ្នាទេ ក្នុងអាការៈនោះ គួរជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើការប្រកាន់មាំដោយឡែកពីគ្នា ដូចជាការចូលទៅប្រកាន់មាំក្នុងរាងកាយទាំងមូលដូច្នោះដែរ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ការផ្សំសេចក្ដីត្រូវបានធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃអាយតនៈ ១២, ធាតុ ១៨, និងឥន្ទ្រិយ ១៩។ ឯឥន្ទ្រិយជាលោកុត្តរៈពិតប្រាកដ ៣ យ៉ាង មិនត្រូវបានផ្សំឡើយ។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិទាំងឡាយដែលជាលោកុត្តរវត្ថុ (មានលោកុត្តរធម៌ជាអារម្មណ៍) មិនដែលកើតមានឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីក្នុងទីទាំងពួង ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលលាយឡំដោយលោកិយនិងលោកុត្តរៈ គប្បីវៀរលែងនូវលោកុត្តរធម៌ចេញ ហើយកាន់យកតែលោកិយធម៌ប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែអនិន្ទ្រិយពទ្ធរូប (រូបដែលមិនជាប់ទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយ) ក៏មិនត្រូវកាន់យកដែរ ព្រោះមិនមែនជាវត្ថុនៃទិដ្ឋិ។ បន្ទាប់ពីនោះមក ការផ្សំសេចក្ដីត្រូវបានធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃតេធាតុករដ្ឋ (ធាតុទាំង ៣), ភព ៩ ប្រការ, ឈាន, ព្រហ្មវិហារ, សមាបត្តិ, និងអង្គនៃបដិច្ចសមុប្បាទ។ ក្នុងការកាន់យកដោយឡែកពីគ្នានៃជាតិ ជរា និងមរណៈ វិធីដោះស្រាយគឺដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ បទទាំងឡាយនេះទាំងអស់ មានរូបជាដើម និងមានជរាមរណៈជាទីបំផុត ត្រូវជា ១៩៨ បទ។

๑๒๔. ทิฏฺฐิฏฺฐาเนสุ ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ วีสติวตฺถุกายปิ สกฺกายทิฏฺฐิยา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํเยว วตฺถุตฺตา ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อตฺตานํ สมนุปสฺสมานา สมนุปสฺสนฺติ, สพฺเพ เต ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธสุเยว [Pg.44] สมนุปสฺสนฺติ, เอเตสํ วา อญฺญตร’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๔๗) วุตฺตตฺตา จ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทิฏฺฐีนํ การณํ. อวิชฺชาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อวิชฺชาย อนฺธีกตานํ ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต ‘‘ยายํ, ภนฺเต, ทิฏฺฐิ ‘อสมฺมาสมฺพุทฺเธสุ สมฺมาสมฺพุทฺธา’ติ, อยํ นุ โข, ภนฺเต, ทิฏฺฐิ กึ ปฏิจฺจ ปญฺญายตีติ? มหตี โข เอสา, กจฺจาน, ธาตุ, ยทิทํ อวิชฺชาธาตุ. หีนํ, กจฺจาน, ธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ หีนา สญฺญา หีนา ทิฏฺฐี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๙๗) วจนโต จ อวิชฺชา ทิฏฺฐีนํ การณํ. ผสฺโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ เตน ผสฺเสน ผุฏฺฐสฺส ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิวุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๒๓) วจนโต จ ผสฺโส ทิฏฺฐีนํ การณํ. สญฺญาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อาการมตฺตคฺคหเณน อยาถาวสภาวคาหเหตุตฺตา สญฺญาย –

១២៤. ក្នុងបណ្ដាដីកាអំពីទិដ្ឋិដ្ឋានទាំងឡាយ ពាក្យថា 'សូម្បីខន្ធទាំងឡាយក៏ជាទិដ្ឋិដ្ឋាន' ព្រោះខន្ធទាំង ៥ នោះឯងជាវត្ថុ (ជាទីតាំង) នៃសក្កាយទិដ្ឋិ សូម្បីមានវត្ថុ ២០ ប្រការ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ណាមួយ កាលយល់ឃើញនូវខ្លួន តែងយល់ឃើញ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងអស់នោះ តែងយល់ឃើញក្នុងឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ នេះឯង ឬក៏ក្នុងខន្ធណាមួយក្នុងបណ្ដាខន្ធទាំងនោះ' ហេតុនោះ ឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ ទើបជាហេតុនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា 'សូម្បីអវិជ្ជាក៏ជាទិដ្ឋិដ្ឋាន' ព្រោះទិដ្ឋិតែងកើតឡើងដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលអវិជ្ជាធ្វើឲ្យងងឹតភ្នែក និងព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា 'បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ទិដ្ឋិណាដែលកើតឡើងថា "ក្នុងពួកបុគ្គលដែលមិនមែនជាសម្មាសម្ពុទ្ធ ថាជាសម្មាសម្ពុទ្ធ" បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ទិដ្ឋិនេះកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យហេតុអ្វីហ្ន៎? ម្នាលកច្ចានៈ ធាតុនេះធំណាស់ គឺអវិជ្ជាធាតុ។ ម្នាលកច្ចានៈ ព្រោះអាស្រ័យនូវធាតុដ៏ថោកទាប សញ្ញាដ៏ថោកទាប ទិដ្ឋិដ៏ថោកទាប ទើបកើតឡើង' ហេតុនោះ អវិជ្ជាទើបជាហេតុនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា 'សូម្បីផស្សៈក៏ជាទិដ្ឋិដ្ឋាន' ព្រោះទិដ្ឋិតែងកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលត្រូវផស្សៈនោះពាល់ត្រូវហើយ និងព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ណាដែលជាអ្នកកំណត់នូវចំណែកខាងដើម មានទិដ្ឋិប្រព្រឹត្តទៅតាមចំណែកខាងដើម តែងពោលនូវពាក្យសំដៅផ្សេងៗជាច្រើន ដោយប្រារព្ធនូវចំណែកខាងដើម សូម្បីការយល់ឃើញនោះ ក៏ព្រោះមានផស្សៈជាបច្ច័យដែរ' ហេតុនោះ ផស្សៈទើបជាហេតុនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា 'សូម្បីសញ្ញាក៏ជាទិដ្ឋិដ្ឋាន' ព្រោះសញ្ញាជាហេតុនៃការប្រកាន់យកនូវសភាវៈមិនពិត ដោយការកាន់យកត្រឹមតែអាការៈប៉ុណ្ណោះ នៃសញ្ញា -

‘‘ยานิ จ ตีณิ ยานิ จ สฏฺฐิ, สมณปฺปวาทสิตานิ ภูริปญฺญ;

สญฺญกฺขรสญฺญนิสฺสิตานิ, โอสรณานิ วิเนยฺย โอฆตมคา’’ติ. (สุ. นิ. ๕๔๓) –

«បពិត្រព្រះអង្គមានប្រាជ្ញាដូចជាផែនដី លទ្ធិរបស់សមណៈទាំងឡាយណា ៣ ផង ៦០ ផង ដែលអាស្រ័យនូវអក្សរ និងសញ្ញា ជាលទ្ធិដែលសត្វចុះចិត្តជឿ ព្រះអង្គកំចាត់បង់នូវលទ្ធិទាំងនោះហើយ ជាអ្នកឆ្លងផុតនូវឱឃៈ និងងងឹត។»

วจนโต ‘‘สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา’’ติ (สุ. นิ. ๘๘๐; มหานิ. ๑๐๙) วจนโต จ สญฺญา ทิฏฺฐีนํ การณํ. วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อาการปริวิตกฺเกน ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต –

ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា 'ព្រោះថា បបញ្ចសង្ខា (ធម៌គ្រឿងយឺតយូរ គឺតណ្ហា មានៈ ទិដ្ឋិ) មានសញ្ញាជាហេតុ' ហេតុនោះ សញ្ញាទើបជាហេតុនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា 'សូម្បីវិតក្កៈក៏ជាទិដ្ឋិដ្ឋាន' ព្រោះទិដ្ឋិតែងកើតឡើងដោយការត្រិះរិះនូវអាការៈផ្សេងៗ -

‘‘นเหว สจฺจานิ พหูนิ นานา, อญฺญตฺร สญฺญาย นิจฺจานิ โลเก;

ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา, สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหู’’ติ. (สุ. นิ. ๘๙๒) –

«សច្ចៈទាំងឡាយច្រើនផ្សេងៗគ្នា មិនមែនមានក្នុងលោកឡើយ វៀរលែងតែសញ្ញាដែលទៀងទាត់ ពួកជនកាលកំណត់នូវតក្កៈក្នុងទិដ្ឋិទាំងឡាយ តែងពោលនូវធម៌ជាគូថា នេះជាសច្ចៈ នេះជាមុសា។»

วจนโต จ วิตกฺโก ทิฏฺฐีนํ การณํ. อโยนิโสมนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อโยนิโส มนสิการสฺส อกุสลานํ อสาธารณเหตุตฺตา ‘‘ตสฺเสวํ อโยนิโส มนสิกโรโต ฉนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อญฺญตรา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙) วจนโต จ อโยนิโส มนสิกาโร ทิฏฺฐีนํ การณํ[Pg.45]. ปาปมิตฺโตปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ปาปมิตฺตสฺส ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเนน ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต ‘‘พาหิรํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา น อญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ. ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปาปมิตฺตตา’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๑๐) วจนโต จ ปาปมิตฺโต ทิฏฺฐีนํ การณํ. ปรโตปิ โฆโส ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ทุรกฺขาตธมฺมสฺสวเนน ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, เหตู ทฺเว ปจฺจยา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย ปรโต จ โฆโส อโยนิโส จ มนสิกาโร’’ติ (อ. นิ. ๒.๑๒๖) วจนโต จ ปรโต โฆโส มิจฺฉาทิฏฺฐิกโต มิจฺฉาทิฏฺฐิปฏิสญฺญุตฺตกถา ทิฏฺฐีนํ การณํ.

និងព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកានោះ វិតក្កៈទើបជាហេតុនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា 'សូម្បីអយោនិសោមនសិការក៏ជាទិដ្ឋិដ្ឋាន' ព្រោះអយោនិសោមនសិការជាហេតុមិនទូទៅ (ជាហេតុចម្បង) នៃអកុសលធម៌ទាំងពួង និងព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា 'Kālបើបុគ្គលនោះធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយមិនឧបាយខុសយ៉ាងនេះ ទិដ្ឋិណាមួយក្នុងបណ្ដាទិដ្ឋិទាំង ៦ តែងកើតឡើង' ហេតុនោះ អយោនិសោមនសិការទើបជាហេតុនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា 'សូម្បីបាបមិត្តក៏ជាទិដ្ឋិដ្ឋាន' ព្រោះទិដ្ឋិតែងកើតឡើងដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាមទិដ្ឋិរបស់បាបមិត្ត និងព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនឃើញអង្គខាងក្រៅដទៃ សូម្បីតែមួយអង្គ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីមិនជាប្រយោជន៍ដ៏ធំធេង ដូចជាភាពជាអ្នកមានមិត្តអាក្រក់ (បាបមិត្តភាព) នេះឡើយ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ' ហេតុនោះ បាបមិត្តទើបជាហេតុនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា 'សូម្បីការឮសំឡេងពីអ្នកដទៃ (បរតោឃោសៈ) ក៏ជាទិដ្ឋិដ្ឋាន' ព្រោះទិដ្ឋិតែងកើតឡើងដោយការស្ដាប់នូវធម៌ដែលសម្ដែងទុកមិនល្អ និងព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ហេតុ ២ យ៉ាងនេះ បច្ច័យ ២ យ៉ាងនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការកើតឡើងនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិ គឺបរតោឃោសៈ (ការឮសំឡេងពីអ្នកដទៃ) ១ អយោនិសោមនសិការ (ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយមិនឧបាយខុស) ១' ហេតុនោះ បរតោឃោសៈ គឺការស្ដាប់ពាក្យដែលទាក់ទងនឹងមិច្ឆាទិដ្ឋិពីសំណាក់បុគ្គលអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ ទើបជាហេតុនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ។

อิทานิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรนฺโต ขนฺธา เหตุ ขนฺธา ปจฺจโยติอาทิมาห. ขนฺธา เอว ทิฏฺฐีนํ อุปาทาย, ชนกเหตุ เจว อุปตฺถมฺภกปจฺจโย จาติ อตฺโถ. สมุฏฺฐานฏฺเฐนาติ สมุฏฺฐหนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ, การณนฺติ อตฺโถ. เตน สมุฏฺฐานฏฺเฐน, ทิฏฺฐิการณภาเวนาติ อตฺโถ.

ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបើនឹងបើកបង្ហាញនូវសេចក្ដីនៃពាក្យថា diṭṭhiṭhānaṃ ទើបពោលពាក្យថា khandhā hetu khandhā paccayo (ខន្ធទាំងឡាយជាហេតុ ខន្ធទាំងឡាយជាបច្ច័យ) ជាដើម។ សេចក្ដីពន្យល់គឺ ខន្ធទាំងឡាយនោះឯង អាស្រ័យហើយ ទើបជាជនកហេតុ (ហេតុបង្កើតឡើង) ផង ជាឧបត្ថម្ភកបច្ច័យ (បច្ច័យជួយគាំទ្រ) ផង នៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា samuṭṭhānaṭṭhena សេចក្ដីថា ធម៌ទាំងឡាយតែងតាំងឡើង គឺកើតឡើងដោយសារធម៌នេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សមុដ្ឋានៈ សេចក្ដីពន្យល់គឺ ជាហេតុ (ការណៈ)។ ដោយសមុដ្ឋានដ្ឋៈនោះ សេចក្ដីពន្យល់គឺ ដោយភាពជាហេតុនៃទិដ្ឋិ។

๑๒๕. อิทานิ กิจฺจเภเทน ทิฏฺฐิเภทํ ทสฺเสนฺโต กตมานิ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานีติอาทิมาห. ตตฺถ ยา ทิฏฺฐีติ อิทานิ วุจฺจมานานํ อฏฺฐารสนฺนํ ปทานํ สาธารณํ มูลปทํ. ยา ทิฏฺฐิ, ตเทว ทิฏฺฐิคตํ, ยา ทิฏฺฐิ, ตเทว ทิฏฺฐิคหนนฺติ สพฺเพหิ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ. อยาถาวทสฺสนฏฺเฐน ทิฏฺฐิ, ตเทว ทิฏฺฐีสุ คตํ ทสฺสนํ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิอนฺโตคธตฺตาติ ทิฏฺฐิคตํ. เหฏฺฐาปิสฺส อตฺโถ วุตฺโตเยว. ทฺวินฺนํ อนฺตานํ เอกนฺตคตตฺตาปิ ทิฏฺฐิคตํ. สา เอว ทิฏฺฐิ ทุรติกฺกมนฏฺเฐน ทิฏฺฐิคหนํ ติณคหนวนคหนปพฺพตคหนานิ วิย. สาสงฺกสปฺปฏิภยฏฺเฐน ทิฏฺฐิกนฺตารํ โจรกนฺตารวาฬกนฺตารนิรุทกกนฺตารทุพฺภิกฺขกนฺตารา วิย. ธมฺมสงฺคณิยํ ‘‘ทิฏฺฐิกนฺตาโร’’ติ สกลิงฺเคเนว อาคตํ. สมฺมาทิฏฺฐิยา วินิวิชฺฌนฏฺเฐน ปฏิโลมฏฺเฐน จ ทิฏฺฐิวิสูกํ. มิจฺฉาทสฺสนญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ สมฺมาทสฺสนํ วินิวิชฺฌติ เจว วิโลเมติ จ. ธมฺมสงฺคณิยํ (ธ. ส. ๓๙๒, ๑๑๐๕) ‘‘ทิฏฺฐิวิสูกายิก’’นฺติ อาคตํ. กทาจิ สสฺสตสฺส, กทาจิ อุจฺเฉทสฺส คหณโต ทิฏฺฐิยา วิรูปํ ผนฺทิตนฺติ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ. ทิฏฺฐิคติโก หิ เอกสฺมึ ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ, กทาจิ สสฺสตํ อนุสฺสรติ, กทาจิ อุจฺเฉทํ. ทิฏฺฐิเยว อนตฺเถ สํโยเชตีติ ทิฏฺฐิสญฺโญชนํ. ทิฏฺฐิเยว อนฺโตตุทนฏฺเฐน ทุนฺนีหรณียฏฺเฐน จ สลฺลนฺติ ทิฏฺฐิสลฺลํ[Pg.46]. ทิฏฺฐิเยว ปีฬากรณฏฺเฐน สมฺพาโธติ ทิฏฺฐิสมฺพาโธ. ทิฏฺฐิเยว โมกฺขาวรณฏฺเฐน ปลิโพโธติ ทิฏฺฐิปลิโพโธ. ทิฏฺฐิเยว ทุมฺโมจนียฏฺเฐน พนฺธนนฺติ ทิฏฺฐิพนฺธนํ. ทิฏฺฐิเยว ทุรุตฺตรฏฺเฐน ปปาโตติ ทิฏฺฐิปปาโต. ทิฏฺฐิเยว ถามคตฏฺเฐน อนุสโยติ ทิฏฺฐานุสโย. ทิฏฺฐิเยว อตฺตานํ สนฺตาเปตีติ ทิฏฺฐิสนฺตาโป. ทิฏฺฐิเยว อตฺตานํ อนุทหตีติ ทิฏฺฐิปริฬาโห. ทิฏฺฐิเยว กิเลสกายํ คนฺเถตีติ ทิฏฺฐิคนฺโถ. ทิฏฺฐิเยว ภุสํ อาทิยตีติ ทิฏฺฐุปาทานํ. ทิฏฺฐิเยว ‘‘สจฺจ’’นฺติอาทิวเสน อภินิวิสตีติ ทิฏฺฐาภินิเวโส. ทิฏฺฐิเยว อิทํ ปรนฺติ อามสติ, ปรโต วา อามสตีติ ทิฏฺฐิปรามาโส.

១២៥. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃទិដ្ឋិ ដោយចំណែកនៃកិច្ច ទើបពោលពាក្យផ្ដើមថា «katamāni aṭṭhārasa diṭṭhipariyuṭṭhānāni» (តើពួកធម៌ជាគ្រឿងរួបរឹតគឺទិដ្ឋិ ១៨ យ៉ាង តើដូចម្ដេចខ្លះ?) ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា «yā diṭṭhi» (ទិដ្ឋិណា) នេះ ជាមូលបទរួមគ្នានៃបទទាំង ១៨ ដែលនឹងពោលតទៅនេះ។ គួរធ្វើការភ្ជាប់សេចក្ដីជាមួយបទទាំងអស់ថា «ទិដ្ឋិណា ទិដ្ឋិនោះឯង ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគតៈ, ទិដ្ឋិណា ទិដ្ឋិនោះឯង ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិគហនៈ»។ ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិ» ព្រោះអត្ថថា ឃើញមិនពិតប្រាកដ, ការឃើញនោះឯង ឈ្មោះថា «គតៈ» (ដំណើរទៅ) ក្នុងទិដ្ឋិទាំងឡាយ ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងទិដ្ឋិ ៦២ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិគតៈ»។ សេចក្ដីពន្យល់នៃបទនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលរួចហើយខាងក្រោម។ មួយវិញទៀត ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិគតៈ» ព្រោះដល់នូវចំណែកម្ខាង ក្នុងចំណែកទាំងពីរ (គឺកាមសុខល្លិកានុយោគ និងអត្តកិលមថានុយោគ)។ ទិដ្ឋិនោះឯង ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិគហនៈ» (ព្រៃស្បាតគឺទិដ្ឋិ) ព្រោះអត្ថថា កន្លងបានដោយក្រ ដូចជាព្រៃស្បាតគឺស្មៅ ព្រៃស្បាតគឺឈើ និងព្រៃស្បាតគឺភ្នំ ដូច្នោះឯង។ ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិកន្តារៈ» (ផ្លូវឆ្ងាយដាច់ស្រយាលគឺទិដ្ឋិ) ព្រោះអត្ថថា ប្រកបដោយសេចក្ដីសង្ស័យ និងគួរឲ្យខ្លាច ដូចជាផ្លូវដាច់ស្រយាលមានចោរ ផ្លូវដាច់ស្រយាលមានសាហាវសត្វ ផ្លូវដាច់ស្រយាលឥតទឹក និងផ្លូវដាច់ស្រយាលមានអត់បាយ ដូច្នោះឯង។ ក្នុងគម្ពីរធម្មសង្គណី មានមកដោយលិង្គរបស់ខ្លួនឯងថា «diṭṭhikantāro» (ជាបុល្លិង្គ)។ ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិវិសូកៈ» (ទិដ្ឋិដូចជាសត្រូវ ឬទិដ្ឋិជាសឹកសត្រូវ) ព្រោះអត្ថថា ចាក់ទម្លុះ និងផ្ទុយគ្នាពីសម្មាទិដ្ឋិ។ ព្រោះថា មិច្ឆាទិដ្ឋិ កាលកើតឡើង តែងចាក់ទម្លុះ និងប្រឆាំងនឹងសម្មាទិដ្ឋិ។ ក្នុងគម្ពីរធម្មសង្គណី មានមកថា «diṭṭhivisūkāyikaṃ»។ ការញាប់ញ័រដ៏ប្លែកនៃទិដ្ឋិ ព្រោះប្រកាន់យកសស្សតទិដ្ឋិខ្លះ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិខ្លះ ក្នុងកាលម្ដងៗ ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិវិប្ផន្ទិតៈ» (ការញាប់ញ័រគឺទិដ្ឋិ)។ ព្រោះថា បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិ មិនអាចតាំងនៅក្នុងលទ្ធិណាមួយបានឡើយ ជួនកាលរលឹកនឹកដល់សស្សតទិដ្ឋិ ជួនកាលរលឹកនឹកដល់ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ទិដ្ឋិនោះឯង តែងចងទុកក្នុងអំពើឥតប្រយោជន៍ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិសញ្ញោជនៈ» (ចំណងគឺទិដ្ឋិ)។ ទិដ្ឋិនោះឯង ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិសល្លៈ» (សរគឺទិដ្ឋិ) ព្រោះអត្ថថា ចាក់ដោតខាងក្នុង និងដកចេញបានដោយក្រ។ ទិដ្ឋិនោះឯង ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិសម្ពាធៈ» (សេចក្ដីចង្អៀតចង្អល់គឺទិដ្ឋិ) ព្រោះអត្ថថា ធ្វើការបៀតបៀន។ ទិដ្ឋិនោះឯង ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិបលិពោធៈ» (គ្រឿងកង្វល់គឺទិដ្ឋិ) ព្រោះអត្ថថា រារាំងមគ្គផល។ ទិដ្ឋិនោះឯង ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិពន្ធនៈ» (ចំណងគឺទិដ្ឋិ) ព្រោះអត្ថថា រំដោះចេញបានដោយក្រ។ ទិដ្ឋិនោះឯង ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិបបាតៈ» (ជ្រោះគឺទិដ្ឋិ) ព្រោះអត្ថថា ឆ្លងកាត់បានដោយក្រ។ ទិដ្ឋិនោះឯង ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិអនុសយៈ» (អនុស័យគឺទិដ្ឋិ) ព្រោះអត្ថថា មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា។ ទិដ្ឋិនោះឯង តែងធ្វើខ្លួនឲ្យក្ដៅក្រហាយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិសន្តាបៈ» (សេចក្ដីក្ដៅក្រហាយគឺទិដ្ឋិ)។ ទិដ្ឋិនោះឯង តែងដុតរំលាយខ្លួនឯង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិបរិឡាហៈ» (សេចក្ដីក្ដៅក្រហាយរោលរាលគឺទិដ្ឋិ)។ ទិដ្ឋិនោះឯង តែងចងក្រងនូវកាយគឺកិលេស ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិគន្ថៈ» (គ្រឿងចងគឺទិដ្ឋិ)។ ទិដ្ឋិនោះឯង តែងប្រកាន់ខ្ជាប់យ៉ាងខ្លាំងក្លា ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ទិដ្ឋុបាទានៈ» (ការប្រកាន់ខ្ជាប់គឺទិដ្ឋិ)។ ទិដ្ឋិនោះឯង តែងចូលទៅស្ទាបអង្អែលដោយអំណាចនៃការប្រកាន់ថា «នេះពិត» ជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ទិដ្ឋាភិនិវេសៈ» (ការចូលទៅស្ទាបអង្អែលគឺទិដ្ឋិ)។ ទិដ្ឋិនោះឯង តែងស្ទាបអង្អែលថា «នេះប្រសើរ» ឬស្ទាបអង្អែលដោយការយល់ខុស ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិបរាមាសៈ» (ការស្ទាបអង្អែលគឺទិដ្ឋិ)។

๑๒๖. อิทานิ ราสิวเสน โสฬส ทิฏฺฐิโย อุทฺทิสนฺโต กตมา โสฬส ทิฏฺฐิโยติอาทิมาห. ตตฺถ สุขโสมนสฺสสงฺขาเต อสฺสาเท ทิฏฺฐิ อสฺสาททิฏฺฐิ. อตฺตานํ อนุคตา ทิฏฺฐิ อตฺตานุทิฏฺฐิ. นตฺถีติ ปวตฺตตฺตา วิปรีตา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. สติ กาเย ทิฏฺฐิ, สนฺตี วา กาเย ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ. กาโยติ เจตฺถ ขนฺธปญฺจกํ, ขนฺธปญฺจกสงฺขาโต สกฺกาโย วตฺถุ ปติฏฺฐา เอติสฺสาติ สกฺกายวตฺถุกา. สสฺสตนฺติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ สสฺสตทิฏฺฐิ. อุจฺเฉโทติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ อุจฺเฉททิฏฺฐิ. สสฺสตาทิอนฺตํ คณฺหาตีติ อนฺตคฺคาหิกา, อนฺตคฺคาโห วา อสฺสา อตฺถีติ อนฺตคฺคาหิกา. อตีตสงฺขาตํ ปุพฺพนฺตํ อนุคตา ทิฏฺฐิ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ. อนาคตสงฺขาตํ อปรนฺตํ อนุคตา ทิฏฺฐิ อปรนฺตานุทิฏฺฐิ. อนตฺเถ สํโยเชตีติ สญฺโญชนิกา. อหงฺการวเสน อหนฺติ อุปฺปนฺเนน มาเนน ทิฏฺฐิยา มูลภูเตน วินิพนฺธา ฆฏิตา อุปฺปาทิตา ทิฏฺฐิ อหนฺติ มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. ตถา มมงฺการวเสน มมนฺติ อุปฺปนฺเนน มาเนน วินิพนฺธา ทิฏฺฐิ มมนฺติ มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. อตฺตโน วทนํ กถนํ อตฺตวาโท, เตน ปฏิสญฺญุตฺตา พทฺธา ทิฏฺฐิ อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ. อตฺตานํ โลโกติ วทนํ กถนํ โลกวาโท, เตน ปฏิสญฺญุตฺตา ทิฏฺฐิ โลกวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ. ภโว วุจฺจติ สสฺสตํ, สสฺสตวเสน อุปฺปชฺชนทิฏฺฐิ ภวทิฏฺฐิ. วิภโว วุจฺจติ อุจฺเฉโท, อุจฺเฉทวเสน อุปฺปชฺชนทิฏฺฐิ วิภวทิฏฺฐิ.

១២៦. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងសម្ដែងនូវទិដ្ឋិ ១៦ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃគំនរ ទើបពោលពាក្យផ្ដើមថា «katamā soḷasa diṭṭhiyo» (តើទិដ្ឋិ ១៦ យ៉ាង តើដូចម្ដេចខ្លះ?) ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអស្សាទៈ ពោលគឺសុខ និងសោមនស្ស ឈ្មោះថា «អស្សាទទិដ្ឋិ»។ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមខ្លួន (អត្តា) ឈ្មោះថា «អត្តានុទិដ្ឋិ»។ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅជាអំពើខុសឆ្គង ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅថា «មិនមាន» ឈ្មោះថា «មិច្ឆាទិដ្ឋិ»។ ទិដ្ឋិដែលមានក្នុងកាយដែលប្រាកដ ឬទិដ្ឋិដែលមានក្នុងកាយដែលកំពុងមាន ឈ្មោះថា «សក្កាយទិដ្ឋិ»។ ពាក្យថា «កាយ» ក្នុងទីនេះ បានដល់បញ្ចក្ខន្ធ (ខន្ធ ៥)។ សក្កាយ ពោលគឺបញ្ចក្ខន្ធ នេះឯង ជាវត្ថុជាទីតាំងនៃទិដ្ឋិនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «សក្កាយវត្ថុកា» (មានសក្កាយជាវត្ថុ)។ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «ទៀង» ឈ្មោះថា «សស្សតទិដ្ឋិ»។ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «ដាច់សូន្យ» ឈ្មោះថា «ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ»។ ទិដ្ឋិដែលកាន់យកនូវចំណែកខាងចុង មានសស្សតទិដ្ឋិជាដើម ឈ្មោះថា «អន្តគ្គាហិកា» (ទិដ្ឋិដែលកាន់យកនូវចំណែកខាងចុង) ឬមួយទៀត ទិដ្ឋិដែលមានការកាន់យកនូវចំណែកខាងចុង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អន្តគ្គាហិកា»។ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមបុព្វន្តៈ ពោលគឺអតីតកាល ឈ្មោះថា «បុព្វន្តានុទិដ្ឋិ»។ ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអបរន្តៈ ពោលគឺអនាគតកាល ឈ្មោះថា «អបរន្តានុទិដ្ឋិ»។ ទិដ្ឋិដែលចងទុកក្នុងអំពើឥតប្រយោជន៍ ឈ្មោះថា «សញ្ញោជនិកា» (ធម៌នាំឲ្យកើតសញ្ញោជនៈ)។ ទិដ្ឋិដែលទាក់ទង ជំពាក់ជំពិន និងកើតឡើងដោយមានះថា «ខ្លួនអញ» ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃអហង្ការៈ ដែលជាឫសគល់នៃទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា «អហន្តិមានវិនិពន្ធាទិដ្ឋិ» (ទិដ្ឋិដែលទាក់ទងដោយមានះថាខ្លួនអញ)។ ដូចគ្នាដែរ ទិដ្ឋិដែលទាក់ទងដោយមានះថា «របស់អញ» ដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃមមង្ការៈ ឈ្មោះថា «មមន្តិមានវិនិពន្ធាទិដ្ឋិ» (ទិដ្ឋិដែលទាក់ទងដោយមានះថារបស់អញ)។ ការនិយាយ ការពោលថា «អត្តា» (ខ្លួន) ឈ្មោះថា «អត្តវាទៈ» ទិដ្ឋិដែលទាក់ទង ចងសម្ព័ន្ធដោយអត្តវាទៈនោះ ឈ្មោះថា «អត្តវាទបដិសំយុត្តាទិដ្ឋិ» (ទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយអត្តវាទៈ)។ ការនិយាយ ការពោលនូវអត្តាថា «លោក» ឈ្មោះថា «លោកវាទៈ» ទិដ្ឋិដែលទាក់ទងដោយលោកវាទៈនោះ ឈ្មោះថា «លោកវាទបដិសំយុត្តាទិដ្ឋិ» (ទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយលោកវាទៈ)។ សស្សតទិដ្ឋិ លោកហៅថា «ភព» ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃសស្សតទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា «ភវទិដ្ឋិ»។ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ លោកហៅថា «វិភព» ទិដ្ឋិដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា «វិភវទិដ្ឋិ»។

๑๒๗-๑๒๘. อิทานิ ตีณิ สตํ ทิฏฺฐาภินิเวเส นิทฺทิสิตุกาโม กตเม ตีณิ สตํ ทิฏฺฐาภินิเวสาติ ปุจฺฉิตฺวา เต อวิสฺสชฺเชตฺวาว วิสุํ วิสุํ อภินิเวสวิสฺสชฺชเนเนว เต วิสฺสชฺเชตุกาโม อสฺสาททิฏฺฐิยา, กติหากาเรหิ [Pg.47] อภินิเวโส โหตีติอาทินา นเยน โสฬสนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อภินิเวสาการคณนํ ปุจฺฉิตฺวา ปุน อสฺสาททิฏฺฐิยา ปญฺจตึสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหตีติ ตาสํ โสฬสนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อภินิเวสาการคณนํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปุน ตานิ คณนานิ วิสฺสชฺเชนฺโต อสฺสาททิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจตึสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหตีติอาทิมาห. ตตฺถ รูปํ ปฏิจฺจาติ รูปกฺขนฺธํ ปฏิจฺจ. อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสนฺติ ‘‘อยํ เม กาโย อีทิโส’’ติ รูปสมฺปทํ นิสฺสาย เคหสิตํ ราคสมฺปยุตฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. เหฏฺฐา วุตฺเตนฏฺเฐน สุขญฺจ โสมนสฺสญฺจ. ตํเยว รูปสฺส อสฺสาโทติ รูปนิสฺสโย อสฺสาโท. ตญฺหิ สุขํ ตณฺหาวเสน อสฺสาทียติ อุปภุญฺชียตีติ อสฺสาโท. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติ โส อสฺสาโท สสฺสโตติ วา อุจฺฉิชฺชิสฺสตีติ วา สสฺสตํ วา อุจฺฉิชฺชมานํ วา อตฺตานํ สุขิตํ กโรตีติ วา อภินิเวสปรามาโส โหติ. ตสฺมา ยา จ ทิฏฺฐิ โย จ อสฺสาโทติ อสฺสาทสฺส ทิฏฺฐิภาวาภาเวปิ อสฺสาทํ วินา สา ทิฏฺฐิ น โหตีติ กตฺวา อุภยมฺปิ สมุจฺจิตํ. อสฺสาททิฏฺฐีติ อสฺสาเท ปวตฺตา ทิฏฺฐีติ วุตฺตํ โหติ.

១២៧-១២៨. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងសម្ដែងនូវទិដ្ឋាភិនិវេសៈ ៣០០ យ៉ាង ទើបសួរថា «katame tīṇi sataṃ diṭṭhābhinivesā» (តើទិដ្ឋាភិនិវេសៈ ៣០០ យ៉ាង តើដូចម្ដេចខ្លះ?) ហើយមិនទាន់ដោះស្រាយនូវទិដ្ឋាភិនិវេសៈទាំងនោះភ្លាមៗឡើយ ប៉ុន្តែមានបំណងនឹងដោះស្រាយដោយការដោះស្រាយនូវអភិនិវេសៈដោយឡែកៗពីគ្នា ទើបសួរនូវចំនួននៃអាការៈនៃអភិនិវេសៈនៃទិដ្ឋិទាំង ១៦ ដោយន័យជាដើមថា «assādadiṭṭhiyā katīhākārehi abhiniveso hoti» (តើការចូលទៅស្ទាបអង្អែលដោយអំណាចអស្សាទទិដ្ឋិ មានអាការៈប៉ុន្មានយ៉ាង?) រួចហើយទើបដោះស្រាយនូវចំនួននៃអាការៈនៃអភិនិវេសៈនៃទិដ្ឋិទាំង ១៦ នោះជាសង្ខេបថា «assādadiṭṭhiyā pañcatiṃsāya ākārehi abhiniveso hoti» (ការចូលទៅស្ទាបអង្អែលដោយអំណាចអស្សាទទិដ្ឋិ មានអាការៈ ៣៥ យ៉ាង) ហើយកាលនឹងដោះស្រាយនូវចំនួនទាំងនោះជាពិស្ដារម្ដងទៀត ទើបពោលពាក្យផ្ដើមថា «assādadiṭṭhiyā katamehi pañcatiṃsāya ākārehi abhiniveso hoti» (តើការចូលទៅស្ទាបអង្អែលដោយអំណាចអស្សាទទិដ្ឋិ មានអាការៈ ៣៥ យ៉ាង តើដូចម្ដេចខ្លះ?) ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «rūpaṃ paṭicca» គឺអាស្រ័យនូវរូបក្ខន្ធ។ បទថា «uppajjati sukhaṃ somanassaṃ» សេចក្ដីថា សុខ និងសោមនស្សដែលអាស្រ័យផ្ទះ (កាមគុណ) ប្រកបដោយរាគៈ តែងកើតឡើង ព្រោះអាស្រ័យនូវរូបសម្បត្តិថា «កាយរបស់អញនេះ មានសភាពយ៉ាងនេះ»។ បទថា «sukhañca somanassañca» មានសេចក្ដីពន្យល់ដូចដែលបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោម។ បទថា «taṃyeva rūpassa assādo» គឺអស្សាទៈដែលអាស្រ័យនូវរូប។ ព្រោះថា សុខនោះឯង បុគ្គលតែងត្រេកអរ តែងសោយដោយអំណាចនៃតណ្ហា ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អស្សាទៈ»។ បទថា «abhinivesaparāmāso diṭṭhi» សេចក្ដីថា អស្សាទៈនោះ តែងជាអភិនិវេសបរាមាសៈ (ការចូលទៅស្ទាបអង្អែលដោយការយល់ខុស) ថា «ទៀង» ខ្លះ ថា «នឹងដាច់សូន្យ» ខ្លះ ឬថា «រូបដែលទៀង ឬដែលកំពុងដាច់សូន្យ តែងធ្វើខ្លួនឲ្យមានសុខ» ខ្លះ។ ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា «yā ca diṭṭhi yo ca assādo» នេះ ទោះបីជាអស្សាទៈមិនមែនជាតួទិដ្ឋិដោយផ្ទាល់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែបើមិនមានអស្សាទៈទេ ទិដ្ឋិនោះក៏មិនមានដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលរួមគ្នានៅធម៌ទាំងពីរ។ ពាក្យថា «assādadiṭṭhi» នេះ មានន័យថា ទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអស្សាទៈ នេះជាសេចក្ដីដែលបានពោលទុក។

อิทานิ นานาสุตฺเตหิ สํสนฺเทตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐึ มิจฺฉาทิฏฺฐิกญฺจ ครหิตุกาโม อสฺสาททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐีติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐิวิปตฺตีติ สมฺมาทิฏฺฐิวินาสกมิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺขาตทิฏฺฐิยา วิปตฺติ. ทิฏฺฐิวิปนฺโนติ วิปนฺนา วินฏฺฐา สมฺมาทิฏฺฐิ อสฺสาติ ทิฏฺฐิวิปนฺโน, วิปนฺนทิฏฺฐีติ วุตฺตํ โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา วา วิปนฺโน วินฏฺโฐติ ทิฏฺฐิวิปนฺโน. น เสวิตพฺโพ อุปสงฺกมเนน. น ภชิตพฺโพ จิตฺเตน. น ปยิรุปาสิตพฺโพ อุปสงฺกมิตฺวา นิสีทเนน. ตํ กิสฺส เหตูติ ‘‘ตํ เสวนาทิกํ เกน การเณน น กาตพฺพ’’นฺติ ตสฺส การณปุจฺฉา. ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกาติ การณวิสฺสชฺชนํ. ยสฺมา อสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิ ปาปิกา, ตสฺมา ตํ เสวนาทิกํ น กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิยา ราโคติ ‘‘สุนฺทรา เม ทิฏฺฐี’’ติ ทิฏฺฐึ อารพฺภ ทิฏฺฐิยา อุปฺปชฺชนราโค. ทิฏฺฐิราครตฺโตติ เตน ทิฏฺฐิราเคน รงฺเคน รตฺตํ วตฺถํ วิย รตฺโต. น มหปฺผลนฺติ วิปากผเลน. น มหานิสํสนฺติ นิสฺสนฺทผเลน.

ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងប្រៀបធៀបជាមួយសូត្រផ្សេងៗ ហើយចង់តិះដៀលនូវមិច្ឆាទិដ្ឋិ និងបុគ្គលអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ ទើបពោលពាក្យផ្ដើមថា «assādadiṭṭhi micchādiṭṭhi» (អស្សាទទិដ្ឋិ ជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ) ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា «diṭṭhivipatti» គឺសេចក្ដីវិនាសនៃទិដ្ឋិ ពោលគឺមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលជាគ្រឿងបំផ្លាញសម្មាទិដ្ឋិ។ បទថា «diṭṭhivipanno» សេចក្ដីថា បុគ្គលណាមានសម្មាទិដ្ឋិវិនាសបាត់បង់ទៅហើយ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិវិបន្នៈ» (អ្នកមានទិដ្ឋិវិបត្តិ) នេះជាពាក្យដែលពោលសំដៅលើបុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិវិនាសហើយ។ មួយវិញទៀត បុគ្គលដែលវិនាសអន្តរាយដោយសារមិច្ឆាទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិវិបន្នៈ»។ បទថា «na sevitabbo» គឺមិនគួរគប់រកដោយការចូលទៅជិត។ បទថា «na bhajitabbo» គឺមិនគួររាប់អានដោយចិត្ត។ បទថា «na payirupāsitabbo» គឺមិនគួរចូលទៅអង្គុយជិតដើម្បីបម្រើឡើយ។ បទថា «taṃ kissa hetu» នេះជាសំណួរសួររកហេតុថា «ការគប់រកជាដើមនោះ តើព្រោះហេតុអ្វីបានជាមិនគួរធ្វើ?»។ បទថា «diṭṭhi hissa pāpikā» នេះជាការឆ្លើយតបនូវហេតុ។ សេចក្ដីថា ព្រោះទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះលាមក ហេតុនោះ ការគប់រកជាដើមនោះ ទើបមិនគួរធ្វើ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ បទថា «diṭṭhiyā rāgo» គឺរាគៈដែលកើតឡើងក្នុងទិដ្ឋិ ដោយប្រារព្ធនូវទិដ្ឋិថា «ទិដ្ឋិរបស់អញល្អណាស់»។ បទថា «diṭṭhirāgaratto» គឺបុគ្គលដែលត្រេកអរដោយសាររាគៈក្នុងទិដ្ឋិនោះ ដូចជាសំពត់ដែលជ្រលក់ដោយទឹកជ្រលក់ ដូច្នោះឯង។ បទថា «na mahapphalaṃ» គឺមិនមានផលធំ ដោយអំណាចនៃវិបាកផល។ បទថា «na mahānisaṃsaṃ» គឺមិនមានអានិសង្សធំ ដោយអំណាចនៃនិស្សន្ទផល។

ปุริสปุคฺคลสฺสาติ ปุริสสงฺขาตสฺส ปุคฺคลสฺส. โลกิยโวหาเรน หิ ปุริ วุจฺจติ สรีรํ, ตสฺมึ ปุริสฺมึ เสติ ปวตฺตตีติ ปุริโส, ปุํ วุจฺจติ [Pg.48] นิรโย, ตํ ปุํ คลติ คจฺฉตีติ ปุคฺคโล. เยภุยฺเยน หิ สตฺตา สุคติโต จุตา ทุคฺคติยํเยว นิพฺพตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตูติ ตํ น มหปฺผลตฺตํ เกน การเณน โหติ. ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกาติ ยสฺมา อสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิ ปาปิกา, ตสฺมา น มหปฺผลํ โหตีติ อตฺโถ. ทฺเวว คติโยติ ปญฺจสุ คตีสุ ทฺเวว คติโย. วิปชฺชมานาย ทิฏฺฐิยา นิรโย. สมฺปชฺชมานาย ติรจฺฉานโยนิ. ยญฺเจว กายกมฺมนฺติ สกลิงฺคธารณปฏิปทานุโยคอภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมาทิ กายกมฺมํ. ยญฺจ วจีกมฺมนฺติ สกสมยปริยาปุณนสชฺฌายนเทสนาสมาทปนาทิ วจีกมฺมํ. ยญฺจ มโนกมฺมนฺติ อิธโลกจินฺตาปฏิสํยุตฺตญฺจ ปรโลกจินฺตาปฏิสํยุตฺตญฺจ กตากตจินฺตาปฏิสํยุตฺตญฺจ มโนกมฺมํ. ติณกฏฺฐธญฺญพีเชสุ สตฺตทิฏฺฐิสฺส ทานานุปฺปทานปฏิคฺคหณปริโภเคสุ จ กายวจีมโนกมฺมานิ. ยถาทิฏฺฐีติ ยา อยํ ทิฏฺฐิ, ตสฺสานุรูปํ. สมตฺตนฺติ ปริปุณฺณํ. สมาทินฺนนฺติ คหิตํ.

បទថា «purisapuggalassa» គឺបុគ្គលដែលលោកហៅថាបុរស។ ព្រោះថា តាមវោហារលោកិយ រាងកាយ លោកហៅថា «បុរិ» បុគ្គលណាដេក ឬប្រព្រឹត្តទៅក្នុងបុរិ (រាងកាយ) នោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «បុរស», នរក លោកហៅថា «បុំ» បុគ្គលណាធ្លាក់ទៅ ឬទៅកាន់បុំ (នរក) នោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «បុគ្គល»។ ព្រោះថា សត្វទាំងឡាយដោយច្រើន កាលច្យុតពីសុគតិហើយ តែងទៅកើតក្នុងទុគ្គតិប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «taṃ kissa hetu» សួរថា ភាពមិនមានផលធំនោះ តើព្រោះហេតុអ្វី? បទថា «diṭṭhi hissa pāpikā» សេចក្ដីថា ព្រោះទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះលាមក ហេតុនោះ ទើបមិនមានផលធំ នេះជាអត្ថក្នុងបទនេះ។ បទថា «dveva gatiyo» គឺក្នុងគតិទាំង ៥ គតិមានតែ ២ ប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើទិដ្ឋិវិបត្តិ (ខូចខាត) គតិគឺនរកតែងមាន។ កាលបើទិដ្ឋិសម្បត្តិ (បរិបូណ៌) គតិគឺកំណើតតិរច្ឆានតែងមាន។ បទថា «yañceva kāyakammaṃ» គឺកាយកម្មមានការទ្រទ្រង់នូវភេទរបស់ខ្លួន ការប្រព្រឹត្តតាមវត្ត ការសំពះ ការក្រោកទទួល និងការធ្វើអញ្ជលីកម្មជាដើម។ បទថា «yañca vacīkammaṃ» គឺវចីកម្មមានការរៀនសូត្រនូវលទ្ធិរបស់ខ្លួន ការស្វាធ្យាយ ការសម្ដែង និងការណែនាំឲ្យសមាទានជាដើម។ បទថា «yañca manokammaṃ» គឺមនោកម្មដែលប្រកបដោយការគិតគូរអំពីលោកនេះ ការគិតគូរអំពីលោកខាងមុខ និងការគិតគូរអំពីអំពើដែលធ្វើហើយ និងមិនទាន់បានធ្វើជាដើម។ មួយវិញទៀត កាយកម្ម វចីកម្ម និងមនោកម្ម ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងការឲ្យ ការចែករំលែក ការទទួល និងការប្រើប្រាស់ ក្នុងស្មៅ អុស ស្រូវ និងពូជធញ្ញជាតិទាំងឡាយ របស់បុគ្គលអ្នកមានសត្វទិដ្ឋិ (ការយល់ឃើញថាសត្វមានពិត)។ បទថា «yathādiṭṭhi» គឺសមគួរដល់ទិដ្ឋិណាដែលមាននោះ។ បទថា «samattaṃ» គឺពេញបរិបូណ៌។ បទថា «samādinnaṃ» គឺកាន់យកហើយ។

อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตํ – ตเทตํ ยถาทิฏฺฐิยํ ฐิตกายกมฺมํ, ทิฏฺฐิสหชาตกายกมฺมํ, ทิฏฺฐานุโลมิกกายกมฺมนฺติ ติวิธํ โหติ. ตตฺถ ‘‘ปาณํ หนโต อทินฺนํ อาทิยโต มิจฺฉาจรโต นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม’’ติ ยํ เอวํ ทิฏฺฐิกสฺส สโต ปาณาติปาตอทินฺนาทานมิจฺฉาจารสงฺขาตํ กายกมฺมํ, อิทํ ยถาทิฏฺฐิยํ ฐิตกายกมฺมํ นาม. ‘‘ปาณํ หนโต อทินฺนํ อาทิยโต มิจฺฉาจรโต นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม’’ติ ยํ อิมาย ทิฏฺฐิยา อิมินา ทสฺสเนน สหชาตํ กายกมฺมํ, อิทํ ทิฏฺฐิสหชาตกายกมฺมํ นาม. ตเทว ปน สมตฺตํ สมาทินฺนํ คหิตํ ปรามฏฺฐํ ทิฏฺฐานุโลมิกกายกมฺมํ นาม. วจีกมฺมมโนกมฺเมสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน มุสา ภณโต ปิสุณํ ภณโต ผรุสํ ภณโต สมฺผํ ปลปโต อภิชฺฌาลุโน พฺยาปนฺนจิตฺตสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส สโต นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโมติ โยชนา กาตพฺพา. ลิงฺคธารณาทิปริยาปุณนาทิโลกจินฺตาทิวเสน วุตฺตนโย เจตฺถ สุนฺทโร.

ប៉ុន្តែ ក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា កាយកម្មនោះមាន ៣ យ៉ាងគឺ កាយកម្មដែលតាំងនៅក្នុងទិដ្ឋិសមគួរដល់ខ្លួន (យថាទិដ្ឋិយំឋិតកាយកម្ម) កាយកម្មដែលកើតរួមជាមួយទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិសហជាតកាយកម្ម) និងកាយកម្មដែលអនុលោមតាមទិដ្ឋិ (ទិដ្ឋិអនុលោមិកកាយកម្ម)។ ក្នុងកាយកម្មទាំងនោះ កាយកម្មពោលគឺបាណាតិបាត អទិន្នាទាន និងមិច្ឆាចារ របស់បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិយ៉ាងនេះថា «កាលសម្លាប់សត្វ កាន់យកវត្ថុដែលគេមិនបានឲ្យ ប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម មិនមានបាបដែលមានការធ្វើនោះជាហេតុឡើយ មិនមានការមកដល់នៃបាបឡើយ» នេះឈ្មោះថា «កាយកម្មដែលតាំងនៅក្នុងទិដ្ឋិសមគួរដល់ខ្លួន»។ កាយកម្មណាដែលកើតរួមជាមួយទិដ្ឋិនេះ ជាមួយការឃើញនេះថា «កាលសម្លាប់សត្វ កាន់យកវត្ថុដែលគេមិនបានឲ្យ ប្រព្រឹត្តខុសក្នុងកាម មិនមានបាបដែលមានការធ្វើនោះជាហេតុឡើយ មិនមានការមកដល់នៃបាបឡើយ» នេះឈ្មោះថា «កាយកម្មដែលកើតរួមជាមួយទិដ្ឋិ»។ កាយកម្មទាំងពីរនោះឯង ដែលពេញបរិបូណ៌ ដែលសមាទានហើយ ដែលកាន់យកហើយ ដែលស្ទាបអង្អែលហើយ ឈ្មោះថា «កាយកម្មដែលអនុលោមតាមទិដ្ឋិ»។ ក្នុងវចីកម្ម និងមនោកម្មទាំងឡាយ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គួរធ្វើការភ្ជាប់សេចក្ដីថា «កាលនិយាយកុហក និយាយញុះញង់ និយាយទ្រគោះបោះបោក និយាយរោយរាយឥតប្រយោជន៍ ជាបុគ្គលមានអភិជ្ឈាច្រើន មានចិត្តព្យាបាទ មានមិច្ឆាទិដ្ឋិ មិនមានបាបដែលមានការធ្វើនោះជាហេតុឡើយ មិនមានការមកដល់នៃបាបឡើយ» ដូច្នោះចុះ។ មួយវិញទៀត ន័យដែលបានពោលរួចមកហើយ ដោយអំណាចនៃការទ្រទ្រង់ភេទ ការរៀនសូត្រ និងការគិតគូរអំពីលោកជាដើម ក្នុងទីនេះ ទើបជាការល្អប្រពៃ។

เจตนาทีสุ ทิฏฺฐิสหชาตา เจตนา เจตนา นาม. ทิฏฺฐิสหชาตา ปตฺถนา ปตฺถนา นาม. เจตนาปตฺถนานํ วเสน จิตฺตฏฺฐปนา ปณิธิ นาม. เตหิ ปน เจตนาทีหิ สมฺปยุตฺตา ผสฺสาทโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา ธมฺมา [Pg.49] สงฺขารา นาม. อนิฏฺฐายาติอาทีหิ ทุกฺขเมว วุตฺตํ. ทุกฺขญฺหิ สุขกาเมหิ สตฺเตหิ น เอสิตตฺตา อนิฏฺฐํ. อปฺปิยตฺตา อกนฺตํ. มนสฺส อวฑฺฒนโต, มนสิ อวิสปฺปนโต จ อมนาปํ. อายตึ อภทฺทตาย อหิตํ. ปีฬนโต ทุกฺขนฺติ. ตํ กิสฺส เหตูติ ตํ เอวํ สํวตฺตนํ เกน การเณน โหตีติ อตฺโถ. อิทานิสฺส การณํ ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกาติ. ยสฺมา ตสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิ ปาปิกา ลามกา, ตสฺมา เอวํ สํวตฺตตีติ อตฺโถ. อลฺลาย ปถวิยา นิกฺขิตฺตนฺติ อุทเกน ตินฺตาย ภูมิยา โรปิตํ. ปถวีรสํ อาโปรสนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ปถวิยา จ สมฺปทํ อาปสฺส จ สมฺปทํ. พีชนิกฺขิตฺตฏฺฐาเน หิ น สพฺพา ปถวี น สพฺโพ อาโป จ พีชํ ผลํ คณฺหาเปติ. โย ปน เตสํ ปเทโส พีชํ ผุสติ, โสเยว พีชํ ผลํ คณฺหาเปติ. ตสฺมา พีชโปสนาย ปจฺจยภูโตเยว โส ปเทโส ปถวีรโส อาโปรโสติ เวทิตพฺโพ. รสสทฺทสฺส หิ สมฺปตฺติ จ อตฺโถ. ยถาห ‘‘กิจฺจสมฺปตฺติอตฺเถน รโส นาม ปวุจฺจตี’’ติ. โลเก จ ‘‘สุรโส คนฺธพฺโพ’’ติ วุตฺเต สุสมฺปนฺโน คนฺธพฺโพติ อตฺโถ ญายติ. อุปาทิยตีติ คณฺหาติ. โย หิ ปเทโส ปจฺจโย โหติ, ตํ ปจฺจยํ ลภมานํ พีชํ ตํ คณฺหาติ นาม. สพฺพํ ตนฺติ สพฺพํ ตํ รสชาตํ. ติตฺตกตฺตายาติ โส ปถวีรโส อาโปรโส จ อติตฺตโก สมาโนปิ ติตฺตกํ พีชํ นิสฺสาย นิมฺพรุกฺขาทีนํ เตสํ ผลานญฺจ ติตฺตกภาวาย สํวตฺตติ. กฏุกตฺตายาติ อิทํ ปุริมสฺเสว เววจนํ.

ក្នុងបណ្តាធម៌មានចេតនាជាដើម ចេតនាដែលកើតរួមជាមួយទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា ចេតនា។ បំណងប្រាថ្នា (តណ្ហា) ដែលកើតរួមជាមួយទិដ្ឋិ ឈ្មោះថា បត្ថនា (ការប្រាថ្នា)។ ការតម្កល់ចិត្តទុកដោយអំណាចនៃចេតនានិងបត្ថនា ឈ្មោះថា បណិធិ (ការតម្កល់ទុក)។ មួយវិញទៀត ធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើម ដែលសម្បយុត្តដោយចេតនាជាដើមនោះ ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ខារក្ខន្ធ ឈ្មោះថា សង្ខារ។ ពាក្យថា "អនិដ្ឋា" (មិនជាទីប្រាថ្នា) ជាដើម ព្រះអង្គសំដៅយកតែទុក្ខប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ទុក្ខនោះ សត្វទាំងឡាយដែលប្រាថ្នាសុខ មិនស្វែងរកឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អនិដ្ឋៈ (មិនជាទីប្រាថ្នា)។ ព្រោះជាធម្មជាតិមិនជាទីស្រឡាញ់ ទើបឈ្មោះថា អកន្តៈ (មិនជាទីគាប់ចិត្ត)។ ព្រោះមិនធ្វើចិត្តឲ្យចម្រើន និងព្រោះមិនផ្សាយទៅក្នុងចិត្ត ទើបឈ្មោះថា អមនាបៈ (មិនជាទីពេញចិត្ត)។ ព្រោះមិនល្អទៅក្នុងអនាគត ទើបឈ្មោះថា អហិតៈ (មិនជាប្រយោជន៍)។ ព្រោះបៀតបៀន ទើបឈ្មោះថា ទុក្ខ។ ពាក្យថា "តំ កិស្ស ហេតុ" (នោះព្រោះហេតុអ្វី) សេចក្តីថា ការប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ តើកើតឡើងដោយសារហេតុអ្វី។ ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គសម្តែងហេតុនៃសេចក្តីនោះ ដោយពាក្យថា "ទិដ្ឋិ ហិស្ស បាបិកា" (ព្រោះទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះអាក្រក់)។ សេចក្តីថា ព្រោះទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះអាក្រក់ ថោកទាប ហេតុនោះ ទើបប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា "ដាំក្នុងដីសើម" សេចក្តីថា ដាំក្នុងដីដែលទទឹកដោយទឹក។ ពាក្យថា "រសដី រសទឹក" សេចក្តីថា ភាពបរិបូណ៌នៃដី និងភាពបរិបូណ៌នៃទឹក ក្នុងកន្លែងនោះៗ។ ព្រោះថាក្នុងកន្លែងដែលគេដាំគ្រាប់ពូជ ដីទាំងអស់ ឬទឹកទាំងអស់ មិនមែនសុទ្ធតែធ្វើឲ្យគ្រាប់ពូជទទួលផលនោះទេ។ ប៉ុន្តែ ផ្នែកណានៃដីនិងទឹកទាំងនោះដែលប៉ះពាល់នឹងគ្រាប់ពូជ ផ្នែកនោះឯងទើបធ្វើឲ្យគ្រាប់ពូជទទួលផលបាន។ ហេតុនោះ ផ្នែកនៃដីនិងទឹកដែលជាបច្ច័យដល់ការចិញ្ចឹមគ្រាប់ពូជនោះឯង គប្បីជ្រាបថាជា រសដី និងរសទឹក។ ព្រោះថា ពាក្យថា "រស" នេះ មានអត្ថថា សម្បត្តិ (ភាពបរិបូណ៌ ឬការសម្រេចកិច្ច)។ ដូចដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថា "ព្រោះអត្ថថាការសម្រេចកិច្ច ទើបហៅថា រស"។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងលោក កាលបើគេនិយាយថា "អ្នកលេងភ្លេងមានរសល្អ" សេចក្តីគប្បីយល់ថា "អ្នកលេងភ្លេងដ៏ជំនាញ (បរិបូណ៌ដោយសមត្ថភាព)"។ ពាក្យថា "ឧបាទិយតិ" ប្រែថា កាន់យក (ស្រូបយក)។ ព្រោះថា ផ្នែកណាដែលជាបច្ច័យ គ្រាប់ពូជកាលបានទទួលបច្ច័យនោះ ឈ្មោះថាកាន់យកនូវបច្ច័យនោះ។ ពាក្យថា "សព្វំ តំ" សេចក្តីថា រសជាតិទាំងអស់នោះ។ ពាក្យថា "ដើម្បីភាពល្វីង" សេចក្តីថា រសដីនិងរសទឹកនោះ ទោះបីជាមិនល្វីងក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយអាស្រ័យគ្រាប់ពូជដែលល្វីង ទើបប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពល្វីងនៃដើមស្តៅជាដើម និងដើម្បីភាពល្វីងនៃផ្លែឈើទាំងនោះ។ ពាក្យថា "ដើម្បីភាពហឹរ (ឬល្វីងខ្លាំង)" នេះ ជាវេវចនៈនៃពាក្យមុននោះឯង។

‘‘วณฺณคนฺธรสูเปโต, อมฺโพยํ อหุวา ปุเร;

ตเมว ปูชํ ลภมาโน, เกนมฺโพ กฏุกปฺผโล’’ติ. (ชา. ๑.๒.๗๑) –

«ដើមស្វាយនេះ កាលពីមុន បរិបូណ៌ដោយពណ៌ ក្លិន និងរស ឥឡូវនេះ កាលទទួលបានការថែទាំយ៉ាងនោះដដែល ហេតុអ្វីបានជាត្រឡប់ជាមានផ្លែល្វីងទៅវិញ?»

อาคตฏฺฐาเน วิย หิ อิธาปิ ติตฺตกเมว อปฺปิยฏฺเฐน กฏุกนฺติ เวทิตพฺพํ. อสาตตฺตายาติ อมธุรภาวาย. อสาทุตฺตายาติปิ ปาโฐ, อสาทุภาวายาติ อตฺโถ. สาทูติ หิ มธุรํ. พีชํ หิสฺสาติ อสฺส นิมฺพาทิกสฺส พีชํ. เอวเมวนฺติ เอวํ เอวํ. ยสฺมา สุขา เวทนา ปรโม อสฺสาโท, ตสฺมา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ทุกฺขเวทนาวเสน อาทีนโว ทสฺสิโตติ. ปุน อฏฺฐารสเภเทน ทิฏฺฐิยา อาทีนวํ ทสฺเสตุํ อสฺสาททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐีติอาทิมาห. ตํ วุตฺตตฺถเมว. อิเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ ปริยุฏฺฐิตจิตฺตสฺส สญฺโญโคติ ทิฏฺฐิยา เอว สํสาเร พนฺธนํ ทสฺเสติ.

ព្រោះថា ដូចជាក្នុងកន្លែងដែលមកដល់ហើយ ក្នុងទីនេះសោត ក៏គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកតែរសល្វីងប៉ុណ្ណោះ ហៅថា 'កដុកៈ' (ហឹរ ឬល្វីងខ្លាំង) ដោយអត្ថថាជាទីមិនគាប់ចិត្ត។ ពាក្យថា 'អសាតត្តាយ' សេចក្តីថា ដើម្បីភាពមិនផ្អែមល្ហែម (មិនឆ្ងាញ់)។ មានបាឋៈមួយទៀតថា 'អសាទុត្តាយ' សេចក្តីក៏ដូចគ្នាគឺ ដើម្បីភាពមិនឆ្ងាញ់ពិសា។ ព្រោះថា ពាក្យថា 'សាទុ' គឺរសផ្អែមល្ហែម (ឆ្ងាញ់)។ ពាក្យថា 'ពូជរបស់វា' គឺគ្រាប់ពូជនៃដើមស្តៅជាដើមនោះ។ ពាក្យថា 'ដូចគ្នានោះឯង' គឺយ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុតែសុខវេទនាជាអស្សាទៈដ៏ក្រៃលែង ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបសម្តែងទោសនៃមិច្ឆាទិដ្ឋិដោយអំណាចនៃទុក្ខវេទនា។ ម្យ៉ាងទៀត ដើម្បីសម្តែងទោសនៃទិដ្ឋិដោយការបែងចែកជា ១៨ ប្រការ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យថា 'អស្សាទទិដ្ឋិ មិច្ឆាទិដ្ឋិ' ជាដើម។ សេចក្តីនៃពាក្យនោះ ដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ពាក្យថា 'ការជំពាក់នៃចិត្តដែលត្រូវគ្របដណ្តប់ដោយអាការៈទាំង ១៨ នេះ' គឺសម្តែងនូវការចងភ្នួងក្នុងសង្សារវដ្តដោយសារទិដ្ឋិហ្នឹងឯង។

๑๒๙. ยสฺมา [Pg.50] ปน ทิฏฺฐิภูตานิปิ สญฺโญชนานิ อตฺถิ อทิฏฺฐิภูตานิปิ, ตสฺมา ตํ ปเภทํ ทสฺเสนฺโต อตฺถิ สญฺโญชนานิ เจวาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา กามราคสญฺโญชนสฺเสว อนุนยสญฺโญชนนฺติ อาคตฏฺฐานมฺปิ อตฺถิ, ตสฺมา อนุนยสญฺโญชนนฺติ วุตฺตํ. กามราคภาวํ อปฺปตฺวา ปวตฺตํ โลภํ สนฺธาย เอตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เสสขนฺธายตนาทิมูลเกสุปิ วาเรสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เวทนาปรมตฺตา จ อสฺสาทสฺส เวทนาปริโยสานา เอว เทสนา กตา. สญฺญาทโย น คหิตา. อิเมหิ ปญฺจตึสาย อากาเรหีติ ปญฺจกฺขนฺธา อชฺฌตฺติกายตนาทีนิ ปญฺจ ฉกฺกานิ จาติ อิมานิ ปญฺจตึส วตฺถูนิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนอสฺสาทารมฺมณวเสน ปญฺจตึสาย อากาเรหิ.

១២៩. មួយវិញទៀត ព្រោះតែសំយោជនៈទាំងឡាយដែលជាតួទិដ្ឋិក៏មាន ដែលមិនមែនជាតួទិដ្ឋិក៏មាន ហេតុនោះ កាលនឹងសម្តែងនូវការបែងចែកនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យថា 'អត្ថិ សញ្ញោជនានិ ចេវ' ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ព្រោះហេតុតែមានកន្លែងដែលមកដល់ សំដៅយកកាមរាគសំយោជនៈហ្នឹងឯងថាជា 'អនុនយសំយោជនៈ' ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា 'អនុនយសំយោជនៈ'។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់ពាក្យនេះ សំដៅយកលោភៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនទាន់ដល់នូវភាពជាកាមរាគ។ សូម្បីក្នុងវារៈទាំងឡាយដែលមានខន្ធ និងអាយតនៈជាដើមដទៃទៀតជាមូល ក៏គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយន័យនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះអស្សាទៈមានវេទនាជាទីបំផុត (មានវេទនាជាចម្បង) ព្រះអង្គទើបសម្តែងធម៌ទេសនាដែលមានវេទនាជាទីបំផុតប៉ុណ្ណោះ ដោយមិនបានកាន់យកសញ្ញាជាដើមឡើយ។ ពាក្យថា 'ដោយអាការៈ ៣៥ នេះ' គឺអាស្រ័យវត្ថុ ៣៥ នេះ គឺខន្ធ ៥ អាយតនៈខាងក្នុងជាដើម និងឆក្កៈ ៦ ក្រុម ហើយប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ជាអស្សាទៈដែលកើតឡើង ដោយអាការៈ ៣៥ យ៉ាង។

อสฺสาททิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានិទ្ទេសនៃអស្សាទទិដ្ឋិ ចប់ហើយ។

๒. อตฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

២. ការពណ៌នានិទ្ទេសនៃអត្តានុទិដ្ឋិ

๑๓๐. อตฺตานุทิฏฺฐิยํ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโนติ อาคมาธิคมาภาวา เญยฺโย อสฺสุตวา อิติ. ยสฺส หิ ขนฺธธาตุอายตนสจฺจปจฺจยาการสติปฏฺฐานาทีสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาวินิจฺฉยวิรหิตตฺตา อตฺตานุทิฏฺฐิปฏิเสธกโร เนว อาคโม, ปฏิปตฺติยา อธิคนฺตพฺพสฺส อนธิคตตฺตา น จ อธิคโม อตฺถิ, โส อาคมาธิคมานํ อภาวา เญยฺโย อสฺสุตวา อิติ. สุตนฺติ หิ พุทฺธวจนาคโม จ สุตผลตฺตา เหตุโวหารวเสน อธิคโม จ, ตํ สุตํ อสฺส อตฺถีติ สุตวา, น สุตวา อสฺสุตวา. สฺวายํ –

១៣០. ក្នុងអត្តានុទិដ្ឋិនោះ ពាក្យថា 'អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ' (បុថុជ្ជនអ្នកមិនបានរៀនសូត្រ) គប្បីជ្រាបថា ឈ្មោះថា 'អស្សុតវា' ព្រោះគ្មានអាគមៈ (ការរៀនសូត្រ) និងអធិគមៈ (ការសម្រេចធម៌)។ ព្រោះថា បុគ្គលណា មិនមានអាគមៈដែលជាគ្រឿងហាមឃាត់អត្តានុទិដ្ឋិ ព្រោះវៀរចាកការរៀនសូត្រ ការសាកសួរ និងការវិនិច្ឆ័យក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានខន្ធ ធាតុ អាយតនៈ សច្ចៈ បច្ចយាការៈ និងសតិបដ្ឋានជាដើម ហើយក៏មិនមានអធិគមៈ ព្រោះមិនទាន់បានសម្រេចមគ្គផលដែលគប្បីសម្រេចបានដោយការប្រតិបត្តិ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា 'អស្សុតវា' ព្រោះគ្មានអាគមៈនិងអធិគមៈនោះឯង។ ព្រោះថា ពាក្យថា 'សុតៈ' គឺព្រះពុទ្ធវចនៈដែលជាអាគមៈផង និងអធិគមៈដែលហៅថា សុតៈ ដោយវោហារនៃហេតុ ព្រោះជាផលនៃការស្តាប់ផង សុតៈនោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា 'សុតវា' (អ្នកបានរៀនសូត្រ) បុគ្គលដែលមិនមែនជាសុតវា ឈ្មោះថា 'អស្សុតវា'។ បុគ្គលនោះឯង—

ปุถูนํ ชนนาทีหิ, การเณหิ ปุถุชฺชโน;

ปุถุชฺชนนฺโตคธตฺตา, ปุถุวายํ ชโน อิติ.

ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះហេតុទាំងឡាយមានការបង្កើតកិលេសដ៏ច្រើនជាដើម ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងពួកជនដ៏ច្រើន ម្យ៉ាងទៀត ជននេះឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះជាជនដាច់ដោយឡែក (ពីព្រះអរិយបុគ្គល)។

โส หิ ปุถูนํ นานปฺปการานํ กิเลสาทีนํ ชนนาทีหิ การเณหิ ปุถุชฺชโน. ยถาห – ‘‘ปุถุ กิเลเส ชเนนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ อวิหตสกฺกายทิฏฺฐิกาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ สตฺถารานํ มุขุลฺโลกิกาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ สพฺพคตีหิ อวุฏฺฐิตาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาภิสงฺขาเร อภิสงฺขโรนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาโอเฆหิ วุยฺหนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ [Pg.51] นานาสนฺตาเปหิ สนฺตปฺเปนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาปริฬาเหหิ ปริทยฺหนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ รตฺตา คิทฺธา คธิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌสนฺนา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ ปญฺจหิ นีวรเณหิ อาวุตา นิวุตา โอวุตา ปิหิตา ปฏิจฺฉนฺนา ปฏิกุชฺชิตาติ ปุถุชฺชนา’’ติ (มหานิ. ๙๔). ปุถูนํ วา คณนปถมตีตานํ อริยธมฺมปรมฺมุขานํ นีจธมฺมสมุทาจารานํ ชนานํ อนฺโตคธตฺตาปิ ปุถุชฺชนา, ปุถุ วา อยํ, วิสุํเยว สงฺขํ คโต วิสํสฏฺโฐ สีลสุตาทิคุณยุตฺเตหิ อริเยหิ ชโนติปิ ปุถุชฺชโน. เอวเมเตหิ ‘‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ เย เต –

ព្រោះថា បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះហេតុទាំងឡាយមានការបង្កើតកិលេសដ៏ច្រើនមានប្រការផ្សេងៗជាដើម។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា៖ «ពួកជនដែលបង្កើតកិលេសដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន, ពួកជនដែលមានសក្កាយទិដ្ឋិមិនទាន់កម្ចាត់បានដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន, ពួកជនដែលសម្លឹងមើលមុខសាស្តាផ្សេងៗដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន, ពួកជនដែលមិនទាន់ចេញផុតចាកគតិទាំងអស់ដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន, ពួកជនដែលតាក់តែងអភិសង្ខារផ្សេងៗដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន, ពួកជនដែលអណ្តែតទៅតាមអន្លង់ផ្សេងៗដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន, ពួកជនដែលក្តៅក្រហាយដោយសន្តាបៈផ្សេងៗដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន, ពួកជនដែលឆេះរោលរាលដោយបរិឡាហៈផ្សេងៗដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន, ពួកជនដែលត្រេកត្រអាល ជ្រុលជ្រប់ ស្អិតស្អប់ វង្វេង ងប់ងល់ ជំពាក់ ស្អិតរមួត ជាប់ជំពាក់ក្នុងកាមគុណទាំង ៥ ដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន, ពួកជនដែលត្រូវនីវរណៈទាំង ៥ រារាំង ខ្ទប់ទប់ បិទបាំង រុំព័ទ្ធ គ្របដណ្តប់ ផ្កាប់ទុកដ៏ច្រើន ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន» (មហានិ. ៩៤)។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងពួកជនដ៏ច្រើនដែលហួសប្រមាណនឹងរាប់បាន ដែលមានមុខបែរចេញចាកអរិយធម៌ ដែលប្រព្រឹត្តធម៌ថោកទាប ឬមួយទៀត ជននេះឈ្មោះថា បុថុជ្ជន ព្រោះជាជនដាច់ដោយឡែក គឺដល់នូវការរាប់ថាជាអ្នកដទៃ មិនច្រឡូកច្រឡំដោយព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយដែលបរិបូណ៌ដោយគុណធម៌មានសីលនិងសុតៈជាដើម។ ដោយបទទាំងពីរគឺ 'អស្សុតវា បុថុជ្ជនោ' យ៉ាងនេះ ពួកជនណាដែល—

‘‘ทุเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

อนฺโธ ปุถุชฺชโน เอโก, กลฺยาเณโก ปุถุชฺชโน’’ติ. –

«ព្រះពុទ្ធជាអាទិច្ចពន្ធុ ត្រាស់សម្តែងថា បុថុជ្ជនមានពីរពួក គឺ អន្ធបុថុជ្ជន (បុថុជ្ជនខ្វាក់) មួយពួក និង កល្យាណបុថុជ្ជន (បុថុជ្ជនល្អ) មួយពួក»។

ทฺเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, เตสุ อนฺธปุถุชฺชโน วุตฺโต โหตีติ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងបណ្តាបុថុជ្ជនទាំងពីរពួកដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកនោះ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះ សំដៅយក អន្ធបុថុជ្ជន។

อริยานํ อทสฺสาวีติอาทีสุ อริยาติ อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย จ อิริยนโต, สเทวเกน จ โลเกน อรณียโต พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ พุทฺธสาวกา จ วุจฺจนฺติ, พุทฺธา เอว วา อิธ อริยา. ยถาห – ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… ตถาคโต อริโยติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘).

ក្នុងពាក្យថា 'អរិយានំ អទស្សាវី' ជាដើមនោះ ពាក្យថា 'អរិយៈ' សំដៅយក ព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធសាវ័ក ព្រោះឆ្ងាយចាកកិលេស ព្រោះមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំពើមិនជាប្រយោជន៍ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំពើជាប្រយោជន៍ និងព្រោះជាបុគ្គលដែលលោកព្រមទាំងទេវតាគប្បីចូលទៅរក ឬមួយទៀត ក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែព្រះពុទ្ធទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះថាជា អរិយៈ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងលោកព្រមទាំងទេវតា... តថាគត ហៅថា អរិយៈ» (សំ. និ. ៥.១០៩៨)។

สปฺปุริสาติ เอตฺถ ปน ปจฺเจกพุทฺธา ตถาคตสาวกา จ ‘‘สปฺปุริสา’’ติ เวทิตพฺพา. เต หิ โลกุตฺตรคุณโยเคน โสภนา ปุริสาติ สปฺปุริสา. สพฺเพเยว วา เอเต ทฺเวธาปิ วุตฺตา. พุทฺธาปิ หิ อริยา จ สปฺปุริสา จ ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺธสาวกาปิ. ยถาห –

ចំណែកឯពាក្យថា 'សប្បុរិសៈ' ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា សំដៅយកព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះតថាគតសាវ័ក។ ព្រោះថា ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងនោះ ជាបុរសដ៏ល្អ (រុងរឿង) ដោយការប្រកបដោយលោកុត្តរគុណ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សប្បុរស។ ឬមួយទៀត ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងអស់នោះឯង ព្រះអង្គត្រាស់ហៅទាំងពីរយ៉ាង គឺព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក៏ជាអរិយៈផង ជាសប្បុរសផង សូម្បីព្រះបច្ចេកពុទ្ធនិងព្រះពុទ្ធសាវ័កក៏ដូច្នោះដែរ។

‘‘โย เว กตญฺญู กตเวทิ ธีโร, กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหติ;

ทุขิตสฺส สกฺกจฺจ กโรติ กิจฺจํ, ตถาวิธํ สปฺปุริสํ วทนฺตี’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๘);

«បុគ្គលណាជាអ្នកដឹងគុណដែលគេធ្វើហើយ ទាំងតបគុណគេវិញ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញា ជាកល្យាណមិត្ត មានភក្តីភាពមាំមួន ជួយធ្វើកិច្ចការរបស់អ្នករងទុក្ខដោយគោរព ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ហៅបុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនោះថាជា សប្បុរស»។

เอตฺถ หิ ‘‘กตญฺญู กตเวทิ ธีโร’’ติ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ วุตฺโต, ‘‘กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จา’’ติ พุทฺธสาวโก, ‘‘ทุขิตสฺส สกฺกจฺจ กโรติ กิจฺจ’’นฺติ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ. อิทานิ โย เตสํ อริยานํ อทสฺสนสีโล[Pg.52], น จ ทสฺสเน สาธุการี, โส ‘‘อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ เวทิตพฺโพ. โส จ จกฺขุนา อทสฺสาวี ญาเณน อทสฺสาวีติ ทุวิโธ. เตสุ ญาเณน อทสฺสาวี อิธาธิปฺเปโต. มํสจกฺขุนา หิ ทิพฺพจกฺขุนา วา อริยา ทิฏฺฐาปิ อทิฏฺฐาว โหนฺติ เตสํ จกฺขูนํ วณฺณมตฺตคหณโต น อริยภาวโคจรโต. โสณสิงฺคาลาทโยปิ หิ จกฺขุนา อริเย ปสฺสนฺติ, น จ เต อริยานํ ทสฺสาวิโน, ตสฺมา จกฺขุนา ทสฺสนํ น ทสฺสนํ, ญาเณน ทสฺสนเมว ทสฺสนํ. ยถาห – ‘‘กึ เต, วกฺกลิ, อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๘๗). ตสฺมา จกฺขุนา ปสฺสนฺโตปิ ญาเณน อริเยหิ ทิฏฺฐํ อนิจฺจาทิลกฺขณํ อปสฺสนฺโต อริยาธิคตญฺจ ธมฺมํ อนธิคจฺฉนฺโต อริยกรธมฺมานํ อริยภาวสฺส จ อทิฏฺฐตฺตา ‘‘อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា 'អ្នកដឹងគុណដែលគេធ្វើហើយ ទាំងតបគុណគេវិញ ជាអ្នកមានប្រាជ្ញា' សំដៅយកព្រះបច្ចេកសម្ពុទ្ធ, ពាក្យថា 'ជាកល្យាណមិត្ត មានភក្តីភាពមាំមួន' សំដៅយកព្រះពុទ្ធសាវ័ក, ពាក្យថា 'ជួយធ្វើកិច្ចការរបស់អ្នករងទុក្ខដោយគោរព' សំដៅយកព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ឥឡូវនេះ បុគ្គលណាដែលមិនធ្លាប់ឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយនោះ ឬមិនធ្វើការសម្លឹងមើលដោយប្រពៃ គប្បីជ្រាបថា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា 'អរិយានំ អទស្សាវី' (អ្នកមិនឃើញព្រះអរិយបុគ្គល)។ បុគ្គលនោះ មានពីរពួកគឺ អ្នកមិនឃើញដោយចក្ខុ និងអ្នកមិនឃើញដោយញាណ។ ក្នុងបណ្តាអ្នកទាំងពីរនោះ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអ្នកមិនឃើញដោយញាណ។ ព្រោះថា ទោះបីជាបានឃើញព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយដោយមំសចក្ខុ ឬទិព្វចក្ខុក៏ដោយ ក៏ឈ្មោះថាមិនឃើញដដែល ព្រោះចក្ខុទាំងនោះកាន់យកត្រឹមតែពណ៌សម្បុរ មិនមែនមានអរិយភាពជាអារម្មណ៍ឡើយ។ ព្រោះថាសូម្បីតែសត្វឆ្កែ និងសត្វកញ្ជ្រោងជាដើម ក៏ឃើញព្រះអរិយបុគ្គលដោយភ្នែកដែរ ប៉ុន្តែពួកវាមិនឈ្មោះថាជាអ្នកឃើញព្រះអរិយបុគ្គលឡើយ ហេតុនោះ ការឃើញដោយភ្នែក មិនឈ្មោះថាជាការឃើញពិតប្រាកដទេ មានតែការឃើញដោយញាណប៉ុណ្ណោះ ទើបឈ្មោះថាជាការឃើញពិតប្រាកដ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា៖ «ម្នាលវក្កលិ តើមានប្រយោជន៍អ្វីដោយរូបកាយដ៏ស្អុយនេះដែលអ្នកបានឃើញ ម្នាលវក្កលិ បុគ្គលណាឃើញធម៌ បុគ្គលនោះឈ្មោះថាឃើញតថាគត» (សំ. និ. ៣.៨៧)។ ហេតុនោះ ទោះបីជាឃើញដោយភ្នែកក៏ដោយ តែបើមិនឃើញលក្ខណៈមានអនិច្ចលក្ខណៈជាដើមដែលព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយបានឃើញដោយញាណ និងមិនបានសម្រេចធម៌ដែលព្រះអរិយបុគ្គលសម្រេចបាន ព្រោះមិនឃើញធម៌ដែលធ្វើឲ្យជាព្រះអរិយបុគ្គល និងមិនឃើញអរិយភាព គប្បីជ្រាបថា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា 'អរិយានំ អទស្សាវី'។

อริยธมฺมสฺส อโกวิโทติ สติปฏฺฐานาทิเภเท อริยธมฺเม อกุสโล. อริยธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถ ปน –

ពាក្យថា 'អរិយធម្មស្ស អកោវិទោ' សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនឈ្លាសវៃក្នុងអរិយធម៌មានការបែងចែកជាសតិបដ្ឋានជាដើម។ ចំណែកឯក្នុងពាក្យថា 'អរិយធម្មេ អវិនីតោ' នេះ—

ทุวิโธ วินโย นาม, เอกเมเกตฺถ ปญฺจธา;

อภาวโต ตสฺส อยํ, ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจติ.

«វិន័យមានពីរយ៉ាង វិន័យនីមួយៗក្នុងទីនេះ បែងចែកជាប្រាំប្រការ ព្រោះគ្មានវិន័យនោះ បុគ្គលនេះ ទើបហៅថា អវិនីតោ (អ្នកមិនបានហ្វឹកហាត់វិន័យ)»។

อยญฺหิ สํวรวินโย ปหานวินโยติ ทุวิโธ วินโย. เอตฺถ จ ทุวิเธปิ วินเย เอกเมโก วินโย ปญฺจธา ภิชฺชติ. สํวรวินโยปิ หิ สีลสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ. ปหานวินโยปิ ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิโธ.

ព្រោះថា វិន័យនេះមានពីរយ៉ាងគឺ សំវរវិន័យ និងបហានវិន័យ។ ក្នុងវិន័យទាំងពីរយ៉ាងនេះ វិន័យនីមួយៗ បែងចែកជាប្រាំប្រការ។ សូម្បីសំវរវិន័យ ក៏មានប្រាំប្រការគឺ សីលសំវរៈ សតិសំវរៈ ញាណសំវរៈ ខន្តិសំវរៈ និងវីរិយសំវរៈ។ សូម្បីបហានវិន័យ ក៏មានប្រាំប្រការគឺ តទង្គបហានៈ វិក្ខម្ភនបហានៈ សមុច្ឆេទបហានៈ បដិប្បស្សទ្ធិបហានៈ និងនិស្សរណបហានៈ។

ตตฺถ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑) อยํ สีลสํวโร. ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๑๓; ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) อยํ สติสํวโร.

ក្នុងបណ្តាសំវរៈទាំងនោះ ពាក្យថា «ជាអ្នកចូលទៅជិត បរិបូណ៌ដោយបាតិមោក្ខសំវរៈនេះ» (វិភង្គ. ៥១១) នេះជា សីលសំវរៈ។ ពាក្យថា «រមែងរក្សានូវចក្ខុន្ទ្រិយ ដល់នូវការសង្រួមក្នុងចក្ខុន្ទ្រិយ» (ទី. និ. ១.២១៣, ម. និ. ១.២៩៥, សំ. និ. ៤.២៣៩, អំ. និ. ៣.១៦) នេះជា សតិសំវរៈ។

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา)สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑;

จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔) –

«ម្នាលអជិតៈ (ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា) ខ្សែទឹក (គឺតណ្ហា កិលេស) ទាំងឡាយណា ក្នុងលោក សតិជាគ្រឿងឃាត់ខាំងនូវខ្សែទឹកទាំងឡាយនោះ តថាគតពោលថា សតិជាគ្រឿងសង្រួមនូវខ្សែទឹកទាំងឡាយ ខ្សែទឹកទាំងឡាយនោះ គប្បីបិទបាំងបានដោយប្រាជ្ញា» (សុត្ត. និ. ១០៤១, ចូឡនិ. អជិតមាណវបុច្ឆានិទ្ទេស ៤)។

อยํ [Pg.53] ญาณสํวโร. ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ ขนฺติสํวโร. ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ วีริยสํวโร. สพฺโพปิ จายํ สํวโร ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต ‘‘สํวโร’’, วินยนโต ‘‘วินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ตาว สํวรวินโย ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

នេះជាញាណសំវរៈ។ ព្រះពុទ្ធដីកាថា «ជាអ្នកអត់ធន់ចំពោះត្រជាក់ និងក្ដៅ» នេះជាខន្តិសំវរៈ។ ព្រះពុទ្ធដីកាថា «មិនអត់ទ្រាំចំពោះកាមវិតក្កៈដែលកើតឡើងហើយ» នេះជាវីរិយសំវរៈ។ ក៏ឯសំវរៈទាំងអស់នេះ ហៅថា «សំវរៈ» ព្រោះការសង្រួម និងហៅថា «វិន័យ» ព្រោះការកំចាត់បង់នូវកាយទុច្ចរិតជាដើម ដែលជាធម៌ត្រូវសង្រួម និងត្រូវកំចាត់បង់ទៅតាមចំណែករបស់ខ្លួនៗ។ គួរជ្រាបថា សំវរវិន័យ បែកចែកជា ៥ ប្រការ ដោយសង្ខេបយ៉ាងនេះសិន។

ตถา ยํ นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนาญาเณสุ ปฏิปกฺขภาวโต ทีปาโลเกน วิย ตมสฺส เตน เตน วิปสฺสนาญาเณน ตสฺส ตสฺส อนตฺถสฺส ปหานํ, เสยฺยถิทํ – นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน ‘‘อหํ มมา’’ติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเย อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสเนน อภิรติสญฺญาย, มุญฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุญฺจิตุกมฺยตาย, อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลมญาเณน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคาหสฺส ปหานํ, เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងការកំណត់នាមនិងរូបជាដើម ក្នុងវិបស្សនាញ្ញាណទាំងឡាយ ព្រោះភាពជាសត្រូវនឹងគ្នា ការលះបង់នូវអំពើឥតប្រយោជន៍នោះៗ ដោយវិបស្សនាញ្ញាណនោះៗ ដូចជាការកំចាត់បង់នូវងងឹតដោយពន្លឺប្រទីប គឺ៖ ការលះសក្កាយទិដ្ឋិដោយនាមរូបវវត្ថានញ្ញាណ, ការលះអហេតុកទិដ្ឋិនិងវិសមហេតុកទិដ្ឋិដោយបច្ចយបរិគ្គហញ្ញាណ, ការលះសេចក្ដីសង្ស័យដោយកង្ខាវិតរណញ្ញាណ, ការលះការប្រកាន់មាំថា «យើង ជារបស់យើង» ដោយកលាបសម្មសនញ្ញាណ, ការលះមគ្គសញ្ញាក្នុងធម៌ដែលមិនមែនជាមគ្គដោយមគ្គាមគ្គវវត្ថានញ្ញាណ, ការលះឧច្ឆេទទិដ្ឋិដោយឧទយទស្សនញ្ញាណ, ការលះសស្សតទិដ្ឋិដោយវយទស្សនញ្ញាណ, ការលះអភយសញ្ញាក្នុងធម៌ដែលមានភ័យដោយភយទស្សនញ្ញាណ, ការលះអស្សាទសញ្ញាដោយអាទីនវទស្សនញ្ញាណ, ការលះអភិរតិសញ្ញាដោយនិព្វិទានុបស្សនាញ្ញាណ, ការលះភាពមិនចង់រួចផុតដោយមុញ្ចិតុកម្យតាញ្ញាណ, ការលះការមិនព្រងើយកន្តើយដោយឧបេក្ខាញ្ញាណ, ការលះភាពផ្ទុយគ្នាក្នុងធម្មដ្ឋិតិនិងព្រះនិព្វានដោយអនុលោមញ្ញាណ, ការលះការប្រកាន់យកនូវសង្ខារនិមិត្តដោយគោត្រភូញ្ញាណ, នេះហៅថា តទង្គប្បហាន។

ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภเทน สมาธินา ปวตฺติภาวนิวารณโต ฆฏปฺปหาเรน วิย อุทกปิฏฺเฐ เสวาลสฺส เตสํ เตสํ นีวรณาทิธมฺมานํ ปหานํ, อิทํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน สนฺตาเน ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒๗๗; วิภ. ๖๒๘) นเยน วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิกสฺส กิเลสคฺคณสฺส อจฺจนฺตอปฺปวตฺติภาเวน ปหานํ, อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตํ กิเลสานํ, อิทํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม. ยํ สพฺพสงฺขตนิสฺสฏตฺตา ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, อิทํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม. สพฺพมฺปิ เจตํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยนฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ, ตํตํปหานวโต วา ตสฺส ตสฺส วินยสฺส สมฺภวโตเปตํ ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ปหานวินโยปิ ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

ចំណែកឯការលះបង់នូវនីវរណធម៌ទាំងឡាយនោះៗ ដោយសមាធិដែលបែកចែកជាឧបចារសមាធិនិងអប្បនាសមាធិ ព្រោះការរារាំងមិនឲ្យកើតឡើង ដូចជាការវាយកម្ចាត់ចកលើផ្ទៃទឹកដោយក្អម នេះហៅថា វិក្ខម្ភនប្បហាន។ ការលះបង់នូវពួកកិលេសដែលជាចំណែកនៃសមុទ័យសច្ចៈ តាមន័យដែលពោលទុកជាដើមថា «ដើម្បីលះបង់នូវទិដ្ឋិទាំងឡាយ» ក្នុងសន្តានរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលអ្នកមានមគ្គនោះៗ ព្រោះការចម្រើនអរិយមគ្គទាំង ៤ ដោយភាពមិនកើតឡើងជាដាច់ខាត នេះហៅថា សមុច្ឆេទប្បហាន។ ចំណែកឯការរម្ងាប់ចុះនៃកិលេសទាំងឡាយក្នុងខណៈនៃផល នេះហៅថា បដិប្បស្សទ្ធិប្បហាន។ ព្រះនិព្វានដែលរំលាយសង្ខតធម៌ទាំងពួង ព្រោះការរំលងផុតចាកសង្ខតធម៌ទាំងពួង នេះហៅថា និស្សរណប្បហាន។ ក៏ការលះបង់ទាំងអស់នេះ ហៅថា «បហានៈ» ព្រោះអត្ថថាការលះបង់ ហៅថា «វិន័យ» ព្រោះអត្ថថាការកំចាត់បង់ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «បហានវិន័យ» ឬមួយក៏ហៅថា «បហានវិន័យ» ព្រោះការកើតឡើងនៃវិន័យនោះៗ ដល់បុគ្គលអ្នកមានការលះបង់នោះៗ។ គួរជ្រាបថា បហានវិន័យ សូម្បីនេះ ក៏បែកចែកជា ៥ ប្រការ យ៉ាងនេះដែរ។

เอวมยํ [Pg.54] สงฺเขปโต ทุวิโธ, ปเภทโต จ ทสวิโธ วินโย ภินฺนสํวรตฺตา ปหาตพฺพสฺส จ อปฺปหีนตฺตา ยสฺมา เอตสฺส อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส นตฺถิ, ตสฺมา อภาวโต ตสฺส อยํ ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจตีติ. เอส นโย สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถาปิ. นินฺนานาการณญฺหิ เอตํ อตฺถโต. ยถาห – ‘‘เยว เต อริยา, เตว เต สปฺปุริสา. เยว เต สปฺปุริสา, เตว เต อริยา. โยว โส อริยานํ ธมฺโม, โสว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม. โยว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม, โสว โส อริยานํ ธมฺโม. เยว เต อริยวินยา, เตว เต สปฺปุริสวินยา. เยว เต สปฺปุริสวินยา, เตว เต อริยวินยา. อริเยติ วา สปฺปุริเสติ วา, อริยธมฺเมติ วา สปฺปุริสธมฺเมติ วา, อริยวินเยติ วา สปฺปุริสวินเยติ วา เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต ตญฺเญวา’’ติ.

វិន័យនេះ ដោយសង្ខេបមាន ២ ប្រការ ដោយពិស្ដារមាន ១០ ប្រការ យ៉ាងនេះ ព្រោះភាពជាអ្នកមានសំវរៈដាច់ធ្លាយ និងព្រោះមិនបានលះបង់ធម៌ដែលត្រូវលះបង់ វិន័យនេះមិនមានដល់បុថុជ្ជនអ្នកមិនបានរៀនសូត្រនេះឡើយ ព្រោះហេតុតែមិនមានវិន័យនោះ ទើបបុថុជ្ជននេះ ហៅថា «អ្នកមិនបានទូន្មានខ្លួន»។ ន័យនេះ សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ជាអ្នកមិនបានជួបប្រទះនឹងសប្បុរសទាំងឡាយ មិនឈ្លាសវៃក្នុងសប្បុរិសធម៌ មិនបានទូន្មានខ្លួនក្នុងសប្បុរិសធម៌» ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ព្រោះថា ពាក្យទាំងនេះមានសេចក្ដីដូចគ្នា មិនមានសេចក្ដីប្លែកគ្នាឡើយ។ ដូចដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុកថា «ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយណា ពួកនោះឯងជាសប្បុរស។ សប្បុរសទាំងឡាយណា ពួកនោះឯងជាព្រះអរិយបុគ្គល។ ធម៌របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយណា នោះឯងជាធម៌របស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ ធម៌របស់សប្បុរសទាំងឡាយណា នោះឯងជាធម៌របស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ វិន័យរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយណា នោះឯងជាវិន័យរបស់សប្បុរសទាំងឡាយ។ វិន័យរបស់សប្បុរសទាំងឡាយណា នោះឯងជាវិន័យរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា ព្រះអរិយបុគ្គលក្ដី សប្បុរសក្ដី អរិយធម៌ក្ដី សប្បុរិសធម៌ក្ដី អរិយវិន័យក្ដី សប្បុរិសវិន័យក្ដី ទាំងអស់នេះ ជាពាក្យតែមួយ មានអត្ថដូចគ្នា ស្មើគ្នា មានចំណែកស្មើគ្នា កើតក្នុងជាតិជាមួយគ្នា មានសេចក្ដីយ៉ាងនោះឯង»។

กสฺมา ปน เถโร อตฺตานุทิฏฺฐิยา กตเมหิ วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหตีติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว ‘‘อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ เอวํ ปุถุชฺชนํ นิทฺทิสีติ? ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ตํ อตฺถํ อาวิกาตุํ ปฐมํ ปุถุชฺชนํ นิทฺทิสีติ เวทิตพฺพํ.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះថេរៈសួរថា «ការស្ទាបអង្អែលដោយអត្តានុទិដ្ឋិ មាន ២០ ប្រការ តើដូចម្ដេចខ្លះ?» ហើយមិនទាន់ដោះស្រាយនូវសំណួរនោះឡើយ បែរជាចង្អុលបង្ហាញនូវបុថុជ្ជនយ៉ាងនេះថា «បុថុជ្ជនអ្នកមិនបានរៀនសូត្រក្នុងលោកនេះ» ទៅវិញ? គួរជ្រាបថា ព្រះថេរៈចង្អុលបង្ហាញនូវបុថុជ្ជនជាមុនសិន ដើម្បីធ្វើសេចក្ដីនោះឲ្យច្បាស់លាស់ ដោយទេសនាដែលមានបុគ្គលជាទីតាំង។

๑๓๑. เอวํ ปุถุชฺชนํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ อภินิเวสุทฺเทสํ ทสฺเสนฺโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติอาทิมาห. ตตฺถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ รูปกฺขนฺธํ กสิณรูปญฺจ ‘‘อตฺตา’’ติ ทิฏฺฐิปสฺสนาย สมนุปสฺสติ. นิทฺเทเส ปนสฺส รูปกฺขนฺเธ อภินิเวโส ปญฺจกฺขนฺธาธิการตฺตา ปากโฏติ ตํ อวตฺวา กสิณรูปเมว ‘‘รูป’’นฺติ สามญฺญวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานนฺติ อรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตํ อตฺตานํ รูปวนฺตํ สมนุปสฺสติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตสฺมึ อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตํ อตฺตานํ รูปสฺมึ สมนุปสฺสติ.

១៣១. លុះចង្អុលបង្ហាញនូវបុថុជ្ជនយ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវឧទ្ទេសនៃការប្រកាន់មាំ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «រមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «រមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន» គឺយល់ឃើញនូវរូបក្ខន្ធ និងកសិណរូបថា «ជាខ្លួន» ដោយការយល់ឃើញតាមបែបមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងការសម្ដែងសេចក្ដីពន្យល់ ការប្រកាន់មាំក្នុងរូបក្ខន្ធរបស់បុគ្គលនោះ តែងប្រាកដច្បាស់ ព្រោះជាអធិការនៃខន្ធទាំង ៥ ហេតុនោះ គួរជ្រាបថា ព្រះថេរៈមិនបានពោលដល់រូបក្ខន្ធនោះទេ ប៉ុន្តែពោលចំពោះតែកសិណរូបប៉ុណ្ណោះថា «រូប» ដោយអំណាចនៃពាក្យទូទៅ។ ពាក្យថា «ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនថាមានរូប» គឺប្រកាន់យកអរូបថា «ជាខ្លួន» ហើយយល់ឃើញនូវខ្លួននោះថាមានរូប។ ពាក្យថា «ឬយល់ឃើញនូវរូបក្នុងខ្លួន» គឺប្រកាន់យកអរូបនោះឯងថា «ជាខ្លួន» ហើយយល់ឃើញនូវរូបក្នុងខ្លួននោះ។ ពាក្យថា «ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនក្នុងរូប» គឺប្រកាន់យកអរូបនោះឯងថា «ជាខ្លួន» ហើយយល់ឃើញនូវខ្លួននោះក្នុងរូប។

ตตฺถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ สุทฺธรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ กถิตํ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, สญฺญํ, สงฺขาเร, วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิเมสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ อรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ กถิตํ. เวทนาวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา เวทนํ, เวทนาย วา อตฺตานนฺติ เอวํ จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ [Pg.55] วเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ รูปารูปมิสฺสโก อตฺตา กถิโต. ตา ปน วีสติปิ ทิฏฺฐิโย มคฺคาวรณา, น สคฺคาวรณา, โสตาปตฺติมคฺควชฺฌา.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «រមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន» គឺសំដៅយកតែរូបសុទ្ធៗប៉ុណ្ណោះថា «ជាខ្លួន»។ ក្នុងឋានៈទាំង ៧ នេះ គឺ «ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនថាមានរូប, ឬយល់ឃើញនូវរូបក្នុងខ្លួន, ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនក្នុងរូប, យល់ឃើញនូវវេទនាថាជាខ្លួន, យល់ឃើញនូវសញ្ញាថាជាខ្លួន, យល់ឃើញនូវសង្ខារទាំងឡាយថាជាខ្លួន, យល់ឃើញនូវវិញ្ញាណថាជាខ្លួន» ព្រះអង្គសម្ដែងនូវអរូបថា «ជាខ្លួន»។ ក្នុងឋានៈទាំង ១២ ដោយអំណាចនៃពាក្យ ៣ ៗ ក្នុងខន្ធទាំង ៤ មានពាក្យថា «ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនថាមានវេទនា, ឬយល់ឃើញនូវវេទនាក្នុងខ្លួន, ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនក្នុងវេទនា» ជាដើម ព្រះអង្គសម្ដែងនូវខ្លួនដែលលាយឡំដោយរូបនិងអរូប។ ក៏ឯទិដ្ឋិទាំង ២០ នោះ ជាធម៌រារាំងមគ្គ តែមិនរារាំងសួគ៌ឡើយ និងជាធម៌ដែលសោតាបត្តិមគ្គត្រូវលះបង់។

อิทานิ ตํ นิทฺทิสนฺโต กถํ รูปนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปถวีกสิณนฺติ ปถวีมณฺฑลํ นิสฺสาย อุปฺปาทิตํ ปฏิภาคนิมิตฺตสงฺขาตํ สกลผรณวเสน ปถวีกสิณํ. อหนฺติ อตฺตานเมว สนฺธาย คณฺหาติ. อตฺตนฺติ อตฺตานํ. อทฺวยนฺติ เอกเมว. เตลปฺปทีปสฺสาติ เตลยุตฺตสฺส ปทีปสฺส. ฌายโตติ ชลโต. ยา อจฺจิ, โส วณฺโณติอาทิ อจฺจึ มุญฺจิตฺวา วณฺณสฺส อภาวโต วุตฺตํ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถูติ ตทุภยํ เอกโต กตฺวา รูปวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ วุจฺจตีติ อตฺโถ.

ឥឡូវនេះ កាលនឹងចង្អុលបង្ហាញនូវសេចក្ដីនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «រូប តើដូចម្ដេច?»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «បឋវីកសិណ» គឺបឋវីកសិណដែលហៅថាបដិភាគនិមិត្ត ដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងមណ្ឌលដី ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅសព្វគ្រប់។ ពាក្យថា «យើង» គឺប្រកាន់យកដោយសំដៅចំពោះខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ខ្លួន» គឺខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «មិនពីរ» គឺតែមួយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «នៃប្រទីបប្រេង» គឺនៃប្រទីបដែលប្រកបដោយប្រេង។ ពាក្យថា «កាលឆេះ» គឺកាលរុងរឿងភ្លឺស្វាង។ ពាក្យជាដើមថា «អណ្ដាតភ្លើងណា ពណ៌នោះ» ព្រះអង្គពោលព្រោះមិនមានពណ៌ដាច់ដោយឡែកក្រៅពីអណ្ដាតភ្លើងឡើយ។ ពាក្យថា «ទិដ្ឋិណា និងវត្ថុណា» សេចក្ដីថា ការរួមបញ្ចូលទាំងពីរយ៉ាងនោះ ចូលគ្នាតែមួយ ហៅថា អត្តានុទិដ្ឋិមានរូបជាវត្ថុ។

อาโปกสิณาทีนิ อาปาทีนิ นิสฺสาย อุปฺปาทิตกสิณนิมิตฺตาเนว. ปริจฺฉินฺนากาสกสิณํ ปน รูปชฺฌานสฺส อารมฺมณํ โหนฺตมฺปิ อากาสกสิณนฺติ วุจฺจมาเน อรูปชฺฌานารมฺมเณน กสิณุคฺฆาฏิมากาเสน สํกิณฺณํ โหตีติ น คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. รูปาธิการตฺตา วิญฺญาณกสิณํ น คเหตพฺพเมวาติ. อิเธกจฺโจ เวทนํ สญฺญํ สงฺขาเร วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ จตฺตาโร ขนฺเธ อภินฺทิตฺวา เอกโต คหณวเสน วุตฺตํ. โส หิ จิตฺตเจตสิกานํ วิสุํ วิสุํ กรเณ อสมตฺถตฺตา สพฺเพ เอกโต กตฺวา ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหาติ. อิมินา รูเปน รูปวาติ เอตฺถ สรีรรูปมฺปิ กสิณรูปมฺปิ ลพฺภติ. ฉายาสมฺปนฺโนติ ฉายาย สมฺปนฺโน อวิรโฬ. ตเมนาติ เอตฺถ เอน-สทฺโท นิปาตมตฺตํ, ตเมตนฺติ วา อตฺโถ. ฉายาวาติ วิชฺชมานจฺฉาโย. รูปํ อตฺตาติ อคฺคหิเตปิ รูปํ อมุญฺจิตฺวา ทิฏฺฐิยา อุปฺปนฺนตฺตา รูปวตฺถุกาติ วุตฺตํ.

ពួកអាបោកសិណជាដើម គឺកសិណនិមិត្តដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនឹងទឹកជាដើមនោះឯង។ ចំណែកឯបរិច្ឆិន្នាកាសកសិណ សូម្បីជាអារម្មណ៍នៃរូបជ្ឈានក៏ដោយ កាលបើហៅថា អាកាសកសិណ តែងច្រឡូកច្រឡំដោយអាកាសដែលដកចេញចាកកសិណ ដែលជាអារម្មណ៍នៃអរូបជ្ឈាន ហេតុនោះ គួរជ្រាបថា មិនបានប្រកាន់យកឡើយ។ ព្រោះជាអធិការនៃរូប វិញ្ញាណកសិណ ទើបមិនត្រូវប្រកាន់យកដោយពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ យល់ឃើញនូវវេទនា សញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ ថាជាខ្លួន» នេះ ព្រះអង្គពោលដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកខន្ធទាំង ៤ រួមគ្នាតែមួយ ដោយមិនបំបែកចេញពីគ្នា។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះមិនអាចបំបែកចិត្តនិងចេតសិកចេញពីគ្នាជាផ្នែកៗបាន ទើបរួមបញ្ចូលទាំងអស់ចូលគ្នាតែមួយ ហើយប្រកាន់យកថា «ជាខ្លួន»។ ក្នុងពាក្យថា «មានរូបដោយរូបនេះ» នេះ សំដៅយកទាំងសរីររូប និងកសិណរូប។ ពាក្យថា «ប្រកបដោយម្លប់» គឺប្រកបដោយម្លប់ មានស្លឹកក្រាស់មិនចន្លោះ។ ពាក្យថា «តមេនំ» ក្នុងពាក្យនេះ សព្ទថា «ឯន» ជាត្រឹមតែនិបាតប៉ុណ្ណោះ ឬមានសេចក្ដីថា «តមេតំ»។ ពាក្យថា «មានម្លប់» គឺមានម្លប់ប្រាកដ។ សូម្បីមិនបានប្រកាន់យកថារូបជាខ្លួនក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះទិដ្ឋិកើតឡើងដោយមិនលះបង់រូប ទើបហៅថា «មានរូបជាវត្ថុ»។

อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสตีติ สรีรรูปสฺส กสิณรูปสฺส จ จิตฺตนิสฺสิตตฺตา ตสฺมึ อรูปสมุทาเย อตฺตนิ ตํ รูปํ สมนุปสฺสติ. อยํ คนฺโธติ ฆายิตคนฺธํ อาห. อิมสฺมึ ปุปฺเผติ ปุปฺผนิสฺสิตตฺตา คนฺธสฺส เอวมาห.

ពាក្យថា «រមែងយល់ឃើញនូវរូបក្នុងខ្លួន» គឺព្រោះសរីររូបនិងកសិណរូបជាធម៌អាស្រ័យនឹងចិត្ត បុគ្គលនោះទើបយល់ឃើញនូវរូបនោះ ក្នុងខ្លួនដែលជាពួកនៃអរូបនោះ។ ពាក្យថា «ក្លិននេះ» គឺសំដៅយកក្លិនដែលហិតដឹង។ ពាក្យថា «ក្នុងផ្កានេះ» ព្រះអង្គពោលយ៉ាងនេះ ព្រោះក្លិនអាស្រ័យនឹងផ្កា។

รูปสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสตีติ ยตฺถ รูปํ คจฺฉติ, ตตฺถ จิตฺตํ คจฺฉติ. ตสฺมา รูปนิสฺสิตํ จิตฺตํ คเหตฺวา ตํ อรูปสมุทายํ อตฺตานํ ตสฺมึ รูเป สมนุปสฺสติ. โอฬาริกตฺตา รูปสฺส โอฬาริกาธารํ กรณฺฑกมาห.

ពាក្យថា «រមែងយល់ឃើញនូវខ្លួនក្នុងរូប» គឺរូបទៅក្នុងទីណា ចិត្តក៏ទៅក្នុងទីនោះដែរ។ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះទើបប្រកាន់យកចិត្តដែលអាស្រ័យនឹងរូប ហើយយល់ឃើញនូវខ្លួនដែលជាពួកនៃអរូបនោះ ក្នុងរូបនោះ។ ព្រោះរូបជាធម៌គ្រោតគ្រាត ព្រះអង្គទើបសម្ដែងនូវកោសដែលជាទីអាស្រ័យដ៏គ្រោតគ្រាត។

๑๓๒. อิเธกจฺโจ [Pg.56] จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนนฺติอาทีสุ วิสุํ วิสุํ เวทนาย ทิฏฺฐิคหเณ อสติปิ เวทนาติ เอกคฺคหเณน คหิเต สพฺพาสํ เวทนานํ อนฺโตคธตฺตา วิสุํ วิสุํ คหิตา เอว โหนฺตีติ วิสุํ วิสุํ โยชนา กตาติ เวทิตพฺพา. โส หิ อนุภวนวเสน เวทนาย โอฬาริกตฺตา เวทนํเยว ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหาติ. สญฺญํ สงฺขาเร วิญฺญาณํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ สญฺญาทโย อรูปธมฺเม รูปญฺจ เอกโต กตฺวา ‘‘อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสติ. อุมฺมตฺตโก วิย หิ ปุถุชฺชโน ยถา ยถา อุปฏฺฐาติ, ตถา ตถา คณฺหาติ.

១៣២. ក្នុងពាក្យជាដើមថា «បុគ្គលខ្លះក្នុងលោកនេះ យល់ឃើញនូវវេទនាដែលកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស» នេះ សូម្បីមិនមានការប្រកាន់យកដោយទិដ្ឋិចំពោះវេទនាដាច់ដោយឡែកៗក៏ដោយ កាលបើប្រកាន់យកដោយការរួមបញ្ចូលតែមួយថា «វេទនា» វេទនាទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថាជាការប្រកាន់យកដាច់ដោយឡែកៗរួចស្រេចទៅហើយ ព្រោះការរួមបញ្ចូលគ្នានោះ ហេតុនោះ គួរជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបធ្វើការភ្ជាប់សេចក្ដីដាច់ដោយឡែកៗពីគ្នា។ ព្រោះថា បុគ្គលនោះតែងប្រកាន់យកតែវេទនាប៉ុណ្ណោះថា «ជាខ្លួន» ព្រោះវេទនាជាធម៌គ្រោតគ្រាតដោយអំណាចនៃការសោយអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «រមែងយល់ឃើញនូវសញ្ញា សង្ខារ វិញ្ញាណ និងរូប ថាជាខ្លួន» គឺរួមបញ្ចូលអរូបធម៌មានសញ្ញាជាដើម និងរូបធម៌ចូលគ្នាតែមួយ ហើយយល់ឃើញថា «ជាខ្លួន»។ ព្រោះថា បុថុជ្ជនប្រៀបដូចជាមនុស្សឆ្កួត តែងប្រកាន់យកយ៉ាងណាៗ ទៅតាមសេចក្ដីដែលប្រាកដក្នុងចិត្តយ៉ាងនោះៗ។

๑๓๓. จกฺขุสมฺผสฺสชํ สญฺญนฺติอาทีสุ สญฺชานนวเสน สญฺญาย ปากฏตฺตา สญฺญํ ‘‘อตฺตา’ติ คณฺหาติ. เสสํ เวทนาย วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

១៣៣. ក្នុងពាក្យជាដើមថា «សញ្ញាដែលកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស» នេះ បុគ្គលនោះតែងប្រកាន់យកសញ្ញាថា «ជាខ្លួន» ព្រោះសញ្ញាជាធម៌ប្រាកដច្បាស់ដោយអំណាចនៃការចាំទុក។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ គួរជ្រាបតាមន័យដែលពោលរួចមកហើយក្នុងវេទនា។

๑๓๔. จกฺขุสมฺผสฺสชํ เจตนนฺติอาทีสุ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสุ เจตนาย ปธานตฺตา ปากฏตฺตา จ เจตนา เอว นิทฺทิฏฺฐา. ตาย อิตเรปิ นิทฺทิฏฺฐาว โหนฺติ. โส ปน เจตสิกภาววเสน ปากฏตฺตา เจตนํ ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหาติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

១៣៤. ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ចេតនាដែលកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្ស» នេះ ព្រះអង្គចង្អុលបង្ហាញតែចេតនាប៉ុណ្ណោះ ព្រោះចេតនាជាធម៌ចម្បង និងជាធម៌ប្រាកដច្បាស់ ក្នុងបណ្ដាធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងសង្ខារក្ខន្ធទាំងឡាយ។ កាលបើចង្អុលបង្ហាញនូវចេតនានោះហើយ ពួកចេតសិកដែលនៅសល់ក្រៅពីនេះ ក៏ឈ្មោះថាព្រះអង្គចង្អុលបង្ហាញរួចហើយដែរ។ ចំណែកឯបុគ្គលនោះ តែងប្រកាន់យកចេតនាថា «ជាខ្លួន» ព្រោះចេតនាជាធម៌ប្រាកដច្បាស់ដោយអំណាចនៃភាពជាចេតសិក។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចដែលពោលរួចមកហើយនោះឯង។

๑๓๕. จกฺขุวิญฺญาณนฺติอาทีสุ วิชานนวเสน จิตฺตสฺส ปากฏตฺตา จิตฺตํ ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหาติ. เสสเมตฺถาปิ วุตฺตนยเมว.

១៣៥. ក្នុងពាក្យជាដើមថា «ចក្ខុវិញ្ញាណ» នេះ បុគ្គលនោះតែងប្រកាន់យកចិត្តថា «ជាខ្លួន» ព្រោះចិត្តជាធម៌ប្រាកដច្បាស់ដោយអំណាចនៃការដឹងអារម្មណ៍។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងពាក្យនេះ ក៏មានន័យដូចដែលពោលរួចមកហើយនោះឯង។

อตฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានូវការចង្អុលបង្ហាញអត្តានុទិដ្ឋិ ចប់ហើយ។

๓. มิจฺฉาทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

៣. ការពណ៌នានូវការចង្អុលបង្ហាញមិច្ឆាទិដ្ឋិ

๑๓๖. มิจฺฉาทิฏฺฐิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเยว. อยํ ปน อปโร นโย – นตฺถิ ทินฺนนฺติ อุจฺเฉททิฏฺฐิกตฺตา ทานผลํ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ ยิฏฺฐนฺติ เอตฺถ ยิฏฺฐนฺติ ขุทฺทกยญฺโญ. หุตนฺติ มหายญฺโญ. ทฺวินฺนมฺปิ ผลํ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโกติ ทานผลสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา สีลาทีนํ ปุญฺญกมฺมานํ, ปาณาติปาตาทีนํ ปาปกมฺมานํ ผลํ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปุเร กเตน กมฺมุนา. นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ กเตน กมฺมุนา. นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตาติ เตสุ กตกมฺมานํ ผลํ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ กมฺมเหตุกํ อุปปตฺตึ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา…เป… ปเวเทนฺตีติ อิธโลกปรโลเก ปสฺสิตุํ อภิญฺญาปฏิลาภาย ปฏิปทํ ปฏิกฺขิปติ. อิธ ปาฬิยํ ปน นตฺถิ ทินฺนนฺติ วตฺถูติ นตฺถิ ทินฺนนฺติ วุจฺจมานํ ทานํ, ตสฺสา ทิฏฺฐิยา วตฺถูติ อตฺโถ[Pg.57]. เอวํวาโท มิจฺฉาติ เอวํ นตฺถิ ทินฺนนฺติ วาโท วจนํ มิจฺฉา วิปรีโตติ อตฺโถ.

១៣៦. មិច្ឆាទិដ្ឋិ មានសេចក្តីពោលរួចហើយក្នុងខាងក្រោមនោះឯង។ ប៉ុន្តែ នេះជាណយមួយទៀត៖ ពាក្យថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយ មិនមានផល» គឺបដិសេធផលនៃទាន ព្រោះភាពជាបុគ្គលមានឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «ការបូជាមិនមានផល» ក្នុងពាក្យនោះ «យិដ្ឋៈ» គឺការបូជាតូចតាច «ហុតៈ» គឺការបូជាធំ។ បដិសេធផលនៃការបូជាទាំងពីរនោះឯង។ ពាក្យថា «ផលវិបាកនៃកម្មដែលបុគ្គលធ្វើល្អធ្វើអាក្រក់មិនមាន» គឺព្រោះតែបដិសេធផលនៃទានហើយ ក៏បដិសេធផលនៃបុណ្យកម្មទាំងឡាយមានសីលជាដើម និងបាបកម្មទាំងឡាយមានបាណាតិបាតជាដើម។ ពាក្យថា «លោកនេះមិនមាន» គឺលោកដែលកើតឡើងអំពីកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងភពមុន មិនមាន។ ពាក្យថា «លោកខាងមុខមិនមាន» គឺលោកខាងមុខដែលកើតឡើងអំពីកម្មដែលធ្វើហើយក្នុងលោកនេះ មិនមាន។ ពាក្យថា «ម្តាយមិនមាន ឪពុកមិនមាន» គឺបដិសេធផលនៃកម្មដែលធ្វើល្អឬធ្វើអាក្រក់ចំពោះម្តាយនិងឪពុកទាំងនោះ។ ពាក្យថា «សត្វទាំងឡាយដែលជាឧបបាតិកៈមិនមាន» គឺបដិសេធការចាប់បដិសន្ធិដែលមានកម្មជាហេតុ។ ពាក្យថា «សមណព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយក្នុងលោក...ល... ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ហើយប្រកាស» គឺបដិសេធបដិបទាដើម្បីបានសម្រេចអភិញ្ញាដើម្បីឃើញច្បាស់នូវលោកនេះនិងលោកខាងមុខ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបាលីនេះ ពាក្យថា «វត្ថុគឺទានដែលបុគ្គលមិនធ្លាប់ឲ្យ» សេចក្តីថា ទានដែលគេពោលថា «មិនមានផល» នោះ គឺជាវត្ថុ (អារម្មណ៍) នៃទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា «ការយល់ឃើញយ៉ាងនេះជាមិច្ឆា» សេចក្តីថា វាទៈគឺពាក្យពោលយ៉ាងនេះថា «ទានដែលបុគ្គលឲ្យហើយមិនមានផល» គឺជាមិច្ឆា គឺខុសឆ្គង វង្វេងវង្វាន់។

มิจฺฉาทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយមិច្ឆាទិដ្ឋិនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๔. สกฺกายทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

៤. ការអធិប្បាយសក្កាយទិដ្ឋិនិទ្ទេស

๑๓๗. สกฺกายทิฏฺฐิ ปน อตฺตานุทิฏฺฐิเยว, อญฺญตฺถ อาคตปริยายวจนทสฺสนตฺถํ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

១៣៧. ម៉្យាងទៀត សក្កាយទិដ្ឋិនោះ គឺអត្តានុទិដ្ឋិហ្នឹងឯង គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុក ដើម្បីបង្ហាញពាក្យវេរវចនៈ (ពាក្យបរិយាយ) ដែលមកក្នុងទេសនាដទៃ។

สกฺกายทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសក្កាយទិដ្ឋិនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๕. สสฺสตทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយសស្សតទិដ្ឋិនិទ្ទេស

๑๓๘. สกฺกายวตฺถุกาย สสฺสตทิฏฺฐิยาติ กมฺมธารยสมาโส. รูปวนฺตํ วา อตฺตานนฺติอาทีนํ ปนฺนรสนฺนํ วจนานํ อนฺเต สมนุปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ, ปาโฐ วา. อญฺญถา หิ น ฆฏียตีติ. เอวํ ‘‘รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ สมนุปสฺสตี’’ติ เอกเมว ทสฺเสตฺวา เสสา จุทฺทส สํขิตฺตา.

១៣៨. ពាក្យថា «សក្កាយវត្ថុកាយ សស្សតទិដ្ឋិយា» នេះជាកម្មធារយសមាស។ គប្បីធ្វើការភ្ជាប់បទថា «សមនុបស្សតិ» (រមែងយល់ឃើញ) ទៅក្នុងខាងចុងនៃបទទាំង ១៥ មានជាដើមថា «រូបវន្តំ វា អត្តានំ» (ឬយល់ឃើញនូវខ្លួនថាមានរូប) ឬក៏ជាបទបាលីស្រាប់តែម្តង។ ព្រោះថា បើមិនធ្វើការភ្ជាប់យ៉ាងនេះទេ សេចក្តីក៏មិនសមស្របគ្នាឡើយ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញតែនិទ្ទេសមួយយ៉ាងនេះថា «រូបវន្តំ វា អត្តានំ សមនុបស្សតិ» ហើយទ្រង់សង្ខេបទុកនូវនិទ្ទេស ១៤ ដែលនៅសល់។

สสฺสตทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសស្សតទិដ្ឋិនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๖. อุจฺเฉททิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

៦. ការអធិប្បាយឧច្ឆេទទិដ្ឋិនិទ្ទេស

๑๓๙. สกฺกายวตฺถุกาย อุจฺเฉททิฏฺฐิยา เอวํ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ เอกเมว ทสฺเสตฺวา เสสา จตสฺโส สํขิตฺตา.

១៣៩. ក្នុងសក្កាយវត្ថុកាឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញតែនិទ្ទេសមួយយ៉ាងនេះថា «រូបំ អត្តតោ សមនុបស្សតិ» (រមែងយល់ឃើញនូវរូបថាជាខ្លួន) ហើយទ្រង់សង្ខេបទុកនូវនិទ្ទេស ៤ ដែលនៅសល់។

อุจฺเฉททิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឧច្ឆេទទិដ្ឋិនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๗. อนฺตคฺคาหิกาทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

៧. ការអធិប្បាយអន្តគ្គាហិកាទិដ្ឋិនិទ្ទេស

๑๔๐. อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปฐมวาเร อาการปุจฺฉา. ทุติเย อาการคหณํ. ตติเย อาการวิสฺสชฺชนํ. ตตฺถ โลโกติ อตฺตา. โส อนฺโตติ อญฺญมญฺญปฏิปกฺเขสุ สสฺสตุจฺเฉทนฺเตสุ สสฺสตคฺคาเห สสฺสตนฺโต, อสสฺสตคฺคาเห อุจฺเฉทนฺโต. ปริตฺตํ โอกาสนฺติ สุปฺปมตฺตํ วา สราวมตฺตํ วา ขุทฺทกํ ฐานํ. นีลกโต ผรตีติ นีลนฺติ อารมฺมณํ กโรติ. อยํ โลโกติ อตฺตานํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปริวฏุโมติ สมนฺตโต ปริจฺเฉทวา. อนฺตสญฺญีติ อนฺตวาติสญฺญี. อนฺโต อสฺส อตฺถีติ อนฺโตติ คเหตพฺพํ. ยํ ผรตีติ ยํ กสิณรูปํ ผรติ. ตํ วตฺถุ เจว โลโก จาติ ตํ กสิณรูปํ อารมฺมณญฺเจว อาโลกิยฏฺเฐน โลโก จ. เยน ผรตีติ เยน จิตฺเตน ผรติ. โส อตฺตา เจว โลโก จาติ อตฺตานมเปกฺขิตฺวา ปุลฺลิงฺคํ กตํ, ตํ จิตฺตํ อตฺตา เจว อาโลกนฏฺเฐน โลโก จาติ วุตฺตํ โหติ. อนฺตวาติ อนฺโต. โอกาสกโต ผรตีติ อาโลกกสิณวเสน เตโชกสิณวเสน [Pg.58] โอทาตกสิณวเสน วา โอภาโสติ ผรติ. นีลาทีนํ ปญฺจนฺนํ ปภสฺสรกสิณานํเยว คหิตตฺตา ปถวีอาโปวาโยกสิณวเสน อตฺตาภินิเวโส น โหตีติ คเหตพฺพํ.

១៤០. ក្នុងអន្តគ្គាហិកាទិដ្ឋិនោះ ក្នុងវារៈទីមួយ ជាការសួរអំពីអាការៈ។ ក្នុងវារៈទីពីរ ជាការកាន់យកអាការៈ។ ក្នុងវារៈទីបី ជាការដោះស្រាយអាការៈ។ ក្នុងវារៈទាំងនោះ ពាក្យថា «លោក» គឺខ្លួន (អត្តា)។ ពាក្យថា «ទីបំផុតនោះ» គឺក្នុងចំណោមចំណែកពីរដែលផ្ទុយគ្នាទៅវិញទៅមក គឺសស្សតៈនិងឧច្ឆេទៈ ក្នុងការប្រកាន់យកសស្សតៈ ឈ្មោះថា សស្សតន្តៈ (ទីបំផុតគឺសស្សតៈ) ក្នុងការប្រកាន់យកអសស្សតៈ (ឧច្ឆេទៈ) ឈ្មោះថា ឧច្ឆេទទន្តៈ (ទីបំផុតគឺឧច្ឆេទៈ)។ ពាក្យថា «ឱកាសដ៏តូចចង្អៀត» គឺទីកន្លែងតូច មានប្រមាណប៉ុនថាស ឬប៉ុនចានក្បាន។ ពាក្យថា «ផ្សាយទៅដោយពណ៌ខៀវ» គឺធ្វើពណ៌ខៀវឲ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «លោកនេះ» ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកខ្លួន (អត្តា)។ ពាក្យថា «មានបរិវដ្តៈ» គឺមានកំណត់ដោយជុំវិញ។ ពាក្យថា «មានសញ្ញាថាមានទីបំផុត» គឺមានសញ្ញាថាលោកមានទីបំផុត។ គប្បីជ្រាបថា «ទីបំផុតមានដល់លោកនោះ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបឈ្មោះថាមានទីបំផុត»។ ពាក្យថា «ផ្សាយទៅកាន់កសិណណា» គឺផ្សាយទៅកាន់កសិណរូបណា។ ពាក្យថា «កសិណនោះជាវត្ថុផង ជាលោកផង» គឺកសិណរូបនោះ ឈ្មោះថាជាអារម្មណ៍ផង ឈ្មោះថាជាលោកផង ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងមើលឃើញ។ ពាក្យថា «ផ្សាយទៅដោយចិត្តណា» គឺផ្សាយទៅដោយចិត្តណា។ ពាក្យថា «ចិត្តនោះជាខ្លួនផង ជាលោកផង» គឺទ្រង់ធ្វើជាបុល្លិង្គ (ភេទប្រុស) ដោយសំដៅទៅលើខ្លួន សេចក្តីពោលថា ចិត្តនោះជាខ្លួនផង ឈ្មោះថាជាលោកផង ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងមើលឃើញ។ ពាក្យថា «មានទីបំផុត» គឺមានកំណត់។ ពាក្យថា «ផ្សាយទៅតាមឱកាស» គឺផ្សាយទៅជាពន្លឺ ដោយអំណាចនៃអាលោកកសិណ តេជោកសិណ ឬឱទាតកសិណ។ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះតែការកាន់យកតែកសិណមានពណ៌ភ្លឺថ្លាទាំង ៥ មានពណ៌ខៀវជាដើម ការចូលទៅប្រកាន់ថាជាខ្លួនដោយអំណាចនៃបឋវីកសិណ អាបោកសិណ និងវាយោកសិណ ទើបមិនមាន។

วิปุลํ โอกาสนฺติ ขลมณฺฑลมตฺตาทิวเสน มหนฺตํ ฐานํ. อนนฺตวาติ วุทฺธอนนฺตวา. อปริยนฺโตติ วุทฺธอปริยนฺโต. อนนฺตสญฺญีติ อนนฺโตติสญฺญี. ตํ ชีวนฺติ โส ชีโว. ลิงฺควิปลฺลาโส กโต. ชีโวติ จ อตฺตา เอว. รูปาทีนิ ปญฺจปิ ปริวฏุมฏฺเฐน สรีรํ. ชีวํ น สรีรนฺติ อตฺตสงฺขาโต ชีโว รูปสงฺขาตํ สรีรํ น โหติ. เอส นโย เวทนาทีสุ. ตถาคโตติ สตฺโต. อรหนฺติ เอเก. ปรํ มรณาติ มรณโต อุทฺธํ, ปรโลเกติ อตฺโถ. รูปํ อิเธว มรณธมฺมนฺติ อตฺตโน ปากฏกฺขนฺธสีเสน ปญฺจกฺขนฺธคฺคหณํ, ตํ อิมสฺมึเยว โลเก นสฺสนปกติกนฺติ อตฺโถ. เสสกฺขนฺเธสุปิ เอเสว นโย. กายสฺส เภทาติ ขนฺธปญฺจกสงฺขาตสฺส กายสฺส เภทโต ปรํ. อิมินา วจเนน ‘‘ปรํ มรณา’’ติ เอตสฺส อุทฺเทสสฺส อตฺโถ วุตฺโต. โหติปีติอาทีสุ โหตีติ มูลปทํ. จตูสุปิ อปิ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. ติฏฺฐตีติ สสฺสตตฺตา ติฏฺฐติ, น จวตีติ อตฺโถ. ‘‘โหตี’’ติ ปทสฺส วา อตฺถวิเสสนตฺถํ ‘‘ติฏฺฐตี’’ติ ปทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อุปฺปชฺชตีติ อณฺฑชชลาพุชโยนิปเวสวเสน อุปฺปชฺชติ นาม, นิพฺพตฺตตีติ สํเสทชโอปปาติกโยนิปเวสวเสน นิพฺพตฺตติ นามาติ อตฺถโยชนา เวทิตพฺพา. อุจฺฉิชฺชตีติ ปพนฺธาภาววเสน. วินสฺสตีติ ภงฺควเสน. น โหติ ปรํ มรณาติ ปุริมปทานํ อตฺถวิวรณํ, จุติโต อุทฺธํ น วิชฺชตีติ อตฺโถ. โหติ จ น จ โหตีติ เอกจฺจสสฺสติกานํ ทิฏฺฐิ, เอเกน ปริยาเยน โหติ, เอเกน ปริยาเยน น โหตีติ อตฺโถ. ชีวภาเวน โหติ, ปุพฺพชีวสฺส อภาเวน น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. เนว โหติ น น โหตีติ อมราวิกฺเขปิกานํ ทิฏฺฐิ, โหตีติ จ เนว โหติ, น โหตีติ จ น โหตีติ อตฺโถ. อนุวาทภยา มุสาวาทภยา จ มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา จ ปุพฺพวุตฺตนยสฺส ปฏิกฺเขปมตฺตํ กโรติ. อิเมหิ ปญฺญาสาย อากาเรหีติ ยถาวุตฺตานํ ทสนฺนํ ปญฺจกานํ วเสน ปญฺญาสาย อากาเรหีติ.

ពាក្យថា «ឱកាសដ៏ធំទូលាយ» គឺទីកន្លែងធំទូលាយ ដោយអំណាចនៃទីលានបោកស្រូវជាដើម។ ពាក្យថា «មិនមានទីបំផុត» គឺមិនមានទីបំផុតដោយការចម្រើន (ផ្សាយទៅ)។ ពាក្យថា «មិនមានប្រមាណ» គឺមិនមានប្រមាណដោយការចម្រើន។ ពាក្យថា «មានសញ្ញាថាមិនមានទីបំផុត» គឺមានសញ្ញាថាមិនមានទីបំផុត។ ពាក្យថា «ជីវៈនោះ» គឺជីវៈនោះឯង ទ្រង់ធ្វើការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ (ភេទ)។ ពាក្យថា «ជីវៈ» គឺខ្លួន (អត្តា) ហ្នឹងឯង។ ខន្ធទាំង ៥ មានរូបជាដើម ឈ្មោះថា «សរីរៈ» ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងព័ទ្ធជុំវិញ។ ពាក្យថា «ជីវៈផ្សេង សរីរៈផ្សេង» គឺជីវៈដែលពោលគឺខ្លួន មិនមែនជាសរីរៈដែលពោលគឺរូបឡើយ។ ណយនេះ គប្បីអនុវត្តក្នុងវេទនាជាដើមផងដែរ។ ពាក្យថា «តថាគត» គឺសត្វ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ព្រះអរហន្ត។ ពាក្យថា «ខាងក្រោយអំពីស្លាប់» សេចក្តីថា បន្ទាប់ពីស្លាប់ទៅ គឺក្នុងលោកខាងមុខ។ ពាក្យថា «រូបក្នុងលោកនេះឯង មានសភាវៈស្លាប់ជាធម្មតា» គឺការកាន់យកខន្ធទាំង ៥ ដោយការលើកឡើងនូវខន្ធដែលប្រាកដច្បាស់របស់ខ្លួន សេចក្តីថា រូបនោះមានសភាវៈវិនាសទៅក្នុងលោកនេះឯង។ សូម្បីក្នុងខន្ធដែលសេសសល់ ក៏មានណយនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា «ព្រោះការបែកធ្លាយនៃកាយ» គឺបន្ទាប់ពីការបែកធ្លាយនៃកាយដែលពោលគឺបញ្ចក្ខន្ធ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងសេចក្តីនៃឧទ្ទេសថា «ខាងក្រោយអំពីស្លាប់»។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «ហោតិបិ» ជាដើម បទថា «ហោតិ» ជាបទដើម។ សូម្បីតែសព្ទថា «បិ» ក្នុងបទទាំង ៤ ក៏មានអត្ថជាសមុច្ចយៈ (ប្រមូលរួមគ្នា)។ ពាក្យថា «ស្ថិតនៅ» សេចក្តីថា ស្ថិតនៅព្រោះភាពជាសស្សតៈ គឺមិនច្យុតឡើយ។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា បទថា «តិដ្ឋតិ» ទ្រង់ត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីប្លែកនៃបទថា «ហោតិ»។ ពាក្យថា «កើតឡើង» សេចក្តីពន្យល់ថា កើតឡើងដោយអំណាចនៃការចូលទៅកាន់អណ្ឌជយោនីនិងជលាបុជយោនី ឈ្មោះថា កើតឡើង។ ពាក្យថា «កើតប្រាកដ» សេចក្តីពន្យល់ថា កើតប្រាកដដោយអំណាចនៃការចូលទៅកាន់សំសេទជយោនីនិងឱបបាតិកយោនី ឈ្មោះថា កើតប្រាកដ។ ពាក្យថា «ដាច់សូន្យ» គឺដោយអំណាចនៃការមិនមានតំណតទៅទៀត។ ពាក្យថា «វិនាសទៅ» គឺដោយអំណាចនៃភង្គខណៈ។ ពាក្យថា «មិនកើតទៀតខាងក្រោយអំពីស្លាប់» ជាការបើកបង្ហាញសេចក្តីនៃបទមុនៗ សេចក្តីថា មិនមានបន្ទាប់ពីច្យុតិឡើយ។ ពាក្យថា «កើតទៀតក៏មាន មិនកើតទៀតក៏មាន» នេះជាទិដ្ឋិរបស់ពួកឯកច្ចសស្សតិកៈ សេចក្តីថា កើតទៀតដោយបរិយាយមួយ មិនកើតទៀតដោយបរិយាយមួយ។ សេចក្តីពន្យល់ថា កើតទៀតដោយភាពជាជីវៈ មិនកើតទៀតដោយការមិនមាននៃជីវៈមុន។ ពាក្យថា «កើតទៀតក៏មិនមែន មិនកើតទៀតក៏មិនមែន» នេះជាទិដ្ឋិរបស់ពួកអមរាវិក្ខេបិកៈ សេចក្តីថា កើតទៀតក៏មិនមែន មិនកើតទៀតក៏មិនមែន។ ពួកទិដ្ឋិគតិកៈទាំងនោះ ព្រោះខ្លាចការចោទប្រកាន់ផង ព្រោះខ្លាចមុសាវាទផង ព្រោះភាពជាមនុស្សល្ងង់ខ្លៅផង ព្រោះភាពជាមនុស្សវង្វេងវង្វាន់ផង ទើបធ្វើត្រឹមតែការបដិសេធនូវណយដែលពោលរួចហើយក្នុងខាងដើមប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ដោយអាការៈ ៥០ ទាំងនេះ» គឺដោយអំណាចនៃបញ្ចកៈ (ពួក ៥) ទាំង ១០ ដូចដែលបានពោលមកហើយ ទើបជាអាការៈ ៥០។

อนฺตคฺคาหิกาทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអន្តគ្គាហិកាទិដ្ឋិនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๘. ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

៨. ការអធិប្បាយបុព្វន្តានុទិដ្ឋិនិទ្ទេស

๑๔๑. ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐีสุ [Pg.59] สสฺสตํ วทนฺตีติ สสฺสตวาทา. อถ วา วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, ทิฏฺฐิคตสฺเสตํ อธิวจนํ. สสฺสตนฺติ วาโทปิ สสฺสตโยเคน สสฺสโต, สสฺสโต วาโท เอเตสนฺติ สสฺสตวาทา. ตถา เอกจฺจํ สสฺสตนฺติ วาโท เอกจฺจสสฺสโต, โส เอเตสํ อตฺถีติ เอกจฺจสสฺสติกา. ตถา อนฺตวา, อนนฺตวา, อนฺตวา จ อนนฺตวา จ, เนวนฺตวา นานนฺตวาติ ปวตฺโต วาโท อนฺตานนฺโต, โส เอเตสํ อตฺถีติ อนฺตานนฺติกา. น มรตีติ อมรา. กา สา? ‘‘เอวมฺปิ เม โน’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๖๒-๖๓) นเยน ปริยนฺตรหิตสฺส ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิ เจว วาจา จ. วิวิโธ เขโป วิกฺเขโป, อมราย ทิฏฺฐิยา, วาจาย วา วิกฺเขโป อมราวิกฺเขโป, โส เอเตสํ อตฺถีติ อมราวิกฺเขปิกา. อปโร นโย – อมรา นาม มจฺฉชาติ, สา อุมฺมุชฺชนนิมุชฺชนาทิวเสน อุทเก สนฺธาวมานา คเหตุํ น สกฺกา โหติ, เอวเมวํ อยมฺปิ วาโท อิโต จิโต จ สนฺธาวติ, คาหํ น อุปคจฺฉตีติ อมราวิกฺเขโปติ วุจฺจติ, โส เอเตสํ อตฺถีติ อมราวิกฺเขปิกา. อธิจฺจสมุปฺปนฺโนติ อการณสมุปฺปนฺโน อตฺตา จ โลโก จาติ ทสฺสนํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ, ตํ เอเตสํ อตฺถีติ อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา.

១៤១. ក្នុងបុព្វន្តានុទិដ្ឋិនិងអបរន្តានុទិដ្ឋិទាំងឡាយ ពួកជនណាពោលថាលោកសស្សតៈ (ទៀង) ពួកជននោះឈ្មោះថា សស្សតវាទៈ។ ម៉្យាងទៀត ពួកជនរមែងពោលដោយវាទៈនេះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា វាទៈ នេះជាឈ្មោះនៃទិដ្ឋិគតៈ។ សូម្បីតែវាទៈថា «សស្សតៈ» ក៏ឈ្មោះថា សស្សតៈ ព្រោះប្រកបដោយសស្សតទិដ្ឋិ វាទៈរបស់ពួកជនទាំងនោះជាសស្សតៈ ហេតុនោះ ពួកជនទាំងនោះទើបឈ្មោះថា សស្សតវាទៈ។ ដូចគ្នាដែរ វាទៈថា «ចំណែកខ្លះទៀង» ឈ្មោះថា ឯកច្ចសស្សតៈ ឯកច្ចសស្សតវាទៈនោះមានដល់ពួកជនទាំងនោះ ហេតុនោះ ពួកជនទាំងនោះទើបឈ្មោះថា ឯកច្ចសស្សតិកៈ។ ដូចគ្នាដែរ វាទៈដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះថា «មានទីបំផុត មិនមានទីបំផុត មានទីបំផុតផងមិនមានទីបំផុតផង មានទីបំផុតក៏មិនមែនមិនមានទីបំផុតក៏មិនមែន» ឈ្មោះថា អន្តានន្តៈ អន្តានន្តវាទៈនោះមានដល់ពួកជនទាំងនោះ ហេតុនោះ ពួកជនទាំងនោះទើបឈ្មោះថា អន្តានន្តិកៈ។ មិនស្លាប់ ឈ្មោះថា អមរា។ អមរានោះ តើជាអ្វី? គឺទិដ្ឋិផង វាចាផង របស់បុគ្គលមានទិដ្ឋិគតិកៈដែលមិនមានទីបំផុត ដោយណយមានជាដើមថា «សូម្បីយ៉ាងនេះ ក៏មិនមែនជាការយល់ឃើញរបស់ខ្ញុំឡើយ»។ ការចោលទៅផ្សេងៗ ឈ្មោះថា វិក្ខេបៈ វិក្ខេបៈនៃទិដ្ឋិ ឬនៃវាចាដែលមិនស្លាប់ (អមរា) ឈ្មោះថា អមរាវិក្ខេបៈ អមរាវិក្ខេបវាទៈនោះមានដល់ពួកជនទាំងនោះ ហេតុនោះ ពួកជនទាំងនោះទើបឈ្មោះថា អមរាវិក្ខេបិកៈ។ ណយមួយទៀត ត្រីម្យ៉ាងឈ្មោះថា អមរា ត្រីអមរានោះ កាលហែលទៅមកក្នុងទឹក ដោយអំណាចនៃការផុសឡើងនិងមុជចុះជាដើម បុគ្គលមិនអាចនឹងចាប់យកបានឡើយ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែវាទៈនេះ ក៏រមែងរត់ទៅខាងនេះខាងនោះ មិនដល់នូវការកាន់យកបានឡើយ យ៉ាងនោះឯង ហេតុនោះ ទើបហៅថា អមរាវិក្ខេបៈ អមរាវិក្ខេបវាទៈនោះមានដល់ពួកជនទាំងនោះ ហេតុនោះ ពួកជនទាំងនោះទើបឈ្មោះថា អមរាវិក្ខេបិកៈ។ ពាក្យថា «អធិច្ចសមុប្បន្នៈ» គឺការយល់ឃើញថា ខ្លួននិងលោកកើតឡើងដោយមិនមានហេតុ ឈ្មោះថា អធិច្ចសមុប្បន្នៈ អធិច្ចសមុប្បន្នវាទៈនោះមានដល់ពួកជនទាំងនោះ ហេតុនោះ ពួកជនទាំងនោះទើបឈ្មោះថា អធិច្ចសមុប្បន្និកៈ។

ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយបុព្វន្តានុទិដ្ឋិនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๙. อปรนฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

៩. ការអធិប្បាយអបរន្តានុទិដ្ឋិនិទ្ទេស

๑๔๒. สญฺญึ วทนฺตีติ สญฺญีวาทา. อสญฺญึ วทนฺตีติ อสญฺญีวาทา. เนวสญฺญีนาสญฺญึ วทนฺตีติ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา. อถ วา สญฺญีติ ปวตฺโต วาโท สญฺญีวาโท, โส เยสํ อตฺถีติ เต สญฺญีวาทา, ตถา อสญฺญีวาทา, เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา จ. อุจฺเฉทํ วทนฺตีติ อุจฺเฉทวาทา. ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺขธมฺโม, ตตฺถ ตตฺถ ปฏิลทฺธอตฺตภาวสฺเสตํ อธิวจนํ. ทิฏฺฐธมฺเม นิพฺพานํ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ, อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ทุกฺขวูปสโมติ อตฺโถ, ตํ วทนฺตีติ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา. อิมสฺมึ ปนตฺเถ วิตฺถาริยมาเน สาฏฺฐกถํ สกลํ พฺรหฺมชาลสุตฺตํ วตฺตพฺพํ โหติ. เอวญฺจ สติ อติปปญฺโจ โหตีติ น วิตฺถาริโต. ตทตฺถิเกหิ ตํ อเปกฺขิตฺวา คเหตพฺโพ.

១៤២. ពួកជនណាពោលថាសត្វមានសញ្ញា ពួកជននោះឈ្មោះថា សញ្ញីវាទៈ។ ពួកជនណាពោលថាសត្វមិនមានសញ្ញា ពួកជននោះឈ្មោះថា អសញ្ញីវាទៈ។ ពួកជនណាពោលថាសត្វមានសញ្ញាក៏មិនមែនមិនមានសញ្ញាក៏មិនមែន ពួកជននោះឈ្មោះថា នេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទៈ។ ម៉្យាងទៀត វាទៈដែលប្រព្រឹត្តទៅថា «មានសញ្ញា» ឈ្មោះថា សញ្ញីវាទៈ សញ្ញីវាទៈនោះមានដល់ពួកជនណា ពួកជននោះឈ្មោះថា សញ្ញីវាទៈ ដូចគ្នាដែរ គប្បីជ្រាបនូវពួកអសញ្ញីវាទៈ និងនេវសញ្ញីនាសញ្ញីវាទៈផងដែរ។ ពួកជនណាពោលនូវសេចក្តីដាច់សូន្យ ពួកជននោះឈ្មោះថា ឧច្ឆេទវាទៈ។ ពាក្យថា «ទិដ្ឋធម៌» គឺធម៌ដែលប្រចក្សច្បាស់ នេះជាឈ្មោះនៃអត្តភាពដែលបានក្នុងភពនោះៗ។ ព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្ន ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មនិព្វាន សេចក្តីថា ការរលត់ទៅនៃទុក្ខក្នុងអត្តភាពនេះឯង ពួកជនណាពោលនូវទិដ្ឋធម្មនិព្វាននោះ ពួកជននោះឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មនិព្វានវាទៈ។ ប៉ុន្តែ កាលបើពង្រីកសេចក្តីក្នុងអត្ថនេះ គប្បីពោលនូវព្រះសូត្រព្រហ្មជាលទាំងស្រុងព្រមទាំងអដ្ឋកថា។ កាលបើធ្វើន័យយ៉ាងនេះ សេចក្តីនឹងពិស្តារពេក ហេតុនោះ ទើបមិនពង្រីកសេចក្តីឡើយ។ ពួកកុលបុត្រអ្នកប្រាថ្នានូវសេចក្តីនោះ គប្បីមើលក្នុងព្រះសូត្រព្រហ្មជាលនោះហើយកាន់យកចុះ។

อปรนฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអបរន្តានុទិដ្ឋិនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๑๐-๑๒. สญฺโญชนิกาทิทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

១០-១២. ការអធិប្បាយសញ្ញោជនីកាទិដ្ឋិនិទ្ទេសជាដើម

๑๔๓. ยสฺมา [Pg.60] สญฺโญชนิกา ทิฏฺฐิ สพฺพทิฏฺฐิสาธารณา, ตสฺมา ตสฺสา สพฺพทิฏฺฐิสญฺโญชนตฺตา สพฺพทิฏฺฐิสาธารโณ อตฺโถ นิทฺทิฏฺโฐ. โส เหฏฺฐา วุตฺตทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานาเนว.

១៤៣. ព្រោះហេតុតែសញ្ញោជនីកាទិដ្ឋិ ជាទិដ្ឋិទូទៅដល់ទិដ្ឋិទាំងពួង ហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់សម្តែងសេចក្តីទូទៅដល់ទិដ្ឋិទាំងពួង ព្រោះភាពនៃទិដ្ឋិនោះជាគ្រឿងចងនៃទិដ្ឋិទាំងពួង។ សេចក្តីនោះ គឺទិដ្ឋិបរិយុដ្ឋានដែលពោលរួចហើយក្នុងខាងក្រោមនោះឯង។

๑๔๔. มานวินิพนฺธทิฏฺฐีสุ จกฺขุ อหนฺติ อภินิเวสปรามาโสติ มานปุพฺพโก อภินิเวสปรามาโส. น หิ ทิฏฺฐิ มานสมฺปยุตฺตา โหติ. เตเนว จ มานวินิพนฺธาติ วุตฺตํ, มานปฏิพนฺธา มานมูลกาติ อตฺโถ.

១៤៤. ក្នុងមានវិនិពន្ធទិដ្ឋិទាំងឡាយ ពាក្យថា «ការចូលទៅប្រកាន់ស្ទាបអង្អែលថា ភ្នែកជាខ្លួន» គឺការចូលទៅប្រកាន់ស្ទាបអង្អែលដែលមានមានៈជាប្រធាន។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិមិនដែលសម្បយុត្តដោយមានៈឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបត្រាស់ថា «មានវិនិពន្ធៈ» សេចក្តីថា ទិដ្ឋិដែលទាក់ទងនឹងមានៈ ឬមានមានៈជាឫសគល់។

๑๔๕. จกฺขุ มมนฺติ อภินิเวสปรามาโสติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน ‘‘มมา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘มม’’นฺติ อนุนาสิกาคโม เวทิตพฺโพ. ‘‘อห’’นฺติ มานวินิพนฺธาย รูปาทีนิปิ อชฺฌตฺติกาเนว. น หิ กสิณรูปํ วินา พาหิรานิ ‘‘อห’’นฺติ คณฺหาติ. ‘‘มม’’นฺติ มานวินิพนฺธาย ปน พาหิรานิปิ ลพฺภนฺติ. พาหิรานิปิ หิ ‘‘มม’’นฺติ คณฺหาติ. ยสฺมา ปน ทุกฺขา เวทนา อนิฏฺฐตฺตา มานวตฺถุ น โหติ, ตสฺมา ฉ เวทนา ตาสํ มูลปจฺจยา ฉ ผสฺสา จ น คหิตา. สญฺญาทโย ปน อิธ ปจฺฉินฺนตฺตา น คหิตาติ เวทิตพฺพา.

១៤៥. សូម្បីក្នុងពាក្យថា «ការចូលទៅប្រកាន់ស្ទាបអង្អែលថា ភ្នែកជារបស់ខ្លួន» នេះ ក៏មានណយនេះដូចគ្នា។ ប៉ុន្តែ ក្នុងពាក្យនេះ កាលដែលគួរពោលថា «មមា» ទ្រង់ត្រាស់ថា «មមំ» គប្បីជ្រាបថាជាអនុនាសិកាគម (ការចុះនិគ្គហិត)។ ក្នុងមានវិនិពន្ធទិដ្ឋិថា «ខ្លួន» សូម្បីតែរូបជាដើមក៏ជាអាយតនៈខាងក្នុងតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា បុគ្គលរមែងមិនកាន់យកនូវអាយតនៈខាងក្រៅថា «ខ្លួន» ឡើយ វៀរលែងតែកសិណរូបចេញ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងមានវិនិពន្ធទិដ្ឋិថា «របស់ខ្លួន» រមែងបានសូម្បីតែអាយតនៈខាងក្រៅទាំងឡាយ។ ព្រោះថា បុគ្គលរមែងកាន់យកនូវអាយតនៈខាងក្រៅទាំងឡាយថា «របស់ខ្លួន» ផងដែរ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែទុក្ខវេទនាជាធម្មជាតិមិនជាទីប្រាថ្នា មិនមែនជាវត្ថុនៃមានៈ ហេតុនោះ វេទនា ៦ និងផស្សៈ ៦ ដែលជាបច្ច័យឫសគល់នៃវេទនាទាំងនោះ ទើបមិនទ្រង់កាន់យក។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីសញ្ញាជាដើម ក៏មិនទ្រង់កាន់យកក្នុងទីនេះ ព្រោះដាច់ស្រឡះទៅហើយ។

สํโยชนิกาทิทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសញ្ញោជនីកាទិដ្ឋិនិទ្ទេសជាដើម ចប់ហើយ។

๑๓. อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

១៣. ការអធិប្បាយអត្តវាទបដិសំយុត្តទិដ្ឋិនិទ្ទេស

๑๔๖. อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ อตฺตานุทิฏฺฐิเยว. อตฺตาติ วาเทน ปฏิสํยุตฺตตฺตา ปุน เอวํ วุตฺตา.

១៤៦. ទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយអត្តវាទ នោះឯងជាអត្តានុទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុតែប្រកបដោយវាទៈថា «ខ្លួន» (អត្តា) ទើបលោកពោលយ៉ាងនេះម្តងទៀតថា «ប្រកបដោយអត្តវាទ»។

อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីពន្យល់អំពីទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយអត្តវាទ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๑๔. โลกวาทปฏิสํยุตฺตทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

១៤. ការអធិប្បាយសេចក្តីពន្យល់អំពីទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយលោកវា

๑๔๗. อตฺตา จ โลโก จาติ โส เอว อตฺตา จ อาโลกนฏฺเฐน โลโก จาติ อตฺโถ. สสฺสโตติ สสฺสตวาทานํ ทิฏฺฐิ. อสสฺสโตติ อุจฺเฉทวาทานํ. สสฺสโต จ อสสฺสโต จาติ เอกจฺจสสฺสติกานํ. เนว สสฺสโต นาสสฺสโตติ อมราวิกฺเขปิกานํ. อนฺตวาติ ปริตฺตกสิณลาภีนํ ตกฺกิกานญฺจ นิคณฺฐาชีวิกานญฺจ. อถ วา อุจฺเฉทวาทิโน ‘‘สตฺโต ชาติยา ปุพฺพนฺตวา, มรเณน อปรนฺตวา’’ติ วทนฺติ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา ‘‘สตฺโต ชาติยา ปุพฺพนฺตวา’’ติ วทนฺติ. อนนฺตวาติ อปฺปมาณกสิณลาภีนํ. สสฺสตวาทิโน ปน ‘‘ปุพฺพนฺตาปรนฺตา นตฺถิ, เตน อนนฺตวา’’ติ วทนฺติ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา ‘‘อปรนฺเตน อนนฺตวา’’ติ วทนฺติ.

១៤៧. ពាក្យថា «ខ្លួន និងលោក» សេចក្តីថា រូបក្ខន្ធនោះឯង ឈ្មោះថា «ខ្លួន» ផង ឈ្មោះថា «លោក» ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងរមិលមើល (អាលោកនដ្ឋៈ) ផង។ ពាក្យថា «ទៀង» គឺជាទិដ្ឋិរបស់ពួកសស្សតវាទ។ ពាក្យថា «មិនទៀង» គឺជាទិដ្ឋិរបស់ពួកឧច្ឆេទវាទ។ ពាក្យថា «ទៀងខ្លះ មិនទៀងខ្លះ» គឺជាទិដ្ឋិរបស់ពួកឯកច្ចសស្សតវាទ។ ពាក្យថា «ទៀងក៏មិនមែន មិនទៀងក៏មិនមែន» គឺជាទិដ្ឋិរបស់ពួកអមរាវិក្ខេបិកៈ។ ពាក្យថា «មានទីបំផុត» គឺជាទិដ្ឋិរបស់ពួកអ្នកបានបរិត្តកសិណ ពួកតក្កិកៈ និងពួកនិគន្ថៈ និងអាជីវកៈ។ ម៉្យាងទៀត ពួកឧច្ឆេទវាទ តែងពោលថា «សត្វមានទីបំផុតខាងដើមដោយសារជាតិ មានទីបំផុតខាងចុងដោយសារមរណៈ»។ ពួកអធិច្ចសមុប្បន្និកៈ តែងពោលថា «សត្វមានទីបំផុតខាងដើមដោយសារជាតិ»។ ពាក្យថា «គ្មានទីបំផុត» គឺជាទិដ្ឋិរបស់ពួកអ្នកបានអប្បមាណកសិណ។ ចំណែកពួកសស្សតវាទ តែងពោលថា «ទីបំផុតខាងដើម និងទីបំផុតខាងចុង មិនមានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា គ្មានទីបំផុត»។ ពួកអធិច្ចសមុប្បន្និកៈ តែងពោលថា «គ្មានទីបំផុតដោយទីបំផុតខាងចុង»។

อนฺตวา [Pg.61] จ อนนฺตวา จาติ อุทฺธมโธ อวฑฺฒิตฺวา ติริยํ วฑฺฒิตกสิณานํ. เนว อนฺตวา น อนนฺตวาติ อมราวิกฺเขปิกานํ.

ពាក្យថា «មានទីបំផុតផង គ្មានទីបំផុតផង» គឺជាទិដ្ឋិរបស់ពួកអ្នកចម្រើនកសិណទទឹង ដោយមិនបានចម្រើនកសិណទៅខាងលើ និងខាងក្រោម។ ពាក្យថា «មានទីបំផុតក៏មិនមែន គ្មានទីបំផុតក៏មិនមែន» គឺជាទិដ្ឋិរបស់ពួកអមរាវិក្ខេបិកៈ។

โลกวาทปฏิสํยุตฺตทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីពន្យល់អំពីទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយលោកវាទ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๑๕-๑๖. ภววิภวทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

១៥-១៦. ការអធិប្បាយសេចក្តីពន្យល់អំពីភវទិដ្ឋិ និងវិភវទិដ្ឋិ

๑๔๘. ภววิภวทิฏฺฐีนํ ยถาวุตฺตทิฏฺฐิโต วิสุํ อภินิเวสาภาวโต วิสุํ นิทฺเทสํ อกตฺวา ยถาวุตฺตทิฏฺฐีนํเยว วเสน ‘‘โอลียนํ อติธาวน’’นฺติ เอเกกํ อาการํ นิทฺทิสิตุํ ปุจฺฉํ อกตฺวา จ โอลียนาภินิเวโส ภวทิฏฺฐิ, อติธาวนาภินิเวโส วิภวทิฏฺฐีติ อาห. ตตฺถ ‘‘ภวนิโรธาย ธมฺเม เทสิยมาเน จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตี’’ติ (อิติวุ. ๔๙) วุตฺตโอลียนาภินิเวโส, สสฺสตสญฺญาย นิพฺพานโต สงฺโกจนาภินิเวโสติ อตฺโถ. ‘‘ภเวเนว โข ปเนเก อฏฺฏียมานา หรายมานา ชิคุจฺฉมานา วิภวํ อภินนฺทนฺตี’’ติ วุตฺตอติธาวนาภินิเวโส, อุจฺเฉทสญฺญาย นิโรธคามินิปฏิปทาติกฺกมนาภินิเวโสติ อตฺโถ.

១៤៨. ព្រោះតែភវទិដ្ឋិ និងវិភវទិដ្ឋិ មិនមានការប្រកាន់ខ្ជាប់ផ្សេងពីទិដ្ឋិដែលពោលមកហើយ ទើបព្រះមានព្រះភាគមិនធ្វើការសម្តែងដោយឡែកពីគ្នា ប៉ុន្តែទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិដែលពោលមកហើយនោះឯង ដើម្បីបង្ហាញអាការៈនីមួយៗថា «ការរួញថយ និងការរត់ហួស» ដោយមិនបាច់ធ្វើជាសំណួរឡើយ ហើយទ្រង់ត្រាស់ថា «ការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយការរួញថយ ឈ្មោះថា ភវទិដ្ឋិ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយការរត់ហួស ឈ្មោះថា វិភវទិដ្ឋិ»។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយការរួញថយ ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «កាលបើធម៌ដែលព្រះមានព្រះភាគសម្តែងដើម្បីរលត់ភព ចិត្តក៏មិនស្ទុះទៅ» នោះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ជាការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយការរួញថយចាកព្រះនិព្វាន ដោយសារសស្សតសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាទៀង)។ ចំណែកការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយការរត់ហួស ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ក៏ប៉ុន្តែ ពួកសត្វខ្លះ ជិនណាយ ខ្ពើមរអើម ធុញទ្រាន់នឹងភពនោះឯង ទើបត្រេកអរចំពោះវិភព (ការមិនមានភព)» នោះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ជាការប្រកាន់ខ្ជាប់ដោយការកន្លងហួសនូវបដិបទាជាគ្រឿងទៅកាន់ការរលត់ទុក្ខ ដោយសារឧច្ឆេទសញ្ញា (ការសម្គាល់ថាដាច់សូន្យ)។

อิทานิ ตาว ภววิภวทิฏฺฐิโย สพฺพทิฏฺฐีสุ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ อสฺสาททิฏฺฐิยาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา อสฺสาททิฏฺฐิกา สสฺสตํ วา อุจฺเฉทํ วา นิสฺสาย ‘‘นตฺถิ กาเมสุ โทโส’’ติ คณฺหนฺติ, ตสฺมา ปญฺจตึสาการาปิ อสฺสาททิฏฺฐิโย สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตา. ตตฺถ ยสฺมา เอเกกาปิ ทิฏฺฐิโย สสฺสตคฺคาหวเสน ภวทิฏฺฐิโย ภเวยฺยุํ, อุจฺเฉทคฺคาหวเสน วิภวทิฏฺฐิโย ภเวยฺยุนฺติ อตฺโถ. อตฺตานุทิฏฺฐิยา รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ ปญฺจสุ รูปาทิโต อตฺตโน อนญฺญตฺตา เตสุ อุจฺฉินฺเนสุ อตฺตา อุจฺฉินฺโนติ คหณโต ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ. เสเสสุ ปญฺจทสสุ ฐาเนสุ รูปาทิโต อตฺตโน อญฺญตฺตา เตสุ อุจฺฉินฺเนสุปิ ‘‘อตฺตา สสฺสโตติ คหณโต ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញការផ្សារភ្ជាប់ភវទិដ្ឋិ និងវិភវទិដ្ឋិ ទៅក្នុងទិដ្ឋិទាំងពួងជាមុនសិន ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ពាក្យថា «អស្សាទទិដ្ឋិ» ជាដើម។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ព្រោះហេតុតែពួកជនដែលមានអស្សាទទិដ្ឋិ តែងអាស្រ័យសស្សតទិដ្ឋិ ឬឧច្ឆេទទិដ្ឋិ ហើយប្រកាន់ថា «ទោសក្នុងកាមទាំងឡាយមិនមានឡើយ» ហេតុនោះ ទើបអស្សាទទិដ្ឋិ សូម្បីមាន ៣៥ អាការៈ ក៏ទ្រង់ត្រាស់ថា «ខ្លះជាភវទិដ្ឋិ ខ្លះជាវិភវទិដ្ឋិ»។ ក្នុងពាក្យនោះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះទិដ្ឋិនីមួយៗ អាចជាភវទិដ្ឋិ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកថាទៀង (សស្សតគ្គាហៈ) និងអាចជាវិភវទិដ្ឋិ ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកថាដាច់សូន្យ (ឧច្ឆេទគ្គាហៈ)។ ក្នុងអត្តានុទិដ្ឋិ មានការយល់ឃើញថា យល់ឃើញរូបថាជាខ្លួន យល់ឃើញវេទនា... សញ្ញា... សង្ខារ... វិញ្ញាណថាជាខ្លួន ក្នុងឋានៈទាំង ៥ នេះ ព្រោះតែការប្រកាន់យកថា ខ្លួនមិនផ្សេងពីរូបជាដើមនោះ កាលបើខន្ធទាំងនោះដាច់សូន្យទៅ ខ្លួនក៏ដាច់សូន្យដែរ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «វិភវទិដ្ឋិ ៥»។ ចំណែកក្នុងឋានៈ ១៥ ដែលនៅសល់ ព្រោះតែការប្រកាន់យកថា ខ្លួនផ្សេងពីរូបជាដើមនោះ សូម្បីខន្ធទាំងនោះដាច់សូន្យទៅ ក៏ «ខ្លួននៅតែទៀង» ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «ភវទិដ្ឋិ ១៥»។

มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ‘‘สพฺพาว ตา วิภวทิฏฺฐิโย’’ติ อุจฺเฉทวเสน ปวตฺตตฺตา อนฺตวานนฺตวาทิฏฺฐีสุ ปริตฺตารมฺมณอปฺปมาณารมฺมณฌานลาภิโน ทิพฺพจกฺขุนา รูปธาตุยา จวิตฺวา สตฺเต อญฺญตฺถ อุปปนฺเน ปสฺสิตฺวา ภวทิฏฺฐึ อปสฺสิตฺวา วิภวทิฏฺฐึ คณฺหนฺติ. ตสฺมา ตตฺถ สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโยติ [Pg.62] วุตฺตํ. โหติ จ น จ โหตีติ เอตฺถ โหติ จาติ ภวทิฏฺฐิ, น จ โหตีติ วิภวทิฏฺฐิ. เนว โหติ น น โหตีติ เอตฺถ เนว โหตีติ วิภวทิฏฺฐิ, น น โหตีติ ภวทิฏฺฐิ. ตสฺมา ตตฺถ ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ.

ក្នុងមិច្ឆាទិដ្ឋិ ទ្រង់ត្រាស់ថា «ទិដ្ឋិទាំងនោះទាំងអស់ សុទ្ធតែជាវិភវទិដ្ឋិ» ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃឧច្ឆេទវាទ។ ក្នុងអន្តវានន្តវាទទិដ្ឋិទាំងឡាយ ពួកអ្នកបានឈានមានអារម្មណ៍តូចចង្អៀត (បរិត្តារម្មណ៍) និងអារម្មណ៍រកប្រមាណគ្មាន (អប្បមាណារម្មណ៍) កាលបើបានឃើញដោយទិព្វចក្ខុនូវសត្វទាំងឡាយដែលច្យុតចាករូបធាតុទៅកើតក្នុងទីដទៃ ក៏ប្រកាន់យកភវទិដ្ឋិ (សស្សតទិដ្ឋិ) តែបើមិនបានឃើញទេ ក៏ប្រកាន់យកវិភវទិដ្ឋិ (ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ)។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងអន្តវានន្តវាទទិដ្ឋិនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «ខ្លះជាភវទិដ្ឋិ ខ្លះជាវិភវទិដ្ឋិ»។ ក្នុងពាក្យថា «កើតទៀតក៏មាន មិនកើតទៀតក៏មាន» នេះ ពាក្យថា «កើតទៀតក៏មាន» គឺភវទិដ្ឋិ ពាក្យថា «មិនកើតទៀតក៏មាន» គឺវិភវទិដ្ឋិ។ ក្នុងពាក្យថា «កើតទៀតក៏មិនមែន មិនកើតទៀតក៏មិនមែន» នេះ ពាក្យថា «កើតទៀតក៏មិនមែន» គឺវិភវទិដ្ឋិ ពាក្យថា «មិនកើតទៀតក៏មិនមែន» គឺភវទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងអន្តគ្គាហិកទិដ្ឋិនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «ខ្លះ» (សិយា)។

ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิยา เอกจฺจสสฺสติกา สสฺสตญฺจ ปญฺญเปนฺติ, อสสฺสตญฺจ ปญฺญเปนฺติ. ตสฺมา สา ภวทิฏฺฐิ จ วิภวทิฏฺฐิ จ โหติ. จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ. ตสฺมา สา อตฺตานุทิฏฺฐิสทิสา ภวทิฏฺฐิ จ วิภวทิฏฺฐิ จ. จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา ภวทิฏฺฐึ วา วิภวทิฏฺฐึ วา นิสฺสาย วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ, อวเสสา ปน ภวทิฏฺฐิโยว. ตสฺมา เต เต สนฺธาย ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ. อปรนฺตานุทิฏฺฐิยา สตฺต อุจฺเฉทวาทา วิภวทิฏฺฐิโย, อวเสสา ภวทิฏฺฐิโย. ตสฺมา เต เต สนฺธาย ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ. สญฺโญชนิกทิฏฺฐิยา สพฺพทิฏฺฐีนํ วเสน ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ. อหนฺติ มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา จกฺขาทีนํ อหนฺติ คหิตตฺตา เตสํ วินาเส อตฺตา วินฏฺโฐ โหตีติ สพฺพาว ตา วิภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ. อตฺตานุทิฏฺฐิโย วิย มมนฺติ มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา จกฺขาทิโต อตฺตโน อญฺญตฺตา เตสํ วินาเสปิ อตฺตา น วินสฺสตีติ สพฺพาว ตา ภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ. โลกวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๔๗) นเยน วุตฺตตฺตา ภววิภวทิฏฺฐิ ปากฏาเยว. เอตฺตาวตา อสฺสาททิฏฺฐาทิกา วิภวทิฏฺฐิปริโยสานา โสฬส ทิฏฺฐิโย ตีณิสตญฺจ ทิฏฺฐาภินิเวสา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ. อตฺตานุทิฏฺฐิ จ สกฺกายทิฏฺฐิ จ อตฺตวาทปฏิสญฺญุตฺตา ทิฏฺฐิ จ อตฺถโต เอกา ปริยาเยน ติวิธา วุตฺตา. สญฺโญชนิกา ปน ทิฏฺฐิ อวตฺถาเภเทน สพฺพาปิ ทิฏฺฐิโย โหนฺติ.

ក្នុងបុព្វន្តានុទិដ្ឋិ ពួកឯកច្ចសស្សតវាទ តែងបញ្ញត្តទាំងសស្សតៈ (ភាពទៀង) ទាំងអសស្សតៈ (ភាពមិនទៀង)។ ព្រោះហេតុនោះ ទិដ្ឋិនោះ ទើបជាទាំងភវទិដ្ឋិ និងវិភវទិដ្ឋិ។ ពួកអន្តានន្តិកៈទាំង ៤ តែងបញ្ញត្តខ្លួនថាមានទីបំផុត និងគ្មានទីបំផុត។ ព្រោះហេតុនោះ ទិដ្ឋិនោះ ទើបដូចគ្នានឹងអត្តានុទិដ្ឋិ គឺមានទាំងភវទិដ្ឋិ និងវិភវទិដ្ឋិ។ ពួកអមរាវិក្ខេបិកៈទាំង ៤ តែងអាស្រ័យភវទិដ្ឋិ ឬវិភវទិដ្ឋិ ហើយនិយាយរអិលវាងវេរទៅមក ចំណែកទិដ្ឋិដែលនៅសល់ គឺភវទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់សំដៅយកទិដ្ឋិទាំងនោះៗ ហើយត្រាស់ថា «ខ្លះ» (សិយា)។ ក្នុងអបរន្តានុទិដ្ឋិ ពួកឧច្ឆេទវាទទាំង ៧ គឺជាវិភវទិដ្ឋិ ចំណែកទិដ្ឋិដែលនៅសល់ គឺជាភវទិដ្ឋិ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់សំដៅយកទិដ្ឋិទាំងនោះៗ ហើយត្រាស់ថា «ខ្លះ» (សិយា)។ ក្នុងសញ្ញោជនីយទិដ្ឋិ ទ្រង់ត្រាស់ថា «ខ្លះ» (សិយា) ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិទាំងពួង។ ក្នុងទិដ្ឋិដែលទាក់ទងនឹងមានះថា «យើង» ព្រោះតែការប្រកាន់យកចក្ខុជាដើមថា «យើង» កាលបើចក្ខុជាដើមនោះវិនាសទៅ ខ្លួនក៏វិនាសដែរ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «ទិដ្ឋិទាំងនោះទាំងអស់ សុទ្ធតែជាវិភវទិដ្ឋិ» ដូចគ្នានឹងអត្តានុទិដ្ឋិដែរ។ ក្នុងទិដ្ឋិដែលទាក់ទងនឹងមានះថា «របស់យើង» ព្រោះតែការប្រកាន់យកថា ខ្លួនផ្សេងពីចក្ខុជាដើម កាលបើចក្ខុជាដើមនោះវិនាសទៅ ក៏ខ្លួនមិនវិនាសដែរ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «ទិដ្ឋិទាំងនោះទាំងអស់ សុទ្ធតែជាភវទិដ្ឋិ»។ ក្នុងទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយលោកវាទ ព្រោះទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយន័យជាដើមថា «ខ្លួន និងលោក ទៀង» ហេតុនោះ ភវទិដ្ឋិ និងវិភវទិដ្ឋិ ទើបប្រាកដច្បាស់ឡើយ។ ប៉ុណ្ណេះ ជាការសម្តែងទិដ្ឋិ ១៦ យ៉ាង មានអស្សាទទិដ្ឋិជាដើម និងមានវិភវទិដ្ឋិជាទីបំផុត និងការប្រកាន់ខ្ជាប់នូវទិដ្ឋិ ៣០០។ អត្តានុទិដ្ឋិផង សក្កាយទិដ្ឋិផង ទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយអត្តវាទផង ដោយអត្ថគឺតែមួយ ប៉ុន្តែទ្រង់ត្រាស់ជា ៣ យ៉ាង ដោយវេរវចនៈ (ពាក្យជំនួស)។ ចំណែកសញ្ញោជនីយទិដ្ឋិ តែងជាទិដ្ឋិទាំងអស់បាន ដោយការបែងចែកតាមអវត្ថា (ស្ថានភាព)។

อิทานิ สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย อสฺสาททิฏฺฐิโยติอาทิ อญฺเญน ปริยาเยน ยถาโยคํ ทิฏฺฐิสํสนฺทนา. ตตฺถ สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโยติ ยถาวุตฺตา อนวเสสา ทิฏฺฐิโย. ทิฏฺฐิราครตฺตตฺตา ตณฺหาสฺสาทนิสฺสิตตฺตา จ อสฺสาททิฏฺฐิโย, อตฺตสิเนหานุคตตฺตา อตฺตานุทิฏฺฐิโย, วิปรีตทสฺสนตฺตา มิจฺฉาทิฏฺฐิโย, ขนฺธวตฺถุกตฺตา สกฺกายทิฏฺฐิโย, เอเกกสฺส อนฺตสฺส คหิตตฺตา อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิโย, อนตฺถสํโยชนิกตฺตา สญฺโญชนิกา ทิฏฺฐิโย, อตฺตวาเทน ยุตฺตตฺตา อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา [Pg.63] ทิฏฺฐิโยติ อิมา สตฺต ทิฏฺฐิโย สพฺพทิฏฺฐิสงฺคาหิกา, เสสา ปน นว ทิฏฺฐิโย น สพฺพทิฏฺฐิสงฺคาหิกา.

ឥឡូវនេះ ពាក្យថា «ទិដ្ឋិទាំងនោះទាំងអស់ សុទ្ធតែជាអស្សាទទិដ្ឋិ» ជាដើម គឺជាការប្រៀបធៀបទិដ្ឋិទាំងឡាយតាមសមគួរ ដោយន័យដទៃទៀត។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ទិដ្ឋិទាំងនោះទាំងអស់» សំដៅយកទិដ្ឋិទាំងអស់មិនមានសេសសល់ដែលពោលមកហើយ។ ទិដ្ឋិទាំងនោះ ឈ្មោះថា «អស្សាទទិដ្ឋិ» ព្រោះតែការត្រេកអរដោយរាគៈដែលប្រកបដោយទិដ្ឋិ និងព្រោះតែការអាស្រ័យនូវអស្សាទៈគឺតណ្ហា, ឈ្មោះថា «អត្តានុទិដ្ឋិ» ព្រោះតែការប្រព្រឹត្តទៅតាមសេចក្តីស្រឡាញ់ខ្លួន (អត្តសិនេហៈ), ឈ្មោះថា «មិច្ឆាទិដ្ឋិ» ព្រោះតែការឃើញខុសប្លែក (វិបរីតទស្សនៈ), ឈ្មោះថា «សក្កាយទិដ្ឋិ» ព្រោះតែមានខន្ធជាទីតាំង (ខន្ធវត្ថុកៈ), ឈ្មោះថា «អន្តគ្គាហិកទិដ្ឋិ» ព្រោះតែការប្រកាន់យកនូវចំណែកណាមួយ, ឈ្មោះថា «សញ្ញោជនីយទិដ្ឋិ» ព្រោះតែការប្រកបទុកក្នុងអំពើដែលមិនមានប្រយោជន៍, ឈ្មោះថា «ទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយអត្តវាទ» ព្រោះតែការប្រកបដោយអត្តវាទ។ ទិដ្ឋិទាំង ៧ យ៉ាងនេះ តែងសង្គ្រោះយកទិដ្ឋិទាំងអស់ ចំណែកទិដ្ឋិ ៩ យ៉ាងដែលនៅសល់ មិនសង្គ្រោះយកទិដ្ឋិទាំងអស់ឡើយ។

อิทานิ วิตฺถารโต วุตฺตา สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย ทฺวีสุเยว ทิฏฺฐีสุ สงฺขิปิตฺวา สตฺตานํ ทิฏฺฐิทฺวยนิสฺสยํ ทสฺเสนฺโต ภวญฺจ ทิฏฺฐินฺติคาถมาห. สพฺพาปิ หิ ตา ทิฏฺฐิโย ภวทิฏฺฐี วา โหนฺติ วิภวทิฏฺฐี วา. ภวญฺจ ทิฏฺฐึ วิภวญฺจ ทิฏฺฐินฺติ เอตฺถ ปน จ-สทฺโท ทิฏฺฐิเมว สมุจฺจิโนติ, น นิสฺสยํ. น หิ เอโก ภววิภวทิฏฺฐิทฺวยํ นิสฺสยติ. ยถาห – ‘‘อิติ ภวทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา วา สตฺตา โหนฺติ วิภวทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา วา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๓). ตกฺกิกาติ ตกฺเกน วทนฺตีติ ตกฺกิกา. เต หิ ทิฏฺฐิคติกา สภาวปฏิเวธปญฺญาย อภาวา เกวลํ ตกฺเกน วตฺตนฺติ. เยปิ จ ฌานลาภิโน อภิญฺญาลาภิโน วา ทิฏฺฐึ คณฺหนฺติ, เตปิ ตกฺเกตฺวา คหณโต ตกฺกิกา เอว. นิสฺสิตาเสติ นิสฺสิตาติ อตฺโถ. เอกเมว ปทํ, ‘‘เส’’ติ นิปาตมตฺตํ วา. เตสํ นิโรธมฺหิ น หตฺถิ ญาณนฺติ ทิฏฺฐินิสฺสยสฺส การณวจนเมตํ. สกฺกายทิฏฺฐินิโรเธ นิพฺพาเน ยสฺมา เตสํ ญาณํ นตฺถิ, ตสฺมา เอตํ ทิฏฺฐิทฺวยํ นิสฺสิตาติ อตฺโถ. ‘‘น หิ อตฺถิ ญาณ’’นฺติ เอตฺถ หิ-กาโร การโณปเทเส นิปาโต. ยตฺถายํ โลโก วิปรีตสญฺญีติ ยตฺถ สุเข นิโรธมฺหิ อยํ สเทวโก โลโก ‘‘ทุกฺข’’มิติ วิปรีตสญฺญี โหติ, ตสฺมึ นิโรธมฺหิ น หตฺถิ ญาณนฺติ สมฺพนฺโธ. ทุกฺขมิติ วิปรีตสญฺญิตาย อิทํ สุตฺตํ –

ឥឡូវនេះ ដើម្បីសង្ខេបទិដ្ឋិទាំងអស់ដែលពោលមកដោយពិស្តារ ឱ្យនៅត្រឹមតែទិដ្ឋិ ២ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ហើយបង្ហាញនូវការអាស្រ័យទិដ្ឋិទាំងពីររបស់សត្វទាំងឡាយ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់គាថាថា «ភពផង ទិដ្ឋិផង...» ជាដើម។ ព្រោះថា ទិដ្ឋិទាំងនោះទាំងអស់ តែងជាភវទិដ្ឋិ ឬជាវិភវទិដ្ឋិ។ ក្នុងពាក្យថា «ភពផង ទិដ្ឋិផង វិភពផង ទិដ្ឋិផង» នេះ ច-សព្ទ តែងប្រមូលយកតែទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ មិនប្រមូលយកទីអាស្រ័យឡើយ។ ព្រោះថា បុគ្គលម្នាក់ មិនអាចអាស្រ័យទិដ្ឋិទាំងពីរគឺភវទិដ្ឋិ និងវិភវទិដ្ឋិ ក្នុងពេលតែមួយឡើយ។ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «សត្វទាំងឡាយ តែងជាអ្នកអាស្រ័យភវទិដ្ឋិខ្លះ អាស្រ័យវិភវទិដ្ឋិខ្លះ យ៉ាងនេះឯង»។ ពាក្យថា «ពួកតក្កិកៈ» គឺពួកជនដែលនិយាយដោយការត្រិះរិះ (តក្កៈ)។ ព្រោះថា ពួកជនដែលមានទិដ្ឋិទាំងនោះ ព្រោះតែមិនមានបញ្ញាជាគ្រឿងចាក់ធ្លុះនូវសភាវៈពិត ទើបនិយាយត្រឹមតែការត្រិះរិះប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីពួកជនណាដែលបានឈាន ឬបានអភិញ្ញា ហើយប្រកាន់យកទិដ្ឋិ ពួកជននោះក៏ឈ្មោះថាជា «តក្កិកៈ» ដែរ ព្រោះតែការប្រកាន់យកដោយការត្រិះរិះ។ ពាក្យថា «និស្សិតាសេ» សេចក្តីថា អាស្រ័យហើយ។ ជាបទតែមួយ ចំណែក «សេ» គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ញាណរបស់ពួកជននោះ ក្នុងធម៌ជាគ្រឿងរលត់ (និរោធ) មិនមានឡើយ» នេះ ជាពាក្យពោលអំពីហេតុនៃការអាស្រ័យទិដ្ឋិ។ សេចក្តីថា ព្រោះតែញាណរបស់ពួកជននោះ ក្នុងព្រះនិព្វានជាទីរលត់សក្កាយទិដ្ឋិ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ ពួកជននោះទើបអាស្រ័យទិដ្ឋិទាំងពីរនេះ។ ក្នុងពាក្យថា «ព្រោះថា ញាណមិនមានឡើយ» នេះ ហិ-អក្សរ ជានិបាតក្នុងអត្ថបង្ហាញហេតុ។ ពាក្យថា «លោកនេះមានសេចក្តីសម្គាល់ខុសក្នុងធម៌ណា» សេចក្តីថា លោកព្រមទាំងទេវតានេះ តែងមានសេចក្តីសម្គាល់ខុសថា «ជាទុក្ខ» ក្នុងព្រះនិព្វានជាទីរលត់ដ៏ជាសុខណា ការតភ្ជាប់សេចក្តីថា ញាណក្នុងព្រះនិព្វានជាទីរលត់នោះ មិនមានឡើយ។ ព្រះសូត្រនេះ សម្តែងអំពីសេចក្តីសម្គាល់ខុសថាជាទុក្ខ ដូចតទៅនេះ៖

‘‘รูปา สทฺทา รสา คนฺธา, ผสฺสา ธมฺมา จ เกวลา;

อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา จ, ยาวตตฺถีติ วุจฺจติ.

«រូប សំឡេង រស ក្លិន ផោដ្ឋព្វៈ និងធម្មារម្មណ៍ ទាំងអស់ ដែលជាទីប្រាថ្នា ទីគាប់ចិត្ត និងទីពេញចិត្ត មានប្រមាណប៉ុន្មាន ដែលលោកពោលថាមាន

‘‘สเทวกสฺส โลกสฺส, เอเต โว สุขสมฺมตา;

ยตฺถ เจเต นิรุชฺฌนฺติ, ตํ เนสํ ทุกฺขสมฺมตํ.

អារម្មណ៍ទាំងនោះឯង លោកព្រមទាំងទេវតា សន្មតថាជាសុខ។ អារម្មណ៍ទាំងនោះរលត់ទៅក្នុងធម៌ណា ធម៌នោះ លោកសន្មតថាជាទុក្ខ។

‘‘สุขนฺติ ทิฏฺฐมริเยหิ, สกฺกายสฺสุปโรธนํ;

ปจฺจนีกมิทํ โหติ, สพฺพโลเกน ปสฺสตํ.

ការរលត់ទៅនៃសក្កាយ (បញ្ចក្ខន្ធ) ព្រះអរិយទាំងឡាយឃើញថាជាសុខ។ ការឃើញរបស់ព្រះអរិយទាំងឡាយដែលឃើញយ៉ាងនេះ តែងផ្ទុយគ្នានឹងលោកទាំងពួង។

‘‘ยํ ปเร สุขโต อาหุ, ตทริยา อาหุ ทุกฺขโต;

ยํ ปเร ทุกฺขโต อาหุ, ตทริยา สุขโต วิทู.

អារម្មណ៍ណាដែលពួកជនដទៃពោលថាជាសុខ ព្រះអរិយទាំងឡាយពោលថាជាទុក្ខ។ អារម្មណ៍ណាដែលពួកជនដទៃពោលថាជាទុក្ខ ព្រះអរិយទាំងឡាយដឹងច្បាស់ថាជាសុខ។

‘‘ปสฺส ธมฺมํ ทุราชานํ, สมฺปมูฬฺเหตฺถวิทฺทสุ;

นิวุตานํ ตโม โหติ, อนฺธกาโร อปสฺสตํ.

ចូរមើលធម៌ដែលដឹងបានដោយកម្រ ពួកជនពាល (អ្នកមិនដឹង) តែងវង្វេងក្នុងធម៌នេះ។ ងងឹត (មោហៈ) តែងមានដល់ពួកជនដែលត្រូវអវិជ្ជាបិទបាំងទុក ដូចជាសេចក្តីងងឹតរបស់បុគ្គលអ្នកមើលមិនឃើញ។

‘‘สตญฺจ [Pg.64] วิวฏํ โหติ, อาโลโก ปสฺสตามิว;

สนฺติเก น วิชานนฺติ, มคา ธมฺมสฺสโกวิทา.

ចំណែកព្រះនិព្វាន តែងបើកចំហដល់ពួកសប្បុរស ដូចជាពន្លឺរបស់បុគ្គលអ្នកមើលឃើញ។ ពួកសត្វដែលមិនឈ្លាសក្នុងធម៌ តែងមិនដឹងច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន សូម្បីនៅក្នុងទីជិត។

‘‘ภวราคปเรเตหิ, ภวโสตานุสาริภิ;

มารเธยฺยานุปนฺเนหิ, นายํ ธมฺโม สุสมฺพุโธ.

ធម៌នេះ មិនមែនជាធម៌ដែលពួកសត្វដែលត្រូវភវរាគៈគ្របសង្កត់ ហូរទៅតាមខ្សែទឹកគឺភព ចូលទៅកាន់ទីលំនៅនៃមារ អាចដឹងបានដោយងាយឡើយ។

‘‘โก นุ อญฺญตฺร อริเยภิ, ปทํ สมฺพุทฺธุมรหติ;

ยํ ปทํ สมฺมทญฺญาย, ปรินิพฺพนฺติ อนาสวา’’ติ. (สุ. นิ. ๗๖๔-๗๗๑);

ក្រៅពីព្រះអរិយទាំងឡាយ តើនរណាគប្បីត្រាស់ដឹងនូវព្រះនិព្វានបទនោះបាន ព្រោះព្រះអរិយទាំងឡាយដឹងច្បាស់នូវព្រះនិព្វានបទនោះដោយប្រពៃហើយ ជាអ្នកមិនមានអាសវៈ តែងបរិនិព្វាន។»

๑๔๙. อิทานิ สพฺพาสํ ทิฏฺฐีนํ ทิฏฺฐิทฺวยภาวํ ทิฏฺฐิสมุคฺฆาตกญฺจ สมฺมาทิฏฺฐึ สุตฺตโต ทสฺเสตุกาโม, ทฺวีหิ ภิกฺขเวติ สุตฺตํ อาหริ. ตตฺถ เทวาติ พฺรหฺมาโนปิ วุจฺจนฺติ. โอลียนฺตีติ สงฺกุจนฺติ. อติธาวนฺตีติ อติกฺกมิตฺวา คจฺฉนฺติ. จกฺขุมนฺโตติ ปญฺญวนฺโต. จ-สทฺโท อติเรกตฺโถ. ภวารามาติ ภโว อาราโม อภิรมฏฺฐานํ เอเตสนฺติ ภวารามา. ภวรตาติ ภเว อภิรตา. ภวสมฺมุทิตาติ ภเวน สนฺตุฏฺฐา. เทสิยมาเนติ ตถาคเตน วา ตถาคตสาวเกน วา เทสิยมาเน. น ปกฺขนฺทตีติ ธมฺมเทสนํ วา ภวนิโรธํ วา น ปวิสติ. น ปสีทตีติ ตตฺถ ปสาทํ น ปาปุณาติ. น สนฺติฏฺฐตีติ ตตฺถ น ปติฏฺฐาติ. นาธิมุจฺจตีติ ตตฺถ ฆนภาวํ น ปาปุณาติ. เอตฺตาวตา สสฺสตทิฏฺฐิ วุตฺตา.

១៤៩. ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលចង់សម្តែងនូវភាពជាទិដ្ឋិពីរយ៉ាងនៃទិដ្ឋិទាំងពួង និងសម្មាទិដ្ឋិដែលជាគ្រឿងកម្ចាត់បង់នូវទិដ្ឋិ ដោយសូត្រ ទើបនាំមកនូវសូត្រថា «ទ្វីហិ ភិក្ខវេ»។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា «ទេវា» សូម្បីព្រហ្មទាំងឡាយក៏ហៅថា ទេវៈ ដែរ។ ពាក្យថា «ឱលីយន្តិ» បានដល់ တွញថយ (រួញរា)។ ពាក្យថា «អតិធាវន្តិ» បានដល់ កន្លងហួសទៅ។ ពាក្យថា «ចក្ខុមន្តោ» បានដល់ ជនអ្នកមានបញ្ញា។ សព្ទថា «ច» មានសេចក្តីលើសលប់។ ពាក្យថា «ភវារាមា» មានសេចក្តីថា ភពជាទីត្រេកអរ គឺទីជាទីរីករាយរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ភវារាមៈ (អ្នកមានភពជាទីត្រេកអរ)។ ពាក្យថា «ភវរតា» បានដល់ ត្រេកអរក្រៃលែងក្នុងភព។ ពាក្យថា «ភវសម្មុទិតា» បានដល់ រីករាយដោយភព គឺសន្តោសដោយភព។ ពាក្យថា «ទេសិយមានេ» បានដល់ កាលដែលព្រះតថាគតក្តី ព្រះសាវករបស់ព្រះតថាគតក្តី សម្តែងធម៌។ ពាក្យថា «ន បក្ខន្ទតិ» បានដល់ មិនចូលទៅកាន់ធម៌ទេសនាក្តី មិនចូលទៅកាន់ភវនិរោធ (ព្រះនិព្វាន) ក្តី។ ពាក្យថា «ន បសីទតិ» បានដល់ មិនដល់នូវសេចក្តីជ្រះថ្លាក្នុងធម៌ទេសនា ឬភវនិរោធនោះ។ ពាក្យថា «ន សន្តិដ្ឋតិ» បានដល់ មិនតាំងនៅមាំក្នុងធម៌ទេសនា ឬភវនិរោធនោះ។ ពាក្យថា «នាធិមុច្ចតិ» បានដល់ មិនដល់នូវភាពជាដុំកក (គឺមិនមានជំនឿស៊ប់) ក្នុងធម៌ទេសនា ឬភវនិរោធនោះ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសស្សតទិដ្ឋិហើយ។

อฏฺฏียมานาติ ทุกฺขํ ปาปุณมานา. หรายมานาติ ลชฺชํ ปาปุณมานา. ชิคุจฺฉมานาติ ชิคุจฺฉํ ปาปุณมานา. วิภวํ อภินนฺทนฺตีติ อุจฺเฉทํ ปฏิจฺจ ตุสฺสนฺติ, อุจฺเฉทํ ปตฺถยนฺตีติ วา อตฺโถ. กิราติ อนุสฺสวนตฺเถ นิปาโต. โภติ อาลปนเมตํ. สนฺตนฺติ นิพฺพุตํ. ปณีตนฺติ ทุกฺขาภาวโต ปณีตํ, ปธานภาวํ นีตนฺติ วา ปณีตํ. ยาถาวนฺติ ยถาสภาวํ. เอตฺตาวตา อุจฺเฉททิฏฺฐิ วุตฺตา.

ពាក្យថា «អដីយមានា» បានដល់ សត្វទាំងឡាយដែលដល់នូវសេចក្តីទុក្ខ (ចង្អៀតចង្អល់)។ ពាក្យថា «ហរាយមានា» បានដល់ សត្វទាំងឡាយដែលដល់នូវសេចក្តីខ្មាសអៀន។ ពាក្យថា «ជិគុច្ឆមានា» បានដល់ សត្វទាំងឡាយដែលដល់នូវសេចក្តីខ្ពើមរអើម។ ពាក្យថា «វិភវំ អភិនន្ទន្តិ» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ត្រេកអរព្រោះអាស្រ័យនូវសេចក្តីដាច់សូន្យ (ឧច្ឆេទ) ឬថា ប្រាថ្នានូវសេចក្តីដាច់សូន្យ។ សព្ទថា «កិរ» ជាសព្វនាមនិបាតក្នុងសេចក្តីឮតៗគ្នា។ ពាក្យថា «ភោ» នេះជាពាក្យសម្រាប់ហៅ (អាលបនៈ)។ ពាក្យថា «សន្តំ» បានដល់ ស្ងប់រំលត់ហើយ។ ពាក្យថា «បណីតំ» បានដល់ ឈ្មោះថា ប្រណីត ព្រោះមិនមានសេចក្តីទុក្ខ ឬថា ឈ្មោះថា ប្រណីត ព្រោះដល់នូវភាពជាធម៌ដ៏ឧត្តម។ ពាក្យថា «យាថាវំ» បានដល់ តាមសភាវៈពិត។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងឧច្ឆេទទិដ្ឋិហើយ។

อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. ภูตนฺติ เหตุโต สญฺชาตํ ขนฺธปญฺจกสงฺขาตํ ทุกฺขํ. ภูตโต ปสฺสตีติ อิทํ ภูตํ ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ. นิพฺพิทายาติ วิปสฺสนตฺถาย. วิราคายาติ อริยมคฺคตฺถาย. นิโรธายาติ นิพฺพานตฺถาย. ปฏิปนฺโน โหตีติ ตทนุรูปํ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ ปสฺสนฺตีติ อิมินา ปกาเรน ปุพฺพภาเค โลกิยญาเณน, ปฏิเวธกาเล โลกุตฺตรญาเณน ปสฺสนฺติ. เอตฺตาวตา สมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตา.

ពាក្យថា «ឥធ» បានដល់ ក្នុងព្រះសាសនានេះ។ ពាក្យថា «ភូតំ» បានដល់ ទុក្ខដែលពោលគឺបញ្ចក្ខន្ធ ដែលកើតឡើងព្រោះហេតុ។ ពាក្យថា «ភូតតោ បស្សតិ» បានដល់ ឃើញនូវបញ្ចក្ខន្ធដែលកើតឡើងនេះថាជាទុក្ខ។ ពាក្យថា «និព្វិទាយ» បានដល់ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់វិបស្សនា។ ពាក្យថា «វិរាគាយ» បានដល់ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់អរិយមគ្គ។ ពាក្យថា «និរោធាយ» បានដល់ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា «បដិបន្នោ ហោតិ» បានដល់ ជាអ្នកប្រតិបត្តិនូវបដិបទាដ៏សមគួរដល់ព្រះនិព្វាននោះ។ ពាក្យថា «ឯវំ បស្សន្តិ» បានដល់ ឃើញដោយប្រការយ៉ាងនេះ គឺក្នុងបុព្វភាគឃើញដោយលោកិយញ្ញាណ ក្នុងខណៈនៃការចាក់ធ្លុះ (បដិវេធ) ឃើញដោយលោកុត្តរញ្ញាណ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសម្មាទិដ្ឋិហើយ។

อิทานิ [Pg.65] ทฺวีหิ คาถาหิ ตสฺสา สมฺมาทิฏฺฐิยา อานิสํสํ ทสฺเสติ. ตตฺถ โย ภูตํ ภูตโต ทิสฺวาติ ทุกฺขํ ปริญฺญาภิสมเยน อภิสเมตฺวาติ อตฺโถ. ภูตสฺส จ อติกฺกมนฺติ นิโรธํ สจฺฉิกิริยาภิสมเยน อภิสเมตฺวาติ อตฺโถ. ยถาภูเตธิมุจฺจตีติ มคฺคภาวนาภิสมยวเสน ยถาสภาเว นิโรเธ ‘‘เอตํ สนฺตํ, เอตํ ปณีต’’นฺติ อธิมุจฺจติ. ภวตณฺหา ปริกฺขยาติ สมุทยสฺส ปหาเนนาติ อตฺโถ. อสติปิ เจตฺถ สจฺจานํ นานาภิสมยตฺเต ‘‘ทิสฺวา’’ติ ปุพฺพกาลิกวจนํ สทฺธึ ปุพฺพภาคปฏิปทาย โวหารวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. น หิ ปุพฺพํ ปสฺสิตฺวา ปจฺฉา อธิมุจฺจติ. จตุสจฺจาภิสมโย สมานกาลเมว โหติ. สมานกาเลปิ วา ปุพฺพกาลิกานิ ปทานิ ภวนฺตีติ น โทโส. ส เวติ เอกํเสน โส อรหํ. ภูตปริญฺญาโตติ ทุกฺขํ ปริญฺญาตวา. วีตตณฺโหติ วิคตตณฺโห. ภวาภเวติ ขุทฺทเก จ มหนฺเต จ ภเว. วุทฺธิอตฺเถปิ หิ อ-การสฺส สมฺภวโต อภโวติ มหาภโว. โส ปน ขุทฺทกมหนฺตภาโว อุปาทายุปาทาย เวทิตพฺโพ. อถ วา ภเวติ สสฺสเต. อภเวติ อุจฺเฉเท. ตทุภเยปิ ทิฏฺฐิราคาภาเวน วีตตณฺโห. ภูตสฺส วิภวาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส สมุจฺเฉทา. นาคจฺฉติ ปุนพฺภวนฺติ อรหโต ปรินิพฺพานํ วุตฺตํ.

ឥឡូវនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអានិសង្សនៃសម្មាទិដ្ឋិនោះ ដោយគាថាពីរ។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «យោ ភូតំ ភូតតោ ទិស្វា» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដឹងច្បាស់នូវទុក្ខសច្ចៈដោយបរិញ្ញាភិសម័យ។ ពាក្យថា «ភូតស្ស ច អតិក្កមំ» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដឹងច្បាស់នូវនិរោធសច្ចៈដោយសច្ឆិករិយាភិសម័យ។ ពាក្យថា «យថាភូតេធិಮುច្ចតិ» បានដល់ ព្រោះអំណាចនៃមគ្គភាវនាភិសម័យ ទើបបង្អោនចិត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វានដែលជាសភាវៈពិតថា «នេះជាធម្មជាតិស្ងប់ នេះជាធម្មជាតិប្រណីត»។ ពាក្យថា «ភវតណ្ហា បរិក្ខយា» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះការលះបង់នូវសមុទយសច្ចៈ។ គប្បីជ្រាបថា សូម្បីតែការដឹងច្បាស់នូវសច្ចៈទាំងឡាយក្នុងកាលផ្សេងគ្នាមិនមានក៏ដោយ ប៉ុន្តែពាក្យជាបុព្វកាលិកកិរិយាថា «ទិស្វា» (ឃើញហើយ) ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅដោយវោហារ រួមជាមួយនឹងបុព្វភាគបដិបទា។ ព្រោះថា បុគ្គលមិនមែនឃើញមុន ហើយបង្អោនចិត្តទៅក្នុងកាលជាខាងក្រោយនោះទេ។ ការដឹងច្បាស់នូវសច្ចៈទាំងបួន តែងមានក្នុងខណៈជាមួយគ្នាប៉ុណ្ណោះ។ ឬមួយថា សូម្បីក្នុងខណៈជាមួយគ្នា បទទាំងឡាយដែលជាបុព្វកាលិកកិរិយាក៏រមែងមានបាន ហេតុនោះ ទើបមិនមានទោសឡើយ។ ពាក្យថា «ស វេ» បានដល់ ព្រះអរហន្តនោះដោយពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា «ភូតបរិញ្ញាតោ» បានដល់ អ្នកមានទុក្ខដែលកំណត់ដឹងហើយ។ ពាក្យថា «វីតតណ្ហោ» បានដល់ អ្នកមានតណ្ហាប្រាសចេញហើយ។ ពាក្យថា «ភវាភវេ» បានដល់ ក្នុងភពតូចនិងភពធំ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងសេចក្តីចម្រើន (វុឌ្ឍិ) កាលបើអក្សរ «អ» មានឡើង ពាក្យថា «អភវៈ» ក៏បានដល់ ភពដ៏ធំ (មហាភព)។ ក៏ភាពជាភពតូចនិងភពធំនោះ គប្បីជ្រាបដោយការប្រៀបធៀបគ្នាទៅវិញទៅមក។ មួយយ៉ាងទៀត ពាក្យថា «ភវៈ» បានដល់ សស្សតទិដ្ឋិ ពាក្យថា «អភវៈ» បានដល់ ឧច្ឆេទទិដ្ឋិ។ សូម្បីក្នុងទិដ្ឋិទាំងពីរនោះ ក៏ជាអ្នកមានតណ្ហាប្រាសចេញហើយ ព្រោះមិនមានរាគៈដែលប្រកបដោយទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា «ភូតស្ស វិភវា» បានដល់ ព្រោះការកាត់ផ្តាច់នូវវដ្តទុក្ខ។ ពាក្យថា «នាគច្ឆតិ បុនព្ភវំ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវបរិនិព្វានរបស់ព្រះអរហន្ត។

๑๕๐. ตโย ปุคฺคลาติอาทิ มิจฺฉาทิฏฺฐิกครหณตฺถํ สมฺมาทิฏฺฐิกปสํสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ วิรูปภาวํ ปนฺนา คตา ทิฏฺฐิ เอเตสนฺติ วิปนฺนทิฏฺฐี. สุนฺทรภาวํ ปนฺนา คตา ทิฏฺฐิ เอเตสนฺติ สมฺปนฺนทิฏฺฐี. ติตฺถิโยติ ติตฺถํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิ, ตํ ปฏิปนฺนตฺตา ติตฺเถ สาธุ, ติตฺถํ ยสฺส อตฺถีติ วา ติตฺถิโย. อิโต พหิทฺธา ปพฺพชฺชูปคโต. ติตฺถิยสาวโกติ เตสํ ทิฏฺฐานุคติมาปนฺโน คหฏฺโฐ. โย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิโกติ ตทุภยภาวํ อนุปคนฺตฺวา ยาย กายจิ ทิฏฺฐิยา มิจฺฉาทิฏฺฐิโก.

១៥០. ពាក្យថា «តយោ បុគ្គលា» ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីតិះដៀលបុគ្គលអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិ និងដើម្បីសរសើរបុគ្គលអ្នកមានសម្មាទិដ្ឋិ។ ក្នុងពាក្យនោះ ទិដ្ឋិដែលដល់នូវភាពខូចខាត (វិរូបភាព) មានដល់បុគ្គលទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា វិបន្នទិដ្ឋិ (អ្នកមានទិដ្ឋិវិបត្តិ)។ ទិដ្ឋិដែលដល់នូវភាពល្អបវរ (សុន្ទរភាព) មានដល់បុគ្គលទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សម្បន្នទិដ្ឋិ (អ្នកមានទិដ្ឋិសម្បទា)។ ពាក្យថា «តិត្ថិយោ» បានដល់ ទិដ្ឋិ ហៅថា កំពង់ (តិត្ថៈ) ព្រោះជាអ្នកប្រតិបត្តិនូវទិដ្ឋិនោះ ទើបឈ្មោះថា ជាអ្នកល្អក្នុងកំពង់ ឬមួយថា ទិដ្ឋិរបស់បុគ្គលណាមាន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា តិត្ថិយៈ គឺអ្នកចូលទៅកាន់ការបួសខាងក្រៅព្រះសាសនានេះ។ ពាក្យថា «តិត្ថិយសាវកោ» បានដល់ គ្រហស្ថដែលដើរតាមទិដ្ឋិរបស់តិត្ថិយៈទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា «យោ ច មិច្ឆាទិដ្ឋិកោ» បានដល់ បុគ្គលដែលមិនចូលទៅកាន់ភាពទាំងពីរនោះ ប៉ុន្តែជាអ្នកមានមិច្ឆាទិដ្ឋិដោយទិដ្ឋិណាមួយ។

ตถาคโตติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ปจฺเจกพุทฺโธปิ เอตฺเถว สงฺคหิโต. ตถาคตสาวโกติ มคฺคปฺปตฺโต ผลปฺปตฺโต จ. โย จ สมฺมาทิฏฺฐิโกติ ตทุภยวินิมุตฺโต โลกิยสมฺมาทิฏฺฐิยา สมฺมาทิฏฺฐิโก.

ពាក្យថា «តថាគតោ» បានដល់ ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ សូម្បីព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ក៏រាប់បញ្ចូលក្នុងពាក្យនេះដែរ។ ពាក្យថា «តថាគតសាវកោ» បានដល់ ព្រះអរិយបុគ្គលអ្នកដល់នូវមគ្គ និងដល់នូវផល។ ពាក្យថា «យោ ច សម្មាទិដ្ឋិកោ» បានដល់ បុគ្គលដែលរួចផុតពីភាពទាំងពីរនោះ ប៉ុន្តែជាអ្នកមានសម្មាទិដ្ឋិដោយលោកិយសម្មាទិដ្ឋិ។

คาถาสุ โกธโนติ โย อภิณฺหํ กุชฺฌติ, โส. อุปนาหีติ ตเมว โกธํ วฑฺเฒตฺวา อุปนนฺธนสีโล. ปาปมกฺขีติ ลามกภูตมกฺขวา. มายาวีติ กตปาปปฏิจฺฉาทนวา. วสโลติ หีนชจฺโจ. วิสุทฺโธติ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิยา [Pg.66] วิสุทฺโธ. สุทฺธตํ คโตติ มคฺคผลสงฺขาตํ สุทฺธภาวํ คโต. เมธาวีติ ปญฺญวา. อิมาย คาถาย โลกุตฺตรสมฺมาทิฏฺฐิสมฺปนฺโน เอว โถมิโต.

ក្នុងគាថាទាំងឡាយ ពាក្យថា «កោធនោ» បានដល់ បុគ្គលណាដែលខឹងរឿយៗ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា កោធនៈ (អ្នកមានសេចក្តីខឹង)។ ពាក្យថា «ឧបនាហី» បានដល់ បុគ្គលអ្នកមានសភាពចងគំនុំទុក ដោយធ្វើសេចក្តីខឹងនោះឯងឲ្យចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា «បាបមក្ខី» បានដល់ បុគ្គលអ្នកលុបលាងគុណគេដ៏លាមក។ ពាក្យថា «មាយាវី» បានដល់ បុគ្គលអ្នកបិទបាំងនូវអំពើបាបដែលខ្លួនធ្វើហើយ។ ពាក្យថា «វសលោ» បានដល់ ជនអ្នកមានជាតិថោកទាប។ ពាក្យថា «វិសុទ្ធោ» បានដល់ បុគ្គលអ្នកស្អាតបរិសុទ្ធដោយញាណទស្សនវិសុទ្ធិ។ ពាក្យថា «សុទ្ធតំ គតោ» បានដល់ បុគ្គលអ្នកដល់នូវភាពស្អាតបរិសុទ្ធ ពោលគឺមគ្គនិងផល។ ពាក្យថា «មេធាវី» បានដល់ ជនអ្នកមានបញ្ញា។ ក្នុងគាថានេះ ព្រះអង្គទ្រង់សរសើរតែបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយលោកុត្តរសម្មាទិដ្ឋិប៉ុណ្ណោះ។

วิปนฺนทิฏฺฐิโย สมฺปนฺนทิฏฺฐิโยติ ปุคฺคลโวหารํ ปหาย ธมฺมเมว ครหนฺโต โถเมนฺโต จ อาห. เอตํ มมาติ ตณฺหามญฺญนวเสน ทิฏฺฐิ. เอโสหมสฺมีติ มานมญฺญนมูลิกา ทิฏฺฐิ. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิมญฺญนเมว.

ពាក្យថា «វិបន្នទិដ្ឋិយោ សម្បន្នទិដ្ឋិយោ» ព្រះអង្គទ្រង់លះបង់នូវបុគ្គលវោហារ ហើយទ្រង់តិះដៀល និងសរសើរនូវធម៌សុទ្ធសាធ ទើបាស់ពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «ឯតំ មម» (នេះជារបស់អញ) គឺជាទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃតណ្ហាមញ្ញនា។ ពាក្យថា «ឯសោហមស្មិ» (អញជាបុគ្គលនេះ) គឺជាទិដ្ឋិដែលមានមានះមញ្ញនាជាឫសគល់។ ពាក្យថា «ឯសោ មេ អត្តា» (នេះជាខ្លួនរបស់អញ) គឺជាទិដ្ឋិមញ្ញនាពិតប្រាកដ។

เอตํ มมาติ กา ทิฏฺฐีติอาทีหิ ติสฺสนฺนํ วิปนฺนทิฏฺฐีนํ วิภาคญฺจ คณนญฺจ กาลสงฺคหญฺจ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ. ตตฺถ กา ทิฏฺฐีติ อเนกาสุ ทิฏฺฐีสุ กตมา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. กตมนฺตานุคฺคหิตาติ ปุพฺพนฺตาปรนฺตสงฺขาตกาลทฺวเย กตเมน กาเลน อนุคฺคหิตา, อนุพทฺธาติ อตฺโถ. ยสฺมา ‘‘เอตํ มมา’’ติ ปรามสนฺโต ‘‘เอตํ มม อโหสิ, เอวํ มม อโหสิ, เอตฺตกํ มม อโหสี’’ติ อตีตํ วตฺถุํ อปทิสิตฺวา ปรามสติ, ตสฺมา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ โหติ. ปุพฺพนฺตานุคฺคหิตา จ ตา ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ยสฺมา ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติ ปรามสนฺโต ‘‘อิมินาหํ สีเลน วา วเตน วา ตเปน วา พฺรหฺมจริเยน วา เอโสสฺมิ วิสุชฺฌิสฺสามี’’ติ อนาคตผลํ อุปาทาย ปรามสติ, ตสฺมา อปรนฺตานุทิฏฺฐิ โหติ. อปรนฺตานุคฺคหิตา จ ตา ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ยสฺมา ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ ปรามสนฺโต อตีตานาคตํ อุปาทินฺนสนฺตตึ อุปาทาย ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ ปรามสติ, สกฺกายทิฏฺฐิวเสน จ ปรามสติ, ตสฺมา สกฺกายทิฏฺฐิ โหติ. ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุคฺคหิตา จ ตา ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ยสฺมา ปน สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขาเยว ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย โหนฺติ, สกฺกายทิฏฺฐิสมุคฺฆาเตเนว จ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุเขน ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานีติ วุตฺตา, สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุเขน สกฺกายทิฏฺฐิทฺวาเรน ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขานีติ ปาโฐ สุนฺทรตโร. สกฺกายทิฏฺฐิ ปมุขา อาทิ เอเตสนฺติ สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขานิ. กานิ ตานิ? ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សួរហើយឆ្លើយនូវការចែក ការរាប់ និងការសង្គ្រោះដោយកាល នៃវិបន្នទិដ្ឋិទាំងបី ដោយពាក្យជាដើមថា «ឯតំ មមាតិ កា ទិដ្ឋិ»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «កា ទិដ្ឋិ» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ក្នុងបណ្តាទិដ្ឋិជាច្រើន តើជាទិដ្ឋិណា? ពាក្យថា «កតមន្តានុគ្គហិតា» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ក្នុងកាលទាំងពីរដែលពោលគឺបុព្វន្តៈ (ចំណែកខាងដើម) និងអបរន្តៈ (ចំណែកខាងចុង) តើទិដ្ឋិនោះត្រូវកាលណាអនុគ្រោះ គឺជាប់តាមទៅ? ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលស្ទាបអង្អែល (ប្រកាន់) ថា «នេះជារបស់អញ» រមែងសំដៅយកវត្ថុជាអតីតហើយស្ទាបអង្អែលថា «វត្ថុនេះធ្លាប់ជារបស់អញ យ៉ាងនេះធ្លាប់ជារបស់អញ អស់កាលប៉ុណ្ណេះធ្លាប់ជារបស់អញ» ហេតុនោះ ទិដ្ឋិនោះទើបជាបុព្វន្តានុទិដ្ឋិ។ ហើយទិដ្ឋិទាំងឡាយនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាទិដ្ឋិដែលបុព្វន្តៈអនុគ្រោះហើយ។ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលស្ទាបអង្អែលថា «អញជាបុគ្គលនេះ» រមែងអាស្រ័យនូវផលក្នុងអនាគតហើយស្ទាបអង្អែលថា «អញនឹងស្អាតបរិសុទ្ធដោយសីលនេះក្តី ដោយវត្តនេះក្តី ដោយតបៈនេះក្តី ដោយព្រហ្មចរិយៈនេះក្តី អញជាបុគ្គលនេះ» ហេតុនោះ ទិដ្ឋិនោះទើបជាអបរន្តានុទិដ្ឋិ។ ហើយទិដ្ឋិទាំងឡាយនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាទិដ្ឋិដែលអបរន្តៈអនុគ្រោះហើយ។ ព្រោះហេតុតែបុគ្គលកាលស្ទាបអង្អែលថា «នេះជាខ្លួនរបស់អញ» រមែងអាស្រ័យនូវឧបាទិន្នសន្តតិទាំងអតីតនិងអនាគត ហើយស្ទាបអង្អែលថា «...ជាខ្លួនរបស់អញ» និងស្ទាបអង្អែលដោយអំណាចនៃសក្កាយទិដ្ឋិ ហេតុនោះ ទិដ្ឋិនោះទើបជាសក្កាយទិដ្ឋិ។ ហើយទិដ្ឋិទាំងឡាយនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាទិដ្ឋិដែលបុព្វន្តៈនិងអបរន្តៈអនុគ្រោះហើយ។ ក៏ព្រោះតែទិដ្ឋិហុកសិបពីរ តែងមានសក្កាយទិដ្ឋិជាប្រធានពិតប្រាកដ ហើយព្រោះការកម្ចាត់បង់នូវសក្កាយទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិហុកសិបពីរក៏រមែងដល់នូវការកម្ចាត់បង់ទៅដែរ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ទិដ្ឋិគតៈហុកសិបពីរ មានសក្កាយទិដ្ឋិជាប្រធាន» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ទិដ្ឋិគតៈហុកសិបពីរ តែងមានដោយមានសក្កាយទិដ្ឋិជាប្រធាន គឺមានសក្កាយទិដ្ឋិជាទ្វារ។ បាឋថា «សក្កាយទិដ្ឋិប្បមុខានិ» គឺល្អប្រពៃណាស់។ សក្កាយទិដ្ឋិជាប្រធាន គឺជារបស់ទិដ្ឋិទាំងឡាយនោះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សក្កាយទិដ្ឋិប្បមុខៈ។ តើធម៌ទាំងនោះជាអ្វី? គឺទិដ្ឋិគតៈហុកសិបពីរ។

‘‘กา ทิฏฺฐี’’ติ ปุจฺฉาย วีสติวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ, วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐีติ วิสฺสชฺชนํ. ‘‘กติ ทิฏฺฐิโย’’ติ ปุจฺฉาย สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานีติ วิสฺสชฺชนํ. สาเยว ปน สกฺกายทิฏฺฐิ ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ [Pg.67] วจนสามญฺเญน อตฺตานุทิฏฺฐีติ วุตฺตา. ตสฺสา วุตฺตาย อตฺตวาทปฏิสญฺญุตฺตา ทิฏฺฐิปิ วุตฺตาเยว โหติ.

ក្នុងសំណួរថា «កា ទិដ្ឋិ» (តើជាទិដ្ឋិណា?) មានចម្លើយថា អត្តានុទិដ្ឋិមានវត្ថុម្ភៃ សក្កាយទិដ្ឋិមានវត្ថុម្ភៃ។ ក្នុងសំណួរថា «កតិ ទិដ្ឋិយោ» (តើទិដ្ឋិទាំងឡាយមានប៉ុន្មាន?) មានចម្លើយថា ទិដ្ឋិគតៈហុកសិបពីរ មានសក្កាយទិដ្ឋិជាប្រធាន។ ក៏សក្កាយទិដ្ឋិនោះឯង ព្រះអង្គទ្រង់ហៅថា អត្តានុទិដ្ឋិ ដោយសាមញ្ញវចនៈថា «នេះជាខ្លួនរបស់អញ»។ កាលបើអត្តានុទិដ្ឋិនោះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយ សូម្បីទិដ្ឋិដែលប្រកបដោយអត្តវាទៈ ក៏ឈ្មោះថាព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងហើយដែរ។

๑๕๑. เย เกจิ, ภิกฺขเวติอาทิสุตฺตาหรณํ สมฺปนฺนทิฏฺฐิปุคฺคลสมฺพนฺเธน สมฺปนฺนทิฏฺฐิปุคฺคลวิภาคทสฺสนตฺถํ กตํ. ตตฺถ นิฏฺฐํ คตาติ มคฺคญาณวเสน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควาติ นิจฺฉยํ คตา, นิพฺเพมติกาติ อตฺโถ. นิฏฺฐาคตาติ ปาโฐ สมาสปทํ โหติ, อตฺโถ ปน โสเยว. ทิฏฺฐิสมฺปนฺนาติ ทิฏฺฐิยา สุนฺทรภาวํ คตา. อิธ นิฏฺฐาติ อิมิสฺสา กามธาตุยา ปรินิพฺพานํ. อิธ วิหาย นิฏฺฐาติ อิมํ กามภวํ วิชหิตฺวา สุทฺธาวาสพฺรหฺมโลเก ปรินิพฺพานํ. สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺสาติ สตฺตกฺขตฺตุํปรมา สตฺตวารปรมา ภวูปปตฺติ อตฺตภาวคฺคหณํ อสฺส, ตโต ปรํ อฏฺฐมํ ภวํ นาทิยตีติ สตฺตกฺขตฺตุปรโม. ตสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส โสตาปนฺนสฺส. โกลํโกลสฺสาติ กุลโต กุลํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยโต หิ ปฏฺฐาย นีเจ กุเล อุปปตฺติ นาม นตฺถิ, มหาโภคกุเลสุเยว นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. ตสฺส โกลํโกลสฺส โสตาปนฺนสฺส. เอกพีชิสฺสาติ ขนฺธพีชํ นาม กถิตํ. ยสฺส หิ โสตาปนฺนสฺส เอกํเยว ขนฺธพีชํ อตฺถิ, เอกํ อตฺตภาวคฺคหณํ, โส เอกพีชี นาม. ตสฺส เอกพีชิสฺส โสตาปนฺนสฺส. ภควตา คหิตนามวเสเนเวตานิ เอเตสํ นามานิ. เอตฺตกญฺหิ ฐานํ คโต สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม โหติ, เอตฺตกํ โกลํโกโล, เอตฺตกํ เอกพีชีติ ภควตา เอเตสํ นามํ คหิตํ. ภควา หิ ‘‘อยํ เอตฺตกํ ฐานํ คมิสฺสติ, อยํ เอตฺตกํ ฐานํ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา เตสํ ตานิ ตานิ นามานิ อคฺคเหสิ. มุทุปญฺโญ หิ โสตาปนฺโน สตฺต ภเว นิพฺพตฺเตนฺโต สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม, มชฺฌิมปญฺโญ ปรํ ฉฏฺฐํ ภวํ นิพฺพตฺเตนฺโต โกลํโกโล นาม, ติกฺขปญฺโญ เอกํ ภวํ นิพฺพตฺเตนฺโต เอกพีชี นาม. ตํ ปเนตํ เตสํ มุทุมชฺฌิมติกฺขปญฺญตํ ปุพฺพเหตุ นิยเมติ. อิเม ตโยปิ โสตาปนฺนา กามภววเสน วุตฺตา, รูปารูปภเว ปน พหุกาปิ ปฏิสนฺธิโย คณฺหนฺติ. สกทาคามิสฺสาติ ปฏิสนฺธิวเสน สกึ กามภวํ อาคจฺฉตีติ สกทาคามี. ตสฺส สกทาคามิสฺส. ทิฏฺเฐว ธมฺเม อรหาติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อรหา. อรหนฺติปิ ปาโฐ. อิธ นิฏฺฐาติ กามภวํ [Pg.68] สํสรนฺเตเยว สนฺธาย วุตฺตํ. รูปารูปภเว อุปฺปนฺนา ปน อริยา กามภเว น อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺติ.

១៥១. ការនាំមកនូវសូត្រមានអាទិថា «យេ កេចិ ភិក្ខវេ» នេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យធ្វើឡើងដោយការទាក់ទងនឹងបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិ ដើម្បីបង្ហាញការចែកចេញនៃបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយទិដ្ឋិនោះ។ ក្នុងសូត្រនោះ បទថា «niṭṭhaṃ gatā» សេចក្តីថា ដល់នូវការសម្រេចចិត្ត (ជឿជាក់ស៊ប់) ដោយអំណាចនៃមគ្គញាណថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ» គឺមានសេចក្តីថា ជាអ្នកមិនមានសេចក្តីសង្ស័យឡើយ។ បាឋថា «niṭṭhāgatā» ក៏មាន ជាបទសមាគ ប៉ុន្តែសេចក្តីក៏ដូចគ្នាដដែល។ បទថា «diṭṭhisampannā» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពល្អផូរផង់ដោយទិដ្ឋិ (មានទិដ្ឋិដ៏ល្អ)។ បទថា «idha niṭṭhā» សេចក្តីថា ការបរិនិព្វានក្នុងកាមធាតុនេះ។ បទថា «idha vihāya niṭṭhā» សេចក្តីថា លះបង់កាមភពនេះហើយ បរិនិព្វានក្នុងសុទ្ធាវាសព្រហ្មលោក។ បទថា «sattakkhattuparamassa» សេចក្តីថា ការកើតឡើងក្នុងភព គឺការកាន់យកអត្តភាពរបស់សោតាបន្នបុគ្គលនោះ មានប្រាំពីរដងជាយ៉ាងច្រើនបំផុត មិនកាន់យកភពទីប្រាំបីតទៅទៀតឡើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សត្តក្ខត្តុបរមៈ (អ្នកមានប្រាំពីរដងជាយ៉ាងច្រើន)។ នៃព្រះសោតាបន្នបុគ្គលអ្នកមានប្រាំពីរដងជាយ៉ាងច្រើននោះ។ បទថា «kolaṃkolassa» សេចក្តីថា អន្ទោលពីត្រកូលមួយទៅកាន់ត្រកូលមួយទៀត ហេតុនោះឈ្មោះថា គោលំគោលៈ។ ព្រោះថាតាំងពីការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវសោតាបត្តិផលទៅ ការកើតក្នុងត្រកូលថោកទាប មិនមានឡើយ តែងកើតក្នុងត្រកូលដែលមានភោគៈច្រើនតែប៉ុណ្ណោះ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ នៃព្រះសោតាបន្នបុគ្គលជាគោលំគោលៈនោះ។ បទថា «ekabījissa» សេចក្តីថា ពូជគឺខន្ធ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅថា ឯកពីជិ។ ព្រោះថា ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលណា មានពូជគឺខន្ធតែមួយ គឺការកាន់យកអត្តភាពតែម្តងគត់ ព្រះសោតាបន្ននោះ ឈ្មោះថា ឯកពីជិ (អ្នកមានពូជតែមួយ)។ នៃព្រះសោតាបន្នបុគ្គលជាឯកពីជិនោះ។ ឈ្មោះទាំងឡាយនេះរបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតមានដោយអំណាចនៃឈ្មោះដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់បញ្ញត្តិទុកតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់កំណត់យកឈ្មោះរបស់បុគ្គលទាំងនោះថា «បុគ្គលដល់នូវទីកន្លែងប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថា សត្តក្ខត្តុបរមៈ, ដល់ប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថា គោលំគោលៈ, ដល់ប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថា ឯកពីជិ»។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ជ្រាបថា «បុគ្គលនេះនឹងទៅកាន់ទីកន្លែងប៉ុណ្ណេះ បុគ្គលនេះនឹងទៅកាន់ទីកន្លែងប៉ុណ្ណេះ» ទើបទ្រង់កំណត់យកឈ្មោះនោះៗ របស់បុគ្គលទាំងនោះ។ ព្រោះថា ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលមានបញ្ញាទន់ កាលកើតក្នុងភពប្រាំពីរដង ឈ្មោះថា សត្តក្ខត្តុបរមៈ, ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលមានបញ្ញាកណ្តាល កាលកើតក្នុងភពជាបន្ទាប់រហូតដល់ភពទីប្រាំមួយ ឈ្មោះថា គោលំគោលៈ, ព្រះសោតាបន្នបុគ្គលមានបញ្ញាមុតស្រួច កាលកើតក្នុងភពតែមួយ ឈ្មោះថា ឯកពីជិ។ ក៏ប៉ុន្តែ ភាពជាអ្នកមានបញ្ញាទន់ កណ្តាល និងមុតស្រួចនោះ តែងត្រូវបានកំណត់ដោយបុព្វហេតុរបស់បុគ្គលទាំងនោះ។ ព្រះសោតាបន្នទាំងបីពួកនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃកាមភព ប៉ុន្តែក្នុងរូបភព និងអរូបភព តែងកាន់យកបដិសន្ធិជាច្រើនដងក៏មាន។ បទថា «sakadāgāmissa» សេចក្តីថា បុគ្គលដែលមកកាន់កាមភពតែម្តងគត់ ដោយអំណាចនៃបដិសន្ធិ ឈ្មោះថា សកទាគាមី។ នៃព្រះសកទាគាមីបុគ្គលនោះ។ បទថា «diṭṭheva dhamme arahā» សេចក្តីថា ជាព្រះអរហន្តក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ បាឋថា «arahanti» ក៏មាន។ បទថា «idha niṭṭhā» នេះ ទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែបុគ្គលទាំងឡាយដែលកំពុងអន្ទោលទៅក្នុងកាមភពប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយដែលកើតក្នុងរូបភព និងអរូបភពហើយ មិនត្រឡប់មកកើតក្នុងកាមភពវិញឡើយ តែងបរិនិព្វានក្នុងភពនោះៗឯង។

อนฺตราปรินิพฺพายิสฺสาติ อายุเวมชฺฌสฺส อนฺตราเยว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนโต อนฺตราปรินิพฺพายี. โส ปน อุปฺปนฺนสมนนฺตรา ปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ อปฺปตฺวา ปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ ปตฺวา ปรินิพฺพายีติ ติวิโธ โหติ. ตสฺส อนฺตราปรินิพฺพายิสฺส อนาคามิโน. อุปหจฺจปรินิพฺพายิสฺสาติ อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา วา กาลกิริยํ อุปคนฺตฺวา วา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนฺตสฺส อนาคามิโน. อสงฺขารปรินิพฺพายิสฺสาติ อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อธิมตฺตปฺปโยคํ อกตฺวาว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนธมฺมสฺส อนาคามิโน. สสงฺขารปรินิพฺพายิสฺสาติ สสงฺขาเรน ทุกฺเขน กสิเรน อธิมตฺตปฺปโยคํ กตฺวาว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนธมฺมสฺส อนาคามิโน. อุทฺธํโสตสฺส อกนิฏฺฐคามิโนติ อุทฺธํวาหิภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตํ วาติ อุทฺธํโสโต, อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธมสฺส มคฺคโสตนฺติ อุทฺธํโสโต, อกนิฏฺฐํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี. ตสฺส อุทฺธํโสตสฺส อกนิฏฺฐคามิโน อนาคามิสฺส. อยํ ปน อนาคามี จตุปฺปเภโท – โย อวิหโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร พฺรหฺมโลเก โสเธตฺวา อกนิฏฺฐํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย เหฏฺฐา ตโย พฺรหฺมโลเก โสเธตฺวา สุทสฺสีพฺรหฺมโลเก ฐตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย อิโต อกนิฏฺฐเมว คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย เหฏฺฐา จตูสุ พฺรหฺมโลเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นามาติ. อิเม ปญฺจ อนาคามิโน สุทฺธาวาสํ คเหตฺวา วุตฺตา. อนาคามิโน ปน รูปราคารูปราคานํ อปฺปหีนตฺตา อากงฺขมานา เสสรูปารูปภเวสุปิ นิพฺพตฺตนฺติ. สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตา ปน อญฺญตฺถ น นิพฺพตฺตนฺติ. อเวจฺจปฺปสนฺนาติ อริยมคฺควเสน ชานิตฺวา พุชฺฌิตฺวา อจลปฺปสาเทน ปสนฺนา. โสตาปนฺนาติ อริยมคฺคโสตํ อาปนฺนา. อิมินา สพฺเพปิ อริยผลฏฺฐา ปุคฺคลา คหิตาติ.

បទថា «antarāparinibbāyissa» សេចក្តីថា ព្រោះបរិនិព្វានដោយកិលេសបរិនិព្វានក្នុងចន្លោះនៃពាក់កណ្តាលអាយុ ទើបឈ្មោះថា អន្តរាបរិនិព្វាយី។ ព្រះអន្តរាបរិនិព្វាយីនោះ មាន ៣ ពួក គឺ ព្រះអនាគាមីដែលបរិនិព្វានក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីកើតឡើងភ្លាម ១ ព្រះអនាគាមីដែលបរិនិព្វានដោយមិនទាន់ដល់ពាក់កណ្តាលអាយុ ១ ព្រះអនាគាមីដែលបរិនិព្វានក្នុងពេលដល់ពាក់កណ្តាលអាយុ ១។ នៃព្រះអនាគាមីបុគ្គលជាអន្តរាបរិនិព្វាយីនោះ។ បទថា «upahaccaparinibbāyissa» សេចក្តីថា នៃព្រះអនាគាមីបុគ្គលដែលបរិនិព្វានដោយកិលេសបរិនិព្វាន ព្រោះកន្លងហួសពាក់កណ្តាលអាយុទៅ ឬជិតដល់មរណកាល។ បទថា «asaṅkhāraparinibbāyissā» សេចក្តីថា នៃព្រះអនាគាមីបុគ្គលដែលមានសភាវៈបរិនិព្វានដោយកិលេសបរិនិព្វាន ដោយមិនបាច់ធ្វើសេចក្តីព្យាយាមខ្លាំងក្លា គឺដោយមិនបាច់ប្រឹងប្រែងខ្លាំង។ បទថា «sasaṅkhāraparinibbāyissa» សេចក្តីថា នៃព្រះអនាគាមីបុគ្គលដែលមានសភាវៈបរិនិព្វានដោយកិលេសបរិនិព្វាន ដោយការធ្វើសេចក្តីព្យាយាមខ្លាំងក្លា គឺដោយលំបាក ដោយតានតឹង។ បទថា «uddhaṃsotassa akaniṭṭhagāmino» សេចក្តីថា ព្រោះមានសភាវៈនាំទៅខាងលើ ព្រះអនាគាមីនោះមានខ្សែទឹកគឺតណ្ហា ឬខ្សែទឹកគឺវដ្តៈទៅខាងលើ ហេតុនោះឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតៈ (អ្នកមានខ្សែទឹកទៅខាងលើ) ម៉្យាងទៀត ព្រោះត្រូវទៅខាងលើទើបបានសម្រេចមគ្គ ព្រះអនាគាមីនោះមានខ្សែទឹកគឺមគ្គទៅខាងលើ ហេតុនោះឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតៈ, តែងទៅកាន់អកនិដ្ឋភព ហេតុនោះឈ្មោះថា អកនិដ្ឋគាមី។ នៃព្រះអនាគាមីបុគ្គលជាឧទ្ធំសោតៈអកនិដ្ឋគាមីនោះ។ ក៏ព្រះអនាគាមីនេះ មានការចែកចេញជា ៤ យ៉ាងគឺ៖ ព្រះអនាគាមីណា ចាប់ផ្តើមតាំងពីអវិហាភពមក ជម្រះព្រហ្មលោកទាំង ៤ ហើយទៅកាន់អកនិដ្ឋភព ទើបបរិនិព្វាន ព្រះអនាគាមីនេះ ឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតៈអកនិដ្ឋគាមី។ ព្រះអនាគាមីណា ជម្រះព្រហ្មលោកថ្នាក់ក្រោមទាំង ៣ ហើយស្ថិតនៅក្នុងសុទស្សីព្រហ្មលោក រួចបរិនិព្វាន ព្រះអនាគាមីនេះ ឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតៈ តែមិនមែនជាអកនិដ្ឋគាមីឡើយ។ ព្រះអនាគាមីណា ចេញពីកាមភពនេះទៅកាន់អកនិដ្ឋភពតែម្តង ហើយបរិនិព្វាន ព្រះអនាគាមីនេះ មិនឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតៈទេ តែឈ្មោះថា អកនិដ្ឋគាមី។ ព្រះអនាគាមីណា កើតក្នុងព្រហ្មលោកថ្នាក់ក្រោមទាំង ៤ ហើយបរិនិព្វានក្នុងកន្លែងនោះៗឯង ព្រះអនាគាមីនេះ មិនឈ្មោះថា ឧទ្ធំសោតៈ និងមិនឈ្មោះថា អកនិដ្ឋគាមីឡើយ។ ព្រះអនាគាមីទាំង ៥ ពួកនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកសុទ្ធាវាសភព។ ប៉ុន្តែ ព្រះអនាគាមីទាំងឡាយ ព្រោះមិនទាន់លះបង់រូបរាគៈ និងអរូបរាគៈ កាលបើប្រាថ្នា ក៏តែងកើតក្នុងរូបភព និងអរូបភពដែលសេសសល់ដទៃទៀតបាន។ ចំណែកឯព្រះអនាគាមីដែលកើតក្នុងសុទ្ធាវាសភពហើយ មិនទៅកើតក្នុងទីដទៃឡើយ។ បទថា «aveccappasannā» សេចក្តីថា ដឹងច្បាស់ ត្រាស់ដឹងដោយអំណាចនៃអរិយមគ្គ ហើយជ្រះថ្លាដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនរំភើបញាប់ញ័រ។ បទថា «sotāpannā» សេចក្តីថា ដល់នូវខ្សែគឺអរិយមគ្គ។ ដោយបទនេះ ព្រះអរិយបុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងផលទាំងពួង ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះយកទាំងអស់។

ภววิภวทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការវណ្ណនាភវវិភវទិដ្ឋិនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถาย

ក្នុងសទ្ធម្មប្បកាសិនី អដ្ឋកថាបដិសម្ភិទាមគ្គ

ทิฏฺฐิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការវណ្ណនាទិដ្ឋិកថា ចប់ហើយ។

๓. อานาปานสฺสติกถา

៣. អានាបាណស្សតិកថា

๑. คณนวารวณฺณนา

១. ការវណ្ណនានូវគណនវារៈ

๑๕๒. อิทานิ [Pg.69] ทิฏฺฐิกถานนฺตรํ กถิตาย อานาปานสฺสติกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา อนุปฺปตฺตา. อยญฺหิ อานาปานสฺสติกถา ทิฏฺฐิกถาย สุวิทิตทิฏฺฐาทีนวสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิมลวิโสธเนน สุวิสุทฺธจิตฺตสฺส ยถาภูตาวโพธาย สมาธิภาวนา สุกรา โหติ, สพฺพสมาธิภาวนาสุ จ สพฺพสพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ โพธิมูเล อิมินาว สมาธินา สมาหิตจิตฺตานํ ยถาภูตาวโพธโต อยเมว สมาธิภาวนา ปธานาติ จ ทิฏฺฐิกถานนฺตรํ กถิตา. ตตฺถ โสฬสวตฺถุกํ อานาปานสฺสติสมาธึ ภาวยโต สมธิกานิ ทฺเว ญาณสตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ญาณคณนุทฺเทโส, อฏฺฐ ปริปนฺเถ ญาณานีติอาทิ ญาณคณนนิทฺเทโส, กตมานิ อฏฺฐ ปริปนฺเถ ญาณานีติอาทิ. อิมานิ เอกวีสติ วิมุตฺติสุเข ญาณานีติปริยนฺตํ สพฺพญาณานํ วิตฺถารนิทฺเทโส, อนฺเต โสฬสวตฺถุกํ อานาปานสฺสติสมาธึ ภาวยโตติอาทิ นิคมนนฺติ เอวํ ตาว ปาฬิววตฺถานํ เวทิตพฺพํ.

១៥២. ឥឡូវនេះ ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីទិដ្ឋិកថា ការវណ្ណនាពន្យល់សេចក្តីដែលមិនធ្លាប់មានពីមុន នៃអានាបាណស្សតិកថាដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហើយ ដល់មកហើយ។ ព្រោះថា អានាបាណស្សតិកថានេះ របស់បុគ្គលអ្នកបានដឹងច្បាស់នូវទោសនៃទិដ្ឋិក្នុងទិដ្ឋិកថាហើយ មានចិត្តដ៏បរិសុទ្ធស្អាតល្អដោយការជម្រះនូវមន្ទិលគឺមិច្ឆាទិដ្ឋិ ការចម្រើនសមាធិដើម្បីការត្រាស់ដឹងតាមពិត តែងជាការងាយស្រួល ម៉្យាងទៀត ក្នុងបណ្តាការចម្រើនសមាធិទាំងពួង របស់ព្រះពោធិសត្វអ្នកជាសព្វញ្ញូទាំងពួង ដែលមានចិត្តតាំងមាំល្អហើយដោយសមាធិនេះឯង នៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស ព្រោះការត្រាស់ដឹងតាមពិត ការចម្រើនសមាធិនេះឯងជាប្រធាន ហេតុនោះទើបព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់អានាបាណស្សតិកថានេះ ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីទិដ្ឋិកថា។ ក្នុងអានាបាណស្សតិកថានោះ ពាក្យថា «កាលបុគ្គលចម្រើនអានាបាណស្សតិសមាធិមានវត្ថុ ១៦ ញាណពីររយជាងតែងកើតឡើង» នេះជាញាណគណនុទ្ទេស (ការបង្ហាញចំនួនញាណដោយសង្ខេប) ពាក្យមានអាទិថា «ញាណ ៨ ក្នុងធម៌ជាគ្រឿងរារាំង» នេះជាញាណគណននិទ្ទេស (ការបង្ហាញចំនួនញាណដោយពិស្តារ) ចាប់តាំងពីពាក្យថា «តើញាណ ៨ ក្នុងធម៌ជាគ្រឿងរារាំង ដូចម្តេចខ្លះ» រហូតដល់ពាក្យថា «ញាណ ២១ ក្នុងវិមុត្តិសុខទាំងនេះ» នេះជាវិត្ថារនិទ្ទេស (ការសម្តែងសេចក្តីពិស្តារ) នៃញាណទាំងពួង នៅខាងចុង ពាក្យមានអាទិថា «កាលចម្រើនអានាបាណស្សតិសមាធិមានវត្ថុ ១៦» នេះជានិគមនៈ (ពាក្យសន្និដ្ឋានបញ្ចប់) ការកំណត់ព្រះបាលី គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះជាមុនសិន។

ตตฺถ คณนุทฺเทเส คณนวาเร ตาว โสฬสวตฺถุกนฺติ ทีฆํ รสฺสํ สพฺพกายปฏิสํเวที ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารนฺติ กายานุปสฺสนาจตุกฺกํ, ปีติปฏิสํเวที สุขปฏิสํเวที จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวที ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขารนฺติ เวทนานุปสฺสนาจตุกฺกํ, จิตฺตปฏิสํเวที อภิปฺปโมทยํ จิตฺตํ สมาทหํ จิตฺตํ วิโมจยํ จิตฺตนฺติ จิตฺตานุปสฺสนาจตุกฺกํ, อนิจฺจานุปสฺสี วิราคานุปสฺสี นิโรธานุปสฺสี ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ ธมฺมานุปสฺสนาจตุกฺกนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน โสฬส วตฺถูนิ ปติฏฺฐา อารมฺมณานิ อสฺสาติ โสฬสวตฺถุโก. ตํ โสฬสวตฺถุกํ. สมาสวเสน ปเนตฺถ วิภตฺติโลโป กโต. อานนฺติ อพฺภนฺตรํ ปวิสนวาโต. อปานนฺติ พหินิกฺขมนวาโต. เกจิ ปน วิปริยาเยน วทนฺติ. อปานญฺหิ อเปตํ อานโตติ อปานนฺติ วุจฺจติ, นิทฺเทเส (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๐) ปน นา-การสฺส ทีฆตฺตมชฺฌุเปกฺขิตฺวา อาปานนฺติ. ตสฺมึ อานาปาเน สติ อานาปานสฺสติ, อสฺสาสปสฺสาสปริคฺคาหิกาย สติยา เอตํ อธิวจนํ. อานาปานสฺสติยา ยุตฺโต [Pg.70] สมาธิ, อานาปานสฺสติยํ วา สมาธิ อานาปานสฺสติสมาธิ. ภาวยโตติ นิพฺเพธภาคิยํ ภาเวนฺตสฺส. สมธิกานีติ สห อธิเกน วตฺตนฺตีติ สมธิกานิ, สาติเรกานีติ อตฺโถ. ม-กาโร ปเนตฺถ ปทสนฺธิกโร. เกจิ ปน ‘‘สํอธิกานี’’ติ วทนฺติ. เอวํ สติ ทฺเว ญาณสตานิเยว อธิกานีติ อาปชฺชติ, ตํ น ยุชฺชติ. อิมานิ หิ วีสติอธิกานิ ทฺเว ญาณสตานิ โหนฺตีติ.

ក្នុងបណ្តាឧទ្ទេស និងនិទ្ទេសទាំងនោះ ក្នុងគណនវារៈជាមុនសិន បទថា «soḷasavatthukaṃ» សេចក្តីថា កាយានុបស្សនាចតុក្កៈ គឺ «ដកដង្ហើមវែង ដកដង្ហើមខ្លី កំណត់ដឹងកាយទាំងពួង រម្ងាប់កាយសង្ខារ» ១ វេទនានុបស្សនាចតុក្កៈ គឺ «កំណត់ដឹងបីតិ កំណត់ដឹងសុខ កំណត់ដឹងចិត្តសង្ខារ រម្ងាប់ចិត្តសង្ខារ» ១ ចិត្តានុបស្សនាចតុក្កៈ គឺ «កំណត់ដឹងចិត្ត ធ្វើចិត្តឱ្យរីករាយ តាំងចិត្តឱ្យមាំ ដោះលែងចិត្ត» ១ ធម្មានុបស្សនាចតុក្កៈ គឺ «ពិចារណាឃើញថាមិនទៀង ពិចារណាឃើញធម៌ជាគ្រឿងប្រាសចាករាគៈ ពិចារណាឃើញធម៌ជាគ្រឿងរលត់ ពិចារណាឃើញធម៌ជាគ្រឿងរលាស់ចោល» ១ ដោយអំណាចនៃចតុក្កៈទាំង ៤ នេះ សមាធិនោះមានវត្ថុជាទីតាំង គឺអារម្មណ៍ ១៦ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សោឡសវត្ថុកៈ (មានវត្ថុ ១៦)។ នូវអានាបាណស្សតិសមាធិមានវត្ថុ ១៦ នោះ។ ក្នុងបទ «សោឡសវត្ថុកៈ» នេះ ការលុបវិភត្តិត្រូវបានធ្វើឡើងដោយអំណាចនៃសមាគ។ បទថា «āna» គឺខ្យល់ដកដង្ហើមចូលទៅខាងក្នុង។ បទថា «apāna» គឺខ្យល់ដកដង្ហើមចេញទៅខាងក្រៅ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលត្រឡប់គ្នាវិញ។ ព្រោះថា ខ្យល់ចេញទៅក្រៅ ឈ្មោះថា អបានៈ ព្រោះប្រាសចាកខ្យល់ចូល ហេតុនោះទើបហៅថា អបានៈ ប៉ុន្តែក្នុងនិទ្ទេស ទ្រង់សំដៅយកភាពជាទីឃៈនៃអក្សរ ណា ទើបហៅថា អាបានៈ។ សតិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញនោះ ឈ្មោះថា អានាបាណស្សតិ នេះជាឈ្មោះនៃសតិដែលកំណត់យកខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញ។ សមាធិដែលប្រកបដោយអានាបាណស្សតិ ឬសមាធិក្នុងអានាបាណស្សតិ ឈ្មោះថា អានាបាណស្សតិសមាធិ។ បទថា «bhāvayato» សេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នកចម្រើននូវសមាធិជាចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយកិលេស (និព្វេធភាគិយសមាធិ)។ បទថា «samadhikāni» សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទៅជាមួយចំណែកដែលលើស គឺមានសេចក្តីថា លើសពីពីររយទៅទៀត។ អក្សរ ម ក្នុងបទនេះ គឺធ្វើឡើងដើម្បីតភ្ជាប់បទ (បទសន្ធិ)។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «សំអធិកានិ»។ កាលបើពោលយ៉ាងនោះ តែងបានសេចក្តីថា ញាណពីររយគត់ដែលលើស តែពាក្យនោះមិនសមហេតុផលឡើយ។ ព្រោះថា ញាណទាំងឡាយនេះ មានពីររយម្ភៃ (២២០) គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

ปริปนฺเถ ญาณานีติ ปริปนฺถํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตญาณานิ. ตถา อุปกาเร อุปกฺกิเลเส ญาณานิ. โวทาเน ญาณานีติ โวทายติ, เตน จิตฺตํ ปริสุทฺธํ โหตีติ โวทานํ. กึ ตํ? ญาณํ. ‘‘โวทานญาณานี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สุตมเย ญาณ’’นฺติอาทีสุ (ปฏิ. ม. มาติกา ๑.๑; ปฏิ. ม. ๑.๑) วิย ‘‘โวทาเน ญาณานี’’ติ วุตฺตํ. สโต สมฺปชาโน หุตฺวา กโรตีติ สโตการี, ตสฺส สโตการิสฺส ญาณานิ. นิพฺพิทาญาณานีติ นิพฺพิทาภูตานิ ญาณานิ. นิพฺพิทานุโลมญาณานีติ นิพฺพิทาย อนุกูลานิ ญาณานิ. นิพฺพิทานุโลมิญาณานีติปิ ปาโฐ, นิพฺพิทานุโลโม เอเตสํ อตฺถีติ นิพฺพิทานุโลมีติ อตฺโถ. นิพฺพิทาปฏิปฺปสฺสทฺธิญาณานีติ นิพฺพิทาย ปฏิปฺปสฺสทฺธิยํ ญาณานิ. วิมุตฺติสุเข ญาณานีติ วิมุตฺติสุเขน สมฺปยุตฺตานิ ญาณานิ.

បទថា «paripanthe ñāṇāni» សេចក្តីថា ញាណទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវធម៌ជាគ្រឿងរារាំង (មានកាមច្ឆន្ទៈជាដើម) ឱ្យជាអារម្មណ៍។ ដូចគ្នានោះដែរ ញាណទាំងឡាយក្នុងធម៌ជាឧបការៈ (ឬក្នុងឧបក្កិលេស)។ បទថា «vodāne ñāṇāni» សេចក្តីថា តែងផូរផង់ ចិត្តតែងបរិសុទ្ធស្អាតដោយញាណនោះ ហេតុនោះឈ្មោះថា វោទានៈ។ តើវោទានៈនោះជាអ្វី? គឺញាណ។ កាលដែលគួរពោលថា «វោទានញាណ» ដូចជាក្នុងបទមានអាទិថា «សុតមយេ ញាណំ» ជាដើម ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «vodāne ñāṇānī» (វោទានេ ញាណានិ)។ បុគ្គលណាជាអ្នកមានសតិ មានសម្បជញ្ញៈ ហើយធ្វើ ហេតុនោះឈ្មោះថា សតោការី (អ្នកធ្វើដោយសតិ) ញាណទាំងឡាយរបស់បុគ្គលជាសតោការីនោះ។ បទថា «nibbidāñāṇāni» សេចក្តីថា ញាណទាំងឡាយដែលជាតួសេចក្តីនឿយណាយ (និព្វិទាញាណ)។ បទថា «nibbidānulomañāṇāni» សេចក្តីថា ញាណទាំងឡាយដែលស្របគ្នានឹងសេចក្តីនឿយណាយ (មានភយញាណ និងអាទីនវញាណជាដើម)។ បាឋថា «nibbidānulomiñāṇāni» ក៏មាន សេចក្តីថា ញាណទាំងឡាយណាមានការស្របគ្នានឹងសេចក្តីនឿយណាយ ហេតុនោះឈ្មោះថា និព្វិទានុលោមី។ បទថា «nibbidāpaṭippassaddhiñāṇāni» សេចក្តីថា ញាណទាំងឡាយក្នុងសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់នៃសេចក្តីនឿយណាយ (មានសង្ខារុបេក្ខាញាណ អនុលោមញាណ និងមគ្គញាណជាដើម)។ បទថា «vimuttisukhe ñāṇāni» សេចក្តីថា ញាណទាំងឡាយដែលប្រកបដោយវិមុត្តិសុខ (សុខក្នុងផលទាំង ៤)។

กตมานิ อฏฺฐาติอาทีหิ ปริปนฺถอุปการานํ ปฏิปกฺขวิปกฺขยุคลตฺตา เตสุ ญาณานิ สเหว นิทฺทิฏฺฐานิ. กามจฺฉนฺทเนกฺขมฺมาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถานิ. อุปการนฺติ จ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน นปุํสกวจนํ กตํ. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมาติ วุตฺตาวเสสา เย เกจิ อกุสลา ธมฺมา. ตถา สพฺเพปิ นิพฺเพธภาคิยา กุสลา ธมฺมา. ‘‘ปริปนฺโถ อุปการ’’นฺติ จ ตํ ตเทว อเปกฺขิตฺวา เอกวจนํ กตํ. เอตฺถ จ ปริปนฺเถ ญาณานิ จ อุปกาเร ญาณานิ จ ปุจฺฉิตฺวา เตสํ อารมฺมณาเนว วิสฺสชฺชิตฺวา เตเหว ตานิ วิสฺสชฺชิตานิ โหนฺตีติ ตทารมฺมณานิ ญาณานิ นิคเมตฺวา ทสฺเสสิ. อุปกฺกิเลเส ญาณาทีสุปิ เอเสว นโย.

សេចក្ដីពន្យល់អំពីពាក្យមានដើមថា «កតមានិ អដ្ឋ» ដូច្នេះ៖ ព្រោះភាពជាគូនៃធម៌ជាបដិបក្ខ និងវិបក្ខ (ផ្ទុយគ្នា) នៃធម៌ជាបរិបន្ធ (រារាំង) និងធម៌ជាឧបការៈ ញាណទាំងឡាយក្នុងធម៌ទាំងនោះ ត្រូវបានសម្តែងឡើងរួមគ្នាជាមួយគ្នាតែម្តង។ បទទាំងឡាយមានកាមច្ឆន្ទៈ និងនេក្ខម្មៈជាដើម មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលហើយខាងក្រោម។ ចំណែកបទថា «ឧបការំ» នេះ លោកធ្វើជាណបុំសកវចនៈ ដោយអំណាចនៃលិង្គវិបល្លាស (ការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ)។ បទថា «សព្វេបិ អកុសលា ធម្មា» គឺអកុសលធម៌ណាមួយដែលនៅសេសសល់ពីដែលបានពោលហើយ។ ដូចគ្នាដែរ គឺកុសលធម៌ជាចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយ (និព្វេធភាគិយធម៌) ទាំងអស់។ ចំណែកបទថា «បរិបន្ធោ ឧបការោ» នេះ លោកធ្វើជាឯកវចនៈ ដោយសំដៅយកធម៌នោះៗ (នីមួយៗ)។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គសួររកញាណក្នុងធម៌ជាបរិបន្ធៈ និងញាណក្នុងធម៌ជាឧបការៈ ហើយឆ្លើយតបតែអារម្មណ៍នៃញាណទាំងនោះ (មានកាមច្ឆន្ទៈ និងនេក្ខម្មៈជាដើម) ហើយញាណទាំងនោះក៏ឈ្មោះថាព្រះអង្គឆ្លើយតបជាមួយអារម្មណ៍ទាំងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបសម្តែងសន្និដ្ឋានញាណដែលមានធម៌ទាំងនោះជាអារម្មណ៍។ សូម្បីក្នុងញាណក្នុងឧបក្កិលេសជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

คณนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអំពីគណនវារៈ ចប់ហើយ។

๒. โสฬสญาณนิทฺเทสวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយអំពីសោឡសញាណនិទ្ទេស

๑๕๓. โสฬสหิ [Pg.71] อากาเรหีติ อุภยปกฺขวเสน วุตฺเตหิ โสฬสหิ ญาณโกฏฺฐาเสหิ. อุทุจิตํ จิตฺตํ สมุทุจิตนฺติ อุปจารภูมิยํ จิตฺตํ อุทฺธํ อุจิตํ, สมฺมา อุทฺธํ อุจิตํ, อุปรูปริ กตปริจยํ สมฺมา อุปรูปริ กตปริจยนฺติ อตฺโถ. อุทุชิตํ จิตฺตํ สมุทุชิตนฺติปิ ปาโฐ. อุปริภาวาย ชิตํ, อุปริภาวกเรหิ วา ญาเณหิ ชิตํ อุทุชิตํ. สมุทุชิตนฺติ สมา อุปริภาวาย, อุปริภาวกเรหิ วา ญาเณหิ ชิตํ. สมาติ เจตฺถ วิสมภาวปฏิกฺเขโป. อิมสฺมึ ปาเฐ อุ, ทุ-อิติ ทฺเว ทฺเว อุปสคฺคา โหนฺติ. อุรูชิตํ จิตฺตํ สมฺมารูชิตนฺติปิ ปาโฐ. เอตฺถาปิ ชิตตฺโถเยว. อุรู อรูติ อิทํ ปน นิปาตมตฺตเมวาติ วทนฺติ. วีโณปมฏฺฐกถาย ตชฺชิตํ สุตชฺชิตนฺติ จ อตฺโถ วุตฺโต, โส อิธ น ยุชฺชติ. เอกตฺเต สนฺติฏฺฐตีติ อุปจารภูมิยํ ตาว นานารมฺมณวิกฺเขปาภาเวน เอกตฺเต ปติฏฺฐาติ. นิยฺยานาวรณฏฺเฐน นีวรณาติ เอตฺถ อรติปิ สพฺเพปิ อกุสลา อาวรณฏฺเฐน นีวรณาติ วุตฺตา. นิยฺยานาวรณฏฺเฐนาติ นิยฺยานานํ อาคมนมคฺคปิทหนฏฺเฐน. นิยฺยานวารณฏฺเฐนาติปิ ปาโฐ, นิยฺยานานํ ปฏิกฺเขปนฏฺเฐนาติ อตฺโถ. เนกฺขมฺมํ อริยานํ นิยฺยานนฺติ มคฺคฏฺฐานํ อริยานํ นิยฺยานสงฺขาตสฺส อริยมคฺคสฺส เหตุตฺตา ผลูปจาเรน อริยานํ นิยฺยานํ. เตน จ เหตุภูเตน มคฺคกฺขเณ อริยา นิยฺยนฺติ นิคจฺฉนฺติ. เกจิ ปน ‘‘นิยฺยานนฺติ มคฺโค’’ติ วทนฺติ. อิธ อุปจารสฺส อธิปฺเปตตฺตา มคฺคกฺขเณ จ อาโลกสญฺญาย สพฺพกุสลธมฺมานญฺจ อภาวา ตํ น ยุชฺชติ. นิวุตตฺตาติ ปฏิจฺฉนฺนตฺตา. นปฺปชานาตีติ ปุคฺคลวเสน วุตฺตํ.

១៥៣. បទថា «សោឡសហិ អាការេហិ» សេចក្តីថា ដោយចំណែកនៃញាណ ១៦ ដែលបានពោលហើយ ដោយអំណាចនៃចំណែកទាំងពីរ (គឺបរិបន្ធៈ និងឧបការៈ)។ បទថា «ឧទុចិតំ ចិត្តំ សមុទុចិតំ» សេចក្តីថា ចិត្តក្នុងឧបចារភូមិ ឈ្មោះថា ឧទុចិតៈ ព្រោះជាចិត្តដែលអប់រំឡើងខ្ពស់, ឈ្មោះថា សមុទុចិតៈ ព្រោះជាចិត្តដែលអប់រំឡើងខ្ពស់ដោយប្រពៃ ឬមានសេចក្តីថា ជាចិត្តដែលធ្វើការស៊ាំទៅៗខាងលើ ឬធ្វើការស៊ាំទៅៗខាងលើដោយប្រពៃ។ មានបាឋៈមួយទៀតថា «ឧទុជិតំ ចិត្តំ សមុទុជិតំ»។ ចិត្តដែលឈ្នះ (នីវរណធម៌) ដើម្បីសម្រេចគុណធម៌ជាន់ខ្ពស់ ឬចិត្តដែលឈ្នះដោយញាណទាំងឡាយដែលធ្វើឱ្យសម្រេចគុណធម៌ជាន់ខ្ពស់ ឈ្មោះថា ឧទុជិតៈ។ បទថា «សមុទុជិតំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលឈ្នះដោយស្មើ ដើម្បីសម្រេចគុណធម៌ជាន់ខ្ពស់ ឬចិត្តដែលឈ្នះដោយញាណទាំងឡាយដែលធ្វើឱ្យសម្រេចគុណធម៌ជាន់ខ្ពស់។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «សមា» ក្នុងទីនេះ គឺជាការបដិសេធនូវសភាវៈមិនស្មើគ្នា (វិសមភាព)។ ក្នុងបាឋៈនេះ បទថា «ឧ» និង «ទុ» គឺជាឧបសគ្គពីរៗ។ មានបាឋៈមួយទៀតថា «ឧរូជិតំ ចិត្តំ សម្មារូជិតំ»។ សូម្បីក្នុងបាឋៈនេះ ក៏មានន័យថាឈ្នះដូចគ្នា។ ចំណែកពាក្យថា «ឧរូ» និង «អរូ» នេះ លោកពោលថា គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងវីណូបមសូត្រអដ្ឋកថា លោកពោលសេចក្តីថា «តជ្ជិតំ សុតជ្ជិតំ» សេចក្តីនោះមិនសមគួរក្នុងទីនេះឡើយ។ បទថា «ឯកត្តេ សន្តិដ្ឋតិ» សេចក្តីថា ក្នុងឧបចារភូមិ ចិត្តរមែងតាំងនៅមាំក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ព្រោះមិនមានការខ្ចាត់ខ្ចាយទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗជាមុនសិន។ បទថា «និយ្យានាវរណដ្ឋេន នីវរណា» ក្នុងទីនេះ សូម្បីតែអរតី (សេចក្តីមិនត្រេកអរ) និងអកុសលធម៌ទាំងអស់ ក៏លោកហៅថា នីវរណៈ ព្រោះមានសេចក្តីថារារាំង។ បទថា «និយ្យានាវរណដ្ឋេន» សេចក្តីថា ដោយអត្ថថារារាំងផ្លូវជាទីមកដល់នៃនិយ្យានធម៌ (ធម៌ជាគ្រឿងចេញចាកទុក្ខ គឺអរិយមគ្គ)។ មានបាឋៈមួយទៀតថា «និយ្យានវារណដ្ឋេន» មានសេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងបដិសេធនូវនិយ្យានធម៌ទាំងឡាយ។ បទថា «នេក្ខម្មំ អរិយានំ និយ្យានំ» សេចក្តីថា នេក្ខម្មៈ (គឺឈាន) ឈ្មោះថាជាគ្រឿងចេញចាកទុក្ខរបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយ ព្រោះជាហេតុនៃអរិយមគ្គដែលលោកហៅថា និយ្យានៈ របស់ព្រះអរិយបុគ្គលដែលតាំងនៅក្នុងមគ្គ ដោយការហៅផលូបចារៈ (ការហៅហេតុក្នុងផល)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែនេក្ខម្មៈនោះជាហេតុ ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយរមែងចេញទៅ (សម្រេច) ក្នុងខណៈនៃមគ្គ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «និយ្យានៈ គឺមគ្គ»។ ពាក្យនោះមិនសមគួរឡើយ ព្រោះក្នុងទីនេះ លោកមានបំណងយកឧបចារឈាន ហើយក្នុងខណៈនៃមគ្គ ក៏មិនមានអាលោកសញ្ញា និងកុសលធម៌ទាំងអស់ដែរ។ បទថា «និវុតត្តា» សេចក្តីថា ព្រោះតែត្រូវបិទបាំង។ បទថា «នប្បជានាតិ» លោកពោលដោយអំណាចនៃបុគ្គល។

วิสุทฺธจิตฺตสฺสาติ อุปจารภูมิยํเยว. ขณิกสโมธานาติ จิตฺตกฺขเณ จิตฺตกฺขเณ อุปฺปชฺชนโต ขโณ เอเตสํ อตฺถีติ ขณิกา, อุปกฺกิเลสา, ขณิกานํ สโมธาโน สมาคโม ปพนฺโธ ขณิกสโมธาโน. ตสฺมา ขณิกสโมธานา, อุปฺปชฺชมานา อุปกฺกิเลสา ขณิกปฺปพนฺธวเสน ขณิกปรมฺปราวเสน อุปฺปชฺชนฺติ, น เอกจิตฺตกฺขณวเสนาติ วุตฺตํ โหติ.

បទថា «វិសុទ្ធចិត្តស្ស» សេចក្តីថា ក្នុងឧបចារភូមិតែម្តង (របស់បុគ្គលមានចិត្តស្អាតស្អំ)។ បទថា «ខណិកសមោធានា» សេចក្តីថា ឧបក្កិលេសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ខណិកៈ ព្រោះកើតឡើងក្នុងចិត្តខណៈនីមួយៗ គឺមានខណៈ (ឧប្បាទៈជាដើម)។ ការប្រជុំគ្នា ការជួបជុំគ្នា ឬការតភ្ជាប់គ្នានៃខណិកធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ខណិកសមោធានៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ឧបក្កិលេសទាំងឡាយដែលកំពុងកើតឡើងពីខណិកសមោធានៈនោះ រមែងកើតឡើងដោយអំណាចនៃការតភ្ជាប់គ្នានៃខណៈ ឬដោយអំណាចនៃលំដាប់នៃខណៈ មិនមែនកើតឡើងដោយអំណាចនៃចិត្តខណៈតែមួយនោះទេ នេះជាសេចក្តីដែលលោកពោលពន្យល់។

โสฬสญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

Soḷasañāṇaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

๓. อุปกฺกิเลสญาณนิทฺเทสวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយអំពីឧបក្កិលេសញាណនិទ្ទេស

ปฐมจฺฉกฺกํ

ពួកប្រាំមួយទីមួយ (បឋមឆក្កៈ)

๑๕๔. ปฐมจฺฉกฺเก [Pg.72] อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานนฺติ อพฺภนฺตรปวิสนวาตสฺส นาสิกคฺคํ วา มุขนิมิตฺตํ วา อาทิ, หทยํ มชฺฌํ, นาภิ ปริโยสานํ. ตํ ตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต โยคิสฺส ฐานนานตฺตานุคมเนน จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ วิกฺเขปํ คจฺฉติ, ตํ อชฺฌตฺตวิกฺเขปคตํ จิตฺตํ เอกตฺเต อสณฺฐหนโต สมาธิสฺส ปริปนฺโถ. ปสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานนฺติ พหินิกฺขมนวาตสฺส นาภิ อาทิ, หทยํ มชฺฌํ, นาสิกคฺคํ วา มุขนิมิตฺตํ วา พหิอากาโส วา ปริโยสานํ. โยชนา ปเนตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อสฺสาสปฏิกงฺขนา นิกนฺติตณฺหาจริยาติ ‘‘นาสิกาวาตายตฺตมิทํ กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา โอฬาริโกฬาริกสฺส อสฺสาสสฺส ปตฺถนาสงฺขาตา นิกามนา เอว ตณฺหาปวตฺติ. ตณฺหาปวตฺติยา สติ เอกตฺเต อสณฺฐหนโต สมาธิสฺส ปริปนฺโถ. ปสฺสาสปฏิกงฺขนา นิกนฺตีติ ปุน อสฺสาสปุพฺพกสฺส ปสฺสาสสฺส ปตฺถนาสงฺขาตา นิกนฺติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อสฺสาเสนาภิตุนฺนสฺสาติ อติทีฆํ อติรสฺสํ วา อสฺสาสํ กโรนฺตสฺส อสฺสาสมูลกสฺส กายจิตฺตกิลมถสฺส สพฺภาวโต เตน อสฺสาเสน วิทฺธสฺส ปีฬิตสฺส. ปสฺสาสปฏิลาเภ มุจฺฉนาติ อสฺสาเสน ปีฬิตตฺตาเยว ปสฺสาเส อสฺสาทสญฺญิโน ปสฺสาสํ ปตฺถยโต ตสฺมึ ปสฺสาสปฏิลาเภ รชฺชนา. ปสฺสาสมูลเกปิ เอเสว นโย.

១៥៤. ក្នុងពួកប្រាំមួយទីមួយ បទថា «អស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ» សេចក្តីថា សម្រាប់ខ្យល់ដែលចូលទៅខាងក្នុង ចុងច្រមុះ ឬបបូរមាត់ខាងលើ ជាខាងដើម (អាទិ), បេះដូង ជាកណ្តាល (មជ្ឈ), ផ្ចិត ជាទីបំផុត (បរិយោសាន)។ កាលបើភិក្ខុជាយោគីនោះ យកសតិដេញតាមខ្យល់ដកដង្ហើមចូលដែលមានខាងដើម កណ្តាល និងទីបំផុតនោះ ចិត្តរមែងខ្ចាត់ខ្ចាយទៅខាងក្នុង ព្រោះការដេញតាមទីកន្លែងផ្សេងៗគ្នា ចិត្តដែលខ្ចាត់ខ្ចាយទៅខាងក្នុងនោះ ព្រោះមិនតាំងនៅមាំក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ទើបជាបរិបន្ធ (ឧបសគ្គ) ដល់សមាធិ។ បទថា «បស្សាសាទិមជ្ឈបរិយោសានំ» សេចក្តីថា សម្រាប់ខ្យល់ដែលចេញទៅខាងក្រៅ ផ្ចិត ជាខាងដើម, បេះដូង ជាកណ្តាល, ចុងច្រមុះ ឬបបូរមាត់ខាងលើ ឬអាកាសខាងក្រៅ ជាទីបំផុត។ ការភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ បទថា «អស្សាសបដិកង្ខនា និកន្តិតណ្ហាចរិយា» សេចក្តីថា កាលបើកំណត់ដឹងថា «កម្មដ្ឋាននេះ អាស្រ័យនឹងខ្យល់ច្រមុះ» ហើយការប្រាថ្នាដែលលោកហៅថា ការចង់បាននូវខ្យល់ដកដង្ហើមចូលដ៏គ្រោតគ្រាត នោះឯងជាការប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហា។ កាលបើមានការប្រព្រឹត្តទៅនៃតណ្ហាហើយ ចិត្តមិនតាំងនៅមាំក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ទើបជាបរិបន្ធដល់សមាធិ។ បទថា «បស្សាសបដិកង្ខនា និកន្តិ» សេចក្តីថា ការប្រាថ្នាដែលលោកហៅថា ការចង់បាននូវខ្យល់ដកដង្ហើមចេញ ដែលមានខ្យល់ដកដង្ហើមចូលជាប្រធានម្តងទៀត។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីផ្សំតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ បទថា «អស្សាសេនាភិតុន្នស្ស» សេចក្តីថា សម្រាប់បុគ្គលដែលធ្វើការដកដង្ហើមចូលវែងពេក ឬខ្លីពេក ព្រោះមានសេចក្តីនឿយហត់នៃកាយនិងចិត្តដែលមានខ្យល់ដកដង្ហើមចូលជាមូលហេតុ គឺត្រូវខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនោះបៀតបៀន ឬញាំញីហើយ។ បទថា «បស្សាសបដិលាភេ មុច្ឆនា» សេចក្តីថា ព្រោះតែត្រូវខ្យល់ដកដង្ហើមចូលបៀតបៀនហើយនោះឯង សម្រាប់បុគ្គលដែលមានសេចក្តីសម្គាល់ថាយិនឌីក្នុងខ្យល់ដកដង្ហើមចេញ ហើយប្រាថ្នានូវខ្យល់ដកដង្ហើមចេញ ក៏មានការត្រេកអរ (រជ្ជនា) ក្នុងការបាននូវខ្យល់ដកដង្ហើមចេញនោះ។ សូម្បីក្នុងធម៌ដែលមានខ្យល់ដកដង្ហើមចេញជាមូលហេតុ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส อนุวณฺณนตฺถํ วุตฺเตสุ คาถาพนฺเธสุ อนุคจฺฉนาติ อนุคจฺฉมานา. สตีติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาวิกฺเขปเหตุภูตา สติ. วิกฺขิปติ อเนน จิตฺตนฺติ วิกฺเขโป. โก โส? อสฺสาโส. อชฺฌตฺตํ วิกฺเขโป อชฺฌตฺตวิกฺเขโป, ตสฺส อากงฺขนา อชฺฌตฺตวิกฺเขปากงฺขนา, อสมฺมามนสิการวเสน อชฺฌตฺตวิกฺเขปกสฺส อสฺสาสสฺส อากงฺขนาติ วุตฺตํ โหติ. เอเตเนว นเยน พหิทฺธาวิกฺเขปปตฺถนา เวทิตพฺพา. เยหีติ เยหิ อุปกฺกิเลเสหิ. วิกฺขิปฺปมานสฺสาติ วิกฺขิปิยมานสฺส วิกฺเขปํ อาปาทิยมานสฺส. โน จ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ จิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสารมฺมเณ จ นาธิมุจฺจติ, ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ น วิมุจฺจติ. จิตฺตํ โน จ วิมุจฺจติ ปรปตฺติยา จ โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. วิโมกฺขํ อปฺปชานนฺตาติ โส วา อญฺโญ วา อารมฺมณาธิมุตฺติวิโมกฺขญฺจ [Pg.73] ปจฺจนีกวิมุตฺติวิโมกฺขญฺจ เอวํ อปฺปชานนฺตา. ปรปตฺติยาติ ปรปจฺจยํ ปรสทฺทหนํ อรหนฺติ, น อตฺตปจฺจกฺขํ ญาณนฺติ ‘‘ปรปจฺจยิกา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปรปตฺติยา’’ติ วุตฺตํ. อตฺโถ ปน โสเยว.

ក្នុងគាថាទាំងឡាយដែលពោលឡើងដើម្បីអធិប្បាយសេចក្តីដែលបានពោលហើយនោះឯង បទថា «អនុគច្ឆនា» សេចក្តីថា សេក្តីដេញតាម (អនុគច្ឆមានា)។ បទថា «សតិ» សេចក្តីថា សតិដែលជាហេតុនៃសេចក្តីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅខាងក្នុងនិងខាងក្រៅ (សតិទន់ខ្សោយ)។ ពាក្យថា «វិក្ខេបោ» សេចក្តីថា ចិត្តរមែងខ្ចាត់ខ្ចាយដោយខ្យល់នេះ ព្រោះហេតុនោះ ខ្យល់នោះឈ្មោះថា វិក្ខេបៈ (គ្រឿងខ្ចាត់ខ្ចាយ)។ តើខ្យល់នោះជាអ្វី? គឺខ្យល់ដកដង្ហើមចូល (អស្សាសៈ)។ សេចក្តីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅខាងក្នុង ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តវិក្ខេបៈ, ការចង់បាននូវសេចក្តីខ្ចាត់ខ្ចាយទៅខាងក្នុងនោះ ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តវិក្ខេបាកង្ខនា មានសេចក្តីពន្យល់ថា ការចង់បាននូវខ្យល់ដកដង្ហើមចូលដែលធ្វើឱ្យខ្ចាត់ខ្ចាយទៅខាងក្នុង ដោយអំណាចនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្តមិនសម្រេច (អសម្មាមនសិការៈ)។ គប្បីដឹងនូវបទថា «ពហិទ្ធាវិក្ខេបបត្ថនា» ដោយន័យនេះឯង។ បទថា «យេហិ» សេចក្តីថា ដោយឧបក្កិលេសទាំងឡាយណា។ បទថា «វិក្ខិប្បមានស្ស» សេចក្តីថា នៃបុគ្គលដែលត្រូវគេធ្វើឱ្យខ្ចាត់ខ្ចាយ ឬដល់នូវសេចក្តីខ្ចាត់ខ្ចាយ។ បទថា «នោ ច ចិត្តំ វិមុច្ចតិ» សេចក្តីថា ចិត្តមិនចុះស៊ប់ក្នុងអារម្មណ៍គឺខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញផង មិនរួចផុតចាកធម៌ជាបដិបក្ខទាំងឡាយផង។ ការភ្ជាប់សេចក្តីមានដូចតទៅ៖ ចិត្តមិនរួចផុតផង ហើយជាអ្នកជឿតាមអ្នកដទៃ (បរព័ត្តិយា) ផង។ បទថា «វិមោក្ខំ អប្បជានន្តា» សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះក្តី ភិក្ខុដទៃក្តី កាលមិនដឹងច្បាស់នូវអារម្មណាធិមុត្តិវិមោក្ខផង និងបច្ចនីកវិមុត្តិវិមោក្ខផង យ៉ាងនេះ។ បទថា «បរបត្តិយា» សេចក្តីថា ជាអ្នកគួរដល់ការជឿតាមអ្នកដទៃ គឺការជឿជាក់លើអ្នកដទៃ មិនមានញាណជាគ្រឿងប្រចក្សចំពោះខ្លួនឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីដែលគួរពោលថា «បរបច្ចយិកា» លោកបែរជាពោលថា «បរបត្តិយា» វិញ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីគឺដូចគ្នានោះឯង។

ทุติยจฺฉกฺกํ

ពួកប្រាំមួយទីពីរ (ទុតិយឆក្កៈ)

๑๕๕. ทุติยจฺฉกฺเก นิมิตฺตนฺติ อสฺสาสปสฺสาสานํ ผุสนฏฺฐานํ. อสฺสาสปสฺสาสา หิ ทีฆนาสิกสฺส นาสาปุฏํ ฆฏฺเฏนฺตา ปวตฺตนฺติ, รสฺสนาสิกสฺส อุตฺตโรฏฺฐํ. ยทิ หิ อยํ โยคี ตํ นิมิตฺตเมว อาวชฺชติ, ตสฺส นิมิตฺตเมว อาวชฺชมานสฺส อสฺสาเส จิตฺตํ วิกมฺปติ, น ปติฏฺฐาตีติ อตฺโถ. ตสฺส ตสฺมึ จิตฺเต อปฺปติฏฺฐิเต สมาธิสฺส อภาวโต ตํ วิกมฺปนํ สมาธิสฺส ปริปนฺโถ. ยทิ อสฺสาสเมว อาวชฺชติ, ตสฺส จิตฺตํ อพฺภนฺตรปเวสนวเสน วิกฺเขปํ อาวหติ, นิมิตฺเต น ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา นิมิตฺเต วิกมฺปติ. อิมินา นเยน เสเสสุปิ โยชนา กาตพฺพา. คาถาสุ วิกฺขิปฺปเตติ วิกฺขิปียติ วิกฺเขปํ อาปาทียติ.

១៥៥. ក្នុងពួកប្រាំមួយទីពីរ បទថា «និមិត្តំ» សេចក្តីថា ទីកន្លែងប៉ះទង្គិចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញ។ ព្រោះថា ខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញទាំងឡាយ តែងប្រព្រឹត្តទៅប៉ះទង្គិចនឹងរន្ធច្រមុះ សម្រាប់បុគ្គលមានច្រមុះវែង, ប៉ះទង្គិចនឹងបបូរមាត់ខាងលើ សម្រាប់បុគ្គលមានច្រមុះខ្លី។ ប្រសិនបើភិក្ខុជាយោគីនេះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តតែនិមិត្តនោះឯង កាលបើភិក្ខុនោះធ្វើទុកក្នុងចិត្តតែនិមិត្តនោះ ចិត្តក្នុងខ្យល់ដកដង្ហើមចូលរមែងញាប់ញ័រ មិនតាំងនៅមាំ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ កាលបើចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះមិនតាំងនៅមាំហើយ ព្រោះមិនមានសមាធិ ការញាប់ញ័រនោះទើបជាបរិបន្ធដល់សមាធិ។ ប្រសិនបើធ្វើទុកក្នុងចិត្តតែខ្យល់ដកដង្ហើមចូល ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះរមែងនាំមកនូវសេចក្តីខ្ចាត់ខ្ចាយ ដោយអំណាចនៃការចូលទៅខាងក្នុង មិនតាំងនៅមាំក្នុងនិមិត្តឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ចិត្តទើបញាប់ញ័រក្នុងនិមិត្ត។ គប្បីធ្វើការភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងបទដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ដោយន័យនេះឯង។ ក្នុងគាថាទាំងឡាយ បទថា «វិក្ខិប្បតេ» គឺ ត្រូវគេធ្វើឱ្យខ្ចាត់ខ្ចាយ ឬដល់នូវសេចក្តីខ្ចាត់ខ្ចាយ។

ตติยจฺฉกฺกํ

ពួកប្រាំមួយទីបី (តតិយឆក្កៈ)

๑๕๖. ตติยจฺฉกฺเก อตีตานุธาวนํ จิตฺตนฺติ ผุสนฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา คตํ อสฺสาสํ วา ปสฺสาสํ วา อนุคจฺฉมานํ จิตฺตํ. วิกฺเขปานุปติตนฺติ วิกฺเขเปน อนุคตํ, วิกฺเขปํ วา สยํ อนุปติตํ อนุคตํ. อนาคตปฏิกงฺขนํ จิตฺตนฺติ ผุสนฏฺฐานํ อปฺปตฺตํ อสฺสาสํ วา ปสฺสาสํ วา ปฏิกงฺขมานํ ปจฺจาสีสมานํ จิตฺตํ. วิกมฺปิตนฺติ ตสฺมึ อปฺปติฏฺฐาเนเนว วิกฺเขเปน วิกมฺปิตํ. ลีนนฺติ อติสิถิลวีริยตาทีหิ สงฺกุจิตํ. โกสชฺชานุปติตนฺติ กุสีตภาวานุคตํ. อติปคฺคหิตนฺติ อจฺจารทฺธวีริยตาทีหิ อติอุสฺสาหิตํ. อุทฺธจฺจานุปติตนฺติ วิกฺเขปานุคตํ. อภินตนฺติ อสฺสาทวตฺถูสุ ภุสํ นตํ อลฺลีนํ. อปนตนฺติ นิรสฺสาทวตฺถูสุ ปติหตํ, ตโต อปคตํ วา, อปคตนตํ วา, น ตโต อปคตนฺติ อตฺโถ. ราคานุปติตนฺติ เอตฺถ อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตํ มนสิกโรโต อุปฺปนฺนปีติสุเข วา ปุพฺเพ หสิตลปิตกีฬิตวตฺถูสุ วา ราโค อนุปตติ. พฺยาปาทานุปติตนฺติ เอตฺถ มนสิกาเร นิรสฺสาทคตจิตฺตสฺส อุปฺปนฺนโทมนสฺสวเสน วา ปุพฺเพ สมุทาจิณฺเณสุ อาฆาตวตฺถูสุ วา พฺยาปาโท อนุปตติ. คาถาสุ น สมาธิยตีติ น สมาหิตํ โหติ. อธิจิตฺตนฺติ จิตฺตสีเสน นิทฺทิฏฺโฐ อธิโก สมาธิ.

១៥៦. ក្នុងពួកប្រាំមួយទីបី បទថា «អតីតានុធាវនំ ចិត្តំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលដេញតាមខ្យល់ដកដង្ហើមចូល ឬដកដង្ហើមចេញ ដែលកន្លងហួសទីកន្លែងប៉ះទង្គិចទៅហើយ។ បទថា «វិក្ខេបានុបតិតំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលដេញតាមដោយសេចក្តីខ្ចាត់ខ្ចាយ ឬចិត្តខ្លួនឯងដេញតាមសេចក្តីខ្ចាត់ខ្ចាយ។ បទថា «អនាគតបដិកង្ខនំ ចិត្តំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលប្រាថ្នា ឬរំពឹងចង់បាននូវខ្យល់ដកដង្ហើមចូល ឬដកដង្ហើមចេញ ដែលមិនទាន់មកដល់ទីកន្លែងប៉ះទង្គិច។ បទថា «វិកម្បិតំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលញាប់ញ័រដោយសេចក្តីខ្ចាត់ខ្ចាយ ព្រោះតែមិនតាំងនៅមាំក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង។ បទថា «លីនំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលរួញរា ព្រោះតែការព្យាយាមធូររលុងពេកជាដើម។ បទថា «កោសជ្ជានុបតិតំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលដេញតាមសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស។ បទថា «អតិបគ្គហិតំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលប្រឹងប្រែងហួសហេតុ ព្រោះតែការព្យាយាមខ្លាំងពេកជាដើម។ បទថា «ឧទ្ធច្ចានុបតិតំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលដេញតាមសេចក្តីរាយមាយ (ខ្ចាត់ខ្ចាយ)។ បទថា «អភិនតំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលឱនទៅខ្លាំង ឬស្អិតល្មួតក្នុងវត្ថុជាទីត្រេកអរទាំងឡាយ។ បទថា «អបនតំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលទង្គិចក្នុងវត្ថុដែលមិនជាទីត្រេកអរ ឬចិត្តដែលប្រាសចាកវត្ថុនោះ ឬចិត្តដែលឱនទៅដោយប្រាសចាកវត្ថុនោះ មានសេចក្តីថា មិនមែនជាចិត្តដែលប្រាសចាកវត្ថុនោះឡើយ។ បទថា «រាគានុបតិតំ» ក្នុងទីនេះ សេចក្តីថា កាលបើភិក្ខុធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវនិមិត្តនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញ រាគៈរមែងដេញតាមក្នុងបីតិនិងសុខដែលកើតឡើង ឬក្នុងវត្ថុដែលធ្លាប់សើចសប្បាយ និយាយលេង និងលេងកម្សាន្តពីមុនមក។ បទថា «ព្យាបាទានុបតិតំ» ក្នុងទីនេះ សេចក្តីថា កាលបើធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ព្យាបាទរមែងដេញតាមដោយអំណាចនៃទោមនស្សដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលមានចិត្តប្រាសចាកសេចក្តីត្រេកអរ ឬក្នុងអាឃាតវត្ថុទាំងឡាយដែលធ្លាប់សន្សំមកពីមុន។ ក្នុងគាថាទាំងឡាយ បទថា «ន សមាធិយតិ» សេចក្តីថា មិនតាំងនៅមាំឡើយ។ បទថា «អធិចិត្តំ» សេចក្តីថា សមាធិដ៏ក្រៃលែង ដែលលោកសម្តែងដោយយកចិត្តជាប្រធាន។

๑๕๗. เอตฺตาวตา [Pg.74] ตีหิ ฉกฺเกหิ อฏฺฐารส อุปกฺกิเลเส นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ เตสํ อุปกฺกิเลสานํ สมาธิสฺส ปริปนฺถภาวสาธเนน อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต ปุน อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺตีติ วิกฺเขปสมุฏฺฐานรูปานํ วเสน รูปกาโยปิ, วิกฺเขปสนฺตติวเสน จิตฺตมฺปิ มหตา โขเภน ขุภิตา สทรถา จ โหนฺติ. ตโต มนฺทตเรน อิญฺชิตา กมฺปิตา, ตโต มนฺทตเรน ผนฺทิตา จลิตา โหนฺติ. พลวาปิ มชฺฌิโมปิ มนฺโทปิ โขโภ โหติเยว, น สกฺกา โขเภน น ภวิตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺตํ วิกมฺปิตตฺตาติ จิตฺตสฺส วิกมฺปิตตฺตา. คาถาสุ ปริปุณฺณา อภาวิตาติ ยถา ปริปุณฺณา โหติ, ตถา อภาวิตา. อิญฺชิโตติ กมฺปิโต. ผนฺทิโตติ มนฺทกมฺปิโต. เหฏฺฐา นีวรณานํ อนนฺตรตฺตา ‘‘อิเมหิ จ ปน นีวรเณหี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๓) อจฺจนฺตสมีปนิทสฺสนวจนํ กตํ. อิธ ปน นิคมเน นีวรณานํ สนฺตรตฺตา เตหิ จ ปน นีวรเณหีติ ปรมฺมุขนิทสฺสนวจนํ กตํ.

១៥៧. ដោយការសម្ដែងនូវឧបក្កិលេស ១៨ យ៉ាង ដោយពួកធម៌មានពួក ៦ ចំនួន ៣ ប៉ុណ្ណេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងសម្ដែងនូវទោសនៃឧបក្កិលេសទាំងនោះ ដោយការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវភាពជាគ្រឿងរារាំងដល់សមាធិ ទើបត្រាស់ពាក្យជាដើមថា «assāsādimajjhapariyosānaṃ» (ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល មានដើម កណ្ដាល និងចុង) ម្ដងទៀត។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «kāyopi cittampi sāraddhā ca honti» សេចក្ដីថា សូម្បីរូបកាយ ដោយអំណាចនៃរូបដែលមានការរាយមាយជាសមុដ្ឋានក្ដី សូម្បីចិត្ត ដោយអំណាចនៃសន្តតិនៃការរាយមាយក្ដី តែងកម្រើកញាប់ញ័រ និងប្រកបដោយសេចក្ដីក្រវល់ក្រវាយ ដោយការកម្រើកយ៉ាងខ្លាំង។ តិចជាងនោះទៅទៀត ឈ្មោះថា ញាប់ញ័រ (iñjitā) គឺកម្រើក (kampitā) តិចជាងនោះទៅទៀត ឈ្មោះថា ញ័ររន្ធត់ (phanditā) គឺឃ្លាតចាកទី (calitā)។ ការកម្រើក ទោះបីខ្លាំងក្ដី មធ្យមក្ដី តិចតួចក្ដី តែងមានពិតប្រាកដ មិនមែនជាមិនមានការកម្រើកនោះឡើយ នេះជាសេចក្ដីដែលបានពោលទុក។ ពាក្យថា «cittaṃ vikampitattā» សេចក្ដីថា ព្រោះចិត្តញាប់ញ័រ។ ក្នុងគាថាទាំងឡាយ ពាក្យថា «paripuṇṇā abhāvitā» សេចក្ដីថា មិនបានចម្រើន យ៉ាងណាឱ្យបរិបូណ៌ យ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «iñjito» គឺ កម្រើក (kampito)។ ពាក្យថា «phandito» គឺ កម្រើកតិចតួច (mandakampito)។ ខាងក្រោម ព្រោះមិនមានចន្លោះនៃនីវរណៈទាំងឡាយ ទើបពោលពាក្យបង្ហាញសេចក្ដីជិតបំផុតថា «imehi ca pana nīvaraṇehi»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងនិគមនៈនេះ ព្រោះមានចន្លោះនៃនីវរណៈទាំងឡាយ ទើបពោលពាក្យបង្ហាញសេចក្ដីឆ្ងាយថា «tehi ca pana nīvaraṇehi»។

อุปกฺกิเลสญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងឧបក្កិលេសញ្ញាណនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๔. โวทานญาณนิทฺเทสวณฺณนา

៤. សេចក្ដីអធិប្បាយក្នុងវោទានញ្ញាណនិទ្ទេស

๑๕๘. โวทาเน ญาณานีติ วิสุทฺธญาณานิ. ตํ วิวชฺชยิตฺวาติ ยํ ปุพฺเพ วุตฺตํ อตีตานุธาวนํ จิตฺตํ วิกฺเขปานุปติตํ, ตํ วิวชฺชยิตฺวาติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. เอกฏฺฐาเน สมาทหตีติ อสฺสาสปสฺสาสานํ ผุสนฏฺฐาเน สมํ อาทหติ ปติฏฺฐาเปติ. ตตฺเถว อธิโมเจตีติ เอกฏฺฐาเนติ วุตฺเต อสฺสาสปสฺสาสานํ ผุสนฏฺฐาเนเยว สนฺนิฏฺฐเปติ สนฺนิฏฺฐานํ กโรติ. ปคฺคณฺหิตฺวาติ ธมฺมวิจยปีติสมฺโพชฺฌงฺคภาวนาย ปคฺคเหตฺวา. วินิคฺคณฺหิตฺวาติ ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคภาวนาย วินิคฺคณฺหิตฺวา. ‘‘สตินฺทฺริยวีริยินฺทฺริเยหิ ปคฺคเหตฺวา, สตินฺทฺริยสมาธินฺทฺริเยหิ วินิคฺคเหตฺวา’’ติปิ วทนฺติ. สมฺปชาโน หุตฺวาติ อสุภภาวนาทีหิ. ปุน สมฺปชาโน หุตฺวาติ เมตฺตาภาวนาทีหิ. เยน ราเคน อนุปติตํ, เยน พฺยาปาเทน อนุปติตํ, ตํ ปชหตีติ สมฺพนฺโธ. ตํ จิตฺตํ อีทิสนฺติ สมฺปชานนฺโต ตปฺปฏิปกฺเขน ราคํ [Pg.75] ปชหติ, พฺยาปาทํ ปชหตีติ วา อตฺโถ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. ปริโยทาตนฺติ ปภสฺสรํ. เอกตฺตคตํ โหตีติ ตํ ตํ วิเสสํ ปตฺตสฺส ตํ ตํ เอกตฺตํ คตํ โหติ.

១៥៨. ពាក្យថា «vodāne ñāṇāni» សេចក្ដីថា ញាណទាំងឡាយដ៏បរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា «taṃ vivajjayitvā» គប្បីភ្ជាប់សេចក្ដីថា វៀរចាកចិត្តដែលរត់ទៅតាមអតីត ដែលធ្លាក់ទៅក្នុងសេចក្ដីរាយមាយ ដែលបានពោលទុកខាងដើមនោះ។ ពាក្យថា «ekaṭṭhāne samādahati» សេចក្ដីថា តម្កល់ទុកស្មើល្អ គឺតម្កល់ទុកក្នុងទីតែមួយ ពោលគឺទីប៉ះពាល់នៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។ ពាក្យថា «tattheva adhimoceti» សេចក្ដីថា កាលបើពោលថា «ekaṭṭhāne» (ក្នុងទីតែមួយ) គឺធ្វើការសម្រេចចិត្ត តម្កល់ទុកឱ្យមាំមួន ធ្វើការសម្រេចចិត្តក្នុងទីប៉ះពាល់នៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលនោះឯង។ ពាក្យថា «paggaṇhitvā» សេចក្ដីថា ផ្គងទុក ដោយការចម្រើនធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គ និងបីតិសម្ពោជ្ឈង្គ។ ពាក្យថា «viniggaṇhitvā» សេចក្ដីថា សង្កត់សង្កិនទុក ដោយការចម្រើនបស្សទ្ធិសម្ពោជ្ឈង្គ សមាធិសម្ពោជ្ឈង្គ និងឧបេក្ខាសម្ពោជ្ឈង្គ។ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលថា «ផ្គងទុកដោយសតិន្ទ្រិយ និងវីរិយិន្ទ្រិយ សង្កត់សង្កិនទុកដោយសតិន្ទ្រិយ និងសមាធិន្ទ្រិយ» ដូច្នេះក៏មាន។ ពាក្យថា «sampajāno hutvā» សេចក្ដីថា ជាអ្នកដឹងខ្លួន ដោយការចម្រើនអសុភកម្មដ្ឋានជាដើម។ ពាក្យថា «puna sampajāno hutvā» សេចក្ដីថា ជាអ្នកដឹងខ្លួន ដោយការចម្រើនមេត្តាកម្មដ្ឋានជាដើម។ សេចក្ដីតភ្ជាប់ថា លះបង់នូវរាគៈណាដែលចិត្តធ្លាក់ទៅតាម លះបង់នូវព្យាបាទណាដែលចិត្តធ្លាក់ទៅតាម។ ម្យ៉ាងទៀត មានសេចក្ដីពន្យល់ថា កាលដឹងច្បាស់ថា ចិត្តនោះមានសភាពបែបនេះ ទើបលះបង់រាគៈ លះបង់ព្យាបាទ ដោយធម៌ជាបដិបក្ខនឹងរាគៈ និងព្យាបាទនោះ។ ពាក្យថា «parisuddhaṃ» សេចក្ដីថា មិនមានឧបក្កិលេស។ ពាក្យថា «pariyodātaṃ» សេចក្ដីថា ផូរផង់ គឺភ្លឺស្វាង។ ពាក្យថា «ekattagataṃ hoti» សេចក្ដីថា ចិត្តដល់នូវភាពជាធម៌តែមួយនោះៗ របស់បុគ្គលអ្នកដល់នូវគុណវិសេសនោះៗ។

กตเม เต เอกตฺตาติ อิธ ยุชฺชมานายุชฺชมาเนปิ เอกตฺเต เอกโต กตฺวา ปุจฺฉติ. ทานูปสคฺคุปฏฺฐาเนกตฺตนฺติ ทานวตฺถุสงฺขาตสฺส ทานสฺส อุปสคฺโค โวสชฺชนํ ทานูปสคฺโค, ทานวตฺถุปริจฺจาคเจตนา. ตสฺส อุปฏฺฐานํ อารมฺมณกรณวเสน อุปคนฺตฺวา ฐานํ ทานูปสคฺคุปฏฺฐานํ, ตเทว เอกตฺตํ, เตน วา เอกตฺตํ เอกคฺคภาโว ทานูปสคฺคุปฏฺฐาเนกตฺตํ. ทานโวสคฺคุปฏฺฐาเนกตฺตนฺติ ปาโฐ สุนฺทรตโร, โส เอวตฺโถ. เอเตน ปทุทฺธารวเสน จาคานุสฺสติสมาธิ วุตฺโต. ปทุทฺธารวเสน วุตฺโตปิ เจส อิตเรสํ ติณฺณมฺปิ เอกตฺตานํ อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติ, ตสฺมา อิธ นิทฺทิฏฺฐนฺติ วทนฺติ. วิสาขาปิ หิ มหาอุปาสิกา อาห – ‘‘อิธ, ภนฺเต, ทิสาสุ วสฺสํวุฏฺฐา ภิกฺขู สาวตฺถึ อาคจฺฉิสฺสนฺติ ภควนฺตํ ทสฺสนาย, เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสนฺติ ‘อิตฺถนฺนาโม, ภนฺเต, ภิกฺขุ กาลงฺกโต, ตสฺส กา คติ, โก อภิสมฺปราโย’ติ? ตํ ภควา พฺยากริสฺสติ โสตาปตฺติผเล วา สกทาคามิผเล วา อนาคามิผเล วา อรหตฺเต วา. ตฺยาหํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามิ ‘อาคตปุพฺพา นุ โข, ภนฺเต, เตน อยฺเยน สาวตฺถี’ติ? สเจ เม วกฺขนฺติ ‘อาคตปุพฺพา เตน ภิกฺขุนา สาวตฺถี’ติ. นิฏฺฐเมตฺถ คจฺฉิสฺสามิ นิสฺสํสยํ ปริภุตฺตํ เตน อยฺเยน วสฺสิกสาฏิกา วา อาคนฺตุกภตฺตํ วา คมิกภตฺตํ วา คิลานภตฺตํ วา คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ วา คิลานเภสชฺชํ วา ธุวยาคุ วาติ. ตสฺสา เม ตทนุสฺสรนฺติยา ปาโมชฺชํ ชายิสฺสติ, ปมุทิตาย ปีติ ชายิสฺสติ, ปีติมนาย กาโย ปสฺสมฺภิสฺสติ, ปสฺสทฺธกายา สุขํ เวทยิสฺสามิ, สุขินิยา จิตฺตํ สมาธิยิสฺสติ, สา เม ภวิสฺสติ อินฺทฺริยภาวนา พลภาวนา โพชฺฌงฺคภาวนา’’ติ (มหาว. ๓๕๑). อถ วา เอกตฺเตสุ ปฐมํ อุปจารสมาธิวเสน วุตฺตํ, ทุติยํ อปฺปนาสมาธิวเสน, ตติยํ วิปสฺสนาวเสน, จตุตฺถํ มคฺคผลวเสนาติ เวทิตพฺพํ. สมถสฺส นิมิตฺตํ สมถนิมิตฺตํ. วโย ภงฺโค เอว ลกฺขณํ วยลกฺขณํ. นิโรโธ นิพฺพานํ. เสสเมเตสุ ตีสุ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ.

ពាក្យថា «katame te ekattā» សេចក្ដីថា ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គសួរដោយប្រមូលយកឯកត្តធម៌ទាំងឡាយ ទោះបីសមគួរក្ដី មិនសមគួរក្ដី មកជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា «dānūpasaggupaṭṭhānekattaṃ» សេចក្ដីថា ការលះបង់ (vosajjana) នូវទានដែលពោលគឺទានវត្ថុ ឈ្មោះថា «dānūpasaggo» គឺចេតនាក្នុងការបរិច្ចាគទានវត្ថុ។ ការចូលទៅតម្កល់ទុកនូវទានូបសគ្គនោះ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា «dānūpasaggupaṭṭhāna» អារម្មណ៍នោះឯងជាឯកត្តៈ ឬភាពជាចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយ (ekaggabhāvo) ព្រោះអារម្មណ៍នោះ ឈ្មោះថា «dānūpasaggupaṭṭhānekatta»។ បាឋៈថា «dānavosaggupaṭṭhānekattaṃ» ពិរោះជាង សេចក្ដីក៏ដូចគ្នា។ ដោយពាក្យនេះ លោកសម្ដែងនូវចាគានុស្សតិសមាធិ ដោយអំណាចនៃការលើកយកបទឡើង។ ម្យ៉ាងទៀត លោកពោលថា សមាធិនេះ ទោះបីសម្ដែងដោយអំណាចនៃការលើកយកបទឡើងក៏ដោយ ក៏នៅតែជាឧបនិស្សយប្បច្ច័យដល់ឯកត្តៈ ៣ ក្រៅពីនេះដែរ ហេតុនោះ ទើបលោកសម្ដែងទុកក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា នាងវិសាខាមហាឧបាសិកា ក៏បានពោលថា៖ «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុទាំងឡាយដែលចាំវស្សាក្នុងទិសទាំងឡាយ នឹងមកកាន់ក្រុងសាវត្ថី ដើម្បីគាល់ព្រះមានព្រះភាគ ភិក្ខុទាំងនោះចូលទៅគាល់ព្រះមានព្រះភាគហើយ នឹងទូលសួរថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ភិក្ខុឈ្មោះនេះ ធ្វើមរណកាលទៅហើយ គតិរបស់លោកដូចម្ដេច បរលោករបស់លោកដូចម្ដេច?» ព្រះមានព្រះភាគនឹងព្យាករនូវភិក្ខុនោះ ក្នុងសោតាបត្តិផលក្ដី សកទាគាមិផលក្ដី អនាគាមិផលក្ដី អរហត្តផលក្ដី។ ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងចូលទៅរកភិក្ខុទាំងនោះហើយសួរថា «បពិត្រលោកដ៏ចម្រើន ព្រះថេរៈនោះ ធ្លាប់មកកាន់ក្រុងសាវត្ថីដែរឬទេ?» ប្រសិនបើលោកប្រាប់ខ្ញុំព្រះអង្គថា «ម្នាលឧបាសិកា ភិក្ខុនោះធ្លាប់មកកាន់ក្រុងសាវត្ថីដែរ» ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងដល់នូវការសម្រេចក្នុងរឿងនេះ ដោយមិនមានសេចក្ដីសង្ស័យឡើយថា សំពត់សាដកសម្រាប់ងូតទឹកភ្លៀងក្ដី អាគន្តុកភត្តក្ដី គមិកភត្តក្ដី គិលានភត្តក្ដី គិលានុបដ្ឋាកភត្តក្ដី គិលានភេសជ្ជៈក្ដី យាគូប្រចាំក្ដី ព្រះថេរៈនោះធ្លាប់បានប្រើប្រាស់ហើយ។ កាលខ្ញុំព្រះអង្គរលឹកឃើញនូវការប្រើប្រាស់នោះ សេចក្ដីឆ្អែតចិត្ត (pāmojja) នឹងកើតឡើង កាលបើមានសេចក្ដីឆ្អែតចិត្តហើយ បីតិនឹងកើតឡើង កាលបើមានចិត្តប្រកបដោយបីតិហើយ កាយនឹងស្ងប់រម្ងាប់ កាលបើមានកាយស្ងប់រម្ងាប់ហើយ ខ្ញុំព្រះអង្គនឹងទទួលសេចក្ដីសុខ កាលបើមានសេចក្ដីសុខហើយ ចិត្តនឹងតម្កល់មាំ នោះនឹងជាឥន្ទ្រិយភាវនា ពលភាវនា និងពោជ្ឈង្គភាវនារបស់ខ្ញុំព្រះអង្គ» ដូច្នេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងឯកត្តធម៌ទាំងឡាយនោះ គប្បីជ្រាបថា ឯកត្តៈទី ១ ត្រាស់ដោយអំណាចឧបចារសមាធិ ទី ២ ដោយអំណាចអប្បនាសមាធិ ទី ៣ ដោយអំណាចវិបស្សនា ទី ៤ ដោយអំណាចមគ្គនិងផល។ និមិត្តនៃសមថៈ ឈ្មោះថា សមថនិមិត្ត។ ភាពវិនាសទៅគឺការបែកធ្លាយជាលក្ខណៈ ឈ្មោះថា វយលក្ខណៈ។ និរោធ គឺ ព្រះនិព្វាន។ សេចក្ដីដែលនៅសល់ក្នុងឯកត្តៈ ៣ ក្រៅពីនេះ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ដោយន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

จาคาธิมุตฺตานนฺติ [Pg.76] ทาเน อธิมุตฺตานํ. อธิจิตฺตนฺติ วิปสฺสนาปาทกสมาธิ. วิปสฺสกานนฺติ ภงฺคานุปสฺสนโต ปฏฺฐาย ตีหิ อนุปสฺสนาหิ สงฺขาเร วิปสฺสนฺตานํ. อริยปุคฺคลานนฺติ อฏฺฐนฺนํ. ทุติยาทีนิ ตีณิ เอกตฺตานิ อานาปานสฺสติวเสน เสสกมฺมฏฺฐานวเสน จ ยุชฺชนฺติ. จตูหิ ฐาเนหีติ จตูหิ การเณหิ. สมาธิวิปสฺสนามคฺคผลานํ วเสน ‘‘เอกตฺตคตํ จิตฺตํ ปฏิปทาวิสุทฺธิปกฺขนฺทญฺเจว โหติ อุเปกฺขานุพฺรูหิตญฺจ ญาเณน จ สมฺปหํสิต’’นฺติ อุทฺเทสปทานิ. ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส โก อาที’’ติอาทีนิ เตสํ อุทฺเทสปทานํ วิตฺถาเรตุกมฺยตาปุจฺฉาปุพฺพงฺคมานิ นิทฺเทสปทานิ. ตตฺถ ปฏิปทาวิสุทฺธิปกฺขนฺทนฺติ ปฏิปทา เอว นีวรณมลวิโสธนโต วิสุทฺธิ, ตํ ปฏิปทาวิสุทฺธึ ปกฺขนฺทํ ปวิฏฺฐํ. อุเปกฺขานุพฺรูหิตนฺติ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย พฺรูหิตํ วฑฺฒิตํ. ญาเณน จ สมฺปหํสิตนฺติ ปริโยทาปเกน ญาเณน สมฺปหํสิตํ ปริโยทาปิตํ วิโสธิตํ. ปฏิปทาวิสุทฺธิ นาม สสมฺภาริโก อุปจาโร, อุเปกฺขานุพฺรูหนา นาม อปฺปนา, สมฺปหํสนา นาม ปจฺจเวกฺขณาติ เอวเมเก วณฺณยนฺติ. ยสฺมา ปน ‘‘เอกตฺตคตํ จิตฺตํ ปฏิปทาวิสุทฺธิปกฺขนฺทญฺเจว โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตสฺมา อนฺโตอปฺปนายเมว อาคมนวเสน ปฏิปทาวิสุทฺธิ, ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย กิจฺจวเสน อุเปกฺขานุพฺรูหนา, ธมฺมานํ อนติวตฺตนาทิภาวสาธเนน ปริโยทาปกสฺส ญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติวเสน สมฺปหํสนา เวทิตพฺพา. กถํ? ยสฺมิญฺหิ วาเร อปฺปนา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ โย นีวรณสงฺขาโต กิเลสคโณ ตสฺส ฌานสฺส ปริปนฺโถ, ตโต จิตฺตํ วิสุชฺฌติ, วิสุทฺธตฺตา อาวรณวิรหิตํ หุตฺวา มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ. มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ นาม สมปฺปวตฺโต อปฺปนาสมาธิเยว. ตทนนฺตรํ ปน ปุริมจิตฺตํ เอกสนฺตติปริณามนเยน ตถตฺตํ อุปคจฺฉมานํ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ นาม. เอวํ ปฏิปนฺนตฺตา ตถตฺตุปคมเนน ตตฺถ ปกฺขนฺทติ นาม. เอวํ ตาว ปุริมจิตฺเต วิชฺชมานาการนิปฺผาทิกา ปฐมสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว อาคมนวเสน ปฏิปทาวิสุทฺธิ เวทิตพฺพา. เอวํ วิสุทฺธสฺส ปน ตสฺส ปุน วิโสเธตพฺพาภาวโต วิโสธเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต วิสุทฺธํ จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. สมถภาวูปคมเนน สมถปฏิปนฺนสฺส ปุน สมาทาเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. สมถปฏิปนฺนภาวโต เอว จสฺส กิเลสสํสคฺคํ ปหาย เอกตฺเตน อุปฏฺฐิตสฺส ปุน เอกตฺตุปฏฺฐาเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต เอกตฺตุปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. เอวํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย กิจฺจวเสน อุเปกฺขานุพฺรูหนา เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា «cāgādhimuttānaṃ» សេចក្ដីថា ពួកបុគ្គលដែលបង្អោនចិត្តទៅក្នុងទាន។ ពាក្យថា «adhicittaṃ» សេចក្ដីថា សមាធិជាគ្រឹះនៃវិបស្សនា (វិបស្សនាបាទកសមាធិ)។ ពាក្យថា «vipassakānaṃ» សេចក្ដីថា ពួកបុគ្គលអ្នកពិចារណាឃើញនូវសង្ខារទាំងឡាយ ដោយអនុបស្សនា ៣ ចាប់តាំងពីភង្គានុបស្សនាមក។ ពាក្យថា «ariyapuggalānaṃ» សេចក្ដីថា ពួកអរិយបុគ្គល ៨ ពួក។ ឯកត្តៈ ៣ ខាងចុង មានទី ២ ជាដើម តែងសមគួរដោយអំណាចនៃអានាបានស្សតិ និងដោយអំណាចនៃកម្មដ្ឋានដែលនៅសល់។ ពាក្យថា «catūhi ṭhānehi» សេចក្ដីថា ដោយហេតុ ៤ យ៉ាង។ បទទាំងឡាយថា «ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti upekkhānubrūhitañca ñāṇena ca sampahaṃsitaṃ» (ចិត្តដល់នូវភាពជាអារម្មណ៍តែមួយ តែងស្ទុះទៅកាន់បដិបទាវិសុទ្ធិផង ត្រូវឧបេក្ខាផ្គត់ផ្គង់ទុកផង ត្រូវញាណធ្វើឱ្យរីករាយផង) ដោយអំណាចនៃសមាធិ វិបស្សនា មគ្គ និងផល ឈ្មោះថា ឧទ្ទេសបទ (បទសង្ខេប)។ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា «paṭhamassa jhānassa ko ādī» (អ្វីជាដើមនៃបឋមជ្ឈាន) ជាដើម ឈ្មោះថា និទ្ទេសបទ (បទពិស្តារ) ដែលមានសំណួរជាប្រធាន ព្រោះប្រាថ្នានឹងពន្យល់ពិស្តារនូវឧទ្ទេសបទទាំងនោះ។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា «paṭipadāvisuddhipakkhandaṃ» សេចក្ដីថា បដិបទានោះឯង ឈ្មោះថា វិសុទ្ធិ ព្រោះជម្រះនូវមន្ទិលគឺនីវរណៈ ចិត្ត (គឺគោត្រភូចិត្ត) ស្ទុះចូលទៅកាន់បដិបទាវិសុទ្ធិនោះ ឈ្មោះថា ស្ទុះទៅកាន់បដិបទាវិសុទ្ធិ។ ពាក្យថា «upekkhānubrūhitaṃ» សេចក្ដីថា ត្រូវតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាផ្គត់ផ្គង់ គឺធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា «ñāṇena ca sampahaṃsitaṃ» សេចក្ដីថា ត្រូវញាណដែលធ្វើឱ្យផូរផង់ ធ្វើឱ្យរីករាយ គឺធ្វើឱ្យផូរផង់ ជម្រះស្អាត។ អាចារ្យខ្លះពន្យល់ថា បដិបទាវិសុទ្ធិ គឺឧបចារសមាធិដែលប្រកបដោយគ្រឿងបរិក្ខារ (សសម្ភារិកឧបចារៈ) ឧបេក្ខានុព្រូហនៈ គឺអប្បនាសមាធិ សម្បហំសនៈ គឺបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ដូច្នេះក៏មាន។ ប៉ុន្តែ ព្រោះមានពាក្យពោលទុកជាដើមថា «ekattagataṃ cittaṃ paṭipadāvisuddhipakkhandañceva hoti» ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា បដិបទាវិសុទ្ធិ មានក្នុងខាងក្នុងអប្បនាសមាធិនោះឯង ដោយអំណាចនៃការមកដល់ (នៃគោត្រភូចិត្ត) ឧបេក្ខានុព្រូហនៈ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃកិច្ចរបស់តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា សម្បហំសនៈ គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ចនៃញាណដែលធ្វើឱ្យផូរផង់ ដោយការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវភាពមិនប្រព្រឹត្តកន្លងគ្នាជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយ។ តើគប្បីជ្រាបដូចម្ដេច? ព្រោះថាក្នុងវារៈណាដែលអប្បនាកើតឡើង ក្នុងវារៈនោះ ពួកកិលេសដែលពោលគឺនីវរណៈណា ជាគ្រឿងរារាំងដល់ឈាននោះ ចិត្តតែងស្អាតចាកកិលេសនោះ កាលបើស្អាតហើយ ក៏ជាចិត្តប្រាសចាកគ្រឿងរារាំង ហើយចូលទៅកាន់សមថនិមិត្តជាកណ្ដាល។ សមថនិមិត្តជាកណ្ដាលនោះ គឺអប្បនាសមាធិដែលប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នានោះឯង។ ប៉ុន្តែ លំដាប់នោះ ចិត្តខាងដើម (គឺគោត្រភូចិត្ត) កាលដល់នូវភាពជាបែបនោះ ដោយន័យនៃការបង្អោនទៅក្នុងសន្តតិតែមួយ ឈ្មោះថា ចូលទៅកាន់សមថនិមិត្តជាកណ្ដាល។ កាលបើចូលទៅកាន់យ៉ាងនេះហើយ ឈ្មោះថា ស្ទុះទៅក្នុងសមថនិមិត្តនោះ ដោយការដល់នូវភាពជាបែបនោះ។ យ៉ាងនេះជាដំបូង គប្បីជ្រាបនូវបដិបទាវិសុទ្ធិ ដោយអំណាចនៃចិត្តខាងដើម ដែលធ្វើឱ្យសម្រេចនូវអាការៈដែលមានប្រាកដ ក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈនៃបឋមជ្ឈាននោះឯង។ ចំណែកឯចិត្តដែលស្អាតយ៉ាងនេះហើយ ព្រោះមិនមានកិច្ចដែលត្រូវជម្រះទៀត ហេតុនោះ បុគ្គលកាលមិនធ្វើនូវសេចក្ដីខ្វល់ខ្វាយក្នុងការជម្រះ ឈ្មោះថា តាំងនៅស្ងៀម (ajjhupekkhati) នូវចិត្តដ៏បរិសុទ្ធនោះ។ កាលចិត្តដល់នូវភាពជាសមថៈហើយ បុគ្គលកាលមិនធ្វើនូវសេចក្ដីខ្វល់ខ្វាយក្នុងការកាន់យកម្ដងទៀត ឈ្មោះថា តាំងនៅស្ងៀមនូវចិត្តដែលដល់នូវសមថៈនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះចិត្តនោះដល់នូវភាពជាសមថៈហើយ លះបង់នូវការច្រឡូកច្រឡំដោយកិលេស ហើយតាំងនៅដោយភាពជាអារម្មណ៍តែមួយ បុគ្គលកាលមិនធ្វើនូវសេចក្ដីខ្វល់ខ្វាយក្នុងការតម្កល់ទុកក្នុងអារម្មណ៍តែមួយម្ដងទៀត ឈ្មោះថា តាំងនៅស្ងៀមនូវការតម្កល់ទុកក្នុងអារម្មណ៍តែមួយនោះ។ គប្បីជ្រាបនូវឧបេក្ខានុព្រូហនៈ ដោយអំណាចនៃកិច្ចរបស់តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា យ៉ាងនេះឯង។

เย [Pg.77] ปเนเต เอวํ อุเปกฺขานุพฺรูหิเต ตตฺถ ชาตา สมาธิปญฺญาสงฺขาตา ยุคนทฺธธมฺมา อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตมานา หุตฺวา ปวตฺตา, ยานิ จ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ นานากิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติรเสน เอกรสานิ หุตฺวา ปวตฺตานิ, ยํ เจส ตทุปคํ เตสํ อนติวตฺตนเอกรสภาวานํ อนุจฺฉวิกํ วีริยํ วาหยติ, ยา จสฺส ตสฺมึ ขเณ ปวตฺตา อาเสวนา, สพฺเพปิ เต อาการา ยสฺมา ญาเณน สํกิเลสโวทาเนสุ ตํ ตํ อาทีนวญฺจ อานิสํสญฺจ ทิสฺวา ตถา ตถา สมฺปหํสิตตฺตา วิโสธิตตฺตา ปริโยทาปิตตฺตา นิปฺผนฺนา, ตสฺมา ธมฺมานํ อนติวตฺตนาทิภาวสาธเนน ปริโยทาปกสฺส ญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติวเสน สมฺปหํสนา เวทิตพฺพาติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺมา อุเปกฺขาวเสน ญาณํ ปากฏํ โหติ, ยถาห – ‘‘ตถาปคฺคหิตํ จิตฺตํ สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขติ, อุเปกฺขาวเสน ปญฺญาวเสน ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. อุเปกฺขาวเสน นานตฺตกิเลเสหิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, วิโมกฺขวเสน ปญฺญาวเสน ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. วิมุตฺตตฺตา เต ธมฺมา เอกรสา โหนฺติ, เอกรสฏฺเฐน ภาวนา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๐๑). ตสฺมา ญาณกิจฺจภูตา สมฺปหํสนา ปริโยสานนฺติ วุตฺตา.

ម្យ៉ាងទៀត យុគនទ្ធធម៌ទាំងឡាយដែលពោលគឺសមាធិនិងបញ្ញា ដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តដែលត្រូវឧបេក្ខាផ្គត់ផ្គង់ទុកយ៉ាងនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដោយមិនប្រព្រឹត្តកន្លងគ្នាទៅវិញទៅមកក្ដី ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើមក្ដី ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយមានរសតែមួយ (កិច្ចតែមួយ) ដោយអំណាចនៃការរួចផុតចាកកិលេសផ្សេងៗ ព្រោះភាពជាធម៌រួចផុតហើយក្ដី វីរិយៈណាដែលបុគ្គលនេះញ៉ាំងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដ៏សមគួរដល់ភាពមិនប្រព្រឹត្តកន្លងគ្នា និងភាពមានរសតែមួយនៃធម៌ទាំងនោះ ដែលចូលទៅជិតធម៌នោះក្ដី អាសេវនៈ (ការសេពរឿយៗ) ណារបស់ចិត្តនោះ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនោះក្ដី អាការៈទាំងអស់នោះ ព្រោះតែសម្រេចឡើងដោយការដែលញាណបានឃើញនូវទោសនោះៗ និងអានិសង្សនោះៗ ក្នុងធម៌ដែលជាសង្កិលេសនិងវោទាន ហើយធ្វើឱ្យរីករាយ ជម្រះស្អាត ធ្វើឱ្យផូរផង់ យ៉ាងនោះៗ ហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា គប្បីជ្រាបនូវសម្បហំសនៈ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ចនៃញាណដែលធ្វើឱ្យផូរផង់ ដោយការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវភាពមិនប្រព្រឹត្តកន្លងគ្នាជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយ។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រោះតែញាណរមែងប្រាកដច្បាស់ ដោយអំណាចនៃឧបេក្ខា ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖ «ចិត្តដែលផ្គងទុកយ៉ាងនោះ តែងតាំងនៅស្ងៀមដោយប្រពៃ បញ្ញិន្ទ្រិយរមែងលេចធ្លោខ្លាំង ដោយអំណាចនៃឧបេក្ខា ដោយអំណាចនៃបញ្ញា។ ចិត្តរមែងរួចផុតចាកកិលេសផ្សេងៗ ដោយអំណាចនៃឧបេក្ខា បញ្ញិន្ទ្រិយរមែងលេចធ្លោខ្លាំង ដោយអំណាចនៃវិមោក្ខ ដោយអំណាចនៃបញ្ញា។ ធម៌ទាំងនោះ រមែងមានរសតែមួយ ព្រោះភាពជាធម៌រួចផុតហើយ ការចម្រើនរមែងមាន ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីថាមានរសតែមួយ» ដូច្នេះ។ ហេតុនោះ សម្បហំសនៈដែលជាកិច្ចរបស់ញាណ លោកទើបពោលថាជាទីបំផុត (pariyosāna)។

เอวํ ติวตฺตคตนฺติอาทีนิ ตสฺเสว จิตฺตสฺส โถมนวจนานิ. ตตฺถ เอวํ ติวตฺตคตนฺติ เอวํ ยถาวุตฺเตน วิธินา ปฏิปทาวิสุทฺธิปกฺขนฺทนอุเปกฺขานุพฺรูหนาญาณสมฺปหํสนาวเสน ติวิธภาวํ คตํ. วิตกฺกสมฺปนฺนนฺติ กิเลสกฺโขภวิรหิตตฺตา วิตกฺเกน สุนฺทรภาวํ ปนฺนํ คตํ. จิตฺตสฺส อธิฏฺฐานสมฺปนฺนนฺติ ตสฺมึเยว อารมฺมเณ จิตฺตสฺส นิรนฺตรปฺปวตฺติสงฺขาเตน อธิฏฺฐาเนน สมฺปนฺนํ อนูนํ. ยถา อธิฏฺฐานวสิยํ อธิฏฺฐานนฺติ ฌานปฺปวตฺติ, ตถา อิธาปิ จิตฺตสฺส อธิฏฺฐานนฺติ จิตฺเตกคฺคตาปิ ยุชฺชติ. เตน หิ เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ จิตฺตํ อธิฏฺฐาติ, น เอตฺถ วิกฺขิปตีติ. ‘‘สมาธิสมฺปนฺน’’นฺติ วิสุํ วุตฺตตฺตา ปน วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. อถ วา สมาธิสฺเสว ฌานสงฺคหิตตฺตา จิตฺตสฺส อธิฏฺฐานสมฺปนฺนนฺติ ฌานงฺคปญฺจกวเสน วุตฺตํ. สมาธิสมฺปนฺนนฺติ อินฺทฺริยสงฺคหิตตฺตา อินฺทฺริยปญฺจกวเสน, ทุติยชฺฌานาทีสุ ปน อลพฺภมานานิ ปทานิ ปหาย ลพฺภมานกวเสน ปีติสมฺปนฺนนฺติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យទាំងឡាយមានជាអាទិ៍ថា «evaṃ tivattagataṃ» គឺជាពាក្យសរសើរចំពោះចិត្តនោះឯង។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «evaṃ tivattagataṃ» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពមានប្រការ ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការស្ទុះទៅក្នុងបដិបទាវិសុទ្ធិ ការចម្រើននូវឧបេក្ខា និងការរីករាយនៃញាណ តាមវិធីដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ។ បទថា «vitakkasampannaṃ» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពល្អផូរផង់ដោយវិតក្កៈ ព្រោះប្រាសចាកសេចក្តីកម្រើកញាប់ញ័រនៃកិលេស។ បទថា «cittassa adhiṭṭhānasampannaṃ» សេចក្តីថា បរិបូណ៌មិនមានខ្វះចន្លោះ ដោយការតាំងមាំ ពោលគឺការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់នៃចិត្ត ក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង។ ដូចជាការប្រព្រឹត្តទៅនៃឈាន ក្នុងអធិដ្ឋានវសី លោកហៅថា «អធិដ្ឋាន» យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ការតាំងមាំនៃចិត្ត» សំដៅយកចិត្តេកគ្គតាក៏សមគួរដែរ។ ព្រោះថា ចិត្តរមែងតាំងមាំក្នុងអារម្មណ៍តែមួយនោះ ដោយចិត្តេកគ្គតានោះ មិនរាយមាយក្នុងអារម្មណ៍នេះឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះលោកពោលទុកដោយឡែកថា «samādhisampannaṃ» ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ មួយវិញទៀត ព្រោះសមាធិនោះឯង រាប់បញ្ចូលក្នុងអង្គឈាន ហេតុនោះ ពាក្យថា «cittassa adhiṭṭhānasampannaṃ» លោកពោលដោយអំណាចនៃអង្គឈានទាំង ៥។ ចំណែកពាក្យថា «samādhisampannaṃ» លោកពោលដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ព្រោះរាប់បញ្ចូលក្នុងឥន្ទ្រិយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទុតិយជ្ឈានជាដើម លោកលះបង់នូវបទដែលមិនមាន ហើយពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «pītisampannaṃ» ដោយអំណាចនៃបទដែលមាន។

อนิจฺจานุปสฺสนาทีสุ อฏฺฐารสสุ มหาวิปสฺสนาสุ วิตกฺกาทโย ปริปุณฺณาเยว ตาสํ กามาวจรตฺตา. เอตาสุ จ อปฺปนาย อภาวโต ปฏิปทาวิสุทฺธิอาทโย ขณิกสมาธิวเสน โยเชตพฺพา. จตูสุ มคฺเคสุ [Pg.78] ปฐมชฺฌานิกวเสน วิตกฺกาทีนํ ลพฺภนโต ลพฺภมานกวเสเนว วิตกฺกาทโย ปริปุณฺณา วุตฺตา. ทุติยชฺฌานิกาทีสุ หิ มคฺเคสุ วิตกฺกาทโย ฌาเนสุ วิย ปริหายนฺตีติ. เอตฺตาวตา เตรส โวทานญาณานิ วิตฺถารโต นิทฺทิฏฺฐานิ โหนฺติ. กถํ? เอกฏฺฐาเน สมาทหเนน ตตฺเถว อธิมุจฺจเนน โกสชฺชปฺปชหเนน อุทฺธจฺจปฺปชหเนน ราคปฺปชหเนน พฺยาปาทปฺปชหเนน สมฺปยุตฺตานิ ฉ ญาณานิ, จตูหิ เอกตฺเตหิ สมฺปยุตฺตานิ จตฺตาริ ญาณานิ, ปฏิปทาวิสุทฺธิอุเปกฺขานุพฺรูหนาสมฺปหํสนาหิ สมฺปยุตฺตานิ ตีณิ ญาณานีติ เอวํ เตรส ญาณานิ นิทฺทิฏฺฐานิ.

ក្នុងមហាវីបស្សនាទាំង ១៨ មានអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ធម៌ទាំងឡាយមានវិតក្កៈជាដើម រមែងបរិបូណ៌ពិតប្រាកដ ព្រោះមហាវីបស្សនាទាំងនោះជាកាមាវចរធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមិនមានអប្បនាក្នុងមហាវីបស្សនាទាំងនោះ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានបដិបទាវិសុទ្ធិជាដើម គប្បីផ្សារភ្ជាប់ដោយអំណាចនៃខណិកសមាធិ។ ក្នុងមគ្គទាំង ៤ ព្រោះបាននូវធម៌មានវិតក្កៈជាដើម ដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈាន ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា ធម៌មានវិតក្កៈជាដើម បរិបូណ៌ ដោយអំណាចនៃធម៌ដែលបាននោះឯង។ ព្រោះថា ក្នុងមគ្គទាំងឡាយមានទុតិយជ្ឈានជាដើម ធម៌មានវិតក្កៈជាដើម រមែងសាបសូន្យទៅ ដូចជាក្នុងលោកិយឈានទាំងឡាយដែរ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ វោទានញាណទាំង ១៣ ឈ្មោះថា លោកបានសម្តែងដោយពិស្តារហើយ។ តើដូចម្តេច? គឺញាណ ៦ ដែលប្រកបដោយការដំកល់ទុកល្អក្នុងទីតែមួយ ការស៊ប់ចុះក្នុងទីនោះឯង ការលះបង់សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស ការលះបង់ឧទ្ធច្ចៈ ការលះបង់រាគៈ និងការលះបង់ព្យាបាទ, ញាណ ៤ ដែលប្រកបដោយឯកត្តធម៌ ៤ យ៉ាង, ញាណ ៣ ដែលប្រកបដោយបដិបទាវិសុទ្ធិ ឧបេក្ខា ការចម្រើន និងការរីករាយ, ញាណទាំង ១៣ ត្រូវបានសម្តែងយ៉ាងនេះឯង។

๑๕๙. เอวํ สนฺเตปิ อานาปานสฺสติสมาธิภาวนาวเสน เตสํ นิปฺผตฺตึ ทสฺเสตุกาโม ตานิ ญาณานิ อนิคเมตฺวาว นิมิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสาติอาทินา นเยน โจทนาปุพฺพงฺคมํ อานาปานสฺสติสมาธิภาวนาวิธึ ทสฺเสตฺวา อนฺเต ตานิ ญาณานิ นิคเมตฺวา ทสฺเสสิ. ตตฺถ นิมิตฺตํ วุตฺตเมว. อนารมฺมณาเมกจิตฺตสฺสาติ อนารมฺมณา เอกจิตฺตสฺส. ม-กาโร ปเนตฺถ ปทสนฺธิกโร. อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺสาติปิ ปาโฐ, เอกสฺส จิตฺตสฺส อารมฺมณํ น ภวนฺตีติ อตฺโถ. ตโย ธมฺเมติ นิมิตฺตาทโย ตโย ธมฺเม. ภาวนาติ อานาปานสฺสติสมาธิภาวนา. กถนฺติ ปฐมํ วุตฺตาย โจทนาคาถาย อนนฺตรํ วุตฺตาย ปริหารคาถาย อตฺถํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. น จิเมติ น จ อิเม. น จเมติปิ ปาโฐ, โสเยว ปทจฺเฉโท. กถํ น จ อวิทิตา โหนฺติ, กถํ น จ จิตฺตํ วิกฺเขปํ คจฺฉตีติ เอวํ กถํ สทฺโท เสเสหิ ปญฺจหิ โยเชตพฺโพ. ปธานญฺจ ปญฺญายตีติ อานาปานสฺสติสมาธิภาวนารมฺภกํ วีริยํ สนฺทิสฺสติ. วีริยญฺหิ ปทหนฺติ เตนาติ ปธานนฺติ วุจฺจติ. ปโยคญฺจ สาเธตีติ นีวรณวิกฺขมฺภกํ ฌานญฺจ โยคี นิปฺผาเทติ. ฌานญฺหิ นีวรณวิกฺขมฺภนาย ปยุญฺชียตีติ ปโยโคติ วุตฺตํ. วิเสสมธิคจฺฉตีติ สํโยชนปฺปหานกรํ มคฺคญฺจ ปฏิลภติ. มคฺโค หิ สมถวิปสฺสนานํ อานิสํสตฺตา วิเสโสติ วุตฺโต. วิเสสสฺส จ ปมุขภูตตฺตา จ-กาเรน สมุจฺจโย น กโต.

១៥៩. ទោះបីជាយ៉ាងនោះក៏ដោយ ព្រះថេរៈកាលចង់បង្ហាញនូវការសម្រេចនៃញាណទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃការចម្រើនអានាបាណស្សតិសមាធិ ក៏មិនទាន់សរុបសេចក្តីនៃញាណទាំងនោះឡើយ ប៉ុន្តែបានបង្ហាញនូវវិធីចម្រើនអានាបាណស្សតិសមាធិ ដែលមានការសួរដេញដោលជាប្រធាន ដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «nimittaṃ assāsapassāsā» (និមិត្ត ខ្យល់ដកដង្ហើមចូល ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញ) ហើយទើបសរុបសេចក្តីនៃញាណទាំងនោះបង្ហាញក្នុងទីបំផុត។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «nimittaṃ» គឺលោកបានពោលរួចមកហើយ។ បទថា «anārammaṇāmekacittassa» សេចក្តីថា មិនមែនជាអារម្មណ៍នៃចិត្តតែមួយ។ អក្សរ «ម» ក្នុងទីនេះ គឺធ្វើឡើងដើម្បីតភ្ជាប់បទ (បទសន្ធិ)។ សូម្បីតែបទថា «anārammaṇamekacittassa» ក៏ជាបាឋៈដែរ សេចក្តីថា មិនមែនជាអារម្មណ៍នៃចិត្តតែមួយឡើយ។ បទថា «tayo dhamme» សំដៅយកធម៌ ៣ យ៉ាង មាននិមិត្តជាដើម。 បទថា «bhāvanā» គឺការចម្រើនអានាបាណស្សតិសមាធិ។ បទថា «kathaṃ» (ដូចម្តេច) គឺជាសំណួរដែលសួរឡើង ព្រោះចង់ពន្យល់សេចក្តីនៃគាថាដោះស្រាយ ដែលពោលបន្ទាប់ពីគាថាសួរដេញដោលដែលពោលមុនដំបូង។ បទថា «na cime» សេចក្តីថា «na ca ime» (ហើយធម៌ទាំងឡាយនេះ ក៏មិនមែន...)។ សូម្បីបទថា «na came» ក៏ជាបាឋៈដែរ ការកាត់បទក៏ដូចគ្នាដែរ។ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ពាក្យថា «kathaṃ» (ដូចម្តេច) ជាមួយបទទាំង ៥ ដែលនៅសល់ យ៉ាងនេះថា «តើធម៌ទាំងឡាយមិនប្រាកដច្បាស់ដូចម្តេច? តើចិត្តមិនដល់នូវសេចក្តីរាយមាយដូចម្តេច?» ជាដើម។ បទថា «padhānañca paññāyati» សេចក្តីថា វីរិយៈដែលជាអ្នកផ្តើមចម្រើនអានាបាណស្សតិសមាធិ រមែងប្រាកដច្បាស់។ ព្រោះថា ពួកយោគីរមែងព្យាយាមដោយវីរិយៈនោះ ហេតុនោះ វីរិយៈនោះទើបលោកហៅថា «បធានៈ» (សេចក្តីព្យាយាម)។ បទថា «payogañca sādheti» សេចក្តីថា យោគីបុគ្គលរមែងសម្រេចនូវឈានដែលជាគ្រឿងកំចាត់បង់នីវរណៈ។ ព្រោះថា ឈានដែលយោគីប្រឹងប្រែងដើម្បីកំចាត់បង់នីវរណៈ លោកហៅថា «បយោគៈ»។ បទថា «visesamadhigacchati» សេចក្តីថា រមែងបាននូវអរិយមគ្គដែលជាគ្រឿងលះបង់សំយោជនៈ។ ព្រោះថា អរិយមគ្គ លោកហៅថា «វិសេសៈ» ព្រោះជាអានិសង្សនៃសមថៈនិងវិបស្សនា។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះវិសេសៈ (អរិយមគ្គ) នោះជាប្រធាន ហេតុនោះ លោកមិនបានប្រើអក្សរ «ច» ដើម្បីប្រមូលរួមឡើយ។

อิทานิ ตํ ปุจฺฉิตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต เสยฺยถาปิ รุกฺโขติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม กกเจน ผาลนตฺถํ วาสิยา ตจฺฉิตฺวา รุกฺโข ผาลนกาเล นิจฺจลภาวตฺถํ สเม ภูมิปเทเส ปโยคกฺขมํ กตฺวา ฐปิโต. กกเจนาติ หตฺถกกเจน. อาคเตติ รุกฺขํ [Pg.79] ผุสิตฺวา อตฺตโน สมีปภาคํ อาคเต. คเตติ รุกฺขํ ผุสิตฺวา ปรภาคํ คเต. วา-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. น อวิทิตา โหนฺตีติ รุกฺเข กกจทนฺเตหิ ผุฏฺฐํ ปุริเสน เปกฺขมานํ ฐานํ อปฺปตฺวา เตสํ อาคมนคมนาภาวโต สพฺเพปิ กกจทนฺตา วิทิตาว โหนฺติ. ปธานนฺติ รุกฺขจฺเฉทนวีริยํ. ปโยคนฺติ รุกฺขจฺเฉทนกิริยํ. ‘‘วิเสสมธิคจฺฉตี’’ติ วจนํ อุปมาย นตฺถิ. อุปนิพนฺธนา นิมิตฺตนฺติ อุปนิพนฺธนาย สติยา นิมิตฺตภูตํ การณภูตํ นาสิกคฺคํ วา มุขนิมิตฺตํ วา. อุปนิพนฺธติ เอตาย อารมฺมเณ จิตฺตนฺติ อุปนิพนฺธนา นาม สติ. นาสิกคฺเค วาติ ทีฆนาสิโก นาสิกคฺเค. มุขนิมิตฺเต วาติ รสฺสนาสิโก อุตฺตโรฏฺเฐ. อุตฺตโรฏฺโฐ หิ มุเข สติยา นิมิตฺตนฺติ มุขนิมิตฺตนฺติ วุตฺโต. อาคเตติ ผุฏฺฐฏฺฐานโต อพฺภนฺตรํ อาคเต. คเตติ ผุฏฺฐฏฺฐานโต พหิทฺธา คเต. น อวิทิตา โหนฺตีติ ผุสนฏฺฐานํ อปฺปตฺวา อสฺสาสปสฺสาสานํ อาคมนคมนาภาวโต สพฺเพปิ เต วิทิตา เอว โหนฺติ. กมฺมนิยํ โหตีติ เยน วีริเยน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ กมฺมนิยํ ภาวนากมฺมกฺขมํ ภาวนากมฺมโยคฺคํ โหติ. อิทํ วีริยํ ปธานํ นามาติ ผเลน การณํ วุตฺตํ โหติ. อุปกฺกิเลสา ปหียนฺตีติ วิกฺขมฺภนวเสน นีวรณานิ ปหียนฺติ. วิตกฺกา วูปสมฺมนฺตีติ นานารมฺมณจาริโน อนวฏฺฐิตา วิตกฺกา อุปสมํ คจฺฉนฺติ. เยน ฌาเนน อุปกฺกิเลสา ปหียนฺติ, วิตกฺกา วูปสมฺมนฺติ. อยํ ปโยโคติ ปโยคมเปกฺขิตฺวา ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส กโต. สญฺโญชนา ปหียนฺตีติ ตํตํมคฺควชฺฌา สญฺโญชนา สมุจฺเฉทปฺปหาเนน ปหียนฺติ. อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺตีติ ปหีนานํ ปุน อนุปฺปตฺติธมฺมกตฺตา วิคโต อุปฺปาทนฺโต วา วยนฺโต วา เอเตสนฺติ พฺยนฺตา, ปุพฺเพ อพฺยนฺตา พฺยนฺตา โหนฺตีติ พฺยนฺตีโหนฺติ, วินสฺสนฺตีติ อตฺโถ. สญฺโญชนปฺปหานํ อนุสยปฺปหาเนน โหติ, น อญฺญถาติ ทสฺสนตฺถํ อนุสยปฺปหานมาห. เยน มคฺเคน สญฺโญชนา ปหียนฺติ อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ, อยํ วิเสโสติ อตฺโถ. จตุตฺถจตุกฺเก อริยมคฺคสฺสาปิ นิทฺทิฏฺฐตฺตา อิธ อริยมคฺโค วุตฺโต. เอกจิตฺตสฺส อารมฺมณทฺวยาภาวสฺส อวุตฺเตปิ สิทฺธตฺตา ตํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว เอวํ อิเม ตโย ธมฺมา เอกจิตฺตสฺส อารมฺมณา น โหนฺตีติ นิคมนํ กตํ.

ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលនឹងសម្រេចសេចក្តីដែលសួរហើយនោះ ដោយឧបមា ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «seyyathāpi rukkho» (ប្រៀបដូចជាដើមឈើ)។ សេចក្តីពន្យល់នៃពាក្យនោះថា ប្រៀបដូចជាដើមឈើ ដែលគេបានកាប់ចាំងដោយដបថាក្រិតរួចហើយ ដើម្បីអាសច្រៀកដោយរណារ ហើយគេយកទៅដាក់ដំកល់ទុកលើទីធ្លាដីដ៏ស្មើ ដើម្បីកុំឱ្យកម្រើកញាប់ញ័រក្នុងពេលអាសច្រៀក និងឱ្យសមគួរដល់ការងារអាសច្រៀកនោះ។ បទថា «kakacena» សំដៅយក រណារដៃ។ បទថា «āgate» សេចក្តីថា ធ្មេញរណារដែលប៉ះពាល់ដើមឈើហើយរំកិលចូលមកជិតខ្លួន។ បទថា «gate» សេចក្តីថា ធ្មេញរណារដែលប៉ះពាល់ដើមឈើហើយរំកិលចេញទៅខាងក្រៅ។ សព្ទថា «vā» មានអត្ថប្រមូលរួម។ បទថា «na aviditā honti» សេចក្តីថា ធ្មេញរណារទាំងអស់រមែងប្រាកដច្បាស់ពិតប្រាកដ ព្រោះធ្មេញរណារទាំងនោះមិនដែលរំកិលទៅមក ដោយមិនប៉ះពាល់ត្រង់កន្លែងដែលបុរសកំពុងសម្លឹងមើលលើកំណាត់ឈើនោះឡើយ។ បទថា «padhānaṃ» សំដៅយក សេចក្តីព្យាយាមក្នុងការអាសកាត់ឈើ។ បទថា «payogaṃ» សំដៅយក កិច្ចការក្នុងការអាសកាត់ឈើ។ ពាក្យថា «visesamadhigacchati» មិនមានក្នុងសេចក្តីឧបមាឡើយ។ បទថា «upanibandhanā nimittaṃ» សំដៅយក ចុងច្រមុះ ឬនិមិត្តនៃមាត់ (បបូរមាត់ខាងលើ) ដែលជាហេតុ ជាបច្ច័យនៃសតិដែលជាគ្រឿងចងភ្ជាប់។ សតិដែលចងភ្ជាប់ចិត្តទុកក្នុងអារម្មណ៍ដោយសតិនេះ ឈ្មោះថា «ឧបនិពន្ធនា»។ បទថា «nāsikagge vā» សំដៅយក បុគ្គលមានច្រមុះស្រួចវែង រមែងតាំងសតិទុកត្រង់ចុងច្រមុះ។ បទថា «mukhanimitte vā» សំដៅយក បុគ្គលមានច្រមុះខ្លី រមែងតាំងសតិទុកត្រង់បបូរមាត់ខាងលើ។ ព្រោះថា បបូរមាត់ខាងលើ ជាទីតាំងនៃសតិត្រង់មាត់ ហេតុនោះ លោកទើបហៅថា «មុខនិមិត្ត»។ បទថា «āgate» សំដៅយក ខ្យល់ដកដង្ហើមចូលដែលចូលទៅខាងក្នុង ពីកន្លែងដែលប៉ះពាល់នោះ។ បទថា «gate» សំដៅយក ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញដែលចេញទៅខាងក្រៅ ពីកន្លែងដែលប៉ះពាល់នោះ។ បទថា «na aviditā honti» សេចក្តីថា ខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងចេញទាំងអស់នោះ រមែងប្រាកដច្បាស់ពិតប្រាកដ ព្រោះខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងចេញមិនដែលប្រព្រឹត្តទៅមក ដោយមិនប៉ះពាល់ត្រង់កន្លែងប៉ះពាល់នោះឡើយ។ បទថា «kammaniyaṃ hoti» សេចក្តីថា ព្រោះវីរិយៈណា ធ្វើឱ្យកាយក្តី ចិត្តក្តី គួរដល់ការងារ គឺគួរដល់ការចម្រើនភាវនា សមគួរដល់ការចម្រើនភាវនា។ វីរិយៈនេះ ឈ្មោះថា «បធានៈ» គឺលោកពោលសំដៅយកហេតុ ដោយអំណាចនៃផល។ បទថា «upakkilesā pahīyanti» សេចក្តីថា នីវរណៈទាំងឡាយរមែងត្រូវបានលះបង់ ដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនប្បហាន)។ បទថា «vitakkā vūpasammanti» សេចក្តីថា វិតក្កៈទាំងឡាយដែលត្រាច់ទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ មិននឹងន រមែងដល់នូវសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់។ ឈានណាដែលធ្វើឱ្យឧបក្កិលេសទាំងឡាយត្រូវបានលះបង់ វិតក្កៈទាំងឡាយស្ងប់រម្ងាប់ ឈាននោះឈ្មោះថា «បយោគៈ» លោកសម្តែងជាបុល្លិង្គ (ayaṃ) ដោយសំដៅយកពាក្យថា «បយោគៈ» នេះឯង។ បទថា «saññojanā pahīyanti» សេចក្តីថា សំយោជនៈទាំងឡាយដែលត្រូវកំចាត់បង់ដោយមគ្គនោះៗ រមែងត្រូវបានលះបង់ដោយសមុច្ឆេទប្បហាន។ បទថា «anusayā byantīhonti» សេចក្តីថា អនុស័យទាំងឡាយដែលត្រូវបានលះបង់ហើយ ព្រោះមានសភាវៈមិនកើតឡើងវិញទៀត ឈ្មោះថា «ព្យន្តៈ» គឺប្រាសចាកទីបំផុតនៃការកើត ឬទីបំផុតនៃការវិនាស, អនុស័យទាំងឡាយដែលពីមុនមិនទាន់ប្រាសចាក ឥឡូវនេះរមែងប្រាសចាកទៅ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «ព្យន្តីហោន្តិ» មានន័យថា វិនាសសាបសូន្យទៅ។ លោកពោលអំពីការលះបង់អនុស័យ ដើម្បីបង្ហាញថា ការលះបង់សំយោជនៈ រមែងមានព្រោះការលះបង់អនុស័យ មិនមែនមានដោយប្រការដទៃឡើយ។ មគ្គណាដែលធ្វើឱ្យសំយោជនៈទាំងឡាយត្រូវបានលះបង់ អនុស័យទាំងឡាយវិនាសសាបសូន្យទៅ មគ្គនោះឈ្មោះថា «វិសេសៈ» នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ព្រោះក្នុងចតុក្កៈទី ៤ លោកបានសម្តែងអរិយមគ្គទុកដែរ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ លោកទើបពោលសំដៅយកអរិយមគ្គ។ ព្រោះភាពមិនមានអារម្មណ៍ពីរនៃចិត្តតែមួយ ទោះបីលោកមិនបានពោល ក៏សម្រេចសេចក្តីរួចស្រេចទៅហើយ ហេតុនោះ លោកមិនបានដោះស្រាយបញ្ហានោះឡើយ ប៉ុន្តែបានធ្វើការសរុបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា «ធម៌ទាំង ៣ យ៉ាងនេះ មិនមែនជាអារម្មណ៍នៃចិត្តតែមួយឡើយ»។

๑๖๐. อิทานิ ตํ ภาวนาสิทฺธิสาธกํ โยคาวจรํ ถุนนฺโต อานาปานสฺสติ ยสฺสาติ คาถํ วตฺวา ตสฺสา นิทฺเทสมาห. ตตฺถ อานาปานสฺสติโย [Pg.80] ยถา พุทฺเธน เทสิตา, ตถา ปริปุณฺณา สุภาวิตา อนุปุพฺพํ ปริจิตา ยสฺส อตฺถิ สํวิชฺชนฺติ. โส อิมํ โลกํ ปภาเสติ. กึ วิย? อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา ยถา อพฺภาทีหิ มุตฺโต จนฺทิมา อิมํ โอกาสโลกํ ปภาเสติ, ตถา โส โยคาวจโร อิมํ ขนฺธาทิโลกํ ปภาเสตีติ คาถาย สมฺพนฺโธ. ‘‘อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา’’ติ จ ปทสฺส นิทฺเทเส มหิกาทีนมฺปิ วุตฺตตฺตา เอตฺถ อาทิสทฺทโลโป กโตติ เวทิตพฺโพ. คาถานิทฺเทเส โน ปสฺสาโส โน อสฺสาโสติ โส โสเยว อตฺโถ ปฏิเสเธน วิเสเสตฺวา วุตฺโต. อุปฏฺฐานํ สตีติ อสมฺมุสฺสนตาย ตเมว อสฺสาสํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ สติ นามาติ อตฺโถ. ตถา ปสฺสาสํ. เอตฺตาวตา อานาปาเนสุ สติ อานาปานสฺสตีติ อตฺโถ วุตฺโต โหติ.

១៦០. ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលនឹងសរសើរយោគាវចរបុគ្គលអ្នកសម្រេចនូវភាវនានោះ ទើបពោលគាថាថា «ānāpānassati yassa» (អានាបាណស្សតិរបស់បុគ្គលណា) ហើយទើបសម្តែងនូវសេចក្តីពន្យល់នៃគាថានោះ។ ក្នុងគាថានោះ អានាបាណស្សតិទាំងឡាយដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយយ៉ាងណា រមែងបរិបូណ៌ ចម្រើនល្អហើយ និងសន្សំទុកតាមលំដាប់ មានប្រាកដដល់បុគ្គលណា។ បុគ្គលនោះ រមែងធ្វើលោកនេះឱ្យភ្លឺស្វាង។ ប្រៀបដូចជាអ្វី? ប្រៀបដូចជាព្រះចន្ទដែលរួចផុតពីពពក គឺព្រះចន្ទដែលរួចផុតពីពពកជាដើម រមែងធ្វើឱកាសលោកនេះឱ្យភ្លឺស្វាងយ៉ាងណាមិញ យោគាវចរបុគ្គលនោះ ក៏រមែងធ្វើលោកគឺខន្ធជាដើមនេះ ឱ្យភ្លឺស្វាងយ៉ាងនោះដែរ នេះជាការភ្ជាប់សេចក្តីនៃគាថា។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសេចក្តីពន្យល់នៃបទថា «abbhā muttova candimā» ព្រោះលោកបានពោលអំពីសន្សើមជាដើមទុកដែរ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះ លោកលុបចោលនូវសព្ទថា «អាទិ» (ជាដើម)។ ក្នុងសេចក្តីពន្យល់នៃគាថា ពាក្យថា «no passāso no assāso» គឺជាសេចក្តីដដែលនោះឯង ដែលលោកពោលជាពិសេសដោយការបដិសេធ។ បទថា «upaṭṭhānaṃ satī» សេចក្តីថា ការចូលទៅដំកល់នៅត្រង់ខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនោះឯង ព្រោះមិនវង្វេងភ្លេច ឈ្មោះថា «សតិ» នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ចំពោះខ្យល់ដកដង្ហើមចេញ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ សេចក្តីថា សតិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងចេញ ឈ្មោះថា «អានាបាណស្សតិ» គឺលោកបានពោលហើយ។

อิทานิ สติวเสเนว ‘‘ยสฺสา’’ติ วุตฺตํ ปุคฺคลํ นิทฺทิสิตุกาโม โย อสฺสสติ, ตสฺสุปฏฺฐาติ. โย ปสฺสสติ, ตสฺสุปฏฺฐาตีติ วุตฺตํ. โย อสฺสสติ, ตสฺส สติ อสฺสาสํ อุปคนฺตฺวา ติฏฺฐติ. โย ปสฺสสติ, ตสฺส สติ ปสฺสาสํ อุปคนฺตฺวา ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. ปริปุณฺณาติ ฌานวิปสฺสนามคฺคปรมฺปราย อรหตฺตมคฺคปฺปตฺติยา ปริปุณฺณา. เตเยว หิ ฌานวิปสฺสนามคฺคธมฺเม สนฺธาย ปริคฺคหฏฺเฐนาติอาทิมาห. เต หิ ธมฺมา อิมินา โยคินา ปริคฺคยฺหมานตฺตา ปริคฺคหา, เตน ปริคฺคหฏฺเฐน ปริปุณฺณา. ตตฺถ สพฺเพสํ จิตฺตเจตสิกานํ อญฺญมญฺญปริวารตฺตา ปริวารฏฺเฐน ปริปุณฺณา. ภาวนาปาริปูริวเสน ปริปูรฏฺเฐน ปริปุณฺณา. จตสฺโส ภาวนาติอาทีนิ สุภาวิตาติ วุตฺตปทสฺส อตฺถวเสน วุตฺตานิ. จตสฺโส ภาวนา เหฏฺฐา วุตฺตาเยว. ยานีกตาติ ยุตฺตยานสทิสา กตา. วตฺถุกตาติ ปติฏฺฐฏฺเฐน วตฺถุสทิสา กตา. อนุฏฺฐิตาติ ปจฺจุปฏฺฐิตา. ปริจิตาติ สมนฺตโต จิตา อุปจิตา. สุสมารทฺธาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธา สุกตา. ยตฺถ ยตฺถ อากงฺขตีติ เยสุ เยสุ ฌาเนสุ ยาสุ ยาสุ วิปสฺสนาสุ สเจ อิจฺฉติ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ เตสุ ฌาเนสุ ตาสุ ตาสุ วิปสฺสนาสุ. วสิปฺปตฺโตติ วสีภาวํ พหุภาวํ ปตฺโต. พลปฺปตฺโตติ สมถวิปสฺสนาพลปฺปตฺโต. เวสารชฺชปฺปตฺโตติ วิสารทภาวํ ปฏุภาวํ ปตฺโต. เต ธมฺมาติ สมถวิปสฺสนา ธมฺมา. อาวชฺชนปฏิพทฺธาติ อาวชฺชนายตฺตา, อาวชฺชิตมตฺเตเยว ตสฺส สนฺตาเนน, ญาเณน วา สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติ [Pg.81] อตฺโถ. อากงฺขปฏิพทฺธาติ รุจิอายตฺตา, โรจิตมตฺเตเยว วุตฺตนเยน สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. มนสิกาโร ปเนตฺถ อาวชฺชนาย จิตฺตุปฺปาโท. อากงฺขนาย เววจนวเสน อตฺถวิวรณตฺถํ วุตฺโต. เตน วุจฺจติ ยานีกตาติ เอวํ กตตฺตาเยว เต ยุตฺตยานสทิสา กตา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវបុគ្គលដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «yassa» (របស់បុគ្គលណា) ដោយអំណាចនៃសតិប៉ុណ្ណោះ ទើបត្រាស់ថា «yo assasati, tassupaṭṭhāti. Yo passasati, tassupaṭṭhāti» (បុគ្គលណាដកដង្ហើមចូល សតិរមែងតាំងខ្ជាប់ដល់បុគ្គលនោះ បុគ្គលណាដកដង្ហើមចេញ សតិរមែងតាំងខ្ជាប់ដល់បុគ្គលនោះ)។ សេចក្តីថា បុគ្គលណាដកដង្ហើមចូល សតិរបស់បុគ្គលនោះ រមែងចូលទៅជិតដង្ហើមចូលហើយតាំងនៅ។ បុគ្គលណាដកដង្ហើមចេញ សតិរបស់បុគ្គលនោះ រមែងចូលទៅជិតដង្ហើមចេញហើយតាំងនៅ។ ពាក្យថា Paripuṇṇā (ពេញបរិបូណ៌) គឺពេញបរិបូណ៌ដោយការដល់នូវអរហត្តមគ្គ តាមលំដាប់នៃឈាន វិបស្សនា និងមគ្គ។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកធម៌គឺឈាន វិបស្សនា និងមគ្គទាំងនោះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យថា pariggahaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងកំណត់កាន់យក) ជាដើម។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា បរិគ្គហៈ (គ្រឿងកំណត់កាន់យក) ព្រោះព្រះយោគីនេះកំណត់កាន់យក ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថាពេញបរិបូណ៌ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងកំណត់កាន់យកនោះ។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថាពេញបរិបូណ៌ដោយអត្ថថាជាបរិវារ ព្រោះចិត្តនិងចេតសិកទាំងអស់ជាបរិវារទៅវិញទៅមក។ ឈ្មោះថាពេញបរិបូណ៌ដោយអត្ថថាបំពេញ ព្រោះការបំពេញនូវភាវនា។ ពាក្យថា Catasso bhāvanā (ភាវនា ៤) ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចសេចក្តីនៃបទដែលត្រាស់ថា subhāvitā (ចម្រើនល្អហើយ)។ ភាវនា ៤ គឺភាវនាដែលពោលខាងក្រោមនោះឯង។ ពាក្យថា Yānīkatā គឺធ្វើឲ្យដូចជាយានដែលទឹមហើយ។ ពាក្យថា Vatthukatā គឺធ្វើឲ្យដូចជាទីតាំង ដោយអត្ថថាជាទីតាំង។ ពាក្យថា Anuṭṭhitā គឺតាំងមាំហើយ (ប្រាកដចំពោះមុខ)។ ពាក្យថា Paricitā គឺសន្សំ ចម្រើនជុំវិញហើយ។ ពាក្យថា Susamāraddhā គឺប្រារព្ធល្អហើយ ធ្វើល្អហើយ។ ពាក្យថា Yattha yattha ākaṅkhati គឺក្នុងឈានទាំងឡាយណា ក្នុងវិបស្សនាទាំងឡាយណា បើសិនជាប្រាថ្នា។ ពាក្យថា Tattha tattha គឺក្នុងឈានទាំងឡាយនោះ ក្នុងវិបស្សនាទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា Vasippatto គឺដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ ដល់នូវភាពច្រើន។ ពាក្យថា Balappatto គឺដល់នូវកម្លាំងនៃសមថៈនិងវិបស្សនា។ ពាក្យថា Vesārajjappatto គឺដល់នូវភាពក្លាហាន ដល់នូវភាពវាងវៃ។ ពាក្យថា Te dhammā គឺធម៌គឺសមថៈនិងវិបស្សនា។ ពាក្យថា Āvajjanapaṭibaddhā គឺជាប់ទាក់ទងនឹងការពិចារណា (អាវជ្ជនៈ) សេចក្តីថា ធម៌ទាំងនោះរមែងដល់នូវការប្រកបដោយសន្តាន ឬដោយញាណរបស់បុគ្គលនោះ ត្រឹមតែការពិចារណាប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Ākaṅkhapaṭibaddhā គឺជាប់ទាក់ទងនឹងការប្រាថ្នា សេចក្តីថា ធម៌ទាំងនោះរមែងដល់នូវការប្រកបតាមន័យដែលពោលហើយ ត្រឹមតែការពេញចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបទទាំងពីរនេះ ពាក្យថា មនសិការៈ ព្រះអង្គត្រាស់ដើម្បីពន្យល់សេចក្តីដោយអំណាចជាវេវចនៈនៃអាវជ្ជនៈ ឬពាក្យថា ចិត្តុប្បាទៈ ព្រះអង្គត្រាស់ដោយអំណាចជាវេវចនៈនៃអាការប្រាថ្នា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា yānīkatā សេចក្តីថា ព្រោះការធ្វើដោយប្រការយ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថាធ្វើឲ្យដូចជាយានដែលទឹមហើយ។

ยสฺมึ ยสฺมึ วตฺถุสฺมินฺติ โสฬสสุ วตฺถูสุ เอเกกสฺมึ. สฺวาธิฏฺฐิตนฺติ สุปฺปติฏฺฐิตํ. สูปฏฺฐิตาติ สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา. สมฺปยุตฺตจิตฺตสตีนํ สเหว สกสกกิจฺจกรณโต อนุโลมปฏิโลมวเสน โยเชตฺวา เต ทฺเว ธมฺมา ทสฺสิตา. เตน วุจฺจติ วตฺถุกตาติ เอวํ ภูตตฺตาเยว กตปติฏฺฐา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เยน เยน จิตฺตํ อภินีหรตีติ ปุพฺพปฺปวตฺติโต อปเนตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ภาวนาวิเสเส จิตฺตํ อุปเนติ. เตน เตน สติ อนุปริวตฺตตีติ ตสฺมึ ตสฺมึเยว ภาวนาวิเสเส สติ อนุกูลา หุตฺวา ปุพฺพปฺปวตฺติโต นิวตฺติตฺวา ปวตฺตติ. ‘‘เยน, เตนา’’ติ เจตฺถ ‘‘เยน ภควา เตนุปสงฺกมี’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๕.๑; สุ. นิ. มงฺคลสุตฺต) วิย ภุมฺมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตน วุจฺจติ อนุฏฺฐิตาติ เอวํ กรณโตเยว ตํ ตํ ภาวนํ อนุคนฺตฺวา ฐิตา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อานาปานสฺสติยา สติปธานตฺตา วตฺถุกตานุฏฺฐิตปเทสุ สติยา สห โยชนา กตาติ เวทิตพฺพา.

ពាក្យថា Yasmiṃ yasmiṃ vatthusmiṃ គឺក្នុងវត្ថុមួយៗ ក្នុងវត្ថុទាំង ១៦។ ពាក្យថា Svādhiṭṭhitaṃ គឺតាំងនៅល្អហើយ។ ពាក្យថា Sūpaṭṭhitā គឺតាំងមាំល្អហើយ។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញធម៌ទាំងពីរគឺចិត្តនិងសតិដែលសម្បយុត្តគ្នា ដោយការធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួនៗជាមួយគ្នា ដោយអំណាចនៃអនុលោមនិងបដិលោម។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា vatthukatā សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាយ៉ាងនេះឯង ធម៌ទាំងនោះទើបឈ្មោះថាមានទីតាំងដែលធ្វើហើយ។ ពាក្យថា Yena yena cittaṃ abhinīharati គឺការនាំចេញចាកអារម្មណ៍ដែលកើតមុន ហើយបង្អោនចិត្តទៅក្នុងភាវនាដ៏វិសេសនោះៗ។ ពាក្យថា Tena tena sati anuparivattati គឺសតិរមែងជាធម៌ស្របតាម វិលត្រឡប់ចាកអារម្មណ៍ដែលកើតមុន ហើយប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភាវនាដ៏វិសេសនោះៗឯង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបទថា «yena, tena» នេះ គប្បីដឹងថាមានអត្ថជាសត្តមីវិភត្តិ ដូចក្នុងប្រយោគជាដើមថា «yena bhagavā tenupasaṅkami» (ព្រះមានព្រះភាគគង់ក្នុងទីណា ក៏ចូលទៅជិតក្នុងទីនោះ)។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា anuṭṭhitā សេចក្តីថា ព្រោះការធ្វើដោយប្រការយ៉ាងនេះឯង ចិត្តនិងសតិទាំងឡាយរមែងប្រព្រឹត្តតាមភាវនានោះៗ ហើយតាំងនៅ។ គប្បីដឹងថា ព្រោះសតិជាប្រធានក្នុងអានាបានសតិ ទើបព្រះអង្គធ្វើការប្រកបសតិជាមួយគ្នាក្នុងបទថា vatthukatā និង anuṭṭhitā។

ยสฺมา ปน ปริปุณฺณาเยว ปริจิตา โหนฺติ วฑฺฒิตา ลทฺธาเสวนา, ตสฺมา ‘‘ปริปุณฺณา’’ติปเท วุตฺตา ตโย อตฺถา ‘‘ปริจิตา’’ติปเทปิ วุตฺตา, จตุตฺโถ วิเสสตฺโถปิ วุตฺโต. ตตฺถ สติยา ปริคฺคณฺหนฺโตติ สมฺปยุตฺตาย, ปุพฺพภาคาย วา สติยา ปริคฺคเหตพฺเพ ปริคฺคณฺหนฺโต โยคี. ชินาติ ปาปเก อกุสเล ธมฺเมติ สมุจฺเฉทวเสน ลามเก กิเลเส ชินาติ อภิภวติ. อยญฺจ ปุคฺคลาธิฏฺฐานา ธมฺมเทสนา. ธมฺเมสุ หิ ชินนฺเตสุ ตํธมฺมสมงฺคีปุคฺคโลปิ ชินาติ นาม. เต จ ธมฺมา สตึ อวิหาย อตฺตโน ปวตฺติกฺขเณ ชินิตุมารทฺธา ชิตาติ วุจฺจนฺติ ยถา ‘‘ภุญฺชิตุมารทฺโธ ภุตฺโต’’ติ วุจฺจติ. ลกฺขณํ ปเนตฺถ สทฺทสตฺถโต เวทิตพฺพํ. เอวํ สนฺเตปิ ‘‘ปริชิตา’’ติ วตฺตพฺเพ ช-การสฺส จ-การํ กตฺวา ‘‘ปริจิตา’’ติ [Pg.82] วุตฺตํ, ยถา สมฺมา คโท อสฺสาติ สุคโตติ อตฺถวิกปฺเป ท-การสฺส ต-กาโร นิรุตฺติลกฺขเณน กโต, เอวมิธาปิ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ปริจิตาติ ปทํ กตฺตุสาธนํ, ปุริมานิ ตีณิ กมฺมสาธนานิ.

ម៉្យាងទៀត ព្រោះធម៌ទាំងឡាយដែលពេញបរិបូណ៌ហើយនោះឯង ឈ្មោះថា សន្សំហើយ (paricitā) ចម្រើនហើយ ទទួលបានអាសេវនៈហើយ ហេតុនោះ អត្ថ ៣ យ៉ាងដែលពោលហើយក្នុងបទថា «paripuṇṇā» ទើបព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងបទថា «paricitā» ដែរ ហើយទ្រង់ត្រាស់អត្ថដ៏វិសេសទី ៤ ទៀត។ ក្នុងអត្ថទី ៤ នោះ បទថា satiyā pariggaṇhanto គឺព្រះយោគីកាលកំណត់កាន់យកនូវអស្សាសៈនិងបស្សាសៈដែលគប្បីកំណត់កាន់យក ដោយសតិដែលសម្បយុត្ត ឬដោយសតិក្នុងបុព្វភាគ។ បទថា jināti pāpake akusale dhamme គឺឈ្នះ គ្របសង្កត់នូវកិលេសដ៏លាមកទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទ)។ ហើយទេសនានេះ ជាបុគ្គលាធិដ្ឋានធម៌ទេសនា។ ព្រោះថា កាលបើធម៌ទាំងឡាយឈ្នះ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយធម៌នោះ ក៏ឈ្មោះថាឈ្នះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងឡាយនោះ មិនលះបង់នូវសតិ ហើយប្រារព្ធដើម្បីឈ្នះក្នុងខណៈដែលកើតឡើងនៃខ្លួន ឈ្មោះថា ឈ្នះហើយ (jita) ដូចពាក្យដែលពោលថា «បុគ្គលប្រារព្ធដើម្បីបរិភោគ ឈ្មោះថា បរិភោគហើយ» ដូច្នោះឯង។ លក្ខណៈក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងតាមក្បួនវ្យាករណ៍ (សទ្ទសាស្ត្រ)។ កាលបើជាយ៉ាងនេះ ទោះបីជាត្រូវពោលថា «parijitā» ក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គធ្វើអក្សរ ជ (ja) ឲ្យជា ច (ca) ហើយត្រាស់ថា «paricitā» ដូចក្នុងអត្ថវិកប្បថា «sugato» (ព្រះតថាគតមានព្រះវាចាល្អ) ព្រះអង្គធ្វើអក្សរ ទ (da) ឲ្យជា ត (ta) ដោយលក្ខណៈនិរុត្តិ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងបទនេះក៏គប្បីដឹងយ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងអត្ថវិកប្បនេះ បទថា paricitā ជាកត្តុពុទ្ធិ (កត្តុសាធនៈ) ចំណែកឯបទទាំង ៣ ខាងដើម ជាកម្មសាធនៈ។

จตฺตาโร สุสมารทฺธาติ จตฺตาโร สุสมารทฺธตฺถาติ วุตฺตํ โหติ, อตฺถสทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. สุสมารทฺธาติ ปทสฺส อตฺถาปิ หิ อิธ สุสมารทฺธาติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา, สุสมารทฺธธมฺมา วา. จตุรตฺถเภทโต จตฺตาโรติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา, น ธมฺมเภทโต. ยสฺมา ปน สุภาวิตาเยว สุสมารทฺธา โหนฺติ, น อญฺเญ, ตสฺมา ตโย ภาวนตฺถา อิธาปิ วุตฺตา. อาเสวนตฺโถปิ ตีสุ วุตฺเตสุ วุตฺโตเยว โหติ, ตสฺมา ตํ อวตฺวา ตปฺปจฺจนีกานํ สุสมูหตตฺโถ วุตฺโต. ปจฺจนีกสมุคฺฆาเตน หิ อารทฺธปริโยสานํ ปญฺญายติ, เตน สุสมารทฺธสฺส สิขาปฺปตฺโต อตฺโถ วุตฺโต โหติ. ตตฺถ ตปฺปจฺจนีกานนฺติ เตสํ ฌานวิปสฺสนามคฺคานํ ปฏิปกฺขภูตานํ. กิเลสานนฺติ กามจฺฉนฺทาทีนํ นิจฺจสญฺญาทิสมฺปยุตฺตานํ สกฺกายทิฏฺฐาทีนญฺจ. สุสมูหตตฺตาติ วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทวเสน สุฏฺฐุ สมูหตตฺตา นาสิตตฺตา. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘สุสมุคฺฆาตตฺตา’’ติ ลิขนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ.

ពាក្យថា Cattāro susamāraddhā សេចក្តីថា ធម៌ ៤ ប្រការដែលប្រារព្ធល្អហើយដោយអត្ថ គប្បីឃើញការលុបចោលនូវសទ្ទថា «attha» (អត្ថ)។ ព្រោះថា សូម្បីតែអត្ថទាំងឡាយនៃបទថា susamāraddhā ក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គត្រាស់ថា susamāraddhā ដែរ ឬមួយក៏ធម៌ដែលប្រារព្ធល្អហើយ គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គត្រាស់ថា ៤ ដោយអំណាចនៃការចែកអត្ថ ៤ យ៉ាង មិនមែនដោយការចែកធម៌ឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះធម៌ទាំងឡាយដែលចម្រើនល្អហើយនោះឯង ទើបឈ្មោះថាប្រារព្ធល្អហើយ ធម៌ដទៃមិនមែនទេ ហេតុនោះ អត្ថនៃភាវនា ៣ យ៉ាង ទើបព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងទីនេះ (ក្នុងការវែកញែកបទថា susamāraddhā) ដែរ។ សូម្បីតែអត្ថថាអាសេវនៈ កាលបើអត្ថ ៣ យ៉ាងខាងដើមពោលហើយ ក៏ឈ្មោះថាពោលហើយដែរ ហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនត្រាស់អត្ថនោះទេ តែត្រាស់អត្ថថាការកម្ចាត់បង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ (tappaccanīkānaṃ susamūhatatā) វិញ។ ព្រោះថា ទីបំផុតនៃការប្រារព្ធ (ការព្យាយាម) រមែងប្រាកដច្បាស់ដោយការកម្ចាត់បង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ ហេតុនោះ អត្ថដ៏ដល់នូវកំពូលនៃធម៌ដែលប្រារព្ធល្អហើយ ទើបឈ្មោះថាព្រះអង្គត្រាស់ហើយ។ ក្នុងអត្ថទី ៤ នោះ បទថា tappaccanīkānaṃ គឺធម៌ទាំងឡាយដែលជាបដិបក្ខនឹងឈាន វិបស្សនា និងមគ្គទាំងនោះ។ បទថា kilesānaṃ គឺកាមច្ឆន្ទៈជាដើម និងសក្កាយទិដ្ឋិជាដើមដែលសម្បយុត្តដោយនិច្ចសញ្ញាជាដើម។ បទថា susamūhatattā គឺព្រោះការកម្ចាត់បង់ កម្ទេចចោលដោយល្អ ដោយអំណាចនៃវិក្ខម្ភនប្បហាន តទង្គប្បហាន និងសមុច្ឆេទប្បហាន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងសៀវភៅទាំងឡាយ គេសរសេរថា «susamugghātattā» សេចក្តីនោះមិនល្អឡើយ។

๑๖๑. ปุน ตสฺเสว ปทสฺส อญฺญมฺปิ อตฺถวิกปฺปํ ทสฺเสนฺโต สุสมนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ตตฺถ ชาตาติ ตสฺมึ สิขาปฺปตฺตภาวนาวิเสเส ชาตา. อนวชฺชาติ กิเลสานํ อารมฺมณภาวานุปคมเนน กิเลสโทสวิรหิตา. กุสลาติ ชาติวเสน กุสลา. โพธิปกฺขิยาติ พุชฺฌนฏฺเฐน โพธีติ ลทฺธนามสฺส อริยสฺส ปกฺเข ภวตฺตา โพธิปกฺขิยา. ปกฺเข ภวตฺตาติ หิ อุปการภาเว ฐิตตฺตา. เต จ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๕; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๒; มิ. ป. ๕.๔.๑) สตฺตตึส ธมฺมา. อิทํ สมนฺติ อิทํ มคฺคกฺขเณ ธมฺมชาตํ สมุจฺเฉทวเสน กิเลเส สเมติ วินาเสตีติ สมํ นาม. นิโรโธ นิพฺพานนฺติ ทุกฺขนิโรธตฺตา นิโรโธ, วานสงฺขาตาย ตณฺหาย อภาวา นิพฺพานํ. อิทํ สุสมนฺติ อิทํ นิพฺพานํ สพฺพสงฺขตวิสมาปคตตฺตา สุฏฺฐุ สมนฺติ สุสมํ นาม. ญาตนฺติ โพธิปกฺขิยสงฺขาตํ สมํ อสมฺโมหโต [Pg.83] ญาเณน ญาตํ, นิพฺพานสงฺขาตํ สุสมํ อารมฺมณโต ญาเณน ญาตํ. ตเทว ทฺวยํ เตเนว จกฺขุนา วิย ทิฏฺฐํ. วิทิตนฺติ ตเทว ทฺวยํ สนฺตาเน อุปฺปาทเนน อารมฺมณกรเณน จ ปฏิลทฺธํ. ญาตํ วิย ปญฺญาย สจฺฉิกตํ ผสฺสิตญฺจ. ‘‘อสลฺลีนํ อสมฺมุฏฺฐา อสารทฺโธ เอกคฺค’’นฺติ ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปทสฺส อตฺถปฺปกาสนํ. ตตฺถ อารทฺธนฺติ ปฏฺฐปิตํ. อสลฺลีนนฺติ อสงฺกุจิตํ. อุปฏฺฐิตาติ อุปคนฺตฺวา ฐิตา. อสมฺมุฏฺฐาติ อวินฏฺฐา. ปสฺสทฺโธติ นิพฺพุโต. อสารทฺโธติ นิทฺทรโถ. สมาหิตนฺติ สมํ ฐปิตํ. เอกคฺคนฺติ อวิกฺขิตฺตํ.

១៦១. ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថវិកប្បផ្សេងទៀតនៃបទនោះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យថា susamaṃ (ស្មើល្អ) ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា tattha jātā គឺកើតឡើងក្នុងភាវនាដ៏វិសេសដែលដល់នូវកំពូលនោះ។ បទថា anavajjā គឺប្រាសចាកទោសគឺកិលេស ព្រោះមិនដល់នូវភាពជាអារម្មណ៍នៃកិលេសទាំងឡាយ។ បទថា kusalā គឺកុសលដោយអំណាចនៃជាតិ។ បទថា bodhipakkhiyā គឺព្រោះកើតក្នុងចំណែកនៃអរិយមគ្គដែលបានឈ្មោះថា ពោធិ ដោយអត្ថថាត្រាស់ដឹង។ ព្រោះថា ពាក្យថា កើតក្នុងចំណែក គឺព្រោះតាំងនៅក្នុងភាពជាឧបការៈ។ ហើយធម៌ទាំងនោះ គឺធម៌ ៣៧ ប្រការ គឺសតិបដ្ឋាន ៤ សម្មប្បធាន ៤ ឥទ្ធិបាទ ៤ ឥន្ទ្រិយ ៥ ពល ៥ ពោជ្ឈង្គ ៧ និងអរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ។ បទថា idaṃ samaṃ គឺពួកធម៌នេះក្នុងខណៈនៃមគ្គ រមែងរំងាប់ កម្ទេចនូវកិលេសដោយអំណាចនៃការកាត់ផ្តាច់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សមៈ (ធម៌ស្ងប់)។ បទថា nirodho nibbānaṃ គឺឈ្មោះថា និរោធ ព្រោះរលត់ទុក្ខ ឈ្មោះថា និព្វាន ព្រោះមិនមានតណ្ហាដែលហៅថា វានៈ។ បទថា idaṃ susamaṃ គឺព្រះនិព្វាននេះ ឈ្មោះថា សុសមៈ (ស្មើល្អ) ព្រោះប្រាសចាកសង្ខតធម៌ដ៏មិនស្មើទាំងអស់។ បទថា ñātaṃ គឺសមធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងពោធិបក្ខិយធម៌ ត្រូវបានដឹងដោយញាណមិនវង្វេង ឯសុសមធម៌ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងព្រះនិព្វាន ត្រូវបានដឹងដោយញាណដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ ធម៌ទាំងពីរនោះឯង ត្រូវបានឃើញដោយញាណនោះ ដូចជាឃើញដោយចក្ខុដូច្នោះ។ បទថា viditaṃ គឺធម៌ទាំងពីរនោះឯង ត្រូវបានសម្រេចដោយការបង្កើតឡើងក្នុងសន្តាន និងដោយការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ ឈ្មោះថាធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ និងពាល់ត្រូវដោយបញ្ញា ដូចជាដឹងហើយដូច្នោះ។ បទថា «asallīnaṃ, asammuṭṭhā, asāraddho, ekaggaṃ» នេះ ជាគ្រឿងសម្តែងអត្ថនៃបទមុនៗតាមលំដាប់។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា āraddhaṃ គឺតាំងទុកហើយ (ផ្ដើមហើយ)។ បទថា asallīnaṃ គឺមិនរួញរា។ បទថា upaṭṭhitā គឺចូលទៅជិតហើយតាំងនៅ។ បទថា asammuṭṭhā គឺមិនវង្វេង (មិនវិនាស)។ បទថា passaddho គឺរំងាប់ហើយ (ត្រជាក់ហើយ)។ បទថា asāraddho គឺមិនក្តៅក្រហាយ (មិនមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់)។ បទថា samāhitaṃ គឺតាំងទុកស្មើល្អហើយ។ បទថា ekaggaṃ គឺមិនរាយមាយ។

‘‘จตฺตาโร สุสมารทฺธา’’ติอาทิ สกลสฺส สุสมารทฺธวจนสฺส มูลตฺโถ. ‘‘อตฺถิ สม’’นฺติอาทิ ปน สุสมวจนสฺส, ‘‘ญาต’’นฺติอาทิ อารทฺธวจนสฺส วิกปฺปตฺถา. ตตฺถายํ ปทตฺถสํสนฺทนา – ‘‘สมา จ สุสมา จ สมสุสมา’’ติ วตฺตพฺเพ เอกเทสสรูเปกเสสํ กตฺวา ‘‘สุสมา’’ อิจฺเจว วุตฺตา ยถา นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปนฺติ. ‘‘อิทํ สมํ, อิทํ สุสม’’นฺติ ปน อนญฺญาเปกฺขํ กตฺวา นปุํสกวจนํ กตํ. ยสฺมา ปน ญาตมฺปิ ทิฏฺฐนฺติ วุจฺจติ, ทิฏฺฐญฺจ อารทฺธญฺจ อตฺถโต เอกํ. วิทิตสจฺฉิกตผสฺสิตานิ ปน ญาตเววจนานิ, ตสฺมา ญาตนฺติ อารทฺธตฺโถเยว วุตฺโต โหติ.

ពាក្យថា «cattāro susamāraddhā» ជាដើម ជាអត្ថដើមនៃពាក្យថា susamāraddhā ទាំងអស់។ ចំណែកឯពាក្យថា «atthi samaṃ» ជាដើម ជាអត្ថវិកប្បនៃពាក្យថា susama, ពាក្យថា «ñātaṃ» ជាដើម ជាអត្ថវិកប្បនៃពាក្យថា āraddha។ ក្នុងការសម្របសម្រួលអត្ថនៃបទក្នុងទីនោះ មានដូចតទៅ៖ កាលបើត្រូវពោលថា «samā ca susamā ca samasusamā» (ធម៌ស្មើផង ធម៌ស្មើល្អផង ឈ្មោះថា សមសុសមៈ) ព្រះអង្គធ្វើឯកទេសសរូបេកសេសៈ (ការទុកនៅតែមួយក្នុងចំណោមពាក្យដែលមានរូបដូចគ្នាខ្លះ) ហើយត្រាស់តែពាក្យថា «susamā» ប៉ុណ្ណោះ ដូចជាពាក្យថា «nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpaṃ» (នាមផង រូបផង នាមរូបផង ឈ្មោះថា នាមរូប) ដូច្នោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «idaṃ samaṃ, idaṃ susamaṃ» នេះ ព្រះអង្គធ្វើជាណបុំសកលិង្គ ដោយមិនបាច់អាស្រ័យពាក្យដទៃឡើយ។ ព្រោះថា សូម្បីតែអ្វីដែលដឹងហើយ (ñāta) ក៏ហៅថា ឃើញហើយ (diṭṭha) ដែរ ហើយពាក្យថា diṭṭha និង āraddha មានអត្ថដូចគ្នាតែមួយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា vidita, sacchikata, និង phassita ជាវេវចនៈនៃពាក្យថា ñāta ហេតុនោះ ពាក្យថា ñāta ទើបឈ្មោះថាព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកអត្ថនៃពាក្យថា āraddha នោះឯង។

อารทฺธํ โหติ วีริยํ อสลฺลีนนฺติ อยํ ปน อารทฺธวจนสฺส อุชุกตฺโถเยว. อุปฏฺฐิตา สตีติอาทีนิ ปน สมฺปยุตฺตวีริยสฺส อุปการกธมฺมทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ, น อารทฺธวจนสฺส อตฺถทสฺสนตฺถํ. ปุริเมน อตฺเถน สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ สุสมารทฺธา จ, อิมินา อตฺเถน สุสมา อารทฺธาติ สุสมารทฺธา จ เอกเสเส กเต ‘‘สุสมารทฺธา’’ติ วุจฺจนฺติ. อิมมตฺถํ ปริคฺคเหตฺวา ‘‘เตน วุจฺจติ สุสมารทฺธา’’ติ วุตฺตํ.

ចំណែកឯពាក្យថា «āraddhaṃ hoti vīriyaṃ asallīnaṃ» (ព្យាយាមដែលប្រារព្ធហើយ មិនរួញរាឡើយ) នេះ ជាអត្ថដោយត្រង់នៃពាក្យថា āraddha ប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯបទទាំងឡាយមាន «upaṭṭhitā sati» (សតិតាំងមាំហើយ) ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញធម៌ជាឧបការៈដល់វីរិយៈដែលសម្បយុត្ត មិនមែនត្រាស់ដើម្បីបង្ហាញអត្ថនៃពាក្យថា āraddha ឡើយ។ ធម៌ដែលប្រារព្ធល្អហើយដោយអត្ថខាងដើម ឈ្មោះថា susamāraddhā ផង ធម៌ដែលប្រារព្ធស្មើល្អហើយដោយអត្ថនេះ ឈ្មោះថា susamāraddhā ផង កាលបើធ្វើឯកសេសៈហើយ ទើបហៅថា «susamāraddhā»។ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវអត្ថនេះ ទើបត្រាស់ថា «tena vuccati susamāraddhā» (ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា ប្រារព្ធល្អហើយ)។

อนุปุพฺพนฺติ ยถานุกฺกเมนาติ อตฺโถ, ปุพฺพํ ปุพฺพํ อนูติ วุตฺตํ โหติ. ทีฆํ อสฺสาสวเสนาติ ทีฆนฺติ วุตฺตอสฺสาสวเสน. ปุริมา ปุริมาติ ปุริมา ปุริมา สติ. เอเตน ปุพฺพนฺติปทสฺส อตฺโถ วุตฺโต โหติ. ปจฺฉิมา ปจฺฉิมาติ สติเยว. เอเตน อนูติปทสฺส อตฺโถ วุตฺโต โหติ. อุภเยน ปุพฺพญฺจ อนุ จ ปริจิตาติ อตฺโถ วุตฺโต โหติ. อุปริ โสฬส วตฺถูนิ วิตฺถาเรตฺวา วจนโต อิธ สงฺขิปิตฺวา ‘‘ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี’’ติ อนฺติมเมว ทสฺสิตํ. ยสฺมา สิขาปฺปตฺตภาวนสฺส สพฺพาปิ อานาปานสฺสติโย [Pg.84] ปุนปฺปุนํ ยถารุจิ ปวตฺตนโต อนุปริจิตาปิ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อญฺญมญฺญํ ปริจิตา เจว โหนฺติ อนุปริจิตา จา’’ติ.

ពាក្យថា Anupubbanti មានសេចក្តីថា ទៅតាមលំដាប់ (yathānukkamena) គឺលោកចង់ពោលថា សតិដែលសមគួរដល់សតិមុនៗ ឬសតិដែលកើតមុនៗ។ ពាក្យថា Dīghaṃ assāsavasena សំដៅយកដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចូលដែលពោលថាវែង។ ពាក្យថា Purimā purimā សំដៅយកសតិមុនៗ។ ដោយបទនេះ សេចក្តីនៃបទថា pubbanti ត្រូវបានពោលហើយ។ ពាក្យថា Pacchimā pacchimā សំដៅយកសតិនោះឯង (សតិក្រោយៗ)។ ដោយបទនេះ សេចក្តីនៃបទថា anu ត្រូវបានពោលហើយ។ ដោយពាក្យទាំងពីរ (pubba និង anu) សេចក្តីថា សតិមុនៗ និងសតិក្រោយៗ ត្រូវបានសន្សំ (ចម្រើន) ហើយ ត្រូវបានពោលហើយ។ ព្រោះតែខាងលើនឹងសម្តែងវត្ថុ ១៦ យ៉ាងដោយពិស្តារ ក្នុងទីនេះលោកទើបសង្ខេប ហើយបង្ហាញតែបទចុងក្រោយបង្អស់ថា “paṭinissaggānupassī” (អ្នកយល់ឃើញរឿយៗនូវការរលាស់ចោល)។ ព្រោះថា ចំពោះបុគ្គលដែលមានការចម្រើនដល់កំពូលហើយ សូម្បីតែអានាបានសតិទាំងអស់ ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅរឿយៗតាមបំណង ឈ្មោះថាត្រូវបានសន្សំរឿយៗដែរ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “សតិទាំងនោះ ឈ្មោះថាត្រូវបានសន្សំទៅវិញទៅមកផង ឈ្មោះថាត្រូវបានសន្សំរឿយៗផង”។

ยถตฺถาติ ยถาสภาวตฺถา. อตฺตทมถตฺโถติ อรหตฺตมคฺคกฺขเณ อตฺตโน นิพฺพิเสวนตฺโถ. สมถตฺโถติ สีติภาวตฺโถ. ปรินิพฺพาปนตฺโถติ กิเลสปรินิพฺพาเนน. อภิญฺญตฺโถติ สพฺพธมฺมวเสน. ปริญฺญตฺถาทโย มคฺคญาณกิจฺจวเสน. สจฺจาภิสมยตฺโถ จตุนฺนํ สจฺจานํ เอกปฏิเวธทสฺสนวเสน. นิโรเธ ปติฏฺฐาปกตฺโถ อารมฺมณกรณวเสน.

ពាក្យថា Yathatthā សំដៅយកសេចក្តីពិតតាមសភាវៈ។ ពាក្យថា Attadamathattho សំដៅយកសេចក្តីស្ងប់ចាកការសេពខុសឆ្គងរបស់ខ្លួន ក្នុងខណៈនៃអរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា Samathattho សំដៅយកសេចក្តីត្រជាក់ (សេចក្តីស្ងប់រំងាប់)។ ពាក្យថា Parinibbāpanattho សំដៅយកការរលត់ទៅដោយការរលត់កិលេស។ ពាក្យថា Abhiññattho សំដៅយកការដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងពួង។ បទទាំងឡាយមាន Pariññattho (សេចក្តីដឹងខណ្ឌ) ជាដើម គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃកិច្ចរបស់មគ្គញាណ។ ពាក្យថា Saccābhisamayattho គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះ និងការឃើញសច្ចៈទាំង ៤ ក្នុងពេលតែមួយ។ ពាក្យថា Nirodhe patiṭṭhāpakattho (សេចក្តីតម្កល់ទុកក្នុងសេចក្តីរលត់) គប្បីជ្រាបដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យជាអារម្មណ៍។

พุทฺโธติปทสฺส อภาเวปิ พุทฺเธนาติปเท โย โส พุทฺโธ, ตํ นิทฺทิสิตุกาเมน พุทฺโธติ วุตฺตํ. สยมฺภูติ อุปเทสํ วินา สยเมว ภูโต. อนาจริยโกติ สยมฺภูปทสฺส อตฺถวิวรณํ. โย หิ อาจริยํ วินา สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, โส สยมฺภู นาม โหติ. ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสูติอาทิ อนาจริยกภาวสฺส อตฺถปฺปกาสนํ. อนนุสฺสุเตสูติ อาจริยํ อนนุสฺสุเตสุ. สามนฺติ สยเมว. อภิสมฺพุชฺฌีติ ภุสํ สมฺมา ปฏิวิชฺฌิ. ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณีติ เตสุ จ สจฺเจสุ สพฺพญฺญุภาวํ ปาปุณิ. ยถา สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺตา สพฺพญฺญุโน โหนฺติ, ตถา สจฺจานํ ปฏิวิทฺธตฺตา เอวํ วุตฺตํ. สพฺพญฺญุตํ ปตฺโตติปิ ปาโฐ. พเลสุ จ วสีภาวนฺติ ทสสุ จ ตถาคตพเลสุ อิสฺสรภาวํ ปาปุณิ. โย โส เอวํ ภูโต, โส พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณนิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตํ ขนฺธสนฺตานํ อุปาทาย ปณฺณตฺติโก, สพฺพญฺญุตปทฏฺฐานํ วา สจฺจาภิสมฺโพธิมุปาทาย ปณฺณตฺติโก สตฺตวิเสโส พุทฺโธ. เอตฺตาวตา อตฺถโต พุทฺธวิภาวนา กตา โหติ.

សូម្បីតែមិនមានបទថា Buddho ក្នុងគាថាក៏ដោយ តែព្រះថេរៈមានបំណងចង់ចង្អុលបង្ហាញព្រះពុទ្ធអង្គណាដែលសង្គ្រោះចូលក្នុងបទថា buddhena ទើបពោលថា Buddho។ ពាក្យថា Sayambhū សំដៅយកព្រះអង្គត្រាស់ដឹងដោយខ្លួនឯង ដោយមិនបាច់មានការណែនាំប្រដៅ។ បទថា Anācariyako (មិនមានគ្រូអាចារ្យ) ជាការបើកបង្ហាញសេចក្តីនៃបទថា Sayambhū។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធអង្គណាដែលចាក់ធ្លុះដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយដោយមិនបាច់មានគ្រូអាចារ្យ ព្រះពុទ្ធអង្គនោះឈ្មោះថា សយម្ភូ។ ពាក្យថា Pubbe ananussutesu (ក្នុងធម៌ទាំងឡាយដែលមិនធ្លាប់ឮពីមុនមក) ជាដើម ជាការសម្តែងនូវសេចក្តីនៃភាពមិនមានគ្រូអាចារ្យ។ ពាក្យថា Ananussutesu សំដៅយកការមិនធ្លាប់ឮដោយអាស្រ័យគ្រូអាចារ្យ។ ពាក្យថា Sāmaṃ សំដៅយកដោយខ្លួនឯង។ ពាក្យថា Abhisambujjhi សំដៅយកការចាក់ធ្លុះដឹងយ៉ាងក្រៃលែង និងដោយត្រឹមត្រូវ។ ពាក្យថា Tattha ca sabbaññutaṃ pāpuṇi សំដៅយកការដល់នូវភាពជាព្រះសព្វញ្ញូក្នុងសច្ចធម៌ទាំងឡាយនោះ។ បុគ្គលទាំងឡាយកាលចាក់ធ្លុះដឹងនូវសច្ចធម៌ដោយប្រការណា ឈ្មោះថាជាព្រះសព្វញ្ញូ ព្រះអង្គក៏បានចាក់ធ្លុះដឹងនូវសច្ចធម៌ដោយប្រការនោះ ទើបលោកពោលយ៉ាងនេះ។ មានបាឋៈថា Sabbaññutaṃ patto ដូច្នេះខ្លះដែរ។ ពាក្យថា Balesu ca vasībhāvaṃ សំដៅយកការដល់នូវភាពជាធំ (ការស្ទាត់ជំនាញ) ក្នុងទសពលញ្ញាណទាំង ១០ របស់ព្រះតថាគត។ ព្រះភគវន្តមុនីអង្គណាដែលជាបែបនេះ ព្រះភគវន្តមុនីអង្គនោះឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ នេះជាសេចក្តីដែលលោកចង់ពោល។ ក្នុងបទនោះ ព្រះពុទ្ធ គឺសត្វវិសេសដែលបញ្ញត្តិឡើងដោយអាស្រ័យខន្ធសន្តានដែលអប់រំហើយដោយការសម្រេចនូវអនុត្តរវិមោក្ខ ដែលមានសព្វញ្ញុតញ្ញាណមិនទើសទាក់ជាហេតុក្នុងធម៌ទាំងពួង ឬមួយក៏ជាសត្វវិសេសដែលបញ្ញត្តិឡើងដោយអាស្រ័យការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ ដែលជាហេតុជិតនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ប៉ុណ្ណេះ ឈ្មោះថាការសម្តែងឱ្យច្បាស់នូវពាក្យថា ព្រះពុទ្ធ ដោយអត្ថ ត្រូវបានធ្វើហើយ។

๑๖๒. อิทานิ พฺยญฺชนโต วิภาเวนฺโต พุทฺโธติ เกนฏฺเฐน พุทฺโธติอาทิมาห. ตตฺถ ยถา โลเก อวคนฺตา อวคโตติ วุจฺจติ, เอวํ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ. ยถา ปณฺณโสสา วาตา ปณฺณสุสาติ วุจฺจนฺติ, เอวํ โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ. สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมพุชฺฌนสมตฺถาย พุทฺธิยา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมานํ ญาณจกฺขุนา ทิฏฺฐตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อนญฺญเนยฺยตาย [Pg.85] พุทฺโธติ อญฺเญน อโพธนียโต สยเมว พุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. วิสวิตาย พุทฺโธติ นานาคุณวิสวนโต ปทุมมิว วิกสนฏฺเฐน พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธติอาทีหิ ฉหิ ปริยาเยหิ จิตฺตสงฺโกจกรธมฺมปฺปหาเนน นิทฺทกฺขยวิพุทฺโธ ปุริโส วิย สพฺพกิเลสนิทฺทกฺขยวิพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. สงฺขา สงฺขาตนฺติ อตฺถโต เอกตฺตา สงฺขาเตนาติ วจนสฺส โกฏฺฐาเสนาติ อตฺโถ. ตณฺหาเลปทิฏฺฐิเลปาภาเวน นิรุปเลปสงฺขาเตน. สวาสนานํ สพฺพกิเลสานํ ปหีนตฺตา เอกนฺตวจเนน วิเสเสตฺวา เอกนฺตวีตราโคติอาทิ วุตฺตํ. เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ ราคโทสโมหาวเสเสหิ สพฺพกิเลเสหิ นิกฺกิเลโส. เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธติ คมนตฺถานํ ธาตูนํ พุชฺฌนตฺถตฺตา พุชฺฌนตฺถาปิ ธาตุโย คมนตฺถา โหนฺติ, ตสฺมา เอกายนมคฺคํ คตตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. เอกายนมคฺโคติ เจตฺถ –

១៦២. ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលនឹងសម្តែងឱ្យច្បាស់ដោយព្យញ្ជនៈ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “Buddho, kenaṭṭhena buddho” (ព្រះពុទ្ធ តើឈ្មោះថាព្រះពុទ្ធដោយអត្ថដូចម្តេច?)។ ក្នុងពាក្យនោះ ដូចជាក្នុងលោក ជនអ្នកកំពុងដឹង ឬអ្នកដឹងហើយ តែងហៅថា “avagato” យ៉ាងណាមិញ ព្រះអង្គជាអ្នកដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា “Buddho” យ៉ាងនោះដែរ។ ដូចជាខ្យល់ទាំងឡាយដែលធ្វើឱ្យស្លឹកឈើស្ងួត តែងហៅថា “paṇṇasusā” យ៉ាងណាមិញ ព្រះអង្គជាអ្នកញ៉ាំងពពួកសត្វឱ្យដឹង ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា “Buddho” យ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Sabbaññutāya buddho មានសេចក្តីថា ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះព្រះអង្គមានព្រះប្រាជ្ញាញាណ (អរហត្តមគ្គញាណ ឬសព្វញ្ញុតញ្ញាណ) ដែលអាចដឹងនូវធម៌ទាំងពួងបាន។ ពាក្យថា Sabbadassāvitāya buddho មានសេចក្តីថា ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះព្រះអង្គបានឃើញនូវធម៌ទាំងពួងដោយញាណចក្ខុ។ ពាក្យថា Anaññaneyyatāya buddho មានសេចក្តីថា ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ដឹងដោយខ្លួនឯង ដោយមិនបាច់មានអ្នកដទៃណែនាំឱ្យដឹងឡើយ។ ពាក្យថា Visavitāya buddho មានសេចក្តីថា ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ដោយអត្ថថា រីកស្គុះស្គាយដូចជាផ្កាឈូក ព្រោះព្រះអង្គញ៉ាំងគុណធម៌ផ្សេងៗឱ្យរីកចម្រើន។ ដោយវារៈទាំង ៦ មានពាក្យថា Khīṇāsavasaṅkhātena buddho ជាដើម មានសេចក្តីថា ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះព្រះអង្គភ្ញាក់រលឹកឡើងចាកការដេកលក់គឺកិលេសទាំងពួង ដូចជាបុរសដែលភ្ញាក់រលឹកឡើងចាកការដេកលក់ ព្រោះលះបង់ធម៌ដែលធ្វើឱ្យចិត្តរួញរា។ បទថា Saṅkhā និង Saṅkhāta មានអត្ថដូចគ្នា គប្បីជ្រាបថាសេចក្តីនៃពាក្យថា Saṅkhātena គឺចំណែក (koṭṭhāsa)។ ឈ្មោះថា Nirupalepasaṅkhātena ព្រោះមិនមានការលាបឡប់ដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិ។ ព្រោះព្រះអង្គលះបង់កិលេសទាំងពួងព្រមទាំងវាសនាហើយ លោកទើបធ្វើការវិសេសនៈដោយឯកន្តសព្ទ ហើយពោលពាក្យមានជាដើមថា Ekantavītarāgo (អ្នកមានរាគៈប្រាសចេញហើយដោយដាច់ខាត)។ ពាក្យថា Ekantanikkileso សំដៅយកការមិនមានកិលេសសេសសល់ មានរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈជាដើម គឺមិនមានកិលេសទាំងពួង។ ពាក្យថា Ekāyanamaggaṃ gato buddho មានសេចក្តីថា ព្រោះធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា ទៅ (gamanattha) តែងមានអត្ថថា ដឹង (bujjhanattha) ដែរ ហើយធាតុទាំងឡាយដែលមានអត្ថថា ដឹង ក៏មានអត្ថថា ទៅ ដែរ ហេតុនោះ ព្រោះព្រះអង្គយាងទៅកាន់ឯកាយនមគ្គ ទើបឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបទថា Ekāyanamaggo នេះ៖

‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺชสํ วฏุมายนํ;

นาวา อุตฺตรเสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม’’ติ. (จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๑๐๑) –

“ផ្លូវ (maggo), ផ្លូវលំ (pantho), ផ្លូវដើរ (patho), ផ្លូវតូច (pajjo), ផ្លូវត្រង់ (añjasaṃ), ផ្លូវលំ (vaṭuma), ផ្លូវទៅ (ayana), ទូក (nāvā), ស្ពានចម្លង (uttarasetu), ផែ (kullo), ពោង (bhisi), ស្ពានក្តារ (saṅkamo)”។

มคฺคสฺส พหูสุ นาเมสุ อยนนาเมน วุตฺโต. ตสฺมา เอกมคฺคภูโต มคฺโค, น ทฺเวธาปถภูโตติ อตฺโถ. อถ วา เอเกน อยิตพฺโพ มคฺโคติ เอกายนมคฺโค. เอเกนาติ คณสงฺคณิกํ ปหาย ปวิเวเกน จิตฺเตน. อยิตพฺโพติ ปฏิปชฺชิตพฺโพ. อยนฺติ วา เอเตนาติ อยโน, สํสารโต นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. เอเกสํ อยโน เอกายโน. เอเกติ เสฏฺฐา, สพฺพสตฺตเสฏฺฐา จ สมฺมาสมฺพุทฺธา, ตสฺมา เอกายนมคฺโคติ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ อยนภูโต มคฺโคติ วุตฺตํ โหติ. อยตีติ วา อยโน, คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เอกสฺมึ อยโน มคฺโคติ เอกายนมคฺโค, เอกสฺมึเยว พุทฺธสาสเน ปวตฺตมาโน มคฺโค, น อญฺญตฺถาติ วุตฺตํ โหติ. อปิ จ เอกํ อยตีติ เอกายโน, ปุพฺพภาเค นานามุขภาวนานยปฺปวตฺโตปิ อปรภาเค เอกํ นิพฺพานเมว คจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมา เอกายนมคฺโคติ เอกนิพฺพานคมนมคฺโคติ อตฺโถ. เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธติ น ปเรหิ พุทฺธตฺตา พุทฺโธ, กึ ปน สยเมว อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภา พุทฺโธติ พุทฺธิ พุทฺธํ [Pg.86] โพโธติ ปริยายวจนเมตํ. ตตฺถ ยถา นีลรตฺตคุณโยคา นีโล ปโฏ รตฺโต ปโฏติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธคุณโยคา พุทฺโธติ ญาเปตุํ วุตฺตํ.

ក្នុងចំណោមឈ្មោះជាច្រើនរបស់ផ្លូវ លោកពោលដោយឈ្មោះថា Ayana (ផ្លូវទៅ)។ ហេតុនោះ សេចក្តីថា ផ្លូវដែលជាផ្លូវតែមួយ មិនមែនជាផ្លូវបែកជាពីរឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ផ្លូវដែលបុគ្គលម្នាក់ឯងគប្បីដើរទៅ ឈ្មោះថា ឯកាយនមគ្គ។ ពាក្យថា Ekena សំដៅយកការលះបង់ការច្រឡូកច្រឡំដោយពួកក្រុម ហើយទៅដោយចិត្តស្ងប់ស្ងាត់ម្នាក់ឯង។ ពាក្យថា Ayitabbo សំដៅយកការគប្បីប្រតិបត្តិ។ មួយវិញទៀត ជនទាំងឡាយរមែងទៅកាន់ព្រះនិព្វានចាកសង្សារវដ្តដោយផ្លូវនេះ ហេតុនោះ ផ្លូវនោះឈ្មោះថា Ayano មានសេចក្តីថា ផ្លូវជាគ្រឿងទៅ។ ផ្លូវជាគ្រឿងទៅរបស់បុគ្គលដ៏ប្រសើរទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឯកាយនៈ។ ពាក្យថា Eke សំដៅយកបុគ្គលដ៏ប្រសើរទាំងឡាយ គឺព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយដែលប្រសើរជាងសត្វលោកទាំងពួង ហេតុនោះ បទថា Ekāyanamaggo មានសេចក្តីថា ផ្លូវដែលជាផ្លូវទៅរបស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធទាំងឡាយ។ មួយវិញទៀត ផ្លូវដែលរមែងទៅ ឈ្មោះថា Ayano មានសេចក្តីថា ដើរទៅ ឬប្រព្រឹត្តទៅ។ ផ្លូវដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសាសនាតែមួយ ឈ្មោះថា ឯកាយនមគ្គ មានសេចក្តីថា ផ្លូវដែលប្រព្រឹត្តទៅតែក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនាតែមួយគត់ មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសាសនាដទៃឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ផ្លូវដែលទៅកាន់ធម៌តែមួយ ឈ្មោះថា ឯកាយនៈ មានសេចក្តីថា សូម្បីតែក្នុងបុព្វភាគប្រព្រឹត្តទៅដោយវិធីនៃការចម្រើនផ្សេងៗគ្នាក៏ដោយ តែក្នុងអបរភាគ រមែងទៅកាន់ព្រះនិព្វានតែមួយគត់ ហេតុនោះ បទថា Ekāyanamaggo មានសេចក្តីថា ផ្លូវជាគ្រឿងទៅកាន់ព្រះនិព្វានតែមួយ។ ពាក្យថា Eko anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho buddho មានសេចក្តីថា ព្រះអង្គមិនមែនឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ព្រោះតែអ្នកដទៃធ្វើឱ្យដឹងនោះទេ តែព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ដឹងនូវអនុត្តរសម្មាសម្ពោធិញាណដោយខ្លួនឯង ទើបឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ។ ពាក្យថា Abuddhivihatattā buddhipaṭilābhā buddho នេះ ពាក្យថា Buddhi, Buddha, Bodho ទាំងនេះជាវេវចនៈនឹងគ្នា។ ក្នុងពាក្យនោះ ដូចជាសំពត់ដែលប្រកបដោយពណ៌ខៀវ ឬពណ៌ក្រហម តែងហៅថា សំពត់ខៀវ សំពត់ក្រហម យ៉ាងណាមិញ ព្រះអង្គប្រកបដោយពុទ្ធគុណ ទើបឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ លោកពោលយ៉ាងនេះដើម្បីឱ្យដឹងនូវសេចក្តីនេះ។

ตโต ปรํ พุทฺโธติ เนตํ นามนฺติอาทิ ‘‘อตฺถมนุคตา อยํ ปญฺญตฺตี’’ติ ญาปนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ มิตฺตา สหายา. อมจฺจา ภจฺจา. ญาตี ปิตุปกฺขิกา. สาโลหิตา มาตุปกฺขิกา. สมณา ปพฺพชฺชูปคตา. พฺราหฺมณา โภวาทิโน, สมิตปาปพาหิตปาปา วา. เทวตา สกฺกาทโย พฺรหฺมาโน จ. วิโมกฺขนฺติกนฺติ วิโมกฺโข อรหตฺตมคฺโค, วิโมกฺขสฺส อนฺโต อรหตฺตผลํ, ตสฺมึ วิโมกฺขนฺเต ภวํ วิโมกฺขนฺติกํ นาม. สพฺพญฺญุภาโว หิ อรหตฺตมคฺเคน สิชฺฌติ, อรหตฺตผโลทเย สิทฺโธ โหติ, ตสฺมา สพฺพญฺญุภาโว วิโมกฺขนฺเต ภโว โหติ. ตํ เนมิตฺติกมฺปิ นามํ วิโมกฺขนฺเต ภวํ นาม โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตาน’’นฺติ. โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาภาติ มหาโพธิรุกฺขมูเล ยถาวุตฺตกฺขเณ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาเภน สห. สจฺฉิกา ปญฺญตฺตีติ อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย, สพฺพธมฺมสจฺฉิกิริยาย วา ชาตา ปญฺญตฺติ. ยทิทํ พุทฺโธติ ยา อยํ พุทฺโธติ ปญฺญตฺติ, อยํ พฺยญฺชนโต พุทฺธวิภาวนา.

បន្ទាប់ពីនោះមក ពាក្យមានជាដើមថា “Buddhoti netaṃ nāmaṃ” (ពាក្យថា ព្រះពុទ្ធ នេះ មិនមែនជាឈ្មោះដែលគេតាំងឡើងទេ) លោកពោលដើម្បីឱ្យដឹងថា “បញ្ញត្តិនេះជាបញ្ញត្តិដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអត្ថ (គុណធម៌)”។ ក្នុងពាក្យនោះ មិត្ត (mittā) គឺសំឡាញ់ (sahāyā)។ អាមាត្យ (amaccā) គឺអ្នកបម្រើ (bhaccā)។ ញាតិ (ñātī) គឺពួកខាងឪពុក (pitupakkhikā)។ សាលោហិត (sālohitā) គឺពួកខាងម្តាយ (mātupakkhikā)។ សមណៈ (samaṇā) គឺអ្នកចូលកាន់ផ្នួស (pabbajjūpagatā)។ ព្រាហ្មណ៍ (brāhmaṇā) គឺពួកអ្នកពោលពាក្យថា ភោ (bhovādino) ឬអ្នកមានបាបរំងាប់ហើយ មានបាបបន្សាត់ចោលហើយ។ ទេវតា (devatā) គឺពួកសក្កទេវរាជជាដើម និងព្រហ្មទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Vimokkhantika មានសេចក្តីថា វិមោក្ខ គឺអរហត្តមគ្គ, ទីបំផុតនៃវិមោក្ខ គឺអរហត្តផល, ឈ្មោះដែលកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃវិមោក្ខនោះ ឈ្មោះថា វិមោក្ខន្តិកៈ។ ព្រោះថា ភាពជាព្រះសព្វញ្ញូ រមែងសម្រេចដោយអរហត្តមគ្គ ហើយសម្រេចពិតប្រាកដក្នុងខណៈដែលអរហត្តផលកើតឡើង ហេតុនោះ ភាពជាព្រះសព្វញ្ញូ ទើបជាគុណធម៌ដែលកើតក្នុងទីបំផុតនៃវិមោក្ខ។ សូម្បីតែនាមដែលកើតឡើងដោយហេតុ (នេមិត្តិកនាម) នោះ ក៏ឈ្មោះថាកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃវិមោក្ខដែរ។ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “នាមនេះជាវិមោក្ខន្តិកនាម របស់ព្រះពុទ្ធដ៏មានព្រះភាគទាំងឡាយ”។ ពាក្យថា Bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā មានសេចក្តីថា ព្រមដោយការបាននូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ក្នុងខណៈដែលពោលហើយ នៅក្រោមដើមមហាពោធិ។ ពាក្យថា Sacchikā paññatti សំដៅយកបញ្ញត្តិដែលកើតឡើងដោយការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវអរហត្តផល ឬដោយការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវធម៌ទាំងពួង។ ពាក្យថា Yadidaṃ buddho សំដៅយកបញ្ញត្តិថា ព្រះពុទ្ធ នេះឯង នេះជាការសម្តែងឱ្យច្បាស់នូវពាក្យថា ព្រះពុទ្ធ ដោយព្យញ្ជនៈ។

‘‘ยถา พุทฺเธน เทสิตา’’ติคาถาปาทสฺส ปน อิมินา ปทภาชนีเย วุตฺตตฺเถน อยํ สํสนฺทนา – อานาปานสฺสติโย จ ยถา พุทฺเธน เทสิตา, เยน ปกาเรน เทสิตา. ยถาสทฺเทน สงฺคหิตา ทส ยถตฺถา จ ยถา พุทฺเธน เทสิตา, เยน ปกาเรน เทสิตาติ ปการตฺถสฺส จ ยถาสทฺทสฺส, สภาวตฺถสฺส จ ยถาสทฺทสฺส สรูเปกเสสวเสน เอกเสสํ กตฺวา ‘‘ยถา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ปทภาชนีเย ปนสฺส ยถตฺเถสุ เอเกกสฺส โยชนาวเสน ‘‘เทสิโต’’ติ เอกวจนํ กตํ.

ម៉្យាងទៀត ការប្រៀបធៀបគ្នានៃបាទគាថាថា “Yathā buddhena desitā” ជាមួយនឹងសេចក្តីដែលពោលហើយក្នុងបទភាជនីយ៍ គឺ៖ អានាបានសតិទាំងឡាយដែលព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយដោយប្រការណា គឺទ្រង់សម្តែងហើយដោយអាការៈនោះ។ គប្បីជ្រាបថា លោកធ្វើឯកសេសៈដោយអំណាចនៃសរូបេកសេសៈ នូវយថា-សព្ទដែលមានអត្ថជាប្រការៈ (pakārattha) និងយថា-សព្ទដែលមានអត្ថជាសភាវៈ (sabhāvattha) ថា “អត្ថពិត ១០ យ៉ាងដែលសង្គ្រោះដោយយថា-សព្ទ ព្រះពុទ្ធទ្រង់សម្តែងហើយដោយប្រការណា គឺទ្រង់សម្តែងហើយដោយអាការៈនោះ” ហើយទើបពោលថា “Yathā” តែមួយម៉ាត់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងបទភាជនីយ៍ លោកធ្វើជាឯកវចនៈថា “desito” ដោយអំណាចនៃការផ្សំអត្ថនីមួយៗក្នុងបណ្តាអត្ថពិតទាំងឡាយនោះ។

‘‘โสติ คหฏฺโฐ วา โหติ ปพฺพชิโต วา’’ติ วุตฺตตฺตา อาทิปเทปิ ยสฺส คหฏฺฐสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วาติ วุตฺตเมว โหติ. โลกตฺโถ วุตฺโตเยว. ปภาเสตีติ อตฺตโน ญาณสฺส ปากฏํ กโรตีติ อตฺโถ[Pg.87]. อภิสมฺพุทฺธตฺตาติ สาวกปารมิญาเณนปิ ปฏิวิทฺธภาเวน. โอภาเสตีติ กามาวจรภูตํ โลกํ. ภาเสตีติ รูปาวจรภูตํ โลกํ. ปภาเสตีติ อรูปาวจรภูตํ โลกํ.

ព្រោះលោកពោលក្នុងបទភាជនីយ៍ថា “So គឺគ្រហស្ថក្តី បព្វជិតក្តី” សូម្បីក្នុងបទខាងដើម (បទថា Yassa) ក៏ឈ្មោះថាពោលហើយថា “របស់គ្រហស្ថក្តី របស់បព្វជិតក្តី” ដូច្នោះឯង។ សេចក្តីនៃពាក្យថា Loka ត្រូវបានពោលរួចហើយ។ ពាក្យថា Pabhāseti មានសេចក្តីថា ធ្វើឱ្យញាណរបស់ខ្លួនប្រាកដច្បាស់។ ពាក្យថា Abhisambuddhattā សំដៅយកការចាក់ធ្លុះដឹង សូម្បីដោយសាវកបារមីញាណ។ ពាក្យថា Obhāseti សំដៅយកការញ៉ាំងលោកដែលជាកាមាវចរភូមិឱ្យភ្លឺស្វាង។ ពាក្យថា Bhāseti សំដៅយកការញ៉ាំងលោកដែលជារូបាវចរភូមិឱ្យរុងរឿង។ ពាក្យថា Pabhāseti សំដៅយកការញ៉ាំងលោកដែលជាអរូបាវចរភូមិឱ្យរុងរឿងក្រៃលែង។

อริยญาณนฺติ อรหตฺตมคฺคญาณํ. มหิกา มุตฺโตติ มหิกาย มุตฺโต. มหิกาติ นีหาโร วุจฺจติ. มหิยา มุตฺโตติปิ ปาโฐ. ธูมรชา มุตฺโตติ ธูมโต จ รชโต จ มุตฺโต. ราหุคหณา วิปฺปมุตฺโตติ ราหุโน จนฺทสฺส อาสนฺนุปกฺกิเลสตฺตา ทฺวีหิ อุปสคฺเคหิ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. ภาสเต อิติ สโอภาสฏฺเฐน. ตปเต อิติ สเตชฏฺเฐน. วิโรจเต อิติ รุจิรฏฺเฐน. เอวเมวนฺติ เอวํ เอวํ. ยสฺมา ปน จนฺโทปิ สยํ ภาสนฺโต ตปนฺโต วิโรจนฺโต อิมํ โอกาสโลกํ โอภาเสติ, ภิกฺขุ จ ปญฺญาย ภาสนฺโต ตปนฺโต วิโรจนฺโต อิมํ ขนฺธาทิโลกํ ปญฺญาย โอภาเสติ, ตสฺมา อุภยตฺราปิ ‘‘ภาเสตี’’ติ อวตฺวา ‘‘ภาสเต’’ อิจฺเจว วุตฺตํ. เอวญฺหิ วุตฺเต เหตุอตฺโถปิ วุตฺโต โหติ. อติวิสทตราภสูริโยปมํ อคฺคเหตฺวา กสฺมา จนฺโทปมา คหิตาติ เจ? สพฺพกิเลสปริฬาหวูปสเมน สนฺตสฺส ภิกฺขุโน สนฺตคุณยุตฺตจนฺโทปมา อนุจฺฉวิกาติ คหิตาติ เวทิตพฺพํ. เอวํ อานาปานสฺสติภาวนาสิทฺธิสาธกํ โยคาวจรํ ถุนิตฺวา อิมานิ เตรส โวทาเน ญาณานีติ ตานิ ญาณานิ นิคเมตฺวา ทสฺเสตีติ.

ពាក្យថា Ariyañāṇa សំដៅយកអរហត្តមគ្គញាណ។ ពាក្យថា Mahikā mutto សំដៅយកការរួចផុតចាកអ័ព្ទ (mahikā)។ ពាក្យថា Mahikā គឺលោកហៅថា អ័ព្ទ (nīhāra)។ មានបាឋៈថា Mahiyā mutto ដូច្នេះខ្លះដែរ។ ពាក្យថា Dhūmarajā mutto សំដៅយកការរួចផុតចាកផ្សែង និងធូលី។ ពាក្យថា Rāhugahaṇā vippamutto លោកពោលដោយធ្វើការវិសេសនៈដោយឧបសគ្គពីរ ព្រោះរាហុជាឧបកិលេសដ៏ជិតដិតរបស់ព្រះចន្ទ។ ពាក្យថា Bhāsate ដោយអត្ថថា មានពន្លឺផ្ទាល់ខ្លួន។ ពាក្យថា Tapate ដោយអត្ថថា មានតេជះផ្ទាល់ខ្លួន។ ពាក្យថា Virocate ដោយអត្ថថា ល្អឆើតឆាយ (រុងរឿង)។ ពាក្យថា Evameva គឺ យ៉ាងនោះឯង យ៉ាងនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះព្រះចន្ទកាលភ្លឺស្វាង ក្តៅក្រហាយ រុងរឿងដោយខ្លួនឯង តែងញ៉ាំងឱកាសលោកនេះឱ្យភ្លឺស្វាង យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុកាលភ្លឺស្វាង ក្តៅក្រហាយ រុងរឿងដោយបញ្ញា ក៏តែងញ៉ាំងខន្ធាទិលោកនេះឱ្យភ្លឺស្វាងដោយបញ្ញា យ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ ទើបក្នុងទីទាំងពីរ លោកមិនពោលថា “bhāseti” (ញ៉ាំង...ឱ្យភ្លឺ) ឡើយ តែពោលថា “bhāsate” (ភ្លឺស្វាង) តែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថាកាលបើពោលយ៉ាងនេះ សូម្បីតែហេតុអត្ថ (សេចក្តីជាហេតុកត្តា) ក៏ឈ្មោះថាពោលហើយដែរ។ បើមានសំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនយកឧបមាដោយព្រះអាទិត្យដែលមានពន្លឺថ្លាខ្លាំងក្រៃលែង តែបែរជាយកឧបមាដោយព្រះចន្ទទៅវិញ? គប្បីជ្រាបថា ព្រោះឧបមាដោយព្រះចន្ទដែលប្រកបដោយគុណគឺសេចក្តីស្ងប់ត្រជាក់ គឺសមគួរដល់ភិក្ខុអ្នកស្ងប់រំងាប់ ព្រោះការរំងាប់នូវសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃកិលេសទាំងពួង ហេតុនោះទើបលោកយកមកប្រៀបធៀប។ លោកសរសើរយោគាវចរបុគ្គលអ្នកធ្វើការសម្រេចនូវអានាបានសតិភាវនាឱ្យសម្រេចយ៉ាងនេះហើយ ទើបសន្និដ្ឋានបង្ហាញញាណទាំងនោះថា “imāni terasa vodānāni ñāṇāni” (ញាណជាគ្រឿងស្អាតស្អំទាំង ១៣ នេះ) ដូច្នេះឯង។

โวทานญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវោទានញាណនិទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๕. สโตการิญาณนิทฺเทสวณฺณนา

៥. សេចក្តីអធិប្បាយសតោការិញាណនិទ្ទេស

๑๖๓. สโตการิญาณนิทฺเทเส มาติกายํ อิธ ภิกฺขูติ อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุ. อยญฺหิ เอตฺถ อิธ-สทฺโท สพฺพปฺปการอานาปานสฺสติสมาธินิพฺพตฺตกสฺส ปุคฺคลสฺส สนฺนิสฺสยภูตสาสนปริทีปโน, อญฺญสาสนสฺส ตถาภาวปฏิเสธโน จ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ…เป… สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณภิ อญฺเญหี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๒๔๑).

១៦៣. ក្នុងមាតិកានៃសតោការិញាណនិទ្ទេស បទថា «idha bhikkhū» សំដៅយកភិក្ខុក្នុងព្រះសាសនានេះ។ ព្រោះថា ពាក្យថា «idha» ក្នុងទីនេះ ជាគ្រឿងសម្តែងនូវព្រះសាសនាដែលជាទីបង្អែករបស់បុគ្គលអ្នកញ៉ាំងអានាបាណស្សតិសមាធិគ្រប់ប្រការឲ្យកើតឡើង និងជាគ្រឿងបដិសេធនូវភាពជាទីបង្អែកបែបនោះក្នុងសាសនាដទៃ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សមណៈមានក្នុងសាសនានេះតែប៉ុណ្ណោះ... លទ្ធិដទៃសូន្យចាកសមណៈទាំងឡាយដទៃ»។

อรญฺญคโต วา รุกฺขมูลคโต วา สุญฺญาคารคโต วาติ อิทมสฺส อานาปานสฺสติสมาธิ ภาวนานุรูปเสนาสนปริคฺคหปริทีปนํ. อิมสฺส [Pg.88] หิ ภิกฺขุโน ทีฆรตฺตํ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ อนุวิสฏํ จิตฺตํ อานาปานสฺสติสมาธิอารมฺมณํ อภิรุหิตุํ น อิจฺฉติ, กูฏโคณยุตฺตรโถ วิย อุปฺปถเมว ธาวติ. ตสฺมา เสยฺยถาปิ นาม โคโป กูฏเธนุยา สพฺพํ ขีรํ ปิวิตฺวา วฑฺฒิตํ กูฏวจฺฉํ ทเมตุกาโม เธนุโต อปเนตฺวา เอกมนฺเต มหนฺตํ ถมฺภํ นิขณิตฺวา ตตฺถ โยตฺเตน พนฺเธยฺย, อถสฺส โส วจฺโฉ อิโต จิโต จ วิปฺผนฺทิตฺวา ปลายิตุํ อสกฺโกนฺโต ตเมว ถมฺภํ อุปนิสีเทยฺย วา อุปนิปชฺเชยฺย วา, เอวเมว อิมินาปิ ภิกฺขุนา ทีฆรตฺตํ รูปารมฺมณาทิรสปานวฑฺฒิตํ ทุฏฺฐจิตฺตํ ทเมตุกาเมน รูปาทิอารมฺมณโต อปเนตฺวา อรญฺญํ วา รุกฺขมูลํ วา สุญฺญาคารํ วา ปเวเสตฺวา ตตฺถ อสฺสาสปสฺสาสถมฺเภ สติโยตฺเตน พนฺธิตพฺพํ. เอวมสฺส ตํ จิตฺตํ อิโต จิโต จ วิปฺผนฺทิตฺวาปิ ปุพฺเพ อาจิณฺณารมฺมณํ อลภมานํ สติโยตฺตํ ฉินฺทิตฺวา ปลายิตุํ อสกฺโกนฺตํ ตเมวารมฺมณํ อุปจารปฺปนาวเสน อุปนิสีทติ เจว อุปนิปชฺชติ จ. เตนาหุ โปราณา –

បទថា «araññagato vā rukkhamūlagato vā suññāgāragato vā» នេះ ជាគ្រឿងសម្តែងនូវការកាន់យកសេនាសនៈដែលសមគួរដល់ការចម្រើនអានាបាណស្សតិសមាធិរបស់ភិក្ខុនោះ។ ព្រោះថា ចិត្តរបស់ភិក្ខុនេះដែលអន្ទោលទៅក្នុងអារម្មណ៍ទាំងឡាយមានរូបជាដើមអស់កាលយូរអង្វែងមកហើយ រមែងមិនចង់ឈានឡើងកាន់អារម្មណ៍នៃអានាបាណស្សតិសមាធិឡើយ ប្រៀបដូចជារថដែលទឹមដោយគោដ៏កាច រមែងរត់ទៅកាន់ផ្លូវខុសតែម្យ៉ាង។ ព្រោះហេតុនោះ ប្រៀបដូចជាអ្នកគង្វាលគោ ប្រាថ្នានឹងទូន្មានកូនគោដ៏កាចដែលធំធាត់ឡើងដោយសារការផឹកទឹកដោះទាំងអស់ពីមេគោដ៏កាច ក៏នាំចេញពីមេគោ ហើយដំឡើងបង្គោលធំមួយក្នុងទីសមគួរមួយ រួចចងកូនគោនោះនឹងបង្គោលនោះដោយខ្សែតី លំដាប់នោះ កូនគោនោះបម្រះននៀលទៅខាងនេះខាងនោះ កាលបើមិនអាចរត់រួច ក៏គប្បីមកឈរជិត ឬដេកជិតបង្គោលនោះឯង យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុនេះក៏ដូច្នោះដែរ កាលបើប្រាថ្នានឹងទូន្មានចិត្តដ៏កាចដែលធំធាត់ឡើងដោយសារការផឹករសនៃអារម្មណ៍មានរូបារម្មណ៍ជាដើមអស់កាលយូរអង្វែង គប្បីនាំចិត្តចេញចាកអារម្មណ៍មានរូបជាដើម ហើយចូលទៅកាន់ព្រៃក្តី គល់ឈើក្តី ផ្ទះស្ងាត់ក្តី ហើយចងចិត្តនោះទុកក្នុងបង្គោលគឺខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញ ដោយខ្សែគឺសតិក្នុងទីនោះ។ កាលបើធ្វើបានយ៉ាងនេះ ចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះ ទោះបីជាបម្រះននៀលទៅខាងនេះខាងនោះក្តី កាលបើមិនបានអារម្មណ៍ដែលធ្លាប់សេពគប់ពីមុន ហើយមិនអាចដាច់ខ្សែគឺសតិរត់ទៅបាន ក៏រមែងចូលទៅឈរជិត និងដេកជិតអារម្មណ៍នោះឯង ដោយអំណាចនៃឧបចារសមាធិនិងអប្បនាសមាធិ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា៖

‘‘ยถา ถมฺเภ นิพนฺเธยฺย, วจฺฉํ ทมํ นโร อิธ;

พนฺเธยฺเยวํ สกํ จิตฺตํ, สติยารมฺมเณ ทฬฺห’’นฺติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๒๑๗;

ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕;

ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๔;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๗) –

«នរជនក្នុងលោកនេះ គប្បីចងកូនគោដែលគួរទូន្មាន ទុកនឹងបង្គោល យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុគប្បីចងចិត្តរបស់ខ្លួន ទុកក្នុងអារម្មណ៍ឲ្យមាំមួន ដោយសតិ យ៉ាងនោះដែរ»។

เอวมสฺส ตํ เสนาสนํ ภาวนานุรูปํ โหติ. อถ วา ยสฺมา อิทํ กมฺมฏฺฐานปฺปเภเท มุทฺธภูตํ สพฺพพุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ วิเสสาธิคมทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารปทฏฺฐานํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ อิตฺถิปุริสหตฺถิอสฺสาทิสทฺทสมากุลํ คามนฺตํ อปริจฺจชิตฺวา น สุกรํ ภาเวตุํ สทฺทกณฺฏกตฺตา ฌานสฺส. อคามเก ปน อรญฺเญ สุกรํ โยคาวจเรน อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ปริคฺคเหตฺวา อานาปานจตุกฺกชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเทว ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ. ตสฺมา ตสฺส อนุรูปํ เสนาสนํ อุปทิสนฺโต ภควา ‘‘อรญฺญคโต วา’’ติอาทิมาห, ตเถว เถโร.

កាលបើធ្វើបានយ៉ាងនេះ សេនាសនៈនោះ រមែងជាទីសមគួរដល់ការចម្រើនភាវនារបស់ភិក្ខុនោះ។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រោះហេតុតែអានាបាណស្សតិកម្មដ្ឋាននេះ ជាកំពូលក្នុងចំណែកនៃកម្មដ្ឋានទាំងឡាយ ជាហេតុជិតដិតនៃការសម្រេចធម៌វិសេស និងការនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នរបស់ព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធសាវ័កទាំងពួង កាលបើមិនលះបង់នូវទីជិតស្រុកដែលច្របូកច្របល់ដោយសំឡេងស្រី ប្រុស ដំរី សេះ ជាដើមទេ គឺមិនងាយនឹងចម្រើនបានឡើយ ព្រោះសំឡេងជាបន្លានៃឈាន។ ចំណែកឯក្នុងព្រៃដែលគ្មានស្រុកភូមិ យោគាវចរងាយនឹងកាន់យកនូវកម្មដ្ឋាននេះ ញ៉ាំងចតុត្ថជ្ឈានក្នុងអានាបាណស្សតិឲ្យកើតឡើង ហើយធ្វើឈាននោះឯងឲ្យជាបាទដ្ឋាន ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ ដើម្បីសម្រេចនូវអរហត្តផលដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បាន។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគ កាលបើទ្រង់ណែនាំសេនាសនៈដែលសមគួរដល់ភិក្ខុនោះ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «araññagato vā» ព្រះថេរៈក៏បានពោលយ៉ាងនោះដែរ។

วตฺถุวิชฺชาจริโย วิย หิ ภควา, โส ยถา วตฺถุวิชฺชาจริโย นครภูมึ ปสฺสิตฺวา สุฏฺฐุ อุปปริกฺขิตฺวา ‘‘เอตฺถ นครํ มาเปถา’’ติ อุปทิสติ, โสตฺถินา จ นคเร นิฏฺฐิเต ราชกุลโต มหาสกฺการํ ลภติ, เอวเมวํ โยคาวจรสฺส อนุรูปํ เสนาสนํ อุปปริกฺขิตฺวา ‘‘เอตฺถ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตพฺพ’’นฺติ อุปทิสติ, ตโต ตตฺถ กมฺมฏฺฐานมนุยุตฺเตน โยคินา กเมน [Pg.89] อรหตฺเต ปตฺเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา’’ติ มหนฺตํ สกฺการํ ลภติ. อยํ ปน ภิกฺขุ ‘‘ทีปิสทิโส’’ติ วุจฺจติ. ยถา หิ มหาทีปิราชา อรญฺเญ ติณคหนํ วา วนคหนํ วา ปพฺพตคหนํ วา นิสฺสาย นิลียิตฺวา วนมหึสโคกณฺณสูกราทโย มิเค คณฺหาติ, เอวเมวํ อยํ อรญฺญาทีสุ กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชนฺโต ภิกฺขุ ยถากฺกเมน โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺเค เจว อริยผลานิ จ คณฺหาตีติ เวทิตพฺโพ. เตนาหุ โปราณา –

ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគ ប្រៀបដូចជាអាចារ្យអ្នកចេះវិជ្ជាមើលភូមិស្ថាន។ អាចារ្យអ្នកចេះវិជ្ជាមើលភូមិស្ថាននោះ កាលបើឃើញទីដីដែលគួរស្ថាបនាក្រុង ហើយពិចារណាដោយល្អហើយ រមែងណែនាំថា «ចូរស្ថាបនាក្រុងក្នុងទីនេះចុះ» កាលបើក្រុងនោះបានស្ថាបនាឡើងដោយសួស្តីហើយ អាចារ្យនោះរមែងបានទទួលសក្ការៈដ៏ធំធេងអំពីព្រះរាជត្រកូល យ៉ាងណាមិញ ព្រះមានព្រះភាគក៏ដូច្នោះដែរ ទ្រង់ពិចារណាសេនាសនៈដែលសមគួរដល់យោគាវចរហើយ រមែងណែនាំថា «អ្នកគប្បីប្រកបកម្មដ្ឋានក្នុងទីនេះចុះ» លំដាប់នោះ កាលបើយោគីបុគ្គលអ្នកប្រកបកម្មដ្ឋានក្នុងទីនោះ បានសម្រេចអរហត្តផលតាមលំដាប់ហើយ ព្រះមានព្រះភាគរមែងបានទទួលសក្ការៈដ៏ធំធេងថា «ព្រះមានព្រះភាគនោះ ទ្រង់ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធពិតមែនហ្ន៎»។ មួយវិញទៀត ភិក្ខុនេះ លោកហៅថា «ប្រៀបដូចជាខ្លារខិន»។ ព្រោះថា ស្តេចខ្លារខិនដ៏ធំ អាស្រ័យព្រៃស្បូវក្តី ព្រៃឈើក្តី ព្រៃភ្នំក្តី ក្នុងព្រៃ ហើយពួនសម្ងំចាំ ចាប់សត្វទាំងឡាយមានក្របីព្រៃ ប្រើស ជ្រូកព្រៃ ជាដើម យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុនេះ កាលបើប្រកបកម្មដ្ឋានក្នុងព្រៃជាដើម ក៏ដូច្នោះដែរ គប្បីជ្រាបថា រមែងកាន់យកនូវសោតាបត្តិមគ្គ សកទាគាមិមគ្គ អនាគាមិមគ្គ អរហត្តមគ្គ និងអរិយផលទាំងឡាយតាមលំដាប់ យ៉ាងនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយទើបពោលថា៖

‘‘ยถาปิ ทีปิโก นาม, นิลียิตฺวา คณฺหเต มิเค;

ตเถวายํ พุทฺธปุตฺโต, ยุตฺตโยโค วิปสฺสโก;

อรญฺญํ ปวิสิตฺวาน, คณฺหาติ ผลมุตฺตม’’นฺติ. (มิ. ป. ๖.๑.๕);

«សត្វខ្លារខិន រមែងពួនសម្ងំចាំចាប់សត្វទាំងឡាយ យ៉ាងណាមិញ ព្រះពុទ្ធបុត្រនេះ ជាអ្នកប្រកបព្យាយាម ជាអ្នកចម្រើនវិបស្សនា ក៏ដូច្នោះដែរ កាលបើចូលទៅកាន់ព្រៃហើយ រមែងកាន់យកនូវផលដ៏ឧត្តម»។

เตนสฺส ปรกฺกมชวโยคฺคภูมึ อรญฺญเสนาสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อรญฺญคโต วา’’ติอาทิมาห.

ព្រោះហេតុនោះ ព្រះថេរៈ កាលបើចង់បង្ហាញនូវសេនាសនៈព្រៃ ដែលជាភូមិស្ថានសមគួរដល់កម្លាំងនៃសេចក្តីព្យាយាមរបស់ភិក្ខុនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «araññagato vā»។

ตตฺถ อรญฺญคโตติ อุปริ วุตฺตลกฺขณํ ยํกิญฺจิ ปวิเวกสุขํ อรญฺญํ คโต. รุกฺขมูลคโตติ รุกฺขสมีปํ คโต. สุญฺญาคารคโตติ สุญฺญํ วิวิตฺโตกาสํ คโต. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา อรญฺญญฺจ รุกฺขมูลญฺจ อวเสสสตฺตวิธเสนาสนํ คโตปิ ‘‘สุญฺญาคารคโต’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. นววิธญฺหิ เสนาสนํ. ยถาห – ‘‘โส วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ปพฺพตํ กนฺทรํ คิริคุหํ สุสานํ วนปตฺถํ อพฺโภกาสํ ปลาลปุญฺช’’นฺติ (วิภ. ๕๐๘). เอวมสฺส อุตุตฺตยานุกูลํ ธาตุจริยานุกูลญฺจ อานาปานสฺสติภาวนานุรูปํ เสนาสนํ อุปทิสิตฺวา อลีนานุทฺธจฺจปกฺขิกํ สนฺตมิริยาปถํ อุปทิสนฺโต นิสีทตีติ อาห. อถสฺส นิสชฺชาย ทฬฺหภาวํ อสฺสาสปสฺสาสานํ ปวตฺตนสมตฺถตํ อารมฺมณปริคฺคหูปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาติอาทิมาห. ตตฺถ ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมสรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสินฺนสฺส ธมฺมมํสนฺหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ อนุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุทฺธึ ผาตึ อุปคจฺฉติ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «araññagato» សេចក្តីថា ទៅកាន់ព្រៃណាមួយដែលមានសេចក្តីសុខកើតអំពីវិវេក ដែលមានលក្ខណៈពោលខាងលើ។ បទថា «rukkhamūlagato» សេចក្តីថា ទៅកាន់ទីជិតដើមឈើ។ បទថា «suññāgāragato» សេចក្តីថា ទៅកាន់ឱកាសដ៏ស្ងាត់ច្រងំ។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីភិក្ខុទៅកាន់សេនាសនៈ ៧ យ៉ាងដែលសេសសល់ ក្រៅពីព្រៃនិងគល់ឈើក្តី ក៏គួរហៅថា «suññāgāragato» បានដែរ។ ព្រោះថាសេនាសនៈមាន ៩ យ៉ាង។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ភិក្ខុនោះរមែងគប់រកសេនាសនៈដ៏ស្ងាត់ គឺព្រៃ គល់ឈើ ភ្នំ ជ្រោះ គុហាភ្នំ ប៉ាឆា ព្រៃស្បាត ទីវាលវាល និងគំនរចំបើង»។ កាលបើទ្រង់ណែនាំសេនាសនៈដែលសមគួរដល់ការចម្រើនអានាបាណស្សតិ និងសមគួរដល់ឧតុទាំងបី និងសមគួរដល់ធាតុចរិយារបស់ភិក្ខុនោះយ៉ាងនេះហើយ កាលបើទ្រង់ចង់ណែនាំឥរិយាបថដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ ដែលមិនរួញរា និងមិនរាយមាយ ទើបត្រាស់ថា «nisīdati»។ លំដាប់នោះ កាលបើទ្រង់ចង់បង្ហាញនូវភាពមាំមួននៃការអង្គុយ ភាពអាចប្រព្រឹត្តទៅបាននៃខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញ និងឧបាយនៃការកាន់យកអារម្មណ៍ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «pallaṅkaṃ ābhujitvā»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «pallaṅka» គឺការអង្គុយខ្វែងភ្លៅជុំវិញ។ បទថា «ābhujitvā» សេចក្តីថា ខ្ទាស់ចូលគ្នា។ បទថា «ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya» សេចក្តីថា តម្កល់កាយផ្នែកខាងលើឲ្យត្រង់ ឲ្យឆ្អឹងកងខ្នងទាំង ១៨ ភ្ជាប់ចុងនឹងចុងតៗគ្នា។ ព្រោះថាកាលបើអង្គុយយ៉ាងនេះ ស្បែក សាច់ និងសរសៃទាំងឡាយ រមែងមិនពត់កោងឡើយ។ លំដាប់នោះ វេទនាទាំងឡាយណាដែលគប្បីកើតឡើងរាល់ៗខណៈ ព្រោះបច្ច័យគឺការពត់កោងនៃស្បែក សាច់ និងសរសៃទាំងនោះ វេទនាទាំងនោះក៏មិនកើតឡើងឡើយ។ កាលបើវេទនាទាំងនោះមិនកើតឡើង ចិត្តរមែងមានអារម្មណ៍តែមួយ កម្មដ្ឋានរមែងមិនធ្លាក់ចុះ រមែងដល់នូវសេចក្តីចម្រើនលូតលាស់។

ปริมุขํ [Pg.90] สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐปยิตฺวา. โส สโตว อสฺสสติ สโต ปสฺสสตีติ โส ภิกฺขุ เอวํ นิสีทิตฺวา เอวญฺจ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ตํ สตึ อวิชหนฺโต สโต เอว อสฺสสติ สโต ปสฺสสติ, สโตการี โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

បទថា «parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā» សេចក្តីថា តម្កល់សតិឆ្ពោះទៅរកកម្មដ្ឋាន។ បទថា «so satova assasati sato passasati» សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះកាលបើអង្គុយយ៉ាងនេះ និងតម្កល់សតិយ៉ាងនេះហើយ មិនលះបង់នូវសតិនោះឡើយ មានសតិតែម្យ៉ាងដកដង្ហើមចូល មានសតិតែម្យ៉ាងដកដង្ហើមចេញ ឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើដោយសតិ នេះជាសេចក្តីដែលទ្រង់ត្រាស់ពន្យល់។

อิทานิ เยหิ ปกาเรหิ สโตการี โหติ, เต ปกาเร ทสฺเสตุํ ทีฆํ วา อสฺสสนฺโตติอาทิมาห. ตตฺถ ทีฆํ วา อสฺสสนฺโตติ ทีฆํ วา อสฺสาสํ ปวตฺตยนฺโต. ตถา รสฺสํ. ยา ปน เนสํ ทีฆรสฺสตา, สา กาลวเสน เวทิตพฺพา. กทาจิ หิ มนุสฺสา หตฺถิอหิอาทโย วิย กาลวเสน ทีฆํ อสฺสสนฺติ จ ปสฺสสนฺติ จ, กทาจิ สุนขสสาทโย วิย รสฺสํ. อญฺญถา หิ จุณฺณวิจุณฺณา อสฺสาสปสฺสาสา ทีฆรสฺสา นาม น โหนฺติ. ตสฺมา เต ทีฆํ กาลํ ปวิสนฺตา จ นิกฺขมนฺตา จ ทีฆา, รสฺสํ กาลํ ปวิสนฺตา จ นิกฺขมนฺตา จ รสฺสาติ เวทิตพฺพา. ตตฺรายํ ภิกฺขุ อุปริ วุตฺเตหิ นวหากาเรหิ ทีฆํ อสฺสสนฺโต จ ปสฺสสนฺโต จ ทีฆํ อสฺสสามิ, ปสฺสสามีติ ปชานาติ, ตถา รสฺสํ.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវប្រការទាំងឡាយដែលភិក្ខុជាអ្នកធ្វើដោយសតិ ទើបត្រាស់ពាក្យមានដើមថា «dīghaṃ vā assasanto»។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា «dīghaṃ vā assasanto» សេចក្តីថា កាលញ៉ាំងដង្ហើមចូលវែងឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ក្នុងដង្ហើមខ្លី ក៏មានន័យដូចគ្នា។ មួយវិញទៀត ភាពវែងនិងខ្លីនៃដង្ហើមទាំងនោះ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃកាលវេលា។ ព្រោះថា ជួនកាល មនុស្សទាំងឡាយរមែងដកដង្ហើមចូលវែង និងដកដង្ហើមចេញវែង ដោយអំណាចនៃកាលវេលា ដូចជាដំរី និងពស់ ជាដើម ជួនកាល ក៏ដកដង្ហើមខ្លី ដូចជាឆ្កែ និងទន្សាយ ជាដើម។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ ខ្យល់ដង្ហើមចូលនិងដង្ហើមចេញដែលល្អិតឆ្មារ រមែងមិនឈ្មោះថាវែងឬខ្លីឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ខ្យល់ដង្ហើមទាំងនោះ កាលចូលទៅអស់កាលយូរ និងចេញមកអស់កាលយូរ ឈ្មោះថាវែង កាលចូលទៅអស់កាលខ្លី និងចេញមកអស់កាលខ្លី គប្បីដឹងថាខ្លី។ ក្នុងដង្ហើមនោះ ភិក្ខុនេះ កាលដកដង្ហើមចូលវែង និងដកដង្ហើមចេញវែង ដោយអាការៈ ៩ យ៉ាងដែលពោលខាងលើ រមែងដឹងច្បាស់ថា «យើងដកដង្ហើមចូលវែង យើងដកដង្ហើមចេញវែង» ក្នុងដង្ហើមខ្លី ក៏ដឹងច្បាស់យ៉ាងនោះដែរ។

เอวํ ปชานโต จ –

កាលបើដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះហើយ៖

‘‘ทีโฆ รสฺโส จ อสฺสาโส, ปสฺสาโสปิ จ ตาทิโส;

จตฺตาโร วณฺณา วตฺตนฺติ, นาสิกคฺเคว ภิกฺขุโน’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๒๑๙;

ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕);

«ដង្ហើមចូលវែង ដង្ហើមចូលខ្លី ដង្ហើមចេញវែង និងដង្ហើមចេញខ្លី អាការៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះ រមែងប្រព្រឹត្តទៅនៅចុងច្រមុះរបស់ភិក្ខុនោះឯង»។

นวนฺนญฺจสฺส อาการานํ เอเกนากาเรน กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา สมฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพา. สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. สพฺพกายปฏิสํเวที ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ สกลสฺส อสฺสาสกายสฺสาทิมชฺฌปริโยสานํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. สกลสฺส ปสฺสาสกายสฺสาทิมชฺฌปริโยสานํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. เอวํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จ. ตสฺมา ‘‘อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ [Pg.91] วุจฺจติ. เอกสฺส หิ ภิกฺขุโน จุณฺณวิจุณฺณวิสเฏ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๑๙; ปารา. ๒.๑๖๕) อสฺสาสกาเย, ปสฺสาสกาเย วา อาทิ ปากโฏ โหติ, น มชฺฌปริโยสานํ. โส อาทิเมว ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, มชฺฌปริโยสาเน กิลมติ. เอกสฺส มชฺฌํ ปากฏํ โหติ, น อาทิปริโยสานํ. โส มชฺฌเมว ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, อาทิปริโยสาเน กิลมติ. เอกสฺส ปริโยสานํ ปากฏํ โหติ, น อาทิมชฺฌํ. โส ปริโยสานํเยว ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, อาทิมชฺเฌ กิลมติ. เอกสฺส สพฺพํ ปากฏํ โหติ, โส สพฺพมฺปิ ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, น กตฺถจิ กิลมติ. ตาทิเสน ภวิตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สพฺพกายปฏิสํเวที’’ติอาทิ.

គប្បីដឹងថា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា រមែងសម្រេចដោយអាការៈណាមួយ ក្នុងចំណោមអាការៈទាំង ៩ យ៉ាងរបស់ភិក្ខុនោះ។ បទថា «sabbakāyapaṭisaṃvedī assasissāmīti sikkhati, sabbakāyapaṭisaṃvedī passasissāmīti sikkhati» សេចក្តីថា ភិក្ខុសិក្សាថា «យើងនឹងដកដង្ហើមចូល» កាលធ្វើនូវចំណុចចាប់ផ្តើម កណ្តាល និងចុងបំផុតនៃកាយគឺខ្យល់ដកដង្ហើមចូលទាំងអស់ឲ្យដឹងច្បាស់ ឲ្យប្រាកដឡើង។ ភិក្ខុសិក្សាថា «យើងនឹងដកដង្ហើមចេញ» កាលធ្វើនូវចំណុចចាប់ផ្តើម កណ្តាល និងចុងបំផុតនៃកាយគឺខ្យល់ដកដង្ហើមចេញទាំងអស់ឲ្យដឹងច្បាស់ ឲ្យប្រាកដឡើង។ កាលធ្វើឲ្យដឹងច្បាស់ ឲ្យប្រាកដឡើងយ៉ាងនេះ ភិក្ខុរមែងដកដង្ហើមចូលផង ដកដង្ហើមចេញផង ដោយចិត្តដែលប្រកបដោយញាណ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «សិក្សាថា យើងនឹងដកដង្ហើមចូល យើងនឹងដកដង្ហើមចេញ»។ ព្រោះថា ក្នុងកាយគឺខ្យល់ដកដង្ហើមចូល ឬកាយគឺខ្យល់ដកដង្ហើមចេញដែលល្អិតឆ្មារខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ របស់ភិក្ខុខ្លះ ចំណុចចាប់ផ្តើមរមែងប្រាកដ ចំណុចកណ្តាលនិងចុងបំផុតមិនប្រាកដឡើយ។ ភិក្ខុនោះអាចកាន់យកបានតែចំណុចចាប់ផ្តើមប៉ុណ្ណោះ រមែងលំបាកក្នុងចំណុចកណ្តាលនិងចុងបំផុត។ របស់ភិក្ខុខ្លះ ចំណុចកណ្តាលរមែងប្រាកដ ចំណុចចាប់ផ្តើមនិងចុងបំផុតមិនប្រាកដឡើយ។ ភិក្ខុនោះអាចកាន់យកបានតែចំណុចកណ្តាលប៉ុណ្ណោះ រមែងលំបាកក្នុងចំណុចចាប់ផ្តើមនិងចុងបំផុត។ របស់ភិក្ខុខ្លះ ចុងបំផុតរមែងប្រាកដ ចំណុចចាប់ផ្តើមនិងកណ្តាលមិនប្រាកដឡើយ។ ភិក្ខុនោះអាចកាន់យកបានតែចុងបំផុតប៉ុណ្ណោះ រមែងលំបាកក្នុងចំណុចចាប់ផ្តើមនិងកណ្តាល។ របស់ភិក្ខុខ្លះ គ្រប់ចំណុចទាំងអស់រមែងប្រាកដ ភិក្ខុនោះអាចកាន់យកបានទាំងអស់ មិនលំបាកក្នុងទីណាឡើយ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបើចង់បង្ហាញថា ភិក្ខុគប្បីជាបុគ្គលបែបនោះ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា «sabbakāyapaṭisaṃvedī»។

ตตฺถ สิกฺขตีติ เอวํ ฆฏติ วายมติ. โย วา ตถาภูตสฺส สํวโร, อยเมตฺถ อธิสีลสิกฺขา. โย ตถาภูตสฺส สมาธิ, อยํ อธิจิตฺตสิกฺขา. ยา ตถาภูตสฺส ปญฺญา, อยํ อธิปญฺญาสิกฺขาติ อิมา ติสฺโส สิกฺขาโย ตสฺมึ อารมฺมเณ ตาย สติยา เตน มนสิกาเรน สิกฺขติ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ ยสฺมา ปุริมนเยน เกวลํ อสฺสสิตพฺพํ ปสฺสสิตพฺพเมว จ, น อญฺญํ กิญฺจิ กาตพฺพํ, อิโต ปฏฺฐาย ปน ญาณุปฺปาทนาทีสุ โยโค กรณีโย. ตสฺมา ตตฺถ ‘‘อสฺสสามีติ ปชานาติ ปสฺสสามีติ ปชานาติ’’จฺเจว วตฺตมานกาลวเสน ปาฬึ วตฺวา อิโต ปฏฺฐาย กตฺตพฺพสฺส ญาณุปฺปาทนาทิโน อา-การสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามี’’ติอาทินา นเยน อนาคตกาลวเสน ปาฬิ อาโรปิตาติ เวทิตพฺพา.

ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា sikkhatī (រមែងសិក្សា) សេចក្តីថា រមែងខ្វល់ខ្វាយ ព្យាយាម យ៉ាងនេះ។ ការសង្រួម (សតិសង្រួម និងវីរិយសង្រួម) របស់បុគ្គលអ្នកមានសភាពយ៉ាងនោះណា មាននៅ នេះជាអធិសីលសិក្ខាក្នុងអានាបាណស្សតិនេះ។ សមាធិរបស់បុគ្គលអ្នកមានសភាពយ៉ាងនោះណា មាននៅ នេះជាអធិចិត្តសិក្ខា។ បញ្ញារបស់បុគ្គលអ្នកមានសភាពយ៉ាងនោះណា មាននៅ នេះជាអធិបញ្ញាសិក្ខា។ ភិក្ខុរមែងសិក្សា សេពគប់ ចម្រើន ធ្វើឲ្យរយៗ នូវសិក្ខាទាំងបីនេះ ក្នុងអារម្មណ៍នោះ ដោយសតិនោះ ដោយមនសិការនោះ សេចក្តីក្នុងបទនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ ព្រោះហេតុតែតាមវិធីមុន គ្រាន់តែដកដង្ហើមចូល និងដកដង្ហើមចេញប៉ុណ្ណោះ មិនមានកិច្ចដទៃណាមួយដែលត្រូវធ្វើឡើយ ប៉ុន្តែ ចាប់ពីពេលនេះទៅ គb្បីធ្វើសេចក្តីព្យាយាមក្នុងការញ៉ាំងញាណឲ្យកើតឡើងជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងវិធីមុននោះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ព្រះបាលីដោយអំណាចបច្ចុប្បន្នកាលថា «ដឹងច្បាស់ថា អាត្មាអញដកដង្ហើមចូល ដឹងច្បាស់ថា អាត្មាអញដកដង្ហើមចេញ» ដូច្នេះប៉ុណ្ណោះ ហើយចាប់ពីពេលនេះទៅ ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការញ៉ាំងញាណឲ្យកើតឡើងជាដើម ដែលត្រូវធ្វើ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់លើកឡើងនូវព្រះបាលីដោយអំណាចអនាគតកាល ដោយវិធីមានជាដើមថា «ដឹងច្បាស់នូវកាយទាំងពួង អាត្មាអញនឹងដកដង្ហើមចូល» ដូច្នេះ។

ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ…เป… สิกฺขตีติ โอฬาริกํ อสฺสาสปสฺสาสสงฺขาตํ กายสงฺขารํ ปสฺสมฺเภนฺโต ปฏิปฺปสฺสมฺเภนฺโต นิโรเธนฺโต วูปสเมนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ.

បទថា Passambhayaṃ kāyasaṅkhāraṃ...ល... sikkhatīti សេចក្តីថា ភិក្ខុរមែងសិក្សាថា អាត្មាអញនឹងដកដង្ហើមចូល នឹងដកដង្ហើមចេញ ធ្វើកាយសង្ខារដ៏គ្រោតគ្រាត ពោលគឺខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញ ឲ្យស្ងប់រម្ងាប់ ឲ្យរម្ងាប់ចុះ ឲ្យរលត់ទៅ ឲ្យស្ងប់រម្ងាប់ជាពិសេស។

ตตฺเรวํ โอฬาริกสุขุมตา จ ปสฺสทฺธิ จ เวทิตพฺพา – อิมสฺส หิ ภิกฺขุโน ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล กาโย จ จิตฺตญฺจ สทรถา โหนฺติ โอฬาริกา. กายจิตฺตานํ โอฬาริกตฺเต อวูปสนฺเต อสฺสาสปสฺสาสาปิ โอฬาริกา โหนฺติ, พลวตรา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, นาสิกา นปฺปโหติ, มุเขน อสฺสสนฺโตปิ ปสฺสสนฺโตปิ ติฏฺฐติ. ยทา ปนสฺส กาโยปิ [Pg.92] จิตฺตมฺปิ ปริคฺคหิตา โหนฺติ, ตทา เต สนฺตา โหนฺติ วูปสนฺตา. เตสุ วูปสนฺเตสุ อสฺสาสปสฺสาสา สุขุมา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, ‘‘อตฺถิ นุ โข, นตฺถี’’ติ วิเจตพฺพาการปฺปตฺตา โหนฺติ. เสยฺยถาปิ ปุริสสฺส ธาวิตฺวา ปพฺพตา วา โอโรหิตฺวา มหาภารํ วา สีสโต โอโรเปตฺวา ฐิตสฺส โอฬาริกา อสฺสาสปสฺสาสา โหนฺติ, นาสิกา นปฺปโหติ, มุเขน อสฺสสนฺโตปิ ปสฺสสนฺโตปิ ติฏฺฐติ. ยทา ปเนส ตํ ปริสฺสมํ วิโนเทตฺวา นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ อลฺลสาฏกํ หทเย กตฺวา สีตาย ฉายาย นิปนฺโน โหติ, อถสฺส เต อสฺสาสปสฺสาสา สุขุมา โหนฺติ ‘‘อตฺถิ นุ โข, นตฺถี’’ติ วิเจตพฺพาการปฺปตฺตา, เอวเมวํ อิมสฺส ภิกฺขุโน อปริคฺคหิตกาเลติ วิตฺถาเรตพฺพํ. ตถา หิสฺส ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล ‘‘โอฬาริโกฬาริเก กายสงฺขาเร ปสฺสมฺเภมี’’ติ อาโภคสมนฺนาหารมนสิกาโร นตฺถิ, ปริคฺคหิตกาเล ปน อตฺถิ. เตนสฺส อปริคฺคหิตกาลโต ปริคฺคหิตกาเล กายสงฺขาโร สุขุโม โหติ. เตนาหุ โปราณา –

ក្នុងសេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបនូវភាពគ្រោតគ្រាត ភាពលម្អិត និងការស្ងប់រម្ងាប់យ៉ាងនេះ៖ ព្រោះថា ក្នុងកាលមុនអំពីការកំណត់យក (កម្មដ្ឋាន) របស់ភិក្ខុនេះ កាយនិងចិត្តរមែងជាទៅដោយសេចក្តីក្តៅក្រហាយ គ្រោតគ្រាត។ កាលបើភាពគ្រោតគ្រាតនៃកាយនិងចិត្តមិនទាន់ស្ងប់រម្ងាប់ ដង្ហើមចេញចូលក៏រមែងគ្រោតគ្រាត មានកម្លាំងខ្លាំង ប្រព្រឹត្តទៅ ច្រមុះមិនល្មម (ដកដង្ហើម) ភិក្ខុនោះរមែងដកដង្ហើមចូល ដកដង្ហើមចេញតាមមាត់។ ប៉ុន្តែ ក្នុងកាលណា កាយនិងចិត្តរបស់ភិក្ខុនោះ ត្រូវបានកំណត់យកហើយ ក្នុងកាលនោះ កាយនិងចិត្តទាំងនោះ រមែងស្ងប់ រម្ងាប់ចុះ។ កាលបើកាយនិងចិត្តទាំងនោះស្ងប់រម្ងាប់ហើយ ដង្ហើមចេញចូលក៏រមែងលម្អិត ប្រព្រឹត្តទៅ ដល់នូវអាការៈដែលត្រូវពិចារណាថា «តើមានឬទេហ្ន៎»។ ប្រៀបដូចជាបុរសដែលរត់មក ឬចុះពីភ្នំ ឬដាក់ចុះនូវភារៈដ៏ធ្ងន់ពីក្បាលហើយឈរនៅ ដង្ហើមចេញចូលរបស់គេរមែងគ្រោតគ្រាត ច្រមុះមិនល្មម (ដកដង្ហើម) គេរមែងដកដង្ហើមចូល ដកដង្ហើមចេញតាមមាត់។ លុះដល់កាលណា បុរសនោះបន្ទោបង់នូវសេចក្តីនឿយហត់នោះហើយ ងូតទឹក ផឹកទឹក យកសំពត់សើមដាក់លើទ្រូង ហើយដេកក្នុងម្លប់ដ៏ត្រជាក់ ក្នុងកាលនោះ ដង្ហើមចេញចូលរបស់គេក៏រមែងលម្អិត ដល់នូវអាការៈដែលត្រូវពិចារណាថា «តើមានឬទេហ្ន៎» យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីនេះ គប្បីពង្រីកឲ្យពិស្តារយ៉ាងនោះ ចំពោះភិក្ខុនេះក្នុងកាលដែលមិនទាន់កំណត់យក (កម្មដ្ឋាន)។ ព្រោះថា ក្នុងកាលមុនអំពីការកំណត់យក ភិក្ខុនោះមិនមានការយកចិត្តទុកដាក់ ការនាំមកនូវចិត្ត ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើកាយសង្ខារដ៏គ្រោតគ្រាតៗ ឲ្យស្ងប់រម្ងាប់» ឡើយ ប៉ុន្តែក្នុងកាលកំណត់យក រមែងមាន។ ព្រោះហេតុនោះ កាយសង្ខាររបស់ភិក្ខុនោះ ក្នុងកាលកំណត់យក រមែងលម្អិតជាងកាលមិនទាន់កំណត់យក។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយ ទើបពោលថា៖

‘‘สารทฺเธ กาเย จิตฺเต จ, อธิมตฺตํ ปวตฺตติ;

อสารทฺธมฺหิ กายมฺหิ, สุขุมํ สมฺปวตฺตตี’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๒๒๐;

ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕);

«កាលបើកាយនិងចិត្តក្តៅក្រហាយ (កាយសង្ខារ) រមែងប្រព្រឹត្តទៅខ្លាំងក្លា កាលបើកាយមិនក្តៅក្រហាយ (កាយសង្ខារ) រមែងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងលម្អិត» ដូច្នេះ។

ปริคฺคเหปิ โอฬาริโก, ปฐมชฺฌานูปจาเร สุขุโม. ตสฺมิมฺปิ โอฬาริโก, ปฐมชฺฌาเน สุขุโม. ปฐมชฺฌาเน จ ทุติยชฺฌานูปจาเร จ โอฬาริโก, ทุติยชฺฌาเน สุขุโม. ทุติยชฺฌาเน จ ตติยชฺฌานูปจาเร จ โอฬาริโก, ตติยชฺฌาเน สุขุโม. ตติยชฺฌาเน จ จตุตฺถชฺฌานูปจาเร จ โอฬาริโก, จตุตฺถชฺฌาเน อติสุขุโม อปฺปวตฺติเมว ปาปุณาติ. อิทํ ตาว ทีฆภาณกสํยุตฺตภาณกานํ มตํ.

សូម្បីក្នុងកាលកំណត់យក (កាយសង្ខារ) ក៏នៅគ្រោតគ្រាត តែលម្អិតក្នុងឧបចារៈនៃបឋមជ្ឈាន។ សូម្បីក្នុងឧបចារៈនៃបឋមជ្ឈាននោះ ក៏នៅគ្រោតគ្រាត តែលម្អិតក្នុងបឋមជ្ឈាន។ ក្នុងបឋមជ្ឈាននិងក្នុងឧបចារៈនៃទុតិយជ្ឈាន ក៏នៅគ្រោតគ្រាត តែលម្អិតក្នុងទុតិយជ្ឈាន។ ក្នុងទុតិយជ្ឈាននិងក្នុងឧបចារៈនៃតតិយជ្ឈាន ក៏នៅគ្រោតគ្រាត តែលម្អិតក្នុងតតិយជ្ឈាន។ ក្នុងតតិយជ្ឈាននិងក្នុងឧបចារៈនៃចតុត្ថជ្ឈាន ក៏នៅគ្រោតគ្រាត តែលម្អិតក្រៃលែងក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន រហូតដល់មិនប្រព្រឹត្តទៅតែម្តង។ នេះជាមតិរបស់ព្រះទីឃភាណកៈ និងព្រះសំយុត្តភាណកៈទាំងឡាយជាមុនសិន។

มชฺฌิมภาณกา ปน ‘‘ปฐมชฺฌาเน โอฬาริโก, ทุติยชฺฌานูปจาเร สุขุโม’’ติ เอวํ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโต อุปรูปริชฺฌานูปจาเรปิ สุขุมตรํ อิจฺฉนฺติ. สพฺเพสํเยว ปน มเตน อปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร ปริคฺคหิตกาเล ปฏิปฺปสฺสมฺภติ, ปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร ปฐมชฺฌานูปจาเร…เป… จตุตฺถชฺฌานูปจาเร ปวตฺตกายสงฺขาโร จตุตฺถชฺฌาเน ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อยํ ตาว สมเถ นโย.

ចំណែកព្រះមជ្ឈិមភាណកៈទាំងឡាយ រមែងប្រាថ្នាភាពលម្អិតជាង ក្នុងឧបចារៈនៃជ្ឈានថ្នាក់លើៗ ជាងជ្ឈានថ្នាក់ក្រោមៗ យ៉ាងនេះថា «ក្នុងបឋមជ្ឈាន គ្រោតគ្រាត ក្នុងឧបចារៈនៃទុតិយជ្ឈាន លម្អិត»។ ប៉ុន្តែ ដោយមតិរបស់ព្រះភាណកៈទាំងអស់ កាយសង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលមិនទាន់កំណត់យក រមែងស្ងប់រម្ងាប់ក្នុងកាលកំណត់យក កាយសង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលកំណត់យក រមែងស្ងប់រម្ងាប់ក្នុងឧបចារៈនៃបឋមជ្ឈាន...ល... កាយសង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឧបចារៈនៃចតុត្ថជ្ឈាន រមែងស្ងប់រម្ងាប់ក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន។ នេះជាវិធីក្នុងសមថៈជាមុនសិន។

วิปสฺสนายํ [Pg.93] ปน อปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร โอฬาริโก, มหาภูตปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, อุปาทารูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, สกลรูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, อรูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, รูปารูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, ปจฺจยปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, สปฺปจฺจยนามรูปทสฺสเน สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, ลกฺขณารมฺมณิก วิปสฺสนาย สุขุโม. โสปิ ทุพฺพลวิปสฺสนาย โอฬาริโก, พลววิปสฺสนาย สุขุโม. ตตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปจฺฉิเมน ปจฺฉิเมน ปฏิปฺปสฺสทฺธิ เวทิตพฺพา. เอวเมตฺถ โอฬาริกสุขุมตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิ จ เวทิตพฺพา. อยํ ตาเวตฺถ กายานุปสฺสนาวเสน วุตฺตสฺส ปฐมจตุกฺกสฺส อนุปุพฺพปทวณฺณนา.

ចំណែកក្នុងវិបស្សនា កាយសង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងកាលមិនទាន់កំណត់យក ជាសភាពគ្រោតគ្រាត លម្អិតក្នុងការកំណត់យកមហាភូតរូប។ សូម្បីកាយសង្ខារនោះ ក៏នៅគ្រោតគ្រាត តែលម្អិតក្នុងការកំណត់យកឧបាទាយរូប។ សូម្បីកាយសង្ខារនោះ ក៏នៅគ្រោតគ្រាត តែលម្អិតក្នុងការកំណត់យករូបទាំងអស់។ សូម្បីកាយសង្ខារនោះ ក៏នៅគ្រោតគ្រាត តែលម្អិតក្នុងការកំណត់យកអរូប។ សូម្បីកាយសង្ខារនោះ ក៏នៅគ្រោតគ្រាត តែលម្អិតក្នុងការកំណត់យករូបនិងអរូប។ សូម្បីកាយសង្ខារនោះ ក៏នៅគ្រោតគ្រាត តែលម្អិតក្នុងការកំណត់យកបច្ច័យ។ សូម្បីកាយសង្ខារនោះ ក៏នៅគ្រោតគ្រាត តែលម្អិតក្នុងការឃើញនាមរូបព្រមទាំងបច្ច័យ។ សូម្បីកាយសង្ខារនោះ ក៏នៅគ្រោតគ្រាត តែលម្អិតក្នុងវិបស្សនាដែលមានលក្ខណៈជាអារម្មណ៍។ សូម្បីកាយសង្ខារនោះ ក៏នៅគ្រោតគ្រាតក្នុងវិបស្សនាទន់ខ្សោយ តែលម្អិតក្នុងវិបស្សនាមានកម្លាំង។ ក្នុងវិបស្សនានោះ គប្បីជ្រាបការស្ងប់រម្ងាប់នៃកាយសង្ខារមុនៗ ដោយកាយសង្ខារក្រោយៗ តាមវិធីដែលពោលហើយក្នុងកាលមុននោះឯង។ គប្បីជ្រាបភាពគ្រោតគ្រាត ភាពលម្អិត និងការស្ងប់រម្ងាប់ក្នុងវិបស្សនានេះ យ៉ាងនេះ។ នេះជាការអធិប្បាយបទតាមលំដាប់នៃចតុក្កៈទីមួយ ដែលពោលទុកដោយអំណាចនៃកាយានុបស្សនា ក្នុងអានាបាណស្សតិនេះជាមុនសិន។

ยสฺมา ปเนตฺถ อิทเมว จตุกฺกํ อาทิกมฺมิกสฺส กมฺมฏฺฐานวเสน วุตฺตํ, อิตรานิ ปน ตีณิ จตุกฺกานิ เอตฺถ ปตฺตชฺฌานสฺส เวทนาจิตฺตธมฺมานุปสฺสนาวเสน, ตสฺมา อิมํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตฺวา อานาปานจตุกฺกชฺฌานปทฏฺฐานาย วิปสฺสนาย สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิตุกาเมน อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน สีลปริโสธนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กตฺวา สตฺตงฺคสมนฺนาคตสฺส อาจริยสฺส สนฺติเก ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตพฺพํ. ตตฺริเม ปญฺจ สนฺธโย อุคฺคโห ปริปุจฺฉา อุปฏฺฐานํ อปฺปนา ลกฺขณนฺติ. ตตฺถ อุคฺคโห นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุคฺคณฺหนํ. ปริปุจฺฉา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส ปริปุจฺฉนํ. อุปฏฺฐานํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุปฏฺฐานํ. อปฺปนา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อปฺปนา. ลกฺขณํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส ลกฺขณํ, ‘‘เอวํ ลกฺขณมิทํ กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ กมฺมฏฺฐานสภาวูปธารณนฺติ วุตฺตํ โหติ.

ព្រោះហេតុតែក្នុងអានាបាណកថានេះ ចតុក្កៈនេះឯង ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចកម្មដ្ឋានសម្រាប់អ្នកចាប់ផ្តើមដំបូង (អាទិកម្មិកបុគ្គល) ចំណែកចតុក្កៈបីទៀតដែលនៅសល់ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកក្នុងទីនេះដោយអំណាចវេទនានុបស្សនា ចិត្តានុបស្សនា និងធម្មានុបស្សនា សម្រាប់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេចជ្ឈានហើយ ព្រោះហេតុនោះ កុលបុត្រអ្នកចាប់ផ្តើមដំបូង ដែលប្រាថ្នានឹងចម្រើនកម្មដ្ឋាននេះ ហើយធ្វើវិបស្សនាដែលមានជ្ឈានទាំងបួនក្នុងអានាបាណៈជាបាទដ្ឋាន ដើម្បីសម្រេចព្រះអរហត្ត ព្រមដោយបដិសម្ភិទាទាំងឡាយ គប្បីធ្វើកិច្ចទាំងពួងមានការជម្រះសីលជាដើម តាមវិធីដែលពោលហើយក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ហើយរៀនយកកម្មដ្ឋានមានតំណប្រាំ (បញ្ចសន្ធិកកម្មដ្ឋាន) ក្នុងសំណាក់នៃព្រះអាចារ្យអ្នកប្រកបដោយអង្គប្រាំពីរ។ ក្នុងកម្មដ្ឋាននោះ តំណទាំងប្រាំនេះគឺ ការរៀន (ឧគ្គហៈ) ការសាកសួរ (បរិបុច្ឆា) ការប្រាកដ (ឧបដ្ឋានៈ) ការតម្កល់មាំ (អប្បនា) និងលក្ខណៈ។ ក្នុងតំណទាំងនោះ ការរៀន គឺការរៀនយកនូវកម្មដ្ឋាន។ ការសាកសួរ គឺការសាកសួរដេញដោលនូវកម្មដ្ឋាន。 ការប្រាកដ គឺការប្រាកដឡើងនៃកម្មដ្ឋាន (បដិភាគនិមិត្ត)។ ការតម្កល់មាំ គឺការដល់នូវអប្បនានៃកម្មដ្ឋាន។ លក្ខណៈ គឺលក្ខណៈនៃកម្មដ្ឋាន ពោលគឺការកំណត់ចាំនូវសភាវៈនៃកម្មដ្ឋានថា «កម្មដ្ឋាននេះមានលក្ខណៈយ៉ាងនេះ» ដូច្នេះ។

เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหนฺโต อตฺตนาปิ น กิลมติ, อาจริยมฺปิ น วิเหเสติ. ตสฺมา โถกํ อุทฺทิสาเปตฺวา พหุํ กาลํ สชฺฌายิตฺวา เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา อาจริยสฺส สนฺติเก วา อญฺญตฺถ วา อฏฺฐารส โทสยุตฺเต วิหาเร วชฺเชตฺวา ปญฺจงฺคสมนฺนาคเต เสนาสเน วสนฺเตน อุปจฺฉินฺนขุทฺทกปลิโพเธน กตภตฺตกิจฺเจน ภตฺตสมฺมทํ ปฏิวิโนเทตฺวา สุขนิสินฺเนน รตนตฺตยคุณานุสฺสรเณน จิตฺตํ สมฺปหํเสตฺวา อาจริยุคฺคหโต [Pg.94] เอกปทมฺปิ อปริหาเปนฺเตน อิทํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กาตพฺพํ. ตตฺรายํ มนสิการวิธิ –

កាលបើកុលបុត្ររៀនយកកម្មដ្ឋានមានតំណប្រាំយ៉ាងនេះ ខ្លួនឯងក៏មិនលំបាក ទាំងមិនធ្វើឲ្យអាចារ្យលំបាកឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុអ្នករៀនយកកម្មដ្ឋានមានតំណប្រាំយ៉ាងនេះ ដោយការឲ្យអាចារ្យឧទ្ទេសឲ្យបន្តិចបន្តួច ហើយស្វាធ្យាយអស់កាលជាយូរ គប្បីវៀរចាកវិហារដែលប្រកបដោយទោស ១៨ យ៉ាង ហើយនៅក្នុងសេនាសនៈដែលប្រកបដោយអង្គ ៥ ក្នុងសំណាក់នៃអាចារ្យក្តី ក្នុងទីដទៃក្តី ជាអ្នកមានកង្វល់បន្តិចបន្តួចដាច់ស្រឡះហើយ ធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ បន្ទោបង់នូវសេចក្តីងងុយព្រោះអាហារ អង្គុយជាសុខ ញ៉ាំងចិត្តឲ្យរីករាយដោយការរលឹកដល់គុណនៃព្រះរតនត្រ័យ មិនឲ្យបាត់បង់សូម្បីតែមួយបទពីការរៀនក្នុងសំណាក់អាចារ្យ ហើយគប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអានាបាណស្សតិកម្មដ្ឋាននេះ។ ក្នុងកម្មដ្ឋាននោះ នេះជាវិធីធ្វើទុកក្នុងចិត្ត៖

‘‘คณนา อนุพนฺธนา, ผุสนา ฐปนา สลฺลกฺขณา;

วิวฏฺฏนา ปาริสุทฺธิ, เตสญฺจ ปฏิปสฺสนา’’ติ.

«ការរាប់ (គណនា) ការតាមដាន (អនុពន្ធនា) ការពាល់ត្រូវ (ផុសនា) ការតម្កល់ទុក (ឋបនា) ការកំណត់ (សលក្ខណា) ការវិលត្រឡប់ (វិវដ្តនា) សេចក្តីបរិសុទ្ធិ (បារិសុទ្ធិ) និងការពិចារណាឡើងវិញនូវធម៌ទាំងនោះ (បដិបស្សនា)» ដូច្នេះ។

ตตฺถ คณนาติ คณนาเยว. อนุพนฺธนาติ อนุคมนา. ผุสนาติ ผุฏฺฐฏฺฐานํ. ฐปนาติ อปฺปนา. สลฺลกฺขณาติ วิปสฺสนา. วิวฏฺฏนาติ มคฺโค. ปาริสุทฺธีติ ผลํ. เตสญฺจ ปฏิปสฺสนาติ ปจฺจเวกฺขณา. ตตฺถ อิมินา อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน ปฐมํ คณนาย อิทํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กาตพฺพํ. คเณนฺเตน ปน ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา น ฐเปตพฺพํ, ทสนฺนํ อุปริ น เนตพฺพํ, อนฺตรา ขณฺฑํ น ทสฺเสตพฺพํ. ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา ฐเปนฺตสฺส หิ สมฺพาเธ โอกาเส จิตฺตุปฺปาโท วิปฺผนฺทติ สมฺพาเธ วเช สนฺนิรุทฺธโคคโณ วิย. ทสนฺนํ อุปริ เนนฺตสฺส คณนนิสฺสิโตว จิตฺตุปฺปาโท โหติ. อนฺตรา ขณฺฑํ ทสฺเสนฺตสฺส ‘‘สิขาปฺปตฺตํ นุ โข เม กมฺมฏฺฐานํ, โน’’ติ จิตฺตํ วิกมฺปติ, ตสฺมา เอเต โทเส วชฺเชตฺวา คเณตพฺพํ.

ក្នុងវិធីទាំងនោះ បទថា gaṇanā គឺការរាប់ដង្ហើមចេញចូលនោះឯង។ បទថា anubandhanā គឺការតាមដានដង្ហើម។ បទថា phusanā គឺកន្លែងដែលដង្ហើមពាល់ត្រូវ (ចុងច្រមុះ ឬបបូរមាត់ខាងលើ)។ បទថា ṭhapanā គឺអប្បនាសមាធិ។ បទថា sallakkhaṇā គឺវិបស្សនា។ បទថា vivaṭṭanā គឺមគ្គ។ បទថា pārisuddhīti គឺផល។ បទថា tesañca paṭipassanā គឺបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ។ ក្នុងវិធីទាំងនោះ កុលបុត្រអ្នកចាប់ផ្តើមដំបូងនេះ គប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាននេះ ដោយការរាប់ជាមុនសិន។ ប៉ុន្តែ កាលបើភិក្ខុរាប់ មិនគប្បីបញ្ឈប់ត្រឹមក្រោមប្រាំ មិនគb្បីរាប់ឲ្យហួសដប់ មិនគប្បីធ្វើឲ្យដាច់កណ្តាលផ្លូវឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើភិក្ខុបញ្ឈប់ត្រឹមក្រោមប្រាំ ចិត្តុប្បាទរមែងញាប់ញ័រក្នុងឱកាសដ៏ចង្អៀត ដូចជាហ្វូងគោដែលគេឃុំទុកក្នុងក្រោលដ៏ចង្អៀត។ កាលបើភិក្ខុរាប់ឲ្យហួសដប់ ចិត្តុប្បាទក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យតែការរាប់ប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើភិក្ខុធ្វើឲ្យដាច់កណ្តាលផ្លូវ ចិត្តរមែងញាប់ញ័រថា «កម្មដ្ឋានរបស់អាត្មាអញ ដល់នូវកំពូលហើយឬហ្ន៎ ឬក៏មិនទាន់ដល់ទេ» ព្រោះហេតុនោះ គប្បីវៀរចាកទោសទាំងនេះ ហើយរាប់ចុះ។

คเณนฺเตน จ ปฐมํ ทนฺธคณนาย ธญฺญมาปกคณนาย คเณตพฺพํ. ธญฺญมาปโก หิ นาฬึ ปูเรตฺวา ‘‘เอก’’นฺติ วตฺวา โอกิรติ, ปุน ปูเรนฺโต กิญฺจิ กจวรํ ทิสฺวา ฉฑฺเฑนฺโต ‘‘เอกํ เอก’’นฺติ วทติ. เอเสว นโย ทฺเว ทฺเวติอาทีสุ. เอวเมวํ อิมินาปิ อสฺสาสปสฺสาเสสุ โย อุปฏฺฐาติ, ตํ คเหตฺวา ‘‘เอกํ เอก’’นฺติอาทึ กตฺวา ยาว ‘‘ทส ทสา’’ติ ปวตฺตมานํ ปวตฺตมานํ อุปลกฺเขตฺวาว คเณตพฺพํ. ตสฺส เอวํ คณยโต นิกฺขมนฺตา จ ปวิสนฺตา จ อสฺสาสปสฺสาสา ปากฏา โหนฺติ.

ម្យ៉ាងទៀត កាលបើភិក្ខុរាប់ គប្បីរាប់យឺតៗជាមុនសិន ដូចជាការរាប់របស់អ្នកវាល់ស្រូវ។ ព្រោះថា អ្នកវាល់ស្រូវកាលវាល់ពេញល្អី (ឬតៅ) ហើយរមែងពោលថា «មួយ» រួចចាក់ចេញ កាលវាល់ពេញម្តងទៀត ឃើញសម្រាមណាមួយ ក៏រើសចោល រួចពោលថា «មួយ មួយ»។ ក្នុងលេខពីរៗជាដើម ក៏មានវិធីយ៉ាងនេះដែរ។ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីភិក្ខុនេះ ក៏គប្បីកំណត់យកនូវដង្ហើមចេញចូលណាដែលប្រាកដឡើង ហើយរាប់ថា «មួយ មួយ» ជាដើម រហូតដល់ «ដប់ ដប់» ដោយកំណត់សម្គាល់នូវដង្ហើមដែលប្រព្រឹត្តទៅៗ យ៉ាងនោះឯង។ កាលបើភិក្ខុនោះរាប់យ៉ាងនេះ ដង្ហើមចេញនិងដង្ហើមចូលដែលចេញទៅនិងចូលមក រមែងប្រាកដច្បាស់។

อถาเนน ตํ ทนฺธคณนํ ธญฺญมาปกคณนํ ปหาย สีฆคณนาย โคปาลกคณนาย คเณตพฺพํ. เฉโก หิ โคปาลโก สกฺขราทโย อุจฺฉงฺเคน คเหตฺวา รชฺชุทณฺฑหตฺโถ ปาโตว วชํ คนฺตฺวา คาโว ปิฏฺฐิยํ ปหริตฺวา ปลิฆตฺถมฺภมตฺถเก นิสินฺโน ทฺวารํ ปตฺตํ ปตฺตํเยว คาวํ ‘‘เอโก ทฺเว’’ติ สกฺขรํ ขิปิตฺวา ขิปิตฺวา คเณติ. ติยามรตฺตึ สมฺพาเธ โอกาเส ทุกฺขํ วุตฺถโคคโณ นิกฺขมนฺโต อญฺญมญฺญํ อุปนิฆํสนฺโต เวเคน เวเคน ปุญฺชปุญฺโช หุตฺวา นิกฺขมติ. โส เวเคน เวเคน ‘‘ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ทสา’’ติ คเณติเยว, เอวมสฺสาปิ ปุริมนเยน คณยโต [Pg.95] อสฺสาสปสฺสาสา ปากฏา หุตฺวา สีฆํ สีฆํ ปุนปฺปุนํ สญฺจรนฺติ. ตโต เตน ‘‘ปุนปฺปุนํ สญฺจรนฺตี’’ติ ญตฺวา อนฺโต จ พหิ จ อคฺคเหตฺวา ทฺวารปฺปตฺตํ ทฺวารปฺปตฺตํเยว คเหตฺวา ‘‘เอโก ทฺเว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ, เอโก ทฺเว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ฉ, เอโก ทฺเว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ฉ สตฺต…เป… อฏฺฐ นว ทสา’’ติ สีฆํ สีฆํ คเณตพฺพเมว. คณนาปฏิพทฺเธ หิ กมฺมฏฺฐาเน คณนพเลเนว จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ อริตฺตุปตฺถมฺภนวเสน จณฺฑโสเต นาวาฐปนมิว.

លំដាប់នោះ យោគីបុគ្គលនោះគប្បីលះបង់ការរាប់យឺតៗ ដូចជាការរាប់របស់អ្នកវាលស្រូវនោះចេញ ហើយរាប់ដោយការរាប់យ៉ាងរហ័ស ដូចជាការរាប់របស់អ្នកគង្វាលគោវិញ។ ព្រោះថា អ្នកគង្វាលគោដ៏ឈ្លាសវៃ កាលក្ដោបយកគ្រួសទាំងឡាយជាដើមដោយជាយសំពត់ មានខ្សែនិងដំបងក្នុងដៃ ទៅកាន់ក្រោលគោតាំងពីព្រលឹម វាយខ្នងគោទាំងឡាយ ហើយអង្គុយលើកំពូលសសរទ្វារ កាលគោមកដល់មាត់ទ្វារៗ ក៏បោះគ្រួសចុះៗហើយរាប់ថា «មួយ ពីរ» ដូច្នោះ។ ហ្វូងគោដែលនៅជាទុក្ខក្នុងទីដ៏ចង្អៀតអស់រាត្រីទាំងបីយាម កាលដែលចេញទៅ រមែងប៉ះទង្គិចគ្នានិងគ្នា ហើយរត់ចេញទៅជាក្រុមៗដោយល្បឿនយ៉ាងលឿន។ អ្នកគង្វាលគោនោះ ក៏រាប់យ៉ាងលឿនៗថា «បី បួន ប្រាំ ដប់» ដូច្នោះឯង យ៉ាងណាមិញ កាលបើយោគីបុគ្គលនោះរាប់តាមវិធីមុន ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលក៏ប្រាកដឡើង ហើយអន្ទោលទៅមកយ៉ាងរហ័សៗរឿយៗ យ៉ាងនោះឯង។ លំដាប់នោះ យោគីបុគ្គលនោះដឹងថា «ខ្យល់អន្ទោលទៅមក រឿយៗ» ដូច្នោះហើយ មិនគប្បីកាន់យកទាំងខាងក្នុងទាំងខាងក្រៅឡើយ គឺកាន់យកតែខ្យល់ដែលមកដល់មាត់ទ្វារៗ ហើយគប្បីរាប់យ៉ាងរហ័សៗថា «មួយ ពីរ បី បួន ប្រាំ, មួយ ពីរ បី បួន ប្រាំ ប្រាំមួយ, មួយ ពីរ បី បួន ប្រាំ ប្រាំមួយ ប្រាំពីរ... ប្រាំបី ប្រាំបួន ដប់» ដូច្នោះឯង។ ព្រោះថា ក្នុងកម្មដ្ឋានដែលទាក់ទងនឹងការរាប់ ចិត្តរមែងមានអារម្មណ៍តែមួយ ដោយកម្លាំងនៃការរាប់ប៉ុណ្ណោះ ដូចជាការបង្អង់ទូកក្នុងខ្សែទឹកដ៏ខ្លាំង ដោយកម្លាំងនៃការច្រត់ច្រវា ដូច្នោះឯង។

ตสฺเสวํ สีฆํ สีฆํ คณยโต กมฺมฏฺฐานํ นิรนฺตรํ ปวตฺตํ วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. อถ ‘‘นิรนฺตรํ ปวตฺตตี’’ติ ญตฺวา อนฺโต จ พหิ จ วาตํ อปริคฺคเหตฺวา ปุริมนเยเนว เวเคน เวเคน คเณตพฺพํ. อนฺโตปวิสนวาเตน หิ สทฺธึ จิตฺตํ ปเวสยโต อพฺภนฺตรํ วาตพฺภาหตํ เมทปูริตํ วิย โหติ. พหินิกฺขมนวาเตน สทฺธึ จิตฺตํ นีหรโต พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ วิกฺขิปติ. ผุฏฺฐผุฏฺโฐกาเส ปน สตึ ฐเปตฺวา ภาเวนฺตสฺเสว ภาวนา สมฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนฺโต จ พหิ จ วาตํ อปริคฺคเหตฺวา ปุริมนเยเนว เวเคน เวเคน คเณตพฺพ’’นฺติ.

កាលបើយោគីបុគ្គលនោះរាប់យ៉ាងរហ័សៗយ៉ាងនេះ កម្មដ្ឋានរមែងប្រាកដឡើង ហាក់ដូចជាប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ឡើយ។ លំដាប់នោះ កាលបើដឹងថា «កម្មដ្ឋានប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់» ដូច្នោះហើយ មិនគប្បីកំណត់កាន់យកខ្យល់ទាំងខាងក្នុងទាំងខាងក្រៅឡើយ គឺគប្បីរាប់យ៉ាងរហ័សៗតាមវិធីមុននោះឯង។ ព្រោះថា កាលបើបញ្ជូនចិត្តចូលទៅខាងក្នុងជាមួយខ្យល់ដែលចូលទៅ ខាងក្នុងរមែងហាក់ដូចជាត្រូវខ្យល់បោកបក់ ឬហាក់ដូចជាពេញដោយខ្លាញ់ ដូច្នោះឯង។ កាលបើបញ្ជូនចិត្តចេញទៅខាងក្រៅជាមួយខ្យល់ដែលចេញទៅ ចិត្តរមែងរាយមាយទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗខាងក្រៅ។ ប៉ុន្តែ កាលបើដំកល់សតិទុកក្នុងទីដែលខ្យល់ប៉ះហើយៗ ហើយចម្រើន ភាវនារមែងសម្រេចដល់បុគ្គលនោះឯង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មិនគប្បីកំណត់កាន់យកខ្យល់ទាំងខាងក្នុងទាំងខាងក្រៅឡើយ គឺគប្បីរាប់យ៉ាងរហ័សៗតាមវិធីមុននោះឯង»។

กีวจิรํ ปเนตํ คเณตพฺพนฺติ? ยาว วินา คณนาย อสฺสาสปสฺสาสารมฺมเณ สติ สนฺติฏฺฐติ. พหิ วิสฏวิตกฺกวิจฺเฉทํ กตฺวา อสฺสาสปสฺสาสารมฺมเณ สติ สณฺฐาปนตฺถํเยว หิ คณนาติ.

ចុះគប្បីរាប់ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលនេះ អស់កាលយូរប៉ុណ្ណា? ឆ្លើយថា គប្បីរាប់ដរាបណាដែលសតិតាំងនៅមាំក្នុងអារម្មណ៍គឺខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ដោយមិនបាច់រាប់។ ព្រោះថា ការរាប់នេះ គឺមានប្រយោជន៍ដើម្បីកាត់ផ្ដាច់សេចក្ដីត្រិះរិះដែលរាយមាយទៅខាងក្រៅ ហើយដំកល់សតិទុកក្នុងអារម្មណ៍គឺខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលប៉ុណ្ណោះ។

เอวํ คณนาย มนสิ กตฺวา อนุพนฺธนาย มนสิ กาตพฺพํ. อนุพนฺธนา นาม คณนํ ปฏิสํหริตฺวา สติยา นิรนฺตรํ อสฺสาสปสฺสาสานํ อนุคมนํ. ตญฺจ โข น อาทิมชฺฌปริโยสานานุคมนวเสน. อาทิมชฺฌปริโยสานานิ ตสฺสานุคมเน อาทีนวา จ เหฏฺฐา วุตฺตาเยว.

កាលបើបានធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយការរាប់យ៉ាងនេះហើយ គប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយអំណាចនៃការតាមដានវិញ។ ដែលហៅថា ការតាមដាននោះ គឺការលះបង់ការរាប់ចេញ ហើយតាមដានខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដែលប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់ដោយសតិ។ ប៉ុន្តែ ការតាមដាននោះ មិនមែនដោយអំណាចនៃការតាមដាននូវខាងដើម កណ្ដាល និងចុងឡើយ។ ព្រោះថា ខាងដើម កណ្ដាល និងចុង និងទោសក្នុងការតាមដាននូវចំណុចទាំងនោះ ត្រូវបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោម។

ตสฺมา อนุพนฺธนาย มนสิกโรนฺเตน น อาทิมชฺฌปริโยสานวเสน มนสิ กาตพฺพํ, อปิจ โข ผุสนาวเสน จ ฐปนาวเสน จ มนสิ กาตพฺพํ. คณนานุพนฺธนาวเสน วิย หิ ผุสนาฐปนาวเสน วิสุํ มนสิกาโร นตฺถิ, ผุฏฺฐผุฏฺฐฏฺฐาเนเยว ปน คเณนฺโต คณนาย จ ผุสนาย จ มนสิ กโรติ, ตตฺเถว คณนํ ปฏิสํหริตฺวา เต สติยา อนุพนฺธนฺโต, อปฺปนาวเสน จ จิตฺตํ ฐเปนฺโต ‘‘อนุพนฺธนาย จ ผุสนาย จ ฐปนาย จ มนสิ [Pg.96] กโรตี’’ติ วุจฺจติ. สฺวายมตฺโถ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตปงฺคุฬโทวาริโกปมาหิ อิเธว ปาฬิยํ วุตฺตกกจูปมาย จ เวทิตพฺโพ.

ព្រោះហេតុនោះ កាលបើយោគីបុគ្គលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយការតាមដាន មិនគប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយអំណាចនៃខាងដើម កណ្ដាល និងចុងឡើយ ប៉ុន្តែ គប្បីធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយអំណាចនៃការប៉ះពាល់ និងការតម្កល់ទុកវិញ។ ព្រោះថា ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឡែកពីគ្នា ដោយអំណាចនៃការប៉ះពាល់ និងការតម្កល់ទុក មិនមានដូចជាការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយអំណាចនៃការរាប់ និងការតាមដានឡើយ ប៉ុន្តែ កាលបើយោគីបុគ្គលរាប់ត្រង់កន្លែងដែលប៉ះហើយៗ ឈ្មោះថាធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយការរាប់ផង ដោយការប៉ះពាល់ផង។ កាលបើយោគីបុគ្គលលះបង់ការរាប់ត្រង់កន្លែងនោះឯង ហើយតាមដានខ្យល់ទាំងនោះដោយសតិ និងតម្កល់ចិត្តទុកដោយអំណាចនៃអប្បនាសមាធិ ឈ្មោះថា «ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយការតាមដានផង ដោយការប៉ះពាល់ផង ដោយការតម្កល់ទុកផង»។ សេចក្ដីនេះ គប្បីជ្រាបបានដោយឧបមាអំពីមនុស្សខ្វិន និងឧបមាអំពីអ្នកយាមទ្វារ ដែលពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយ និងដោយឧបមាអំពីអារ ដែលពោលទុកក្នុងបាលីនេះឯង។

ตตฺรายํ ปงฺคุโฬปมา – เสยฺยถาปิ ปงฺคุโฬ โทลาย กีฬตํ มาตาปุตฺตานํ โทลํ ขิปิตฺวา ตตฺเถว โทลาถมฺภมูเล นิสินฺโน กเมน อาคจฺฉนฺตสฺส จ คจฺฉนฺตสฺส จ โทลาผลกสฺส อุโภ โกฏิโย มชฺฌญฺจ ปสฺสติ, น จ อุโภโกฏิมชฺฌานํ ทสฺสนตฺถํ พฺยาวโฏ โหติ, เอวเมว ภิกฺขุ สติวเสน อุปนิพนฺธนตฺถมฺภมูเล ฐตฺวา อสฺสาสปสฺสาสโทลํ ขิปิตฺวา ตตฺเถว นิมิตฺเต สติยา นิสีทนฺโต กเมน อาคจฺฉนฺตานญฺจ คจฺฉนฺตานญฺจ ผุฏฺฐฏฺฐาเน อสฺสาสปสฺสาสานํ อาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉนฺโต ตตฺเถว (วิสุทฺธิ. ๑.๒๒๕) จิตฺตํ ฐเปตฺวา ปสฺสติ, น จ เตสํ ทสฺสนตฺถํ พฺยาวโฏ โหติ. อยํ ปงฺคุโฬปมา.

ក្នុងឧបមាទាំងនោះ នេះជាឧបមាអំពីមនុស្សខ្វិន៖ ប្រៀបដូចជា មនុស្សខ្វិន កាលដែលម្ដាយនិងកូនកំពុងលេងទោង ក៏យោលទោងនោះ ហើយអង្គុយនៅក្បែរគល់សសរទោងនោះឯង រមែងឃើញនូវចុងទាំងពីរផង នូវកណ្ដាលផង នៃក្ដារទោងដែលយោលមកនិងទៅតាមលំដាប់ តែខ្លួនមិនមានការខ្វល់ខ្វាយដើម្បីនឹងមើលចុងទាំងពីរនិងកណ្ដាលនោះឡើយ យ៉ាងណាមិញ ភិក្ខុក៏យ៉ាងនោះឯង ឈរនៅក្បែរគល់សសរគឺការចងទុកដោយអំណាចនៃសតិ យោលនូវទោងគឺខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ហើយអង្គុយដោយសតិត្រង់និមិត្តនោះឯង កាលតាមដានដោយសតិនូវខាងដើម កណ្ដាល និងចុង នៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលទាំងឡាយ ដែលយោលមកនិងទៅតាមលំដាប់ត្រង់កន្លែងដែលប៉ះ ក៏តម្កល់ចិត្តទុកត្រង់កន្លែងនោះឯងហើយមើល តែមិនមានការខ្វល់ខ្វាយដើម្បីនឹងតាមមើលនូវចំណុចទាំងនោះឡើយ។ នេះជាឧបមាអំពីមនុស្សខ្វិន។

อยํ ปน โทวาริโกปมา – เสยฺยถาปิ โทวาริโก นครสฺส อนฺโต จ พหิ จ ปุริเส ‘‘โก ตฺวํ, กุโต วา อาคโต, กุหึ วา คจฺฉสิ, กึ วา เต หตฺเถ’’ติ น วีมํสติ. น หิ ตสฺส เต ภารา, ทฺวารปฺปตฺตํ ทฺวารปฺปตฺตํเยว ปน วีมํสติ, เอวเมว อิมสฺส ภิกฺขุโน อนฺโตปวิฏฺฐวาตา จ พหินิกฺขนฺตวาตา จ น ภารา โหนฺติ, ทฺวารปฺปตฺตา ทฺวารปฺปตฺตาเยว ภาราติ อยํ โทวาริโกปมา.

ចំណែកនេះ ជាឧបមាអំពីអ្នកយាមទ្វារ៖ ប្រៀបដូចជា អ្នកយាមទ្វារ មិនសួរដេញដោលនូវមនុស្សទាំងឡាយដែលនៅក្នុងក្រុងនិងក្រៅក្រុងថា «អ្នកជាអ្នកណា ឬមកពីណា ឬនឹងទៅណា ឬមានអ្វីនៅក្នុងដៃរបស់អ្នក» ឡើយ ព្រោះថា មនុស្សទាំងនោះ មិនមែនជាភារៈរបស់គាត់ឡើយ ប៉ុន្តែ គាត់រមែងសួរដេញដោលតែមនុស្សដែលមកដល់មាត់ទ្វារៗប៉ុណ្ណោះ យ៉ាងណាមិញ សម្រាប់ភិក្ខុនេះ ខ្យល់ដែលចូលទៅខាងក្នុងផង ខ្យល់ដែលចេញទៅខាងក្រៅផង មិនមែនជាភារៈឡើយ គឺមានតែខ្យល់ដែលមកដល់មាត់ទ្វារៗ ប៉ុណ្ណោះ ជាភារៈ។ នេះជាឧបមាអំពីអ្នកយាមទ្វារ។

กกจูปมา ปน ‘‘นิมิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสา’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๙) นเยน อิธ วุตฺตาเยว. อิธ ปนสฺส อาคตาคตวเสน อมนสิการมตฺตเมว ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ.

ចំណែកឯ ឧបមាអំពីអារ ត្រូវបានពោលទុកហើយក្នុងបាលីនេះឯង ដោយវិធីមានជាដើមថា «និមិត្ត ខ្យល់ដកដង្ហើមចូល ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញ»។ ប៉ុន្តែ ក្នុងឧបមាអំពីអារនេះ គប្បីជ្រាបថា ប្រយោជន៍គឺគ្រាន់តែការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយអំណាចនៃខ្យល់ដែលមកនិងទៅប៉ុណ្ណោះ។

อิทํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรโต กสฺสจิ น จิเรเนว นิมิตฺตญฺจ อุปฺปชฺชติ, อวเสสฌานงฺคปฏิมณฺฑิตา อปฺปนาสงฺขาตา ฐปนา จ สมฺปชฺชติ. กสฺสจิ ปน คณนาวเสเนว มนสิการกาลโต ปภุติ ยถา สารทฺธกายสฺส มญฺเจ วา ปีเฐ วา นิสีทโต มญฺจปีฐํ โอนมติ วิกูชติ, ปจฺจตฺถรณํ วลึ คณฺหาติ, อสารทฺธกายสฺส ปน นิสีทโต เนว มญฺจปีฐํ โอนมติ น วิกูชติ, น ปจฺจตฺถรณํ วลึ คณฺหาติ, ตูลปิจุปูริตํ วิย มญฺจปีฐํ โหติ[Pg.97]. กสฺมา? ยสฺมา อสารทฺโธ กาโย ลหุโก โหติ, เอวเมวํ คณนาวเสน มนสิการกาลโต ปภุติ อนุกฺกมโต โอฬาริกอสฺสาสปสฺสาสนิโรธวเสน กายทรเถ วูปสนฺเต กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ลหุกํ โหติ, สรีรํ อากาเส ลงฺฆนาการปฺปตฺตํ วิย โหติ.

កាលបើយោគីបុគ្គលណាមួយធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាននេះ មិនយូរប៉ុន្មានឡើយ និមិត្តក៏កើតឡើង និងការតម្កល់ទុកដែលហៅថា អប្បនាសមាធិ ដែលប្រដាប់ដោយអង្គឈានដែលនៅសល់ ក៏សម្រេចឡើង។ ប៉ុន្តែ ចំពោះយោគីបុគ្គលខ្លះ ចាប់តាំងពីពេលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយអំណាចនៃការរាប់ប៉ុណ្ណោះ ប្រៀបដូចជា កាលបុគ្គលដែលមានកាយក្រវល់ក្រវាយ អង្គុយលើគ្រែ ឬលើតាំង គ្រែនិងតាំងរមែងទ្រុឌចុះ ឮសូរក្រិចៗ កម្រាលពូករមែងជ្រួញញីញ័រ ប៉ុន្តែ កាលបុគ្គលដែលមិនមានកាយក្រវល់ក្រវាយ អង្គុយ គ្រែនិងតាំងមិនទ្រុឌចុះឡើយ មិនឮសូរក្រិចៗឡើយ កម្រាលពូកក៏មិនជ្រួញឡើយ គ្រែនិងតាំងរមែងហាក់ដូចជាពេញដោយសំឡី ដូច្នោះឯង។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថាកាយដែលមិនក្រវល់ក្រវាយ រមែងស្រាល យ៉ាងណាមិញ ចាប់តាំងពីពេលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយអំណាចនៃការរាប់ កាលសេចក្ដីក្រវល់ក្រវាយក្នុងកាយរម្ងាប់ទៅតាមលំដាប់ ដោយអំណាចនៃការរលត់ទៅនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដ៏គ្រោតគ្រាត ទាំងកាយទាំងចិត្តក៏ស្រាល រាងកាយរមែងហាក់ដូចជាដល់នូវអាការៈហោះឡើងទៅក្នុងအាកាស ដូច្នោះឯង។

ตสฺส โอฬาริเก อสฺสาสปสฺสาเส นิรุทฺเธ สุขุมอสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณํ จิตฺตํ ปวตฺตติ. ตสฺมิมฺปิ นิรุทฺเธ อปราปรํ ตโต สุขุมตรํ สุขุมตรํ อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณํ ปวตฺตติเยว. สฺวายมตฺโถ อุปริ วุตฺตกํสถาโลปมาย เวทิตพฺโพ.

កាលបើខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដ៏គ្រោតគ្រាតរបស់យោគីបុគ្គលនោះរលត់ទៅហើយ ចិត្តដែលមាននិមិត្តនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដ៏ល្អិតជាអារម្មណ៍ រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។ កាលបើខ្យល់ដ៏ល្អិតនោះរលត់ទៅទៀត ចិត្តដែលមាននិមិត្តនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដ៏ល្អិតជាងនោះៗទៅទៀតជាអារម្មណ៍ ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅជាលំដាប់។ សេចក្ដីនេះ គប្បីជ្រាបបានដោយឧបមាអំពីថាសសំរឹទ្ធ ដែលនឹងពោលខាងមុខ។

ยถา หิ อญฺญานิ กมฺมฏฺฐานานิ อุปรูปริ วิภูตานิ โหนฺติ, น ตถา อิทํ. อิทํ ปน อุปรูปริ ภาเวนฺตสฺส สุขุมตฺตํ คจฺฉติ, อุปฏฺฐานมฺปิ น อุปคจฺฉติ. เอวํ อนุปฏฺฐหนฺเต ปน ตสฺมึ เตน ภิกฺขุนา ‘‘อาจริยํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ วา ‘‘นฏฺฐํ ทานิ เม กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ วา อุฏฺฐายาสนา น คนฺตพฺพํ. อิริยาปถํ วิโกเปตฺวา คจฺฉโต หิ กมฺมฏฺฐานํ นวนวเมว โหติ. ตสฺมา ยถานิสินฺเนเนว เทสโต อาหริตพฺพํ.

ព្រោះថា កម្មដ្ឋានដទៃទាំងឡាយ រមែងប្រាកដច្បាស់ឡើងៗក្នុងថ្នាក់លើៗយ៉ាងណា កម្មដ្ឋាននេះមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ ប៉ុន្តែ កម្មដ្ឋាននេះ កាលបើយោគីបុគ្គលចម្រើនឡើងៗ រមែងដល់នូវភាពល្អិតក្រៃលែង រហូតដល់មិនប្រាកដច្បាស់ឡើយ។ កាលបើកម្មដ្ឋាននោះមិនប្រាកដយ៉ាងនេះ ភិក្ខុនោះមិនគប្បីក្រោកពីកន្លែងដើរទៅ ដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងទៅសួរអាចារ្យ» ឬថា «ឥឡូវនេះ កម្មដ្ឋានរបស់អាត្មាអញបាត់ហើយ» ឡើយ។ ព្រោះថា កាលបើភិក្ខុផ្លាស់ប្ដូរឥរិយាបថដើរទៅ កម្មដ្ឋានរមែងក្លាយជាថ្មីៗជានិច្ច។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីនាំកម្មដ្ឋានមកទុកក្នុងទីដែលធ្លាប់ប៉ះពាល់ តាមឥរិយាបថដែលអង្គុយស្រាប់នោះឯង។

ตตฺรายํ อาหรณูปาโย – เตน ภิกฺขุนา กมฺมฏฺฐานสฺส อนุปฏฺฐานภาวํ ญตฺวา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตพฺพํ ‘‘อิเม อสฺสาสปสฺสาสา นาม กตฺถ อตฺถิ, กตฺถ นตฺถิ. กสฺส วา อตฺถิ, กสฺส วา นตฺถี’’ติ. อเถวํ ปฏิสญฺจิกฺขโต ‘‘อิเม อนฺโตมาตุกุจฺฉิยํ นตฺถิ, อุทเก นิมุคฺคานํ นตฺถิ, ตถา อสญฺญีภูตานํ มตานํ จตุตฺถชฺฌานสมาปนฺนานํ รูปารูปภวสมงฺคีนํ นิโรธสมาปนฺนาน’’นฺติ ญตฺวา เอวํ อตฺตนาว อตฺตา ปฏิโจเทตพฺโพ ‘‘นนุ, ตฺวํ ปณฺฑิต, เนว มาตุกุจฺฉิคโต, น อุทเก นิมุคฺโค, น อสญฺญีภูโต, น มโต, น จตุตฺถชฺฌานสมาปนฺโน, น รูปารูปภวสมงฺคี, น นิโรธสมาปนฺโน. อตฺถิเยว เต อสฺสาสปสฺสาสา, มนฺทปญฺญตาย ปน ปริคฺคเหตุํ น สกฺโกสี’’ติ. อถาเนน ปกติผุฏฺฐวเสน จิตฺตํ ฐเปตฺวา มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อิเม หิ ทีฆนาสิกสฺส นาสาปุฏํ ฆฏฺเฏนฺตา ปวตฺตนฺติ, รสฺสนาสิกสฺส อุตฺตโรฏฺฐํ. ตสฺมาเนน อิมํ นาม ฐานํ ฆฏฺเฏนฺตีติ นิมิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. อิมเมว หิ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส อานาปานสฺสติภาวนํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๔๙; สํ. นิ. ๕.๙๙๒). กิญฺจาปิ หิ [Pg.98] ยํกิญฺจิ กมฺมฏฺฐานํ สตสฺส สมฺปชานสฺเสว สมฺปชฺชติ, อิโต อญฺญํ ปน มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติ. อิทํ ปน อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ ครุกํ ครุกภาวนํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธปุตฺตานํ มหาปุริสานํเยว มนสิการภูมิภูตํ, น เจว อิตฺตรํ, น จ อิตฺตรสตฺตสมาเสวิตํ. ยถา ยถา มนสิ กรียติ, ตถา ตถา สนฺตญฺเจว โหติ สุขุมญฺจ. ตสฺมา เอตฺถ พลวตี สติ จ ปญฺญา จ อิจฺฉิตพฺพา.

ក្នុងវិធីនាំមកនោះ នេះជាឧបាយនៃការនាំមក៖ ភិក្ខុនោះ កាលបើដឹងថាកម្មដ្ឋានមិនប្រាកដ គប្បីពិចារណាយ៉ាងនេះថា «ចុះខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលទាំងនេះ មានក្នុងទីណា មិនមានក្នុងទីណា? ឬមានដល់បុគ្គលណា មិនមានដល់បុគ្គលណា?»។ លំដាប់នោះ កាលបើពិចារណាយ៉ាងនេះ ក៏ដឹងថា «ខ្យល់ទាំងនេះ មិនមានក្នុងផ្ទៃនៃមាតាឡើយ មិនមានដល់ពួកសត្វដែលមុជក្នុងទឹកឡើយ មិនមានដល់ពួកអសញ្ញីសត្វឡើយ មិនមានដល់ពួកមនុស្សស្លាប់ឡើយ មិនមានដល់ពួកលោកដែលចូលចតុត្ថជ្ឈានឡើយ មិនមានដល់ពួកលោកដែលមានរូបភពនិងអរូបភពឡើយ មិនមានដល់ពួកលោកដែលចូលនិរោធសមាបត្តិឡើយ» ដូច្នោះហើយ គប្បីដាស់តឿនខ្លួនឯងដោយខ្លួនឯងយ៉ាងនេះថា «នែអ្នកមានប្រាជ្ញា តើអ្នកមិនមែននៅក្នុងផ្ទៃមាតាទេឬ មិនមែនមុជក្នុងទឹកទេឬ មិនមែនជាអសញ្ញីសត្វទេឬ មិនមែនស្លាប់ទេឬ មិនមែនចូលចតុត្ថជ្ឈានទេឬ មិនមែនជាអ្នកមានរូបភពនិងអរូបភពទេឬ មិនមែនចូលនិរោធសមាបត្តិទេឬ? ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលរមែងមានដល់អ្នកពិតប្រាកដ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែអ្នកមានប្រាជ្ញាទន់ខ្សោយ ទើបមិនអាចកំណត់យកបាន»។ លំដាប់នោះ យោគីបុគ្គលនោះគប្បីតម្កល់ចិត្តទុកត្រង់កន្លែងដែលប៉ះជាប្រក្រតី ហើយធ្វើការធ្វើទុកក្នុងចិត្តតទៅ។ ព្រោះថា ខ្យល់ទាំងនេះ កាលបើបុគ្គលមានច្រមុះវែង រមែងប៉ះនឹងរន្ធច្រមុះហើយប្រព្រឹត្តទៅ កាលបើបុគ្គលមានច្រមុះខ្លី រមែងប៉ះនឹងបបូរមាត់ខាងលើហើយប្រព្រឹត្តទៅ។ ព្រោះហេតុនោះ យោគីបុគ្គលនោះគប្បីកំណត់ទុកជាផ្ចិតផ្ចង់ថា «ខ្យល់ទាំងឡាយរមែងប៉ះត្រង់កន្លែងឈ្មោះនេះ»។ ព្រោះអាស្រ័យហេតុនេះឯង ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនពោលនូវការចម្រើនអានាបាណស្សតិ ចំពោះបុគ្គលដែលភ្លេចសតិ មិនមានសេចក្ដីដឹងខ្លួនឡើយ»។ ព្រោះថា ទោះបីកម្មដ្ឋានណាមួយ រមែងសម្រេចដល់បុគ្គលដែលមានសតិ មានសេចក្ដីដឹងខ្លួនប៉ុណ្ណោះក៏ដោយ ប៉ុន្តែ កាលបើធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានដទៃក្រៅពីនេះ រមែងប្រាកដច្បាស់បានងាយ។ ចំណែកឯអានាបាណស្សតិកម្មដ្ឋាននេះ ជាកម្មដ្ឋានធ្ងន់ ជាភាវនាដែលបុគ្គលធ្ងន់គប្បីចម្រើន ជាភូមិសម្រាប់ធ្វើទុកក្នុងចិត្តរបស់មហាបុរសទាំងឡាយ មានព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះពុទ្ធបុត្រប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាកម្មដ្ឋានថោកទាបឡើយ ហើយក៏មិនមែនជាកម្មដ្ឋានដែលសត្វថោកទាបគប្បីសេពគប់ឡើយ។ កាលបើធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងណាៗ ក៏រមែងស្ងប់រម្ងាប់ និងល្អិតទៅៗយ៉ាងនោះៗ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងកម្មដ្ឋាននេះ យោគីបុគ្គលគប្បីប្រាថ្នានូវសតិនិងបញ្ញាដ៏មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា។

ยถา หิ มฏฺฐสาฏกสฺส ตุนฺนกรณกาเล สูจิปิ สุขุมา อิจฺฉิตพฺพา, สูจิปาสเวธนมฺปิ ตโต สุขุมตรํ, เอวเมวํ มฏฺฐสาฏกสทิสสฺส อิมสฺส กมฺมฏฺฐานสฺส ภาวนากาเล สูจิปฏิภาคา สติปิ สูจิปาสเวธนปฏิภาคา ตํสมฺปยุตฺตา ปญฺญาปิ พลวตี อิจฺฉิตพฺพา. ตาหิ จ ปน สติปญฺญาหิ สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา น เต อสฺสาสปสฺสาสา อญฺญตฺร ปกติผุฏฺโฐกาสา ปริเยสิตพฺพา.

ព្រោះថា ប្រៀបដូចជា ក្នុងខណៈដែលធ្វើការដេរនូវសំពត់ដ៏ម៉ដ្ដរលោង ជាងដេររមែងប្រាថ្នានូវម្ជុលដ៏ល្អិតផង នូវដែកខួងសម្រាប់ចោះរន្ធម្ជុលដែលល្អិតជាងម្ជុលនោះទៅទៀតផង យ៉ាងណា យ៉ាងនោះឯង ក្នុងខណៈដែលចម្រើននូវកម្មដ្ឋានដែលប្រៀបដូចជាសំពត់ដ៏ម៉ដ្ដរលោងនេះ យោគីបុគ្គលរមែងប្រាថ្នានូវសតិដែលប្រៀបដូចជាម្ជុលផង នូវបញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយសតិនោះ ដែលប្រៀបដូចជាដែកខួងសម្រាប់ចោះរន្ធម្ជុលដ៏មានកម្លាំងខ្លាំងក្លាផង។ មួយវិញទៀត ភិក្ខុដែលប្រកបដោយសតិនិងបញ្ញាទាំងនោះ មិនគប្បីស្វែងរកខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលទាំងនោះ ក្នុងទីដទៃក្រៅពីកន្លែងដែលប៉ះជាប្រក្រតីឡើយ។

ยถา หิ กสฺสโก เขตฺตํ กสิตฺวา พลีพทฺเท มุญฺจิตฺวา โคจรมุเข กตฺวา ฉายาย นิสินฺโน วิสฺสเมยฺย, อถสฺส เต พลีพทฺทา เวเคน อฏวึ ปวิเสยฺยุํ. โย โหติ เฉโก กสฺสโก, โส ปุน เต คเหตฺวา โยเชตุกาโม น เตสํ อนุปทํ คนฺตฺวา อฏวึ อาหิณฺฑติ. อถ โข รสฺมิญฺจ ปโตทญฺจ คเหตฺวา อุชุกเมว เตสํ นิปาตนติตฺถํ คนฺตฺวา นิสีทติ วา นิปชฺชติ วา. อถ เต โคเณ ทิวสภาคํ จริตฺวา นิปาตนติตฺถํ โอตริตฺวา นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ปจฺจุตฺตริตฺวา ฐิเต ทิสฺวา รสฺมิยา พนฺธิตฺวา ปโตเทน วิชฺฌนฺโต อาเนตฺวา โยเชตฺวา ปุน กมฺมํ กโรติ. เอวเมวํ เตน ภิกฺขุนา น เต อสฺสาสปสฺสาสา อญฺญตฺร ปกติผุฏฺโฐกาสา ปริเยสิตพฺพา. สติรสฺมึ ปน ปญฺญาปโตทญฺจ คเหตฺวา ปกติผุฏฺโฐกาเส จิตฺตํ ฐเปตฺวา มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เอวํ หิสฺส มนสิกโรโต น จิรสฺเสว เต อุปฏฺฐหนฺติ นิปาตนติตฺเถ วิย โคณา. ตโต เตน สติรสฺมิยา พนฺธิตฺวา ตสฺมึเยว ฐาเน โยเชตฺวา ปญฺญาปโตเทน วิชฺฌนฺเตน ปุนปฺปุนํ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตพฺพํ. ตสฺเสวมนุยุญฺชโต น จิรสฺเสว นิมิตฺตํ อุปฏฺฐาติ. ตํ ปเนตํ น สพฺเพสํ เอกสทิสํ โหติ, อปิจ โข กสฺสจิ สุขสมฺผสฺสํ อุปฺปาทยมาโน ตูลปิจุ วิย กปฺปาสปิจุ วิย วาตธารา วิย จ อุปฏฺฐาตีติ เอกจฺเจ อาหุ.

ពិតណាស់ ដូចជាអ្នកភ្ជួររាស់ កាលបើភ្ជួរស្រែរួចហើយ ដោះគោទាំងឡាយ លែងឲ្យទៅរកស៊ីក្នុងទីវាលស្មៅ ហើយអង្គុយសម្រាកក្នុងម្លប់ឈើ គ្រានោះ គោទាំងឡាយនោះក៏រត់ចូលទៅក្នុងព្រៃយ៉ាងលឿន។ ចំណែកឯអ្នកភ្ជួររាស់ដែលមានភាពឈ្លាសវៃ កាលបើចង់ចាប់គោទាំងនោះមកទឹមជាថ្មី តែងមិនដើរតាមដានជើងគោទាំងនោះចូលទៅក្នុងព្រៃឡើយ។ ប៉ុន្តែគាត់កាន់យកខ្សែបរ និងរំពាត់ ហើយដើរត្រង់ទៅកាន់កំពង់ទឹកដែលគោទាំងនោះធ្លាប់ចុះផឹកទឹក ហើយអង្គុយចាំ ឬដេកចាំនៅទីនោះ។ លុះដល់គោទាំងនោះដើររកស៊ីអស់មួយថ្ងៃ ចុះទៅកាន់កំពង់ទឹក ងូតទឹក ផឹកទឹក ហើយឡើងមកឈរនៅលើគោក គាត់ឃើញហើយ ក៏ចងដោយខ្សែបរ ចាក់ដេញដោយរំពាត់ នាំយកមកទឹម ហើយធ្វើការងារជាថ្មីយ៉ាងណា។ ភិក្ខុក៏ដូច្នោះដែរ មិនត្រូវស្វែងរកខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលក្នុងទីដទៃ ក្រៅពីទីដែលខ្យល់ប៉ះពាល់តាមប្រក្រតី (ចុងច្រមុះ ឬបបូរមាត់ខាងលើ) ឡើយ។ ប៉ុន្តែត្រូវកាន់យកខ្សែគឺសតិ និងរំពាត់គឺបញ្ញា ហើយតម្កល់ចិត្តទុកក្នុងទីដែលខ្យល់ប៉ះពាល់តាមប្រក្រតី រួចធ្វើទុកក្នុងចិត្ត (មនសិការ) ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ កាលបើភិក្ខុនោះធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះ មិនយូរប៉ុន្មាន ខ្យល់ដង្ហើមចេញចូលទាំងនោះ ក៏នឹងប្រាកដឡើង ដូចជាហ្វូងគោនៅកំពង់ទឹកដូច្នោះដែរ។ បន្ទាប់មក ភិក្ខុនោះត្រូវចងដោយខ្សែគឺសតិ តម្កល់ទុកក្នុងទីនោះឯង ហើយចាក់ដេញដោយរំពាត់គឺបញ្ញា គប្បីព្យាយាមរឿយៗ ក្នុងកម្មដ្ឋាននោះ។ កាលបើភិក្ខុនោះព្យាយាមយ៉ាងនេះ មិនយូរប៉ុន្មាន និមិត្តក៏នឹងប្រាកដឡើង។ និមិត្តនោះ មិនមែនដូចគ្នាទាំងអស់ចំពោះបុគ្គលគ្រប់រូបឡើយ ប៉ុន្តែអាចារ្យខ្លះពោលថា និមិត្តនោះកាលកើតឡើង បង្កើតនូវការប៉ះពាល់ដ៏សុខស្រួល ប្រាកដដូចជាដុំសំឡី ឬដុំកប្បាស ឬក៏ដូចជាចរន្តខ្យល់ ចំពោះបុគ្គលខ្លះ។

อยํ [Pg.99] ปน อฏฺฐกถาสุ วินิจฺฉโย – อิทญฺหิ กสฺสจิ ตารกรูปํ วิย มณิคุฬิกา วิย มุตฺตาคุฬิกา วิย จ, กสฺสจิ ขรสมฺผสฺสํ หุตฺวา กปฺปาสฏฺฐิ วิย ทารุสารสูจิ วิย จ, กสฺสจิ ทีฆปามงฺคสุตฺตํ วิย กุสุมทามํ วิย ธูมสิขา วิย จ, กสฺสจิ วิตฺถตํ มกฺกฏกสุตฺตํ วิย วลาหกปฏลํ วิย ปทุมปุปฺผํ วิย รถจกฺกํ วิย จนฺทมณฺฑลํ วิย สูริยมณฺฑลํ วิย จ อุปฏฺฐาติ, ตญฺจ ปเนตํ ยถา สมฺพหุเลสุ ภิกฺขูสุ สุตฺตนฺตํ สชฺฌายิตฺวา นิสินฺเนสุ เอเกน ภิกฺขุนา ‘‘ตุมฺหากํ กีทิสํ หุตฺวา อิทํ สุตฺตํ อุปฏฺฐาตี’’ติ วุตฺเต เอโก ‘‘มยฺหํ มหตี ปพฺพเตยฺยา นที วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาตี’’ติ อาห. อปโร ‘‘มยฺหํ เอกา วนราชิ วิย’’. อญฺโญ ‘‘มยฺหํ เอโก สีตจฺฉาโย สาขาสมฺปนฺโน ผลภารภริโต รุกฺโข วิยา’’ติ. เตสญฺหิ ตํ เอกเมว สุตฺตํ สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาติ. เอวํ เอกเมว กมฺมฏฺฐานํ สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาติ. สญฺญชญฺหิ เอตํ สญฺญานิทานํ สญฺญาปภวํ, ตสฺมา สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาตีติ เวทิตพฺพํ.

នេះជាសេចក្តីសម្រេចក្នុងអដ្ឋកថាទាំងឡាយ៖ ព្រោះថានិមិត្តនេះ តែងប្រាកដដល់បុគ្គលខ្លះ ដូចជាពន្លឺផ្កាយ ដូចជាដុំកែវមណី ឬដូចជាដុំគុជខ្យង។ ប្រាកដដល់បុគ្គលខ្លះ ដោយការប៉ះពាល់ដ៏គ្រើម ដូចជាគ្រាប់កប្បាស ឬដូចជាម្ជុលធ្វើអំពីខ្លឹមឈើ។ ប្រាកដដល់បុគ្គលខ្លះ ដូចជាខ្សែខ្សែកវែង ដូចជាកម្រងផ្កា ឬដូចជាផ្សែងភ្លើង។ ប្រាកដដល់បុគ្គលខ្លះ ដូចជាសរសៃសំបុកពីងពាងដែលលាតសន្ធឹង ដូចជាស្រទាប់ពពក ដូចជាផ្កាឈូក ដូចជាកង់រថ ដូចជាវង់ព្រះចន្ទ ឬដូចជាវង់ព្រះអាទិត្យ។ ម្យ៉ាងទៀត និមិត្តនោះ ដូចជាកាលដែលភិក្ខុជាច្រើនរូបអង្គុយស្វាធ្យាយព្រះសូត្ររួមគ្នា ហើយភិក្ខុមួយរូបសួរថា «ព្រះសូត្រនេះ ប្រាកដដល់លោកទាំងឡាយដូចម្តេចខ្លះ?» កាលបើភិក្ខុនោះសួរយ៉ាងនេះ ភិក្ខុមួយរូបឆ្លើយថា «ចំពោះខ្ញុំ ព្រះសូត្រនេះប្រាកដដូចជាស្ទឹងធំដែលហូរចុះពីកំពូលភ្នំ»។ ភិក្ខុមួយរូបទៀតឆ្លើយថា «ចំពោះខ្ញុំ ប្រាកដដូចជាជួរព្រៃឈើ»។ ភិក្ខុដទៃទៀតឆ្លើយថា «ចំពោះខ្ញុំ ប្រាកដដូចជាដើមឈើដែលមានម្លប់ត្រជាក់ ពេញដោយមែកធាង និងធ្ងន់ដោយផល្លា»។ ព្រោះថា ព្រះសូត្រតែមួយនោះឯង តែងប្រាកដផ្សេងៗគ្នាដល់ភិក្ខុទាំងនោះ ដោយសារតែសញ្ញាខុសគ្នា (សញ្ញានានត្តភាព) យ៉ាងណា។ កម្មដ្ឋានតែមួយនេះ ក៏តែងប្រាកដផ្សេងៗគ្នា ដោយសារតែសញ្ញាខុសគ្នា យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថានិមិត្តនេះ កើតអំពីសញ្ញា មានសញ្ញាជាហេតុ មានសញ្ញាជាប្រភព ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា និមិត្តនោះតែងប្រាកដផ្សេងៗគ្នា ដោយសារតែសញ្ញាខុសគ្នា។

เอวํ อุปฏฺฐิเต ปน นิมิตฺเต เตน ภิกฺขุนา อาจริยสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรเจตพฺพํ ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, เอวรูปํ นาม อุปฏฺฐาตี’’ติ. อาจริเยน ปน ‘‘นิมิตฺตมิทํ, อาวุโส, กมฺมฏฺฐานํ ปุนปฺปุนํ มนสิ กโรหิ สปฺปุริสา’’ติ วตฺตพฺโพ. อถาเนน นิมิตฺเตเยว จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. เอวมสฺสายํ อิโต ปภุติ ฐปนาวเสน ภาวนา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

កាលបើនិមិត្តប្រាកដឡើងយ៉ាងនេះហើយ ភិក្ខុនោះគប្បីចូលទៅរកព្រះអាចារ្យ ហើយក្រាបបង្គំទូលថា៖ «បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន អារម្មណ៍មានសភាពបែបនេះ ប្រាកដដល់ខ្ញុំព្រះករុណាហើយ»។ ចំណែកឯព្រះអាចារ្យគប្បីពោលថា៖ «ម្នាលអាវុសោ នេះជានិមិត្តហើយ ម្នាលសប្បុរស ចូរអ្នកធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋាននេះរឿយៗចុះ»។ បន្ទាប់មក ភិក្ខុនោះគប្បីតម្កល់ចិត្តទុកក្នុងនិមិត្តនោះឯង។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ការចម្រើនភាវនារបស់ភិក្ខុនោះ តែងសម្រេចដោយអំណាចនៃការតម្កល់ចិត្ត (ឋបនា)។ ព្រោះថារឿងនេះ ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយបានពោលទុកមកថា៖

‘‘นิมิตฺเต ฐปยํ จิตฺตํ, นานาการํ วิภาวยํ;

ธีโร อสฺสาสปสฺสาเส, สกํ จิตฺตํ นิพนฺธตี’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕;

วิสุทฺธิ. ๑.๒๓๒);

«បុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញា កាលតម្កល់ចិត្តទុកក្នុងនិមិត្ត ធ្វើឲ្យបាត់បង់នូវអាការផ្សេងៗ តែងចងចិត្តរបស់ខ្លួនទុកក្នុងខ្យល់ដង្ហើមចេញចូល»។

ตสฺเสวํ นิมิตฺตุปฏฺฐานโต ปภุติ นีวรณานิ วิกฺขมฺภิตาเนว โหนฺติ, กิเลสา สนฺนิสินฺนาว, จิตฺตํ อุปจารสมาธินา สมาหิตเมว. อถาเนน ตํ นิมิตฺตํ เนว วณฺณโต มนสิ กาตพฺพํ, น ลกฺขณโต ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ, อปิจ โข ขตฺติยมเหสิยา จกฺกวตฺติคพฺโภ วิย กสฺสเกน สาลิยวคพฺโภ วิย จ อาวาสาทีนิ สตฺต อสปฺปายานิ วชฺเชตฺวา ตาเนว สตฺต สปฺปายานิ เสวนฺเตน สาธุกํ รกฺขิตพฺพํ, อถ นํ เอวํ รกฺขิตฺวา ปุนปฺปุนํ มนสิการวเสน วุทฺธึ วิรูฬฺหึ คมยิตฺวา ทสวิธํ อปฺปนาโกสลฺลํ สมฺปาเทตพฺพํ, วีริยสมตา โยเชตพฺพา. ตสฺเสวํ ฆเฏนฺตสฺส [Pg.100] วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตานุกฺกเมน ตสฺมึ นิมิตฺเต จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺตนฺติ. เอวํ นิพฺพตฺตจตุกฺกปญฺจกชฺฌาโน ปเนตฺถ ภิกฺขุ สลฺลกฺขณาวิวฏฺฏนาวเสน กมฺมฏฺฐานํ วฑฺเฒตฺวา ปาริสุทฺธึ ปตฺตุกาโม ตเทว ฌานํ ปญฺจหากาเรหิ วสิปฺปตฺตํ ปคุณํ กตฺวา นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปติ. กถํ? โส หิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อสฺสาสปสฺสาสานํ สมุทโย กรชกาโย จ จิตฺตญฺจาติ ปสฺสติ. ยถา หิ กมฺมารคคฺคริยา ธมมานาย ภสฺตญฺจ ปุริสสฺส จ ตชฺชํ วายามํ ปฏิจฺจ วาโต สญฺจรติ, เอวเมวํ กายญฺจ จิตฺตญฺจ ปฏิจฺจ อสฺสาสปสฺสาสาติ. ตโต อสฺสาสปสฺสาเส จ กายญฺจ รูปนฺติ, จิตฺตญฺจ ตํสมฺปยุตฺเต จ ธมฺเม อรูปนฺติ ววตฺถเปติ.

កាលបើនិមិត្តប្រាកដឡើងដល់ភិក្ខុនោះយ៉ាងនេះហើយ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក នីវរណៈទាំងឡាយក៏ត្រូវបានសង្កត់សង្កិន កិលេសទាំងឡាយក៏ស្ងប់រម្ងាប់ ចិត្តក៏បានតម្កល់មាំដោយឧបចារសមាធិ។ បន្ទាប់មក ភិក្ខុនោះមិនត្រូវធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវនិមិត្តនោះដោយអំណាចនៃពណ៌ឡើយ មិនត្រូវពិចារណាដោយអំណាចនៃលក្ខណៈឡើយ ប៉ុន្តែត្រូវវៀរចាកអសប្បាយៈ ៧ ប្រការ មានអាវាសជាដើម ហើយសេពតែសប្បាយៈ ៧ ប្រការនោះ រក្សានិមិត្តនោះឲ្យបានល្អ ដូចជាព្រះមហេសីរបស់ស្តេចក្សត្រិយ៍រក្សាគភ៌នៃព្រះរាជាចក្រពត្តិ ឬដូចជាកសិកររក្សាគភ៌នៃស្រូវសាលីដូច្នោះដែរ។ លុះរក្សានិមិត្តនោះយ៉ាងនេះហើយ គប្បីធ្វើឲ្យដល់នូវសេចក្តីចម្រើនលូតលាស់ដោយអំណាចនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្តរឿយៗ ហើយញ៉ាំងភាពឈ្លាសវៃក្នុងអប្បនា ១០ ប្រការឲ្យបរិបូណ៌ គប្បីប្រកបនូវការតម្រូវព្យាយាមឲ្យស្មើគ្នា។ កាលបើភិក្ខុនោះព្យាយាមយ៉ាងនេះ ឈានទាំងឡាយមានចតុក្កជ្ឈាន និងបញ្ចកជ្ឈាន តែងកើតឡើងក្នុងនិមិត្តនោះ តាមលំដាប់ដែលពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ។ ភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ ដែលមានចតុក្កជ្ឈាន និងបញ្ចកជ្ឈានកើតឡើងហើយយ៉ាងនេះ កាលបើចង់បាននូវសេចក្តីបរិសុទ្ធិ (វិសុទ្ធិ) ដោយការចម្រើនកម្មដ្ឋានដោយអំណាចនៃការកំណត់ដឹង និងការវៀរចាក (សល្លក្ខណវិវដ្តនៈ) ក៏ធ្វើនូវឈាននោះឯងឲ្យជាឈានដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញ (វសីភាព) ដោយអាការ ៥ យ៉ាង រួចហើយកំណត់នូវនាមនិងរូប ហើយតាំងឡើងនូវវិបស្សនា។ តើតាំងឡើងដូចម្តេច? គឺភិក្ខុនោះចេញពីសមាបត្តិហើយ តែងឃើញថា ហេតុជាទីកើតឡើងនៃខ្យល់ដង្ហើមចេញចូល គឺកាយដែលកើតអំពីកម្ម (ករជកាយ) និងចិត្ត។ ដូចជាកាលដែលគេសប់បំពង់សប់របស់ជាងមាស ខ្យល់តែងប្រព្រឹត្តទៅបានដោយអាស្រ័យបំពង់សប់ផង ដោយអាស្រ័យការព្យាយាមដ៏សមគួររបស់បុរសនោះផង យ៉ាងណាមិញ ខ្យល់ដង្ហើមចេញចូលទាំងឡាយ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅបានដោយអាស្រ័យកាយនិងចិត្ត យ៉ាងនោះដែរ។ បន្ទាប់មក ភិក្ខុនោះក៏កំណត់នូវខ្យល់ដង្ហើមចេញចូល និងកាយថាជា «រូប» កំណត់នូវចិត្ត និងធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយចិត្តនោះថាជា «អរូប» (នាម)។

เอวํ นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ตสฺส ปจฺจยํ ปริเยสติ, ปริเยสนฺโต จ ตํ ทิสฺวา ตีสุปิ อทฺธาสุ นามรูปสฺส ปวตฺตึ อารพฺภ กงฺขํ วิตรติ, วิติณฺณกงฺโข กลาปสมฺมสนวเสน ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนาย ปุพฺพภาเค อุปฺปนฺเน โอภาสาทโย ทส วิปสฺสนุปกฺกิเลเส ปหาย อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ อุทยพฺพยานุปสฺสนาญาณํ ‘‘มคฺโค’’ติ ววตฺถเปตฺวา อุทยํ ปหาย ภงฺคานุปสฺสนํ ปตฺวา นิรนฺตรํ ภงฺคานุปสฺสเนน ภยโต อุปฏฺฐิเตสุ สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต วิมุจฺจนฺโต ยถากฺกเมน จตฺตาโร อริยมคฺเค ปาปุณิตฺวา อรหตฺตผเล ปติฏฺฐาย เอกูนวีสติเภทสฺส ปจฺจเวกฺขณาญาณสฺส ปริยนฺตํ ปตฺโต สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคทกฺขิเณยฺโย โหติ. เอตฺตาวตา จสฺส คณนํ อาทึ กตฺวา วิปสฺสนาปริโยสานา อานาปานสฺสติสมาธิภาวนา สมตฺตา โหตีติ. อยํ สพฺพาการโต ปฐมจตุกฺกวณฺณนา.

កាលបើកំណត់នាមនិងរូបយ៉ាងនេះហើយ ក៏ស្វែងរកបច្ច័យនៃនាមនិងរូបនោះ កាលដែលស្វែងរក ក៏ឃើញនូវបច្ច័យនោះ ហើយកន្លងផុតនូវសេចក្តីសង្ស័យក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅនៃនាមនិងរូប សូម្បីក្នុងកាលទាំងបី។ ភិក្ខុអ្នកមានសេចក្តីសង្ស័យកន្លងផុតហើយ លើកឡើងនូវត្រីលក្ខណៈដោយអំណាចនៃការពិចារណាជាកឡាបៈ (កលាបសម្មសនៈ) ថា «មិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា» ហើយលះបង់នូវវិបស្សនូបក្កិលេស ១០ ប្រការ មានពន្លឺ (ឱភាស) ជាដើម ដែលកើតឡើងក្នុងចំណែកខាងដើមនៃឧទយព្វយានុបស្សនា រួចកំណត់ដឹងនូវឧទយព្វយានុបស្សនាញ្ញាណដែលរួចផុតចាកឧបក្កិលេសថាជា «ផ្លូវ» (មគ្គ) ហើយលះបង់នូវការកើតឡើង ដល់នូវភង្គានុបស្សនា (ការឃើញការរលត់) កាលបើឃើញការរលត់រឿយៗ មិនដាច់ ក៏នឿយណាយ ធុញទ្រាន់ ផុតស្រឡះក្នុងសង្ខារទាំងពួងដែលប្រាកដដោយភាពជាភ័យ ដល់នូវអរិយមគ្គទាំង ៤ តាមលំដាប់ តម្កល់នៅក្នុងអរហត្តផល ដល់នូវទីបំផុតនៃបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ១៩ ប្រការ ជាបុគ្គលគួរទទួលនូវទក្ខិណាទានដ៏ប្រសើរផុតក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក។ ការចម្រើនអានាបានស្សតិសមាធិ ដែលមានការរាប់ (គណនា) ជាខាងដើម មានវិបស្សនាជាទីបំផុតរបស់ភិក្ខុនោះ ឈ្មោះថាបរិបូណ៌ហើយ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ។ នេះជាការអធិប្បាយនូវចតុក្កៈទីមួយ ដោយអាការទាំងពួង។

อิตเรสุ ปน ตีสุ จตุกฺเกสุ ยสฺมา วิสุํ กมฺมฏฺฐานภาวนานโย นาม นตฺถิ, ตสฺมา อนุปทวณฺณนานเยเนว เตสํ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปีติปฏิสํเวทีติ ปีตึ ปฏิสํวิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณโต จ อสมฺโมหโต จ.

ចំណែកឯក្នុងចតុក្កៈ ៣ ដ៏សេសសល់ ដោយហេតុថាមិនមានវិធីចម្រើនកម្មដ្ឋានផ្សេងគ្នាឡើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃចតុក្កៈទាំងនោះ ដោយអំណាចនៃការអធិប្បាយតាមលំដាប់បទយ៉ាងនេះ។ បទថា «ភិក្ខុដឹងច្បាស់នូវបីតិ» (បីតិបដិសំវេទី) គឺភិក្ខុធ្វើនូវបីតិឲ្យដឹងច្បាស់ ធ្វើឲ្យប្រាកដ ហើយសិក្សាថា «យើងនឹងដកដង្ហើមចូល... យើងនឹងដកដង្ហើមចេញ»។ ក្នុងបទនោះ បីតិដែលដឹងច្បាស់ហើយ មាន ២ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ និងដោយអំណាចមិនវង្វេង។

กถํ อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชติ, ตสฺส สมาปตฺติกฺขเณ ฌานปฏิลาเภน อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา.

តើបីតិដែលដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ដូចម្តេច? គឺភិក្ខុចូលកាន់ឈានទាំងពីរ (បឋមជ្ឈាន និងទុតិយជ្ឈាន) ដែលប្រកបដោយបីតិ ក្នុងខណៈនៃសមាបត្តិនោះ បីតិឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ព្រោះការបាននូវឈាន ព្រោះអារម្មណ៍នោះត្រូវបានដឹងច្បាស់ហើយ។

กถํ [Pg.101] อสมฺโมหโต? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ ขยโต วยโต สมฺมสติ, ตสฺส วิปสฺสนากฺขเณ ลกฺขณปฏิเวเธน อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. เอเตเนว นเยน อวเสสปทานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานิ. อิทํ ปเนตฺถ วิเสสมตฺตํ – ติณฺณํ ฌานานํ วเสน สุขปฏิสํวิทิตา โหติ. จตุนฺนมฺปิ ฌานานํ วเสน จิตฺตสงฺขารปฏิสํวิทิตา เวทิตพฺพา. จิตฺตสงฺขาโรติ เวทนาสญฺญากฺขนฺธา. ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขารนฺติ โอฬาริกํ โอฬาริกํ จิตฺตสงฺขารํ ปสฺสมฺเภนฺโต, นิโรเธนฺโตติ อตฺโถ. โส วิตฺถารโต กายสงฺขาเร วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อปิเจตฺถ ปีติปเท ปีติสีเสน เวทนา วุตฺตา, สุขปเท สรูเปเนว เวทนา. ทฺวีสุ จิตฺตสงฺขารปเทสุ ‘‘สญฺญา จ เวทนา จ เจตสิกา, เอเต ธมฺมา จิตฺตปฏิพทฺธา จิตฺตสงฺขารา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๔; ม. นิ. ๑.๔๖๓) วจนโต สญฺญาสมฺปยุตฺตา เวทนาติ เอวํ เวทนานุปสฺสนานเยน อิทํ จตุกฺกํ ภาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

តើដោយអំណាចមិនវង្វេង ដូចម្តេច? គឺភិក្ខុចូលកាន់ឈានទាំងពីរដែលប្រកបដោយបីតិ រួចចេញហើយ ពិចារណានូវបីតិដែលសម្បយុត្តដោយឈាន ដោយភាពជាធម៌អស់ទៅ និងសូន្យទៅ ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនានោះ បីតិឈ្មោះថាដឹងច្បាស់ដោយអំណាចមិនវង្វេង ព្រោះការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈ។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ដោយវិធីនេះឯង។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាបន្តិចបន្តួចគឺ៖ សេចក្តីដឹងច្បាស់នូវសុខ (សុខបដិសំវេទី) សម្រេចដោយអំណាចនៃឈានទាំង ៣។ សេចក្តីដឹងច្បាស់នូវចិត្តសង្ខារ (ចិត្តសង្ខារបដិសំវេទី) គប្បីជ្រាបថាសម្រេចដោយអំណាចនៃឈានទាំង ៤។ ពាក្យថា «ចិត្តសង្ខារ» បានแก่ វេទនាខន្ធ និងសញ្ញាខន្ធ។ បទថា «រម្ងាប់នូវចិត្តសង្ខារ» (បស្សម្ភយំ ចិត្តសង្ខារំ) សេចក្តីថា ធ្វើនូវចិត្តសង្ខារដ៏គ្រោតគ្រាតៗ ឲ្យស្ងប់រម្ងាប់ គឺឲ្យរលត់ទៅ។ សេចក្តីពិស្តារនៃបទនោះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលហើយក្នុងកាយសង្ខារចុះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ក្នុងបទថា «បីតិ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវវេទនា ដោយយកបីតិជាប្រធាន ក្នុងបទថា «សុខ» ទ្រង់សម្តែងនូវវេទនាដោយរូបរាងរបស់ខ្លួនឯងផ្ទាល់។ ក្នុងបទទាំងពីរនៃចិត្តសង្ខារ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «សញ្ញាផង វេទនាផង ជាចេតសិក ធម៌ទាំងនេះទាក់ទងនឹងចិត្ត ឈ្មោះថាចិត្តសង្ខារ» ដូច្នេះ ទើបគប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយសញ្ញា គឺទ្រង់សម្តែងចតុក្កៈនេះ ដោយអំណាចនៃវេទនានុបស្សនា យ៉ាងនេះឯង។

ตติยจตุกฺเกปิ จตุนฺนํ ฌานานํ วเสน จิตฺตปฏิสํวิทิตา เวทิตพฺพา. อภิปฺปโมทยํ จิตฺตนฺติ จิตฺตํ โมเทนฺโต ปโมเทนฺโต หาเสนฺโต ปหาเสนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ อภิปฺปโมโท โหติ สมาธิวเสน จ วิปสฺสนาวเสน จ.

សូម្បីក្នុងចតុក្កៈទីបី សេចក្តីដឹងច្បាស់នូវចិត្ត (ចិត្តបដិសំវេទី) គប្បីជ្រាបថាសម្រេចដោយអំណាចនៃឈានទាំង ៤។ បទថា «ធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយក្រៃលែង» (អភិប្បមោទយំ ចិត្តំ) គឺធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ឲ្យរីករាយខ្លាំង ឲ្យស្រស់ស្រាយ ឲ្យស្រស់ស្រាយក្រៃលែង ហើយសិក្សាថា «យើងនឹងដកដង្ហើមចូល... យើងនឹងដកដង្ហើមចេញ»។ ក្នុងបទនោះ សេចក្តីរីករាយក្រៃលែង មាន ២ យ៉ាង គឺដោយអំណាចនៃសមាធិ និងដោយអំណាចនៃវិបស្សនា។

กถํ สมาธิวเสน? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชติ, โส สมาปตฺติกฺขเณ สมฺปยุตฺตาย ปีติยา จิตฺตํ อาโมเทติ ปโมเทติ. กถํ วิปสฺสนาวเสน? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ ขยโต วยโต สมฺมสติ. เอวํ วิปสฺสนากฺขเณ ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตํ อาโมเทติ ปโมเทติ. เอวํ ปฏิปนฺโน ‘‘อภิปฺปโมทยํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ วุจฺจติ.

តើដោយអំណាចនៃសមាធិ ដូចម្តេច? គឺភិក្ខុចូលកាន់ឈានទាំងពីរដែលប្រកបដោយបីតិ ក្នុងខណៈនៃសមាបត្តិនោះ ភិក្ខុនោះតែងធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ឲ្យរីករាយខ្លាំង ដោយបីតិដែលសម្បយុត្តនោះ។ តើដោយអំណាចនៃវិបស្សនា ដូចម្តេច? គឺភិក្ខុចូលកាន់ឈានទាំងពីរដែលប្រកបដោយបីតិ រួចចេញហើយ ពិចារណានូវបីតិដែលសម្បយុត្តដោយឈាន ដោយភាពជាធម៌អស់ទៅ និងសូន្យទៅ។ កាលបើធ្វើនូវបីតិដែលសម្បយុត្តដោយឈានឲ្យជាអារម្មណ៍ ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនាយ៉ាងនេះ តែងធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយ ឲ្យរីករាយខ្លាំង។ ភិក្ខុអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ហៅថា សិក្សាថា «ធ្វើចិត្តឲ្យរីករាយក្រៃលែង យើងនឹងដកដង្ហើមចូល... យើងនឹងដកដង្ហើមចេញ»។

สมาทหํ จิตฺตนฺติ ปฐมชฺฌานาทิวเสน อารมฺมเณ จิตฺตํ สมํ อาทหนฺโต สมํ ฐเปนฺโต, ตานิ วา ปน ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ขยโต วยโต สมฺมสโต วิปสฺสนากฺขเณ ลกฺขณปฏิเวเธน อุปฺปชฺชติ ขณิกจิตฺเตกคฺคตา, เอวํ อุปฺปนฺนาย ขณิกจิตฺเตกคฺคตาย วเสนปิ อารมฺมเณ จิตฺตํ สมํ อาทหนฺโต สมํ ฐเปนฺโต ‘‘สมาทหํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ วุจฺจติ.

បទថា «ធ្វើចិត្តឲ្យតម្កល់មាំ» (សមាទហំ ចិត្តំ) គឺតម្កល់ចិត្តទុកស្មើៗគ្នា តម្កល់ទុកស្មើៗគ្នាក្នុងអារម្មណ៍ ដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈានជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើភិក្ខុចូលកាន់ឈានទាំងនោះ រួចចេញហើយ ពិចារណានូវចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយឈាន ដោយភាពជាធម៌អស់ទៅ និងសូន្យទៅ ខណិកចិត្តេកគ្គតា (សេចក្តីមានចិត្តមានអារម្មណ៍តែមួយមួយខណៈ) តែងកើតឡើងដោយការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា កាលបើភិក្ខុតម្កល់ចិត្តទុកស្មើៗគ្នា តម្កល់ទុកស្មើៗគ្នាក្នុងអារម្មណ៍ សូម្បីដោយអំណាចនៃខណិកចិត្តេកគ្គតាដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ហៅថា សិក្សាថា «ធ្វើចិត្តឲ្យតម្កល់មាំ យើងនឹងដកដង្ហើមចូល... យើងនឹងដកដង្ហើមចេញ»។

วิโมจยํ [Pg.102] จิตฺตนฺติ ปฐมชฺฌาเนน นีวรเณหิ จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต, ทุติเยน วิตกฺกวิจาเรหิ, ตติเยน ปีติยา, จตุตฺเถน สุขทุกฺเขหิ จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต, ตานิ วา ปน ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ขยโต วยโต สมฺมสติ. โส วิปสฺสนากฺขเณ อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญาโต จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต, ทุกฺขานุปสฺสนาย สุขสญฺญาโต, อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสญฺญาโต, นิพฺพิทานุปสฺสนาย นนฺทิโต, วิราคานุปสฺสนาย ราคโต, นิโรธานุปสฺสนาย สมุทยโต, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย อาทานโต จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จ. เตน วุจฺจติ – ‘‘วิโมจยํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ. เอวํ จิตฺตานุปสฺสนาวเสน อิทํ จตุกฺกํ ภาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា vimocayaṃ cittaṃ (ធ្វើចិត្តឲ្យរួចចាកផុត) សេចក្តីថា ធ្វើចិត្តឲ្យរួច ឲ្យរួចចាកផុតពិសេស ពីនីវរណៈទាំងឡាយ ដោយបឋមជ្ឈាន, ពីវិតក្កនិងវិចារៈ ដោយទុតិយជ្ឈាន, ពីបីតិ ដោយតតិយជ្ឈាន, ពីសុខនិងទុក្ខ ដោយចតុត្ថជ្ឈាន។ មួយវិញទៀត បុគ្គលនោះចូលកាន់ឈានទាំងនោះហើយ ចេញមកវិញ រមែងពិចារណាឃើញរឿយៗនូវចិត្តដែលប្រកបដោយឈាន ដោយភាពជាធម៌អស់ទៅនិងសូន្យទៅ។ ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា បុគ្គលនោះកាលធ្វើចិត្តឲ្យរួច ឲ្យរួចចាកផុតពិសេស ពីនិច្ចសញ្ញា ដោយអនិច្ចានុបស្សនា, ពីសុខសញ្ញា ដោយទុក្ខានុបស្សនា, ពីអត្តសញ្ញា ដោយអនត្តានុបស្សនា, ពីតម្រេក (នន្ទិ) ដោយនិព្វិទានុបស្សនា, ពីតម្រេក (រាគៈ) ដោយវិរាគានុបស្សនា, ពីសមុទ័យ ដោយនិរោធានុបស្សនា, ពីការប្រកាន់មាំ (អាទានៈ) ដោយបដិនិស្សគ្គានុបស្សនា រមែងដកដង្ហើមចូលផង ដកដង្ហើមចេញផង។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «សិក្សាថា អាត្មាអញនឹងដកដង្ហើមចូល... ដកដង្ហើមចេញ ធ្វើចិត្តឲ្យរួចចាកផុត»។ គប្បីជ្រាបថា ពួកបួន (ចតុក្កៈ) នេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃចិត្តានុបស្សនា យ៉ាងនេះឯង។

จตุตฺถจตุกฺเก ปน อนิจฺจานุปสฺสีติ เอตฺถ ตาว อนิจฺจํ เวทิตพฺพํ, อนิจฺจตา เวทิตพฺพา, อนิจฺจานุปสฺสนา เวทิตพฺพา, อนิจฺจานุปสฺสี เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อนิจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา. กสฺมา? อุปฺปาทวยญฺญถตฺตภาวา. อนิจฺจตาติ เตสํเยว อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ, หุตฺวา อภาโว วา, นิพฺพตฺตานํ เตเนวากาเรน อฏฺฐตฺวา ขณภงฺเคน เภโทติ อตฺโถ. อนิจฺจานุปสฺสนาติ ตสฺสา อนิจฺจตาย วเสน รูปาทีสุ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ อนุปสฺสนา. อนิจฺจานุปสฺสีติ ตาย อนุปสฺสนาย สมนฺนาคโต. ตสฺมา เอวํภูโต อสฺสสนฺโต จ ปสฺสสนฺโต จ อิธ ‘‘อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ เวทิตพฺโพ.

ម៉្យាងទៀត ក្នុងពួកបួនទី ៤ ត្រង់ពាក្យថា aniccānupassī នេះ ជាដំបូង គប្បីជ្រាបនូវអនិច្ចៈ (សភាវៈមិនទៀង) គប្បីជ្រាបនូវអនិច្ចតា (ភាពមិនទៀង) គប្បីជ្រាបនូវអនិច្ចានុបស្សនា (ការពិចារណាឃើញរឿយៗថាមិនទៀង) និងគប្បីជ្រាបនូវអនិច្ចានុបស្សី (បុគ្គលអ្នកពិចារណាឃើញរឿយៗថាមិនទៀង)។ ក្នុងធម៌ទាំងឡាយនោះ ពាក្យថា aniccaṃ បានដល់ បញ្ចក្ខន្ធ (ខន្ធ ៥)។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះមានសភាវៈកើតឡើង វិនាសទៅ និងប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃ។ ពាក្យថា aniccatā បានដល់ ភាពកើតឡើង វិនាសទៅ និងប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃ នៃខន្ធទាំងឡាយនោះឯង ឬមួយថា ភាពមិនមានក្រោយពីមានរួចហើយ សេចក្តីថា ការបែកធ្លាយទៅដោយខណភង្គៈ (ការរលត់ទៅក្នុងខណៈ) ដោយមិនឋិតនៅដោយអាការៈនោះឯង នៃខន្ធទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ។ ពាក្យថា aniccānupassanā បានដល់ ការពិចារណាឃើញរឿយៗក្នុងរូបជាដើមថា «មិនទៀង» ដោយអំណាចនៃអនិច្ចតានោះ។ ពាក្យថា aniccānupassī បានដល់ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយការពិចារណាឃើញរឿយៗនោះ។ ព្រោះហេតុនោះ បុគ្គលដែលមានសភាពយ៉ាងនេះ កាលដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញ រមែងសិក្សាថា «អាត្មាអញនឹងដកដង្ហើមចូល... ដកដង្ហើមចេញ ពិចារណាឃើញរឿយៗថាមិនទៀង» ក្នុងខន្ធទាំង ៥ នេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

วิราคานุปสฺสีติ เอตฺถ ปน ทฺเว วิราคา ขยวิราโค จ อจฺจนฺตวิราโค จ. ตตฺถ ขยวิราโคติ สงฺขารานํ ขณภงฺโค. อจฺจนฺตวิราโคติ นิพฺพานํ. วิราคานุปสฺสนาติ ตทุภยทสฺสนวเสน ปวตฺตา วิปสฺสนา จ มคฺโค จ. ตาย ทุวิธายปิ อนุปสฺสนาย สมนฺนาคโต หุตฺวา อสฺสสนฺโต จ ปสฺสสนฺโต จ ‘‘วิราคานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ เวทิตพฺโพ. นิโรธานุปสฺสีปเทปิ เอเสว นโย.

ម៉្យាងទៀត ត្រង់ពាក្យថា virāgānupassī នេះ វិរាគៈ (ការប្រាសចាកតម្រេក) មាន ២ យ៉ាងគឺ ខយវិរាគៈ (ការប្រាសចាកតម្រេកព្រោះអស់ទៅ) និងអច្ចន្តវិរាគៈ (ការប្រាសចាកតម្រេកដោយដាច់ខាត)។ ក្នុងវិរាគៈទាំងពីរនោះ ខយវិរាគៈ បានដល់ ខណភង្គៈ (ការរលត់ទៅក្នុងខណៈ) នៃសង្ខារទាំងឡាយ។ អច្ចន្តវិរាគៈ បានដល់ ព្រះនិព្វាន។ វិរាគានុបស្សនា បានដល់ វិបស្សនាផង មគ្គផង ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការឃើញនូវវិរាគៈទាំងពីរនោះ។ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអនុបស្សនាទាំងពីរយ៉ាងនោះ កាលដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញ រមែងសិក្សាថា «អាត្មាអញនឹងដកដង្ហើមចូល... ដកដង្ហើមចេញ ពិចារណាឃើញរឿយៗនូវការប្រាសចាកតម្រេក» គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ សូម្បីក្នុងបទថា nirodhānupassī (អ្នកពិចារណាឃើញរឿយៗនូវការរលត់) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ เอตฺถาปิ ทฺเว ปฏินิสฺสคฺคา ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จ. ปฏินิสฺสคฺโคเยว อนุปสฺสนา ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา, วิปสฺสนามคฺคานเมตํ อธิวจนํ. วิปสฺสนาติ ตทงฺควเสน สทฺธึ ขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลเส ปริจฺจชติ, สงฺขตโทสทสฺสเนน จ ตพฺพิปรีเต นิพฺพาเน [Pg.103] ตนฺนินฺนตาย ปกฺขนฺทตีติ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จาติ วุจฺจติ. มคฺโค สมุจฺเฉทวเสน สทฺธึ ขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลเส ปริจฺจชติ, อารมฺมณกรเณน จ นิพฺพาเน ปกฺขนฺทตีติ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จาติ วุจฺจติ. อุภยมฺปิ ปน ปุริมปุริมญาณานํ อนุอนุ ปสฺสนโต อนุปสฺสนาติ วุจฺจติ. ตาย ทุวิธายปิ ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย สมนฺนาคโต หุตฺวา อสฺสสนฺโต จ ปสฺสสนฺโต จ ‘‘ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ เวทิตพฺโพ.

សូម្បីត្រង់ពាក្យថា paṭinissaggānupassī នេះ ក៏មានបដិនិស្សគ្គៈ (ការរលាស់ចោល) ២ យ៉ាងគឺ បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គៈ (ការរលាស់ចោលដោយការលះបង់) និងបក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គៈ (ការរលាស់ចោលដោយការស្ទុះទៅរក)។ បដិនិស្សគ្គៈនោះឯងជាអនុបស្សនា ឈ្មោះថា បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា នេះជាឈ្មោះនៃវិបស្សនានិងមគ្គ។ វិបស្សនា រមែងលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយ ព្រមទាំងខន្ធអភិសង្ខារ ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន ហើយព្រោះឃើញទោសក្នុងសង្ខតធម៌ ទើបស្ទុះទៅរកព្រះនិព្វានដែលមានសភាពផ្ទុយពីសង្ខតធម៌នោះ ដោយការបង្អោនចិត្តទៅរកព្រះនិព្វាននោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គៈផង បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គៈផង។ មគ្គ រមែងលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយ ព្រមទាំងខន្ធអភិសង្ខារ ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទប្បហាន ហើយស្ទុះទៅរកព្រះនិព្វាន ដោយការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ ហេតុនោះ ទើបហៅថា បរិច្ចាគបដិនិស្សគ្គៈផង បក្ខន្ទនបដិនិស្សគ្គៈផង។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ទាំងពីរយ៉ាងនេះ ហៅថា អនុបស្សនា ព្រោះការពិចារណាឃើញរឿយៗតាមលំដាប់នៃញាណមុនៗ។ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយបដិនិស្សគ្គានុបស្សនាទាំងពីរយ៉ាងនោះ កាលដកដង្ហើមចូលនិងដកដង្ហើមចេញ រមែងសិក្សាថា «អាត្មាអញនឹងដកដង្ហើមចូល... ដកដង្ហើមចេញ ពិចារណាឃើញរឿយៗនូវការរលាស់ចោល» គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

เอตฺถ จ ‘‘อนิจฺจานุปสฺสี’’ติ ตรุณวิปสฺสนาย วเสน วุตฺตํ, ‘‘วิราคานุปสฺสี’’ติ ตโต พลวตราย สงฺขาเรสุ วิรชฺชนสมตฺถาย วิปสฺสนาย วเสน, ‘‘นิโรธานุปสฺสี’’ติ ตโต พลวตราย กิเลสนิโรธนสมตฺถาย วิปสฺสนาย วเสน, ‘‘ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี’’ติ มคฺคสฺส อาสนฺนภูตาย อติติกฺขาย วิปสฺสนาย วเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยตฺถ ปน มคฺโคปิ ลพฺภติ, โส อภินฺโนเยว. เอวมิทํ จตุกฺกํ สุทฺธวิปสฺสนาวเสน วุตฺตํ, ปุริมานิ ปน ตีณิ สมถวิปสฺสนาวเสนาติ.

ក្នុងពួកបួននេះ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា aniccānupassī ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃតរុណវិបស្សនា (វិបស្សនាខ្ចី), ពាក្យថា virāgānupassī ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃវិបស្សនាដែលមានកម្លាំងជាងនោះ ដែលអាចនឿយណាយក្នុងសង្ខារទាំងឡាយបាន, ពាក្យថា nirodhānupassī ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃវិបស្សនាដែលមានកម្លាំងជាងនោះ ដែលអាចរលត់កិលេសបាន, ពាក្យថា paṭinissaggānupassī ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃវិបស្សនាដ៏មុតក្លាយ៉ាងក្រៃលែង ដែលនៅជិតនឹងមគ្គ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងកន្លែងណាដែលមគ្គកើតឡើង មគ្គនោះក៏មិនមានការប្លែកគ្នាឡើយ។ ពួកបួននេះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃសុទ្ធវិបស្សនា (វិបស្សនាសុទ្ធ) យ៉ាងនេះឯង ចំណែកឯពួកបួនទាំង ៣ ខាងដើម ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃសមថៈនិងវិបស្សនា។

อานาปานสฺสติมาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយមាតិកានៃអានាបាណស្សតិ ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๑๖๔. อิทานิ ยถานิกฺขิตฺตํ มาติกํ ปฏิปาฏิยา ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ อิธาติ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยาติอาทีหิ ทสหิ ปเทหิ สิกฺขตฺตยสงฺขาตํ สพฺพญฺญุพุทฺธสาสนเมว กถิตํ. ตญฺหิ พุทฺเธน ภควตา ทิฏฺฐตฺตา ทิฏฺฐีติ วุจฺจติ, ตสฺเสว ขมนวเสน ขนฺติ, รุจฺจนวเสน รุจิ, คหณวเสน อาทาโย, สภาวฏฺเฐน ธมฺโม, สิกฺขิตพฺพฏฺเฐน วินโย, ตทุภเยนปิ ธมฺมวินโย, ปวุตฺตวเสน ปาวจนํ, เสฏฺฐจริยฏฺเฐน พฺรหฺมจริยํ, อนุสิฏฺฐิทานวเสน สตฺถุสาสนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ‘‘อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยา’’ติอาทีสุ อิมิสฺสา พุทฺธทิฏฺฐิยา, อิมิสฺสา พุทฺธขนฺติยา, อิมิสฺสา พุทฺธรุจิยา, อิมสฺมึ พุทฺธอาทาเย, อิมสฺมึ พุทฺธธมฺเม, อิมสฺมึ พุทฺธวินเย, อิมสฺมึ พุทฺธธมฺมวินเย, อิมสฺมึ พุทฺธปาวจเน, อิมสฺมึ พุทฺธพฺรหฺมจริเย, อิมสฺมึ พุทฺธสตฺถุสาสเนติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อปิเจตํ สิกฺขตฺตยสงฺขาตํ สกลํ ปาวจนํ ภควตา ทิฏฺฐตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิปุพฺพงฺคมตฺตา จ ทิฏฺฐิ. ภควโต ขมนวเสน ขนฺติ. รุจฺจนวเสน รุจิ. คหณวเสน อาทาโย[Pg.104]. อตฺตโน การกํ อปาเย อปตมานํ ธาเรตีติ ธมฺโม. โสว สํกิเลสปกฺขํ วิเนตีติ วินโย. ธมฺโม จ โส วินโย จาติ ธมฺมวินโย, กุสลธมฺเมหิ วา อกุสลธมฺมานํ เอส วินโยติ ธมฺมวินโย. เตเนว วุตฺตํ – ‘‘เย จ โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ อิเม ธมฺมา วิราคาย สํวตฺตนฺติ, โน สราคาย…เป… เอกํเสน, โคตมิ, ธาเรยฺยาสิ เอโส ธมฺโม เอโส วินโย เอตํ สตฺถุสาสน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๕๓; จูฬว. ๔๐๖). ธมฺเมน วา วินโย, น ทณฺฑาทีหีติ ธมฺมวินโย. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

១៦៤. ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញការចែកមាតិកាដែលបានដាក់ចុះមកតាមលំដាប់ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបផ្តើមពាក្យថា idhāti imissā diṭṭhiyāti ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់សំដៅយកតែព្រះសាសនានៃព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធ ដែលពោលគឺសិក្ខាបី ប៉ុណ្ណោះ ដោយបទទាំង ១០ មានពាក្យថា imissā diṭṭhiyā ជាដើម។ ព្រោះថា ព្រះសាសនានោះ ឈ្មោះថា diṭṭhi (សេចក្តីយល់ឃើញ) ព្រោះព្រះមានព្រះភាគជាព្រះពុទ្ធទ្រង់ឃើញហើយ, ឈ្មោះថា khanti (សេចក្តីពេញចិត្ត) ព្រោះទ្រង់យល់ស្រប, ឈ្មោះថា ruci (សេចក្តីគាប់ចិត្ត) ព្រោះទ្រង់គាប់ព្រះហឫទ័យ, ឈ្មោះថា ādāyo (ការកាន់យក) ព្រោះទ្រង់កាន់យក, ឈ្មោះថា dhammo (ធម៌) ព្រោះមានសភាវៈទ្រទ្រង់ទុក, ឈ្មោះថា vinayo (វិន័យ) ព្រោះជាសេចក្តីដែលគប្បីសិក្សា, ឈ្មោះថា dhammavinayo (ធម៌វិន័យ) ព្រោះមានសភាវៈទាំងពីរយ៉ាងនោះ, ឈ្មោះថា pāvacana (ព្រះសូត្រនិងព្រះវិន័យ) ព្រោះទ្រង់សម្តែងទុកដោយប្រការផ្សេងៗ, ឈ្មោះថា brahmacariya (ព្រហ្មចរិយៈ) ព្រោះជាការប្រព្រឹត្តដ៏ប្រសើរដែលលោកអ្នកប្រសើរទាំងឡាយប្រព្រឹត្តហើយ, ឈ្មោះថា satthusāsana (ពាក្យប្រដៅនៃព្រះសាស្តា) ព្រោះទ្រង់ប្រទាននូវសេចក្តីប្រដៅ។ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា imissā diṭṭhiyā ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីយ៉ាងនេះថា ក្នុងសេចក្តីយល់ឃើញរបស់ព្រះពុទ្ធនេះ, ក្នុងសេចក្តីពេញចិត្តរបស់ព្រះពុទ្ធនេះ, ក្នុងសេចក្តីគាប់ចិត្តរបស់ព្រះពុទ្ធនេះ, ក្នុងការកាន់យករបស់ព្រះពុទ្ធនេះ, ក្នុងធម៌របស់ព្រះពុទ្ធនេះ, ក្នុងវិន័យរបស់ព្រះពុទ្ធនេះ, ក្នុងធម៌វិន័យរបស់ព្រះពុទ្ធនេះ, ក្នុងព្រះសូត្រនិងព្រះវិន័យរបស់ព្រះពុទ្ធនេះ, ក្នុងព្រហ្មចរិយៈរបស់ព្រះពុទ្ធនេះ, ក្នុងពាក្យប្រដៅនៃព្រះសាស្តាជាព្រះពុទ្ធនេះ។ មួយវិញទៀត ព្រះពុទ្ធវចនៈទាំងអស់នេះ ដែលពោលគឺសិក្ខាបី ឈ្មោះថា diṭṭhi ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ឃើញហើយផង ព្រោះជាបច្ច័យនៃសម្មាទិដ្ឋិផង ព្រោះមានសម្មាទិដ្ឋិជាប្រធានផង។ ឈ្មោះថា khanti ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់យល់ស្រប។ ឈ្មោះថា ruci ព្រោះទ្រង់គាប់ព្រះហឫទ័យ។ ឈ្មោះថា ādāyo ព្រោះទ្រង់កាន់យក។ ឈ្មោះថា dhammo ព្រោះទ្រទ្រង់បុគ្គលអ្នកធ្វើតាមមិនឲ្យធ្លាក់ទៅក្នុងអបាយ។ ព្រះធម៌នោះឯង រមែងកំចាត់បង់នូវចំណែកនៃសេចក្តីសៅហ្មង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា vinayo។ ធម៌ផង វិន័យផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា dhammavinayo ឬមួយថា ការកំចាត់បង់នូវអកុសលធម៌ទាំងឡាយ ដោយកុសលធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា dhammavinayo។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ម្នាលគោតមី នាងដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយណាថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រាសចាកតម្រេក មិនមែនដើម្បីប្រកបដោយតម្រេកទេ... ម្នាលគោតមី នាងគប្បីចាំទុកដោយចំណែកមួយថា នេះជាធម៌ នេះជាវិន័យ នេះជាពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះសាស្តា»។ មួយវិញទៀត ការកំចាត់បង់ដោយធម៌ មិនមែនដោយអាជ្ញាជាដើមឡើយ ឈ្មោះថា dhammavinayo។ សូម្បីគាថានេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏ត្រាស់ទុកមកដែរថា៖

‘‘ทณฺเฑเนเก ทมยนฺติ, องฺกุเสหิ กสาหิ จ;

อทณฺเฑน อสตฺเถน, นาโค ทนฺโต มเหสินา’’ติ. (ม. นิ. ๒.๓๕๒;

จูฬว. ๓๔๒);

«ជនទាំងឡាយខ្លះ រមែងទូន្មាន (សត្វសាហាវ) ដោយអាជ្ញាខ្លះ ដោយកង្វេរទាំងឡាយខ្លះ ដោយរំពាត់ទាំងឡាយខ្លះ ចំណែកឯព្រះមហេសី ទ្រង់ទូន្មានដំរី (នាឡាគិរី) ដោយមិនបាច់ប្រើអាជ្ញា មិនបាច់ប្រើគ្រឿងសាស្ត្រាវុធឡើយ»។

ตถา ‘‘ธมฺเมน นยมานานํ, กา อุสูยา วิชานต’’นฺติ (มหาว. ๖๓). ธมฺมาย วา วินโย ธมฺมวินโย. อนวชฺชธมฺมตฺถํ เหส วินโย, น ภวโภคามิสตฺถํ. เตนาห ภควา – ‘‘นยิทํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ชนกุหนตฺถ’’นฺติ (อิติวุ. ๓๕; อ. นิ. ๔.๒๕) วิตฺถาโร. ปุณฺณตฺเถโรปิ อาห – ‘‘อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถํ โข, อาวุโส, ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๕๙). วิสุทฺธํ วา นยตีติ วินโย, ธมฺมโต วินโย ธมฺมวินโย. สํสารธมฺมโต หิ โสกาทิธมฺมโต วา เอส วิสุทฺธํ นิพฺพานํ นยติ, ธมฺมสฺส วา วินโย, น ติตฺถกรานนฺติ ธมฺมวินโย. ธมฺมภูโต หิ ภควา, ตสฺเสว เอส วินโย. ยสฺมา วา ธมฺมา เอว อภิญฺเญยฺยา ปริญฺเญยฺยา ปหาตพฺพา ภาเวตพฺพา สจฺฉิกาตพฺพา จ, ตสฺมา เอส ธมฺเมสุ วินโย, น สตฺเตสุ น ชีเวสุ จาติ ธมฺมวินโย. สาตฺถสพฺยญฺชนตาทีหิ อญฺเญสํ วจนโต ปธานํ วจนนฺติ ปวจนํ, ปวจนเมว ปาวจนํ. สพฺพจริยาหิ วิสิฏฺฐจริยภาเวน พฺรหฺมจริยํ. เทวมนุสฺสานํ สตฺถุภูตสฺส ภควโต สาสนนฺติ สตฺถุสาสนํ, สตฺถุภูตํ วา สาสนนฺติปิ สตฺถุสาสนํ. ‘‘โย โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๖) หิ ธมฺมวินโยว สตฺถาติ วุตฺโต. เอวเมเตสํ ปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปน อิมสฺมึเยว สาสเน สพฺพาการอานาปานสฺสติสมาธินิพฺพตฺตโก ภิกฺขุ วิชฺชติ, น อญฺญตฺร, ตสฺมา ตตฺถ ตตฺถ ‘‘อิมิสฺสา’’ติ จ ‘‘อิมสฺมิ’’นฺติ จ อยํ นิยโม กโตติ เวทิตพฺโพ. อยํ ‘‘อิธา’’ติมาติกาย นิทฺเทสสฺส อตฺโถ.

ដូចគ្នាដែរ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «កាលបើបុគ្គលដឹកនាំដោយធម៌ តើសេចក្តីច្រណែនរបស់លោកអ្នកដឹងច្បាស់នឹងមានមកពីណា?»។ មួយវិញទៀត វិន័យដើម្បីធម៌ ឈ្មោះថា dhammavinayo។ ព្រោះថា វិន័យនេះមានប្រយោជន៍ដល់ធម៌ដែលមិនមានទោស មិនមែនមានប្រយោជន៍ដល់អាមិសៈគឺភោគៈក្នុងភពឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រហ្មចរិយៈនេះ បុគ្គលមិនមែនប្រព្រឹត្តដើម្បីបញ្ឆោតមនុស្សឡើយ...» សេចក្តីពិស្តារគប្បីជ្រាបចុះ។ សូម្បីព្រះបុណ្ណត្ថេរក៏បានពោលទុកដែរថា «ម្នាលអាវុសោ ព្រហ្មចរិយៈដែលបុគ្គលប្រព្រឹត្តក្នុងព្រះមានព្រះភាគ ដើម្បីអនុបាទាបរិនិព្វាន (ការរលត់ខន្ធដោយមិនប្រកាន់មាំ) ឯណោះវិញទេ»។ មួយវិញទៀត ឈ្មោះថា vinayo ព្រោះនាំទៅរកសេចក្តីបរិសុទ្ធ, ការនាំទៅរកសេចក្តីបរិសុទ្ធចាកធម៌ (សង្សារធម៌) ឈ្មោះថា dhammavinayo។ ព្រោះថា វិន័យនេះ រមែងនាំទៅរកព្រះនិព្វានដ៏បរិសុទ្ធ ចាកសង្សារធម៌ ឬចាកធម៌មានសោកជាដើម។ មួយវិញទៀត ជាវិន័យរបស់ព្រះធម៌ មិនមែនជាវិន័យរបស់ពួកអយ្យកោ (តិរ្ថិយ) ឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា dhammavinayo។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ជាធម៌ភូត (មានសភាវៈជាធម៌) វិន័យនេះជាវិន័យរបស់ព្រះអង្គនោះឯង។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែធម៌ទាំងឡាយនោះឯង ជាធម៌ដែលគប្បីដឹងច្បាស់ គប្បីកំណត់ដឹង គប្បីលះបង់ គប្បីចម្រើន និងគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ ព្រោះហេតុនោះ វិន័យនេះទើបជាវិន័យក្នុងធម៌ទាំងឡាយ មិនមែនជាវិន័យក្នុងសត្វទាំងឡាយ ឬក្នុងជីវៈទាំងឡាយឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា dhammavinayo។ ព្រះវចនៈដែលជាប្រធានជាងវាចារបស់អ្នកដទៃ ដោយសេចក្តីប្រកបដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈជាដើម ឈ្មោះថា pavacana (វាចាដ៏ប្រសើរ), ពាក្យថា pavacana នោះឯង ឈ្មោះថា pāvacana។ ឈ្មោះថា brahmacariya ព្រោះមានសភាពជាការប្រព្រឹត្តដ៏វិសេសជាងការប្រព្រឹត្តទាំងពួង។ ឈ្មោះថា satthusāsana ព្រោះជាពាក្យប្រដៅរបស់ព្រះមានព្រះភាគ ដែលជាព្រះសាស្តានៃទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ឬមួយថា ពាក្យប្រដៅដែលជាតួព្រះសាស្តា ឈ្មោះថា satthusāsana។ ព្រោះថា ព្រះធម៌និងព្រះវិន័យនោះឯង ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថាជាព្រះសាស្តា ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលអានន្ទ ធម៌និងវិន័យណាដែលតថាគតសម្តែងហើយ បញ្ញត្តិហើយដល់អ្នកទាំងឡាយ ធម៌និងវិន័យនោះជាសាស្តារបស់អ្នកទាំងឡាយ ក្នុងកាលដែលតថាគតកន្លងទៅហើយ»។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃបទទាំងឡាយនេះ យ៉ាងនេះឯង។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែភិក្ខុអ្នកធ្វើឲ្យកើតឡើងនូវអានាបាណស្សតិសមាធិដោយអាការៈទាំងពួង មានតែក្នុងព្រះសាសនានេះប៉ុណ្ណោះ មិនមានក្នុងសាសនាដទៃឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងទីនោះៗ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបធ្វើការកំណត់ទុកយ៉ាងនេះថា imissā (នេះ) ខ្លះ imasmiṃ (នេះ) ខ្លះ គប្បីជ្រាបចុះ។ នេះជាសេចក្តីនៃការពន្យល់មាតិកាថា idha។

ปุถุชฺชนกลฺยาณโก [Pg.105] วาติอาทินา จ ภิกฺขุสทฺทสฺส วจนตฺถํ อวตฺวา อิธาธิปฺเปตภิกฺขุเยว ทสฺสิโต. ตตฺถ ปุถุชฺชโน จ โส กิเลสานํ อสมุจฺฉินฺนตฺตา, กลฺยาโณ จ สีลาทิปฏิปตฺติยุตฺตตฺตาติ ปุถุชฺชนกลฺยาโณ, ปุถุชฺชนกลฺยาโณว ปุถุชฺชนกลฺยาณโก. อธิสีลาทีนิ สิกฺขตีติ เสกฺโข. โสตาปนฺโน วา สกทาคามี วา อนาคามี วา. อกุปฺโป จลยิตุมสกฺกุเณยฺโย อรหตฺตผลธมฺโม อสฺสาติ อกุปฺปธมฺโม. โสปิ หิ อิมํ สมาธึ ภาเวติ.

ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យថា puthujjanakalyāṇako vā ជាដើមនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនបានពោលនូវអត្ថន័យនៃពាក្យថា bhikkhu ឡើយ ប៉ុន្តែបានបង្ហាញចំពោះតែភិក្ខុដែលចង់សំដៅយកក្នុងទីនេះប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បុគ្គលដែលឈ្មោះថា puthujjana (បុថុជ្ជន) ព្រោះមិនទាន់កាត់ផ្តាច់កិលេសទាំងឡាយបាន និងឈ្មោះថា kalyāṇa (កល្យាណ) ព្រោះប្រកបដោយការប្រតិបត្តិធម៌មានសីលជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា puthujjanakalyāṇa (កល្យាណបុថុជ្ជន), ពាក្យថា puthujjanakalyāṇa នោះឯង គឺ puthujjanakalyāṇako។ បុគ្គលដែលសិក្សានូវអធិសីលជាដើម ឈ្មោះថា sekkha (សេក្ខបុគ្គល) បានដល់ ព្រះសោតាបន្នៈ ឬព្រះសកទាគាមី ឬព្រះអនាគាមី។ បុគ្គលដែលមានអរហត្តផលធម៌ដ៏មិនកម្រើក (អកុប្បៈ) ដែលបុគ្គលដទៃមិនអាចញ៉ាំងឲ្យកម្រើកបាន ឈ្មោះថា akuppadhamma (លោកអ្នកមានធម៌មិនកម្រើក)។ ព្រោះថា សូម្បីព្រះអរហន្តនោះ ក៏រមែងចម្រើននូវសមាធិនេះដែរ។

อรญฺญนิทฺเทเส วินยปริยาเยน ตาว ‘‘ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจ อวเสสํ อรญฺญ’’นฺติ (ปารา. ๙๒) อาคตํ. สุตฺตนฺตปริยาเยน อารญฺญกํ ภิกฺขุํ สนฺธาย ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปาจิ. ๕๗๓) อาคตํ. วินยสุตฺตนฺตา ปน อุโภปิ ปริยายเทสนา นาม, อภิธมฺโม นิปฺปริยายเทสนาติ อภิธมฺมปริยาเยน (วิภ. ๕๒๙) อรญฺญํ ทสฺเสตุํ นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลาติ วุตฺตํ, อินฺทขีลโต พหิ นิกฺขมิตฺวาติ อตฺโถ. นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลนฺติปิ ปาโฐ, อินฺทขีลํ อติกฺกมิตฺวา พหีติ วุตฺตํ โหติ. อินฺทขีโลติ เจตฺถ คามสฺส วา นครสฺส วา อุมฺมาโร.

ក្នុងសេចក្តីពន្យល់អំពីព្រៃ (អរញ្ញនិទ្ទេស) ជាដំបូង ដោយវិន័យបរិយាយ មានមកថា «លើកលែងតែស្រុកនិងឧបចារៈនៃស្រុកចេញ ទីដែលសេសសល់ ឈ្មោះថា ព្រៃ»។ ដោយសុត្តន្តបរិយាយ សំដៅយកភិក្ខុអ្នកនៅក្នុងព្រៃ មានមកថា «សេនាសនៈដែលឈ្មោះថា ព្រៃ យ៉ាងហោចណាស់មានចម្ងាយ ៥០០ ធ្នូ»។ ចំណែកឯវិន័យនិងសុត្តន្តៈទាំងពីរនេះ ឈ្មោះថា បរិយាយទេសនា (ការសម្តែងដោយប្រយោល), ព្រះអភិធម្ម ឈ្មោះថា និប្បរិយាយទេសនា (ការសម្តែងដោយផ្ទាល់) ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវព្រៃដោយអភិធម្មបរិយាយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលថា nikkhamitvā bahi indakhīlā (ចេញទៅខាងក្រៅសសរខឿន) សេចក្តីថា ចេញទៅខាងក្រៅអំពីសសរខឿន។ សូម្បីបទថា nikkhamitvā bahi indakhīlaṃ ក៏ជាបាឋៈដែរ មានន័យថា កន្លងហួសសសរខឿនទៅខាងក្រៅ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា indakhīla (សសរខឿន) ក្នុងទីនេះ បានដល់ ធរណីទ្វារ (កម្រិតទ្វារ) នៃស្រុក ឬនៃនគរ។

รุกฺขมูลนิทฺเทเส รุกฺขมูลสฺส ปากฏตฺตา ตํ อวตฺวาว ยตฺถาติอาทิมาห. ตตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ รุกฺขมูเล. อาสนฺติ นิสีทนฺติ เอตฺถาติ อาสนํ. ปญฺญตฺตนฺติ ฐปิตํ. มญฺโจ วาติอาทีนิ อาสนสฺส ปเภทวจนานิ. มญฺโจปิ หิ นิสชฺชายปิ โอกาสตฺตา อิธ อาสเนสุ วุตฺโต. โส ปน มสารกพุนฺทิกาพทฺธกุฬีรปาทกอาหจฺจปาทกานํ อญฺญตโร. ปีฐํ เตสํ อญฺญตรเมว. ภิสีติ อุณฺณาภิสิโจฬภิสิวากภิสิติณภิสิปณฺณภิสีนํ อญฺญตรา. ตฏฺฏิกาติ ตาลปณฺณาทีหิ จินิตฺวา กตา. จมฺมขณฺโฑติ นิสชฺชารโห โย โกจิ จมฺมขณฺโฑ. ติณสนฺถราทโย ติณาทีนิ คุมฺเพตฺวา กตา. ตตฺถาติ ตสฺมึ รุกฺขมูเล. จงฺกมติ วาติอาทีหิ รุกฺขมูลสฺส จตุอิริยาปถปวตฺตนโยคฺยตา กถิตา. ‘‘ยตฺถา’’ติอาทีหิ สพฺพปเทหิ รุกฺขมูลสฺส สนฺทจฺฉายตา ชนวิวิตฺตตา จ วุตฺตา โหติ. เกนจีติ เกนจิ สมูเหน. ตํ สมูหํ ภินฺทิตฺวา วิตฺถาเรนฺโต คหฏฺเฐหิ วา ปพฺพชิเตหิ วาติ อาห. อนากิณฺณนฺติ อสํกิณฺณํ อสมฺพาธํ. ยสฺส เสนาสนสฺส สมนฺตา คาวุตมฺปิ อฑฺฒโยชนมฺปิ ปพฺพตคหนํ วนคหนํ นทีคหนํ [Pg.106] โหติ, น โกจิ อเวลาย อุปสงฺกมิตุํ สกฺโกติ, อิทํ สนฺติเกปิ อนากิณฺณํ นาม. ยํ ปน อฑฺฒโยชนิกํ วา โยชนิกํ วา โหติ, อิทํ ทูรตาย เอว อนากิณฺณํ นาม.

ក្នុងរុក្ខមូលនិទ្ទេស ព្រោះភាពជាទីប្រាកដនៃគល់ឈើ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនបាច់ពោលនូវពាក្យ (រុក្ខមូល) នោះឡើយ ទើបពោលពាក្យមានដើមថា yatthā (ក្នុងទីណា)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា yatthā បានដល់ ក្នុងគល់ឈើណា។ ពួកជនតែងអង្គុយក្នុងទីនេះ ហេតុនោះ ទីនោះឈ្មោះថា អាសនៈ។ ពាក្យថា Paññattaṃ បានដល់ ដែលគេរៀបចំទុក (តម្កល់ទុក)។ ពាក្យមានដើមថា គ្រែ (mañco) ជាពាក្យសម្ដែងនូវប្រភេទនៃអាសនៈ។ ព្រោះថា សូម្បីតែគ្រែ ក៏លោកហៅថា អាសនៈ ក្នុងទីនេះដែរ ព្រោះជាឱកាសសម្រាប់អង្គុយ។ គ្រែនោះឯង គឺគ្រែណាមួយក្នុងបណ្ដាគ្រែមានជើងចាក់ស្រែះ (មសារកៈ) គ្រែមានជើងដោតភ្ជាប់ (ពុន្ទិកាពន្ធៈ) គ្រែមានជើងដូចជើងក្តាម (កុឡីរបាទកៈ) និងគ្រែមានជើងដោតកាត់ទទឹង (អាហច្ចបាទកៈ)។ សូម្បីតែកៅអី (តាំង) ក៏ជាប្រភេទណាមួយនៃគ្រែទាំងនោះដែរ។ ពាក្យថា ភិសិ (ពូក) គឺពូកណាមួយក្នុងបណ្ដាពូកញាត់ដោយរោមសត្វ (ឧណ្ណភិសិ) ពូកញាត់ដោយសំពត់ (ចោឡភិសិ) ពូកញាត់ដោយសំបកឈើ (វាកភិសិ) ពូកញាត់ដោយស្មៅ (តិណភិសិ) និងពូកញាត់ដោយស្លឹកឈើ (បណ្ណភិសិ)។ ពាក្យថា តត្តិការ (កន្ទេល) គឺកន្ទេលដែលគេត្បាញធ្វើដោយស្លឹកត្នោតជាដើម។ ពាក្យថា ចម្មខណ្ឌ (ផែនស្បែក) គឺផែនស្បែកណាមួយដែលគួរដល់ការអង្គុយ។ ពួកស្មៅកម្រាលជាដើម គឺកម្រាលដែលគេធ្វើដោយការចងបាច់នូវស្មៅជាដើម។ ពាក្យថា tattha បានដល់ ក្នុងគល់ឈើនោះ។ ដោយពាក្យមានដើមថា caṅkamati (ដើរចង្ក្រម) លោកសម្ដែងនូវភាពសមគួរដល់ការប្រព្រឹត្តទៅនៃឥរិយាបថទាំង ៤ នៃគល់ឈើ។ ដោយបទទាំងពួងមានដើមថា “yatthā” លោកពោលសំដៅដល់ភាពមានម្លប់ក្រាស់ និងភាពស្ងាត់ចាកមនុស្សនៃគល់ឈើនោះ។ ពាក្យថា kenaci បានដល់ ដោយក្រុមណាមួយ។ កាលនឹងពន្យល់ពង្រីកដោយការបំបែកក្រុមនោះ ទើបពោលថា “ដោយគ្រហស្ថទាំងឡាយក្តី ដោយបព្វជិតទាំងឡាយក្តី”។ ពាក្យថា anākiṇṇa បានដល់ ដែលមិនច្របូកច្របល់ មិនចង្អៀតចង្អល់។ សេនាសនៈណា ដែលមានព្រៃភ្នំ ព្រៃឈើ ឬព្រៃស្ទឹង នៅជុំវិញចម្ងាយ ១ គាវុតក្តី កន្លះយោជន៍ក្តី ហើយគ្មាននរណាម្នាក់អាចចូលទៅជិតក្នុងពេលខុសកាលវេលាបានឡើយ សេនាសនៈនេះ សូម្បីតែស្ថិតនៅជិត ក៏ឈ្មោះថា មិនច្របូកច្របល់ (anākiṇṇa) ដែរ។ ចំណែកឯសេនាសនៈណា ដែលស្ថិតនៅចម្ងាយកន្លះយោជន៍ក្តី មួយយោជន៍ក្តី សេនាសនៈនេះ ឈ្មោះថា មិនច្របូកច្របល់ ព្រោះតែភាពឆ្ងាយនោះឯង។

วิหาโรติ อฑฺฒโยคาทิมุตฺตโก อวเสสาวาโส. อฑฺฒโยโคติ สุปณฺณวงฺกเคหํ. ปาสาโทติ ทฺเว กณฺณิกา คเหตฺวา กโต ทีฆปาสาโท. หมฺมิยนฺติ อุปริอากาสตเล ปติฏฺฐิตกูฏาคารปาสาโทเยว. คุหาติ อิฏฺฐกาคุหา สิลาคุหา ทารุคุหา ปํสุคุหาติ เอวญฺหิ ขนฺธกฏฺฐกถายํ (จูฬว. อฏฺฐ. ๒๙๔) วุตฺตํ. วิภงฺคฏฺฐกถายํ ปน วิหาโรติ สมนฺตา ปริหารปถํ อนฺโตเยว รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ จ ทสฺเสตฺวา กตเสนาสนํ. คุหาติ ภูมิคุหา, ยตฺถ รตฺตินฺทิวํ ทีปํ ลทฺธุํ วฏฺฏติ. ปพฺพตคุหา วา ภูมิคุหา วาติ อิทํ ทฺวยํ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. มาติกาย สพฺพกาลสาธารณลกฺขณวเสน ‘‘นิสีทตี’’ติ วตฺตมานวจนํ กตํ, อิธ ปน นิสินฺนสฺส ภาวนารมฺภสพฺภาวโต นิสชฺชารมฺภปริโยสานทสฺสนตฺถํ นิสินฺโนติ นิฏฺฐานวจนํ กตํ. ยสฺมา ปน อุชุํ กายํ ปณิธาย นิสินฺนสฺส กาโย อุชุโก โหติ, ตสฺมา พฺยญฺชเน อาทรํ อกตฺวา อธิปฺเปตม เอว ทสฺเสนฺโต อุชุโกติอาทิมาห. ตตฺถ ฐิโต สุปณิหิโตติ อุชุกํ ปณิหิตตฺตา อุชุโก หุตฺวา ฐิโต, น สยเมวาติ อตฺโถ. ปริคฺคหฏฺโฐติ ปริคฺคหิตฏฺโฐ. กึ ปริคฺคหิตํ? นิยฺยานํ. กึ นิยฺยานํ? อานาปานสฺสติสมาธิเยว ยาว อรหตฺตมคฺคา นิยฺยานํ. เตนาหนิยฺยานฏฺโฐติ มุขสทฺทสฺส เชฏฺฐกตฺถวเสน สํสารโต นิยฺยานฏฺโฐ วุตฺโต. อุปฏฺฐานฏฺโฐติ สภาวฏฺโฐเยว. สพฺเพหิ ปเนเตหิ ปเทหิ ปริคฺคหิตนิยฺยานํ สตึ กตฺวาติ อตฺโถ วุตฺโต โหติ. เกจิ ปน ‘‘ปริคฺคหฏฺโฐติ สติยา ปริคฺคหฏฺโฐ, นิยฺยานฏฺโฐติ อสฺสาสปสฺสาสานํ ปวิสนนิกฺขมนทฺวารฏฺโฐ’’ติ วณฺณยนฺติ. ปริคฺคหิตอสฺสาสปสฺสาสนิยฺยานํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

ពាក្យថា វិហារ បានដល់ ទីលំនៅដែលសេសសល់ក្រៅពីអឌ្ឍយោគជាដើម។ ពាក្យថា អឌ្ឍយោគ គឺផ្ទះដែលមានដំបូលកោងដូចស្លាបគ្រុឌ។ ពាក្យថា ប្រាសាទ គឺប្រាសាទវែងដែលគេធ្វើឡើងដោយការភ្ជាប់នូវចុងដំបូលពីរ។ ពាក្យថា ហម្មិយៈ គឺប្រាសាទមានកំពូលស្រួចដែលតម្កល់នៅលើអាកាសតល (ជាន់លើបង្អស់)។ ពាក្យថា គុហា គឺគុហាធ្វើដោយឥដ្ឋ គុហាថ្ម គុហាឈើ និងគុហាដី ដូចដែលលោកពោលទុកក្នុងខន្ធកអដ្ឋកថា។ ចំណែកក្នុងវិភង្គអដ្ឋកថា ពាក្យថា វិហារ គឺសេនាសនៈដែលគេធ្វើឡើងដោយបង្ហាញនូវផ្លូវដើរជុំវិញ និងកន្លែងសម្រាប់សម្រាកពេលយប់និងពេលថ្ងៃនៅខាងក្នុងនោះឯង។ ពាក្យថា គុហា គឺគុហាដី ដែលចាំបាច់ត្រូវអុជប្រទីបទាំងយប់ទាំងថ្ងៃ។ ពាក្យទាំងពីរគឺ គុហាភ្នំ ឬគុហាដី នេះ លោកពោលដោយធ្វើការបែងចែកជាពិសេស។ ក្នុងមាតិកា លោកប្រើបច្ចុប្បន្នកាលថា “nisīdati” (អង្គុយ) ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈទូទៅដល់កាលទាំងពួង ប៉ុន្តែក្នុងនិទ្ទេសនេះ លោកប្រើអតីតកាលថា “nisinno” (អង្គុយហើយ) ដើម្បីបង្ហាញនូវការចាប់ផ្ដើមនិងការបញ្ចប់នៃការអង្គុយ ព្រោះភាពជាទីចាប់ផ្ដើមនៃការចម្រើនភាវនារបស់បុគ្គលអ្នកអង្គុយហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះថាកាយរបស់បុគ្គលដែលតម្កល់កាយត្រង់ហើយអង្គុយ តែងតែត្រង់ ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនធ្វើការយកចិត្តទុកដាក់ខ្លាំងលើព្យញ្ជនៈឡើយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលចង់បាន ទើបពោលពាក្យមានដើមថា ujukoti (តម្រង់កាយត្រង់)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា ṭhito supaṇihito មានសេចក្តីថា តាំងនៅត្រង់ ព្រោះការតម្កល់ទុកដោយត្រង់ មិនមែនតាំងនៅត្រង់ដោយខ្លួនឯងនោះឡើយ។ ពាក្យថា pariggahaṭṭho មានន័យថា សេចក្តីដែលបានកំណត់កាន់យកហើយ។ តើអ្វីដែលបានកំណត់កាន់យក? គឺនិយ្យានធម៌។ តើអ្វីជាឧបករណ៍នាំចេញ (និយ្យានៈ)? គឺអានាបានស្សតិសមាធិនោះឯង ជាគ្រឿងនាំចេញរហូតដល់អរហត្តមគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា niyyānaṭṭho (មានន័យថាជាគ្រឿងនាំចេញ) គឺលោកពោលសំដៅដល់សេចក្តីជាគ្រឿងនាំចេញចាកសង្សារវដ្ត ដោយអំណាចនៃអត្ថដ៏ឧត្តមនៃពាក្យថា mukha (ប្រធាន)។ ពាក្យថា upaṭṭhānaṭṭho មានន័យថា សេចក្តីជាសភាវៈពិតប្រាកដនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយបទទាំងពួងនេះ មានសេចក្តីដែលលោកពោលថា ធ្វើនូវសតិឲ្យមាននិយ្យានធម៌ដែលបានកំណត់កាន់យកហើយ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពន្យល់ថា “pariggahaṭṭho គឺការកំណត់កាន់យកដោយសតិ, niyyānaṭṭho គឺអត្ថថាជាទ្វារសម្រាប់ចេញចូលនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល”។ សេចក្តីពន្យល់នោះ មានន័យថា តម្កល់សតិដែលបានកំណត់កាន់យកនូវច្រកចេញចូលនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។

๑๖๕. พาตฺตึสาย อากาเรหีติ ตาสุ ตาสุ อวตฺถาสุ ยถากฺกเมน ลพฺภมานานํ อนวเสสปริยาทานวเสน วุตฺตํ. ทีฆํ อสฺสาสวเสนาติ มาติกาย ‘‘ทีฆ’’นฺติวุตฺตอสฺสาสวเสน. เอวํ เสเสสุ. เอกคฺคตนฺติ เอกคฺคภาวํ. อวิกฺเขปนฺติ อวิกฺขิปนํ. เอกคฺคตา เอว [Pg.107] หิ นานารมฺมเณสุ จิตฺตสฺส อวิกฺขิปนโต อวิกฺเขโปติ วุจฺจติ. ปชานโตติ อสมฺโมหวเสน ปชานนฺตสฺส, วินฺทนฺตสฺสาติ วา อตฺโถ. ‘‘อวิกฺเขโป เม ปฏิลทฺโธ’’ติ อารมฺมณกรณวเสน ปชานนฺตสฺส วา. ตาย สติยาติ ตาย อุปฏฺฐิตาย สติยา. เตน ญาเณนาติ เตน อวิกฺเขปชานนญาเณน. สโต การี โหตีติ เอตฺถ ยสฺมา ญาณสมฺปยุตฺตา เอว สติ สตีติ อธิปฺเปตา, ยถาห – ‘‘สติมา โหติ ปรเมน สติเนปกฺเกน สมนฺนาคโต’’ติ (วิภ. ๔๖๗). ตสฺมา ‘‘สโต’’ติ วจเนเนว ญาณมฺปิ คหิตเมว โหติ.

១៦៥. ពាក្យថា “ដោយអាការៈ ៣២” លោកពោលដោយអំណាចនៃការកាន់យកមិនឲ្យមានសេសសល់ នៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដែលបានមកតាមលំដាប់ក្នុងស្ថានភាពនោះៗ។ ពាក្យថា “ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមវែង” គឺដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមដែលលោកពោលថា “វែង” ក្នុងមាតិកា។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា ekaggatā បានដល់ ភាពមានចិត្តខ្ជាប់ខ្ជួនតែមួយ (ឯកគ្គតាភាវៈ)។ ពាក្យថា avikkhepa បានដល់ ភាពមិនរាយមាយ។ ព្រោះថា ឯកគ្គតានោះឯង ឈ្មោះថា អវិក្ខេបៈ (ភាពមិនរាយមាយ) ព្រោះមិនធ្វើចិត្តឲ្យរាយមាយទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ។ ពាក្យថា pajānato មានសេចក្តីថា របស់បុគ្គលអ្នកដឹងច្បាស់ដោយអំណាចមិនវង្វេង ឬថា របស់បុគ្គលអ្នកបានសម្រេច។ ឬមួយថា របស់បុគ្គលអ្នកដឹងច្បាស់ដោយអំណាចនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា “ភាពមិនរាយមាយ អាត្មាអញបានសម្រេចហើយ”។ ពាក្យថា tāya satiyā បានដល់ ដោយសតិដែលតម្កល់ខ្ជាប់នោះ។ ពាក្យថា tena ñāṇena បានដល់ ដោយញាណដែលដឹងនូវភាពមិនរាយមាយនោះ។ ក្នុងបទថា sato kārī hoti នេះ ព្រោះសតិដែលប្រកបដោយញាណប៉ុណ្ណោះ ទើបលោកចង់សំដៅយកថា “សតិ” ដូចដែលលោកពោលទុកថា “ជាអ្នកមានសតិ ប្រកបដោយសតិនិងប្រាជ្ញាដ៏ឧត្តម”។ ហេតុនោះ ដោយគ្រាន់តែពាក្យថា “sato” (អ្នកមានសតិ) ញាណក៏ឈ្មោះថា លោកកាន់យកហើយដែរ។

๑๖๖. อทฺธานสงฺขาเตติ ทีฆสงฺขาเต กาเล. ทีโฆ หิ มคฺโค อทฺธาโนติ วุจฺจติ. อยมฺปิ กาโล ทีฆตฺตา อทฺธาโน วิย อทฺธาโนติ วุตฺโต. ‘‘อสฺสสตี’’ติ จ ‘‘ปสฺสสตี’’ติ จ อสฺสาสญฺจ ปสฺสาสญฺจ วิสุํ วิสุํ วตฺวาปิ ภาวนาย นิรนฺตรปฺปวตฺติทสฺสนตฺถํ ‘‘อสฺสสติปิ ปสฺสสติปี’’ติ ปุน สมาเสตฺวา วุตฺตํ. ฉนฺโท อุปฺปชฺชตีติ ภาวนาภิวุทฺธิยา ภิยฺโยภาวาย ฉนฺโท ชายติ. สุขุมตรนฺติ ปสฺสมฺภนสพฺภาวโต วุตฺตํ. ปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชตีติ ภาวนาปาริปูริยา ปีติ ชายติ. อสฺสาสปสฺสาสาปิ จิตฺตํ วิวตฺตตีติ อสฺสาสปสฺสาเส นิสฺสาย ปฏิภาคนิมิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ปกติอสฺสาสปสฺสาสโต จิตฺตํ นิวตฺตติ. อุเปกฺขา สณฺฐาตีติ ตสฺมึ ปฏิภาคนิมิตฺเต อุปจารปฺปนาสมาธิปตฺติยา ปุน สมาธาเน พฺยาปาราภาวโต ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา สณฺฐาติ นาม. นวหากาเรหีติ เอตฺถ ภาวนารมฺภโต ปภุติ ปุเร ฉนฺทุปฺปาทา ‘‘อสฺสสติปิ ปสฺสสติปี’’ติ วุตฺตา ตโย อาการา, ฉนฺทุปฺปาทโต ปภุติ ปุเร ปาโมชฺชุปฺปาทา ตโย, ปาโมชฺชุปฺปาทโต ปภุติ ตโยติ นว อาการา. กาโยติ จุณฺณวิจุณฺณาปิ อสฺสาสปสฺสาสา สมูหฏฺเฐน กาโย. ปกติอสฺสาสปกติปสฺสาเส นิสฺสาย อุปฺปนฺนนิมิตฺตมฺปิ อสฺสาสปสฺสาสาติ นามํ ลภติ. อุปฏฺฐานํ สตีติ ตํ อารมฺมณํ อุเปจฺจ ติฏฺฐตีติ สติ อุปฏฺฐานํ นาม. อนุปสฺสนา ญาณนฺติ สมถวเสน นิมิตฺตกายานุปสฺสนา, วิปสฺสนาวเสน นามกายรูปกายานุปสฺสนา ญาณนฺติ อตฺโถ. กาโย อุปฏฺฐานนฺติ โส กาโย อุเปจฺจ ติฏฺฐติ เอตฺถ สตีติ อุปฏฺฐานํ นาม. โน สตีติ โส กาโย สติ นาม น โหตีติ อตฺโถ. ตาย สติยาติ อิทานิ วุตฺตาย สติยา. เตน ญาเณนาติ อิทาเนว [Pg.108] วุตฺเตน ญาเณน. ตํ กายํ อนุปสฺสตีติ สมถวิปสฺสนาวเสน ยถาวุตฺตํ กายํ อนุคนฺตฺวา ฌานสมฺปยุตฺตญาเณน วา วิปสฺสนาญาเณน วา ปสฺสติ.

១៦៦. ពាក្យថា addhānasaṅkhāte បានដល់ ក្នុងកាលដ៏វែង។ ព្រោះថា ផ្លូវឆ្ងាយ លោកហៅថា អទ្ធានៈ ក្នុងលោក។ សូម្បីតែកាលនេះ ក៏លោកហៅថា អទ្ធានៈ ដូចជាផ្លូវឆ្ងាយដែរ ព្រោះតែភាពវែងអន្លាយ។ សូម្បីតែលោកពោលពាក្យថា “assasati” (ដកដង្ហើមចូល) និង “passasati” (ដកដង្ហើមចេញ) បំបែកខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដកដង្ហើមចេញផ្សេងគ្នាហើយក្តី ក៏លោកពោលរួមគ្នាជាថ្មីម្តងទៀតថា “assasatipi passasatipī” ដើម្បីបង្ហាញនូវការប្រព្រឹត្តទៅមិនដាច់គ្នានៃភាវនា។ ពាក្យថា chando uppajjati មានន័យថា សេចក្តីប្រាថ្នា (ឆន្ទៈ) តែងកើតឡើង ដើម្បីភាពចម្រើនរុងរឿងក្រៃលែងឡើងនៃភាវនា។ ពាក្យថា សុខុមតរៈ (ល្អិតជាងមុន) លោកពោលព្រោះភាពជាទីរម្ងាប់នៃខ្យល់ដង្ហើម។ ពាក្យថា បាមោជ្ជៈកើតឡើង មានន័យថា បីតិ (សេចក្តីឆ្អែតចិត្ត) តែងកើតឡើង ព្រោះភាពពេញបរិបូណ៌នៃភាវនា។ ពាក្យថា ចិត្តរមិលថយចាកខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល មានន័យថា កាលបើបដិភាគនិមិត្តកើតឡើងដោយអាស្រ័យខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលហើយ ចិត្តភាវនាតែងតែថយត្រឡប់មកវិញចាកខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលធម្មតា។ ពាក្យថា ឧបេក្ខាតាំងនៅខ្ជាប់ខ្ជួន មានន័យថា ព្រោះភាពមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយក្នុងការតម្កល់ចិត្តជាថ្មី ដោយការដល់នូវឧបចារសមាធិនិងអប្បនាសមាធិក្នុងបដិភាគនិមិត្តនោះ តត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ឈ្មោះថា តាំងនៅខ្ជាប់ខ្ជួន។ ក្នុងពាក្យថា “ដោយអាការៈ ៩” នេះ គឺអាការៈ ៣ ដែលលោកពោលថា “assasatipi passasatipī” ចាប់តាំងពីការផ្ដើមភាវនាមក មុនពេលឆន្ទៈកើតឡើង, អាការៈ ៣ ចាប់តាំងពីឆន្ទៈកើតឡើង មុនពេលបាមោជ្ជៈកើតឡើង, និងអាការៈ ៣ ចាប់តាំងពីបាមោជ្ជៈកើតឡើងមក រួមជាអាការៈ ៩។ ពាក្យថា កាយ គឺខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដកដង្ហើមចេញ សូម្បីតែល្អិតល្អោច ក៏ឈ្មោះថា កាយ ព្រោះអត្ថថាជាទីប្រជុំ។ សូម្បីតែនិមិត្តដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យខ្យល់ដកដង្ហើមចូលធម្មតានិងខ្យល់ដកដង្ហើមចេញធម្មតា ក៏ទទួលបានឈ្មោះថា ខ្យល់ដកដង្ហើមចូលនិងខ្យល់ដកដង្ហើមចេញ ដែរ។ ពាក្យថា ឧបដ្ឋានសតិ មានន័យថា សតិតែងចូលទៅជិតហើយតាំងនៅក្នុងអារម្មណ៍នោះ ហេតុនោះ សតិទើបឈ្មោះថា ឧបដ្ឋានៈ។ ពាក្យថា អនុបស្សនា បានដល់ ញាណដែលពិចារណាឃើញនូវនិមិត្តកាយដោយអំណាចសមថៈ និងញាណដែលពិចារណាឃើញនូវនាមកាយនិងរូបកាយដោយអំណាចវិបស្សនា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា កាយជាឧបដ្ឋានៈ មានន័យថា សតិតែងចូលទៅជិតហើយតាំងនៅក្នុងកាយនោះ ហេតុនោះ កាយនោះទើបឈ្មោះថា ឧបដ្ឋានៈ។ ពាក្យថា មិនមែនសតិ មានន័យថា កាយនោះ មិនមែនឈ្មោះថា សតិ ឡើយ។ ពាក្យថា tāya satiyā បានដល់ ដោយសតិដែលពោលហើយក្នុងពេលនេះ។ ពាក្យថា tena ñāṇena បានដល់ ដោយញាណដែលពោលហើយក្នុងពេលនេះឯង។ ពាក្យថា ពិចារណាឃើញនូវកាយនោះ មានន័យថា ដើរតាមកាយដែលពោលហើយដោយអំណាចសមថៈនិងវិបស្សនា ហើយរមែងឃើញដោយញាណដែលប្រកបដោយឈានក្តី ដោយវិបស្សនាញាណក្តី។

มาติกาย กายาทีนํ ปทานํ อภาเวปิ อิมสฺส จตุกฺกสฺส กายานุปสฺสนาวเสน วุตฺตตฺตา อิทานิ วตฺตพฺพํ ‘‘กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา’’ติ วจนํ สนฺธาย กายปทนิทฺเทโส กโต. กาเย กายานุปสฺสนาติ พหุวิเธ กาเย ตสฺส ตสฺส กายสฺส อนุปสฺสนา. อถ วา กาเย กายานุปสฺสนา, น อญฺญธมฺมานุปสฺสนาติ วุตฺตํ โหติ. อนิจฺจทุกฺขานตฺตาสุภภูเต กาเย น นิจฺจสุขตฺตสุภานุปสฺสนา, อถ โข อนิจฺจทุกฺขานตฺตาสุภโต กายสฺเสว อนุปสฺสนา. อถ วา กาเย อหนฺติ วา มมนฺติ วา อิตฺถีติ วา ปุริโสติ วา คเหตพฺพสฺส กสฺสจิ อนนุปสฺสนโต ตสฺเสว กายมตฺตสฺส อนุปสฺสนาติ วุตฺตํ โหติ. อุปริ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสนาติอาทีสุ ตีสุปิ เอเสว นโย. สติเยว อุปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานํ, กายานุปสฺสนาย สมฺปยุตฺตํ สติปฏฺฐานํ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, ตสฺส ภาวนา กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา.

សូម្បីតែមិនមានបទទាំងឡាយមានកាយជាដើមក្នុងមាតិកាក្តី ក៏ព្រោះតែចតុក្កៈទីមួយនេះ លោកពោលដោយអំណាចកាយានុបស្សនា លោកទើបធ្វើការសម្ដែងនូវកាយបទនេះឡើង ដោយសំដៅយកពាក្យដែលត្រូវពោលក្នុងពេលនេះថា “ការចម្រើនកាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានក្នុងកាយ”។ ពាក្យថា ការពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយ បានដល់ ការពិចារណាឃើញនូវកាយនោះៗ ក្នុងកាយមានប្រការច្រើន។ មួយម៉្យាងទៀត មានសេចក្តីដែលលោកពោលថា ការពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយ មិនមែនជាការពិចារណាឃើញធម៌ដទៃឡើយ។ ក្នុងកាយដែលជាអនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា និងអសុភៈ មិនមែនជាការពិចារណាឃើញថាជានិច្ច សុខៈ អត្តា និងសុភៈឡើយ តែជាការពិចារណាឃើញនូវកាយនោះឯង ដោយភាពជាអនិច្ចំ ទុក្ខំ អនត្តា និងអសុភៈវិញ។ មួយម៉្យាងទៀត មានសេចក្តីដែលលោកពោលថា ព្រោះមិនពិចារណាឃើញនូវអ្វីមួយដែលត្រូវប្រកាន់យកថា “អាត្មាអញ” ក្តី “របស់អាត្មាអញ” ក្តី “ស្រី” ក្តី “ប្រុស” ក្តី ក្នុងកាយ ទើបឈ្មោះថាជាការពិចារណាឃើញត្រឹមតែកាយប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងបទខាងលើៗ មានដើមថា វេទនានុបស្សនាក្នុងវេទនាទាំងឡាយ សូម្បីក្នុងពួកបីដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សតិនោះឯង ជាគ្រឿងតម្កល់មាំ ឈ្មោះថា សតិបដ្ឋាន។ សតិបដ្ឋានដែលប្រកបដោយកាយានុបស្សនា ឈ្មោះថា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន។ ការចម្រើននូវកាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋាននោះ ឈ្មោះថា កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានភាវនា។

๑๖๗. ตํ กายนฺติ อนิทฺทิฏฺเฐปิ นามรูปกาเย กายสทฺเทน ตสฺสาปิ สงฺคหิตตฺตา นิทฺทิฏฺฐํ วิย กตฺวา วุตฺตํ. อนิจฺจานุปสฺสนาทโย หิ นามรูปกาเย เอว ลพฺภนฺติ, น นิมิตฺตกาเย. อนุปสฺสนา จ ภาวนา จ วุตฺตตฺถา เอว. ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสวเสนาติอาทิ อานาปานสฺสติภาวนาย อานิสํสํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตสฺสา หิ สติเวปุลฺลตาญาณเวปุลฺลตา จ อานิสํโส. ตตฺถ จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโตติ ปฏิลทฺธชฺฌานสฺส วิปสฺสนากาเล จิตฺเตกคฺคตํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิทิตา เวทนาติ สามญฺญโต อุทยทสฺสเนน วิทิตา เวทนา. วิทิตา อุปฏฺฐหนฺตีติ ขยโต วยโต สุญฺญโต วิทิตา อุปฏฺฐหนฺติ. วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตีติ สามญฺญโต วยทสฺสเนน วิทิตา วินาสํ คจฺฉนฺติ, ภิชฺชนฺตีติ อตฺโถ. สญฺญาวิตกฺเกสุปิ เอเสว นโย. อิเมสุ ปน ตีสุ วุตฺเตสุ เสสา รูปธมฺมาปิ วุตฺตา โหนฺติ. กสฺมา ปน อิเม ตโย เอว วุตฺตาติ เจ? ทุปฺปริคฺคหตฺตา. เวทนาสุ ตาว สุขทุกฺขา ปากฏา, อุเปกฺขา ปน สุขุมา ทุปฺปริคฺคหา, น สุฏฺฐุ ปากฏา. สาปิ จสฺส ปากฏา โหติ, สญฺญา อาการมตฺตคฺคาหกตฺตา น ยถาสภาวคฺคาหินี[Pg.109]. สา จ สภาวสามญฺญลกฺขณคฺคาหเกน วิปสฺสนาญาเณน สมฺปยุตฺตา อติ วิย อปากฏา. สาปิ จสฺส ปากฏา โหติ, วิตกฺโก ญาณปติรูปกตฺตา ญาณโต วิสุํ กตฺวา ทุปฺปริคฺคโห. ญาณปติรูปโก หิ วิตกฺโก. ยถาห – ‘‘ยา จาวุโส วิสาข, สมฺมาทิฏฺฐิ โย จ สมฺมาสงฺกปฺโป, อิเม ธมฺมา ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๒). โสปิ จสฺส วิตกฺโก ปากโฏ โหตีติ เอวํ ทุปฺปริคฺคเหสุ วุตฺเตสุ เสสา วุตฺตาว โหนฺตีติ. อิเมสํ ปน ปทานํ นิทฺเทเส กถํ วิทิตา เวทนา อุปฺปชฺชนฺตีติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว เวทนุปฺปาทสฺส วิทิตตฺเตเยว วิสฺสชฺชิเต เวทนาย วิทิตตฺตํ วิสฺสชฺชิตํ โหตีติ กถํ เวทนาย อุปฺปาโท วิทิโต โหตีติอาทิมาห. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาสมุทยา อวิชฺชานิโรธาติอาทโย เหฏฺฐา วุตฺตตฺถา เอว. อิมินาว นเยน สญฺญาวิตกฺกาปิ เวทิตพฺพา. วิตกฺกวาเร ปน ‘‘ผสฺสสมุทยา ผสฺสนิโรธา’’ติ อวตฺวา ผสฺสฏฺฐาเน สญฺญาสมุทยา สญฺญานิโรธาติ วุตฺตํ. ตํ กสฺมา อิติ เจ? สญฺญามูลกตฺตา วิตกฺกสฺส. ‘‘สญฺญานานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สงฺกปฺปนานตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๓๕๙) หิ วุตฺตํ.

១៦៧. ពាក្យថា 'កាយនោះ' ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដូចជាបានសំដែងហើយ ទោះបីនាមរូបកាយមិនបានសំដែងទុក (ក្នុងទីនេះ) ក៏ដោយ ព្រោះនាមរូបកាយនោះត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដោយកាយសព្ទ។ ព្រោះថា អនិច្ចានុបស្សនាជាដើម តែងបានសម្រេចក្នុងនាមរូបកាយប៉ុណ្ណោះ មិនមែនបានសម្រេចក្នុងនិមិត្តកាយឡើយ។ ឯអនុបស្សនានិងភាវនា មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា 'ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលវែង' ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញអានិសង្សនៃអានាបាណស្សតិភាវនា។ ព្រោះថា ភាពទូលំទូលាយនៃសតិ និងភាពទូលំទូលាយនៃញាណ គឺជាអានិសង្សនៃអានាបាណស្សតិភាវនានោះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា 'ដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីស្ងប់មិនរាយមាយនៃចិត្ត' ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកឯកគ្គតាចិត្តក្នុងខណៈនៃវិបស្សនារបស់បុគ្គលអ្នកបានឈានហើយ។ ពាក្យថា 'វេទនាទាំងឡាយដែលដឹងច្បាស់ហើយ' គឺវេទនាដែលដឹងច្បាស់ដោយការឃើញការកើតឡើងជាទូទៅ។ ពាក្យថា 'ដឹងច្បាស់ហើយទើបប្រាកដឡើង' គឺដឹងច្បាស់ដោយភាពអស់ទៅ ភាពសូន្យទៅ និងភាពទទេស្អាត ទើបប្រាកដឡើង។ ពាក្យថា 'ដឹងច្បាស់ហើយទើបវិនាសទៅ' មានន័យថា ដឹងច្បាស់ដោយការឃើញការវិនាសទៅជាទូទៅ ទើបដល់នូវការវិនាស គឺបែកធ្លាយទៅ។ សូម្បីក្នុងសញ្ញានិងវិតក្កៈ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ កាលបើធម៌ទាំង ៣ នេះត្រូវបានពោលហើយ សូម្បីតែរូបធម៌ដែលសេសសល់ ក៏ឈ្មោះថាបានពោលហើយដែរ។ សួរថា ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គត្រាស់តែធម៌ទាំង ៣ នេះប៉ុណ្ណោះ? ឆ្លើយថា ព្រោះតែធម៌ទាំងនោះបុគ្គលកំណត់យកបានដោយកម្រ។ ក្នុងវេទនាទាំងឡាយនោះ មុនដំបូង សុខវេទនានិងទុក្ខវេទនា តែងប្រាកដច្បាស់ តែឯឧបេក្ខាវេទនា ជាធម្មជាតិល្អិត កំណត់យកបានដោយកម្រ មិនប្រាកដច្បាស់ល្អឡើយ។ តែឧបេក្ខាវេទនានោះ ក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់បុគ្គលនោះ។ ឯសញ្ញា ព្រោះជាធម្មជាតិកាន់យកត្រឹមតែអាការៈ មិនមែនជាធម្មជាតិកាន់យកតាមសភាវៈពិតឡើយ។ ហើយសញ្ញានោះ កាលបើប្រកបដោយវិបស្សនាញាណដែលកាន់យកនូវសភាវៈនិងសាមញ្ញលក្ខណៈ រមែងជាធម្មជាតិមិនប្រាកដច្បាស់ក្រៃលែង។ តែសញ្ញានោះ ក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់បុគ្គលនោះ។ ឯវិតក្កៈ ព្រោះមានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងញាណ កាលបើញែកចេញពីញាណហើយ តែងកំណត់យកបានដោយកម្រ។ ព្រោះថា វិតក្កៈមានសភាពប្រហាក់ប្រហែលនឹងញាណ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖ 'ម្នាលអាវុសោវិសាខៈ សម្មាទិដ្ឋិណាផង សម្មាសង្កប្បៈណាផង ធម៌ទាំងឡាយនេះ ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលក្នុងបញ្ញាខន្ធ'។ សូម្បីតែវិតក្កៈនោះ ក៏រមែងប្រាកដច្បាស់ដល់បុគ្គលនោះដែរ។ កាលបើធម៌ទាំងឡាយដែលកំណត់យកបានដោយកម្រ ត្រូវបានពោលយ៉ាងនេះហើយ ធម៌ដែលសេសសល់ ក៏ឈ្មោះថាបានពោលហើយដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងការសំដែងសេចក្តីនៃបទទាំងនេះ កាលបើទ្រង់សួរថា 'តើវេទនាដែលដឹងច្បាស់ហើយ កើតឡើងដូចម្តេច?' មិនទាន់បានដោះស្រាយសេចក្តីនោះឡើយ តែត្រឡប់ជាដោះស្រាយត្រឹមតែភាពដែលការកើតឡើងនៃវេទនាជាធម្មជាតិដឹងច្បាស់ហើយវិញ ក៏ឈ្មោះថាបានដោះស្រាយនូវភាពដែលវេទនាជាធម្មជាតិដឹងច្បាស់ហើយនោះឯង ទើបទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា 'តើការកើតឡើងនៃវេទនាជាធម្មជាតិដឹងច្បាស់ហើយដូចម្តេច?' ជាដើម។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បទទាំងឡាយមាន 'ព្រោះការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា ព្រោះការរលត់ទៅនៃអវិជ្ជា' ជាដើម មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលហើយខាងក្រោមនោះឯង។ បុគ្គលគប្បីដឹងនូវសញ្ញានិងវិតក្កៈ ដោយវិធីនេះឯង។ តែក្នុងវារៈនៃវិតក្កៈ មិនត្រាស់ថា 'ព្រោះការកើតឡើងនៃផស្សៈ ព្រោះការរលត់ទៅនៃផស្សៈ' ឡើយ តែត្រាស់ថា 'ព្រោះការកើតឡើងនៃសញ្ញា ព្រោះការរលត់ទៅនៃសញ្ញា' ក្នុងទីនៃផស្សៈវិញ។ សួរថា ព្រោះហេតុអ្វី? ឆ្លើយថា ព្រោះវិតក្កៈមានសញ្ញាជាឫសគល់។ ព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖ 'ព្រោះអាស្រ័យនូវសញ្ញាផ្សេងៗគ្នា ទើបសង្កប្បៈផ្សេងៗគ្នាកើតឡើង'។

อนิจฺจโต มนสิกโรโตติอาทีสุ จ ‘‘เวทนํ อนิจฺจโต มนสิกโรโต’’ติอาทินา นเยน ตสฺมึ ตสฺมึ วาเร โส โสเยว ธมฺโม โยเชตพฺโพ. ยสฺมา ปน วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา เวทนา วิปสฺสนากิจฺจกรเณ อสมตฺถตฺตา วิปสฺสนาย อนุปการิกา, ตสฺมาเยว จ โพธิปกฺขิยธมฺเมสุ นาคตา. วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตาย ปน สญฺญาย กิจฺจเมว อปริพฺยตฺตํ, ตสฺมา สา วิปสฺสนาย เอกนฺตมนุปการิกา เอว. วิตกฺกํ ปน วินา วิปสฺสนากิจฺจเมว นตฺถิ. วิตกฺกสหายา หิ วิปสฺสนา สกกิจฺจํ กโรติ. ยถาห –

សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមាន 'ធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាអនិច្ចៈ' ជាដើម បុគ្គលគប្បីផ្សារភ្ជាប់នូវធម៌នោះៗ ក្នុងវារៈនោះៗ ដោយវិធីមានជាដើមថា 'ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវវេទនាដោយភាពជាអនិច្ចៈ'។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះវេទនាដែលប្រកបដោយវិបស្សនា ជាធម្មជាតិមិនអាចធ្វើនូវកិច្ចនៃវិបស្សនាបាន ទើបមិនមានឧបការៈដល់វិបស្សនា ព្រោះហេតុនោះឯង វេទនានោះទើបមិនមកក្នុងពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយ។ ឯកិច្ចនៃសញ្ញាដែលប្រកបដោយវិបស្សនា រមែងមិនប្រាកដច្បាស់ ព្រោះហេតុនោះ សញ្ញានោះទើបមិនមានឧបការៈដល់វិបស្សនាដោយចំណែកមួយឡើយ។ តែបើគ្មានវិតក្កៈទេ កិច្ចនៃវិបស្សនាក៏មិនមានឡើយ។ ព្រោះថា វិបស្សនាដែលមានវិតក្កៈជាសហាយ ទើបអាចធ្វើនូវកិច្ចរបស់ខ្លួនបាន។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘ปญฺญา อตฺตโน ธมฺมตาย อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ อารมฺมณํ นิจฺเฉตุํ น สกฺโกติ, วิตกฺเก ปน อาโกเฏตฺวา อาโกเฏตฺวา เทนฺเต สกฺโกติ. กถํ? ยถา หิ เหรญฺญิโก กหาปณํ หตฺเถ ฐเปตฺวา สพฺพภาเคสุ โอโลเกตุกาโม สมาโนปิ น จกฺขุตเลเนว ปริวตฺเตตุํ สกฺโกติ, องฺคุลิปพฺเพหิ ปน ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา อิโต จิโต จ โอโลเกตุํ สกฺโกติ, เอวเมว น ปญฺญา อตฺตโน ธมฺมตาย อนิจฺจาทิวเสน [Pg.110] อารมฺมณํ นิจฺเฉตุํ สกฺโกติ, อภินิโรปนลกฺขเณน ปน อาหนนปริยาหนนรเสน วิตกฺเกน อาโกเฏนฺเตน วิย ปริวตฺเตนฺเตน วิย จ อาทายาทาย ทินฺนเมว นิจฺเฉตุํ สกฺโกตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๕๖๘).

"បញ្ញាដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន មិនអាចសម្រេចនូវអារម្មណ៍ថា ជាអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ អនត្តា បានឡើយ តែលុះត្រាតែមានវិតក្កៈជួយដំឡើងឲ្យ ទើបអាចសម្រេចបាន។ សួរថា ដូចម្តេច? ឆ្លើយថា ប្រៀបដូចជាជាងមាស ទោះបីចង់ពិនិត្យមើលកាក់កហាបណៈគ្រប់ជ្រុងជ្រោយ ដោយដាក់កាក់នោះលើបាតដៃ ក៏មិនអាចបង្វិលកាក់នោះដោយគ្រាន់តែប្រើកែវភ្នែកបានឡើយ តែលុះត្រាតែប្រើកន្លាក់ម្រាមដៃបង្វិលចុះបង្វិលឡើង ទើបអាចពិនិត្យមើលខាងនេះខាងនោះបាន យ៉ាងណាមិញ បញ្ញាក៏យ៉ាងនោះដែរ មិនអាចសម្រេចនូវអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃអនិច្ចៈជាដើម ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនបានឡើយ តែលុះត្រាតែមានវិតក្កៈ ដែលមានលក្ខណៈលើកឡើង មានកិច្ចប៉ះទង្គិចនិងប៉ះទង្គិចជុំវិញ ជួយដំចុះដំឡើង ហាក់ដូចជាបង្វិលទៅបង្វិលមក កាន់យកហើយកាន់យកទៀតនូវអារម្មណ៍ដែលហុចឲ្យនោះ ទើបអាចសម្រេចបាន"។

ตสฺมา เวทนาสญฺญานํ วิปสฺสนาย อนุปการตฺตา ลกฺขณมตฺตวเสเนว ทสฺเสตุํ ‘‘เวทนาย สญฺญายา’’ติ ตตฺถ ตตฺถ เอกวจเนน นิทฺเทโส กโต. ยตฺตโก ปน วิปสฺสนาย เภโท, ตตฺตโก เอว วิตกฺกสฺสาติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิตกฺกาน’’นฺติ ตตฺถ ตตฺถ พหุวจเนน นิทฺเทโส กโตติ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

ព្រោះហេតុនោះ ព្រោះវេទនានិងសញ្ញាមិនមានឧបការៈដល់វិបស្សនា ដើម្បីបង្ហាញត្រឹមតែលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សំដែងដោយឯកវចនៈក្នុងទីនោះៗថា 'of vedanā, of saññā' (នៃវេទនា នៃសញ្ញា)។ ម្យ៉ាងទៀត វិបស្សនាមានចំណែកប្លែកគ្នាត្រឹមណា វិតក្កៈក៏មានចំណែកប្លែកគ្នាត្រឹមនោះដែរ ដើម្បីបង្ហាញសេចក្តីនេះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សំដែងដោយពហុវចនៈក្នុងទីនោះៗថា 'of vitakkas' (នៃវិតក្កៈទាំងឡាយ) ពាក្យនេះគប្បីពោលថា សមគួរហើយ។

๑๖๘. ปุน ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสวเสนาติอาทิ อานาปานสฺสติภาวนาย สมฺปตฺตึ ภาวนาผลญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ สโมธาเนตีติ อารมฺมณํ ฐเปติ, อารมฺมณํ ปติฏฺฐาเปตีติ วา อตฺโถ. สโมทหนพฺยาปาราภาเวปิ ภาวนาปาริปูริยา เอว สโมทหติ นาม. โคจรนฺติ วิปสฺสนากฺขเณ สงฺขารารมฺมณํ, มคฺคกฺขเณ ผลกฺขเณ จ นิพฺพานารมฺมณํ. สมตฺถนฺติ สมเมว อตฺโถ, สมสฺส วา อตฺโถติ สมตฺโถ. ตํ สมตฺถํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. มคฺคํ สโมธาเนตีติ มคฺคผลกฺขเณเยว โคจรํ นิพฺพานเมว. อยํ ปุคฺคโลติ อานาปานสฺสติภาวนํ อนุยุตฺโต โยคาวจโรว. อิมสฺมึ อารมฺมเณติ เอตฺถ ปน ‘‘กาเย’’ติปเทน สงฺคหิเต นามรูปกายสงฺขาเต สงฺขตารมฺมเณ เตเนว กเมน มคฺเค นิพฺพานารมฺมเณ จ. ยํ ตสฺสาติอาทีหิ อารมฺมณโคจรสทฺทานํ เอกตฺถตา วุตฺตา. ตสฺสาติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส. ปชานาตีติ ปุคฺคโล ปชานนา ปญฺญาติ ปุคฺคโล ปญฺญาย ปชานาตีติ วุตฺตํ โหติ. อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานนฺติ วิปสฺสนากฺขเณ สงฺขารารมฺมณสฺส, มคฺคผลกฺขเณ นิพฺพานารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานํ สติ. เอตฺถ จ กมฺมตฺเถ สามิวจนํ ยถา รญฺโญ อุปฏฺฐานนฺติ. อวิกฺเขโปติ สมาธิ. อธิฏฺฐานนฺติ ยถาวุตฺตสงฺขารารมฺมณํ นิพฺพานารมฺมณญฺจ. ตญฺหิ อธิฏฺฐาติ เอตฺถ จิตฺตนฺติ อธิฏฺฐานํ. โวทานนฺติ ญาณํ. ตญฺหิ โวทายติ วิสุชฺฌติ เตน จิตฺตนฺติ โวทานํ. ลีนปกฺขิโก สมาธิ อลีนภาวปฺปตฺติยา สมภูตตฺตา สมํ, อุทฺธจฺจปกฺขิกํ ญาณํ อนุทฺธตภาวปฺปตฺติยา สมภูตตฺตา สมํ. เตน วิปสฺสนามคฺคผลกฺขเณสุ สมถวิปสฺสนานํ [Pg.111] ยุคนทฺธตา วุตฺตา โหติ. สติ ปน สพฺพตฺถิกตฺตา ตทุภยสมตาย อุปการิกาติ สมํ, อารมฺมณํ สมตาธิฏฺฐานตฺตา สมํ. อนวชฺชฏฺโฐติ วิปสฺสนาย อนวชฺชสภาโว. นิกฺเลสฏฺโฐติ มคฺคสฺส นิกฺกิเลสสภาโว. นิกฺกิเลสฏฺโฐติ วา ปาโฐ. โวทานฏฺโฐติ ผลสฺส ปริสุทฺธสภาโว. ปรมฏฺโฐติ นิพฺพานสฺส สพฺพธมฺมุตฺตมสภาโว. ปฏิวิชฺฌตีติ ตํ ตํ สภาวํ อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌติ. เอตฺถ จ ‘‘อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐาน’’นฺติอาทีหิ สมฺมา ปฏิเวโธ วุตฺโต. เอตฺเถว จ โวทานฏฺฐปฏิเวธสฺส วุตฺตตฺตา เตน เอกลกฺขณา อนวชฺชฏฺฐนิกฺกิเลสฏฺฐปรมฏฺฐา ลกฺขณหารวเสน วุตฺตาเยว โหนฺติ. ยถาห –

១៦៨. ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា 'ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលវែង' ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញនូវការសម្រេចបាន និងផលនៃអានាបាណស្សតិភាវនា។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា 'ប្រមូលមកទុក' មានន័យថា តម្កល់ទុកនូវអារម្មណ៍ ឬថា ញ៉ាំងអារម្មណ៍ឲ្យប្រតិស្ឋាន។ ទោះបីមិនមានសេចក្តីខ្វល់ខ្វាយក្នុងការប្រមូលមកទុកក៏ដោយ តែព្រោះការពេញបរិបូណ៌នៃភាវនា ទើបឈ្មោះថា ប្រមូលមកទុកដោយពិត។ ពាក្យថា 'គោចរ' គឺសង្ខារារម្មណ៍ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា និងព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ក្នុងខណៈនៃមគ្គនិងផល។ ពាក្យថា 'សមត្ថៈ' គឺសេចក្តីស្មើគ្នានោះឯងជាប្រយោជន៍ ឬថា ប្រយោជន៍នៃធម៌ដ៏ស្មើគ្នា ឈ្មោះថា សមត្ថៈ។ នូវសមត្ថៈនោះ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ពាក្យថា 'ប្រមូលមកនូវមគ្គ' គឺគោចរក្នុងខណៈនៃមគ្គនិងផល បានแก่ព្រះនិព្វាននោះឯង។ ពាក្យថា 'បុគ្គលនេះ' គឺយោគាវចរបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយអានាបាណស្សតិភាវនានោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា 'ក្នុងអារម្មណ៍នេះ' គឺក្នុងសង្ខតារម្មណ៍ដែលពោលគឺនាមរូបកាយ ដែលសង្គ្រោះចូលដោយបទថា 'ក្នុងកាយ' និងក្នុងមគ្គនិងព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ដោយលំដាប់នោះឯង។ ព្រះអង្គត្រាស់នូវភាពមានន័យដូចគ្នានៃសព្ទថា អារម្មណ៍ និង គោចរ ដោយពាក្យមានជាដើមថា 'របស់បុគ្គលនោះណា'។ ពាក្យថា 'របស់បុគ្គលនោះ' គឺរបស់បុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា 'ដឹងច្បាស់' គឺបុគ្គលដឹងច្បាស់ សេចក្តីដឹងច្បាស់គឺបញ្ញា មានន័យថា បុគ្គលរមែងដឹងច្បាស់ដោយបញ្ញា។ ពាក្យថា 'ការប្រាកដឡើងនៃអារម្មណ៍' គឺការប្រាកដឡើងនៃសង្ខារារម្មណ៍ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា និងការប្រាកដឡើងនៃព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ក្នុងខណៈនៃមគ្គនិងផល គឺសតិ។ ហើយក្នុងទីនេះ សាមីវចនៈ (វិភត្តិទី ៦) ប្រើក្នុងអត្ថនៃកម្មៈ ដូចពាក្យថា 'ការបម្រើព្រះរាជា'។ ពាក្យថា 'សេចក្តីមិនរាយមាយ' គឺសមាធិ។ ពាក្យថា 'ការអធិដ្ឋាន' គឺសង្ខារារម្មណ៍និងព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ដូចដែលបានពោលហើយ។ ព្រោះថា ចិត្តរមែងតម្កល់មាំក្នុងអារម្មណ៍នោះ ហេតុនោះ ចិត្តក្នុងទីនេះ ឈ្មោះថា អធិដ្ឋាន។ ពាក្យថា 'វោទានៈ (សេចក្តីផូរផង់)' គឺញាណ។ ព្រោះថា ញាណនោះរមែងផូរផង់ គឺស្អាតស្អំ ចិត្តរមែងស្អាតស្អំដោយញាណនោះ ហេតុនោះ ញាណនោះឈ្មោះថា វោទានៈ។ សមាធិដែលជាចំណែកនៃសេចក្តីរួញរា កាលបើដល់នូវភាពមិនរួញរា រមែងជាធម៌ស្មើគ្នា ព្រោះភាពជាធម៌ស្មើគ្នា ឈ្មោះថា 'សមៈ'។ ញាណដែលជាចំណែកនៃសេចក្តីរាយមាយ កាលបើដល់នូវភាពមិនរាយមាយ រមែងជាធម៌ស្មើគ្នា ព្រោះភាពជាធម៌ស្មើគ្នា ឈ្មោះថា 'សមៈ'។ ដោយហេតុនោះ ភាពជាធម៌នឹមមួយនឹមពីរ (យុគនទ្ធភាព) នៃសមថៈនិងវិបស្សនា ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា មគ្គ និងផល ទើបឈ្មោះថា ព្រះអង្គទ្រង់សំដែងហើយ។ ឯសតិ ព្រោះជាធម៌មានប្រយោជន៍ក្នុងទីទាំងពួង រមែងមានឧបការៈដល់ភាពស្មើគ្នានៃធម៌ទាំងពីរនោះ ហេតុនោះ សតិឈ្មោះថា 'សមៈ'។ អារម្មណ៍ ព្រោះជាទីតម្កល់នៃភាពស្មើគ្នា ឈ្មោះថា 'សមៈ'។ ពាក្យថា 'អនវជ្ជដ្ឋៈ (សេចក្តីគ្មានទោស)' គឺសភាវៈគ្មានទោសនៃវិបស្សនា។ ពាក្យថា 'និក្កិលេសដ្ឋៈ (សេចក្តីគ្មានកិលេស)' គឺសភាវៈគ្មានកិលេសនៃមគ្គ។ មានបាឋៈថា 'និក្កិលេសដ្ឋោ' ដូច្នេះក៏មាន។ ពាក្យថា 'វោទានដ្ឋៈ (សេចក្តីផូរផង់)' គឺសភាវៈដ៏បរិសុទ្ធនៃផល។ ពាក្យថា 'បរមដ្ឋៈ (សេចក្តីយ៉ាងក្រៃលែង)' គឺសភាវៈដ៏ឧត្តមជាងធម៌ទាំងពួងនៃព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា 'ចាក់ធ្លុះ' គឺចាក់ធ្លុះដឹងនូវសភាវៈនោះៗ ដោយមិនវង្វេង។ ហើយក្នុងទីនេះ ការចាក់ធ្លុះដឹងដោយប្រពៃ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយពាក្យមានជាដើមថា 'ការប្រាកដឡើងនៃអារម្មណ៍'។ ហើយក្នុងទីនេះឯង ព្រោះការចាក់ធ្លុះដឹងនូវវោទានដ្ឋៈ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកហើយ ហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានអនវជ្ជដ្ឋៈ និក្កិលេសដ្ឋៈ និងបរមដ្ឋៈ ដែលមានលក្ខណៈដូចគ្នា ទើបឈ្មោះថា ព្រះអង្គទ្រង់សំដែងហើយដោយអំណាចនៃលក្ខណហារៈ។ ដូចដែលលោកពោលទុកថា៖

‘‘วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม, เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจิ;

วุตฺตา ภวนฺติ สพฺเพ, โส หาโร ลกฺขโณ นามา’’ติ. (เนตฺติ. ๔.๕ นิทฺเทสวาร);

"កាលបើធម៌មួយត្រូវបានពោលហើយ ធម៌ទាំងឡាយណាដែលមានលក្ខណៈដូចគ្នា ធម៌ទាំងឡាយនោះទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថាបានពោលហើយដែរ វិធីនោះ ឈ្មោះថា លក្ខណហារៈ"។

อนวชฺชฏฺโฐ นิกฺกิเลสฏฺโฐ เจตฺถ อวิกฺเขปสงฺขาตสฺส สมสฺส อตฺโถ ปโยชนนฺติ สมตฺโถ, โวทานฏฺโฐ วิปสฺสนามคฺคโวทานํ สนฺธาย สมเมว อตฺโถติ สมตฺโถ, ผลโวทานํ สนฺธาย มคฺคโวทานสงฺขาตสฺส สมสฺส อตฺโถติ สมตฺโถ, ปรมฏฺโฐ ปน สมเมว อตฺโถติ วา นิพฺพานปโยชนตฺตา สพฺพสฺส สมสฺส อตฺโถติ วา สมตฺโถ, ตํ วุตฺตปฺปการํ สมญฺจ สมตฺถญฺจ เอกเทสสรูเปกเสสํ กตฺวา สมตฺถญฺจ ปฏิวิชฺฌตีติ วุตฺตํ. อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคธมฺมา วิปสฺสนามคฺคผลกฺขเณปิ ลพฺภนฺติ, มคฺโค จ ติสฺโส จ วิสุทฺธิโย มคฺคผลกฺขเณเยว, วิโมกฺโข จ วิชฺชา จ ขเย ญาณญฺจ มคฺคกฺขเณเยว, วิมุตฺติ จ อนุปฺปาเท ญาณญฺจ ผลกฺขเณเยว, เสสา วิปสฺสนากฺขเณปีติ. ธมฺมวาเร อิเม ธมฺเม อิมสฺมึ อารมฺมเณ สโมธาเนตีติ นิพฺพานํ ฐเปตฺวา เสสา ยถาโยคํ เวทิตพฺพา. อิทํ ปน เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ. อวุตฺตตฺถา ปเนตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตา เอว. เอเกกจตุกฺกวเสเนตฺถ นิยฺยาเน ทสฺสิเตปิ จตุกฺกนฺโตคธสฺส เอเกกสฺสาปิ ภาคสฺส นิยฺยานสฺส อุปนิสฺสยตฺตา เอเกกภาควเสน นิยฺยานํ ทสฺสิตํ. น หิ เอเกกํ วินา นิยฺยานํ โหตีติ.

ក្នុងទីនេះ អនវជ្ជដ្ឋៈនិងនិក្កិលេសដ្ឋៈ គឺជាប្រយោជន៍នៃធម៌ដ៏ស្មើគ្នា ពោលគឺសេចក្តីមិនរាយមាយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សមត្ថៈ។ វោទានដ្ឋៈ សំដៅយកសេចក្តីផូរផង់នៃវិបស្សនានិងមគ្គ គឺជាសេចក្តីស្មើគ្នានោះឯងជាប្រយោជន៍ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សមត្ថៈ។ សំដៅយកសេចក្តីផូរផង់នៃផល គឺជាប្រយោជន៍នៃធម៌ដ៏ស្មើគ្នា ពោលគឺមគ្គវោទានៈ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សមត្ថៈ។ ឯបរមដ្ឋៈ គឺជាសេចក្តីស្មើគ្នានោះឯងជាប្រយោជន៍ ឬថា ព្រោះមានព្រះនិព្វានជាប្រយោជន៍ ទើបជាប្រយោជន៍នៃធម៌ដ៏ស្មើគ្នាទាំងអស់ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សមត្ថៈ។ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើនូវធម៌ដ៏ស្មើគ្នា (សមៈ) និងសមត្ថៈ មានប្រការដូចដែលបានពោលហើយនោះ ឲ្យជាឯកទេសសរូបេកសេសៈ ហើយត្រាស់ថា 'ចាក់ធ្លុះនូវសមត្ថៈផង'។ ធម៌ទាំងឡាយមានឥន្ទ្រិយ ពលៈ និងពោជ្ឈង្គ តែងបានសម្រេចសូម្បីក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា មគ្គ និងផល។ ឯមគ្គនិងវិសុទ្ធិទាំង ៣ តែងបានសម្រេចក្នុងខណៈនៃមគ្គនិងផលប៉ុណ្ណោះ។ ឯវិមោក្ខ វិជ្ជា និងខយញាណ តែងបានសម្រេចក្នុងខណៈនៃមគ្គប៉ុណ្ណោះ។ ឯវិមុត្តិនិងអនុប្បាទញាណ តែងបានសម្រេចក្នុងខណៈនៃផលប៉ុណ្ណោះ។ ធម៌ដែលសេសសល់ តែងបានសម្រេចសូម្បីក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា។ ក្នុងធម្មវារៈ ក្នុងពាក្យថា 'ប្រមូលមកនូវធម៌ទាំងឡាយនេះ ក្នុងអារម្មណ៍នេះ' លើកលែងតែព្រះនិព្វានចេញ ធម៌ដែលសេសសល់ បុគ្គលគប្បីដឹងតាមការគួរ។ តែពាក្យនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃសេចក្តីច្រើនភាគ។ ឯសេចក្តីដែលមិនបានពោលក្នុងទីនេះ ក៏មានសេចក្តីដូចដែលបានពោលហើយខាងក្រោមនោះឯង។ ក្នុងទីនេះ ទោះបីព្រះអង្គបង្ហាញការចេញចាក (និយ្យានៈ) ដោយអំណាចនៃចតុក្កៈមួយៗក៏ដោយ តែព្រោះចំណែកមួយៗដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងចតុក្កៈ ក៏ជាឧបនិស្ស័យដល់ការចេញចាកដែរ ទើបព្រះអង្គបង្ហាញការចេញចាកដោយអំណាចនៃចំណែកមួយៗ។ ព្រោះថា បើគ្មានចំណែកមួយៗទេ ការចេញចាកក៏មិនមានឡើយ។

ทีฆํอสฺสาสปสฺสาสนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃទីឃអស្សាសបស្សាសនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๑๖๙. รสฺสนิทฺเทเส อิตฺตรสงฺขาเตติ ปริตฺตสงฺขาเต กาเล. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

១៦៩. ក្នុងរស្សនិទ្ទេស ពាក្យថា 'ឈ្មោះថាខ្សោយ (ឥត្តរៈ)' គឺក្នុងកាលដ៏តិចតួច (ខ្លី)។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះ បុគ្គលគប្បីដឹងដោយវិធីដែលបានពោលហើយនោះឯង។

๑๗๐. สพฺพกายปฏิสํเวทินิทฺเทเส [Pg.112] อรูปธมฺเมสุ เวทนาย โอฬาริกตฺตา สุขคฺคหณตฺถํ ปฐมํ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณสํเวทิกา เวทนา วุตฺตา, ตโต ยํ เวเทติ, ตํ สญฺชานาตีติ เอวํ เวทนาวิสยสฺส อาการคฺคาหิกา สญฺญา, ตโต สญฺญาวเสน อภิสงฺขาริกา เจตนา, ตโต ‘‘ผุฏฺโฐ เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) วจนโต ผสฺโส, ตโต สพฺเพสํ สาธารณลกฺขโณ มนสิกาโร, เจตนาทีหิ สงฺขารกฺขนฺโธ วุตฺโต. เอวํ ตีสุ ขนฺเธสุ วุตฺเตสุ ตํนิสฺสโย วิญฺญาณกฺขนฺโธ วุตฺโตว โหติ. นามญฺจาติ วุตฺตปฺปการํ นามญฺจ. นามกาโย จาติ อิทํ ปน นาเมน นิพฺพานสฺสปิ สงฺคหิตตฺตา โลกุตฺตรานญฺจ อวิปสฺสนุปคตฺตา ตํ อปเนตุํ วุตฺตํ. ‘‘กาโย’’ติ หิ วจเนน นิพฺพานํ อปนีตํ โหติ นิพฺพานสฺส ราสิวินิมุตฺตตฺตา. เย จ วุจฺจนฺติ จิตฺตสงฺขาราติ ‘‘สญฺญา จ เวทนา จ เจตสิกา เอเต ธมฺมา จิตฺตปฏิพทฺธา จิตฺตสงฺขารา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๔; ม. นิ. ๑.๔๖๓) เอวํ วุจฺจมานาปิ จิตฺตสงฺขารา อิธ นามกาเยเนว สงฺคหิตาติ วุตฺตํ โหติ. มหาภูตาติ มหนฺตปาตุภาวโต มหาภูตสามญฺญโต มหาปริหารโต มหาวิการโต มหนฺตภูตตฺตา จาติ มหาภูตา. เต ปน – ปถวี อาโป เตโช วาโยติ จตฺตาโร. จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ, จตฺตาโร มหาภูเต อุปาทาย นิสฺสาย อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตรูปนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน – จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโส อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ หทยวตฺถุ โอชา กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ อากาสธาตุ รูปสฺส ลหุตา มุทุตา กมฺมญฺญตฺตา อุปจโย สนฺตติ ชรตา อนิจฺจตาติ จตุวีสติวิธํ. อสฺสาโส จ ปสฺสาโส จาติ ปากติโกเยว. อสฺสาสปสฺสาเส นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ปฏิภาคนิมิตฺตมฺปิ ตเทว นามํ ลภติ ปถวีกสิณาทีนิ วิย. รูปสริกฺขกตฺตา รูปนฺติ จ นามํ ลภติ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๒๐๔; ที. นิ. ๓.๓๓๘) วิย. นิมิตฺตญฺจ อุปนิพนฺธนาติ สติอุปนิพนฺธนาย นิมิตฺตภูตํ อสฺสาสปสฺสาสานํ ผุสนฏฺฐานํ. เย จ วุจฺจนฺติ กายสงฺขาราติ ‘‘อสฺสาสปสฺสาสา กายิกา เอเต ธมฺมา กายปฏิพทฺธา กายสงฺขารา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๑; ม. นิ. ๑.๔๖๓) เอวํ วุจฺจมานาปิ กายสงฺขารา อิธ รูปกาเยเนว สงฺคหิตาติ วุตฺตํ โหติ.

១៧០. ក្នុងសព្វកាយបដិសំវេទីនិទ្ទេស ក្នុងបណ្តាអរូបធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះភាពគ្រោតគ្រាតនៃវេទនា ដើម្បីឲ្យងាយយល់ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងវេទនាដែលទទួលអារម្មណ៍ជាឥដ្ឋារម្មណ៍ និងអនិដ្ឋារម្មណ៍មុនគេបង្អស់ បន្ទាប់មក សញ្ញាដែលជាតួប្រកាន់យកនូវអាការៈនៃអារម្មណ៍ដែលជាវិស័យនៃវេទនា ដូចពាក្យថា «បុគ្គលទទួលដឹងនូវអារម្មណ៍ណា ក៏ចាំទុកនូវអារម្មណ៍នោះ» បន្ទាប់មក ចេតនាដែលតាក់តែងដោយអំណាចនៃសញ្ញា បន្ទាប់មក ផស្សៈ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាថា «កាលបើប៉ះពាល់ហើយ ទើបទទួលដឹង កាលបើប៉ះពាល់ហើយ ទើបចាំទុក កាលបើប៉ះពាល់ហើយ ទើបគិត» បន្ទាប់មក មនសិការៈដែលមានលក្ខណៈទូទៅដល់ចិត្តទាំងអស់ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថាជាសង្ខារក្ខន្ធ ដោយមានចេតនាជាដើម។ កាលបើខន្ធទាំង ៣ នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះហើយ វិញ្ញាណក្ខន្ធដែលជាទីអាស្រ័យនៃខន្ធទាំង ៣ នោះ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងរួចជាស្រេចហើយដែរ។ ពាក្យថា «នាមញ្ច» សំដៅយកនាមធម៌តាមប្រភេទដែលបានពោលហើយ។ ចំណែកពាក្យថា «នាមកាយោ ច» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដើម្បីដកចេញនូវព្រះនិព្វាន និងលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះពាក្យថា «នាម» នេះ រាប់បញ្ចូលទាំងព្រះនិព្វានផង ហើយលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយក៏មិនមែនជាវិស័យនៃវិបស្សនាឡើយ។ ព្រោះថា ដោយពាក្យថា «កាយ» ព្រះនិព្វានត្រូវបានដកចេញហើយ ព្រោះព្រះនិព្វានរួចផុតពីគំនរ (ខន្ធ)។ ម្យ៉ាងទៀត ចិត្តសង្ខារទាំងឡាយណាដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា «សញ្ញានិងវេទនា ជាចេតសិក ធម៌ទាំងនេះជាប់ទាក់ទងនឹងចិត្ត ឈ្មោះថាចិត្តសង្ខារ» ទោះបីទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក្នុងទីនេះ ចិត្តសង្ខារទាំងនោះ ត្រូវរាប់បញ្ចូលក្នុងនាមកាយនេះឯង។ ពាក្យថា «មហាភូត» ព្រោះមានការប្រាកដឡើងយ៉ាងធំធេង ព្រោះមានសភាពដូចជាមហាភូត ព្រោះត្រូវរក្សាទុកយ៉ាងធំធេង ព្រោះមានការប្រែប្រួលយ៉ាងខ្លាំងក្លា និងព្រោះជាធាតុកើតឡើងយ៉ាងធំធេង ទើបហៅថា មហាភូត។ មហាភូតទាំងនោះមាន ៤ គឺ ធាតុដី (បឋវី) ធាតុទឹក (អាបោ) ធាតុភ្លើង (តេជោ) ធាតុខ្យល់ (វាយោ)។ ពាក្យថា «ចតុន្នញ្ច មហាភូតានំ ឧបាទាយរូបំ» វិភត្តិទី ៦ (សាមីវចនៈ) ប្រើក្នុងអត្ថនៃវិភត្តិទី ២ (ឧបយោគត្ថៈ) មានសេចក្តីថា រូបដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យ មិនលះបង់នូវមហាភូតទាំង ៤។ ឧបាទាយរូបនោះមាន ២៤ ប្រការគឺ ចក្ខុ សោតៈ ឃានៈ ជីវ្ហា កាយ រូប សំឡេង ក្លិន រស ឥត្ថិន្រ្ទិយ បុរិសិន្រ្ទិយ ជីវិតិន្រ្ទិយ ហទយវត្ថុ ឱជា កាយវិញ្ញត្តិ វចីវិញ្ញត្តិ អាកាសធាតុ ភាពស្រាលនៃរូប (រូបស្ស លហុតា) ភាពទន់ (មុទុតា) ភាពគួរដល់ការងារ (កម្មញ្ញតា) ឧបចយៈ សន្តតិ ជរតា និងអនិច្ចតា។ ពាក្យថា «អស្សាសៈ និងបស្សាសៈ» សំដៅយកខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលធម្មតាៗនេះឯង។ សូម្បីតែបដិភាគនិមិត្តដែលកើតឡើងដោយអាស្រ័យនូវខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ក៏ទទួលបាននូវឈ្មោះនោះដែរ ដូចជាបឋវីកសិណជាដើម។ ព្រោះមានសភាពស្រដៀងនឹងរូប ទើបបានឈ្មោះថារូប ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «រមែងឃើញរូបទាំងឡាយខាងក្រៅ»។ ពាក្យថា «និមិត្ត និងឧបនិពន្ធនៈ» សំដៅយកទីកន្លែងប៉ះពាល់នៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ដែលជាហេតុ (និមិត្ត) សម្រាប់ចងចិត្តទុក។ ម្យ៉ាងទៀត កាយសង្ខារទាំងឡាយណាដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា «ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ជាធម៌កើតក្នុងកាយ ធម៌ទាំងនេះជាប់ទាក់ទងនឹងកាយ ឈ្មោះថាកាយសង្ខារ» ទោះបីទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះក៏ដោយ ក្នុងទីនេះ កាយសង្ខារទាំងនោះ ត្រូវរាប់បញ្ចូលក្នុងរូបកាយនេះឯង។

เต [Pg.113] กายา ปฏิวิทิตา โหนฺตีติ ฌานกฺขเณ อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตกายา วิปสฺสนากฺขเณ อวเสสรูปารูปกายา อารมฺมณโต ปฏิวิทิตา โหนฺติ, มคฺคกฺขเณ อสมฺโมหโต ปฏิวิทิตา โหนฺติ. อสฺสาสปสฺสาสวเสน ปฏิลทฺธชฺฌานสฺส โยคิสฺส อุปฺปนฺนวิปสฺสนามคฺเคปิ สนฺธาย ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสวเสนาติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យថា «តេ កាយា បដិវិទិតា ហោន្តិ» មានសេចក្តីថា ក្នុងខណៈនៃឈាន កាយគឺបដិភាគនិមិត្តនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល និងក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា នាមកាយនិងរូបកាយដែលសេសសល់ ឈ្មោះថាជាកាយដែលបុគ្គលបានចាក់ធ្លុះ (ដឹងច្បាស់) ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ក្នុងខណៈនៃមគ្គ ឈ្មោះថាជាកាយដែលបុគ្គលបានចាក់ធ្លុះដោយភាពមិនវង្វេង។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងពាក្យជាដើមថា «ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលវែង» សំដៅយកសូម្បីតែវិបស្សនាមគ្គដែលកើតឡើងដល់យោគីបុគ្គលអ្នកបានសម្រេចឈានដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។

อาวชฺชโต ปชานโตติอาทีนิ สีลกถายํ วุตฺตตฺถานิ. เต วุตฺตปฺปกาเร กาเย อนฺโตกริตฺวา ‘‘สพฺพกายปฏิสํเวที’’ติ วุตฺตํ.

ពាក្យជាដើមថា «អាវជ្ជតោ បជានតោ» (កាលបើពិចារណា ក៏ដឹងច្បាស់) មានសេចក្តីដែលបានពោលរួចហើយក្នុងសីលកថា។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា «សព្វកាយបដិសំវេទី» (អ្នកដឹងច្បាស់នូវកាយទាំងពួង) ដោយធ្វើកាយទាំងឡាយតាមប្រភេទដែលបានពោលហើយនោះ ឲ្យនៅខាងក្នុង (រាប់បញ្ចូល)។

สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสาสปสฺสาสานํ สํวรฏฺเฐนาติอาทีสุ ‘‘สพฺพกายปฏิสํเวที’’ติวุตฺตอสฺสาสปสฺสาสโต อุปฺปนฺนชฺฌานวิปสฺสนามคฺเคสุ สํวโรเยว สํวรฏฺเฐน สีลวิสุทฺธิ. อวิกฺเขโปเยว อวิกฺเขปฏฺเฐน จิตฺตวิสุทฺธิ. ปญฺญาเยว ทสฺสนฏฺเฐน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ. ฌานวิปสฺสนาสุ วิรติอภาเวปิ ปาปาภาวมตฺตเมว สํวโร นามาติ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងពាក្យជាដើមថា «សព្វកាយបដិសំវេទី អស្សាសបស្សាសានំ សំវរដ្ឋេន» សេចក្តីថា សំវរៈ (ការសង្រួម) ក្នុងឈាន វិបស្សនា និងមគ្គ ដែលកើតឡើងអំពីខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដែលពោលថា «សព្វកាយបដិសំវេទី» នោះឯង ឈ្មោះថា សីលវិសុទ្ធិ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងសង្រួម។ សេចក្តីមិនរាយមាយ (អវិក្ខេបៈ) នោះឯង ឈ្មោះថា ចិត្តវិសុទ្ធិ ដោយអត្ថថាមិនរាយមាយ។ បញ្ញានោះឯង ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ដោយអត្ថថាការឃើញ។ គប្បីជ្រាបថា ទោះបីជាមិនមានវីរតិចេតសិកក្នុងឈាននិងវិបស្សនាក៏ដោយ តែភាពមិនមានបាបត្រឹមតែប៉ុណ្ណោះ ក៏ឈ្មោះថា សំវរៈ ដែរ។

๑๗๑. ปสฺสมฺภยนฺติอาทีนํ นิทฺเทเส กายิกาติ รูปกาเย ภวา. กายปฏิพทฺธาติ กายํ ปฏิพทฺธา กายํ นิสฺสิตา, กาเย สติ โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ, ตสฺมาเยว เต กาเยน สงฺขรียนฺตีติ กายสงฺขารา. ปสฺสมฺเภนฺโตติ นิพฺพาเปนฺโต สนฺนิสีทาเปนฺโต. ปสฺสมฺภนวจเนเนว โอฬาริกานํ ปสฺสมฺภนํ สิทฺธํ. นิโรเธนฺโตติ โอฬาริกานํ อนุปฺปาทเนน นิโรเธนฺโต. วูปสเมนฺโตติ โอฬาริเกเยว เอกสนฺตติปริณามนเยน สนฺตภาวํ นยนฺโต. สิกฺขตีติ อธิการวเสน อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ สมฺพนฺโธ, ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขตีติ วา อตฺโถ.

១៧១. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់នៃពាក្យជាដើមថា «បស្សម្ភយំ» (ធ្វើឲ្យស្ងប់រម្ងាប់) ពាក្យថា «កាយិកា» សំដៅយកធម៌ដែលកើតក្នុងរូបកាយ។ ពាក្យថា «កាយបដិពទ្ធា» សំដៅយកធម៌ដែលជាប់ទាក់ទងនឹងកាយ អាស្រ័យនឹងកាយ កាលបើកាយមាន ទើបមាន កាលបើកាយមិនមាន ក៏មិនមាន ព្រោះហេតុនោះឯង ធម៌ទាំងនោះដែលរូបកាយតាក់តែង ទើបហៅថា កាយសង្ខារ។ ពាក្យថា «បស្សម្ភេន្តោ» សំដៅយកការធ្វើឲ្យរលត់ ធ្វើឲ្យស្ងប់ចុះ។ ដោយពាក្យថា «បស្សម្ភនៈ» នេះឯង ការស្ងប់រម្ងាប់នៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដ៏គ្រោតគ្រាត ក៏សម្រេចបាន។ ពាក្យថា «និរោធេន្តោ» សំដៅយកការធ្វើឲ្យរលត់ដោយការមិនឲ្យកើតឡើងនូវខ្យល់ដកដង្ហើមដ៏គ្រោតគ្រាត។ ពាក្យថា «វូបសមេន្តោ» សំដៅយកការនាំទៅរកភាពស្ងប់រម្ងាប់នូវខ្យល់ដកដង្ហើមដ៏គ្រោតគ្រាតនោះឯង ដោយវិធីបង្អោនទៅក្នុងសន្តតិ (ខ្សែចរន្ត) តែមួយ។ ពាក្យថា «សិក្ខតិ» មានការភ្ជាប់សេចក្តីដោយអំណាចនៃប្រធានថា «សិក្ខាថា អាត្មាអញនឹងដកដង្ហើមចូល» ឬមានសេចក្តីថា «រមែងសិក្សានូវសិក្ខាទាំង ៣»។

อิทานิ โอฬาริกปสฺสมฺภนํ ทสฺเสตุํ ยถารูเปหีติอาทิมาห. ตตฺถ ยถารูเปหีติ ยาทิเสหิ. อานมนาติ ปจฺฉโต นมนา. วินมนาติ อุภยปสฺสโต นมนา. สนฺนมนาติ สพฺพโตปิ นมนฺตสฺส สุฏฺฐุ นมนา. ปณมนาติ ปุรโต นมนา. อิญฺชนาติ กมฺปนา. ผนฺทนาติ อีสกํ จลนา. ปกมฺปนาติ ภุสํ กมฺปนา. ยถารูเปหิ กายสงฺขาเรหิ กายสฺส อานมนา…เป… ปกมฺปนา, ตถารูปํ กายสงฺขารํ ปสฺสมฺภยนฺติ จ, ยา กายสฺส อานมนา…เป… ปกมฺปนา, ตญฺจ ปสฺสมฺภยนฺติ จ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ. กายสงฺขาเรสุ หิ ปสฺสมฺภิเตสุ กายสฺส อานมนาทโย จ ปสฺสมฺภิตาเยว โหนฺตีติ. ยถารูเปหิ กายสงฺขาเรหิ กายสฺส [Pg.114] น อานมนาทิกา โหติ, ตถารูปํ สนฺตํ สุขุมมฺปิ กายสงฺขารํ ปสฺสมฺภยนฺติ จ, ยา กายสฺส น อานมนาทิกา, ตญฺจ สนฺตํ สุขุมํ ปสฺสมฺภยนฺติ จ สมฺพนฺธโต เวทิตพฺพํ. สนฺตํ สุขุมนฺติ จ ภาวนปุํสกวจนเมตํ. อิติ กิราติ เอตฺถ อิติ เอวมตฺเถ, กิร ยทิอตฺเถ. ยทิ เอวํ สุขุมเกปิ อสฺสาสปสฺสาเส ปสฺสมฺภยํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ โจทเกน โจทนา อารทฺธา โหติ. อถ วา กิราติ โจทกวจนตฺตา อสทฺทหนตฺเถ อสหนตฺเถ ปโรกฺขตฺเถ จ ยุชฺชติเยว, เอวํ สุขุมานมฺปิ ปสฺสมฺภนํ สิกฺขตีติ น สทฺทหามิ น สหามิ อปจฺจกฺขํ เมติ วุตฺตํ โหติ.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញការស្ងប់រម្ងាប់នៃខ្យល់ដកដង្ហើមដ៏គ្រោតគ្រាត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យជាដើមថា «យថារូបេហិ»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «យថារូបេហិ» សំដៅយក «ដោយសភាពបែបណា»។ ពាក្យថា «អានមនា» គឺការឱនទៅខាងក្រោយ។ ពាក្យថា «វិនមនា» គឺការឱនទៅចំហៀងទាំងសងខាង។ ពាក្យថា «សន្នមនា» គឺការឱនទៅសព្វទិសទី ឬការឱនទៅយ៉ាងល្អរបស់បុគ្គលអ្នកឱនកាយ។ ពាក្យថា «បណមនា» គឺការឱនទៅខាងមុខ។ ពាក្យថា «អិញ្ជនា» គឺការញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា «ផន្ទនា» គឺការកម្រើកបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា «បកម្បនា» គឺការញាប់ញ័រយ៉ាងខ្លាំង។ គប្បីធ្វើការភ្ជាប់សេចក្តីថា «ធ្វើឲ្យស្ងប់រម្ងាប់នូវកាយសង្ខារមានសភាពបែបនោះ ដែលជាហេតុនាំឲ្យមានការឱនទៅខាងក្រោយ...ផេ... ការញាប់ញ័រយ៉ាងខ្លាំងនៃកាយ ព្រោះកាយសង្ខារមានសភាពបែបណា និងធ្វើឲ្យស្ងប់រម្ងាប់នូវការឱនទៅខាងក្រោយ...ផេ... ការញាប់ញ័រយ៉ាងខ្លាំងនៃកាយនោះផង»។ ព្រោះថា កាលបើកាយសង្ខារទាំងឡាយស្ងប់រម្ងាប់ហើយ ការឱនទៅខាងក្រោយជាដើមនៃកាយ ក៏ឈ្មោះថាស្ងប់រម្ងាប់ទៅជាមួយដែរ។ គប្បីជ្រាបការភ្ជាប់សេចក្តីថា «ធ្វើឲ្យស្ងប់រម្ងាប់នូវកាយសង្ខារដ៏ស្ងប់ស្ងាត់ និងល្អិតល្អន់មានសភាពបែបនោះ ដែលមិននាំឲ្យមានការឱនទៅខាងក្រោយជាដើមនៃកាយ ព្រោះកាយសង្ខារមានសភាពបែបណា និងធ្វើឲ្យស្ងប់រម្ងាប់នូវការមិនឱនទៅខាងក្រោយជាដើមនៃកាយដ៏ស្ងប់ស្ងាត់ និងល្អិតល្អន់នោះផង»។ ពាក្យថា «សន្តំ សុខុមំ» នេះ ជាកិរិយាវិសេសនៈ (ភាវនបុំសកវចនៈ)។ ក្នុងពាក្យថា «ឥតិ កិរ» នេះ ពាក្យថា «ឥតិ» ប្រើក្នុងអត្ថថា «ឯវំ» (យ៉ាងនេះ) ពាក្យថា «កិរ» ប្រើក្នុងអត្ថថា «យទិ» (ប្រសិនបើ)។ មានសេចក្តីថា ប្រសិនបើបុគ្គលរមែងសិក្សាថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលសូម្បីតែល្អិតល្អន់ឲ្យស្ងប់រម្ងាប់ ហើយដកដង្ហើមចូល ដកដង្ហើមចេញ» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាអ្នកចោទបានផ្តើមការចោទសួរឡើងហើយ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «កិរ» ព្រោះជាពាក្យរបស់អ្នកចោទ ទើបសមគួរប្រើក្នុងអត្ថមិនជឿ ក្នុងអត្ថមិនអត់ធន់ និងក្នុងអត្ថមិនចំពោះមុខ ពោលគឺមានសេចក្តីថា «ខ្ញុំមិនជឿ ខ្ញុំមិនអត់ធន់ ធម៌នេះមិនចំពោះមុខខ្ញុំឡើយ ដែលថាបុគ្គលរមែងសិក្សាការស្ងប់រម្ងាប់សូម្បីតែនៃខ្យល់ដកដង្ហើមដ៏ល្អិតល្អន់យ៉ាងនេះ»។

เอวํ สนฺเตติ เอวํ สุขุมานํ ปสฺสมฺภเน สนฺเต. วาตูปลทฺธิยา จ ปภาวนา น โหตีติ อสฺสาสปสฺสาสวาตสฺส อุปลทฺธิยา. อุปลทฺธีติ วิญฺญาณํ. อสฺสาสปสฺสาสวาตํ อุปลพฺภมานสฺส ตทารมฺมณสฺส ภาวนาวิญฺญาณสฺส ปภาวนา อุปฺปาทนา น โหติ, ตสฺส อารมฺมณสฺส ภาวนา น โหตีติ อตฺโถ. อสฺสาสปสฺสาสานญฺจ ปภาวนา น โหตีติ ภาวนาย สุขุมกานมฺปิ อสฺสาสปสฺสาสานํ นิโรธนโต เตสญฺจ อุปฺปาทนา ปวตฺตนา น โหตีติ อตฺโถ. อานาปานสฺสติยา จ ปภาวนา น โหตีติ อสฺสาสปสฺสาสาภาวโตเยว ตทารมฺมณาย ภาวนาวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาย สติยา จ ปวตฺตนา น โหติ. ตสฺมาเยว ตํสมฺปยุตฺตสฺส อานาปานสฺสติสมาธิสฺส จ ภาวนา น โหติ. น จ นํ ตนฺติ เอตฺถ จ นนฺติ นิปาตมตฺตํ ‘‘ภิกฺขุ จ น’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๒๗๓) วิย. ตํ วุตฺตวิธึ สมาปตฺตึ ปณฺฑิตา น สมาปชฺชนฺติปิ ตโต น วุฏฺฐหนฺติปีติ สมฺพนฺโธ. โจทนาปกฺขสฺส ปริหารวจเน อิติ กิราติ เอวเมว. เอตฺถ เอวการตฺเถ กิรสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ สนฺเตติ เอวํ ปสฺสมฺภเน สนฺเต เอว.

ពាក្យថា «ឯវំ សន្តេ» មានសេចក្តីថា កាលបើការស្ងប់រម្ងាប់នៃខ្យល់ដកដង្ហើមដ៏ល្អិតល្អន់មានយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «វាតូបលទ្ធិយា ច បភាវនា ន ហោតិ» សំដៅយកការដឹងនូវខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។ ពាក្យថា «ឧបលទ្ធិ» គឺវិញ្ញាណ។ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ការកើតឡើង ការបង្កើតឡើងនូវភាវនាវិញ្ញាណដែលមានខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលនោះជាអារម្មណ៍ របស់បុគ្គលអ្នកដឹងនូវខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល រមែងមិនមាន គឺថាការចម្រើននូវអារម្មណ៍នោះ រមែងមិនមាន។ ពាក្យថា «អស្សាសបស្សាសានញ្ច បភាវនា ន ហោតិ» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះការរលត់ទៅនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលសូម្បីតែល្អិតល្អន់ដោយអំណាចនៃការចម្រើន ការកើតឡើង ការប្រព្រឹត្តទៅនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលទាំងនោះ ក៏រមែងមិនមាន។ ពាក្យថា «អានាបានស្សតិយា ច បភាវនា ន ហោតិ» មានសេចក្តីថា ព្រោះតែភាពមិនមាននៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសតិដែលសម្បយុត្តដោយភាវនាវិញ្ញាណដែលមានខ្យល់ដកដង្ហើមនោះជាអារម្មណ៍ ក៏រមែងមិនមាន ព្រោះហេតុនោះឯង ការចម្រើននូវអានាបានស្សតិសមាធិដែលសម្បយុត្តដោយសតិនោះ ក៏រមែងមិនមាន។ ក្នុងពាក្យថា «ន ច នំ តំ» នេះ ពាក្យថា «ច នំ» ជាត្រឹមតែនិបាតសព្ទ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «ភិក្ខុ ច នំ»។ មានការភ្ជាប់សេចក្តីថា ពួកបណ្ឌិតរមែងមិនចូលកាន់សមាបត្តិដែលបានពោលតាមវិធីនោះផង មិនចេញអំពីសមាបត្តិនោះផង។ ក្នុងពាក្យដោះស្រាយរបស់ភាគីអ្នកចោទ ពាក្យថា «ឥតិ គិរ» មានសេចក្តីថា «យ៉ាងនេះឯង»។ ក្នុងទីនេះ គប្បីយល់ថា «កិរ» សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថនៃ «ឯវ» សព្ទ។ ពាក្យថា «ឯវំ សន្តេ» មានសេចក្តីថា កាលបើការស្ងប់រម្ងាប់មានយ៉ាងនេះឯង។

ยถา กถํ วิยาติ ยถา ตํ วุตฺตวิธานํ โหติ, ตถา ตํ กถํ วิยาติ อุปมํ ปุจฺฉติ. อิทานิ เสยฺยถาปีติ ตํ อุปมํ ทสฺเสติ. กํเสติ กํสมยภาชเน. นิมิตฺตนฺติ เตสํ สทฺทานํ อาการํ. ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ จ สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ, นิมิตฺตสฺสาติ อตฺโถ. สทฺทนิมิตฺตญฺจ สทฺทโต อนญฺญํ. สุคฺคหิตตฺตาติ สุฏฺฐุ อุคฺคหิตตฺตา. สุคหิตตฺตาติปิ ปาโฐ, สุฏฺฐุ คหิตตฺตาติ [Pg.115] อตฺโถ. สุมนสิกตตฺตาติ สุฏฺฐุ อาวชฺชิตตฺตา. สูปธาริตตฺตาติ สุฏฺฐุ จิตฺเต ฐปิตตฺตา. สุขุมสทฺทนิมิตฺตารมฺมณตาปีติ ตทา สุขุมานมฺปิ สทฺทานํ นิรุทฺธตฺตา อนุคฺคหิตสทฺทนิมิตฺตสฺส อนารมฺมณมฺปิ สุขุมตรํ สทฺทนิมิตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา สุขุมตรํ สทฺทนิมิตฺตารมฺมณมฺปิ จิตฺตํ ปวตฺตติ, สุขุมตรสทฺทนิมิตฺตารมฺมณภาวโตปีติ วา อตฺโถ. อิมินาว นเยน อปฺปนายมฺปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា «យថា កថំ វិយ» មានសេចក្តីថា វិធីដែលបានពោលហើយនោះមានសភាពយ៉ាងណា ឧបមានោះមានសភាពយ៉ាងណា ទើបសួររកឧបមា។ ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបបង្ហាញឧបមានោះដោយពាក្យថា «សេយ្យថាបិ»។ ពាក្យថា «កំសេ» សំដៅយកក្នុងភាជន៍ដែលធ្វើដោយលង្ហិន (ស្ពាន់)។ ពាក្យថា «និមិន្តំ» សំដៅយកអាការៈនៃសំឡេងទាំងនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «និមិន្តំ» នេះ ជាទុតិយាវិភត្តិ ប្រើក្នុងអត្ថនៃឆដ្ឋីវិភត្តិ (សាមីអត្ថ) មានសេចក្តីថា «នៃនិមិត្ត»។ សទ្ទនិមិត្ត (និមិត្តគឺសំឡេង) ក៏មិនខុសប្លែកពីសំឡេងឡើយ។ ពាក្យថា «សុគ្គហិតត្តា» គឺព្រោះការរៀនយកយ៉ាងល្អ។ សូម្បីតែបាឋៈថា «សុគហិតត្តា» ក៏មានដែរ មានសេចក្តីថា ព្រោះការកាន់យកយ៉ាងល្អ។ ពាក្យថា «សុមនសិការត្តា» គឺព្រោះការធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងល្អ។ ពាក្យថា «សូបធារិតត្តា» គឺព្រោះការតម្កល់ទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងល្អ។ ពាក្យថា «សុខុមសទ្ទនិមិត្តារម្មណតាបិ» មានសេចក្តីពន្យល់ថា ក្នុងខណៈនោះ ព្រោះសំឡេងសូម្បីតែល្អិតល្អន់រលត់ទៅហើយ ចិត្តរបស់បុគ្គលអ្នកមិនបានរៀនយកនូវសទ្ទនិមិត្ត ទោះបីជាមិនមានអារម្មណ៍ក៏ដោយ តែចិត្តដែលមានសទ្ទនិមិត្តដ៏ល្អិតល្អន់ក្រៃលែងជាអារម្មណ៍ ក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅបាន ដោយធ្វើនូវសទ្ទនិមិត្តដ៏ល្អិតល្អន់ក្រៃលែងនោះឲ្យជាអារម្មណ៍ ឬមានសេចក្តីថា ព្រោះភាពមានសទ្ទនិមិត្តដ៏ល្អិតល្អន់ក្រៃលែងជាអារម្មណ៍។ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងអប្បនាសមាធិដោយវិធីនេះឯង។

ปสฺสมฺภยนฺติอาทีสุ ‘‘ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขาร’’นฺติ วุตฺตา อสฺสาสปสฺสาสา กาโยติ วา ‘‘ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขาร’’นฺติ เอตฺถ อสฺสาสปสฺสาสา กาโยติ วา โยชนา เวทิตพฺพา. ภาวนาวิสุทฺธิยา กายสงฺขาเร ปสฺสมฺภมาเนปิ โอฬาริกํ กายสงฺขารํ ปสฺสมฺเภมีติ โยคิโน อาโภเค สติ เตนาทเรน อติวิย ปสฺสมฺภติ. อนุปฏฺฐหนฺตมฺปิ สุขุมํ สุอานยํ โหติ.

ក្នុងពាក្យជាដើមថា «បស្សម្ភយំ» គប្បីជ្រាបការផ្សំសេចក្តីថា ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូលដែលពោលថា «បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ» នោះ ឈ្មោះថាកាយ ឬក្នុងពាក្យថា «បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ» នេះ ខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល ឈ្មោះថាកាយ។ កាលបើកាយសង្ខារស្ងប់រម្ងាប់ទៅដោយភាពស្អាតស្អំនៃការចម្រើន (ភាវនាវិសុទ្ធិ) កាលបើយោគីបុគ្គលមានការយកចិត្តទុកដាក់ថា «អាត្មាអញនឹងធ្វើកាយសង្ខារដ៏គ្រោតគ្រាតឲ្យស្ងប់រម្ងាប់» កាយសង្ខារនោះក៏រមែងស្ងប់រម្ងាប់ក្រៃលែងឡើង ព្រោះការយកចិត្តទុកដាក់ប្រកបដោយការគោរពនោះ។ សូម្បីតែខ្យល់ដកដង្ហើមដ៏ល្អិតល្អន់ដែលមិនប្រាកដ ក៏រមែងនាំមកបានដោយងាយ។

อฏฺฐ อนุปสฺสนาญาณานีติ ‘‘ทีฆํ รสฺสํ สพฺพกายปฏิสํเวที ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขาร’’นฺติ วุตฺเตสุ จตูสุ วตฺถูสุ อสฺสาสวเสน จตสฺโส, ปสฺสาสวเสน จตสฺโสติ อฏฺฐ อนุปสฺสนาญาณานิ. อฏฺฐ จ อุปฏฺฐานานุสฺสติโยติ ‘‘ทีฆํ อสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหตี’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๐) นเยน วุตฺเตสุ จตูสุ วตฺถูสุ อสฺสาสวเสน จตสฺโส, ปสฺสาสวเสน จตสฺโสติ อฏฺฐ จ อุปฏฺฐานานุสฺสติโย. อฏฺฐ จุปฏฺฐานานุสฺสติโยติปิ ปาโฐ. จตฺตาริ สุตฺตนฺติกวตฺถูนีติ ภควตา อานาปานสฺสติสุตฺตนฺเต (ม. นิ. ๓.๑๔๔ อาทโย) วุตฺตตฺตา ปฐมจตุกฺกวเสน จตฺตาริ สุตฺตนฺติกวตฺถูนีติ.

ពាក្យថា «អដ្ឋ អនុបស្សនាញាណានិ» សំដៅយកអនុបស្សនាញាណ ៨ គឺ ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចូល ៤ ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញ ៤ ក្នុងវត្ថុទាំង ៤ ដែលពោលហើយថា «ទីឃំ រស្សំ សព្វកាយបដិសំវេទី បស្សម្ភយំ កាយសង្ខារំ»។ ពាក្យថា «អដ្ឋ ច ឧបដ្ឋានានុស្សតិយោ» សំដៅយកឧបដ្ឋានានុស្សតិ ៨ គឺ ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចូល ៤ ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញ ៤ ក្នុងវត្ថុទាំង ៤ ដែលពោលហើយដោយវិធីជាដើមថា «កាលបើដឹងច្បាស់នូវសេចក្តីមានចិត្តខ្ជាប់ខ្ជួន មិនរាយមាយ ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចូលវែង សតិក៏តម្កល់មាំ»។ សូម្បីតែបាឋៈថា «អដ្ឋ ចុបដ្ឋានានុស្សតិយោ» ក៏មានដែរ។ ពាក្យថា «ចត្តារិ សុត្តន្តិកវត្ថូនិ» សំដៅយកវត្ថុជាចំណែកនៃព្រះសូត្រ ៤ ព្រោះព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងអានាបានស្សតិសូត្រ ដោយអំណាចនៃចតុក្កៈទី ១។

ปฐมจตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីបឋមចតុក្កនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๑๗๒. ทุติยจตุกฺกสฺส ปีติปฏิสํเวทินิทฺเทเส อุปฺปชฺชติ ปีติ ปาโมชฺชนฺติ เอตฺถ ปีตีติ มูลปทํ. ปาโมชฺชนฺติ ตสฺส อตฺถปทํ, ปมุทิตภาโวติ อตฺโถ. ยา ปีติ ปาโมชฺชนฺติอาทีสุ [Pg.116] ยา ‘‘ปีตี’’ติ จ ‘‘ปาโมชฺช’’นฺติ จ เอวมาทีนิ นามานิ ลภติ, สา ปีตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ปีตีติ สภาวปทํ. ปมุทิตสฺส ภาโว ปาโมชฺชํ. อาโมทนากาโร อาโมทนา. ปโมทนากาโร ปโมทนา. ยถา วา เภสชฺชานํ วา เตลานํ วา อุณฺโหทกสีโตทกานํ วา เอกโตกรณํ โมทนาติ วุจฺจติ, เอวมยมฺปิ ธมฺมานํ เอกโตกรเณน โมทนา, อุปสคฺควเสน ปน ปทํ มณฺเฑตฺวา อาโมทนา ปโมทนาติ วุตฺตํ. หาเสตีติ หาโส, ปหาเสตีติ ปหาโส, หฏฺฐปหฏฺฐาการานเมตํ อธิวจนํ. วิตฺตีติ วิตฺตํ, ธนสฺเสตํ นามํ. อยํ ปน โสมนสฺสปจฺจยตฺตา วิตฺติสริกฺขตาย วิตฺติ. ยถา หิ ธนิโน ธนํ ปฏิจฺจ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ ปีติมโตปิ ปีตึ ปฏิจฺจ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ‘‘วิตฺตี’’ติ วุตฺตา. ตุฏฺฐิสภาวสณฺฐิตาย หิ ปีติยา เอตํ นามํ. ปีติมา ปน ปุคฺคโล กายจิตฺตานํ อุคฺคตตฺตา อพฺภุคฺคตตฺตา ‘‘อุทคฺโค’’ติ วุจฺจติ, อุทคฺคสฺส ภาโค โอทคฺยํ. อตฺตโน มนตา อตฺตมนตา. อนภิรทฺธสฺส หิ มโน ทุกฺขปทฏฺฐานตฺตา น อตฺตโน มโน นาม โหติ, อภิรทฺธสฺส สุขปทฏฺฐานตฺตา อตฺตโน มโน นาม โหติ, อิติ อตฺตโน มนตา อตฺตมนตา, สกมนตา สกมนสฺส ภาโวติ อตฺโถ. สา ปน ยสฺมา น อญฺญสฺส กสฺสจิ อตฺตโน มนตา, จิตฺตสฺเสว ปเนโส ภาโว เจตสิโก ธมฺโม, ตสฺมา อตฺตมนตา จิตฺตสฺสาติ วุตฺตา. เสสเมตฺถ จ อุปริ จ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน โยเชตฺวา เวทิตพฺพํ.

១៧២. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់អំពីទុតិយចតុក្កៈ ត្រង់ការសម្ដែងអំពីការដឹងច្បាស់នូវបីតិ (បីតិបដិសំវេទី) ក្នុងពាក្យថា «uppajjati pīti pāmojjaṃ» នេះ ពាក្យថា «pīti» ជាមូលបទ (បទដើម)។ ពាក្យថា «pāmojja» ជាបទពន្យល់សេចក្តីនៃបីតិនោះ មានន័យថា ភាពជាបុគ្គលរីករាយ (សេចក្តីរីករាយ)។ បីតិណាដែលទទួលបានឈ្មោះទាំងឡាយមាន «pīti» ខ្លះ «pāmojja» ខ្លះជាដើម ក្នុងបាលីមានជាដើមថា «yā pīti pāmojjaṃ» បីតិនោះ លោកហៅថា បីតិ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «pīti» ជាសភាវបទ (បទសម្ដែងនូវសភាវៈ)។ ភាពនៃបុគ្គលរីករាយ ឈ្មោះថា បាមោជ្ជៈ។ អាការៈរីករាយ ឈ្មោះថា អាមោទនា។ អាការៈរីករាយក្រៃលែង ឈ្មោះថា បមោទនា។ មួយវិញទៀត ដូចជាការផ្សំបញ្ចូលគ្នានៃថ្នាំទាំងឡាយក្តី ប្រេងទាំងឡាយក្តី ទឹកក្តៅនិងទឹកត្រជាក់ទាំងឡាយក្តី លោកហៅថា «មោទនា» យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែបីតិនេះ ក៏ឈ្មោះថា «មោទនា» ព្រោះធ្វើធម៌ទាំងឡាយ (សម្បយុត្តធម៌) ឲ្យរួមចូលគ្នាតែមួយ យ៉ាងនោះដែរ។ ប៉ុន្តែ លោកតុបតែងបទដោយអំណាចនៃឧបសគ្គ ហើយពោលថា «អាមោទនា» និង «បមោទនា»។ បីតិណាធ្វើឲ្យរីករាយ ឈ្មោះថា ហាសៈ, ធ្វើឲ្យរីករាយក្រៃលែង ឈ្មោះថា បហាសៈ, ពាក្យទាំងនេះជាឈ្មោះនៃអាការៈរីករាយ និងរីករាយក្រៃលែង។ ពាក្យថា «vitti» គឺ វិត្តៈ (ទ្រព្យ) នេះជាឈ្មោះនៃទ្រព្យ។ ប៉ុន្តែ បីតិនេះ ឈ្មោះថា «វិត្តិ» ព្រោះជាបច្ច័យនៃសោមនស្ស និងព្រោះដូចគ្នាទៅនឹងទ្រព្យ។ ព្រោះថា សោមនស្សរមែងកើតឡើងដល់អ្នកមានទ្រព្យ ព្រោះអាស្រ័យទ្រព្យ យ៉ាងណាមិញ សោមនស្សក៏រមែងកើតឡើងដល់អ្នកមានបីតិ ព្រោះអាស្រ័យបីតិ យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកហៅថា «វិត្តិ»។ នេះជាឈ្មោះនៃបីតិដែលតាំងនៅល្អក្នុងសភាវៈត្រេកអរ។ ចំណែកឯបុគ្គលអ្នកមានបីតិ លោកហៅថា «ឧទគ្គៈ» (អ្នកមានចិត្តខ្ពស់ត្រដែត) ព្រោះភាពខ្ពស់ឡើង និងខ្ពស់ឡើងក្រៃលែងនៃកាយនិងចិត្ត, ភាពនៃបុគ្គលមានចិត្តខ្ពស់ត្រដែត ឈ្មោះថា ឱទគ្យៈ។ ភាពនៃចិត្តរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា អត្តមនតា (ភាពជាអ្នកមានចិត្តត្រេកអរ)។ ព្រោះថា ចិត្តរបស់បុគ្គលអ្នកមិនត្រេកអរ មិនឈ្មោះថាជាចិត្តរបស់ខ្លួនឡើយ ព្រោះមានទុក្ខជាបទដ្ឋាន (ហេតុជិត), ចិត្តរបស់បុគ្គលអ្នកត្រេកអរ ឈ្មោះថាជាចិត្តរបស់ខ្លួន ព្រោះមានសុខជាបទដ្ឋាន, ហេតុនោះ ភាពនៃចិត្តរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា អត្តមនតា, មានន័យថា ភាពជាចិត្តរបស់ខ្លួន ឬភាពនៃបុគ្គលមានចិត្តជារបស់ខ្លួន។ ក៏ប៉ុន្តែ អត្តមនតានោះ មិនមែនជាភាពនៃចិត្តរបស់ខ្លួននៃធម៌ដទៃណាមួយឡើយ តែជាសភាវៈនៃចិត្តប៉ុណ្ណោះ ដែលជាចេតសិកធម៌ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកហៅថា «អត្តមនតា ចិត្តស្ស» (ភាពនៃចិត្តរបស់ខ្លួននៃចិត្ត)។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងទីនេះក្តី ក្នុងចតុក្កៈខាងលើក្តី គប្បីជ្រាបដោយផ្សំផ្គុំតាមវិធីដែលបានពោលហើយខាងក្រោម។

๑๗๓. สุขปฏิสํเวทินิทฺเทเส ทฺเว สุขานีติ สมถวิปสฺสนาภูมิทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. กายิกญฺหิ สุขํ วิปสฺสนาย ภูมิ, เจตสิกํ สุขํ สมถสฺส จ วิปสฺสนาย จ ภูมิ. กายิกนฺติ ปสาทกายํ วินา อนุปฺปตฺติโต กาเย นิยุตฺตนฺติ กายิกํ. เจตสิกนฺติ อวิปฺปโยควเสน เจตสิ นิยุตฺตนฺติ เจตสิกํ. ตตฺถ กายิกปเทน เจตสิกํ สุขํ ปฏิกฺขิปติ, สุขปเทน กายิกํ ทุกฺขํ. ตถา เจตสิกปเทน กายิกํ สุขํ ปฏิกฺขิปติ, สุขปเทน เจตสิกํ ทุกฺขํ. สาตนฺติ มธุรํ สุมธุรํ. สุขนฺติ สุขเมว, น ทุกฺขํ. กายสมฺผสฺสชนฺติ กายสมฺผสฺเส ชาตํ. สาตํ สุขํ เวทยิตนฺติ สาตํ เวทยิตํ, น อสาตํ เวทยิตํ. สุขํ เวทยิตํ, น ทุกฺขํ เวทยิตํ. ปรโต ตีณิ ปทานิ อิตฺถิลิงฺควเสน วุตฺตานิ. สาตา เวทนา, น อสาตา. สุขา เวทนา, น ทุกฺขาติ อยเมว ปเนตฺถ อตฺโถ.

១៧៣. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់អំពីសុខបដិសំវេទី ពាក្យថា «dve sukhāni» (សុខពីរយ៉ាង) លោកពោលទុកដើម្បីបង្ហាញនូវភូមិ (អារម្មណ៍) នៃសមថៈនិងវិបស្សនា។ ព្រោះថា កាយិកសុខ (សុខផ្លូវកាយ) ជាភូមិនៃវិបស្សនា, ចេតសិកសុខ (សុខផ្លូវចិត្ត) ជាភូមិនៃសមថៈផង នៃវិបស្សនាផង។ ពាក្យថា «kāyika» (ផ្លូវកាយ) គឺ សុខដែលប្រកបក្នុងកាយ ព្រោះមិនកើតឡើងវៀរលែងតែប្រាសាទកាយ។ ពាក្យថា «cetasika» (ផ្លូវចិត្ត) គឺ សុខដែលប្រកបក្នុងចិត្ត ដោយអំណាចនៃការមិនប្រាសចាកគ្នា។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ លោកបដិសេធចេតសិកសុខដោយបទថា «kāyika», បដិសេធកាយិកទុក្ខដោយបទថា «sukha»។ ដូចគ្នាដែរ លោកបដិសេធកាយិកសុខដោយបទថា «cetasika», បដិសេធចេតសិកទុក្ខដោយបទថា «sukha»។ ពាក្យថា «sāta» គឺ ផ្អែមល្ហែម ផ្អែមល្ហែមក្រៃលែង។ ពាក្យថា «sukha» គឺ សុខពិតប្រាកដ មិនមែនទុក្ខឡើយ។ ពាក្យថា «kāyasamphassaja» គឺ កើតអំពីកាយសម្ផស្ស។ ពាក្យថា «sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ» គឺ ការសោយអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត មិនមែនការសោយអារម្មណ៍មិនជាទីគាប់ចិត្តឡើយ, គឺការសោយសុខវេទនា មិនមែនការសោយទុក្ខវេទនាឡើយ។ បទបីខាងចុង លោកពោលដោយអំណាចនៃឥត្ថីលិង្គ។ ក្នុងទីនេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា វេទនាជាទីគាប់ចិត្ត មិនមែនមិនជាទីគាប់ចិត្តឡើយ, វេទនាជាសុខ មិនមែនជាទុក្ខឡើយ នេះឯងជាសេចក្តីពន្យល់ក្នុងបទនេះ។

เจตสิกสุขนิทฺเทโส วุตฺตปฏิปกฺขนเยน โยเชตพฺโพ. เต สุขาติ ลิงฺควิปลฺลาโส กโต, ตานิ สุขานีติ วุตฺตํ โหติ. เสสเมตฺถ [Pg.117] จตุกฺเก เหฏฺฐา ปฐมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. จตฺตาริ สุตฺตนฺติกวตฺถูนิ ทุติยจตุกฺกวเสน เวทิตพฺพานีติ.

សេចក្តីពន្យល់អំពីចេតសិកសុខ គប្បីផ្សំផ្គុំដោយវិធីផ្ទុយគ្នាដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា «te sukhā» នេះ លោកធ្វើការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ (លិង្គវិបល្លាស) មានន័យថា «tāni sukhāni»។ សេចក្តីដែលសេសសល់ក្នុងចតុក្កៈនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលហើយក្នុងបឋមចតុក្កៈខាងក្រោមនោះឯង។ គប្បីជ្រាបនូវសុត្តន្តិកវត្ថុទាំង ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃទុតិយចតុក្កៈ។

ทุติยจตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយពន្យល់អំពីទុតិយចតុក្កនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๑๗๖. ตติยจตุกฺกนิทฺเทเส จิตฺตนฺติ มูลปทํ. วิญฺญาณนฺติ อตฺถปทํ. ยํ จิตฺตนฺติอาทิ ปีติยํ วุตฺตนเยน โยเชตพฺพํ. ตตฺถ จิตฺตนฺติอาทีสุ จิตฺตวิจิตฺตตาย จิตฺตํ. อารมฺมณํ มินมานํ ชานาตีติ มโน. มานสนฺติ มโนเยว. ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓) หิ เอตฺถ ปน สมฺปยุตฺตกธมฺโม มานโสติ วุตฺโต.

១៧៦. ក្នុងតតិយចតុក្កនិទ្ទេស ពាក្យថា «citta» ជាមូលបទ។ ពាក្យថា «viññāṇa» ជាបទពន្យល់សេចក្តី។ ពាក្យមានជាដើមថា «yaṃ cittaṃ» គប្បីផ្សំផ្គុំតាមវិធីដែលបានពោលហើយក្នុងបីតិនិទ្ទេស។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ មានពាក្យថា «citta» ជាដើម ឈ្មោះថា «ចិត្ត» ព្រោះភាពវិចិត្រផ្សេងៗ។ ឈ្មោះថា «មនៈ» ព្រោះដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍ដូចជាការវាស់វែង។ ពាក្យថា «មានសៈ» គឺ មនៈនោះឯង។ ព្រោះថា ក្នុងគាថាថា «Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso» (អន្ទាក់គឺរាគៈនេះ តែងត្រេចទៅក្នុងអាកាស គឺចិត្ត) នេះ សម្បយុត្តធម៌ លោកហៅថា «មានសៈ»។

‘‘กถญฺหิ ภควา ตุยฺหํ, สาวโก สาสเน รโต;

อปฺปตฺตมานโส เสกฺโข, กาลํ กยิรา ชเน สุตา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๕๙) –

«បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ហេតុដូចម្តេចបានជាសាវ័ករបស់ព្រះអង្គ ដែលត្រេកអរក្នុងសាសនា ជាសេក្ខបុគ្គល មិនទាន់បានសម្រេចអរហត្តផល នៅឡើយ ស្រាប់តែធ្វើមរណកាលទៅ ជាអ្នកល្បីល្បាញក្នុងចំណោមជនទាំងឡាយ?»

เอตฺถ อรหตฺตํ มานสนฺติ วุตฺตํ. อิธ ปน มโนว มานสํ. พฺยญฺชนวเสน เหตํ ปทํ วฑฺฒิตํ.

ក្នុងគាថានេះ ព្រះអរហត្តផល លោកហៅថា «មានសៈ»។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ មនៈនោះឯង ឈ្មោះថា «មានសៈ»។ ព្រោះថា បទនេះ លោកបន្ថែមឡើងដោយអំណាចនៃព្យញ្ជនៈ។

หทยนฺติ จิตฺตํ. ‘‘จิตฺตํ วา เต ขิปิสฺสามิ, หทยํ วา เต ผาเลสฺสามี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓๗; สุ. นิ. อาฬวกสุตฺต) เอตฺถ อุโร หทยนฺติ วุตฺตํ. ‘‘หทยา หทยํ มญฺเญ อญฺญาย ตจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๖๓) เอตฺถ จิตฺตํ. ‘‘วกฺกํ หทย’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐) เอตฺถ หทยวตฺถุ. อิธ ปน จิตฺตเมว อพฺภนฺตรฏฺเฐน ‘‘หทย’’นฺติ วุตฺตํ. ตเทว ปริสุทฺธฏฺเฐน ปณฺฑรํ. ภวงฺคํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ยถาห – ‘‘ปภสฺสรมิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐ’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๙). ตโต นิกฺขนฺตตฺตา ปน อกุสลมฺปิ คงฺคาย นิกฺขนฺตา นที คงฺคา วิย, โคธาวริโต นิกฺขนฺตา โคธาวรี วิย จ ‘‘ปณฺฑร’’นฺตฺเวว วุตฺตํ. ยสฺมา ปน อารมฺมณวิชานนลกฺขณํ จิตฺตํ อุปกฺกิเลเสน กิเลโส น โหติ, สภาวโต ปริสุทฺธเมว โหติ, อุปกฺกิเลสโยเค ปน สติ อุปกฺกิลิฏฺฐํ นาม โหติ, ตสฺมาปิ ‘‘ปณฺฑร’’นฺติ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

ពាក្យថា «hadaya» គឺ ចិត្ត។ ក្នុងគាថាថា «Cittaṃ vā te khipissāmi, hadayaṃ vā te phālessāmi» (យើងនឹងញ៉ាំងចិត្តរបស់អ្នកឲ្យខ្ចាត់ខ្ចាយ ឬនឹងហែកទ្រូងរបស់អ្នក) នេះ ដើមទ្រូង លោកហៅថា «ហទយៈ»។ ក្នុងគាថាថា «Hadayā hadayaṃ maññe aññāya tacchati» (ដឹងចិត្តដោយចិត្ត ហើយចាំងឈូស) នេះ ចិត្ត លោកហៅថា «ហទយៈ»។ ក្នុងពាក្យថា «vakkaṃ hadayaṃ» (បេះដូង និងថ្លើម) នេះ ហទយវត្ថុ លោកហៅថា «ហទយៈ»។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ចិត្តនោះឯង លោកហៅថា «ហទយៈ» ដោយអត្ថថាជាសភាវៈខាងក្នុង។ ចិត្តនោះឯង ឈ្មោះថា «បណ្ឌរៈ» (ស) ដោយអត្ថថាស្អាតបរិសុទ្ធ។ លោកពោលពាក្យនេះ សំដៅយកភវង្គចិត្ត។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចិត្តនេះរុងរឿង (ប្រភស្សរៈ) តែចិត្តនោះឯង ត្រូវឧបក្កិលេសទាំងឡាយដែលជាភ្ញៀវមកខាងក្រៅ ធ្វើឲ្យសៅហ្មងហើយ»។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែចិត្តកើតចេញអំពីភវង្គចិត្តនោះ សូម្បីតែអកុសលចិត្ត ក៏លោកហៅថា «បណ្ឌរៈ» ដូចជាស្ទឹងដែលហូរចេញពីទន្លេគង្គា លោកហៅថា ទន្លេគង្គា ដូច្នោះដែរ ឬដូចជាស្ទឹងដែលហូរចេញពីទន្លេគោធាវរី លោកហៅថា ទន្លេគោធាវរី ដូច្នោះដែរ។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែចិត្តដែលមានលក្ខណៈដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍ មិនមែនជាកិលេសដោយសារឧបក្កិលេសឡើយ គឺមានសភាវៈស្អាតបរិសុទ្ធដោយខ្លួនឯង ប៉ុន្តែ កាលបើមានការប្រកបដោយឧបក្កិលេស ទើបឈ្មោះថា សៅហ្មង ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែពោលថា «បណ្ឌរៈ» ក៏សមគួរដែរ។

มโน มนายตนนฺติ อิธ ปน มโนคหณํ มนสฺเสว อายตนภาวทีปนตฺถํ. เตเนตํ ทีเปติ – ‘‘นยิทํ เทวายตนํ วิย มนสฺส อายตนตฺตา มนายตนํ, อถ โข มโน เอว อายตนํ มนายตน’’นฺติ.

ក្នុងពាក្យថា «mano manāyatanaṃ» នេះ ការពោលពាក្យថា «មនៈ» គឺដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអាយតនៈនៃចិត្តនោះឯង。 ដោយពាក្យនោះ លោកបង្ហាញសេចក្តីនេះថា «មនាយតនៈនេះ មិនមែនឈ្មោះថាមនាយតនៈ ព្រោះជាទីតាំងនៃចិត្ត ដូចជាទេវាយតនៈជាទីតាំងនៃទេវតាឡើយ តែចិត្តនោះឯងជាអាយតនៈ ឈ្មោះថា មនាយតនៈ»។

อายตนฏฺโฐ [Pg.118] เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. มนเต อิติ มโน, วิชานาตีติ อตฺโถ. อฏฺฐกถาจริยา ปนาหุ – นาฬิยา มินมาโน วิย มหาตุลาย ธารยมาโน วิย จ อารมฺมณํ ชานาตีติ มโน, ตเทว มนนลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ อินฺทฺริยํ, มโนว อินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ.

អត្ថនៃអាយតនៈ បានពោលហើយខាងក្រោម។ ធម្មជាតិដែលដឹង ឈ្មោះថា «មនៈ» មានន័យថា ដឹងច្បាស់។ ចំណែកឯព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយពោលថា ធម្មជាតិដែលដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍ ដូចជាបុគ្គលវាស់ដោយវាល់ (កំប៉ុង) ឬដូចជាបុគ្គលថ្លឹងដោយជញ្ជីងធំ ឈ្មោះថា «មនៈ»។ មនៈនោះឯង ធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា «ឥន្ទ្រិយ» មនៈនោះឯងជាឥន្ទ្រិយ ឈ្មោះថា «មនិន្ទ្រិយ»។

วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. วิญฺญาณเมว ขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. รุฬฺหิโต ขนฺโธ วุตฺโต. ราสฏฺเฐน หิ วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส เอกเทโส เอกํ วิญฺญาณํ. ตสฺมา ยถา รุกฺขสฺส เอกเทสํ ฉินฺทนฺโต รุกฺขํ ฉินฺทตีติ วุจฺจติ, เอวเมว วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส เอกเทสภูตํ เอกมฺปิ วิญฺญาณํ รุฬฺหิโต ‘‘วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ราสฏฺโฐเยว ขนฺธฏฺโฐ น โหติ, โกฏฺฐาสฏฺโฐปิ ขนฺธฏฺโฐเยว, ตสฺมา โกฏฺฐาสฏฺเฐน วิญฺญาณโกฏฺฐาโสติปิ อตฺโถ. ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตูติ เตสํ ผสฺสาทีนํ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อนุจฺฉวิกา มโนวิญฺญาณธาตุ. อิมสฺมิญฺหิ ปเท เอกเมว จิตฺตํ มินนฏฺเฐน มโน, วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณํ, สภาวฏฺเฐน, นิสฺสตฺตฏฺเฐน วา ธาตูติ ตีหิ นาเมหิ วุตฺตํ.

ធម្មជាតិដែលដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា «វិញ្ញាណ»។ វិញ្ញាណនោះឯងជាខន្ធ ឈ្មោះថា «វិញ្ញាណក្ខន្ធ»។ ពាក្យថា «ខន្ធ» លោកពោលដោយអំណាចនៃរុឡ្ហី (ការប្រើប្រាស់ជាទូទៅ)។ ព្រោះថា វិញ្ញាណមួយ ជាចំណែកមួយនៃវិញ្ញាណក្ខន្ធ ដោយអត្ថថាជាគំនរ។ ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាបុគ្គលកាត់ចំណែកមួយនៃដើមឈើ លោកហៅថា កាត់ដើមឈើ យ៉ាងណាមិញ សូម្បីតែវិញ្ញាណមួយដែលជាចំណែកនៃវិញ្ញាណក្ខន្ធ លោកក៏ហៅថា «វិញ្ញាណក្ខន្ធ» ដោយអំណាចនៃរុឡ្ហី យ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែអត្ថនៃខន្ធ មិនមែនមានតែអត្ថថាជាគំនរប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែអត្ថថាជាចំណែក (កោដ្ឋាសៈ) ក៏ជាអត្ថនៃខន្ធដែរ ព្រោះហេតុនោះ ដោយអត្ថថាជាចំណែក ទើបមានន័យថា ចំណែកនៃវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «tajjā manoviññāṇadhātu» (មនោវិញ្ញាណធាតុដែលកើតអំពីវិញ្ញាណនោះ) គឺ មនោវិញ្ញាណធាតុដែលសមគួរដល់សម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើមនោះ។ ព្រោះថាក្នុងបទនេះ ចិត្តតែមួយប៉ុណ្ណោះ លោកពោលដោយឈ្មោះ ៣ យ៉ាង គឺ ឈ្មោះថា «មនៈ» ដោយអត្ថថាវាស់វែង, ឈ្មោះថា «វិញ្ញាណ» ដោយអត្ថថាដឹងច្បាស់, ឈ្មោះថា «ធាតុ» ដោយអត្ថថាជាសភាវៈ ឬដោយអត្ថថាមិនមែនសត្វ។

๑๗๗.

១៧៧.

อภิปฺปโมโทติ อธิกา ตุฏฺฐิ.

ពាក្យថា «abhippamoda» គឺ សេចក្តីត្រេកអរក្រៃលែង។

๑๗๘. สมาธินิทฺเทเส อจลภาเวน อารมฺมเณ ติฏฺฐตีติ ฐิติ. ปรโต ปททฺวยํ อุปสคฺควเสน วฑฺฒิตํ. อปิจ สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมณมฺหิ สมฺปิณฺเฑตฺวา ติฏฺฐตีติ สณฺฐิติ. อารมฺมณํ โอคาเหตฺวา อนุปวิสิตฺวา ติฏฺฐตีติ อวฏฺฐิติ. กุสลปกฺขสฺมึ หิ จตฺตาโร ธมฺมา อารมฺมณํ โอคาหนฺติ สทฺธา สติ สมาธิ ปญฺญาติ. เตเนว สทฺธา ‘‘โอกปฺปนา’’ติ วุตฺตา, สติ ‘‘อปิลาปนตา’’ติ, สมาธิ ‘‘อวฏฺฐิตี’’ติ, ปญฺญา ‘‘ปริโยคาหนา’’ติ. อกุสลปกฺเข ปน ตโย ธมฺมา อารมฺมณํ โอคาหนฺติ ตณฺหา ทิฏฺฐิ อวิชฺชาติ. เตเนว เต ‘‘โอฆา’’ติ วุตฺตา. อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาวเสน ปวตฺตสฺส วิสาหารสฺส ปฏิปกฺขโต อวิสาหาโร, อวิสาหรณนฺติ อตฺโถ. อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาวเสเนว คจฺฉนฺตํ จิตฺตํ วิกฺขิปติ นาม, อยํ ปน ตถา น โหตีติ อวิกฺเขโป. อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาวเสเนว จิตฺตํ วิสาหฏํ นาม โหติ, อิโต จิโต จ หรียติ, อยํ ปน อวิสาหฏสฺส มานสสฺส ภาโวติ อวิสาหฏมานสตา.

១៧៨. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់អំពីសមាធិ ធម្មជាតិដែលតាំងនៅក្នុងអារម្មណ៍ដោយភាពមិនរំភើបញាប់ញ័រ ឈ្មោះថា «ឋិតិ»។ បទពីរខាងចុង លោកបន្ថែមឡើងដោយអំណាចនៃឧបសគ្គ។ មួយវិញទៀត ធម្មជាតិដែលប្រមូលសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយឲ្យរួមគ្នាតែមួយ ហើយតាំងនៅក្នុងអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា «សណ្ឋិតិ»។ ធម្មជាតិដែលចុះស៊ប់ ចូលទៅស៊ប់ ហើយតាំងនៅក្នុងអារម្មណ៍ ឈ្មោះថា «អវដ្ឋិតិ»。 ព្រោះថា ក្នុងកុសលភូមិ ធម៌ ៤ យ៉ាង តែងចុះស៊ប់ក្នុងអារម្មណ៍ គឺ សទ្ធា សតិ សមាធិ បញ្ញា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបសទ្ធា លោកហៅថា «ឱកប្បនា» (ការជឿស៊ប់), សតិ លោកហៅថា «អបិលាបនតា» (ការមិនអណ្តែតទៅ), សមាធិ លោកហៅថា «អវដ្ឋិតិ» (ការចុះស៊ប់), បញ្ញា លោកហៅថា «បរិយោគាហនា» (ការចុះស៊ប់ដោយជុំវិញ)។ ចំណែកឯក្នុងអកុសលភូមិ ធម៌ ៣ យ៉ាង តែងចុះស៊ប់ក្នុងអារម្មណ៍ គឺ តណ្ហា ទិដ្ឋិ អវិជ្ជា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបធម៌ទាំងនោះ លោកហៅថា «ឱឃៈ» (ជំនន់)។ ធម្មជាតិដែលជាបដិបក្ខចំពោះការខ្ចាត់ខ្ចាយ (វិសាហារៈ) ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃឧទ្ធច្ចៈនិងវិចិកិច្ឆា ឈ្មោះថា «អវិសាហារៈ» មានន័យថា ការមិនខ្ចាត់ខ្ចាយ。 ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃឧទ្ធច្ចៈនិងវិចិកិច្ឆានោះឯង ឈ្មោះថា ខ្ចាត់ខ្ចាយ (វិក្ខិបតិ) ប៉ុន្តែ សមាធិនេះ មិនមែនជាសភាវៈយ៉ាងនោះឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អវិក្ខេបៈ» (ការមិនរាយមាយ)។ ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃឧទ្ធច្ចៈនិងវិចិកិច្ឆានោះឯង ឈ្មោះថា ខ្ចាត់ខ្ចាយទៅ (វិសាហដៈ) គឺរមែងអណ្តែតទៅទីនេះនិងទីនោះ ប៉ុន្តែ សមាធិនេះ ជាសភាវៈនៃចិត្តដែលមិនខ្ចាត់ខ្ចាយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «អវិសាហដមានសតា» (ភាពនៃចិត្តមិនខ្ចាត់ខ្ចាយ)។

สมโถติ [Pg.119] ติวิโธ สมโถ จิตฺตสมโถ อธิกรณสมโถ สพฺพสงฺขารสมโถติ. ตตฺถ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จิตฺเตกคฺคตา จิตฺตสมโถ นาม. ตญฺหิ อาคมฺม จิตฺตจลนํ จิตฺตวิปฺผนฺทนํ สมฺมติ วูปสมฺมติ, ตสฺมา โส ‘‘จิตฺตสมโถ’’ติ วุจฺจติ. สมฺมุขาวินยาทิสตฺตวิโธ อธิกรณสมโถ นาม. ตญฺหิ อาคมฺม ตานิ ตานิ อธิกรณานิ สมฺมนฺติ วูปสมฺมนฺติ, ตสฺมา โส ‘‘อธิกรณสมโถ’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา ปน สพฺเพ สงฺขารา นิพฺพานํ อาคมฺม สมฺมนฺติ วูปสมฺมนฺติ, ตสฺมา ตํ สพฺพสงฺขารสมโถติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ อตฺเถ จิตฺตสมโถ อธิปฺเปโต. สมาธิลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ สมาธินฺทฺริยํ. อุทฺธจฺเจ น กมฺปตีติ สมาธิพลํ. สมฺมาสมาธีติ ยาถาวสมาธิ นิยฺยานิกสมาธิ กุสลสมาธิ.

ពាក្យថា «samatha» គឺ សមថៈមាន ៣ យ៉ាង គឺ ចិត្តសមថៈ (ការរំងាប់ចិត្ត) អធិករណសមថៈ (ការរំងាប់អធិករណ៍) សព្វសង្ខារសមថៈ (ការរំងាប់សង្ខារទាំងពួង)។ ក្នុងសមថៈទាំងនោះ ឯកគ្គតាចិត្តក្នុងសមាបត្តិទាំង ៨ ឈ្មោះថា ចិត្តសមថៈ។ ព្រោះថា កាលបើអាស្រ័យចិត្តសមថៈនោះ ការញាប់ញ័រនៃចិត្ត និងការរំភើបនៃចិត្ត រមែងរំងាប់ទៅ រំងាប់ទៅដោយប្រពៃ ព្រោះហេតុនោះ សមថៈនោះ លោកហៅថា «ចិត្តសមថៈ»។ វិន័យមាន ៧ យ៉ាង មានសម្មុខាវិន័យជាដើម ឈ្មោះថា អធិករណសមថៈ។ ព្រោះថា កាលបើអាស្រ័យអធិករណសមថៈនោះ អធិករណ៍ទាំងឡាយនោះៗ រមែងរំងាប់ទៅ រំងាប់ទៅដោយប្រពៃ ព្រោះហេតុនោះ សមថៈនោះ លោកហៅថា «អធិករណសមថៈ»។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែសង្ខារទាំងពួង កាលបើអាស្រ័យព្រះនិព្វាន រមែងរំងាប់ទៅ រំងាប់ទៅដោយប្រពៃ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាននោះ លោកហៅថា «សព្វសង្ខារសមថៈ»។ ក្នុងអត្ថនេះ លោកសំដៅយកចិត្តសមថៈ។ ធម្មជាតិដែលធ្វើនូវភាពជាធំក្នុងលក្ខណៈសមាធិ ឈ្មោះថា «សមាធិន្ទ្រិយ»។ ធម្មជាតិដែលមិនរំភើបញាប់ញ័រដោយសារឧទ្ធច្ចៈ ឈ្មោះថា «សមាធិពលៈ»។ ពាក្យថា «sammāsamādhi» (សម្មាសមាធិ) គឺ សមាធិដ៏ត្រឹមត្រូវតាមសភាវៈ សមាធិជាគ្រឿងស្រឡះចាកកិលេស (និយ្យានិកសមាធិ) សមាធិជាកុសល។

๑๗๙. ราคโต วิโมจยํ จิตฺตนฺติอาทีหิ ทสหิ กิเลสวตฺถูหิ วิโมจนํ วุตฺตํ. ถินคฺคหเณเนว เจตฺถ มิทฺธคฺคหณํ, อุทฺธจฺจคฺคหเณเนว จ กุกฺกุจฺจคฺคหณํ กตํ โหตีติ อญฺเญสุ ปาเฐสุ สหจาริตฺตา กิเลสวตฺถุโต วิโมจนวจเนเนว ปฐมชฺฌานาทีหิ นีวรณาทิโต วิโมจนํ, อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาทิโต จ วิโมจนํ วุตฺตเมว โหตีติ. กถํ ตํ จิตฺตํ อนุปสฺสตีติ เอตฺถ เปยฺยาเล จ อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาทีนํ ปหานํ วุตฺตเมว. จตฺตาริ สุตฺตนฺติกวตฺถูนิ ตติยจตุกฺกวเสน เวทิตพฺพานีติ.

១៧៩. ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «rāgato vimocayaṃ cittaṃ» (ដោះលែងចិត្តចាករាគៈ) លោកពោលសំដៅការរួចផុតចាកកិលេសវត្ថុទាំង ១០ យ៉ាង។ ក្នុងទីនេះ ការកាន់យកថីនៈ (thinaggahaṇa) គឺលោកកាន់យកមិទ្ធៈ (middha) ជាមួយរួចជាស្រេចហើយ, ការកាន់យកឧទ្ធច្ចៈ (uddhaccaggahaṇa) គឺលោកកាន់យកកុក្កុច្ចៈ (kukkucca) ជាមួយរួចជាស្រេចហើយ ព្រោះធម៌ទាំងនោះតែងកើតរួមគ្នា ក្នុងបាលីដទៃទៀត។ ដោយពាក្យដែលពោលអំពីការរួចផុតចាកកិលេសវត្ថុនោះឯង ការរួចផុតចាកនីវរណៈជាដើម ដោយបឋមជ្ឈានជាដើមក្តី ការរួចផុតចាកនិច្ចសញ្ញាជាដើម ដោយអនិច្ចានុបស្សនាជាដើមក្តី លោកពោលទុកជាស្រេចហើយ។ ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ថា «kathaṃ taṃ cittaṃ anupassati» (តើបុគ្គលនោះពិចារណាឃើញចិត្តនោះដោយរបៀបណា) នេះ និងក្នុងបេយ្យាលៈ ការលះបង់នូវនិច្ចសញ្ញាជាដើម ដោយអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម លោកពោលទុកជាស្រេចហើយ។ គប្បីជ្រាបនូវសុត្តន្តិកវត្ថុទាំង ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃតតិយចតុក្កៈ។

ตติยจตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្តីពន្យល់អំពីតតិយចតុក្កនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๑๘๐. จตุตฺถจตุกฺกนิทฺเทเส ‘‘อนิทฺทิฏฺเฐ นปุํสก’’นฺติ วจนโต อสุกนฺติ อนิทฺทิฏฺฐตฺตา ‘‘อนิจฺจนฺติ กึ อนิจฺจ’’นฺติ นปุํสกวจเนน ปุจฺฉา กตา. อุปฺปาทวยฏฺเฐนาติ อุปฺปาทวยสงฺขาเตน อตฺเถน, อุปฺปาทวยสภาเวนาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปญฺจกฺขนฺธา สภาวลกฺขณํ, ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุปฺปาทวยา วิการลกฺขณํ. เอเตน หุตฺวา อภาเวน อนิจฺจาติ วุตฺตํ โหติ. เตเนว จ อฏฺฐกถายํ ‘‘สงฺขตลกฺขณวเสน อนิจฺจตาติ เตสํเยว อุปฺปาทวยญฺญถตฺต’’นฺติ จ วตฺวาปิ ‘‘หุตฺวา อภาโว วา’’ติ วุตฺตํ. เอเตน หุตฺวา อภาวากาโร อนิจฺจลกฺขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ ปสฺสนฺโต อิมานิ ปญฺญาย ลกฺขณานี’’ติ เปยฺยาลํ กตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมาติ รูปกฺขนฺธาทโย ยถาวุตฺตธมฺมา.

១៨០. ក្នុងចតុត្ថចតុក្កនិទ្ទេស ព្រោះមានពាក្យថា «កាលបើមិនបានចង្អុលបង្ហាញច្បាស់លាស់ ត្រូវប្រើជាណបុំសកលិង្គ» ដោយហេតុដែលមិនបានចង្អុលបង្ហាញច្បាស់លាស់ថា «ធម៌ឈ្មោះនេះ» ទើបមានការសួរដោយណបុំសកវចនៈថា «អនិច្ចំ តើអ្វីជាអនិច្ចៈ?»។ ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាធម៌មានការកើតឡើងនិងវិនាសទៅ» បានសេចក្តីថា ដោយអត្ថដែលពោលគឺការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ ឬដោយសភាវៈនៃការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ បញ្ចក្ខន្ធ ជាសភាវលក្ខណៈ ចំណែកការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំង ៥ ជាវិការលក្ខណៈ។ ដោយហេតុនេះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «ឈ្មោះថា អនិច្ចៈ ព្រោះមានហើយត្រឡប់ជាគ្មានវិញ»។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទោះបីក្នុងអដ្ឋកថាបានពោលទុកថា «ភាពជាអនិច្ចៈ ដោយអំណាចនៃសង្ខតលក្ខណៈ គឺការកើតឡើង ការវិនាសទៅ និងការប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃនៃខន្ធទាំងឡាយនោះឯង» ក៏ដោយ ក៏នៅតែពោលថា «ឬថា ការមានហើយត្រឡប់ជាគ្មានវិញ»។ ដោយពាក្យនេះ ជាការពោលថា «អាការៈដែលមានហើយត្រឡប់ជាគ្មានវិញ ឈ្មោះថា អនិច្ចលក្ខណៈ»។ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយធ្វើជាបេយ្យាលៈថា «កាលបើឃើញការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅនៃខន្ធទាំង ៥ លក្ខណៈទាំង ៥០ នេះ...»។ ពាក្យថា «ធម៌ទាំងឡាយ» បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយមានរូបក្ខន្ធជាដើម ដូចដែលបានពោលមកហើយ។

วิราคานุปสฺสีนิทฺเทเส [Pg.120] รูเป อาทีนวํ ทิสฺวาติ ภงฺคานุปสฺสนโต ปฏฺฐาย ปรโต วุตฺเตหิ อนิจฺจฏฺฐาทีหิ รูปกฺขนฺเธ อาทีนวํ ทิสฺวา. รูปวิราเคติ นิพฺพาเน. นิพฺพานญฺหิ อาคมฺม รูปํ วิรชฺชติ อปุนรุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปชฺชเนน นิรุชฺฌติ, ตสฺมา นิพฺพานํ ‘‘รูปวิราโค’’ติ วุจฺจติ. ฉนฺทชาโต โหตีติ อนุสฺสววเสน อุปฺปนฺนธมฺมจฺฉนฺโท โหติ. สทฺธาธิมุตฺโตติ ตสฺมึเยว นิพฺพาเน สทฺธาย จ อธิมุตฺโต นิจฺฉิโต. จิตฺตญฺจสฺส สฺวาธิฏฺฐิตนฺติ อสฺส โยคิสฺส จิตฺตํ ขยวิราคสงฺขาเต รูปภงฺเค อารมฺมณวเสน, อจฺจนฺต วิราคสงฺขาเต รูปวิราเค นิพฺพาเน อนุสฺสววเสน สุฏฺฐุ อธิฏฺฐิตํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตํ โหตีติ สมฺพนฺธโต เวทิตพฺพํ. รูเป วิราคานุปสฺสีติ รูปสฺส ขยวิราโค รูเป วิราโคติ ปกติภุมฺมวจเนน วุตฺโต. รูปสฺส อจฺจนฺตวิราโค รูเป วิราโคติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมวจเนน วุตฺโต. ตํ ทุวิธมฺปิ วิราคํ อารมฺมณโต อชฺฌาสยโต จ อนุปสฺสนสีโล ‘‘รูเป วิราคานุปสฺสี’’ติ วุตฺโต. เอส นโย เวทนาทีสุ. นิโรธานุปสฺสีปทนิทฺเทเสปิ เอเสว นโย.

ក្នុងវិរាគានុបស្សីនិទ្ទេស ពាក្យថា «ឃើញទោសក្នុងរូប» គឺឃើញទោសក្នុងរូបក្ខន្ធ ដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈជាដើម ដែលពោលទុកខាងក្រោយ ចាប់តាំងពីភង្គានុបស្សនាញាណទៅ។ ពាក្យថា «ការប្រាសចាកតម្រេកក្នុងរូប» គឺក្នុងព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា រូបរមែងប្រាសចាកតម្រេក ដោយអាស្រ័យព្រះនិព្វាន រមែងរលត់ទៅ ដោយដល់នូវសភាវៈមិនកើតឡើងជាថ្មីទៀត ព្រោះហេតុនោះ ព្រះនិព្វាន ទើបហៅថា «រូបវិរាគៈ»។ ពាក្យថា «ជាអ្នកមានឆន្ទៈកើតឡើងហើយ» គឺមានធម្មឆន្ទៈកើតឡើងហើយ ដោយអំណាចនៃការឮតាមៗគ្នា។ ពាក្យថា «ជាអ្នកចុះចិត្តស៊ប់ដោយសទ្ធា» គឺចុះចិត្តស៊ប់ សម្រេចចិត្តច្បាស់លាស់ដោយសទ្ធាក្នុងព្រះនិព្វាននោះឯង។ ពាក្យថា «ចិត្តរបស់យោគីនោះ តាំងនៅល្អហើយ» គឺចិត្តរបស់យោគីនោះ តាំងនៅល្អហើយ គឺតាំងនៅមាំមួនល្អហើយ ក្នុងរូបភង្គៈ (ការរលត់នៃរូប) ដែលពោលគឺខយវិរាគៈ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ ឬក្នុងរូបវិរាគៈដែលពោលគឺអច្ចន្តវិរាគៈ គឺព្រះនិព្វាន ដោយអំណាចនៃការឮតាមៗគ្នា នេះជាសេចក្តីដែលត្រូវដឹងដោយការតភ្ជាប់សេចក្តី។ ពាក្យថា «អ្នកពិចារណាឃើញការប្រាសចាកតម្រេកក្នុងរូប» គឺការប្រាសចាកតម្រេកដោយការអស់ទៅនៃរូប ហៅថា «ការប្រាសចាកតម្រេកក្នុងរូប» ដោយភុម្មវចនៈ (សត្តមីវិភត្តិ) ក្នុងអត្ថជាអាធារៈធម្មតា។ ការប្រាសចាកតម្រេកជាដាច់ខាតនៃរូប ហៅថា «ការប្រាសចាកតម្រេកក្នុងរូប» ដោយភុម្មវចនៈ ក្នុងអត្ថជានិមិត្ត។ បុគ្គលដែលមានប្រក្រតីពិចារណាឃើញនូវវិរាគៈទាំងពីរប្រការនោះ ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ក្តី ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យក្តី ហៅថា «អ្នកពិចារណាឃើញការប្រាសចាកតម្រេកក្នុងរូប»។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងវេទនាជាដើមដែរ។ សូម្បីក្នុងនិរោធានុបស្សីបទនិទ្ទេស ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នាដែរ។

๑๘๑. กติหากาเรหีติอาทิ ปเนตฺถ วิเสโส – ตตฺถ อวิชฺชาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานํ อาทีนวนิโรธทสฺสเนเนว รูปาทีนมฺปิ อาทีนวนิโรธา ทสฺสิตา โหนฺติ เตสมฺปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานติวตฺตนโต. อิมินา เอว จ วิเสสวจเนน วิราคานุปสฺสนโต นิโรธานุปสฺสนาย วิสิฏฺฐภาโว วุตฺโต โหติ. ตตฺถ อนิจฺจฏฺเฐนาติ ขยฏฺเฐน, หุตฺวา อภาวฏฺเฐน วา. ทุกฺขฏฺเฐนาติ ภยฏฺเฐน, ปฏิปีฬนฏฺเฐน วา. อนตฺตฏฺเฐนาติ อสารกฏฺเฐน, อวสวตฺตนฏฺเฐน วา. สนฺตาปฏฺเฐนาติ กิเลสสนฺตาปนฏฺเฐน. วิปริณามฏฺเฐนาติ ชราภงฺควเสน ทฺวิธา ปริณามนฏฺเฐน. นิทานนิโรเธนาติ มูลปจฺจยาภาเวน. นิรุชฺฌตีติ น ภวติ. สมุทยนิโรเธนาติ อาสนฺนปจฺจยาภาเวน. มูลปจฺจโย หิ พฺยาธิสฺส อสปฺปายโภชนํ วิย นิทานนฺติ วุตฺโต, อาสนฺนปจฺจโย พฺยาธิสฺส วาตปิตฺตเสมฺหา วิย สมุทโยติ วุตฺโต. นิทานญฺหิ นิจฺฉเยน ททาติ ผลมิติ นิทานํ, สมุทโย ปน สุฏฺฐุ อุเทติ เอตสฺมา ผลมิติ สมุทโย. ชาตินิโรเธนาติ มูลปจฺจยสฺส อุปฺปตฺติอภาเวน. ปภวนิโรเธนาติ อาสนฺนปจฺจยสฺส อุปฺปตฺติอภาเวน. ชาติเยว หิ ปภวติ เอตสฺมา ทุกฺขนฺติ ปภโวติ วตฺตุํ ยุชฺชติ. เหตุนิโรเธนาติ ชนกปจฺจยาภาเวน. ปจฺจยนิโรเธนาติ อุปตฺถมฺภกปจฺจยาภาเวน. มูลปจฺจโยปิ หิ อาสนฺนปจฺจโย จ ชนกปจฺจโย อุปตฺถมฺภกปจฺจโย จ โหติเยว. เอเตหิ ติกฺขวิปสฺสนากฺขเณ [Pg.121] ตทงฺคนิโรโธ, มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทนิโรโธ วุตฺโต โหติ. ญาณุปฺปาเทนาติ ติกฺขวิปสฺสนาญาณสฺส วา มคฺคญาณสฺส วา อุปฺปาเทน. นิโรธุปฏฺฐาเนนาติ วิปสฺสนากฺขเณ ปจฺจกฺขโต ขยนิโรธสฺส อนุสฺสววเสน นิโรธสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส อุปฏฺฐาเนน, มคฺคกฺขเณ ปจฺจกฺขโต จ นิพฺพานสฺส อุปฏฺฐาเนน. เอเตหิ วิสยวิสยินิยโมว กโต โหติ, ตทงฺคสมุจฺเฉทนิโรโธ จ วุตฺโต โหติ.

១៨១. ក្នុងនិទ្ទេសនៃនិរោធានុបស្សីបទនេះ មានសេចក្តីប្លែកគ្នាត្រង់ពាក្យថា «ដោយអាការៈប៉ុន្មាន» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ដោយការបង្ហាញនូវទោសនិងការរលត់នៃអង្គបដិច្ចសមុប្បាទមានអវិជ្ជាជាដើមនោះឯង ឈ្មោះថាបានបង្ហាញនូវទោសនិងការរលត់នៃរូបជាដើមដែរ ព្រោះថារូបជាដើមទាំងនោះ ក៏មិនកន្លងហួសនូវអង្គបដិច្ចសមុប្បាទឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យដ៏ប្លែកនេះឯង ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវភាពប្លែកគ្នានៃនិរោធានុបស្សនា ពីវិរាគានុបស្សនា។ ក្នុងនិរោធានុបស្សីនិទ្ទេសនោះ ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាធម៌មិនទៀង» គឺដោយអត្ថថាជាធម៌អស់ទៅ ឬដោយអត្ថថាមានហើយត្រឡប់ជាគ្មានវិញ។ ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាទុក្ខ» គឺដោយអត្ថថាជាភ័យ ឬដោយអត្ថថាជាធម៌បៀតបៀនជានិច្ច។ ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាអនត្តា» គឺដោយអត្ថថាមិនមានខ្លឹមសារ ឬដោយអត្ថថាមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាច។ ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាធម៌ក្តៅក្រហាយ» គឺដោយអត្ថថាជាធម៌ធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយដោយកិលេស។ ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាជាធម៌ប្រែប្រួល» គឺដោយអត្ថថាប្រែប្រួលជាពីរប្រការ ដោយអំណាចនៃជរានិងភង្គៈ។ ពាក្យថា «ដោយការរលត់នៃហេតុដើម» គឺដោយការមិនមាននៃមូលបច្ច័យ។ ពាក្យថា «រមែងរលត់» គឺមិនកើតឡើង។ ពាក្យថា «ដោយការរលត់នៃសមុទ័យ» គឺដោយការមិនមាននៃអាសន្នបច្ច័យ។ ព្រោះថា មូលបច្ច័យ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «និទាន» ដូចជាភោជនមិនជាទីសប្បាយនៃរោគ ចំណែកអាសន្នបច្ច័យ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «សមុទ័យ» ដូចជាខ្យល់ ប្រមាត់ និងស្លេស្មនៃរោគ។ ព្រោះថា ធម៌ណាឲ្យផលដោយពិតប្រាកដ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា និទាន ម្យ៉ាងទៀត ផលរមែងកើតឡើងល្អអំពីធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា សមុទ័យ។ ពាក្យថា «ដោយការរលត់នៃជាតិ» គឺដោយការមិនកើតឡើងនៃមូលបច្ច័យ។ ពាក្យថា «ដោយការរលត់នៃប្រភព» គឺដោយការមិនកើតឡើងនៃអាសន្នបច្ច័យ។ ព្រោះថា ជាតិហ្នឹងឯងជាប្រភព ទុក្ខរមែងកើតឡើងអំពីជាតិនេះ ហេតុនោះ គួរហៅថា ប្រភព។ ពាក្យថា «ដោយការរលត់នៃហេតុ» គឺដោយការមិនមាននៃជនកបច្ច័យ។ ពាក្យថា «ដោយការរលត់នៃបច្ច័យ» គឺដោយការមិនមាននៃឧបត្ថម្ភកបច្ច័យ។ ព្រោះថា សូម្បីមូលបច្ច័យនិងអាសន្នបច្ច័យ ក៏ជាជនកបច្ច័យនិងឧបត្ថម្ភកបច្ច័យដែរ។ ដោយពាក្យទាំងនេះ ក្នុងខណៈនៃតិក្ខវិបស្សនា ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា តទង្គនិរោធ ក្នុងខណៈនៃមគ្គ ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា សមុច្ឆេទនិរោធ។ ពាក្យថា «ដោយការកើតឡើងនៃញាណ» គឺដោយការកើតឡើងនៃតិក្ខវិបស្សនាញាណ ឬមគ្គញាណ។ ពាក្យថា «ដោយការប្រាកដនៃនិរោធ» គឺក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា ដោយការប្រាកដនៃខណនិរោធដោយការដឹងច្បាស់នឹងភ្នែក ឬដោយការប្រាកដនៃព្រះនិព្វានដែលពោលគឺនិរោធ ដោយអំណាចនៃការឮតាមៗគ្នា ចំណែកក្នុងខណៈនៃមគ្គ ដោយការប្រាកដនៃព្រះនិព្វានដោយការដឹងច្បាស់នឹងភ្នែក។ ដោយពាក្យទាំងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់កំណត់នូវអារម្មណ៍និងអារម្មណិកៈតែប៉ុណ្ណោះ និងទ្រង់សម្តែងនូវតទង្គនិរោធនិងសមុច្ឆេទនិរោធផងដែរ។

๑๘๒. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีปทนิทฺเทเส รูปํ ปริจฺจชตีติ อาทีนวทสฺสเนน นิรเปกฺขตาย รูปกฺขนฺธํ ปริจฺจชติ. ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโคติ ปริจฺจาคฏฺเฐน ปฏินิสฺสคฺโคติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ปฏินิสฺสคฺคปทสฺส ปริจฺจาคฏฺโฐ วุตฺโต, ตสฺมา กิเลสานํ ปชหนนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ วุฏฺฐานคามินี วิปสฺสนา กิเลเส ตทงฺควเสน ปริจฺจชติ, มคฺโค สมุจฺเฉทวเสน. รูปนิโรเธ นิพฺพาเน จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ วุฏฺฐานคามินี ตํนินฺนตาย ปกฺขนฺทติ, มคฺโค อารมฺมณกรเณน. ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโคติ ปกฺขนฺทนฏฺเฐน ปฏินิสฺสคฺโคติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ปฏินิสฺสคฺคปทสฺส ปกฺขนฺทนฏฺโฐ วุตฺโต, ตสฺมา จิตฺตสฺส นิพฺพาเน วิสฺสชฺชนนฺติ อตฺโถ. จตฺตาริ สุตฺตนฺติกวตฺถูนิ จตุตฺถจตุกฺกวเสน เวทิตพฺพานิ. อิมสฺมึ จตุกฺเก ชรามรเณ วตฺตพฺพํเหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สติปฏฺฐาเนสุ จ ‘‘กาเย กายานุปสฺสนา, จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสนา’’ติ กายจิตฺตานํ เอกตฺตโวหารวเสน เอกวจนนิทฺเทโส กโต. ‘‘เวทนาสุ เวทนานุปสฺสนา, ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสนา’’ติ เวทนาธมฺมานํ นานตฺตโวหารวเสน พหุวจนนิทฺเทโส กโตติ เวทิตพฺโพติ.

១៨២. ក្នុងបដិនិស្សគ្គានុបស្សីបទនិទ្ទេស ពាក្យថា «លះបង់នូវរូប» គឺលះបង់នូវរូបក្ខន្ធ ព្រោះមិនមានការអាឡោះអាល័យ ដោយការឃើញទោស។ ពាក្យថា «ការលះបង់បដិនិស្សគ្គៈ» គឺព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា បដិនិស្សគ្គៈ ដោយអត្ថថាជាការលះបង់ជុំវិញ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអត្ថនៃការលះបង់នៃបទថា បដិនិស្សគ្គៈ ព្រោះហេតុនោះ បានសេចក្តីថា ការលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបដិនិស្សគ្គៈទាំងពីរប្រការនោះ វុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា រមែងលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន ចំណែកមគ្គ រមែងលះបង់ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា «ចិត្តរមែងស្ទុះទៅក្នុងព្រះនិព្វានជាទីរលត់នៃរូប» គឺវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា រមែងស្ទុះទៅដោយភាពមានចិត្តឱនទៅរកព្រះនិព្វាននោះ ចំណែកមគ្គ រមែងស្ទុះទៅដោយការធ្វើព្រះនិព្វានឲ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា «ការស្ទុះទៅបដិនិស្សគ្គៈ» គឺព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា បដិនិស្សគ្គៈ ដោយអត្ថថាជាការស្ទុះទៅ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវអត្ថនៃការស្ទុះទៅនៃបទថា បដិនិស្សគ្គៈ ព្រោះហេតុនោះ បានសេចក្តីថា ការបញ្ជូនចិត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វាន។ វត្ថុក្នុងព្រះសូត្រទាំង ៤ គប្បីដឹងដោយអំណាចនៃចតុក្កៈទី ៤។ សេចក្តីដែលត្រូវពោលក្នុងជរានិងមរណៈក្នុងចតុក្កៈនេះ គប្បីដឹងដោយវិធីដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោមនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងឡាយ ពាក្យថា «ការពិចារណាឃើញកាយក្នុងកាយ, ការពិចារណាឃើញចិត្តក្នុងចិត្ត» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងជាឯកវចនៈ ដោយអំណាចនៃវោហារជាធម៌តែមួយនៃកាយនិងចិត្ត។ ពាក្យថា «ការពិចារណាឃើញវេទនាក្នុងវេទនាទាំងឡាយ, ការពិចារណាឃើញធម៌ក្នុងធម៌ទាំងឡាយ» គប្បីដឹងថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងជាពហុវចនៈ ដោយអំណាចនៃវោហារជាធម៌ផ្សេងៗគ្នានៃវេទនានិងធម៌ទាំងឡាយ។

จตุตฺถจตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្តីពន្យល់អំពីចតុត្ថចតុក្កនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

นิฏฺฐิตา จ สโตการิญาณนิทฺเทสวณฺณนา.

សេចក្តីពន្យល់អំពីសតោការិញាណនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๖. ญาณราสิฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

៦. សេចក្តីពន្យល់អំពីញាណរាសិឆក្កនិទ្ទេស

๑๘๓. อิทานิ ฉหิ ราสีหิ อุทฺทิฏฺฐญาเณสุ จตุวีสติสมาธิญาณนิทฺเทเส ตาว กายานุปสฺสนาทีนํ ติณฺณํ จตุกฺกานํ วเสน ทฺวาทสนฺนํ วตฺถูนํ เอเกกสฺมึ อสฺสาสวเสน เอโก, ปสฺสาสวเสน เอโกติ ทฺเว [Pg.122] ทฺเว สมาธีติ ทฺวาทสสุ วตฺถูสุ จตุวีสติ สมาธโย โหนฺติ. ฌานกฺขเณ เตหิ สมฺปยุตฺตานิ จตุวีสติสมาธิวเสน ญาณานิ.

១៨៣. ឥឡូវនេះ ក្នុងបណ្តាញាណទាំងឡាយដែលបានបង្ហាញដោយពួកទាំង ៦ ជាដំបូង ក្នុងចតុវីសតិសមាធិញាណនិទ្ទេស ដោយអំណាចនៃចតុក្កៈទាំង ៣ មានកាយានុបស្សនាជាដើម ក្នុងវត្ថុមួយៗ នៃវត្ថុទាំង ១២ មានសមាធិ ១ ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចូល និងសមាធិ ១ ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញ គឺមានសមាធិពីរៗ យ៉ាងនេះ នាំឲ្យមានសមាធិ ២៤ ក្នុងវត្ថុទាំង ១២។ ក្នុងខណៈនៃឈាន ញាណទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយសមាធិទាំងនោះ ឈ្មោះថា ញាណដោយអំណាចនៃសមាធិ ២៤។

ทฺวาสตฺตติวิปสฺสนาญาณนิทฺเทเส ทีฆํ อสฺสาสาติ ‘‘ทีฆ’’นฺติวุตฺตอสฺสาสโต. กึ วุตฺตํ โหติ? ทีฆํ อสฺสาสเหตุ ฌานํ ปฏิลภิตฺวา สมาหิเตน จิตฺเตน วิปสฺสนากฺขเณ อนิจฺจโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนาติ วุตฺตํ โหติ. เอส นโย อุตฺตรตฺราปิ. เตสํเยว ทฺวาทสนฺนํ วตฺถูนํ เอเกกสฺมึ อสฺสาสวเสน ติสฺโส, ปสฺสาสวเสน ติสฺโสติ ฉ ฉ อนุปสฺสนาติ ทฺวาทสสุ วตฺถูสุ ทฺวาสตฺตติ อนุปสฺสนา โหนฺติ. ตา เอว ทฺวาสตฺตติ อนุปสฺสนา ทฺวาสตฺตติวิปสฺสนาวเสน ญาณานิ.

ក្នុងទ្វាសត្តតិវិបស្សនាញាណនិទ្ទេស ពាក្យថា «ដកដង្ហើមចូលវែង» គឺអំពីខ្យល់ដកដង្ហើមចូលដែលពោលថា «វែង»។ តើមានសេចក្តីពន្យល់ដូចម្តេច? បានសេចក្តីថា កាលបើបានសម្រេចឈានដោយហេតនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចូលវែងហើយ ដោយចិត្តដែលតាំងមាំល្អហើយ ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា វិបស្សនា ដោយអត្ថថាជាការពិចារណាឃើញរឿយៗ ដោយភាពមិនទៀង។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងបទខាងក្រោយៗ ទៀតដែរ។ ក្នុងវត្ថុមួយៗ នៃវត្ថុទាំង ១២ នោះឯង មានការពិចារណាឃើញ ៣ ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចូល និងការពិចារណាឃើញ ៣ ដោយអំណាចនៃខ្យល់ដកដង្ហើមចេញ គឺមានការពិចារណាឃើញប្រាំមួយៗ យ៉ាងនេះ នាំឲ្យមានការពិចារណាឃើញ ៧២ ក្នុងវត្ថុទាំង ១២។ ការពិចារណាឃើញទាំង ៧២ នោះឯង ជាញាណទាំងឡាយដោយអំណាចនៃវិបស្សនា ៧២។

นิพฺพิทาญาณนิทฺเทเส อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสสนฺติ อนิจฺจานุปสฺสี หุตฺวา อสฺสสนฺโต, อนิจฺจานุปสฺสี หุตฺวา วตฺเตนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘อสฺสส’’นฺติ จ อิทํ วจนํ เหตุอตฺเถ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาภูตํ ชานาติ ปสฺสตีติ นิพฺพิทาญาณนฺติ กลาปสมฺมสนโต ปฏฺฐาย ยาว ภงฺคานุปสฺสนา ปวตฺตวิปสฺสนาญาเณน สงฺขารานํ ยถาสภาวํ ชานาติ, จกฺขุนา ทิฏฺฐมิว จ เตเนว ญาณจกฺขุนา ปสฺสติ. ตสฺมา นิพฺพิทาญาณํ นามาติ อตฺโถ, สงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทญาณํ นามาติ วุตฺตํ โหติ. อุปริ ภยตูปฏฺฐานาทีนํ มุญฺจิตุกมฺยตาทีนญฺจ ญาณานํ วิสุํ อาคตตฺตา อิธ ยถาวุตฺตาเนว วิปสฺสนาญาณานิ นิพฺพิทาญาณานีติ เวทิตพฺพานิ.

ក្នុងនិព្វិទាញាណនិទ្ទេស ពាក្យថា «ពិចារណាឃើញរឿយៗ នូវភាពមិនទៀង ដកដង្ហើមចូល» បានសេចក្តីថា ជាអ្នកពិចារណាឃើញរឿយៗ នូវភាពមិនទៀង ហើយដកដង្ហើមចូល ឬជាអ្នកពិចារណាឃើញរឿយៗ នូវភាពមិនទៀង ហើយញ៉ាំងខ្យល់ដកដង្ហើមចូលឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា «ដកដង្ហើមចូល» នេះ គប្បីឃើញក្នុងអត្ថជាហេតុ។ ពាក្យថា «ដឹងច្បាស់ ឃើញច្បាស់តាមពិត ឈ្មោះថា និព្វិទាញាណ» គឺដឹងនូវសភាវៈពិតនៃសង្ខារទាំងឡាយ ដោយវិបស្សនាញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅ ចាប់តាំងពីកលាបសម្មសនញាណ រហូតដល់ភង្គានុបស្សនាញាណ និងឃើញច្បាស់ដោយញាណចក្ខុនោះឯង ដូចជាការឃើញដោយភ្នែកស្រស់ៗ។ ព្រោះហេតុនោះ បានសេចក្តីថា ឈ្មោះថា និព្វិទាញាណ គឺព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា ញាណដែលនឿយណាយក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ញាណទាំងឡាយមានភយតូបដ្ឋានញាណជាដើម និងមុញ្ចិតុកម្យតាញាណជាដើម នឹងមកដល់ដោយឡែកពីគ្នានៅខាងលើ ក្នុងទីនេះ គប្បីដឹងថា វិបស្សនាញាណទាំងឡាយដែលពោលមកហើយនោះឯង ឈ្មោះថា និព្វិទាញាណ។

นิพฺพิทานุโลมญาณนิทฺเทเส อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสสนฺติ อนิจฺจานุปสฺสิโน อสฺสสนฺตสฺส. สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. ภยตุปฏฺฐาเน ปญฺญาติวจเนเนว ภยตุปฏฺฐานอาทีนวานุปสฺสนานิพฺพิทานุปสฺสนาญาณานิ วุตฺตานิ โหนฺติ ติณฺณํ เอกลกฺขณตฺตา. อิมานิ ตีณิ ญาณานิ อนนฺตรา วุตฺตานํ นิพฺพิทาญาณานํ อนุกูลภาเวน อนุโลมโต นิพฺพิทานุโลมญาณานีติ วุตฺตานิ.

ក្នុងនិព្វិទានុលោមញាណនិទ្ទេស ពាក្យថា «ពិចារណាឃើញរឿយៗ នូវភាពមិនទៀង ដកដង្ហើមចូល» គឺរបស់បុគ្គលអ្នកពិចារណាឃើញរឿយៗ នូវភាពមិនទៀង កាលដកដង្ហើមចូល។ នេះជាបឋមាវិភត្តិក្នុងអត្ថជាសាមិ។ ដោយពាក្យថា «បញ្ញាក្នុងការលេចឡើងជាភ័យ» នោះឯង ឈ្មោះថាបានពោលនូវភយតូបដ្ឋានញាណ អាទីនវានុបស្សនាញាណ និងនិព្វិទានុបស្សនាញាណហើយ ព្រោះញាណទាំង ៣ នេះ មានលក្ខណៈដូចគ្នា។ ញាណទាំង ៣ នេះ ដោយការអនុលោមទៅតាម ព្រោះភាពជាធម៌ស្របគ្នាទៅនឹងនិព្វិទាញាណទាំងឡាយដែលពោលមកហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «និព្វិទានុលោមញាណ»។

นิพฺพิทาปฏิปฺปสฺสทฺธิญาณนิทฺเทเส อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสสนฺติ อนนฺตรสทิสเมว. ปฏิสงฺขา สนฺติฏฺฐนา ปญฺญาติวจเนเนว มุญฺจิตุกมฺยตาปฏิสงฺขานุปสฺสนาสงฺขารุเปกฺขาญาณานิ วุตฺตานิ โหนฺติ ติณฺณํ เอกลกฺขณตฺตา. ‘‘ปฏิสงฺขา สนฺติฏฺฐนา’’ติวจเนเนว อนุโลมญาณมคฺคญาณานิปิ คหิตานิ โหนฺติ[Pg.123]. สงฺขารุเปกฺขาญาณอนุโลมญาณานิปิ หิ นิพฺพิทาย สิขาปฺปตฺตตฺตา นิพฺพิทาชนนพฺยาปารปฺปหาเนน นิพฺพิทาปฏิปฺปสฺสทฺธิญาณานิ นาม โหนฺติ. มคฺคญาณํ ปน นิพฺพิทาปฏิปฺปสฺสทฺธนฺเต อุปฺปชฺชนโต นิพฺพิทาปฏิปฺปสฺสทฺธิญาณํ นาม โหตีติ อติวิย ยุชฺชตีติ. นิพฺพิทานุโลมญาเณสุ วิย อาทิภูตํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ปฏิสงฺขา สนฺติฏฺฐนา’’ติ อนฺเต ญาณทฺวยคฺคหณํ มคฺคญาณสงฺคหณตฺถํ. มุญฺจิตุกมฺยตาติ หิ วุตฺเต อนุโลมญาณํ สงฺคยฺหติ, น มคฺคญาณํ. มคฺคญาณญฺหิ มุญฺจิตุกมฺยตา นาม น โหติ, กิจฺจสิทฺธิยํ สนฺติฏฺฐนโต ปน สนฺติฏฺฐนา นาม โหติ. อฏฺฐกถายมฺปิ จ ‘‘ผุสนาติ อปฺปนา’’ติ วุตฺตํ. อิทญฺจ มคฺคญาณํ นิพฺพาเน อปฺปนาติ กตฺวา สนฺติฏฺฐนา นาม โหตีติ ‘‘สนฺติฏฺฐนา’’ติวจเนน มคฺคญาณมฺปิ สงฺคยฺหติ. นิพฺพิทานุโลมญาณานิปิ อตฺถโต นิพฺพิทาญาณาเนว โหนฺตีติ ตานิปิ นิพฺพิทาญาเณหิ สงฺคเหตฺวา นิพฺพิทาปฏิปฺปสฺสทฺธิญาณานีติ นิพฺพิทาคหณเมว กตํ, น นิพฺพิทานุโลมคฺคหณํ. ตีสุปิ เจเตสุ ญาณฏฺฐกนิทฺเทเสสุ จตุตฺถสฺส ธมฺมานุปสฺสนาจตุกฺกสฺส วเสน วุตฺตานํ จตุนฺนํ วตฺถูนํ เอเกกสฺมึ อสฺสาสวเสน เอกํ, ปสฺสาสวเสน เอกนฺติ ทฺเว ทฺเว ญาณานีติ จตูสุ วตฺถูสุ อฏฺฐ ญาณานิ โหนฺติ.

ក្នុងនិទ្ទេសនៃនិព្វិទាបដិប្បស្សទ្ធិញាណ ពាក្យថា «អនិច្ចានុបស្សី អស្សសន្តិ» (កាលរលឹកឃើញនូវសេចក្តីមិនទៀង រមែងដកដង្ហើមចេញ) មានសេចក្តីដូចគ្នានឹងញាណមុនៗដែរ។ ដោយពាក្យថា «បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋានា បញ្ញា» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកមុញ្ចិតុកម្យតាញ្ញាណ បដិសង្ខានុបស្សនាញ្ញាណ និងសង្ខារុបេក្ខាញ្ញាណ ព្រោះញាណទាំងបីនេះមានលក្ខណៈតែមួយ។ ដោយពាក្យថា «បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋានា» នេះឯង សូម្បីអនុលោមញ្ញាណ និងមគ្គញាណ ក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដែរ។ ព្រោះថា សង្ខារុបេក្ខាញ្ញាណ និងអនុលោមញ្ញាណ សូម្បីទាំងពីរនេះ ដល់នូវភាពកំពូលនៃនិព្វិទា ដោយការលះបង់នូវសេចក្តីព្យាយាមដែលញ៉ាំងនិព្វិទាឲ្យកើតឡើង ទើបឈ្មោះថា និព្វិទាបដិប្បស្សទ្ធិញាណ។ ចំណែកឯមគ្គញាណ រមែងកើតឡើងក្នុងទីបំផុតនៃនិព្វិទាបដិប្បស្សទ្ធិ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា និព្វិទាបដិប្បស្សទ្ធិញាណ សេចក្តីនេះសមរម្យក្រៃលែង។ ការមិនកាន់យកមុញ្ចិតុកម្យតាញ្ញាណដែលជាញាណខាងដើម ដូចក្នុងនិព្វិទានុលោមញ្ញាណទាំងឡាយ ហើយកាន់យកញាណទាំងពីរខាងចុងថា «បដិសង្ខា សន្តិដ្ឋានា» នេះ គឺដើម្បីសង្គ្រោះយកមគ្គញាណ។ ព្រោះថាកាលបើពោលថា «មុញ្ចិតុកម្យតា» អនុលោមញ្ញាណរមែងត្រូវបានសង្គ្រោះចូល តែមគ្គញាណមិនត្រូវបានសង្គ្រោះចូលឡើយ។ ព្រោះថាមគ្គញាណមិនឈ្មោះថា មុញ្ចិតុកម្យតា ឡើយ ប៉ុន្តែឈ្មោះថា សន្តិដ្ឋានា ព្រោះតម្កល់នៅមាំក្នុងការសម្រេចកិច្ច។ សូម្បីក្នុងអដ្ឋកថា ក៏ពោលថា «ផុសនា គឺអប្បនា»។ មគ្គញាណនេះ ធ្វើនូវអប្បនាក្នុងព្រះនិព្វាន ទើបឈ្មោះថា សន្តិដ្ឋានា ហេតុនោះ ដោយពាក្យថា «សន្តិដ្ឋានា» សូម្បីមគ្គញាណក៏ត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដែរ។ សូម្បីនិព្វិទានុលោមញ្ញាណទាំងឡាយ ដោយអត្ថក៏ជាភ័យតូបដ្ឋានញ្ញាណ អាទីនវញ្ញាណ និងនិព្វិទាញ្ញាណហ្នឹងឯង ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបសង្គ្រោះញាណទាំងនោះដោយនិព្វិទាញ្ញាណទាំងឡាយ ហើយទ្រង់ប្រើតែពាក្យថា «និព្វិទា» ប៉ុណ្ណោះ ក្នុងពាក្យថា «និព្វិទាបដិប្បស្សទ្ធិញាណ» មិនបានប្រើពាក្យថា «និព្វិទានុលោម» ឡើយ។ ក្នុងញាណដ្ឋកនិទ្ទេសទាំងបីនេះ ក្នុងវត្ថុទាំងបួនដែលពោលទុកដោយអំណាចនៃធម្មនុបស្សនាចតុក្កៈទីបួន ក្នុងវត្ថុនីមួយៗ មានញាណពីរៗ គឺដោយអំណាចដង្ហើមចូលមួយ ដោយអំណាចដង្ហើមចេញមួយ ដូច្នេះ ក្នុងវត្ថុទាំងបួន ទើបមានញាណប្រាំបី។

วิมุตฺติสุขญาณนิทฺเทเส ปหีนตฺตาติ ปหานํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส ปหานสฺส สมุจฺเฉทปฺปหานตฺตํ ทสฺเสนฺโต สมุจฺฉินฺนตฺตาติ อาห. วิมุตฺติสุเข ญาณนฺติ ผลวิมุตฺติสุขสมฺปยุตฺตญาณญฺจ ผลวิมุตฺติสุขารมฺมณปจฺจเวกฺขณญาณญฺจ. อนุสยวตฺถุสฺส กิเลสสฺส ปหาเนน ปริยุฏฺฐานทุจฺจริตวตฺถุปฺปหานํ โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ปุน อนุสยานํ ปหานํ วุตฺตํ. เอกวีสติผลญาณํ สนฺธาย ปหีนกิเลสคณนายปิ ญาณคณนา กตา โหติ, ปจฺจเวกฺขณญาณญฺจ สนฺธาย ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขณคณนาย ผลปจฺจเวกฺขณญาณคณนา กตา โหตีติ.

ក្នុងវិមុត្តិសុខញាណនិទ្ទេស ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញការលះបង់ដោយពាក្យថា «បហីនត្តា» (ព្រោះលះបង់ហើយ) ហើយកាលនឹងបង្ហាញនូវភាពជាសមុច្ឆេទប្បហាននៃការលះបង់នោះ ទើបត្រាស់ថា «សមុច្ឆិន្នត្តា» (ព្រោះកាត់ផ្តាច់ហើយ)។ ញាណក្នុងវិមុត្តិសុខ គឺញាណដែលសម្បយុត្តដោយផលវិមុត្តិសុខផង ញាណដែលពិចារណា (បច្ចវេក្ខណញ្ញាណ) មានផលវិមុត្តិសុខជាអារម្មណ៍ផង។ ដើម្បីបង្ហាញថា ការលះបង់នូវវត្ថុគឺទុច្ចរិតដែលជាបរិយុដ្ឋានកិលេស រមែងមានបានដោយការលះបង់នូវកិលេសដែលជាវត្ថុនៃអនុស័យ ព្រះអង្គទើបត្រាស់អំពីការលះបង់នូវអនុស័យទាំងឡាយម្តងទៀត។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកផលញាណ ២១ ហើយធ្វើការរាប់ចំនួនញាណ សូម្បីដោយការរាប់ចំនួនកិលេសដែលលះបង់ហើយ និងទ្រង់សំដៅយកបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ហើយធ្វើការរាប់ចំនួនផលបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ ដោយការរាប់ចំនួនបច្ចវេក្ខណញ្ញាណនៃកិលេសដែលលះបង់ហើយ។

ญาณราสิฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានិទ្ទេសនៃញាណរាសិឆក្កៈ ចប់ហើយ។

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถาย

ក្នុងសទ្ធម្មប្បកាសិនី អដ្ឋកថាបដិសម្ភិទាមគ្គ

อานาปานสฺสติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអានាបាណស្សតិកថា ចប់ហើយ។

๔. อินฺทฺริยกถา

៤. ឥន្ទ្រិយកថា

๑. ปฐมสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

១. ការពណ៌នាបឋមសុត្តន្តនិទ្ទេស

๑๘๔. อิทานิ [Pg.124] อานาปานสฺสติกถานนฺตรํ กถิตาย อินฺทฺริยกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา อนุปฺปตฺตา. อยญฺหิ อินฺทฺริยกถา อานาปานสฺสติภาวนาย อุปการกานํ อินฺทฺริยานํ อภาเว อานาปานสฺสติภาวนาย อภาวโต ตทุปการกานํ อินฺทฺริยานํ วิโสธนาทิวิธิทสฺสนตฺถํ อานาปานสฺสติกถานนฺตรํ กถิตาติ ตญฺจ กเถตพฺพํ อินฺทฺริยกถํ อตฺตนา ภควโต สมฺมุขา สุตํ วิญฺญาตาธิปฺปายสุตฺตนฺติกเทสนํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา ตทตฺถปฺปกาสนวเสน กเถตุกาโม ปฐมํ ตาว เอวํ เม สุตนฺติอาทิมาห.

១៨៤. ឥឡូវនេះ ការពណ៌នាសេចក្តីដែលមិនធ្លាប់មានក្នុងឥន្ទ្រិយកថា ដែលពោលបន្ទាប់ពីអានាបាណស្សតិកថា បានមកដល់ហើយ។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រិយកថានេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកបន្ទាប់ពីអានាបាណស្សតិកថា ដើម្បីបង្ហាញវិធីមានការជម្រះឥន្ទ្រិយជាដើម ដែលជាឧបការៈដល់អានាបាណស្សតិភាវនា ព្រោះកាលបើគ្មានឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលជាឧបការៈទេ អានាបាណស្សតិភាវនាក៏មិនមានឡើយ។ ព្រះធម្មសេនាបតី (ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ) កាលប្រាថ្នានឹងសម្តែងនូវឥន្ទ្រិយកថានោះ ដោយធ្វើការសម្តែងតាមព្រះសូត្រដែលខ្លួនបានស្តាប់មកផ្ទាល់ចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ និងបានដឹងច្បាស់នូវព្រះអធិប្បាយ ឲ្យជាប្រធាន ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនៃព្រះសូត្រនោះ ក្នុងដំបូងបង្អស់ ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «ឯវំ មេ សុតំ» (ឯវំ មេ សុតំ ឯកំ សមយំ...) ដូច្នេះ។

ตตฺถ เอวนฺติ นิปาตปทํ. เมติอาทีนิ นามปทานิ. วิหรตีติ เอตฺถ วิ-อิติ อุปสคฺคปทํ, หรตีติ อาขฺยาตปทนฺติ อิมินา ตาว นเยน ปทวิภาโค เวทิตพฺโพ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ឯវំ» ជាសព្ទនិបាត។ ពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «មេ» ជានាមសព្ទ។ ក្នុងពាក្យថា «វិហរតិ» នេះ ពាក្យថា «វិ» ជាឧបសគ្គសព្ទ ពាក្យថា «ហរតិ» ជាអាខ្យាតសព្ទ គប្បីជ្រាបការចែកបទដោយវិធីប៉ុណ្ណេះជាមុនសិន។

อตฺถโต ปน อุปมูปเทสครหปสํสนาการวจนคฺคหเณสุ เอวํ-สทฺโท ทิสฺสติ นิทสฺสนตฺเถ จ อวธารณตฺเถ จ. อิธ ปน เอวํสทฺโท อาการตฺเถ นิทสฺสนตฺเถ จ วิญฺญุชเนน ปวุตฺโต, ตเถว อวธารณตฺเถ จ.

ចំណែកឯដោយអត្ថ គេរមែងឃើញ «ឯវំ» សព្ទ ក្នុងអត្ថជាឧបមា ឧបទេស (ការណែនាំ) គរហៈ (ការតិះដៀល) បសំសនៈ (ការសរសើរ) អាការៈ វចនគ្គហណៈ (ការទទួលពាក្យ) ក្នុងអត្ថជានិទស្សនៈ (ការបង្ហាញ) និងក្នុងអត្ថជាអវធារណៈ (ការកំណត់)។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ «ឯវំ» សព្ទ ត្រូវបានអ្នកប្រាជ្ញប្រើក្នុងអត្ថជាអាការៈ ក្នុងអត្ថជានិទស្សនៈ និងក្នុងអត្ថជាអវធារណៈដូចគ្នា។

ตตฺถ อาการตฺเถน เอวํสทฺเทน เอตมตฺถํ ทีเปติ – นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ วิวิธปาฏิหาริยํ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ สพฺพสตฺตานํ สกสกภาสานุรูปโต โสตปถมาคจฺฉนฺตํ ตสฺส ภควโต วจนํ สพฺพปฺปกาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ, สพฺพถาเมน ปน โสตุกามตํ ชเนตฺวาปิ เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอเกนากาเรน สุตนฺติ.

ក្នុងអត្ថទាំងនោះ ដោយ «ឯវំ» សព្ទ ក្នុងអត្ថជាអាការៈ ព្រះថេរៈរមែងញ៉ាំងអត្ថនេះឲ្យច្បាស់ថា «ព្រះវាចារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ដែលល្អិតល្អន់ដោយន័យផ្សេងៗ កើតឡើងតាមអធ្យាស្រ័យដ៏ច្រើនរបស់សត្វទាំងឡាយ ប្រកបដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ មានបាដិហារិយ៍ផ្សេងៗ មានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅដោយធម៌ អត្ថ ទេសនា និងបដិវេធៈ ចូលទៅកាន់ផ្លូវត្រចៀករបស់សត្វទាំងពួងតាមភាសានៃខ្លួនៗ តើនរណាអាចដឹងបានដោយគ្រប់ប្រការ ប៉ុន្តែខ្ញុំញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នានឹងស្តាប់ដោយកម្លាំងទាំងពួងឲ្យកើតឡើងហើយ បានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ គឺខ្ញុំបានស្តាប់មកដោយអាការៈមួយយ៉ាងនេះដែរ»

นิทสฺสนตฺเถน ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอวํ สุต’’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลํ สุตฺตํ นิทสฺเสติ.

ដោយ «ឯវំ» សព្ទ ក្នុងអត្ថជានិទស្សនៈ ព្រះថេរៈកាលដោះខ្លួនថា «ខ្ញុំមិនមែនជាព្រះស្វយម្ភូឡើយ ធម៌នេះមិនមែនជាធម៌ដែលខ្ញុំបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយខ្លួនឯងឡើយ» ដូច្នេះ ហើយពោលថា «ឯវំ មេ សុតំ» (ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ) ដើម្បីបង្ហាញនូវព្រះសូត្រទាំងមូលដែលត្រូវសម្តែងក្នុងពេលនេះ។

อวธารณตฺเถน เถโร สาริปุตฺโต ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๘-๑๘๙), ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกปุคฺคลมฺปิ [Pg.125] สมนุปสฺสามิ, โย เอวํ ตถาคเตน อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ สมฺมเทว อนุปฺปวตฺเตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺโต. สาริปุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ สมฺมเทว อนุปฺปวตฺเตตี’’ติเอวมาทินา (อ. นิ. ๑.๑๘๗) นเยน ภควตา ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกามตํ ชเนติ ‘‘เอวํ เม สุตํ, ตญฺจ โข อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว, น อญฺญถา ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ.

ដោយ «ឯវំ» សព្ទ ក្នុងអត្ថជាអវធារណៈ ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ កាលបង្ហាញនូវកម្លាំងនៃការចងចាំរបស់ខ្លួន ឲ្យសមគួរដល់ភាពដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សរសើរ ដោយន័យមានជាអាទិ៍ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បណ្តាភិក្ខុជាសាវករបស់តថាគត ដែលមានប្រាជ្ញាច្រើន ភិក្ខុនោះគឺសារីបុត្ត ជាកំពូល» និងថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនឃើញបុគ្គលដទៃ សូម្បីតែម្នាក់ ដែលញ៉ាំងធម្មចក្រដ៏ប្រសើរ ដែលតថាគតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមដោយប្រពៃ ដូចជាសារីបុត្តនេះឡើយ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សារីបុត្ត រមែងញ៉ាំងធម្មចក្រដ៏ប្រសើរ ដែលតថាគតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមដោយប្រពៃ» ដូច្នេះ ព្រះថេរៈរមែងញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នានឹងស្តាប់របស់សត្វទាំងឡាយឲ្យកើតឡើងថា «ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ធម៌នោះឯង មិនខ្វះមិនលើស ដោយអត្ថ ឬដោយព្យញ្ជនៈឡើយ គប្បីយល់ឃើញយ៉ាងនេះឯង មិនមែនយល់ឃើញជាយ៉ាងដទៃឡើយ»។

เมสทฺโท กรณสมฺปทานสามิอตฺเถสุ ทิสฺสติ. อิธ ปน ‘‘มยา สุตํ, มม สุต’’นฺติ จ อตฺถทฺวเย ยุชฺชติ.

«មេ» សព្ទ រមែងឃើញក្នុងអត្ថជាករណៈ សម្បទាន និងសាមី។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សមគួរក្នុងអត្ថទាំងពីរគឺ «មយា សុតំ» (ខ្ញុំបានស្តាប់ហើយ) និង «មម សុតំ» (ការស្តាប់របស់ខ្ញុំ)។

สุตนฺติ อยํสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ วิสฺสุตคมนกิลินฺนอุปจิตอนุโยคโสตวิญฺเญยฺเยสุ ทิสฺสติ วิญฺญาเตปิ จ โสตทฺวารานุสาเรน. อิธ ปนสฺส โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริตนฺติ วา อุปธารณนฺติ วา อตฺโถ. เม-สทฺทสฺส หิ มยาติอตฺเถ สติ ‘‘เอวํ มยา สุตํ โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริต’’นฺติ ยุชฺชติ, มมาติอตฺเถ สติ ‘‘เอวํ มม สุตํ โสตทฺวารานุสาเรน อุปธารณ’’นฺติ ยุชฺชติ.

ពាក្យថា «សុតំ» នេះ ទោះបីមានឧបសគ្គក្តី មិនមានឧបសគ្គក្តី រមែងឃើញក្នុងអត្ថជាវិស្សុតៈ (ល្បីល្បាញ) គមនៈ (ការទៅ) កិលិន្នៈ (សើម) ឧបចិតៈ (សន្សំទុក) អនុយោគៈ (ការប្រកប) សោតវិញ្ញេយ្យៈ (សព្ទដែលដឹងបានដោយត្រចៀក) និងក្នុងអត្ថជាអារម្មណ៍ដែលដឹងបានតាមផ្លូវត្រចៀក។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ អត្ថរបស់ពាក្យនោះ គឺការចាំទុកតាមផ្លូវត្រចៀក ឬការចាំទុក។ ព្រោះថាកាលបើ «មេ» សព្ទ មានអត្ថថា «មយា» (ដោយខ្ញុំ) សេចក្តីថា «ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ គឺបានចាំទុកតាមផ្លូវត្រចៀក» ដូច្នេះ រមែងសមគួរ កាលបើមានអត្ថថា «មម» (របស់ខ្ញុំ) សេចក្តីថា «ការស្តាប់របស់ខ្ញុំយ៉ាងនេះ គឺការចាំទុកតាមផ្លូវត្រចៀក» ដូច្នេះ រមែងសមគួរ។

อปิจ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ อตฺตนา อุปฺปาทิตภาวํ อปฺปฏิชานนฺโต ปุริมสวนํ วิวรนฺโต ‘‘สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตมิทํ มยา ตสฺส ภควโต จตุเวสารชฺชวิสารทสฺส ทสพลธรสฺส อาสภฏฺฐานฏฺฐายิโน สีหนาทนาทิโน สพฺพสตฺตุตฺตมสฺส ธมฺมิสฺสรสฺส ธมฺมราชสฺส ธมฺมาธิปติโน ธมฺมทีปสฺส ธมฺมสรณสฺส สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺติโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วจนํ, น เอตฺถ อตฺเถ วา ธมฺเม วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา กงฺขา วา วิมติ วา กาตพฺพา’’ติ อิมสฺมึ ธมฺเม อสฺสทฺธิยํ วินาเสติ, สทฺธาสมฺปทํ อุปฺปาเทตีติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈកាលមិនទទួលសេចក្តីថា ធម៌នេះខ្លួនបង្កើតឡើងដោយខ្លួនឯង ដោយពាក្យថា «ឯវំ មេ សុតំ» ដូច្នេះ ហើយបើកសម្តែងនូវការស្តាប់ក្នុងកាលមុនថា «ព្រះវាចានេះ ខ្ញុំបានទទួលមកផ្ទាល់ចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះដ៏មានព្រះភាគ អង្គជាអ្នកក្លាហានដោយវេសារជ្ជញ្ញាណទាំងបួន ទ្រង់នូវទសពលញ្ញាណ ឋិតនៅក្នុងឋានៈដ៏ប្រសើរ ទ្រង់បន្លឺនូវសីហនាទ ជាបុគ្គលដ៏ឧត្តមជាងសត្វទាំងពួង ជាម្ចាស់នៃធម៌ ជាស្តេចធម៌ ជាអធិបតីនៃធម៌ ជាប្រទីបនៃធម៌ ជាទីពឹងនៃធម៌ ជាអ្នកញ៉ាំងព្រះសទ្ធម្មចក្រដ៏ប្រសើរឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ជាព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធអង្គនោះ សេចក្តីសង្ស័យ ឬសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ ក្នុងអត្ថក្តី ក្នុងធម៌ក្តី ក្នុងបទក្តី ក្នុងព្យញ្ជនៈក្តី មិនគប្បីធ្វើក្នុងព្រះវាចានេះឡើយ» ដូច្នេះ ឈ្មោះថាកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីមិនជឿក្នុងធម៌នេះ និងញ៉ាំងសេចក្តីជំនឿឲ្យបរិបូណ៌។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបបុរាណាចារ្យពោលថា៖

‘‘วินาสยติ อสฺสทฺธํ, สทฺธํ วฑฺเฒติ สาสเน;

เอวํ เม สุตมิจฺเจวํ, วทํ โคตมสาวโก’’ติ.

«សាវករបស់ព្រះគោតម កាលពោលយ៉ាងនេះថា "ឯវំ មេ សុតំ" ដូច្នេះ ឈ្មោះថាកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីមិនជឿ និងញ៉ាំងសេចក្តីជឿក្នុងសាសនាឲ្យចម្រើនឡើង»។

เอกนฺติ คณนปริจฺเฉทนิทฺเทโส. สมยนฺติ ปริจฺฉินฺนนิทฺเทโส. เอกํ สมยนฺติ อนิยมิตปริทีปนํ. ตตฺถ สมยสทฺโท –

ពាក្យថា «ឯកំ» ជាការសម្តែងការកំណត់ចំនួន។ ពាក្យថា «សមយំ» ជាការសម្តែងនូវកាលដែលត្រូវបានកំណត់។ ពាក្យថា «ឯកំ សមយំ» ជាការសម្តែងនូវកាលដែលមិនបានកំណត់ជាក់លាក់។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ «សមយ» សព្ទ៖

สมวาเย ขเณ กาเล, สมูเห เหตุทิฏฺฐิสุ;

ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ.

រមែងឃើញក្នុងអត្ថជាសមវាយៈ (ការព្រមព្រៀងគ្នា) ខណៈ កាល សមូហៈ (ពួកក្រុម) ហេតុ ទិដ្ឋិ បដិលាភៈ (ការបាន) បហានៈ (ការលះ) និងបដិវេធៈ (ការចាក់ធ្លុះ)។

อิธ [Pg.126] ปนสฺส กาโล อตฺโถ. เตน สํวจฺฉรอุตุมาสทฺธมาสรตฺตินฺทิวปุพฺพณฺหมชฺฌนฺหิกสายนฺหปฐม- มชฺฌิมปจฺฉิมยามมุหุตฺตาทีสุ กาลปฺปเภทภูเตสุ สมเยสุ เอกํ สมยนฺติ ทีเปติ.

ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ អត្ថរបស់ពាក្យនោះគឺ «កាល»។ ដោយហេតុនោះ ព្រះថេរៈរមែងបង្ហាញថា «ក្នុងសម័យមួយ» ក្នុងបណ្តាសម័យទាំងឡាយដែលជាចំណែកនៃកាល មានឆ្នាំ រដូវ ខែ កន្លះខែ យប់ថ្ងៃ ពេលព្រឹក ពេលថ្ងៃត្រង់ ពេលល្ងាច យាមដំបូង យាមកណ្តាល យាមចុងក្រោយ និងមុហូតជាដើម។

ตตฺถ กิญฺจาปิ เอเตสุ สํวจฺฉราทีสุ สมเยสุ ยํ ยํ สุตฺตํ ยมฺหิ ยมฺหิ สํวจฺฉเร อุตุมฺหิ มาเส ปกฺเข รตฺติภาเค ทิวสภาเค วา วุตฺตํ, สพฺพํ ตํ เถรสฺส สุวิทิตํ สุววตฺถาปิตํ ปญฺญาย. ยสฺมา ปน ‘‘เอวํ เม สุตํ อสุกสํวจฺฉเร อสุกอุตุมฺหิ อสุกมาเส อสุกปกฺเข อสุกรตฺติภาเค อสุกทิวสภาเค วา’’ติ เอวํ วุตฺเต น สกฺกา สุเขน ธาเรตุํ วา อุทฺทิสิตุํ วา อุทฺทิสาเปตุํ วา, พหุ จ วตฺตพฺพํ โหติ, ตสฺมา เอเกเนว ปเทน ตมตฺถํ สโมธาเนตฺวา ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อาห.

ក្នុងសម័យទាំងនោះ ទោះបីព្រះសូត្រណាៗ ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ក្នុងឆ្នាំ រដូវ ខែ បក្ខ ភាគនៃយប់ ឬភាគនៃថ្ងៃណាៗ ក្នុងបណ្តាសម័យមានឆ្នាំជាដើមទាំងនេះ ព្រះថេរៈបានដឹងច្បាស់ បានកំណត់ទុកដោយប្រពៃដោយប្រាជ្ញាក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះកាលបើពោលយ៉ាងនេះថា «ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះ ក្នុងឆ្នាំឯណោះ ក្នុងរដូវឯណោះ ក្នុងខែឯណោះ ក្នុងបក្ខឯណោះ ក្នុងភាគនៃយប់ឯណោះ ឬក្នុងភាគនៃថ្ងៃឯណោះ» ដូច្នេះ នាំឲ្យមិនអាចចាំទុកក្តី សូត្រក្តី ឲ្យគេសូត្រក្តី ដោយងាយបានឡើយ ទាំងត្រូវនិយាយពាក្យជាច្រើនទៀតផង ហេតុនោះ ព្រះធម្មសេនាបតីត្ថេរ ទើបរួបរួមអត្ថនោះដោយបទតែមួយ ហើយពោលថា «ឯកំ សមយំ» (ក្នុងសម័យមួយ)។

เย วา อิเม คพฺโภกฺกนฺติสมโย ชาติสมโย สํเวคสมโย อภินิกฺขมนสมโย ทุกฺกรการิกสมโย มารวิชยสมโย อภิสมฺโพธิสมโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสมโย เทสนาสมโย ปรินิพฺพานสมโยติเอวมาทโย ภควโต เทวมนุสฺเสสุ อติวิย ปกาสา อเนกกาลปฺปเภทา เอว สมยา, เตสุ สมเยสุ เทสนาสมยสงฺขาตํ เอกํ สมยนฺติ ทีเปติ. โย จายํ ญาณกรุณากิจฺจสมเยสุ กรุณากิจฺจสมโย, อตฺตหิตปรหิตปฏิปตฺติสมเยสุ ปรหิตปฏิปตฺติสมโย, สนฺนิปติตานํ กรณียทฺวยสมเยสุ ธมฺมิกถาสมโย, เทสนาปฏิปตฺติสมเยสุ เทสนาสมโย, เตสุปิ สมเยสุ อญฺญตรํ สมยํ สนฺธาย ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อาห.

ម្យ៉ាងទៀត សម័យទាំងឡាយណា មានគព្ភោក្កន្តិសម័យ (សម័យចុះสู่គភ៌) ជាតិសម័យ (សម័យប្រសូត) សំវេគសម័យ (សម័យកើតសេចក្តីសង្វេគ) អភិនិក្ខមនសម័យ (សម័យយាងចេញសាងភ្នួស) ទុក្ករការិកសម័យ (សម័យធ្វើទុក្ករកិរិយា) មារវិជយសម័យ (សម័យផ្ចាញ់មារ) អភិសម្ពោធិសម័យ (សម័យត្រាស់ដឹង) ទិដ្ឋធម្មសុខវិហារសម័យ (សម័យនៅជាសុខក្នុងបច្ចុប្បន្ន) ទេសនាសម័យ (សម័យសម្តែងធម៌) និងបរិនិព្វានសម័យជាដើម របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដែលល្បីល្បាញក្រៃលែងក្នុងចំណោមទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ ជាសម័យដែលមានចំណែកនៃកាលដ៏ច្រើន ព្រះថេរៈរមែងបង្ហាញនូវសម័យមួយដែលរាប់ថាជាទេសនាសម័យ ក្នុងបណ្តាសម័យទាំងនោះ។ មួយវិញទៀត ក្នុងបណ្តាញាណកិច្ចនិងករុណាកិច្ចសម័យ សម័យណាដែលជាករុណាកិច្ចសម័យ, ក្នុងបណ្តាអត្តហិតៈនិងបរហិតបដិបត្តិសម័យ សម័យណាដែលជាបរហិតបដិបត្តិសម័យ, ក្នុងបណ្តាការណីយទ្វយសម័យ (សម័យនៃកិច្ចពីរយ៉ាង) របស់ពួកជនដែលមកប្រជុំគ្នា សម័យណាដែលជាធម្មកថាសម័យ, ក្នុងបណ្តាទេសនានិងបដិបត្តិសម័យ សម័យណាដែលជាទេសនាសម័យ ព្រះថេរៈកាលសំដៅយកសម័យណាមួយ សូម្បីក្នុងសម័យទាំងនោះ ទើបពោលថា «ឯកំ សមយំ»។

ยสฺมา ปน ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อจฺจนฺตสํโยคตฺโถ สมฺภวติ. ยญฺหิ สมยํ ภควา อิมํ อญฺญํ วา สุตฺตนฺตํ เทเสสิ, อจฺจนฺตเมว ตํ สมยํ กรุณาวิหาเรน วิหาสิ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ อิธ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ.

ព្រោះថា ក្នុងពាក្យថា «ឯកំ សមយំ» នេះ អត្ថជាអច្ចន្តសំយោគៈ (ការទាក់ទងគ្នាមិនដាច់) រមែងសមគួរ។ ព្រោះថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវព្រះសូត្រនេះក្តី ព្រះសូត្រដទៃក្តី ក្នុងសម័យណា ព្រះអង្គរមែងគង់នៅដោយករុណាកម្បនៈ (ករុណាកិច្ច) អស់កាលដ៏វែងក្នុងសម័យនោះឯង ហេតុនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអត្ថនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ទុកដោយឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ) ក្នុងទីនេះ។

เตเนตํ วุจฺจติ –

ព្រោះហេតុនោះ ទើបបុរាណាចារ្យពោលថា៖

‘‘ตํ ตํ อตฺถมเปกฺขิตฺวา, ภุมฺเมน กรเณน จ;

อญฺญตฺร สมโย วุตฺโต, อุปโยเคน โส อิธา’’ติ.

«ក្នុងកន្លែងដទៃ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកអត្ថនោះៗ ហើយត្រាស់ "សមយ" សព្ទ ដោយភុម្មវិភត្តិ (សត្តមីវិភត្តិ) ខ្លះ ដោយករណវិភត្តិ (តតិយាវិភត្តិ) ខ្លះ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ "សមយ" សព្ទនោះ ដោយឧបយោគវិភត្តិ (ទុតិយាវិភត្តិ)»

โปราณา ปน วณฺณยนฺติ – ‘‘ตสฺมึ สมเย’’ติ วา ‘‘เตน สมเยนา’’ติ วา ‘‘ตํ สมย’’นฺติ วา อภิลาปมตฺตเภโท เอส, สพฺพตฺถ ภุมฺมเมวตฺโถติ. ตสฺมา [Pg.127] ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ วุตฺเตปิ ‘‘เอกสฺมึ สมเย’’ติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយ តែងពន្យល់ថា ពាក្យថា «តស្មឹ សមយេ» ក្តី «តេន សមយេន» ក្តី «តំ សមយំ» ក្តី នេះគ្រាន់តែជាការប្លែកគ្នានៃពាក្យនិយាយ (អភិលាបៈ) ប៉ុណ្ណោះ ប៉ុន្តែក្នុងទីទាំងពួង សុទ្ធតែមានអត្ថជាភុម្មៈ (អាធារៈ) តែម្យ៉ាង។ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីពោលថា «ឯកំ សមយំ» ក៏គប្បីជ្រាបថា មានសេចក្តីដូចគ្នានឹងពាក្យថា «ឯកស្មឹ សមយេ» ដែរ។

ภควาติ ครุ. ครุญฺหิ โลเก ‘‘ภควา’’ติ วทนฺติ. อยญฺจ สพฺพคุณวิสิฏฺฐตาย สพฺพสตฺตานํ ครุ, ตสฺมา ‘‘ภควา’’ติ เวทิตพฺโพ. โปราเณหิปิ วุตฺตํ –

ពាក្យថា «ភគវា» គឺព្រះអង្គជាបុគ្គលគួរគោរពកោតក្រែង (គរុ)។ ពិតណាស់ ជនទាំងឡាយក្នុងលោក តែងហៅបុគ្គលដែលគួរគោរពកោតក្រែងថា «ភគវា»។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគនេះ ទ្រង់ជាទីគោរពកោតក្រែងនៃសត្វលោកទាំងពួង ព្រោះទ្រង់វិសេសដោយគុណទាំងពួង ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ទ្រង់ព្រះនាមថា «ភគវា»។ សូម្បីព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយក៏បានពោលទុកថា៖

‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ;

ครุ คารวยุตฺโต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

«ពាក្យថា ភគវា ជាពាក្យដ៏ប្រសើរ ពាក្យថា ភគវា ជាពាក្យដ៏ឧត្តម ព្រះអង្គទ្រង់ប្រកបដោយគុណគួរគោរព និងការធ្វើសេចក្តីគោរព ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់ព្រះនាមថា ភគវា»។

อปิจ –

មួយវិញទៀត៖

‘‘ภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา;

ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโต’’ติ. –

«ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ព្រះនាមថា ភគវា ព្រោះទ្រង់មានភ័ព្វ (ភាគ្យវា) ព្រោះទ្រង់មានធម៌ដ៏លាមកបន្សាត់បង់ហើយ (ភគ្គវា) ព្រោះទ្រង់ប្រកបដោយធម៌ទាំងឡាយមានភគៈជាដើម (ភគេហិ យុត្តោ) ព្រោះទ្រង់ចែកធម៌ (វិភត្តវា) ព្រោះទ្រង់សេពធម៌ (ភត្តវា) និងព្រោះទ្រង់ខ្ជាក់ចោលនូវគមនៈ (តណ្ហា) ក្នុងភពទាំងឡាយ (វន្តគមនោ ភវេសុ)»។

อิมิสฺสาปิ คาถาย วเสน อสฺส ปทสฺส วิตฺถารโต อตฺโถ เวทิตพฺโพ. โส จ วิสุทฺธิมคฺเค พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๓ อาทโย) วุตฺโตเยว.

សេចក្តីអធិប្បាយពិស្តារនៃបទ «ភគវា» នេះ គប្បីជ្រាបតាមអំណាចនៃគាថានេះផងចុះ។ សេចក្តីពិស្តារនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលទុកហើយក្នុងគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គ ត្រង់ពុទ្ធានុស្សតិនិន្ទេស។

เอตฺตาวตา เจตฺถ เอวนฺติ วจเนน เทสนาสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ, เม สุตนฺติ สาวกสมฺปตฺตึ, เอกํ สมยนฺติ กาลสมฺปตฺตึ, ภควาติ เทสกสมฺปตฺตึ.

ក្នុងបទទាំងនេះ ដោយពាក្យត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យ សម្តែងនូវសេចក្តីបរិបូណ៌នៃទេសនា (ទេសនាសម្បត្តិ) ដោយពាក្យថា «ឯវំ» សម្តែងនូវសេចក្តីបរិបូណ៌នៃសាវ័ក (សាវកសម្បត្តិ) ដោយពាក្យថា «មេ សុតំ» សម្តែងនូវសេចក្តីបរិបូណ៌នៃកាល (កាលសម្បត្តិ) ដោយពាក្យថា «ឯកំ សមយំ» និងសម្តែងនូវសេចក្តីបរិបូណ៌នៃព្រះទេសកៈ (ទេសកសម្បត្តិ) ដោយពាក្យថា «ភគវា»។

สาวตฺถิยนฺติ เอตฺถ จ สวตฺถสฺส อิสิโน นิวาสฏฺฐานภูตา นครี สาวตฺถี, ยถา กากนฺที มากนฺทีติ เอวํ ตาว อกฺขรจินฺตกา. อฏฺฐกถาจริยา ปน ภณนฺติ – ยํ กิญฺจิ มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ สพฺพเมตฺถ อตฺถีติ สาวตฺถี, สตฺถสมาโยเค จ กึ ภณฺฑมตฺถีติ ปุจฺฉิเต สพฺพมตฺถีติปิ วจนมุปาทาย สาวตฺถี.

ក្នុងពាក្យថា «សាវត្ថិយំ» នេះ ពួកអ្នកអក្សរសាស្ត្រ (អ្នកវ្យាករណ៍) តែងពោលមុនថា នគរដែលជាទីលំនៅរបស់សាវត្ថឥសី ឈ្មោះថា «សាវត្ថី» ដូចជាពាក្យថា «កាកន្ទី» (ទីលំនៅរបស់កាកន្ទឥសី) និង «មាកន្ទី» (ទីលំនៅរបស់មាកន្ទឥសី) ដូច្នោះដែរ។ ចំណែកឯព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយ តែងពោលថា គ្រឿងឧបភោគបរិភោគណាមួយរបស់មនុស្សទាំងឡាយ គ្រឿងឧបភោគបរិភោគទាំងអស់នោះ មាននៅក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «សាវត្ថី»។ ម្យ៉ាងទៀត កាលបើពួកឈ្មួញជួបជុំគ្នា ហើយមានគេសួរថា «តើមានទំនិញអ្វីខ្លះ?» ក៏ឆ្លើយតបថា «មានគ្រប់យ៉ាង (សព្វំ អត្ថិ)» អាស្រ័យហេតុនៃពាក្យនោះ ទើបឈ្មោះថា «សាវត្ថី»។

‘‘สพฺพทา สพฺพูปกรณํ, สาวตฺถิยํ สโมหิตํ;

ตสฺมา สพฺพมุปาทาย, สาวตฺถีติ ปวุจฺจตี’’ติ. –

«គ្រឿងឧបភោគបរិភោគគ្រប់យ៉ាង តែងមានព្រមព្រៀងគ្នាក្នុងក្រុងសាវត្ថីគ្រប់ពេលវេលា ព្រោះហេតុនោះ ក្រុងនោះទើបឈ្មោះថា សាវត្ថី ដោយអាស្រ័យនូវគ្រឿងឧបភោគបរិភោគគ្រប់យ៉ាងនោះ»

ตสฺสํ สาวตฺถิยํ. สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนํ. วิหรตีติ อวิเสเสน อิริยาปถทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรสุ อญฺญตรวิหารสมงฺคิปริทีปนเมตํ, อิธ ปน ฐานคมนาสนสยนปฺปเภเทสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรอิริยาปถสมาโยคปริทีปนํ. เตน ฐิโตปิ คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ สยาโนปิ ภควา ‘‘วิหรติ’’จฺเจว เวทิตพฺโพ. โส หิ ภควา เอกํ อิริยาปถพาธนํ อญฺเญน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตมตฺตภาวํ หรติ ปวตฺเตติ, ตสฺมา ‘‘วิหรตี’’ติ วุจฺจติ.

ពាក្យថា «តស្សំ» សំដៅយក «ក្នុងក្រុងសាវត្ថីនោះ»។ វិភត្តិទី ៧ (ភុម្មវចនៈ) ក្នុងទីនេះ ប្រើក្នុងអត្ថជិត (សមីបត្ថៈ)។ ពាក្យថា «វិហរតិ» នេះ ដោយទូទៅ ជាការសម្តែងនូវការប្រកបដោយវិហារធម៌ណាមួយ ក្នុងបណ្តាឥរិយាបថវិហារៈ ទិព្វវិហារៈ ព្រហ្មវិហារៈ និងអរិយវិហារៈ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកការសម្តែងនូវការប្រកបដោយឥរិយាបថណាមួយ ក្នុងបណ្តាឥរិយាបថទាំងឡាយ មានការឈរ ការដើរ ការអង្គុយ និងការដេកជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ឈរក្តី យាងទៅក្តី គង់ក្តី ផ្ទំក្តី ក៏គប្បីជ្រាបថា «ទ្រង់គង់នៅ (វិហរតិ)» ដូចគ្នា។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគនោះ ទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវការបៀតបៀននៃឥរិយាបថមួយ ដោយឥរិយាបថមួយទៀត ហើយទ្រង់រក្សា និងប្រព្រឹត្តទៅនូវអត្តភាពមិនឱ្យដួលចុះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «វិហរតិ» (ទ្រង់គង់នៅ)។

เชตวเนติ [Pg.128] เอตฺถ อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชนํ ชินาตีติ เชโต, รญฺโญ วา อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชเน ชิเต ชาโตติ เชโต, มงฺคลกมฺยตาย วา ตสฺส เอวํนามเมว กตนฺติ เชโต, วนยตีติ วนํ, อตฺตสมฺปทาย สตฺตานํ ภตฺตึ กาเรติ, อตฺตนิ สิเนหํ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. วนุเต อิติ วา วนํ, นานาวิธกุสุมคนฺธสมฺโมทมตฺตโกกิลาทิวิหงฺคาภิรุเตหิ มนฺทมารุตจลิตรุกฺขสาขาวิฏปปลฺลวปลาเสหิ ‘‘เอถ มํ ปริภุญฺชถา’’ติ ปาณิโน ยาจติ วิยาติ อตฺโถ. เชตสฺส วนํ เชตวนํ. ตญฺหิ เชเตน ราชกุมาเรน โรปิตํ สํวทฺธิตํ ปริปาลิตํ, โส จ ตสฺส สามี อโหสิ, ตสฺมา เชตวนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ เชตวเน. วนญฺจ นาม โรปิมํ สยํชาตนฺติ ทุวิธํ. อิทญฺจ เวฬุวนาทีนิ จ โรปิมานิ, อนฺธวนมหาวนาทีนิ สยํชาตานิ.

ក្នុងពាក្យថា «ជេតវនេ» នេះ បុគ្គលណាឈ្នះនូវពួកសត្រូវរបស់ខ្លួន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «ជេតៈ» (ព្រះរាជកុមារជេត) ឬមួយថា ព្រះរាជកុមារដែលប្រសូតក្នុងកាលដែលព្រះរាជាទ្រង់ឈ្នះពួកសត្រូវរបស់ព្រះអង្គ ឈ្មោះថា «ជេតៈ» ឬមួយថា ព្រោះប្រាថ្នានូវសិរីសួស្តី ទើបគេដាក់ព្រះនាមរបស់ព្រះរាជកុមារនោះយ៉ាងនោះថា «ជេតៈ»។ ទីណាដែលធ្វើឱ្យកើតសេចក្តីស្រឡាញ់ពេញចិត្ត ទីនោះឈ្មោះថា «វនៈ» (ព្រៃ ឬសួនច្បារ) សេចក្តីថា ធ្វើឱ្យសត្វទាំងឡាយកើតសេចក្តីស្រឡាញ់ពេញចិត្តក្នុងខ្លួនដោយសារតែភាពសម្បូរបែបរបស់ខ្លួន។ ម្យ៉ាងទៀត ទីណាដែលហាក់ដូចជាអង្វរករ ទីនោះឈ្មោះថា «វនៈ» សេចក្តីថា ហាក់ដូចជាអង្វរករដល់សត្វទាំងឡាយថា «ចូរមកបរិភោគ (ប្រើប្រាស់) ខ្ញុំចុះ» ដោយសារតែសំឡេងយំនៃសត្វស្លាបទាំងឡាយមានសត្វតាវៅជាដើម ដែលស្រវឹងដោយក្លិនក្រអូបនៃផ្កាផ្សេងៗ និងដោយសារតែមែកឈើ មែកតូចៗ ត្រពក និងស្លឹកឈើទាំងឡាយដែលញ័ររញ្ជួយដោយសារខ្យល់បក់រំភើយៗ។ ព្រៃរបស់ព្រះកុមារជេត ឈ្មោះថា «ជេតវនៈ»។ ពិតណាស់ ព្រៃនោះ គឺព្រះរាជកុមារជេតបានដាំ បានថែរក្សា និងបានការពារ ហើយទ្រង់ក៏ជាម្ចាស់នៃព្រៃនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «ជេតវនៈ»។ ក្នុងព្រៃជេតវនៈនោះ។ ព្រៃ (វនៈ) នេះមាន ២ ប្រភេទ គឺព្រៃដែលគេដាំ (រោបិមៈ) និងព្រៃដែលដុះឯង (សយំជាតៈ)។ ក្នុងព្រៃទាំងនោះ ព្រៃជេតវនៈនេះក្តី ព្រៃវេឡុវ័នជាដើមក្តី ជាព្រៃដែលគេដាំ ចំណែកឯព្រៃអន្ធវ័ន និងព្រៃមហាវ័នជាដើម ជាព្រៃដែលដុះឯង។

อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเมติ สุทตฺโต นาม โส คหปติ มาตาปิตูหิ กตนามวเสน. สพฺพกามสมิทฺธตาย ปน วิคตมจฺเฉรตาย กรุณาทิคุณสมงฺคิตาย จ นิจฺจกาลํ อนาถานํ ปิณฺฑมทาสิ, เตน อนาถปิณฺฑิโกติ สงฺขํ คโต. อารมนฺติ เอตฺถ ปาณิโน, วิเสเสน วา ปพฺพชิตาติ อาราโม, ตสฺส ปุปฺผผลาทิโสภาย นาติทูรนจฺจาสนฺนตาทิปญฺจวิธเสนาสนงฺคสมฺปตฺติยา จ ตโต ตโต อาคมฺม รมนฺติ อภิรมนฺติ, อนุกฺกณฺฐิตา หุตฺวา นิวสนฺตีติ อตฺโถ. วุตฺตปฺปการาย วา สมฺปตฺติยา ตตฺถ ตตฺถ คเตปิ อตฺตโน อพฺภนฺตรํ อาเนตฺวา รมาเปตีติ อาราโม. โส หิ อนาถปิณฺฑิเกน คหปตินา เชตสฺส ราชกุมารสฺส หตฺถโต อฏฺฐารสหิ หิรญฺญโกฏีหิ โกฏิสนฺถเรน กีณิตฺวา อฏฺฐารสหิ หิรญฺญโกฏีหิ เสนาสนานิ การาเปตฺวา อฏฺฐารสหิ หิรญฺญโกฏีหิ วิหารมหํ นิฏฺฐาเปตฺวา เอวํ จตุปญฺญาสหิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาทิโต, ตสฺมา ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมึ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม.

ក្នុងពាក្យថា «អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ» នេះ គហបតីនោះមានឈ្មោះថា «សុទត្តៈ» តាមនាមដែលមាតាបិតាបានដាក់ឱ្យ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះទ្រង់សម្បូរបែបដោយសេចក្តីប្រាថ្នាគ្រប់យ៉ាង ព្រោះគ្មានសេចក្តីកំណាញ់ និងព្រោះប្រកបដោយគុណធម៌មានសេចក្តីករុណាជាដើម ទើបលោកតែងតែផ្តល់នូវដុំបាយ (អាហារ) ដល់ជនអនាថាទាំងឡាយអស់កាលជានិច្ច ហេតុនោះ ទើបលោកទទួលបាននូវការហៅថា «អនាថបិណ្ឌិកៈ» (អ្នកមានដុំបាយដើម្បីជនអនាថា)។ ទីណាដែលសត្វទាំងឡាយ ឬជាពិសេសគឺពួកបព្វជិត តែងមកត្រេកអរ ទីនោះឈ្មោះថា «អារាមៈ» សេចក្តីថា ពួកបព្វជិតទាំងឡាយមកពីទិសផ្សេងៗ ហើយត្រេកអរ រីករាយ មិនមានសេចក្តីធុញទ្រាន់ ហើយរស់នៅ ព្រោះតែភាពស្រស់ស្អាតនៃផ្កានិងផ្លែឈើជាដើម និងព្រោះតែភាពបរិបូណ៌ដោយអង្គនៃសេនាសនៈ ៥ យ៉ាង មានការមិនឆ្ងាយពេក មិនជិតពេកជាដើម។ ឬមួយថា ទីណាដែលនាំសត្វទាំងឡាយដែលទៅកាន់ទីនោះៗ ឱ្យចូលមកខាងក្នុងខ្លួន ហើយធ្វើឱ្យត្រេកអរ ដោយសារតែភាពបរិបូណ៌មានសភាពដូចដែលបានពោលហើយ ទីនោះឈ្មោះថា «អារាមៈ»។ ពិតណាស់ អារាមនោះ គឺអនាថបិណ្ឌិកគហបតីបានទិញពីព្រះហស្តរបស់ព្រះរាជកុមារជេត ដោយក្រាលប្រាក់កាក់ចំនួន ១៨ កោដិ ហើយបានកសាងសេនាសនៈទាំងឡាយអស់ប្រាក់ ១៨ កោដិ និងបានធ្វើពិធីបុណ្យឆ្លងវត្តអស់ប្រាក់ ១៨ កោដិ គឺបានបរិច្ចាគទ្រព្យអស់ ៥៤ កោដិ ដោយវិធីនេះ ហើយបានប្រគល់ថ្វាយចំពោះភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមោ» (អារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី)។ ក្នុងអារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋីនោះ។

เอตฺถ จ ‘‘เชตวเน’’ติวจนํ ปุริมสามิปริกิตฺตนํ, ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ ปจฺฉิมสามิปริกิตฺตนํ. กิเมเตสํ ปริกิตฺตเน ปโยชนนฺติ? ปุญฺญกามานํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนํ. ตตฺถ หิ ทฺวารโกฏฺฐกปาสาทมาปเน ภูมิวิกฺกยลทฺธา อฏฺฐารส หิรญฺญโกฏิโย อเนกโกฏิอคฺฆนกา รุกฺขา จ เชตสฺส ปริจฺจาโค, จตุปญฺญาส หิรญฺญโกฏิโย อนาถปิณฺฑิกสฺส[Pg.129]. อิติ เตสํ ปริกิตฺตเนน เอวํ ปุญฺญกามา ปุญฺญานิ กโรนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อายสฺมา สาริปุตฺโต อญฺเญปิ ปุญฺญกาเม เตสํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยเชติ.

ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «ជេតវនេ» ជាការប្រកាសនូវម្ចាស់ដើម (បុរិមសាមិ) ចំណែកឯពាក្យថា «អនាថបិណ្ឌិកស្ស អារាមេ» ជាការប្រកាសនូវម្ចាស់ក្រោយ (បច្ឆិមសាមិ)។ តើការប្រកាសឈ្មោះរបស់ម្ចាស់ទាំងពីរនាក់នេះ មានប្រយោជន៍អ្វី? ប្រយោជន៍គឺ ដើម្បីឱ្យពួកជនអ្នកប្រាថ្នាបុណ្យ យកតម្រាប់តាម (ទិដ្ឋានុគតិ)។ ពិតណាស់ ក្នុងការសាងសង់ខ្លោងទ្វារ និងប្រាសាទក្នុងទីនោះ ព្រះរាជកុមារជេតបានបរិច្ចាគដីធ្លី ប្រាក់ ១៨ កោដិដែលបានមកពីការលក់សួនច្បារ និងដើមឈើទាំងឡាយដែលមានតម្លៃច្រើនកោដិ ចំណែកឯអនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋីបានបរិច្ចាគប្រាក់ ៥៤ កោដិ។ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ កាលបង្ហាញថា «ពួកជនអ្នកប្រាថ្នាបុណ្យ តែងធ្វើបុណ្យទាំងឡាយយ៉ាងនេះ» ដោយសារការប្រកាសឈ្មោះរបស់ម្ចាស់ទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថាបានដឹកនាំពួកជនអ្នកប្រាថ្នាបុណ្យដទៃទៀត ឱ្យយកតម្រាប់តាមម្ចាស់ទាំងពីរនោះដែរ។

ตตฺถ สิยา – ยทิ ตาว ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ, ‘‘เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ น วตฺตพฺพํ. อถ ตตฺถ วิหรติ, ‘‘สาวตฺถิย’’นฺติ น วตฺตพฺพํ. น หิ สกฺกา อุภยตฺถ เอกํ สมยํ วิหริตุนฺติ. น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, นนุ อโวจุมฺห ‘‘สมีปตฺเถ ภุมฺมวจน’’นฺติ. ตสฺมา ยถา คงฺคายมุนาทีนํ สมีเป โคยูถานิ จรนฺตานิ ‘‘คงฺคาย จรนฺติ, ยมุนาย จรนฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวมิธาปิ ยทิทํ สาวตฺถิยา สมีเป เชตวนํ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม, ตตฺถ วิหรนฺโต วุจฺจติ ‘‘สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ. โคจรคามนิทสฺสนตฺถํ หิสฺส สาวตฺถิวจนํ, ปพฺพชิตานุรูปนิวาสฏฺฐานนิทสฺสนตฺถํ เสสวจนํ.

ក្នុងទីនោះ ប្រហែលជាមានការចោទសួរថា៖ ប្រសិនបើព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី មិនគប្បីពោលថា «ក្នុងព្រៃជេតពន ជាអារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី» ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ប្រសិនបើទ្រង់គង់នៅក្នុងអារាមនោះ មិនគប្បីពោលថា «ក្នុងក្រុងសាវត្ថី» ឡើយ ព្រោះថា ព្រះអង្គមិនអាចគង់នៅក្នុងទីទាំងពីរក្នុងពេលតែមួយបានឡើយ។ ប៉ុន្តែ សេចក្តីនេះ មិនគប្បីយល់ឃើញយ៉ាងនោះឡើយ តើយើងមិនបានពោលហើយទេឬថា «វិភត្តិទី ៧ ប្រើក្នុងអត្ថជិត (សមីបត្ថៈ)»? ព្រោះហេតុនោះ ដូចជាហ្វូងគោទាំងឡាយដែលត្រេចចរទៅក្នុងទីជិតនៃទន្លេគង្គា និងទន្លេយមុនាជាដើម តែងត្រូវបានគេហៅថា «ត្រេចចរទៅក្នុងទន្លេគង្គា ត្រេចចរទៅក្នុងទន្លេយមុនា» យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏ដូច្នោះដែរ ព្រៃជេតពនជាអារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋីណា ដែលមាននៅក្នុងទីជិតនៃក្រុងសាវត្ថី កាលព្រះមានព្រះភាគគង់នៅក្នុងអារាមនោះ ទើបពោលថា «ទ្រង់គង់នៅក្នុងក្រុងសាវត្ថី ក្នុងព្រៃជេតពន ជាអារាមរបស់អនាថបិណ្ឌិកសេដ្ឋី»។ ពិតណាស់ ពាក្យថា «សាវត្ថី» គឺដើម្បីសម្តែងនូវភូមិជាទីគោចរ (ភូមិសម្រាប់បិណ្ឌបាត) របស់ព្រះអង្គ ចំណែកឯពាក្យដែលសេសសល់ គឺដើម្បីសម្តែងនូវទីលំនៅដ៏សមគួរដល់បព្វជិត។

ตตฺถ สาวตฺถิกิตฺตเนน อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควโต คหฏฺฐานุคฺคหกรณํ ทสฺเสติ, เชตวนาทิกิตฺตเนน ปพฺพชิตานุคฺคหกรณํ. ตถา ปุริเมน ปจฺจยคฺคหณโต อตฺตกิลมถานุโยควิวชฺชนํ, ปจฺฉิเมน วตฺถุกามปฺปหานโต กามสุขลฺลิกานุโยควิวชฺชนูปายํ. อถ วา ปุริเมน จ ธมฺมเทสนาภิโยคํ, ปจฺฉิเมน วิเวกาธิมุตฺตึ. ปุริเมน กรุณาย อุปคมนํ, ปจฺฉิเมน ปญฺญาย อปคมนํ. ปุริเมน สตฺตานํ หิตสุขนิปฺผาทนาธิมุตฺตตํ, ปจฺฉิเมน ปรหิตสุขกรเณ นิรุปเลปตํ. ปุริเมน ธมฺมิกสุขาปริจฺจาคนิมิตฺตํ ผาสุวิหารํ, ปจฺฉิเมน อุตฺตริมนุสฺสธมฺมานุโยคนิมิตฺตํ. ปุริเมน มนุสฺสานํ อุปการพหุลตํ, ปจฺฉิเมน เทวานํ. ปุริเมน โลเก ชาตสฺส โลเก สํวทฺธภาวํ, ปจฺฉิเมน โลเกน อนุปลิตฺตตํ. ปุริเมน ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. กตโม เอกปุคฺคโล? ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๗๐) วจนโต ยทตฺถํ ภควา อุปฺปนฺโน, ตทตฺถปริทีปนํ, ปจฺฉิเมน ยตฺถ อุปฺปนฺโน, ตทนุรูปวิหารปริทีปนํ. ภควา หิ ปฐมํ ลุมฺพินิวเน, ทุติยํ โพธิมณฺเฑติ โลกิยโลกุตฺตรสฺส อุปฺปตฺติยา วเนเยว อุปฺปนฺโน, เตนสฺส วเนเยว วิหารํ ทสฺเสตีติ เอวมาทินา นเยเนตฺถ อตฺถโยชนา เวทิตพฺพา.

ក្នុងទីនោះ ដោយការប្រកាសឈ្មោះក្រុងសាវត្ថី ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ បង្ហាញនូវការសង្គ្រោះដល់គ្រហស្ថ (គហដ្ឋានុគ្គហៈ) របស់ព្រះមានព្រះភាគ ដោយការប្រកាសឈ្មោះព្រៃជេតពនជាដើម បង្ហាញនូវការសង្គ្រោះដល់បព្វជិត (បព្វជិតានុគ្គហៈ)។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពាក្យមុន (សាវត្ថី) បង្ហាញនូវការវៀរចាកអត្តកិលមថានុយោគ ព្រោះការទទួលបច្ច័យ ដោយពាក្យក្រោយ (ជេតពនជាដើម) បង្ហាញនូវឧបាយនៃការវៀរចាកកាមសុខល្លិកានុយោគ ព្រោះការលះបង់វត្ថុកាម។ ឬមួយថា ដោយពាក្យមុន បង្ហាញនូវការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការសម្តែងធម៌ (ធម្មទេសនាភិយោគ) ដោយពាក្យក្រោយ បង្ហាញនូវការបង្អោនទៅក្នុងវិវេក (វិវេកាធិមុត្តិ)។ ដោយពាក្យមុន បង្ហាញនូវការចូលទៅជិត (ភូមិបិណ្ឌបាត) ដោយព្រះមហាករុណា ដោយពាក្យក្រោយ បង្ហាញនូវការចេញទៅឆ្ងាយ ដោយព្រះបញ្ញា។ ដោយពាក្យមុន បង្ហាញនូវការបង្អោនទៅក្នុងការបង្កើតប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដល់សត្វលោក ដោយពាក្យក្រោយ បង្ហាញនូវភាពមិនជាប់ជំពាក់ក្នុងការធ្វើប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដល់អ្នកដទៃ។ ដោយពាក្យមុន បង្ហាញនូវផាសុវិហារដែលមានការមិនលះបង់ធម៌ជាសុខតាមធម៌ជាហេតុ ដោយពាក្យក្រោយ បង្ហាញនូវផាសុវិហារដែលមានការប្រកបនូវឧត្តរិមនុស្សធម៌ជាហេតុ។ ដោយពាក្យមុន បង្ហាញនូវការមានឧបការៈច្រើនដល់មនុស្សទាំងឡាយ ដោយពាក្យក្រោយ បង្ហាញនូវការមានឧបការៈច្រើនដល់ទេវតាទាំងឡាយ។ ដោយពាក្យមុន បង្ហាញនូវភាពដែលព្រះអង្គប្រសូតក្នុងលោក ហើយចម្រើនធំធាត់ក្នុងលោក ដោយពាក្យក្រោយ បង្ហាញនូវភាពមិនជាប់ជំពាក់ដោយលោក។ ដោយពាក្យមុន ជាការសម្តែងនូវប្រយោជន៍ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ឧប្បត្តិឡើង ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បុគ្គលម្នាក់ កាលកើតឡើងក្នុងលោក តែងកើតឡើងដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ជនច្រើន ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់ជនច្រើន ដើម្បីអនុគ្រោះដល់សត្វលោក ដើម្បីជាប្រយោជន៍ ដើម្បីជាសេចក្តីចម្រើន ដើម្បីសេចក្តីសុខដល់ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយ។ បុគ្គលម្នាក់នោះ តើដូចម្តេច? គឺព្រះតថាគតជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ» នេះឯង ចំណែកឯដោយពាក្យក្រោយ ជាការសម្តែងនូវវិហារធម៌ដ៏សមគួរដល់ទីកន្លែងដែលព្រះអង្គទ្រង់ឧប្បត្តិឡើង។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ប្រសូតក្នុងព្រៃលុម្ពិនីជាដំបូង និងទ្រង់ត្រាស់ដឹងក្នុងព្រៃពោធិមណ្ឌលជាលើកទីពីរ គឺទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងក្នុងព្រៃតែម្យ៉ាង ទាំងផ្នែកលោកិយនិងលោកុត្តរៈ ព្រោះហេតុនោះ ទើបការគង់នៅក្នុងព្រៃរបស់ព្រះអង្គត្រូវបានសម្តែងឡើង គប្បីជ្រាបការភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងបទទាំងនេះ ដោយន័យមានសភាពយ៉ាងនេះជាដើមចុះ។

ตตฺราติ [Pg.130] เทสกาลปริทีปนํ. ตญฺหิ ยํ สมยํ วิหรติ, ตตฺร สมเย, ยสฺมิญฺจ เชตวเน วิหรติ, ตตฺร เชตวเนติ ทีเปติ. ภาสิตพฺพยุตฺเต วา เทสกาเล ทีเปติ. น หิ ภควา อยุตฺเต เทเส กาเล วา ธมฺมํ เทเสติ. ‘‘อกาโล โข ตาว พาหิยา’’ติอาทิ (อุทา. ๑๐) เจตฺถ สาธกํ. โขติ ปทปูรณมตฺเต อวธารณตฺเถ อาทิกาลตฺเถ วา นิปาโต. ภควาติ โลกครุทีปนํ. ภิกฺขูติ กถาสวนยุตฺตปุคฺคลวจนํ. อปิเจตฺถ ‘‘ภิกฺขโกติ ภิกฺขุ, ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโตติ ภิกฺขู’’ติอาทินา (วิภ. ๕๑๐; ปารา. ๔๕) นเยน วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. อามนฺเตสีติ อาลปิ อภาสิ สมฺโพเธสิ, อยเมตฺถ อตฺโถ. อญฺญตฺร ปน ญาปเนปิ ปกฺโกสเนปิ. ภิกฺขโวติ อามนฺตนาการทีปนํ. เตน เตสํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขนสีลตาภิกฺขนธมฺมตาภิกฺขเนสาธุการิตาทิคุณโยคสิทฺเธน วจเนน หีนาธิกชนเสวิตํ วุตฺตึ ปกาเสนฺโต อุทฺธตทีนภาวนิคฺคหํ กโรติ. ‘‘ภิกฺขโว’’ติ อิมินา จ กรุณาวิปฺผารโสมฺมหทยนยนนิปาตปุพฺพงฺคเมน วจเนน เต อตฺตโน มุขาภิมุเข กโรนฺโต เตเนว กเถตุกมฺยตาทีปเกน วจเนน เนสํ โสตุกมฺยตํ ชเนติ. เตเนว จ สมฺโพธนตฺเถน วจเนน สาธุกสวนมนสิกาเรปิ เต นิโยเชติ. สาธุกสวนมนสิการายตฺตา หิ สาสนสมฺปตฺติ.

ពាក្យថា «តត្រ» ជាពាក្យសម្តែងនូវទីកន្លែងនិងកាលវេលា។ ពិតណាស់ ពាក្យនោះសម្តែងថា ទ្រង់គង់នៅកាលណា ក៏ក្នុងកាលនោះ ទ្រង់គង់នៅក្នុងព្រៃជេតពនណា ក៏ក្នុងព្រៃជេតពននោះ។ ឬមួយថា សម្តែងនូវទីកន្លែងនិងកាលវេលាដ៏សមគួរដល់ការសម្តែងធម៌។ ព្រោះថា ព្រះមានព្រះភាគ មិនដែលសម្តែងធម៌ក្នុងទីកន្លែង ឬកាលវេលាដែលមិនសមគួរឡើយ។ ព្រះពុទ្ធដីកាមានជាដើមថា «ម្នាលពាហិយៈ កាលនេះមិនទាន់សមគួរឡើយ» ក្នុងទីនេះ ជាគ្រឿងអាង (សាក្សី)។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «ខោ» នេះ ជាសព្វនាម (និបាត) ដែលប្រើក្នុងអត្ថបំពេញបទក្តី ក្នុងអត្ថកំណត់ក្តី ឬក្នុងអត្ថជាកាលដំបូងក្តី។ ពាក្យថា «ភគវា» ជាពាក្យសម្តែងនូវភាពជាទីគោរពកោតក្រែងនៃសត្វលោក។ ពាក្យថា «ភិក្ខូ» ជាពាក្យហៅបុគ្គលដែលប្រកបដោយការស្តាប់ព្រះធម៌ទេសនា។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «ភិក្ខូ» នេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃពាក្យតាមន័យ (ក្នុងវិភង្គ និងបារាជិក) មានជាដើមថា «បុគ្គលណាដែលសូម ឈ្មោះថា ភិក្ខុ បុគ្គលណាដែលចូលទៅកាន់ការសូម (បិណ្ឌបាត) ឈ្មោះថា ភិក្ខុ»។ ពាក្យថា «អាមន្តេសិ» គឺទ្រង់ហៅ ទ្រង់ត្រាស់ ទ្រង់ធ្វើឱ្យដឹង នេះជាសេចក្តីក្នុងទីនេះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីដទៃ ប្រើក្នុងអត្ថធ្វើឱ្យដឹងក្តី ក្នុងអត្ថហៅរកក្តី។ ពាក្យថា «ភិក្ខវោ» ជាពាក្យសម្តែងនូវអាការៈនៃការហៅ។ ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ប្រកាសនូវការចិញ្ចឹមជីវិតដែលជនថោកទាបនិងឧត្តមតែងសេព ដោយពាក្យថា «ភិក្ខវោ» នោះ ដែលសម្រេចដោយការប្រកបដោយគុណមានការសូមជាប្រក្រតី ការសូមជាធម្មតា និងការធ្វើសេចក្តីល្អក្នុងការសូមជាដើម របស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា ទ្រង់សង្កត់សង្កិននូវភាពរឹងត្អឹងនិងភាពទន់ទាប។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់ធ្វើភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ឱ្យបែរមុខមករកព្រះអង្គ ដោយព្រះវាចាថា «ភិក្ខវោ» នេះ ដែលមានការទម្លាក់ចុះនូវព្រះនេត្រប្រកបដោយព្រះហឫទ័យដ៏ទន់ភ្លន់ដែលផ្សាយទៅដោយព្រះមហាករុណាជាបុព្វង្គម ទ្រង់ញ៉ាំងសេចក្តីប្រាថ្នានឹងស្តាប់របស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ឱ្យកើតឡើង ដោយព្រះវាចានោះ ដែលជាគ្រឿងសម្តែងនូវសេចក្តីប្រាថ្នានឹងសម្តែង។ ហើយទ្រង់ដឹកនាំភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ក្នុងការស្តាប់ និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ ដោយព្រះវាចានោះឯង ដែលមានអត្ថជាការហៅឱ្យដឹង។ ព្រោះថា សេចក្តីបរិបូណ៌នៃព្រះសាសនា តែងអាស្រ័យលើការស្តាប់ និងការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយប្រពៃ។

อปเรสุ เทวมนุสฺเสสุ วิชฺชมาเนสุ กสฺมา ภิกฺขูเยว อามนฺเตสีติ เจ? เชฏฺฐเสฏฺฐาสนฺนสทาสนฺนิหิตภาชนภาวโต. สพฺพปริสสาธารณา หิ ภควโต ธมฺมเทสนา. ปริสาย จ เชฏฺฐา ภิกฺขู ปฐมุปฺปนฺนตฺตา, เสฏฺฐา อนคาริยภาวํ อาทึ กตฺวา สตฺถุ จริยานุวิธายกตฺตา สกลสาสนปฏิคฺคาหกตฺตา จ, อาสนฺนา ตตฺถ นิสินฺเนสุ สตฺถุสนฺนิกตฺตา, สทาสนฺนิหิตา สตฺถุสนฺติกาวจรตฺตา, ธมฺมเทสนาย จ เต เอว ภาชนํ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติสพฺภาวโต.

ប្រសិនបើមានសេចក្តីសួរថា «កាលបើទេវតានិងមនុស្សដទៃទៀតមាននៅឡើយ ហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅតែភិក្ខុទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ?» ឆ្លើយថា ព្រោះភាពជាអ្នកចាស់ទុំ ភាពជាអ្នកប្រសើរ ភាពជាអ្នកនៅជិត ភាពជាអ្នកនៅជិតជានិច្ច និងភាពជាភាជនៈ (ទ្រទ្រង់នូវព្រះធម៌)។ ពិតណាស់ ព្រះធម៌ទេសនារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ តែងទូទៅដល់បរិស័ទទាំងពួង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបណ្តាបរិស័ទទាំងនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយឈ្មោះថាជាអ្នកចាស់ទុំ ព្រោះកើតឡើងមុនគេ, ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រសើរ ព្រោះចាប់ផ្តើមតាំងពីភាពជាអ្នកមិនមានផ្ទះ (ការបួស) ហើយជាអ្នកប្រព្រឹត្តស្របតាមពុទ្ធចរិយា និងជាអ្នកទ្រទ្រង់នូវព្រះសាសនាទាំងមូល, ឈ្មោះថាជាអ្នកនៅជិត ព្រោះនៅក្នុងបណ្តាជនដែលអង្គុយក្នុងទីនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយស្ថិតនៅជិតព្រះសាស្តា, ឈ្មោះថាជាអ្នកនៅជិតជានិច្ច ព្រោះជាអ្នកត្រាច់ទៅក្នុងសំណាក់នៃព្រះសាស្តា, និងភិក្ខុទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថាជាភាជនៈទ្រទ្រង់នូវព្រះធម៌ទេសនា ព្រោះមានការប្រព្រឹត្តប្រតិបត្តិជាក់ស្តែងតាមដែលទ្រង់ប្រដៅទុក។

ตตฺถ สิยา – กิมตฺถํ ปน ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต ปฐมํ ภิกฺขู อามนฺเตสิ, น ธมฺมเมว เทเสสีติ? สติชนนตฺถํ. ปริสาย หิ ภิกฺขู อญฺญํ จินฺเตนฺตาปิ วิกฺขิตฺตจิตฺตาปิ ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขนฺตาปิ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตาปิ นิสินฺนา โหนฺติ, เต อนามนฺเตตฺวา ธมฺเม เทสิยมาเน ‘‘อยํ เทสนา กึนิทานา กึปจฺจยา กตมาย อตฺถุปฺปตฺติยา เทสิตา’’ติ สลฺลกฺเขตุํ อสกฺโกนฺตา วิกฺเขปํ อาปชฺเชยฺยุํ, ทุคฺคหิตํ วา คณฺเหยฺยุํ[Pg.131]. เตน เตสํ สติชนนตฺถํ ภควา ปฐมํ อามนฺเตตฺวา ปจฺฉา ธมฺมํ เทเสติ.

ក្នុងពាក្យនោះ គប្បីមានសេចក្តីចោទសួរថា «ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្តែងធម៌ ទើបត្រាស់ហៅភិក្ខុទាំងឡាយជាមុនសិន ហេតុអ្វីមិនសម្តែងតែធម៌តែម្តងទៅ?» ឆ្លើយថា ដើម្បីញ៉ាំងសតិឲ្យកើតឡើង។ ព្រោះថាក្នុងបរិស័ទនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយខ្លះអង្គុយគិតរឿងដទៃខ្លះ មានចិត្តខ្ចាត់ខ្ចាយខ្លះ ពិចារណាធម៌ខ្លះ ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកម្មដ្ឋានខ្លះ កាលបើមិនបានត្រាស់ហៅភិក្ខុទាំងនោះជាមុន ហើយសម្តែងធម៌ទៅតែម្តង ភិក្ខុទាំងនោះកាលមិនអាចកំណត់ដឹងថា «ព្រះទេសនានេះមាននិទានដូចម្តេច មានបច្ច័យដូចម្តេច សម្តែងឡើងព្រោះហេតុការណ៍កើតឡើងបែបណា» គប្បីដល់នូវសេចក្តីខ្ចាត់ខ្ចាយ ឬគប្បីកាន់យកខុស។ ព្រោះហេតុនោះ ដើម្បីញ៉ាំងសតិរបស់ភិក្ខុទាំងនោះឲ្យកើតឡើង ព្រះដ៏មានព្រះភាគទើបត្រាស់ហៅជាមុនសិន រួចទើបសម្តែងធម៌ជាក្រោយ។

ภทนฺเตติ คารววจนเมตํ, สตฺถุโน ปฏิวจนทานํ วา. อปิเจตฺถ ‘‘ภิกฺขโว’’ติ วทมาโน ภควา เต ภิกฺขู อาลปติ, ‘‘ภทนฺเต’’ติ วทมานา เต ภควนฺตํ ปจฺจาลปนฺติ. ตถา ‘‘ภิกฺขโว’’ติ ภควา อาภาสติ, ‘‘ภทนฺเต’’ติ เต ปจฺจาภาสนฺติ. ‘‘ภิกฺขโว’’ติ ปฏิวจนํ ทาเปติ, ภทนฺเตติ ปฏิวจนํ เทนฺติ. เต ภิกฺขูติ เย ภควา อามนฺเตสิ. ภควโต ปจฺจสฺโสสุนฺติ ภควโต อามนฺตนํ ปฏิอสฺโสสุํ, อภิมุขา หุตฺวา สุณึสุ สมฺปฏิจฺฉึสุ ปฏิคฺคเหสุนฺติ อตฺโถ. ภควา เอตทโวจาติ ภควา เอตํ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลสุตฺตํ อโวจ.

ពាក្យថា «ភទន្តេ» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន) នេះ ជាពាក្យសម្តែងសេចក្តីគោរព ឬជាពាក្យឆ្លើយតបចំពោះព្រះសាស្តា។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលត្រាស់ថា «ភិក្ខវេ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ) ឈ្មោះថាទ្រង់ហៅភិក្ខុទាំងនោះ, ភិក្ខុទាំងនោះ កាលពោលថា «ភទន្តេ» ឈ្មោះថាឆ្លើយតបចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ដូចគ្នាដែរ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់មុនថា «ភិក្ខវេ» ភិក្ខុទាំងនោះឆ្លើយតបជាក្រោយថា «ភទន្តេ»។ ពាក្យថា «ភិក្ខវេ» ធ្វើឲ្យភិក្ខុទាំងឡាយឆ្លើយតប, ភិក្ខុទាំងឡាយឆ្លើយតបថា «ភទន្តេ»។ ពាក្យថា «តេ ភិក្ខូ» (ភិក្ខុទាំងនោះ) សំដៅលើភិក្ខុទាំងឡាយដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅ។ ពាក្យថា «ភគវតោ បច្ចស្សោសុំ» (ទទួលព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ) មានអត្ថន័យថា បានស្តាប់នូវការត្រាស់ហៅរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ គឺបែរមុខទៅរក ហើយស្តាប់ ទទួលយក និងយល់ព្រម។ ពាក្យថា «ភគវា ឯតទវោច» (ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានត្រាស់សេចក្តីនេះ) សេចក្តីថា ព្រះដ៏មានព្រះភាគបានត្រាស់សម្តែងនូវសូត្រទាំងមូលដែលគប្បីសម្តែងក្នុងពេលនេះ។

เอตฺตาวตา จ ยํ อายสฺมตา สาริปุตฺเตน กมลกุวลยุชฺชลวิมลสาทุรสสลิลาย โปกฺขรณิยา สุขาวตรณตฺถํ นิมฺมลสิลาตลรจนวิลาสโสปานํ วิปฺปกิณฺณมุตฺตาชาลสทิสวาลิกากิณฺณปณฺฑรภูมิภาคํ ติตฺถํ วิย, สุวิภตฺตภิตฺติวิจิตฺรเวทิกาปริกฺขิตฺตสฺส นกฺขตฺตปถํ ผุสิตุกามตาย วิย, วิชมฺภิตสมุสฺสยสฺส ปาสาทวรสฺส สุขาโรหณตฺถํ ทนฺตมยสณฺหมุทุผลกกญฺจนลตาวินทฺธมณิคณปฺปภาสมุทยุชฺชลโสภํ โสปานํ วิย, สุวณฺณวลยนูปุราทิสงฺฆฏฺฏนสทฺทสมฺมิสฺสิตกถิตหสิตมธุรสฺสรเคหชนวิจริตสฺส อุฬาริสฺสริยวิภวโสภิตสฺส มหาฆรสฺส สุขปฺปเวสนตฺถํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาปวาฬาทิชุติวิสทวิชฺโชติตสุปฺปติฏฺฐิตวิสาลทฺวารกวาฏํ มหาทฺวารํ วิย อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนสฺส พุทฺธานํ เทสนาญาณคมฺภีรภาวสํสูจกสฺส อิมสฺส สุตฺตสฺส สุขาวคาหณตฺถํ กาลเทสเทสกปริสาปเทสปฏิมณฺฑิตํ นิทานํ ภาสิตํ, ตสฺส อตฺถวณฺณนา สมตฺตา.

ដោយហេតុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ និទានណាដែលព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុបានពោលទុក ដើម្បីឲ្យងាយស្រួលក្នុងការចុះកាន់ (យល់ដឹង) នូវសូត្រនេះ ដែលបរិបូណ៌ដោយអត្ថនិងព្យញ្ជនៈ និងដែលបង្ហាញពីភាពជ្រាលជ្រៅនៃទេសនាញ្ញាណរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ និទាននោះដែលតុបតែងដោយកាល ទេសៈ ទេសកៈ បរិស័ទ និងទេសនាកន្លែង ដូចជាកំពង់ទឹកដែលមានដីខ្សាច់សក្បុសរាយប៉ាយដូចជាបណ្តាញគុជខ្យង និងមានជណ្តើរថ្មដុសខាត់យ៉ាងស្អាតប្រណីត ដើម្បីឲ្យងាយស្រួលក្នុងការចុះកាន់ស្រះបោក្ខរណី ដែលមានទឹកថ្លាស្អាត មានរសជាតិផ្អែមឆ្ងាញ់ ភ្លឺចិញ្ចាចដោយផ្កាឈូក និងផ្កាព្រលិត, ដូចជាជណ្តើរដែលធ្វើអំពីភ្លុកដំរី មានកម្រាលរលោងទន់ល្មើយ ព័ទ្ធដោយវល្លិមាស និងភ្លឺចិញ្ចាចដោយពន្លឺត្បូងទទឹមជាច្រើន ដើម្បីឲ្យងាយស្រួលក្នុងការឡើងកាន់ប្រាសាទដ៏ប្រសើរដែលមានកម្ពស់ត្រដែតឡើងលើមេឃ ហាក់ដូចជាចង់ប៉ះពាល់ដល់គន្លងតារា និងព័ទ្ធជុំវិញដោយជញ្ជាំងបែងចែកយ៉ាងល្អ និងរបងបង្កាន់ដៃដ៏វិចិត្រ, និងដូចជាទ្វារធំដែលមានទ្វារដ៏ធំទូលាយ តាំងនៅយ៉ាងមាំមួន ភ្លឺចិញ្ចាចដោយពន្លឺមាស ប្រាក់ ត្បូង គុជខ្យង និងផ្កាថ្មជាដើម ដើម្បីឲ្យងាយស្រួលក្នុងការចូលទៅកាន់មហាស្ថានដ៏រុងរឿងដោយភោគសម្បត្តិនិងអំណាចដ៏ធំទូលាយ ដែលជាទីត្រាច់ទៅនៃមនុស្សក្នុងផ្ទះដែលមានសំឡេងនិយាយ សំឡេងសើច និងសំឡេងដ៏ផ្អែមល្ហែម លាយឡំនឹងសំឡេងកកិតគ្នានៃកងដៃមាស និងកងជើងមាសជាដើម, ការពន្យល់សេចក្តីនៃនិទាននោះ ចប់សព្វគ្រប់ហើយ។

สุตฺตนฺเต ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท. อิมานิ อินฺทฺริยานีติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ. อินฺทฺริยฏฺโฐ เหฏฺฐา วุตฺโต.

ក្នុងសូត្រនេះ ពាក្យថា «បញ្ច» (ប្រាំ) ជាគ្រឿងកំណត់រាប់។ ពាក្យថា «ឥមានិ ឥន្ទ្រិយានិ» (ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយនេះ) ជាការចង្អុលបង្ហាញធម៌ដែលបានកំណត់ទុក។ អត្ថនៃ ឥន្ទ្រីយ៍ បានពោលរួចហើយខាងដើម។

๑๘๕. อิทานิ อิมํ สุตฺตนฺตํ ทสฺเสตฺวา อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต วุตฺตานํ อินฺทฺริยานํ วิสุทฺธิภาวนาวิธานํ ภาวิตตฺตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิญฺจ ทสฺเสตุกาโม อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานีติอาทิมาห. ตตฺถ วิสุชฺฌนฺตีติ วิสุทฺธึ ปาปุณนฺติ. อสฺสทฺเธติ ตีสุ รตเนสุ สทฺธาวิรหิเต. สทฺเธติ ตีสุ รตเนสุ สทฺธาสมฺปนฺเน. เสวโตติ [Pg.132] จิตฺเตน เสวนฺตสฺส. ภชโตติ อุปสงฺกมนฺตสฺส. ปยิรุปาสโตติ สกฺกจฺจํ อุปนิสีทนฺตสฺส. ปสาทนีเย สุตฺตนฺเตติ ปสาทชนเก รตนตฺตยคุณปฏิสํยุตฺเต สุตฺตนฺเต. กุสีเตติ กุจฺฉิเตน อากาเรน สีทนฺตีติ กุสีทา, กุสีทา เอว กุสีตา. เต กุสีเต. สมฺมปฺปธาเนติ จตุกิจฺจสาธกวีริยปฏิสํยุตฺตสุตฺตนฺเต. มุฏฺฐสฺสตีติ นฏฺฐสฺสติเก. สติปฏฺฐาเนติ สติปฏฺฐานาธิการเก สุตฺตนฺเต. ฌานวิโมกฺเขติ จตุตฺถชฺฌานอฏฺฐวิโมกฺขติวิธวิโมกฺขาธิการเก สุตฺตนฺเต. ทุปฺปญฺเญติ นิปฺปญฺเญ, ปญฺญาภาวโต วา ทุฏฺฐา ปญฺญา เอเตสนฺติ ทุปฺปญฺญา. เต ทุปฺปญฺเญ. คมฺภีรญาณจริยนฺติ จตุสจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิปฏิสํยุตฺเต สุตฺตนฺเต, ญาณกถาสทิเส วา. สุตฺตนฺตกฺขนฺเธติ สุตฺตนฺตโกฏฺฐาเส. อสฺสทฺธิยนฺติอาทีสุ อสฺสทฺธิยนฺติ อสฺสทฺธภาวํ. อสฺสทฺธิเย อาทีนวทสฺสาวี อสฺสทฺธิยํ ปชหนฺโต สทฺธินฺทฺริยํ ภาเวติ, สทฺธินฺทฺริเย อานิสํสทสฺสาวี สทฺธินฺทฺริยํ ภาเวนฺโต อสฺสทฺธิยํ ปชหติ. เอส นโย เสเสสุ. โกสชฺชนฺติ กุสีตภาวํ. ปมาทนฺติ สติวิปฺปวาสํ. อุทฺธจฺจนฺติ อุทฺธตภาวํ, วิกฺเขปนฺติ อตฺโถ. ปหีนตฺตาติ อปฺปนาวเสน ฌานปาริปูริยา ปหีนตฺตา. สุปฺปหีนตฺตาติ วุฏฺฐานคามินิวเสน วิปสฺสนาปาริปูริยา สุฏฺฐุ ปหีนตฺตา. ภาวิตํ โหติ สุภาวิตนฺติ วุตฺตกฺกเมเนว โยเชตพฺพํ. วิปสฺสนาย หิ วิปกฺขวเสน ปหีนตฺตา ‘‘สุปฺปหีนตฺตา’’ติ วตฺตุํ ยุชฺชติ. ตสฺมาเยว จ ‘‘สุภาวิต’’นฺติ, น ตถา ฌาเนน. ยสฺมา ปน ปหาตพฺพานํ ปหาเนน ภาวนาสิทฺธิ, ภาวนาสิทฺธิยา จ ปหาตพฺพานํ ปหานสิทฺธิ โหติ, ตสฺมา ยมกํ กตฺวา นิทฺทิฏฺฐํ.

១៨៥. ឥឡូវនេះ កាលបង្ហាញសូត្រនេះហើយ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលប្រាថ្នានឹងបង្ហាញនូវវិធីនៃការចម្រើនឲ្យបរិសុទ្ធ ភាពជាធម៌ដែលបានចម្រើនហើយ និងសេចក្តីរម្ងាប់នៃឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយដែលពោលទុកក្នុងសូត្រនេះ ទើបពោលពាក្យថា «ឥមានិ បញ្ចិន្ទ្រិយានិ» (ឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយនេះ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «វិសុជ្ឈន្តិ» សេចក្តីថា ដល់នូវសេចក្តីបរិសុទ្ធ។ ពាក្យថា «អស្សទ្ធេ» សំដៅលើបុគ្គលដែលប្រាសចាកសទ្ធាក្នុងព្រះរតនត្រ័យទាំងបី។ ពាក្យថា «សទ្ធេ» សំដៅលើបុគ្គលដែលបរិបូណ៌ដោយសទ្ធាក្នុងព្រះរតនត្រ័យទាំងបី។ ពាក្យថា «សេវតោ» សំដៅលើបុគ្គលដែលសេពគប់ដោយចិត្ត។ ពាក្យថា «ភជតោ» សំដៅលើបុគ្គលដែលចូលទៅជិត។ ពាក្យថា «បយិរុបាសតោ» សំដៅលើបុគ្គលដែលចូលទៅអង្គុយជិតដោយគោរព។ ពាក្យថា «បសាទនីយេ សុត្តន្តេ» សំដៅលើសូត្រដែលញ៉ាំងសេចក្តីជ្រះថ្លាឲ្យកើតឡើង ដែលទាក់ទងនឹងគុណនៃព្រះរតនត្រ័យ។ ពាក្យថា «កុសីតេ» គឺបុគ្គលទាំងឡាយណាដែលលិចចុះដោយអាការៈដ៏គួរខ្ពើម ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «កុសីទៈ» (អ្នកខ្ជិលច្រអូស) ពាក្យថា «កុសីទៈ» នោះឯង ហៅថា «កុសីតៈ»។ ពាក្យថា «តេ កុសីតេ» សំដៅលើបុគ្គលខ្ជិលច្រអូសទាំងនោះ។ ពាក្យថា «សម្មប្បធានេ» សំដៅលើសូត្រដែលទាក់ទងនឹងវីរិយៈដែលសម្រេចកិច្ចទាំងបួន។ ពាក្យថា «មុដ្ឋស្សតី» សំដៅលើបុគ្គលដែលមានសតិវង្វេងបាត់ (ភ្លេចសតិ)។ ពាក្យថា «សតិបដ្ឋានេ» សំដៅលើសូត្រដែលមានសតិបដ្ឋានជាប្រធាន។ ពាក្យថា «ឈានវិមោក្ខេ» សំដៅលើសូត្រដែលមានចតុត្ថជ្ឈាន វិមោក្ខ ៨ និងវិមោក្ខ ៣ ជាប្រធាន។ ពាក្យថា «ទុប្បញ្ញេ» សំដៅលើបុគ្គលដែលមិនមានបញ្ញា ឬបុគ្គលទាំងឡាយណាដែលមានបញ្ញាខូចខាត ព្រោះមិនមានបញ្ញា ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា «ទុប្បញ្ញៈ»។ ពាក្យថា «តេ ទុប្បញ្ញេ» សំដៅលើបុគ្គលមានបញ្ញាខូចខាតទាំងនោះ។ ពាក្យថា «គម្ភីរញាណចរិយំ» សំដៅលើសូត្រដែលទាក់ទងនឹងអរិយសច្ច ៤ និងបដិច្ចសមុប្បាទជាដើម ឬសូត្រដែលដូចជាញាណវិភង្គ។ ពាក្យថា «សុត្តន្តក្ខន្ធេ» សំដៅលើចំណែកនៃសូត្រ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន «អស្សទ្ធិយំ» ជាដើម ពាក្យថា «អស្សទ្ធិយំ» សំដៅលើភាពមិនជឿ (ភាពគ្មានសទ្ធា)។ បុគ្គលកាលឃើញទោសក្នុងភាពគ្មានសទ្ធា លះបង់នូវភាពគ្មានសទ្ធា ឈ្មោះថាចម្រើនសទ្ធិន្ទ្រិយ, បុគ្គលកាលឃើញអានិសង្សក្នុងសទ្ធិន្ទ្រិយ ចម្រើនសទ្ធិន្ទ្រិយ ឈ្មោះថាលះបង់នូវភាពគ្មានសទ្ធា។ វិធីនេះគប្បីអនុវត្តក្នុងបទដែលនៅសល់។ ពាក្យថា «កោសជ្ជំ» សំដៅលើភាពខ្ជិលច្រអូស។ ពាក្យថា «បមាទំ» សំដៅលើការប្រាសចាកសតិ។ ពាក្យថា «ឧទ្ធច្ចំ» សំដៅលើភាពខ្ចាត់ខ្ចាយនៃចិត្ត មានន័យថា សេចក្តីរាយមាយ។ ពាក្យថា «បហីនត្តា» ព្រោះលះបង់បានដោយអំណាចនៃឈានដ៏បរិបូណ៌ (អប្បនាឈាន)។ ពាក្យថា «...» (សុប្បហីនត្តា) ព្រោះលះបង់បានយ៉ាងល្អដោយអំណាចនៃវិបស្សនាដ៏បរិបូណ៌ដែលឈានទៅដល់ការចេញចាក (វុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា)។ ពាក្យថា «ភវិតំ ហោតិ សុភាវិតំ» (ឈ្មោះថាចម្រើនហើយ ឈ្មោះថាចម្រើនល្អហើយ) គប្បីផ្សារភ្ជាប់តាមលំដាប់ដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ពិតណាស់ ព្រោះការលះបង់បានដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខដោយវិបស្សនា ទើបសមគួរដើម្បីពោលថា «សុប្បហីនត្តា» (លះបង់បានយ៉ាងល្អ)។ និងព្រោះហេតុនោះឯង ទើបសមគួរដើម្បីពោលថា «...» (សុភាវិតំ) (ចម្រើនល្អហើយ) មិនមែនដោយសារឈានឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះការសម្រេចនូវការចម្រើន តែងមានបានដោយការលះបង់ធម៌ដែលគប្បីលះ និងការសម្រេចនូវការលះបង់ធម៌ដែលគប្បីលះ តែងមានបានដោយការសម្រេចនូវការចម្រើន ព្រោះហេតុនោះ ទើបទ្រង់សម្តែងដោយធ្វើជាគូ (យមកៈ)។

๑๘๖. ปฏิปฺปสฺสทฺธิวาเร ภาวิตานิ เจว โหนฺติ สุภาวิตานิ จาติ ภาวิตานํเยว สุภาวิตตา. ปฏิปฺปสฺสทฺธานิ จ สุปฺปฏิปฺปสฺสทฺธานิ จาติ ปฏิปฺปสฺสทฺธานํเยว สุปฺปฏิปฺปสฺสทฺธตา วุตฺตา. ผลกฺขเณ มคฺคกิจฺจนิพฺพตฺติวเสน ภาวิตตา ปฏิปฺปสฺสทฺธตา จ เวทิตพฺพา. สมุจฺเฉทวิสุทฺธิโยติ มคฺควิสุทฺธิโยเยว. ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิสุทฺธิโยติ ผลวิสุทฺธิโย เอว.

១៨៦. ក្នុងបដិប្បស្សទ្ធិវារៈ (វារៈនៃការរម្ងាប់) ពាក្យថា «ចម្រើនហើយផង ចម្រើនល្អហើយផង» សំដៅលើភាពជាធម៌ដែលចម្រើនល្អហើយនៃឥន្ទ្រីយ៍ដែលបានចម្រើនហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «រម្ងាប់ហើយផង រម្ងាប់ល្អហើយផង» សំដៅលើភាពជារម្ងាប់ល្អហើយនៃឥន្ទ្រីយ៍ដែលបានរម្ងាប់ហើយនោះឯង។ ក្នុងខណៈនៃផល គប្បីដឹងនូវភាពជាធម៌ដែលបានចម្រើនហើយ និងភាពជាធម៌ដែលបានរម្ងាប់ហើយ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ចនៃមគ្គ។ ពាក្យថា «សមុច្ឆេទវិសុទ្ធិ» សំដៅលើមគ្គវិសុទ្ធិទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា «បដិប្បស្សទ្ធិវិសុទ្ធិ» សំដៅលើផលវិសុទ្ធិទាំងឡាយនោះឯង។

อิทานิ ตถา วุตฺตวิธานานิ อินฺทฺริยานิ การกปุคฺคลวเสน โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ กตินํ ปุคฺคลานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สวเนน พุทฺโธติ สมฺมาสมฺพุทฺธโต ธมฺมกถาสวเนน จตุสจฺจํ พุทฺธวา, ญาตวาติ อตฺโถ. อิทํ [Pg.133] ภาวิตินฺทฺริยภาวสฺส การณวจนํ. ภาวนาภิสมยวเสน หิ มคฺคสฺส พุทฺธตฺตา ผลกฺขเณ ภาวิตินฺทฺริโย โหติ. อฏฺฐนฺนมฺปิ อริยานํ ตถาคตสฺส สาวกตฺตา วิเสเสตฺวา อรหตฺตผลฏฺฐเมว ทสฺเสนฺโต ขีณาสโวติ อาห. โสเยว หิ สพฺพกิจฺจนิปฺผตฺติยา ภาวิตินฺทฺริโยติ วุตฺโต. อิตเรปิ ปน ตํตํมคฺคกิจฺจนิปฺผตฺติยา ปริยาเยน ภาวิตินฺทฺริยา เอว. ตสฺมา เอว จ จตูสุ ผลกฺขเณสุ ‘‘ปญฺจินฺทฺริยานิ ภาวิตานิ เจว โหนฺติ สุภาวิตานิ จา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน เตสํ อุปริมคฺคตฺถาย อินฺทฺริยภาวนา อตฺถิเยว, ตสฺมา เต น นิปฺปริยาเยน ภาวิตินฺทฺริยา. สยํ ภูตฏฺเฐนาติ อนาจริโย หุตฺวา สยเมว อริยาย ชาติยา ภูตฏฺเฐน ชาตฏฺเฐน ภควา. โสปิ หิ ภาวนาสิทฺธิวเสน ผลกฺขเณ สยมฺภู นาม โหติ. เอวํ สยํ ภูตฏฺเฐน ภาวิตินฺทฺริโย. อปฺปเมยฺยฏฺเฐนาติ อนนฺตคุณโยคโต ปมาเณตุํ อสกฺกุเณยฺยฏฺเฐน. ภควา ผลกฺขเณ ภาวนาสิทฺธิโต อปฺปเมยฺโยติ. ตสฺมาเยว ภาวิตินฺทฺริโย.

ឥឡូវនេះ ដើម្បីបង្ហាញនូវឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយដែលមានវិធីពោលទុកយ៉ាងនោះ ដោយផ្សារភ្ជាប់ទៅតាមអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកធ្វើ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលពាក្យថា «កតិនំ បុគ្គលានំ» (នៃបុគ្គលទាំងឡាយប៉ុន្មាន) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «សវនេន ពុទ្ធោ» (ត្រាស់ដឹងដោយការស្តាប់) មានន័យថា ជាអ្នកបានដឹង បានយល់នូវអរិយសច្ច ៤ ដោយការស្តាប់ធម៌ទេសនាក្នុងសំណាក់នៃព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ។ ពាក្យនេះ ជាពាក្យសម្តែងហេតុនៃភាពជាអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍បានចម្រើនហើយ។ ពិតណាស់ ព្រោះការត្រាស់ដឹងនូវមគ្គដោយអំណាចនៃភាវនាភិសម័យ ក្នុងខណៈនៃផល ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍បានចម្រើនហើយ។ ព្រោះអរិយបុគ្គលទាំង ៨ ពួក សុទ្ធតែជាសាវករបស់ព្រះតថាគត កាលបង្ហាញជាពិសេសចំពោះតែព្រះអរហត្តផលដ្ឋបុគ្គលប៉ុណ្ណោះ ទើបពោលថា «ខីណាសវោ» (ព្រះខីណាសព)។ ព្រោះថា ព្រះខីណាសពនោះឯង ឈ្មោះថាជាអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍បានចម្រើនហើយ ព្រោះការសម្រេចកិច្ចទាំងពួង។ ម៉្យាងទៀត សេក្ខបុគ្គលដទៃក្រៅពីនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍បានចម្រើនហើយដោយបរិយាយ ព្រោះការសម្រេចកិច្ចនៃមគ្គនោះៗរបស់ខ្លួន។ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងខណៈនៃផលទាំង ៤ ទើបពោលថា «ឥន្ទ្រីយ៍ទាំង ៥ ឈ្មោះថាចម្រើនហើយផង ចម្រើនល្អហើយផង»។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះការចម្រើនឥន្ទ្រីយ៍ដើម្បីមគ្គជាន់ខ្ពស់របស់សេក្ខបុគ្គលទាំងនោះនៅតែមាន ព្រោះហេតុនោះ សេក្ខបុគ្គលទាំងនោះមិនឈ្មោះថាជាអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍បានចម្រើនហើយដោយមិនមានបរិយាយ (ដោយផ្ទាល់) ឡើយ។ ពាក្យថា «សយំ ភូតដ្ឋេន» (ដោយអត្ថថាត្រាស់ដឹងដោយខ្លួនឯង) សំដៅលើព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ដែលមិនមានគ្រូអាចារ្យ ហើយកើតឡើងដោយខ្លួនឯងដោយអរិយជាតិ ព្រោះអត្ថថាត្រាស់ដឹងដោយខ្លួនឯង។ ព្រោះថា ព្រះបច្ចេកពុទ្ធនោះ ទោះបីក្នុងខណៈនៃផល ក៏ឈ្មោះថា «សយម្ភូ» (អ្នកត្រាស់ដឹងដោយខ្លួនឯង) ដោយអំណាចនៃការសម្រេចនូវការចម្រើន។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍បានចម្រើនហើយ ដោយអត្ថថាត្រាស់ដឹងដោយខ្លួនឯង។ ពាក្យថា «អប្បមេយ្យដ្ឋេន» (ដោយអត្ថថាប្រមាណមិនបាន) ព្រោះអត្ថថាមិនអាចប្រមាណបាន ដោយការប្រកបដោយគុណរកទីបំផុតគ្មាន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ឈ្មោះថា «អប្បមេយ្យៈ» (អ្នកប្រមាណមិនបាន) ក្នុងខណៈនៃផល ព្រោះការសម្រេចនូវការចម្រើន។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកមានឥន្ទ្រីយ៍បានចម្រើនហើយ។

ปฐมสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃនិទ្ទេសនៃសូត្រទីមួយ ចប់ហើយ។

๒. ทุติยสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

២. ការពន្យល់សេចក្តីនៃនិទ្ទេសនៃសូត្រទីពីរ

๑๘๗. ปุน อญฺญํ สุตฺตนฺตํ นิกฺขิปิตฺวา อินฺทฺริยวิธานํ นิทฺทิสิตุกาโม ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเวติอาทิกํ สุตฺตนฺตํ ทสฺเสติ. ตตฺถ เย หิ เกจีติ อนวเสสปริยาทานํ, หิ-กาโร ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. สมณา วา พฺราหฺมณา วาติ โลกโวหารวเสน วุตฺตํ. สมุทยนฺติ ปจฺจยํ. อตฺถงฺคมนฺติ อุปฺปนฺนานํ อภาวคมนํ, อนุปฺปนฺนานํ อนุปฺปาทํ วา. อสฺสาทนฺติ อานิสํสํ. อาทีนวนฺติ โทสํ. นิสฺสรณนฺติ นิคฺคมนํ. ยถาภูตนฺติ ยถาสภาวํ. สมเณสูติ สมิตปาเปสุ. สมณสมฺมตาติ น มยา สมณาติ สมฺมตา. ‘‘สมฺมตา’’ติ วตฺตมานกาลวเสน วุจฺจมาเน สทฺทลกฺขณวเสน ‘‘เม’’ติ เอตฺถ สามิวจนเมว โหติ. พฺราหฺมเณสูติ พาหิตปาเปสุ. สามญฺญตฺถนฺติ สมณภาวสฺส อตฺถํ. พฺรหฺมญฺญตฺถนฺติ พฺราหฺมณภาวสฺส อตฺถํ. ทฺวเยนาปิ อรหตฺตผลเมว วุตฺตํ. อถ วา สามญฺญตฺถนฺติ เหฏฺฐา ตีณิ ผลานิ. พฺรหฺมญฺญตฺถนฺติ อรหตฺตผลํ. สามญฺญพฺรหฺมญฺญนฺติ หิ อริยมคฺโคเยว. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ปจฺจกฺเขเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาเยว อธิเกน ญาเณน ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อุปสมฺปชฺชาติ ปาปุณิตฺวา, นิปฺผาเทตฺวา วา.

១៨៧. ជាថ្មីម្តងទៀត កាលលើកឡើងនូវសូត្រដទៃទៀត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលប្រាថ្នានឹងសម្តែងនូវវិធីនៃឥន្ទ្រីយ៍ ទើបបង្ហាញនូវសូត្រមានពាក្យថា «បញ្ចិមានិ ភិក្ខវេ» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឥន្ទ្រីយ៍ទាំង ៥ នេះ) ជាដើម។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា «យេ ហិ កេចិ» ជាពាក្យកាន់យកទាំងអស់មិនមានសេសសល់, អក្សរ «ហិ» ជាសព្វនាម (និបាត) គ្រាន់តែបំពេញបទប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «សមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ទាំងឡាយ» ពោលទុកដោយអំណាចនៃវោហារលោក។ ពាក្យថា «សមុទយំ» សំដៅលើបច្ច័យ (ហេតុ)។ ពាក្យថា «អត្ថង្គមំ» សំដៅលើការមិនមាននៃឥន្ទ្រីយ៍ដែលកើតឡើងហើយ ឬការមិនកើតឡើងនៃឥន្ទ្រីយ៍ដែលមិនទាន់កើតឡើង។ ពាក្យថា «អស្សាទំ» សំដៅលើអានិសង្ស។ ពាក្យថា «អាទីនវំ» សំដៅលើទោស។ ពាក្យថា «និស្សរណំ» សំដៅលើការរំដោះចេញ។ ពាក្យថា «យថាភូតំ» សំដៅលើតាមសភាវៈពិត។ ពាក្យថា «សមណេសុ» សំដៅលើបុគ្គលដែលមានបាបរម្ងាប់ហើយ។ ពាក្យថា «សមណសម្មតា» (ដែលសន្មតថាជាសមណៈ) សេចក្តីថា មិនមែនតថាគតសន្មតថាជាសមណៈឡើយ។ កាលពោលពាក្យថា «សម្មតា» ដោយអំណាចនៃបច្ចុប្បន្នកាល ដោយអំណាចនៃសទ្ទលក្ខណៈ (វេយ្យាករណ៍) ពាក្យថា «មេ» ក្នុងទីនេះ គប្បីជាឆដ្ឋីវិភត្តិ (សាមីវចនៈ) ប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ព្រាហ្មណេសុ» សំដៅលើបុគ្គលដែលមានបាបបណ្តេញចេញហើយ។ ពាក្យថា «សាមញ្ញត្ថំ» សំដៅលើផលនៃភាពជាសមណៈ គឺអរហត្តផល, ពាក្យថា «ព្រហ្មញ្ញត្ថំ» សំដៅលើផលនៃភាពជាព្រាហ្មណ៍ គឺអរហត្តផល។ ដោយពាក្យទាំងពីរនេះ សុទ្ធតែសំដៅលើអរហត្តផលដូចគ្នា។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «សាមញ្ញត្ថំ» សំដៅលើផលថ្នាក់ទាបទាំង ៣, ពាក្យថា «ព្រហ្មញ្ញត្ថំ» សំដៅលើអរហត្តផល។ ព្រោះថា ពាក្យថា «សាមញ្ញៈ និងព្រហ្មញ្ញៈ» នេះ ជាឈ្មោះនៃអរិយមគ្គនោះឯង។ ពាក្យថា «ទិដ្ឋេវ ធម្មេ» សំដៅលើក្នុងអត្តភាពបច្ចុប្បន្ននេះឯង។ ពាក្យថា «សយំ អភិញ្ញា សច្ឆិកត្វា» (ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយខ្លួនឯងដោយប្រាជ្ញាដ៏ក្រៃលែង) សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នឹងភ្នែកដោយខ្លួនឯងដោយញាណដ៏ក្រៃលែង។ ពាក្យថា «ឧបសម្បជ្ជ» សេចក្តីថា ដល់ហើយ ឬសម្រេចហើយ។

๑๘๘. สุตฺตนฺตนิทฺเทเส [Pg.134] ปฐมํ อินฺทฺริยสมุทยาทีนํ ปเภทคณนํ ปุจฺฉิตฺวา ปุน ปเภทคณนา วิสฺสชฺชิตา. ตตฺถ อสีติสตนฺติ อสีติอุตฺตรํ สตํ. ปณฺฑิเตหิ ‘‘อสีติสต’’นฺติ วุตฺเตหิ อากาเรหีติ โยชนา.

១៨៨. ក្នុងនិទ្ទេសនៃសូត្រ ជាដំបូងកាលសួរនូវការបែងចែកចំនួននៃហេតុបង្កើតឥន្ទ្រីយ៍ទាំងឡាយជាដើមហើយ ជាថ្មីម្តងទៀត ការបែងចែកចំនួនត្រូវបានឆ្លើយតបហើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «អសីតិសតំ» សំដៅលើមួយរយប៉ែតសិប (១៨០)។ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ថា «ដោយអាការៈទាំងឡាយដែលអ្នកប្រាជ្ញទាំងឡាយពោលថា មួយរយប៉ែតសិប»។

ปุน ปเภทคณนาปุจฺฉาปุพฺพงฺคเม คณนานิทฺเทเส อธิโมกฺขตฺถายาติ อธิมุจฺจนตฺถาย สทฺทหนตฺถาย. อาวชฺชนาย สมุทโยติ มโนทฺวาราวชฺชนจิตฺตสฺส สมุทโย. สทฺธินฺทฺริยสฺส สมุทโยติ สทฺธินฺทฺริยสฺส ปจฺจโย, สทฺธํ อุปฺปาเทสฺสามีติ ปุพฺพภาคาวชฺชนํ สทฺธินฺทฺริยสฺส อุปนิสฺสยปจฺจโย, สทฺธินฺทฺริยชวนสฺส อาวชฺชนํ ปฐมสฺส ชวนสฺส อนนฺตรปจฺจโย, ทุติยชวนาทีนํ อุปนิสฺสยปจฺจโย. อธิโมกฺขวเสนาติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตอธิโมกฺขวเสน. ฉนฺทสฺส สมุทโยติ ปุพฺพภาคาวชฺชนปจฺจยา อุปฺปนฺนสฺส อธิโมกฺขสมฺปยุตฺตสฺส เยวาปนกภูตสฺส ธมฺมจฺฉนฺทสฺส สมุทโย. โส ปน สทฺธินฺทฺริยสฺส สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ปจฺจโย โหติ, ฉนฺทาธิปติกาเล อธิปติปจฺจโย จ โหติ, โสเยว ทุติยสฺส อนนฺตรสมนนฺตรอนนฺตรูปนิสฺสยาเสวนนตฺถิวิคตวเสน ปจฺจโย โหติ. อิมินาว นเยน มนสิการสฺสปิ โยชนา กาตพฺพา. เกวลญฺเหตฺถ มนสิกาโรติ สารณลกฺขโณ เยวาปนกมนสิกาโร. อธิปติปจฺจยตา ปนสฺส น โหติ. สมฺปยุตฺเตสุ อิเมสํ ทฺวินฺนํเยว คหณํ พลวปจฺจยตฺตาติ เวทิตพฺพํ. สทฺธินฺทฺริยสฺส วเสนาติ ภาวนาภิวุทฺธิยา อินฺทฺริยภาวํ ปตฺตสฺส สทฺธินฺทฺริยสฺส วเสน. เอกตฺตุปฏฺฐานนฺติ เอการมฺมเณ อจลภาเวน ภุสํ ฐานํ อุปรูปริ สทฺธินฺทฺริยสฺส ปจฺจโย โหติ. สทฺธินฺทฺริเย วุตฺตนเยเนว เสสินฺทฺริยานิปิ เวทิตพฺพานิ. เอวเมเกกสฺส อินฺทฺริยสฺส จตฺตาโร จตฺตาโร สมุทยาติ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ วีสติ สมุทยา โหนฺติ. ปุน จตุนฺนํ สมุทยานํ เอเกกสฺมึ สมุทเย ปญฺจ ปญฺจ อินฺทฺริยานิ โยเชตฺวา วีสติ สมุทยา วุตฺตา. ปฐมวีสติ นานามคฺควเสน ทฏฺฐพฺพา, ทุติยวีสติ เอกมคฺควเสน ทฏฺฐพฺพาติ วทนฺติ. เอวํ จตฺตาลีส อาการา โหนฺติ. อตฺถงฺคมวาโรปิ อิมินาว นเยน เวทิตพฺโพ. โส ปน อตฺถงฺคโม อินฺทฺริยภาวนํ อนนุยุตฺตสฺส อปฺปฏิลทฺธา ปฏิลาภตฺถงฺคโม, อินฺทฺริยภาวนาย ปริหีนสฺส ปฏิลทฺธปริหานิ อตฺถงฺคโม, ผลปฺปตฺตสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธิอตฺถงฺคโม. เอกตฺตอนุปฏฺฐานนฺติ เอกตฺเต อนุปฏฺฐานํ.

ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងនិទ្ទេសនៃព្រះបាលីរាប់ចំនួនដែលមានការសួរនូវចំណែកផ្សេងៗជាប្រធាន ពាក្យថា adhimokkhatthāya សេចក្តីថា ដើម្បីការចុះចិត្តស៊ប់ ដើម្បីការជឿស៊ប់។ ពាក្យថា āvajjanāya samudayo សេចក្តីថា ការកើតឡើងនៃមនោទ្វារាវជ្ជនចិត្ត។ ពាក្យថា saddhindriyassa samudayo សេចក្តីថា បច្ច័យនៃសទ្ធិន្រ្ទិយ គឺអាវជ្ជនៈក្នុងបុព្វភាគរបស់បុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិថា «អាត្មាអញនឹងញ៉ាំងសទ្ធាឲ្យកើតឡើង» ដូច្នេះ ជាឧបនិស្សយបច្ច័យនៃសទ្ធិន្រ្ទិយ ម្យ៉ាងទៀត អាវជ្ជនៈក្នុងសទ្ធិន្រ្ទិយជវនវារៈ ជាអនន្តរបច្ច័យដល់បឋមជវនៈ ជាឧបនិស្សយបច្ច័យដល់ទុតិយជវនៈជាដើម។ ពាក្យថា adhimokkhavasena សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃអធិមោក្ខដែលសម្បយុត្តដោយឆន្ទៈ។ ពាក្យថា chandassa samudayo សេចក្តីថា ការកើតឡើងនៃធម្មច្ឆន្ទៈដែលជាយេវាបនកធម៌ សម្បយុត្តដោយអធិមោក្ខ ដែលកើតឡើងព្រោះបុព្វភាគាវជ្ជនបច្ច័យ។ ម្យ៉ាងទៀត ឆន្ទៈនោះជាបច្ច័យដល់សទ្ធិន្រ្ទិយ ដោយអំណាចសហជាតបច្ច័យ អញ្ញមញ្ញបច្ច័យ និស្សយបច្ច័យ សម្បយុត្តបច្ច័យ អត្ថិបច្ច័យ និងអវិគតបច្ច័យ ហើយក្នុងកាលដែលធ្វើឆន្ទៈឲ្យជាធំ ក៏ជាអធិបតិបច្ច័យដែរ ឆន្ទៈនោះឯងជាបច្ច័យដល់ទុតិយជវនៈ ដោយអំណាចអនន្តរបច្ច័យ សមនន្តរបច្ច័យ អនន្តរូបនិស្សយបច្ច័យ អាសេវនបច្ច័យ នត្ថិបច្ច័យ និងវិគតបច្ច័យ។ គប្បីធ្វើការប្រកបសូម្បីក្នុងមនសិការៈដោយន័យនេះឯង។ ព្រោះថា ក្នុងមនសិការវារៈនេះ គ្រាន់តែពាក្យថា មនសិការៈ សំដៅយកយេវាបនកមនសិការៈដែលមានលក្ខណៈរំលឹក (សារណលក្ខណៈ)។ ប៉ុន្តែ អធិបតិបច្ច័យនៃមនសិការៈនោះមិនមានឡើយ។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយ ការកាន់យកធម៌ទាំងពីរនេះប៉ុណ្ណោះ (គឺឆន្ទៈនិងមនសិការៈ) ព្រោះជាបច្ច័យមានកម្លាំងខ្លាំង។ ពាក្យថា saddhindriyassa vasena សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃសទ្ធិន្រ្ទិយដែលដល់នូវភាពជាឥន្ទ្រិយព្រោះការចម្រើនភាវនា។ ពាក្យថា ekattupaṭṭhānanti សេចក្តីថា ការតាំងនៅមាំមួនដោយភាពមិនរំភើបញាប់ញ័រក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ជាបច្ច័យនៃសទ្ធិន្រ្ទិយថ្នាក់ខ្ពស់ៗឡើងទៅ។ ក្នុងសទ្ធិន្រ្ទិយមានន័យយ៉ាងណា គប្បីជ្រាបឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ក៏មានន័យយ៉ាងនោះដែរ។ យ៉ាងនេះ ឥន្ទ្រិយមួយៗមានសមុទ័យ ៤ ៗ ដូចគ្នានេះ សមុទ័យនៃឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ទើបមាន ២០។ ម្យ៉ាងទៀត លោកសម្តែងសមុទ័យ ២០ ដោយប្រកបឥន្ទ្រិយ ៥ ៗ ក្នុងសមុទ័យមួយៗ នៃសមុទ័យទាំង ៤។ ពួកអាចារ្យពោលថា សមុទ័យ ២០ ខាងដើម គb្បីឃើញដោយអំណាចនៃមគ្គផ្សេងៗគ្នា សមុទ័យ ២០ ខាងចុង គប្បីឃើញដោយអំណាចនៃមគ្គតែមួយ។ អាការៈទាំងឡាយទើបមាន ៤០ យ៉ាងនេះ។ សូម្បីតែអត្ថង្គមវារៈ ក៏គប្បីជ្រាបដោយន័យនេះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត អត្ថង្គមៈ (ការរលត់) នោះ គឺការមិនបាននូវអាវជ្ជនៈនិងឥន្ទ្រិយដែលមិនទាន់បាន សម្រាប់បុគ្គលអ្នកមិនប្រកបរឿយៗក្នុងការចម្រើនឥន្ទ្រិយ ១ ការស៊ុតទ្រុឌនៃឥន្ទ្រិយដែលបានហើយ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកស៊ុតទ្រុឌចាកការចម្រើនឥន្ទ្រិយ ១ ការរលត់ដោយការស្ងប់រម្ងាប់ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកដល់នូវផល ១។ ពាក្យថា ekattaanupaṭṭhānanti សេចក្តីថា ការមិនតាំងនៅមាំមួនក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ។

ก. อสฺสาทนิทฺเทสวณฺณนา

ក. វណ្ណនាអស្សាទនិទ្ទេស

๑๘๙. อสฺสาทนิทฺเทเส [Pg.135] อสฺสทฺธิยสฺส อนุปฏฺฐานนฺติ อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต สทฺเธ ปุคฺคเล เสวโต ปสาทนียสุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต ตตฺถ โยนิโสมนสิการํ พหุลีกโรโต จ อสฺสทฺธิยสฺส อนุปฏฺฐานํ โหติ. อสฺสทฺธิยปริฬาหสฺส อนุปฏฺฐานนฺติ เอตฺถ อสฺสทฺธสฺส สทฺธากถาย ปวตฺตมานาย ทุกฺขํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. อยํ อสฺสทฺธิยปริฬาโห. อธิโมกฺขจริยาย เวสารชฺชนฺติ สทฺธาวตฺถุวเสน วา ภาวนาย วา วสิปฺปตฺตสฺส สทฺธาปวตฺติยา วิสารทภาโว โหติ. สนฺโต จ วิหาราธิคโมติ สมถสฺส วา วิปสฺสนาย วา ปฏิลาโภ. สุขํ โสมนสฺสนฺติ เอตฺถ เจตสิกสุขภาวทสฺสนตฺถํ โสมนสฺสวจนํ. สทฺธินฺทฺริยสมุฏฺฐิตปณีตรูปผุฏฺฐกายสฺส กายิกสุขมฺปิ ลพฺภติเยว. สุขโสมนสฺสสฺส ปธานสฺสาทตฺตา ‘‘อยํ สทฺธินฺทฺริยสฺส อสฺสาโท’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. อิมินาว นเยน เสสินฺทฺริยสฺสาทาปิ โยเชตฺวา เวทิตพฺพา.

១៨៩. ក្នុងអស្សាទនិទ្ទេស ពាក្យថា assaddhiyassa anupaṭṭhānaṃ សេចក្តីថា ការមិនកើតឡើងនៃសេចក្តីមិនជឿ (អសទ្ធិយៈ) រមែងមានដល់បុគ្គលអ្នកវៀរចាកបុគ្គលដែលគ្មានសទ្ធា សេពគប់បុគ្គលដែលមានសទ្ធា ពិចារណានូវព្រះសូត្រដែលជាទីតាំងនៃសេចក្តីជ្រះថ្លា និងធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ (យោនិសោមនសិការៈ) ឲ្យច្រើនក្នុងព្រះសូត្រនោះ។ ពាក្យថា assaddhiyapariḷāhassa anupaṭṭhānanti សេចក្តីថា ក្នុងទីនេះ កាលបើកថាដែលប្រកបដោយសទ្ធាកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ សេចក្តីទុក្ខ និងទោមនស្សរមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកមិនមានសទ្ធា នេះហៅថា សេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះគ្មានសទ្ធា (អសទ្ធិយបរិឡាហៈ)។ ពាក្យថា adhimokkhacariyāya vesārajjanti សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកក្លាហានក្នុងការប្រព្រឹត្តទៅនៃសទ្ធា រមែងមានដល់បុគ្គលអ្នកដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញក្នុងការចម្រើនភាវនា ឬដោយអំណាចនៃវត្ថុជាទីតាំងនៃសទ្ធា។ ពាក្យថា santo ca vihārādhigamoti សេចក្តីថា ការបាននូវសមថៈ ឬវិបស្សនា។ ពាក្យថា sukhaṃ somanassanti ក្នុងទីនេះ ការពោលពាក្យថា សោមនស្ស ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាចេតសិកសុខ។ សូម្បីតែកាយិកសុខ ក៏រមែងបានពិតប្រាកដដល់បុគ្គលដែលមានកាយពាល់ត្រូវដោយរូបដ៏ល្អិតល្អដែលតាំងឡើងអំពីសទ្ធិន្រ្ទិយ។ ព្រោះសុខនិងសោមនស្សជាអស្សាទៈដ៏ចម្ងង ទើបលោកពោលដោយឡែកថា «នេះជាអស្សាទៈនៃសទ្ធិន្រ្ទិយ»។ គប្បីប្រកបអស្សាទៈនៃឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ ហើយជ្រាបដោយន័យនេះឯង។

ข. อาทีนวนิทฺเทสวณฺณนา

ខ. វណ្ណនាអាទីនវនិទ្ទេស

๑๙๐. อาทีนวนิทฺเทเส อนิจฺจฏฺเฐนาติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อนิจฺจฏฺเฐน. โส อนิจฺจฏฺโฐ สทฺธินฺทฺริยสฺส อาทีนโวติ วุตฺตํ โหติ. อิตรทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเม สมุทยตฺถงฺคมสฺสาทาทีนวา โลกิยอินฺทฺริยานเมวาติ เวทิตพฺพา.

១៩០. ក្នុងអាទីនវនិទ្ទេស ពាក្យថា aniccaṭṭhenāti សេចក្តីថា ដោយសភាវៈមិនទៀងនៃសទ្ធិន្រ្ទិយ។ លោកពោលថា សភាវៈមិនទៀងនោះ ជាទោស (អាទីនវៈ) នៃសទ្ធិន្រ្ទិយ។ សូម្បីក្នុងធម៌ពីរក្រៅពីនេះ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ គប្បីជ្រាបថា សមុទ័យ អត្ថង្គមៈ អស្សាទៈ និងអាទីនវៈទាំងនេះ រមែងមានដល់លោកិយឥន្ទ្រិយទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ។

ค. นิสฺสรณนิทฺเทสวณฺณนา

គ. វណ្ណនានិស្សរណនិទ្ទេស

๑๙๑. นิสฺสรณนิทฺเทเส อธิโมกฺขฏฺเฐนาติอาทีสุ เอเกกสฺมึ อินฺทฺริเย ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปญฺจวีสติ นิสฺสรณานิ มคฺคผลวเสน นิทฺทิฏฺฐานิ. ตตฺถ ตโต ปณีตตรสทฺธินฺทฺริยสฺส ปฏิลาภาติ ตโต วิปสฺสนากฺขเณ ปวตฺตสทฺธินฺทฺริยโต มคฺคกฺขเณ ปณีตตรสฺส สทฺธินฺทฺริยสฺส ปฏิลาภวเสน. ปุริมตรสทฺธินฺทฺริยา นิสฺสฏํ โหตีติ ตสฺมึ มคฺคกฺขเณ สทฺธินฺทฺริยํ ปุริมตรโต วิปสฺสนากฺขเณ ปวตฺตสทฺธินฺทฺริยโต นิกฺขนฺตํ โหติ. อิมินาว นเยน ผลกฺขเณ สทฺธินฺทฺริยมฺปิ อุภยตฺถ เสสินฺทฺริยานิปิ โยเชตพฺพานิ.

១៩១. ក្នុងនិស្សរណនិទ្ទេស ក្នុងពាក្យថា adhimokkhaṭṭhenāti ជាដើម លោកសម្តែងទុកនូវការរំដោះខ្លួន (និស្សរណៈ) ២៥ នៃឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ដោយធ្វើឥន្ទ្រិយមួយៗឲ្យមាន ៥ ៗ ដោយអំណាចនៃមគ្គនិងផល។ ក្នុងនិស្សរណនិទ្ទេសនោះ ពាក្យថា tato paṇītatarasaddhindriyassa paṭilābhā សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការបាននូវសទ្ធិន្រ្ទិយដ៏ថ្លៃថ្លាជាង ក្នុងខណៈនៃមគ្គ ជាងសទ្ធិន្រ្ទិយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃវិបស្សនានោះ។ ពាក្យថា purimatarasaddhindriyā nissaṭaṃ hotīti សេចក្តីថា សទ្ធិន្រ្ទិយក្នុងខណៈនៃមគ្គនោះ ឈ្មោះថាជារបស់រំដោះចេញចាកសទ្ធិន្រ្ទិយមុន ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា។ គប្បីប្រកបសូម្បីសទ្ធិន្រ្ទិយក្នុងខណៈនៃផល និងឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ក្នុងខណៈទាំងពីរ ដោយន័យនេះឯង។

๑๙๒. ปุพฺพภาเค [Pg.136] ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหีติ ปฐมชฺฌานูปจาเร ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหิ ปฐมชฺฌานาทิอฏฺฐสมาปตฺติวเสน อฏฺฐ นิสฺสรณานิ, อนิจฺจานุปสฺสนาทิอฏฺฐารสมหาวิปสฺสนาวเสน อฏฺฐารส นิสฺสรณานิ, โสตาปตฺติมคฺคาทิวเสน อฏฺฐ โลกุตฺตรนิสฺสรณานิ. เอวํ ฌานสมาปตฺติมหาวิปสฺสนามคฺคผลวเสน จตุตฺตึส นิสฺสรณานิ ปุริมปุริมสมติกฺกมโต นิทฺทิฏฺฐานิ. เนกฺขมฺเม ปญฺจินฺทฺริยานีติอาทีนิ ปน สตฺตตึส นิสฺสรณานิ ปฏิปกฺขปหานวเสน ปฏิปกฺขโต นิทฺทิฏฺฐานิ. ตตฺถ เนกฺขมฺมาทีสุ สตฺตสุ สตฺต นิสฺสรณานิ อุปจารภูมิวเสน วุตฺตานิ, ผลานิ ปน ปฏิปกฺขปหานาภาวโต น วุตฺตานิ.

១៩២. ពាក្យថា pubbabhāge pañcahi indriyehīti សេចក្តីថា និស្សរណៈ ៨ ដោយអំណាចសមាបត្តិ ៨ មានបឋមជ្ឈានជាដើម ដោយឥន្ទ្រិយ ៥ ក្នុងឧបចារៈនៃបឋមជ្ឈាន, និស្សរណៈ ១៨ ដោយអំណាចមហាវិបស្សនា ១៨ មានអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម, និស្សរណៈលោកុត្តរៈ ៨ ដោយអំណាចសោតាបត្តិមគ្គជាដើម។ យ៉ាងនេះ និស្សរណៈ ៣៤ ដោយអំណាចឈានសមាបត្តិ មហាវិបស្សនា និងមគ្គផល លោកសម្តែងទុកដោយការកន្លងហួសនូវធម៌មុនៗ។ ចំណែកឯនិស្សរណៈ ៣៧ មានពាក្យថា nekkhamme pañcindriyānīti ជាដើម លោកសម្តែងទុកដោយចំណែកនៃបដិបក្ខ ដោយអំណាចនៃការលះបង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខ។ ក្នុងនិស្សរណៈ ៣៧ នោះ និស្សរណៈ ៧ ក្នុងធម៌ ៧ មាននេក្ខម្មៈជាដើម លោកសម្តែងដោយអំណាចឧបចារភូមិ ចំណែកឯផលទាំងឡាយ លោកមិនបានសម្តែងឡើយ ព្រោះមិនមានការលះបង់ធម៌ជាបដិបក្ខ។

๑๙๓. ทิฏฺเฐกฏฺเฐหีติ ยาว โสตาปตฺติมคฺคา ทิฏฺฐิยา สห เอกสฺมึ ปุคฺคเล ฐิตาติ ทิฏฺเฐกฏฺฐา. เตหิ ทิฏฺเฐกฏฺเฐหิ. โอฬาริเกหีติ ถูเลหิ กามราคพฺยาปาเทหิ. อณุสหคเตหีติ สุขุมภูเตหิ กามราคพฺยาปาเทหิเยว. สพฺพกิเลเสหีติ รูปราคาทีหิ. เตสุ หิ ปหีเนสุ สพฺพกิเลสา ปหีนา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘สพฺพกิเลเสหี’’ติ วุตฺตํ. อวุตฺตตฺถานิ ปเนตฺถ ปทานิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนวาติ. สพฺเพสญฺเญว ขีณาสวานํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺจินฺทฺริยานีติ ‘‘อธิโมกฺขฏฺเฐนา’’ติอาทีสุ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ ฐาเนสุ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ปญฺจินฺทฺริยานิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ ขีณาสวานํ ยถาโยคํ ตโต ตโต นิสฺสฏานิ โหนฺติ. อิมสฺมึ วาเร ปฐมํ วุตฺตนยา เอว ยถาโยคํ ขีณาสววเสน วุตฺตา.

១៩៣. ពាក្យថា diṭṭhekaṭṭhehīti សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយណាដែលតាំងនៅជាមួយទិដ្ឋិក្នុងបុគ្គលម្នាក់ រហូតដល់សោតាបត្តិមគ្គ ធម៌ទាំងនោះឈ្មោះថា ទិដ្ឋេកដ្ឋៈ។ ចាកធម៌ជាទិដ្ឋេកដ្ឋៈទាំងនោះ។ ពាក្យថា oḷārikehīti សេចក្តីថា ចាកកាមរាគនិងព្យាបាទដ៏គ្រោតគ្រាត។ ពាក្យថា aṇusahagatehīti សេចក្តីថា ចាកកាមរាគនិងព្យាបាទដ៏ល្អិតៗប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា sabbakilesehīti សេចក្តីថា ចាកកិលេសទាំងពួងមានរូបរាគៈជាដើម។ ព្រោះថាកាលបើកិលេសមានរូបរាគៈជាដើមនោះត្រូវបានលះបង់ហើយ កិលេសទាំងពួងក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានលះបង់ដែរ ហេតុនោះទើបលោកពោលថា «sabbakilesehī»។ ម៉្យាងទៀត បទទាំងឡាយដែលមិនបានពោលអត្ថន័យក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថាមានអត្ថន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោម។ ក្នុងវារៈទីពីរមានពាក្យថា sabbesaññeva khīṇāsavānaṃ tattha tattha pañcindriyānīti សេចក្តីថា ក្នុងទីទាំងឡាយដែលបានពោលហើយខាងដើម មានពាក្យថា adhimokkhaṭṭhenāti ជាដើម ឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ក្នុងទីនោះៗ របស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ គឺព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះសាវក ជារបស់រំដោះរួចហើយចាកកិលេសនោះៗតាមគួរ។ ក្នុងវារៈនេះ លោកសម្តែងន័យដែលបានពោលហើយក្នុងវារៈទីមួយនោះឯង ម្តងទៀតតាមគួរ ដោយអំណាចនៃព្រះខីណាស្រព។

กถํ ปเนตานิ นิสฺสรณานิ อสีติสตํ โหนฺตีติ? วุจฺจเต – มคฺคผลวเสน วุตฺตานิ ปญฺจวีสติ, สมติกฺกมวเสน วุตฺตานิ จตุตฺตึส, ปฏิปกฺขวเสน วุตฺตานิ สตฺตตึสาติ ปฐมวาเร สพฺพานิ ฉนฺนวุติ นิสฺสรณานิ โหนฺติ, เอตานิเยว ทุติยวาเร ขีณาสวานํ วเสน ทฺวาทสสุ อปนีเตสุ จตุราสีติ โหนฺติ. อิติ ปุริมานิ ฉนฺนวุติ, อิมานิ จ จตุราสีตีติ อสีติสตํ โหนฺติ. กตมานิ ปน ทฺวาทส ขีณาสวานํ อปเนตพฺพานิ? สมติกฺกมโต วุตฺเตสุ มคฺคผลวเสน วุตฺตานิ อฏฺฐ นิสฺสรณานิ, ปฏิปกฺขโต วุตฺเตสุ มคฺควเสน วุตฺตานิ จตฺตารีติ อิมานิ ทฺวาทส อปเนตพฺพานิ. อรหตฺตผลวเสน วุตฺตานิ กสฺมา อปเนตพฺพานีติ เจ? สพฺพปฐมํ วุตฺตานํ ปญฺจวีสติยา นิสฺสรณานํ มคฺคผลวเสเนว ลพฺภนโต. อรหตฺตผลวเสน นิสฺสรณานิ วุตฺตาเนว โหนฺติ[Pg.137]. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมํ ปน ผลสมาปตฺตึ อุปริมา อุปริมา น สมาปชฺชนฺติเยวาติ เหฏฺฐา ตีณิปิ ผลานิ น ลพฺภนฺติเยว. ฌานสมาปตฺติวิปสฺสนาเนกฺขมฺมาทีนิ จ กิริยาวเสน ลพฺภนฺติ. ปญฺจปิ เจตานิ อินฺทฺริยานิ ปุพฺพเมว ปฏิปกฺขานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา ปฏิปกฺขโต นิสฺสฏาเนว โหนฺตีติ.

ចោទថា ចុះនិស្សរណៈទាំងនេះមាន ១៨០ យ៉ាងដូចម្តេច? ដោះស្រាយថា និស្សរណៈដែលលោកសម្តែងដោយអំណាចមគ្គនិងផលមាន ២៥, និស្សរណៈដែលសម្តែងដោយអំណាចការកន្លងហួសមាន ៣៤, និស្សរណៈដែលសម្តែងដោយអំណាចបដិបក្ខមាន ៣៧ រួមទាំងអស់ក្នុងវារៈទីមួយមាននិស្សរណៈ ៩៦, និស្សរណៈទាំងនោះឯងក្នុងវារៈទីពីរ ដោយអំណាចនៃព្រះខីណាស្រព កាលបើដកចេញ ១២ ចេញទៅ នៅសល់ ៨៤។ យ៉ាងនេះ និស្សរណៈខាងដើម ៩៦ និងនិស្សរណៈទាំងនេះ ៨៤ រួមជា ១៨០។ ចុះនិស្សរណៈ ១២ ណាខ្លះដែលត្រូវដកចេញសម្រាប់ព្រះខីណាស្រព? គឺក្នុងនិស្សរណៈដែលសម្តែងដោយការកន្លងហួស និស្សរណៈ ៨ ដែលសម្តែងដោយអំណាចមគ្គនិងផល, ក្នុងនិស្សរណៈដែលសម្តែងដោយចំណែកនៃបដិបក្ខ និស្សរណៈ ៤ ដែលសម្តែងដោយអំណាចមគ្គ រួមជា ១២ នេះដែលត្រូវដកចេញ។ បើមានសំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាត្រូវដកនិស្សរណៈដែលសម្តែងដោយអំណាចអរហត្តផលចេញ? ឆ្លើយថា ព្រោះនិស្សរណៈទាំងនោះត្រូវបានបានមកដោយអំណាចមគ្គនិងផលនៃនិស្សរណៈ ២៥ ដែលបានសម្តែងមុនគេបង្អស់រួចហើយ។ និស្សរណៈដោយអំណាចអរហត្តផល ឈ្មោះថាត្រូវបានសម្តែងរួចហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអរិយបុគ្គលថ្នាក់ខ្ពស់ៗ មិនចូលផលសមាបត្តិថ្នាក់ទាបៗឡើយ ហេតុនោះ ផលទាំង ៣ ខាងក្រោម ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយមិនបានឡើយ។ ចំណែកឯឈានសមាបត្តិ វិបស្សនា និងនេក្ខម្មៈជាដើម រមែងបានដោយអំណាចកិរិយាចិត្ត។ សូម្បីតែឥន្ទ្រិយទាំង ៥ នេះ ក៏ជារបស់រំដោះរួចហើយចាកធម៌ជាបដិបក្ខ ព្រោះធម៌ជាបដិបក្ខទាំងឡាយត្រូវបានស្ងប់រម្ងាប់រួចជាស្រេចតាំងពីខាងដើមមកម្ល៉េះ។

ทุติยสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

វណ្ណនាទុតិយសុត្តន្តនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

๓. ตติยสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

៣. វណ្ណនាតតិយសុត្តន្តនិទ្ទេស

๑๙๔. ปุน อญฺญํ สุตฺตนฺตํ นิกฺขิปิตฺวา อินฺทฺริยวิธานํ นิทฺทิสิตุกาโม ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ โสตาปตฺติยงฺเคสูติ เอตฺถ โสโต อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, โสตสฺส อาปตฺติ ภุสํ ปาปุณนํ โสตาปตฺติ, โสตาปตฺติยา องฺคานิ สมฺภารานิ โสตาปตฺติองฺคานิ. โสตาปนฺนตาย ปุพฺพภาคปฏิลาภองฺคานิ. สปฺปุริสสํเสโว โสตาปตฺติองฺคํ, สทฺธมฺมสฺสวนํ โสตาปตฺติองฺคํ, โยนิโสมนสิกาโร โสตาปตฺติองฺคํ, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติ โสตาปตฺติองฺคํ, อิมานิ จตฺตาริ โสตาปตฺติองฺคานิ. เสสา เหฏฺฐา วุตฺตา เอว. อิทญฺจ อิเมสํ อินฺทฺริยานํ สกวิสเย เชฏฺฐกภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ยถา หิ จตฺตาโร เสฏฺฐิปุตฺตา ราชาติราชปญฺจเมสุ สหาเยสุ ‘‘นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ วีถึ โอติณฺเณสุ เอกสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส เคหํ คตกาเล อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, อิเมสํ คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ เคเห วิจาเรติ, ทุติยสฺส ตติยสฺส จตุตฺถสฺส เคหํ คตกาเล อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, อิเมสํ คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ เคเห วิจาเรติ, อถ สพฺพปจฺฉา รญฺโญ เคหํ คตกาเล กิญฺจาปิ ราชา สพฺพตฺถ อิสฺสโรว, อิมสฺมึ ปน กาเล อตฺตโน เคเหเยว ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, อิเมสํ คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ วิจาเรติ, เอวเมว สทฺธาปญฺจมเกสุ อินฺทฺริเยสุ เตสุ สหาเยสุ เอกโต วีถึ โอตรนฺเตสุ วิย เอการมฺมเณ อุปฺปชฺชมาเนสุปิ ยถา ปฐมสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ[Pg.138], เอวํ โสตาปตฺติองฺคานิ ปตฺวา อธิโมกฺขลกฺขณํ สทฺธินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา ทุติยสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ สมฺมปฺปธานานิ ปตฺวา ปคฺคหณลกฺขณํ วีริยินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา ตติยสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ สติปฏฺฐานานิ ปตฺวา อุปฏฺฐานลกฺขณํ สตินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา จตุตฺถสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ ฌานานิ ปตฺวา อวิกฺเขปลกฺขณํ สมาธินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. สพฺพปจฺฉา รญฺโญ เคหํ คตกาเล ปน ยถา อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, ราชาว วิจาเรติ, เอวํ อริยสจฺจานิ ปตฺวา ปชานนลกฺขณํ ปญฺญินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺตีติ.

១៩៤. ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈកាលចង់សម្តែងនូវការចាត់ចែងឥន្ទ្រិយ ដោយលើកទុកនូវសូត្រដទៃ ទើបពោលពាក្យផ្តើមថា «pañcimāni, bhikkhave» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ឥន្ទ្រិយ ៥ នេះ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យថា «sotāpattiyaṅgesu» នោះ សោតៈ គឺអរិយមគ្គមានអង្គ ៨។ ការដល់ គឺការសម្រេចបាននូវសោតៈនោះ ឈ្មោះថា សោតាបត្តិ។ អង្គទាំងឡាយ គឺគ្រឿងប្រកបនៃសោតាបត្តិ ឈ្មោះថា សោតាបត្តិយង្គៈ (អង្គនៃសោតាបត្តិ) សំដៅដល់អង្គជាចំណែកខាងដើមដែលត្រូវទទួលបាន ដើម្បីសម្រេចជាព្រះសោតាបន្ន។ ការសេពគប់សប្បុរស ជាអង្គនៃសោតាបត្តិ, ការស្តាប់ព្រះសទ្ធម៌ ជាអង្គនៃសោតាបត្តិ, ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ (យោនិសោមនសិការៈ) ជាអង្គនៃសោតាបត្តិ, ការប្រតិបត្តិធម៌សមគួរដល់ធម៌ ជាអង្គនៃសោតាបត្តិ, ទាំងនេះជាអង្គនៃសោតាបត្តិ ៤។ បទដែលសេសសល់ ត្រូវបានពោលរួចហើយខាងក្រោម។ សូត្រនេះ ព្រះអង្គសម្តែងដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាធំ (ភាពជាប្រធាន) នៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយនេះ ក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន។ ប្រៀបដូចជា កូនសេដ្ឋី ៤ នាក់ មានព្រះរាជាជាគម្រប់ ៥ ជាមិត្តសម្លាញ់នឹងគ្នា គិតគ្នាថា «ពួកយើងនឹងលេងកីឡាសម្រាកកាយក្នុងរដូវនក្សត្រ» ហើយក៏ចុះទៅកាន់ច្រកផ្លូវ។ ក្នុងខណៈដែលទៅដល់ផ្ទះរបស់កូនសេដ្ឋីម្នាក់ មិត្ត ៤ នាក់ទៀតក៏អង្គុយស្ងៀម មានតែម្ចាស់ផ្ទះម្នាក់ប៉ុណ្ណោះដែលចាត់ចែងក្នុងផ្ទះថា «ចូរអ្នករាល់គ្នាផ្តល់ខាទនីយភោជនីយអាហារដល់អ្នកទាំងនេះ ចូរផ្តល់គ្រឿងក្រអូប កម្រងផ្កា និងគ្រឿងអលង្ការជាដើមដល់អ្នកទាំងនេះ»។ ក្នុងខណៈដែលទៅដល់ផ្ទះរបស់កូនសេដ្ឋីទី ២ ទី ៣ និងទី ៤ មិត្ត ៤ នាក់ទៀតក៏អង្គុយស្ងៀម មានតែម្ចាស់ផ្ទះប៉ុណ្ណោះដែលចាត់ចែងក្នុងផ្ទះថា «ចូរផ្តល់ខាទនីយភោជនីយអាហារដល់អ្នកទាំងនេះ ចូរផ្តល់គ្រឿងក្រអូប កម្រងផ្កា និងគ្រឿងអលង្ការជាដើមដល់អ្នកទាំងនេះ»។ លុះជាចុងក្រោយបង្អស់ ក្នុងខណៈដែលទៅដល់ព្រះរាជវាំង ទោះបីជាព្រះរាជាជាធំក្នុងទីទាំងពួងក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងសម័យនោះ ក្នុងព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះអង្គផ្ទាល់ ព្រះអង្គតែងចាត់ចែងថា «ចូរផ្តល់ខាទនីយភោជនីយអាហារដល់អ្នកទាំងនេះ ចូរផ្តល់គ្រឿងក្រអូប កម្រងផ្កា និងគ្រឿងអលង្ការជាដើមដល់អ្នកទាំងនេះ»។ យ៉ាងណាមិញ ក្នុងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាគម្រប់ ៥ នោះ ទោះបីជាកើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ ដូចជាមិត្តសម្លាញ់ទាំងនោះចុះទៅកាន់ច្រកផ្លូវជាមួយគ្នាក៏ដោយ កាលបើសម្រេចនូវសោតាបត្តិយង្គៈហើយ សទ្ធិន្ទ្រិយដែលមានលក្ខណៈចុះចិត្តជឿ (អធិមោក្ខលក្ខណៈ) តែមួយគត់ ជាធំ ជាប្រធាន ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះចាត់ចែងការងារក្នុងផ្ទះរបស់កូនសេដ្ឋីទី ១ ហើយមិត្ត ៤ នាក់ទៀតអង្គុយស្ងៀមដូច្នោះ ឯឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមសទ្ធិន្ទ្រិយនោះ។ កាលបើសម្រេចនូវសម្មប្បធានទាំងឡាយហើយ វីរិយិន្ទ្រិយដែលមានលក្ខណៈផ្គងទុក (បគ្គហលក្ខណៈ) តែមួយគត់ ជាធំ ជាប្រធាន ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះចាត់ចែងការងារក្នុងផ្ទះរបស់កូនសេដ្ឋីទី ២ ឯឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមវីរិយិន្ទ្រិយនោះ។ កាលបើសម្រេចនូវសតិបដ្ឋានទាំងឡាយហើយ សតិន្ទ្រិយដែលមានលក្ខណៈចូលទៅតាំងទុក (ឧបដ្ឋានលក្ខណៈ) តែមួយគត់ ជាធំ ជាប្រធាន ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះចាត់ចែងការងារក្នុងផ្ទះរបស់កូនសេដ្ឋីទី ៣ ឯឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមសតិន្ទ្រិយនោះ។ កាលបើសម្រេចនូវឈានទាំងឡាយហើយ សមាធិន្ទ្រិយដែលមានលក្ខណៈមិនរញ៉េរញ៉ៃ (អវិក្ខេបលក្ខណៈ) តែមួយគត់ ជាធំ ជាប្រធាន ដូចជាម្ចាស់ផ្ទះចាត់ចែងការងារក្នុងផ្ទះរបស់កូនសេដ្ឋីទី ៤ ឯឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមសមាធិន្ទ្រិយនោះ។ ប៉ុន្តែជាចុងក្រោយបង្អស់ ក្នុងខណៈដែលទៅដល់ព្រះរាជវាំង ព្រះរាជាតែមួយគត់ជាអ្នកចាត់ចែង យ៉ាងណាមិញ កាលបើសម្រេចនូវអរិយសច្ចទាំងឡាយហើយ បញ្ញិន្ទ្រិយដែលមានលក្ខណៈដឹងច្បាស់ (បជាននលក្ខណៈ) តែមួយគត់ ជាធំ ជាប្រធាន ឯឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ ៤ ទៀត ក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមបញ្ញិន្ទ្រិយនោះ ដូច្នោះឯង។

ก. ปเภทคณนนิทฺเทสวณฺณนา

ក. វណ្ណនាបភេទគណននិទ្ទេស

๑๙๕. สุตฺตนฺตสฺส ปเภทคณนาปุจฺฉาปุพฺพงฺคเมว ปเภทคณนนิทฺเทเส สปฺปุริสสํเสเวติ โสภนานํ ปุริสานํ สมฺมา เสวเน. อธิโมกฺขาธิปเตยฺยฏฺเฐนาติ อธิโมกฺขสงฺขาเตน เสสินฺทฺริเยสุ อธิปติภาวฏฺเฐน, เสสินฺทฺริยานํ ปุพฺพงฺคมฏฺเฐนาติ อตฺโถ. สทฺธมฺมสวเนติ สตํ ธมฺโม, โสภโน วา ธมฺโมติ สทฺธมฺโม. ตสฺส สทฺธมฺมสฺส สวเน. โยนิโสมนสิกาเรติ อุปาเยน มนสิกาเร. ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยาติ เอตฺถ นว โลกุตฺตรธมฺเม อนุคโต ธมฺโม ธมฺมานุธมฺโม, สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาตสฺส ธมฺมานุธมฺมสฺส ปฏิปตฺติ ปฏิปชฺชนํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติ. สมฺมปฺปธานาทีสุปิ เอเสว นโย.

១៩៥. ក្នុងបភេទគណននិទ្ទេស ដែលមានការសួរអំពីការរាប់ចំណែកនៃសូត្រជាប្រធាននោះ បទថា «sappurisasaṃseve» បានដល់ ការសេពគប់ដោយប្រពៃនូវបុរសដ៏ល្អទាំងឡាយ (សប្បុរស)។ បទថា «adhimokkhādhipateyyaṭṭhena» សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាធំក្នុងឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ ដែលពោលគឺអធិមោក្ខ (ការចុះចិត្តជឿ) និងដោយអត្ថថាជាប្រធាននៃឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ទាំងឡាយ នេះជាអត្ថ។ បទថា «saddhammasavane» បានដល់ ធម៌របស់សប្បុរសទាំងឡាយ ឬធម៌ដ៏ល្អ ឈ្មោះថា សទ្ធម៌។ ការស្តាប់នូវសទ្ធម៌នោះ។ បទថា «yonisomanasikāre» បានដល់ ការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយខុសត្រូវ។ បទថា «dhammānudhammapaṭipattiyā» ក្នុងបទនេះ ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ ឈ្មោះថា ធម្មានុធម្មៈ, ការប្រតិបត្តិ គឺការបំពេញនូវធម្មានុធម្មៈ ដែលពោលគឺសីល សមាធិ និងបញ្ញា ឈ្មោះថា ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ។ សូម្បីក្នុងសម្មប្បធានជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

ข. จริยาวารวณฺณนา

ខ. វណ្ណនាចរិយាវារៈ

๑๙๖. จริยาวาเรปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปฐมวาโร อินฺทฺริยานํ อุปฺปาทนกาลวเสน วุตฺโต, จริยาวาโร อุปฺปนฺนานํ อาเสวนกาลวเสน จ ปาริปูริกาลวเสน จ วุตฺโต. จริยา ปกติ อุสฺสนฺนตาติ หิ อตฺถโต เอกํ.

១៩៦. សូម្បីក្នុងចរិយាវារៈ ក៏គប្បីដឹងសេចក្តីដោយន័យនេះឯង។ ប៉ុន្តែ វារៈទីមួយ ព្រះអង្គសម្តែងដោយអំណាចនៃកាលជាទីកើតឡើងនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ ចំណែកឯចរិយាវារៈ ព្រះអង្គសម្តែងដោយអំណាចនៃកាលជាទីសេពគប់ និងកាលជាទីពេញបរិបូណ៌នៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលកើតឡើងហើយ។ ព្រោះថា បទថា cariyā (ចរិយា) pakati (ប្រក្រតី) និង ussannatā (ភាពលើសលុប) ទាំងនេះ មានអត្ថដូចគ្នាតែមួយ។

จารวิหารนิทฺเทสวณฺณนา

វណ្ណនាចារវិហារនិទ្ទេស

๑๙๗. อิทานิ [Pg.139] จริยาสมฺพนฺเธเนว จารวิหารนิทฺเทสวเสน อปเรน ปริยาเยน อินฺทฺริยวิธานํ นิทฺทิสิตุกาโม จาโร จ วิหาโร จาติอาทิกํ อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา ตสฺส นิทฺเทสมาห. ตตฺถ อุทฺเทเส ตาว ยถา จรนฺตํ วิหรนฺตํ วิญฺญู สพฺรหฺมจารี คมฺภีเรสุ ฐาเนสุ โอกปฺเปยฺยุํ – อทฺธา อยมายสฺมา ปตฺโต วา ปาปุณิสฺสติ วาติ, ตถา อินฺทฺริยสมฺปนฺนสฺส จาโร จ วิหาโร จ วิญฺญูหิ สพฺรหฺมจารีหิ อนุพุทฺโธ โหติ ปฏิวิทฺโธติ อุทฺเทสสฺส สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อุทฺเทสนิทฺเทเส จริยา จาโรเยว. จาโร จริยาติ หิ อตฺถโต เอกํ. ตสฺมา ‘‘จาโร’’ติปทสฺส นิทฺเทเส ‘‘จริยา’’ติ วุตฺตํ. อิริยาปถจริยาติ อิริยาปถานํ จริยา, ปวตฺตนนฺติ อตฺโถ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อายตนจริยา ปน อายตเนสุ สติสมฺปชญฺญานํ จริยา. ปตฺตีติ ผลานิ. ตานิ หิ ปาปุณิยนฺตีติ ‘‘ปตฺตี’’ติ วุตฺตา. สตฺตโลกสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกา อตฺถา โลกตฺถาติ อยํ วิเสโส.

១៩៧. ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលចង់សម្តែងនូវការចាត់ចែងឥន្ទ្រិយដោយបរិយាយដទៃទៀត ដោយអំណាចនៃការសម្តែងចារៈនិងវិហារៈ ដែលទាក់ទងនឹងចរិយានោះឯង ទើបលើកឡើងនូវឧទ្ទេសថា «cāro ca vihāro ca» (ចារៈផង វិហារៈផង) ជាដើម ហើយពោលនូវនិទ្ទេសនៃឧទ្ទេសនោះ។ ក្នុងឧទ្ទេសនោះ ជាដំបូង គប្បីដឹងការតភ្ជាប់នៃឧទ្ទេសយ៉ាងនេះថា «វិញ្ញូសព្រហ្មចារីទាំងឡាយ គប្បីចុះចិត្តជឿចំពោះបុគ្គលដែលប្រព្រឹត្តនៅ ក្នុងទីដ៏ជ្រាលជ្រៅទាំងឡាយថា 'ព្រះអាយស្មាលោកនេះ បានសម្រេចហើយ ឬនឹងសម្រេចមិនខាន' យ៉ាងណា ចារៈនិងវិហារៈរបស់បុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយឥន្ទ្រិយ ក៏ជាធម្មជាតិដែលវិញ្ញូសព្រហ្មចារីទាំងឡាយដឹងតាមហើយ ចាក់ធ្លុះហើយ យ៉ាងនោះ»។ ក្នុងឧទ្ទេសនិងនិទ្ទេសនោះ ចរិយា គឺចារៈនោះឯង។ ព្រោះថា បទថា cāro និង cariyā មានអត្ថដូចគ្នាតែមួយ។ ហេតុនោះ ក្នុងនិទ្ទេសនៃបទថា «cāro» ព្រះអង្គទើបពោលថា «cariyā»។ បទថា «iriyāpathacariyā» បានដល់ ការប្រព្រឹត្តទៅ គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃឥរិយាបថទាំងឡាយ នេះជាអត្ថ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ចំណែកឯ «āyatanacariyā» គឺការប្រព្រឹត្តទៅនៃសតិនិងសម្បជញ្ញៈក្នុងអាយតនៈទាំងឡាយ។ បទថា «patti» បានដល់ ផលទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ផលទាំងឡាយនោះ បុគ្គលតែងសម្រេចបាន ហេតុនោះ ទើបហៅថា «patti»។ ប្រយោជន៍ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងប្រយោជន៍ក្នុងបរលោកនៃសត្វលោក ឈ្មោះថា «lokattha» (ប្រយោជន៍ដល់លោក) នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។

อิทานิ ตาสํ จริยานํ ภูมึ ทสฺเสนฺโต จตูสุ อิริยาปเถสูติอาทิมาห. สติปฏฺฐาเนสูติ อารมฺมณสติปฏฺฐาเนสุ. สติปฏฺฐาเนสุปิ วุจฺจมาเนสุ สติโต อนญฺญานิ โวหารวเสน อญฺญานิ วิย กตฺวา วุตฺตํ. อริยสจฺเจสูติ ปุพฺพภาคโลกิยสจฺจญาเณน วิสุํ วิสุํ สจฺจปริคฺคหวเสน วุตฺตํ. อริยมคฺเคสุ สามญฺญผเลสูติ จ โวหารวเสเนว วุตฺตํ. ปเทเสติ โลกตฺถจริยาย เอกเทเส. นิปฺปเทสโต หิ โลกตฺถจริยํ พุทฺธา เอว กโรนฺติ. ปุน ตา เอว จริยาโย การกปุคฺคลวเสน ทสฺเสนฺโต ปณิธิสมฺปนฺนานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปณิธิสมฺปนฺนา นาม อิริยาปถานํ สนฺตตฺตา อิริยาปถคุตฺติยา สมฺปนฺนา อกมฺปิตอิริยาปถา ภิกฺขุภาวานุรูเปน สนฺเตน อิริยาปเถน สมฺปนฺนา. อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานนฺติ จกฺขาทีสุ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อตฺตโน อตฺตโน วิสเย ปวตฺตเอเกกทฺวารวเสน คุตฺตํ ทฺวารํ เอเตสนฺติ คุตฺตทฺวารา. เตสํ คุตฺตทฺวารานํ. ทฺวารนฺติ เจตฺถ อุปฺปตฺติทฺวารวเสน จกฺขาทโย เอว. อปฺปมาทวิหารีนนฺติ สีลาทีสุ อปฺปมาทวิหารวตํ. อธิจิตฺตมนุยุตฺตานนฺติ วิปสฺสนาย ปาทกภาเวน อธิจิตฺตสงฺขาตํ สมาธิมนุยุตฺตานํ. พุทฺธิสมฺปนฺนานนฺติ นามรูปววตฺถานํ อาทึ กตฺวา ยาว โคตฺรภุ, ตาว ปวตฺเตน ญาเณน [Pg.140] สมฺปนฺนานํ. สมฺมาปฏิปนฺนานนฺติ จตุมคฺคกฺขเณ. อธิคตผลานนฺติ จตุผลกฺขเณ.

ឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលចង់បង្ហាញនូវភូមិ (ទីប្រព្រឹត្តទៅ) នៃចរិយាទាំងនោះ ទើបពោលពាក្យថា «catūsu iriyāpathesu» (ក្នុងឥរិយាបថទាំង ៤) ជាដើម។ បទថា «satipaṭṭhānesu» បានដល់ ក្នុងសតិបដ្ឋានជាអារម្មណ៍។ ទោះបីជាពោលថា ក្នុងសតិបដ្ឋានទាំងឡាយក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គសម្តែងនូវធម៌ទាំងឡាយដែលមិនខុសប្លែកពីសតិ ឲ្យហាក់ដូចជាប្លែកគ្នា ដោយអំណាចនៃវោហារ។ បទថា «ariyasaccesu» ព្រះអង្គសម្តែងដោយអំណាចនៃការកំណត់ដឹងសច្ចៈផ្សេងៗគ្នា ដោយលោកិយសច្ចញាណជាចំណែកខាងដើម។ បទថា «ariyamaggesu» និង «sāmaññaphalesu» ព្រះអង្គសម្តែងដោយអំណាចនៃវោហារប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «padese» បានដល់ ក្នុងចំណែកមួយនៃលោកត្ថចរិយា (ការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ដល់លោក)។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែងធ្វើនូវលោកត្ថចរិយាដោយមិនមានសេសសល់ឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលចង់បង្ហាញនូវចរិយាទាំងនោះឯង ដោយអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកធ្វើ ទើបពោលពាក្យថា «paṇidhisampannānaṃ» (នៃបុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយការតាំងចិត្តទុក) ជាដើម។ ក្នុងបទនោះ បុគ្គលដែលឈ្មោះថា «paṇidhisampannā» គឺបុគ្គលដែលបរិបូណ៌ដោយការរក្សាឥរិយាបថ ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃឥរិយាបថទាំងឡាយ មានឥរិយាបថមិនញាប់ញ័រ បរិបូណ៌ដោយឥរិយាបថដ៏ស្ងប់រម្ងាប់សមគួរដល់ភាពជាភិក្ខុ។ បទថា «indriyesu guttadvārānaṃ» បានដល់ បុគ្គលទាំងឡាយណាមានទ្វារគ្រប់គ្រងហើយ ដោយអំណាចនៃទ្វារនីមួយៗដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួនៗ ក្នុងឥន្ទ្រិយទាំង ៦ មានចក្ខុិន្ទ្រិយជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «guttadvārā» (អ្នកមានទ្វារគ្រប់គ្រងហើយ)។ នៃបុគ្គលអ្នកមានទ្វារគ្រប់គ្រងហើយទាំងនោះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «dvāra» ក្នុងទីនេះ បានដល់ ចក្ខុជាដើម ដោយអំណាចនៃទ្វារជាទីកើតឡើង។ បទថា «appamādavihārīnaṃ» បានដល់ នៃបុគ្គលទាំងឡាយអ្នកមានការនៅជាប្រក្រតីដោយសេចក្តីមិនប្រមាទក្នុងសីលជាដើម។ បទថា «adhicittamanuyuttānaṃ» បានដល់ នៃបុគ្គលទាំងឡាយអ្នកប្រកបដោយសមាធិដែលពោលគឺអធិចិត្ត ដោយភាពជាគ្រឹះនៃវិបស្សនា។ បទថា «buddhisampannānaṃ» បានដល់ នៃបុគ្គលទាំងឡាយអ្នកបរិបូណ៌ដោយញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅ តាំងពីការកំណត់នាមរូបជាដើម រហូតដល់គោត្រភូ។ បទថា «sammāpaṭipannānaṃ» បានដល់ ក្នុងខណៈនៃមគ្គទាំង ៤។ បទថា «adhigataphalānaṃ» បានដល់ ក្នុងខណៈនៃផលទាំង ៤។

อธิมุจฺจนฺโตติ อธิโมกฺขํ กโรนฺโต. สทฺธาย จรตีติ สทฺธาวเสน ปวตฺตติ. ปคฺคณฺหนฺโตติ จตุสมฺมปฺปธานวีริเยน ปทหนฺโต. อุปฏฺฐาเปนฺโตติ สติยา อารมฺมณํ อุปฏฺฐาเปนฺโต. อวิกฺเขปํ กโรนฺโตติ สมาธิวเสน วิกฺเขปํ อกโรนฺโต. ปชานนฺโตติ จตุสจฺจปชานนปญฺญาย ปกาเรน ชานนฺโต. วิชานนฺโตติ อินฺทฺริยสมฺปยุตฺตชวนปุพฺพงฺคเมน อาวชฺชนวิญฺญาเณน อารมฺมณํ วิชานนฺโต. วิญฺญาณจริยายาติ อาวชฺชนวิญฺญาณจริยวเสน. เอวํ ปฏิปนฺนสฺสาติ สหชวนาย อินฺทฺริยจริยาย ปฏิปนฺนสฺส. กุสลา ธมฺมา อายาเปนฺตีติ สมถวิปสฺสนาวเสน ปวตฺตา กุสลา ธมฺมา ภุสํ ยาเปนฺติ, ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อายตนจริยายาติ กุสลานํ ธมฺมานํ ภุสํ ยตนจริยาย, ฆฏนจริยาย ปวตฺตนจริยายาติ วุตฺตํ โหติ. วิเสสมธิคจฺฉตีติ วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน วิเสสํ อธิคจฺฉติ. ทสฺสนจริยาทโย วุตฺตตฺถาเยว.

បទថា «adhimuccanto» បានដល់ អ្នកធ្វើនូវអធិមោក្ខ (ការចុះចិត្តជឿ)។ បទថា «saddhāya carati» បានដល់ ប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសទ្ធា។ បទថា «paggaṇhanto» បានដល់ ព្យាយាមដោយវីរិយៈក្នុងសម្មប្បធាន ៤។ បទថា «upaṭṭhāpento» បានដល់ ធ្វើអារម្មណ៍របស់សតិឲ្យប្រាកដឡើង។ បទថា «avikkhepaṃ karonto» បានដល់ មិនធ្វើការរាយមាយដោយអំណាចនៃសមាធិ។ បទថា «pajānanto» បានដល់ ដឹងដោយចំណែកផ្សេងៗ ដោយបញ្ញាដែលដឹងច្បាស់នូវសច្ចៈ ៤។ បទថា «vijānanto» បានដល់ ដឹងច្បាស់នូវអារម្មណ៍ដោយវិញ្ញាណគឺអាវជ្ជនៈ ដែលមានជវនៈប្រកបដោយឥន្ទ្រិយជាប្រធាន។ បទថា «viññāṇacariyāya» បានដល់ ដោយអំណាចនៃវិញ្ញាណចរិយាគឺអាវជ្ជនៈ។ បទថា «evaṃ paṭipannassa» បានដល់ នៃបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិក្នុងឥន្ទ្រិយចរិយាដែលមានជវនៈកើតរួមគ្នា។ បទថា «kusalā dhammā āyāpenti» សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយជាកុសលដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសមថៈនិងវិបស្សនា តែងប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងខ្លាំងក្លា គឺប្រព្រឹត្តទៅ នេះជាអត្ថ។ បទថា «āyatanacariyāya» គឺពោលថា ដោយការប្រព្រឹត្តទៅដោយសេចក្តីព្យាយាមយ៉ាងខ្លាំងក្លា គឺការប្រព្រឹត្តទៅដោយការប៉ះទង្គិច ឬការប្រព្រឹត្តទៅដោយការញ៉ាំងឲ្យកើតឡើងនៃធម៌ជាកុសលទាំងឡាយ។ បទថា «visesamadhigacchati» បានដល់ សម្រេចនូវធម៌ដ៏វិសេស ដោយអំណាចនៃវិក្ខម្ភនប្បហាន តទង្គប្បហាន សមុច្ឆេទប្បហាន និងបដិប្បស្សទ្ធិប្បហាន។ បទមានទស្សនចរិយាជាដើម មានសេចក្តីដែលបានពោលរួចហើយនោះឯង។

สทฺธาย วิหรตีติอาทีสุ สทฺธาทิสมงฺคิสฺส อิริยาปถวิหาโร ทฏฺฐพฺโพ. อนุพุทฺโธติ อนุมานพุทฺธิยา. ปฏิวิทฺโธติ ปจฺจกฺขพุทฺธิยา. ยสฺมา อธิโมกฺขฏฺฐาทีสุ อนุพุทฺเธสุ ปฏิวิทฺเธสุ จ จาโร จ วิหาโร จ อนุพุทฺโธ โหติ ปฏิวิทฺโธ, ตสฺมา อนุโพธปฏิเวเธสุ อธิโมกฺขฏฺฐาทโย จ นิทฺทิฏฺฐา.

ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «saddhāya viharati» ជាដើម គប្បីជ្រាបនូវការនៅដោយឥរិយាបថរបស់បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយសទ្ធាជាដើម។ បទថា «anubuddho» បានដល់ ដោយអនុមានបញ្ញា (បញ្ញាស្មានដឹង)។ បទថា «paṭividdho» បានដល់ ដោយបច្ចក្ខបញ្ញា (បញ្ញាដឹងច្បាស់ចំពោះមុខ)។ ព្រោះហេតុតែ កាលបើធម៌មានអធិមោក្ខជាដើម ត្រូវបានដឹងតាមហើយ និងចាក់ធ្លុះហើយ ចារៈនិងវិហារៈ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានដឹងតាមហើយ និងចាក់ធ្លុះហើយដែរ ហេតុនោះ ក្នុងអនុពោធនិងបដិវេធៈ ធម៌មានអធិមោក្ខជាដើម ទើបព្រះអង្គសម្តែងទុកហើយ។

เอวํ สทฺธาย จรนฺตนฺติอาทีสุ เอวนฺติ วุตฺตปฺปการํ นิทฺทิสนฺโต ยถาสทฺทสฺส อตฺถํ นิทฺทิสติ. วิญฺญูติอาทีสุปิ ยถาสภาวํ ชานนฺตีติ วิญฺญู. วิญฺญาตํ สภาวํ วิภาเวนฺติ ปากฏํ กโรนฺตีติ วิภาวี. อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา, เมธา เอเตสํ อตฺถีติ เมธาวี. ญาณคติยา ปณฺฑนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ ปณฺฑิตา. พุทฺธิสมฺปทาย สมนฺนาคตตฺตา พุทฺธิสมฺปนฺนา. สห พฺรหฺมํ จริยํ อุตฺตมํ ปฏิปทํ จรนฺตีติ สพฺรหฺมจาริโน. อปโลกนกมฺมาทิจตุพฺพิธํ กมฺมํ เอกโต กรณวเสน เอกํ กมฺมํ. ตถา ปญฺจวิโธ ปาติโมกฺขุทฺเทโส เอกุทฺเทโส. สมา สิกฺขา เอเตสนฺติ สมสิกฺขา, สมสิกฺขานํ ภาโว สมสิกฺขตา. สมสิกฺขาตาติปิ ปฐนฺติ. เยสํ เอกํ กมฺมํ เอโก อุทฺเทโส สมสิกฺขตา, เต สพฺรหฺมจารีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ฌานานี’’ติ [Pg.141] วตฺตพฺเพ ฌานาติ ลิงฺควิปลฺลาโส กโต. วิโมกฺขาติ ตโย วา อฏฺฐ วา วิโมกฺขา. สมาธีติ สวิตกฺกสวิจารอวิตกฺกวิจารมตฺตอวิตกฺกาวิจารา ตโย สมาธี. สมาปตฺติโยติ สุญฺญตานิมิตฺตาปฺปณิหิตา. อภิญฺญาโยติ ฉ อภิญฺญา.

ក្នុងបទទាំងឡាយមាន 'Evaṃ saddhāya caranti' ជាដើម ពាក្យថា 'Evaṃ' ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលបង្ហាញនូវប្រការដែលពោលហើយ ឈ្មោះថាបង្ហាញនូវសេចក្តីនៃ 'Yathā' សព្ទ។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមាន 'Viññū' ជាដើម ជនទាំងឡាយណាដឹងតាមសភាវៈ ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា 'វិញ្ញូ' (អ្នកដឹង)។ ជនទាំងឡាយណាធ្វើសភាវៈដែលដឹងហើយឱ្យច្បាស់លាស់ គឺធ្វើឱ្យប្រាកដ ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា 'វិភាវី' (អ្នកធ្វើឱ្យច្បាស់)។ ធម្មជាតិណាដែលញាំញី គឺកម្ចាត់បង់នូវកិលេសទាំងឡាយ ដូចជាផ្គរលាន់ញាំញីនូវកំពូលភ្នំ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា 'មេធា' (ប្រាជ្ញា) ម៉្យាងទៀត ធម្មជាតិណាដែលរហ័សក្នុងការកាន់យក និងការចងចាំ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា 'មេធា' ប្រាជ្ញាឈ្មោះថា មេធា របស់ជនទាំងឡាយនោះ មាននៅ ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា 'មេធាវី' (អ្នកមានមេធា)។ ជនទាំងឡាយណាដើរទៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយញាណគតិ ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា 'បណ្ឌិត'។ ព្រោះជាអ្នកប្រកបដោយពុទ្ធិសម្បទា (ការបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា 'ពុទ្ធិសម្បន្នៈ' (អ្នកបរិបូណ៌ដោយប្រាជ្ញា)។ ជនទាំងឡាយណាប្រព្រឹត្តនូវព្រហ្មចរិយៈ គឺបដិបទាដ៏ប្រសើរជាមួយគ្នា ហេតុនោះ ជនទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា 'សព្រហ្មចារី' (អ្នករួមប្រព្រឹត្តធម៌ដ៏ប្រសើរ)។ សង្ឃកម្មមានប្រការ ៤ យ៉ាង មានអបលោកនកម្មជាដើម ដែលធ្វើរួមគ្នា ឈ្មោះថា 'ឯកកម្ម' (កម្មតែមួយ)។ ដូចគ្នាដែរ ការសម្តែងបាតិមោក្ខមាន ៥ ប្រការ ឈ្មោះថា 'ឯកុទ្ទេស' (ការសម្តែងរួមគ្នា)។ សិក្ខាទាំងឡាយរបស់ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ស្មើគ្នា ហេតុនោះ ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា 'សមសិក្ខា' (អ្នកមានសិក្ខាស្មើគ្នា) ភាពជាអ្នកមានសិក្ខាស្មើគ្នា ឈ្មោះថា 'សមសិក្ខតា'។ សូម្បីតែបទថា 'Samasikkhātā' ក៏មានការសូត្រអានដែរ។ សេចក្តីពន្យល់មានថា ភិក្ខុទាំងឡាយណាមានកម្មតែមួយ មានឧទ្ទេសតែមួយ និងមានភាពជាអ្នកមានសិក្ខាស្មើគ្នា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថា 'សព្រហ្មចារី'។ កាលបើគួរពោលថា 'Jhānāni' (នបុំសកលិង្គ) តែបែរជាពោលថា 'Jhānā' នេះជាការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ (លិង្គវិបល្លាស)។ បទថា 'Vimokkhā' បានដល់ វិមោក្ខ ៣ ឬ វិមោក្ខ ៨។ បទថា 'Samādhī' បានដល់ សមាធិ ៣ គឺ សវិតក្កសវិចារសមាធិ អវិតក្កវិចារមត្តសមាធិ និងអវិតក្កអវិចារសមាធិ។ បទថា 'Samāpattiyo' បានដល់ សមាបត្តិទាំងឡាយ មានសុញ្ញតសមាបត្តិ អនិមិត្តសមាបត្តិ និងអប្បណិហិតសមាបត្តិ។ បទថា 'Abhiññāyo' បានដល់ អភិញ្ញា ៦។

เอโก อํโส ภาโค, น ทุติโยติ เอกํโส, เอกํสสฺส อตฺถสฺส วจนํ เอกํสวจนํ. เอวํ เสเสสุปิ โยชนา กาตพฺพา. วิเสสโต ปน สมํ, สมนฺตา วา เสติ ปวตฺตตีติ สํสโย, นตฺเถตฺถ สํสโยติ นิสฺสํสโย. เอกสฺมึเยว อนิจฺฉยตา หุตฺวา อิตรมฺปิ กงฺขตีติ กงฺขา, นตฺเถตฺถ กงฺขาติ นิกฺกงฺโข. ทฺวิธา ภาโว ทฺเวชฺฌํ, นตฺเถตฺถ ทฺเวชฺฌนฺติ อทฺเวชฺโฌ. ทฺวิธา เอลยติ กมฺเปตีติ ทฺเวฬฺหกํ, นตฺเถตฺถ ทฺเวฬฺหกนฺติ อทฺเวฬฺหโก. นิโยเคน นิยเมน วจนํ นิโยควจนํ. นิยฺโยควจนนฺติปิ ปฐนฺติ. อปณฺณกสฺส อวิรทฺธสฺส นิยฺยานิกสฺส อตฺถสฺส วจนํ อปณฺณกวจนํ. อวตฺถาปนวจนนฺติ นิจฺฉยวจนํ. สพฺพมฺปิ เหตํ วิจิกิจฺฉาภาวสฺส เววจนํ. ปิยสฺส อตฺถสฺส สพฺภาวโต วจนํ, ปิยเมวาติ ปิยวจนํ. ตถา ครุวจนํ. สห คารเวน ครุภาเวน สคารวํ. ปติสฺสยนํ ปติสฺสโย ปรํ ครุํ กตฺวา นิสฺสยนํ อปสฺสยนนฺติ อตฺโถ. ปติสฺสวนํ วา ปติสฺสโว, นิวาตวุตฺติตาย ปรวจนสวนนฺติ อตฺโถ. อุภยถาปิ ปรเชฏฺฐกภาวสฺเสตํ นามํ. สห คารเวน วตฺตตีติ สคารวํ. สห ปติสฺสเยน, ปติสฺสเวน วา วตฺตตีติ สปฺปติสฺสยํ. ‘‘สปฺปติสฺสว’’นฺติ วา วตฺตพฺเพ ย-การํ, ว-การํ วา โลปํ กตฺวา ‘‘สปฺปติสฺส’’นฺติ วุตฺตํ. อธิกํ วิสิฏฺฐํ วจนํ อธิวจนํ, สคารวญฺจ ตํ สปฺปติสฺสญฺจาติ สคารวสปฺปติสฺสํ, สคารวสปฺปติสฺสํ อธิวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนํ. อุภยตฺถาปิ เววจนวิกปฺปนานตฺตวเสน ปุนปฺปุนํ เอตนฺติ วุตฺตํ. ปตฺโต วา ปาปุณิสฺสติ วาติ ฌานาทีนิเยวาติ.

ចំណែកមួយ មិនមែនជាចំណែកទីពីរ ឈ្មោះថា 'ឯកំសៈ' (ចំណែកមួយ ពិតប្រាកដ) ពាក្យពោលនូវសេចក្តីពិតប្រាកដ ឈ្មោះថា 'ឯកំសវចនៈ'។ ការប្រកបសេចក្តីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏គប្បីធ្វើដូចគ្នាដែរ។ ប៉ុន្តែ ដោយឡែក ធម្មជាតិណាដែលដេកនៅ គឺប្រព្រឹត្តទៅដោយស្មើគ្នា ឬដោយជុំវិញ ហេតុនោះ ធម្មជាតិនោះ ឈ្មោះថា 'សំសយៈ' (សេចក្តីសង្ស័យ) សេចក្តីសង្ស័យមិនមានក្នុងធម៌នេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា 'និស្សំសយៈ' (មិនមានសេចក្តីសង្ស័យ)។ ភាពមិនសម្រេចចិត្តក្នុងសេចក្តីតែមួយ ហើយសង្ស័យសូម្បីក្នុងសេចក្តីដទៃ ឈ្មោះថា 'កង្ខា' (សេចក្តីសង្ស័យ) សេចក្តីសង្ស័យមិនមានក្នុងធម៌នេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា 'និក្កង្ខៈ' (មិនមានសេចក្តីសង្ស័យ)។ ភាពជាពីរប្រការ ឈ្មោះថា 'ទ្វេជ្ឈៈ' ភាពជាពីរប្រការមិនមានក្នុងធម៌នេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា 'អទ្វេជ្ឈៈ' (មិនមានភាពជាពីរ)។ ធម្មជាតិណាដែលញាប់ញ័រ គឺកម្រើកជាពីរប្រការ ឈ្មោះថា 'ទ្វេឡ្ហកៈ' ភាពញាប់ញ័រជាពីរប្រការមិនមានក្នុងធម៌នេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា 'អទ្វេឡ្ហកៈ' (មិនមានភាពញាប់ញ័រជាពីរ)។ ពាក្យពោលដោយការកំណត់ គឺដោយការទៀងទាត់ ឈ្មោះថា 'និយោគវចនៈ'។ សូម្បីតែបទថា 'Niyyogavacanaṃ' ក៏មានការសូត្រអានដែរ។ ពាក្យពោលនូវសេចក្តីដែលមិនខុស គឺសេចក្តីដែលនាំចេញចាកទុក្ខ ឈ្មោះថា 'អបណ្ណកវចនៈ'។ បទថា 'Avatthāpanavacanaṃ' គឺពាក្យពោលដោយការសម្រេច (ពាក្យកាត់សេចក្តី)។ ព្រោះថា ពាក្យទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែជាវេវចនៈ (ពាក្យជំនួស) នៃភាពមិនមានវិចិកិច្ឆា។ ពាក្យពោលព្រោះមានសេចក្តីជាទីស្រឡាញ់ គឺពាក្យដែលជាទីស្រឡាញ់នោះឯង ឈ្មោះថា 'បិយវចនៈ'។ ដូចគ្នាដែរ ពាក្យថា 'គរុវចនៈ'។ ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសេចក្តីគោរព គឺភាពជាអ្នកគោរព ឈ្មោះថា 'សគារវៈ'។ បទថា 'Patissayanaṃ' ឬ 'Patissayo' សេចក្តីថា ការចូលទៅជិត គឺការបង្អោនទៅរក ដោយធ្វើបុគ្គលដទៃឱ្យជាទីគោរព។ ម៉្យាងទៀត បទថា 'Patissavanaṃ' ឬ 'Patissavo' សេចក្តីថា ការស្តាប់ពាក្យរបស់អ្នកដទៃ ដោយភាពជាអ្នកមានចិត្តទាប (បន្ទាបខ្លួន)។ ទោះបីជាប្រការទាំងពីរយ៉ាងនេះ ក៏ជាឈ្មោះនៃភាពជាអ្នកធ្វើបុគ្គលដទៃឱ្យជាធំ (ការគោរពបុគ្គលដទៃជាធំ)។ ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយសេចក្តីគោរព ឈ្មោះថា 'សគារវៈ'។ ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាមួយការចូលទៅជិត ឬការស្តាប់បង្គាប់ ឈ្មោះថា 'សប្បតិស្សយៈ'។ កាលបើគួរពោលថា 'Sappatissava' តែលុប 'យ' អក្សរ ឬ 'វ' អក្សរចេញ ហើយពោលថា 'Sappatissa' វិញ។ ពាក្យពោលដ៏ក្រៃលែង គឺវិសេស ឈ្មោះថា 'អធិវចនៈ' ធម៌នោះផង ជាសគារវៈផង ជាសប្បតិស្សៈផង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា 'សគារវសប្បតិស្សៈ' អធិវចនៈដែលជាសគារវសប្បតិស្សៈ ឈ្មោះថា 'សគារវសប្បតិស្សាធិវចនៈ'។ សូម្បីក្នុងបទទាំងពីរនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ពាក្យថា 'Etaṃ' នេះរឿយៗ ដោយអំណាចនៃវេវចនៈ និងវិកប្បនៈផ្សេងៗគ្នា។ បទថា 'Patto vā pāpuṇissati vā' សេចក្តីថា សម្រេចហើយក្តី នឹងសម្រេចក្តី នូវធម៌ទាំងឡាយមានឈានជាដើមនោះឯង។

ตติยสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នានិទ្ទេសនៃសូត្រទីបី ចប់ហើយ។

๔. จตุตฺถสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

៤. ការពណ៌នានិទ្ទេសនៃសូត្រទីបួន

๑๙๘. ปุน ปฐมสุตฺตเมว นิกฺขิปิตฺวา อปเรน อากาเรน อินฺทฺริยานิ นิทฺทิสติ. ตตฺถ กติหากาเรหิ เกนฏฺเฐน ทฏฺฐพฺพานีติ กติหิ อากาเรหิ [Pg.142] ทฏฺฐพฺพานิ. เกนฏฺเฐน ทฏฺฐพฺพานีติ ทฏฺฐพฺพากาเร จ ทฏฺฐพฺพฏฺฐญฺจ ปุจฺฉติ. ฉหากาเรหิ เตนฏฺเฐน ทฏฺฐพฺพานีติ ฉหิ อากาเรหิ ทฏฺฐพฺพานิ, เตเนว ฉอาการสงฺขาเตนฏฺเฐน ทฏฺฐพฺพานิ. อาธิปเตยฺยฏฺเฐนาติ อธิปติภาวฏฺเฐน. อาทิวิโสธนฏฺเฐนาติ กุสลานํ ธมฺมานํ อาทิภูตสฺส สีลสฺส วิโสธนฏฺเฐน. อธิมตฺตฏฺเฐนาติ พลวฏฺเฐน. พลวญฺหิ อธิกา มตฺตา ปมาณํ อสฺสาติ อธิมตฺตนฺติ วุจฺจติ. อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน. ปริยาทานฏฺเฐนาติ เขปนฏฺเฐน. ปติฏฺฐาปกฏฺเฐนาติ ปติฏฺฐาปนฏฺเฐน.

១៩៨. ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ កាលលើកយកសូត្រទីមួយមកសម្តែងម្តងទៀត ក៏បង្ហាញនូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដោយអាការៈដទៃទៀត។ ក្នុងនិទ្ទេសនោះ បទថា 'katihākārehi kenaṭṭhena daṭṭhabbāni' គឺសួរថា គប្បីឃើញដោយអាការៈប៉ុន្មាន? គប្បីឃើញដោយអត្ថដូចម្តេច? គឺសួរនូវអាការៈដែលគប្បីឃើញ និងអត្ថដែលគប្បីឃើញ។ បទថា 'chahākārehi tenaṭṭhena daṭṭhabbāni' សេចក្តីថា គប្បីឃើញដោយអាការៈ ៦ គឺគប្បីឃើញដោយអត្ថដែលពោលគឺអាការៈទាំង ៦ នោះឯង។ បទថា 'Ādhipateyyaṭṭhena' គឺដោយអត្ថថាជាធំ (អធិបតី)។ បទថា 'Ādivisodhanaṭṭhena' គឺដោយអត្ថថាជាគ្រឿងជម្រះនូវសីល ដែលជាខាងដើមនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ។ បទថា 'Adhimattaṭṭhena' គឺដោយអត្ថថាមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា។ ព្រោះថា ឥន្ទ្រិយណាមានកម្លាំង មានប្រមាណដ៏ក្រៃលែង ហេតុនោះ ឥន្ទ្រិយនោះ ឈ្មោះថា 'អធិមត្តៈ' (មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា)។ បទថា 'Adhiṭṭhānaṭṭhena' គឺដោយអត្ថថាជាទីតាំងមាំ (បតិដ្ឋាណៈ)។ បទថា 'Pariyādānaṭṭhena' គឺដោយអត្ថថាធ្វើឱ្យអស់ទៅ (ខេបនៈ)។ បទថា 'Patiṭṭhāpakaṭṭhena' គឺដោយអត្ថថាធ្វើឱ្យតាំងនៅមាំ (បតិដ្ឋាបនៈ)។

ก. อาธิปเตยฺยฏฺฐนิทฺเทสวณฺณนา

ក. ការពណ៌នានិទ្ទេសនៃអត្ថថាជាធំ (អាធិបតេយ្យដ្ឋនិទ្ទេសវណ្ណនា)

๑๙๙. อาธิปเตยฺยฏฺฐนิทฺเทเส อสฺสทฺธิยํ ปชหโตติอาทิ เอเกกสฺเสว อินฺทฺริยสฺส ปฏิปกฺขปชหนวจนํ เอกกฺขเณปิ อตฺตโน อตฺตโน ปฏิปกฺขปหานกิจฺจสาธเน อธิปติภาวสาธนตฺถํ วุตฺตํ. เสสานิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ตํสมฺปยุตฺตาเนว วุตฺตานิ. นานากฺขเณสุ วา เอเกกํ อินฺทฺริยํ ธุรํ กตฺวา ตสฺส ตสฺส ปฏิปกฺขสฺส ตํ ตํ อินฺทฺริยํ เชฏฺฐกํ กตฺวา เสสานิ ตทนฺวยานิ กตฺวา วุตฺตนฺติปิ เวทิตพฺพํ. กามจฺฉนฺทํ ปชหโตติอาทิ ปน เอกกฺขณวเสเนว วุตฺตํ.

១៩៩. ក្នុងនិទ្ទេសនៃអត្ថថាជាធំ ពាក្យមានជាដើមថា 'assaddhiyaṃ pajahati' (លះបង់នូវការមិនមានសទ្ធា) គឺជាពាក្យពោលអំពីការលះបង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខនៃឥន្ទ្រិយនីមួយៗ សូម្បីក្នុងខណៈតែមួយ ដើម្បីសម្រេចនូវភាពជាធំក្នុងការសម្រេចកិច្ចលះបង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខរបស់ខ្លួនៗ។ ឥន្ទ្រិយ ៤ ក្រៅពីនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលថាជាធម៌សម្បយុត្តនឹងឥន្ទ្រិយនោះឯង។ ម៉្យាងទៀត គប្បីជ្រាបថា ក្នុងខណៈផ្សេងៗគ្នា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យធ្វើឥន្ទ្រិយនីមួយៗឱ្យជាប្រធាន ហើយធ្វើឥន្ទ្រិយនោះៗឱ្យជាធំក្នុងការកម្ចាត់បង់នូវធម៌ជាបដិបក្ខនោះៗ ហើយធ្វើឥន្ទ្រិយដែលសេសសល់ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមឥន្ទ្រិយនោះ ដូច្នេះក៏មាន។ ប៉ុន្តែ ពាក្យមានជាដើមថា 'kāmacchandaṃ pajahati' (លះបង់នូវកាមច្ឆន្ទៈ) គឺទ្រង់ត្រាស់ដោយអំណាចនៃខណៈតែមួយប៉ុណ្ណោះ។

ข. อาทิวิโสธนฏฺฐนิทฺเทสวณฺณนา

ខ. ការពណ៌នានិទ្ទេសនៃអត្ថថាជាគ្រឿងជម្រះខាងដើម (អាទិវិសោធនដ្ឋនិទ្ទេសវណ្ណនា)

๒๐๐. อาทิวิโสธนฏฺฐนิทฺเทเส อสฺสทฺธิยสํวรฏฺเฐน สีลวิสุทฺธีติ อสฺสทฺธิยสฺส นิวารณฏฺเฐน วิรติอตฺเถน สีลมลวิโสธนโต สีลวิสุทฺธิ นาม. สทฺธินฺทฺริยสฺส อาทิวิโสธนาติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อุปนิสฺสยวเสน อาทิภูตสฺส สีลสฺส วิโสธนา. อิมินาว นเยน เสสานิปิ กามจฺฉนฺทาทิสํวรณมูลกานิ จ อินฺทฺริยานิ เวทิตพฺพานิ.

២០០. ក្នុងនិទ្ទេសនៃអត្ថថាជាគ្រឿងជម្រះខាងដើម បទថា 'assaddhiyasaṃvaraṭṭhena sīlavisuddhi' សេចក្តីថា ឈ្មោះថា សីលវិសុទ្ធិ ព្រោះជាគ្រឿងជម្រះនូវមន្ទិលនៃសីល ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងរារាំង និងដោយអត្ថថាជាគ្រឿងវៀរចាកការមិនមានសទ្ធា។ បទថា 'saddhindriyassa ādivisodhana' សេចក្តីថា ការជម្រះនូវសីលដែលជាខាងដើម ដោយអំណាចនៃឧបនិស្ស័យនៃសទ្ធិន្ទ្រិយ។ គប្បីជ្រាបនូវឥន្ទ្រិយទាំងឡាយដែលសេសសល់ ដែលមានការសង្រួមរារាំងកាមច្ឆន្ទៈជាដើមជាមូលដ្ឋាន ដោយន័យនេះឯង។

ค. อธิมตฺตฏฺฐนิทฺเทสวณฺณนา

គ. ការពណ៌នានិទ្ទេសនៃអត្ថថាមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា (អធិមត្តដ្ឋនិទ្ទេសវណ្ណនា)

๒๐๑. อธิมตฺตฏฺฐนิทฺเทเส สทฺธินฺทฺริยสฺส ภาวนาย ฉนฺโท อุปฺปชฺชตีติ สทฺธสฺส ปุคฺคลสฺส สทฺธาปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมํ สุตฺวา วา สทฺธินฺทฺริยภาวนาย อสฺสาทํ ทิสฺวา วา สทฺธินฺทฺริเย กุสโล ธมฺมจฺฉนฺโท ชายติ. ปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชตีติ ฉนฺทชาตตฺตา ทุพฺพลปีติ อุปฺปชฺชติ. ปีติ อุปฺปชฺชตีติ ปมุทิตตฺตา พลวปีติ อุปฺปชฺชติ. ปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชตีติ ปีติยา ปีณิตตฺตา กายจิตฺตปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชติ. สุขํ อุปฺปชฺชตีติ ปสฺสทฺธกายจิตฺตตฺตา เจตสิกํ สุขํ อุปฺปชฺชติ[Pg.143]. โอภาโส อุปฺปชฺชตีติ สุเขน อภิสนฺนตฺตา ญาโณภาโส อุปฺปชฺชติ. สํเวโค อุปฺปชฺชตีติ ญาโณภาเสน วิทิตสงฺขาราทีนวตฺตา สงฺขารปวตฺติยํ สํเวโค อุปฺปชฺชติ. สํเวเชตฺวา จิตฺตํ สมาทหตีติ สํเวคํ อุปฺปาเทตฺวา เตเนว สํเวเคน จิตฺตํ สมาหิตํ กโรติ. สาธุกํ ปคฺคณฺหาตีติ ลีนุทฺธตภาวํ โมเจตฺวา สุฏฺฐุ ปคฺคณฺหาติ. สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขตีติ วีริยสฺส สมํ หุตฺวา ปวตฺตตฺตา ปุน วีริยสมตานิโยชเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาวเสน สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. อุเปกฺขาวเสนาติ สมวาหิตลกฺขณาย ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย วเสน. นานตฺตกิเลเสหีติ วิปสฺสนาย ปฏิปกฺขภูเตหิ นานาสภาเวหิ กิเลเสหิ. วิโมกฺขวเสนาติ ภงฺคานุปสฺสนโต ปฏฺฐาย นานตฺตกิเลเสหิ วิมุจฺจนวเสน. วิมุตฺตตฺตาติ นานตฺตกิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา.

២០១. ក្នុងនិទ្ទេសនៃអត្ថថាមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា បទថា 'saddhindriyassa bhāvanāya chando uppajjati' សេចក្តីថា ធម្មច្ឆន្ទៈដ៏ជាកុសលក្នុងសទ្ធិន្ទ្រិយ រមែងកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកមានសទ្ធា ព្រោះបានស្តាប់ធម៌ដែលប្រកបដោយសទ្ធាក្តី ឬព្រោះបានឃើញនូវរសជាតិ (អស្សាទៈ) ក្នុងការចម្រើនសទ្ធិន្ទ្រិយក្តី។ បទថា 'pāmojjaṃ uppajjati' សេចក្តីថា បីតិដ៏ទន់ខ្សោយរមែងកើតឡើង ព្រោះការកើតឡើងនៃធម៌ឆន្ទៈនោះ។ បទថា 'pīti uppajjati' សេចក្តីថា បីតិដ៏មានកម្លាំងរមែងកើតឡើង ព្រោះភាពជាអ្នកមានចិត្តរីករាយ។ បទថា 'passaddhi uppajjati' សេចក្តីថា កាយបស្សទ្ធិ និងចិត្តបស្សទ្ធិ រមែងកើតឡើង ព្រោះការឆ្អែតកាយឆ្អែតចិត្តដោយបីតិ។ បទថា 'sukhaṃ uppajjati' សេចក្តីថា ចេតសិកសុខ (សោមនស្ស) រមែងកើតឡើង ព្រោះភាពជាអ្នកមានកាយ និងចិត្តស្ងប់រម្ងាប់ហើយ។ បទថា 'obhāso uppajjati' សេចក្តីថា ញាណោភាស (ពន្លឺនៃញាណ) រមែងកើតឡើង ព្រោះការផ្សព្វផ្សាយទៅដោយសុខ។ បទថា 'saṃvego uppajjati' សេចក្តីថា សេចក្តីសង្វេគក្នុងសង្ខារប្បវត្តិនោះ រមែងកើតឡើង ព្រោះការដឹងច្បាស់នូវទោសនៃសង្ខារទាំងឡាយដោយញាណោភាស។ បទថា 'saṃvejetvā cittaṃ samādahati' សេចក្តីថា ញ៉ាំងសង្វេគឱ្យកើតឡើងហើយ ធ្វើចិត្ត (វិបស្សនាចិត្ត) ឱ្យតាំងមាំដោយសង្វេគនោះឯង។ បទថា 'sādhukaṃ paggaṇhāti' សេចក្តីថា ញ៉ាំងចិត្តឱ្យរួចចាកភាពរួញរានិងរាយមាយហើយ ផ្គរង់ផ្គងទុកដោយប្រពៃ។ បទថា 'sādhukaṃ ajjhupekkhati' សេចក្តីថា ព្រោះវីរិយៈប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នា (នឹងឥន្ទ្រិយដទៃ) ទើបមិនបាច់ខ្វល់ខ្វាយក្នុងការប្រកបវីរិយៈឱ្យស្មើគ្នានោះទៀត ឈ្មោះថា តម្កល់ចិត្តស្មើដោយប្រពៃ ដោយអំណាចនៃតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា។ បទថា 'upekkhāvasena' គឺដោយអំណាចនៃតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ដែលមានលក្ខណៈនាំទៅស្មើគ្នា។ បទថា 'nānattakilesehi' គឺចាកកិលេសទាំងឡាយដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា ដែលជាបដិបក្ខនឹងវិបស្សនា។ បទថា 'vimokkhavasena' គឺដោយអំណាចនៃការរួចផុតចាកកិលេសផ្សេងៗគ្នា ចាប់តាំងពីភង្គានុបស្សនាញាណទៅ។ បទថា 'vimuttattā' គឺព្រោះរួចផុតហើយចាកកិលេសផ្សេងៗគ្នាទាំងនោះ។

เต ธมฺมาติ ฉนฺทาทโย ธมฺมา. เอกรสา โหนฺตีติ วิมุตฺติรเสน เอกรสา โหนฺติ. ภาวนาวเสนาติ เอกรสภาวนาวเสน. ตโต ปณีตตเร วิวฏฺฏนฺตีติ เตน การเณน วิปสฺสนารมฺมณโต ปณีตตเร นิพฺพานารมฺมเณ วิวฏฺฏนานุปสฺสนาสงฺขาเตน โคตฺรภุญาเณน ฉนฺทาทโย ธมฺมา นิวตฺตนฺติ, สงฺขารารมฺมณโต อปคนฺตฺวา นิพฺพานารมฺมเณ ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. วิวฏฺฏนาวเสนาติ เอวํ โคตฺรภุขเณ สงฺขารารมฺมณโต วิวฏฺฏนวเสน. วิวฏฺฏิตตฺตา ตโต โวสชฺชตีติ มคฺคสมงฺคิปุคฺคโล มคฺคสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว ทุภโตวุฏฺฐานวเสน วิวฏฺฏิตตฺตา เตเนว การเณน กิเลเส จ ขนฺเธ จ โวสชฺชติ. โวสชฺชิตตฺตา ตโต นิรุชฺฌนฺตีติ มคฺคสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว กิเลเส จ ขนฺเธ จ โวสชฺชิตตฺตา เตเนว การเณน กิเลสา จ ขนฺธา จ อนุปฺปตฺตินิโรธวเสน นิรุชฺฌนฺติ. โวสชฺชิตตฺตาติ จ อาสํสายํ ภูตวจนํ กตํ. กิเลสนิโรเธ สติ ขนฺธนิโรธสพฺภาวโต จ ขนฺธนิโรโธ วุตฺโต. นิโรธวเสนาติ ยถาวุตฺตนิโรธวเสน. ตสฺเสว มคฺคสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ทฺเว โวสคฺเค ทสฺเสตุกาโม นิโรธวเสน ทฺเว โวสคฺคาติอาทิมาห. ทฺเวปิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถา เอว. อสฺสทฺธิยสฺส ปหานาย ฉนฺโท อุปฺปชฺชตีติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน วิตฺถารโต อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วีริยินฺทฺริยาทิมูลเกสุปิ วาเรสุ เอเสว นโย. อิมินาว นเยน อธิฏฺฐานฏฺฐนิทฺเทโสปิ วิตฺถารโต เวทิตพฺโพ. เกวลญฺเหตฺถ อธิฏฺฐาตีติ วิเสโส, ปติฏฺฐาตีติ อตฺโถ.

បទថា 'te dhammā' បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយមានឆន្ទៈជាដើម។ បទថា 'ekarasā honti' សេចក្តីថា មានកិច្ចតែមួយដោយអំណាចនៃវិមុត្តិរស។ បទថា 'bhāvanāvasena' គឺដោយអំណាចនៃការចម្រើនដែលមានកិច្ចតែមួយ។ បទថា 'tato paṇītatare vivaṭṭanti' សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនោះ ធម៌ទាំងឡាយមានឆន្ទៈជាដើម រមែងត្រឡប់ថយក្រោយចាកសង្ខារារម្មណ៍ ហើយប្រព្រឹត្តទៅក្នុងនិព្វានារម្មណ៍ ដែលជាអារម្មណ៍ដ៏ឧត្តមជាងវិបស្សនារម្មណ៍ ដោយគោត្រភូញាណដែលពោលគឺវិវដ្ដនានុបស្សនា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា 'vivaṭṭanāvasena' សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃការត្រឡប់ថយក្រោយចាកសង្ខារារម្មណ៍ក្នុងខណៈនៃគោត្រភូយ៉ាងនេះ។ បទថា 'vivaṭṭitattā tato vosajjati' សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយមគ្គ រមែងលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយផង នូវខន្ធទាំងឡាយផង ក្នុងខណៈដែលមគ្គកើតឡើងនោះឯង ព្រោះការត្រឡប់ថយក្រោយដោយអំណាចនៃការចេញទៅទាំងពីរចំណែក ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា លះបង់។ បទថា 'vosajjitattā tato nirujjhanti' សេចក្តីថា ព្រោះការលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយផង នូវខន្ធទាំងឡាយផង ក្នុងខណៈដែលមគ្គកើតឡើងនោះឯង ហេតុនោះ កិលេសទាំងឡាយផង ខន្ធទាំងឡាយផង ទើបរលត់ទៅដោយអំណាចនៃអនុប្បាទនិរោធ (ការរលត់មិនកើតឡើងទៀត)។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា 'vosajjitattā' នេះ ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុពោលដោយអំណាចនៃអតីតកាល (ភូតវចនៈ) ក្នុងបំណងរបស់លោក។ កាលបើការរលត់នៃកិលេសមាន សេចក្តីរលត់នៃខន្ធក៏មាន ហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលនូវសេចក្តីរលត់នៃខន្ធផង។ បទថា 'nirodhavasena' គឺដោយអំណាចនៃការរលត់ដែលពោលហើយនោះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលចង់បង្ហាញនូវវោសគ្គៈ ២ ក្នុងខណៈដែលមគ្គនោះឯងកើតឡើង ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា 'nirodhavasena dve vosaggā'។ វោសគ្គៈទាំងពីរនោះ ក៏មានសេចក្តីពន្យល់ដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។ សូម្បីក្នុងបាលីទាំងឡាយមានជាដើមថា 'assaddhiyassa pahānāya chando uppajjati' គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយពិស្តារដោយន័យនេះឯង។ សូម្បីក្នុងវារៈទាំងឡាយដែលមានវីរិយិន្ទ្រិយជាដើមជាមូលដ្ឋាន ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ សូម្បីតែអធិដ្ឋានដ្ឋនិទ្ទេស ក៏គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយពិស្តារដោយន័យនេះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងអធិដ្ឋានដ្ឋនិទ្ទេសនេះ មានសេចក្តីវិសេសត្រង់ពាក្យថា 'adhiṭṭhāti' សេចក្តីថា តម្កល់នៅមាំ (patiṭṭhāti)។

ฆ-ง. ปริยาทานฏฺฐปติฏฺฐาปกฏฺฐนิทฺเทสวณฺณนา

ឃ-ង. ការពណ៌នានិទ្ទេសនៃអត្ថថាធ្វើឱ្យអស់ទៅ និងអត្ថថាធ្វើឱ្យតាំងនៅមាំ (បរិយាទានដ្ឋបតិដ្ឋាបកដ្ឋនិទ្ទេសវណ្ណនា)

๒๐๒-๒๐๓. ปริยาทานฏฺฐนิทฺเทเส [Pg.144] ปริยาทิยตีติ เขเปติ. ปติฏฺฐาปกฏฺฐนิทฺเทเส สทฺโธ สทฺธินฺทฺริยํ อธิโมกฺเข ปติฏฺฐาเปตีติ สทฺธาสมฺปนฺโน ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา’’ติ อธิมุจฺจนฺโต สทฺธินฺทฺริยํ อธิโมกฺเข ปติฏฺฐาเปติ. อิมินา ปุคฺคลวิเสเสน อินฺทฺริยภาวนาวิเสโส นิทฺทิฏฺโฐ. สทฺธสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิโมกฺเข ปติฏฺฐาเปตีติ สทฺธาสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส สทฺธินฺทฺริยํ ตํเยว สทฺธํ ปติฏฺฐาเปติ. ตถา อธิมุจฺจนฺตํ อธิโมกฺเข ปติฏฺฐาเปตีติ. อิมินา อินฺทฺริยภาวนาวิเสเสน ปุคฺคลวิเสโส นิทฺทิฏฺโฐ. เอวํ จิตฺตํ ปคฺคณฺหนฺโต ปคฺคเห ปติฏฺฐาเปติ, สตึ อุปฏฺฐาเปนฺโต อุปฏฺฐาเน ปติฏฺฐาเปติ, จิตฺตํ สมาทหนฺโต อวิกฺเขเป ปติฏฺฐาเปติ, อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ปสฺสนฺโต ทสฺสเน ปติฏฺฐาเปตีติ เสเสสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา. โยคาวจโรติ สมถโยเค, วิปสฺสนาโยเค วา อวจรตีติ โยคาวจโร. อวจรตีติ ปวิสิตฺวา จรตีติ.

២០២-២០៣. ក្នុងនិទ្ទេសនៃអត្ថថាជាគ្រឿងអស់ទៅ ពាក្យថា pariyādiyati បានដល់ ធ្វើឲ្យអស់ទៅ។ ក្នុងនិទ្ទេសនៃអត្ថថាជាគ្រឿងដំកល់ទុក ពាក្យថា saddho saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpeti សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយសទ្ធា កាលចុះចិត្តស៊ប់ថា "សង្ខារទាំងពួងមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា" តែងដំកល់ទុកនូវសទ្ធិន្រ្ទិយក្នុងអធិមោក្ខ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវការចម្រើនឥន្ទ្រិយដ៏វិសេស ដោយបុគ្គលវិសេសនេះ។ ពាក្យថា saddhassa saddhindriyaṃ adhimokkhe patiṭṭhāpeti សេចក្តីថា សទ្ធិន្រ្ទិយរបស់បុគ្គលអ្នកបរិបូណ៌ដោយសទ្ធា តែងដំកល់ទុកនូវសទ្ធានោះឯង (ក្នុងអធិមោក្ខ)។ យ៉ាងនោះដែរ (សទ្ធិន្រ្ទិយ) តែងដំកល់ទុកនូវបុគ្គលអ្នកចុះចិត្តស៊ប់ ក្នុងអធិមោក្ខ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវបុគ្គលវិសេស ដោយការចម្រើនឥន្ទ្រិយដ៏វិសេសនេះ។ យ៉ាងនេះដែរ បុគ្គលកាលផ្គងចិត្ត ឈ្មោះថាដំកល់ទុកក្នុងបគ្គហៈ កាលដំកល់ស្មារតី ឈ្មោះថាដំកល់ទុកក្នុងឧបដ្ឋានៈ កាលដំកល់ចិត្តឲ្យស្មើ ឈ្មោះថាដំកល់ទុកក្នុងអវិក្ខេបៈ កាលឃើញថាមិនទៀង ជាទុក្ខ ជាអនត្តា ឈ្មោះថាដំកល់ទុកក្នុងទស្សនៈ ការប្រកបសេចក្តីសូម្បីក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា yogāvacaro សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកប្រព្រឹត្តចុះក្នុងសមថយោគៈ ឬក្នុងវិបស្សនាយោគៈ ហេតុនោះទើបហៅថា យោគាវចរ។ ពាក្យថា avacarati បានដល់ ចូលទៅហើយប្រព្រឹត្តទៅ។

จตุตฺถสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយនិទ្ទេសនៃសូត្រទីបួន ចប់ហើយ។

๕. อินฺทฺริยสโมธานวณฺณนา

៥. ការអធិប្បាយអំពីការប្រជុំចុះនៃឥន្ទ្រិយ

๒๐๔. อิทานิ สมาธึ ภาวยโต วิปสฺสนํ ภาวยโต จ อินฺทฺริยสโมธานํ ทสฺเสตุกาโม ปฐมํ ตาว อุปฏฺฐานโกสลฺลปฺปเภทํ นิทฺทิสิตุํ ปุถุชฺชโน สมาธึ ภาเวนฺโตติอาทิมาห. ตตฺถ ปุถุชฺชโน สมาธึ ภาเวนฺโตติ นิพฺเพธภาคิยํ สมาธึ ภาเวนฺโต. เสกฺขสฺส วีตราคสฺส จ ปน โลกุตฺตโรปิ สมาธิ ลพฺภติ. อาวชฺชิตตฺตาติ กสิณาทินิมิตฺตสฺส อาวชฺชิตตฺตา, กสิณาทิปริกมฺมํ กตฺวา ตตฺถ อุปฺปาทิตนิมิตฺตตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. อารมฺมณูปฏฺฐานกุสโลติ ตสฺส อุปฺปาทิตสฺส นิมิตฺตสฺเสว อุปฏฺฐาเน กุสโล. สมถนิมิตฺตูปฏฺฐานกุสโลติ อจฺจารทฺธวีริยตาทีหิ อุทฺธเต จิตฺเต ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคภาวนาวเสน จิตฺโตปสมนิมิตฺตสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. ปคฺคหนิมิตฺตูปฏฺฐานกุสโลติ อติสิถิลวีริยตาทีหิ ลีเน จิตฺเต ธมฺมวิจยวีริยปีติสมฺโพชฺฌงฺคภาวนาวเสน จิตฺตปคฺคหนิมิตฺตสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. อวิกฺเขปูปฏฺฐานกุสโลติ [Pg.145] อนุทฺธตาลีนจิตฺตสฺส สมฺปยุตฺตสฺส สมาธิสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. โอภาสูปฏฺฐานกุสโลติ ปญฺญาปโยคมนฺทตาย นิรสฺสาเท จิตฺเต อฏฺฐสํเวควตฺถุปจฺจเวกฺขเณน จิตฺตํ สํเวเชตฺวา ญาโณภาสสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. อฏฺฐ สํเวควตฺถูนิ นาม ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺขนฺติ. สมฺปหํสนูปฏฺฐานกุสโลติ อุปสมสุขานธิคเมน นิรสฺสาเท จิตฺเต พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณานุสฺสรเณน จิตฺตํ ปสาเทนฺโต สมฺปหํสนสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. อุเปกฺขูปฏฺฐานกุสโลติ อุทฺธตาทิโทสวิรหิเต จิตฺเต นิคฺคหปคฺคหาทีสุ พฺยาปาราภาวกรเณน อุเปกฺขาย อุปฏฺฐาเน กุสโล. เสกฺโขติ ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขตีติ เสกฺโข. เอกตฺตูปฏฺฐานกุสโลติ สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ ปหีนตฺตา เนกฺขมฺมาทิโน เอกตฺตสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล.

២០៤. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលចង់បង្ហាញនូវការប្រជុំចុះនៃឥន្ទ្រិយ របស់បុគ្គលអ្នកចម្រើនសមាធិ និងអ្នកចម្រើនវិបស្សនា ដើម្បីបង្ហាញនូវការបែងចែកនៃសេចក្តីឈ្លាសវៃក្នុងឧបដ្ឋានៈ (ការដំកល់មាំ) ជាដំបូងសិន ទើបពោលពាក្យផ្តើមថា puthujjano samādhiṃ bhāvento ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា puthujjano samādhiṃ bhāvento បានដល់ បុថុជ្ជនកាលចម្រើននូវសមាធិជាចំណែកនៃការពុះទ្រាយ (និព្វេធភាគិយសមាធិ)។ ម៉្យាងទៀត លោកុត្តរសមាធិ តែងបានដល់ព្រះសេក្ខៈ និងព្រះវីតរាគៈ (ព្រះអរហន្ត) ផងដែរ។ ពាក្យថា āvajjitattā មានសេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះការពិចារណានូវកសិណនិមិត្តជាដើម គឺព្រោះការធ្វើនូវកសិណបរិកម្មជាដើម ហើយញ៉ាំងនិមិត្តឲ្យកើតឡើងក្នុងកសិណនោះ។ ពាក្យថា ārammaṇūpaṭṭhānakusalo បានដល់ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវនិមិត្តដែលកើតឡើងហើយនោះឯង។ ពាក្យថា samathanimittūpaṭṭhānakusalo បានដល់ កាលបើចិត្តរាយមាយព្រោះការព្យាយាមដែលប្រារព្ធខ្លាំងពេកជាដើម ក៏ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវនិមិត្តជាគ្រឿងស្ងប់ចិត្ត ដោយអំណាចនៃការចម្រើនបស្សទ្ធិសំបោជ្ឈង្គ សមាធិសំបោជ្ឈង្គ និងឧបេក្ខាសំបោជ្ឈង្គ។ ពាក្យថា paggahanimittūpaṭṭhānakusalo បានដល់ កាលបើចិត្តរួញរាព្រោះការព្យាយាមដែលធូររលុងពេកជាដើម ក៏ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវនិមិត្តជាគ្រឿងផ្គងចិត្ត ដោយអំណាចនៃការចម្រើនធម្មវិចយសំបោជ្ឈង្គ វីរិយសំបោជ្ឈង្គ និងបីតិសំបោជ្ឈង្គ។ ពាក្យថា avikkhepūpaṭṭhānakusalo បានដល់ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវសមាធិដែលសម្បយុត្តដោយចិត្តដែលមិនរាយមាយ និងមិនរួញរា។ ពាក្យថា obhāsūpaṭṭhānakusalo បានដល់ កាលបើចិត្តមិនមានសេចក្តីត្រេកអរ ព្រោះភាពទន់ខ្សោយនៃការប្រកបប្រកបដោយបញ្ញា ក៏ញ៉ាំងចិត្តឲ្យសង្វេគដោយការពិចារណានូវសង្វេគវត្ថុ ៨ ប្រការ ហើយជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវពន្លឺនៃញាណ។ សង្វេគវត្ថុ ៨ ប្រការ គឺ ជាតិ ជរា ព្យាធិ មរណៈ ៤, ទុក្ខក្នុងអបាយជាទី ៥, ទុក្ខមានវដ្តៈជាមូលក្នុងអតីត, ទុក្ខមានវដ្តៈជាមូលក្នុងអនាគត, និងទុក្ខមានការស្វែងរកអាហារជាមូលក្នុងបច្ចុប្បន្ន។ ពាក្យថា sampahaṃsanūpaṭṭhānakusalo បានដល់ កាលបើចិត្តមិនមានសេចក្តីត្រេកអរ ព្រោះមិនបានសម្រេចនូវឧបសមសុខ ក៏ញ៉ាំងចិត្តឲ្យជ្រះថ្លាដោយការរលឹកដល់ព្រះពុទ្ធគុណ ព្រះធម្មគុណ និងព្រះសង្ឃគុណ ហើយជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវសេចក្តីរីករាយ។ ពាក្យថា upekkhūpaṭṭhānakusalo បានដល់ កាលបើចិត្តប្រាសចាកទោសមានការរាយមាយជាដើម ក៏ធ្វើនូវការមិនខ្វល់ខ្វាយក្នុងការសង្កត់សង្កិន ឬការផ្គងជាដើម ហើយជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវឧបេក្ខា។ ពាក្យថា sekkho សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកកំពុងសិក្សានូវសិក្ខា ៣ ហេតុនោះទើបហៅថា សេក្ខៈ។ ពាក្យថា ekattūpaṭṭhānakusalo បានដល់ ព្រោះការលះបង់នូវសក្កាយទិដ្ឋិជាដើមបានហើយ ទើបជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវឯកត្តធម៌មាននេក្ខម្មៈជាដើម។

วีตราโคติ สพฺพโส ปหีนราคตฺตา วีตราโค ขีณาสโว. ญาณูปฏฺฐานกุสโลติ อรหา ธมฺเมสุ วิคตสมฺโมหตฺตา ตตฺถ ตตฺถ อสมฺโมหญาณสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. วิมุตฺตูปฏฺฐานกุสโลติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา อุปฏฺฐาเน กุสโล. วิมุตฺตีติ หิ สพฺพกิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา อรหตฺตผลวิมุตฺติ อธิปฺเปตา.

ពាក្យថា vītarāgo បានដល់ ព្រះខីណាសព ព្រោះលោកលះបង់រាគៈបានទាំងស្រុងហើយ។ ពាក្យថា ñāṇūpaṭṭhānakusalo បានដល់ ព្រះអរហន្ត ព្រោះលោកប្រាសចាកសេចក្តីវង្វេងក្នុងធម៌ទាំងឡាយ ទើបជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវអសម្មោហញាណក្នុងធម៌នោះៗ។ ពាក្យថា vimuttūpaṭṭhānakusalo បានដល់ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវអរហត្តផលវិមុត្តិ។ ព្រោះថា ពាក្យថា vimutti ក្នុងទីនេះ សំដៅយកអរហត្តផលវិមុត្តិ ព្រោះរួចផុតចាកកិលេសទាំងពួង។

๒๐๕. วิปสฺสนาภาวนาย อุปฏฺฐานานุปฏฺฐาเนสุ อนิจฺจโตติอาทีนิ นิจฺจโตติอาทีนิ จ สีลกถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ปาฐโต ปน ‘‘อายูหนานุปฏฺฐานกุสโล วิปริณามูปฏฺฐานกุสโล อนิมิตฺตูปฏฺฐานกุสโล นิมิตฺตานุปฏฺฐานกุสโล อปฺปณิหิตูปฏฺฐานกุสโล ปณิธิอนุปฏฺฐานกุสโล อภินิเวสานุปฏฺฐานกุสโล’’ติ เอเตสุ สามิวจเนน สมาสปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. เสเสสุ ปน นิสฺสกฺกวจเนน ปาโฐ.

២០៥. ក្នុងឧបដ្ឋានៈ និងអនុបដ្ឋានៈ នៃវិបស្សនាភាវនា ពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា aniccato ជាដើម និងពាក្យថា niccato ជាដើម គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលហើយក្នុងសីលកថា។ ប៉ុន្តែ តាមបាលី ក្នុងបទទាំងឡាយគឺ "āyūhanānupaṭṭhānakusalo, vipariṇāmūpaṭṭhānakusalo, animittūpaṭṭhānakusalo, nimittānupaṭṭhānakusalo, appaṇihitūpaṭṭhānakusalo, paṇidhianupaṭṭhānakusalo, abhinivesānupaṭṭhānakusalo" គប្បីកាត់បទសមាសដោយសាមិវចនៈ (ឆដ្ឋីវិភត្តិ)។ ចំណែកក្នុងបទដែលសេសសល់ គប្បីអានដោយនិស្សគ្គវចនៈ (បញ្ចមីវិភត្តិ)។

๒๐๖. สุญฺญตูปฏฺฐานกุสโลติ ปเนตฺถ สุญฺญโต อุปฏฺฐานกุสโลติ วา สุญฺญตาย อุปฏฺฐานกุสโลติ วา ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ยสฺมา ปน นิพฺพิทาวิราคนิโรธปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนา ยถาภูตญาณทสฺสนํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนา วิวฏฺฏนานุปสฺสนาติ อิมา อฏฺฐ มหาวิปสฺสนา [Pg.146] อตฺตโน สภาววิเสเสน วิเสสิตา, น อารมฺมณวิเสเสน, ตสฺมา อิมาสํ อฏฺฐนฺนํ ‘‘อนิจฺจโต อุปฏฺฐานกุสโล โหตี’’ติอาทีนิ วจนานิ วิย ‘‘นิพฺพิทาโต อุปฏฺฐานกุสโล โหตี’’ติอาทีนิ วจนานิ น ยุชฺชนฺติ. ตสฺมา เอว อิมา อฏฺฐ น โยชิตา. อาทีนวานุปสฺสนา ปน ‘‘สุญฺญตูปฏฺฐานกุสโล โหติ, อภินิเวสานุปฏฺฐานกุสโล โหตี’’ติ อิมินา ยุคลกวจเนเนว อตฺถโต ‘‘อาทีนวโต อุปฏฺฐานกุสโล โหติ, อาลยาภินิเวสานุปฏฺฐานกุสโล โหตี’’ติ โยชิตาว โหตีติ สรูเปน น โยชิตา. อิติ ปุริมา จ อฏฺฐ, อยญฺจ อาทีนวานุปสฺสนาติ อฏฺฐารสสุ มหาวิปสฺสนาสุ อิมา นว อโยเชตฺวา อิตรา เอว นว โยชิตาติ เวทิตพฺพา. ญาณูปฏฺฐานกุสโลติ เสกฺโข วิปสฺสนูปกฺกิเลสานํ อภาวโต วิปสฺสนาภาวนาย ญาณสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. สมาธิภาวนาย ปน นิกนฺติสพฺภาวโต ญาณูปฏฺฐาเน กุสโลติ น วุตฺโต.

២០៦. ក្នុងបទថា suññatūpaṭṭhānakusalo នេះ គប្បីកាត់បទថា suññato upaṭṭhānakusalo ឬថា suññatāya upaṭṭhānakusalo។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះមហាវិបស្សនា ៨ នេះ គឺ និព្វិទានុបស្សនា វិរាគានុបស្សនា និរោធានុបស្សនា បដិនិស្សគ្គានុបស្សនា អធិបញ្ញាធម្មវិបស្សនា យថាភូតញាណទស្សនៈ បដិសង្ខានុបស្សនា និងវិវដ្ដានុបស្សនា ត្រូវបានកំណត់ដោយសភាវៈដ៏វិសេសរបស់ខ្លួន មិនមែនកំណត់ដោយអារម្មណ៍ដ៏វិសេសឡើយ ហេតុនោះ ក្នុងមហាវិបស្សនាទាំង ៨ នេះ ពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា "nibbidāto upaṭṭhānakusalo hoti" ជាដើម មិនសមស្របដូចជាពាក្យថា "aniccato upaṭṭhānakusalo hoti" ជាដើមឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបមិនបានប្រកបមហាវិបស្សនាទាំង ៨ នេះ។ ចំណែកឯ អាទីនវានុបស្សនា ព្រោះដោយអំណាចនៃពាក្យជាគូថា "suññatūpaṭṭhānakusalo hoti, abhinivesānupaṭṭhānakusalo hoti" នេះឯង តាមអត្ថក៏ឈ្មោះថាបានប្រកបហើយថា "ādīnavato upaṭṭhānakusalo hoti, ālayābhinivesānupaṭṭhānakusalo hoti" ហេតុនោះ ទើបមិនបានប្រកបដោយរូបពាក្យផ្ទាល់។ ដូច្នេះ ក្នុងមហាវិបស្សនា ១៨ យ៉ាង គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគមិនបានប្រកបវិបស្សនា ៩ យ៉ាងនេះ (គឺមហាវិបស្សនា ៨ ខាងដើម និងអាទីនវានុបស្សនានេះ) តែទ្រង់ប្រកបតែវិបស្សនា ៩ យ៉ាងក្រៅពីនេះវិញ។ ពាក្យថា ñāṇūpaṭṭhānakusalo សេចក្តីថា ព្រះសេក្ខៈជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវញាណក្នុងវិបស្សនាភាវនា ព្រោះមិនមានវិបស្សនូបក្កិលេសទាំងឡាយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងការចម្រើនសមាធិ ព្រោះមាននិកន្តិ (សេចក្តីត្រេកអរ) ហេតុនោះ ទើបមិនពោលថា ñāṇūpaṭṭhāne kusalo ឡើយ។

วิสญฺโญคูปฏฺฐานกุสโลติ ‘‘กามโยควิสญฺโญโค ภวโยควิสญฺโญโค ทิฏฺฐิโยควิสญฺโญโค อวิชฺชาโยควิสญฺโญโค’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๒) จตุธา วุตฺตสฺส วิสญฺโญคสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. สญฺโญคานุปฏฺฐานกุสโลติ กามโยคภวโยคทิฏฺฐิโยคาวิชฺชาโยควเสน จตุธา วุตฺตสฺส สญฺโญคสฺส อนุปฏฺฐาเน กุสโล. นิโรธูปฏฺฐานกุสโลติ ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน นิพฺพานนินฺนํ จิตฺตํ โหติ นิพฺพานโปณํ นิพฺพานปพฺภารํ วิเวกฏฺฐํ เนกฺขมฺมาภิรตํ พฺยนฺตีภูตํ สพฺพโส อาสวฏฺฐานิเยหิ ธมฺเมหี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๙๐; ปฏิ. ม. ๒.๔๔ อตฺถโต สมานํ) วุตฺตขีณาสวพลวเสน นิพฺพานนินฺนจิตฺตตฺตา ขีณาสโวว นิโรธสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล.

ពាក្យថា visaññogūpaṭṭhānakusalo បានដល់ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវវិសញ្ញោគៈ (ការប្រាសចាកយោគៈ) ដែលទ្រង់សម្តែងទុកជា ៤ យ៉ាង គឺ "កាមយោគវិសញ្ញោគៈ ភវយោគវិសញ្ញោគៈ ទិដ្ឋិយោគវិសញ្ញោគៈ អវិជ្ជាយោគវិសញ្ញោគៈ"។ ពាក្យថា saññogānupaṭṭhānakusalo បានដល់ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការមិនដំកល់ទុកនូវសញ្ញោគៈ (ការប្រកបដោយយោគៈ) ដែលទ្រង់សម្តែងទុកជា ៤ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃកាមយោគៈ ភវយោគៈ ទិដ្ឋិយោគៈ និងអវិជ្ជាយោគៈ។ ពាក្យថា nirodhūpaṭṭhānakusalo សេចក្តីថា ព្រោះចិត្តរបស់ព្រះខីណាសពបង្អោនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ដោយអំណាចនៃកម្លាំងរបស់ព្រះខីណាសព ដូចដែលទ្រង់សម្តែងថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មួយទៀត ចិត្តរបស់ភិក្ខុអ្នកជាខីណាសព តែងបង្អោនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ឱនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ផ្អៀងទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ឋិតនៅក្នុងវិវេក ត្រេកអរក្នុងនេក្ខម្មៈ ប្រាសចាកធម៌ទាំងឡាយជាទីតាំងនៃអាសវៈដោយប្រការទាំងពួង" ហេតុនោះ ព្រះខីណាសពនោះឯង ទើបជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដំកល់ទុកនូវព្រះនិព្វានដែលពោលគឺនិរោធ។

อารมฺมณูปฏฺฐานกุสลวเสนาติอาทีสุ กุสลนฺติ ญาณํ. ญาณมฺปิ หิ กุสลปุคฺคลโยคโต กุสลํ ยถา ปณฺฑิตปุคฺคลโยคโต ‘‘ปณฺฑิตา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๐๓). ตสฺมา โกสลฺลวเสนาติ อตฺโถ.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា ārammaṇūpaṭṭhānakusalavasena ជាដើម ពាក្យថា kusala បានដល់ ញាណ។ ព្រោះថា សូម្បីតែញាណ ក៏ឈ្មោះថា កុសល ព្រោះការប្រកបដោយបុគ្គលអ្នកឈ្លាសវៃ ដូចជាធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បណ្ឌិត ព្រោះការប្រកបដោយបុគ្គលជាអ្នកប្រាជ្ញ (ក្នុងពាក្យថា paṇḍitā dhammā)។ ហេតុនោះ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងទីនេះគឺ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីឈ្លាសវៃ។

๒๐๗. อิทานิ จตุสฏฺฐิยา อากาเรหีติอาทิ ญาณกถายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๐๗) วุตฺตมฺปิ อินฺทฺริยกถาสมฺพนฺเธน อิธาเนตฺวา วุตฺตํ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

២០៧. ឥឡូវនេះ ពាក្យមានពាក្យថា catusaṭṭhiyā ākārehi ជាដើម ទោះបីជាទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងញាណកថាហើយក៏ដោយ ក៏ទ្រង់នាំមកសម្តែងក្នុងទីនេះវិញ ព្រោះទាក់ទងនឹងឥន្ទ្រិយកថា។ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលពោលហើយខាងក្រោម។

๒๐๘. ปุน [Pg.147] สมนฺตจกฺขุสมฺพนฺเธน อินฺทฺริยวิธานํ วตฺตุกาโม น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจีติอาทิมาห. ตตฺถ สมนฺตจกฺขูติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ปญฺญินฺทฺริยสฺส วเสนาติอาทินา ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ อวิโยคิตํ ทสฺเสติ. สทฺทหนฺโต ปคฺคณฺหาตีติอาทีหิ เอเกกินฺทฺริยมูลเกหิ ปญฺจหิ จตุกฺเกหิ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ นินฺนปโยคกาเล วา มคฺคกฺขเณ วา เอกรสภาวํ อญฺญมญฺญปจฺจยภาวญฺจ ทสฺเสติ. สทฺทหิตตฺตา ปคฺคหิตนฺติอาทีหิ เอเกกินฺทฺริยมูลเกหิ ปญฺจหิ จตุกฺเกหิ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ นิพฺพตฺติกาเล วา ผลกาเล วา เอกรสภาวํ อญฺญมญฺญปจฺจยภาวญฺจ ทสฺเสติ. ปุน พุทฺธจกฺขุสมฺพนฺเธน อินฺทฺริยวิธานํ วตฺตุกาโม ยํ พุทฺธจกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ พุทฺธจกฺขูติ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ อาสยานุสยญาณญฺจ. พุทฺธญาณนฺติ จ อิทํ ตเทว ทฺวยํ, เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมวาติ.

២០៨. មួយវិញទៀត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលចង់ពោលអំពីការចាត់ចែងឥន្ទ្រិយ ដោយទាក់ទងនឹងសមន្តចក្ខុ ទើបពោលពាក្យថា na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា samantacakkhu បានដល់ សព្វញ្ញុតញ្ញាណ។ ដោយពាក្យថា paññindriyassa vasena ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវការមិនប្រាសចាកគ្នា (ការសម្បយុត្តគ្នា) នៃឥន្ទ្រិយទាំង ៥។ ដោយធម៌ពួក ៤ ចំនួន ៥ ពួក ដែលមានឥន្ទ្រិយមួយៗជាមូល មានពាក្យថា saddahanto paggaṇhāti ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមានកិច្ចតែមួយ (ឯករសភាព) និងភាពជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក នៃឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ក្នុងកាលដែលប្រកបព្យាយាមយ៉ាងមុតមាំ ឬក្នុងខណៈនៃមគ្គ។ ដោយធម៌ពួក ៤ ចំនួន ៥ ពួក ដែលមានឥន្ទ្រិយមួយៗជាមូល មានពាក្យថា saddahitattā paggahitaṃ ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវភាពមានកិច្ចតែមួយ និងភាពជាបច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក នៃឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ក្នុងកាលដែលកើតឡើង ឬក្នុងខណៈនៃផល។ មួយវិញទៀត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលចង់ពោលអំពីការចាត់ចែងឥន្ទ្រិយ ដោយទាក់ទងនឹងពុទ្ធចក្ខុ ទើបពោលពាក្យថា yaṃ buddhacakkhu ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា buddhacakkhu បានដល់ ឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ និងអាសយានុសយញាណ។ ពាក្យថា buddhañāṇa នេះ ក៏បានដល់ញាណទាំងពីរនោះឯង សេចក្តីដែលសេសសល់ គឺមានន័យដូចដែលបានពោលហើយខាងក្រោម។

อินฺทฺริยสโมธานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអំពីការប្រជុំចុះនៃឥន្ទ្រិយ ចប់ហើយ។

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺค-อฏฺฐกถาย

ក្នុងសទ្ធម្មប្បកាសិនី ដែលជាអដ្ឋកថានៃបដិសម្ភិទាមគ្គ

อินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយឥន្ទ្រិយកថា ចប់ហើយ។

๕. วิโมกฺขกถา

៥. វិមោក្ខកថា

๑. วิโมกฺขุทฺเทสวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយវិមោក្ខឧទ្ទេស

๒๐๙. อิทานิ อินฺทฺริยกถานนฺตรํ กถิตาย วิโมกฺขกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา อนุปฺปตฺตา. อยญฺหิ วิโมกฺขกถา อินฺทฺริยภาวนานุยุตฺตสฺส วิโมกฺขสพฺภาวโต อินฺทฺริยกถานนฺตรํ กถิตา. ตญฺจ กเถนฺโต ภควโต สมฺมุขา สุตสุตฺตนฺตเทสนาปุพฺพงฺคมํ กตฺวา กเถสิ. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว สุญฺญโต วิโมกฺโขติอาทีสุ สุญฺญตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต อริยมคฺโค สุญฺญโต วิโมกฺโข. โส หิ สุญฺญตาย ธาตุยา อุปฺปนฺนตฺตา สุญฺญโต, กิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา วิโมกฺโข. เอเตเนว นเยน อนิมิตฺตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต อนิมิตฺโต, อปฺปณิหิตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต อปฺปณิหิโตติ เวทิตพฺโพ.

២០៩. ឥឡូវនេះ ការអធិប្បាយសេចក្តីថ្មីនៃវិមោក្ខកថា ដែលពោលបន្ទាប់ពីឥន្ទ្រិយកថា បានមកដល់ហើយ។ ព្រោះថា វិមោក្ខកថានេះ ត្រូវបានពោលបន្ទាប់ពីឥន្ទ្រិយកថា ព្រោះភាពមាននៃវិមោក្ខរបស់បុគ្គលអ្នកប្រកបការចម្រើនឥន្ទ្រិយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះសារីបុត្តត្ថេរ កាលសម្តែងនូវវិមោក្ខកថានោះ បានធ្វើនូវសូត្រទេសនាដែលលោកបានស្តាប់មកផ្ទាល់ពីចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះមានព្រះភាគ ឲ្យជាប្រធានហើយទើបសម្តែង។ ក្នុងសូត្រនោះ ជាដំបូង ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា suññato vimokkho ជាដើម អរិយមគ្គដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវព្រះនិព្វានឲ្យជាអារម្មណ៍ ដោយអាការៈសូន្យ ឈ្មោះថា សុញ្ញតវិមោក្ខ។ ព្រោះថា អរិយមគ្គនោះ ឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ ព្រោះកើតឡើងក្នុងសុញ្ញតធាតុ ឈ្មោះថា វិមោក្ខ ព្រោះរួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយ។ ដោយវិធីនេះឯង អរិយមគ្គដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវព្រះនិព្វានឲ្យជាអារម្មណ៍ ដោយអាការៈមិនមាននិមិត្ត គប្បីជ្រាបថា អនិមិត្តវិមោក្ខ, អរិយមគ្គដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើនូវព្រះនិព្វានឲ្យជាអារម្មណ៍ ដោយអាការៈមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នា គប្បីជ្រាបថា អប្បណិហិតវិមោក្ខ។

เอโก [Pg.148] หิ อาทิโตว อนิจฺจโต สงฺขาเร สมฺมสติ. ยสฺมา ปน น อนิจฺจโต สมฺมสนมตฺเตเนว มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, ทุกฺขโตปิ อนตฺตโตปิ สมฺมสิตพฺพเมว, ตสฺมา ทุกฺขโตปิ อนตฺตโตปิ สมฺมสติ. ตสฺส เอวํ ปฏิปนฺนสฺส อนิจฺจโต เจ สมฺมสนกาเล มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, อยํ อนิจฺจโต อภินิวิสิตฺวา อนิจฺจโต วุฏฺฐาติ นาม. สเจ ปนสฺส ทุกฺขโต อนตฺตโต สมฺมสนกาเล มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, อยํ อนิจฺจโต อภินิวิสิตฺวา ทุกฺขโต, อนตฺตโต วุฏฺฐาติ นาม. เอส นโย ทุกฺขโต อนตฺตโต อภินิวิสิตฺวา วุฏฺฐาเนสุปิ. เอตฺถ จ โยปิ อนิจฺจโต อภินิวิฏฺโฐ, โยปิ ทุกฺขโต, โยปิ อนตฺตโต. วุฏฺฐานกาเล เจ อนิจฺจโต วุฏฺฐานํ โหติ, ตโยปิ ชนา อธิโมกฺขพหุลา โหนฺติ, สทฺธินฺทฺริยํ ปฏิลภนฺติ, อนิมิตฺตวิโมกฺเขน วิมุจฺจนฺติ, ปฐมมคฺคกฺขเณ สทฺธานุสาริโน โหนฺติ, สตฺตสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺตา. สเจ ปน ทุกฺขโต วุฏฺฐานํ โหติ, ตโยปิ ชนา ปสฺสทฺธิพหุลา โหนฺติ, สมาธินฺทฺริยํ ปฏิลภนฺติ, อปฺปณิหิตวิโมกฺเขน วิมุจฺจนฺติ, สพฺพตฺถ กายสกฺขิโน โหนฺติ. ยสฺส ปเนตฺถ อรูปชฺฌานํ ปาทกํ โหติ, โส อคฺคผเล อุภโตภาควิมุตฺโต โหติ. อถ เนสํ อนตฺตโต วุฏฺฐานํ โหติ, ตโยปิ ชนา เวทพหุลา โหนฺติ, ปญฺญินฺทฺริยํ ปฏิลภนฺติ, สุญฺญตวิโมกฺเขน วิมุจฺจนฺติ, ปฐมมคฺคกฺขเณ ธมฺมานุสาริโน โหนฺติ, ฉสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺตา, อคฺคผเล ปญฺญาวิมุตฺตาติ.

ពិតមែនហើយ បុគ្គលម្នាក់រមែងពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយ ដោយភាពជាអនិច្ចៈ តាំងពីដំបូងមក។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែការចេញចាកមគ្គ មិនមែនកើតឡើងត្រឹមតែការពិចារណាដោយភាពជាអនិច្ចៈប៉ុណ្ណោះទេ គឺត្រូវតែពិចារណាដោយភាពជាទុក្ខ និងជាអនត្តាផងដែរ ហេតុនោះ ទើបបុគ្គលនោះពិចារណាដោយភាពជាទុក្ខ និងជាអនត្តាទៀត។ កាលបើបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ ប្រសិនបើការចេញចាកមគ្គកើតមានក្នុងខណៈដែលកំពុងពិចារណាដោយភាពជាអនិច្ចៈ បុគ្គលនេះឈ្មោះថា ចូលទៅកាន់ដោយភាពជាអនិច្ចៈ ហើយចេញចាកដោយអនិច្ចានុបស្សនា។ ប្រសិនបើការចេញចាកមគ្គកើតមានដល់បុគ្គលនោះ ក្នុងខណៈដែលកំពុងពិចារណាដោយភាពជាទុក្ខ និងជាអនត្តា បុគ្គលនេះឈ្មោះថា ចូលទៅកាន់ដោយភាពជាអនិច្ចៈ ហើយចេញចាកដោយទុក្ខានុបស្សនា ឬអនត្តានុបស្សនា។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងករណីការចេញចាករបស់បុគ្គលដែលចូលទៅកាន់ដោយភាពជាទុក្ខ និងជាអនត្តាដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ បុគ្គលណាដែលចូលទៅកាន់ដោយភាពជាអនិច្ចៈក្តី បុគ្គលណាដែលចូលទៅកាន់ដោយភាពជាទុក្ខក្តី បុគ្គលណាដែលចូលទៅកាន់ដោយភាពជាអនត្តាក្តី ប្រសិនបើការចេញចាកកើតឡើងដោយភាពជាអនិច្ចៈ ក្នុងខណៈនៃការចេញចាក បុគ្គលទាំងបីពួកនោះ រមែងជាអ្នកមានអធិមោក្ខច្រើន តែងបាននូវសទ្ធិន្រ្ទិយ រមែងរួចផុតដោយអនិមិត្តវិមោក្ខ ក្នុងខណៈនៃបឋមមគ្គ តែងជាសទ្ធានុសារី ហើយក្នុងឋានៈទាំង ៧ តែងជាសទ្ធាវិមុត្ត។ ប្រសិនបើការចេញចាកកើតឡើងដោយភាពជាទុក្ខ បុគ្គលទាំងបីពួកនោះ រមែងជាអ្នកមានបស្សទ្ធិច្រើន តែងបាននូវសមាធិន្រ្ទិយ រមែងរួចផុតដោយអប្បណិហិតវិមោក្ខ តែងជាកាយសក្ខីក្នុងទីទាំងពួង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងចំណោមបុគ្គលទាំងនោះ បុគ្គលណាមានអរូបជ្ឈានជាបាទ បុគ្គលនោះរមែងជាឧភតោភាគវិមុត្តក្នុងអគ្គផល។ ប្រសិនបើការចេញចាករបស់បុគ្គលទាំងនោះ កើតឡើងដោយភាពជាអនត្តា បុគ្គលទាំងបីពួកនោះ រមែងជាអ្នកមានបញ្ញាច្រើន តែងបាននូវបញ្ញិន្រ្ទិយ រមែងរួចផុតដោយសុញ្ញតវិមោក្ខ ក្នុងខណៈនៃបឋមមគ្គ តែងជាធម្មានុសារី ក្នុងឋានៈទាំង ៦ តែងជាទិដ្ឋិប្បត្តៈ ហើយក្នុងអគ្គផល តែងជាបញ្ញាវិមុត្ត ដូច្នេះឯង។

อปิจ มคฺโค นาม ปญฺจหิ การเณหิ นามํ ลภติ สรเสน วา ปจฺจนีเกน วา สคุเณน วา อารมฺมเณน วา อาคมเนน วา. สเจ หิ สงฺขารุเปกฺขา อนิจฺจโต สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา วุฏฺฐาติ, อนิมิตฺตวิโมกฺเขน วิมุจฺจติ. สเจ ทุกฺขโต สมฺมสิตฺวา วุฏฺฐาติ, อปฺปณิหิตวิโมกฺเขน วิมุจฺจติ. สเจ อนตฺตโต สมฺมสิตฺวา วุฏฺฐาติ, สุญฺญตวิโมกฺเขน วิมุจฺจติ. อิทํ สรสโต นามํ นาม. อนิจฺจานุปสฺสนาย ปน สงฺขารานํ ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวา นิจฺจนิมิตฺตธุวนิมิตฺตสสฺสตนิมิตฺตานิ ปหาย อาคตตฺตา อนิมิตฺโต, ทุกฺขานุปสฺสนาย สุขสญฺญํ ปหาย ปณิธิปตฺถนํ สุกฺขาเปตฺวา อาคตตฺตา อปฺปณิหิโต, อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสตฺตปุคฺคลสญฺญํ ปหาย สงฺขาเร สุญฺญโต ทิฏฺฐตฺตา สุญฺญโตติ อิทํ ปจฺจนีกโต นามํ นาม. ราคาทีหิ ปน สุญฺญตฺตา สุญฺญโต, รูปนิมิตฺตาทีนํ, ราคนิมิตฺตาทีนํเยว [Pg.149] วา อภาเวน อนิมิตฺโต, ราคปณิธิอาทีนํ อภาวโต อปฺปณิหิโตติ อิทมสฺส สคุณโต นามํ นาม. โสยํ สุญฺญํ อนิมิตฺตํ อปฺปณิหิตญฺจ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กโรตีติปิ สุญฺญโต อนิมิตฺโต อปฺปณิหิโตติ วุจฺจติ. อิทมสฺส อารมฺมณโต นามํ นาม. อาคมนํ ปน ทุวิธํ วิปสฺสนาคมนํ มคฺคาคมนญฺจ. ตตฺถ มคฺเค วิปสฺสนาคมนํ ลพฺภติ, ผเล มคฺคาคมนํ. อนตฺตานุปสฺสนา หิ สุญฺญตา นาม, สุญฺญตวิปสฺสนาย มคฺโค สุญฺญโต, สุญฺญตมคฺคสฺส ผลํ สุญฺญตํ. อนิจฺจานุปสฺสนา อนิมิตฺตา นาม, อนิมิตฺตวิปสฺสนาย มคฺโค อนิมิตฺโต. อิทํ ปน นามํ อภิธมฺมปริยาเย น ลพฺภติ, สุตฺตนฺตปริยาเย ปน ลพฺภติ. ตตฺถ หิ โคตฺรภุญาณํ อนิมิตฺตํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา อนิมิตฺตนามกํ หุตฺวา สยํ อาคมนียฏฺฐาเน ฐตฺวา มคฺคสฺส นามํ เทตีติ วทนฺติ. เตน มคฺโค อนิมิตฺโตติ วุตฺโต. มคฺคาคมเนน ผลํ อนิมิตฺตนฺติ ยุชฺชติเยว. ทุกฺขานุปสฺสนา สงฺขาเรสุ ปณิธึ สุกฺขาเปตฺวา อาคตตฺตา อปฺปณิหิตา นาม, อปฺปณิหิตวิปสฺสนาย มคฺโค อปฺปณิหิโต, อปฺปณิหิตมคฺคสฺส ผลํ อปฺปณิหิตนฺติ เอวํ วิปสฺสนา อตฺตโน นามํ มคฺคสฺส เทติ, มคฺโค ผลสฺสาติ อิทํ อาคมนโต นามํ นาม. เอวํ สงฺขารุเปกฺขา วิโมกฺขวิเสสํ นิยเมตีติ.

ម្យ៉ាងទៀត មគ្គរមែងបាននូវឈ្មោះដោយហេតុ ៥ យ៉ាង គឺដោយកិច្ចរបស់ខ្លួន (សរសៈ) ក្តី ដោយធម៌ជាបដិបក្ខ (បច្ចនីកៈ) ក្តី ដោយគុណរបស់ខ្លួន (សគុណៈ) ក្តី ដោយអារម្មណ៍ (អារម្មណៈ) ក្តី ដោយការមកដល់ (អាគមនៈ) ក្តី។ ប្រសិនបើសង្ខារុបេក្ខាញាណ ពិចារណានូវសង្ខារទាំងឡាយដោយភាពជាអនិច្ចៈហើយចេញចាក រមែងរួចផុតដោយអនិមិត្តវិមោក្ខ។ ប្រសិនបើពិចារណាដោយភាពជាទុក្ខហើយចេញចាក រមែងរួចផុតដោយអប្បណិហិតវិមោក្ខ。 ប្រសិនបើពិចារណាដោយភាពជាអនត្តាហើយចេញចាក រមែងរួចផុតដោយសុញ្ញតវិមោក្ខ។ នេះជាឈ្មោះដែលសម្រេចដោយកិច្ចរបស់ខ្លួន។ ចំណែកឯឈ្មោះដែលសម្រេចដោយធម៌ជាបដិបក្ខនោះ គឺមគ្គឈ្មោះថា អនិមិត្តៈ ព្រោះមកដល់ដោយការលះបង់នូវនិច្ចនិមិត្ត ធុវនិមិត្ត និងសស្សតនិមិត្ត ដោយការធ្វើនូវការទម្លាយឃនៈ (ការប្រជុំ) នៃសង្ខារទាំងឡាយដោយអនិច្ចានុបស្សនា មគ្គឈ្មោះថា អប្បណិហិតៈ ព្រោះមកដល់ដោយការលះបង់នូវសុខសញ្ញា ហើយធ្វើឱ្យស្ងួតនូវសេចក្តីប្រាថ្នាគឺតណ្ហាដោយទុក្ខានុបស្សនា មគ្គឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ ព្រោះមកដល់ដោយការលះបង់នូវអត្តសញ្ញា សត្តសញ្ញា និងបុគ្គលសញ្ញា ហើយឃើញនូវសង្ខារទាំងឡាយដោយភាពជាសូន្យដោយអនត្តានុបស្សនា។ ម្យ៉ាងទៀត ឈ្មោះដែលសម្រេចដោយគុណរបស់ខ្លួននោះ គឺមគ្គឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ ព្រោះសូន្យចាករាគៈជាដើម ឈ្មោះថា អនិមិត្តៈ ព្រោះមិនមានរូបនិមិត្តជាដើម ឬព្រោះមិនមានរាគនិមិត្តជាដើមនោះឯង ឈ្មោះថា អប្បណិហិតៈ ព្រោះមិនមានរាគបណិធិ (សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងរាគៈ) ជាដើម។ មគ្គនោះឯង ឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ អនិមិត្តៈ និងអប្បណិហិតៈ សូម្បីព្រោះធ្វើនូវព្រះនិព្វានដ៏សូន្យ មិនមាននិមិត្ត និងមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាឱ្យជាអារម្មណ៍។ នេះជាឈ្មោះដែលសម្រេចដោយអារម្មណ៍។ ចំណែកឯការមកដល់ (អាគមនៈ) មាន ២ យ៉ាង គឺការមកដល់នៃវិបស្សនា និងការមកដល់នៃមគ្គ។ ក្នុងពីរយ៉ាងនោះ ការមកដល់នៃវិបស្សនារមែងបានក្នុងមគ្គ ការមកដល់នៃមគ្គរមែងបានក្នុងផល។ ពិតមែនហើយ អនត្តានុបស្សនា ឈ្មោះថា សុញ្ញតា មគ្គដែលមកដល់ដោយសុញ្ញតវិបស្សនា ឈ្មោះថា សុញ្ញតមគ្គ ផលនៃសុញ្ញតមគ្គ ឈ្មោះថា សុញ្ញតផល។ អនិច្ចានុបស្សនា ឈ្មោះថា អនិមិត្តា មគ្គដែលមកដល់ដោយអនិមិត្តវិបស្សនា ឈ្មោះថា អនិមិត្តមគ្គ។ ប៉ុន្តែ ឈ្មោះ (អនិមិត្តវិបស្សនា) នេះ មិនបានក្នុងអភិធម្មបរិយាយទេ តែបានក្នុងសុត្តន្តបរិយាយ។ ក្នុងសុត្តន្តបរិយាយនោះ គោត្រភូញាណ ធ្វើនូវព្រះនិព្វានដ៏មិនមាននិមិត្តឱ្យជាអារម្មណ៍ ហើយមានឈ្មោះថា អនិមិត្តៈ ខ្លួនឯងស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាផ្លូវនាំមក ហើយប្រគល់ឈ្មោះនោះដល់មគ្គ នេះជាពាក្យដែលលោកពោលទុក។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមគ្គលោកហៅថា អនិមិត្តមគ្គ។ ផលដែលសម្រេចដោយការមកដល់នៃមគ្គ ក៏ឈ្មោះថា អនិមិត្តផល នេះជាការសមគួរពិតណាស់។ ទុក្ខានុបស្សនា ឈ្មោះថា អប្បណិហិតា ព្រោះមកដល់ដោយការធ្វើឱ្យស្ងួតនូវសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ មគ្គដែលមកដល់ដោយអប្បណិហិតវិបស្សនា ឈ្មោះថា អប្បណិហិតមគ្គ ផលនៃអប្បណិហិតមគ្គ ឈ្មោះថា អប្បណិហិតផល យ៉ាងនេះ វិបស្សនារមែងប្រគល់ឈ្មោះរបស់ខ្លួនឱ្យដល់មគ្គ មគ្គរមែងប្រគល់ឈ្មោះឱ្យដល់ផល នេះជាឈ្មោះដែលសម្រេចដោយការមកដល់។ យ៉ាងនេះ សង្ខារុបេក្ខាញាណ រមែងកំណត់នូវវិមោក្ខដ៏វិសេស ដូច្នេះឯង។

เอวํ ภควตา เทสิเต ตโย มหาวตฺถุเก วิโมกฺเข อุทฺทิสิตฺวา ตํนิทฺเทสวเสเนว อปเรปิ วิโมกฺเข นิทฺทิสิตุกาโม อปิจ อฏฺฐสฏฺฐิ วิโมกฺขาติอาทิมาห. ตตฺถ อปิจาติ อปรปริยายทสฺสนํ. กถํ เต อฏฺฐสฏฺฐิ โหนฺติ, นนุ เต ปญฺจสตฺตตีติ? สจฺจํ ยถารุตวเสน ปญฺจสตฺตติ. ภควตา ปน เทสิเต ตโย วิโมกฺเข ฐเปตฺวา อญฺญวิโมกฺเข นิทฺทิสนโต อิเมสํ ตทวโรธโต จ อิเม ตโย น คเณตพฺพา, อชฺฌตฺตวิโมกฺขาทโย ตโยปิ วิโมกฺขา จตุธา วิตฺถารวจเนเยว อนฺโตคธตฺตา น คเณตพฺพา, ‘‘ปณิหิโต วิโมกฺโข, อปฺปณิหิโต วิโมกฺโข’’ติ เอตฺถ อปฺปณิหิโต วิโมกฺโข ปฐมํ อุทฺทิฏฺเฐน เอกนามิกตฺตา น คเณตพฺโพ, เอวํ อิเมสุ สตฺตสุ อปนีเตสุ เสสา อฏฺฐสฏฺฐิ วิโมกฺขา โหนฺติ. เอวํ สนฺเต สุญฺญตวิโมกฺขาทโย ตโย ปุน กสฺมา อุทฺทิฏฺฐาติ เจ? อุทฺเทเสน สงฺคเหตฺวา เตสมฺปิ นิทฺเทสกรณตฺถํ. อชฺฌตฺตวุฏฺฐานาทโย ปน ตโย ปเภทํ วินา มูลราสิวเสน [Pg.150] อุทฺทิฏฺฐา, ปณิหิตวิโมกฺขปฏิปกฺขวเสน ปุน อปฺปณิหิโต วิโมกฺโข อุทฺทิฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ.

កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងនូវវិមោក្ខដ៏មានវត្ថុធំ ៣ យ៉ាងនេះរួចហើយ ព្រះអង្គកាលចង់សម្តែងនូវវិមោក្ខដទៃទៀត ដោយអំណាចនៃសេចក្តីពន្យល់នោះឯង ទើបត្រាស់ពាក្យថា "apica aṭṭhasaṭṭhi vimokkhā" (មួយវិញទៀត វិមោក្ខ ៦៨ យ៉ាង) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "apica" គឺជាការបង្ហាញនូវវិធីផ្សេងទៀត。 សួរថា ចុះវិមោក្ខទាំងនោះ ហេតុអ្វីបានជាមាន ៦៨ យ៉ាង មិនមែនមាន ៧៥ យ៉ាងទេឬ? ឆ្លើយថា ពិតមែនហើយ បើពោលតាមព្យញ្ជនៈផ្ទាល់ គឺមាន ៧៥ យ៉ាង។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែការលើកលែងនូវវិមោក្ខ ៣ យ៉ាង ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយ ដើម្បីសម្តែងនូវវិមោក្ខដទៃទៀត និងព្រោះតែវិមោក្ខទាំងនោះមិនផ្ទុយគ្នានឹងវិមោក្ខទាំង ៣ នោះ ហេតុនោះ វិមោក្ខទាំង ៣ នេះ មិនត្រូវរាប់បញ្ចូលឡើយ។ សូម្បីវិមោក្ខ ៣ យ៉ាង មានអជ្ឈត្តវិមោក្ខជាដើម ក៏មិនត្រូវរាប់បញ្ចូលដែរ ព្រោះរួមបញ្ចូលទៅក្នុងសេចក្តីពន្យល់ពិស្តារដោយចំណែកទាំង ៤ រួចហើយ។ ក្នុងពាក្យថា "paṇihito vimokkho, appaṇihito vimokkho" នេះ អប្បណិហិតវិមោក្ខ ក៏មិនត្រូវរាប់បញ្ចូលដែរ ព្រោះមានឈ្មោះដូចគ្នានឹងវិមោក្ខដែលបានសម្តែងទុកមុនហើយ។ កាលបើដកចេញនូវវិមោក្ខទាំង ៧ យ៉ាងនេះហើយ វិមោក្ខដែលនៅសល់រមែងមាន ៦៨ យ៉ាង។ ប្រសិនបើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាវិមោក្ខ ៣ យ៉ាង មានសុញ្ញតវិមោក្ខជាដើម ត្រូវបានលើកឡើងជាថ្មីទៀត? ឆ្លើយថា លើកឡើងដើម្បីសង្ខេបទុកក្នុងឧទ្ទេស ហើយដើម្បីពន្យល់ (និទ្ទេស) នូវវិមោក្ខទាំងនោះផង។ ចំណែកឯវិមោក្ខ ៣ យ៉ាង មានអជ្ឈត្តវុដ្ឋានៈជាដើម ត្រូវបានលើកឡើងដោយអំណាចនៃគំនរដើម (មូលរាសិ) ដោយមិនបែងចែកពិស្តារឡើយ ហើយអប្បណិហិតវិមោក្ខ ត្រូវបានលើកឡើងជាថ្មីទៀត ដោយអំណាចនៃធម៌ជាបដិបក្ខនឹងបណិហិតវិមោក្ខ យ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបចុះ។

อชฺฌตฺตวุฏฺฐานาทีสุ อชฺฌตฺตโต วุฏฺฐาตีติ อชฺฌตฺตวุฏฺฐาโน. อนุโลเมนฺตีติ อนุโลมา. อชฺฌตฺตวุฏฺฐานานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ อปคมา อชฺฌตฺตวุฏฺฐานปฏิปฺปสฺสทฺธิ. รูปีติ อชฺฌตฺตํ เกสาทีสุ อุปฺปาทิตํ รูปชฺฌานํ รูปํ, ตํ รูปมสฺส อตฺถีติ รูปี รูปานิ ปสฺสตีติ พหิทฺธา นีลกสิณาทิรูปานิ ฌานจกฺขุนา ปสฺสติ. อิมินา อชฺฌตฺตพหิทฺธาวตฺถุเกสุ กสิเณสุ ฌานปฏิลาโภ ทสฺสิโต. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อชฺฌตฺตํ น รูปสญฺญี, อตฺตโน เกสาทีสุ อนุปฺปาทิตรูปาวจรชฺฌาโนติ อตฺโถ. อิมินา พหิทฺธา ปริกมฺมํ กตฺวา พหิทฺธาว ปฏิลทฺธชฺฌานตา ทสฺสิตา. สุภนฺเตว อธิมุตฺโตติ ‘‘สุภ’’มิจฺเจว อารมฺมเณ อธิมุตฺโต. ตตฺถ กิญฺจาปิ อนฺโตอปฺปนายํ ‘‘สุภ’’นฺติ อาโภโค นตฺถิ, โย ปน อปฺปฏิกูลากาเรน สตฺตารมฺมณํ ผรนฺโต วิหรติ, โส ยสฺมา ‘‘สุภ’’นฺเตว อธิมุตฺโต โหติ, ตสฺมา เอวํ อุทฺเทโส กโตติ. อปฺปิตปฺปิตสมเย เอว วิกฺขมฺภนวิมุตฺติสพฺภาวโต สมยวิโมกฺโข. โสเยว สกิจฺจกรณวเสน อปฺปิตสมเย เอว นิยุตฺโตติ สามยิโก. สามายิโกติปิ ปาโฐ. โกเปตุํ ภญฺชิตุํ สกฺกุเณยฺยตาย กุปฺโป. โลกํ อนติกฺกมนโต โลเก นิยุตฺโตติ โลกิโก. โลกิโยติปิ ปาโฐ. โลกํ อุตฺตรติ, อุตฺติณฺโณติ วา โลกุตฺตโร. อารมฺมณกรณวเสน สห อาสเวหีติ สาสโว. อารมฺมณกรณวเสน สมฺปโยควเสน จ นตฺเถตฺถ อาสวาติ อนาสโว. รูปสงฺขาเตน สห อามิเสนาติ สามิโส. สพฺพโส รูปารูปปฺปหานา นิรามิสโตปิ นิรามิสตโรติ นิรามิสา นิรามิสตโร. ปณิหิโตติ ตณฺหาวเสน ปณิหิโต ปตฺถิโต. อารมฺมณกรณวเสน สญฺโญชเนหิ สํยุตฺตตฺตา สญฺญุตฺโต. เอกตฺตวิโมกฺโขติ กิเลเสหิ อนชฺฌารุฬฺหตฺตา เอกสภาโว วิโมกฺโข. สญฺญาวิโมกฺโขติ วิปสฺสนาญาณเมว วิปรีตสญฺญาย วิมุจฺจนโต สญฺญาวิโมกฺโข. ตเทว วิปสฺสนาญาณํ สมฺโมหโต วิมุจฺจนวเสน ญาณเมว วิโมกฺโขติ ญาณวิโมกฺโข. สีติสิยาวิโมกฺโขติ วิปสฺสนาญาณเมว สีติ ภเวยฺยาติ [Pg.151] ปวตฺโต วิโมกฺโข สีติสิยาวิโมกฺโข. สีติสิกาวิโมกฺโขติปิ ปาโฐ, สีติภาวิกาย วิโมกฺโขติ ตสฺส อตฺถํ วณฺณยนฺติ. ฌานวิโมกฺโขติ อุปจารปฺปนาเภทํ โลกิยโลกุตฺตรเภทญฺจ ฌานเมว วิโมกฺโข. อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ อนุปาทิยิตฺวา คหณํ อกตฺวา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន "ajjhattavuṭṭhāna" (ការចេញចាកខាងក្នុង) ជាដើមនោះ ពាក្យថា "ajjhattavuṭṭhāno" គឺការចេញចាកចាកអជ្ឈត្តសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា "anulomā" គឺការធ្វើឱ្យសមគួរ (អនុលោម)។ ពាក្យថា "ajjhattavuṭṭhānapaṭippassaddhi" គឺការរម្ងាប់ ឬការប្រាសចាកនៃអជ្ឈត្តវុដ្ឋានវិមោក្ខទាំងឡាយ។ ពាក្យថា "rūpī" គឺរូបជ្ឈានដែលកើតឡើងក្នុងសក់ជាដើមក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថារូប បុគ្គលណាមានរូបជ្ឈាននោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា រូបី។ ពាក្យថា "rūpāni passati" គឺការឃើញនូវរូបទាំងឡាយមាននីលកសិណជាដើមខាងក្រៅ ដោយចក្ខុគឺឈាន។ ក្នុងពាក្យនេះ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវការបានឈានក្នុងកសិណទាំងឡាយ ដែលមានវត្ថុខាងក្នុង និងខាងក្រៅ។ ពាក្យថា "ajjhattaṃ arūpasaññī" សេចក្តីថា មិនមែនជាអ្នកមានរូបសញ្ញាក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនទេ គឺបុគ្គលដែលមិនបានធ្វើឱ្យកើតឡើងនូវរូបាវចរឈានក្នុងសក់ជាដើមរបស់ខ្លួន នេះជាអត្ថន័យក្នុងពាក្យនេះ។ ក្នុងពាក្យនេះ ព្រះអង្គបង្ហាញនូវការបានឈានខាងក្រៅ ដោយការធ្វើបរិកម្មខាងក្រៅប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "subhanteva adhimuttoti" សេចក្តីថា សម្រេចចិត្តស្លុងទៅក្នុងអារម្មណ៍ថា "ល្អប្រណីត" តែម៉្យាង។ ក្នុងទីនោះ ទោះបីជាការនឹកគិតក្នុងចិត្តថា "ល្អប្រណីត" មិនមានក្នុងខណៈអប្បនាក៏ដោយ ប៉ុន្តែ បុគ្គលណាផ្សាយទៅកាន់សត្វជាអារម្មណ៍ ដោយអាការៈមិនខ្ពើមឆ្អើម ហើយរស់នៅ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា សម្រេចចិត្តស្លុងទៅក្នុងអារម្មណ៍ថាល្អប្រណីត ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងយ៉ាងនេះ។ វិមោក្ខដែលឈ្មោះថា "samayavimokkho" ព្រោះមានសេចក្តីរួចផុតចាកនីវរណៈដោយការសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) ក្នុងខណៈដែលកំពុងចូលឈានរឿយៗ។ វិមោក្ខនោះឯង ឈ្មោះថា "sāmayiko" ព្រោះប្រកបក្នុងខណៈដែលចូលឈានប៉ុណ្នោះ ដោយអំណាចនៃការធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួន។ សូម្បីបទថា "sāmāyikotipi" ក៏ជាបាឋៈដែរ។ ឈានដែលឈ្មោះថា "kuppo" ព្រោះអាចកំរើក ឬវិនាសទៅវិញបាន។ ឈានដែលឈ្មោះថា "lokiko" ព្រោះមិនទាន់កន្លងលោក គឺនៅជាប់ក្នុងលោក។ សូម្បីបទថា "lokiyotipi" ក៏ជាបាឋៈដែរ។ ឈានដែលឈ្មោះថា "lokuttaro" ព្រោះឆ្លងផុតលោក ឬឆ្លងផុតហើយ។ ឈានដែលឈ្មោះថា "sāsavo" ព្រោះប្រកបដោយអាសវៈទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យជាអារម្មណ៍។ ឈានដែលឈ្មោះថា "anāsavo" ព្រោះមិនមានអាសវៈទាំងឡាយក្នុងទីនេះ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យជាអារម្មណ៍ និងដោយអំណាចនៃសម្បយុត្ត។ ឈានដែលឈ្មោះថា "sāmiso" ព្រោះប្រកបដោយអាមិសៈ ពោលគឺរូបកសិណ។ ឈានដែលឈ្មោះថា "nirāmisā nirāmisataro" ព្រោះលះបង់នូវរូបធម៌ និងអរូបធម៌ដោយប្រការទាំងពួង ទើបជាធម៌ប្រាសចាកអាមិសៈដ៏ក្រៃលែង ជាងនិរាមិសវិមោក្ខទៅទៀត។ វិមោក្ខដែលឈ្មោះថា "paṇihito" ព្រោះប្រាថ្នា ឬតម្រង់ទុកដោយអំណាចនៃតណ្ហា។ វិមោក្ខដែលឈ្មោះថា "saññutto" ព្រោះប្រកបដោយសំយោជនៈទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការធ្វើឱ្យជាអារម្មណ៍។ វិមោក្ខដែលឈ្មោះថា "ekattavimokkho" ព្រោះជាវិមោក្ខមានសភាវៈតែមួយ ដោយមិនត្រូវបានកិលេសទាំងឡាយគ្របសង្កត់។ វិមោក្ខដែលឈ្មោះថា "saññāvimokkho" គឺវិបស្សនាញាណនោះឯង ព្រោះរួចផុតចាកសញ្ញាដ៏វិបរិត។ វិបស្សនាញាណនោះឯង ឈ្មោះថា "ñāṇavimokkho" ព្រោះរួចផុតចាកសេចក្តីវង្វេង ដោយអំណាចនៃញាណដ៏ជាវិមោក្ខ។ វិមោក្ខដែលឈ្មោះថា "sītisiyāvimokkho" គឺវិបស្សនាញាណនោះឯង ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយគិតថា "សូមឱ្យខ្ញុំត្រជាក់"។ សូម្បីបទថា "sītisikāvimokkhotipi" ក៏ជាបាឋៈដែរ លោកតែងពន្យល់អត្ថន័យនៃបទនោះថា ជាវិមោក្ខដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីភាពត្រជាក់ក្នុងសន្តានចិត្ត។ វិមោក្ខដែលឈ្មោះថា "jhānavimokkhoti" គឺឈាននោះឯង ដែលបែងចែកជាឧបចារៈ និងអប្បនា និងបែងចែកជាលោកិយ និងលោកុត្តរៈ ឈ្មោះថាវិមោក្ខ។ វិមោក្ខដែលឈ្មោះថា "anupādā cittassa vimokkhoti" គឺការរួចផុតនៃចិត្ត ដោយមិនប្រកាន់មាំ មិនចាប់យក។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

วิโมกฺขุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីវិមោក្ខុទ្ទេស ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๒. วิโมกฺขนิทฺเทสวณฺณนา

២. ការពណ៌នាអំពីវិមោក្ខនិទ្ទេស

๒๑๐. กตโมติอาทิเก อุทฺเทสสฺส นิทฺเทเส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ อุปปริกฺขติ. สุญฺญมิทนฺติ อิทํ ขนฺธปญฺจกํ สุญฺญํ. เกน สุญฺญํ? อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. ตตฺถ อตฺเตน วาติ พาลชนปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน อภาวา เตน อตฺตนา จ สุญฺญํ. อตฺตนิเยน วาติ ตสฺส ปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน สนฺตเกน จ สุญฺญํ. อตฺตโน อภาเวเนว อตฺตนิยาภาโว. อตฺตนิยญฺจ นาม นิจฺจํ วา สิยา สุขํ วา, ตทุภยมฺปิ นตฺถิ. เตน นิจฺจปฏิกฺเขเปน อนิจฺจานุปสฺสนา, สุขปฏิกฺเขเปน ทุกฺขานุปสฺสนา จ วุตฺตา โหติ. สุญฺญมิทํ อตฺเตน วาติ อนตฺตานุปสฺสนาเยว วุตฺตา. โสติ โส เอวํ ตีหิ อนุปสฺสนาหิ วิปสฺสมาโน ภิกฺขุ. อภินิเวสํ น กโรตีติ อนตฺตานุปสฺสนาวเสน อตฺตาภินิเวสํ น กโรติ.

២១០. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់ (និទ្ទេស) នៃឧទ្ទេសដែលមានពាក្យថា "katamo" ជាដើមនោះ ពាក្យថា "iti paṭisañcikkhati" សេចក្តីថា រមែងពិចារណា ស៊ើបសួរយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "suññamidanti" សេចក្តីថា ក្រុមនៃខន្ធទាំង ៥ នេះ សូន្យ។ សួរថា សូន្យចាកអ្វី? ឆ្លើយថា សូន្យចាកអត្តា ឬចាករបស់ដែលជារបស់អត្តា (អត្តនិយៈ)។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា "attena vāti" សេចក្តីថា ព្រោះមិនមានអត្តាដែលជនពាលទាំងឡាយកំណត់ទុក ហេតុនោះ ទើបសូន្យចាកអត្តានោះផង ចាកខ្លួននោះផង។ ពាក្យថា "attaniyena vāti" សេចក្តីថា សូន្យចាករបស់ដែលជារបស់អត្តាដែលជនពាលទាំងឡាយកំណត់ទុកនោះផង។ ព្រោះតែមិនមានអត្តានោះឯង ទើបមិនមានអត្តនិយៈ។ ម្យ៉ាងទៀត អ្វីដែលឈ្មោះថា អត្តនិយៈនោះ គប្បីជាសភាវៈទៀងទាត់ (និច្ចៈ) ឬជាសភាវៈមានសេចក្តីសុខ (សុខៈ) ប៉ុន្តែ សភាវៈទាំងពីរយ៉ាងនោះ មិនមានឡើយ។ ក្នុងពាក្យនោះ ការបដិសេធភាពទៀងទាត់ ឈ្មោះថា អនិច្ចានុបស្សនា ការបដិសេធភាពជាសុខ ឈ្មោះថា ទុក្ខានុបស្សនា ត្រូវបានពោលទុកហើយ។ ពាក្យថា "suññamidaṃ attena vāti" នេះ គឺអនត្តានុបស្សនានោះឯង ដែលត្រូវបានពោលទុក។ ពាក្យថា "soti" គឺភិក្ខុអ្នកពិចារណាឃើញយ៉ាងនេះ ដោយអនុបស្សនាទាំង ៣។ ពាក្យថា "abhinivesaṃ na karotīti" សេចក្តីថា មិនធ្វើនូវការចូលទៅកាន់ដោយអំណាចនៃអត្តា ដោយអំណាចនៃអនត្តានុបស្សនាឡើយ។

นิมิตฺตํ น กโรตีติ อนิจฺจานุปสฺสนาวเสน นิจฺจนิมิตฺตํ น กโรติ. ปณิธึ น กโรตีติ ทุกฺขานุปสฺสนาวเสน ปณิธึ น กโรติ. อิเม ตโย วิโมกฺขา ปริยาเยน วิปสฺสนากฺขเณ ตทงฺควเสนาปิ ลพฺภนฺติ, นิปฺปริยาเยน ปน สมุจฺเฉทวเสน มคฺคกฺขเณเยว. จตฺตาริ ฌานานิ อชฺฌตฺตํ นีวรณาทีหิ วุฏฺฐานโต อชฺฌตฺตวุฏฺฐาโน วิโมกฺโข. จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย อารมฺมเณหิ วุฏฺฐานโต พหิทฺธาวุฏฺฐาโน วิโมกฺโข. อารมฺมณมฺปิ หิ พาหิรายตนานิ วิย อิธ ‘‘พหิทฺธา’’ติ วุตฺตํ. อิเม ทฺเว วิกฺขมฺภนวิโมกฺขา, ทุภโต วุฏฺฐาโน ปน สมุจฺเฉทวิโมกฺโข.

ពាក្យថា Nimittaṃ na karoti សេចក្តីថា មិនធ្វើនូវនិច្ចនិមិត្ត ដោយអំណាចនៃអនិច្ចានុបស្សនា។ ពាក្យថា Paṇidhiṃ na karoti សេចក្តីថា មិនធ្វើនូវប្រណិធិ (សេចក្តីប្រាថ្នា) ដោយអំណាចនៃទុក្ខានុបស្សនា។ វិមោក្ខទាំង ៣ នេះ រមែងបានដោយបរិយាយ ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា សូម្បីដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន ប៉ុន្តែដោយនិប្បរិយាយ (ដោយវគ្គពិតប្រាកដ) រមែងបានដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទប្បហាន ក្នុងខណៈនៃមគ្គប៉ុណ្ណោះ។ ឈានទាំង ៤ ឈ្មោះថា អជ្ឈត្តវុដ្ឋានវិមោក្ខ ព្រោះចេញចាកនីវរណៈជាដើម ក្នុងខាងក្នុង។ អរូបសមាបត្តិទាំង ៤ ឈ្មោះថា ពហិទ្ធាវុដ្ឋានវិមោក្ខ ព្រោះចេញចាកអារម្មណ៍ទាំងឡាយ។ ព្រោះថា សូម្បីអារម្មណ៍ លោកក៏ហៅថា «ពហិទ្ធា» (ខាងក្រៅ) ក្នុងទីនេះ ដូចជាពាហិរាយតនៈទាំងឡាយដែរ។ វិមោក្ខទាំងពីរនេះ ឈ្មោះថា វិក្ខម្ភនវិមោក្ខ ចំណែកឯទុភតោវុដ្ឋានវិមោក្ខ ឈ្មោះថា សមុច្ឆេទវិមោក្ខ។

นีวรเณหิ วุฏฺฐาตีติอาทีหิ อชฺฌตฺตวุฏฺฐานํ สรูปโต วุตฺตํ. รูปสญฺญายาติอาทีหิ กสิณาทิอารมฺมณสมติกฺกมสฺส ปากฏตฺตา ตํ [Pg.152] อวตฺวา สุตฺตนฺเตสุ วุตฺตรูปสญฺญาทิสมติกฺกโม วุตฺโต. สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสาติ สมาสปทํ, สกฺกายทิฏฺฐิยา วิจิกิจฺฉาย สีลพฺพตปรามาสาติ วิจฺเฉโท. อยเมว วา ปาโฐ.

ដោយបាឋៈទាំងឡាយមានជាដើមថា Nīvaraṇehi vuṭṭhāti លោកពោលសំដៅយកអជ្ឈត្តវុដ្ឋានៈ ដោយសរូបៈ (ដោយរូបពិត)។ ដោយបាឋៈទាំងឡាយមានជាដើមថា Rūpasaññāya ព្រោះភាពជាក់ស្តែងនៃការកន្លងនូវអារម្មណ៍មានកសិណជាដើម លោកមិនពោលនូវការកន្លងនោះឡើយ ប៉ុន្តែពោលសំដៅយកការកន្លងនូវរូបសញ្ញាជាដើម ដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងព្រះសូត្រទាំងឡាយ។ បទថា Sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā នេះ ជាសមាសបទ ការវិគ្រោះ (វិច្ឆេទ) ត្រូវធ្វើថា Sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā (សក្កាយទិដ្ឋិផង វិចិកិច្ឆាផង សីលព្វតបរាមាសៈផង)។ មួយម៉្យាងទៀត បាឋៈនេះឯង (ដែលសម្រេចដោយការវិគ្រោះនេះ) រមែងមាន។

๒๑๑. วิตกฺโก จาติอาทีหิ ฌานานํ สมาปตฺตีนญฺจ อุปจารภูมิโย วุตฺตา. อนิจฺจานุปสฺสนาติอาทีหิ จตุนฺนํ มคฺคานํ ปุพฺพภาควิปสฺสนา วุตฺตา. ปฏิลาโภ วาติ ปญฺจวิธวสิปฺปตฺติยา พฺยาปิโต ปตฺถโฏ ลาโภติ ปฏิลาโภ. วสิปฺปตฺติยา หิ สพฺโพ ฌานปโยโค จ สมาปตฺติปโยโค จ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, ตสฺมา ปฏิลาโภ ‘‘ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิโมกฺโข’’ติ วุตฺโต. วิปาโก ปน ฌานสฺส สมาปตฺติยา จ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ โหตีติ อุชุกเมว. เกจิ ปน ‘‘อุปจารปโยคสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา ฌานสฺส สมาปตฺติยา จ ปฏิลาโภ โหติ, ตสฺมา ฌานสมาปตฺติปฏิลาโภ ‘ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิโมกฺโข’ติ วุจฺจตี’’ติ วทนฺติ.

២១១. ដោយបាឋៈទាំងឡាយមានជាដើមថា Vitakko ca លោកពោលសំដៅយកឧបចារភូមិទាំងឡាយ នៃឈាន និងសមាបត្តិទាំងឡាយ។ ដោយបាឋៈទាំងឡាយមានជាដើមថា Aniccānupassanā លោកពោលសំដៅយកបុព្វភាគវិបស្សនា នៃមគ្គទាំង ៤។ បទថា Paṭilābho vā គឺ ការបានដែលផ្សាយទៅ ផ្សព្វផ្សាយទៅ ដោយការដល់នូវវសីភាព ៥ យ៉ាង ឈ្មោះថា បដិលាភៈ។ ព្រោះថា កាលបើដល់នូវវសីភាពហើយ ព្យាយាម (បយោគៈ) ក្នុងឈានទាំងអស់ និងព្យាយាមក្នុងសមាបត្តិទាំងអស់ រមែងស្ងប់រម្ងាប់ទៅ ហេតុនោះ ការបាននោះ លោកទើបហៅថា «បដិប្បស្សទ្ធិវិមោក្ខ»។ ចំណែកឯវិបាក រមែងជាសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់នៃឈាន និងសមាបត្តិ នេះជាសេចក្តីត្រង់ៗតែម្តង។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ព្រោះភាពស្ងប់រម្ងាប់នៃឧបចារបយោគៈ ការបាននូវឈាន និងសមាបត្តិ រមែងមាន ហេតុនោះ ការបាននូវឈាន និងសមាបត្តិ លោកទើបហៅថា «បដិប្បស្សទ្ធិវិមោក្ខ» ដូច្នេះក៏មាន។

๒๑๒. อชฺฌตฺตนฺติ อตฺตานํ อธิกิจฺจ ปวตฺตํ. ปจฺจตฺตนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจ ปวตฺตํ. อุภเยนาปิ นิยกชฺฌตฺตเมว ทีเปติ นีลนิมิตฺตนฺติ นีลเมว. นีลสญฺญํ ปฏิลภตีติ ตสฺมึ นีลนิมิตฺเต นีลมิติสญฺญํ ปฏิลภติ. สุคฺคหิตํ กโรตีติ ปริกมฺมภูมิยํ สุฏฺฐุ อุคฺคหิตํ กโรติ. สูปธาริตํ อุปธาเรตีติ อุปจารภูมิยํ สุฏฺฐุ อุปธาริตํ กตฺวา อุปธาเรติ. สฺวาวตฺถิตํ อวตฺถาเปตีติ อปฺปนาภูมิยํ สุฏฺฐุ นิจฺฉิตํ นิจฺฉินาติ. ววตฺถาเปตีติปิ ปาโฐ. อชฺฌตฺตญฺหิ นีลปริกมฺมํ กโรนฺโต เกเส วา ปิตฺเต วา อกฺขิตารกายํ วา กโรติ. พหิทฺธา นีลนิมิตฺเตติ นีลปุปฺผนีลวตฺถนีลธาตูนํ อญฺญตเร นีลกสิเณ. จิตฺตํ อุปสํหรตีติ จิตฺตํ อุปเนติ. ปีตาทีสุปิ เอเสว นโย. อาเสวตีติ ตเมว สญฺญํ อาทิโต เสวติ. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. พหุลีกโรตีติ ปุนปฺปุนํ กโรติ. รูปนฺติ นีลนิมิตฺตํ รูปํ. รูปสญฺญีติ ตสฺมึ รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สา อสฺส อตฺถีติ รูปสญฺญี. อชฺฌตฺตํ ปีตนิมิตฺตาทีสุ ปีตปริกมฺมํ กโรนฺโต เมเท วา ฉวิยา วา อกฺขีนํ ปีตฏฺฐาเน วา กโรติ. โลหิตปริกมฺมํ กโรนฺโต มํเส วา โลหิเต วา ชิวฺหาย วา หตฺถตลปาทตเลสุ วา อกฺขีนํ รตฺตฏฺฐาเน วา กโรติ. โอทาตปริกมฺมํ กโรนฺโต อฏฺฐิมฺหิ วา ทนฺเต วา นเข วา อกฺขีนํ เสตฏฺฐาเน วา กโรติ. อชฺฌตฺตํ อรูปนฺติ อชฺฌตฺตํ รูปนิมิตฺตํ นตฺถีติ อตฺโถ.

២១២. បទថា Ajjhattaṃ គឺ ប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនូវខ្លួន។ បទថា Paccattaṃ គឺ ប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនូវខ្លួន។ សូម្បីដោយបទទាំងពីរ លោកក៏បង្ហាញសំដៅយកតែអជ្ឈត្តៈរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Nīlanimittaṃ គឺ ពណ៌ខៀវនោះឯង។ បទថា Nīlasaññaṃ paṭilabhati គឺ រមែងបាននូវសេចក្តីសម្គាល់ថា «ខៀវ» ក្នុងនីលនិមិត្តនោះ។ បទថា Suggahitaṃ karoti គឺ ធ្វើការកាន់យកដោយប្រពៃ ក្នុងបរិកម្មភូមិ។ បទថា Sūpadhāritaṃ upadhāreti គឺ ធ្វើការទ្រទ្រង់ដោយប្រពៃ ហើយទ្រទ្រង់ទុក ក្នុងឧបចារភូមិ។ បទថា Svāvatthitaṃ avatthāpeti គឺ កំណត់ទុកដោយប្រពៃ ហើយកំណត់ទុក ក្នុងអប្បនាភូមិ។ បាឋៈថា Vavatthāpeti ក៏មាន។ ព្រោះថា កាលបុគ្គលធ្វើនូវនីលបរិកម្មក្នុងខាងក្នុង រមែងធ្វើក្នុងសក់ទាំងឡាយក្តី ក្នុងប្រមាត់ក្តី ក្នុងប្រស្រីភ្នែកក្តី។ បទថា Bahiddhā nīlanimitte គឺ ក្នុងនីលកសិណណាមួយ ក្នុងបណ្តាផ្កាខៀវ គ្រឿងស្លៀកដណ្តប់ខៀវ និងធាតុពណ៌ខៀវ។ បទថា Cittaṃ upasaṃharati គឺ នាំទៅនូវចិត្ត។ សូម្បីក្នុងពណ៌លឿងជាដើម ក៏មានន័យនេះឯង។ បទថា Āsevati គឺ សេពនូវសញ្ញានោះឯង តាំងពីដំបូង។ បទថា Bhāveti គឺ ធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង。 បទថា Bahulīkaroti គឺ ធ្វើរឿយៗ។ បទថា Rūpaṃ គឺ រូបគឺនីលនិមិត្ត។ បទថា Rūpasaññī គឺ សញ្ញាក្នុងរូបនោះ ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា, សញ្ញានោះមានដល់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រូបសញ្ញី។ កាលធ្វើនូវបីតបរិកម្មក្នុងខាងក្នុង រមែងធ្វើក្នុងខ្លាញ់ខាប់ក្តី ក្នុងស្បែកក្តី ក្នុងទីមានពណ៌លឿងនៃភ្នែកទាំងឡាយក្តី។ កាលធ្វើនូវលោហិតបរិកម្ម រមែងធ្វើក្នុងសាច់ក្តី ក្នុងឈាមក្តី ក្នុងអណ្តាតក្តី ក្នុងបាតដៃនិងបាតជើងទាំងឡាយក្តី ក្នុងទីមានពណ៌ក្រហមនៃភ្នែកទាំងឡាយក្តី។ កាលធ្វើនូវឱទាតបរិកម្ម រមែងធ្វើក្នុងឆ្អឹងក្តី ក្នុងធ្មេញក្តី ក្នុងក្រចកក្តី ក្នុងទីមានពណ៌សនៃភ្នែកទាំងឡាយក្តី។ បទថា Ajjhattaṃ arūpaṃ គឺ រូបនិមិត្តក្នុងខាងក្នុង មិនមាន នេះជាសេចក្តី។

เมตฺตาสหคเตนาติ [Pg.153] ปฐมทุติยตติยชฺฌานวเสน เมตฺตาย สมนฺนาคเตน. เจตสาติ จิตฺเตน. เอกํ ทิสนฺติ เอกํ เอกิสฺสา ทิสาย ปฐมปริคฺคหิตํ สตฺตํ อุปาทาย เอกทิสาปริยาปนฺนสตฺตผรณวเสน วุตฺตํ. ผริตฺวาติ ผุสิตฺวา อารมฺมณํ กตฺวา. วิหรตีติ พฺรหฺมวิหาราธิฏฺฐิตํ อิริยาปถวิหารํ ปวตฺเตติ. ตถา ทุติยนฺติ ยถา ปุรตฺถิมาทีสุ ยํกิญฺจิ เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตเถว ตทนนฺตรํ ทุติยํ ตติยํ จตุตฺถํ วาติ อตฺโถ. อิติ อุทฺธนฺติ เอเตเนว นเยน อุปริมํ ทิสนฺติ วุตฺตํ โหติ. อโธ ติริยนฺติ อโธทิสมฺปิ ติริยํ ทิสมฺปิ เอวเมว. ตตฺถ จ อโธติ เหฏฺฐา. ติริยนฺติ อนุทิสา. เอวํ สพฺพทิสาสุ อสฺสมณฺฑลิกาย อสฺสมิว เมตฺตาสหคตํ จิตฺตํ สาเรติปิ ปจฺจาสาเรติปีติ. เอตฺตาวตา เอกเมกํ ทิสํ ปริคฺคเหตฺวา โอธิโส เมตฺตาผรณํ ทสฺสิตํ. สพฺพธีติอาทิ ปน อโนธิโส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพธีติ สพฺพตฺถ. สพฺพตฺตตายาติ สพฺเพสุ หีนมชฺฌิมุกฺกฏฺฐมิตฺตสปตฺตมชฺฌตฺตาทิปฺปเภเทสุ อตฺตตาย, ‘‘อยํ ปรสตฺโต’’ติ วิภาคํ อกตฺวา อตฺตสมตายาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา สพฺพตฺตตายาติ สพฺเพน จิตฺตภาเวน, อีสกมฺปิ พหิ อวิกฺขิปมาโนติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพาวนฺตนฺติ สพฺพสตฺตวนฺตํ, สพฺพสตฺตยุตฺตนฺติ อตฺโถ. สพฺพวนฺตนฺติปิ ปาโฐ. โลกนฺติ สตฺตโลกํ.

បទថា Mettāsahagatenā គឺ ប្រកបដោយមេត្តា ដោយអំណាចនៃបឋមជ្ឈាន ទុតិយជ្ឈាន និងតតិយជ្ឈាន។ បទថា Cetasā គឺ ដោយចិត្ត។ បទថា Ekaṃ disaṃ គឺ លោកពោលសំដៅយកការផ្សាយទៅកាន់សត្វដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងទិសមួយ ដោយអាស្រ័យនូវសត្វដែលបានកំណត់យកមុនដំបូង ក្នុងទិសណាមួយ។ បទថា Pharitvā គឺ ប៉ះពាល់ហើយ ធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍។ បទថា Viharati គឺ ញ៉ាំងឥរិយាបថវិហារៈ ដែលមានព្រហ្មវិហារធម៌ជាទីតាំង ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា Tathā dutiyaṃ គឺ សេចក្តីថា ដូចជាបុគ្គលផ្សាយទៅកាន់ទិសណាមួយ មានទិសបូព៌ជាដើម ហើយនៅ យ៉ាងណាមិញ រមែងផ្សាយទៅកាន់ទិសទី ២ ទី ៣ ឬទី ៤ ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីទិសដែលបានកាន់យកមុនដំបូងនោះ យ៉ាងនោះឯង។ បទថា Iti uddhaṃ គឺ លោកពោលសំដៅយកទិសខាងលើ ដោយន័យនេះឯង។ បទថា Adho tiriyaṃ គឺ សូម្បីទិសខាងក្រោម សូម្បីទិសទទឹង ក៏យ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា Adho គឺ ខាងក្រោម។ បទថា Tiriyaṃ គឺ ទិសតូច (អនុទិស)។ យ៉ាងនេះ រមែងញ៉ាំងចិត្តដែលប្រកបដោយមេត្តា ឲ្យរត់ទៅផង ឲ្យរត់ត្រឡប់ចុះឡើងផង ក្នុងទិសទាំងពួង ដូចជាសេះក្នុងទីរត់សេះ ដូច្នោះឯង។ ដោយពាក្យត្រឹមប៉ុណ្ណេះ លោកបង្ហាញនូវការផ្សាយមេត្តាដោយកំណត់ភាគ (ឱធិសោ) ដោយកាន់យកទិសមួយៗ។ ចំណែកឯបទមានជាដើមថា Sabbadhi លោកពោលដើម្បីបង្ហាញនូវការផ្សាយមេត្តាដោយមិនកំណត់ភាគ (អនោធិសោ)។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា Sabbadhi គឺ ក្នុងទីទាំងពួង។ បទថា Sabbattatāya គឺ ក្នុងសត្វទាំងឡាយ ទោះជាថោកទាប មធ្យម ឧត្តម ជាមិត្រ ជាសត្រូវ ឬជាអ្នកកណ្តាលជាដើម ដោយភាពជាខ្លួនឯង គឺមិនធ្វើការបែងចែកថា «នេះជាសត្វដទៃ» ឡើយ គឺលោកពោលសំដៅយកភាពស្មើគ្នានឹងខ្លួន។ មួយម៉្យាងទៀត បទថា Sabbattatāya គឺ ដោយភាវៈនៃចិត្តទាំងអស់ មិនខ្ចាត់ខ្ចាយទៅខាងក្រៅ សូម្បីបន្តិចបន្តួចឡើយ នេះជាសេចក្តីពោល។ បទថា Sabbāvantaṃ គឺ ប្រកបដោយសត្វទាំងពួង គឺប្រកបដោយសត្វទាំងអស់ នេះជាសេចក្តី។ បាឋៈថា Sabbavantaṃ ក៏មាន។ បទថា Lokaṃ គឺ សត្វលោក។

วิปุเลนาติ เอวมาทิปริยายทสฺสนโต ปเนตฺถ ปุน ‘‘เมตฺตาสหคเตนา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา วา เอตฺถ โอธิโส ผรเณ วิย ปุน ตถาสทฺโท วา อิติ-สทฺโท วา น วุตฺโต, ตสฺมา ปุน ‘‘เมตฺตาสหคเตน เจตสา’’ติ วุตฺตํ, นิคมนวเสน วา เอตํ วุตฺตํ. วิปุเลนาติ เอตฺถ ผรณวเสน วิปุลตา ทฏฺฐพฺพา. ภูมิวเสน ปน ตํ มหคฺคตํ. ตญฺหิ กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺถตาย วิปุลผลตาย ทีฆสนฺตานตาย จ มหนฺตภาวํ คตํ, มหนฺเตหิ วา อุฬารจฺฉนฺทวีริยจิตฺตปญฺเญหิ คตํ ปฏิปนฺนนฺติ มหคฺคตํ. ปคุณวเสน อปฺปมาณสตฺตารมฺมณวเสน จ อปฺปมาณํ. พฺยาปาทปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน อเวรํ. โทมนสฺสปฺปหานโต อพฺยาปชฺชํ, นิทฺทุกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปฏิกูลา โหนฺตีติ ภิกฺขุโน จิตฺตสฺส อปฺปฏิกูลา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. เสเสสุปิ วุตฺตนเยเนว กรุณามุทิตาอุเปกฺขาวเสน โยเชตพฺพํ. กรุณาย วิเหสาปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน อเวรํ, มุทิตาย อรติปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน.

បទថា Vipulena គឺ ព្រោះការបង្ហាញនូវវេវចនសព្ទមានជាដើមយ៉ាងនេះ ក្នុងទីនេះ លោកទើបពោលម្តងទៀតថា «មេត្តាសហគតេន»។ មួយម៉្យាងទៀត ព្រោះក្នុងទីនេះ លោកមិនបានពោលនូវ «តថា» សព្ទ ឬ «ឥតិ» សព្ទ ម្តងទៀត ដូចជាក្នុងការផ្សាយដោយកំណត់ភាគឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលម្តងទៀតថា «ដោយចិត្តប្រកបដោយមេត្តា» (mettāsahagatena cetasā) ឬមួយ ពាក្យនេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃការសន្និដ្ឋាន (និគមនៈ)។ ក្នុងបទថា Vipulena នេះ គប្បីជ្រាបនូវភាពធំទូលាយ ដោយអំណាចនៃការផ្សាយទៅ។ ចំណែកឯដោយអំណាចនៃភូមិ មេត្តានោះ ឈ្មោះថា មហគ្គតៈ។ ព្រោះថា មេត្តានោះ ដល់នូវភាពជាធំ ព្រោះភាពជាធម៌អាចកំចាត់បង់នូវកិលេសបាន ព្រោះភាពជាធម៌មានផលធំទូលាយ និងព្រោះភាពជាធម៌មានសន្តានវែងឆ្ងាយ ឬមួយ ឈ្មោះថា មហគ្គតៈ ព្រោះជាធម៌ដែលបុគ្គលអ្នកធំទាំងឡាយ ប្រកបដោយឆន្ទៈ វីរិយៈ ចិត្ត និងបញ្ញាដ៏ទូលាយ បានដល់ហើយ (បានប្រតិបត្តិហើយ)។ ឈ្មោះថា អប្បមាណៈ ដោយអំណាចនៃការស្ទាត់ជំនាញ និងដោយអំណាចនៃការមានសត្វរកប្រមាណមិនបានជាអារម្មណ៍។ ឈ្មោះថា អវេរៈ (មិនមានពៀរ) ព្រោះលះបង់នូវព្យាបាទដែលជាសត្រូវ។ ឈ្មោះថា អព្យាបជ្ឈៈ (មិនមានសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់) ព្រោះលះបង់នូវទោមនស្ស សេចក្តីថា មិនមានទុក្ខ។ បទថា Appaṭikūlā honti គឺ រមែងប្រាកដដល់ចិត្តរបស់ភិក្ខុ ដោយភាពជាធម៌មិនគួរខ្ពើមរអើម។ សូម្បីក្នុងព្រហ្មវិហារធម៌ដែលសេសសល់ គប្បីផ្សារភ្ជាប់ដោយអំណាចនៃករុណា មុទិតា និងឧបេក្ខា ដោយន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ក្នុងករុណា ឈ្មោះថា អវេរៈ ព្រោះលះបង់នូវវិហេសា (ការបៀតបៀន) ដែលជាសត្រូវ ក្នុងមុទិតា ឈ្មោះថា អវេរៈ ព្រោះលះបង់នូវអរតិ (សេចក្តីមិនត្រេកអរ) ដែលជាសត្រូវ។

อุเปกฺขาสหคเตนาติ [Pg.154] จตุตฺถชฺฌานวเสน อุเปกฺขาย สมนฺนาคเตน. ราคปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน อเวรํ, เคหสิตโสมนสฺสปฺปหานโต อพฺยาปชฺชํ. สพฺพมฺปิ หิ อกุสลํ กิเลสปริฬาหโยคโต สพฺยาปชฺชเมวาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

បទថា Upekkhāsahagatenā គឺ ប្រកបដោយឧបេក្ខា ដោយអំណាចនៃចតុត្ថជ្ឈាន។ ឈ្មោះថា អវេរៈ ព្រោះលះបង់នូវរាគៈដែលជាសត្រូវ ឈ្មោះថា អព្យាបជ្ឈៈ ព្រោះលះបង់នូវគេហសិតសោមនស្ស (សោមនស្សអាស្រ័យផ្ទះ)។ ព្រោះថា សូម្បីអកុសលធម៌ទាំងអស់ ឈ្មោះថា សព្យាបជ្ឈៈ (ប្រកបដោយសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់) តែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ ព្រោះប្រកបដោយកិលេសបរិឡាហៈ (សេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃកិលេស) នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា (វិសេស) នៃករុណាជាដើមទាំងនោះ។

๒๑๓. สพฺพโสติ สพฺพากาเรน, สพฺพาสํ วา, อนวเสสานนฺติ อตฺโถ. รูปสญฺญานนฺติ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรชฺฌานานญฺเจว ตทารมฺมณานญฺจ. รูปาวจรชฺฌานมฺปิ หิ รูปนฺติ วุจฺจติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙; ธ. ส. ๒๔๘), ตสฺส อารมฺมณมฺปิ พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๒๒๓). ตสฺมา อิธ รูเป สญฺญา รูปสญฺญาติ เอวํ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรชฺฌานสฺเสตํ อธิวจนํ. รูปํ สญฺญา อสฺสาติ รูปสญฺญํ, รูปมสฺส นามนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ ปถวีกสิณาทิเภทสฺส ตทารมฺมณสฺส เจตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. สมติกฺกมาติ วิราคา นิโรธา จ. กึ วุตฺตํ โหติ? เอตาสํ กุสลวิปากกิริยาวเสน ปญฺจทสนฺนํ ฌานสงฺขาตานํ รูปสญฺญานํ, เอเตสญฺจ ปถวีกสิณาทิวเสน นวนฺนํ อารมฺมณสงฺขาตานํ รูปสญฺญานํ สพฺพากาเรน, อนวเสสานํ วา วิราคา จ นิโรธา จ วิราคเหตุ เจว นิโรธเหตุ จ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. น หิ สกฺกา สพฺพโส อนติกฺกนฺตรูปสญฺเญน เอตํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุนฺติ. ยสฺมา ปน อารมฺมณสมติกฺกเมน ปตฺตพฺพา เอตา สมาปตฺติโย, น เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ ปฐมชฺฌานาทีนิ วิย. อารมฺมเณ อวิรตฺตสฺส จ สญฺญาสมติกฺกโม น โหติ, ตสฺมา อยํ อารมฺมณสมติกฺกมวเสนาปิ อตฺถวณฺณนา กตาติ เวทิตพฺพา.

២១៣. បទថា Sabbaso គឺ ដោយប្រការទាំងពួង ឬមួយ សេចក្តីថា នៃរូបសញ្ញាទាំងពួង មិនមានសេសសល់។ បទថា Rūpasaññānaṃ គឺ នៃរូបាវចរឈានទាំងឡាយ ដែលលោកពោលដោយមានសញ្ញាជាប្រធានផង នៃអារម្មណ៍នៃឈានទាំងនោះផង។ ព្រោះថា សូម្បីរូបាវចរឈាន លោកក៏ហៅថា «រូប» ក្នុងបាឋៈទាំងឡាយមានជាដើមថា «បុគ្គលមានរូប រមែងឃើញនូវរូបទាំងឡាយ» សូម្បីអារម្មណ៍នៃរូបាវចរឈាននោះ លោកក៏ហៅថា «រូប» ក្នុងបាឋៈទាំងឡាយមានជាដើមថា «រមែងឃើញនូវរូបទាំងឡាយក្នុងខាងក្រៅ មានពណ៌ល្អ និងពណ៌មិនល្អ»។ ហេតុនោះ ក្នុងទីនេះ សញ្ញាក្នុងរូប ឈ្មោះថា រូបសញ្ញា នេះជាឈ្មោះនៃរូបាវចរឈាន ដែលលោកពោលដោយមានសញ្ញាជាប្រធាន យ៉ាងនេះ។ រូបជាសញ្ញារបស់អារម្មណ៍នោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រូបសញ្ញៈ សេចក្តីថា រូបជាឈ្មោះរបស់អារម្មណ៍នោះ។ គប្បីជ្រាបថា នេះជាឈ្មោះនៃអារម្មណ៍នៃរូបាវចរឈាននោះ ដែលមានការបែងចែកមានបឋវីកសិណជាដើម យ៉ាងនេះដែរ។ បទថា Samatikkamā គឺ ព្រោះការប្រាសចាកតម្រេក និងព្រោះការរលត់។ តើលោកពោលពន្យល់ដូចម្តេច? សេចក្តីថា ព្រោះការប្រាសចាកតម្រេក និងព្រោះការរលត់ នៃរូបសញ្ញាទាំងឡាយ ពោលគឺឈានទាំង ១៥ នេះ ដោយអំណាចនៃកុសល វិបាក និងកិរិយា និងនៃរូបសញ្ញាទាំងឡាយ ពោលគឺអារម្មណ៍ទាំង ៩ នេះ ដោយអំណាចនៃបឋវីកសិណជាដើម ដោយប្រការទាំងពួង ឬដោយមិនមានសេសសល់ ព្រោះតែការប្រាសចាកតម្រេក និងព្រោះតែការរលត់ផង ព្រោះតែហេតុនៃសេចក្តីប្រាសចាកតម្រេក និងព្រោះតែហេតុនៃសេចក្តីរលត់ផង ទើបចូលកាន់អាកាសានញ្ចាយតនៈហើយនៅ។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមិនទាន់កន្លងនូវរូបសញ្ញាដោយប្រការទាំងពួង មិនអាចនឹងចូលកាន់អាកាសានញ្ចាយតនៈនេះហើយនៅបានឡើយ នេះជាសេចក្តីពោល។ ប៉ុន្តែ ព្រោះអរូបសមាបត្តិទាំងឡាយនេះ បុគ្គលគប្បីដល់បាន ដោយការកន្លងនូវអារម្មណ៍ មិនមែនដូចជាបឋមជ្ឈានជាដើម ដែលគប្បីដល់បានក្នុងអារម្មណ៍តែមួយនោះឡើយ និងព្រោះការកន្លងនូវសញ្ញា រមែងមិនមានដល់បុគ្គលដែលមិនទាន់ប្រាសចាកតម្រេកក្នុងអារម្មណ៍ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ការពន្យល់សេចក្តីនេះ លោកធ្វើហើយ សូម្បីដោយអំណាចនៃការកន្លងនូវអារម្មណ៍។

ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมาติ จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ รูปาทีนํ อารมฺมณานญฺจ ปฏิฆาเตน อุปฺปนฺนา สญฺญา ปฏิฆสญฺญา, รูปสญฺญาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. ตาสํ กุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนํ, อกุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนนฺติ สพฺพโส ทสนฺนมฺปิ ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา ปหานา อสมุปฺปาทา, อปฺปวตฺตึ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. กามญฺเจตา ปฐมชฺฌานาทีนิ สมาปนฺนสฺสปิ น สนฺติ, น หิ ตสฺมึ สมเย ปญฺจทฺวารวเสน จิตฺตํ ปวตฺตติ, เอวํ สนฺเตปิ อญฺญตฺถ ปหีนานํ สุขทุกฺขานํ จตุตฺถชฺฌาเน วิย สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ ตติยมคฺเค วิย จ อิมสฺมึ ฌาเน อุสฺสาหชนนตฺถํ อิมสฺส ฌานสฺส ปสํสาวเสน เอตาสํ เอตฺถ [Pg.155] วจนํ เวทิตพฺพํ. อถ วา กิญฺจาปิ ตา รูปาวจรํ สมาปนฺนสฺส น สนฺติ, อถ โข น ปหีนตฺตา น สนฺติ. น หิ รูปวิราคาย รูปาวจรภาวนา สํวตฺตติ, รูปายตฺตาเยว จ เอตาสํ ปวตฺติ. อยํ ปน ภาวนา รูปวิราคาย สํวตฺตติ, ตสฺมา ตา เอตฺถ ปหีนาติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. น เกวลญฺจ วตฺตุํ, เอกํเสเนว เอวํ ธาเรตุมฺปิ วฏฺฏติ. ตาสญฺหิ อิโต ปุพฺเพ อปฺปหีนตฺตาเยว ‘‘ปฐมชฺฌานํ สมาปนฺนสฺส สทฺโท กณฺฏโก’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๗๒) วุตฺโต ภควตา. อิธ จ ปหีนตฺตาเยว อรูปสมาปตฺตีนํ อาเนญฺชตา สนฺตวิโมกฺขตา จ วุตฺตา.

ពាក្យថា Paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā (ការរលត់ទៅនៃបដិឃសញ្ញាទាំងឡាយ) សេចក្តីថា សញ្ញាដែលកើតឡើងដោយការប៉ះទង្គិចគ្នានៃវត្ថុមានចក្ខុជាដើម និងអារម្មណ៍មានរូបជាដើម ហៅថា បដិឃសញ្ញា, នេះជាឈ្មោះនៃរូបសញ្ញាជាដើម។ ពាក្យថា ការរលត់ទៅ គឺការលះបង់ ការមិនកើតឡើង ការធ្វើមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ នៃបដិឃសញ្ញាទាំង ១០ គឺកុសលវិបាកអហេតុកសញ្ញា ៥ និងអកុសលវិបាកសញ្ញា ៥ ដោយប្រការទាំងពួង។ តាមពិតទៅ បដិឃសញ្ញាទាំងនេះ មិនមានសូម្បីតែចំពោះបុគ្គលដែលចូលកាន់បឋមជ្ឈានជាដើមឡើយ ព្រោះថាក្នុងសម័យនោះ ចិត្តមិនប្រព្រឹត្តទៅតាមទ្វារទាំងប្រាំឡើយ។ ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ គួរជ្រាបថា ការសម្តែងនូវបដិឃសញ្ញាទាំងនោះក្នុងឈាននេះ គឺដើម្បីបង្កើតសេចក្តីព្យាយាម និងដោយអំណាចនៃការសរសើរនូវអាកាសានញ្ចាយតនឈាននេះ ដូចជាការសម្តែងនូវសុខនិងទុក្ខដែលលះបង់ក្នុងឈានដទៃ ក្នុងចតុត្ថជ្ឈាន ឬដូចជាការសម្តែងនូវសក្កាយទិដ្ឋិជាដើមដែលលះបង់ក្នុងមគ្គថ្នាក់ក្រោម ក្នុងតតិយមគ្គ (អនាគាមិមគ្គ) ដូច្នោះដែរ។ ម៉្យាងទៀត ទោះបីជាបដិឃសញ្ញាទាំងនោះមិនមានដល់បុគ្គលដែលចូលកាន់រូបាវចរឈានក៏ដោយ ប៉ុន្តែការមិនមាននោះ មិនមែនព្រោះតែការលះបង់ដាច់ស្រឡះនោះឡើយ។ ព្រោះថារូបាវចរភាវនាមិនប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេកក្នុងរូបឡើយ ហើយការប្រព្រឹត្តទៅនៃបដិឃសញ្ញាទាំងនោះ ក៏អាស្រ័យតែនឹងរូបប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកឯភាវនានេះ (អាកាសានញ្ចាយតនភាវនា) ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការប្រាសចាកតម្រេកក្នុងរូប ហេតុនោះ ទើបគួរពោលថា បដិឃសញ្ញាទាំងនោះត្រូវបានលះបង់ក្នុងឈាននេះ។ មិនត្រឹមតែគួរពោលប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីតែការចងចាំទុកដោយចំណែកមួយ (ពិតប្រាកដ) យ៉ាងនេះ ក៏គួរដែរ។ ព្រោះថា ព្រោះតែបដិឃសញ្ញាទាំងនោះមិនទាន់លះបង់បានមុនអំពីឈាននេះហើយ ទើបព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា «សំឡេងជាបន្លាចំពោះបុគ្គលដែលចូលកាន់បឋមជ្ឈាន»។ ប៉ុន្តែក្នុងអរូបឈាននេះ ព្រោះតែបដិឃសញ្ញាត្រូវបានលះបង់ហើយ ទើបព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងនូវភាពមិនកម្រើក (អានេញ្ជភាព) និងភាពជាវិមោក្ខដ៏ស្ងប់រម្ងាប់នៃអរូបសមាបត្តិទាំងឡាយ។

นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการาติ นานตฺเต วา โคจเร ปวตฺตานํ สญฺญานํ, นานตฺตานํ วา สญฺญานํ. ยสฺมา เหตา รูปสทฺทาทิเภเท นานตฺเต นานาสภาเว โคจเร ปวตฺตนฺติ, ยสฺมา เจตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา, ทฺวาทส อกุสลสญฺญา, เอกาทส กามาวจรกุสลวิปากสญฺญา, ทฺเว อกุสลวิปากสญฺญา, เอกาทส กามาวจรกิริยาสญฺญาติ เอวํ จตุจตฺตาลีสมฺปิ สญฺญา นานตฺตา นานาสภาวา อญฺญมญฺญวิสทิสา, ตสฺมา ‘‘นานตฺตสญฺญา’’ติ วุตฺตา. ตาสํ สพฺพโส นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนาวชฺชนา จิตฺเต จ อนุปฺปาทนา. ยสฺมา ตา นาวชฺชติ จิตฺเต จ น อุปฺปาเทติ น มนสิกโรติ น ปจฺจเวกฺขติ, ตสฺมาติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺมา เจตฺถ ปุริมา รูปสญฺญา ปฏิฆสญฺญา จ อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺเต ภเวปิ น วิชฺชนฺติ, ปเคว ตสฺมึ ภเว อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรณกาเล, ตสฺมา ตาสํ สมติกฺกมา อตฺถงฺคมาติ ทฺเวธาปิ อภาโวเยว วุตฺโต. นานตฺตสญฺญาสุ ปน ยสฺมา อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา, นว กิริยาสญฺญา, ทสากุสลสญฺญาติ อิมา สตฺตวีสติ สญฺญา อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺเต ภเว วิชฺชนฺติ, ตสฺมา ตาสํ อมนสิการาติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถาปิ หิ อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺโต ตาสํ อมนสิการาเยว อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตา ปน มนสิกโรนฺโต อสมาปนฺโน โหตีติ. สงฺเขปโต เจตฺถ ‘‘รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา’’ติอิมินา สพฺพรูปาวจรธมฺมานํ ปหานํ วุตฺตํ. ‘‘ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา’’ติอิมินา สพฺเพสํ กามาวจรจิตฺตเจตสิกานํ ปหานญฺจ อมนสิกาโร จ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

ពាក្យថា Nānattasaññānaṃ amanasikārā (ព្រោះមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវនានត្តសញ្ញាទាំងឡាយ) សេចក្តីថា សញ្ញាទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗគ្នា ឬសញ្ញាទាំងឡាយដែលមានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា។ ព្រោះថាសញ្ញាទាំងនោះ ប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗគ្នា មានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា មានការប្លែកគ្នានៃរូបនិងសំឡេងជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះថាសញ្ញាទាំង ៤៤ នេះ គឺ កាមាវចរកុសលសញ្ញា ៨, អកុសលសញ្ញា ១២, កាមាវចរកុសលវិបាកសញ្ញា ១១, អកុសលវិបាកសញ្ញា ២, កាមាវចរកិរិយាសញ្ញា ១១ ទាំងនេះ ជាសញ្ញាផ្សេងៗគ្នា មានសភាវៈផ្សេងៗគ្នា មិនដូចគ្នាទៅវិញទៅមក ហេតុនោះ ទើបហៅថា «នានត្តសញ្ញា»។ ព្រោះមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត គឺការមិនពិចារណា និងការមិនធ្វើឲ្យកើតឡើងក្នុងចិត្ត នូវនានត្តសញ្ញាទាំងនោះដោយប្រការទាំងពួង។ សេចក្តីថា ព្រោះបុគ្គលនោះមិនពិចារណា មិនធ្វើឲ្យកើតឡើងក្នុងចិត្ត មិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត មិនពិចារណាឡើងវិញនូវសញ្ញាទាំងនោះ។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ រូបសញ្ញា និងបដិឃសញ្ញាដែលពោលខាងដើម មិនមានសូម្បីតែក្នុងភពដែលកើតឡើងដោយឈាននេះ (អាកាសានញ្ចាយតនភព) ទៅហើយ ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីក្នុងខណៈដែលចូលកាន់ឈាននេះហើយរស់នៅក្នុងភពនោះ ហេតុនោះ ការមិនមាននៃរូបសញ្ញានិងបដិឃសញ្ញាទាំងនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងដោយបទទាំងពីរគឺ សមតិក្កមៈ (ការកន្លងផុត) និង អត្ថង្គមៈ (ការរលត់ទៅ)។ ចំណែកឯក្នុងនានត្តសញ្ញាទាំងឡាយ ព្រោះថាសញ្ញាទាំង ២៧ នេះ គឺ កាមាវចរកុសលសញ្ញា ៨, កិរិយាសញ្ញា ៩, អកុសលសញ្ញា ១០ តែងមានក្នុងភពដែលកើតឡើងដោយឈាននេះ ហេតុនោះ គួរជ្រាបថា ព្រះអង្គទើបត្រាស់សម្តែងនូវការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត (អಮನសិការៈ) នៃសញ្ញាទាំងនោះ។ ព្រោះថាសូម្បីតែក្នុងភពនោះ បុគ្គលដែលចូលកាន់ឈាននេះហើយរស់នៅ ក៏ចូលកាន់ឈានហើយរស់នៅបាន ព្រោះតែការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសញ្ញាទាំងនោះឯង។ ចំណែកឯបុគ្គលដែលធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសញ្ញាទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកមិនបានចូលកាន់ឈានឡើយ។ ដោយសង្ខេបក្នុងទីនេះ ដោយបទថា «rūpasaññānaṃ samatikkamā» ព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងការលះបង់នូវរូបាវចរធម៌ទាំងអស់។ ដោយបទថា «paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā nānattasaññānaṃ amanasikārā» គួរជ្រាបថា ព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងការលះបង់ និងការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវកាមាវចរចិត្តនិងចេតសិកទាំងអស់។

อนนฺโต [Pg.156] อากาโสติ เอตฺถ ปญฺญตฺติมตฺตตฺตา นาสฺส อุปฺปาทนฺโต วา วยนฺโต วา ปญฺญายตีติ อนนฺโต, อนนฺตผรณวเสนาปิ อนนฺโต. น หิ โส โยคี เอกเทสวเสน ผรติ, สกลวเสเนว ผรติ. อากาโสติ กสิณุคฺฆาฏิมากาโส. อากาสานญฺจายตนาทีนิ วุตฺตตฺถานิ. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ ตํ ปตฺวา นิปฺผาเทตฺวา ตทนุรูเปน อิริยาปเถน วิหรติ. ตเทว สมาปชฺชิตพฺพโต สมาปตฺติ.

ក្នុងបទថា Ananto ākāso (អាកាសមិនមានទីបំផុត) នេះ ព្រោះភាពជាបញ្ញត្តិម៉្យាង ទីបំផុតនៃការកើតឡើង ឬទីបំផុតនៃការវិនាសទៅនៃអាកាសនោះ មិនប្រាកដឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា មិនមានទីបំផុត (អនន្តៈ)។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា មិនមានទីបំផុត ព្រោះការផ្សាយទៅមិនមានទីបំផុត។ ព្រោះថាយោគីនោះមិនផ្សាយទៅដោយចំណែកមួយឡើយ គឺផ្សាយទៅដោយចំណែកទាំងអស់តែម្តង។ ពាក្យថា Ākāso គឺអាកាសដែលបានមកពីការដកកសិណចេញ (កសិណុគ្ឃាដិមាកាស)។ ពាក្យថា Ākāsānañcāyatana ជាដើម មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។ ពាក្យថា Upasampajja viharati សេចក្តីថា ដល់នូវឈាននោះ ធ្វើឲ្យសម្រេចហើយ រស់នៅដោយឥរិយាបថដ៏សមគួរដល់ឈាននោះ។ ឈាននោះឯង ឈ្មោះថា សមាបត្តិ ព្រោះជាធម៌ដែលត្រូវចូលកាន់។

อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ฌานมฺปิ อากาสานญฺจายตนํ อารมฺมณมฺปิ. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อากาสานญฺจํ จ ตํ ปฐมสฺส อารุปฺปชฺฌานสฺส อารมฺมณตฺตา เทวานํ เทวายตนํ วิย อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ อากาสานญฺจายตนํ, ตถา อากาสานญฺจํ จ ตํ ตสฺส ฌานสฺส สญฺชาติเหตุตฺตา ‘‘กมฺโพชา อสฺสานํ อายตน’’นฺติอาทีนิ วิย สญฺชาติเทสฏฺเฐน อายตนญฺจาติปิ อากาสานญฺจายตนํ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตเมกชฺฌํ กตฺวา ‘‘อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ ตํเยว ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ ผริตฺวา ปวตฺตํ วิญฺญาณํ ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ มนสิกโรนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. มนสิการวเสน วา อนนฺตํ. โส หิ ตํ อากาสารมฺมณํ วิญฺญาณํ อนวเสสโต มนสิกโรนฺโต อนนฺตํ มนสิ กโรติ.

ពាក្យថា Ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamā (កន្លងផុតអាកាសានញ្ចាយតនៈ) សេចក្តីថា ដោយណៃដែលបានពោលរួចមកហើយខាងដើម សូម្បីតែឈានក៏ហៅថា អាកាសានញ្ចាយតនៈ សូម្បីតែអារម្មណ៍ក៏ហៅថា អាកាសានញ្ចាយតនៈ។ ព្រោះថា សូម្បីតែអារម្មណ៍ ដោយណៃដែលបានពោលរួចមកហើយខាងដើម គឺអាកាសានញ្ចៈផង ហើយព្រោះជាអារម្មណ៍នៃបឋមអរូបឈាន ទើបឈ្មោះថា អាយតនៈ ដោយអត្ថថាជាទីតាំង ដូចជាទេវាយតនៈជាទីតាំងនៃទេវតាទាំងឡាយ ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាកាសានញ្ចាយតនៈ។ ម៉្យាងទៀត អាកាសានញ្ចៈផង ហើយព្រោះជាហេតុឲ្យកើតឡើងនៃឈាននោះ ទើបឈ្មោះថា អាយតនៈ ដោយអត្ថថាជាកន្លែងកើតឡើង ដូចជាពាក្យថា «កម្ពោជៈជាអាយតនៈ (ប្រភព) នៃសេះទាំងឡាយ» ជាដើម ហេតុនោះ សូម្បីតែអារម្មណ៍នោះ ក៏ហៅថា អាកាសានញ្ចាយតនៈដែរ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះតែបុគ្គលត្រូវកន្លងផុតនូវធម៌ទាំងពីរគឺ ឈាននេះផង អារម្មណ៍នេះផង ដោយការធ្វើមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ និងដោយការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ហើយចូលកាន់វិញ្ញាណញ្ចាយតនឈាននេះដើម្បីរស់នៅ ហេតុនោះ គួរជ្រាបថា ព្រះអង្គទើបរួមធម៌ទាំងពីរនោះចូលគ្នាតែមួយ ហើយត្រាស់ពាក្យនេះថា «ākāsānañcāyatanaṃ samatikkamā» (កន្លងផុតអាកាសានញ្ចាយតនៈ)។ ពាក្យថា Anantaṃ viññāṇaṃ សេចក្តីថា យោគីធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវវិញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការផ្សាយទៅកាន់អាកាសមិនមានទីបំផុតនោះឯងថា «វិញ្ញាណមិនមានទីបំផុត»។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា មិនមានទីបំផុត ដោយអំណាចនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត។ ព្រោះថាយោគីនោះ កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវវិញ្ញាណដែលមានអាកាសជាអារម្មណ៍នោះ មិនឲ្យមានសេសសល់ ឈ្មោះថា ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវវិញ្ញាណមិនមានទីបំផុត។

วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถาปิ จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ฌานมฺปิ วิญฺญาณญฺจายตนํ อารมฺมณมฺปิ. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิญฺญาณญฺจํ จ ตํ ทุติยสฺส อารุปฺปชฺฌานสฺส อารมฺมณตฺตา อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ วิญฺญาณญฺจายตนํ, ตถา วิญฺญาณญฺจํ จ ตํ ตสฺเสว ฌานสฺส สญฺชาติเหตุตฺตา สญฺชาติเทสฏฺเฐน อายตนญฺจาติปิ วิญฺญาณญฺจายตนํ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตเมกชฺฌํ กตฺวา ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. นตฺถิ กิญฺจีติ นตฺถิ นตฺถิ, สุญฺญํ สุญฺญํ, วิวิตฺตํ วิวิตฺตนฺติ เอวํ มนสิกโรนฺโตติ วุตฺตํ โหติ.

សូម្បីតែក្នុងបទថា Viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamā (កន្លងផុតវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ) នេះ ដោយណៃដែលបានពោលរួចមកហើយខាងដើម សូម្បីតែឈានក៏ហៅថា វិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ សូម្បីតែអារម្មណ៍ក៏ហៅថា វិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ។ ព្រោះថា សូម្បីតែអារម្មណ៍ ដោយណៃដែលបានពោលរួចមកហើយខាងដើម គឺវិញ្ញាណញ្ចៈផង ហើយព្រោះជាអារម្មណ៍នៃទុតិយអរូបឈាន ទើបឈ្មោះថា អាយតនៈ ដោយអត្ថថាជាទីតាំង ហេតុនោះ ទើបហៅថា វិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ។ ម៉្យាងទៀត វិញ្ញាណញ្ចៈផង ហើយព្រោះជាហេតុឲ្យកើតឡើងនៃឈាននោះ ទើបឈ្មោះថា អាយតនៈ ដោយអត្ថថាជាកន្លែងកើតឡើង ហេតុនោះ សូម្បីតែអារម្មណ៍នោះ ក៏ហៅថា វិញ្ញាណញ្ចាយតនៈដែរ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះតែបុគ្គលត្រូវកន្លងផុតនូវធម៌ទាំងពីរគឺ ឈាននេះផង អារម្មណ៍នេះផង ដោយការធ្វើមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ និងដោយការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ហើយចូលកាន់អាកិញ្ចញ្ញាយតនឈាននេះដើម្បីរស់នៅ ហេតុនោះ គួរជ្រាបថា ព្រះអង្គទើបរួមធម៌ទាំងពីរនោះចូលគ្នាតែមួយ ហើយត្រាស់ពាក្យនេះថា «viññāṇañcāyatanaṃ samatikkamā» (កន្លងផុតវិញ្ញាណញ្ចាយតនៈ)។ ពាក្យថា Natthi kiñci សេចក្តីថា យោគីធ្វើទុកក្នុងចិត្តយ៉ាងនេះថា «មិនមានអ្វីៗឡើយ មិនមានអ្វីៗឡើយ, សូន្យទទេ សូន្យទទេ, ស្ងាត់សូន្យ ស្ងាត់សូន្យ»។

อากิญฺจญฺญายตนํ [Pg.157] สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถาปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ฌานมฺปิ อากิญฺจญฺญายตนํ อารมฺมณมฺปิ. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อากิญฺจญฺญญฺจ ตํ ตติยสฺส อารุปฺปชฺฌานสฺส อารมฺมณตฺตา อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ อากิญฺจญฺญายตนํ, ตถา อากิญฺจญฺญญฺจ ตํ ตสฺเสว ฌานสฺส สญฺชาติเหตุตฺตา สญฺชาติเทสฏฺเฐน อายตนญฺจาติปิ อากิญฺจญฺญายตนํ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตเมกชฺฌํ กตฺวา ‘‘อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สญฺญาเวทยิตนิโรธกถา เหฏฺฐา กถิตาว.

សូម្បីតែក្នុងបទថា Ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamā (កន្លងផុតអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ) នេះ ដោយណៃដែលបានពោលរួចមកហើយខាងដើម សូម្បីតែឈានក៏ហៅថា អាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ សូម្បីតែអារម្មណ៍ក៏ហៅថា អាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ។ ព្រោះថា សូម្បីតែអារម្មណ៍ ដោយណៃដែលបានពោលរួចមកហើយខាងដើម គឺអាកិញ្ចញ្ញៈផង ហើយព្រោះជាអារម្មណ៍នៃតតិយអរូបឈាន ទើបឈ្មោះថា អាយតនៈ ដោយអត្ថថាជាទីតាំង ហេតុនោះ ទើបហៅថា អាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ។ ម៉្យាងទៀត អាកិញ្ចញ្ញៈផង ហើយព្រោះជាហេតុឲ្យកើតឡើងនៃឈាននោះ ទើបឈ្មោះថា អាយតនៈ ដោយអត្ថថាជាកន្លែងកើតឡើង ហេតុនោះ សូម្បីតែអារម្មណ៍នោះ ក៏ហៅថា អាកិញ្ចញ្ញាយតនៈដែរ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះតែបុគ្គលត្រូវកន្លងផុតនូវធម៌ទាំងពីរគឺ ឈាននេះផង អារម្មណ៍នេះផង ដោយការធ្វើមិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ និងដោយការមិនធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ហើយចូលកាន់នេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនឈាននេះដើម្បីរស់នៅ ហេតុនោះ គួរជ្រាបថា ព្រះអង្គទើបរួមធម៌ទាំងពីរនោះចូលគ្នាតែមួយ ហើយត្រាស់ពាក្យនេះថា «ākiñcaññāyatanaṃ samatikkamā» (កន្លងផុតអាកិញ្ចញ្ញាយតនៈ)។ ចំណែកឯសេចក្តីពន្យល់អំពីសញ្ញាវេទយិតនិរោធ ត្រូវបានពោលរួចមកហើយខាងក្រោម។

‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิกา สตฺต วิโมกฺขา ปจฺจนีกธมฺเมหิ สุฏฺฐุ วิมุจฺจนฏฺเฐน อารมฺมเณ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺเฐน จ วิโมกฺขา, นิโรธสมาปตฺติ ปน จิตฺตเจตสิเกหิ วิมุตฺตฏฺเฐน วิโมกฺโข. สมาปตฺติสมาปนฺนสมเย วิมุตฺโต โหติ, วุฏฺฐิตสมเย อวิมุตฺโต โหตีติ สมยวิโมกฺโข. สมุจฺเฉทวิมุตฺติวเสน อจฺจนฺตวิมุตฺตตฺตา อริยมคฺคา, ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติวเสน อจฺจนฺตวิมุตฺตตฺตา สามญฺญผลานิ, นิสฺสรณวิมุตฺติวเสน อจฺจนฺตวิมุตฺตตฺตา นิพฺพานํ อสมยวิโมกฺโข. ตถา สามยิกาสามยิกวิโมกฺขา.

វិមោក្ខទាំង ៧ មានពាក្យថា «Rūpī rūpāni passati» (បុគ្គលមានរូប ឃើញរូបទាំងឡាយ) ជាដើម ឈ្មោះថា វិមោក្ខ ព្រោះអត្ថថា រួចផុតយ៉ាងល្អចាកធម៌ជាបដិបក្ខផង និងព្រោះអត្ថថា រួចផុតយ៉ាងល្អដោយអំណាចនៃការត្រេកអរក្រៃលែងក្នុងអារម្មណ៍ផង។ ចំណែកឯនិរោធសមាបត្តិ ឈ្មោះថា វិមោក្ខ ព្រោះអត្ថថា រួចផុតចាកចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយ។ ក្នុងខណៈដែលចូលកាន់សមាបត្តិ ឈ្មោះថា រួចផុត (វិមុត្តៈ) ក្នុងខណៈដែលចេញចាកសមាបត្តិ ឈ្មោះថា មិនរួចផុត (អវិមុត្តៈ) ហេតុនោះ ទើបហៅថា សមយវិមោក្ខ (វិមោក្ខតាមសម័យ)។ អរិយមគ្គទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អសមយវិមោក្ខ (វិមោក្ខមិនតាមសម័យ) ព្រោះរួចផុតជាដាច់ខាតដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទវិមុត្តិ, សាមញ្ញផលទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អសមយវិមោក្ខ ព្រោះរួចផុតជាដាច់ខាតដោយអំណាចនៃបដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ, ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា អសមយវិមោក្ខ ព្រោះរួចផុតជាដាច់ខាតដោយអំណាចនៃនិស្សរណវិមុត្តិ។ សាមយិកវិមោក្ខ និងអសាមយិកវិមោក្ខ ក៏មានន័យយ៉ាងនោះដែរ។

ปมาทํ อาคมฺม ปริหายตีติ กุปฺโป. ตถา น ปริหายตีติ อกุปฺโป. โลกาย สํวตฺตตีติ โลกิโย. อริยมคฺคา โลกํ อุตฺตรนฺตีติ โลกุตฺตรา, สามญฺญผลานิ นิพฺพานญฺจ โลกโต อุตฺติณฺณาติ โลกุตฺตรา. อาทิตฺตํ อโยคุฬํ มกฺขิกา วิย เตชุสฺสทํ โลกุตฺตรํ ธมฺมํ อาสวา นาลมฺพนฺตีติ อนาสโว. รูปปฺปฏิสญฺญุตฺโตติ รูปชฺฌานานิ. อรูปปฺปฏิสญฺญุตฺโตติ อรูปสมาปตฺติโย. ตณฺหาย อาลมฺพิโต ปณิหิโต. อนาลมฺพิโต อปฺปณิหิโต. มคฺคผลานิ เอการมฺมณตฺตา เอกนิฏฺฐตฺตา จ เอกตฺตวิโมกฺโข, นิพฺพานํ อทุติยตฺตา เอกตฺตวิโมกฺโข, อารมฺมณนานตฺตา วิปากนานตฺตา จ นานตฺตวิโมกฺโข.

ធម៌ដែលរមែងសាបសូន្យទៅព្រោះអាស្រ័យសេចក្តីប្រមាទ ឈ្មោះថា កុប្បៈ (ធម៌កម្រើកបាន)។ ធម៌ដែលមិនសាបសូន្យយ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា អកុប្បៈ (ធម៌មិនកម្រើក)។ ធម៌ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីលោក ឈ្មោះថា លោកិយៈ។ អរិយមគ្គទាំងឡាយ ឈ្មោះថា លោកុត្តរៈ ព្រោះឆ្លងផុតចាកលោក, សាមញ្ញផលទាំងឡាយ និងព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា លោកុត្តរៈ ព្រោះរួចផុតចាកលោក។ អាសវៈទាំងឡាយ មិនអាចយកធម៌លោកុត្តរៈដែលមានតេជះដ៏រុងរឿងជាអារម្មណ៍បានឡើយ ដូចជាពួកសត្វរុយមិនអាចទុំលើដុំដែកដ៏ក្តៅក្រហមបានឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អនាសវៈ។ ពាក្យថា Rūpappaṭisaññutto (ប្រកបដោយរូប) គឺរូបឈានទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Arūpappaṭisaññutto (ប្រកបដោយអរូប) គឺអរូបសមាបត្តិទាំងឡាយ។ ធម៌ដែលតណ្ហាអាចយកជាអារម្មណ៍បាន ឈ្មោះថា បណិហិតៈ។ ធម៌ដែលតណ្ហាមិនអាចយកជាអារម្មណ៍បាន ឈ្មោះថា អប្បណិហិតៈ។ មគ្គនិងផលទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឯកត្តវិមោក្ខ ព្រោះមានអារម្មណ៍តែមួយ និងព្រោះមានការសម្រេចតែមួយ, ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ឯកត្តវិមោក្ខ ព្រោះមិនមានពីរ (មិនមានគូ)។ ធម៌ដែលឈ្មោះថា នានត្តវិមោក្ខ ព្រោះភាពប្លែកគ្នានៃអារម្មណ៍ និងភាពប្លែកគ្នានៃវិបាក។

๒๑๔. สิยาติ ภเวยฺย, ทส โหนฺตีติ จ เอโก โหตีติ จ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ‘‘สิยา’’ติ จ เอตํ วิธิวจนํ, น ปุจฺฉาวจนํ. วตฺถุวเสนาติ นิจฺจสญฺญาทิทสวตฺถุวเสน ทส โหนฺติ. ปริยาเยนาติ วิมุจฺจนปริยาเยน [Pg.158] เอโก โหติ. สิยาติ กถญฺจ สิยาติ ยํ วา สิยาติ วิหิตํ, ตํ กถํ สิยาติ ปุจฺฉติ. อนิจฺจานุปสฺสนญาณนฺติ สมาสปทํ. อนิจฺจานุปสฺสนาญาณนฺติ วา ปาโฐ. ตถา เสเสสุปิ. นิจฺจโต สญฺญายาติ นิจฺจโต ปวตฺตาย สญฺญาย, ‘‘นิจฺจ’’นฺติ ปวตฺตาย สญฺญายาติ อตฺโถ. เอส นโย สุขโต อตฺตโต นิมิตฺตโต สญฺญายาติ เอตฺถาปิ. นิมิตฺตโตติ จ นิจฺจนิมิตฺตโต. นนฺทิยา สญฺญายาติ นนฺทิวเสน ปวตฺตาย สญฺญาย, นนฺทิสมฺปยุตฺตาย สญฺญายาติ อตฺโถ. เอส นโย ราคโต สมุทยโต อาทานโต ปณิธิโต อภินิเวสโต สญฺญายาติ เอตฺถาปิ. ยสฺมา ปน ขยวยวิปริณามานุปสฺสนา ติสฺโส อนิจฺจานุปสฺสนาทีนํ พลวภาวาย พลวปจฺจยภูตา ภงฺคานุปสฺสนาวิเสสา. ภงฺคทสฺสเนน หิ อนิจฺจานุปสฺสนา พลวตี โหติ. อนิจฺจานุปสฺสนาย จ พลวติยา ชาตาย ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕) ทุกฺขานตฺตานุปสฺสนาปิ พลวติโย โหนฺติ. ตสฺมา อนิจฺจานุปสฺสนาทีสุ วุตฺตาสุ ตาปิ ติสฺโส วุตฺตาว โหนฺติ. ยสฺมา จ สุญฺญตานุปสฺสนา ‘‘อภินิเวสโต สญฺญาย มุจฺจตี’’ติ วจเนเนว สาราทานาภินิเวสสมฺโมหาภินิเวสอาลยาภินิเวสสญฺโญคาภินิเวสโต สญฺญาย มุจฺจตีติ วุตฺตเมว โหติ, อภินิเวสาภาเวเนว อปฺปฏิสงฺขาโต สญฺญาย มุจฺจตีติ วุตฺตเมว โหติ, ตสฺมา อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาทโย ปญฺจปิ อนุปสฺสนา น วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. เอวํ อฏฺฐารสสุ มหาวิปสฺสนาสุ เอตา อฏฺฐ อนุปสฺสนา อวตฺวา ทเสว อนุปสฺสนา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

២១៤. ពាក្យថា Siyā សេចក្តីថា គប្បីមាន (bhaveyya) គឺថា គប្បីមាន ១០ ខ្លះ គប្បីមាន ១ ខ្លះ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា "Siyā" នេះ ជាវិធិវចនៈ (ពាក្យបញ្ញត្តិ) មិនមែនជាបុច្ឆាវចនៈ (ពាក្យសួរ) ឡើយ។ ពាក្យថា Vatthuvasena សេចក្តីថា មាន ១០ ទៅតាមអំណាចនៃវត្ថុ ១០ យ៉ាង មាននិច្ចសញ្ញាជាដើម។ ពាក្យថា Pariyāyena សេចក្តីថា មាន ១ ទៅតាមអំណាចនៃបរិយាយនៃការរួចចាក (វិមុច្ចនបរិយាយ)។ ពាក្យថា Siyāti kathañca siyā សេចក្តីថា សួរថា ធម៌ណាដែលត្រូវបានចាត់ចែងថា គប្បីមាន (siyā) ធម៌នោះគប្បីមានដោយរបៀបណា? ពាក្យថា Aniccānupassanañāṇaṃ ជាសមាសបទ។ ម៉្យាងទៀត មានបាឋៈថា Aniccānupassanāñāṇaṃ ដូច្នេះក៏មាន។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា Niccato saññāya សេចក្តីថា ដោយសញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅថាជាធម្មជាតិទៀងទាត់ (nicca)។ វិធីនេះ ក៏ត្រូវយកទៅប្រើក្នុងបទទាំងឡាយមាន Sukhato attato nimittato saññāya ជាដើមដែរ។ ពាក្យថា Nimittato សេចក្តីថា អំពីនិច្ចនិមិត្ត។ ពាក្យថា Nandiyā saññāya សេចក្តីថា ដោយសញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃតម្រេក (នន្ទិ) គឺសញ្ញាដែលប្រកបដោយនន្ទិ។ វិធីនេះ ក៏ត្រូវយកទៅប្រើក្នុងបទទាំងឡាយមាន rāgato samudayato ādānato paṇidhito abhinivesato saññāya ជាដើមដែរ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះថា អនុបស្សនា ៣ យ៉ាង គឺ ខយានុបស្សនា វយានុបស្សនា និងវិបរិណាមានុបស្សនា ជាភង្គានុបស្សនាពិសេស ដែលជាបច្ច័យដ៏មានកម្លាំង នាំឲ្យអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម មានកម្លាំងខ្លាំងក្លា។ ព្រោះថា កាលបើឃើញការបែកធ្លាយ (ភង្គៈ) អនិច្ចានុបស្សនា រមែងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា។ កាលបើអនិច្ចានុបស្សនាមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាហើយ ទុក្ខានុបស្សនានិងអនត្តានុបស្សនា ដែលប្រព្រឹត្តទៅថា "អ្វីដែលមិនទៀង អ្វីនោះជាទុក្ខ អ្វីដែលជាទុក្ខ អ្វីនោះជាអនត្តា" ក៏រមែងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាដែរ។ ហេតុនោះ កាលបើអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ត្រូវបានសម្តែងហើយ អនុបស្សនា ៣ យ៉ាងនោះ ក៏ឈ្មោះថាសម្តែងរួចហើយដែរ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះថា ដោយពាក្យត្រឹមតែ សុញ្ញតានុបស្សនា "រួចផុតចាកសញ្ញាដោយអភិនិវេសៈ" (abhinivesato saññāya muccati) នេះ ក៏ឈ្មោះថាសម្តែងរួចហើយថា រួចផុតចាកសញ្ញាដោយសារាទានាភិនិវេសៈ សម្មោហាភិនិវេសៈ អាលយាភិនិវេសៈ សញ្ញោគាភិនិវេសៈ និងអភិនិវេសៈ ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែការមិនមានអភិនិវេសៈ ក៏ឈ្មោះថាសម្តែងរួចហើយថា រួចផុតចាកសញ្ញាដោយមិនបានពិចារណា (appaṭisaṅkhāto saññāya muccati) ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា អនុបស្សនា ៥ យ៉ាង មានអធិប្បញ្ញាធម្មវិបស្សនាជាដើម មិនបានសម្តែងឡើយ។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងមហាកំពូលវិបស្សនា (មហาวิបស្សនា) ១៨ យ៉ាងនោះ មិនបានសម្តែងអនុបស្សនា ៨ យ៉ាងនេះទេ គឺសម្តែងតែអនុបស្សនា ១០ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ។

๒๑๕. อนิจฺจานุปสฺสนา ยถาภูตํ ญาณนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาเยว ยถาภูตญาณํ. อุภยมฺปิ ปจฺจตฺตวจนํ. ยถาภูตญาณนฺติ ญาณตฺโถ วุตฺโต. เอวํ เสเสสุปิ. สมฺโมหา อญฺญาณาติ สมฺโมหภูตา อญฺญาณา. มุจฺจตีติ วิโมกฺขตฺโถ วุตฺโต.

២១៥. ពាក្យថា Aniccānupassanā yathābhūtaṃ ñāṇaṃ សេចក្តីថា អនិច្ចានុបស្សនាហ្នឹងឯង ជាយថាភូតញាណ។ បទទាំងពីរនេះ ជាបឋមាវិភត្តិ (paccattavacana)។ ពាក្យថា Yathābhūtañāṇaṃ នេះ សម្តែងអំពីអត្ថនៃញាណ (ñāṇattha)។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា Sammohā aññāṇā សេចក្តីថា ចាកអវិជ្ជាដែលជាតួសេចក្តីវង្វេង (សម្មោហៈ)។ ពាក្យថា Muccati សម្តែងអំពីអត្ថនៃវិមោក្ខ (vimokkhattha)។

๒๑๖. อนิจฺจานุปสฺสนา อนุตฺตรํ สีติภาวญาณนฺติ เอตฺถ สาสเนเยว สพฺภาวโต อุตฺตมฏฺเฐน อนุตฺตรํ, อนุตฺตรสฺส ปจฺจยตฺตา วา อนุตฺตรํ, สีติภาโว เอว ญาณํ สีติภาวญาณํ. ตํ อนิจฺจานุปสฺสนาสงฺขาตํ อนุตฺตรํ สีติภาวญาณํ. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ [Pg.159] อนุตฺตรํ สีติภาวํ สจฺฉิกาตุ’’นฺติ (อ. นิ. ๖.๘๕) เอตฺถ นิพฺพานํ อนุตฺตโร สีติภาโว นาม. อิธ ปน วิปสฺสนา อนุตฺตโร สีติภาโว. นิจฺจโต สนฺตาปปริฬาหทรถา มุจฺจตีติ เอตฺถาปิ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ ปวตฺตกิเลสา เอว อิธ จามุตฺร จ สนฺตาปนฏฺเฐน สนฺตาโป, ปริทหนฏฺเฐน ปริฬาโห, อุณฺหฏฺเฐน ทรโถติ วุจฺจนฺติ.

២១៦. ក្នុងបទថា Aniccānupassanā anuttaraṃ sītibhāvañāṇaṃ នេះ ពាក្យថា Anuttara (ដ៏ក្រៃលែង) ព្រោះមានសភាពពិតប្រាកដតែក្នុងព្រះសាសនាប៉ុណ្ណោះ ដោយអត្ថថាឧត្តម ឬមួយថា ឈ្មោះថា Anuttara ព្រោះជាបច្ច័យដល់ធម៌ដ៏ក្រៃលែង (គឺមគ្គផលនិព្វាន)។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីត្រជាក់ហ្នឹងឯងជាញាណ ឈ្មោះថា សីតិភាវញាណ។ សីតិភាវញាណដ៏ក្រៃលែងនោះ គឺអនិច្ចានុបស្សនាញាណ។ ក្នុងព្រះសូត្រថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលប្រកបដោយធម៌ ៦ យ៉ាង គួរដើម្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវសីតិភាវៈដ៏ក្រៃលែងបាន" ក្នុងទីនោះ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា សីតិភាវៈដ៏ក្រៃលែង។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ វិបស្សនា ឈ្មោះថា សីតិភាវៈដ៏ក្រៃលែង។ ក្នុងបទថា Niccato santāpapariḷāhadarathā muccati នេះ ពាក្យថា Santāpa, Pariḷāha, Daratha សំដៅយកកិលេសទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅថា "ទៀង" (nicca) ដែលដុតកំដៅក្នុងលោកនេះនិងលោកខាងមុខ ដោយអត្ថថាដុតកំដៅ ឈ្មោះថា សន្តាបៈ, ដោយអត្ថថាក្តៅក្រហាយ ឈ្មោះថា បរិឡាហៈ, ដោយអត្ថថាក្តៅអន្ទះអន្ទែង ឈ្មោះថា ទរថៈ។

๒๑๗. เนกฺขมฺมํ ฌายตีติ ฌานนฺติอาทโย เหฏฺฐา วุตฺตตฺถา. เนกฺขมฺมาทีนิ เจตฺถ อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ นิพฺเพธภาคิยาเนว.

២១៧. បទទាំងឡាយមាន Nekkhammaṃ jhāyatīti jhānaṃ ជាដើម មានសេចក្តីដែលបានពោលរួចមកហើយខាងលើ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងទីនេះ នេក្ខម្មៈជាដើម និងសមាបត្តិ ៨ យ៉ាង សុទ្ធតែជាធម៌ចំណែកនៃការទម្លុះទម្លាយ (និព្វេធភាគិយធម៌) តែម៉្យាង។

๒๑๘. อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ อิธ วิปสฺสนาเยว. ‘‘เอตทตฺถา กถา, เอตทตฺถา มนฺตนา, ยทิทํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข’’ติ (ปริ. ๓๖๖; อ. นิ. ๓.๖๘) เอตฺถ ปน นิพฺพานํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข. กติหุปาทาเนหีติ กติหิ อุปาทาเนหิ. กตมา เอกุปาทานาติ กตมโต เอกุปาทานโต. อิทํ เอกุปาทานาติ อิโต เอกโต อุปาทานโต. อิทนฺติ ปุพฺพญาณาเปกฺขํ วา. อุปาทานโต มุจฺจเนสุ ยสฺมา อาทิโต สงฺขารานํ อุทยพฺพยํ ปสฺสิตฺวา ปสฺสิตฺวา อนิจฺจานุปสฺสนาย วิปสฺสติ, ปจฺฉา สงฺขารานํ ภงฺคเมว ปสฺสิตฺวา อนิมิตฺตานุปสฺสนาย วิปสฺสติ. อนิจฺจานุปสฺสนาวิเสโสเยว หิ อนิมิตฺตานุปสฺสนา. สงฺขารานํ อุทยพฺพยทสฺสเนน จ ภงฺคทสฺสเนน จ อตฺตาภาโว ปากโฏ โหติ. เตน ทิฏฺฐุปาทานสฺส จ อตฺตวาทุปาทานสฺส จ ปหานํ โหติ. ทิฏฺฐิปฺปหาเนเนว จ ‘‘สีลพฺพเตน อตฺตา สุชฺฌตี’’ติ ทสฺสนสฺส อภาวโต สีลพฺพตุปาทานสฺส ปหานํ โหติ. ยสฺมา จ อนตฺตานุปสฺสนาย อุชุกเมว อตฺตาภาวํ ปสฺสติ, อนตฺตานุปสฺสนาวิเสโสเยว จ สุญฺญตานุปสฺสนา, ตสฺมา อิมานิ จตฺตาริ ญาณานิ ทิฏฺฐุปาทานาทีหิ ตีหิ อุปาทาเนหิ มุจฺจนฺติ. ทุกฺขานุปสฺสนาทีนํเยว ปน จตสฺสนฺนํ ตณฺหาย อุชุวิปจฺจนีกตฺตา อนิจฺจานุปสฺสนาทีนํ จตสฺสนฺนํ กามุปาทานโต มุจฺจนํ น วุตฺตํ. ยสฺมา อาทิโต ทุกฺขานุปสฺสนาย ‘‘สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ปสฺสโต ปจฺฉา อปฺปณิหิตานุปสฺสนาย จ ‘‘สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ปสฺสโต สงฺขารานํ ปตฺถนา ปหียติ. ทุกฺขานุปสฺสนาวิเสโสเยว หิ อปฺปณิหิตานุปสฺสนา. ยสฺมา จ สงฺขาเรสุ นิพฺพิทานุปสฺสนาย นิพฺพินฺทนฺตสฺส วิราคานุปสฺสนาย [Pg.160] วิรชฺชนฺตสฺส สงฺขารานํ ปตฺถนา ปหียติ, ตสฺมา อิมานิ จตฺตาริ ญาณานิ กามุปาทานโต มุจฺจนฺติ. ยสฺมา นิโรธานุปสฺสนาย กิเลเส นิโรเธติ, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย กิเลเส ปริจฺจชติ, ตสฺมา อิมานิ ทฺเว ญาณานิ จตูหิ อุปาทาเนหิ มุจฺจนฺตีติ เอวํ สภาวนานตฺเตน จ อาการนานตฺเตน จ อฏฺฐสฏฺฐิ วิโมกฺขา นิทฺทิฏฺฐา.

២១៨. ពាក្យថា Anupādā cittassa vimokkho ក្នុងទីនេះ សំដៅយកវិបស្សនាតែម៉្យាង។ ប៉ុន្តែក្នុងព្រះសូត្រថា "ការសន្ទនានេះ មានប្រយោជន៍ត្រឹមតែការរួចផុតចាកចិត្តដោយមិនប្រកាន់មាំនេះឯង ការប្រឹក្សានេះ មានប្រយោជន៍ត្រឹមតែការរួចផុតចាកចិត្តដោយមិនប្រកាន់មាំនេះឯង" ក្នុងទីនោះ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ការរួចផុតចាកចិត្តដោយមិនប្រកាន់មាំ (អនុបាទាចិត្តស្សវិមោក្ខ)។ ពាក្យថា Katihupādānehi សេចក្តីថា ដោយឧបាទានប៉ុន្មានយ៉ាង? ពាក្យថា Katamā ekupādānā សេចក្តីថា អំពីឧបាទានមួយណា? ពាក្យថា Idaṃ ekupādānā សេចក្តីថា អំពីឧបាទានមួយនេះ (គឺកាមុបាទាននេះ)។ ពាក្យថា Idaṃ នេះ គប្បីយល់ថា សំដៅទៅរកញាណដែលបានពោលរួចមកហើយខាងដើម។ ក្នុងការរួចផុតចាកឧបាទាន ព្រោះថា កាលពីដំបូង ភិក្ខុរមែងឃើញការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅនៃសង្ខារទាំងឡាយ រួចហើយពិចារណាដោយអនិច្ចានុបស្សនា ក្រោយមក ក៏ឃើញតែការបែកធ្លាយនៃសង្ខារទាំងឡាយ រួចហើយពិចារណាដោយអនិមិត្តានុបស្សនា។ ព្រោះថា អនិមិត្តានុបស្សនា គឺជាអនិច្ចានុបស្សនាពិសេសហ្នឹងឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយការឃើញការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ និងការឃើញការបែកធ្លាយនៃសង្ខារទាំងឡាយ សេចក្តីមិនមានខ្លួន (អត្តាភាវៈ) រមែងប្រាកដច្បាស់។ ដោយការឃើញនោះ ការលះបង់ទិដ្ឋុបាទាននិងអត្តវាទុបាទាន រមែងមាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែការលះបង់ទិដ្ឋិហ្នឹងឯង ការយល់ឃើញថា "ខ្លួនរមែងបរិសុទ្ធដោយសីលព្វតៈ" ក៏មិនមាន ហេតុនោះ ការលះបង់សីលព្វតុបាទាន ក៏រមែងមាន។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះថា ភិក្ខុរមែងឃើញសេចក្តីមិនមានខ្លួនដោយត្រង់ៗ តាមរយៈអនត្តានុបស្សនា ហើយសុញ្ញតានុបស្សនា ក៏ជាអនត្តានុបស្សនាពិសេសហ្នឹងឯង ហេតុនោះ ញាណទាំង ៤ យ៉ាងនេះ រមែងរួចផុតចាកឧបាទាន ៣ យ៉ាង មានទិដ្ឋុបាទានជាដើម។ ប៉ុន្តែ ព្រោះតែអនុបស្សនា ៤ យ៉ាង មានទុក្ខានុបស្សនាជាដើម ជាធម៌ផ្ទុយគ្នាដោយត្រង់នឹងតណ្ហា ហេតុនោះ ការរួចផុតចាកកាមុបាទាននៃអនុបស្សនា ៤ យ៉ាង មានអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ទើបមិនបានសម្តែងឡើយ។ ព្រោះថា កាលពីដំបូង ភិក្ខុឃើញដោយទុក្ខានុបស្សនាថា "សង្ខារទាំងឡាយជាទុក្ខ" ក្រោយមក កាលបើឃើញដោយអប្បណិហិតានុបស្សនាថា "សង្ខារទាំងឡាយជាទុក្ខ" សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ រមែងត្រូវបានលះបង់។ ព្រោះថា អប្បណិហិតានុបស្សនា គឺជាទុក្ខានុបស្សនាពិសេសហ្នឹងឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះថាកាលបើភិក្ខុធុញទ្រាន់ក្នុងសង្ខារទាំងឡាយដោយនិព្វិទានុបស្សនា នឿយណាយដោយវិរាគានុបស្សនា សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ រមែងត្រូវបានលះបង់ ហេតុនោះ ញាណទាំង ៤ យ៉ាងនេះ រមែងរួចផុតចាកកាមុបាទាន។ ព្រោះថា ភិក្ខុរមែងរំលត់កិលេសដោយនិរោធានុបស្សនា លះបង់កិលេសដោយបដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ហេតុនោះ ញាណទាំង ២ យ៉ាងនេះ រមែងរួចផុតចាកឧបាទានទាំង ៤ យ៉ាង។ វិមោក្ខ ៦៨ យ៉ាង ត្រូវបានសម្តែងហើយ ដោយភាពខុសគ្នានៃសភាវៈ និងដោយភាពខុសគ្នានៃអាការៈ យ៉ាងនេះឯង។

๒๑๙. อิทานิ อาทิโต อุทฺทิฏฺฐานํ ติณฺณํ วิโมกฺขานํ มุขานิ ทสฺเสตฺวา วิโมกฺขมุขปุพฺพงฺคมํ อินฺทฺริยวิเสสํ ปุคฺคลวิเสสญฺจ ทสฺเสตุกาโม ตีณิ โข ปนิมานีติอาทิมาห. ตตฺถ วิโมกฺขมุขานีติ ติณฺณํ วิโมกฺขานํ มุขานิ. โลกนิยฺยานาย สํวตฺตนฺตีติ เตธาตุกโลกโต นิยฺยานาย นิคฺคมนาย สํวตฺตนฺติ. สพฺพสงฺขาเร ปริจฺเฉทปริวฏุมโต สมนุปสฺสนตายาติ สพฺเพสํ สงฺขารานํ อุทยพฺพยวเสน ปริจฺเฉทโต เจว ปริวฏุมโต จ สมนุปสฺสนตาย. โลกนิยฺยานํ โหตีติ ปาฐเสโส. อนิจฺจานุปสฺสนา หิ อุทยโต ปุพฺเพ สงฺขารา นตฺถีติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา เตสํ คตึ สมนฺเนสมานา วยโต ปรํ น คจฺฉนฺติ, เอตฺเถว อนฺตรธายนฺตีติ ปริวฏุมโต ปริยนฺตโต สมนุปสฺสติ. สพฺพสงฺขารา หิ อุทเยน ปุพฺพนฺตปริจฺฉินฺนา, วเยน อปรนฺตปริจฺฉินฺนา. อนิมิตฺตาย จ ธาตุยา จิตฺตสมฺปกฺขนฺทนตายาติ วิปสฺสนากฺขเณปิ นิพฺพานนินฺนตาย อนิมิตฺตากาเรน อุปฏฺฐานโต อนิมิตฺตสงฺขาตาย นิพฺพานธาตุยา จิตฺตปวิสนตาย จ โลกนิยฺยานํ โหติ. มโนสมุตฺเตชนตายาติ จิตฺตสํเวชนตาย. ทุกฺขานุปสฺสนาย หิ สงฺขาเรสุ จิตฺตํ สํวิชฺชติ. อปฺปณิหิตาย จ ธาตุยาติ วิปสฺสนากฺขเณปิ นิพฺพานนินฺนตาย อปฺปณิหิตากาเรน อุปฏฺฐานโต อปฺปณิหิตสงฺขาตาย นิพฺพานธาตุยา. สพฺพธมฺเมติ นิพฺพานสฺส อวิปสฺสนุปคตฺเตปิ อนตฺตสภาวสพฺภาวโต ‘‘สพฺพสงฺขาเร’’ติ อวตฺวา ‘‘สพฺพธมฺเม’’ติ วุตฺตํ. ปรโต สมนุปสฺสนตายาติ ปจฺจยายตฺตตฺตา อวสตาย อวิเธยฺยตาย จ ‘‘นาหํ น มม’’นฺติ เอวํ อนตฺตโต สมนุปสฺสนตาย. สุญฺญตาย จ ธาตุยาติ วิปสฺสนากฺขเณปิ นิพฺพานนินฺนตาย สุญฺญตากาเรน อุปฏฺฐานโต สุญฺญตาสงฺขาตาย นิพฺพานธาตุยา. อิติ อิมานิ ตีณิ วจนานิ อนิจฺจทุกฺขานตฺตานุปสฺสนานํ วเสน วุตฺตานิ. เตเนว ตทนนฺตรํ อนิจฺจโต มนสิกโรโตติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ขยโตติ ขียนโต. ภยโตติ สภยโต. สุญฺญโตติ อตฺตรหิตโต.

២១៩. ឥឡូវនេះ ព្រះសារីបុត្តមានបំណងនឹងបង្ហាញនូវវិមោក្ខមុខ (ផ្លូវនៃវិមោក្ខ) ទាំង ៣ ដែលបានលើកឡើងតាំងពីដំបូង រួចហើយបង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឥន្ទ្រិយ និងសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុគ្គល ដែលមានវិមោក្ខមុខជាប្រធាន ទើបពោលពាក្យជាដើមថា Tīṇi kho panimāni ដូច្នេះ។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា Vimokkhamukhāni សេចក្តីថា ផ្លូវនៃវិមោក្ខទាំង ៣។ ពាក្យថា Lokaniyyānāya saṃvattanti សេចក្តីថា ប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីចេញចាក គឺដើម្បីរួចផុតចាកត្រៃធាតុលោក។ ពាក្យថា Sabbasaṅkhāre paricchedaparivaṭumato samanupassanatāya សេចក្តីថា ដោយការពិចារណាឃើញនូវសង្ខារទាំងពួង ដោយការកំណត់ និងដោយការវិលជុំវិញ តាមអំណាចនៃការកើតឡើងនិងការវិនាសទៅ។ បទដែលសេសសល់ គប្បីយល់ថា Lokaniyyānaṃ hoti (រមែងមានការចេញចាកលោក)។ ព្រោះថា អនិច្ចានុបស្សនា រមែងកំណត់ថា "មុននឹងកើតឡើង សង្ខារទាំងឡាយមិនមានឡើយ" កាលបើស្វែងរកនូវគតិរបស់សង្ខារទាំងនោះ ក៏ឃើញថា "ក្រោយពីវិនាសទៅ សង្ខារទាំងឡាយមិនទៅកាន់ទីណាឡើយ គឺរមែងរលត់ទៅក្នុងទីនេះឯង" ឈ្មោះថា ពិចារណាឃើញដោយការវិលជុំវិញ គឺដោយកំណត់ទីបំផុត។ ព្រោះថា សង្ខារទាំងពួង ឈ្មោះថាមានចំណែកខាងដើមត្រូវកំណត់ដោយការកើតឡើង មានចំណែកខាងចុងត្រូវកំណត់ដោយការវិនាសទៅ។ ពាក្យថា Animittāya ca dhātuyā cittasampakkhandanatāya សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា ព្រោះតែចិត្តបង្អោនទៅរកព្រះនិព្វាន ទើបប្រាកដដោយអនិមិត្តាការៈ ហេតុនោះ ការចេញចាកលោក រមែងមានដោយការចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វានធាតុ ដែលហៅថា អនិមិត្តៈ នៃចិត្ត។ ពាក្យថា Manosamuttejanatāya សេចក្តីថា ដោយការតក់ស្លុតនៃចិត្ត (ចិត្តសំវេជនភាព)។ ព្រោះថា ចិត្តរមែងតក់ស្លុតក្នុងសង្ខារទាំងឡាយ ដោយទុក្ខានុបស្សនា។ ពាក្យថា Appaṇihitāya ca dhātuyā សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា ព្រោះតែចិត្តបង្អោនទៅរកព្រះនិព្វាន ទើបប្រាកដដោយអប្បណិហិតាការៈ នៃព្រះនិព្វានធាតុ ដែលហៅថា អប្បណិហិតៈ។ ពាក្យថា Sabbadhamme សេចក្តីថា សូម្បីព្រះនិព្វានមិនមែនជាអារម្មណ៍នៃវិបស្សនាក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះតែមានសភាវៈជាអនត្តា ទើបមិនពោលថា "Sabbasaṅkhāre" (សង្ខារទាំងពួង) តែពោលថា "Sabbadhamme" (ធម៌ទាំងពួង) វិញ។ ពាក្យថា Parato samanupassanatāya សេចក្តីថា ដោយការពិចារណាឃើញថាជាអនត្តា គឺថា "មិនមែនជាយើង មិនមែនជារបស់យើង" ព្រោះតែអាស្រ័យបច្ច័យ ព្រោះមិនលុះក្នុងអំណាច និងព្រោះមិនអាចចាត់ចែងបាន។ ពាក្យថា Suññatāya ca dhātuyā សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា ព្រោះតែចិត្តបង្អោនទៅរកព្រះនិព្វាន ទើបប្រាកដដោយសុញ្ញតាការៈ នៃព្រះនិព្វានធាតុ ដែលហៅថា សុញ្ញតៈ។ ពាក្យទាំង ៣ យ៉ាងនេះ ត្រូវបានសម្តែងហើយ ដោយអំណាចនៃអនិច្ចានុបស្សនា ទុក្ខានុបស្សនា និងអនត្តានុបស្សនា។ ហេតុនោះហើយ ទើបក្នុងលំដាប់នោះ ព្រះអង្គពោលពាក្យជាដើមថា Aniccato manasikaroto ដូច្នេះ។ ក្នុងបទនោះ ពាក្យថា Khayato សេចក្តីថា ដោយការអស់ទៅ។ ពាក្យថា Bhayato សេចក្តីថា ដោយជាភ័យ។ ពាក្យថា Suññato សេចក្តីថា ដោយសូន្យចាកខ្លួន។

อธิโมกฺขพหุลนฺติ [Pg.161] อนิจฺจานุปสฺสนาย ‘‘ขณภงฺควเสน สงฺขารา ภิชฺชนฺตี’’ติ สทฺธาย ปฏิปนฺนสฺส ปจฺจกฺขโต ขณภงฺคทสฺสเนน ‘‘สจฺจํ วตาห ภควา’’ติ ภควติ สทฺธาย สทฺธาพหุลํ จิตฺตํ โหติ. อถ วา ปจฺจุปฺปนฺนานํ ปเทสสงฺขารานํ อนิจฺจตํ ปสฺสิตฺวา ‘‘เอวํ อนิจฺจา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา สพฺเพ สงฺขารา’’ติ อธิมุจฺจนโต อธิโมกฺขพหุลํ จิตฺตํ โหติ. ปสฺสทฺธิพหุลนฺติ ทุกฺขานุปสฺสนาย จิตฺตกฺโขภกราย ปณิธิยา ปชหนโต จิตฺตทรถาภาเวน ปสฺสทฺธิพหุลํ จิตฺตํ โหติ. อถ วา ทุกฺขานุปสฺสนาย สํเวคชนนโต สํวิคฺคสฺส จ โยนิโส ปทหนโต วิกฺเขปาภาเวน ปสฺสทฺธิพหุลํ จิตฺตํ โหติ. เวทพหุลนฺติ อนตฺตานุปสฺสนาย พาหิรเกหิ อทิฏฺฐํ คมฺภีรํ อนตฺตลกฺขณํ ปสฺสโต ญาณพหุลํ จิตฺตํ โหติ. อถ วา ‘‘สเทวเกน โลเกน อทิฏฺฐํ อนตฺตลกฺขณํ ทิฏฺฐ’’นฺติ ตุฏฺฐสฺส ตุฏฺฐิพหุลํ จิตฺตํ โหติ.

ពាក្យថា Adhimokkhabahulaṃ សេចក្តីថា កាលបើភិក្ខុប្រតិបត្តិដោយសទ្ធាថា "សង្ខារទាំងឡាយរមែងបែកធ្លាយទៅដោយអំណាចនៃខណភង្គៈ" តាមរយៈអនិច្ចានុបស្សនា រមែងឃើញការបែកធ្លាយនៃខណៈដោយប្រចក្ស រួចហើយកើតសទ្ធាក្នុងព្រះដ៏មានព្រះភាគថា "ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ត្រាស់ពិតប្រាកដមែន" ចិត្តដែលប្រកបដោយសទ្ធាច្រើន (សទ្ធាពហុលចិត្ត) ក៏រមែងកើតមាន។ ម៉្យាងទៀត កាលបើឃើញសេចក្តីមិនទៀងនៃសង្ខារជាចំណែកៗដែលជាបច្ចុប្បន្ន រួចហើយជឿស៊ប់ (adhimuccana) ថា "សង្ខារទាំងពួង ទាំងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន គឺមិនទៀងយ៉ាងនេះឯង" ចិត្តដែលប្រកបដោយអធិមោក្ខច្រើន (អធិមោក្ខពហុលចិត្ត) ក៏រមែងកើតមាន។ ពាក្យថា Passaddhibahulaṃ សេចក្តីថា ព្រោះតែការលះបង់នូវប្រណិធិ (តណ្ហា) ដែលធ្វើឲ្យចិត្តកម្រើកញាប់ញ័រ ដោយទុក្ខានុបស្សនា ចិត្តដែលប្រកបដោយបស្សទ្ធិច្រើន (បស្សទ្ធិពហុលចិត្ត) ព្រោះមិនមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយនៃចិត្ត ក៏រមែងកើតមាន។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែការបង្កើតសេចក្តីតក់ស្លុត (សំវេគៈ) ដោយទុក្ខានុបស្សនា និងព្រោះតែការតម្កល់ទុកដោយឧបាយដ៏សមគួរនៃបុគ្គលដែលតក់ស្លុតហើយ ចិត្តដែលប្រកបដោយបស្សទ្ធិច្រើន ព្រោះមិនមានសេចក្តីរាយមាយ ក៏រមែងកើតមាន។ ពាក្យថា Vedabahulaṃ សេចក្តីថា កាលបើឃើញអនត្តលក្ខណៈដ៏ជ្រាលជ្រៅ ដែលពួកជនខាងក្រៅព្រះសាសនាមិនធ្លាប់ឃើញ ដោយអនត្តានុបស្សនា ចិត្តដែលប្រកបដោយញាណច្រើន (ញាណពហុលចិត្ត) ក៏រមែងកើតមាន។ ម៉្យាងទៀត ចិត្តដែលប្រកបដោយសេចក្តីត្រេកអរច្រើន (តុត្ថិពហុលចិត្ត) របស់បុគ្គលដែលត្រេកអរថា "អនត្តលក្ខណៈដែលសត្វលោកព្រមទាំងទេវតាមិនធ្លាប់ឃើញ ឥឡូវនេះយើងបានឃើញហើយ" ក៏រមែងកើតមាន។

อธิโมกฺขพหุโล สทฺธินฺทฺริยํ ปฏิลภตีติ ปุพฺพภาเค อธิโมกฺโข พหุลํ ปวตฺตมาโน ภาวนาปาริปูริยา สทฺธินฺทฺริยํ นาม โหติ, ตํ โส ปฏิลภติ นาม. ปสฺสทฺธิพหุโล สมาธินฺทฺริยํ ปฏิลภตีติ ปุพฺพภาเค ปสฺสทฺธิพหุลสฺส ‘‘ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๗๓; อ. นิ. ๕.๒๖) วจนโต ภาวนาปาริปูริยา ปสฺสทฺธิปจฺจยา สมาธินฺทฺริยํ โหติ, ตํ โส ปฏิลภติ นาม. เวทพหุโล ปญฺญินฺทฺริยํ ปฏิลภตีติ ปุพฺพภาเค เวโท พหุลํ ปวตฺตมาโน ภาวนาปาริปูริยา ปญฺญินฺทฺริยํ นาม โหติ, ตํ โส ปฏิลภติ นาม.

«Adhimokkhabahulo saddhindriyaṃ paṭilabhatī» ត្រង់ពាក្យថា «អ្នកមានអធិមោក្ខច្រើន តែងបាននូវសទ្ធិន្រ្ទិយ» សេចក្តីថា ក្នុងបុព្វភាគ (ចំណែកខាងដើម) អធិមោក្ខ (ការចុះចិត្តស៊ប់) កាលប្រព្រឹត្តទៅជាច្រើន ព្រោះការពេញបរិបូណ៌នៃភាវនា តែងជាគុណធម៌ឈ្មោះថា សទ្ធិន្រ្ទិយ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា តែងបាននូវសទ្ធិន្រ្ទិយនោះ។ «Passaddhibahulo samādhindriyaṃ paṭilabhatī» ត្រង់ពាក្យថា «អ្នកមានបស្សទ្ធិច្រើន តែងបាននូវសមាធិន្រ្ទិយ» សេចក្តីថា ក្នុងបុព្វភាគ ព្រោះព្រះពុទ្ធវចនៈ (ក្នុងទសុត្តរសូត្រជាដើម) ចំពោះបុគ្គលអ្នកមានបស្សទ្ធិច្រើនថា «កាយដែលមានបស្សទ្ធិ តែងសោយសុខ ចិត្តរបស់បុគ្គលអ្នកមានសុខ តែងតម្កល់មាំ» ព្រោះការពេញបរិបូណ៌នៃភាវនា ឬព្រោះមានបស្សទ្ធិជាបច្ច័យ សមាធិន្រ្ទិយតែងកើតមាន បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា តែងបាននូវសមាធិន្រ្ទិយនោះ។ «Vedabahulo paññindriyaṃ paṭilabhatī» ត្រង់ពាក្យថា «អ្នកមានវេទៈច្រើន តែងបាននូវបញ្ញិន្រ្ទិយ» សេចក្តីថា ក្នុងបុព្វភាគ វេទៈ (សេចក្តីដឹង ឬញាណ) កាលប្រព្រឹត្តទៅជាច្រើន ព្រោះការពេញបរិបូណ៌នៃភាវនា តែងជាគុណធម៌ឈ្មោះថា បញ្ញិន្រ្ទិយ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា តែងបាននូវបញ្ញិន្រ្ទិយនោះ។

อาธิปเตยฺยํ โหตีติ ฉนฺทาทิเก อธิปติภูเตปิ สกิจฺจนิปฺผาทนวเสน อธิปติ โหติ ปธาโน โหติ. ภาวนายาติ ภุมฺมวจนํ, อุปรูปริ ภาวนตฺถาย วา. ตทนฺวยา โหนฺตีติ ตํ อนุคามินี ตํ อนุวตฺตินี โหนฺติ. สหชาตปจฺจยา โหนฺตีติ อุปฺปชฺชมานา จ สหอุปฺปาทนภาเวน อุปการกา โหนฺติ ปกาสสฺส ปทีโป วิย. อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺตีติ อญฺญมญฺญํ อุปฺปาทนุปตฺถมฺภนภาเวน อุปการกา โหนฺติ อญฺญมญฺญูปตฺถมฺภกํ ติทณฺฑํ วิย. นิสฺสยปจฺจยา โหนฺตีติ อธิฏฺฐานากาเรน นิสฺสยากาเรน จ อุปการกา โหนฺติ ตรุจิตฺตกมฺมานํ ปถวีปฏาทิ วิย. สมฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺตีติ เอกวตฺถุกเอการมฺมณเอกุปฺปาทเอกนิโรธสงฺขาเตน สมฺปยุตฺตภาเวน อุปการกา โหนฺติ.

«Ādhipateyyaṃ hotī» ត្រង់ពាក្យថា «ជាអធិបតី» សេចក្តីថា សូម្បីកាលធម៌ទាំង ៤ មានឆន្ទៈជាដើម ក្លាយជាអធិបតីហើយក្តី ក៏តែងជាអធិបតី តែងជាប្រធាន ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ចរបស់ខ្លួន (មានការរួចចាកកិលេសដោយសទ្ធាជាដើម)។ «Bhāvanāyā» ត្រង់ពាក្យថា «ក្នុងភាវនា» នេះជាភុម្មវិភត្តិ ឬមានន័យថា ដើម្បីចម្រើនភាវនាកាន់តែខ្ពស់ឡើងៗ។ «Tadanvayā hontī» ត្រង់ពាក្យថា «មានធម៌នោះជាលំដាប់» សេចក្តីថា តែងជាធម៌ប្រព្រឹត្តទៅតាម និងអនុវត្តតាមសទ្ធិន្រ្ទិយនោះ។ «Sahajātapaccayā hontī» ត្រង់ពាក្យថា «ជាសហជាតបច្ច័យ» សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលកំពុងកើតឡើង តែងជួយឧបការៈដោយភាពជាអ្នកកើតឡើងជាមួយគ្នា ដូចជាប្រទីបជួយឧបការៈដល់ពន្លឺដូច្នោះ។ «Aññamaññapaccayā hontī» ត្រង់ពាក្យថា «ជាអញ្ញមញ្ញបច្ច័យ» សេចក្តីថា តែងជួយឧបការៈទៅវិញទៅមក ដោយភាពជាអ្នកបង្កើត និងទ្រទ្រង់គ្នាទៅវិញទៅមក ដូចជាឈើច្រត់បីខ្នែងដែលទ្រទ្រង់គ្នាទៅវិញទៅមកដូច្នោះ។ «Nissayapaccayā hontī» ត្រង់ពាក្យថា «ជាសនិស្សយបច្ច័យ» សេចក្តីថា តែងជួយឧបការៈដោយអាការៈជាទីតាំង និងដោយអាការៈជាទីអាស្រ័យ ដូចជាផែនដី និងផ្ទាំងសំពត់ជាទីអាស្រ័យនៃដើមឈើ និងគំនូរដូច្នោះ។ «Sampayuttapaccayā hontī» ត្រង់ពាក្យថា «ជាសម្បយុត្តបច្ច័យ» សេចក្តីថា តែងជួយឧបការៈដោយភាពជាធម៌ប្រកបព្រមគ្នា ដែលពោលគឺមានវត្ថុតែមួយ មានអារម្មណ៍តែមួយ មានការកើតឡើងជាមួយគ្នា និងមានការរលត់ទៅជាមួយគ្នា។

๒๒๐. ปฏิเวธกาเลติ [Pg.162] มคฺคกฺขเณ สจฺจปฏิเวธกาเล. ปญฺญินฺทฺริยํ อาธิปเตยฺยํ โหตีติ มคฺคกฺขเณ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา สจฺจทสฺสนกิจฺจกรณวเสน จ กิเลสปฺปหานกิจฺจกรณวเสน จ ปญฺญินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ. ปฏิเวธายาติ สจฺจปฏิวิชฺฌนตฺถาย. เอกรสาติ วิมุตฺติรเสน. ทสฺสนฏฺเฐนาติ สจฺจทสฺสนฏฺเฐน. เอวํ ปฏิวิชฺฌนฺโตปิ ภาเวติ, ภาเวนฺโตปิ ปฏิวิชฺฌตีติ มคฺคกฺขเณ สกึเยว ภาวนาย จ ปฏิเวธสฺส จ สพฺภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อนตฺตานุปสฺสนาย วิปสฺสนากฺขเณปิ ปญฺญินฺทฺริยสฺเสว อาธิปเตยฺยตฺตา ‘‘ปฏิเวธกาเลปี’’ติ อปิสทฺโท ปยุตฺโต.

២២០. «Paṭivedhakāle» ត្រង់ពាក្យថា «ក្នុងកាលចាក់ធ្លុះ» សេចក្តីថា ក្នុងខណៈនៃមគ្គ គឺក្នុងកាលចាក់ធ្លុះដឹងនូវសច្ចៈ។ «Paññindriyaṃ ādhipateyyaṃ hotī» ត្រង់ពាក្យថា «បញ្ញិន្រ្ទិយជាអធិបតី» សេចក្តីថា ក្នុងខណៈនៃមគ្គ ធ្វើនូវព្រះនិព្វានឱ្យជាអារម្មណ៍ បញ្ញិន្រ្ទិយនោះឯង តែងជាធំ (ជាប្រធាន) ដោយអំណាចនៃការធ្វើកិច្ចគឺការឃើញនូវសច្ចៈផង ដោយអំណាចនៃការធ្វើកិច្ចគឺការលះបង់នូវកិលេសផង។ «Paṭivedhāya» ត្រង់ពាក្យថា «ដើម្បីការចាក់ធ្លុះ» សេចក្តីថា ដើម្បីការចាក់ធ្លុះដឹងនូវសច្ចៈ។ «Ekarasā» ត្រង់ពាក្យថា «មានរសតែមួយ» សេចក្តីថា ដោយវិមុត្តិរស។ «Dassanaṭṭhena» ត្រង់ពាក្យថា «ដោយអត្ថថាឃើញ» សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាឃើញនូវសច្ចៈ។ ពាក្យថា «Evaṃ paṭivijjhantopi bhāveti, bhāventopi paṭivijjhati» (បុគ្គលកាលចាក់ធ្លុះយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាចម្រើន កាលចម្រើន ឈ្មោះថាចាក់ធ្លុះ) ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវការមានព្រមគ្នានៃភាវនា និងបដិវេធៈ ក្នុងខណៈនៃមគ្គតែម្តងប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា ដោយអំណាចនៃអនត្តានុបស្សនា ព្រោះភាពជាអធិបតីនៃបញ្ញិន្រ្ទិយនោះឯង ព្រះអង្គទើបប្រើប្រាស់សព្ទថា «អបិ» ក្នុងពាក្យថា «paṭivedhakālepi» (សូម្បីក្នុងកាលចាក់ធ្លុះ)។

๒๒๑. อนิจฺจโต มนสิกโรโต กตมินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหตีติอาทิ อินฺทฺริยวิเสเสน ปุคฺคลวิเสสํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ อธิมตฺตนฺติ อธิกํ. ตตฺถ สทฺธินฺทฺริยสมาธินฺทฺริยปญฺญินฺทฺริยานํ อธิมตฺตตา สงฺขารุเปกฺขาย เวทิตพฺพา. สทฺธาวิมุตฺโตติ เอตฺถ อวิเสเสตฺวา วุตฺเตปิ อุปริ วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา โสตาปตฺติมคฺคํ ฐเปตฺวา เสเสสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. สทฺธาวิมุตฺโต สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตฺตา โหติ, น สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตฺตา สพฺพตฺถ สทฺธาวิมุตฺโตติปิ วุตฺตํ โหติ. โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตฺตาเยว เสเสสุ สมาธินฺทฺริยปญฺญินฺทฺริยาธิมตฺตตฺเตปิ สติ สทฺธาวิมุตฺโตเยว นาม โหตีติ วทนฺติ. กายสกฺขี โหตีติ อฏฺฐสุปิ ฐาเนสุ กายสกฺขี นาม โหติ. ทิฏฺฐิปฺปตฺโต โหตีติ สทฺธาวิมุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

២២១. ពាក្យថា «Aniccato manasikaroto katamindriyaṃ adhimattaṃ hotī» ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុគ្គល ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឥន្ទ្រិយ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «adhimatta» បានដល់ ក្រៃលែង (ខ្លាំងក្លា)។ ក្នុងខណៈនៃមគ្គនោះ ភាពជាគុណធម៌ដ៏ក្រៃលែងនៃសទ្ធិន្រ្ទិយ សមាធិន្រ្ទិយ និងបញ្ញិន្រ្ទិយ គប្បីដឹងក្នុងសង្ខារុបេក្ខាញាណ។ ក្នុងពាក្យថា «saddhāvimutto» នេះ សូម្បីព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយមិនធ្វើសេចក្តីប្លែកគ្នាក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះព្រះអង្គត្រាស់ធ្វើសេចក្តីប្លែកគ្នាក្នុងខាងលើ ហេតុនោះ ការវៀរលែងតែសោតាបត្តិមគ្គចេញ ហើយឈ្មោះថា «សទ្ធាវិមុត្តៈ» ក្នុងឋានៈ ៧ ដែលនៅសល់ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះ។ បុគ្គលជាសទ្ធាវិមុត្តៈ ព្រោះភាពជាគុណធម៌ដ៏ក្រៃលែងនៃសទ្ធិន្រ្ទិយ មិនមែនមានន័យថា ព្រោះភាពជាគុណធម៌ដ៏ក្រៃលែងនៃសទ្ធិន្រ្ទិយ ទើបឈ្មោះថា សទ្ធាវិមុត្តៈ ក្នុងមគ្គផលទាំងអស់នោះទេ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះ។ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយតែងពោលថា ព្រោះតែភាពជាគុណធម៌ដ៏ក្រៃលែងនៃសទ្ធិន្រ្ទិយ ក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គប៉ុណ្ណោះ សូម្បីក្នុងខណៈនៃមគ្គដែលសេសសល់ កាលសមាធិន្រ្ទិយ និងបញ្ញិន្រ្ទិយមានភាពក្រៃលែងក្តី ក៏បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាសទ្ធាវិមុត្តៈដដែល។ ត្រង់ពាក្យថា «kāyasakkhī hotī» សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងឋានៈទាំង ៨ តែងឈ្មោះថាជាកាយសក្ខី។ ត្រង់ពាក្យថា «diṭṭhippatto hotī» គប្បីដឹងដោយណៃដែលពោលហើយក្នុងសទ្ធាវិមុត្តៈនោះឯង។

สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโตติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตฺตา โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สทฺทหนฺโต จตูสุปิ ผลกฺขเณสุ วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อุปริมคฺคตฺตยกฺขเณ สทฺธาวิมุตฺตตฺตํ อิทานิ วกฺขติ. โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ปน สทฺธานุสาริตฺตํ ปจฺฉา วกฺขติ. ผุฏฺฐตฺตา สจฺฉิกโตติ กายสกฺขีติ สุกฺขวิปสฺสกตฺเต สติ อุปจารชฺฌานผสฺสสฺส รูปารูปชฺฌานลาภิตฺเต สติ รูปารูปชฺฌานผสฺสสฺส ผุฏฺฐตฺตา นิพฺพานํ สจฺฉิกโตติ กายสกฺขี, นามกาเยน วุตฺตปฺปกาเร ฌานผสฺเส จ นิพฺพาเน จ สกฺขีติ วุตฺตํ โหติ. ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สมฺปยุตฺเตน ปญฺญินฺทฺริเยน ปฐมํ นิพฺพานสฺส ทิฏฺฐตฺตา ปจฺฉา โสตาปตฺติผลาทิวเสน นิพฺพานํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, ปญฺญินฺทฺริยสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา [Pg.163] นิพฺพานํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ปน ธมฺมานุสาริตฺตํ ปจฺฉา วกฺขติ. สทฺทหนฺโต วิมุจฺจตีติ สทฺธาวิมุตฺโตติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตฺตา สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคกฺขเณสุ สทฺทหนฺโต วิมุจฺจตีติ สทฺธาวิมุตฺโต. เอตฺถ วิมุจฺจมาโนปิ อาสํสาย ภูตวจนวเสน ‘‘วิมุตฺโต’’ติ วุตฺโต. ฌานผสฺสนฺติ ติวิธํ ฌานผสฺสํ. ‘‘ฌานผสฺส’’นฺติอาทีนิ ‘‘ทุกฺขา สงฺขารา’’ติอาทีนิ จ ปฐมํ วุตฺตํ ทฺวยเมว วิเสเสตฺวา วุตฺตานิ. ญาตํ โหตีติอาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถานิ. เอตฺถ จ ฌานลาภี ปุคฺคโล สมาธินฺทฺริยสฺส อนุกูลาย ทุกฺขานุปสฺสนาย เอว วุฏฺฐหิตฺวา มคฺคผลานิ ปาปุณาตีติ อาจริยานํ อธิปฺปาโย.

ត្រង់ពាក្យថា «Saddahanto vimuttoti saddhāvimutto» (រួចចាកកិលេសដោយការជឿ ទើបឈ្មោះថា សទ្ធាវិមុត្តៈ) សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាគុណធម៌ដ៏ក្រៃលែងនៃសទ្ធិន្រ្ទិយ បុគ្គលអ្នកជឿស៊ប់ក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ ឈ្មោះថារួចចាកកិលេសក្នុងខណៈនៃផលទាំង ៤ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សទ្ធាវិមុត្តៈ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះ។ ភាពជាសទ្ធាវិមុត្តៈក្នុងខណៈនៃមគ្គជាន់ខ្ពស់ទាំង ៣ ព្រះអង្គនឹងត្រាស់សម្តែងក្នុងពេលឥឡូវនេះ។ ចំណែកឯភាពជាសទ្ធានុសារីក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ ព្រះអង្គនឹងត្រាស់សម្តែងក្នុងខាងក្រោយ។ ត្រង់ពាក្យថា «Phuṭṭhattā sacchikatoti kāyasakkhī» (ឈ្មោះថា កាយសក្ខី ព្រោះបានពាល់ត្រូវ និងធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់) សេចក្តីថា កាលបើជាសុក្ខវិបស្សកបុគ្គល ព្រោះការបានពាល់ត្រូវនូវឧបចារជ្ឈានផស្សៈ ឬកាលបើជាអ្នកបានរូបជ្ឈាន និងអរូបជ្ឈាន ព្រោះការបានពាល់ត្រូវនូវរូបជ្ឈាន និងអរូបជ្ឈានផស្សៈ ឈ្មោះថាធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា កាយសក្ខី គឺឈ្មោះថាជាសាក្សីក្នុងឈានផស្សៈតាមប្រភេទដែលពោលហើយ និងក្នុងព្រះនិព្វាន ដោយនាមកាយ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះ។ ត្រង់ពាក្យថា «Diṭṭhattā pattoti diṭṭhippatto» (ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិប្បត្តៈ ព្រោះឃើញហើយទើបដល់) សេចក្តីថា ព្រោះការឃើញនូវព្រះនិព្វានជាដំបូង ដោយបញ្ញិន្រ្ទិយដែលសម្បយុត្តក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ ក្នុងខាងក្រោយ ឈ្មោះថាដល់នូវព្រះនិព្វានដោយអំណាចនៃសោតាបត្តិផលជាដើម ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ទិដ្ឋិប្បត្តៈ គឺឈ្មោះថាដល់នូវព្រះនិព្វានដោយទិដ្ឋិដែលពោលគឺបញ្ញិន្រ្ទិយ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះ។ ចំណែកឯភាពជាធម្មានុសារីក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ ព្រះអង្គនឹងត្រាស់សម្តែងក្នុងខាងក្រោយ។ ត្រង់ពាក្យថា «Saddahanto vimuccatīti saddhāvimutto» (រួចចាកកិលេសដោយការជឿ ទើបឈ្មោះថា សទ្ធាវិមុត្តៈ) សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាគុណធម៌ដ៏ក្រៃលែងនៃសទ្ធិន្រ្ទិយ បុគ្គលកាលជឿស៊ប់ក្នុងខណៈនៃសកទាគាមិមគ្គ អនាគាមិមគ្គ និងអរហត្តមគ្គ តែងរួចចាកកិលេស ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សទ្ធាវិមុត្តៈ។ ក្នុងទីនេះ សូម្បីបុគ្គលកំពុងរួចចាកកិលេសក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា «vimutto» (រួចចាកកិលេសហើយ) ដោយសេចក្តីប្រាថ្នា (អនាគតកាល) ឬដោយអំណាចនៃអតីតកាល។ ពាក្យថា «jhānaphassa» បានដល់ ឈានផស្សៈ ៣ ប្រការ។ ពាក្យថា «jhānaphassa» ជាដើម និងពាក្យថា «dukkhā saṅkhārā» ជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់ធ្វើសេចក្តីប្លែកគ្នាចំពោះតែបុគ្គល ២ ពួកដំបូងដែលពោលហើយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ñātaṃ hoti» ជាដើម មានអត្ថដែលពោលហើយក្នុងខាងក្រោម។ និងក្នុងទីនេះ បុគ្គលអ្នកបានឈាន តែងចេញចាកវិបស្សនាដោយទុក្ខានុបស្សនានោះឯង ដែលសមគួរដល់សមាធិន្រ្ទិយ ហើយសម្រេចនូវមគ្គនិងផល នេះជាអធិប្បាយរបស់ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយ។

สิยาติ สิยุํ, ภเวยฺยุนฺติ อตฺโถ. ‘‘สิยา’’ติ เอตํ วิธิวจนเมว. ตโย ปุคฺคลาติ วิปสฺสนานิยเมน อินฺทฺริยนิยเมน จ วุตฺตา ตโย ปุคฺคลา. วตฺถุวเสนาติ ตีสุ อนุปสฺสนาสุ เอเกกอินฺทฺริยวตฺถุวเสน. ปริยาเยนาติ เตเนว ปริยาเยน. อิมินา วาเรน กึ ทสฺสิตํ โหติ? เหฏฺฐา เอเกกิสฺสา อนุปสฺสนาย เอเกกสฺส อินฺทฺริยสฺส อาธิปจฺจํ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ จ, กทาจิ ตีสุปิ อนุปสฺสนาสุ เอเกกสฺเสว อินฺทฺริยสฺส อาธิปจฺจํ โหตีติ จ ทสฺสิตํ โหติ. อถ วา ปุพฺพภาควิปสฺสนากฺขเณ ติสฺสนฺนมฺปิ อนุปสฺสนานํ สพฺภาวโต ตาสุ ปุพฺพภาควิปสฺสนาสุ เตสํ เตสํ อินฺทฺริยานํ อาธิปจฺจํ อเปกฺขิตฺวา มคฺคผลกฺขเณสุ สทฺธาวิมุตฺตาทีนิ นามานิ โหนฺตีติ. เอวญฺหิ วุจฺจมาเน เหฏฺฐา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย อุปริ จ กโต อินฺทฺริยาธิปจฺจปุคฺคลนิยโม สุกโตเยว นิจฺจโลเยว จ โหติ. อนนฺตรวาเร สิยาติ อญฺโญเยวาติ เอวํ สิยาติ อตฺโถ. เอตฺถ ปุพฺเพ วุตฺโตเยว นิยโม.

ត្រង់ពាក្យថា «Siyā» មានន័យថា គប្បីមាន។ ពាក្យថា «siyā» នេះ ជាវិធិវចនៈប៉ុណ្ណោះ។ ត្រង់ពាក្យថា «Tayo puggalā» (បុគ្គល ៣ ពួក) បានដល់ បុគ្គល ៣ ពួកដែលពោលហើយ ដោយការកំណត់វិបស្សនា និងការកំណត់ឥន្ទ្រិយ។ ត្រង់ពាក្យថា «Vatthuvasena» (ដោយអំណាចនៃវត្ថុ) សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃវត្ថុគឺឥន្ទ្រិយមួយៗ ក្នុងអនុបស្សនាទាំង ៣។ ត្រង់ពាក្យថា «Pariyāyena» (ដោយបរិយាយ) សេចក្តីថា ដោយបរិយាយនោះឯង។ តើព្រះអង្គបង្ហាញនូវសេចក្តីដូចម្តេច ដោយវារៈនេះ? ព្រះអង្គបង្ហាញថា ក្នុងខាងក្រោម ភាពជាអធិបតីនៃឥន្ទ្រិយមួយៗ ក្នុងអនុបស្សនាមួយៗ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃភាពច្រើនលើសលប់ផង និងបង្ហាញថា ជួនកាល ភាពជាអធិបតីនៃឥន្ទ្រិយតែមួយគត់ តែងមានក្នុងអនុបស្សនាទាំង ៣ ផង។ មួយវិញទៀត ព្រោះការមានព្រមគ្នានៃអនុបស្សនាទាំង ៣ ក្នុងខណៈនៃបុព្វភាគវិបស្សនា ព្រះអង្គទើបយោងទៅលើភាពជាអធិបតីនៃឥន្ទ្រិយនោះៗ ក្នុងបុព្វភាគវិបស្សនាទាំងឡាយនោះ ហើយឈ្មោះទាំងឡាយមានសទ្ធាវិមុត្តៈជាដើម តែងមានក្នុងខណៈនៃមគ្គនិងផល។ កាលបើពោលយ៉ាងនេះ ការកំណត់បុគ្គលដោយភាពជាអធិបតីនៃឥន្ទ្រិយ ដែលធ្វើហើយក្នុងវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនាខាងក្រោម និងក្នុងខាងលើ តែងជាការធ្វើដ៏ល្អ និងមិនប្រែប្រួលឡើយ។ ក្នុងវារៈបន្ទាប់ ពាក្យថា «siyā» ក្នុងពាក្យថា «aññoyeva» មានសេចក្តីថា គប្បីជាយ៉ាងនេះ។ ក្នុងទីនេះ ការកំណត់គឺដូចដែលពោលហើយក្នុងខាងដើមនោះឯង។

อิทานิ มคฺคผลวเสน ปุคฺคลวิเสสํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ อนิจฺจโต มนสิกโรโต…เป… โสตาปตฺติมคฺคํ ปฏิลภตีติอาทิมาห. ตตฺถ สทฺธํ อนุสฺสรติ อนุคจฺฉติ, สทฺธาย วา นิพฺพานํ อนุสฺสรติ อนุคจฺฉตีติ สทฺธานุสารี. สจฺฉิกตนฺติ ปจฺจกฺขกตํ. อรหตฺตนฺติ อรหตฺตผลํ. ปญฺญาสงฺขาตํ ธมฺมํ อนุสฺสรติ, เตน วา ธมฺเมน นิพฺพานํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ដើម្បីចែករំលែកបង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុគ្គល ដោយអំណាចនៃមគ្គនិងផល ព្រះអង្គទើបត្រាស់ពាក្យថា «aniccato manasikaroto...pe... sotāpattimaggaṃ paṭilabhati» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បុគ្គលណា តែងរលឹកតាម គឺប្រព្រឹត្តទៅតាមសទ្ធា ឬតែងរលឹកតាម គឺប្រព្រឹត្តទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយសទ្ធា បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា សទ្ធានុសារី។ ត្រង់ពាក្យថា «sacchikata» បានដល់ ធ្វើឱ្យប្រចក្ស (ជាក់ច្បាស់)។ ត្រង់ពាក្យថា «arahatta» បានដល់ អរហត្តផល។ បុគ្គលណា តែងរលឹកតាមនូវធម៌ដែលពោលគឺបញ្ញា ឬតែងរលឹកតាមកាន់ព្រះនិព្វានដោយធម៌នោះ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ធម្មានុសារី។

๒๒๒. ปุน [Pg.164] อปเรหิ ปริยาเยหิ อินฺทฺริยตฺตยวิเสเสน ปุคฺคลวิเสสํ วณฺเณตุกาโม เย หิ เกจีติอาทิมาห. ตตฺถ ภาวิตา วาติ อตีเต ภาวยึสุ วา. ภาเวนฺติ วาติ ปจฺจุปฺปนฺเน. ภาวิสฺสนฺติ วาติ อนาคเต. อธิคตา วาติอาทิ เอเกกนฺติกํ ปุริมสฺส ปุริมสฺส อตฺถวิวรณตฺถํ วุตฺตํ. ผสฺสิตา วาติ ญาณผุสนาย ผุสึสุ วา. วสิปฺปตฺตาติ อิสฺสรภาวํ ปตฺตา. ปารมิปฺปตฺตาติ โวสานํ ปตฺตา. เวสารชฺชปฺปตฺตาติ วิสารทภาวํ ปตฺตา. สพฺพตฺถ สทฺธาวิมุตฺตาทโย เหฏฺฐา วุตฺตกฺขเณสุเยว, สติปฏฺฐานาทโย มคฺคกฺขเณเยว. อฏฺฐ วิโมกฺเขติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิเก (ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙; ธ. ส. ๒๔๘) ปฏิสมฺภิทามคฺคปฺปตฺติยา เอว ปตฺตา.

២២២. មួយវិញទៀត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលប្រាថ្នានឹងពន្យល់នូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបុគ្គល ដោយសេចក្តីប្លែកគ្នានៃឥន្ទ្រិយទាំង ៣ ដោយបរិយាយដទៃទៀត ទើបពោលពាក្យថា «ye hi keci» ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ត្រង់ពាក្យថា «bhāvitā vā» បានដល់ ចម្រើនហើយក្នុងអតីតកាល។ ត្រង់ពាក្យថា «bhāventi vā» បានដល់ កំពុងចម្រើនក្នុងបច្ចុប្បន្នកាល។ ត្រង់ពាក្យថា «bhāvissanti vā» បានដល់ នឹងចម្រើនក្នុងអនាគតកាល។ ពាក្យថា «adhigatā vā» ជាដើម ដែលមានពាក្យថា «vā» នៅចុងបញ្ចប់មួយៗ ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដើម្បីពន្យល់នូវអត្ថនៃពាក្យមុនៗ។ ត្រង់ពាក្យថា «phassitā vā» បានដល់ ពាល់ត្រូវហើយដោយការពាល់ត្រូវនៃញាណ។ ត្រង់ពាក្យថា «vasippattā» បានដល់ ដល់នូវភាពជាធំ (ភាពស្ទាត់ជំនាញ)។ ត្រង់ពាក្យថា «pāramippattā» បានដល់ ដល់នូវទីបំផុត (ការសម្រេច)។ ត្រង់ពាក្យថា «vesārajjappattā» បានដល់ ដល់នូវភាពក្លាហាន (វេសារជ្ជៈ)។ ក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង បុគ្គលទាំងឡាយមានសទ្ធាវិមុត្តៈជាដើម គប្បីដឹងក្នុងខណៈទាំងឡាយដែលពោលហើយក្នុងខាងក្រោមប៉ុណ្ណោះ ឯធម៌ទាំងឡាយមានសតិបដ្ឋានជាដើម គប្បីដឹងក្នុងខណៈនៃមគ្គប៉ុណ្ណោះ។ ត្រង់ពាក្យថា «វិមោក្ខ ៨» ក្នុងវិមោក្ខមានពាក្យថា «រូបី រូបានិ បស្សតិ» ជាដើម តែងដល់ហើយ ព្រោះតែការដល់នូវបដិសម្ភិទាមគ្គប៉ុណ្ណោះ។

ติสฺโส สิกฺขาติ อธิสีลสิกฺขา อธิจิตฺตสิกฺขา อธิปญฺญาสิกฺขา มคฺคปฺปตฺตา เอว สิกฺขมานา. ทุกฺขํ ปริชานนฺตีติอาทีนิ มคฺคกฺขเณเยว. ปริญฺญาปฏิเวธํ ปฏิวิชฺฌตีติ ปริญฺญาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ, ปริญฺญาย ปฏิวิชฺฌิตพฺพนฺติ วา ปริญฺญาปฏิเวธํ. เอวํ เสเสสุปิ. สพฺพธมฺมาทีหิ วิเสเสตฺวา อภิญฺญาปฏิเวธาทโย วุตฺตา. สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธ ปน มคฺคกฺขเณเยว นิพฺพานปจฺจเวกฺขณญาณสิทฺธิวเสน เวทิตพฺโพติ. เอวมิธ ปญฺจ อริยปุคฺคลา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ, อุภโตภาควิมุตฺโต จ ปญฺญาวิมุตฺโต จาติ อิเม ทฺเว อนิทฺทิฏฺฐา. อญฺญตฺถ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๗๓) ปน ‘‘โย ปน ทุกฺขโต มนสิกโรนฺโต ปสฺสทฺธิพหุโล สมาธินฺทฺริยํ ปฏิลภติ, โส สพฺพตฺถ กายสกฺขี นาม โหติ, อรูปชฺฌานํ ปน ปตฺวา อคฺคผลํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต นาม โหติ. โย ปน อนตฺตโต มนสิกโรนฺโต เวทพหุโล ปญฺญินฺทฺริยํ ปฏิลภติ, โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ธมฺมานุสารี โหติ, ฉสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, อคฺคผเล ปญฺญาวิมุตฺโต’’ติ วุตฺตํ. เต อิธ กายสกฺขิทิฏฺฐิปฺปตฺเตหิเยว สงฺคหิตา. อตฺถโต ปน อรูปชฺฌาเนน เจว อริยมคฺเคน จาติ อุภโตภาเคน วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต. ปชานนฺโต วิมุตฺโตติ ปญฺญาวิมุตฺโตติ. เอตฺตาวตา อินฺทฺริยปุคฺคลวิเสสา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ.

ត្រង់ពាក្យថា «Tisso sikkhā» (សិក្ខា ៣) បានដល់ អធិសីលសិក្ខា អធិចិត្តសិក្ខា និងអធិបញ្ញាសិក្ខា ដែលដល់នូវមគ្គហើយ កាលសិក្សា (ប្រតិបត្តិ)។ ពាក្យថា «dukkhaṃ parijānanti» (តែងកំណត់ដឹងនូវទុក្ខ) ជាដើម គប្បីដឹងក្នុងខណៈនៃមគ្គប៉ុណ្ណោះ។ ត្រង់ពាក្យថា «Pariññāpaṭivedhaṃ paṭivijjhati» (ចាក់ធ្លុះនូវបរិញ្ញាបដិវេធៈ) សេចក្តីថា គឺចាក់ធ្លុះដោយបរិញ្ញាបដិវេធៈ ឬមួយទៀត ទុក្ខសច្ចៈដែលគប្បីចាក់ធ្លុះដោយបរិញ្ញា ឈ្មោះថា បរិញ្ញាបដិវេធៈ។ ក្នុងពាក្យដែលសេសសល់ ក៏គប្បីដឹងយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រះអង្គត្រាស់ធ្វើសេចក្តីប្លែកគ្នាដោយពាក្យថា «សព្វធម៌» ជាដើម ហើយត្រាស់សម្តែងនូវអភិញ្ញាបដិវេធៈជាដើម។ ចំណែកឯសច្ឆិកិរិយាបដិវេធៈ គប្បីដឹងក្នុងខណៈនៃមគ្គប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចនូវបច្ចវេក្ខណញាណដែលពិចារណាព្រះនិព្វាន។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអរិយបុគ្គល ៥ ពួក តែងជាបុគ្គលដែលព្រះអង្គសម្តែងទុកយ៉ាងនេះ ចំណែកឯបុគ្គល ២ ពួកនេះ គឺឧភតោភាគវិមុត្តៈ និងបញ្ញាវិមុត្តៈ មិនបានសម្តែងទុកក្នុងទីនេះទេ។ ប៉ុន្តែក្នុងគម្ពីរដទៃ (មានវិសុទ្ធិមគ្គជាដើម) ត្រាស់ទុកថា «បុគ្គលណា កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាទុក្ខ មានបស្សទ្ធិច្រើន តែងបាននូវសមាធិន្រ្ទិយ បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថាជាកាយសក្ខី ក្នុងគ្រប់ទីកន្លែង ចំណែកបុគ្គលដែលបានដល់នូវអរូបជ្ឈាន ហើយបានដល់នូវអគ្គផល ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ។ បុគ្គលណា កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាអនត្តា មានវេទៈ (បញ្ញា) ច្រើន តែងបាននូវបញ្ញិន្រ្ទិយ បុគ្គលនោះ តែងជាធម្មានុសារី ក្នុងខណៈនៃសោតាបត្តិមគ្គ ជាទិដ្ឋិប្បត្តៈ ក្នុងឋានៈទាំង ៦ និងជាបញ្ញាវិមុត្តៈ ក្នុងអគ្គផល» យ៉ាងនេះ។ បុគ្គលទាំងនោះ ក្នុងទីនេះ តែងត្រូវបានសង្គ្រោះចូលដោយកាយសក្ខី និងទិដ្ឋិប្បត្តៈទាំងឡាយនោះឯង។ ប៉ុន្តែដោយសេចក្តីពិត បុគ្គលដែលរួចចាកកិលេសដោយចំណែកទាំងពីរ គឺដោយអរូបជ្ឈានផង ដោយអរិយមគ្គផង ឈ្មោះថា ឧភតោភាគវិមុត្តៈ។ បុគ្គលដែលរួចចាកកិលេសកាលដឹងច្បាស់ ឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្តៈ។ ប៉ុណ្ណេះ សេចក្តីប្លែកគ្នានៃឥន្ទ្រិយ និងបុគ្គល តែងជាសេចក្តីដែលព្រះអង្គសម្តែងទុកហើយ។

๒๒๓-๒๒๖. อิทานิ วิโมกฺขปุพฺพงฺคมเมว วิโมกฺขวิเสสํ ปุคฺคลวิเสสญฺจ ทสฺเสตุกาโม อนิจฺจโต มนสิกโรโตติอาทิมาห. ตตฺถ ทฺเว วิโมกฺขาติ อปฺปณิหิตสุญฺญตวิโมกฺขา. อนิจฺจานุปสฺสนาคมนวเสน หิ อนิมิตฺตวิโมกฺโขติ ลทฺธนาโม มคฺโค ราคโทสโมหปณิธีนํ อภาวา [Pg.165] สคุณโต จ เตสํเยว ปณิธีนํ อภาวา อปฺปณิหิตนฺติ ลทฺธนามํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กโรตีติ อารมฺมณโต จ อปฺปณิหิตวิโมกฺโขติ นามมฺปิ ลภติ. ตถา ราคโทสโมเหหิ สุญฺญตฺตา สคุณโต จ ราคาทีหิเยว สุญฺญตฺตา สุญฺญตนฺติ ลทฺธนามํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กโรตีติ อารมฺมณโต จ สุญฺญตวิโมกฺโขติ นามมฺปิ ลภติ. ตสฺมา เต ทฺเว วิโมกฺขา อนิมิตฺตวิโมกฺขนฺวยา นาม โหนฺติ. อนิมิตฺตมคฺคโต อนญฺเญปิ อฏฺฐนฺนํ มคฺคงฺคานํ เอเกกสฺส มคฺคงฺคสฺส วเสน สหชาตาทิปจฺจยา จ โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ปุน ทฺเว วิโมกฺขาติ สุญฺญตานิมิตฺตวิโมกฺขา. ทุกฺขานุปสฺสนาคมนวเสน หิ อปฺปณิหิตวิโมกฺโขติ ลทฺธนาโม มคฺโค รูปนิมิตฺตาทีนํ ราคนิมิตฺตาทีนํ นิจฺจนิมิตฺตาทีนญฺจ อภาวา สคุณโต จ เตสํเยว นิมิตฺตานํ อภาวา อนิมิตฺตสงฺขาตํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กโรตีติ อารมฺมณโต จ อนิมิตฺตวิโมกฺโขติ นามมฺปิ ลภติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. ปุน ทฺเว วิโมกฺขาติ อนิมิตฺตอปฺปณิหิตวิโมกฺขา. โยชนา ปเนตฺถ วุตฺตนยา เอว.

២២៣-២២៦. ក្នុងពេលឥឡូវនេះ ព្រះថេរៈកាលចង់បង្ហាញនូវវិមោក្ខវិសេស (វិមោក្ខដ៏ប្លែក) និងបុគ្គលវិសេស (បុគ្គលដ៏ប្លែក) ដែលមានវិមោក្ខជាប្រធាននោះឯង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា aniccato manasikaroto (កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពមិនទៀង)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា dve vimokkhā (វិមោក្ខ ២) បានដល់ អប្បណិហិតវិមោក្ខ និងសុញ្ញតវិមោក្ខ។ ព្រោះថា មគ្គដែលបានឈ្មោះថា អនិមិត្តវិមោក្ខ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចដោយអនិច្ចានុបស្សនា ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាគឺរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ ដោយគុណរបស់ខ្លួនផង ព្រោះមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាទាំងនោះឯង ទើបធ្វើនូវព្រះនិព្វានដែលបានឈ្មោះថា អប្បណិហិតៈ ឲ្យជាអារម្មណ៍ផង ដោយអំណាចអារម្មណ៍ ទើបបានឈ្មោះថា អប្បណិហិតវិមោក្ខ ផង។ ដូចគ្នាដែរ ព្រោះសូន្យចាករាគៈ ទោសៈ និងមោហៈ ដោយគុណរបស់ខ្លួនផង ព្រោះសូន្យចាករាគៈជាដើមនោះឯង ទើបធ្វើនូវព្រះនិព្វានដែលបានឈ្មោះថា សុញ្ញតៈ ឲ្យជាអារម្មណ៍ផង ដោយអំណាចអារម្មណ៍ ទើបបានឈ្មោះថា សុញ្ញតវិមោក្ខ ផង។ ព្រោះហេតុនោះ វិមោក្ខទាំងពីរនោះ ឈ្មោះថា អនិមិត្តវិមោក្ខាន្វយៈ (វិមោក្ខដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមអនិមិត្តវិមោក្ខ)។ គប្បីជ្រាបថា វិមោក្ខទាំងពីរនោះ ទោះបីមិនផ្សេងពីអនិមិត្តមគ្គក៏ដោយ ក៏រមែងជាសហជាតប្បច្ច័យជាដើម ដោយអំណាចនៃអង្គមគ្គនីមួយៗ ក្នុងអង្គមគ្គទាំង ៨ ដែរ។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា dve vimokkhā (វិមោក្ខ ២) បានដល់ សុញ្ញតវិមោក្ខ និងអនិមិត្តវិមោក្ខ។ ព្រោះថា មគ្គដែលបានឈ្មោះថា អប្បណិហិតវិមោក្ខ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចដោយទុក្ខានុបស្សនា ព្រោះមិនមានរូបនិមិត្តជាដើម រាគនិមិត្តជាដើម និងនិច្ចនិមិត្តជាដើម ដោយគុណរបស់ខ្លួនផង ព្រោះមិនមាននិមិត្តទាំងនោះឯង ទើបធ្វើនូវព្រះនិព្វានដែលពោលគឺអនិមិត្ត ឲ្យជាអារម្មណ៍ផង ដោយអំណាចអារម្មណ៍ ទើបបានឈ្មោះថា អនិមិត្តវិមោក្ខ ផង។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីផ្សំភ្ជាប់ដោយន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា dve vimokkhā (វិមោក្ខ ២) បានដល់ អនិមិត្តវិមោក្ខ និងអប្បណិហិតវិមោក្ខ។ ការផ្សំភ្ជាប់សេចក្តីក្នុងទីនេះ ក៏ដូចជាន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

ปฏิเวธกาเลติ อินฺทฺริยานํ วุตฺตกฺกเมเนว วุตฺตํ. มคฺคกฺขณํ ปน มุญฺจิตฺวา วิปสฺสนากฺขเณ วิโมกฺโข นาม นตฺถิ. ปฐมํ วุตฺโตเยว ปน มคฺควิโมกฺโข ‘‘ปฏิเวธกาเล’’ติ วจเนน วิเสเสตฺวา ทสฺสิโต. ‘‘โย จายํ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต’’ติอาทิกา ทฺเว วารา จ ‘‘อนิจฺจโต มนสิกโรนฺโต โสตาปตฺติมคฺคํ ปฏิลภตี’’ติอาทิโก วาโร จ สงฺขิตฺโต, วิโมกฺขวเสน ปน โยเชตฺวา วิตฺถารโต เวทิตพฺโพ. เย หิ เกจิ เนกฺขมฺมนฺติอาทิโก วาโร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ. เอตฺตาวตา วิโมกฺขปุคฺคลวิเสสา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺตีติ.

ពាក្យថា Paṭivedhakāle (ក្នុងកាលនៃសេចក្តីត្រាស់ដឹង) ព្រះថេរៈពោលហើយដោយលំដាប់ដែលបានពោលហើយក្នុងឥន្ទ្រិយនិទ្ទេសនោះឯង។ ប៉ុន្តែ លើកលែងតែមគ្គខណៈចេញ ក្នុងវិបស្សនាខណៈ ឈ្មោះថាវិមោក្ខ រមែងមិនមានឡើយ។ ម៉្យាងទៀត មគ្គវិមោក្ខដែលបានពោលហើយខាងដើមនោះឯង ព្រះថេរៈសំដែងដោយធ្វើឲ្យប្លែកដោយពាក្យថា “paṭivedhakāle”។ វារៈទាំងពីរមានពាក្យថា “Yo cāyaṃ puggalo saddhāvimutto” (បុគ្គលនេះណាជាសទ្ធាវិមុត្ត) ជាដើមផង និងវារៈមានពាក្យថា “aniccato manasikaronto sotāpattimaggaṃ paṭilabhati” (កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពមិនទៀង រមែងបានសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គ) ជាដើមផង ព្រះថេរៈសង្ខេបទុកហើយ ប៉ុន្តែគប្បីផ្សំភ្ជាប់ដោយអំណាចវិមោក្ខ ហើយគប្បីជ្រាបដោយពិស្តារ។ វារៈមានពាក្យថា Ye hi keci nekkhammaṃ ជាដើម គប្បីជ្រាបដោយន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ដោយហេតុប៉ុណ្ណេះ ជាការបង្ហាញនូវវិមោក្ខវិសេស និងបុគ្គលវិសេសទាំងឡាយ។

๒๒๗. ปุน วิโมกฺขมุขานิ จ วิโมกฺเข จ อเนกธา นิทฺทิสิตุกาโม อนิจฺจโต มนสิกโรนฺโตติอาทิมาห. ตตฺถ ยถาภูตนฺติ ยถาสภาเวน. ชานาตีติ ญาเณน ชานาติ. ปสฺสตีติ เตเนว ญาเณน จกฺขุนา วิย ปสฺสติ. ตทนฺวเยนาติ ตทนุคมเนน, ตสฺส ปจฺจกฺขโต ญาเณน ทิฏฺฐสฺส อนุคมเนนาติ อตฺโถ. กงฺขา ปหียตีติ อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจานิจฺจกงฺขา, อิตราหิ อิตรกงฺขา. นิมิตฺตนฺติ สนฺตติฆนวินิพฺโภเคน นิจฺจสญฺญาย ปหีนตฺตา อารมฺมณภูตํ สงฺขารนิมิตฺตํ ยถาภูตํ ชานาติ. เตน วุจฺจติ สมฺมาทสฺสนนฺติ เตน ยถาภูตชานเนน ตํ ญาณํ ‘‘สมฺมาทสฺสน’’นฺติ [Pg.166] วุจฺจติ. ปวตฺตนฺติ ทุกฺขปฺปตฺตากาเร สุขสญฺญํ อุคฺฆาเฏตฺวา สุขสญฺญาย ปหาเนน ปณิธิสงฺขาตาย ตณฺหาย ปหีนตฺตา สุขสมฺมตมฺปิ วิปากปวตฺตํ ยถาภูตํ ชานาติ. นิมิตฺตญฺจ ปวตฺตญฺจาติ นานาธาตุมนสิการสมฺภเวน สมูหฆนวินิพฺโภเคน อุภยถาปิ อตฺตสญฺญาย ปหีนตฺตา สงฺขารนิมิตฺตญฺจ วิปากปวตฺตญฺจ ยถาภูตํ ชานาติ. ยญฺจ ยถาภูตํ ญาณนฺติอาทิตฺตยํ อิทานิ วุตฺตเมว, น อญฺญํ. ภยโต อุปฏฺฐาตีติ นิจฺจสุขอตฺตาภาวทสฺสนโต ยถากฺกมํ ตํ ตํ ภยโต อุปฏฺฐาติ. ยา จ ภยตุปฏฺฐาเน ปญฺญาติอาทินา ‘‘อุทยพฺพยานุปสฺสนาญาณํ ภงฺคานุปสฺสนาญาณํ ภยตุปฏฺฐานญาณํ อาทีนวานุปสฺสนาญาณํ นิพฺพิทานุปสฺสนาญาณํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ อนุโลมญาณ’’นฺติ วุตฺเตสุ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิสงฺขาเตสุ นวสุ วิปสฺสนาญาเณสุ ภยตุปฏฺฐานสมฺพนฺเธน อวตฺถาเภเทน ภินฺนานิ เอกฏฺฐานิ ตีณิ ญาณานิ วุตฺตานิ, น เสสานิ.

២២៧. មួយវិញទៀត ព្រះថេរៈកាលចង់បង្ហាញនូវវិមោក្ខមុខ (ទ្វារនៃវិមោក្ខ) ទាំងឡាយ និងវិមោក្ខទាំងឡាយ ដោយច្រើនប្រការ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា aniccato manasikaronto (កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពមិនទៀង)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា yathābhūtaṃ បានដល់ ទៅតាមសភាវៈពិត។ ពាក្យថា jānāti បានដល់ ដឹងដោយប្រាជ្ញា (ញាណ)។ ពាក្យថា passati បានដល់ ឃើញដោយញាណនោះឯង ដូចជាឃើញដោយភ្នែក។ ពាក្យថា tadanvayena បានដល់ ដោយការប្រព្រឹត្តទៅតាម គឺការប្រព្រឹត្តទៅតាមធម៌ដែលឃើញច្បាស់ដោយញាណចំពោះមុខ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា kaṅkhā pahīyati (សេចក្តីសង្ស័យរមែងលះបង់បាន) គឺសេចក្តីសង្ស័យក្នុងរបស់ដែលទៀងនិងមិនទៀង រមែងលះបង់បានដោយអនិច្ចានុបស្សនា ចំណែកសេចក្តីសង្ស័យដទៃទៀត រមែងលះបង់បានដោយអនុបស្សនាដទៃទៀត។ ពាក្យថា nimittaṃ (និមិត្ត) គឺដឹងតាមពិតនូវសង្ខារនិមិត្តដែលជាអារម្មណ៍ ព្រោះលះបង់នូវនិច្ចសញ្ញាបាន ដោយការទម្លាយនូវសន្តតិឃនៈ (ភាពជាដុំនៃសន្តតិ)។ ពាក្យថា tena vuccati sammādassanan (ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា សម្មាទស្សនៈ) គឺព្រោះការដឹងតាមពិតនោះ ទើបហៅញាណនោះថា “សម្មាទស្សនៈ”។ ពាក្យថា pavattaṃ (បវត្តៈ) គឺដឹងតាមពិតនូវវិបាកបវត្តៈ ទោះបីជាសន្មតថាជាសុខក៏ដោយ ព្រោះការដកចេញនូវសុខសញ្ញាក្នុងអាការៈដែលជាទុក្ខ ហើយលះបង់នូវសុខសញ្ញានោះ ព្រោះលះបង់នូវតណ្ហាដែលពោលគឺបណិធិ (សេចក្តីប្រាថ្នា)។ ពាក្យថា nimittañca pavattañca (ទាំងនិមិត្តទាំងបវត្តៈ) គឺដឹងតាមពិតនូវសង្ខារនិមិត្តផង នូវវិបាកបវត្តៈផង ព្រោះលះបង់នូវអត្តសញ្ញាបានទាំងពីរយ៉ាង ដោយការកើតឡើងនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវធាតុផ្សេងៗ និងដោយការទម្លាយនូវសមូហឃនៈ (ភាពជាដុំនៃប្រជុំ)។ ពួកញាណទាំង ៣ មានពាក្យថា yañca yathābhūtaṃ ñāṇaṃ ជាដើម ដែលពោលក្នុងពេលនេះ គឺញាណដែលបានពោលហើយនោះឯង មិនមែនជាញាណដទៃឡើយ។ ពាក្យថា bhayato upaṭṭhāti (រមែងប្រាកដជាភ័យ) គឺព្រោះការឃើញភាពមិនមាននៃរបស់ដែលទៀង ជាសុខ និងជាអត្តា និមិត្តនិងបវត្តៈនោះៗ រមែងប្រាកដជាភ័យតាមលំដាប់។ ក្នុងបណ្តាវិបស្សនាញាណទាំង ៩ ដែលហៅថា បដិបទាញាណទស្សនវិសុទ្ធិ មានពាក្យជាដើមថា yā ca bhayatupaṭṭhāne paññā (បញ្ញាក្នុងការប្រាកដជាភ័យណា) គឺ «ឧទយព្វយានុបស្សនាញាណ ភង្គានុបស្សនាញាណ ភយតូបដ្ឋានញាណ អាទីនវានុបស្សនាញាណ និព្វិទានុបស្សនាញាណ មុញ្ចិតុកម្យតាញាណ បដិសង្ខានុបស្សនាញាណ សង្ខារុបេក្ខាញាណ អនុលោមញាណ» ញាណទាំង ៣ ដែលប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃអវត្ថា (ខណៈ ឬដំណាក់កាល) តែមានអត្ថដូចគ្នា ដោយការទាក់ទងនឹងភយតូបដ្ឋានញាណ ត្រូវបានពោលទុកហើយ មិនមែនពោលញាណដែលនៅសល់ឡើយ។

ปุน ตีสุ อนุปสฺสนาสุ อนฺเต ฐิตาย อนนฺตราย อนตฺตานุปสฺสนาย สมฺพนฺเธน ตาย สห สุญฺญตานุปสฺสนาย เอกฏฺฐตํ ทสฺเสตุํ ยา จ อนตฺตานุปสฺสนา ยา จ สุญฺญตานุปสฺสนาติอาทิมาห. อิมานิ หิ ทฺเว ญาณานิ อตฺถโต เอกเมว, อวตฺถาเภเทน ปน ภินฺนานิ. ยถา จ อิมานิ, ตถา อนิจฺจานุปสฺสนา จ อนิมิตฺตานุปสฺสนา จ อตฺถโต เอกเมว ญาณํ, ทุกฺขานุปสฺสนา จ อปฺปณิหิตานุปสฺสนา จ อตฺถโต เอกเมว ญาณํ, เกวลํ อวตฺถาเภเทเนว ภินฺนานิ. อนตฺตานุปสฺสนาสุญฺญตานุปสฺสนานญฺจ เอกฏฺฐตาย วุตฺตาย เตสํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนมฺปิ ญาณานํ เอกลกฺขณตฺตา เอกฏฺฐตา วุตฺตาว โหตีติ. นิมิตฺตํ ปฏิสงฺขา ญาณํ อุปฺปชฺชตีติ ‘‘สงฺขารนิมิตฺตํ อทฺธุวํ ตาวกาลิก’’นฺติ อนิจฺจลกฺขณวเสน ชานิตฺวา ญาณํ อุปฺปชฺชติ. กามญฺจ น ปฐมํ ชานิตฺวา ปจฺฉา ญาณํ อุปฺปชฺชติ, โวหารวเสน ปน ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณ’’นฺติอาทีนิ (สํ. นิ. ๔.๖๐; ม. นิ. ๑.๔๐๐; ๓.๔๒๑) วิย เอวํ วุจฺจติ. สทฺทสตฺถวิทูปิ จ ‘‘อาทิจฺจํ ปาปุณิตฺวา ตโม วิคจฺฉตี’’ติอาทีสุ วิย สมานกาเลปิ อิมํ ปทํ อิจฺฉนฺติ. เอกตฺตนเยน วา ปุริมญฺจ ปจฺฉิมญฺจ เอกํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิมินา นเยน อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเย อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มุญฺจิตุกมฺยตาทีนํ ติณฺณํ ญาณานํ เอกฏฺฐตา เหฏฺฐา วุตฺตนยา เอว.

មួយវិញទៀត ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមានអត្ថដូចគ្នានៃសុញ្ញតានុបស្សនា ជាមួយនឹងអនត្តានុបស្សនា ដោយការទាក់ទងនឹងអនត្តានុបស្សនា ដែលស្ថិតនៅខាងចុង និងមិនមានចន្លោះ ក្នុងបណ្តាអនុបស្សនាទាំង ៣ ព្រះថេរៈទើបពោលពាក្យជាដើមថា yā ca anattānupassanā yā ca suññatānupassanā (អនត្តានុបស្សនាណាផង សុញ្ញតានុបស្សនាណាផង)។ ព្រោះថា ញាណទាំងពីរនេះ មានអត្ថដូចគ្នាជាឯកច្ឆន្ទ ប៉ុន្តែប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃអវត្ថា (ដំណាក់កាល) ប៉ុណ្ណោះ។ ញាណទាំងពីរនេះ យ៉ាងណាមិញ អនិច្ចានុបស្សនានិងអនិមិត្តានុបស្សនា ក៏ជាញាណដែលមានអត្ថដូចគ្នាជាឯកច្ឆន្ទ យ៉ាងនោះដែរ ទុក្ខានុបស្សនានិងអប្បណិហិតានុបស្សនា ក៏ជាញាណដែលមានអត្ថដូចគ្នាជាឯកច្ឆន្ទ គ្រាន់តែប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃអវត្ថាប៉ុណ្ណោះ។ កាលបើភាពមានអត្ថដូចគ្នានៃអនត្តានុបស្សនានិងសុញ្ញតានុបស្សនា ត្រូវបានពោលហើយ ភាពមានអត្ថដូចគ្នានៃញាណទាំងពីរគូៗនោះ ក៏ឈ្មោះថាបានពោលហើយដែរ ព្រោះមានលក្ខណៈដូចគ្នា។ ពាក្យថា Nimittaṃ paṭisaṅkhā ñāṇaṃ uppajjati (កាលពិចារណានូវនិមិត្ត ញាណរមែងកើតឡើង) គឺដឹងដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈថា «សង្ខារនិមិត្តមិនទៀង មានត្រឹមតែកាលបន្តិចបន្តួចប៉ុណ្ណោះ» ហើយញាណក៏កើតឡើង។ តាមពិតទៅ មិនមែនដឹងមុនហើយទើបញាណកើតឡើងជាក្រោយនោះទេ ប៉ុន្តែដោយអំណាចវោហារ ទើបពោលយ៉ាងនេះ ដូចជាពាក្យជាដើមថា «អាស្រ័យនូវមនោផង នូវធម៌ទាំងឡាយផង មនោវិញ្ញាណរមែងកើតឡើង»។ ម្យ៉ាងទៀត សូម្បីតែអ្នកចេះដឹងខាងសព្ទសាស្ត្រ ក៏ចង់បានបទនេះក្នុងកាលជាមួយគ្នាដែរ ដូចជាក្នុងពាក្យជាដើមថា «ព្រះអាទិត្យរះឡើងហើយ ងងឹតក៏វិនាសទៅ»។ ឬមួយគប្បីជ្រាបថា ព្រះថេរៈពោលយ៉ាងនេះ ដោយធ្វើបទខាងដើមនិងបទខាងចុងឲ្យជាតែមួយ ដោយឯកត្តន័យ។ ដោយន័យនេះ គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងបទទាំងពីរដែលនៅសល់ផងដែរ។ ភាពមានអត្ថដូចគ្នានៃញាណទាំង ៣ មានមុញ្ចិតុកម្យតាញាណជាដើម ក៏មានន័យដូចដែលបានពោលហើយខាងក្រោមនោះឯង។

นิมิตฺตา [Pg.167] จิตฺตํ วุฏฺฐาตีติ สงฺขารนิมิตฺเต โทสทสฺสเนน ตตฺถ อนลฺลีนตาย สงฺขารนิมิตฺตา จิตฺตํ วุฏฺฐาติ นาม. อนิมิตฺเต จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ สงฺขารนิมิตฺตปฏิปกฺเขน อนิมิตฺตสงฺขาเต นิพฺพาเน ตนฺนินฺนตาย จิตฺตํ ปวิสติ. เสสานุปสฺสนาทฺวเยปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. นิโรเธ นิพฺพานธาตุยาติ อิธ วุตฺเตเนว ปฐมานุปสฺสนาทฺวยมฺปิ วุตฺตเมว โหติ. นิโรเธติปิ ปาโฐ. พหิทฺธาวุฏฺฐานวิวฏฺฏเน ปญฺญาติ วุฏฺฐานสมฺพนฺเธน โคตฺรภุญาณํ วุตฺตํ. โคตฺรภู ธมฺมาติ โคตฺรภุญาณเมว. อิตรถา หิ เอกฏฺฐตา น ยุชฺชติ. ‘‘อสงฺขตา ธมฺมา, อปฺปจฺจยา ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๗, ๘) วิย วา จตุมคฺควเสน วา พหุวจนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา วิโมกฺโขติ มคฺโค, มคฺโค จ ทุภโตวุฏฺฐาโน, ตสฺมา เตน สมฺพนฺเธน ยา จ ทุภโตวุฏฺฐานวิวฏฺฏเน ปญฺญาติอาทิ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Nimittā cittaṃ vuṭṭhāti (ចិត្តរមែងចេញចាកនិមិត្ត) គឺព្រោះការឃើញទោសក្នុងសង្ខារនិមិត្ត ដោយភាពមិនស្អិតល្មួតក្នុងសង្ខារនិមិត្តនោះ ចិត្តទើបឈ្មោះថា ចេញចាកសង្ខារនិមិត្ត។ ពាក្យថា Animitte cittaṃ pakkhandati (ចិត្តរមែងស្ទុះទៅក្នុងធម៌មិនមាននិមិត្ត) គឺចិត្តរមែងចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វានដែលពោលគឺអនិមិត្ត ដែលជាបដិបក្ខនឹងសង្ខារនិមិត្ត ព្រោះការបង្អោនទៅកាន់ព្រះនិព្វាននោះ។ សូម្បីក្នុងអនុបស្សនាពីរដែលនៅសល់ ក៏គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយន័យនេះដែរ។ ពាក្យថា Nirodhe nibbānadhātuyā (ក្នុងនិរោធគឺនិព្វានធាតុ) ដែលពោលក្នុងទីនេះ ក៏ឈ្មោះថាបានពោលនូវអនុបស្សនាពីរខាងដើមរួចហើយដែរ។ មានបាឋៈថា Nirodheti ខ្លះ។ ពាក្យថា Bahiddhāvuṭṭhānavivaṭṭane paññā (បញ្ញាក្នុងការចេញចាកនិងការត្រឡប់ត្រឡិនចាកខាងក្រៅ) គឺព្រោះការទាក់ទងនឹងការចេញចាក ទើបពោលដល់គោត្រភូញាណ។ ពាក្យថា Gotrabhū dhammā (ធម៌ជាគោត្រភូ) បានដល់ គោត្រភូញាណនោះឯង។ ព្រោះថា បើមិនដូច្នោះទេ ភាពមានអត្ថដូចគ្នានោះ រមែងមិនសមគួរឡើយ។ ឬមួយ គប្បីជ្រាបថា ព្រះថេរៈធ្វើជាពហុវចនៈ ដូចជាក្នុងពាក្យជាដើមថា «Asaṅkhatā dhammā, appaccayā dhammā» (ធម៌មិនមានបច្ច័យតាក់តែង ធម៌មិនមានបច្ច័យ) ឬដោយអំណាចនៃមគ្គទាំង ៤។ ព្រោះហេតុតែវិមោក្ខ គឺមគ្គ ហើយមគ្គរមែងជាធម៌ចេញចាកទាំងពីរចំណែក ព្រោះហេតុនោះ ដោយការទាក់ទងនឹងវិមោក្ខនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា yā ca dubhatovuṭṭhānavivaṭṭane paññā (បញ្ញាក្នុងការចេញចាកនិងការត្រឡប់ត្រឡិនទាំងពីរចំណែកណា)។

๒๒๘. ปุน วิโมกฺขานํ นานากฺขณานํ เอกกฺขณปริยายํ ทสฺเสตุกาโม กติหากาเรหีติอาทิมาห. ตตฺถ อาธิปเตยฺยฏฺเฐนาติ เชฏฺฐกฏฺเฐน. อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน. อภินีหารฏฺเฐนาติ วิปสฺสนาวีถิโต นีหรณฏฺเฐน. นิยฺยานฏฺเฐนาติ นิพฺพานุปคมนฏฺเฐน. อนิจฺจโต มนสิกโรโตติ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนากฺขเณเยว. อนิมิตฺโต วิโมกฺโขติ มคฺคกฺขเณเยว. เอส นโย เสเสสุ. จิตฺตํ อธิฏฺฐาตีติ จิตฺตํ อธิกํ กตฺวา ฐาติ, จิตฺตํ ปติฏฺฐาเปตีติ อธิปฺปาโย. จิตฺตํ อภินีหรตีติ วิปสฺสนาวีถิโต จิตฺตํ นีหรติ. นิโรธํ นิพฺพานํ นิยฺยาตีติ นิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ อุปคจฺฉตีติ เอวํ อาการนานตฺตโต จตุธา นานากฺขณตา ทสฺสิตา.

២២៨. មួយវិញទៀត ព្រះថេរៈកាលចង់បង្ហាញនូវវិធីនៃខណៈតែមួយ នៃវិមោក្ខទាំងឡាយដែលមានខណៈផ្សេងៗគ្នា ទើបពោលពាក្យជាដើមថា katihākārehi (ដោយអាការៈប៉ុន្មាន)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា ādhipateyyaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថាជាធំ (ជាប្រធាន)។ ពាក្យថា adhiṭṭhānaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថាជាទីតាំង។ ពាក្យថា abhinīhāraṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថាជាការនាំចេញចាកវិបស្សនាវិថី។ ពាក្យថា niyyānaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថាជាការទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា Aniccato manasikaroto (កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពមិនទៀង) រមែងមានក្នុងវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនាខណៈប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Animitto vimokkho (អនិមិត្តវិមោក្ខ) រមែងមានក្នុងមគ្គខណៈប៉ុណ្ណោះ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងបទដែលនៅសល់ដែរ។ ពាក្យថា Cittaṃ adhiṭṭhāti (ចិត្តរមែងតាំងនៅមាំ) សេចក្តីថា ធ្វើចិត្តឲ្យជាធំហើយតាំងនៅ គឺញ៉ាំងចិត្តឲ្យតាំងនៅមាំ នេះជាអធិប្បាយ។ ពាក្យថា Cittaṃ abhinīharati (រមែងនាំចិត្តចេញទៅ) គឺនាំចិត្តចេញចាកវិបស្សនាវិថី។ ពាក្យថា Nirodhaṃ nibbānaṃ niyyāti (រមែងចេញទៅកាន់និរោធគឺព្រះនិព្វាន) គឺចូលទៅជិតព្រះនិព្វានដែលពោលគឺនិរោធ ព្រះថេរៈបង្ហាញនូវភាពមានខណៈផ្សេងៗគ្នា ៤ យ៉ាង ដោយភាពប្លែកគ្នានៃអាការៈ យ៉ាងនេះឯង។

เอกกฺขณตาย สโมธานฏฺเฐนาติ เอกชฺฌํ สโมสรณฏฺเฐน. อธิคมนฏฺเฐนาติ วินฺทนฏฺเฐน. ปฏิลาภฏฺเฐนาติ ปาปุณนฏฺเฐน. ปฏิเวธฏฺเฐนาติ ญาเณน ปฏิวิชฺฌนฏฺเฐน. สจฺฉิกิริยฏฺเฐนาติ ปจฺจกฺขกรณฏฺเฐน. ผสฺสนฏฺเฐนาติ ญาณผุสนาย ผุสนฏฺเฐน. อภิสมยฏฺเฐนาติ อภิมุขํ สมาคมนฏฺเฐน. เอตฺถ ‘‘สโมธานฏฺเฐนา’’ติ มูลปทํ, เสสานิ อธิคมเววจนานิ. ตสฺมาเยว หิ สพฺเพสํ เอกโต วิสฺสชฺชนํ กตํ. นิมิตฺตา มุจฺจตีติ นิจฺจนิมิตฺตโต มุจฺจติ. อิมินา วิโมกฺขฏฺโฐ วุตฺโต. ยโต มุจฺจตีติ ยโต นิมิตฺตโต มุจฺจติ. ตตฺถ น ปณิทหตีติ ตสฺมึ นิมิตฺเต [Pg.168] ปตฺถนํ น กโรติ. ยตฺถ น ปณิทหตีติ ยสฺมึ นิมิตฺเต น ปณิทหติ. เตน สุญฺโญติ เตน นิมิตฺเตน สุญฺโญ. เยน สุญฺโญติ เยน นิมิตฺเตน สุญฺโญ. เตน นิมิตฺเตน อนิมิตฺโตติ อิมินา อนิมิตฺตฏฺโฐ วุตฺโต.

ក្នុងភាពនៃខណៈតែមួយ ពាក្យថា samodhānaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថាជាការប្រជុំចុះជាមួយគ្នា។ ពាក្យថា adhigamanaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថាជាការបានសម្រេច។ ពាក្យថា paṭilābhaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថាជាការបានចំពោះ។ ពាក្យថា paṭivedhaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថាជាការចាក់ធ្លុះដោយញាណ។ ពាក្យថា sacchikiriyaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថាជាការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់។ ពាក្យថា phassanaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថាជាការប៉ះពាល់ដោយការប៉ះពាល់នៃញាណ។ ពាក្យថា abhisamayaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថាជាការមកជួបប្រទះចំពោះមុខ។ ក្នុងបទទាំងនេះ បទថា “samodhānaṭṭhena” ជាបទដើម ចំណែកបទដែលនៅសល់ ជាវេវចនៈនៃអធិគមៈ (ការបានសម្រេច)។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើការដោះស្រាយរួមគ្នាតែមួយ សម្រាប់បទទាំងអស់។ ពាក្យថា Nimittā muccati (រមែងរួចចាកនិមិត្ត) គឺរួចចាកនិច្ចនិមិត្ត។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គសំដែងនូវអត្ថនៃវិមោក្ខ។ ពាក្យថា Yato muccati (រួចចាកនិមិត្តណា) គឺរួចចាកនិមិត្តណា។ ពាក្យថា Tattha na paṇidahati (រមែងមិនប្រាថ្នាក្នុងនិមិត្តនោះ) គឺមិនធ្វើនូវសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងនិមិត្តនោះ។ ពាក្យថា Yattha na paṇidahati (មិនប្រាថ្នាក្នុងនិមិត្តណា) គឺមិនប្រាថ្នាក្នុងនិមិត្តណា។ ពាក្យថា Tena suñño (រមែងសូន្យដោយនិមិត្តនោះ) គឺសូន្យចាកនិមិត្តនោះ។ ពាក្យថា Yena suñño (សូន្យដោយនិមិត្តណា) គឺសូន្យចាកនិមិត្តណា។ ពាក្យថា Tena nimittena animitto (ព្រោះនិមិត្តនោះ ទើបឈ្មោះថា អនិមិត្ត) ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គសំដែងនូវអត្ថនៃអនិមិត្ត។

ปณิธิยา มุจฺจตีติ ปณิธิโต มุจฺจติ. ‘‘ปณิธิ มุจฺจตี’’ติ ปาโฐ นิสฺสกฺกตฺโถเยว. อิมินา วิโมกฺขฏฺโฐ วุตฺโต. ยตฺถ น ปณิทหตีติ ยสฺมึ ทุกฺเข น ปณิทหติ. เตน สุญฺโญติ เตน ทุกฺเขน สุญฺโญ. เยน สุญฺโญติ เยน ทุกฺขนิมิตฺเตน สุญฺโญ. เยน นิมิตฺเตนาติ เยน ทุกฺขนิมิตฺเตน. ตตฺถ น ปณิทหตีติ อิมินา อปฺปณิหิตฏฺโฐ วุตฺโต. อภินิเวสา มุจฺจตีติ อิมินา วิโมกฺขฏฺโฐ วุตฺโต. เยน สุญฺโญติ เยน อภินิเวสนิมิตฺเตน สุญฺโญ. เยน นิมิตฺเตนาติ เยน อภินิเวสนิมิตฺเตน. ยตฺถ น ปณิทหติ, เตน สุญฺโญติ ยสฺมึ อภินิเวสนิมิตฺเต น ปณิทหติ, เตน อภินิเวสนิมิตฺเตน สุญฺโญ. อิมินา สุญฺญตฏฺโฐ วุตฺโต.

ពាក្យថា Paṇidhiyā muccati (រមែងរួចចាកសេចក្តីប្រាថ្នា) គឺរួចចាកតណ្ហា។ បាឋៈថា “Paṇidhi muccati” ក៏មានអត្ថជាបញ្ចមីវិភត្តិ (រួចចាក) ដូចគ្នា។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គសំដែងនូវអត្ថនៃវិមោក្ខ។ ពាក្យថា Yattha na paṇidahati (មិនប្រាថ្នាក្នុងធម៌ណា) គឺមិនប្រាថ្នាក្នុងទុក្ខណា។ ពាក្យថា Tena suñño (រមែងសូន្យដោយទុក្ខនោះ) គឺសូន្យចាកទុក្ខនោះ។ ពាក្យថា Yena suñño (សូន្យដោយទុក្ខនិមិត្តណា) គឺសូន្យចាកទុក្ខនិមិត្តណា។ ពាក្យថា Yena nimittena (ដោយនិមិត្តណា) គឺដោយទុក្ខនិមិត្តណា។ ពាក្យថា Tattha na paṇidahati (មិនប្រាថ្នាក្នុងទុក្ខនិមិត្តនោះ) ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គសំដែងនូវអត្ថនៃអប្បណិហិតៈ។ ពាក្យថា Abhinivesā muccati (រមែងរួចចាកការស្ទាបអង្អែល) ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គសំដែងនូវអត្ថនៃវិមោក្ខ។ ពាក្យថា Yena suñño (សូន្យដោយអភិនិវេសនិមិត្តណា) គឺសូន្យចាកអភិនិវេសនិមិត្ត (និមិត្តគឺការស្ទាបអង្អែលដោយអំណាចអត្តា) ណា។ ពាក្យថា Yena nimittena (ដោយនិមិត្តណា) គឺដោយអភិនិវេសនិមិត្តណា។ ពាក្យថា Yattha na paṇidahati, tena suñño (មិនប្រាថ្នាក្នុងអភិនិវេសនិមិត្តណា រមែងសូន្យដោយអភិនិវេសនិមិត្តនោះ) គឺមិនប្រាថ្នាក្នុងអភិនិវេសនិមិត្តណា ក៏សូន្យចាកអភិនិវេសនិមិត្តនោះ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គសំដែងនូវអត្ថនៃសុញ្ញតៈ។

๒๒๙. ปุน อฏฺฐวิโมกฺขาทีนิ นิทฺทิสิตุกาโม อตฺถิ วิโมกฺโขติอาทิมาห. ตตฺถ นิจฺจโต อภินิเวสาติอาทีนิ สญฺญาวิโมกฺเข วุตฺตนเยน เวทิตพฺพานิ. สพฺพาภินิเวเสหีติ วุตฺตปฺปกาเรหิ อภินิเวเสหิ. อิติ อภินิเวสมุจฺจนวเสน สุญฺญตวิโมกฺขา นาม ชาตา, เตเยว นิจฺจาทินิมิตฺตมุจฺจนวเสน อนิมิตฺตวิโมกฺขา, นิจฺจนฺติอาทิปณิธีหิ มุจฺจนวเสน อปฺปณิหิตวิโมกฺขา. เอตฺถ จ ปณิธิ มุจฺจตีติ สพฺพตฺถ นิสฺสกฺกตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปณิธิยา มุจฺจตีติ วา ปาโฐ. ‘‘สพฺพปณิธีหิ มุจฺจตี’’ติ เจตฺถ สาธกํ. เอวํ ติสฺโส อนุปสฺสนา ตทงฺควิโมกฺขตฺตา จ สมุจฺเฉทวิโมกฺขสฺส ปจฺจยตฺตา จ ปริยาเยน วิโมกฺขาติ วุตฺตา.

២២៩. ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលចង់សំដែងនូវវិមោក្ខ ៨ ជាដើម ទើបពោលពាក្យជាដើមថា atthi vimokkho (មានវិមោក្ខ)។ ក្នុងវិមោក្ខ ៨ នោះ បទទាំងឡាយជាដើមថា niccato abhiniveso (ការប្រកាន់មាំថានិច្ច) គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងសញ្ញាវិមោក្ខ។ បទថា sabbābhinivesehi សេចក្តីថា ដោយការប្រកាន់មាំទាំងពួងមានប្រការដែលពោលហើយ។ ឈ្មោះថា សុញ្ញតវិមោក្ខ កើតឡើងហើយ ដោយអំណាចនៃការរួចផុតចាកការប្រកាន់មាំយ៉ាងនេះ, វិមោក្ខទាំងនោះឯង ឈ្មោះថា អនិមិត្តវិមោក្ខ ដោយអំណាចនៃការរួចផុតចាកនិមិត្តមាននិច្ចនិមិត្តជាដើម, ឈ្មោះថា អប្បណិហិតវិមោក្ខ ដោយអំណាចនៃការរួចផុតចាកសេចក្តីប្រាថ្នាមានការប្រាថ្នាថានិច្ចជាដើម។ ក្នុងបទទាំងពួងនេះ បទថា paṇidhi muccati គប្បីជ្រាបថាមានអត្ថជាបញ្ចមីវិភត្តិ (នីស្សក្កត្ថ)។ ម្យ៉ាងទៀត មានបាឋថា paṇidhiyā muccati។ ក្នុងបាឋនោះ បាឋថា sabbapaṇidhīhi muccati នេះជាគ្រឿងសំអាង។ ដោយវិធីដែលពោលហើយនេះ អនុបស្សនាទាំង ៣ លោកហៅថា វិមោក្ខ ដោយបរិយាយ ព្រោះជាវិមោក្ខដោយការរំងាប់មួយខណៈ (តទង្គវិមោក្ខ) ផង ព្រោះជាបច្ច័យដល់សមុច្ឆេទវិមោក្ខ (គឺមគ្គវិមោក្ខ) ផង។

๒๓๐. ตตฺถ ชาตาติ อนนฺตเร วิปสฺสนาวิโมกฺเขปิ สติ อิมิสฺสา กถาย มคฺควิโมกฺขาธิการตฺตา ตสฺมึ มคฺควิโมกฺเข ชาตาติ วุตฺตํ โหติ. อนวชฺชกุสลาติ ราคาทิวชฺชวิรหิตา กุสลา. วิจฺเฉทํ กตฺวา วา ปาโฐ. โพธิปกฺขิยา ธมฺมาติ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา[Pg.169], อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๕, ๔๓; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๒; มิ. ป. ๕.๔.๑) วุตฺตา สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา. อิทํ มุขนฺติ อิทํ วุตฺตปฺปการํ ธมฺมชาตํ อารมฺมณโต นิพฺพานปเวสาย มุขตฺตา มุขํ นามาติ วุตฺตํ โหติ. เตสํ ธมฺมานนฺติ เตสํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ. อิทํ วิโมกฺขมุขนฺติ นิพฺพานํ วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณวิโมกฺเขสุ นิสฺสรณวิโมกฺโขว, ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔) วุตฺตตฺตา อุตฺตมฏฺเฐน มุขญฺจาติ วิโมกฺขมุขํ. วิโมกฺขญฺจ ตํ มุขญฺจ วิโมกฺขมุขนฺติ กมฺมธารยสมาสวเสน อยเมว อตฺโถ วุตฺโต. วิโมกฺขญฺจาติ เอตฺถ ลิงฺควิปลฺลาโส กโต. ตีณิ อกุสลมูลานีติ โลภโทสโมหา. ตีณิ ทุจฺจริตานีติ กายวจีมโนทุจฺจริตานิ. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมาติ อกุสลมูเลหิ สมฺปยุตฺตา ทุจฺจริเตหิ สมฺปยุตฺตา จ อสมฺปยุตฺตา จ เสวิตพฺพโทมนสฺสาทีนิ ฐเปตฺวา สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา. กุสลมูลสุจริตานิ วุตฺตปฏิปกฺเขน เวทิตพฺพานิ. สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมาติ วุตฺตนเยเนว สมฺปยุตฺตา อสมฺปยุตฺตา จ วิโมกฺขสฺส อุปนิสฺสยภูตา สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา. วิวฏฺฏกถา เหฏฺฐา วุตฺตา. วิโมกฺขวิวฏฺฏสมฺพนฺเธน ปเนตฺถ เสสวิวฏฺฏาปิ วุตฺตา. อาเสวนาติ อาทิโต เสวนา. ภาวนาติ ตสฺเสว วฑฺฒนา. พหุลีกมฺมนฺติ ตสฺเสว วสิปฺปตฺติยา ปุนปฺปุนํ กรณํ. มคฺคสฺส ปน เอกกฺขเณเยว กิจฺจสาธนวเสน อาเสวนาทีนิ เวทิตพฺพานิ. ปฏิลาโภ วา วิปาโก วาติอาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนวาติ.

២៣០. ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា jātā សេចក្តីថា ទោះបីជាមានវិបស្សនាវិមោក្ខក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះធម៌ទេសនានេះមានអធិការៈសំដៅយកមគ្គវិមោក្ខ ទើបពោលថា កើតឡើងហើយក្នុងមគ្គវិមោក្ខនោះ។ បទថា Anavajjakusalā សេចក្តីថា ធម៌ជាកុសលដែលប្រាសចាកទោសមានរាគៈជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត មានបាឋដោយធ្វើការដាច់វគ្គ។ បទថា Bodhipakkhiyā dhammā គឺពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការ ដែលទ្រង់សំដែងទុកថា «សតិបដ្ឋាន ៤, សម្មប្បធាន ៤, ឥទ្ធិបាទ ៤, ឥន្ទ្រិយ ៥, ពល ៥, ពោជ្ឈង្គ ៧, អរិយអដ្ឋង្គិកមគ្គ»។ បទថា Idaṃ mukhaṃ សេចក្តីថា ពួកធម៌មានប្រការដែលពោលហើយនេះ ឈ្មោះថាជាទ្វារ ព្រោះជាទ្វារសម្រាប់ចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ បទថា Tesaṃ dhammānaṃ សេចក្តីថា នៃពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងឡាយនោះ។ បទថា Idaṃ vimokkhamukhaṃ សេចក្តីថា ព្រះនិព្វានជាវិមុត្តិ គឺជានិស្សរណវិមោក្ខ ក្នុងបណ្តាវិមោក្ខទាំងឡាយមានវិក្ខម្ភនវិមោក្ខ តទង្គវិមោក្ខ សមុច្ឆេទវិមោក្ខ បដិប្បស្សទ្ធិវិមោក្ខ និងនិស្សរណវិមោក្ខ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកាដែលទ្រង់សំដែងទុកថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយណា ទោះជាសង្ខតធម៌ក្តី អសង្ខតធម៌ក្តី មានប្រមាណប៉ុន្មាន វិរាគធម៌ (គឺព្រះនិព្វាន) លោកពោលថាជាកំពូលនៃធម៌ទាំងឡាយនោះ» ព្រោះជាកំពូលដោយអត្ថដ៏ឧត្តមផង ព្រោះជាវិមោក្ខផង ទើបឈ្មោះថា វិមោក្ខមុខ។ សេចក្តីនេះឯង លោកពោលដោយអំណាចនៃកម្មធារយសមាសថា វិមោក្ខផង ជាកំពូល (មុខ) ផង ឈ្មោះថា វិមោក្ខមុខ។ ក្នុងបទថា Vimokkhañca នេះ លោកធ្វើការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ (ពីបុល្លិង្គទៅជានបុំសកលិង្គ)。 បទថា Tīṇi akusalamūlāni គឺ លោភៈ ទោសៈ មោហៈ។ បទថា Tīṇi duccaritāni គឺ កាយទុច្ចរិត វចីទុច្ចរិត មនោទុច្ចរិត។ បទថា Sabbepi akusalā dhammā សេចក្តីថា ធម៌ជាអកុសលទាំងអស់ វៀរលែងតែទោមនស្សដែលគួរគប់រកជាដើម ចេញ ដែលសម្បយុត្តដោយអកុសលមូល និងដែលសម្បយុត្តក្តី មិនសម្បយុត្តក្តី ដោយទុច្ចរិតទាំងឡាយ។ គប្បីជ្រាបនូវកុសលមូល និងសុចរិតទាំងឡាយ ដោយចំណែកផ្ទុយគ្នាពីអ្វីដែលពោលហើយ។ បទថា Sabbepi kusalā dhammā សេចក្តីថា ធម៌ជាកុសលទាំងអស់ ទោះបីជាសម្បយុត្តក្តី មិនសម្បយុត្តក្តី ដែលជាឧបនិស្ស័យដល់វិមោក្ខ តាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ វិវដ្តកថា លោកបានពោលហើយក្នុងខាងក្រោម។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ លោកពោលនូវវិវដ្តៈដែលសេសសល់ទាំងឡាយផង ដោយការទាក់ទងនឹងវិមោក្ខវិវដ្តៈ។ បទថា Āsevanā គឺ ការគប់រកតាំងពីដំបូង។ បទថា Bhāvanā គឺ ការចំរើននូវធម៌នោះឯង។ បទថា Bahulīkammaṃ គឺ ការធ្វើរយៗ នូវធម៌នោះឯង ដើម្បីសម្រេចនូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញ (វសីភាវៈ)។ ចំណែកឯការគប់រកជាដើមនៃមគ្គ គប្បីជ្រាបថាសម្រេចបានក្នុងខណៈតែមួយប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ច (មានការឃើញសច្ចៈជាដើម)។ បទទាំងឡាយជាដើមថា Paṭilābho vā vipāko vā មានអត្ថដែលពោលរួចហើយក្នុងខាងក្រោមនោះឯង គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

วิโมกฺขนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវិមោក្ខនិទ្ទេស ចប់ហើយ។

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺค-อฏฺฐกถาย

ក្នុងសទ្ធម្មប្បកាសិនី អដ្ឋកថាបដិសម្ភិទាមគ្គ

วิโมกฺขกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវិមោក្ខកថា ចប់ហើយ។

๖. คติกถา

៦. គតិកថា

คติกถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយគតិកថា

๒๓๑. อิทานิ ตสฺสา วิโมกฺขุปฺปตฺติยา เหตุภูตํ เหตุสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย คติกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ทุเหตุกปฏิสนฺธิกสฺสาปิ หิ ‘‘นตฺถิ ฌานํ อปญฺญสฺสา’’ติ (ธ. ป. ๓๗๒) วจนโต ฌานมฺปิ น อุปฺปชฺชติ, กึ [Pg.170] ปน วิโมกฺโข. ตตฺถ คติสมฺปตฺติยาติ นิรยติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยมนุสฺสเทวสงฺขาตาสุ ปญฺจสุ คตีสุ มนุสฺสเทวสงฺขาตาย คติสมฺปตฺติยา. เอเตน ปุริมา ติสฺโส คติวิปตฺติโย ปฏิกฺขิปติ. คติยา สมฺปตฺติ คติสมฺปตฺติ, สุคตีติ วุตฺตํ โหติ. คตีติ จ สโหกาสา ขนฺธา. ปญฺจสุ จ คตีสุ เปตฺติวิสยคฺคหเณเนว อสุรกาโยปิ คหิโต. เทวาติ ฉ กามาวจรเทวา พฺรหฺมาโน จ. เทวคฺคหเณน อสุราปิ สงฺคหิตา. ญาณสมฺปยุตฺเตติ ญาณสมฺปยุตฺตปฏิสนฺธิกฺขเณ. ขโณปิ หิ ญาณสมฺปยุตฺตโยเคน เตเนว โวหาเรน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. กตินํ เหตูนนฺติ อโลภาโทสาโมหเหตูสุ กตินํ เหตูนํ. อุปปตฺตีติ อุปปชฺชนํ, นิพฺพตฺตีติ อตฺโถ.

២៣១. ឥឡូវនេះ ជាការអធិប្បាយសេចក្តីដែលមិនធ្លាប់មាន (ឬសេចក្តីថ្មី) នៃគតិកថា ដែលព្រះថេរៈសំដែងហើយ កាលចង់បង្ហាញនូវហេតុសម្បត្តិដែលជាហេតុ (ឬជាឱកាស) នៃការកើតឡើងនៃវិមោក្ខនោះ។ ព្រោះថា សូម្បីតែបុគ្គលដែលមានទ្វិហេតុកបដិសន្ធិ ក៏មិនមានឈានកើតឡើងឡើយ ព្រោះមានព្រះពុទ្ធដីកា (ក្នុងធម្មបទ) ថា «ឈានមិនមានដល់បុគ្គលដែលគ្មានបញ្ញាឡើយ» កាលបើឈានសូម្បីតែអប្បនាឈានក៏មិនកើតឡើងទៅហើយ តើនឹងពោលទៅថ្វីដល់វិមោក្ខ (គឺសមុច្ឆេទវិមោក្ខ)។ ក្នុងគតិកថានោះ បទថា gatisampattiyā សេចក្តីថា ក្នុងបណ្តាគតិទាំង ៥ មាន និរិយៈ តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិស័យ មនុស្ស និងទេវៈ សំដៅយកគតិសម្បត្តិដែលពោលគឺមនុស្សនិងទេវៈ។ ដោយបទនេះ ព្រះថេរៈច្រានចោលនូវគតិវិបត្តិ ៣ ខាងដើម (គឺ និរិយៈ តិរច្ឆានយោនិ បេត្តិវិស័យ)។ សេចក្តីថា ភាពពេញបរិបូណ៌នៃគតិ ឈ្មោះថា គតិសម្បត្តិ គឺសុគតិភព។ ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យថា គតិ គឺខន្ធទាំងឡាយព្រមទាំងឱកាស (ទីតាំង)។ ក្នុងបណ្តាគតិទាំង ៥ នោះ ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា បេត្តិវិស័យ នោះ លោកក៏បានកាន់យកនូវអសុរកាយ (មានកាលកញ្ជិកអសុរាជាដើម) ផងដែរ។ បទថា devā គឺ ទេវតាជាន់កាមាវចរទាំង ៦ ជាន់ និងព្រហ្មទាំងឡាយ។ ដោយការកាន់យកនូវពាក្យថា ទេវៈ នោះ លោកក៏បានសង្គ្រោះយកពួកអសុរៈ (ដែលជាទេវអសុរៈ) ផងដែរ។ បទថា ñāṇasampayutte សេចក្តីថា ក្នុងខណៈនៃញាណសម្បយុត្តបដិសន្ធិ។ ព្រោះថា សូម្បីតែខណៈ (ពេលវេលា) លោកក៏ហៅដោយវោហារនោះឯង ព្រោះការប្រកបដោយញាណសម្បយុត្តបដិសន្ធិចិត្ត គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ បទថា katinaṃ hetūnaṃ សេចក្តីថា ក្នុងបណ្តាហេតុទាំងឡាយមានអលោភៈ អទោសៈ អមោហៈ តើជាហេតុទាំងឡាយណាខ្លះ? បទថា upapatti សេចក្តីថា ការកើតឡើង ឬការបង្កើតឡើង នេះជាអត្ថ។

ยสฺมา ปน สุทฺทกุลชาตาปิ ติเหตุกา โหนฺติ, ตสฺมา เต สนฺธาย ปฐมปุจฺฉา. ยสฺมา จ เยภุยฺเยน มหาปุญฺญา ตีสุ มหาสาลกุเลสุ ชายนฺติ, ตสฺมา เตสํ ติณฺณํ กุลานํ วเสน ติสฺโส ปุจฺฉา. ปาโฐ ปน สงฺขิตฺโต. มหตี สาลา เอเตสนฺติ มหาสาลา, มหาฆรา มหาวิภวาติ อตฺโถ. อถ วา มหา สาโร เอเตสนฺติ มหาสาราติ วตฺตพฺเพ ร-การสฺส ล-การํ กตฺวา ‘‘มหาสาลา’’ติ วุตฺตํ. ขตฺติยา มหาสาลา, ขตฺติเยสุ วา มหาสาลาติ ขตฺติยมหาสาลา. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ยสฺส ขตฺติยสฺส เคเห ปจฺฉิมนฺเตน โกฏิสตํ ธนํ นิธานคตํ โหติ, กหาปณานญฺจ วีสติ อมฺพณานิ ทิวสํ วลญฺเช นิกฺขมนฺติ, อยํ ขตฺติยมหาสาโล นาม. ยสฺส พฺราหฺมณสฺส เคเห ปจฺฉิมนฺเตน อสีติโกฏิธนํ นิธานคตํ โหติ, กหาปณานญฺจ ทส อมฺพณานิ ทิวสํ วลญฺเช นิกฺขมนฺติ, อยํ พฺราหฺมณมหาสาโล นาม. ยสฺส คหปติสฺส เคเห ปจฺฉิมนฺเตน จตฺตาลีสโกฏิธนํ นิธานคตํ โหติ, กหาปณานญฺจ ปญฺจ อมฺพณานิ ทิวสํ วลญฺเช นิกฺขมนฺติ, อยํ คหปติมหาสาโล นาม.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែពួកជនដែលកើតក្នុងត្រកូលថោកទាប (សូទ្រៈ) សូម្បីតែយ៉ាងនោះ ក៏ជាអ្នកមានតិហេតុកបដិសន្ធិបានដែរ ហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបធ្វើការសួរជាសំណួរទី ១ សំដៅយកពួកជនទាំងនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែពួកជនដែលមានបុណ្យច្រើន ដោយច្រើនតែងតែកើតក្នុងត្រកូលមហាសាលទាំង ៣ ហេតុនោះ ព្រះថេរៈទើបធ្វើការសួរជាសំណួរ ៣ សំណួរ ដោយអំណាចនៃត្រកូលទាំង ៣ នោះ។ ចំណែកឯបាឋ (ក្នុងបាលី) គឺលោកសង្ខេបទុក។ ត្រកូលទាំងឡាយណា មានសាលា (ផ្ទះ) ធំ ហេតុនោះ ត្រកូលទាំងនោះ ឈ្មោះថា មហាសាល សេចក្តីថា មានផ្ទះធំ ឬមានភោគសម្បត្តិច្រើន នេះជាអត្ថ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលគួរពោលថា mahāsārā (មានសារៈ ឬទ្រព្យច្រើន) ព្រោះពួកជនទាំងនោះមានសារៈដ៏ធំធេង លោកក៏បានធ្វើអក្សរ រ (ra-kāra) ឲ្យទៅជាអក្សរ ល (la-kāra) ទើបពោលថា mahāsālā។ ពួកក្សត្រដែលជាមហាសាល ឬពួកមហាសាលក្នុងបណ្តាពួកក្សត្រ ឈ្មោះថា ខត្តិយមហាសាល។ សូម្បីតែក្នុងត្រកូលដែលសេសសល់ (គឺព្រាហ្មណមហាសាល និងគហបតីមហាសាល) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងត្រកូលទាំង ៣ នោះ ក្នុងផ្ទះរបស់ក្សត្រណា មានទ្រព្យដែលកប់ទុកក្នុងដី យ៉ាងហោចណាស់ ១០០ កោដិ ហើយមានកហាបណៈ ២០ អម្ពណៈ ចេញទៅប្រើប្រាស់ជារៀងរាល់ថ្ងៃ ក្សត្រនេះ ឈ្មោះថា ខត្តិយមហាសាល។ ក្នុងផ្ទះរបស់ព្រាហ្មណ៍ណា មានទ្រព្យដែលកប់ទុកក្នុងដី យ៉ាងហោចណាស់ ៨០ កោដិ ហើយមានកហាបណៈ ១០ អម្ពណៈ ចេញទៅប្រើប្រាស់ជារៀងរាល់ថ្ងៃ ព្រាហ្មណ៍នេះ ឈ្មោះថា ព្រាហ្មណមហាសាល។ ក្នុងផ្ទះរបស់គហបតីណា មានទ្រព្យដែលកប់ទុកក្នុងដី យ៉ាងហោចណាស់ ៤០ កោដិ ហើយមានកហាបណៈ ៥ អម្ពណៈ ចេញទៅប្រើប្រាស់ជារៀងរាល់ថ្ងៃ គហបតីនេះ ឈ្មោះថា គហបតីមហាសាល។

รูปาวจรานํ อรูปาวจรานญฺจ เอกนฺตติเหตุกตฺตา ‘‘ญาณสมฺปยุตฺเต’’ติ น วุตฺตํ, มนุสฺเสสุ ปน ทุเหตุกาเหตุกานญฺจ สพฺภาวโต, กามาวจเรสุ เทเวสุ ทุเหตุกานญฺจ สพฺภาวโต เสเสสุ ‘‘ญาณสมฺปยุตฺเต’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ กามาวจรเทวา ปญฺจกามคุณรติยา กีฬนฺติ, สรีรชุติยา จ โชตนฺตีติ เทวา, รูปาวจรพฺรหฺมาโน ฌานรติยา กีฬนฺติ[Pg.171], สรีรชุติยา จ โชตนฺตีติ เทวา, อรูปาวจรพฺรหฺมาโน ฌานรติยา กีฬนฺติ, ญาณชุติยา จ โชตนฺตีติ เทวา.

ព្រោះពួកព្រហ្មជាន់រូបាវចរ និងអរូបាវចរ ជាអ្នកមានតិហេតុកបដិសន្ធិដោយចំណែកមួយ (ពោលគឺពិតប្រាកដ) ហេតុនោះ លោកទើបមិនពោលពាក្យថា ñāṇasampayutte (ក្នុងញាណសម្បយុត្តចិត្ត) ឡើយ។ ចំណែកឯក្នុងពួកមនុស្ស ព្រោះមានពួកជនដែលមានទ្វិហេតុកបដិសន្ធិ និងអហេតុកបដិសន្ធិប្រាកដនៅផង និងក្នុងពួកទេវតាជាន់កាមាវចរ ព្រោះមានពួកទេវតាដែលមានទ្វិហេតុកបដិសន្ធិប្រាកដនៅផង ហេតុនោះ ក្នុងពួកទេវតានិងមនុស្សដែលសេសសល់ លោកទើបពោលពាក្យថា ñāṇasampayutte។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ពួកទេវតាជាន់កាមាវចរ តែងតែលេងកម្សាន្តដោយសេចក្តីត្រេកអរក្នុងកាមគុណទាំង ៥ ផង តែងតែរុងរឿងដោយពន្លឺនៃសរីរៈផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ទេវៈ។ ពួកព្រហ្មជាន់រូបាវចរ តែងតែលេងកម្សាន្តដោយសេចក្តីត្រេកអរក្នុងឈានផង តែងតែរុងរឿងដោយពន្លឺនៃសរីរៈផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ទេវៈ។ ពួកព្រហ្មជាន់អរូបាវចរ តែងតែលេងកម្សាន្តដោយសេចក្តីត្រេកអរក្នុងឈានផង តែងតែរុងរឿងដោយពន្លឺនៃញាណផង ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ទេវៈ។

๒๓๒. กุสลกมฺมสฺส ชวนกฺขเณติ อตีตชาติยา อิธ ติเหตุกปฏิสนฺธิชนกสฺส ติเหตุกกามาวจรกุสลกมฺมสฺส จ ชวนวีถิยํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติวเสน สตฺตวารํ ชวนกฺขเณ, ปวตฺตนกาเลติ อตฺโถ. ตโย เหตู กุสลาติ อโลโภ กุสลเหตุ อโทโส กุสลเหตุ อโมโห กุสลเหตุ. ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนายาติ ตสฺมึ วุตฺตกฺขเณเยว ชาตาย กุสลเจตนาย. สหชาตปจฺจยา โหนฺตีติ อุปฺปชฺชมานา จ สหอุปฺปาทนภาเวน อุปการกา โหนฺติ. เตน วุจฺจตีติ เตน สหชาตปจฺจยภาเวเนว วุจฺจติ. กุสลมูลปจฺจยาปิ สงฺขาราติ เอกจิตฺตกฺขณิกปจฺจยาการนเยน วุตฺตํ. ‘‘สงฺขารา’’ติ จ พหุวจเนน ตตฺถ สงฺขารกฺขนฺธสงฺคหิตา สพฺเพ เจตสิกา คหิตาติ เวทิตพฺพํ. อปิสทฺเทน สงฺขารปจฺจยาปิ กุสลมูลานีติปิ วุตฺตํ โหติ.

២៣២. បទថា Kusalakammassa javanakkhaṇe សេចក្តីថា ក្នុងខណៈនៃជវនៈ ៧ ដង ក្នុងកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅ ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងរយៗ ក្នុងជវនវិថី នៃកុសលកម្មជាន់កាមាវចរប្រកបដោយហេតុ ៣ ដែលជាជនកកម្មឲ្យបដិសន្ធិប្រកបដោយហេតុ ៣ ក្នុងលោកនេះ ក្នុងអតីតជាតិ នេះជាអត្ថ។ បទថា Tayo hetū kusalā គឺ អលោភៈជាកុសលហេតុ អទោសៈជាកុសលហេតុ អមោហៈជាកុសលហេតុ。 បទថា Tasmiṃ khaṇe jātacetanāya សេចក្តីថា ដល់កុសលចេតនាដែលកើតឡើងក្នុងខណៈដែលពោលហើយនោះឯង។ បទថា Sahajātapaccayā honti សេចក្តីថា កាលដែលកើតឡើង ក៏ជាគ្រឿងឧបការៈដោយភាពជាសហុប្បាទនៈ (កើតឡើងជាមួយគ្នា)។ បទថា Tena vuccati សេចក្តីថា ព្រោះតែភាពជាសហជាតបច្ច័យនោះឯង ទើបលោកពោលយ៉ាងនោះ។ បទថា Kusalamūlapaccayāpi saṅkhārā នេះ លោកពោលដោយន័យនៃបច្ច័យដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃចិត្តតែមួយ (ឯកចិត្តក្ខណិកបច្ចយាការន័យ)។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយពហុវចនៈថា Saṅkhārā នោះ គប្បីជ្រាបថា លោកកាន់យកនូវចេតសិកទាំងអស់ដែលសង្គ្រោះចូលក្នុងសង្ខារក្ខន្ធក្នុងខណៈនៃជវនៈនោះ (វៀរលែងតែកុសលមូល ៣ ចេញ)។ ដោយអំណាចនៃសព្ទថា api (ក៏ដោយ) ក្នុងបទថា Kusalamūlapaccayāpi នោះ សេចក្តីថា សូម្បីតែកុសលមូលទាំងឡាយ ក៏កើតមានព្រោះសង្ខារជាបច្ច័យផងដែរ នេះជាអត្ថដែលលោកពោលទុក។

นิกนฺติกฺขเณติ อตฺตโน วิปากํ ทาตุํ ปจฺจุปฏฺฐิตกมฺเม วา ตถา ปจฺจุปฏฺฐิตกมฺเมน อุปฏฺฐาปิเต กมฺมนิมิตฺเต วา คตินิมิตฺเต วา อุปฺปชฺชมานานํ นิกนฺติกฺขเณ. นิกนฺตีติ นิกามนา ปตฺถนา. อาสนฺนมรณสฺส หิ โมเหน อากุลจิตฺตตฺตา อวีจิชาลายปิ นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ, กึ ปน เสเสสุ นิมิตฺเตสุ. ทฺเว เหตูติ โลโภ อกุสลเหตุ โมโห อกุสลเหตุ. ภวนิกนฺติ ปน ปฏิสนฺธิอนนฺตรํ ปวตฺตภวงฺควีถิโต วุฏฺฐิตมตฺตสฺเสว อตฺตโน ขนฺธสนฺตานํ อารพฺภ สพฺเพสมฺปิ อุปฺปชฺชติ. ‘‘ยสฺส วา ปน ยตฺถ อกุสลา ธมฺมา น อุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส ตตฺถ กุสลา ธมฺมา น อุปฺปชฺชิตฺถาติ อามนฺตา’’ติ เอวมาทิ อิทเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนายาติ อกุสลเจตนาย.

បទថា Nikantikkhaṇe សេចក្តីថា ក្នុងខណៈនៃសេចក្តីត្រេកអរ (និកន្តិ) នៃជវនចិត្តទាំងឡាយដែលកើតឡើងដោយធ្វើនូវអារម្មណ៍ ក្នុងកម្មដែលប្រាកដចំពោះមុខដើម្បីឲ្យផលរបស់ខ្លួនក្តី ឬក្នុងកម្មនិមិត្តក្តី គតិនីមិត្តក្តី ដែលកម្មប្រាកដចំពោះមុខនោះបង្ហាញឲ្យឃើញយ៉ាងនោះក្តី។ បទថា Nikanti គឺ សេចក្តីប្រាថ្នា ឬសេចក្តីប្រាថ្នាចង់បាន។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលមានសេចក្តីស្លាប់នៅជិតបង្កើយ ព្រោះតែមានចិត្តច្របូកច្របល់ដោយមោហៈ សូម្បីតែក្នុងអណ្តាតភ្លើងនៃអវិចីនរក ក៏សេចក្តីត្រេកអរ (និកន្តិ) នៅតែកើតឡើងបានដែរ តើនឹងពោលទៅថ្វីក្នុងអារម្មណ៍ (និមិត្ត) ដែលសេសសល់ទាំងឡាយ។ បទថា Dve hetū គឺ លោភៈជាអកុសលហេតុ មោហៈជាអកុសលហេតុ។ ចំណែកឯភវនិកន្តិ (សេចក្តីត្រេកអរក្នុងភព) តែងតែកើតឡើងដល់សត្វទាំងពួង (វៀរលែងតែអសញ្ញសត្វចេញ) ដោយធ្វើនូវខន្ធសន្តានរបស់ខ្លួនឲ្យជាអារម្មណ៍ ក្នុងកាលដែលទើបតែងើបឡើងអំពីភវង្គវិថីដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីបដិសន្ធិចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ព្រះបាលីក្នុងធម្មយមកៈជាដើមយ៉ាងនេះថា «ម្យ៉ាងទៀត អកុសលធម៌ទាំងឡាយមិនធ្លាប់កើតឡើងដល់បុគ្គលណា ក្នុងទីណា កុសលធម៌ទាំងឡាយក៏មិនធ្លាប់កើតឡើងដល់បុគ្គលនោះ ក្នុងទីនោះដែរឬ? អើ (អាមន្តា)» ព្រះអង្គទ្រង់សំដែងសំដៅយកភវនិកន្តិលោភជវនៈនេះឯង។ បទថា Tasmiṃ khaṇe jātacetanāya សេចក្តីថា ដល់អកុសលចេតនា។

ปฏิสนฺธิกฺขเณติ เตน กมฺเมน คหิตปฏิสนฺธิกฺขเณ. ตโย เหตูติ อโลโภ อพฺยากตเหตุ อโทโส อพฺยากตเหตุ อโมโห อพฺยากตเหตุ. ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนายาติ วิปากาพฺยากตเจตนาย. นามรูปปจฺจยาปิ วิญฺญาณนฺติ เอตฺถ ตสฺมึ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตโย วิปากเหตู เสสเจตสิกา จ นามํ, หทยวตฺถุ รูปํ. ตโต [Pg.172] นามรูปปจฺจยโตปิ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ ปวตฺตติ. วิญฺญาณปจฺจยาปิ นามรูปนฺติ เอตฺถาปิ นามํ วุตฺตปฺปการเมว, รูปํ ปน อิธ สเหตุกมนุสฺสปฏิสนฺธิยา อธิปฺเปตตฺตา คพฺภเสยฺยกานํ วตฺถุทสกํ กายทสกํ ภาวทสกนฺติ สมตึส รูปานิ, สํเสทชานํ โอปปาติกานญฺจ ปริปุณฺณายตนานํ จกฺขุทสกํ โสตทสกํ ฆานทสกํ ชิวฺหาทสกญฺจาติ สมสตฺตติ รูปานิ. ตํ วุตฺตปฺปการํ นามรูปํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณปจฺจยา ปวตฺตติ.

បទថា Paṭisandhikkhaṇe សេចក្តីថា ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិដែលកាន់យកដោយកម្មនោះ។ បទថា Tayo hetū គឺ អលោភៈជាអព្យាកតហេតុ អទោសៈជាអព្យាកតហេតុ អមោហៈជាអព្យាកតហេតុ។ បទថា Tasmiṃ khaṇe jātacetanāya សេចក្តីថា ដល់វិបាកអព្យាកតចេតនាដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិចិត្តនោះ។ ក្នុងបទថា Nāmarūpapaccayāpi viññāṇaṃ នេះ ក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិនោះ វិបាកហេតុទាំង ៣ និងចេតសិកដែលសេសសល់ (៣០ ប្រការ) ឈ្មោះថា នាម, ហទយវត្ថុ ឈ្មោះថា រូប។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែព្រោះនាមនិងរូបនោះជាបច្ច័យ បដិសន្ធិវិញ្ញាណក៏ប្រព្រឹត្តទៅ។ សូម្បីតែក្នុងបទថា Viññāṇapaccayāpi nāmarūpaṃ នេះ នាមក៏មានប្រការដែលពោលហើយនោះឯង (គឺវិបាកហេតុ ៣ និងចេតសិកដែលសេសសល់)។ ចំណែកឯរូបក្នុងទីនេះ ព្រោះសំដៅយកសហេតុកបដិសន្ធិរបស់មនុស្ស ហេតុនោះ សម្រាប់ពួកសត្វដែលកើតក្នុងគភ៌ (គព្ភសេយ្យកៈ) គឺរូប ៣០ ប្រការ ពោលគឺ វត្ថុទសកកលាប កាយទសកកលាប និងភាវទសកកលាប, សម្រាប់ពួកសត្វដែលកើតក្នុងញើសស្រអាប់ (សំសេទជៈ) និងពួកសត្វដែលកើតឡើងភ្លាម (ឱបបាតិកៈ) ដែលមានអាយតនៈពេញបរិបូណ៌ គឺរូប ៧០ ប្រការ ពោលគឺ ចក្ខុទសកកលាប សោតទសកកលាប ឃានទសកកលាប និងជិវ្ហាទសកកលាប (ព្រមទាំងវត្ថុទសកៈ កាយទសកៈ ភាវទសកៈ)។ នាមនិងរូបមានប្រការដែលពោលហើយនោះ តែងតែប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈនៃបដិសន្ធិ ព្រោះបដិសន្ធិវិញ្ញាណជាបច្ច័យ។

ปญฺจกฺขนฺธาติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิจิตฺเตน ปฏิสนฺธิกฺขเณ ลพฺภมานานิ รูปานิ รูปกฺขนฺโธ, สหชาตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, เสสเจตสิกา สงฺขารกฺขนฺโธ, ปฏิสนฺธิจิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. สหชาตปจฺจยา โหนฺตีติ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจยา โหนฺติ, รูปกฺขนฺเธ จตฺตาโร มหาภูตา อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจยา โหนฺติ, อรูปิโน ขนฺธา จ หทยรูปญฺจ อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจยา โหนฺติ, มหาภูตาปิ อุปาทารูปานํ สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺตีติ อญฺญมญฺญํ อุปฺปาทนุปตฺถมฺภนภาเวน อุปการกา โหนฺติ, จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา จ อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺติ, จตฺตาโร มหาภูตา อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺติ. นิสฺสยปจฺจยา โหนฺตีติ อธิฏฺฐานากาเรน นิสฺสยากาเรน จ อุปการกา โหนฺติ, จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา จ อญฺญมญฺญํ นิสฺสยปจฺจยา โหนฺตีติ สหชาตา วิย วิตฺถาเรตพฺพา. วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺตีติ เอกวตฺถุกาทิภาวานุปคมเนน วิปฺปยุตฺตภาเวน อุปการกา โหนฺติ, อรูปิโน ขนฺธา ปฏิสนฺธิรูปานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ, หทยรูปํ อรูปีนํ ขนฺธานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติ. ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ เหตฺถ เอวํ ยถาลาภวเสน วุตฺตํ.

ក្នុងពាក្យថា «បញ្ចក្ខន្ធា» នេះ រូបទាំងឡាយដែលបានមក (កើតឡើង) ជាមួយបដិសន្ធិចិត្ត ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ ហៅថា រូបក្ខន្ធ, វេទនាដែលកើតជាមួយគ្នា ហៅថា វេទនាខន្ធ, សញ្ញា ហៅថា សញ្ញាខន្ធ, ចេតសិកដែលនៅសល់ ហៅថា សង្ខារក្ខន្ធ, បដិសន្ធិចិត្ត ហៅថា វិញ្ញាណក្ខន្ធ។ ពាក្យថា «សហជាតប្បច្ចយា ហោន្តិ» សេចក្តីថា អរូបក្ខន្ធទាំង ៤ ជាសហជាតប្បច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក, មហាភូតរូបទាំង ៤ ក្នុងរូបក្ខន្ធ ជាសហជាតប្បច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក, អរូបក្ខន្ធទាំងឡាយផង ហទយរូបផង ជាសហជាតប្បច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក, មហាភូតរូបទាំងឡាយសូម្បីតែដល់ឧបាទាយរូប ក៏ជាសហជាតប្បច្ច័យដែរ។ ពាក្យថា «អញ្ញមញ្ញប្បច្ចយា ហោន្តិ» សេចក្តីថា ជួយឧបការៈដល់គ្នាទៅវិញទៅមក ដោយភាពជាអ្នកញ៉ាំងគ្នាឱ្យកើតឡើង និងឧបត្ថម្ភគាំទ្រគ្នា, អរូបក្ខន្ធទាំង ៤ ផង ជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ, មហាភូតរូបទាំង ៤ ផង ជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យ។ ពាក្យថា «និស្សយប្បច្ចយា ហោន្តិ» សេចក្តីថា ជួយឧបការៈដោយអាការៈជាទីតាំង និងដោយអាការៈជាទីអាស្រ័យ, អរូបក្ខន្ធទាំង ៤ ផង ជាអញ្ញមញ្ញនិស្សយប្បច្ច័យដល់គ្នាទៅវិញទៅមក គប្បីពង្រីកសេចក្តីដូចជាសហជាតប្បច្ច័យដែរ។ ពាក្យថា «វិប្បយុត្តប្បច្ចយា ហោន្តិ» សេចក្តីថា ជួយឧបការៈដោយភាពមិនច្រឡំគ្នា (មិនដល់នូវភាពមានវត្ថុតែមួយជាដើម) ដោយភាពជាវិប្បយុត្ត, អរូបក្ខន្ធទាំងឡាយ ជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យដល់បដិសន្ធិរូបទាំងឡាយ, ហទយរូប ជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យដល់អរូបក្ខន្ធទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យថា «បញ្ចក្ខន្ធា» នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកដោយអំណាចនៃធម៌ដែលបានមកតាមសមគួរយ៉ាងនេះ។

จตฺตาโร มหาภูตาติ เอตฺถ ตโย ปจฺจยา ปฐมํ วุตฺตาเยว. ตโย ชีวิตสงฺขาราติ อายุ จ อุสฺมา จ วิญฺญาณญฺจ. อายูติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ อรูปชีวิตินฺทฺริยญฺจ. อุสฺมาติ เตโชธาตุ. วิญฺญาณนฺติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ. เอตานิ หิ อุปรูปริ ชีวิตสงฺขารํ สงฺขโรนฺติ ปวตฺเตนฺตีติ ชีวิตสงฺขารา. สหชาตปจฺจยา โหนฺตีติ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณญฺจ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานญฺจ หทยรูปสฺส จ อญฺญมญฺญสหชาตปจฺจยา โหนฺติ, เตโชธาตุ ติณฺณํ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญสหชาตปจฺจโย โหติ, อุปาทารูปานํ สหชาตปจฺจโยว, รูปชีวิตินฺทฺริยํ [Pg.173] สหชาตรูปานํ ปริยาเยน สหชาตปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพํ. อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺติ, นิสฺสยปจฺจยา โหนฺตีติ ทฺวยํ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณญฺจ สมฺปยุตฺตขนฺธานํ อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺติ. อญฺญมญฺญนิสฺสยปจฺจยา โหนฺตีติ วุตฺตนเยเนว โยเชตฺวา เวทิตพฺพํ. วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺตีติ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณญฺจ ปฏิสนฺธิรูปานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ. รูปชีวิตินฺทฺริยํ ปน อญฺญมญฺญนิสฺสยวิปฺปยุตฺตปจฺจยตฺเต น ยุชฺชติ. ตสฺมา ‘‘ตโย ชีวิตสงฺขารา’’ติ ยถาลาภวเสน วุตฺตํ. นามญฺจ รูปญฺจ วุตฺตนเยเนว จตุปจฺจยตฺเต โยเชตพฺพํ. จุทฺทส ธมฺมาติ ปญฺจกฺขนฺธา, จตฺตาโร มหาภูตา, ตโย ชีวิตสงฺขารา, นามญฺจ รูปญฺจาติ เอวํ คณนาวเสน จุทฺทส ธมฺมา. เตสญฺจ อุปริ อญฺเญสญฺจ สหชาตาทิปจฺจยภาโว วุตฺตนโย เอว. สมฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺตีติ ปุน เอกวตฺถุกเอการมฺมณเอกุปฺปาทเอกนิโรธสงฺขาเตน สมฺปยุตฺตภาเวน อุปการกา โหนฺติ.

ក្នុងពាក្យថា «ចត្តារោ មហាភូតា» នេះ បច្ច័យ ៣ ត្រូវបានសម្តែងរួចហើយខាងដើម។ ពាក្យថា «តយោ ជីវិតសង្ខារា» បានแก่ អាយុផង ឧស្មា (កម្តៅ) ផង វិញ្ញាណផង។ ពាក្យថា «អាយុ» បានแก่ រូបជីវិតិន្រ្ទិយ និងអរូបជីវិតិន្រ្ទិយ។ ពាក្យថា «ឧស្មា» បានแก่ តេជោធាតុ។ ពាក្យថា «វិញ្ញាណ» បានแก่ បដិសន្ធិវិញ្ញាណ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ តែងតាក់តែង និងញ៉ាំងជីវិតសង្ខារឱ្យប្រព្រឹត្តទៅជាលំដាប់ៗ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ជីវិតសង្ខារ។ ពាក្យថា «សហជាតប្បច្ចយា ហោន្តិ» សេចក្តីថា អរូបជីវិតិន្រ្ទិយ និងបដិសន្ធិវិញ្ញាណ ជាអញ្ញមញ្ញសហជាតប្បច្ច័យដល់សម្បយុត្តខន្ធទាំងឡាយផង ដល់ហទយរូបផង, តេជោធាតុ ជាអញ្ញមញ្ញសហជាតប្បច្ច័យដល់មហាភូតរូប ៣ ទៀត, ជាសហជាតប្បច្ច័យតែម្យ៉ាងដល់ឧបាទាយរូបទាំងឡាយ, រូបជីវិតិន្រ្ទិយ ជាសហជាតប្បច្ច័យដល់សហជាតរូបទាំងឡាយដោយបរិយាយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ គប្បីជ្រាបបច្ច័យទាំងពីរគឺ «អញ្ញមញ្ញប្បច្ចយា ហោន្តិ» និង «និស្សយប្បច្ចយា ហោន្តិ» ថា អរូបជីវិតិន្រ្ទិយ និងបដិសន្ធិវិញ្ញាណ ជាអញ្ញមញ្ញប្បច្ច័យដល់សម្បយុត្តខន្ធទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «អញ្ញមញ្ញនិស្សយប្បច្ចយា ហោន្តិ» គប្បីផ្សារភ្ជាប់ និងជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «វិប្បយុត្តប្បច្ចយា ហោន្តិ» សេចក្តីថា អរូបជីវិតិន្រ្ទិយ និងបដិសន្ធិវិញ្ញាណ ជាវិប្បយុត្តប្បច្ច័យដល់បដិសន្ធិរូបទាំងឡាយ។ ចំណែកឯរូបជីវិតិន្រ្ទិយ មិនសមគួរក្នុងភាពជាអញ្ញមញ្ញនិស្សយវិប្បយុត្តប្បច្ច័យឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យថា «តយោ ជីវិតសង្ខារា» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកដោយអំណាចនៃធម៌ដែលបានមកតាមសមគួរ។ គប្បីផ្សារភ្ជាប់នាម និងរូប ក្នុងភាពជាបច្ច័យ ៤ តាមវិធីដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «ចុទ្ទស ធម្មា» បានแก่ បញ្ចខន្ធ, មហាភូតរូប ៤, ជីវិតសង្ខារ ៣, នាម និងរូប ធម៌ទាំង ១៤ នេះ ដោយអំណាចនៃការរាប់យ៉ាងនេះ។ ភាពជាបច្ច័យមានសហជាតប្បច្ច័យជាដើម នៃធម៌ទាំង ១៤ នោះផង និងធម៌ដទៃទៀតខាងលើផង ក៏មានន័យដូចដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «សម្បយុត្តប្បច្ចយា ហោន្តិ» សេចក្តីថា ជួយឧបការៈដោយភាពជាសម្បយុត្ត ដែលពោលគឺមានវត្ថុតែមួយ មានអារម្មណ៍តែមួយ មានការកើតឡើងជាមួយគ្នា និងមានការរលត់ទៅជាមួយគ្នាជាថ្មីម្តងទៀត។

ปญฺจินฺทฺริยานีติ สทฺธินฺทฺริยาทีนิ. นามญฺจาติ อิธ เวทนาทโย ตโย ขนฺธา. วิญฺญาณญฺจาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ. ปุน จุทฺทส ธมฺมาติ จตฺตาโร ขนฺธา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ตโย เหตู, นามญฺจ วิญฺญาณญฺจาติ เอวํ คณนาวเสน จุทฺทส ธมฺมา. อฏฺฐวีสติ ธมฺมาติ ปุริมา จ จุทฺทส, อิเม จ จุทฺทสาติ อฏฺฐวีสติ. อิธ รูปสฺสาปิ ปวิฏฺฐตฺตา สมฺปยุตฺตปจฺจยํ อปเนตฺวา วิปฺปยุตฺตปจฺจโย วุตฺโต.

ពាក្យថា «បញ្ចិន្រ្ទិយានិ» បានแก่ សទ្ធិន្រ្ទិយជាដើម។ ពាក្យថា «នាមញ្ច» ក្នុងទីនេះ បានแก่ ខន្ធ ៣ មានវេទនាខន្ធជាដើម។ ពាក្យថា «វិញ្ញាណញ្ច» បានแก่ បដិសន្ធិវិញ្ញាណ។ ពាក្យថា «ចុទ្ទស ធម្មា» ជាថ្មីទៀត បានแก่ ខន្ធ ៤, ឥន្ទ្រិយ ៥, ហេតុ ៣, នាម និងវិញ្ញាណ ធម៌ទាំង ១៤ នេះ ដោយអំណាចនៃការរាប់យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «អដ្ឋវីសតិ ធម្មា» បានแก่ ធម៌ ១៤ ខាងដើមផង ធម៌ ១៤ នេះផង រួមជា ២៨។ ក្នុងទីនេះ ព្រោះតែរូបចូលមកផ្សំផង ទើបព្រះអង្គទ្រង់ដកចេញនូវសម្បយុត្តប្បច្ច័យ ហើយសម្តែងតែវិប្បយុត្តប្បច្ច័យវិញ។

เอวํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิชฺชมานสฺส ตสฺส ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส ตํ ตํ ปจฺจยเภทํ ทสฺเสตฺวา ปฐมํ นิทฺทิฏฺเฐ เหตู นิคเมตฺวา ทสฺเสนฺโต อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหตีติ อาห. กมฺมายูหนกฺขเณ ตโย กุสลเหตู, นิกนฺติกฺขเณ ทฺเว อกุสลเหตู, ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตโย อพฺยากตเหตูติ เอวํ อฏฺฐ เหตู. ตตฺถ ตโย กุสลเหตู, ทฺเว อกุสลเหตู จ อิธ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปวตฺติยา อุปนิสฺสยปจฺจยา โหนฺติ. ตโย อพฺยากตเหตู ยถาโยคํ เหตุปจฺจยสหชาตปจฺจยวเสน ปจฺจยา โหนฺติ. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย.

កាលដែលព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបច្ច័យនោះៗ ដល់បច្ចយុប្បន្នធម៌នោះៗ ដែលមាននៅក្នុងខណៈបដិសន្ធិយ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងសម្តែងសរុបនូវហេតុទាំងឡាយដែលបានសម្តែងទុកខាងដើម ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា «ឥមេសំ អដ្ឋន្នំ ហេតូនំ បច្ចយា ឧបបត្តិ ហោតិ» (ការកើតឡើងរមែងមាន ព្រោះបច្ច័យនៃហេតុទាំង ៨ នេះ)។ ហេតុទាំង ៨ គឺ ក្នុងខណៈខ្វល់ខ្វាយធ្វើកម្ម មានកុសលហេតុ ៣, ក្នុងខណៈនិកន្តិ (តណ្ហា) មានអកុសលហេតុ ២, ក្នុងខណៈបដិសន្ធិ មានអព្យាកតហេតុ ៣ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងហេតុទាំង ៨ នោះ កុសលហេតុ ៣ និងអកុសលហេតុ ២ ជាឧបនិស្សយប្បច្ច័យដល់ការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខណៈបដិសន្ធិក្នុងទីនេះ។ អព្យាកតហេតុ ៣ ជាបច្ច័យដោយអំណាចនៃហេតុប្បច្ច័យ និងសហជាតប្បច្ច័យតាមសមគួរ។ សូម្បីក្នុងវារៈដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

อรูปาวจรานํ ปน รูปาภาวา นามปจฺจยาปิ วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยาปิ นามนฺติ วุตฺตํ. รูปมิสฺสกจุทฺทสโกปิ จ ปริหีโน. ตสฺส ปริหีนตฺตา ‘‘อฏฺฐวีสติ ธมฺมา’’ติ วาโร จ น ลพฺภติ.

ចំណែកឯពួកអរូបាវចរព្រហ្ម ព្រោះតែមិនមានរូប ទើបព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ថា «នាមប្បច្ចយា បិ វិញ្ញាណំ, វិញ្ញាណប្បច្ចយា បិ នាមំ» (វិញ្ញាណកើតឡើងព្រោះនាមជាបច្ច័យខ្លះ, នាមកើតឡើងព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យខ្លះ)។ មួយវិញទៀត ចុទ្ទសកវារៈ (វារៈដែលមានធម៌ ១៤) ដែលលាយឡំដោយរូប ក៏ត្រូវបានលះបង់ចេញ។ ព្រោះតែចុទ្ទសកវារៈនោះត្រូវបានលះបង់ចេញ វារៈថា «អដ្ឋវីសតិ ធម្មា» (ធម៌ ២៨) ក៏មិនបាន (មិនមាន) ឡើយ។

๒๓๓. อิทานิ [Pg.174] วิโมกฺขสฺส ปจฺจยภูตํ ติเหตุกปฏิสนฺธึ ทสฺเสตฺวา เตเนว สมฺพนฺเธน ทุเหตุกปฏิสนฺธิวิเสสญฺจ ทสฺเสตุกาโม คติสมฺปตฺติยา ญาณวิปฺปยุตฺเตติอาทิมาห. กุสลกมฺมสฺส ชวนกฺขเณติ อตีตชาติยา อิธ ปฏิสนฺธิชนกสฺส ทุเหตุกกุสลกมฺมสฺส วุตฺตนเยเนว ชวนกฺขเณ. ทฺเว เหตูติ ญาณวิปฺปยุตฺตตฺตา อโลโภ กุสลเหตุ อโทโส กุสลเหตุ. ทฺเว อพฺยากตเหตูปิ อโลภาโทสาเยว.

២៣៣. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលចង់បង្ហាញនូវបដិសន្ធិមានហេតុ ៣ (តិហេតុកបដិសន្ធិ) ដែលជាបច្ច័យនៃវិមោក្ខ ហើយដោយការទាក់ទងគ្នានោះឯង ក៏ចង់បង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃបដិសន្ធិមានហេតុ ២ (ទុហេតុកបដិសន្ធិ) ផង ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «គតិសម្បត្តិយា ញាណវិប្បយុត្តេ»។ ពាក្យថា «កុសលកម្មស្ស ជវនក្ខណេ» សេចក្តីថា ក្នុងខណៈជវនៈនៃទុហេតុកកុសលកម្ម ដែលជាអ្នកញ៉ាំងបដិសន្ធិក្នុងទីនេះឱ្យកើតឡើង ក្នុងជាតិជាអតីត តាមវិធីដែលបានពោលហើយនោះឯង។ ពាក្យថា «ទ្វេ ហេតូ» សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាញាណវិប្បយុត្ត ទើបមានកុសលហេតុគឺ អលោភៈ និងកុសលហេតុគឺ អទោសៈ។ សូម្បីអព្យាកតហេតុ ២ ក៏ជាអលោភៈ និងអទោសៈនោះឯង។

จตฺตาริ อินฺทฺริยานีติ ปญฺญินฺทฺริยวชฺชานิ สทฺธินฺทฺริยาทีนิ จตฺตาริ. ทฺวาทส ธมฺมาติ ปญฺญินฺทฺริยสฺส อโมหเหตุสฺส จ ปริหีนตฺตา ทฺวาทส. เตสํ ทฺวินฺนํเยว ปริหีนตฺตา ฉพฺพีสติ. ฉนฺนํ เหตูนนฺติ ทฺวินฺนํ กุสลเหตูนํ, ทฺวินฺนํ อกุสลเหตูนํ, ทฺวินฺนํ วิปากเหตูนนฺติ เอวํ ฉนฺนํ เหตูนํ. รูปารูปาวจรา ปเนตฺถ เอกนฺตติเหตุกตฺตา น คหิตา. เสสํ ปฐมวาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ วาเร ทุเหตุกปฏิสนฺธิยา ทุเหตุกกมฺมสฺเสว วุตฺตตฺตา ติเหตุกกมฺเมน ทุเหตุกปฏิสนฺธิ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ยํ ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘) ติปิฏกมหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาเท ‘‘ติเหตุกกมฺเมน ปฏิสนฺธิ ติเหตุกาว โหติ, ทุเหตุกาเหตุกา น โหติ. ทุเหตุกกมฺเมน ทุเหตุกาเหตุกา โหติ, ติเหตุกา น โหตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ อิมาย ปาฬิยา สเมติ. ยํ ปน ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรสฺส จ โมรวาปิวาสิมหาทตฺตตฺเถรสฺส จ วาเทสุ ‘‘ติเหตุกกมฺเมน ปฏิสนฺธิ ติเหตุกาปิ โหติ ทุเหตุกาปิ, อเหตุกา น โหติ. ทุเหตุกกมฺเมน ทุเหตุกาปิ โหติ อเหตุกาปิ, ติเหตุกา น โหตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ อิมาย ปาฬิยา วิรุทฺธํ วิย ทิสฺสติ. อิมิสฺสา กถาย เหตุอธิการตฺตา อเหตุกปฏิสนฺธิ น วุตฺตาติ.

ពាក្យថា «ចត្តារិ ឥន្ទ្រិយានិ» បានแก่ ឥន្ទ្រិយ ៤ មានសទ្ធិន្រ្ទិយជាដើម វៀរលែងតែបញ្ញិន្រ្ទិយចេញ។ ពាក្យថា «ទ្វាទស ធម្មា» សេចក្តីថា ព្រោះតែការលះបង់ចេញនូវបញ្ញិន្រ្ទិយ និងអមោហហេតុ ទើបសល់ធម៌ ១២។ ព្រោះតែការលះបង់ចេញនូវធម៌ទាំង ២ នោះឯង ទើបសល់ធម៌ ២៦។ ពាក្យថា «ឆន្នំ ហេតូនំ» សេចក្តីថា ហេតុ ៦ គឺ កុសលហេតុ ២, អកុសលហេតុ ២, វិបាកហេតុ ២ យ៉ាងនេះ។ ក្នុងទីនេះ ពួកអរូបាវចរ និងរូបាវចរ មិនត្រូវបានកាន់យកឡើយ ព្រោះតែពួកលោកមានបដិសន្ធិជាតិហេតុកៈដោយចំណែកមួយ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលហើយក្នុងវារៈទីមួយនោះឯង។ ក្នុងវារៈនេះ ព្រោះតែព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែទុហេតុកកម្មប៉ុណ្ណោះ សម្រាប់ទុហេតុកបដិសន្ធិ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា បដិសន្ធិមានហេតុ ២ មិនមែនកើតឡើងព្រោះកម្មមានហេតុ ៣ ឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ពាក្យណាដែលបានពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថាធម្មសង្គណី ក្នុងវាទៈរបស់ព្រះត្រៃបិដកមហាធម្មរក្ខិតត្ថេរថា «បដិសន្ធិដែលកើតឡើងព្រោះតិហេតុកកម្ម តែងជាតិហេតុកៈប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជាទុហេតុកៈ ឬអហេតុកៈឡើយ។ បដិសន្ធិដែលកើតឡើងព្រោះទុហេតុកកម្ម តែងជាទុហេតុកៈ ឬអហេតុកៈ មិនមែនជាតិហេតុកៈឡើយ» ពាក្យនោះរមែងស្របគ្នាជាមួយនឹងបាលីនេះ។ ចំណែកឯពាក្យណាដែលបានពោលទុកក្នុងវាទៈទាំងឡាយរបស់ព្រះត្រៃបិដកចូឡនាគត្ថេរ និងព្រះមោរវាបិវាសីមហាទត្តត្ថេរថា «បដិសន្ធិដែលកើតឡើងព្រោះតិហេតុកកម្ម តែងជាតិហេតុកៈខ្លះ ជាទុហេតុកៈខ្លះ មិនមែនជាអហេតុកៈឡើយ។ បដិសន្ធិដែលកើតឡើងព្រោះទុហេតុកកម្ម តែងជាទុហេតុកៈខ្លះ ជាអហេតុកៈខ្លះ មិនមែនជាតិហេតុកៈឡើយ» ពាក្យនោះរមែងប្រាកដជាផ្ទុយគ្នានឹងបាលីនេះ។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងកថា (ការសម្តែង) នេះ ព្រោះតែជាអធិការនៃហេតុ ទើបព្រះអង្គមិនបានសម្តែងនូវអហេតុកបដិសន្ធិឡើយ។

คติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃគតិកថា ចប់ហើយ។

๗. กมฺมกถาวณฺณนา

៧. ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកម្មកថា

กมฺมกถาวณฺณนา

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកម្មកថា

๒๓๔. อิทานิ ตสฺสา เหตุสมฺปตฺติยา ปจฺจยภูตํ กมฺมํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย กมฺมกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโกติอาทีสุ อตีตภเวสุ กตสฺส กมฺมสฺส อตีตภเวสุเยว [Pg.175] วิปกฺกวิปากํ คเหตฺวา ‘‘อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตํ. ตสฺเสว อตีตสฺส กมฺมสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส อุปปชฺชเวทนียสฺส จ ปจฺจยเวกลฺเลน อตีตภเวสุเยว อวิปกฺกวิปากญฺจ อตีเตเยว ปรินิพฺพุตสฺส จ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียอุปปชฺชเวทนียอปรปริยายเวทนียสฺส กมฺมสฺส อวิปกฺกวิปากญฺจ คเหตฺวา อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. อตีตสฺเสว กมฺมสฺส อวิปกฺกวิปากสฺส ปจฺจุปฺปนฺนภเว ปจฺจยสมฺปตฺติยา วิปจฺจมานํ วิปากํ คเหตฺวา อโหสิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. อตีตสฺเสว กมฺมสฺส อติกฺกนฺตวิปากกาลสฺส จ ปจฺจุปฺปนฺนภเว ปรินิพฺพายนฺตสฺส จ อวิปจฺจมานํ วิปากํ คเหตฺวา อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. อตีตสฺเสว กมฺมสฺส วิปาการหสฺส อวิปกฺกวิปากสฺส อนาคเต ภเว ปจฺจยสมฺปตฺติยา วิปจฺจิตพฺพํ วิปากํ คเหตฺวา อโหสิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. อตีตสฺเสว กมฺมสฺส อติกฺกนฺตวิปากกาลสฺส จ อนาคตภเว ปรินิพฺพายิตพฺพสฺส จ อวิปจฺจิตพฺพํ วิปากํ คเหตฺวา อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. เอวํ อตีตกมฺมํ อตีตปจฺจุปฺปนฺนานาคตวิปากาวิปากวเสน ฉธา ทสฺสิตํ.

២៣៤. ឥឡូវនេះ ជាការពណ៌នាសេចក្តីបន្ថែមដែលមិនធ្លាប់មាន នៃកម្មកថាដែលព្រះថេរៈបានសម្តែងទុក កាលនឹងបង្ហាញនូវកម្មដែលជាបច្ច័យនៃហេតុសម្បត្តិនោះ។ ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «អហោសិ កម្មំ អហោសិ កម្មវិបាកោ» នោះ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវវិបាកដែលទុំ (ឱ្យផល) រួចហើយក្នុងអតីតភពទាំងឡាយ នៃកម្មដែលបុគ្គលបានធ្វើហើយក្នុងអតីតភពទាំងឡាយ ទើបត្រាស់ថា «អហោសិ កម្មំ អហោសិ កម្មវិបាកោ» (កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មក៏បានមានហើយ)។ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវវិបាកដែលមិនទាន់ទុំ (មិនទាន់ឱ្យផល) ក្នុងអតីតភពទាំងឡាយ នៃកម្មជាទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម និងឧបបជ្ជវេទនីយកម្មនោះឯងក្នុងអតីត ព្រោះតែកង្វះខាតនៃបច្ច័យខ្លះ និងទ្រង់កាន់យកនូវវិបាកដែលមិនទាន់ទុំ នៃកម្មជាទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម និងអបរាបរិយវេទនីយកម្ម របស់បុគ្គលដែលបានបរិនិព្វានរួចហើយក្នុងអតីតនោះឯងខ្លះ ទើបត្រាស់ថា «អហោសិ កម្មំ នាហោសិ កម្មវិបាកោ» (កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មមិនបានមានទេ)។ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវវិបាកដែលកំពុងទុំ (កំពុងឱ្យផល) ក្នុងបច្ចុប្បន្នភព ព្រោះការបរិបូណ៌នៃបច្ច័យ នៃកម្មក្នុងអតីតដែលមិនទាន់ឱ្យផលនោះឯង ទើបត្រាស់ថា «អហោសិ កម្មំ អត្ថិ កម្មវិបាកោ» (កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មមាននៅឡើយ)។ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវវិបាកដែលមិនទាន់ឱ្យផល នៃកម្មក្នុងអតីតដែលកន្លងហួសកាលឱ្យផលហើយផង និងរបស់បុគ្គលដែលកំពុងបរិនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្នភពផង ទើបត្រាស់ថា «អហោសិ កម្មំ នត្ថិ កម្មវិបាកោ» (កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មមិនមានឡើយ)។ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវវិបាកដែលគប្បីឱ្យផលក្នុងអនាគតភព ព្រោះការបរិបូណ៌នៃបច្ច័យ នៃកម្មក្នុងអតីតដែលគួរឱ្យផល តែមិនទាន់ឱ្យផលនោះឯង ទើបត្រាស់ថា «អហោសិ កម្មំ ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ» (កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មនឹងមាន)។ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវវិបាកដែលមិនគប្បីឱ្យផល ក្នុងអនាគតភព នៃកម្មក្នុងអតីតដែលកន្លងហួសកាលឱ្យផលហើយផង និងរបស់បុគ្គលដែលនឹងត្រូវបរិនិព្វានក្នុងអនាគតភពផង ទើបត្រាស់ថា «អហោសិ កម្មំ ន ភវិស្សតិ កម្មវិបាកោ» (កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មនឹងមិនមានឡើយ)។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវអតីតកម្ម ៦ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃវិបាក និងការមិនឱ្យផលក្នុងអតីត បច្ចុប្បន្ន និងអនាគត យ៉ាងនេះ។

ปจฺจุปฺปนฺนภเว กตสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส กมฺมสฺส อิเธว วิปจฺจมานํ วิปากํ คเหตฺวา อตฺถิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ตสฺเสว ปจฺจุปฺปนฺนสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยเวกลฺเลน อิธ อวิปจฺจมานญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตสฺส อิธ อวิปจฺจมานญฺจ วิปากํ คเหตฺวา อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ปจฺจุปฺปนฺนสฺเสว กมฺมสฺส อุปปชฺชเวทนียสฺส จ อปรปริยายเวทนียสฺส จ อนาคตภเว วิปจฺจิตพฺพํ วิปากํ คเหตฺวา อตฺถิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ปจฺจุปฺปนฺนสฺเสว กมฺมสฺส อุปปชฺชเวทนียสฺส ปจฺจยเวกลฺเลน อนาคตภเว อวิปจฺจิตพฺพญฺจ อนาคตภเว ปรินิพฺพายิตพฺพสฺส อปรปริยายเวทนียสฺส อวิปจฺจิตพฺพญฺจ วิปากํ คเหตฺวา อตฺถิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนกมฺมํ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตวิปากาวิปากวเสน จตุธา ทสฺสิตํ.

ពាក្យថា «មានកម្ម មានវិបាកនៃកម្ម» ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដោយកាន់យកវិបាកដែលកំពុងទុំក្នុងបច្ចុប្បន្នភពនេះឯង នៃទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្មដែលបុគ្គលធ្វើហើយក្នុងបច្ចុប្បន្នភព។ ពាក្យថា «មានកម្ម គ្មានវិបាកនៃកម្ម» ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដោយកាន់យកវិបាកដែលមិនទុំក្នុងភពនេះ ព្រោះការខ្វះខាតបច្ច័យនៃបច្ចុប្បន្នកម្មនោះឯងផង និងវិបាកដែលមិនទុំក្នុងភពនេះ នៃបុគ្គលអ្នកបរិនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្នជាតិ (ទិដ្ឋេវ ធម្មេ) នោះផង។ ពាក្យថា «មានកម្ម វិបាកនៃកម្មនឹងមាន» ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដោយកាន់យកវិបាកដែលត្រូវទុំក្នុងអនាគតភព នៃឧបបជ្ជវេទនីយកម្មផង នៃអបរាបរិយវេទនីយកម្មផង ដែលជាបច្ចុប្បន្នកម្មនោះឯង។ ពាក្យថា «មានកម្ម វិបាកនៃកម្មនឹងគ្មាន» ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដោយកាន់យកវិបាកដែលមិនត្រូវទុំក្នុងអនាគតភព ព្រោះការខ្វះខាតបច្ច័យនៃឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម ដែលជាបច្ចុប្បន្នកម្មនោះឯងផង និងវិបាកដែលមិនត្រូវទុំក្នុងអនាគតភព នៃអបរាបរិយវេទនីយកម្ម របស់បុគ្គលដែលត្រូវបរិនិព្វានក្នុងអនាគតភពនោះផង។ យ៉ាងនេះ បច្ចុប្បន្នកម្ម ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញទុកជា ៤ ប្រការ ដោយអំណាចនៃវិបាកដែលទុំ និងមិនទុំ ក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងអនាគត។

อนาคตภเว กาตพฺพสฺส กมฺมสฺส อนาคตภเว วิปจฺจิตพฺพํ วิปากํ คเหตฺวา ภวิสฺสติ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ตสฺเสว อนาคตสฺส [Pg.176] กมฺมสฺส ปจฺจยเวกลฺเลน อวิปจฺจิตพฺพญฺจ อนาคตภเว ปรินิพฺพายิตพฺพสฺส อวิปจฺจิตพฺพญฺจ วิปากํ คเหตฺวา ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. เอวํ อนาคตกมฺมํ อนาคตวิปากาวิปากวเสน ทฺวิธา ทสฺสิตํ. ตํ สพฺพํ เอกโต กตฺวา ทฺวาทสวิเธน กมฺมํ ทสฺสิตํ โหติ.

ពាក្យថា «កម្មនឹងមាន វិបាកនៃកម្មនឹងមាន» ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដោយកាន់យកវិបាកដែលត្រូវទុំក្នុងអនាគតភព នៃកម្មដែលត្រូវធ្វើក្នុងអនាគតភព។ ពាក្យថា «កម្មនឹងមាន វិបាកនៃកម្មនឹងគ្មាន» ព្រះអង្គត្រាស់ទុក ដោយកាន់យកវិបាកដែលមិនត្រូវទុំ ព្រោះការខ្វះខាតបច្ច័យនៃអនាគតកម្មនោះឯងផង និងវិបាកដែលមិនត្រូវទុំ របស់បុគ្គលដែលត្រូវបរិនិព្វានក្នុងអនាគតភពនោះផង។ យ៉ាងនេះ អនាគតកម្ម ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញទុកជា ២ ប្រការ ដោយអំណាចនៃវិបាកដែលទុំ និងមិនទុំក្នុងអនាគត។ កាលបើប្រមូលកម្មទាំងអស់នោះចូលគ្នាតែមួយ កម្មឈ្មោះថាទ្រង់បង្ហាញទុកជា ១២ ប្រការ។

อิมสฺมึ ฐาเน ฐตฺวา ตีณิ กมฺมจตุกฺกานิ อาหริตฺวา วุจฺจนฺติ – เตสุ หิ วุตฺเตสุ อยมตฺโถ ปากฏตโร ภวิสฺสตีติ. จตุพฺพิธญฺหิ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยายเวทนียํ อโหสิกมฺมนฺติ. เตสุ เอกชวนวีถิยํ สตฺตสุ จิตฺเตสุ กุสลา วา อกุสลา วา ปฐมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตถา อสกฺโกนฺตํ ปน ‘‘อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก, น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, นตฺถิ กมฺมวิปาโก’’ติ อิมสฺส ติกสฺส วเสน อโหสิกมฺมํ นาม โหติ. อตฺถสาธิกา ปน สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตถา อสกฺโกนฺตํ วุตฺตนเยเนว อโหสิกมฺมํ นาม โหติ. อุภินฺนํ อนฺตเร ปน ปญฺจชวนเจตนา อปรปริยายเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนาคเต ยทา โอกาสํ ลภติ, ตทา วิปากํ เทติ. สติ สํสารปฺปวตฺติยา อโหสิกมฺมํ นาม น โหติ.

ក្នុងទីនេះ លោកនាំយកកម្មចតុក្កៈ ៣ មកសម្តែង ព្រោះថាកាលបើកម្មចតុក្កៈទាំងនោះត្រូវបានសម្តែងហើយ សេចក្តីនេះនឹងរឹតតែច្បាស់លាស់ឡើង។ ពិតណាស់ កម្មមាន ៤ ប្រការ គឺ ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម ១ ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម ១ អបរាបរិយវេទនីយកម្ម ១ អហោសិកម្ម ១។ បណ្តាកម្មទាំងនោះ កុសលចេតនា ឬអកុសលចេតនាក្នុងបឋមជវនៈ ក្នុងបណ្តាចិត្តទាំង ៧ នៃជវនវិថីតែមួយ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋធម្មវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះ តែងឲ្យផលក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ ចំណែកឯកម្មដែលមិនអាចឲ្យផលយ៉ាងនោះបាន ឈ្មោះថា អហោសិកម្ម ដោយអំណាចនៃតិកៈ (ពួកបី) ថា «កម្មបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មមិនបានមានហើយ វិបាកនៃកម្មនឹងគ្មាន វិបាកនៃកម្មមិនមាន»។ ម្យ៉ាងទៀត ចេតនាក្នុងសត្តមជវនៈដែលសម្រេចប្រយោជន៍ ឈ្មោះថា ឧបបជ្ជវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះ តែងឲ្យផលក្នុងអត្តភាពបន្ទាប់។ កម្មដែលមិនអាចឲ្យផលយ៉ាងនោះបាន ក៏ឈ្មោះថា អហោសិកម្ម តាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ចំណែកឯចេតនាក្នុងជវនៈទាំង ៥ ក្នុងចន្លោះនៃជវនៈទាំងពីរ (គឺបឋមជវនៈ និងសត្តមជវនៈ) ឈ្មោះថា អបរាបរិយវេទនីយកម្ម។ កម្មនោះ កាលបើបានឱកាសក្នុងអនាគត តែងឲ្យផលក្នុងកាលនោះ។ កាលបើការប្រព្រឹត្តទៅនៃសង្សារវដ្តនៅមាន កម្មនេះមិនឈ្មោះថាជាអហោសិកម្មឡើយ។

อปรมฺปิ จตุพฺพิธํ กมฺมํ ยคฺครุกํ ยพฺพหุลํ ยทาสนฺนํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมนฺติ. ตตฺถ กุสลํ วา โหตุ อกุสลํ วา, ครุกาครุเกสุ ยํ ครุกํ มาตุฆาตาทิกมฺมํ วา มหคฺคตกมฺมํ วา, ตเทว ปฐมํ วิปจฺจติ. ตถา พหุลาพหุเลสุปิ ยํ พหุลํ โหติ สุสีลฺยํ วา ทุสฺสีลฺยํ วา, ตเทว ปฐมํ วิปจฺจติ. ยทาสนฺนํ นาม มรณกาเล อนุสฺสริตกมฺมํ วา กตกมฺมํ วา. ยญฺหิ อาสนฺนมรเณ อนุสฺสริตุํ สกฺโกติ กาตุํ วา, เตเนว อุปปชฺชติ. เอเตหิ ปน ตีหิ มุตฺตํ ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมํ นาม โหติ. เตสํ อภาเว ตํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ.

កម្ម ៤ ប្រការផ្សេងទៀត គឺ គរុកម្ម ១ ពហុលកម្ម ១ អាសន្នកម្ម ១ កតត្តាកម្ម (ឬ កតត្តាវាបនកម្ម) ១។ បណ្តាកម្មទាំងនោះ ទោះជាកុសលក្តី អកុសលក្តី ក្នុងបណ្តាគរុកម្ម និងអគរុកម្ម កម្មណាជាគរុកម្ម ដូចជាមាតុឃាតកម្មជាដើម ឬមហគ្គតកម្ម កម្មនោះឯងតែងឲ្យផលមុនគេ។ ដូចគ្នានោះដែរ ក្នុងបណ្តាពហុលកម្ម និងអពហុលកម្ម កម្មណាដែលបុគ្គលធ្វើឲ្យច្រើន គឺសីលល្អក្តី ទុស្សីលក្តី កម្មនោះឯងតែងឲ្យផលមុនគេ។ កម្មដែលឈ្មោះថា អាសន្នកម្ម គឺកម្មដែលបុគ្គលរលឹកឃើញ ឬបានធ្វើក្នុងពេលជិតស្លាប់។ ព្រោះថា បុគ្គលរមែងទៅកើត (ក្នុងភពថ្មី) ដោយសារកម្មណាដែលខ្លួនអាចរលឹកឃើញ ឬអាចធ្វើបានក្នុងពេលជិតស្លាប់នោះឯង។ ចំណែកឯកម្មដែលរួចផុតពីកម្មទាំង ៣ នេះ ហើយជាកម្មដែលបុគ្គលបានសេពរឿយៗ ឈ្មោះថា កតត្តាកម្ម។ កាលបើគ្មានកម្មទាំង ៣ នោះទេ កតត្តាកម្មនេះឯងរមែងទាញនាំមកនូវបដិសន្ធិ។

อปรํ วา จตุพฺพิธํ กมฺมํ ชนกํ อุปตฺถมฺภกํ อุปปีฬกํ อุปฆาตกนฺติ. ตตฺถ ชนกํ นาม กุสลมฺปิ โหติ อกุสลมฺปิ. ตํ ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺเตปิ รูปารูปวิปากํ [Pg.177] ชเนติ. อุปตฺถมฺภกํ ปน ชเนตุํ น สกฺโกติ, อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ อุปตฺถมฺเภติ, อทฺธานํ ปวตฺเตติ. อุปปีฬกํ อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ ปีเฬติ พาธติ, อทฺธานํ ปวตฺติตุํ น เทติ. อุปฆาตกํ ปน กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ สมานํ อญฺญํ ทุพฺพลกมฺมํ ฆาเตตฺวา ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ. เอวํ ปน กมฺเมน กเต โอกาเส ตํ วิปากํ อุปฺปนฺนํ นาม วุจฺจติ.

កម្ម ៤ ប្រការផ្សេងទៀត គឺ ជនកកម្ម ១ ឧបត្ថម្ភកកម្ម ១ ឧបបីឡកកម្ម ១ ឧបឃាតកកម្ម ១។ បណ្តាកម្មទាំងនោះ កម្មដែលឈ្មោះថា ជនកកម្ម តែងមានទាំងកុសល និងអកុសល។ កម្មនោះ តែងបង្កើតនូវរូបវិបាក និងអរូបវិបាក ទាំងក្នុងបដិសន្ធិកាល ទាំងក្នុងបវត្តិកាល។ ចំណែកឯ ឧបត្ថម្ភកកម្ម មិនអាចបង្កើតវិបាកបានឡើយ តែវាជួយឧបត្ថម្ភគាំទ្រនូវសុខទុក្ខដែលកើតឡើងក្នុងវិបាក ដែលបង្កើតឡើងដោយបដិសន្ធិដែលកម្មដទៃឲ្យហើយ ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលវែងឆ្ងាយ។ ឧបបីឡកកម្ម តែងបៀតបៀនរារាំងនូវសុខទុក្ខដែលកើតឡើងក្នុងវិបាក ដែលបង្កើតឡើងដោយបដិសន្ធិដែលកម្មដទៃឲ្យហើយ មិនឲ្យប្រព្រឹត្តទៅអស់កាលវែងឆ្ងាយឡើយ។ ចំណែកឯ ឧបឃាតកកម្ម ទោះជាកុសលក្តី អកុសលក្តី កាលបើកើតឡើង តែងសម្លាប់កម្មទន់ខ្សោយដទៃ ហើយរារាំងវិបាកនៃកម្មនោះ រួចធ្វើឱកាសដល់វិបាករបស់ខ្លួន។ កាលបើឱកាសត្រូវបានធ្វើឡើងដោយកម្មយ៉ាងនេះហើយ វិបាកនោះទើបឈ្មោះថា កើតឡើងហើយ។

อิติ อิเมสํ ทฺวาทสนฺนํ กมฺมานํ กมฺมนฺตรญฺจ วิปากนฺตรญฺจ พุทฺธานํ กมฺมวิปากญาณสฺเสว ยาถาวสรสโต ปากฏํ โหติ อสาธารณํ สาวเกหิ. วิปสฺสเกน ปน กมฺมนฺตรํ วิปากนฺตรญฺจ เอกเทสโต ชานิตพฺพํ. ตสฺมา อยํ มุขมตฺตทสฺสเนน กมฺมวิเสโส ปกาสิโตติ.

សេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្ម និងសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិបាក នៃកម្មទាំង ១២ នេះ យ៉ាងនេះ រមែងប្រាកដច្បាស់តាមសភាវៈពិត ដល់កម្មវិបាកញាណរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែប៉ុណ្ណោះ មិនទូទៅដល់ពួកសាវ័កឡើយ។ ប៉ុន្តែ វិបស្សកបុគ្គល គប្បីដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្ម និងសេចក្តីប្លែកគ្នានៃវិបាក ដោយចំណែកខ្លះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបសម្តែងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្មនេះ ដោយគ្រាន់តែបង្ហាញជាគោលប៉ុណ្ណោះ។

๒๓๕. เอวํ สุทฺธิกกมฺมวเสน ปฐมวารํ วตฺวา ตเทว กมฺมํ ทฺวิธา วิภชิตฺวา กุสลากุสลาทิยุคลวเสน ทสหิ ปริยาเยหิ อปเร ทส วารา วุตฺตา. ตตฺถ อาโรคฺยฏฺเฐน กุสลํ, อนาโรคฺยฏฺเฐน อกุสลํ, อิทํ ทุกํ ชาติวเสน วุตฺตํ. อกุสลเมว ราคาทิโทสสํโยเคน สาวชฺชํ, กุสลํ ตทภาเวน อนวชฺชํ. อกุสลํ อปริสุทฺธตฺตา, กณฺหาภิชาติเหตุตฺตา วา กณฺหํ, กุสลํ ปริสุทฺธตฺตา, สุกฺกาภิชาติเหตุตฺตา วา สุกฺกํ. กุสลํ สุขวุทฺธิมตฺตา สุขุทฺรยํ, อกุสลํ ทุกฺขวุทฺธิมตฺตา ทุกฺขุทฺรยํ. กุสลํ สุขผลวตฺตา สุขวิปากํ, อกุสลํ ทุกฺขผลวตฺตา ทุกฺขวิปากนฺติ เอวเมเตสํ นานากาโร เวทิตพฺโพติ.

២៣៥. កាលដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងវារៈទីមួយ ដោយអំណាចនៃសុទ្ធិកកម្មយ៉ាងនេះហើយ ទើបទ្រង់បែងចែកកម្មនោះជាពីរចំណែក ហើយត្រាស់សម្តែងវារៈ ១០ ផ្សេងទៀត ដោយអំណាចនៃគូមានកុសល និងអកុសលជាដើម តាមបរិយាយទាំង ១០។ ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះ ធម៌ឈ្មោះថា កុសល ព្រោះមានន័យថាគ្មានរោគ (គ្មានទុក្ខទោស) ធម៌ឈ្មោះថា អកុសល ព្រោះមានន័យថាមានរោគ (មានទុក្ខទោស) ទុកៈនេះ ព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងដោយអំណាចនៃជាតិ (កំណើត)។ អកុសលធម៌នោះឯង ឈ្មោះថា សាវជ្ជៈ (មានទោស) ព្រោះប្រកបដោយទោសមានរាគៈជាដើម កុសលធម៌ ឈ្មោះថា អនវជ្ជៈ (គ្មានទោស) ព្រោះមិនមានទោសនោះ។ អកុសលធម៌ ឈ្មោះថា កណ្ហៈ (ខ្មៅ) ព្រោះមិនស្អាតស្អំ ឬព្រោះជាហេតុនៃកណ្ហាភិជាតិ (ជាតិខ្មៅ) កុសលធម៌ ឈ្មោះថា សុក្កៈ (ស) ព្រោះស្អាតស្អំ ឬព្រោះជាហេតុនៃសុក្កាភិជាតិ (ជាតិស)។ កុសលធម៌ ឈ្មោះថា សុខុទ្រយៈ (មានសុខជាកម្រៃ) ព្រោះមានការចម្រើនដោយសុខ អកុសលធម៌ ឈ្មោះថា ទុក្ខុទ្រយៈ (មានទុក្ខជាកម្រៃ) ព្រោះមានការចម្រើនដោយទុក្ខ។ កុសលធម៌ ឈ្មោះថា សុខវិបាក (មានផលជាសុខ) ព្រោះមានផលជាសុខ អកុសលធម៌ ឈ្មោះថា ទុក្ខវិបាក (មានផលជាទុក្ខ) ព្រោះមានផលជាទុក្ខ គប្បីដឹងនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធម៌ទាំងឡាយនេះ យ៉ាងនេះចុះ។

กมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃកម្មកថា ចប់ហើយ។

๘. วิปลฺลาสกถา

៨. វិបល្លាសកថា

วิปลฺลาสกถาวณฺณนา

ការពណ៌នាសេចក្តីនៃវិបល្លាសកថា

๒๓๖. อิทานิ ตสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยภูเต วิปลฺลาเส ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย วิปลฺลาสกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. สุตฺตนฺเต ตาว สญฺญาวิปลฺลาสาติ สญฺญาย วิปลฺลตฺถภาวา วิปรีตภาวา, วิปรีตสญฺญาติ อตฺโถ. เสสทฺวเยสุปิ เอเสว นโย. จิตฺตกิจฺจสฺส ทุพฺพลฏฺฐาเน ทิฏฺฐิวิรหิตาย อกุสลสญฺญาย สกกิจฺจสฺส พลวกาเล สญฺญาวิปลฺลาโส. ทิฏฺฐิวิรหิตสฺเสว อกุสลจิตฺตสฺส สกกิจฺจสฺส [Pg.178] พลวกาเล จิตฺตวิปลฺลาโส. ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเต จิตฺเต ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส. ตสฺมา สพฺพทุพฺพโล สญฺญาวิปลฺลาโส, ตโต พลวตโร จิตฺตวิปลฺลาโส, สพฺพพลวตโร ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส. อชาตพุทฺธิทารกสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย หิ สญฺญา อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานาการมตฺตคฺคหณโต. คามิกปุริสสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย จิตฺตํ ลกฺขณปฏิเวธสฺสาปิ สมฺปาปนโต. กมฺมารสฺส มหาสณฺฑาเสน อโยคหณํ วิย ทิฏฺฐิ อภินิวิสฺส ปรามสนโต. อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโสติ อนิจฺเจ วตฺถุสฺมึ ‘‘นิจฺจํ อิท’’นฺติ เอวํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชนกสญฺญา สญฺญาวิปลฺลาโส. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. น สญฺญาวิปลฺลาโส น จิตฺตวิปลฺลาโส น ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสติ จตูสุ วตฺถูสุ ทฺวาทสนฺนํ วิปลฺลาสคฺคาหานํ อภาวา ยาถาวคฺคหณํ วุตฺตํ.

២៣៦. ឥឡូវនេះ ជាការពណ៌នាពន្យល់សេចក្តីដែលមិនទាន់ពោល ក្នុងវិបល្លាសកថា ដែលមានព្រះសូត្រជាប្រធាន ដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក កាលបង្ហាញនូវវិបល្លាសធម៌ទាំងឡាយ ដែលជាបច្ច័យនៃកម្មនោះ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ជាដំបូង ពាក្យថា «សញ្ញាវិបល្លាស» សេចក្តីថា សញ្ញាមានសភាពប្រែប្រួល គឺមានសភាពខុសប្លែកទៅ ហៅថា សញ្ញាខុស (វិបរីតសញ្ញា)។ ទោះបីក្នុងធម៌ពីរយ៉ាងដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ក្នុងខណៈដែលកិច្ចនៃចិត្តទន់ខ្សោយ កាលបើអកុសលសញ្ញាដែលប្រាសចាកទិដ្ឋិ មានកម្លាំងខ្លាំងក្នុងកិច្ចរបស់ខ្លួន សញ្ញាវិបល្លាសរមែងកើតឡើង។ កាលបើអកុសលចិត្តដែលប្រាសចាកទិដ្ឋិ មានកម្លាំងខ្លាំងក្នុងកិច្ចរបស់ខ្លួន ចិត្តវិបល្លាសរមែងកើតឡើង។ ក្នុងចិត្តដែលប្រកបដោយទិដ្ឋិ ទិដ្ឋិវិបល្លាសរមែងកើតឡើង។ ព្រោះហេតុនោះ សញ្ញាវិបល្លាស ទន់ខ្សោយជាងគេបំផុត ចិត្តវិបល្លាស មានកម្លាំងជាងសញ្ញាវិបល្លាសនោះ ទិដ្ឋិវិបល្លាស មានកម្លាំងខ្លាំងជាងគេបំផុត។ ពិតណាស់ សញ្ញា គប្បីឃើញដូចជាការឃើញកហាបណៈ របស់ក្មេងដែលមិនទាន់ដឹងក្តី ព្រោះកាន់យកត្រឹមតែអាការៈដែលប្រាកដនៃអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ។ ចិត្ត គប្បីឃើញដូចជាការឃើញកហាបណៈ របស់បុរសអ្នកស្រុក ព្រោះសម្រេចសូម្បីតែការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈ។ ទិដ្ឋិ គប្បីឃើញដូចជាការចាប់ដែកដោយដង្កាប់ធំ របស់ជាងដែក ព្រោះស្ទាបអង្អែលដោយការប្រកាន់មាំ។ ពាក្យថា «សញ្ញាវិបល្លាសក្នុងរបស់ដែលមិនទៀងថាទៀង» សេចក្តីថា សញ្ញាដែលកើតឡើងដោយកាន់យកក្នុងវត្ថុដែលមិនទៀងថា «របស់នេះទៀង» យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សញ្ញាវិបល្លាស។ គប្បីដឹងសេចក្តីក្នុងបទទាំងពួង តាមន័យនេះចុះ។ ពាក្យថា «មិនមែនសញ្ញាវិបល្លាស មិនមែនចិត្តវិបល្លាស មិនមែនទិដ្ឋិវិបល្លាស» ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅលើការកាន់យកតាមសភាវៈពិត ព្រោះមិនមានការប្រកាន់យកដោយវិបល្លាសទាំង ១២ ក្នុងវត្ថុទាំង ៤។

คาถาสุ อนตฺตนิ จ อตฺตาติ อนตฺตนิ อตฺตาติ เอวํสญฺญิโนติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิหตาติ น เกวลํ สญฺญิโนว, สญฺญาย วิย อุปฺปชฺชมานาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยาปิ หตา. ขิตฺตจิตฺตาติ สญฺญาทิฏฺฐีหิ วิย อุปฺปชฺชมาเนน ขิตฺเตน วิพฺภนฺเตน จิตฺเตน สมนฺนาคตา. วิสญฺญิโนติ เทสนามตฺตเมตํ, วิปรีตสญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิโนติ อตฺโถ. อถ วา สญฺญาปุพฺพงฺคมตฺตา ทิฏฺฐิยา ปฐมํ จตูหิ ปเทหิ สญฺญาวิปลฺลาโส วุตฺโต, ตโต มิจฺฉาทิฏฺฐิหตาติ ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส, ขิตฺตจิตฺตาติ จิตฺตวิปลฺลาโส. วิสญฺญิโนติ ตีหิ วิปลฺลาสคฺคาเหหิ ปกติสญฺญาวิรหิตา โมหํ คตา ‘‘มุจฺฉิโต วิสเวเคน, วิสญฺญี สมปชฺชถา’’ติเอตฺถ (ชา. ๒.๒๒.๓๒๘) วิย. เต โยคยุตฺตา มารสฺสาติ เต ชนา สตฺตา มารสฺส โยเค ยุตฺตา นาม โหนฺติ. อโยคกฺเขมิโนติ จตูหิ โยเคหิ อีตีหิ เขมํ นิพฺพานํ อปฺปตฺตา. สตฺตา คจฺฉนฺติ สํสารนฺติ เตเยว ปุคฺคลา สํสารํ สํสรนฺติ. กสฺมา? ชาติมรณคามิโน หิ เต, ตสฺมา สํสรนฺตีติ อตฺโถ. พุทฺธาติ จตุสจฺจพุทฺธา สพฺพญฺญุโน. กาลตฺตยสาธารณวเสน พหุวจนํ. โลกสฺมินฺติ โอกาสโลเก. ปภงฺกราติ โลกสฺส ปญฺญาโลกํ กรา. อิมํ ธมฺมํ ปกาเสนฺตีติ วิปลฺลาสปฺปหานํ ธมฺมํ โชเตนฺติ. ทุกฺขูปสมคามินนฺติ ทุกฺขวูปสมํ นิพฺพานํ คจฺฉนฺตํ. เตสํ สุตฺวานาติ เตสํ พุทฺธานํ ธมฺมํ สุตฺวาน. สปฺปญฺญาติ ภพฺพภูตา ปญฺญวนฺโต. สจิตฺตํ ปจฺจลทฺธูติ วิปลฺลาสวชฺชิตํ สกจิตฺตํ ปฏิลภิตฺวา. ปฏิอลทฺธูติ ปทจฺเฉโท. อถ วา ปฏิลภึสุ ปฏิอลทฺธุนฺติ [Pg.179] ปทจฺเฉโท. อนิจฺจโต ทกฺขุนฺติ อนิจฺจวเสเนว อทฺทสํสุ. อนตฺตนิ อนตฺตาติ อนตฺตานํ อนตฺตาติ อทฺทกฺขุํ. อถ วา อนตฺตนิ วตฺถุสฺมึ อตฺตา นตฺถีติ อทฺทกฺขุํ. สมฺมาทิฏฺฐิสมาทานาติ คหิตสมฺมาทสฺสนา. สพฺพํ ทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ สมติกฺกนฺตา.

ក្នុងគាថាទាំងឡាយ បទថា «anattani ca attā» សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយមានសញ្ញាយ៉ាងនេះថា ខ្លួនក្នុងរបស់ដែលមិនមែនជាខ្លួន។ បទថា «micchādiṭṭhihatā» សេចក្តីថា មិនមែនវិនាសតែសញ្ញាប៉ុណ្ណោះទេ តែរមែងវិនាសសូម្បីដោយមិច្ឆាទិដ្ឋិដែលកើតឡើង ដូចជាវិនាសដោយសញ្ញាដែរ។ បទថា «khittacittā» សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយចិត្តដែលរវើរវាយ វិលវល់ ដែលកើតឡើង ដូចជាវិនាសដោយសញ្ញានិងទិដ្ឋិដែរ។ បទថា «visaññino» នេះ ជាត្រឹមតែទេសនាមត្តៈប៉ុណ្ណោះ សេចក្តីថា មានសញ្ញា ចិត្ត និងទិដ្ឋិខុសប្លែកទៅ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះទិដ្ឋិមានសញ្ញាជាប្រធាន ព្រះអង្គទើបត្រាស់សម្តែងសញ្ញាវិបល្លាសមុនគេ ដោយបទទាំង ៤ បន្ទាប់មកត្រាស់សម្តែងទិដ្ឋិវិបល្លាស ដោយបទថា «micchādiṭṭhihatā» ត្រាស់សម្តែងចិត្តវិបល្លាស ដោយបទថា «khittacittā»។ បទថា «visaññino» សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រាសចាកប្រក្រតីសញ្ញា គឺដល់នូវសេចក្តីវង្វេង ដោយការប្រកាន់យកដោយវិបល្លាសទាំង ៣ ដូចពាក្យក្នុងជាតកថា «mucchito visavegena, visaññī samapajjathā» (ជាអ្នកសន្លប់បាត់ស្មារតី ព្រោះកម្លាំងពិស) ដូច្នោះឯង។ បទថា «te yogayuttā mārassa» សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយ ពោលគឺសត្វទាំងនោះ ឈ្មោះថាជាអ្នកប្រកបក្នុងយោគៈទាំងឡាយរបស់មារ។ បទថា «ayogakkhemino» សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនបានដល់នូវព្រះនិព្វាន ដែលជាទីក្សេមចាកភ័យ ព្រោះយោគៈទាំង ៤។ បទថា «sattā gacchanti saṃsāraṃ» សេចក្តីថា បុគ្គលទាំងនោះឯង រមែងអន្ទោលទៅក្នុងសង្សារវដ្ត។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះថា ជនទាំងនោះជាអ្នកទៅកាន់ជាតិនិងមរណៈ ហេតុនោះ ទើបអន្ទោលទៅ នេះជាសេចក្តីក្នុងបទនោះ។ បទថា «buddhā» សេចក្តីថា ព្រះសព្វញ្ញូពុទ្ធទាំងឡាយ ដែលត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ ៤។ ការប្រើពហុវចនៈ ព្រោះជាសាធារណៈដល់កាលទាំងបី។ បទថា «lokasmiṃ» គឺក្នុងឱកាសលោក។ បទថា «pabhaṅkarā» សេចក្តីថា ព្រះអង្គអ្នកធ្វើនូវពន្លឺគឺបញ្ញាដល់សត្វលោក។ បទថា «imaṃ dhammaṃ pakāsenti» សេចក្តីថា ញ៉ាំងធម៌ជាគ្រឿងលះបង់វិបល្លាសឲ្យរុងរឿង។ បទថា «dukkhūpasamagāminaṃ» សេចក្តីថា ទៅកាន់ព្រះនិព្វានជាទីរំងាប់ទុក្ខ។ បទថា «tesaṃ sutvāna» សេចក្តីថា បានស្តាប់ធម៌របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនោះហើយ។ បទថា «sappaññā» សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលមានបញ្ញា ជាភព្វបុគ្គល។ បទថា «sacittaṃ paccaladdhuṃ» សេចក្តីថា បានមកវិញនូវចិត្តរបស់ខ្លួនដែលប្រាសចាកវិបល្លាស (គឺវិបស្សនាចិត្ត)។ បទថា «paccaladdhuṃ» នេះ ជាការកាត់បទ (បទច្ឆេទ)។ ម៉្យាងទៀត កាត់បទជា «paṭilabhiṃsu» និង «paccaladdhuṃ»។ បទថា «aniccato dakkhuṃ» សេចក្តីថា បានឃើញហើយដោយអំណាចនៃអនិច្ចលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «anattani anattā» សេចក្តីថា បានឃើញនូវធម៌មិនមែនខ្លួនថា មិនមែនខ្លួន។ ម៉្យាងទៀត បានឃើញថា ខ្លួនដែលពួកតិរ្ថិយត្រិះរិះហើយ មិនមានក្នុងវត្ថុដែលមិនមែនខ្លួនឡើយ។ បទថា «sammādiṭṭhisamādānā» សេចក្តីថា ជនទាំងឡាយដែលមានសម្មាទស្សនៈដែលខ្លួនកាន់យកហើយ។ បទថា «sabbaṃ dukkhaṃ upaccaguṃ» សេចក្តីថា បានកន្លងផុតនូវវដ្តទុក្ខទាំងពួងហើយ។

ปหีนาปหีนปุจฺฉาย ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺสาติ โสตาปนฺนสฺส. ทุกฺเข สุขนฺติ สญฺญา อุปฺปชฺชติ. จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ โมหกาลุสฺสิยสฺส อปฺปหีนตฺตา สญฺญามตฺตํ วา จิตฺตมตฺตํ วา อุปฺปชฺชติ, อนาคามิสฺสปิ อุปฺปชฺชติ, กึ ปน โสตาปนฺนสฺส. อิเม ทฺเว อรหโตเยว ปหีนา. อสุเภ สุภนฺติ สญฺญา อุปฺปชฺชติ. จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ สกทาคามิสฺสปิ อุปฺปชฺชติ, กึ ปน โสตาปนฺนสฺส. อิเม ทฺเว อนาคามิสฺส ปหีนาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา อิทํ ทฺวยํ โสตาปนฺนสกทาคามิโน สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อนาคามิโน กามราคสฺส ปหีนตฺตา ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสานญฺจ ปหานํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ทฺวีสุ วตฺถูสูติอาทีหิ ปเทหิ ปหีนาปหีเน นิคเมตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺถ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ, ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ อิเมสุ ทฺวีสุ วตฺถูสุ ฉ วิปลฺลาสา ปหีนา. ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ, ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ อิเมสุ ทฺวีสุ วตฺถูสุ ทฺเว ทิฏฺฐิวิปลฺลาสา ปหีนา. เกสุจิ โปตฺถเกสุ ทฺเวติ ปฐมํ ลิขิตํ, ปจฺฉา ฉาติ. จตูสุ วตฺถูสูติ จตฺตาริ เอกโต กตฺวา วุตฺตํ. อฏฺฐาติ ทฺวีสุ ฉ, ทฺวีสุ ทฺเวติ อฏฺฐ. จตฺตาโรติ ทุกฺขาสุภวตฺถูสุ เอเกกสฺมึ ทฺเว ทฺเว สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสาติ จตฺตาโร. เกสุจิ โปตฺถเกสุ ‘‘ฉ ทฺวีสู’’ติ วุตฺตฏฺฐาเนสุปิ เอวเมว ลิขิตนฺติ.

ក្នុងការសួរអំពីកិលេសដែលលះបង់ហើយ និងមិនទាន់លះបង់ ពាក្យថា «diṭṭhisampannassa» បានដល់ ព្រះសោតាបន្ន។ សេចក្តីថា សញ្ញា និងចិត្តដែលយល់ឃើញថា «សុខក្នុងទុក្ខ» តែងកើតឡើង ព្រោះមិនទាន់លះបង់នូវសេចក្តីសៅហ្មងនៃមោហៈ គ្រាន់តែសញ្ញាវិបល្លាស ឬចិត្តវិបល្លាសប៉ុណ្ណោះ តែងកើតឡើង សូម្បីតែព្រះអនាគាមី ក៏នៅតែកើតឡើងដែរ ចុះនឹងពោលទៅថ្វីដល់ព្រះសោតាបន្ន។ វិបល្លាសទាំងពីរនេះ គឺព្រះអរហន្តទើបលះបង់បានដាច់ស្រឡះ។ សេចក្តីថា សញ្ញា និងចិត្តដែលយល់ឃើញថា «ស្អាតក្នុងរបស់មិនស្អាត» តែងកើតឡើង សូម្បីតែព្រះសកទាគាមី ក៏នៅតែកើតឡើង ចុះនឹងពោលទៅថ្វីដល់ព្រះសោតាបន្ន។ វិបល្លាសទាំងពីរនេះ ព្រះអនាគាមីលះបង់បានហើយ នេះជាពាក្យដែលពោលទុកក្នុងអដ្ឋកថា។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ពាក្យនេះទ្រង់ពោលសំដៅយកព្រះសោតាបន្ន និងព្រះសកទាគាមី។ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះព្រះអនាគាមីលះបង់កាមរាគបានហើយ ទើបលោកពោលថា ការលះបង់នូវសញ្ញាវិបល្លាស និងចិត្តវិបល្លាសក្នុងរបស់មិនស្អាតថាជាស្អាត។ លោកបង្ហាញសេចក្តីសន្និដ្ឋានអំពីវិបល្លាសដែលលះបង់ហើយ និងមិនទាន់លះបង់ ដោយបទទាំងឡាយមានជាអាទិថា «Dvīsu vatthūsu» (ក្នុងវត្ថុពីរ)។ ក្នុងបទទាំងនោះ វិបល្លាស ៦ ក្នុងវត្ថុពីរគឺ «ទៀងក្នុងរបស់មិនទៀង» និង «ខ្លួនប្រាណក្នុងរបស់មិនមែនខ្លួន» ត្រូវបានលះបង់ហើយ។ ទិដ្ឋិវិបល្លាស ២ ក្នុងវត្ថុពីរគឺ «សុខក្នុងទុក្ខ» និង «ស្អាតក្នុងរបស់មិនស្អាត» ត្រូវបានលះបង់ហើយ។ ក្នុងក្បួនខ្លះ សរសេរពាក្យថា «dve» (ពីរ) មុន ហើយសរសេរពាក្យថា «cha» (ប្រាំមួយ) តាមក្រោយ។ ពាក្យថា «Catūsu vatthūsu» គឺលោកពោលដោយរួមវត្ថុទាំង ៤ ចូលគ្នាតែមួយ។ ពាក្យថា «aṭṭha» (ប្រាំបី) គឺ ៦ ក្នុងវត្ថុពីរ និង ២ ក្នុងវត្ថុពីរ រួមជា ៨។ ពាក្យថា «cattāro» (បួន) គឺសញ្ញាវិបល្លាស និងចិត្តវិបល្លាស ពីរៗ ក្នុងវត្ថុទុក្ខ និងវត្ថុអសុភៈនីមួយៗ រួមជា ៤។ សូម្បីតែក្នុងកន្លែងដែលពោលថា «cha dvīsu» ក្នុងក្បួនខ្លះ ក៏សរសេរយ៉ាងនេះដូចគ្នា។

วิปลฺลาสกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃវិបល្លាសកថា ចប់ហើយ។

๙. มคฺคกถา

៩. មគ្គកថា

มคฺคกถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃមគ្គកថា

๒๓๗. อิทานิ เตสํ ติณฺณํ วิปลฺลาสานํ ปหานกรํ อริยมคฺคํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย มคฺคกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ มคฺโคติ เกนฏฺเฐน มคฺโคติ โย พุทฺธสาสเน มคฺโคติ วุจฺจติ, โส เกนฏฺเฐน มคฺโค นาม โหตีติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ปหานายาติอาทีสุ ทสสุ [Pg.180] ปริยาเยสุ ปฐโม ปฐโม ตสฺส ตสฺส มคฺคงฺคสฺส อุชุวิปจฺจนีกวเสน วุตฺโต. มคฺโค เจว เหตุ จาติ ตสฺส ตสฺส กิจฺจสฺส กรณาย ปฏิปทฏฺเฐน มคฺโค, สมฺปาปกฏฺเฐน เหตุ. เตน มคฺคสฺส ปฏิปทฏฺโฐ สมฺปาปกฏฺโฐ จ วุตฺโต โหติ. ‘‘อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๕, ๔๘) หิ ปฏิปทา มคฺโค, ‘‘มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺโฐ เหตุฏฺโฐ’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๒.๘) สมฺปาปโก เหตุ. เอวํ ทฺวีหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ‘‘มคฺโคติ เกนฏฺเฐน มคฺโค’’ติ ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนํ กตํ โหติ. สหชาตานํ ธมฺมานํ อุปตฺถมฺภนายาติ อตฺตนา สหชาตานํ อรูปธมฺมานํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยาทิภาเวน อุปตฺถมฺภนภาวาย. กิเลสานํ ปริยาทานายาติ ตํตํมคฺควชฺฌานํ วุตฺตาวเสสกิเลสานํ เขปนาย. ปฏิเวธาทิวิโสธนายาติ เอตฺถ ยสฺมา ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙, ๓๘๑) วจนโต สีลญฺจ ทิฏฺฐิ จ สจฺจปฏิเวธสฺส อาทิ. โส จ อาทิมคฺคกฺขเณ วิสุชฺฌติ. ตสฺมา ‘‘ปฏิเวธาทิวิโสธนายา’’ติ วุตฺตํ. จิตฺตสฺส อธิฏฺฐานายาติ สมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส สกกิจฺเจ ปติฏฺฐานาย. จิตฺตสฺส โวทานายาติ จิตฺตสฺส ปริสุทฺธภาวาย. วิเสสาธิคมายาติ โลกิยโต วิเสสปฏิลาภาย. อุตฺตริ ปฏิเวธายาติ โลกิยโต อุตฺตริ ปฏิวิชฺฌนตฺถาย. สจฺจาภิสมยายาติ จตุนฺนํ สจฺจานํ เอกาภิสมยาย กิจฺจนิปฺผตฺติวเสน เอกปฏิเวธาย. นิโรเธ ปติฏฺฐาปนายาติ จิตฺตสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา นิพฺพาเน ปติฏฺฐาปนตฺถาย. สกทาคามิมคฺคกฺขณาทีสุ อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ เอกโต กตฺวา ตํตํมคฺควชฺฌกิเลสปฺปหานํ วุตฺตํ. เอวํ วจเน การณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ยสฺมา อุปรูปริมคฺเคนาปิ สุฏฺฐุ อาทิวิโสธนา สุฏฺฐุ จิตฺตโวทานญฺจ โหติ, ตสฺมา ตานิปิ ปทานิ วุตฺตานิ.

២៣៧. ឥឡូវនេះ ជាការអធិប្បាយសេចក្តីប្លែកក្នុងមគ្គកថា ដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក កាលបើបង្ហាញនូវអរិយមគ្គដែលជាគ្រឿងលះបង់នូវវិបល្លាសទាំង ៣ នោះ។ ក្នុងមគ្គកថានោះ សេចក្តីសួរថា «maggoti kenaṭṭhena maggo» (ដែលហៅថាមគ្គ តើដោយអត្ថដូចម្តេច?) មានសេចក្តីពន្យល់ថា ធម៌ណាដែលហៅថាមគ្គក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ធម៌នោះតើឈ្មោះថាមគ្គ ដោយអត្ថដូចម្តេច? ក្នុងបណ្តាទេសនាវិធីទាំង ១០ មានពាក្យថា «Micchādiṭṭhiyā pahānāya» (ដើម្បីលះបង់មិច្ឆាទិដ្ឋិ) ជាដើម បទដំបូងៗ ទ្រង់ពោលដោយអំណាចនៃការជាបដិបក្ខចំៗ ចំពោះអង្គមគ្គនោះៗ។ ពាក្យថា «Maggo ceva hetu ca» (ជាមគ្គផង ជាហេតុផង) គឺឈ្មោះថាមគ្គ ដោយអត្ថថាជាផ្លូវប្រតិបត្តិ ដើម្បីធ្វើនូវកិច្ចនោះៗ និងឈ្មោះថាហេតុ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងឲ្យសម្រេច (ដល់ព្រះនិព្វាន)។ ដោយពាក្យនោះ លោកពោលសំដៅយកអត្ថថាជាផ្លូវប្រតិបត្តិ និងអត្ថថាជាគ្រឿងឲ្យសម្រេចនៃមគ្គ។ ព្រោះថាក្នុងបណ្តាគាថាមានជាអាទិថា «Ayaṃ maggo ayaṃ paṭipadā» (នេះជាមគ្គ នេះជាផ្លូវប្រតិបត្តិ) ផ្លូវប្រតិបត្តិ គឺមគ្គ។ ក្នុងបណ្តាគាថាមានជាអាទិថា «maggassa niyyānaṭṭho hetuṭṭho» (អត្ថថាជាគ្រឿងស្រោចស្រង់ និងអត្ថថាជាហេតុនៃមគ្គ) ហេតុ គឺធម៌ដែលនាំឲ្យសម្រេច។ ការដោះស្រាយនូវសេចក្តីសួរថា «maggoti kenaṭṭhena maggo» លោកធ្វើហើយដោយបទពីរៗ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «Sahajātānaṃ dhammānaṃ upatthambhanāya» (ដើម្បីឧបត្ថម្ភធម៌ដែលកើតជាមួយគ្នា) គឺដើម្បីជាទីពឹងពាក់ដោយភាពជាសហជាតបច្ច័យ និងអញ្ញមញ្ញបច្ច័យជាដើម ដល់អរូបធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងជាមួយខ្លួន។ ពាក្យថា «Kilesānaṃ pariyādānāya» (ដើម្បីអស់ទៅនៃកិលេស) គឺដើម្បីកម្ចាត់បង់នូវកិលេសដែលសេសសល់ដែលត្រូវលះបង់ដោយមគ្គនោះៗ។ ក្នុងពាក្យថា «Paṭivedhādivisodhanāya» (ដើម្បីជម្រះនូវការចាក់ធ្លុះជាដើម) នេះ ព្រោះតែសីល និងទិដ្ឋិ ជាខាងដើមនៃការចាក់ធ្លុះសច្ចៈ ស្របតាមព្រះពុទ្ធដីកាថា «តើអ្វីជាខាងដើមនៃកុសលធម៌ទាំងឡាយ? គឺសីលដ៏បរិសុទ្ធល្អ និងទិដ្ឋិដ៏ត្រង់»។ ហើយខាងដើម (គឺសីល និងទិដ្ឋិ) នោះ តែងស្អាតបរិសុទ្ធក្នុងខណៈនៃមគ្គ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា «Paṭivedhādivisodhanāya»។ ពាក្យថា «Cittassa adhiṭṭhānāya» (ដើម្បីការតាំងមាំនៃចិត្ត) គឺដើម្បីឲ្យសម្បយុត្តចិត្តតាំងនៅក្នុងកិច្ចរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «Cittassa vodānāya» (ដើម្បីការផូរផង់នៃចិត្ត) គឺដើម្បីភាពស្អាតបរិសុទ្ធនៃចិត្ត។ ពាក្យថា «Visesādhigamāya» (ដើម្បីសម្រេចគុណវិសេស) គឺដើម្បីបានសម្រេចធម៌ដ៏វិសេសជាងលោកិយធម៌។ ពាក្យថា «Uttari paṭivedhāya» (ដើម្បីចាក់ធ្លុះធម៌ជាន់ខ្ពស់ឡើងទៅ) គឺដើម្បីចាក់ធ្លុះធម៌ដ៏ក្រៃលែងឡើងទៅជាងលោកិយធម៌។ ពាក្យថា «Saccābhisamayāya» (ដើម្បីត្រាស់ដឹងសច្ចៈ) គឺដើម្បីត្រាស់ដឹងសច្ចៈទាំង ៤ ព្រមគ្នាតែមួយ ដោយការចាក់ធ្លុះតែមួយដងតាមអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ច។ ពាក្យថា «Nirodhe patiṭṭhāpanāya» (ដើម្បីតាំងទុកក្នុងសេចក្តីរលត់) គឺដើម្បីតាំងទុកនូវចិត្ត ឬបុគ្គលក្នុងព្រះនិព្វាន។ ក្នុងខណៈនៃសកទាគាមិមគ្គជាដើម លោកពោលរួមអង្គមគ្គទាំង ៨ ចូលគ្នាតែមួយ ហើយពោលអំពីការលះបង់កិលេសដែលត្រូវសម្លាប់ដោយមគ្គនោះៗ។ ហេតុក្នុងការនិយាយយ៉ាងនេះ គឺលោកបានពោលរួចមកហើយខាងលើ។ ព្រោះថា ការជម្រះធម៌ខាងដើមឲ្យស្អាតល្អ និងការធ្វើចិត្តឲ្យផូរផង់ល្អ តែងមានសូម្បីដោយមគ្គថ្នាក់ខ្ពស់ៗឡើងទៅ ហេតុនោះ បទទាំងឡាយនោះ លោកទើបពោលទុក។

ทสฺสนมคฺโคติอาทีหิ ยาว ปริโยสานา ตสฺส ธมฺมสฺส ลกฺขณวเสน มคฺคฏฺโฐ วุตฺโต. ตานิ สพฺพานิปิ ปทานิ อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส วุตฺตตฺถาเนว. เอวเมตฺถ ยถาสมฺภวํ โลกิยโลกุตฺตโร มคฺโค นิทฺทิฏฺโฐ. เหตุฏฺเฐน มคฺโคติ จ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค นิทฺทิฏฺโฐ. นิปฺปริยายมคฺคตฺตา จสฺส ปุน ‘‘มคฺโค’’ติ น วุตฺตํ. อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยาติ อาทีนิ จ อินฺทฺริยาทีนํ อตฺถวเสน วุตฺตานิ, น มคฺคฏฺฐวเสน. สจฺจานีติ เจตฺถ สจฺจญาณานิ. สพฺเพปิ เต ธมฺมา นิพฺพานสฺส ปฏิปทฏฺเฐน มคฺโค. อนฺเต วุตฺตํ นิพฺพานํ [Pg.181] ปน สํสารทุกฺขาภิภูเตหิ ทุกฺขนิสฺสรณตฺถิเกหิ สปฺปุริเสหิ มคฺคียติ คเวสียตีติ มคฺโคติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพนฺติ.

លោកពោលអំពីអត្ថនៃមគ្គ ដោយអំណាចនៃលក្ខណៈរបស់ធម៌នោះ ចាប់តាំងពីបទថា «Dassanamaggo» (មគ្គគឺការឃើញ) ជាដើម រហូតដល់ចប់។ បទទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែមានសេចក្តីដែលពោលរួចមកហើយក្នុងអភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេស។ មគ្គទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ ត្រូវបានបង្ហាញទុកក្នុងទីនេះតាមសមគួរ។ សូម្បីតែមគ្គមានអង្គ ៨ ក៏ត្រូវបានបង្ហាញទុកដោយបទថា «Hetuṭṭhena maggo» (មគ្គដោយអត្ថថាជាហេតុ)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះមគ្គនោះជាមគ្គដោយផ្ទាល់ (មិនវៀចវេរ) លោកទើបមិនពោលពាក្យថា «maggo» ម្តងទៀត។ ចំណែកបទទាំងឡាយមានជាអាទិថា «Ādhipateyyaṭṭhena indriyā» (ឥន្ទ្រិយដោយអត្ថថាជាធំ) លោកពោលដោយអំណាចនៃអត្ថរបស់ឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ មិនមែនដោយអំណាចនៃអត្ថរបស់មគ្គឡើយ។ ពាក្យថា «Saccāni» ក្នុងទីនេះ បានដល់ សច្ចញាណទាំងឡាយ។ ធម៌ទាំងអស់នោះ សុទ្ធតែជាមគ្គ ដោយអត្ថថាជាផ្លូវប្រតិបត្តិទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ គប្បីជ្រាបថា ចំណែកព្រះនិព្វានដែលពោលទុកក្នុងខាងចុង ព្រោះតែសប្បុរសទាំងឡាយដែលត្រូវទុក្ខក្នុងសង្សារវដ្តគ្របសង្កត់ និងជាអ្នកប្រាថ្នានូវការរួចផុតពីទុក្ខ តែងស្វែងរក (maggīyati) ហេតុនោះ ទើបហៅថា «maggo» (មគ្គ)។

มคฺคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃមគ្គកថា ចប់ហើយ។

๑๐. มณฺฑเปยฺยกถา

១០. មណ្ឌបេយ្យកថា

มณฺฑเปยฺยกถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃមណ្ឌបេយ្យកថា

๒๓๘. อิทานิ ตสฺส มคฺคสฺส มณฺฑเปยฺยตฺตํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย ภควโต วจเนกเทสปุพฺพงฺคมาย มณฺฑเปยฺยกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ มณฺฑเปยฺยนฺติ ยถา สมฺปนฺนํ นิมฺมลํ วิปฺปสนฺนํ สปฺปิ สปฺปิมณฺโฑติ วุจฺจติ, เอวํ วิปฺปสนฺนฏฺเฐน มณฺโฑ, ปาตพฺพฏฺเฐน เปยฺยํ. ยญฺหิ ปิวิตฺวา อนฺตรวีถิยํ ปติตา วิสญฺญิโน อตฺตโน สาฏกาทีนมฺปิ อสฺสามิกา โหนฺติ, ตํ ปสนฺนมฺปิ น ปาตพฺพํ. มยฺหํ ปน อิทํ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สาสนพฺรหฺมจริยํ สมฺปนฺนตฺตา นิมฺมลตฺตา วิปฺปสนฺนตฺตา มณฺฑญฺจ หิตสุขาวหตฺตา เปยฺยญฺจาติ มณฺฑเปยฺยนฺติ ทีเปติ. มณฺโฑ เปยฺโย เอตฺถาติ มณฺฑเปยฺยํ. กึ ตํ? สาสนพฺรหฺมจริยํ. กสฺมา สิกฺขตฺตยํ พฺรหฺมจริยํ นาม? อุตฺตมฏฺเฐน นิพฺพานํ พฺรหฺมํ นาม, สิกฺขตฺตยํ นิพฺพานตฺถาย ปวตฺตนโต พฺรหฺมตฺถาย จริยาติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ. สาสนพฺรหฺมจริยนฺติ ตํเยว. สตฺถา สมฺมุขีภูโตติ อิทเมตฺถ การณวจนํ. ยสฺมา ปน สตฺถา สมฺมุขีภูโต, ตสฺมา วีริยปโยคํ กตฺวา ปิวเถตํ มณฺฑํ. พาหิรกญฺหิ เภสชฺชมณฺฑํ เวชฺชสฺส อสมฺมุขา ปิวนฺตานํ ปมาณํ วา อุคฺคมนนิคฺคมนํ วา น ชานามาติ อาสงฺกา โหติ. เวชฺชสฺส สมฺมุขา ปน เวชฺโช ชานิสฺสตีติ นิราสงฺกา ปิวนฺติ. เอวเมวํ อมฺหากญฺจ ธมฺมสฺสามี สตฺถา สมฺมุขีภูโตติ วีริยํ กตฺวา ปิวถาติ มณฺฑปาเน สนฺนิโยเชติ. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ อนุสาสตีติ สตฺถา. อปิจ ‘‘สตฺถา ภควา สตฺถวาโห’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๐) นิทฺเทสนเยนเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สนฺทิสฺสมาโน มุโข ภูโตติ สมฺมุขีภูโต.

២៣៨. ឥឡូវនេះ ជាការអធិប្បាយសេចក្តីប្លែកក្នុងមណ្ឌបេយ្យកថា ដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ដោយមានព្រះពុទ្ធដីកាផ្នែកខ្លះជាប្រធាន កាលបើបង្ហាញនូវភាពជាគ្រឿងផឹកដ៏ថ្លា (មណ្ឌបេយ្យៈ) នៃមគ្គនោះ។ ក្នុងមណ្ឌបេយ្យកថានោះ ពាក្យថា «maṇḍapeyya» គឺទឹកដោះថ្លាដ៏បរិបូណ៌ គ្មានមន្ទិល ថ្លាស្អាត ហៅថា ទឹកដោះថ្លា (សប្បិមណ្ឌៈ) យ៉ាងណាមិញ ធម៌នេះក៏ឈ្មោះថា មណ្ឌៈ ព្រោះអត្ថថាថ្លាស្អាត និងឈ្មោះថា បេយ្យៈ ព្រោះអត្ថថាគួរផឹក យ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា ទឹកស្រវឹងណាដែលមនុស្សផឹកហើយ ដេកដួលក្នុងចន្លោះផ្លូវ វង្វេងស្មារតី មិនអាចគ្រប់គ្រងសូម្បីតែសម្លៀកបំពាក់របស់ខ្លួនបាន ទឹកស្រវឹងនោះ ទោះបីថ្លាក៏មិនគួរផឹកឡើយ។ ចំណែកឯសាសនព្រហ្មចរិយៈរបស់តថាគតនេះ ដែលសង្គ្រោះដោយសិក្ខាបី ព្រោះជាធម៌បរិបូណ៌ គ្មានមន្ទិល ថ្លាស្អាត ទើបឈ្មោះថា មណ្ឌៈ ផង និងព្រោះនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខ ទើបឈ្មោះថា បេយ្យៈ ផង ហេតុនោះ លោកទើបបង្ហាញថាជា «មណ្ឌបេយ្យៈ»។ ទឹកដ៏ថ្លាគួរផឹកក្នុងសាសនៈនេះ ឈ្មោះថា មណ្ឌបេយ្យៈ។ តើធម៌នោះជាអ្វី? គឺសាសនព្រហ្មចរិយៈ។ ហេតុអ្វីសិក្ខាបី ទើបឈ្មោះថា ព្រហ្មចរិយៈ? ព្រោះព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ព្រហ្មៈ ដោយអត្ថថាឧត្តម ហើយសិក្ខាបីដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា ការប្រព្រឹត្តដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះនិព្វាន (ព្រហ្មៈ) ហេតុនោះ ទើបហៅថា ព្រហ្មចរិយៈ។ ពាក្យថា សាសនព្រហ្មចរិយៈ ក៏បានដល់សិក្ខាបីនោះឯង។ ពាក្យថា «Satthā sammukhībhūto» (ព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រឈមមុខ) នេះ ជាពាក្យពោលអំពីហេតុក្នុងទីនេះ។ ព្រោះថា ព្រះសាស្តាទ្រង់ប្រឈមមុខហើយ ហេតុនោះ អ្នកទាំងឡាយចូរប្រឹងប្រែងព្យាយាមផឹកនូវទឹកដោះថ្លា (គឺមគ្គ) នេះចុះ។ ព្រោះថា ពួកមនុស្សកាលបើផឹកទឹកថ្នាំខាងក្រៅ ក្នុងពេលដែលគ្រូពេទ្យមិននៅចំពោះមុខ តែងមានសេចក្តីសង្ស័យថា «យើងមិនដឹងប្រមាណ ឬការក្អួតឡើងលើ ឬការចុះក្រោមឡើយ»។ តែបើផឹកនៅចំពោះមុខគ្រូពេទ្យ ពួកគាត់តែងផឹកដោយគ្មានសេចក្តីសង្ស័យឡើយ ដោយគិតថា «គ្រូពេទ្យនឹងដឹង»។ យ៉ាងណាមិញ ព្រះសាស្តាជាម្ចាស់នៃធម៌របស់យើង ក៏ទ្រង់ប្រឈមមុខហើយដែរ ហេតុនោះ ចូរអ្នកទាំងឡាយប្រឹងប្រែងព្យាយាមផឹកចុះ នេះជាការដឹកនាំក្នុងការផឹកនូវទឹកដោះថ្លា (គឺមគ្គ)។ ព្រះអង្គដែលឈ្មោះថា ព្រះសាស្តា ព្រោះទ្រង់ប្រដៅតាមសមគួរ ដោយប្រយោជន៍បច្ចុប្បន្ន ប្រយោជន៍បរលោក និងប្រយោជន៍យ៉ាងក្រៃលែង (បរមត្ថ)។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះ ដោយវិធីសម្តែងមានជាអាទិថា «Satthā bhagavā satthavāho» (ព្រះសាស្តា ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ជាអ្នកនាំពួកបន)។ ព្រះភក្ត្រដែលគេមើលឃើញច្បាស់ ឈ្មោះថា ប្រឈមមុខ (sammukhībhūto)។

มณฺฑเปยฺยนิทฺเทเส ติธตฺตมณฺโฑติ ติธาภาโว ติธตฺตํ. ติธตฺเตน มณฺโฑ ติธตฺตมณฺโฑ, ติวิเธน มณฺโฑติ อตฺโถ. สตฺถริ สมฺมุขีภูเตติ อิทํ สพฺพาการปริปุณฺณมณฺฑตฺตยทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ปรินิพฺพุเตปิ ปน [Pg.182] สตฺถริ เอกเทเสน มณฺฑตฺตยํ ปวตฺตติเยว. เตเนว จสฺส นิทฺเทเส ‘‘สตฺถริ สมฺมุขีภูเต’’ติ อวตฺวา กตโม เทสนามณฺโฑติอาทิ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងមណ្ឌបេយ្យនិទ្ទេស ពាក្យថា «tidhattamaṇḍo» គឺភាពជាបីចំណែក ឈ្មោះថា tidhatta (ភាពជាបី)។ ទឹកដោះថ្លាដោយភាពជាបីចំណែក ឈ្មោះថា tidhattamaṇḍo មានសេចក្តីពន្យល់ថា ទឹកដោះថ្លាបីយ៉ាង។ ពាក្យថា «Satthari sammukhībhūte» នេះ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញនូវទឹកដោះថ្លាទាំងបីដ៏បរិបូណ៌ដោយអាការៈទាំងពួង។ ប៉ុន្តែ ទោះបីព្រះសាស្តាទ្រង់បរិនិព្វានទៅហើយក៏ដោយ ក៏ទឹកដោះថ្លាទាំងបីនោះ នៅតែប្រព្រឹត្តទៅដោយចំណែកខ្លះជាប្រាកដ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងនិទ្ទេសនៃទឹកដោះថ្លានោះ លោកមិនពោលថា «satthari sammukhībhūte» ឡើយ តែពោលថា «katamo desanāmaṇḍo» (តើទេសនាមណ្ឌៈជាអ្វី?) ជាដើម គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

เทสนามณฺโฑติ ธมฺมเทสนา เอว มณฺโฑ. ปฏิคฺคหมณฺโฑติ เทสนาปฏิคฺคาหโก เอว มณฺโฑ. พฺรหฺมจริยมณฺโฑติ มคฺคพฺรหฺมจริยเมว มณฺโฑ.

ពាក្យថា «Desanāmaṇḍo» គឺព្រះធម្មទេសនាហ្នឹងឯងជាទឹកដោះថ្លា។ ពាក្យថា «Paṭiggahamaṇḍo» គឺអ្នកទទួលយកព្រះធម្មទេសនាហ្នឹងឯងជាទឹកដោះថ្លា។ ពាក្យថា «Brahmacariyamaṇḍo» គឺមគ្គព្រហ្មចរិយៈហ្នឹងឯងជាទឹកដោះថ្លា។

อาจิกฺขนาติ เทเสตพฺพานํ สจฺจาทีนํ อิมานิ นามานีติ นามวเสน กถนา. เทสนาติ ทสฺสนา. ปญฺญาปนาติ ชานาปนา, ญาณมุเข ฐปนา วา. อาสนํ ฐเปนฺโต หิ ‘‘อาสนํ ปญฺญาเปตี’’ติ วุจฺจติ. ปฏฺฐปนาติ ปญฺญาปนา, ปวตฺตนาติ อตฺโถ, ญาณมุเข ฐปนา วา. วิวรณาติ วิวฏกรณํ, วิวริตฺวา ทสฺสนาติ อตฺโถ. วิภชนาติ วิภาคกิริยา, วิภาคโต ทสฺสนาติ อตฺโถ. อุตฺตานีกมฺมนฺติ ปากฏภาวกรณํ. อถ วา อาจิกฺขนาติ เทสนาทีนํ ฉนฺนํ ปทานํ มูลปทํ. เทสนาทีนิ ฉ ปทานิ ตสฺส อตฺถวิวรณตฺถํ วุตฺตานิ. ตตฺถ เทสนาติ อุคฺฆฏิตญฺญูนํ วเสน สงฺเขปโต ปฐมํ อุทฺเทสวเสน เทสนา. อุคฺฆฏิตญฺญู หิ สงฺเขเปน วุตฺตํ ปฐมํ วุตฺตญฺจ ปฏิวิชฺฌนฺติ. ปญฺญาปนาติ วิปญฺจิตญฺญูนํ วเสน เตสํ จิตฺตโตสเนน พุทฺธินิสาเนน จ ปฐมํ สงฺขิตฺตสฺส วิตฺถารโต นิทฺเทสวเสน ปญฺญาปนา. ปฏฺฐปนาติ เตสํเยว นิทฺทิฏฺฐสฺส นิทฺเทสสฺส ปฏินิทฺเทสวเสน วิตฺถารตรวจเนน ปญฺญาปนา. วิวรณาติ นิทฺทิฏฺฐสฺสาปิ ปุนปฺปุนํ วจเนน วิวรณา. วิภชนาติ ปุนปฺปุนํ วุตฺตสฺสาปิ วิภาคกรเณน วิภชนา. อุตฺตานีกมฺมนฺติ วิวฏสฺส วิตฺถารตรวจเนน, วิภตฺตสฺส จ นิทสฺสนวจเนน อุตฺตานีกรณํ. อยํ เทสนา เนยฺยานมฺปิ ปฏิเวธาย โหติ. เยวาปนญฺเญปิ เกจีติ ปิยงฺกรมาตาทิกา วินิปาติกา คหิตา. วิญฺญาตาโรติ ปฏิเวธวเสน โลกุตฺตรธมฺมํ วิญฺญาตาโร. เอเต หิ ภิกฺขุอาทโย ปฏิเวธวเสน ธมฺมเทสนํ ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ ปฏิคฺคหา. อยเมวาติอาทีนิ ปฐมญาณนิทฺเทเส วุตฺตตฺถานิ. อริยมคฺโค นิพฺพาเนน สํสนฺทนโต พฺรหฺมตฺถาย จริยาติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ.

ពាក្យថា «Ācikkhana» (ការប្រាប់) គឺការសម្តែងដោយអំណាចនៃឈ្មោះថា សច្ចៈជាដើមដែលគួរសម្តែង ទាំងឡាយមានឈ្មោះយ៉ាងនេះៗ។ ពាក្យថា «Desanā» (ការសម្តែង) គឺការបង្ហាញ។ ពាក្យថា «Paññāpanā» (ការបញ្ញត្តិ) គឺការធ្វើឲ្យដឹង ឬការតាំងទុកចំពោះមុខញាណ។ ព្រោះថាមនុស្សកាលរៀបចំអាសនៈ តែងហៅថា «រៀបចំអាសនៈ» (āsanaṃ paññāpeti)។ ពាក្យថា «Paṭṭhapanā» (ការតាំងទុក) គឺការបញ្ញត្តិ មានសេចក្តីថា ការឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ ឬការតាំងទុកចំពោះមុខញាណ។ ពាក្យថា «Vivaraṇā» (ការបើកកកាយ) គឺការធ្វើឲ្យចំហ មានសេចក្តីថា ការបើកបង្ហាញ។ ពាក្យថា «Vibhajanā» (ការចែករំលែក) គឺការធ្វើការបែងចែក មានសេចក្តីថា ការបង្ហាញដោយចំណែកៗ។ ពាក្យថា «Uttānīkamma» (ការធ្វើឲ្យងាយ) គឺការធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់។ មួយម៉្យាងទៀត ពាក្យថា «Ācikkhana» គឺជាបទដើមនៃបទទាំង ៦ មានទេសនាជាដើម។ បទទាំង ៦ មានទេសនាជាដើម លោកពោលទុកដើម្បីពន្យល់សេចក្តីនៃបទដើមនោះ។ ក្នុងបណ្តាបទទាំងនោះ បទថា «Desanā» គឺការសម្តែងដោយសង្ខេបជាមុន ដោយអំណាចនៃឧទ្ទេស ចំពោះពួកឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល។ ព្រោះថា ពួកឧគ្ឃដិតញ្ញូបុគ្គល តែងចាក់ធ្លុះធម៌ដែលទ្រង់ពោលដោយសង្ខេប និងធម៌ដែលទ្រង់ពោលជាដំបូង។ បទថា «Paññāpanā» គឺការធ្វើឲ្យដឹងដោយពិស្តារតាមអំណាចនៃនិទ្ទេស ចំពោះធម៌ដែលទ្រង់សង្ខេបទុកជាដំបូង ដោយអំណាចនៃវិបញ្ចិតញ្ញូបុគ្គលទាំងឡាយ ដើម្បីឲ្យចិត្តរបស់ពួកគេរីករាយ និងដើម្បីធ្វើឲ្យបញ្ញារបស់ពួកគេមុតស្រួច។ បទថា «Paṭṭhapanā» គឺការធ្វើឲ្យដឹងដោយពាក្យដ៏ពិស្តារក្រៃលែង ដោយអំណាចនៃបដិនិទ្ទេស ចំពោះនិទ្ទេសដែលទ្រង់បង្ហាញហើយ ដល់វិបញ្ចិតញ្ញូបុគ្គលទាំងនោះឯង។ បទថា «Vivaraṇā» គឺការបើកបង្ហាញសូម្បីតែសេចក្តីដែលទ្រង់បង្ហាញហើយ ដោយការសម្តែងរឿយៗ។ បទថា «Vibhajanā» គឺការបែងចែកសូម្បីតែធម៌ដែលទ្រង់សម្តែងរឿយៗហើយ ដោយការធ្វើការបែងចែក។ បទថា «Uttānīkamma» គឺការធ្វើឲ្យងាយនូវសេចក្តីដែលទ្រង់បើកហើយ ដោយពាក្យដ៏ពិស្តារក្រៃលែង និងការធ្វើឲ្យងាយនូវសេចក្តីដែលទ្រង់បែងចែកហើយ ដោយពាក្យជាឧទាហរណ៍ប្រៀបធៀប។ ទេសនានេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការចាក់ធ្លុះសូម្បីតែចំពោះពួកនេយ្យបុគ្គល។ ពាក្យថា «Yevāpanaññepi keci» (ឬមួយក៏ពួកដទៃឯទៀតណាមួយ) លោកកាន់យកពួកវិនិបាតិកអសុរមានមាតារបស់បិយង្ករៈជាដើម។ ពាក្យថា «Viññātāro» (ពួកអ្នកដឹងច្បាស់) គឺពួកអ្នកដឹងច្បាស់នូវលោកុត្តរធម៌ដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះ។ ព្រោះថា ពួកភិក្ខុជាដើមទាំងនេះ តែងទទួលយកព្រះធម្មទេសនាដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «paṭiggahā» (ពួកអ្នកទទួលយក)។ បទទាំងឡាយមានជាអាទិថា «Ayameva» (នេះឯង) សុទ្ធតែមានសេចក្តីដែលពោលរួចមកហើយក្នុងបឋមញាណនិទ្ទេស។ អរិយមគ្គ ព្រោះតែការសម្របសម្រួលជាមួយព្រះនិព្វាន ឬព្រោះជាការប្រព្រឹត្តដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ព្រះនិព្វាន (ព្រហ្មៈ) ហេតុនោះ ទើបហៅថា ព្រហ្មចរិយៈ។

๒๓๙. อิทานิ อธิโมกฺขมณฺโฑติอาทีหิ ตสฺมึ มคฺคกฺขเณ วิชฺชมานานิ อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคานิ มณฺฑเปยฺยวิธาเน โยเชตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺถ [Pg.183] อธิโมกฺขมณฺโฑติ อธิโมกฺขสงฺขาโต มณฺโฑ. กสโฏติ ปสาทวิรหิโต อาวิโล. ฉฑฺเฑตฺวาติ สมุจฺเฉทวเสน ปหาย. สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิโมกฺขมณฺฑํ ปิวตีติ มณฺฑเปยฺยนฺติ สทฺธินฺทฺริยโต อธิโมกฺขมณฺฑสฺส อนญฺญตฺเตปิ สติ อญฺญํ วิย กตฺวา โวหารวเสน วุจฺจติ, ยถา โลเก นิสทโปตโก นิสทโปตสรีรสฺส อนญฺญตฺเตปิ สติ นิสทโปตสฺส สรีรนฺติ วุจฺจติ, ยถา จ ปาฬิยํ ‘‘ผุสิตตฺต’’นฺติอาทีสุ ธมฺมโต อนญฺโญปิ ภาโว อญฺโญ วิย วุตฺโต, ยถา จ อฏฺฐกถายํ ‘‘ผุสนลกฺขโณ ผสฺโส’’ติอาทีสุ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ ธมฺมุทฺเทสวาร ผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา) ธมฺมโต อนญฺญมฺปิ ลกฺขณํ อญฺญํ วิย วุตฺตํ, เอวมิทนฺติ เวทิตพฺพํ. ปิวตีติ เจตฺถ ตํสมงฺคิปุคฺคโลติ วุตฺตํ โหติ. ตํสมงฺคิปุคฺคโล ตํ มณฺฑํ ปิวตีติ กตฺวา เตน ปุคฺคเลน โส มณฺโฑ ปาตพฺพโต มณฺฑเปยฺยํ นาม โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘มณฺฑเปยฺโย’’ติ จ วตฺตพฺเพ ‘‘มณฺฑเปยฺย’’นฺติ ลิงฺควิปลฺลาโส กโต. เสสานมฺปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อปุพฺเพสุ ปน ปริฬาโหติ ปีณนลกฺขณาย ปีติยา ปฏิปกฺโข กิเลสสนฺตาโป. ทุฏฺฐุลฺลนฺติ อุปสมปฏิปกฺโข กิเลสวเสน โอฬาริกภาโว อสนฺตภาโว. อปฺปฏิสงฺขาติ ปฏิสงฺขานปฏิปกฺโข กิเลสวเสน อสมวาหิตภาโว.

២៣៩. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវឥន្ទ្រិយ ពលៈ ពោជ្ឈង្គ និងមគ្គង្គទាំងឡាយ ដែលមានប្រាកដក្នុងខណៈនៃមគ្គនោះ ដោយការផ្សារភ្ជាប់ទៅក្នុងវិធីនៃមណ្ឌបេយ្យៈ ទើបពោលពាក្យមាន adhimokkhamaṇḍo ជាដើម។ ក្នុងបាឋនោះ ពាក្យថា adhimokkhamaṇḍo បានដល់ មណ្ឌៈ (ទឹកថ្លា) ពោលគឺអធិមោក្ខ។ ពាក្យថា kasaṭo បានដល់ ទឹកល្អក់ដែលប្រាសចាកសេចក្តីជ្រះថ្លា។ ពាក្យថា chaḍḍetvā បានដល់ ការលះបង់ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទ។ ពាក្យថា saddhindriyassa adhimokkhamaṇḍaṃ pivatīti maṇḍapeyyaṃ នេះ ទោះបីជាមណ្ឌៈពោលគឺអធិមោក្ខ មិនមែនជាធម៌ផ្សេងពីសទ្ធិន្ទ្រិយក៏ដោយ ក៏លោកពោលដោយវោហារធ្វើឲ្យហាក់ដូចជាធម៌ផ្សេងគ្នា ដូចជាក្នុងលោក ទោះបីជាកូនត្បាល់កិនថ្នាំ មិនមែនជាធម៌ផ្សេងពីតួខ្លួនរបស់កូនត្បាល់កិនថ្នាំក៏ដោយ ក៏គេតែងហៅថា «តួខ្លួនរបស់កូនត្បាល់កិនថ្នាំ» ដូច្នោះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាក្នុងបាលី (ធម្មសង្គណី) ថា phusitattaṃ ជាដើម ទោះបីជាសភាវៈមិនមែនផ្សេងពីធម៌ (ផស្សៈ) ក៏លោកពោលហាក់ដូចជាផ្សេងគ្នា ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាក្នុងអដ្ឋកថា (ធម្មសង្គណី) ថា phusanalakkhaṇo phasso ជាដើម ទោះបីជាលក្ខណៈមិនមែនផ្សេងពីធម៌ ក៏លោកពោលហាក់ដូចជាផ្សេងគ្នា យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា pivati នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយធម៌នោះ។ ពោលគឺ បុគ្គលអ្នកប្រកបដោយធម៌នោះ ផឹកនូវមណ្ឌៈនោះ ហេតុនោះទើបហៅថា មណ្ឌបេយ្យៈ ព្រោះជាមណ្ឌៈដែលបុគ្គលនោះគប្បីផឹក។ កាលដែលគប្បីពោលថា maṇḍapeyyo (លិង្គប្រុស) លោកបែរជាធ្វើឲ្យប្រែប្រួលលិង្គជា maṇḍapeyyaṃ (នបុំសកលិង្គ) វិញ។ សូម្បីសេចក្តីនៃបទដែលសេសសល់ ក៏គប្បីជ្រាបដោយន័យនេះឯង។ ចំណែកឯក្នុងបទដែលមិនទាន់បានពន្យល់ពីមុនមក ពាក្យថា pariḷāho បានដល់ សេចក្តីក្តៅក្រហាយព្រោះកិលេស ដែលជាបដិបក្ខនឹងបីតិដែលមានលក្ខណៈឲ្យឆ្អែតកាយឆ្អែតចិត្ត។ ពាក្យថា duṭṭhullaṃ បានដល់ ភាពគ្រោតគ្រាត ឬភាពមិនស្ងប់រម្ងាប់ដោយអំណាចនៃកិលេស ដែលជាបដិបក្ខនឹងសេចក្តីស្ងប់រម្ងាប់ (បស្សទ្ធិ)។ ពាក្យថា appaṭisaṅkhā បានដល់ ភាពមិនប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នាដោយអំណាចនៃកិលេស ដែលជាបដិបក្ខនឹងការពិចារណា (ឧបេក្ខា)។

๒๔๐. ปุน อญฺเญน ปริยาเยน มณฺฑเปยฺยวิธึ นิทฺทิสิตุกาโม อตฺถิ มณฺโฑติอาทิมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ สทฺธินฺทฺริเย. อตฺถรโสติอาทีสุ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมุจฺจนํ อตฺโถ, สทฺธินฺทฺริยํ ธมฺโม, ตเทว นานากิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติ, ตสฺส อตฺถสฺส สมฺปตฺติ อตฺถรโส. ตสฺส ธมฺมสฺส สมฺปตฺติ ธมฺมรโส. ตสฺสา วิมุตฺติยา สมฺปตฺติ วิมุตฺติรโส. อถ วา อตฺถปฏิลาภรติ อตฺถรโส, ธมฺมปฏิลาภรติ ธมฺมรโส, วิมุตฺติปฏิลาภรติ วิมุตฺติรโส. รตีติ จ ตํสมฺปยุตฺตา, ตทารมฺมณา วา ปีติ. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปริยาเย มณฺฑสฺส เปยฺยํ มณฺฑเปยฺยนฺติ อตฺโถ วุตฺโต โหติ.

២៤០. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលចង់បង្ហាញនូវវិធីនៃមណ្ឌបេយ្យៈដោយបរិយាយផ្សេងទៀត ទើបពោលពាក្យថា atthi maṇḍo ជាដើម។ ក្នុងបាឋនោះ ពាក្យថា tattha បានដល់ ក្នុងសទ្ធិន្ទ្រិយនោះ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន attharaso ជាដើម សេចក្តីចុះស៊ប់ (ស៊ប់ចិត្ត) នៃសទ្ធិន្ទ្រិយ ឈ្មោះថា អត្ថៈ, សទ្ធិន្ទ្រិយ ឈ្មោះថា ធម៌, សទ្ធិន្ទ្រិយនោះឯង ឈ្មោះថា វិមុត្តិ ព្រោះរួចផុតចាកកិលេសផ្សេងៗ, សេចក្តីបរិបូណ៌នៃអត្ថៈនោះ ឈ្មោះថា អត្ថរស។ សេចក្តីបរិបូណ៌នៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា ធម្មរស។ សេចក្តីបរិបូណ៌នៃវិមុត្តិនោះ ឈ្មោះថា វិមុត្តិរស។ ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីត្រេកអរក្នុងការបាននូវអត្ថៈ ឈ្មោះថា អត្ថរស, សេចក្តីត្រេកអរក្នុងការបាននូវធម៌ ឈ្មោះថា ធម្មរស, សេចក្តីត្រេកអរក្នុងការបាននូវវិមុត្តិ ឈ្មោះថា វិមុត្តិរស។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា រតិ (សេចក្តីត្រេកអរ) បានដល់ បីតិដែលប្រកបដោយធម៌នោះ ឬបីតិដែលមានធម៌នោះជាអារម្មណ៍។ សេចក្តីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏គប្បីជ្រាបដោយន័យនេះឯង។ ក្នុងបរិយាយនេះ សេចក្តីត្រេកអរក្នុងមណ្ឌៈ ឈ្មោះថា មណ្ឌបេយ្យៈ នេះជាសេចក្តីដែលលោកពោលទុក។

เอวํ อินฺทฺริยาทิโพธิปกฺขิยธมฺมปฏิปาฏิยา อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคานํ วเสน มณฺฑเปยฺยํ ทสฺเสตฺวา ปุน อนฺเต ฐิตํ พฺรหฺมจริยมณฺฑํ ทสฺเสนฺโต มคฺคสฺส ปธานตฺตา มคฺคํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา อุปฺปฏิปาฏิวเสน มคฺคงฺคโพชฺฌงฺคพลอินฺทฺริยานิ ทสฺเสสิ[Pg.184]. อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยา มณฺโฑติอาทโย ยถาโยคํ โลกิยโลกุตฺตรา มณฺฑา. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ตถฏฺเฐน สจฺจา มณฺโฑติ เอตฺถ ปน ทุกฺขสมุทยานํ มณฺฑตฺตาภาวา มหาหตฺถิปทสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๐๐) วิย สจฺจญาณานิ สจฺจาติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលបង្ហាញមណ្ឌបេយ្យៈដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយ ពលៈ ពោជ្ឈង្គ និងមគ្គង្គ តាមលំដាប់នៃពោធិបក្ខិយធម៌មានឥន្ទ្រិយជាដើមយ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងបង្ហាញព្រហ្មចរិយមណ្ឌៈដែលស្ថិតនៅខាងចុងជាថ្មីទៀត ព្រោះមគ្គជាធម៌ចម្បង ទើបធ្វើមគ្គឲ្យជាប្រធាន (ទៅមុន) ហើយបង្ហាញនូវមគ្គង្គ ពោជ្ឈង្គ ពលៈ និងឥន្ទ្រិយ តាមលំដាប់បញ្ច្រាសគ្នាវិញ។ បទទាំងឡាយមាន ādhipateyyaṭṭhena indriyā maṇḍo ជាដើម គឺជាមណ្ឌៈទាំងឡាយជាលោកិយនិងលោកុត្តរៈតាមគួរដល់ធម៌។ សេចក្តីនោះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយខាងលើ។ ចំណែកឯក្នុងបទថា tathaṭṭhena saccā maṇḍo នេះ ព្រោះទុក្ខសច្ចៈនិងសមុទយសច្ចៈ មិនមានសភាវៈជាមណ្ឌៈ (ទឹកថ្លា) ឡើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា លោកពោលសំដៅយកសច្ចញាណទាំងឡាយថា សច្ចៈ ដូចជាក្នុងមហាហត្ថិបទោបមសូត្រ ដូច្នោះដែរ។

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺค-อฏฺฐกถาย

ក្នុងសទ្ធម្មប្បកាសិនី អដ្ឋកថាបដិសម្ភិទាមគ្គ

มณฺฑเปยฺยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងមណ្ឌបេយ្យកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

นิฏฺฐิตา จ มหาวคฺควณฺณนา.

ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងមហាវគ្គ ក៏ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

(๒) ยุคนทฺธวคฺโค

(២) យុគនទ្ធវគ្គ

๑. ยุคนทฺธกถา

១. យុគនទ្ធកថា

ยุคนทฺธกถาวณฺณนา

ការពន្យល់សេចក្តីក្នុងយុគនទ្ធកថា

๑. อิทานิ [Pg.185] มณฺฑเปยฺยคุณสฺส อริยมคฺคสฺส ยุคนทฺธคุณํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย ยุคนทฺธกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ยสฺมา ปน ธมฺมเสนาปติ ธมฺมราเช ธรมาเนเยว ธมฺมราชสฺส ปรินิพฺพานสํวจฺฉเร ปรินิพฺพุโต, ตสฺมา ธมฺมราเช ธรมาเนเยว ธมฺมภณฺฑาคาริเกน เทสิตํ อิทํ สุตฺตนฺตํ ตสฺเสว สมฺมุขา สุตฺวา เอวํ เม สุตนฺติอาทิมาหาติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ อายสฺมาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสวจนํ, อายุมาติ อตฺโถ. อานนฺโทติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. โส หิ ชายมาโนเยว กุเล อานนฺทํ ภุสํ ตุฏฺฐึ อกาสิ. ตสฺมาสฺส ‘‘อานนฺโท’’ติ นามํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. โกสมฺพิยนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตสฺส หิ นครสฺส อารามโปกฺขรณีอาทีสุ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ โกสมฺพรุกฺขา อุสฺสนฺนา อเหสุํ, ตสฺมา ตํ โกสมฺพีติ สงฺขํ อคมาสิ. ‘‘กุสมฺพสฺส อิสิโน อสฺสมโต อวิทูเร มาปิตตฺตา’’ติ เอเก.

១. ឥឡូវនេះ ជាការពន្យល់សេចក្តីដែលមិនទាន់បានពន្យល់ពីមុនមក ក្នុងយុគនទ្ធកថាដែលមានព្រះសូត្រជាប្រធាន ដែលព្រះថេរៈពោលទុក កាលនឹងបង្ហាញនូវគុណគឺការទឹមគ្នា (សមថៈនិងវិបស្សនា) នៃអរិយមគ្គ ដែលជាគុណនៃមណ្ឌបេយ្យៈ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែព្រះធម្មសេនាបតី (ព្រះសារីបុត្ត) បានបរិនិព្វានក្នុងឆ្នាំដែលព្រះធម្មរាជ (ព្រះពុទ្ធ) បរិនិព្វាន ក្នុងកាលដែលព្រះធម្មរាជនៅធរមាននៅឡើយ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះធម្មភណ្ឌាគារិក (ព្រះអានន្ទ) បានសម្តែងព្រះសូត្រនេះ ក្នុងកាលដែលព្រះធម្មរាជនៅធរមាននៅឡើយ ហើយបានស្តាប់ចំពោះព្រះភក្ត្រនៃព្រះអង្គ ទើបពោលពាក្យថា evaṃ me sutaṃ ជាដើម។ ក្នុងបាឋនោះ ពាក្យថា āyasmā គឺជាពាក្យគួរឲ្យស្រឡាញ់ ជាពាក្យគួរគោរព ជាពាក្យប្រកបដោយសេចក្តីកោតក្រឡែងនិងគោរពកោតខ្លាច មានសេចក្តីថា ព្រះអង្គមានអាយុ។ ពាក្យថា ānando គឺជាឈ្មោះរបស់ព្រះថេរៈនោះ។ ព្រោះថា កាលដែលព្រះថេរៈនោះប្រសូតមក ញ៉ាំងសេចក្តីរីករាយ និងសេចក្តីពេញចិត្តជាខ្លាំងឲ្យកើតឡើងក្នុងរាជត្រកូល។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ញាតិទាំងឡាយទើបដាក់ឈ្មោះព្រះថេរៈនោះថា «អានន្ទ»។ ពាក្យថា kosambiyaṃ បានដល់ ក្នុងនគរដែលមានឈ្មោះយ៉ាងនេះ។ ព្រោះថានៅក្នុងកន្លែងនោះៗ មានអារាម និងស្រះឈូកជាដើមនៃនគរនោះ សម្បូរទៅដោយដើមរកា (ដើមគគីរ ឬដើមសាលព្រឹក្ស) ហេតុនោះ នគរនោះទើបបានឈ្មោះថា កោសម្ពី។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា «ព្រោះតែនគរនោះ គេសាងសង់ឡើងក្នុងទីមិនឆ្ងាយពីអាស្រមរបស់កុសម្ពឥសី»។

โฆสิตาราเมติ โฆสิตเสฏฺฐินา การิเต อาราเม. โกสมฺพิยญฺหิ ตโย เสฏฺฐิโน อเหสุํ โฆสิตเสฏฺฐิ กุกฺกุฏเสฏฺฐิ ปาวาริกเสฏฺฐีติ. เต ตโยปิ ‘‘โลเก พุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติ สุตฺวา ปญฺจหิ ปญฺจหิ สกฏสเตหิ ทานูปกรณานิ คาหาเปตฺวา สาวตฺถึ คนฺตฺวา เชตวนสมีเป ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา นิสินฺนา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิตฺวา สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อฑฺฒมาสมตฺตํ มหาทานํ ทตฺวา ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา สกชนปทคมนตฺถํ ภควนฺตํ ยาจิตฺวา ‘‘สุญฺญาคาเร โข คหปตโย ตถาคตา อภิรมนฺตี’’ติ ภควตา วุตฺเต ‘‘ทินฺนา โน ภควตา ปฏิญฺญา’’ติ ญตฺวา อติวิย ตุฏฺฐา ทสพลํ วนฺทิตฺวา นิกฺขนฺตา อนฺตรามคฺเค โยชเน โยชเน ภควโต นิวาสตฺถํ วิหารํ กาเรนฺตา อนุปุพฺเพน โกสมฺพึ ปตฺวา อตฺตโน อตฺตโน อาราเม มหนฺตํ ธนปริจฺจาคํ กตฺวา ภควโต วิหาเร [Pg.186] การาปยึสุ. ตตฺถ โฆสิตเสฏฺฐินา การิโต โฆสิตาราโม นาม อโหสิ, กุกฺกุฏเสฏฺฐินา การิโต กุกฺกุฏาราโม นาม, ปาวาริกเสฏฺฐินา อมฺพวเน การิโต ปาวาริกมฺพวนํ นาม. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โฆสิตเสฏฺฐินา การิเต อาราเม’’ติ.

ពាក្យថា ghositārāme បានដល់ ក្នុងអារាមដែលឃោសិតសេដ្ឋីបានសាងសង់។ ព្រោះថាក្នុងក្រុងកោសម្ពី មានសេដ្ឋី ៣ នាក់ គឺ ឃោសិតសេដ្ឋី ១ កុក្កុដសេដ្ឋី ១ បាវារិកសេដ្ឋី ១។ សេដ្ឋីទាំង ៣ នាក់នោះ លុះបានឮថា «ព្រះពុទ្ធទ្រង់ឧប្បត្តិឡើងក្នុងលោកហើយ» ទើបបញ្ជាឲ្យដឹកគ្រឿងឧបភោគបរិភោគសម្រាប់ធ្វើទានដោយរទេះ ៥០០ គ្រឿងរៀងៗខ្លួន ហើយធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងសាវត្ថី បោះជំរុំនៅជិតវត្តជេតពន ចូលទៅគាល់ព្រះសាស្តា ថ្វាយបង្គំហើយ ធ្វើបដិសណ្ឋារៈ រួចអង្គុយស្តាប់ព្រះធម្មទេសនារបស់ព្រះសាស្តា បានសម្រេចសោតាបត្តិផល ហើយបាននិមន្តព្រះសាស្តា ថ្វាយមហាទានចំពោះភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន អស់រយៈពេលកន្លះខែ រួចក្រាបទាបទាបក្រោមព្រះបាទារបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ក្រាបបង្គំទូលអារាធនាព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដើម្បីយាងទៅកាន់ជនបទរបស់ខ្លួន។ កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលគហបតីទាំងឡាយ ព្រះតថាគតទាំងឡាយ តែងត្រេកអរក្នុងផ្ទះដ៏ស្ងាត់ (សេនាសនៈដ៏ស្ងាត់)» សេដ្ឋីទាំងនោះដឹងថា «ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ទទួលសន្យានឹងពួកយើងហើយ» ក៏មានសេចក្តីត្រេកអរជាខ្លាំង ថ្វាយបង្គំព្រះទសពល រួចចេញដំណើរទៅវិញ។ ក្នុងចន្លោះផ្លូវ ពួកសេដ្ឋីបានសាងសង់វិហាររាល់ៗមួយយោជន៍ ដើម្បីជាទីគង់នៅរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ លុះធ្វើដំណើរមកដល់ក្រុងកោសម្ពីតាមលំដាប់ ក៏បានបរិច្ចាគទ្រព្យសម្បត្តិយ៉ាងច្រើនក្នុងអារាមរៀងៗខ្លួន សាងសង់វិហារទាំងឡាយថ្វាយព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ ក្នុងចំណោមវិហារទាំងនោះ វិហារដែលឃោសិតសេដ្ឋីសាងសង់ ឈ្មោះថា ឃោសិតារាម, វិហារដែលកុក្កុដសេដ្ឋីសាងសង់ ឈ្មោះថា កុក្កុដារាម, វិហារដែលបាវារិកសេដ្ឋីសាងសង់ក្នុងព្រៃស្វាយ ឈ្មោះថា បាវារិកម្ពវនៈ។ លោកសំដៅយកវិហារនោះ ទើបពោលថា «ghositaseṭṭhinā kārite ārāme»។

อาวุโส ภิกฺขโวติ เอตฺถ พุทฺธา ภควนฺโต สาวเก อาลปนฺตา ‘‘ภิกฺขโว’’ติ อาลปนฺติ. สาวกา ปน ‘‘พุทฺเธหิ สทิสา มา โหมา’’ติ ‘‘อาวุโส’’ติ ปฐมํ วตฺวา ปจฺฉา ‘‘ภิกฺขโว’’ติ วทนฺติ. พุทฺเธหิ จ อาลปิเต ภิกฺขุสงฺโฆ ‘‘ภทนฺเต’’ติ ปฏิวจนํ เทติ, สาวเกหิ อาลปิเต ‘‘อาวุโส’’ติ.

ក្នុងបទថា āvuso bhikkhavo នេះ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលទ្រង់ហៅពួកសាវ័ក តែងត្រាស់ហៅថា «bhikkhavo» (ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ)។ ចំណែកឯពួកសាវ័ក កាលគិតថា «ពួកយើងកុំបីស្មើនឹងព្រះពុទ្ធទាំងឡាយឡើយ» ទើបពោលពាក្យថា «āvuso» (ម្នាលអាវុសោ) មុន រួចទើបពោលពាក្យថា «bhikkhavo» តាមក្រោយ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលព្រះពុទ្ធទាំងឡាយត្រាស់ហៅ ភិក្ខុសង្ឃតែងថ្វាយពាក្យតបថា «bhadante» (បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន) កាលដែលពួកសាវ័កហៅ តែងពោលពាក្យតបថា «āvuso»។

โย หิ โกจีติ อนิยมวจนํ. เอเตน ตาทิสานํ สพฺพภิกฺขูนํ ปริยาทานํ. มม สนฺติเกติ มม สมีเป. อรหตฺตปฺปตฺตนฺติ อตฺตนา อรหตฺตสฺส ปตฺตํ. นปุํสเก ภาเว สิทฺธวจนํ. อรหตฺตํ ปตฺตนฺติ วา ปทจฺเฉโท, อตฺตนา ปตฺตํ อรหตฺตนฺติ อตฺโถ. อรหตฺตปฺปตฺตํ อตฺตานนฺติ วา ปาฐเสโส. จตูหิ มคฺเคหีติ อุปริ วุจฺจมาเนหิ จตูหิ ปฏิปทามคฺเคหิ, น อริยมคฺเคหิ. ‘‘จตูหิ มคฺเคหี’’ติ วิสุญฺจ วุตฺตตฺตา กสฺสจิ อรหโต ปฐมสฺส อริยมคฺคสฺส ธมฺมุทฺธจฺจปุพฺพงฺคโม มคฺโค, เอกสฺส อริยมคฺคสฺส สมถปุพฺพงฺคโม, เอกสฺส วิปสฺสนาปุพฺพงฺคโม, เอกสฺส ยุคนทฺธปุพฺพงฺคโมติ เอวํ จตฺตาโรปิ ปฏิปทา มคฺคา โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ. เอเตสํ วา อญฺญตเรนาติ เอเตสํ จตุนฺนํ ปฏิปทานํ มคฺคานํ เอเกน วา, ปฏิปทามคฺเคน อรหตฺตปฺปตฺตํ พฺยากโรตีติ อตฺโถ. สุกฺขวิปสฺสกสฺส หิ อรหโต ธมฺมุทฺธจฺจปุพฺพงฺคมํ โสตาปตฺติมคฺคํ ปตฺวา เสสมคฺคตฺตยมฺปิ สุทฺธวิปสฺสนาหิเยว ปตฺตสฺส อรหตฺตปฺปตฺติ ธมฺมุทฺธจฺจปุพฺพงฺคมมคฺคา โหติ. ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหํ ปตฺวา วา อปฺปตฺวา วา สมถปุพฺพงฺคมาทีนํ ติณฺณํ ปฏิปทานํ มคฺคานํ เอเกกสฺส วเสน ปตฺตจตุมคฺคสฺส อรหโต อรหตฺตปฺปตฺติ อิตรเอเกกมคฺคปุพฺพงฺคมา โหติ. ตสฺมา อาห – ‘‘เอเตสํ วา อญฺญตเรนา’’ติ.

បទថា yo hi koci គឺជាអនិយមវចនៈ (ពាក្យមិនកំណត់ច្បាស់លាស់)។ ដោយបទនេះ លោកប្រមូលយកភិក្ខុទាំងអស់ដែលមានសភាវៈយ៉ាងនោះ។ បទថា mama santike បានដល់ ក្នុងសំណាក់របស់ខ្ញុំ (ជិតខ្ញុំ)។ បទថា arahattappattaṃ បានដល់ ការដល់នូវព្រះអរហត្តដោយខ្លួនឯង។ នេះជាសិទ្ធិវចនៈ (ពាក្យសម្រេច) ក្នុងនបុំសកលិង្គដែលសម្តែងនូវភាវៈ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីកាត់បទថា arahattaṃ pattaṃ មានសេចក្តីថា ព្រះអរហត្តដែលខ្លួនបានសម្រេចហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត គប្បីបន្ថែមបាឋដែលសេសសល់ថា arahattappattaṃ attānaṃ (នូវខ្លួនដែលបានដល់នូវព្រះអរហត្ត)។ បទថា catūhi maggehi បានដល់ ដោយបដិបទាមគ្គទាំង ៤ ដែលនឹងពោលខាងមុខ មិនមែនដោយអរិយមគ្គឡើយ។ ព្រោះតែលោកពោលទុកដោយឡែកថា «catūhi maggehi» ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា បដិបទាមគ្គទាំង ៤ គឺ មគ្គមានធម្មុទ្ធច្ចៈជាប្រធាន នៃបឋមអរិយមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ) របស់ព្រះអរហន្តខ្លះ, មគ្គមានសមថៈជាប្រធាន នៃអរិយមគ្គមួយ, មគ្គមានវិបស្សនាជាប្រធាន នៃអរិយមគ្គមួយ, មគ្គមានយុគនទ្ធៈ (ការទឹមគ្នា) ជាប្រធាន នៃអរិយមគ្គមួយ តែងមានយ៉ាងនេះ។ បទថា etesaṃ vā aññatarena មានសេចក្តីថា ជម្រាបប្រាប់នូវការដល់ព្រះអរហត្ត ដោយបដិបទាមគ្គណាមួយ ក្នុងបដិបទាមគ្គទាំង ៤ នេះ។ ព្រោះថា ការសម្រេចព្រះអរហត្តរបស់ព្រះអរហន្តប្រភេទសុក្ខវិបស្សកៈ ដែលបានសម្រេចសោតាបត្តិមគ្គមានធម្មុទ្ធច្ចៈជាប្រធាន ហើយបានសម្រេចមគ្គ ៣ ខាងលើដោយវិបស្សនាសុទ្ធសាធ តែងមានមគ្គមានធម្មុទ្ធច្ចៈជាប្រធានជាទីទៅមុន។ ចំណែកឯការសម្រេចព្រះអរហត្តរបស់ព្រះអរហន្តដែលបានសម្រេចមគ្គទាំង ៤ ដោយអំណាចនៃបដិបទាមគ្គ ៣ មានសមថបុព្វង្គមៈជាដើម ណាមួយ ទោះបីជាបានដល់ ឬមិនបានដល់នូវការកម្ចាត់បង់ធម្មុទ្ធច្ចៈក៏ដោយ តែងមានបដិបទាមគ្គមួយៗ ក្រៅពីធម្មុទ្ធច្ចបុព្វង្គមមគ្គនោះ ជាទីទៅមុន។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលថា «etesaṃ vā aññatarena»។

สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาเวตีติ สมถํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา วิปสฺสนํ ภาเวติ, ปฐมํ สมาธึ อุปฺปาเทตฺวา ปจฺฉา วิปสฺสนํ ภาเวตีติ อตฺโถ. มคฺโค สญฺชายตีติ ปฐโม โลกุตฺตรมคฺโค นิพฺพตฺตติ. โส ตํ มคฺคนฺติอาทีสุ เอกจิตฺตกฺขณิกสฺส มคฺคสฺส อาเสวนาทีนิ นาม นตฺถิ, ทุติยมคฺคาทโย ปน อุปฺปาเทนฺโต ตเมว มคฺคํ ‘‘อาเสวติ ภาเวติ [Pg.187] พหุลีกโรตี’’ติ วุจฺจติ. สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺตีติ ยาว อรหตฺตมคฺคา กเมน สพฺเพ สญฺโญชนา ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺตีติ จ ปุน อนุปฺปตฺติยา วิคตนฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ.

បទថា samathapubbaṅgamaṃ vipassanaṃ bhāveti មានសេចក្តីថា ធ្វើសមថៈឲ្យជាធម៌ទៅមុន ជាធម៌នាំមុខ ហើយចម្រើនវិបស្សនា គឺញ៉ាំងសមាធិ (អប្បនាសមាធិ) ឲ្យកើតឡើងមុន រួចទើបចម្រើនវិបស្សនាតាមក្រោយ។ បទថា maggo sañjāyati មានសេចក្តីថា បឋមលោកុត្តរមគ្គ (សោតាបត្តិមគ្គ) តែងកើតឡើង។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន so taṃ maggaṃ ជាដើម ធម្មតាការសេពគប់ជាដើម នៃមគ្គដែលមានចិត្តតែមួយខណៈ មិនមានឡើយ ប៉ុន្តែបុគ្គលកាលញ៉ាំងទុតិយមគ្គជាដើមឲ្យកើតឡើង តែងហៅថា «សេព ចម្រើន ធ្វើឲ្យរឿយៗ» នូវមគ្គនោះឯង។ បទថា saññojanāni pahīyanti, anusayā byantīhonti មានសេចក្តីថា សំយោជនៈទាំងអស់តែងលះបង់បានតាមលំដាប់ រហូតដល់អរហត្តមគ្គ អនុស័យទាំងឡាយក៏រលត់ទៅ។ ម៉្យាងទៀត បទថា anusayā byantīhonti មានសេចក្តីថា ជាធម៌វិនាសទៅដោយមិនត្រឡប់មកកើតឡើងវិញឡើយ។

ปุน จปรนฺติ ปุน จ อปรํ การณํ. วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ สมถํ ภาเวตีติ วิปสฺสนํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา สมถํ ภาเวติ, ปฐมํ วิปสฺสนํ อุปฺปาเทตฺวา ปจฺฉา สมาธึ ภาเวตีติ อตฺโถ. ยุคนทฺธํ ภาเวตีติ ยุคนทฺธํ กตฺวา ภาเวติ. เอตฺถ เตเนว จิตฺเตน สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา เตเนว สงฺขาเร สมฺมสิตุํ น สกฺกา. อยํ ปน ยาวตา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ, ตาวตา สงฺขาเร สมฺมสติ. ยาวตา สงฺขาเร สมฺมสติ, ตาวตา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ. กถํ? ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ. สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ทุติยชฺฌานํ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ. สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ตติยชฺฌานํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ. เอวํ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ นาม.

មួយវិញទៀត ពាក្យថា Puna caparanti សេចក្តីថា ហេតុដទៃទៀត។ ពាក្យថា Vipassanāpubbaṅgamaṃ samathaṃ bhāveti សេចក្តីថា ធ្វើវិបស្សនាឲ្យជាប្រធាន ឲ្យជាធម៌ដើរមុខ ហើយចម្រើនសមថៈ សេចក្តីថា ញ៉ាំងវិបស្សនាឲ្យកើតឡើងមុន រួចហើយទើបចម្រើនសមាធិ (អប្បនាសមាធិ) តាមក្រោយ។ ពាក្យថា Yuganaddhaṃ bhāveti សេចក្តីថា ធ្វើសមថៈនិងវិបស្សនាឲ្យទន្ទឹមគ្នា (យុគនទ្ធៈ) ហើយចម្រើន។ ក្នុងយុគនទ្ធភាវនានេះ បុគ្គលមិនអាចចូលសមាបត្តិដោយចិត្តនោះ ហើយពិចារណា (សម្មសនៈ) សង្ខារទាំងឡាយដោយចិត្តនោះឯងបានឡើយ។ ប៉ុន្តែ យោគីបុគ្គលនេះ ចូលសមាបត្តិអស់កាលត្រឹមណា ក៏ពិចារណាសង្ខារទាំងឡាយអស់កាលត្រឹមណោះ។ ពិចារណាសង្ខារទាំងឡាយអស់កាលត្រឹមណា ក៏ចូលសមាបត្តិអស់កាលត្រឹមណោះ។ តើធ្វើដូចម្តេច? គឺចូលបឋមជ្ឈាន ចេញពីបឋមជ្ឈាននោះហើយ ពិចារណាសង្ខារទាំងឡាយ។ ពិចារណាសង្ខារទាំងឡាយហើយ ចូលទុតិយជ្ឈាន ចេញពីទុតិយជ្ឈាននោះហើយ ពិចារណាសង្ខារទាំងឡាយ។ ពិចារណាសង្ខារទាំងឡាយហើយ ចូលតតិយជ្ឈាន...ល... ចូលនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិ ចេញពីនេវសញ្ញានាសញ្ញាយតនសមាបត្តិនោះហើយ ពិចារណាសង្ខារទាំងឡាយ។ យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ចម្រើនសមថៈនិងវិបស្សនាឲ្យទន្ទឹមគ្នា។

ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ มานสํ โหตีติ เอตฺถ มนฺทปญฺญานํ วิปสฺสกานํ อุปกฺกิเลสวตฺถุตฺตา วิปสฺสนุปกฺกิเลสสญฺญิเตสุ โอภาสาทีสุ ทสสุ ธมฺเมสุ ภนฺตตาวเสน อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปตฺติยา วิกฺเขปสงฺขาตํ อุทฺธจฺจํ ธมฺมุทฺธจฺจํ, เตน ธมฺมุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตํ วิรูปคฺคหิตํ วิโรธมาปาทิตํ มานสํ จิตฺตํ ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ มานสํ โหติ, เตน วา ธมฺมุทฺธจฺเจน การณภูเตน ตมฺมูลกตณฺหามานทิฏฺฐุปฺปตฺติยา วิคฺคหิตํ มานสํ โหติ. ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตมานสนฺติ วา ปาโฐ. โหติ โส อาวุโส สมโยติ อิมินา มคฺคามคฺคววตฺถาเนน ตํ ธมฺมุทฺธจฺจํ ปฏิพาหิตฺวา ปุน วิปสฺสนาวีถึ ปฏิปนฺนกาลํ ทสฺเสติ. ยํ ตํ จิตฺตนฺติ ยสฺมึ สมเย ตํ วิปสฺสนาวีถึ โอกฺกมิตฺวา ปวตฺตํ จิตฺตํ. อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐตีติ วิปสฺสนาวีถึ ปจฺโจตริตฺวา ตสฺมึ สมเย โคจรชฺฌตฺตสงฺขาเต อารมฺมเณ สนฺติฏฺฐติ ปติฏฺฐาติ. สนฺนิสีทตีติ ตตฺเถว ปวตฺติวเสน สมฺมา นิสีทติ. เอโกทิ โหตีติ เอกคฺคํ โหติ. สมาธิยตีติ สมฺมา อาธิยติ สุฏฺฐุ ฐิตํ โหตีติ.

ក្នុងពាក្យថា Dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ hoti នេះ ឧទ្ធច្ចៈដែលរាប់ថាជាសេចក្តីរាយមាយ ដែលកើតឡើងជាមួយនឹងចិត្តច្រឡំដោយឧទ្ធច្ចៈ ព្រោះភាពជាអ្នកវង្វេងក្នុងធម៌ទាំង ១០ ប្រការ មានឱភាស (ពន្លឺ) ជាដើម ដែលហៅថា វិបស្សនូបក្កិលេស ព្រោះជាវត្ថុនៃឧបក្កិលេសចំពោះពួកវិបស្សកៈដែលមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ ឈ្មោះថា ធម្មុទ្ធច្ចៈ ចិត្តដែលត្រូវធម្មុទ្ធច្ចៈនោះចាប់យកខុស (វឹកវរ) គឺកាន់យកដោយខុសឆ្គង ដល់នូវភាពផ្ទុយគ្នា ឈ្មោះថា ចិត្តដែលត្រូវធម្មុទ្ធច្ចៈកម្រើកញាប់ញ័រ (dhammuddhaccaviggahitaṃ mānasaṃ) ម៉្យាងទៀត ចិត្តដែលត្រូវធម្មុទ្ធច្ចៈនោះជាហេតុ ញ៉ាំងតណ្ហា មានៈ និងទិដ្ឋិ ដែលមានធម្មុទ្ធច្ចៈនោះជាឫសគល់ឲ្យកើតឡើង ហើយចាប់យកដោយខុសឆ្គង ក៏ឈ្មោះថា ចិត្តដែលត្រូវធម្មុទ្ធច្ចៈកម្រើកញាប់ញ័រដែរ។ ក៏មានបាឋៈមួយទៀតថា Dhammuddhaccaviggahitamānasaṃ ដូច្នេះដែរ។ ពាក្យថា Hoti so āvuso samayo នេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវកាលដែលយោគីបុគ្គលកំចាត់បង់នូវធម្មុទ្ធច្ចៈនោះដោយការកំណត់មគ្គនិងអមគ្គ (មគ្គាមគ្គវវត្ថានៈ) ហើយត្រឡប់ចូលទៅកាន់វិថីនៃវិបស្សនាវិញ។ ពាក្យថា Yaṃ taṃ cittaṃ សេចក្តីថា ចិត្តដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយការចុះកាន់វិថីនៃវិបស្សនាក្នុងសម័យណា។ ពាក្យថា Ajjhattameva santiṭṭhati សេចក្តីថា ចិត្តដែលត្រឡប់ចុះកាន់វិថីនៃវិបស្សនា ហើយតាំងនៅ គឺប្រតិស្ឋាននៅក្នុងអារម្មណ៍ដែលហៅថា គោចរជ្ឈត្តៈ (អារម្មណ៍ខាងក្នុងជាគោចរ) ក្នុងសម័យនោះ។ ពាក្យថា Sannisīdati សេចក្តីថា តាំងនៅដោយប្រពៃ ក្នុងអារម្មណ៍នោះឯង ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Ekodi hoti សេចក្តីថា មានសភាពជាធម៌ឯកោ គឺមានចិត្តខ្ជាប់ខ្ជួន (ឯកគ្គតា)។ ពាក្យថា Samādhiyati សេចក្តីថា តាំងនៅដោយប្រពៃ គឺតាំងនៅយ៉ាងមាំមួន។

อยํ สุตฺตนฺตวณฺณนา.

នេះជាការអធិប្បាយសូត្រ (សុត្តន្តវណ្ណនា)។

๑. สุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយសូត្រនិទ្ទេស (សុត្តន្តនិទ្ទេសវណ្ណនា)

๒. ตสฺส [Pg.188] สุตฺตนฺตสฺส นิทฺเทสกถาย ตตฺถ ชาเต ธมฺเมติ ตสฺมึ สมาธิสฺมึ ชาเต จิตฺตเจตสิเก ธมฺเม. อนิจฺจโต อนุปสฺสนฏฺเฐนาติอาทินา วิปสฺสนาย เภทํ ทสฺเสติ. สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺโคติ สมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาโต มคฺโค. อฏฺฐสุ มคฺคงฺเคสุ เอเกโกปิ หิ มคฺโคติ วุจฺจติ.อาเสวตีติ โสตาปตฺติมคฺควเสน. ภาเวตีติ สกทาคามิมคฺคุปฺปาทเนน. พหุลีกโรตีติ อนาคามิอรหตฺตมคฺคุปฺปาทเนน. อิเมสํ ติณฺณํ อวตฺถาเภเทปิ สติ อาวชฺชนาทีนํ สาธารณตฺตา สทิสเมว วิสฺสชฺชนํ กตํ.

២. ក្នុងនិទ្ទេសកថានៃសូត្រនោះ ពាក្យថា tattha jāte dhamme សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយជាចិត្តនិងចេតសិកដែលកើតឡើងក្នុងសមាធិនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវចំណែកផ្សេងៗនៃវិបស្សនា ដោយពាក្យជាដើមថា Aniccato anupassanaṭṭhena (ដោយអត្ថថាពិចារណាឃើញរឿយៗថាមិនទៀង)។ ពាក្យថា Sammādiṭṭhi maggo សេចក្តីថា មគ្គដែលរាប់ថាជាសម្មាទិដ្ឋិ ព្រោះថា សូម្បីតែអង្គមគ្គមួយៗក្នុងអង្គមគ្គទាំង ៨ ក៏ហៅថាមគ្គដែរ។ ពាក្យថា Āsevati សេចក្តីថា សេពគប់ដោយអំណាចនៃសោតាបត្តិមគ្គ។ ពាក្យថា Bhāveti សេចក្តីថា ចម្រើនដោយការញាំងសកទាកាមិមគ្គឲ្យកើតឡើង។ ពាក្យថា Bahulīkaroti សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យច្រើនដោយការញាំងអនាគាមិមគ្គនិងអរហត្តមគ្គឲ្យកើតឡើង។ ទោះបីជាមានការប្លែកគ្នានៃអវត្ថា (ដំណាក់កាល) នៃពាក្យទាំងបីនេះក៏ដោយ ក៏ព្រះអង្គទ្រង់ឆ្លើយតបយ៉ាងដូចគ្នាដែរ ព្រោះធម៌ទាំងឡាយមានអាវជ្ជនៈជាដើមជាធម៌ទូទៅ (សាធារណៈ)។

๓. อาโลกสญฺญาปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนานํ อนฺตราเปยฺยาเล อวิกฺเขปาทีนิ จ ฌาน สมาปตฺติกสิณานุสฺสติอสุภา จ ทีฆํ อสฺสาสาทีนิ จ อานนฺตริกสมาธิญาณนิทฺเทเส (ปฏิ. ม. ๑.๘๐-๘๑) นิทฺทิฏฺฐตฺตา สงฺขิตฺตานิ. ตตฺถ จ อวิกฺเขปวเสนาติ ปุพฺพภาคาวิกฺเขปวเสน คเหตพฺพํ. อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสาสวเสนาติอาทิเก สุทฺธวิปสฺสนาวเสน วุตฺตจตุกฺเก ปน ตรุณวิปสฺสนากาเล วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตสมาธิปุพฺพงฺคมา พลววิปสฺสนา เวทิตพฺพา.

៣. ធម៌ទាំងឡាយមានអវិក្ខេបៈជាដើមផង ឈាន សមាបត្តិ កសិណ អនុស្សតិ និងអសុភៈផង ធម៌ទាំងឡាយមានទីឃំ អស្សាសៈ (ដកដង្ហើមចេញវែង) ជាដើមផង ក្នុងចន្លោះនៃបេយ្យាលៈរវាងអាលោកសញ្ញានិងបដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ព្រះអង្គទ្រង់សង្ខេបទុក ព្រោះទ្រង់បានសម្តែងរួចហើយក្នុងអានន្តរិកសមាធិញាណនិទ្ទេស។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ពាក្យថា avikkhepavasena គប្បីយល់ថា ដោយអំណាចនៃអវិក្ខេបៈ (សមាធិ) ក្នុងបុព្វភាគ។ ចំណែកឯក្នុងចតុក្កៈដែលទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃសុទ្ធវិបស្សនា មានពាក្យជាដើមថា Aniccānupassī assāsavasena គប្បីជ្រាបថា ក្នុងកាលនៃតរុណវិបស្សនា (វិបស្សនាខ្ចី) វិបស្សនាដ៏មានកម្លាំង (ពលវវិបស្សនា) មានសមាធិដែលសម្បយុត្តដោយវិបស្សនាជាប្រធាន។

๔. วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมวาเร ปฐมํ อนิจฺจโตติอาทินา อารมฺมณํ อนิยเมตฺวา วิปสฺสนา วุตฺตา, ปจฺฉา รูปํ อนิจฺจโตติอาทินา อารมฺมณํ นิยเมตฺวา วุตฺตา. ตตฺถ ชาตานนฺติ ตสฺสา วิปสฺสนาย ชาตานํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ. โวสคฺคารมฺมณตาติ เอตฺถ โวสคฺโค นิพฺพานํ. นิพฺพานญฺหิ สงฺขตโวสคฺคโต ปริจฺจาคโต ‘‘โวสคฺโค’’ติ วุตฺโต. วิปสฺสนา จ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา จ นิพฺพานนินฺนตาย อชฺฌาสยวเสน นิพฺพาเน ปติฏฺฐิตตฺตา นิพฺพานปติฏฺฐา นิพฺพานารมฺมณา. ปติฏฺฐาปิ หิ อาลมฺพียตีติ อารมฺมณํ นาม โหติ, นิพฺพาเน ปติฏฺฐฏฺเฐเนว นิพฺพานารมฺมณา. อญฺญตฺถ ปาฬิยมฺปิ หิ ปติฏฺฐา ‘‘อารมฺมณ’’นฺติ วุจฺจนฺติ. ยถาห – ‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, นฬาคารํ วา ติณาคารํ วา สุกฺขํ โกฬาปํ เตโรวสฺสิกํ ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, ลเภถ อคฺคิ โอตารํ, ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณ’’นฺติอาทิ (สํ. นิ. ๔.๒๔๓). ตสฺมา ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ โวสคฺคารมฺมณตาย นิพฺพานปติฏฺฐาภาเวน เหตุภูเตน อุปฺปาทิโต โย จิตฺตสฺส เอกคฺคตาสงฺขาโต อุปจารปฺปนาเภโท อวิกฺเขโป, โส [Pg.189] สมาธีติ วิปสฺสนาโต ปจฺฉา อุปฺปาทิโต นิพฺเพธภาคิโย สมาธิ นิทฺทิฏฺโฐ โหติ. ตสฺมาเยว หิ อิติ ปฐมํ วิปสฺสนา, ปจฺฉา สมโถติ วุตฺตํ.

៤. ក្នុងវារៈមានវិបស្សនាជាប្រធាន ក្នុងដំបូង ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងវិបស្សនាដោយមិនកំណត់អារម្មណ៍ ដោយពាក្យជាដើមថា aniccato (ថាមិនទៀង) ខាងក្រោយមក ទើបទ្រង់សម្តែងដោយកំណត់អារម្មណ៍ ដោយពាក្យជាដើមថា rūpaṃ aniccato (រូបមិនទៀង)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា jātānaṃ សេចក្តីថា នៃធម៌ជាចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងវិបស្សនានោះ។ ពាក្យថា vosaggārammaṇatā ក្នុងទីនេះ វោសគ្គៈ គឺព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វាន ហៅថា «វោសគ្គៈ» ព្រោះជាគ្រឿងលះបង់ (វោសគ្គៈ) នូវសង្ខតធម៌។ វិបស្សនាផង ធម៌ទាំងឡាយដែលសម្បយុត្តដោយវិបស្សនានោះផង ឈ្មោះថាមានព្រះនិព្វានជាទីបង្អោនទៅ ព្រោះមានអធ្យាស្រ័យបង្អោនទៅកាន់ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថាមានព្រះនិព្វានជាទីតាំង ឈ្មោះថាមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ព្រោះតាំងនៅក្នុងព្រះនិព្វាន។ ព្រោះថា សូម្បីតែទីតាំង ក៏ហៅថាអារម្មណ៍ដែរ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងតោង (អាលម្ពនៈ) ឈ្មោះថាមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ព្រោះតែតាំងនៅក្នុងព្រះនិព្វាននោះឯង។ សូម្បីតែក្នុងបាលីដទៃ ទីតាំង ក៏ហៅថា «អារម្មណ៍» ដែរ។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា៖ «ម្នាលអាវុសោ ដូចជាផ្ទះបបុស ឬផ្ទះស្បូវ ដែលស្ងួត ក្រៀម ហួសកំណត់មួយឆ្នាំទៅហើយ ប្រសិនបើបុរសកាន់យកនូវចន្លុះស្បូវដែលភ្លឺរុងរឿង ចូលទៅជិតអំពីទិសខាងកើត ភ្លើងគប្បីបាននូវឱកាស ភ្លើងគប្បីបាននូវអារម្មណ៍ (គ្រឿងឆេះ)» ជាដើម។ ហេតុនោះ អវិក្ខេបៈ (សេចក្តីមិនរាយមាយ) ដែលរាប់ថាជាចិត្តេកគ្គតា មានចំណែកផ្សេងគ្នាដោយឧបចារៈនិងអប្បនា ដែលកើតឡើងដោយមានការមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ដោយការលះបង់ (វោសគ្គារម្មណតា) ព្រោះភាពជាទីតាំងនៃព្រះនិព្វានជាហេតុ នៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងវិបស្សនានោះ ឈ្មោះថាសមាធិ គឺព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវនិព្វេធភាគិយសមាធិដែលកើតឡើងជាខាងក្រោយអំពីវិបស្សនា។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថា «ដំបូងជាវិបស្សនា ខាងក្រោយជាសមថៈ» ដូច្នេះ។

๕. ยุคนทฺธนิทฺเทเส ยสฺมา เหฏฺฐา สุตฺตนฺตวณฺณนายํ วุตฺโต ยุคนทฺธกฺกโม ปุริมทฺวยนิทฺเทสนเยเนว ปากโฏ, มคฺคกฺขเณ ยุคนทฺธกฺกโม ปน น ปากโฏ, ตสฺมา ปุพฺพภาเค อเนกนฺติกํ ยุคนทฺธภาวนํ อวตฺวา มคฺคกฺขเณ เอกนฺเตน ลพฺภมานยุคนทฺธภาวนเมว ทสฺเสนฺโต โสฬสหิ อากาเรหีติอาทิมาห. ตตฺถ อารมฺมณฏฺเฐนาติอาทีสุ สตฺตรสสุ อากาเรสุ อนฺเต อุทฺทิฏฺฐํ ยุคนทฺธํ มูลปเทน เอกฏฺฐตฺตา ตํ วิปฺปหาย เสสานํ วเสน ‘‘โสฬสหี’’ติ วุตฺตํ. อารมฺมณฏฺเฐนาติ อาลมฺพนฏฺเฐน, อารมฺมณวเสนาติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ. โคจรฏฺเฐนาติ อารมฺมณฏฺเฐปิ สติ นิสฺสยิตพฺพฏฺฐานฏฺเฐน. ปหานฏฺเฐนาติ ปชหนฏฺเฐน. ปริจฺจาคฏฺเฐนาติ ปหาเนปิ สติ ปุน อนาทิยเนน ปริจฺจาคฏฺเฐน. วุฏฺฐานฏฺเฐนาติ อุคฺคมนฏฺเฐน. วิวฏฺฏนฏฺเฐนาติ อุคฺคมเนปิ สติ อปุนราวฏฺฏเนน นิวตฺตนฏฺเฐน. สนฺตฏฺเฐนาติ นิพฺพุตฏฺเฐน. ปณีตฏฺเฐนาติ นิพฺพุตฏฺเฐปิ สติ อุตฺตมฏฺเฐน, อตปฺปกฏฺเฐน วา. วิมุตฺตฏฺเฐนาติ พนฺธนาปคตฏฺเฐน. อนาสวฏฺเฐนาติ พนฺธนโมกฺเขปิ สติ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตมานาสววิรหิตฏฺเฐน. ตรณฏฺเฐนาติ อโนสีทิตฺวา ปิลวนฏฺเฐน, อติกฺกมนฏฺเฐน วา. อนิมิตฺตฏฺเฐนาติ สงฺขารนิมิตฺตวิรหิตฏฺเฐน. อปฺปณิหิตฏฺเฐนาติ ปณิธิวิรหิตฏฺเฐน. สุญฺญตฏฺเฐนาติ อภินิเวสวิรหิตฏฺเฐน. เอกรสฏฺเฐนาติ เอกกิจฺจฏฺเฐน. อนติวตฺตนฏฺเฐนาติ อญฺญมญฺญํ อนติกฺกมนฏฺเฐน. ยุคนทฺธฏฺเฐนาติ ยุคลกฏฺเฐน.

៥. ក្នុងយុគនទ្ធនិទ្ទេស ព្រោះហេតុតែលំដាប់នៃយុគនទ្ធៈដែលពោលទុកខាងក្រោមក្នុងសុត្តន្តវណ្ណនានោះ ជាក់ស្តែងហើយដោយន័យនៃនិទ្ទេសទាំងពីរខាងដើម ប៉ុន្តែលំដាប់នៃយុគនទ្ធៈក្នុងខណៈនៃមគ្គមិនទាន់ជាក់ស្តែងឡើយ ហេតុនោះ ព្រះអង្គមិនទ្រង់សម្តែងយុគនទ្ធភាវនាដែលមិនទៀងទាត់ក្នុងបុព្វភាគឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់សម្តែងតែយុគនទ្ធភាវនាដែលបានដោយពិតប្រាកដក្នុងខណៈនៃមគ្គប៉ុណ្ណោះ ដោយពាក្យជាដើមថា soḷasahi ākārehi (ដោយអាការៈទាំង ១៦)។ ក្នុងអាការៈទាំង ១៧ មានអាការៈថា ārammaṇaṭṭhena ជាដើមនោះ យុគនទ្ធធម៌ដែលទ្រង់សម្តែងទុកក្នុងខាងចុង មានអត្ថស្មើគ្នាជាមួយនឹងមូលបទ (បទដើម) ហេតុនោះ ព្រះអង្គទ្រង់លះបង់បទនោះចេញ ហើយទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃធម៌ដែលនៅសល់ថា «soḷasahi» (ដោយអាការៈទាំង ១៦)។ ពាក្យថា ārammaṇaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាអារម្មណ៍ (អាលម្ពនៈ) គឺដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍។ ក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានសេចក្តីយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា gocaraṭṭhena សេចក្តីថា ទោះបីជាមានអត្ថជាអារម្មណ៍ក៏ដោយ ក៏ដោយអត្ថថាជាទីតាំងដែលគប្បីអាស្រ័យ។ ពាក្យថា pahānaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាលះបង់។ ពាក្យថា pariccāgaṭṭhen សេចក្តីថា ទោះបីជាមានការលះបង់ក៏ដោយ ក៏ដោយអត្ថថាបរិច្ចាគព្រោះមិនកាន់យកមកវិញទៀត។ ពាក្យថា vuṭṭhānaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាចេញទៅ (ឡើងទៅលើ)។ ពាក្យថា vivaṭṭanaṭṭhena សេចក្តីថា ទោះបីជាមានការចេញទៅក៏ដោយ ក៏ដោយអត្ថថាវិវដ្តៈ (មិនវិលត្រឡប់មកវិញ) ព្រោះមិនវិលត្រឡប់មកវិញទៀត។ ពាក្យថា santaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាសន្តិ (ស្ងប់រំងាប់)។ ពាក្យថា paṇītaṭṭhena សេចក្តីថា ទោះបីជាមានអត្ថថាស្ងប់រំងាប់ក៏ដោយ ក៏ដោយអត្ថថាឧត្តម (ឧត្តមភាព) ឬដោយអត្ថថាមិនចេះធុញទ្រាន់។ ពាក្យថា vimuttaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថារួចផុតចាកចំណង។ ពាក្យថា anāsavaṭṭhena សេចក្តីថា ទោះបីជារួចផុតចាកចំណងក៏ដោយ ក៏ដោយអត្ថថាប្រាសចាកអាសវៈដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍។ ពាក្យថា taraṇaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាឆ្លងផុត គឺមិនលិចចុះហើយអណ្តែតឡើង ឬដោយអត្ថថាកន្លងផុត។ ពាក្យថា animittaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាប្រាសចាកសង្ខារនិមិត្ត។ ពាក្យថា appaṇihitaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាប្រាសចាកការប្រាថ្នា (តណ្ហា)។ ពាក្យថា suññataṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាប្រាសចាកការស្ទាបអង្អែល (អភិនិវេសៈ)។ ពាក្យថា ekarasaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាមានកិច្ចតែមួយ។ ពាក្យថា anativattanaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាមិនកន្លងគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា yuganaddhaṭṭhena សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាគូគ្នា (យុគលកៈ)។

อุทฺธจฺจํ ปชหโต, อวิชฺชํ ปชหโตติ โยคิโน ตสฺส ตสฺส ปฏิปกฺขปฺปหานวเสน วุตฺตํ. นิโรโธ เจตฺถ นิพฺพานเมว. อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ สมโถ เจ วิปสฺสนํ อติวตฺเตยฺย, ลีนปกฺขิกตฺตา สมถสฺส จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺย. วิปสฺสนา เจ สมถํ อติวตฺเตยฺย, อุทฺธจฺจปกฺขิกตฺตา วิปสฺสนาย จิตฺตํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺเตยฺย. ตสฺมา สมโถ จ วิปสฺสนํ อนติวตฺตมาโน โกสชฺชปาตํ น กโรติ, วิปสฺสนา สมถํ อนติวตฺตมานา อุทฺธจฺจปาตํ น กโรติ. สมโถ สมํ ปวตฺตมาโน [Pg.190] วิปสฺสนํ อุทฺธจฺจปาตโต รกฺขติ, วิปสฺสนา สมํ ปวตฺตมานา สมถํ โกสชฺชปาตโต รกฺขติ. เอวมิเม อุโภ อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตนกิจฺเจน เอกกิจฺจา, สมา หุตฺวา ปวตฺตมาเนน อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตมานา อตฺถสิทฺธิกรา โหนฺติ. เตสํ มคฺคกฺขเณ ยุคนทฺธตฺตํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนากฺขเณ ยุคนทฺธตฺตาเยว โหติ. ปหานปริจฺจาควุฏฺฐานวิวฏฺฏนกรณานํ มคฺคกิจฺจวเสน วุตฺตตฺตา สกลสฺส มคฺคกิจฺจสฺส ทสฺสนตฺถํ อุทฺธจฺจสหคตกิเลสา จ ขนฺธา จ อวิชฺชาสหคตกิเลสา จ ขนฺธา จ นิทฺทิฏฺฐา. เสสานํ น ตถา วุตฺตตฺตา ปฏิปกฺขธมฺมมตฺตทสฺสนวเสน อุทฺธจฺจาวิชฺชา เอว นิทฺทิฏฺฐา. วิวฏฺฏโตติ นิวตฺตนฺตสฺส.

ពាក្យថា Uddhaccaṃ pajahato (កាលលះបង់ឧទ្ធច្ចៈ) និង avijjaṃ pajahato (កាលលះបង់អវិជ្ជា) ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការលះបង់ធម៌ជាបដិបក្ខរបស់យោគីបុគ្គលនោះៗ។ ម៉្យាងទៀត និរោធក្នុងទីនេះ គឺព្រះនិព្វាននោះឯង។ ពាក្យថា Aññamaññaṃ nātivattanti សេចក្តីថា ប្រសិនបើសមថៈកន្លងវិបស្សនា ចិត្តគប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស (កោសជ្ជៈ) ព្រោះសមថៈមានចំណែកខាងរួញរា (លីនៈ)។ ប្រសិនបើវិបស្សនាកន្លងសមថៈ ចិត្តគប្បីប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីសេចក្តីរាយមាយ (ឧទ្ធច្ចៈ) ព្រោះវិបស្សនាមានចំណែកខាងរាយមាយ។ ហេតុនោះ សមថៈកាលមិនកន្លងវិបស្សនា តែងមិនធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស វិបស្សនាកាលមិនកន្លងសមថៈ តែងមិនធ្វើឲ្យធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីរាយមាយ។ សមថៈកាលប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នា តែងរក្សាវិបស្សនាមិនឲ្យធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីរាយមាយ វិបស្សនាកាលប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នា តែងរក្សាសមថៈមិនឲ្យធ្លាក់ចុះទៅក្នុងសេចក្តីខ្ជិលច្រអូស។ យ៉ាងនេះ ធម៌ទាំងពីរនេះឈ្មោះថាមានកិច្ចតែមួយ ដោយកិច្ចដែលមិនកន្លងគ្នាទៅវិញទៅមក កាលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពស្មើគ្នា មិនកន្លងគ្នាទៅវិញទៅមក តែងជាធម៌ធ្វើឲ្យសម្រេចប្រយោជន៍។ ភាពជាយុគនទ្ធៈនៃសមថៈនិងវិបស្សនាទាំងនោះក្នុងខណៈនៃមគ្គ តែងមានព្រោះតែភាពជាយុគនទ្ធៈក្នុងខណៈនៃវុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនា។ ព្រោះតែការធ្វើនូវការលះបង់ ការបរិច្ចាគ ការចេញទៅ និងការវិវដ្តៈ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃមគ្គកិច្ច ដើម្បីបង្ហាញនូវមគ្គកិច្ចទាំងអស់ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សម្តែងនូវកិលេសដែលកើតឡើងជាមួយឧទ្ធច្ចៈផង ខន្ធទាំងឡាយផង កិលេសដែលកើតឡើងជាមួយអវិជ្ជាផង ខន្ធទាំងឡាយផង។ ចំណែកធម៌ដែលនៅសល់ ព្រោះមិនបានសម្តែងយ៉ាងនោះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សម្តែងតែឧទ្ធច្ចៈនិងអវិជ្ជាប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃការបង្ហាញត្រឹមតែធម៌ជាបដិបក្ខ។ ពាក្យថា Vivaṭṭato សេចក្តីថា នៃបុគ្គលដែលវិលត្រឡប់មកវិញ។

สมาธิ กามาสวา วิมุตฺโต โหตีติ สมาธิสฺส กามจฺฉนฺทปฏิปกฺขตฺตา วุตฺตํ. ราควิราคาติ ราคสฺส วิราโค สมติกฺกโม เอติสฺสา อตฺถีติ ราควิราคา, ‘‘ราควิราคโต’’ติ นิสฺสกฺกวจนํ วา. ตถา อวิชฺชาวิราคา. เจโตวิมุตฺตีติ มคฺคสมฺปยุตฺโต สมาธิ. ปญฺญาวิมุตฺตีติ มคฺคสมฺปยุตฺตา ปญฺญา. ตรโตติ ตรนฺตสฺส. สพฺพปณิธีหีติ ราคโทสโมหปณิธีหิ, สพฺพปตฺถนาหิ วา. เอวํ จุทฺทส อากาเร วิสฺสชฺชิตฺวา เอกรสฏฺฐญฺจ อนติวตฺตนฏฺฐญฺจ อวิภชิตฺวาว อิเมหิ โสฬสหิ อากาเรหีติ อาห. กสฺมา? เตสํ จุทฺทสนฺนํ อาการานํ เอเกกสฺส อวสาเน ‘‘เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตี’’ติ นิทฺทิฏฺฐตฺตา เต ทฺเวปิ อาการา นิทฺทิฏฺฐาว โหนฺติ. ตสฺมา ‘‘โสฬสหี’’ติ อาห. ยุคนทฺธฏฺโฐ ปน อุทฺเทเสปิ น ภณิโตเยวาติ.

ពាក្យថា Samādhi kāmāsavā vimutto hoti ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងព្រោះសមាធិជាធម៌បដិបក្ខនឹងកាមច្ឆន្ទៈ។ ពាក្យថា Rāgavirāgā សេចក្តីថា ការប្រាសចាករាគៈ គឺការកន្លងផុតនូវរាគៈ មាននៅក្នុងចេតោវិមុត្តិលំដាប់នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា រាគវិរាគា ឬថាជាវិភត្តិលះបង់ (និស្សក្កវចនៈ) ថា «ចាកការប្រាសចាករាគៈ» (rāgavirāgato)។ ពាក្យថា Avijjāvirāgā ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ ពាក្យថា Cetovimutti គឺសមាធិដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គ។ ពាក្យថា Paññāvimutti គឺបញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គ។ ពាក្យថា Tarato សេចក្តីថា នៃបុគ្គលដែលឆ្លងផុត។ ពាក្យថា Sabbapaṇidhīhi សេចក្តីថា ដោយការប្រាថ្នាមានរាគៈ ទោសៈ និងមោហៈជាដើម ឬដោយការប្រាថ្នាទាំងអស់។ ព្រះអង្គទ្រង់ឆ្លើយតបនូវអាការៈទាំង ១៤ យ៉ាងនេះហើយ មិនបានវែកញែកនូវឯករសដ្ឋៈនិងអនតិវត្តនដ្ឋៈឡើយ ហើយទ្រង់សម្តែងថា «ដោយអាការៈទាំង ១៦ នេះ»។ ព្រោះហេតុអ្វី? ព្រោះក្នុងខាងចុងនៃអាការៈទាំង ១៤ នោះមួយៗ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងទុកថា «តែងមានរសតែមួយ តែងជាធម៌ទន្ទឹមគ្នា មិនកន្លងគ្នាទៅវិញទៅមក» ដូច្នេះ អាការៈទាំងពីរនោះ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងរួចហើយដែរ។ ហេតុនោះ ទើបទ្រង់សម្តែងថា «soḷasahi» (ដោយអាការៈទាំង ១៦)។ ចំណែកឯយុគនទ្ធដ្ឋអាការៈ សូម្បីតែក្នុងឧទ្ទេស ក៏មិនបានរាប់បញ្ចូលឡើយ។

๒. ธมฺมุทฺธจฺจวารนิทฺเทสวณฺณนา

២. ការអធិប្បាយធម្មុទ្ធច្ចវារនិទ្ទេស (ធម្មុទ្ធច្ចវារនិទ្ទេសវណ្ណនា)

๖. ธมฺมุทฺธจฺจวาเร อนิจฺจโต มนสิกโรโต โอภาโส อุปฺปชฺชตีติ อุทยพฺพยานุปสฺสนาย ฐิตสฺส ตีหิ อนุปสฺสนาหิ ปุนปฺปุนํ สงฺขาเร วิปสฺสนฺตสฺส วิปสฺสนฺตสฺส วิปสฺสนาญาเณสุ ปริปากคเตสุ ตทงฺควเสน กิเลสปฺปหาเนน ปริสุทฺธจิตฺตสฺส อนิจฺจโต วา ทุกฺขโต วา อนตฺตโต วา มนสิการกฺขเณ วิปสฺสนาญาณานุภาเวน ปกติยาว โอภาโส อุปฺปชฺชตีติ ปฐมํ ตาว อนิจฺจโต มนสิกโรโต โอภาโส กถิโต. อกุสโล วิปสฺสโก ตสฺมึ โอภาเส อุปฺปนฺเน ‘‘น จ วต เม อิโต ปุพฺเพ เอวรูโป โอภาโส อุปฺปนฺนปุพฺโพ, อทฺธา มคฺคํ ปตฺโตมฺหิ, ผลํ ปตฺโตมฺหี’’ติ [Pg.191] อมคฺคํเยว ‘‘มคฺโค’’ติ, อผลเมว ‘‘ผล’’นฺติ คณฺหาติ. ตสฺส อมคฺคํ ‘‘มคฺโค’’ติ, อผลํ ‘‘ผล’’นฺติ คณฺหโต วิปสฺสนาวีถิ อุกฺกนฺตา โหติ. โส อตฺตโน วิปสฺสนาวีถึ วิสฺสชฺเชตฺวา วิกฺเขปมาปนฺโน วา โอภาสเมว ตณฺหาทิฏฺฐิมญฺญนาหิ มญฺญมาโน วา นิสีทติ. โส โข ปนายํ โอภาโส กสฺสจิ ภิกฺขุโน ปลฺลงฺกฏฺฐานมตฺตเมว โอภาเสนฺโต อุปฺปชฺชติ, กสฺสจิ อนฺโตคพฺภํ, กสฺสจิ พหิคพฺภมฺปิ, กสฺสจิ สกลวิหารํ, คาวุตํ อฑฺฒโยชนํ โยชนํ ทฺวิโยชนํ…เป… กสฺสจิ ปถวิตลโต ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกา เอกาโลกํ กุรุมาโน. ภควโต ปน ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอภาเสนฺโต อุทปาทิ. อยญฺหิ โอภาโส จตุรงฺคสมนฺนาคเตปิ อนฺธกาเร ตํ ตํ ฐานํ โอภาเสนฺโต อุปฺปชฺชติ.

៦. ក្នុងធម្មុទ្ធច្ចវារៈ ពាក្យថា «កាលធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាអនិច្ចៈ ពន្លឺរមែងកើតឡើង» សេចក្តីថា កាលបើវិបស្សនាញាណទាំងឡាយដល់នូវការចាស់ក្លា ចំពោះបុគ្គលអ្នកតាំងនៅក្នុងឧទយព្វយានុបស្សនា ពិចារណាឃើញរឿយៗនូវសង្ខារទាំងឡាយ ដោយអនុបស្សនាទាំង ៣ ចំពោះបុគ្គលដែលមានចិត្តបរិសុទ្ធ ដោយការលះបង់កិលេសដោយតទង្គប្បហាន ក្នុងខណៈនៃការធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ដោយភាពជាអនិច្ចៈក្តី ទុក្ខៈក្តី អនត្តាក្តី ពន្លឺរមែងកើតឡើងតាមប្រក្រតី ដោយអានុភាពនៃវិបស្សនាញាណ ហេតុនោះ ជាដំបូង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបពោលអំពីពន្លឺដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាអនិច្ចៈ។ វិបស្សកៈអ្នកមិនឈ្លាសវៃ កាលបើពន្លឺនោះកើតឡើងហើយ រមែងសំគាល់ថា «ឱ! ពន្លឺមានសភាពបែបនេះ មិនដែលកើតឡើងដល់អាត្មាអញក្នុងកាលមុនអំពីពេលនេះឡើយ អាត្មាអញពិតជាបានសម្រេចមគ្គ បានសម្រេចផលហើយតើ» ហើយប្រកាន់យកនូវធម៌ដែលមិនមែនជាមគ្គថាជាមគ្គ នូវធម៌ដែលមិនមែនជាផលថាជាផល។ កាលបើបុគ្គលនោះប្រកាន់យកនូវធម៌មិនមែនមគ្គថាជាមគ្គ មិនមែនផលថាជាផល វិបស្សនាវិថីរមែងវាងចាកផ្លូវ។ បុគ្គលនោះលះបង់វិបស្សនាវិថីរបស់ខ្លួន ហើយដល់នូវសេចក្តីរាយមាយ ឬក៏អង្គុយត្រេកអរចំពោះតែពន្លឺនោះ ដោយការសំគាល់ខុសដោយតណ្ហា ទិដ្ឋិ និងមានៈ។ ក៏ឯពន្លឺនោះឯង រមែងកើតឡើងផ្សាយទៅកាន់ទីប្រមាណត្រឹមតែបល្ល័ង្ក (កន្លែងអង្គុយ) នៃភិក្ខុខ្លះ នៃភិក្ខុខ្លះផ្សាយទៅក្នុងបន្ទប់ នៃភិក្ខុខ្លះផ្សាយទៅក្រៅបន្ទប់ នៃភិក្ខុខ្លះផ្សាយទៅពេញវត្តទាំងមូល ខ្លះផ្សាយទៅ ១ គាវុត កន្លះយោជន៍ ១ យោជន៍ ២ យោជន៍...។ល។ នៃភិក្ខុខ្លះធ្វើឲ្យមានពន្លឺតែមួយ ចាប់តាំងពីផ្ទៃផែនដីរហូតដល់អកនិដ្ឋព្រហ្មលោក។ ចំណែកព្រះមានព្រះភាគ ពន្លឺរមែងកើតឡើងផ្សាយទៅកាន់ម៉ឺនលោកធាតុ។ ព្រោះថា ពន្លឺនេះ ទោះបីជាក្នុងទីងងឹតប្រកបដោយអង្គ ៤ ក៏រមែងកើតឡើងបំភ្លឺនូវទីនោះៗ បាន។

โอภาโส ธมฺโมติ โอภาสํ อาวชฺชตีติ อยํ โอภาโส มคฺคธมฺโม ผลธมฺโมติ วา ตํ ตํ โอภาสํ มนสิ กโรติ. ตโต วิกฺเขโป อุทฺธจฺจนฺติ ตโต โอภาสโต ธมฺโมติ อาวชฺชนกรณโต วา โย อุปฺปชฺชติ วิกฺเขโป, โส อุทฺธจฺจํ นามาติ อตฺโถ. เตน อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตมานโสติ เตน เอวํ อุปฺปชฺชมาเนน อุทฺธจฺเจน วิโรธิตจิตฺโต, เตน วา อุทฺธจฺเจน การณภูเตน ตมฺมูลกกิเลสุปฺปตฺติยา วิโรธิตจิตฺโต วิปสฺสโก วิปสฺสนาวีถึ โอกฺกมิตฺวา วิกฺเขปํ วา ตมฺมูลกกิเลเสสุ วา ฐิตตฺตา อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต อุปฏฺฐานานิ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ‘‘เตน วุจฺจติ ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตมานโส’’ติ เอวํ อิติ-สทฺโท โยเชตพฺโพ. โหติ โส สมโยติ เอวํ อสฺสาทวเสน อุปกฺกิลิฏฺฐจิตฺตสฺสาปิ โยคิโน สเจ อุปปริกฺขา อุปฺปชฺชติ, โส เอวํ ปชานาติ – ‘‘วิปสฺสนา นาม สงฺขารารมฺมณา, มคฺคผลานิ นิพฺพานารมฺมณานิ, อิมานิ จ จิตฺตานิ สงฺขารารมฺมณานิ, ตสฺมา นายโมภาโส มคฺโค, อุทยพฺพยานุปสฺสนาเยว นิพฺพานสฺส โลกิโก มคฺโค’’ติ มคฺคามคฺคํ ววตฺถเปตฺวา ตํ วิกฺเขปํ ปริวชฺชยิตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนาย ฐตฺวา สาธุกํ สงฺขาเร อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ. เอวํ อุปปริกฺขนฺตสฺส โส สมโย โหติ. เอวํ อปสฺสนฺโต ปน ‘‘มคฺคผลปฺปตฺโตมฺหี’’ติ อธิมานิโก โหติ.

ពាក្យថា «ពន្លឺជាធម៌ គឺរំលឹកនូវពន្លឺ» សេចក្តីថា រមែងធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវពន្លឺនោះៗ ថា «ពន្លឺនេះជាមគ្គធម៌ ឬជាផលធម៌»។ ពាក្យថា «សេចក្តីរាយមាយព្រោះពន្លឺនោះ ឈ្មោះថាឧទ្ធច្ចៈ» សេចក្តីថា សេចក្តីរាយមាយណាដែលកើតឡើងព្រោះពន្លឺនោះ ឬព្រោះការធ្វើទុកក្នុងចិត្តថាជាធម៌ សេចក្តីរាយមាយនោះ ឈ្មោះថា ឧទ្ធច្ចៈ នេះជាអត្ថន័យ។ ពាក្យថា «មានចិត្តដែលឧទ្ធច្ចៈនោះរំខានហើយ» សេចក្តីថា មានចិត្តដែលទាស់ខុសដោយសារឧទ្ធច្ចៈដែលកើតឡើងយ៉ាងនេះ ឬមួយថា វិបស្សកៈមានចិត្តដែលទាស់ខុសដោយសារការកើតឡើងនៃកិលេសដែលមានឧទ្ធច្ចៈនោះជាឫសគល់ កាលបើធ្លាក់ចុះចាកវិបស្សនាវិថី ព្រោះតែការតាំងនៅក្នុងសេចក្តីរាយមាយ ឬក្នុងកិលេសដែលមានឧទ្ធច្ចៈនោះជាឫសគល់ ទើបមិនដឹងច្បាស់តាមពិតនូវការប្រាកដនៃសង្ខារទាំងឡាយ ដោយភាពជាអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ អនត្តា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា «មានចិត្តដែលធម៌និងឧទ្ធច្ចៈរំខានហើយ» គប្បីផ្សារភ្ជាប់សព្ទ «ឥតិ» យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «សម័យនោះរមែងមាន» សេចក្តីថា ទោះបីជាចិត្តរបស់យោគីសៅហ្មងដោយអំណាចនៃការត្រេកអរយ៉ាងនេះក៏ដោយ ប្រសិនបើសេចក្តីពិចារណាដឹងកើតឡើង យោគីនោះរមែងដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះថា «ឯវិបស្សនាមានសង្ខារជាអារម្មណ៍ មគ្គនិងផលមាននិព្វានជាអារម្មណ៍ ចំណែកឯចិត្តទាំងឡាយនេះមានសង្ខារជាអារម្មណ៍ ហេតុនោះ ពន្លឺនេះមិនមែនជាមគ្គទេ មានតែឧទយព្វយានុបស្សនាប៉ុណ្ណោះ ជាលោកិយមគ្គដើម្បីសម្រេចព្រះនិព្វាន» កាលកំណត់ដឹងនូវមគ្គនិងមិនមែនមគ្គយ៉ាងនេះហើយ ក៏វៀរចាកសេចក្តីរាយមាយនោះ តាំងនៅក្នុងឧទយព្វយានុបស្សនា ហើយពិចារណាឃើញនូវសង្ខារទាំងឡាយដោយប្រពៃ ដោយភាពជាអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ អនត្តា។ សម័យនោះ រមែងមានដល់បុគ្គលអ្នកពិចារណាយ៉ាងនេះ។ ចំណែកបុគ្គលដែលមិនពិចារណាយ៉ាងនេះ រមែងជាអ្នកមានអភិមាន (សំគាល់ខ្លួនខុស) ថា «អាត្មាអញបានសម្រគមគ្គនិងផលហើយ»។

ยํ ตํ จิตฺตนฺติ ยํ ตํ วิปสฺสนาจิตฺตํ. อชฺฌตฺตเมวาติ อนิจฺจานุปสฺสนาย อารมฺมเณ โคจรชฺฌตฺเตเยว. ญาณํ อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว โยคาวจรสฺส รูปารูปธมฺเม ตุลยนฺตสฺส ตีรยนฺตสฺส วิสฺสฏฺฐอินฺทวชิรมิว อวิหตเวคํ [Pg.192] ติขิณํ สูรมติวิสทํ วิปสฺสนาญาณํ อุปฺปชฺชติ. ปีติ อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว ตสฺมึ สมเย ขุทฺทิกา ปีติ, ขณิกา ปีติ, โอกฺกนฺติกา ปีติ, อุพฺเพคา ปีติ, ผรณา ปีตีติ อยํ ปญฺจวิธา วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา ปีติ สกลสรีรํ ปูรยมานา อุปฺปชฺชติ. ปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว ตสฺมึ สมเย กายจิตฺตานํ เนว ทรโถ, น คารวตา, น กกฺขฬตา, น อกมฺมญฺญตา, น เคลญฺญตา, น วงฺกตา โหติ. อถ โข ปนสฺส กายจิตฺตานิ ปสฺสทฺธานิ ลหูนิ มุทูนิ กมฺมญฺญานิ ปคุณานิ สุวิสทานิ อุชุกานิเยว โหนฺติ. โส อิเมหิ ปสฺสทฺธาทีหิ อนุคฺคหิตกายจิตฺโต ตสฺมึ สมเย อมานุสึ นาม รตึ อนุภวติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

ពាក្យថា «ចិត្តណា» គឺចិត្តដែលជាវិបស្សនានោះ។ ពាក្យថា «ក្នុងផ្ទៃក្នុងនោះឯង» គឺក្នុងអារម្មណ៍នៃអនិច្ចានុបស្សនា ដែលជាគោចរក្នុងផ្ទៃក្នុងនោះឯង។ ពាក្យថា «ញាណរមែងកើតឡើង» សេចក្តីថា វិបស្សនាញាណដ៏មុតស្រួច ក្លាហាន ស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែង និងមានល្បឿនមិនថយថយ ដូចជាវជិរាវុធដែលព្រះឥន្ទ្រចោលទៅហើយ រមែងកើតឡើងដល់យោគាវចរនោះឯង កាលដែលកំពុងថ្លឹងថ្លែង វិនិច្ឆ័យនូវរូបធម៌និងអរូបធម៌។ ពាក្យថា «បីតិរមែងកើតឡើង» សេចក្តីថា ក្នុងសម័យនោះ បីតិប្រកបដោយវិបស្សនាមាន ៥ យ៉ាង គឺ ខុទ្ទិកាបីតិ ខណិកាបីតិ ឱក្កន្តិកាបីតិ ឧព្វេគាបីតិ និងផរណាបីតិ រមែងកើតឡើងពេញសព្វរាងកាយនៃយោគាវចរនោះឯង។ ពាក្យថា «បស្សទ្ធិរមែងកើតឡើង» សេចក្តីថា ក្នុងសម័យនោះ សេចក្តីក្តៅក្រហាយ សេចក្តីធ្ងន់ សេចក្តីគ្រើម សេចក្តីមិនគួរដល់ការងារ សេចក្តីឈឺថ្កាត់ និងសេចក្តីវៀចវេរ នៃកាយនិងចិត្តរបស់យោគាវចរនោះ រមែងមិនមានឡើយ។ ផ្ទុយទៅវិញ កាយនិងចិត្តរបស់យោគីនោះ រមែងស្ងប់ រហ័សរហួន ទន់ភ្លន់ គួរដល់ការងារ ស្ទាត់ជំនាញ ស្អាតបរិសុទ្ធក្រៃលែង និងត្រង់ត្រាប់តែម្តង។ យោគីនោះមានកាយនិងចិត្តដែលធម៌មានបស្សទ្ធិជាដើមទាំងនេះជួយឧបត្ថម្ភហើយ រមែងទទួលរងនូវសេចក្តីត្រេកអរដ៏ក្រៃលែងជាងមនុស្សធម្មតា (អមានុសីរតិ) ក្នុងសម័យនោះ ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយក ទើបត្រាស់ទុកថា៖

‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสี รตี โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต.

«សេចក្តីត្រេកអរដ៏ក្រៃលែងជាងមនុស្សធម្មតា រមែងមានដល់ភិក្ខុអ្នកចូលទៅកាន់ផ្ទះដ៏ស្ងាត់ មានចិត្តស្ងប់រំងាប់ ពិចារណាឃើញនូវធម៌ដោយប្រពៃ។

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๓-๔) –

ក្នុងកាលណាៗ ភិក្ខុរមែងពិចារណានូវការកើតឡើងនិងការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំងឡាយ ក្នុងកាលនោះៗ ភិក្ខុនោះរមែងបាននូវបីតិនិងបាមោជ្ជៈ បីតិនិងបាមោជ្ជៈនោះ ជាអមតធម៌របស់បុគ្គលអ្នកដឹងច្បាស់។» (ធម្មបទ គាថា ៣៧៣-៣៧៤) —

เอวมสฺส อิมํ อมานุสึ รตึ สาธยมานา ลหุตาทีหิ สหิตา วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา กายจิตฺตปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชติ. สุขํ อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว ตสฺมึ สมเย สกลสรีรํ อภิสนฺทยมานํ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตํ สุขํ อุปฺปชฺชติ. อธิโมกฺโข อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว ตสฺมึ สมเย จิตฺตเจตสิกานํ อติสยปสาทภูตา วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา สทฺธา อุปฺปชฺชติ. ปคฺคโห อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว ตสฺมึ สมเย อสิถิลมนจฺจารทฺธํ สุปคฺคหิตํ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตํ วีริยํ อุปฺปชฺชติ. อุปฏฺฐานํ อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว ตสฺมึ สมเย สูปฏฺฐิตา สุปฺปติฏฺฐิตา นิขาตา อจลา ปพฺพตราชสทิสา วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา สติ อุปฺปชฺชติ. โส ยํ ยํ ฐานํ อาวชฺชติ สมนฺนาหรติ มนสิ กโรติ ปจฺจเวกฺขติ, ตํ ตํ ฐานมสฺส โอกฺกนฺติตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา ทิพฺพจกฺขุโน ปรโลโก วิย สติยา อุปฏฺฐาติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๔).

កាយចិត្តបស្សទ្ធិដែលប្រកបដោយវិបស្សនា រួមជាមួយធម៌មានលហុតាជាដើម កាលញ៉ាំងអមានុសីរតិនេះឲ្យសម្រេច រមែងកើតឡើងដល់យោគីនោះ យ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា «សុខៈរមែងកើតឡើង» សេចក្តីថា ក្នុងសម័យនោះ សុខៈដែលប្រកបដោយវិបស្សនា ញ៉ាំងសរីរាង្គទាំងមូលឲ្យឆ្អែតឆ្អន់ រមែងកើតឡើងដល់យោគីនោះឯង។ ពាក្យថា «អធិមោក្ខរមែងកើតឡើង» សេចក្តីថា ក្នុងសម័យនោះ សទ្ធាដែលប្រកបដោយវិបស្សនា ដែលជាសេចក្តីជ្រះថ្លាដ៏ក្រៃលែងនៃចិត្តនិងចេតសិកទាំងឡាយ រមែងកើតឡើងដល់យោគីនោះឯង។ ពាក្យថា «បគ្គហៈរមែងកើតឡើង» សេចក្តីថា ក្នុងសម័យនោះ វីរិយៈដែលប្រកបដោយវិបស្សនា ដែលមិនធូរពេក មិនតឹងពេក ជាវីរិយៈដែលផ្គរផ្គងទុកយ៉ាងល្អ រមែងកើតឡើងដល់យោគីនោះឯង។ ពាក្យថា «ឧបដ្ឋានៈរមែងកើតឡើង» សេចក្តីថា ក្នុងសម័យនោះ សតិដែលប្រកបដោយវិបស្សនា ដែលតាំងមាំល្អ តាំងនៅមាំដូចជាគោលដែលបោះចុះយ៉ាងជ្រៅ មិនរញ្ជួយ ដូចជាស្តេចភ្នំសិនេរុ រមែងកើតឡើងដល់យោគីនោះឯង។ យោគីនោះរមែងនឹក រំលឹក ធ្វើទុកក្នុងចិត្ត ពិចារណានូវហេតុណាៗ ហេតុនោះៗ រមែងចុះស៊ប់ ស្ទុះចូលទៅប្រាកដដល់សតិរបស់យោគីនោះ ដូចជាបរលោកដែលប្រាកដដល់បុគ្គលអ្នកមានទិព្វចក្ខុដូច្នោះដែរ។

อุเปกฺขาติ วิปสฺสนุเปกฺขา เจว อาวชฺชนุเปกฺขา จ. ตสฺมิญฺหิ สมเย สพฺพสงฺขาเรสุ มชฺฌตฺตภูตา วิปสฺสนุเปกฺขาปิ พลวตี อุปฺปชฺชติ, มโนทฺวาเร อาวชฺชนุเปกฺขาปิ. สา หิสฺส ตํ ตํ ฐานํ อาวชฺชนฺตสฺส วิสฺสฏฺฐอินฺทวชิรมิว ปตฺตปุเฏ ปกฺขนฺทตตฺตนาราโจ วิย จ สูรา ติขิณา หุตฺวา วหติ[Pg.193]. เอวญฺหิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๔) วุตฺตํ. วิปสฺสนุเปกฺขาติ เจตฺถ ‘‘วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา’’ติ อาจริยา วทนฺติ. วิปสฺสนาญาเณ หิ คยฺหมาเน ‘‘ญาณํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วิปสฺสนาญาณสฺส อาคตตฺตา ปุนรุตฺติโทโส โหติ. ตติยชฺฌานวณฺณนายญฺจ ‘‘สงฺขารุเปกฺขาวิปสฺสนุเปกฺขานมฺปิ อตฺถโต เอกีภาโว. ปญฺญา เอว หิ สา, กิจฺจวเสน ทฺวิธา ภินฺนา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตาย ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย วุจฺจมานาย ปุนรุตฺติโทโส จ น โหติ, ตติยชฺฌานวณฺณนาย จ สเมติ. ยสฺมา จ ปญฺจสุ อินฺทฺริเยสุ ‘‘ญาณํ อธิโมกฺโข ปคฺคโห อุปฏฺฐาน’’นฺติ ปญฺญินฺทฺริยสทฺธินฺทฺริยวีริยินฺทฺริยสตินฺทฺริยานิ นิทฺทิฏฺฐานิ, สมาธินฺทฺริยํ ปน อนิทฺทิฏฺฐํ โหติ, ยุคนทฺธวเสนาปิ จ สมาธินฺทฺริยํ นิทฺทิสิตพฺพเมว โหติ, ตสฺมา สมปฺปวตฺโต สมาธิ ปุน สมาธาเน พฺยาปารปฺปหานกรเณน ‘‘อุเปกฺขา’’ติ วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ.

ពាក្យថា «ឧបេក្ខា» គឺវិបស្សនុបេក្ខាផង អាវជ្ជនូបេក្ខាផង។ ព្រោះថាក្នុងសម័យនោះ វិបស្សនុបេក្ខាដែលមានសភាពកណ្តាលក្នុងសង្ខារទាំងពួង ក៏រមែងកើតឡើងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ទោះបីជាអាវជ្ជនូបេក្ខាក្នុងមនោទ្វារក៏កើតឡើងមានកម្លាំងខ្លាំងក្លាដែរ។ ព្រោះថា អាវជ្ជនូបេក្ខានោះ កាលដែលយោគីនោះរំលឹកនូវហេតុនោះៗ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពក្លាហាន មុតស្រួច ដូចជាវជិរាវុធដែលព្រះឥន្ទ្រចោលទៅ ឬដូចជាព្រួញដែកដ៏ក្តៅក្រហាយដែលបាញ់ទម្លុះស្លឹកឈើខ្ចប់។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបមានពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គយ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យថា «វិបស្សនុបេក្ខា» នេះ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយពោលថា «គឺតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាដែលប្រកបដោយវិបស្សនា»។ ព្រោះថាកាលបើកាន់យកវិបស្សនាញាណ (ក្នុងទីនេះ) នឹងនាំឲ្យមានទោសគឺពោលដដែលៗ (បុនរុត្តិទោស) ព្រោះញាណនោះមានពោលរួចហើយក្នុងពាក្យថា «ញាណរមែងកើតឡើង»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងតតិយជ្ឈានវណ្ណនា មានពោលទុកថា «សង្ខារុបេក្ខានិងវិបស្សនុបេក្ខា មានសេចក្តីដូចគ្នាដោយអត្ថ។ ព្រោះថា ឧបេក្ខានោះគឺបញ្ញានោះឯង តែចែកចេញជា ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃកិច្ច»។ ហេតុនោះ កាលបើពោលសំដៅយកតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខាដែលប្រកបដោយវិបស្សនា ទោសគឺការនិយាយដដែលៗក៏មិនមាន ទាំងស្របគ្នាជាមួយនឹងតតិយជ្ឈានវណ្ណនាផង។ មួយវិញទៀត ក្នុងឥន្ទ្រិយទាំង ៥ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងបញ្ញិន្រ្ទិយ សទ្ធិន្រ្ទិយ វីរិយិន្រ្ទិយ និងសតិន្រ្ទិយ ដោយពាក្យថា «ញាណ អធិមោក្ខ បគ្គហៈ ឧបដ្ឋានៈ» ប៉ុន្តែមិនបានសម្តែងសមាធិន្រ្ទិយដោយផ្ទាល់ឡើយ ទោះជាយ៉ាងណាក៏ដោយ សមាធិន្រ្ទិយក៏គប្បីសម្តែងដោយអំណាចនៃយុគនទ្ធធម៌ (ធម៌ដែលទឹមគ្នា) ដែរ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា សមាធិដែលប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នា ព្រោះការលះបង់ការខ្វល់ខ្វាយក្នុងការតាំងមាំជាថ្មី ទើបហៅថា «ឧបេក្ខា»។

นิกนฺติ อุปฺปชฺชตีติ เอวํ โอภาสาทิปฏิมณฺฑิตาย วิปสฺสนาย อาลยํ กุรุมานา สุขุมา สนฺตาการา นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ, ยา กิเลโสติ ปริคฺคเหตุมฺปิ น สกฺกา โหติ. ยถา จ โอภาเส, เอวํ เอเตสุปิ อญฺญตรสฺมึ อุปฺปนฺเน โยคาวจโร ‘‘น จ วต เม อิโต ปุพฺเพ เอวรูปํ ญาณํ อุปฺปนฺนปุพฺพํ, เอวรูปา ปีติ ปสฺสทฺธิ สุขํ อธิโมกฺโข ปคฺคโห อุปฏฺฐานํ อุเปกฺขา นิกนฺติ อุปฺปนฺนปุพฺพา, อทฺธา มคฺคํ ปตฺโตมฺหิ, ผลํ ปตฺโตมฺหี’’ติ อมคฺคเมว ‘‘มคฺโค’’ติ, อผลเมว ‘‘ผล’’นฺติ คณฺหาติ. ตสฺส อมคฺคํ ‘‘มคฺโค’’ติ, อผลญฺจ ‘‘ผล’’นฺติ คณฺหโต วิปสฺสนาวีถิ อุกฺกนฺตา โหติ. โส อตฺตโน มูลกมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา นิกนฺติเมว อสฺสาเทนฺโต นิสีทติ. เอตฺถ จ โอภาสาทโย อุปกฺกิเลสวตฺถุตาย อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตา, น อกุสลตฺตา. นิกนฺติ ปน อุปกฺกิเลโส เจว อุปกฺกิเลสวตฺถุ จ. วตฺถุวเสเนว เจเต ทส, คาหวเสน ปน สมตึส โหนฺติ. กถํ? ‘‘มม โอภาโส อุปฺปนฺโน’’ติ คณฺหโต หิ ทิฏฺฐิคฺคาโห โหติ, ‘‘มนาโป วต โอภาโส อุปฺปนฺโน’’ติ คณฺหโต มานคฺคาโห, โอภาสํ อสฺสาทยโต ตณฺหาคฺคาโห. อิติ โอภาเส ทิฏฺฐิมานตณฺหาวเสน ตโย คาหา. ตถา เสเสสุปีติ เอวํ คาหวเสน สมตึส อุปกฺกิเลสา โหนฺติ. ทุกฺขโต มนสิกโรโต, อนตฺตโต มนสิกโรโตติ วาเรสุปิ [Pg.194] อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอเกกอนุปสฺสนาวเสน เหตฺถ เอเกกสฺส วิปสฺสนุปกฺกิเลสุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา, น เอกสฺเสว.

ពាក្យថា «និកន្តិរមែងកើតឡើង» សេចក្តីថា សេចក្តីប្រាថ្នា (និកន្តិ) ដ៏ល្អិត មានសភាពស្ងប់រំងាប់ ធ្វើនូវការអាល័យក្នុងវិបស្សនាដែលតាក់តែងហើយដោយពន្លឺជាដើមយ៉ាងនេះ រមែងកើតឡើង ដែលបុគ្គលមិនអាចនឹងកំណត់ដឹងថាជាកិលេសបានឡើយ។ ដូចគ្នានឹងពន្លឺដែរ កាលបើធម៌ណាមួយក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនេះកើតឡើង យោគាវចររមែងសំគាល់ថា «ឱ! ញាណមានសភាពបែបនេះ មិនដែលកើតឡើងដល់អាត្មាអញក្នុងកាលមុនឡើយ បីតិ បស្សទ្ធិ សុខៈ អធិមោក្ខ បគ្គហៈ ឧបដ្ឋានៈ ឧបេក្ខា និកន្តិ មានសភាពបែបនេះ មិនដែលកើតឡើងពីមុនមកឡើយ អាត្មាអញពិតជាបានសម្រេចមគ្គ បានសម្រេចផលហើយតើ» ហើយប្រកាន់យកនូវធម៌មិនមែនមគ្គថាជាមគ្គ មិនមែនផលថាជាផល។ កាលបើបុគ្គលនោះប្រកាន់យកនូវធម៌មិនមែនមគ្គថាជាមគ្គ មិនមែនផលថាជាផល វិបស្សនាវិថីរមែងវាងចាកផ្លូវ។ បុគ្គលនោះលះបង់មូលកម្មដ្ឋានរបស់ខ្លួន ហើយអង្គុយត្រេកអរចំពោះតែនិកន្តិប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងទីនេះ ធម៌មានពន្លឺជាដើម ហៅថា «ឧបកិលេស» ព្រោះជាវត្ថុ (ជាទីតាំង) នៃឧបកិលេស មិនមែនព្រោះជាអកុសលធម៌ឡើយ។ ចំណែកឯនិកន្តិ គឺជាឧបកិលេសផង ជាវត្ថុនៃឧបកិលេសផង។ ធម៌ទាំង ១០ នេះ កាលបើពោលដោយអំណាចនៃវត្ថុ មាន ១០ យ៉ាង តែបើពោលដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យក (គាហៈ) រមែងមាន ៣០ យ៉ាង។ តើដូចម្តេច? ព្រោះថាកាលបើប្រកាន់យកថា «ពន្លឺកើតឡើងដល់អាត្មាអញ» រមែងជាទិដ្ឋិគ្គាហៈ កាលបើប្រកាន់យកថា «ឱ! ពន្លឺគួរជាទីពេញចិត្តកើតឡើងហើយ» រមែងជាមានគ្គាហៈ កាលបើត្រេកអរនឹងពន្លឺ រមែងជាតណ្ហគ្គាហៈ។ សេចក្តីប្រកាន់យក ៣ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិ មានៈ និងតណ្ហា ក្នុងពន្លឺ រមែងមានយ៉ាងនេះ។ ក្នុងធម៌ដែលនៅសល់ក្រៅពីនេះ ក៏មានសេចក្តីដូចគ្នាដែរ ហេតុនោះ ឧបកិលេសទាំងឡាយរមែងមាន ៣០ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃការប្រកាន់យកយ៉ាងនេះ។ ទោះបីក្នុងវារៈនៃបុគ្គលអ្នកធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាទុក្ខៈ និងដោយភាពជាអនត្តាក៏ដោយ គប្បីជ្រាបអត្ថន័យដោយន័យនេះឯង។ ព្រោះថាក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបការកើតឡើងនៃវិបស្សនូបកិលេសរបស់ញាណនីមួយៗ ដោយអំណាចនៃអនុបស្សនានីមួយៗ មិនមែនកើតឡើងដល់អនុបស្សនាតែមួយនោះឡើយ។

ตีสุ อนุปสฺสนาสุ. เอวํ อเภทโต วิปสฺสนาวเสน อุปกฺกิเลเส ทสฺเสตฺวา ปุน เภทวเสน ทสฺเสนฺโต รูปํ อนิจฺจโต มนสิกโรโตติอาทิมาห. ตตฺถ ชรามรณํ อนิจฺจโต อุปฏฺฐานนฺติ ชรามรณสฺส อนิจฺจโต อุปฏฺฐานํ.

ក្នុងអនុបស្សនាទាំង ៣។ កាលដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវឧបកិលេសដោយអំណាចនៃវិបស្សនាដោយមិនប្លែកគ្នា (មិនបែងចែក) យ៉ាងនេះហើយ កាលចង់បង្ហាញដោយការបែងចែកជាផ្នែកៗ ទើបពោលពាក្យថា «រូបំ អនិច្ចតោ មនសិករោតិ» (ធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវរូបដោយភាពជាអនិច្ចៈ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «ជរាមរណំ អនិច្ចតោ ឧបដ្ឋានំ» សេចក្តីថា ការប្រាកដនៃជរានិងមរណៈ ដោយភាពជាអនិច្ចៈ។

๗. ยสฺมา ปุพฺเพ วุตฺตานํ สมตึสาย อุปกฺกิเลสานํ วเสน อกุสโล อพฺยตฺโต โยคาวจโร โอภาสาทีสุ วิกมฺปติ, โอภาสาทีสุ เอเกกํ ‘‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสติ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต โอภาเส เจว ญาเณ จาติอาทิคาถาทฺวยมาห. ตตฺถ วิกมฺปตีติ โอภาสาทิเก อารมฺมเณ นานากิเลสวเสน วิวิธา กมฺปติ เวธติ. เยหิ จิตฺตํ ปเวธตีติ เยหิ ปสฺสทฺธิสุเขหิ จิตฺตํ นานากิเลสวเสน นานปฺปกาเรน เวธติ กมฺปติ. ตสฺมา ปสฺสทฺธิยา สุเข เจว โยคาวจโร วิกมฺปตีติ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อุเปกฺขาวชฺชนาย เจวาติ อุเปกฺขาสงฺขาตาย อาวชฺชนาย เจว วิกมฺปติ, อาวชฺชนุเปกฺขาย เจว วิกมฺปตีติ อตฺโถ. วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๖) ปน ‘‘อุเปกฺขาวชฺชนายญฺจา’’ติ วุตฺตํ. อุเปกฺขาย จาติ เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการาย อุเปกฺขาย จ วิกมฺปติ, นิกนฺติยา จ วิกมฺปตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ทฺวินฺนํ อุเปกฺขานํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา เหฏฺฐา ‘‘อุเปกฺขา อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน จ อุภยถา อตฺโถ วุตฺโต. อนิจฺจานุปสฺสนาทีสุ จ เอเกกิสฺสาเยว อาวชฺชนุเปกฺขาย สพฺภาวโต เอเกกาเยว อนุปสฺสนา อนิจฺจํ อนิจฺจํ, ทุกฺขํ ทุกฺขํ, อนตฺตา อนตฺตาติ ปุนปฺปุนํ ภาวียตีติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺมา ปน กุสโล ปณฺฑิโต พฺยตฺโต พุทฺธิสมฺปนฺโน โยคาวจโร โอภาสาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ‘‘อยํ โข เม โอภาโส อุปฺปนฺโน, โส โข ปนายํ อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน ขยธมฺโม วยธมฺโม วิราคธมฺโม นิโรธธมฺโม’’ติ อิติ วา นํ ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทติ อุปปริกฺขติ. อถ วา ปนสฺส เอวํ โหติ – สเจ โอภาโส อตฺตา ภเวยฺย, ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตุํ วฏฺเฏยฺย. อนตฺตาว ปนายํ ‘‘อตฺตา’’ติ คหิโต. ตสฺมายํ อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตาติ ปสฺสนฺโต ทิฏฺฐึ อุคฺฆาเฏติ. สเจ โอภาโส นิจฺโจ [Pg.195] ภเวยฺย, ‘‘นิจฺโจ’’ติ คเหตุํ วฏฺเฏยฺย. อนิจฺโจว ปนายํ ‘‘นิจฺโจ’’ติ คหิโต. ตสฺมายํ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺโจติ ปสฺสนฺโต มานํ สมุคฺฆาเฏติ. สเจ โอภาโส สุโข ภเวยฺย, ‘‘สุโข’’ติ คเหตุํ วฏฺเฏยฺย. ทุกฺโขว ปนายํ ‘‘สุโข’’ติ คหิโต. ตสฺมายํ อุปฺปาทวยปฏิปีฬนฏฺเฐน ทุกฺโขติ ปสฺสนฺโต นิกนฺตึ ปริยาทิยติ. ยถา จ โอภาเส, เอวํ เสเสสุปิ.

៧. ព្រោះហេតុតែព្រះយោគាវចរដែលមិនឈ្លាសវៃ មិនមានប្រាជ្ញា រមែងញាប់ញ័រក្នុងធម៌មានឱភាសជាដើម ដោយអំណាចនៃឧបក្កិលេស ៣០ យ៉ាងដែលបានពោលមកហើយក្នុងកាលមុន ហើយរមែងយល់ឃើញនូវធម៌នីមួយៗមានឱភាសជាដើមនោះថា «នុះជារបស់អញ នុះជាអញ នុះជាខ្លួនរបស់អញ» ហេតុនោះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលនូវគាថាពីរមានដើមថា «obhāse ceva ñāṇe ca» (ក្នុងឱភាសផង ក្នុងញាណផង)។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «vikampati» សេចក្តីថា ព្រះយោគីរមែងញាប់ញ័រ ឃ្លាតឃ្លាតទៅផ្សេងៗ ក្នុងអារម្មណ៍មានឱភាសជាដើម ដោយអំណាចនៃកិលេសផ្សេងៗ។ ពាក្យថា «yehi cittaṃ pavedhati» សេចក្តីថា ចិត្តរមែងញាប់ញ័រ ឃ្លាតឃ្លាតទៅដោយប្រការផ្សេងៗ ដោយអំណាចនៃកិលេសផ្សេងៗ ព្រោះតែបស្សទ្ធិ និងសុខៈទាំងឡាយណា។ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបការភ្ជាប់សេចក្តីថា ព្រះយោគាវចររមែងញាប់ញ័រក្នុងបស្សទ្ធិ និងក្នុងសុខៈផង។ ពាក្យថា «upekkhāvajjanāya ceva» សេចក្តីថា រមែងញាប់ញ័រក្នុងអាវជ្ជនៈដែលលោកហៅថាឧបេក្ខាផង គឺរមែងញាប់ញ័រក្នុងអាវជ្ជនូបេក្ខាផង។ ប៉ុន្តែក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ លោកពោលថា «upekkhāvajjanāyañca»។ ពាក្យថា «upekkhāya ca» សេចក្តីថា រមែងញាប់ញ័រក្នុងឧបេក្ខា (គឺសមាធិន្ទ្រិយ) មានប្រការដែលពោលហើយខាងក្រោមផង រមែងញាប់ញ័រក្នុងនិកន្តិ (សេចក្តីត្រេកអរ) ផង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងគាថានេះ ព្រោះតែឧបេក្ខាទាំងពីរយ៉ាងលោកបានសម្តែងទុកហើយ ហេតុនោះ សូម្បីក្នុងកន្លែងដែលពោលទុកខាងក្រោមថា «upekkhā uppajjati» (ឧបេក្ខាកើតឡើង) សេចក្តីក៏លោកពោលទុកទាំងពីរយ៉ាង (គឺទាំងអាវជ្ជនូបេក្ខា និងសមាធិឧបេក្ខា)។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះតែអាវជ្ជនូបេក្ខានីមួយៗមាននៅក្នុងការពិចារណាមានអនិច្ចានុបស្សនាជាដើម ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា អនុបស្សនានីមួយៗ រមែងចម្រើនរឿយៗថា «មិនទៀង មិនទៀង, ជាទុក្ខ ជាទុក្ខ, ជាអនត្តា ជាអនត្តា»។ ប៉ុន្តែ ព្រោះហេតុតែព្រះយោគាវចរដែលជាអ្នកឈ្លាសវៃ ជាបណ្ឌិត មានប្រាជ្ញាស្មារតី បរិបូណ៌ដោយបញ្ញា កាលបើឱភាសជាដើមកើតឡើងហើយ រមែងកំណត់ដឹងដោយបញ្ញា ពិចារណាថា «ឱភាសនេះកើតឡើងដល់អញហើយហ្ន៎ តែថាឱភាសនោះឯង មិនទៀង ជារបស់ដែលបច្ច័យតាក់តែងឡើង កើតឡើងព្រោះអាស្រ័យបច្ច័យ មានសភាវៈអស់ទៅជាធម្មតា មានសភាវៈសាបសូន្យទៅជាធម្មតា 有សភាវៈប្រាសចាកតម្រេកជាធម្មតា មានសភាវៈរលត់ទៅជាធម្មតា»។ ម៉្យាងទៀត ព្រះយោគាវចរនោះរមែងមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ប្រសិនបើឱភាសនេះជាខ្លួនមែន គប្បីគួរប្រកាន់យកថាជាខ្លួនបាន តែឱភាសនេះដែលគេប្រកាន់យកថាជាខ្លួននោះ ជាអនត្តាពិតប្រាកដ» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះយោគាវចរនោះកាលបើឃើញថា «ជាអនត្តា ព្រោះអត្ថថាជាធម្មជាតិមិនប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអំណាច» រមែងដកចេញនូវទិដ្ឋិ។ «ប្រសិនបើឱភាសនេះទៀងមែន គប្បីគួរប្រកាន់យកថាទៀងបាន តែឱភាសនេះដែលគេប្រកាន់យកថាទៀងនោះ មិនទៀងពិតប្រាកដ» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះយោគាវចរនោះកាលបើឃើញថា «មិនទៀង ព្រោះអត្ថថាមានហើយត្រឡប់ជាគ្មានវិញ» រមែងដកចេញនូវមានៈ។ «ប្រសិនបើឱភាសនេះជាសុខមែន គប្បីគួរប្រកាន់យកថាជាសុខបាន តែឱភាសនេះដែលគេប្រកាន់យកថាជាសុខនោះ ជាទុក្ខពិតប្រាកដ» ព្រោះហេតុនោះ ព្រះយោគាវចរនោះកាលបើឃើញថា «ជាទុក្ខ ព្រោះអត្ថថាត្រូវសេចក្តីកើតនិងសេចក្តីរលត់បៀតបៀន» រមែងធ្វើនូវនិកន្តិ (សេចក្តីត្រេកអរ) ឱ្យអស់ទៅ។ ក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ក៏គប្បីពិចារណាដូចជាក្នុងឱភាសដែរ។

เอวํ อุปปริกฺขิตฺวา โอภาสํ ‘‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสติ. ญาณํ…เป… นิกนฺตึ ‘‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสติ. เอวํ สมนุปสฺสนฺโต โอภาสาทีสุ น กมฺปติ น เวธติ. ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อิมานิ ทส ฐานานีติ คาถมาห. ตตฺถ ทส ฐานานีติ โอภาสาทีนิ. ปญฺญา ยสฺส ปริจฺจิตาติ ยสฺส อุปกฺกิเลสวิมุตฺตาย ปญฺญาย ปริจิตานิ ปุนปฺปุนํ ผุฏฺฐานิ ปริภาวิตานิ. ธมฺมุทฺธจฺจกุสโล โหตีติ โส ปญฺญาย ปริจิตทสฏฺฐาโน โยคาวจโร ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการสฺส ธมฺมุทฺธจฺจสฺส ยถาสภาวปฏิเวเธน เฉโก โหติ. น จ สมฺโมห คจฺฉตีติ ธมฺมุทฺธจฺจกุสลตฺตาเยว ตณฺหามานทิฏฺฐุคฺฆาฏวเสน สมฺโมหญฺจ น คจฺฉติ.

កាលបើបានពិចារណាយ៉ាងនេះហើយ រមែងយល់ឃើញនូវឱភាសថា «នុះមិនមែនជារបស់អញ នុះមិនមែនជាអញ នុះមិនមែនជាខ្លួនរបស់អញឡើយ»។ រមែងយល់ឃើញនូវញាណ... បេ... នូវនិកន្តិថា «នុះមិនមែនជារបស់អញ នុះមិនមែនជាអញ នុះមិនមែនជាខ្លួនរបស់អញឡើយ»។ កាលបើយល់ឃើញយ៉ាងនេះ ព្រះយោគាវចររមែងមិនញាប់ញ័រ មិនឃ្លាតឃ្លាតក្នុងធម៌មានឱភាសជាដើមឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ទើបពោលនូវគាថាថា «imāni dasa ṭhānāni» (ឋានៈទាំង ១០ នេះ)។ ក្នុងគាថានោះ ពាក្យថា «dasa ṭhānāni» បានដល់ធម៌មានឱភាសជាដើម។ ពាក្យថា «paññā yassa paricitā» សេចក្តីថា ឋានៈទាំងឡាយដែលព្រះយោគាវចរណាបានសន្សំ បានពាល់ត្រូវរឿយៗ បានអប់រំហើយ ដោយបញ្ញាដែលរួចផុតចាកឧបក្កិលេស។ ពាក្យថា «dhammuddhaccakusalo hoti» សេចក្តីថា ព្រះយោគាវចរនោះដែលមានឋានៈទាំង ១០ ស្ទាត់ជំនាញហើយដោយបញ្ញា រមែងជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការដឹងច្បាស់តាមសភាវៈពិតនូវធម្មុទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរាយមាយក្នុងធម៌) មានប្រការដែលពោលហើយក្នុងកាលមុន។ ពាក្យថា «na ca sammohaṃ gacchati» សេចក្តីថា ព្រោះតែភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងធម្មុទ្ធច្ចៈនោះឯង ទើបមិនដល់នូវសេចក្តីវង្វេង ដោយអំណាចនៃការដកចេញនូវតណ្ហា មានៈ និងទិដ្ឋិ។

อิทานิ ปุพฺเพ วุตฺตเมว วิธึ อปเรน ปริยาเยน วิภาเวตฺวา ทสฺเสนฺโต วิกฺขิปติ เจว กิลิสฺสติ จาติอาทิคาถมาห. ตตฺถ มนฺทปญฺโญ โยคาวจโร โอภาสาทีสุ วิกฺเขปญฺจ อวเสสกิเลสุปฺปตฺติญฺจ ปาปุณาติ. มชฺฌิมปญฺโญ วิกฺเขปเมว ปาปุณาติ, นาวเสสกิเลสุปฺปตฺตึ, โส อธิมานิโก โหติ. ติกฺขปญฺโญ วิกฺเขปํ ปาปุณิตฺวาปิ ตํ อธิมานํ ปหาย วิปสฺสนํ อารภติ. อติติกฺขปญฺโญ น วิกฺเขปํ ปาปุณาติ, น จาวเสสกิเลสุปฺปตฺตึ. วิกฺขิปฺปติ เจวาติ เตสุ มนฺทปญฺโญ ธมฺมุทฺธจฺจสงฺขาตํ วิกฺเขปญฺเจว ปาปุณียติ. กิลิสฺสติ จาติ ตณฺหามานทิฏฺฐิกิเลเสหิ กิเลสียติ จ, อุปตาปียติ วิพาธียตีติ อตฺโถ. จวติ จิตฺตภาวนาติ ตสฺส มนฺทปญฺญสฺส วิปสฺสนาจิตฺตภาวนา กิเลเสสุเยว ฐานโต ปฏิปกฺขาวิหตตฺตา จวติ, ปริปตตีติ อตฺโถ. วิกฺขิปติ น กิลิสฺสตีติ มชฺฌิมปญฺโญ วิกฺเขเปน วิกฺขิปติ, กิเลเสหิ น กิลิสฺสติ. ภาวนา ปริหายตีติ ตสฺส มชฺฌิมปญฺญสฺส อธิมานิกตฺตา วิปสฺสนารมฺภาภาเวน วิปสฺสนา ปริหายติ, นปฺปวตฺตตีติ [Pg.196] อตฺโถ. วิกฺขิปติ น กิลิสฺสตีติ ติกฺขปญฺโญปิ วิกฺเขเปน วิกฺขิปติ, กิเลเสหิ น กิลิสฺสติ. ภาวนา น ปริหายตีติ ตสฺส ติกฺขปญฺญสฺส สนฺเตปิ วิกฺเขเป ตํ อธิมานวิกฺเขปํ ปหาย วิปสฺสนารมฺภสพฺภาเวน วิปสฺสนาภาวนา น ปริหายติ, ปวตฺตตีติ อตฺโถ. น จ วิกฺขิปเต จิตฺตํ น กิลิสฺสตีติ อติติกฺขปญฺญสฺส จิตฺตํ น วิกฺเขเปน วิกฺขิปติ, น จ กิเลเสหิ กิลิสฺสติ. น จวติ จิตฺตภาวนาติ ตสฺส วิปสฺสนาจิตฺตภาวนา น จวติ, วิกฺเขปกิเลสาภาเวน ยถาฐาเน ติฏฺฐตีติ อตฺโถ.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យកាលនឹងបង្ហាញច្បាស់នូវវិធីដែលពោលហើយក្នុងកាលមុននោះឯង ដោយបរិយាយផ្សេងទៀត ទើបពោលនូវគាថាមានដើមថា «vikkhipati ceva kilissati ca» (រមែងរាយមាយផង រមែងសៅហ្មងផង)។ ក្នុងគាថានោះ ព្រះយោគាវចរមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ រមែងដល់នូវសេចក្តីរាយមាយផង នូវការកើតឡើងនៃកិលេសដែលសេសសល់ (មានតណ្ហា មានៈ ទិដ្ឋិ) ផង ក្នុងធម៌មានឱភាសជាដើម។ ព្រះយោគាវចរមានបញ្ញាមធ្យម រមែងដល់នូវសេចក្តីរាយមាយតែម្យ៉ាង មិនដល់នូវការកើតឡើងនៃកិលេសដែលសេសសល់ឡើយ ព្រះយោគាវចរនោះជាអ្នកមានអធិមាន (សំគាល់ខុសថាបានសម្រេចមគ្គផល)។ ព្រះយោគាវចរមានបញ្ញាមុតស្រួច សូម្បីដល់នូវសេចក្តីរាយមាយហើយ ក៏លះបង់នូវអធិមាននោះ ហើយផ្តើមចម្រើនវិបស្សនាឡើងវិញ។ ព្រះយោគាវចរមានបញ្ញាមុតស្រួចខ្លាំង រមែងមិនដល់នូវសេចក្តីរាយមាយផង មិនដល់នូវការកើតឡើងនៃកិលេសដែលសេសសល់ផង។ ពាក្យថា «vikkhippati ceva» សេចក្តីថា ក្នុងបណ្តាព្រះយោគីទាំងនោះ ព្រះយោគាវចរមានបញ្ញាទន់ខ្សោយ រមែងដល់នូវសេចក្តីរាយមាយដែលលោកហៅថាធម្មុទ្ធច្ចៈផង។ ពាក្យថា «kilissati ca» សេចក្តីថា រមែងសៅហ្មង រមែងក្តៅក្រហាយ រមែងត្រូវបៀតបៀនដោយកិលេសទាំងឡាយមានតណ្ហា មានៈ និងទិដ្ឋិ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។ ពាក្យថា «cavati cittabhāvanā» សេចក្តីថា វិបស្សនាចិត្តភាវនារបស់ព្រះយោគាវចរមានបញ្ញាទន់ខ្សោយនោះ រមែងសាបសូន្យ គឺធ្លាក់ចុះទៅ ព្រោះតែការឈរនៅ (ត្រេកអរ) ក្នុងកិលេសទាំងឡាយនោះឯង និងព្រោះតែការមិនបានចម្រើនអនុបស្សនាទាំង ៣ ដែលជាធម៌បដិបក្ខ។ ពាក្យថា «vikkhipati na kilissati» សេចក្តីថា ព្រះយោគាវចរមានបញ្ញាមធ្យម រមែងរាយមាយដោយសេចក្តីរាយមាយ តែមិនសៅហ្មងដោយកិលេសឡើយ។ ពាក្យថា «bhāvanā parihāyati» សេចក្តីថា វិបស្សនារបស់ព្រះយោគាវចរមានបញ្ញាមធ្យមនោះ រមែងសាបសូន្យ គឺមិនប្រព្រឹត្តទៅឡើយ ព្រោះភាពជាអ្នកមានអធិមាន និងព្រោះមិនមានការផ្តើមចម្រើនវិបស្សនា។ ពាក្យថា «vikkhipati na kilissati» សេចក្តីថា សូម្បីព្រះយោគាវចរមានបញ្ញាមុតស្រួច ក៏រមែងរាយមាយដោយសេចក្តីរាយមាយ តែមិនសៅហ្មងដោយកិលេសឡើយ។ ពាក្យថា «bhāvanā na parihāyati» សេចក្តីថា វិបស្សនាភាវនារបស់ព្រះយោគាវចរមានបញ្ញាមុតស្រួចនោះ មិនសាបសូន្យឡើយ គឺរមែងប្រព្រឹត្តទៅពិតប្រាកដ ព្រោះសូម្បីសេចក្តីរាយមាយមាននៅ ក៏លះបង់នូវសេចក្តីរាយមាយដែលកើតពីអធិមាននោះ ហើយមានការផ្តើមចម្រើនវិបស្សនាឡើងវិញ។ ពាក្យថា «na ca vikkhipate cittaṃ na kilissati» សេចក្តីថា ចិត្តរបស់ព្រះយោគាវចរមានបញ្ញាមុតស្រួចខ្លាំង រមែងមិនរាយមាយដោយសេចក្តីរាយមាយឡើយ ទាំងមិនសៅហ្មងដោយកិលេសឡើយ។ ពាក្យថា «na cavati cittabhāvanā» សេចក្តីថា វិបស្សនាចិត្តភាវនារបស់ព្រះយោគាវចរនោះ រមែងមិនសាបសូន្យឡើយ គឺរមែងតាំងនៅក្នុងទីដ៏សមគួរ ព្រោះមិនមានសេចក្តីរាយមាយ និងកិលេសទាំងឡាយ នេះជាសេចក្តីក្នុងពាក្យនោះ។

อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหีติอาทีสุ อิทานิ วุตฺเตหิ อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ เหตุภูเตหิ, กรณภูเตหิ วา โอภาสาทิเก ทส ฐาเน จิตฺตสฺส สงฺเขเปน จ วิกฺเขเปน จ วิคฺคหิตํ มานสํ วิกฺเขปกิเลสุปฺปตฺติวิรหิโต จตุตฺโถ กุสโล มหาปญฺโญ โยคาวจโร มนฺทปญฺญาทีนํ ติณฺณํ โยคาวจรานํ มานสํ เอวญฺจ เอวญฺจ โหตีติ นานปฺปการโต ชานาตีติ สมฺพนฺธโต อตฺถวณฺณนา เวทิตพฺพา. สงฺเขโปติ เจตฺถ วิกฺเขปสฺส เจว กิเลสานญฺจ อุปฺปตฺติวเสน จิตฺตสฺส ลีนภาโว เวทิตพฺโพ. วิกฺเขโปติ ‘‘วิกฺขิปติ น กิลิสฺสตี’’ติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ วุตฺตวิกฺเขปวเสน จิตฺตสฺส อุทฺธตภาโว เวทิตพฺโพติ.

ក្នុងពាក្យមានដើមថា «imehi catūhi ṭhānehi» នេះ គប្បីជ្រាបការបើកសេចក្តីដោយការភ្ជាប់គ្នាថា ព្រះយោគាវចរទី ៤ ដែលជាអ្នកឈ្លាសវៃ មានបញ្ញាធំ ប្រាសចាកការកើតឡើងនៃសេចក្តីរាយមាយ និងកិលេស រមែងដឹងនូវចិត្តដែលឃ្លាតចាក (វិបស្សនា) ដោយការរួញរានិងការរាយមាយនៃចិត្ត ក្នុងឋានៈទាំង ១០ មានឱភាសជាដើម ដោយហេតុទាំងឡាយ ៤ យ៉ាង ឬដោយគ្រឿងធ្វើទាំងឡាយ ៤ យ៉ាងដែលពោលហើយក្នុងកាលឥឡូវនេះ ហើយរមែងដឹងនូវចិត្តរបស់ព្រះយោគាវចរទាំង ៣ ពួកមានព្រះយោគាវចរមានបញ្ញាទន់ខ្សោយជាដើម ដោយប្រការផ្សេងៗថា «ចិត្តរមែងមានយ៉ាងនេះៗ»។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងគាថានេះ ពាក្យថា «saṅkhepa» (ការរួញរា) គប្បីជ្រាបថា បានដល់ភាពថយថយនៃចិត្ត ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃសេចក្តីរាយមាយ និងកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «vikkhepa» (សេចក្តីរាយមាយ) គប្បីជ្រាបថា បានដល់ភាពរាយមាយនៃចិត្ត ដោយអំណាចនៃសេចក្តីរាយមាយដែលពោលទុកក្នុងកន្លែងទាំងពីរថា «vikkhipati na kilissati» (រមែងរាយមាយ តែមិនសៅហ្មង)។

ยุคนทฺธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយយុគនទ្ធកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๒. สจฺจกถา

២. សច្ចកថា

สจฺจกถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយសច្ចកថា

๘. อิทานิ ยุคนทฺธคุณสฺส อริยมคฺคสฺส วเสน สจฺจฏฺฐํ สจฺจปฏิเวธวิเสสํ สจฺจลกฺขณาทิวิธานญฺจ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย สจฺจกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว ตถานีติ ยถาสภาววเสน ตจฺฉานิ. ยถาสภาวภูตาเนว หิ ธมฺมชาตานิ สจฺจฏฺเฐน สจฺจานิ. สจฺจฏฺโฐ ปฐมญาณนิทฺเทสวณฺณนายํ วุตฺโต. อวิตถานีติ วุตฺตสภาเว วิปริยายวิรหิตานิ. น หิ สจฺจานิ อสจฺจานิ นาม โหนฺติ. อนญฺญถานีติ อญฺญสภาววิรหิตานิ. น หิ อสจฺจานิ สจฺจานิ นาม โหนฺติ. อิทํ ทุกฺขนฺติ, ภิกฺขเว, ตถเมตนฺติ ภิกฺขเว, อิทํ [Pg.197] ทุกฺขนฺติ ยํ วุจฺจติ, เอตํ ยถาสภาวตฺตา ตถํ. ทุกฺขเมว หิ ทุกฺขํ. วุตฺตสภาเว วิปริยายาภาวโต อวิตถํ. น หิ ทุกฺขํ อทุกฺขํ นาม โหติ. อญฺญสภาววิรหิตตฺตา อนญฺญถํ. น หิ ทุกฺขํ สมุทยาทิสภาวํ โหติ. สมุทยาทีสุปิ เอเสว นโย.

៨. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ជាការអធិប្បាយសេចក្តីប្លែកៗក្នុងសច្ចកថា ដែលមានព្រះសូត្រជាប្រធាន ដែលព្រះថេរៈសម្តែងទុក កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីពិត នូវការចាក់ធ្លុះសច្ចៈដ៏វិសេស និងការចាត់ចែងមានលក្ខណៈនៃសច្ចៈជាដើម ដោយអំណាចនៃអរិយមគ្គដែលមានគុណជាយុគនទ្ធៈ (ការទឹមគ្នា)។ ក្នុងសច្ចកថានោះ ជាដំបូង ក្នុងព្រះសូត្រ ពាក្យថា «tathāni» សេចក្តីថា ជាសភាវៈពិតប្រាកដ ដោយអំណាចនៃសភាវៈពិត។ ព្រោះថា ធម្មជាតិទាំងឡាយដែលកើតមានតាមសភាវៈពិតនោះឯង ឈ្មោះថាសច្ចៈ ព្រោះអត្ថថាពិត។ អត្ថនៃសច្ចៈ លោកពោលទុកហើយក្នុងសេចក្តីអធិប្បាយបឋមញាណនិទ្ទេស។ ពាក្យថា «avitathāni» សេចក្តីថា មិនប្រែប្រួលចាកសភាវៈដែលពោលហើយ។ ព្រោះថាសច្ចៈទាំងឡាយ មិនមែនជាមិនពិតឡើយ។ ពាក្យថា «anaññathāni» សេចក្តីថា មិនប្រាសចាកសភាវៈដទៃ (គឺមិនក្លាយទៅជាសភាវៈដទៃ)។ ព្រោះថាធម៌ដែលមិនមែនជាសច្ចៈ មិនមែនឈ្មោះថាសច្ចៈឡើយ។ ព្រះពុទ្ធដីកាថា «idaṃ dukkhanti, bhikkhave, tathametaṃ» សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម្មជាតិណាដែលតថាគតពោលថា «នេះជាទុក្ខ» ធម្មជាតិនោះជាសភាវៈពិត ព្រោះមានសភាវៈពិតប្រាកដយ៉ាងនោះ។ ព្រោះថាទុក្ខសច្ចៈនោះឯង ជាទុក្ខ។ ជាសភាវៈមិនខុសប្លែក ព្រោះមិនមានការប្រែប្រួលចាកសភាវៈដែលពោលហើយ។ ព្រោះថាទុក្ខ មិនមែនជាមិនមែនទុក្ខឡើយ។ ជាសភាវៈមិនក្លាយទៅជាយ៉ាងដទៃ ព្រោះប្រាសចាកសភាវៈដទៃ។ ព្រោះថាទុក្ខ មិនមែនមានសភាវៈជាសមុទ័យជាដើមឡើយ។ សូម្បីក្នុងសមុទ័យសច្ចៈជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។

๑. ปฐมสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយបឋមសុត្តន្តនិទ្ទេស

ตถฏฺเฐนาติ ยถาสภาวฏฺเฐน. ปีฬนฏฺฐาทโย ญาณกถายํ วุตฺตตฺถาเยว.

ពាក្យថា «tathaṭṭhena» សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាជាសភាវៈពិត។ អត្ថទាំងឡាយមានការបៀតបៀនជាដើម លោកពោលទុកហើយក្នុងញាណកថា។

๙. เอกปฺปฏิเวธานีติ เอเกน มคฺคญาเณน ปฏิเวโธ, เอกโต วา ปฏิเวโธ เอเตสนฺติ เอกปฺปฏิเวธานิ. อนตฺตฏฺเฐนาติ จตุนฺนมฺปิ สจฺจานํ อตฺตวิรหิตตฺตา อนตฺตฏฺเฐน. วุตฺตญฺเหตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๖๗) – ปรมตฺถโต หิ สพฺพาเนว สจฺจานิ เวทกการกนิพฺพุตคมกาภาวโต สุญฺญานีติ เวทิตพฺพานิ. เตเนตํ วุจฺจติ –

៩. ពាក្យថា «ekappaṭivedhāni» សេចក្តីថា សច្ចៈទាំងឡាយណា មានការចាក់ធ្លុះដឹងដោយមគ្គញាណតែមួយ ឬមានការចាក់ធ្លុះដឹងព្រមគ្នាតែមួយ ហេតុនោះ សច្ចៈទាំងឡាយនោះ ឈ្មោះថាឯកប្បដិវេធៈ (មានការចាក់ធ្លុះដឹងតែមួយ)។ ពាក្យថា «anattaṭṭhena» សេចក្តីថា ដោយអត្ថថាមិនមែនជាខ្លួន ព្រោះសច្ចៈទាំង ៤ ប្រាសចាកខ្លួន (ដែលពួកអន្យតិរ្ថិយសន្មត)។ ព្រោះហេតុនោះឯង លោកទើបពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គថា «ដោយបរមត្ថ សច្ចៈទាំងអស់នោះឯង គប្បីជ្រាបថាជាធម្មជាតិសូន្យ ព្រោះមិនមានអ្នកសោយ មិនមានអ្នកធ្វើ មិនមានអ្នករលត់ និងមិនមានអ្នកទៅឡើយ»។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបពោលពាក្យនេះថា៖

‘‘ทุกฺขเมว หิ, น โกจิ ทุกฺขิโต, การโก น, กิริยาว วิชฺชติ;

อตฺถิ นิพฺพุติ, น นิพฺพุโต ปุมา, มคฺคมตฺถิ, คมโก น วิชฺชตี’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๒.๕๖๗);

«ទុក្ខមានពិតប្រាកដ តែអ្នករងទុក្ខមិនមានឡើយ, អ្នកធ្វើមិនមាន មានតែអំពើ (កិរិយា) ប៉ុណ្ណោះ, សេចក្តីរលត់ (និព្វាន) មានពិត តែបុគ្គលអ្នករលត់មិនមានឡើយ, ផ្លូវ (មគ្គ) មានពិត តែអ្នកដើរតាមផ្លូវមិនមានឡើយ»។

อถ วา –

ម៉្យាងទៀត៖

‘‘ธุวสุภสุขตฺตสุญฺญํ, ปุริมทฺวยมตฺตสุญฺญมมตปทํ;

ธุวสุขอตฺตวิรหิโต, มคฺโค อิติ สุญฺญตา เตสู’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๒.๕๖๗);

«សច្ចៈពីរខាងដើម (ទុក្ខ និងសមុទ័យ) សូន្យចាកភាពទៀង ភាពល្អ ភាពជាសុខ និងភាពជាខ្លួន, ព្រះនិព្វានជាឋានមិនស្លាប់ សូន្យចាកខ្លួន, ផ្លូវ (មគ្គ) ប្រាសចាកភាពទៀង ភាពជាសុខ និងភាពជាខ្លួន គប្បីជ្រាបសេចក្តីសូន្យក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះ»។

สจฺจฏฺเฐนาติ อวิสํวาทกฏฺเฐน. ปฏิเวธฏฺเฐนาติ มคฺคกฺขเณ ปฏิวิชฺฌิตพฺพฏฺเฐน. เอกสงฺคหิตานีติ ตถฏฺฐาทินา เอเกเกเนว อตฺเถน สงฺคหิตานิ, เอกคณนํ คตานีติ อตฺโถ. ยํ เอกสงฺคหิตํ, ตํ เอกตฺตนฺติ ยสฺมา เอเกน สงฺคหิตํ, ตสฺมา เอกตฺตนฺติ อตฺโถ. สจฺจานํ พหุตฺเตปิ เอกตฺตมเปกฺขิตฺวา เอกวจนํ กตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ ปุพฺพภาเค จตุนฺนํ สจฺจานํ นานตฺเตกตฺตํ สฺวาวตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา ฐิโต มคฺคกฺขเณ [Pg.198] เอเกน มคฺคญาเณน ตถฏฺฐาทิตํตํเอกตฺตํ ปฏิวิชฺฌติ. กถํ? นิโรธสจฺจสฺส ตถฏฺฐาทิเก เอกตฺเต ปฏิวิทฺเธ เสสสจฺจานมฺปิ ตถฏฺฐาทิกํ เอกตฺตํ ปฏิวิทฺธเมว โหติ. ยถา ปุพฺพภาเค ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นานตฺเตกตฺตํ สฺวาวตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา ฐิตสฺส มคฺควุฏฺฐานกาเล อนิจฺจโต วา ทุกฺขโต วา อนตฺตโต วา วุฏฺฐหนฺตสฺส เอกสฺมิมฺปิ ขนฺเธ อนิจฺจาทิโต ทิฏฺเฐ เสสขนฺธาปิ อนิจฺจาทิโต ทิฏฺฐาว โหนฺติ, เอวมิทนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺโฐ ตถฏฺโฐติ ทุกฺขสจฺจสฺส ปีฬนฏฺฐาทิโก จตุพฺพิโธ อตฺโถ สภาวฏฺเฐน ตถฏฺโฐ. เสสสจฺเจสุปิ เอเสว นโย. โสเยว จตุพฺพิโธ อตฺโถ อตฺตาภาวโต อนตฺตฏฺโฐ. วุตฺตสภาเว อวิสํวาทกโต สจฺจฏฺโฐ. มคฺคกฺขเณ ปฏิวิชฺฌิตพฺพโต ปฏิเวธฏฺโฐ วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ.

«សច្ចដ្ឋេន» បានដល់ ដោយអត្ថថាជាសភាវៈមិនឃ្លាតឃ្លាត (មិនខុសប្លែក)។ «បដិវេធដ្ឋេន» បានដល់ ដោយអត្ថថាជាសភាវៈដែលត្រូវចាក់ធ្លុះក្នុងខណៈនៃមគ្គ។ ពាក្យថា «ឯកសង្គហិតានិ» សេចក្តីថា សង្គ្រោះចូលដោយអត្ថនីមួយៗ មានតថដ្ឋៈ (អត្ថពិត) ជាដើម គឺដល់នូវការរាប់តែមួយ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «យំ ឯកសង្គហិតំ តំ ឯកត្តំ» សេចក្តីថា ព្រោះសង្គ្រោះចូលដោយភាពជាតែមួយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ឯកត្តៈ (ភាពជាតែមួយ) នេះជាអត្ថ។ ទោះបីសច្ចៈទាំងឡាយមានច្រើនយ៉ាងក៏ដោយ ក៏លោកប្រើឯកវចនៈ ដោយសំដៅយកភាពជាតែមួយ។ ពាក្យថា «ឯកត្តំ ឯកេន ញាណេន បដិវិជ្ឈតិ» សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកតាំងនៅដោយកំណត់ទុកយ៉ាងល្អនូវភាពផ្សេងគ្នា និងភាពជាតែមួយនៃសច្ចៈទាំង ៤ ក្នុងបុព្វភាគ តែងចាក់ធ្លុះនូវភាពជាតែមួយនោះៗ មានតថដ្ឋៈជាដើម ដោយមគ្គញាណតែមួយក្នុងខណៈនៃមគ្គ។ សួរថា ដូចម្តេច? ឆ្លើយថា កាលបើចាក់ធ្លុះភាពជាតែមួយមានតថដ្ឋៈជាដើមនៃនិរោធសច្ចៈហើយ សច្ចៈដែលសេសសល់ក៏ឈ្មោះថាបានចាក់ធ្លុះភាពជាតែមួយមានតថដ្ឋៈជាដើមនោះដែរ។ គប្បីឃើញសេចក្តីនេះ ដូចជាបុគ្គលអ្នកតាំងនៅដោយកំណត់ទុកយ៉ាងល្អនូវភាពផ្សេងគ្នា និងភាពជាតែមួយនៃខន្ធទាំង ៥ ក្នុងបុព្វភាគ កាលដែលចេញចាក (វិបស្សនា) ក្នុងខណៈចេញចាកមគ្គ ដោយអំណាចអនិច្ចៈក្តី ទុក្ខៈក្តី អនត្តាក្តី កាលបើឃើញខន្ធសូម្បីតែមួយដោយភាពជាអនិច្ចៈជាដើមហើយ ខន្ធដែលសេសសល់ក៏ឈ្មោះថាបានឃើញដោយភាពជាអនិច្ចៈជាដើមដែរ យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីនេះក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះចុះ។ ពាក្យថា «ទុក្ខស្ស ទុក្ខដ្ឋោ តថដ្ឋោ» សេចក្តីថា អត្ថ ៤ យ៉ាង មានបីឡនដ្ឋៈ (អត្ថថាបៀតបៀន) ជាដើមនៃទុក្ខសច្ចៈ ឈ្មោះថា តថដ្ឋៈ (អត្ថពិត) ដោយអត្ថជាសភាវៈពិត។ សូម្បីក្នុងសច្ចៈដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ អត្ថ ៤ យ៉ាងនោះឯង ឈ្មោះថា អនត្តដ្ឋៈ (អត្ថថាជាអនត្តា) ព្រោះគ្មានអត្តា។ ឈ្មោះថា សច្ចដ្ឋៈ (អត្ថថាជាសច្ចៈ) ព្រោះមិនឃ្លាតចាកសភាវៈដែលពោលហើយ។ ឈ្មោះថា បដិវេធដ្ឋៈ (អត្ថថាជាការចាក់ធ្លុះ) ព្រោះជាសភាវៈដែលត្រូវចាក់ធ្លុះក្នុងខណៈនៃមគ្គ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

๑๐. ยํ อนิจฺจนฺติอาทิ สามญฺญลกฺขณปุพฺพงฺคมํ กตฺวา ทสฺสิตํ. ตตฺถ ยํ อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตํ อนิจฺจนฺติ ทุกฺขสมุทยมคฺคา คหิตา. ตานิ หิ ตีณิ สจฺจานิ อนิจฺจานิ เจว อนิจฺจตฺตา ทุกฺขานิ จ. ยํ อนิจฺจญฺจ ทุกฺขญฺจ, ตํ อนตฺตาติ ตานิเยว ตีณิ คหิตานิ. ยํ อนิจฺจญฺจ ทุกฺขญฺจ อนตฺตา จาติ เตหิ ตีหิ สห นิโรธสจฺจญฺจ สงฺคหิตํ. จตฺตาริปิ หิ อนตฺตาเยว. ตํ ตถนฺติ ตํ สจฺจจตุกฺกํ สภาวภูตํ. ตํ สจฺจนฺติ ตเทว สจฺจจตุกฺกํ ยถาสภาเว อวิสํวาทกํ. นวหากาเรหีติอาทีสุ ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อภิญฺเญยฺย’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓; สํ. นิ. ๔.๔๖) วจนโต อภิญฺญฏฺเฐน, ทุกฺขสฺส ปริญฺญฏฺเฐ, สมุทยสฺส ปหานฏฺเฐ, มคฺคสฺส ภาวนฏฺเฐ, นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยฏฺเฐ อาเวนิเกปิ อิธ จตูสุปิ สจฺเจสุ ญาตปริญฺญาสพฺภาวโต ปริญฺญฏฺเฐน, จตุสจฺจทสฺสเนน ปหานสพฺภาวโต ปหานฏฺเฐน, จตุสจฺจภาวนาสพฺภาวโต ภาวนฏฺเฐน, จตุนฺนํ สจฺจานํ สจฺฉิกิริยสพฺภาวโต สจฺฉิกิริยฏฺเฐนาติ นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. นวหากาเรหิ ตถฏฺเฐนาติอาทีสุ ปฐมํ วุตฺตนเยเนว โยชนา กาตพฺพา.

១០. ពាក្យថា «យំ អនិច្ចំ» ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងឡើងដោយធ្វើសាមញ្ញលក្ខណៈឱ្យជាប្រធាន។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «យំ អនិច្ចំ តំ ទុក្ខំ យំ ទុក្ខំ តំ អនិច្ចំ» សំដៅយកទុក្ខសច្ចៈ សមុទយសច្ចៈ និងមគ្គសច្ចៈ។ ព្រោះថា សច្ចៈទាំង ៣ នោះ ជាអនិច្ចៈផង ជាទុក្ខផង ព្រោះភាពជាអនិច្ចៈ។ ពាក្យថា «យំ អនិច្ចញ្ច ទុក្ខញ្ច តំ អនត្តា» សំដៅយកសច្ចៈទាំង ៣ នោះឯង។ ពាក្យថា «យំ អនិច្ចញ្ច ទុក្ខញ្ច អនត្តា ច» សំដៅយកនិរោធសច្ចៈរួមជាមួយសច្ចៈទាំង ៣ នោះដែរ។ ព្រោះថាសូម្បីសច្ចៈទាំង ៤ ក៏ជាអនត្តាដូចគ្នា។ ពាក្យថា «តំ តថំ» សេចក្តីថា សច្ចចតុក្កៈនោះ ជាសភាវៈពិត។ ពាក្យថា «តំ សច្ចំ» សេចក្តីថា សច្ចចតុក្កៈនោះឯង មិនឃ្លាតចាកសភាវៈពិត។ ក្នុងពាក្យថា «នវហាកា រេហិ» ជាដើម គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកដោយអត្ថថាជាធម៌គួរដឹងច្បាស់ (អភិញ្ញដ្ឋៈ) ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងពួង គួរដឹងច្បាស់» និងដោយអត្ថថាជាធម៌គប្បីកំណត់ដឹង (បរិញ្ញដ្ឋៈ) ក្នុងអត្ថជាគ្រឿងកំណត់ដឹងនៃទុក្ខសច្ចៈ ដោយអត្ថថាជាធម៌គប្បីលះបង់ (បហានដ្ឋៈ) នៃសមុទយសច្ចៈ ដោយអត្ថថាជាធម៌គប្បីចម្រើន (ភាវនដ្ឋៈ) នៃមគ្គសច្ចៈ ដោយអត្ថថាជាធម៌គប្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ (សច្ឆិកិរិយដ្ឋៈ) នៃនិរោធសច្ចៈ ទោះបីជាអត្ថដាច់ដោយឡែកពីគ្នាក៏ដោយ តែក្នុងទីនេះ ព្រោះមានញាតបរិញ្ញាក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ គប្បីដឹងដោយអត្ថថាជាធម៌គប្បីកំណត់ដឹង (បរិញ្ញដ្ឋៈ) ព្រោះមានការលះបង់ដោយការឃើញសច្ចៈទាំង ៤ គប្បីដឹងដោយអត្ថថាជាធម៌គប្បីលះបង់ (បហានដ្ឋៈ) ព្រោះមានការចម្រើនសច្ចៈទាំង ៤ គប្បីដឹងដោយអត្ថថាជាធម៌គប្បីចម្រើន (ភាវនដ្ឋៈ) ព្រោះមានការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវសច្ចៈទាំង ៤ គប្បីដឹងដោយអត្ថថាជាធម៌គប្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ (សច្ឆិកិរិយដ្ឋៈ)។ ក្នុងពាក្យថា «នវហាកា រេហិ តថដ្ឋេន» ជាដើម គប្បីធ្វើការប្រកបសេចក្តីតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងខាងដើម។

๑๑. ทฺวาทสหิ อากาเรหีติอาทีสุ ตถฏฺฐาทโย ญาณกถายํ วุตฺตตฺถา. เอเตสํ นิทฺเทเสปิ วุตฺตนเยเนว โยชนา เวทิตพฺพา.

១១. ក្នុងពាក្យថា «ទ្វាទសហិ អាការេហិ» ជាដើម ពាក្យមានតថដ្ឋៈជាដើម មានអត្ថពោលទុកហើយក្នុងញាណកថា។ សូម្បីក្នុងការសម្តែងសេចក្តីនៃពាក្យទាំងនោះ គប្បីជ្រាបការប្រកបសេចក្តីតាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង។

๑๒. สจฺจานํ กติ ลกฺขณานีติอาทีสุ อุปริ วตฺตพฺพานิ ฉ ลกฺขณานิ สงฺขตาสงฺขตวเสน ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ทฺเว ลกฺขณานีติ อาห. ตตฺถ [Pg.199] สงฺขตลกฺขณญฺจ อสงฺขตลกฺขณญฺจาติ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อสงฺขตสฺส อสงฺขตลกฺขณานิ น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย ปญฺญายติ, น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๗-๔๘) เอวํ วุตฺตํ สงฺขตสฺส สงฺขตมิติ ลกฺขณญฺจ อสงฺขตสฺส อสงฺขตมิติ ลกฺขณญฺจ. สงฺขตํ ปน น ลกฺขณํ, ลกฺขณํ น สงฺขตํ. น จ สงฺขตํ วินา ลกฺขณํ ปญฺญาเปตุํ สกฺกา, นปิ ลกฺขณํ วินา สงฺขตํ. ลกฺขเณน ปน สงฺขตํ ปากฏํ โหติ.

១២. ក្នុងពាក្យថា «សច្ចានំ កតិ លក្ខណានិ» ជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទ្រង់ចែកលក្ខណៈ ៦ យ៉ាងដែលនឹងពោលខាងមុខជា ២ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសង្ខតៈនិងអសង្ខតៈ ហើយពោលថា «លក្ខណៈ ២ យ៉ាង»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «សង្ខតលក្ខណញ្ច អសង្ខតលក្ខណញ្ច» បានដល់ លក្ខណៈថាជាសង្ខតៈនៃសង្ខតធម៌ និងលក្ខណៈថាជាអសង្ខតៈនៃអសង្ខតធម៌ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សង្ខតលក្ខណៈនៃសង្ខតធម៌នេះមាន ៣ យ៉ាង គឺការកើតឡើងប្រាកដ ១ ការវិនាសទៅប្រាកដ ១ កាលដែលឋិតនៅ ភាពជាយ៉ាងដទៃប្រាកដ ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អសង្ខតលក្ខណៈនៃអសង្ខតធម៌នេះមាន ៣ យ៉ាង គឺការកើតឡើងមិនប្រាកដ ១ ការវិនាសទៅមិនប្រាកដ ១ កាលដែលឋិតនៅ ភាពជាយ៉ាងដទៃមិនប្រាកដ ១»។ ម្យ៉ាងទៀត សង្ខតធម៌មិនមែនជាលក្ខណៈ លក្ខណៈក៏មិនមែនជាសង្ខតធម៌ដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត បុគ្គលមិនអាចបញ្ញត្តលក្ខណៈដោយវៀរចាកសង្ខតធម៌បានឡើយ ហើយក៏មិនអាចបញ្ញត្តសង្ខតធម៌ដោយវៀរចាកលក្ខណៈបានដែរ។ ប៉ុន្តែ សង្ខតធម៌តែងប្រាកដច្បាស់បានក៏ព្រោះតែលក្ខណៈ។

ปุน ตเทว ลกฺขณทฺวยํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ฉ ลกฺขณานีติ อาห. สงฺขตานํ สจฺจานนฺติ ทุกฺขสมุทยมคฺคสจฺจานํ. ตานิ หิ ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กตตฺตา สงฺขตานิ. อุปฺปาโทติ ชาติ. ปญฺญายตีติ ชานียติ. วโยติ ภงฺโค. ฐิตานํ อญฺญถตฺตนฺติ ฐิติปฺปตฺตานํ อญฺญถาภาโว ชรา. ติณฺณํ สงฺขตสจฺจานํ นิปฺผนฺนตฺตา อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ วุตฺตํ, เตสํเยว ปน อุปฺปาทสฺส, ชราย ภงฺคสฺส จ อนิปฺผนฺนตฺตา อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ น วตฺตพฺพํ. สงฺขตนิสฺสิตตฺตา อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ น ปญฺญายตีติ น วตฺตพฺพํ. สงฺขตวิการตฺตา ปน สงฺขตนฺติ วตฺตพฺพํ. ทุกฺขสมุทยานํ อุปฺปาทชราภงฺคา สจฺจปริยาปนฺนา, มคฺคสจฺจสฺส อุปฺปาทชราภงฺคา น สจฺจปริยาปนฺนาติ วทนฺติ. ตตฺถ ‘‘สงฺขตานํ อุปฺปาทกฺขเณ สงฺขตาปิ อุปฺปาทลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ, อุปฺปาเท วีติวตฺเต สงฺขตาปิ ชราลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ, ภงฺคกฺขเณ สงฺขตาปิ ชราปิ ภงฺคลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายตี’’ติ ขนฺธกวคฺคฏฺฐกถายํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๓๗-๓๘) วุตฺตํ. อสงฺขตสฺส สจฺจสฺสาติ นิโรธสจฺจสฺส. ตญฺหิ ปจฺจเยหิ สมาคมฺม อกตตฺตา สยเมว นิปฺผนฺนนฺติ อสงฺขตํ. ฐิตสฺสาติ นิจฺจตฺตา ฐิตสฺส, น ฐานปฺปตฺตตฺตา. ปุน ตเทว ลกฺขณทฺวยํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ทฺวาทส ลกฺขณานีติ อาห.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងសម្តែងនូវលក្ខណៈ ២ យ៉ាងនោះឯងឱ្យពិស្តារ ទើបពោលថា «លក្ខណៈ ៦ យ៉ាង»។ ពាក្យថា «សង្ខតានំ សច្ចានំ» សេចក្តីថា នៃទុក្ខសច្ចៈ សមុទយសច្ចៈ និងមគ្គសច្ចៈ។ ព្រោះថាសច្ចៈទាំងនោះ ឈ្មោះថាសង្ខតៈ ព្រោះជាធម៌ដែលបច្ច័យទាំងឡាយប្រជុំតាក់តែងឡើង។ ពាក្យថា «ឧប្បាទោ» គឺជាតិ (ការកើត)។ ពាក្យថា «បញ្ញាយតិ» គឺដឹងបាន. ពាក្យថា «វយោ» គឺភង្គៈ (ការរលាយ)។ ពាក្យថា «ឋិតានំ អញ្ញថត្តំ» សេចក្តីថា ភាពជាយ៉ាងដទៃនៃធម៌ទាំងឡាយដែលដល់នូវឋិតិខណៈ គឺជរា។ ព្រោះសង្ខតសច្ចៈទាំង ៣ ជាធម៌សម្រេចឡើង (និប្ផន្នៈ) ហេតុនោះទើបលោកពោលនូវការកើត ការរលាយ និងភាពជាយ៉ាងដទៃ ប៉ុន្តែព្រោះការកើត ជរា និងការរលាយនៃសច្ចៈទាំងនោះឯង មិនមែនជាធម៌សម្រេចឡើង (អនិប្ផន្នៈ) ហេតុនោះមិនគប្បីពោលនូវការកើត ការរលាយ និងភាពជាយ៉ាងដទៃឡើយ។ មិនគប្បីពោលថា ព្រោះអាស្រ័យសង្ខតធម៌ ហេតុនោះការកើត ការរលាយ និងភាពជាយ៉ាងដទៃ ទើបមិនប្រាកដឡើយ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះជាវិការៈនៃសង្ខតធម៌ ហេតុនោះទើបគប្បីពោលថាជាសង្ខតៈ។ អាចារ្យខ្លះពោលថា ការកើត ជរា និងការរលាយនៃទុក្ខសច្ចៈនិងសមុទយសច្ចៈ រាប់បញ្ចូលក្នុងសច្ចៈ ចំណែកឯការកើត ជរា និងការរលាយនៃមគ្គសច្ចៈ មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងសច្ចៈឡើយ។ ក្នុងសេចក្តីនោះ មានពាក្យពោលទុកក្នុងខន្ធកវគ្គអដ្ឋកថាថា «ក្នុងឧប្បាទខណៈនៃសង្ខតធម៌ទាំងឡាយ សូម្បីសង្ខតធម៌ក្តី ឧប្បាទលក្ខណៈក្តី ខណៈនៃសង្ខតធម៌នោះដែលរាប់ថាជាកាលក្តី តែងប្រាកដ កាលបើឧប្បាទខណៈកន្លងទៅហើយ សូម្បីសង្ខតធម៌ក្តី ជរាលក្ខណៈក្តី ខណៈនៃសង្ខតធម៌នោះដែលរាប់ថាជាកាលក្តី តែងប្រាកដ ក្នុងភង្គខណៈ សូម្បីសង្ខតធម៌ក្តី ជរាក្តី ភង្គលក្ខណៈក្តី ខណៈនៃសង្ខតធម៌នោះដែលរាប់ថាជាកាលក្តី តែងប្រាកដ»។ ពាក្យថា «អសង្ខតស្ស សច្ចស្ស» សេចក្តីថា នៃនិរោធសច្ចៈ។ ព្រោះថានិរោធសច្ចៈនោះ ឈ្មោះថាអសង្ខតៈ ព្រោះជាធម៌សម្រេចឡើងដោយខ្លួនឯង ដោយមិនមានបច្ច័យទាំងឡាយមកប្រជុំតាក់តែងឡើយ។ ពាក្យថា «ឋិតស្ស» សេចក្តីថា នៃធម៌ដែលឋិតនៅព្រោះភាពជាធម៌ទៀងទាត់ មិនមែនព្រោះដល់នូវឋិតិខណៈឡើយ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងសម្តែងនូវលក្ខណៈ ២ យ៉ាងនោះឯងឱ្យពិស្តារជាថ្មីទៀត ទើបពោលថា «លក្ខណៈ ១២ យ៉ាង»។

จตุนฺนํ สจฺจานํ กติ กุสลาติอาทีสุ อพฺยากตนฺติ วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ รูปาพฺยากตํ นิพฺพานาพฺยากตนฺติ จตูสุ อพฺยากเตสุ นิพฺพานาพฺยากตํ. จตฺตาริปิ หิ กุสลากุสลลกฺขเณน น พฺยากตตฺตา อพฺยากตานิ. สิยา กุสลนฺติ กามาวจรรูปาวจรารูปาวจรกุสลานํ วเสน [Pg.200] กุสลมฺปิ ภเวยฺย. สิยา อกุสลนฺติ ตณฺหํ ฐเปตฺวา เสสากุสลวเสน. สิยา อพฺยากตนฺติ กามาวจรรูปาวจรารูปาวจรวิปากกิริยานํ รูปานญฺจ วเสน. สิยา ตีณิ สจฺจานีติอาทีสุ สงฺคหิตานีติ คณิตานิ. วตฺถุวเสนาติ อกุสลกุสลาพฺยากตทุกฺขสมุทยนิโรธมคฺคสงฺขาตวตฺถุวเสน. ยํ ทุกฺขสจฺจํ อกุสลนฺติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ อวเสสํ อกุสลํ. อกุสลฏฺเฐน ทฺเว สจฺจานิ เอกสจฺเจน สงฺคหิตานีติ อิมานิ ทฺเว ทุกฺขสมุทยสจฺจานิ อกุสลฏฺเฐน เอกสจฺเจน สงฺคหิตานิ, อกุสลสจฺจํ นาม โหตีติ อตฺโถ. เอกสจฺจํ ทฺวีหิ สจฺเจหิ สงฺคหิตนฺติ เอกํ อกุสลสจฺจํ ทฺวีหิ ทุกฺขสมุทยสจฺเจหิ สงฺคหิตํ. ยํ ทุกฺขสจฺจํ กุสลนฺติ เตภูมกํ กุสลํ. อิมานิ ทฺเว ทุกฺขมคฺคสจฺจานิ กุสลฏฺเฐน เอกสจฺเจน สงฺคหิตานิ, กุสลสจฺจํ นาม โหติ. เอกํ กุสลสจฺจํ ทฺวีหิ ทุกฺขมคฺคสจฺเจหิ สงฺคหิตํ. ยํ ทุกฺขสจฺจํ อพฺยากตนฺติ เตภูมกวิปากกิริยา รูปญฺจ. อิมานิ ทฺเว ทุกฺขนิโรธสจฺจานิ อพฺยากตฏฺเฐน เอกสจฺเจน สงฺคหิตานิ, เอกํ อพฺยากตสจฺจํ นาม โหติ. เอกํ อพฺยากตสจฺจํ ทฺวีหิ ทุกฺขนิโรธสจฺเจหิ สงฺคหิตํ. ตีณิ สจฺจานิ เอกสจฺเจน สงฺคหิตานีติ สมุทยมคฺคนิโรธสจฺจานิ เอเกน อกุสลกุสลาพฺยากตภูเตน ทุกฺขสจฺเจน สงฺคหิตานิ. เอกํ สจฺจํ ตีหิ สจฺเจหิ สงฺคหิตนฺติ เอกํ ทุกฺขสจฺจํ วิสุํ อกุสลกุสลอพฺยากตภูเตหิ สมุทยมคฺคนิโรธสจฺเจหิ สงฺคหิตํ. เกจิ ปน ‘‘ทุกฺขสมุทยสจฺจานิ อกุสลฏฺเฐน สมุทยสจฺเจน สงฺคหิตานิ, ทุกฺขมคฺคสจฺจานิ กุสลฏฺเฐน มคฺคสจฺเจน สงฺคหิตานิ, น ทสฺสนฏฺเฐน. ทุกฺขนิโรธสจฺจานิ อพฺยากตฏฺเฐน นิโรธสจฺเจน สงฺคหิตานิ, น อสงฺขตฏฺเฐนา’’ติ วณฺณยนฺติ.

ក្នុងពាក្យថា «ចតូន្នំ សច្ចានំ កតិ កុសលា» ជាដើម ពាក្យថា «អព្យាកតំ» សំដៅយកនិព្វានអព្យាកតៈ ក្នុងបណ្តាអព្យាកតៈទាំង ៤ គឺ វិបាកអព្យាកតៈ កិរិយាអព្យាកតៈ រូបអព្យាកតៈ និងនិព្វានអព្យាកតៈ។ ព្រោះថាធម៌ទាំង ៤ នោះ ឈ្មោះថាអព្យាកតៈ ព្រោះមិនបានសម្តែងទុកដោយលក្ខណៈជាកុសលនិងអកុសល។ ពាក្យថា «សិយា កុសលំ» សេចក្តីថា សូម្បីជាកុសលក៏គប្បីមាន ដោយអំណាចនៃកាមាវចរកុសល រូបាវចរកុសល និងអរូបាវចរកុសល។ ពាក្យថា «សិយា អកុសលំ» សេចក្តីថា សូម្បីជាអកុសលក៏គប្បីមាន ដោយអំណាចនៃអកុសលធម៌ដែលសេសសល់ វៀរលែងតែតណ្ហា។ ពាក្យថា «សិយា អព្យាកតំ» សេចក្តីថា សូម្បីជាអព្យាកតៈក៏គប្បីមាន ដោយអំណាចនៃកាមាវចរ រូបាវចរ អរូបាវចរវិបាក និងកិរិយាចិត្ត ព្រមទាំងរូបទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យថា «សិយា តីណិ សច្ចានិ» ជាដើម ពាក្យថា «សង្គហិតានិ» គឺរាប់បញ្ចូលហើយ។ ពាក្យថា «វត្ថុវសេនា» គឺដោយអំណាចនៃវត្ថុដែលរាប់ថាជាអកុសល កុសល អព្យាកតៈ ទុក្ខសច្ចៈ សមុទយសច្ចៈ និរោធសច្ចៈ និងមគ្គសច្ចៈ។ ពាក្យថា «យំ ទុក្ខសច្ចំ អកុសលំ» សេចក្តីថា អកុសលធម៌ដែលសេសសល់ វៀរលែងតែតណ្ហា ឈ្មោះថាអកុសល។ ពាក្យថា «អកុសលដ្ឋេន ទ្វេ សច្ចានិ ឯកសច្ចកេន សង្គហិតានិ» សេចក្តីថា ទុក្ខសច្ចៈនិងសមុទយសច្ចៈទាំង ២ នេះ សង្គ្រោះចូលដោយសច្ចៈតែមួយ ដោយអត្ថថាជាអកុសល គឺឈ្មោះថាអកុសលសច្ចៈ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា «ឯកសច្ចំ ទ្វីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតំ» សេចក្តីថា អកុសលសច្ចៈតែមួយ សង្គ្រោះចូលដោយទុក្ខសច្ចៈនិងសមុទយសច្ចៈទាំង ២។ ពាក្យថា «យំ ទុក្ខសច្ចំ កុសលំ» សេចក្តីថា កុសលធម៌ជាភូមិ ៣ (ត្រៃភូមិ)។ ទុក្ខសច្ចៈនិងមគ្គសច្ចៈទាំង ២ នេះ សង្គ្រោះចូលដោយសច្ចៈតែមួយ ដោយអត្ថថាជាកុសល គឺឈ្មោះថាកុសលសច្ចៈ។ កុសលសច្ចៈតែមួយ សង្គ្រោះចូលដោយទុក្ខសច្ចៈនិងមគ្គសច្ចៈទាំង ២។ ពាក្យថា «យំ ទុក្ខសច្ចំ អព្យាកតំ» សេចក្តីថា វិបាកនិងកិរិយាជាភូមិ ៣ ព្រមទាំងរូប។ ទុក្ខសច្ចៈនិងនិរោធសច្ចៈទាំង ២ នេះ សង្គ្រោះចូលដោយសច្ចៈតែមួយ ដោយអត្ថថាជាអព្យាកតៈ គឺឈ្មោះថាអព្យាកតសច្ចៈ។ អព្យាកតសច្ចៈតែមួយ សង្គ្រោះចូលដោយទុក្ខសច្ចៈនិងនិរោធសច្ចៈទាំង ២។ ពាក្យថា «តីណិ សច្ចានិ ឯកសច្ចេន សង្គហិតានិ» សេចក្តីថា សមុទយសច្ចៈ មគ្គសច្ចៈ និងនិរោធសច្ចៈ សង្គ្រោះចូលដោយទុក្ខសច្ចៈតែមួយ ដែលជាអកុសល កុសល និងអព្យាកតៈ។ ពាក្យថា «ឯកំ សច្ចំ តីហិ សច្ចេហិ សង្គហិតំ» សេចក្តីថា ទុក្ខសច្ចៈតែមួយ សង្គ្រោះចូលដោយសមុទយសច្ចៈ មគ្គសច្ចៈ និងនិរោធសច្ចៈ ដែលជាអកុសល កុសល និងអព្យាកតៈផ្សេងៗ គ្នា។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ទុក្ខសច្ចៈនិងសមុទយសច្ចៈ សង្គ្រោះចូលដោយសមុទយសច្ចៈ ដោយអត្ថថាជាអកុសល ទុក្ខសច្ចៈនិងមគ្គសច្ចៈ សង្គ្រោះចូលដោយមគ្គសច្ចៈ ដោយអត្ថថាជាកុសល មិនមែនដោយអត្ថថាជាគ្រឿងឃើញ (ទស្សនដ្ឋៈ) ឡើយ ទុក្ខសច្ចៈនិងនិរោធសច្ចៈ សង្គ្រោះចូលដោយនិរោធសច្ចៈ ដោយអត្ថថាជាអព្យាកតៈ មិនមែនដោយអត្ថថាជាអសង្ខតៈ (អសង្ខតដ្ឋៈ) ឡើយ» នេះជាការពណ៌នា។

๒. ทุติยสุตฺตนฺตปาฬิวณฺณนา

២. ការពណ៌នាសូត្រទីពីរ

๑๓. ปุน อญฺญสฺส สุตฺตนฺตสฺส อตฺถวเสน สจฺจปฺปฏิเวธํ นิทฺทิสิตุกาโม ปุพฺเพ เม, ภิกฺขเวติอาทิกํ สุตฺตนฺตํ อาหริตฺวา ทสฺเสสิ. ตตฺถ ปุพฺเพ เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธาติ ภิกฺขเว, มม สมฺโพธิโต สพฺพญฺญุตญฺญาณโต ปุพฺเพ. อนภิสมฺพุทฺธสฺสาติ สพฺพธมฺเม อปฺปฏิวิทฺธสฺส. โพธิสตฺตสฺเสว สโตติ โพธิสตฺตภูตสฺเสว. เอตทโหสีติ โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส เอตํ ปริวิตกฺกิตํ อโหสิ. อสฺสาโทติ อสฺสาทียตีติ อสฺสาโท. อาทีนโวติ โทโส. นิสฺสรณนฺติ อปคมนํ. สุขนฺติ [Pg.201] สุขยตีติ สุขํ, ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. โสมนสฺสนฺติ ปีติโสมนสฺสโยคโต โสภนํ มโน อสฺสาติ สุมโน, สุมนสฺส ภาโว โสมนสฺสํ, สุขเมว ปีติโยคโต วิเสสิตํ. อนิจฺจนฺติ อทฺธุวํ. ทุกฺขนฺติ ทุกฺขวตฺถุตฺตา สงฺขารทุกฺขตฺตา จ ทุกฺขํ. วิปริณามธมฺมนฺติ อวสี หุตฺวา ชราภงฺควเสน ปริวตฺตนปกติกํ. เอเตน อนตฺตภาโว วุตฺโต โหติ. ฉนฺทราควินโยติ ฉนฺทสงฺขาตสฺส ราคสฺส สํวรณํ, น วณฺณราคสฺส. ฉนฺทราคปฺปหานนฺติ ตสฺเสว ฉนฺทราคสฺส ปชหนํ.

១៣. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលនឹងសម្តែងនូវការចាក់ធ្លុះសច្ចៈ ដោយអំណាចនៃសូត្រដទៃទៀត ទើបនាំយកសូត្រមានពាក្យថា «បុព្វេ មេ ភិក្ខវេ» ជាដើម មកសម្តែង។ ក្នុងសូត្រនោះ ពាក្យថា «បុព្វេ មេ ភិក្ខវេ សម្ពោធា» សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ក្នុងកាលមុនអំពីការត្រាស់ដឹង គឺមុនការបាននូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណរបស់តថាគត។ ពាក្យថា «អនភិសម្ពុទ្ធស្ស» សេចក្តីថា របស់តថាគតដែលមិនទាន់បានចាក់ធ្លុះនូវធម៌ទាំងពួង។ ពាក្យថា «ពោធិសត្តស្សេវ សតោ» សេចក្តីថា ក្នុងកាលដែលនៅជាព្រះពោធិសត្វនៅឡើយ។ ពាក្យថា «ឯតទហោសិ» សេចក្តីថា ព្រះតម្រិះនេះបានកើតឡើងដល់តថាគតដែលគង់នៅលើពោធិបល្ល័ង្ក។ ពាក្យថា «អស្សាដោ» សេចក្តីថា ធម្មជាតិដែលសត្វតែងត្រេកអរ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា អស្សាទៈ (សេចក្តីត្រេកអរ)។ ពាក្យថា «អាទីនវោ» គឺទោស។ ពាក្យថា «និស្សរណំ» គឺការចាកចេញទៅ (ការរំលាស់ចេញ)។ ពាក្យថា «សុខំ» សេចក្តីថា ធម្មជាតិដែលធ្វើឱ្យសប្បាយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា សុខៈ សេចក្តីថា សេចក្តីសុខកើតឡើងដល់បុគ្គលណា ក៏ធ្វើឱ្យបុគ្គលនោះមានសេចក្តីសុខ នេះជាអត្ថក្នុងពាក្យនេះ។ ពាក្យថា «សោមនស្សំ» សេចក្តីថា ចិត្តដែលល្អប្រពៃព្រោះប្រកបដោយបីតិនិងសោមនស្ស ឈ្មោះថា សុមនៈ ភាពនៃសុមនៈនោះ ឈ្មោះថា សោមនស្ស គឺសេចក្តីសុខនោះឯងដែលលោកធ្វើឱ្យប្លែកដោយការប្រកបជាមួយបីតិ។ ពាក្យថា «អនិច្ចំ» គឺមិនទៀង។ ពាក្យថា «ទុក្ខំ» សេចក្តីថា ជាទុក្ខ ព្រោះជាទីតាំងនៃទុក្ខ និងព្រោះភាពជាសង្ខារទុក្ខ។ ពាក្យថា «វិបរិណាមធម្មំ» សេចក្តីថា មានសភាវៈប្រែប្រួលទៅដោយអំណាចនៃជរានិងភង្គៈ ដោយមិនស្ថិតនៅក្នុងអំណាចឡើយ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាអនត្តា។ ពាក្យថា «ឆន្ទរាគវិនយោ» សេចក្តីថា ការសង្រួម (ការកំចាត់) នូវរាគៈដែលរាប់ថាជាឆន្ទៈ មិនមែនការសង្រួមវណ្ណរាគៈឡើយ។ ពាក្យថា «ឆន្ទរាគប្បហានំ» គឺការលះបង់នូវឆន្ទរាគៈនោះឯង។

ยาวกีวญฺจาติอาทีสุ ยาว อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ…เป… ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ น อธิเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌึ, ตาว อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อนุตฺตรํ สพฺพญฺญุภาวํ อภิสมฺพุทฺโธ อภิสเมตาวี อรหนฺติ เนวาหํ ปจฺจญฺญาสึ เนว ปฏิญฺญํ อกาสินฺติ สมฺพนฺธโต อตฺโถ. กีวญฺจาติ นิปาตมตฺตํ. ยโตติ ยสฺมา, ยทา วา. อถาติ อนนฺตรํ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทีติ ทสฺสนกิจฺจกรเณน ทสฺสนสงฺขาตํ ปจฺจเวกฺขณญาณญฺจ เม อุปฺปชฺชิ. อกุปฺปาติ โกเปตุํ จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺยา. วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ. เอตาย เอว ผลปจฺจเวกฺขณาย มคฺคนิพฺพานปจฺจเวกฺขณาปิ วุตฺตาว โหนฺติ. อยมนฺติมา ชาตีติ อยํ ปจฺฉิมา ขนฺธปฺปวตฺติ. นตฺถิทานิ ปุนพฺภโวติ อิทานิ ปุน อุปฺปตฺติ นตฺถิ. เอเตน ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขณา วุตฺตา. อรหโต หิ อวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณา น โหติ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Yāvakīvañca ជាដើម មានសេចក្ដីតភ្ជាប់គ្នាថា ដរាបណា តថាគតមិនទាន់ដឹងតាមពិត មិនទាន់ចាក់ធ្លុះដោយញាណដ៏ក្រៃលែង (សព្វញ្ញុតញ្ញាណ) នូវអស្សាទៈ អាទីនវៈ និងនិស្សរណៈ នៃឧបាទានក្ខន្ធទាំង ៥ នេះ តាមពិត ដរាបនោះ តថាគតក៏មិនទាន់ប្ដេជ្ញាខ្លួនថា បានត្រាស់ដឹងនូវសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណដ៏ប្រសើរ គ្មាននាយកឡើយ។ បទថា kīvañca គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ។ បទថា yato បានដល់ ព្រោះហេតុណា ឬក្នុងកាលណា។ បទថា atha បានដល់ ក្នុងលំដាប់ (បន្ទាប់ពីមគ្គ)។ បទថា Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi មានសេចក្ដីថា បច្ចវេក្ខណញ្ញាណដែលពោលគឺការឃើញ ដោយការធ្វើនូវកិច្ចគឺការឃើញ ក៏កើតឡើងដល់តថាគត។ បទថា akuppā បានដល់ មិនអាចធ្វើឲ្យកម្រើក ឬញាប់ញ័របាន។ បទថា vimutti បានដល់ អរហត្តផលវិមុត្តិ។ ដោយការពិចារណានូវផលវិមុត្តិនេះឯង សូម្បីការពិចារណានូវមគ្គ និងព្រះនិព្វាន ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់សម្ដែងហើយដែរ។ បទថា Ayamantimā jāti បានសេចក្ដីថា នេះជាការប្រព្រឹត្តទៅនៃខន្ធជាទីបំផុត។ បទថា Natthidāni punabbhavo បានសេចក្ដីថា ឥឡូវនេះ ការកើតម្ដងទៀតមិនមានឡើយ។ ដោយបទនេះ ទ្រង់សម្ដែងនូវការពិចារណានូវកិលេសដែលលះបង់ហើយ។ ព្រោះថា ការពិចារណានូវកិលេសដែលនៅសល់ មិនមានដល់ព្រះអរហន្តឡើយ។

๓. ทุติยสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

៣. ការអធិប្បាយទុតិយសូត្រនិទ្ទេស

๑๔. สจฺจปฺปฏิเวธญาณโยชนกฺกเม จ อยํ รูปสฺส อสฺสาโทติ ปหานปฺปฏิเวโธติ ปุพฺพภาเค ‘‘อยํ ตณฺหาสมฺปยุตฺโต รูปสฺส อสฺสาโท’’ติ ญตฺวา มคฺคกฺขเณ สมุทยปฺปหานสงฺขาโต สมุทยสจฺจปฺปฏิเวโธ. สมุทยสจฺจนฺติ สมุทยสจฺจปฺปฏิเวธญาณํ. อริยสจฺจารมฺมณญาณมฺปิ หิ ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต จตูสุ อริยสจฺเจสุ สงฺคหํ คจฺฉนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๐) วิย ‘‘สจฺจ’’นฺติ วุจฺจติ. อยํ รูปสฺส อาทีนโวติ ปริญฺญาปฏิเวโธติ ปุพฺพภาเค ‘‘อยํ รูปสฺส อาทีนโว’’ติ ญตฺวา มคฺคกฺขเณ ทุกฺขปริญฺญาสงฺขาโต ทุกฺขสจฺจปฺปฏิเวโธ. ทุกฺขสจฺจนฺติ ทุกฺขสจฺจปฺปฏิเวธญาณํ. อิทํ รูปสฺส นิสฺสรณนฺติ สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธติ ปุพฺพภาเค ‘‘อิทํ รูปสฺส นิสฺสรณ’’นฺติ [Pg.202] ญตฺวา มคฺคกฺขเณ นิโรธสจฺฉิกิริยาสงฺขาโต นิโรธสจฺจปฺปฏิเวโธ. นิโรธสจฺจนฺติ นิโรธสจฺจารมฺมณํ นิโรธสจฺจปฺปฏิเวธญาณํ. ยา อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสูติ อิเมสุ ยถาวุตฺเตสุ ตีสุ สมุทยทุกฺขนิโรเธสุ ปฏิเวธวเสน ปวตฺตา ยา ทิฏฺฐิ โย สงฺกปฺโปติ โยชนา. ภาวนาปฏิเวโธติ อยํ มคฺคภาวนาสงฺขาโต มคฺคสจฺจปฺปฏิเวโธ. มคฺคสจฺจนฺติ มคฺคสจฺจปฺปฏิเวธญาณํ.

១៤. ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងលំដាប់នៃការប្រកបសច្ចបដិវេធញ្ញាណ បទថា ayaṃ rūpassa assādo នេះជាការចាក់ធ្លុះដោយការលះបង់ (បហានបដិវេធៈ) បានសេចក្ដីថា ក្នុងបុព្វភាគ (មុននឹងដល់មគ្គ) ដឹងថា "នេះជាអស្សាទៈនៃរូបក្ខន្ធដែលប្រកបដោយតណ្ហា" ហើយក្នុងខណៈនៃមគ្គ ឈ្មោះថាការចាក់ធ្លុះនូវសមុទយសច្ចៈ ដែលពោលគឺការលះបង់នូវសមុទយសច្ចៈ។ បទថា samudayasaccaṃ បានដល់ សមុទយសច្ចបដិវេធញ្ញាណ។ ព្រោះថាសូម្បីតែញាណដែលមានអរិយសច្ចៈជាអារម្មណ៍ ក៏ហៅថា "សច្ចៈ" ដែរ ដូចក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា "ធម៌ជាកុសលណាមួយ ធម៌ទាំងអស់នោះ រមែងរួមចុះក្នុងអរិយសច្ចទាំង ៤"។ បទថា ayaṃ rūpassa ādīnavo នេះជាការចាក់ធ្លុះដោយការកំណត់ដឹង (បរិញ្ញាបដិវេធៈ) បានសេចក្ដីថា ក្នុងបុព្វភាគ ដឹងថា "...នេះជាអាទីនវៈនៃរូបក្ខន្ធ" ហើយក្នុងខណៈនៃមគ្គ ឈ្មោះថាការចាក់ធ្លុះនូវទុក្ខសច្ចៈ ដែលពោលគឺការកំណត់ដឹងនូវទុក្ខសច្ចៈ។ បទថា dukkhasaccaṃ បានដល់ ទុក្ខសច្ចបដិវេធញ្ញាណ។ បទថា idaṃ rūpassa nissaraṇaṃ នេះជាការចាក់ធ្លុះដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ (សច្ឆិកិរិយាបដិវេធៈ) បានសេចក្ដីថា ក្នុងបុព្វភាគ ដឹងថា "នេះជានិស្សរណៈនៃរូបក្ខន្ធ" ហើយក្នុងខណៈនៃមគ្គ ឈ្មោះថាការចាក់ធ្លុះនូវនិរោធសច្ចៈ ដែលពោលគឺការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធសច្ចៈ។ បទថា nirodhasaccaṃ បានដល់ និរោធសច្ចបដិវេធញ្ញាណ ដែលមាននិរោធសច្ចៈជាអារម្មណ៍។ បទថា yā imesu tīsu ṭhānesu មានការប្រកបសេចក្ដីថា សម្មាទិដ្ឋិណា សម្មាសង្កប្បៈណា ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការចាក់ធ្លុះក្នុងសច្ចៈទាំង ៣ គឺសមុទយៈ ទុក្ខៈ និងនិរោធៈ តាមដែលពោលហើយនេះ។ បទថា bhāvanāpaṭivedho បានសេចក្ដីថា នេះជាការចាក់ធ្លុះនូវមគ្គសច្ចៈ ដែលពោលគឺការចម្រើនមគ្គ។ បទថា maggasaccaṃ បានដល់ មគ្គសច្ចបដិវេធញ្ញាណ។

๑๕. ปุน อปเรน ปริยาเยน สจฺจานิ จ สจฺจปฺปฏิเวธญฺจ ทสฺเสนฺโต สจฺจนฺติ กติหากาเรหิ สจฺจนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา สพฺเพปิ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตา โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนา ชรามรณาทิกสฺส ทุกฺขสจฺจสฺส ชาติอาทิกํ สมุทยสจฺจํ ‘‘กึ นุ โข’’ติ เอสนฺติ, ตถา เอสนฺตา จ ชรามรณาทิกสฺส ทุกฺขสจฺจสฺส ชาติอาทิกํ สมุทยสจฺจํ ‘‘ปจฺจโย’’ติ ววตฺถเปนฺโต ปริคฺคณฺหนฺติ, ตสฺมา สา จ เอสนา โส จ ปริคฺคโห สจฺจานํ เอสนตฺตา ปริคฺคหตฺตา จ ‘‘สจฺจ’’นฺติ กตฺวา เอสนฏฺเฐน ปริคฺคหฏฺเฐนาติ วุตฺตํ. อยญฺจ วิธิ ปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ ปจฺจยปริคฺคเห ลพฺภติเยว, สาวกานํ ปน อนุสฺสววเสน ปจฺจยปริคฺคเห ลพฺภติ. ปฏิเวธฏฺเฐนาติ ปุพฺพภาเค ตถา เอสิตานํ ปริคฺคหิตานญฺจ มคฺคกฺขเณ เอกปฏิเวธฏฺเฐน.

១៥. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងសម្ដែងនូវសច្ចៈទាំងឡាយ និងការចាក់ធ្លុះនូវសច្ចៈ ដោយបរិយាយផ្សេងទៀត ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា saccanti katihākārehi saccaṃ។ ក្នុងបទទាំងនោះ ព្រោះហេតុតែព្រះសព្វញ្ញូពោធិសត្វទាំងពួង កាលគង់លើពោធិបល្ល័ង្ក រមែងស្វែងរកនូវសមុទយសច្ចៈមានជាតិជាដើម នៃទុក្ខសច្ចៈមានជរានិងមរណៈជាដើមថា "តើអ្វីហ្នឹងហ្ន៎?" កាលដែលស្វែងរកយ៉ាងនេះ ក៏កំណត់ដឹងនូវសមុទយសច្ចៈមានជាតិជាដើម នៃទុក្ខសច្ចៈមានជរានិងមរណៈជាដើមនោះថា "ជាបច្ច័យ" ហេតុនោះ ការស្វែងរកនោះផង ការកំណត់ដឹងនោះផង ព្រោះតែជាការស្វែងរក និងការកំណត់ដឹងនូវសច្ចៈទាំងឡាយ ទើបហៅថា "សច្ចៈ" ដោយហេតុនោះ ទើបពោលថា "ដោយអត្ថថាជាទីស្វែងរក និងដោយអត្ថថាជាទីកំណត់ដឹង"។ វិធីនេះ រមែងបានសូម្បីដល់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ ក្នុងការកំណត់ដឹងនូវបច្ច័យ ចំណែកឯពួកសាវក រមែងបានក្នុងការកំណត់ដឹងនូវបច្ច័យ ដោយអំណាចនៃការឮតាមៗគ្នា។ បទថា paṭivedhaṭṭhena បានសេចក្ដីថា ដោយអត្ថថាជាការចាក់ធ្លុះតែម្ដង ក្នុងខណៈនៃមគ្គ នូវសច្ចៈទាំងឡាយដែលបានស្វែងរក និងកំណត់ដឹងហើយយ៉ាងនោះ ក្នុងបុព្វភាគ។

กึนิทานนฺติอาทีสุ นิทานาทีนิ สพฺพานิ การณเววจนานิ. การณญฺหิ ยสฺมา ผลํ นิเทติ ‘‘หนฺท นํ คณฺหถา’’ติ อปฺเปติ วิย, ตสฺมา ‘‘นิทาน’’นฺติ วุจฺจติ. ยสฺมา ผลํ ตโต สมุเทติ, ชายติ, ปภวติ; ตสฺมา สมุทโย, ชาติ, ปภโวติ วุจฺจติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – กึ นิทานํ เอตสฺสาติ กึนิทานํ. โก สมุทโย เอตสฺสาติ กึสมุทยํ. กา ชาติ เอตสฺสาติ กึชาติกํ. โก ปภโว เอตสฺสาติ กึปภวํ. ยสฺมา ปน ตสฺส ชาติ ยถาวุตฺเตน อตฺเถน นิทานญฺเจว สมุทโย จ ชาติ จ ปภโว จ, ตสฺมา ชาตินิทานนฺติอาทิมาห. ชรามรณนฺติ ทุกฺขสจฺจํ. ชรามรณสมุทยนฺติ ตสฺส ปจฺจยํ สมุทยสจฺจํ. ชรามรณนิโรธนฺติ นิโรธสจฺจํ. ชรามรณนิโรธคามินึ ปฏิปทนฺติ มคฺคสจฺจํ. อิมินาว นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា kiṃnidānaṃ ជាដើម បទទាំងឡាយមាន nidāna ជាដើម ទាំងអស់សុទ្ធតែជាវេវចនៈនៃហេតុ។ ព្រោះថា ហេតុ រមែងប្រគល់ឲ្យនូវផល ហាក់ដូចជាប្រគល់ឲ្យថា "នែហ្នឹង ចូរទទួលយកផលនោះចុះ" ហេតុនោះ ទើបហៅថា "និទានៈ"។ ព្រោះផលរមែងកើតឡើង (samudeti) កើត (jāyati) កើតឡើងមុនគេ (pabhavati) អំពីហេតុនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា សមុទយៈ ជាតិ និងបភវៈ។ ឯសេចក្ដីក្នុងបទទាំងនេះ មានដូចតទៅ៖ អ្វីជាហេតុ (nidāna) នៃទុក្ខសច្ចៈមានជរានិងមរណៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kiṃnidānaṃ (មានអ្វីជានិទាន)។ អ្វីជាសមុទយៈនៃទុក្ខសច្ចៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kiṃsamudayaṃ (មានអ្វីជាសមុទយៈ)។ អ្វីជាជាតិ (ការកើត) នៃទុក្ខសច្ចៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kiṃjātikaṃ (មានអ្វីជាជាតិ)។ អ្វីជាបភវៈ (ប្រភព) នៃទុក្ខសច្ចៈនេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា kiṃpabhavaṃ (មានអ្វីជាប្រភព)។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះជាតិ (ការកើត) នៃទុក្ខសច្ចៈនោះ ដោយអត្ថដែលពោលហើយ ឈ្មោះថាជានិទានផង ជាសមុទយៈផង ជាជាតិផង ជាបភវៈផង ហេតុនោះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា jātinidānaṃ។ បទថា jarāmaraṇaṃ បានដល់ ទុក្ខសច្ចៈ。 បទថា jarāmaraṇasamudayaṃ បានដល់ សមុទយសច្ចៈដែលជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈនោះ។ បទថា jarāmaraṇanirodhaṃ បានដល់ និរោធសច្ចៈ។ បទថា jarāmaraṇanirodhagāminī paṭipadā បានដល់ មគ្គសច្ចៈ។ គប្បីដឹងសេចក្ដីក្នុងបទទាំងពួង ដោយន័យនេះឯង។

๑๖. นิโรธปฺปชานนาติ อารมฺมณกรเณน นิโรธสฺส ปชานนา. ชาติ สิยา ทุกฺขสจฺจํ, สิยา สมุทยสจฺจนฺติ ภวปจฺจยา ปญฺญายนฏฺเฐน ทุกฺขสจฺจํ[Pg.203], ชรามรณสฺส ปจฺจยฏฺเฐน สมุทยสจฺจํ. เอส นโย เสเสสุปิ. อวิชฺชา สิยา ทุกฺขสจฺจนฺติ ปน อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทยฏฺเฐนาติ.

១៦. បទថា nirodhappajānanā បានដល់ ការដឹងច្បាស់នូវនិរោធ ដោយការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍។ បទថា jāti siyā dukkhasaccaṃ, siyā samudayasaccaṃ បានសេចក្ដីថា ជាតិ គប្បីជាទុក្ខសច្ចៈ ដោយអត្ថថាជាធម៌ដែលប្រាកដឡើងព្រោះភវបច្ច័យ គប្បីជាសមុទយសច្ចៈ ដោយអត្ថថាជាបច្ច័យនៃជរានិងមរណៈ។ ន័យនេះ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏ដូចគ្នាដែរ។ ចំណែកឯបទថា avijjā siyā dukkhasaccaṃ បានសេចក្ដីថា អវិជ្ជា គប្បីជាទុក្ខសច្ចៈ ដោយអត្ថថាជាការកើតឡើងនៃអវិជ្ជា ព្រោះការកើតឡើងនៃអាសវៈ។

สจฺจกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសច្ចកថា ចប់ហើយ។

๓. โพชฺฌงฺคกถา

៣. ពោជ្ឈង្គកថា

โพชฺฌงฺคกถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយពោជ្ឈង្គកថា

๑๗. อิทานิ สจฺจปฺปฏิเวธสิทฺธํ โพชฺฌงฺควิเสสํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย โพชฺฌงฺคกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว โพชฺฌงฺคาติ โพธิยา, โพธิสฺส วา องฺคาติ โพชฺฌงฺคา. กึ วุตฺตํ โหติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๑๘๒) – ยา หิ อยํ ธมฺมสามคฺคี, ยาย โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานาย ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขตฺตกิลมถานุโยคอุจฺเฉทสสฺสตาภินิเวสาทีนํ อเนเกสํ อุปทฺทวานํ ปฏิปกฺขภูตาย สติธมฺมวิจยวีริยปีติปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสงฺขาตาย ธมฺมสามคฺคิยา อริยสาวโก พุชฺฌตีติ กตฺวา โพธีติ วุจฺจติ, พุชฺฌตีติ กิเลสสนฺตานนิทฺทาย วุฏฺฐหติ, จตฺตาริ วา อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, นิพฺพานเมว วา สจฺฉิกโรตีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห – ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๘; ที. นิ. ๓.๑๔๓). ตสฺสา ธมฺมสามคฺคีสงฺขาตาย โพธิยา องฺคาติ โพชฺฌงฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคาทโย วิย. โยเปส ยถาวุตฺตปฺปการาย เอตาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌตีติ กตฺวา อริยสาวโก โพธีติ วุจฺจติ, ตสฺส โพธิสฺส องฺคาติปิ โพชฺฌงฺคา เสนงฺครถงฺคาทโย วิย. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘พุชฺฌนกสฺส ปุคฺคลสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคา’’ติ. สติสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ อตฺโถ อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส วุตฺโต.

១៧. ឥឡូវនេះ ជាការអធិប្បាយសេចក្ដីដែលមិនទាន់បានពោល ក្នុងពោជ្ឈង្គកថាដែលមានសូត្រជាប្រធាន ដែលព្រះថេរៈសម្ដែងហើយ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្ដីប្លែកគ្នានៃពោជ្ឈង្គ ដែលសម្រេចដោយសច្ចបដិវេធៈ។ ក្នុងពោជ្ឈង្គកថានោះ ជាដំបូង ក្នុងព្រះសូត្រ បទថា bojjhaṅgā បានដល់ អង្គនៃពោធិ (ការត្រាស់ដឹង) ឬអង្គនៃពោធិបុគ្គល (អ្នកត្រាស់ដឹង) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ។ ពាក្យនោះមានសេចក្ដីពន្យល់ថា ធម៌សាមគ្គីណា ដែលកើតឡើងក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គ ជាធម៌ផ្ទុយនឹងឧបទ្ទវៈទាំងឡាយជាច្រើន មានការរួញរា ការរាយមាយ ការតាំងនៅ ការខ្វល់ខ្វាយ ការប្រកបខ្លួនក្នុងកាមសុខល្លិកានុយោគ និងអត្តកិលមថានុយោគ និងការស្ទាបអង្អែលដោយឧច្ឆេទទិដ្ឋិនិងសស្សតទិដ្ឋិជាដើម ដែលពោលគឺសតិ ធម្មវិចយៈ វីរិយៈ បីតិ បស្សទ្ធិ សមាធិ និងឧបេក្ខា ព្រះអរិយសាវក រមែងត្រាស់ដឹងដោយធម៌សាមគ្គីណា ហេតុនោះ ធម៌សាមគ្គីនោះ ទើបហៅថា "ពោធិ"។ ពាក្យថា bujjhati (ត្រាស់ដឹង) មានសេចក្ដីថា ភ្ញាក់រលឹកឡើងពីការដេកលក់គឺកិលេសសន្តាន ឬចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ចទាំង ៤ ឬធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វានតែម្ដង នេះជាសេចក្ដីដែលទ្រង់សម្ដែងហើយ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា "បុគ្គលបានចម្រើនពោជ្ឈង្គទាំង ៧ ហើយ បានត្រាស់ដឹងនូវសម្មាសម្ពោធិញ្ញាណដ៏ប្រសើរ"។ ធម៌ទាំងឡាយដែលជាអង្គនៃពោធិ ពោលគឺធម៌សាមគ្គីនោះ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ដូចជាឈានង្គ (អង្គនៃឈាន) និងមគ្គង្គ (អង្គនៃមគ្គ) ជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអរិយសាវកណា ដែលត្រាស់ដឹងដោយធម៌សាមគ្គី មានប្រការដែលពោលហើយនេះ ហេតុនោះ ព្រះអរិយសាវកនោះ ទើបហៅថា "ពោធិ" អង្គទាំងឡាយនៃពោធិបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ដូចជាសេនង្គ (អង្គនៃសេនា) និងរថង្គ (អង្គនៃរថ) ជាដើម។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទាំងឡាយ ទើបពោលថា "អង្គទាំងឡាយនៃបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ"។ សេចក្ដីនៃសតិសម្ពោជ្ឈង្គជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលហើយក្នុងអភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេស។

โพชฺฌงฺคตฺถนิทฺเทเส โพธาย สํวตฺตนฺตีติ พุชฺฌนตฺถาย สํวตฺตนฺติ. กสฺส พุชฺฌนตฺถาย? มคฺคผเลหิ นิพฺพานสฺส ปจฺจเวกฺขณาย กตกิจฺจสฺส พุชฺฌนตฺถาย, มคฺเคน วา กิเลสนิทฺทาโต ปพุชฺฌนตฺถาย ผเลน ปพุทฺธภาวตฺถายาปีติ วุตฺตํ โหติ. พลววิปสฺสนายปิ โพชฺฌงฺคา โพธาย สํวตฺตนฺติ[Pg.204]. ตสฺมา อยํ วิปสฺสนามคฺคผลโพชฺฌงฺคานํ สาธารณตฺโถ. ตีสุปิ หิ ฐาเนสุ โพธาย นิพฺพานปฏิเวธาย สํวตฺตนฺติ. เอเตน โพธิยา องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ โหติ. พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคาติอาทีหิ ปญฺจหิ จตุกฺเกหิ วุตฺตานํ โพชฺฌงฺคานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส วุตฺตํ. อปิ จ พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคานํ สกิจฺจกรเณ สมตฺถภาวทสฺสนตฺถํ กตฺตุนิทฺเทโส. พุชฺฌนฏฺเฐนาติ สกิจฺจกรณสมตฺถตฺเตปิ สติ กตฺตุโน อภาวทสฺสนตฺถํ ภาวนิทฺเทโส. โพเธนฺตีติ โพชฺฌงฺคภาวนาย พุชฺฌนฺตานํ โยคีนํ ปโยชกตฺตา โพชฺฌงฺคานํ เหตุกตฺตุนิทฺเทโส. โพธนฏฺเฐนาติ ปฐมํ วุตฺตนเยเนว ปโยชกเหตุกตฺตุนา ภาวนิทฺเทโส. เอเตหิ โพธิยา องฺคา โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ โหติ. โพธิปกฺขิยฏฺเฐนาติ พุชฺฌนฏฺเฐน โพธีติ ลทฺธนามสฺส โยคิสฺส ปกฺเข ภวตฺตา. อยเมเตสํ โยคิโน อุปการกตฺตนิทฺเทโส. เอเตหิ โพธิสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ โหติ. พุทฺธิลภนฏฺเฐนาติอาทิเก ฉกฺเก พุทฺธิลภนฏฺเฐนาติ โยคาวจเรน พุทฺธิยา ปาปุณนฏฺเฐน. โรปนฏฺเฐนาติ สตฺตานํ ปติฏฺฐาปนฏฺเฐน. ปาปนฏฺเฐนาติ ปติฏฺฐาปิตาย นิฏฺฐาปนฏฺเฐน. อิเม วิปสฺสนาโพชฺฌงฺคา ปติ-อภิ-สํ-อิติ ตีหิ อุปสคฺเคหิ วิเสสิตา มคฺคผลโพชฺฌงฺคาติ วทนฺติ. สพฺเพสมฺปิ ธมฺมโวหาเรน นิทฺทิฏฺฐานํ โพชฺฌงฺคานํ โพธิยา องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងការពន្យល់សេចក្ដីនៃពោជ្ឈង្គ បទថា bodhāya saṃvattanti បានសេចក្ដីថា រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹង។ ដើម្បីការត្រាស់ដឹងរបស់បុគ្គលណា? បានសេចក្ដីថា ដើម្បីការត្រាស់ដឹងរបស់បុគ្គលអ្នកមានកិច្ចធ្វើហើយ ក្នុងការពិចារណានូវព្រះនិព្វានដោយមគ្គនិងផល ឬដើម្បីការភ្ញាក់រលឹកឡើងពីការដេកលក់គឺកិលេសដោយមគ្គ និងដើម្បីភាពជាអ្នកភ្ញាក់រលឹកហើយដោយផល។ សូម្បីក្នុងពលវវិបស្សនា ពោជ្ឈង្គទាំងឡាយក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹងដែរ。 ហេតុនោះ នេះជាអត្ថទូទៅនៃវិបស្សនាពោជ្ឈង្គ មគ្គពោជ្ឈង្គ និងផលពោជ្ឈង្គ។ ព្រោះថាសូម្បីក្នុងឋានៈទាំង ៣ នោះ ពោជ្ឈង្គទាំងឡាយក៏រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីការត្រាស់ដឹង ពោលគឺការចាក់ធ្លុះនូវព្រះនិព្វាន។ ដោយបទនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្ដែងថា ធម៌ទាំងឡាយជាអង្គនៃពោធិ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ។ ទីកន្លែងកើតឡើងនៃពោជ្ឈង្គទាំងឡាយដែលទ្រង់សម្ដែងហើយ ដោយចតុក្កៈទាំង ៥ មានបទថា bujjhanti គឺពោជ្ឈង្គជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពោលហើយក្នុងអភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេស។ ម្យ៉ាងទៀត បទថា bujjhanti គឺជាកត្តុនិទ្ទេស ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាធម៌មានសមត្ថភាពក្នុងការធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួន នៃពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ។ បទថា bujjhanaṭṭhena គឺជាភាវនិទ្ទេស ដើម្បីបង្ហាញនូវការមិនមានកត្តាផ្សេងទៀត សូម្បីក្នុងកាលដែលពោជ្ឈង្គមានសមត្ថភាពក្នុងការធ្វើកិច្ចរបស់ខ្លួនក៏ដោយ។ បទថា bodhenti គឺជាហេតុកត្តុនិទ្ទេស នៃពោជ្ឈង្គទាំងឡាយ ព្រោះជាធម៌ញ៉ាំងពួកយោគីដែលកំពុងត្រាស់ដឹងដោយការចម្រើនពោជ្ឈង្គ ឲ្យត្រាស់ដឹង។ បទថា bodhanaṭṭhena គឺជាភាវនិទ្ទេស ដោយហេតុកត្តាដែលជាអ្នកញ៉ាំង តាមន័យដែលពោលហើយក្នុងដំបូងនោះឯង។ ដោយបទទាំងនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្ដែងថា ធម៌ទាំងឡាយជាអង្គនៃពោធិ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ។ បទថា bodhipakkhiyaṭṭhena បានសេចក្ដីថា ព្រោះជាធម៌ស្ថិតនៅក្នុងចំណែកនៃយោគីបុគ្គលដែលបានឈ្មោះថា "ពោធិ" ដោយអត្ថថាជាអ្នកត្រាស់ដឹង។ នេះជាការសម្ដែងនូវភាពជាធម៌មានឧបការៈដល់យោគីបុគ្គលនោះ នៃពោជ្ឈង្គទាំងឡាយនេះ។ ដោយបទទាំងនេះ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្ដែងថា ធម៌ទាំងឡាយជាអង្គនៃពោធិបុគ្គល ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ។ ក្នុងឆក្កៈ មានបទថា buddhilabhanaṭṭhena ជាដើម បទថា buddhilabhanaṭṭhena បានសេចក្ដីថា ដោយអត្ថថាជាការសម្រេចនូវពោធិដោយបញ្ញារបស់យោគាវចរ។ បទថា ropanaṭṭhena បានសេចក្ដីថា ដោយអត្ថថាជាការញ៉ាំងសត្វទាំងឡាយឲ្យតាំងនៅ។ បទថា pāpanaṭṭhena បានសេចក្ដីថា ដោយអត្ថថាជាការញ៉ាំងសត្វដែលតាំងនៅហើយឲ្យដល់នូវការសម្រេចកិច្ច។ ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយពោលថា វិបស្សនាពោជ្ឈង្គទាំងនេះ កាលបើសម្រេចដោយឧបសគ្គទាំង ៣ គឺ pati, abhi, saṃ យ៉ាងនេះហើយ រមែងឈ្មោះថា មគ្គផលពោជ្ឈង្គ។ គប្បីដឹងថា សូម្បីពោជ្ឈង្គទាំងអស់ដែលទ្រង់សម្ដែងហើយដោយវោហារធម៌ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្ដែងថា ជាអង្គនៃពោធិ ឈ្មោះថា ពោជ្ឈង្គ ដូច្នេះឯង។

มูลมูลกาทิทสกวณฺณนา

ការអធិប្បាយទសកៈ មានមូលមូលកៈជាដើម

๑๘. มูลฏฺเฐนาติอาทิเก มูลมูลเก ทสเก มูลฏฺเฐนาติ วิปสฺสนาทีสุ ปุริมา ปุริมา โพชฺฌงฺคา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ โพชฺฌงฺคานญฺจ สหชาตธมฺมานญฺจ อญฺญมญฺญญฺจ มูลฏฺเฐน. มูลจริยฏฺเฐนาติ มูลํ หุตฺวา จริยา ปวตฺติ มูลจริยา. เตน มูลจริยฏฺเฐน, มูลํ หุตฺวา ปวตฺตนฏฺเฐนาติ อตฺโถ. มูลปริคฺคหฏฺเฐนาติ เต เอว โพชฺฌงฺคา อาทิโต ปภุติ อุปฺปาทนตฺถาย ปริคยฺหมานตฺตา ปริคฺคหา, มูลานิเยว ปริคฺคหา มูลปริคฺคหา. เตน มูลปริคฺคหฏฺเฐน. เต เอว อญฺญมญฺญํ ปริวารวเสน ปริวารฏฺเฐน. ภาวนาปาริปูริวเสน ปริปูรณฏฺเฐน. นิฏฺฐํ ปาปุณนวเสน ปริปากฏฺเฐน. เต เอว มูลานิ จ ฉพฺพิธา ปเภทภินฺนตฺตา ปฏิสมฺภิทา จาติ มูลปฏิสมฺภิทา. เตน มูลปฏิสมฺภิทฏฺเฐน. มูลปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐนาติ โพชฺฌงฺคภาวนานุยุตฺตสฺส โยคิโน ตํ มูลปฏิสมฺภิทํ ปาปนฏฺเฐน[Pg.205]. ตสฺเสว โยคิโน ตสฺสา มูลปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน. เสเสสุปิ อีทิเสสุ ปุคฺคลโวหาเรสุ โพธิสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. มูลปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปีติ อีทิเสสุปิ นิฏฺฐาวจเนสุ ผลโพชฺฌงฺคาติ เวทิตพฺพํ. วสีภาวํ ปตฺตานนฺติปิ ปาโฐ.

១៨. ពាក្យថា Mūlaṭṭhena ក្នុងពួកដប់មានមូលជាមូល (មូលមូលកទសកៈ) នេះជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ថា ដោយអត្ថថាជាឫសគល់ គឺពួកពោធិង្គមុនៗ ក្នុងវិបស្សនាជាដើម តែងជាឫសគល់ដល់ពួកពោធិង្គក្រោយៗផង ដល់សហជាតធម៌ទាំងឡាយផង ដល់គ្នាទៅវិញទៅមកផង ដោយអត្ថថាជាឫសគល់។ ពាក្យថា Mūlacariyaṭṭhena បានដល់ ការប្រព្រឹត្តទៅដោយមានឫសគល់ ឈ្មោះថា មូលចរិយា។ ដោយអត្ថថាជាមូលចរិយានោះ មានន័យថា ដោយអត្ថថាជាការប្រព្រឹត្តទៅដោយមានឫសគល់។ ពាក្យថា Mūlapariggahaṭṭhena បានដល់ ពួកពោធិង្គទាំងនោះឯង ដែលព្រះយោគាវចរកាន់យកតាំងពីដំបូង ដើម្បីញ៉ាំងឲ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា បរិគ្គហៈ ពួកពោធិង្គដែលជាឫសគល់ផង ជាគ្រឿងកាន់យកផង ឈ្មោះថា មូលបរិគ្គហៈ។ ដោយអត្ថថាជាមូលបរិគ្គហៈនោះ។ ពួកពោធិង្គទាំងនោះឯង ឈ្មោះថាមានអត្ថជាបរិវារ ដោយអំណាចនៃការហែហមគ្នាទៅវិញទៅមក។ ឈ្មោះថាមានអត្ថជាគ្រឿងបំពេញ ដោយអំណាចនៃការបំពេញនូវភាវនា។ ឈ្មោះថាមានអត្ថជាគ្រឿងធ្វើឲ្យទុំជោរ ដោយអំណាចនៃការដល់នូវការសម្រេច។ ពួកពោធិង្គទាំងនោះឯង ជាឫសគល់ផង ជាបដិសម្ភិទាផង ព្រោះចែកចេញជា ៦ ប្រការ ឈ្មោះថា មូលបដិសម្ភិទា។ ដោយអត្ថថាជាមូលបដិសម្ភិទានោះ។ ពាក្យថា Mūlapaṭisambhidāpāpanaṭṭhena បានដល់ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងយោគីបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយការចម្រើនពោធិង្គ ឲ្យដល់នូវមូលបដិសម្ភិទានោះ។ ដោយអត្ថថាជាភាវៈស្ទាត់ជំនាញក្នុងមូលបដិសម្ភិទានោះ នៃយោគីបុគ្គលនោះឯង។ ក្នុងបុគ្គលវោហារដែលសេសសល់មានសភាពបែបនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅថា ពោធិង្គ ព្រោះជាអង្គនៃពោធិ (ការត្រាស់ដឹង)។ ពាក្យថា Mūlapaṭisambhidāya vasībhāvappattānampi គប្បីជ្រាបថា សូម្បីក្នុងពាក្យដែលសម្តែងនូវការសម្រេចបែបនេះ ក៏សំដៅយកផលពោធិង្គដែរ។ មានបាឋៈមួយទៀតថា Vasībhāvaṃ pattānanti ក៏មាន។

มูลมูลกทสกํ นิฏฺฐิตํ.

មូលមូលកទសកៈ ចប់។

เสเสสุปิ เหตุมูลกาทีสุ นวสุ ทสเกสุ อิมินาว นเยน สาธารณวจนานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสาธารเณสุ ปน ยถาวุตฺตา เอว โพชฺฌงฺคา ยถาวุตฺตานํ ธมฺมานํ ชนกตฺตา เหตู นาม โหนฺติ. อุปตฺถมฺภกตฺตา ปจฺจยา นาม. เต เอว ตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิวิสุทฺธิภูตตฺตา วิสุทฺธิ นาม. วชฺชวิรหิตตฺตา อนวชฺชา นาม. ‘‘สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา เนกฺขมฺม’’นฺติ วจนโต เนกฺขมฺมํ นาม. กิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา ตทงฺควิมุตฺติอาทิวเสน วิมุตฺติ นาม. มคฺคผลโพชฺฌงฺคา วิสยีภูเตหิ อาสเวหิ วิรหิตตฺตา อนาสวา. ติวิธาปิ โพชฺฌงฺคา กิเลเสหิ สุญฺญตฺตา ตทงฺควิเวกาทิวเสน วิเวกา. วิปสฺสนามคฺคโพชฺฌงฺคา ปริจฺจาคโวสคฺคตฺตา ปกฺขนฺทนโวสคฺคตฺตา จ โวสคฺคา. ผลโพชฺฌงฺคา ปกฺขนฺทนโวสคฺคตฺตา โวสคฺคา.

សូម្បីក្នុងពួកដប់ទាំង ៩ ដែលសេសសល់ មានហេតុមូលកៈជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីនៃពាក្យទូទៅ (សាធារណវចនៈ) ដោយន័យនេះឯង។ ចំណែកក្នុងពាក្យមិនទូទៅ (អសាធារណវចនៈ) ពួកពោធិង្គដែលពោលហើយនោះឯង ឈ្មោះថា ហេតុ ព្រោះជាអ្នកបង្កើតនូវធម៌ទាំងឡាយដែលពោលហើយ។ ឈ្មោះថា បច្ច័យ ព្រោះជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភ។ ពួកពោធិង្គទាំងនោះឯង ឈ្មោះថា វិសុទ្ធិ ព្រោះជាតទង្គវិសុទ្ធិ សមុច្ឆេទវិសុទ្ធិ និងបដិប្បស្សទ្ធិវិសុទ្ធិ។ ឈ្មោះថា អនវជ្ជៈ (គ្មានទោស) ព្រោះប្រាសចាកទោស។ ឈ្មោះថា នេក្ខម្មៈ ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា «សូម្បីកុសលធម៌ទាំងអស់ ក៏ឈ្មោះថា នេក្ខម្មៈ»។ ឈ្មោះថា វិមុត្តិ ដោយអំណាចនៃតទង្គវិមុត្តិជាដើម ព្រោះរួចផុតចាកកិលេសទាំងឡាយ។ មគ្គពោធិង្គ និងផលពោធិង្គ ឈ្មោះថា អនាសវៈ ព្រោះប្រាសចាកអាសវៈទាំងឡាយដែលជាអារម្មណ៍។ ពោធិង្គទាំង ៣ យ៉ាង សូម្បីទាំងអស់ ឈ្មោះថា វិវេកៈ ដោយអំណាចនៃតទង្គវិវេកជាដើម ព្រោះសូន្យចាកកិលេសទាំងឡាយ។ វិបស្សនាពោធិង្គ និងមគ្គពោធិង្គ ឈ្មោះថា វោសគ្គៈ ព្រោះជាបរិច្ចាគវោសគ្គៈ និងបក្ខន្ទនវោសគ្គៈ។ ផលពោធិង្គ ឈ្មោះថា វោសគ្គៈ ព្រោះជាបក្ខន្ទនវោសគ្គៈ។

๑๙. มูลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติอาทโย เอเกกปทวเสน นิทฺทิฏฺฐา นว ทสกา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. วสีภาวปฺปตฺตานนฺติ ปทํ ปน วตฺตมานวจนาภาเวน น โยชิตํ. ปริคฺคหฏฺฐาทโย อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส วุตฺตตฺถา.

១៩. ពួកដប់ទាំង ៩ ដែលសម្តែងដោយអំណាចនៃបទនីមួយៗ មានពាក្យថា Mūlaṭṭhaṃ bujjhanti ជាដើម គប្បីជ្រាបដោយន័យដែលពោលហើយនោះឯង។ ចំណែកបទថា Vasībhāvappattānaṃ មិនបានយកមកប្រកបឡើយ ព្រោះមិនមានបច្ចុប្បន្នកាលវចនៈ។ បទទាំងឡាយមាន បរិគ្គហដ្ឋៈ ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់រួចហើយក្នុងអភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេស។

๒๐. ปุน เถโร อตฺตนา เทสิตํ สุตฺตนฺตํ อุทฺทิสิตฺวา ตสฺส นิทฺเทสวเสน โพชฺฌงฺควิธึ ทสฺเสตุกาโม เอกํ สมยนฺติอาทิกํ นิทานํ วตฺวา สุตฺตนฺตํ ตาว อุทฺทิสิ. อตฺตนา เทสิตสุตฺตตฺตา เอว เจตฺถ เอวํ เม สุตนฺติ น วุตฺตํ. อายสฺมา สาริปุตฺโตติ ปเนตฺถ เทสกพฺยตฺติภาวตฺถํ อตฺตานํ ปรํ วิย กตฺวา วุตฺตํ. อีทิสญฺหิ วจนํ โลเก คนฺเถสุ ปยุชฺชนฺติ. ปุพฺพณฺหสมยนฺติ สกลํ ปุพฺพณฺหสมยํ. อจฺจนฺตสํโยคตฺเถ อุปโยควจนํ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สติสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ [Pg.206] เม โหตีติ สติสมฺโพชฺฌงฺโคติ เอวญฺเจ มยฺหํ โหติ. อปฺปมาโณติ เม โหตีติ อปฺปมาโณติ เอวํ เม โหติ. สุสมารทฺโธติ เม โหตีติ สุฏฺฐุ ปริปุณฺโณติ เอวํ เม โหติ. ติฏฺฐนฺตนฺติ นิพฺพานารมฺมเณ ปวตฺติวเสน ติฏฺฐนฺตํ. จวตีติ นิพฺพานารมฺมณโต อปคจฺฉติ. เสสโพชฺฌงฺเคสุปิ เอเสว นโย.

២០. មួយវិញទៀត ព្រះថេរៈកាលចង់សម្តែងនូវវិធីនៃពោធិង្គ ដោយអំណាចនៃការចង្អុលបង្ហាញនូវសូត្រដែលលោកបានសម្តែងដោយខ្លួនឯង ទើបពោលនូវនិទានមានពាក្យថា Ekaṃ samayaṃ ជាដើម រួចហើយក៏សម្តែងនូវសូត្រនោះមុនសិន។ ព្រោះតែសូត្រនេះជាសូត្រដែលលោកសម្តែងដោយខ្លួនឯង ហេតុនោះក្នុងសូត្រនេះ លោកមិនបានពោលថា Evaṃ me sutaṃ (ឯវម្មេសុតំ) ឡើយ។ ចំណែកពាក្យថា Āyasmā sāriputto ក្នុងសូត្រនេះ ព្រះថេរៈពោលដោយធ្វើខ្លួនលោកឲ្យដូចជាអ្នកដទៃ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាអ្នកសម្តែងដ៏ឈ្លាសវៃ។ ព្រោះថា ពាក្យបែបនេះ តែងមានប្រើប្រាស់ក្នុងលោក និងក្នុងគម្ពីរទាំងឡាយ។ បទថា Pubbaṇhasamayaṃ បានដល់ ពេញមួយពេលព្រឹក។ នេះជាឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងអត្ថថា អច្ចន្តសំយោគៈ (ការទាក់ទងគ្នាមិនដាច់)។ សូម្បីក្នុងបទពីរដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះឯង។ បទថា Satisambojjhaṅgo iti ce me hoti មានន័យថា បើខ្ញុំមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គ។ បទថា Appamāṇoti me hoti មានន័យថា បើខ្ញុំមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គមិនមានប្រមាណ។ បទថា Susamāraddhoti me hoti មានន័យថា បើខ្ញុំមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា សតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលខ្ញុំបានប្រារព្ធល្អហើយ គឺពេញបរិបូណ៌ហើយ។ បទថា Tiṭṭhantaṃ បានដល់ ការតាំងនៅដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍។ បទថា Cavati បានដល់ ឃ្លាតចាកព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍។ សូម្បីក្នុងពោធិង្គដែលសេសសល់ ក៏មានន័យនេះឯង។

ราชมหามตฺตสฺสาติ รญฺโญ มหาอมจฺจสฺส, มหติยา วา โภคมตฺตาย โภคปฺปมาเณน สมนฺนาคตสฺส. นานารตฺตานนฺติ นานารงฺครตฺตานํ, ปูรณตฺเถ สามิวจนํ, นานารตฺเตหีติ อตฺโถ. ทุสฺสกรณฺฑโกติ ทุสฺสเปฬา. ทุสฺสยุคนฺติ วตฺถยุคลํ. ปารุปิตุนฺติ อจฺฉาเทตุํ. อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต เถรสฺส ผลโพชฺฌงฺคา กถิตา. ยทา หิ เถโร สติสมฺโพชฺฌงฺคํ สีสํ กตฺวา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ตทา อิตเร ตทนฺวยา โหนฺติ. ยทา ธมฺมวิจยาทีสุ อญฺญตรํ, ตทา เสสาปิ ตทนฺวยา โหนฺตีติ เอวํ ผลสมาปตฺติยา อตฺตโน จิณฺณวสีภาวํ ทสฺเสนฺโต เถโร อิมํ สุตฺตนฺตํ กเถสีติ.

បទថា Rājamahāmattassa បានដល់ មហាមាត្យរបស់ព្រះរាជា ឬអ្នកដែលប្រកបដោយភោគសម្បត្តិដ៏ច្រើន តាមប្រមាណនៃភោគៈ។ បទថា Nānārattānaṃ បានដល់ សំពត់ដែលជ្រលក់ដោយពណ៌ផ្សេងៗ វិភត្តិជាសាមីវិភត្តិក្នុងអត្ថបំពេញ មានន័យថា ដោយពណ៌ផ្សេងៗ។ បទថា Dussakaraṇḍako បានដល់ ទូដាក់សំពត់ ឬកញ្ជើដាក់សំពត់។ បទថា Dussayugaṃ បានដល់ គូនៃសំពត់។ បទថា Pārupituṃ បានដល់ ដើម្បីដណ្តប់ ឬដើម្បីស្លៀកដណ្តប់។ ក្នុងសូត្រនេះ ផលពោធិង្គរបស់ព្រះថេរៈត្រូវបានសម្តែងហើយ។ ព្រោះថា កាលណាព្រះថេរៈធ្វើសតិសម្ពោជ្ឈង្គឲ្យជាប្រធាន ហើយចូលផលសមាបត្តិ កាលនោះ ពួកពោធិង្គក្រៅពីនេះ តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមសតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះ។ កាលណាធ្វើពោធិង្គណាមួយមានធម្មវិចយសម្ពោជ្ឈង្គជាដើមឲ្យជាប្រធាន កាលនោះ ពួកពោធិង្គដែលសេសសល់ ក៏ប្រព្រឹត្តទៅតាមពោធិង្គនោះដែរ ព្រះថេរៈកាលបង្ហាញនូវភាពស្ទាត់ជំនាញដែលខ្លួនបានសន្សំមកក្នុងផលសមាបត្តិ យ៉ាងនេះ ទើបសម្តែងនូវសូត្រនេះ។

สุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

សូត្រនិទ្ទេសវណ្ណនា

๒๑. กถํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ โหตีติ โพชฺฌงฺโคติ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ สีสํ กตฺวา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺตสฺส อญฺเญสุ โพชฺฌงฺเคสุ วิชฺชมาเนสุ เอวํ อยํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค โหตีติ อิติ เจ ปวตฺตสฺส กถํ โส สติสมฺโพชฺฌงฺโค โหตีติ อตฺโถ. ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาตีติ ยตฺตเกน กาเลน นิโรโธ อุปฏฺฐาติ, ยตฺตเก กาเล อารมฺมณโต นิพฺพานํ อุปฏฺฐาตีติ อตฺโถ. ยาวตา อจฺจีติ ยตฺตเกน ปริมาเณน ชาลา. กถํ อปฺปมาโณ อิติ เจ โหตีติ โพชฺฌงฺโคติ น อปฺปมาเณปิ สติสมฺโพชฺฌงฺเค วิชฺชมาเน เอวํ อยํ อปฺปมาโณ โหตีติ อิติ เจ ปวตฺตสฺส โส อปฺปมาโณ สติสมฺโพชฺฌงฺโค กถํ โหตีติ อตฺโถ. ปมาณพทฺธาติ กิเลสา จ ปริยุฏฺฐานา จ โปโนภวิกสงฺขารา จ ปมาณพทฺธา นาม โหนฺติ. ‘‘ราโคปมาณกรโณ, โทโส ปมาณกรโณ, โมโห ปมาณกรโณ’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๕๙) วจนโต ราคาทโย ยสฺส อุปฺปชฺชนฺติ, ‘‘อยํ เอตฺตโก’’ติ ตสฺส ปมาณกรณโต ปมาณํ นาม. ตสฺมึ ปมาเณ พทฺธา ปฏิพทฺธา อายตฺตาติ [Pg.207] กิเลสาทโย ปมาณพทฺธา นาม โหนฺติ. กิเลสาติ อนุสยภูตา, ปริยุฏฺฐานาติ สมุทาจารปฺปตฺตกิเลสา. สงฺขารา โปโนภวิกาติ ปุนปฺปุนํ ภวกรณํ ปุนภโว, ปุนภโว สีลเมเตสนฺติ โปนภวิกา, โปนภวิกา เอว โปโนภวิกา. กุสลากุสลกมฺมสงฺขาตา สงฺขารา. อปฺปมาโณติ วุตฺตปฺปการสฺส ปมาณสฺส อภาเวน อปฺปมาโณ. มคฺคผลานมฺปิ อปฺปมาณตฺตา ตโต วิเสสนตฺถํ อจลฏฺเฐน อสงฺขตฏฺเฐนาติ วุตฺตํ. ภงฺคาภาวโต อจโล, ปจฺจยาภาวโต อสงฺขโต. โย หิ อจโล อสงฺขโต จ, โส อติวิย ปมาณวิรหิโต โหติ.

២១. សេចក្តីពន្យល់ក្នុងពាក្យថា Kathaṃ satisambojjhaṅgo iti ce hotīti bojjhaṅgoti មានន័យថា កាលដែលបុគ្គលចូលផលសមាបត្តិដោយធ្វើសតិសម្ពោជ្ឈង្គឲ្យជាប្រធាន កាលបើពោធិង្គដទៃទៀតមាននៅ សតិសម្ពោជ្ឈង្គនេះរមែងមានយ៉ាងនេះ បើការប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះមាន សតិសម្ពោជ្ឈង្គនោះរមែងមានដោយរបៀបណា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា Yāvatā nirodhūpaṭṭhāti មានន័យថា ព្រះនិព្វានរមែងប្រាកដក្នុងកាលមានប្រមាណប៉ុន្មាន គឺព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍រមែងប្រាកដក្នុងកាលមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ បទថា Yāvatā acci បានដល់ អណ្តាតភ្លើងមានប្រមាណប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីពន្យល់ក្នុងពាក្យថា Kathaṃ appamāṇo iti ce hotīti bojjhaṅgoti មានន័យថា កាលបើពោធិង្គមិនមែនជាអប្បមាណៈមាននៅ សតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលជាអប្បមាណៈនេះរមែងមានយ៉ាងនេះ បើការប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះមាន សតិសម្ពោជ្ឈង្គដែលជាអប្បមាណៈនោះរមែងមានដោយរបៀបណា នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ បទថា Pamāṇabaddhā បានដល់ កិលេសទាំងឡាយផង បរិយុដ្ឋាណកិលេសទាំងឡាយផង សង្ខារទាំងឡាយដែលនាំឲ្យកើតក្នុងភពថ្មីទៀតផង ឈ្មោះថា បមាណពទ្ធៈ (ជាប់ដោយប្រមាណ)។ ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា «រាគៈធ្វើនូវប្រមាណ ទោសៈធ្វើនូវប្រមាណ មោហៈធ្វើនូវប្រមាណ» រាគៈជាដើមតែងកើតឡើងដល់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា «មានគុណធម៌មានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ» ព្រោះការធ្វើនូវប្រមាណនៃបុគ្គលនោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ប្រមាណ។ កិលេសជាដើមដែលជាប់ជំពាក់ ទាក់ទង និងអាស្រ័យក្នុងប្រមាណនោះ ឈ្មោះថា បមាណពទ្ធៈ។ ពាក្យថា Kilesā បានដល់ កិលេសដែលជាអនុស័យ។ ពាក្យថា Pariyuṭṭhānā បានដល់ កិលេសដែលដល់នូវការកើតឡើងរឿយៗ (សមុទាចារកិលេស)។ បទថា Saṅkhārā ponobhavikā បានដល់ ការធ្វើនូវភពរឿយៗ ឈ្មោះថា បុនព្ភព សង្ខារទាំងឡាយណាមានបុនព្ភពនោះជាប្រក្រតី សង្ខារទាំងឡាយនោះឈ្មោះថា បោនព្ភវិកៈ សូម្បីពាក្យថា បោនោភវិកៈ ក៏ដូចគ្នាដែរ។ បានដល់ សង្ខារដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងកុសលកម្ម និងអកុសលកម្ម។ បទថា Appamāṇo បានដល់ ឈ្មោះថា អប្បមាណៈ ព្រោះមិនមានប្រមាណតាមដែលពោលហើយ។ ព្រោះមគ្គ និងផលទាំងឡាយក៏ជាអប្បមាណៈដែរ ដើម្បីញែកព្រះនិព្វានឲ្យប្លែកពីមគ្គផលនោះ ទើបទ្រង់ត្រាស់ថា ដោយអត្ថថាមិនរំភើប (អចលដ្ឋៈ) ដោយអត្ថថាជាអសង្ខតៈ (អសង្ខតដ្ឋៈ)។ ឈ្មោះថា មិនរំភើប ព្រោះមិនមានការធ្លាក់ចុះ (ភង្គៈ) ឈ្មោះថា អសង្ខតៈ ព្រោះមិនមានបច្ច័យតាក់តែង។ ព្រោះថា ធម៌ណាដែលមិនរំភើប និងជាអសង្ខតៈ ធម៌នោះរមែងប្រាសចាកប្រមាណដោយក្រៃលែង។

กถํ สุสมารทฺโธ อิติ เจ โหตีติ โพชฺฌงฺโคติ อนนฺตรํ วุตฺตนเยน โยเชตพฺพํ. วิสมาติ สยญฺจ วิสมตฺตา, วิสมสฺส จ ภาวสฺส เหตุตฺตา วิสมา. สมธมฺโมติ สนฺตฏฺเฐน ปณีตฏฺเฐน สโม ธมฺโม. ปมาณาภาวโต สนฺโต. ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) วจนโต สพฺพธมฺมุตฺตมฏฺเฐน ปณีโต. ตสฺมึ สมธมฺโมติ วุตฺเต สุสเม อารทฺโธ สุสมารทฺโธ. อาวชฺชิตตฺตาติ ผลสมาปตฺติยา ปวตฺตกาลํ สนฺธาย วุตฺตํ. อนุปฺปาทาทิสงฺขาเต นิพฺพาเน มโนทฺวาราวชฺชนสฺส อุปฺปนฺนตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ติฏฺฐตีติ ปวตฺตติ. อุปฺปาทาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถานิ. เสสโพชฺฌงฺคมูลเกสุปิ วาเรสุ เอเสว นโย.

សេចក្តីពន្យល់ក្នុងពាក្យថា Kathaṃ susamāraddho iti ce hotīti bojjhaṅgoti គប្បីប្រកបដោយន័យដែលពោលហើយក្នុងលំដាប់មុននេះឯង។ បទថា Visamā បានដល់ ឈ្មោះថា វិសមៈ (មិនស្មើគ្នា) ព្រោះខ្លួនឯងក៏មិនស្មើគ្នាផង ព្រោះជាហេតុនៃសភាវៈមិនស្មើគ្នាផង។ បទថា Samadhammo បានដល់ ធម៌ដ៏ស្មើគ្នា ដោយអត្ថថាស្ងប់រម្ងាប់ និងដោយអត្ថថាឧត្តម។ ឈ្មោះថា ស្ងប់រម្ងាប់ ព្រោះមិនមានប្រមាណ。 ឈ្មោះថា ឧត្តម ដោយអត្ថថាប្រសើរជាងធម៌ទាំងអស់ ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ទាំងឡាយណា ទោះជាសង្ខតៈក្តី អសង្ខតៈក្តី មានប្រមាណប៉ុន្មាន វិរាគធម៌ គឺព្រះនិព្វាន ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា ប្រសើរជាងធម៌ទាំងឡាយនោះ»។ កាលបើពោលថា សមធម៌ ក្នុងព្រះនិព្វាននោះ ការប្រារព្ធក្នុងធម៌ដ៏ស្មើគ្នានោះ ឈ្មោះថា សុសមារទ្ធៈ (ការប្រារព្ធល្អហើយក្នុងធម៌ដ៏ស្មើគ្នា)។ បទថា Āvajjitattā ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដោយសំដៅយកកាលដែលប្រព្រឹត្តទៅនៃផលសមាបត្តិ។ មានន័យថា ព្រោះការកើតឡើងនៃមនោទ្វារាវជ្ជនៈក្នុងព្រះនិព្វានដែលរាប់ថាជាអនុប្បាទធម៌ជាដើម។ បទថា Tiṭṭhati បានដល់ ប្រព្រឹត្តទៅ។ បទទាំងឡាយមាន ឧប្បាទៈ ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់រួចហើយខាងក្រោម។ សូម្បីក្នុងវារៈទាំងឡាយដែលមានពោធិង្គដែលសេសសល់ជាមូល ក៏មានន័យនេះឯង។

โพชฺฌงฺคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ពោធិង្គកថាវណ្ណនា ចប់។

๔. เมตฺตากถา

៤. មេត្តាកថា

เมตฺตากถาวณฺณนา

មេត្តាកថាវណ្ណនា

๒๒. อิทานิ โพชฺฌงฺคกถานนฺตรํ กถิตาย โพชฺฌงฺคกถาคติยา สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย เมตฺตากถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว อาเสวิตายาติ อาทเรน เสวิตาย. ภาวิตายาติ วฑฺฒิตาย. พหุลีกตายาติ ปุนปฺปุนํ กตาย. ยานีกตายาติ ยุตฺตยานสทิสาย กตาย. วตฺถุกตายาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตาย. อนุฏฺฐิตายาติ ปจฺจุปฏฺฐิตาย. ปริจิตายาติ สมนฺตโต จิตาย อุปจิตาย. สุสมารทฺธายาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธาย สุกตาย[Pg.208]. อานิสํสาติ คุณา. ปาฏิกงฺขาติ ปฏิกงฺขิตพฺพา อิจฺฉิตพฺพา. สุขํ สุปตีติ ยถา เสสชนา สมฺปริวตฺตมานา กากจฺฉมานา ทุกฺขํ สุปนฺติ, เอวํ อสุปิตฺวา สุขํ สุปติ. นิทฺทํ โอกฺกนฺโตปิ สมาปตฺตึ สมาปนฺโน วิย โหติ. สุขํ ปฏิพุชฺฌตีติ ยถา อญฺเญ นิตฺถุนนฺตา วิชมฺภนฺตา สมฺปริวตฺตนฺตา ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌนฺติ, เอวํ อปฏิพุชฺฌิตฺวา วิกสมานมิว ปทุมํ สุขํ นิพฺพิการํ ปฏิพุชฺฌติ. น ปาปกํ สุปินํ ปสฺสตีติ สุปินํ ปสฺสนฺโตปิ ภทฺทกเมว สุปินํ ปสฺสติ. เจติยํ วนฺทนฺโต วิย ปูชํ กโรนฺโต วิย ธมฺมํ สุณนฺโต วิย จ โหติ. ยถา ปนญฺเญ อตฺตานํ โจเรหิ ปริวาริตํ วิย วาเฬหิ อุปทฺทุตํ วิย ปปาเต ปตนฺตํ วิย จ ปสฺสนฺติ, น เอวํ ปาปกํ สุปินํ ปสฺสติ. มนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ อุเร อามุตฺตมุตฺตาหาโร วิย สีเส ปิฬนฺธมาลา วิย จ มนุสฺสานํ ปิโย โหติ มนาโป. อมนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ ยเถว จ มนุสฺสานํ, เอวํ อมนุสฺสานมฺปิ ปิโย โหติ. เทวตา รกฺขนฺตีติ ปุตฺตมิว มาตาปิตโร เทวตา รกฺขนฺติ. นาสฺส อคฺคิ วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมตีติ เมตฺตาวิหาริสฺส กาเย อคฺคิ วา วิสํ วา สตฺถํ วา น กมติ น ปวิสติ, นาสฺส กายํ วิโกเปตีติ วุตฺตํ โหติ. ตุวฏํ จิตฺตํ สมาธิยตีติ เมตฺตาวิหาริโน ขิปฺปเมว จิตฺตํ สมาธิยติ, นตฺถิ ตสฺส ทนฺธายิตตฺตํ. มุขวณฺโณ วิปฺปสีทตีติ พนฺธนา ปมุตฺตตาลปกฺกํ วิย จสฺส วิปฺปสนฺนวณฺณํ มุขํ โหติ. อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรตีติ เมตฺตาวิหาริโน สมฺโมหมรณํ นาม นตฺถิ, อสมฺมูฬฺโห นิทฺทํ โอกฺกมนฺโต วิย กาลํ กโรติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโตติ เมตฺตาสมาปตฺติโต อุตฺตรึ อรหตฺตํ อธิคนฺตุํ อสกฺโกนฺโต อิโต จวิตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย พฺรหฺมโลกูปโค โหตีติ พฺรหฺมโลกํ อุปปชฺชตีติ อตฺโถ.

២២. ឥឡូវនេះ ជាការអធិប្បាយសេចក្តីដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនមក នៃមេត្តាកថា ដែលមានព្រះសូត្រជាប្រធាន តាមលំដាប់នៃពាក្យដែលបានពោលហើយបន្ទាប់ពីពោលអំពីពោជ្ឈង្គកថា។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ជាដំបូង ពាក្យថា «āsevitāya» (ដែលសេពគប់ហើយ) បានដល់ ការសេពគប់ដោយគោរព។ ពាក្យថា «bhāvitāya» (ដែលចម្រើនហើយ) បានដល់ ការធ្វើឲ្យចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា «bahulīkatāya» (ដែលធ្វើឲ្យរឿយៗហើយ) បានដល់ ការធ្វើរឿយៗ។ ពាក្យថា «yānīkatāya» (ដែលធ្វើឲ្យដូចជាយានទឹមហើយ) បានដល់ ការធ្វើឲ្យដូចជាយានដែលទឹមល្អហើយ។ ពាក្យថា «vatthukatāya» (ដែលធ្វើឲ្យជាទីតាំងហើយ) បានដល់ ការធ្វើឲ្យដូចជាទីតាំង ដោយអត្ថថាជាទីតាំងមាំមួន។ ពាក្យថា «anuṭṭhitāya» (ដែលតម្កល់ទុកល្អហើយ) បានដល់ ការចូលទៅតម្កល់ទុកចំពោះ។ ពាក្យថា «paricitāya» (ដែលសន្សំហើយ) បានដល់ ការសន្សំ ឬការសន្សំកើនឡើងជុំវិញ។ ពាក្យថា «susamāraddhāya» (ដែលប្រារព្ធល្អហើយ) បានដល់ ការប្រារព្ធដោយប្រពៃ ឬការធ្វើដោយល្អ។ ពាក្យថា «ānisaṃsā» បានដល់ គុណសម្បត្តិទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «pāṭikaṅkhā» បានដល់ អ្វីដែលគួររំពឹងទុក ឬគួរប្រាថ្នា។ ពាក្យថា «sukhaṃ supati» (ដេកលក់ជាសុខ) សេចក្តីថា មនុស្សដទៃតែងតែប្រែប្រួលខ្លួន ស្រមុកដូចជាក្អែកយំ ហើយដេកជាទុក្ខយ៉ាងណា បុគ្គលអ្នកចម្រើនមេត្តានេះ មិនដេកយ៉ាងនោះឡើយ គឺដេកលក់ជាសុខ។ សូម្បីតែចូលគេងលក់ ក៏ហាក់ដូចជាចូលសមាបត្តិដែរ។ ពាក្យថា «sukhaṃ paṭibujjhati» (ភ្ញាក់ឡើងជាសុខ) សេចក្តីថា មនុស្សដទៃតែងតែថ្ងូរ ស្ងាប ប្រែប្រួលខ្លួន ហើយភ្ញាក់ឡើងជាទុក្ខយ៉ាងណា បុគ្គលនេះមិនភ្ញាក់ឡើងយ៉ាងនោះឡើយ គឺភ្ញាក់ឡើងជាសុខ មិនមានអាការៈប្រែប្រួល ដូចជាផ្កាឈូកដែលកំពុងរីក។ ពាក្យថា «na pāpakaṃ supinaṃ passati» (មិនយល់សប្តិអាក្រក់) សេចក្តីថា សូម្បីតែយល់សប្តិ ក៏យល់សប្តិឃើញតែរឿងល្អៗប៉ុណ្ណោះ ដូចជាថ្វាយបង្គំចេតិយ ធ្វើបូជា ឬស្តាប់ធម៌ជាដើម។ ចំណែកឯមនុស្សដទៃ តែងតែយល់សប្តិឃើញខ្លួនឯងត្រូវពួកចោរចោមរោម ត្រូវសត្វសាហាវបៀតបៀន ឬធ្លាក់ជ្រោះយ៉ាងណា បុគ្គលនេះមិនយល់សប្តិអាក្រក់យ៉ាងនោះឡើយ។ ពាក្យថា «manussānaṃ piyo hoti» (ជាទីស្រឡាញ់នៃមនុស្សទាំងឡាយ) សេចក្តីថា ជាទីស្រឡាញ់ ពេញចិត្តនៃមនុស្សទាំងឡាយ ដូចជាកម្រងគុជដែលគេពាក់នៅទ្រូង ឬដូចជាកម្រងផ្កាដែលគេស៊កសៀតលើក្បាល។ ពាក្យថា «amanussānaṃ piyo hoti» (ជាទីស្រឡាញ់នៃពួកអមនុស្ស) សេចក្តីថា ជាទីស្រឡាញ់នៃពួកអមនុស្ស ដូចជាមនុស្សទាំងឡាយដែរ។ ពាក្យថា «devatā rakkhanti» (ទេវតាទាំងឡាយតែងរក្សា) សេចក្តីថា ទេវតាទាំងឡាយតែងរក្សាបុគ្គលនោះ ដូចជាមាតាបិតារក្សាបុត្រ។ ពាក្យថា «nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamati» (ភ្លើង ពិស ឬគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ មិនអាចបៀតបៀនបុគ្គលនោះបានឡើយ) សេចក្តីថា ភ្លើង ពិស ឬគ្រឿងសាស្ត្រាវុធ មិនអាចប៉ះពាល់ មិនអាចចូលទៅក្នុងកាយ ឬមិនអាចធ្វើឲ្យកាយរបស់បុគ្គលអ្នកមានមេត្តាជាវិហារធម៌នោះខូចខាតឡើយ។ ពាក្យថា «tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyati» (ចិត្តរមែងតម្កល់មាំបានឆាប់) សេចក្តីថា ចិត្តរបស់បុគ្គលអ្នកមានមេត្តាជាវិហារធម៌ រមែងតម្កល់មាំបានយ៉ាងឆាប់រហ័ស ភាពយឺតយ៉ាវនៃចិត្តរបស់បុគ្គលនោះមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា «mukhavaṇṇo vippasīdatī» (ពណ៌សម្បុរមុខរមែងស្រស់បស់) សេចក្តីថា មុខរបស់បុគ្គលនោះមានពណ៌សម្បុរស្រស់បស់ ដូចជាផ្លែត្នោតទុំដែលធ្លាក់ចាកទង។ ពាក្យថា «asammūḷho kālaṃ karoti» (មិនវង្វេងធ្វើមរណកាល) សេចក្តីថា ការស្លាប់ដោយវង្វេងវង្វាន់ មិនមានដល់បុគ្គលអ្នកមានមេត្តាជាវិហារធម៌ឡើយ គាត់តែងធ្វើមរណកាលដោយមិនវង្វេង ដូចជាការចូលគេងលក់។ ពាក្យថា «uttari appaṭivijjhanto» (កាលបើមិនទាន់បានសម្រេចគុណធម៌ជាន់ខ្ពស់) សេចក្តីថា កាលបើមិនអាចសម្រេចព្រះអរហត្តដែលខ្ពស់ជាងមេត្តាសមាបត្តិទេ កាលបើច្យុតពីលោកនេះទៅ រមែងទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក ដូចជាមនុស្សភ្ញាក់ពីដេក គឺទៅកើតក្នុងព្រហ្មលោក។

เมตฺตานิทฺเทเส อโนธิโส ผรณาติ โอธิ มริยาทา, น โอธิ อโนธิ. ตโต อโนธิโส, อโนธิโตติ อตฺโถ, นิปฺปเทสโต ผุสนาติ วุตฺตํ โหติ. โอธิโสติ ปเทสวเสน. ทิสาผรณาติ ทิสาสุ ผรณา. สพฺเพติ อนวเสสปริยาทานํ. สตฺตาติปทสฺส อตฺโถ ญาณกถามาติกาวณฺณนายํ วุตฺโต, รุฬฺหีสทฺเทน ปน วีตราเคสุปิ อยํ โวหาโร วตฺตติ วิลีวมเยปิ พีชนิวิเสเส ตาลวณฺฏโวหาโร วิย. อเวราติ เวรรหิตา. อพฺยาปชฺชาติ พฺยาปาทรหิตา. อนีฆาติ นิทฺทุกฺขา. อนิคฺฆาติปิ ปาโฐ. สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตูติ [Pg.209] สุขิตา หุตฺวา อตฺตภาวํ วตฺตยนฺตุ. ‘‘อเวรา’’ติ จ สกสนฺตาเน จ ปเร ปฏิจฺจ, ปรสนฺตาเน จ อิตเร ปฏิจฺจ เวราภาโว ทสฺสิโต, ‘‘อพฺยาปชฺชา’’ติอาทีสุ เวราภาวา ตมฺมูลกพฺยาปาทาภาโว, ‘‘อนีฆา’’ติ พฺยาปาทาภาวา ตมฺมูลกทุกฺขาภาโว, ‘‘สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตู’’ติ ทุกฺขาภาวาสุเขน อตฺตภาวปริหรณํ ทสฺสิตนฺติ เอวเมตฺถ วจนสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพติ. อิเมสุ จ ‘‘อเวรา โหนฺตู’’ติอาทีสุ จตูสุปิ วจเนสุ ยํ ยํ ปากฏํ โหติ, ตสฺส ตสฺส วเสน เมตฺตาย ผรติ.

ក្នុងមេត្តានិទ្ទេស ពាក្យថា «anodhiso pharaṇā» (ការផ្សាយទៅដោយមិនកំណត់ព្រំដែន) សេចក្តីថា «odhi» គឺព្រំដែន ឬភាគកំណត់, «na odhi» គឺមិនមានព្រំដែន ហៅថា «anodhi»។ ហេតុនោះ ពាក្យថា «anodhiso» មានន័យថា «anodhito» (ដោយមិនមានភាគកំណត់) គឺការផ្សាយទៅសព្វគ្រប់ដោយមិនមានសេសសល់។ ពាក្យថា «odhiso» (ដោយមានភាគកំណត់) គឺដោយអំណាចនៃចំណែក ឬភាគកំណត់។ ពាក្យថា «disāpharaṇā» គឺការផ្សាយទៅក្នុងទិសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «sabbe» គឺជាសព្ទដែលកាន់យកទាំងអស់ដោយមិនមានសេសសល់។ អត្ថនៃបទថា «satta» ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងអដ្ឋកថាព្រះញាណកថា។ ប៉ុន្តែ ដោយអំណាចនៃរុឡ្ហីសព្ទ (ពាក្យដែលនិយមប្រើ) វោហារថា «សត្វ» នេះ សូម្បីតែក្នុងព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ ក៏នៅតែប្រើប្រាស់ដែរ ដូចជាការហៅផ្លិតដែលធ្វើអំពីបន្ទះឫស្សីថា «ផ្លិតស្លឹករឹត» (tālavaṇṭa) ដូច្នោះដែរ។ ពាក្យថា «averā» គឺមិនមានពៀរ។ ពាក្យថា «abyāpajjā» គឺមិនមានការព្យាបាទ (មិនមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយ)។ ពាក្យថា «anīghā» គឺមិនមានទុក្ខ។ សូម្បីតែបទថា «anigghā» ក៏មានក្នុងបាឋៈខ្លះដែរ។ ពាក្យថា «sukhī attānaṃ pariharantu» សេចក្តីថា សូមឲ្យជាអ្នកមានសុខ ហើយរក្សាខ្លួន (អត្តភាព) ឲ្យប្រព្រឹត្តទៅចុះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «averā» បង្ហាញអំពីការមិនមានពៀរក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួនដោយអាស្រ័យនឹងបុគ្គលដទៃ និងការមិនមានពៀរក្នុងសន្តានរបស់បុគ្គលដទៃដោយអាស្រ័យនឹងបុគ្គលក្រៅពីនេះ។ ក្នុងបទថា «abyāpajjā» ជាដើម បង្ហាញអំពីការមិនមានព្យាបាទដែលមានពៀរនោះជាឫសគល់ ព្រោះតែការមិនមានពៀរ។ ក្នុងបទថា «anīghā» បង្ហាញអំពីការមិនមានទុក្ខដែលមានព្យាបាទនោះជាឫសគល់ ព្រោះតែការមិនមានព្យាបាទ។ ក្នុងបទថា «sukhī attānaṃ pariharantu» បង្ហាញអំពីការរក្សាអត្តភាពដោយសុខ ព្រោះតែការមិនមានទុក្ខ។ សេចក្តីតភ្ជាប់នៃពាក្យក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះចុះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យទាំង ៤ នេះ មានបទថា «averā hontu» ជាដើម បទណាដែលប្រាកដច្បាស់ បុគ្គលរមែងផ្សាយមេត្តាទៅដោយអំណាចនៃបទនោះៗ។

ปาณาติอาทีสุ ปาณนตาย ปาณา, อสฺสาสปสฺสาสายตฺตวุตฺติตายาติ อตฺโถ. ภูตตฺตา ภูตา, อภินิพฺพตฺตาติ อตฺโถ. ปุํ วุจฺจติ นิรโย, ตํ ปุํ คลนฺติ คจฺฉนฺตีติ ปุคฺคลา. อตฺตภาโว วุจฺจติ สรีรํ, ขนฺธปญฺจกเมว วา, ตํ อุปาทาย ปญฺญตฺติมตฺตสพฺภาวโต, ตสฺมึ อตฺตภาเว ปริยาปนฺนา ปริจฺฉินฺนา อนฺโตคธาติ อตฺตภาวปริยาปนฺนา. ยถา จ สตฺตาติ วจนํ, เอวํ เสสานิปิ รุฬฺหีวเสน อาโรเปตฺวา สพฺพาเนตานิ สพฺพสตฺตเววจนานีติ เวทิตพฺพานิ. กามญฺจ อญฺญานิปิ ‘‘สพฺเพ ชนฺตู สพฺเพ ชีวา’’ติอาทีนิ สพฺพสตฺตเววจนานิ อตฺถิ, ปากฏวเสน ปน อิมาเนว ปญฺจ คเหตฺวา ‘‘ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโส ผรณา เมตฺตาเจโตวิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ. เย ปน ‘‘สตฺตา ปาณา’’ติอาทีนํ น เกวลํ วจนมตฺตโตว, อถ โข อตฺถโตปิ นานตฺตเมว อิจฺเฉยฺยุํ, เตสํ อโนธิโส ผรณา วิรุชฺฌติ. ตสฺมา ตถา อตฺถํ อคฺคเหตฺวา อิเมสุ ปญฺจสุ อากาเรสุ อญฺญตรวเสน อโนธิโส เมตฺตาย ผรติ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា «pāṇā» ជាដើម ឈ្មោះថា «pāṇā» (ប្រាណ) ព្រោះមានការដកដង្ហើមចេញចូល គឺមានការប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងខ្យល់ដកដង្ហើមចេញចូល។ ឈ្មោះថា «bhūtā» (ភូត) ព្រោះជាសភាវៈដែលកើតមានហើយ គឺកើតឡើងចំពោះហើយ។ នរក ហៅថា «puṃ» (បុំ), ពួកជនដែលតែងតែទៅកាន់នរកនោះ ឈ្មោះថា «puggalā» (បុគ្គល)។ រាងកាយ ឬបញ្ចក្ខន្ធ ហៅថា «អត្តភាព» (attabhāva)។ ឈ្មោះថា «attabhāvapariyāpannā» (អ្នករាប់បញ្ចូលក្នុងអត្តភាព) ព្រោះរាប់បញ្ចូល កំណត់ទុក ឬរួមបញ្ចូលក្នុងអត្តភាពនោះ ដោយសារតែមានសភាពជាបញ្ញត្តិប៉ុណ្ណោះ ដោយអាស្រ័យនឹងអត្តភាពនោះ។ ម៉្យាងទៀត ដូចជាពាក្យថា «satta» យ៉ាងណា សូម្បីតែពាក្យដែលសេសសល់ ក៏គប្បីជ្រាបថាជាវេវចនសព្ទនៃសត្វទាំងពួង ដោយការលើកឡើងតាមអំណាចនៃរុឡ្ហីសព្ទ យ៉ាងនោះដែរ។ ពិតណាស់ សូម្បីតែពាក្យដទៃទៀត ដូចជា «sabbe jantū» (ជនទាំងពួង) «sabbe jīvā» (ជីវៈទាំងពួង) ជាដើម ក៏ជាវេវចនសព្ទនៃសត្វទាំងពួងដែរ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃពាក្យដែលប្រាកដច្បាស់ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកតែពាក្យទាំង ៥ នេះប៉ុណ្ណោះ ហើយទ្រង់សម្តែងថា «ការផ្សាយទៅដោយមិនកំណត់ព្រំដែន ដោយអាការៈ ៥ គឺមេត្តាចេតោវិមុត្តិ»។ ចំណែកឯអាចារ្យទាំងឡាយណា ដែលប្រាថ្នាសេចក្តីប្លែកគ្នា មិនត្រឹមតែដោយអំណាចនៃពាក្យប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែថែមទាំងដោយអំណាចនៃអត្ថនៃបទថា «sattā pāṇā» ជាដើមនោះទៀតផង ការផ្សាយទៅដោយមិនកំណត់ព្រំដែនរបស់អាចារ្យទាំងនោះ រមែងទាស់ខុសគ្នា។ ហេតុនោះ មិនត្រូវកាន់យកអត្ថយ៉ាងនោះឡើយ គឺត្រូវផ្សាយមេត្តាទៅដោយមិនកំណត់ព្រំដែន ដោយអំណាចនៃអាការៈណាមួយ ក្នុងចំណោមអាការៈទាំង ៥ នេះវិញ។

โอธิโส ผรเณ ปน อิตฺถิโย ปุริสาติ ลิงฺควเสน วุตฺตํ, อริยา อนริยาติ อริยปุถุชฺชนวเสน, เทวามนุสฺสา วินิปาติกาติ อุปปตฺติวเสน. ทิสาผรเณปิ ทิสาวิภาคํ อกตฺวา สพฺพทิสาสุ ‘‘สพฺเพ สตฺตา’’ติอาทินา นเยน ผรณโต อโนธิโส ผรณา โหติ, สพฺพทิสาสุ ‘‘สพฺพา อิตฺถิโย’’ติอาทินา นเยน ผรณโต โอธิโส ผรณา.

ចំណែកឯក្នុងការផ្សាយទៅដោយកំណត់ព្រំដែន ពាក្យថា «itthiyo purisā» (ស្រីទាំងឡាយ ប្រុសទាំងឡាយ) ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃលិង្គ (ភេទ)។ ពាក្យថា «ariyā anariyā» (ព្រះអរិយៈទាំងឡាយ អនរិយៈទាំងឡាយ) ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃព្រះអរិយៈ និងបុថុជ្ជន។ ពាក្យថា «devā manussā vinipātikā» (ទេវតាទាំងឡាយ មនុស្សទាំងឡាយ វិនិបាតិកសត្វទាំងឡាយ) ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃឧបបត្តិ (ការកើតឡើង)។ សូម្បីតែក្នុងការផ្សាយទៅកាន់ទិស កាលបើមិនធ្វើការបែងចែកទិសទេ តែផ្សាយទៅក្នុងទិសទាំងពួង ដោយន័យមានជាដើមថា «sabbe sattā» (សត្វទាំងពួង) នេះ ឈ្មោះថា «anodhiso pharaṇā» (ការផ្សាយទៅដោយមិនកំណត់ព្រំដែន)។ កាលបើផ្សាយទៅក្នុងទិសទាំងពួង ដោយន័យមានជាដើមថា «sabbā itthiyo» (ស្រីទាំងពួង) នេះ ឈ្មោះថា «odhiso pharaṇā» (ការផ្សាយទៅដោយកំណត់ព្រំដែន)។

ยสฺมา ปน อยํ ติวิธาปิ เมตฺตาผรณา อปฺปนาปตฺตจิตฺตสฺส วเสน วุตฺตา, ตสฺมา ตีสุ วาเรสุ อปฺปนา คเหตพฺพา. อโนธิโส ผรเณ ตาว [Pg.210] ‘‘สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตู’’ติ เอกา, ‘‘อพฺยาปชฺชา โหนฺตู’’ติ เอกา ‘‘อนีฆา โหนฺตู’’ติ เอกา, ‘‘สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตู’’ติ เอกา. ตานิปิ หิ จตฺตาริ หิโตปสํหารวเสเนว วุตฺตานิ. หิโตปสํหารลกฺขณา หิ เมตฺตา. อิติ ‘‘สตฺตา’’ติอาทีสุ ปญฺจสุ อากาเรสุ จตสฺสนฺนํ จตสฺสนฺนํ อปฺปนานํ วเสน วีสติ อปฺปนา โหนฺติ, โอธิโส ผรเณ ‘‘สพฺพา อิตฺถิโย’’ติอาทีสุ สตฺตสุ อากาเรสุ จตสฺสนฺนํ จตสฺสนฺนํ วเสน อฏฺฐวีสติ อปฺปนา. ทิสาผรเณ ปน ‘‘สพฺเพ ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา’’ติอาทินา นเยน เอกเมกิสฺสา ทิสาย วีสติ วีสติ กตฺวา ทฺเว สตานิ, ‘‘สพฺพา ปุรตฺถิมาย ทิสาย อิตฺถิโย’’ติอาทินา นเยน เอกเมกิสฺสา ทิสาย อฏฺฐวีสติ อฏฺฐวีสติ กตฺวา อสีติ ทฺเว สตานีติ จตฺตาริ สตานิ อสีติ จ อปฺปนา. อิติ สพฺพานิปิ อิธ วุตฺตานิ อฏฺฐวีสาธิกานิ ปญฺจ อปฺปนาสตานิ โหนฺติ. ยถา จ เมตฺตาย ติวิเธน ผรณา วุตฺตา, ตถา กรุณามุทิตาอุเปกฺขานมฺปิ วุตฺตาว โหตีติ เวทิตพฺพํ.

ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះតែការផ្សាយមេត្តាទាំង ៣ យ៉ាងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃចិត្តដែលដល់នូវអប្បនា ហេតុនោះ ក្នុងវារៈទាំង ៣ គប្បីកាន់យកអប្បនាចុះ។ ក្នុងការផ្សាយទៅដោយមិនកំណត់ព្រំដែនជាមុនសិន អប្បនាមាន ៤ គឺ «sabbe sattā averā hontu» (សូមឲ្យសត្វទាំងពួងកុំមានពៀរ) ជាអប្បនាមួយ, «abyāpajjā hontu» (សូមកុំមានការបៀតបៀនគ្នា) ជាអប្បនាមួយ, «anīghā hontu» (សូមកុំមានទុក្ខ) ជាអប្បនាមួយ, «sukhī attānaṃ pariharantu» (សូមឲ្យមានសុខ រក្សាខ្លួនចុះ) ជាអប្បនាមួយ។ ពិតណាស់ សូម្បីតែពាក្យទាំង ៤ នោះ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការនាំមកនូវប្រយោជន៍ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះថាមេត្តាមានការនាំមកនូវប្រយោជន៍ជាលក្ខណៈ។ ដូច្នេះ ដោយអំណាចនៃអប្បនា ៤ៗ ក្នុងអាការៈទាំង ៥ មាន «sattā» ជាដើម រមែងមានអប្បនា ២០។ ក្នុងការផ្សាយទៅដោយកំណត់ព្រំដែន ដោយអំណាចនៃអប្បនា ៤ៗ ក្នុងអាការៈទាំង ៧ មាន «sabbā itthiyo» ជាដើម រមែងមានអប្បនា ២៨។ ចំណែកឯក្នុងការផ្សាយទៅកាន់ទិស ដោយន័យមានជាដើមថា «sabbe puratthimāya disāya sattā» (សត្វទាំងពួងក្នុងទិសបូព៌ា) ធ្វើឲ្យមានអប្បនា ២០ៗ ក្នុងទិសនីមួយៗ រមែងបានអប្បនា ២០០។ ដោយន័យមានជាដើមថា «sabbā puratthimāya disāya itthiyo» (ស្រីទាំងពួងក្នុងទិសបូព៌ា) ធ្វើឲ្យមានអប្បនា ២៨ៗ ក្នុងទិសនីមួយៗ រមែងបានអប្បនា ២៨០។ រួមទាំងអស់ត្រូវជាអប្បនា ៤៨០។ ដូច្នេះ អប្បនាទាំងអស់ដែលទ្រង់សម្តែងក្នុងទីនេះ រមែងមាន ៥២៨ (ប្រាំរយម្ភៃប្រាំបី)។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាការផ្សាយមេត្តា ៣ យ៉ាងដែលទ្រង់សម្តែងហើយយ៉ាងណា សូម្បីតែការផ្សាយករុណា មុទិតា និងឧបេក្ខា ក៏គប្បីជ្រាបថាទ្រង់សម្តែងហើយយ៉ាងនោះដែរ។

๑. อินฺทฺริยวารวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយអំពីឥន្ទ្រិយវារៈ

๒๓. อถ เมตฺตูปสํหาราการํ อินฺทฺริยาทิปริภาวนญฺจ ทสฺเสตุํ สพฺเพสํ สตฺตานํ ปีฬนํ วชฺเชตฺวาติอาทิมาห. ตตฺถ ปีฬนนฺติ อพฺภนฺตรโต สรีรปีฬนํ. อุปฆาตนฺติ พาหิรโต สรีโรปฆาตํ. สนฺตาปนฺติ ยถา ตถา วา จิตฺตสนฺตาปนํ. ปริยาทานนฺติ ปกติยา ชีวิตาทิปริกฺขยํ. วิเหสนฺติ ปรโต ชีวิตวิเหฐนํ. วชฺเชตฺวาติ ปีฬนาทีสุ เอเกกํ อตฺตโน จิตฺเตเนว อปเนตฺวา. อิมานิ ปีฬนาทีนิ ปญฺจ ปทานิ เมตฺโตปสํหารสฺส ปฏิปกฺขวิวชฺชนวเสน วุตฺตานิ, อปีฬนายาติอาทีนิ เมตฺโตปสํหารวเสน. อปีฬนายาติ อปีฬนากาเรน, สพฺเพ สตฺเต เมตฺตายตีติ สมฺพนฺโธ. เอวํ เสเสสุปิ. มา เวริโน มา ทุกฺขิโน มา ทุกฺขิตตฺตาติ อิมานิปิ ตีณิ เมตฺโตปสํหารสฺส ปฏิปกฺขปฏิกฺเขปวจนานิ. มา-วจนสฺส มา โหนฺตูติ อตฺโถ. อเวริโน สุขิโน สุขิตตฺตาติ อิมานิ ตีณิ เมตฺโตปสํหารวจนานิ. ‘‘อพฺยาปชฺชา อนีฆา’’ติ อิทํ ทฺวยํ ‘‘สุขิโน’’ติ วจเนน สงฺคหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. สุขิตตฺตาติ ตสฺเสว สุขสฺส นิจฺจปฺปวตฺติทสฺสนํ. ‘‘สุขิตตฺตา’’ติ จ ‘‘สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตู’’ติ จ อตฺถโต เอกํ. ‘‘อปีฬนายา’’ติอาทีหิ วา อพฺยาปชฺชานีฆวจนานิ สงฺคหิตานิ. อฏฺฐหากาเรหีติ ‘‘อปีฬนายา’’ติอาทโย ปญฺจ [Pg.211] เมตฺโตปสํหาราการา ‘‘อเวริโน โหนฺตู’’ติอาทโย ตโย เมตฺโตปสํหาราการาติ อิเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ. เมตฺตายตีติ สินิยฺหติ. ตํ ธมฺมํ เจตยตีติ ตํ หิโตปสํหารํ เจตยติ อภิสนฺทหติ, ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. สพฺพพฺยาปาทปริยุฏฺฐาเนหิ วิมุจฺจตีติ เมตฺตาย ปฏิปกฺขภูเตหิ สพฺเพหิ พฺยาปาทสมุทาจาเรหิ วิกฺขมฺภนโต วิมุจฺจติ. เมตฺตา จ เจโต จ วิมุตฺติ จาติ เอกาเยว เมตฺตา ติธา วณฺณิตา.

២៣. លំដាប់នោះ ដើម្បីបង្ហាញអំពីអាការៈនៃការនាំមកនូវមេត្តា និងការចម្រើនឥន្ទ្រិយជាដើម ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា «sabbesaṃ sattānaṃ pīḷanaṃ vajjetvā» (វៀរចាកការបៀតបៀនសត្វទាំងពួង)។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា «pīḷanaṃ» (ការបៀតបៀន) បានដល់ ការបៀតបៀនរាងកាយពីខាងក្នុង។ បទថា «upaghātaṃ» (ការបំផ្លាញ) បានដល់ ការបំផ្លាញរាងកាយពីខាងក្រៅ។ បទថា «santāpaṃ» (ការធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយ) បានដល់ ការធ្វើឲ្យក្តៅក្រហាយចិត្តតាមវិធីផ្សេងៗ។ បទថា «pariyādānaṃ» (ការអស់ទៅ) បានដល់ ការអស់ទៅនៃជីវិតជាដើមតាមធម្មតា។ បទថា «vihesaṃ» (ការធ្វើឲ្យលំបាក) បានដល់ ការធ្វើឲ្យលំបាកដល់ជីវិតដោយអ្នកដទៃ។ បទថា «vajjetvā» (វៀរចាក) គឺការលះបង់ការបៀតបៀនជាដើមនីមួយៗ ដោយចិត្តរបស់ខ្លួនប៉ុណ្ណោះ។ បទទាំង ៥ មាន «pīḷana» ជាដើមនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការវៀរចាកធម៌ជាបដិបក្ខនៃការនាំមកនូវមេត្តា។ ចំណែកឯបទទាំងឡាយមាន «apīḷanāya» (ដោយការមិនបៀតបៀន) ជាដើម ទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃការនាំមកនូវមេត្តា។ បទថា «apīḷanāya» គឺដោយអាការៈមិនបៀតបៀន។ សេចក្តីតភ្ជាប់គឺ «sabbe satte mettāyati» (រមែងស្រឡាញ់សត្វទាំងពួង)។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ សូម្បីតែបទទាំង ៣ គឺ «mā verino» (សូមកុំឲ្យមានពៀរ) «mā dukkhino» (សូមកុំឲ្យមានទុក្ខ) «mā dukkhitattā» (សូមកុំឲ្យមានខ្លួនប្រកបដោយទុក្ខ) នេះ ក៏ជាពាក្យបដិសេធធម៌ជាបដិបក្ខនៃការនាំមកនូវមេត្តាដែរ។ អត្ថនៃពាក្យថា «mā» គឺ «mā hontu» (សូមកុំបីមានឡើយ)។ បទទាំង ៣ គឺ «averino» «sukhino» «sukhitattā» នេះ ជាពាក្យសម្តែងការនាំមកនូវមេត្តា។ គប្បីជ្រាបថា ធម៌ទាំងពីរគឺ «abyāpajjā» និង «anīghā» ត្រូវបានរួមបញ្ចូលក្នុងពាក្យថា «sukhino» នេះហើយ។ បទថា «sukhitattā» គឺជាការបង្ហាញអំពីការប្រព្រឹត្តទៅជានិច្ចនៃសុខនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត បទថា «sukhitattā» និងបទថា «sukhī attānaṃ pariharantu» មានអត្ថដូចគ្នា។ ឬមួយក៏ពាក្យថា «abyāpajjā» និង «anīghā» ត្រូវបានរួមបញ្ចូលដោយបទមាន «apīḷanāya» ជាដើម។ បទថា «aṭṭhahi ākārehi» (ដោយអាការៈទាំង ៨) គឺអាការៈនៃការនាំមកនូវមេត្តា ៥ មាន «apīḷanāya» ជាដើម និងអាការៈនៃការនាំមកនូវមេត្តា ៣ មាន «averino hontu» ជាដើម រួមជាអាការៈទាំង ៨ នេះ។ បទថា «mettāyati» គឺស្រឡាញ់។ បទថា «taṃ dhammaṃ cetayati» សេចក្តីថា តែងគិត តែងផ្សារភ្ជាប់ ឬបង្កបង្កើតនូវការនាំមកនូវប្រយោជន៍នោះ។ បទថា «sabbabyāpādapariyuṭṭhānehi vimuccati» សេចក្តីថា រមែងរួចផុតដោយការខ่มទុក (វិក្ខម្ភនៈ) ចាកការប្រព្រឹត្តទៅនៃព្យាបាទទាំងពួង ដែលជាបដិបក្ខនៃមេត្តា។ បទថា «mettā ca ceto ca vimutti ca» នេះ គឺព្រះអង្គទ្រង់អធិប្បាយមេត្តាតែមួយយ៉ាងនោះឯង ជា ៣ បែប។

อเวริโน เขมิโน สุขิโนติ อิมานิ ตีณิ ปทานิ ปุพฺเพ วุตฺเต อากาเร สงฺเขเปน สงฺคเหตฺวา วุตฺตานิ. สทฺธาย อธิมุจฺจตีติอาทินา นเยน วุตฺตานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ เมตฺตาย สมฺปยุตฺตานิเยว. อาเสวนาติอาทีสุ ฉสุ วาเรสุ อาเสวียติ เอเตหิ เมตฺตาติ อาเสวนา. ตถา ภาวนา พหุลีกมฺมํ. อลงฺการาติ วิภูสนา. สฺวาลงฺกตาติ สุฏฺฐุ อลงฺกตา ภูสิตา. ปริกฺขาราติ สมฺภารา. สุปริกฺขตาติ สุฏฺฐุ สมฺภตา. ปริวาราติ รกฺขนฏฺเฐน. ปุน อาเสวนาทีนิ อฏฺฐวีสติ ปทานิ เมตฺตาย วณฺณภณนตฺถํ วุตฺตานิ. ตตฺถ ปาริปูรีติ ปริปุณฺณภาวา. สหคตาติ เมตฺตาย สหคตา. ตถา สหชาตาทโย. ปกฺขนฺทนาติ เมตฺตาย ปวิสนา, ปกฺขนฺทติ เอเตหิ เมตฺตาติ วา ปกฺขนฺทนา. ตถา สํสีทนาทโย. เอตํ สนฺตนฺติ ผสฺสนาติ เอสา เมตฺตา สนฺตาติ เอเตหิ ผสฺสนา โหตีติ เอตํ สนฺตนฺติ ผสฺสนา ‘‘เอตทคฺค’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๑.๑๘๘ อาทโย) วิย นปุํสกวจนํ. สฺวาธิฏฺฐิตาติ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตา. สุสมุคฺคตาติ สุฏฺฐุ สมุสฺสิตา. สุวิมุตฺตาติ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจนีเกหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตา. นิพฺพตฺเตนฺตีติ เมตฺตาสมฺปยุตฺตา หุตฺวา เมตฺตํ นิพฺพตฺเตนฺติ. โชเตนฺตีติ ปากฏํ กโรนฺติ. ปตาเปนฺตีติ วิโรเจนฺติ.

បទទាំងបីគឺ Averino (មិនមានពៀរ) khemino (មានសេចក្តីក្សេមក្សាន្ត) sukhino (មានសេចក្តីសុខ) នេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយសង្ខេបនូវអាការៈដែលបានពោលមកហើយខាងដើម។ ឥន្ទ្រីយ៍ទាំង ៥ ដែលទ្រង់សម្តែងដោយន័យមានជាដើមថា Saddhāya adhimuccati (បង្អោនចិត្តជឿដោយសទ្ធា) គឺសម្បយុត្តដោយមេត្តាតែម្យ៉ាង។ ក្នុងវារៈទាំង ៦ មានអាសេវនៈជាដើម មេត្តាដែលបុគ្គលសេពគប់ដោយឥន្ទ្រីយ៍ទាំងនេះ ឈ្មោះថា អាសេវនៈ (ការសេពគប់)។ ភាវនា (ការចម្រើន) និងពហុលីកម្ម (ការធ្វើឲ្យរយៗ) ក៏មានន័យដូចគ្នាដែរ។ បទថា Alaṅkārā បានដល់ គ្រឿងតាក់តែង (វិភូសនៈ)។ បទថា Svālaṅkatā បានដល់ គ្រឿងតាក់តែងល្អហើយ ឬស្អិតស្អាងល្អហើយ។ បទថា Parikkhārā បានដល់ គ្រឿងបរិក្ខារ ឬគ្រឿងប្រដាប់ (សម្ភារៈ)។ បទថា Suparikkhatā បានដល់ ការចាត់ចែងល្អហើយ ឬរៀបចំល្អហើយ។ បទថា Parivārā ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងរក្សា។ មួយវិញទៀត បទទាំង ២៨ មានអាសេវនៈជាដើម ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដើម្បីពណ៌នាគុណនៃមេត្តា។ ក្នុងបទទាំងនោះ បទថា pāripūrī បានដល់ ភាពពេញបរិបូណ៌។ បទថា sahagatā បានដល់ កើតរួមជាមួយមេត្តា។ បទមានសហជាតៈជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ។ បទថា pakkhandanā បានដល់ ការចូលទៅកាន់អារម្មណ៍គឺសត្វនៃមេត្តា ឬមួយទៀត មេត្តាស្ទុះទៅកាន់អារម្មណ៍ដោយឥន្ទ្រីយ៍ទាំងនេះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា បក្ខន្ទនៈ។ បទមានសំសីទនៈជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ។ បទថា etaṃ santanti phassanā បានដល់ មេត្តានេះរមែងស្ងប់រម្ងាប់ ការពាល់ត្រូវដោយឥន្ទ្រីយ៍ទាំងនេះ ឈ្មោះថា ឯតំ សន្តន្តិ ផស្សនា (ការពាល់ត្រូវថានេះជាធម៌ស្ងប់) នេះជាណបុំសកលិង្គ ដូចក្នុងបទថា “etadaggaṃ” ជាដើម។ បទថា svādhiṭṭhitā បានដល់ តម្កល់ទុកល្អហើយ។ បទថា susamuggatā បានដល់ លើកឡើងល្អហើយ ឬដំឡើងទុកល្អហើយ។ បទថា suvimuttā បានដល់ រួចផុតល្អហើយចាកធម៌ជាបដិបក្ខរៀងៗខ្លួន។ បទថា nibbattenti បានដល់ ជាធម៌សម្បយុត្តដោយមេត្តាហើយបង្កើតមេត្តា។ បទថា jotenti បានដល់ ធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់។ បទថា patāpenti បានដល់ ធ្វើឲ្យរុងរឿង។

๒-๔. พลาทิวารตฺตยวณฺณนา

២-៤. ការពណ៌នាអំពីវារៈទាំងបីមានពលៈជាដើម

๒๔-๒๗. อินฺทฺริยวาเร วุตฺตนเยเนว พลวาโรปิ เวทิตพฺโพ. โพชฺฌงฺคมคฺคงฺควารา ปริยาเยน วุตฺตา, น ยถาลกฺขณวเสน. มคฺคงฺควาเร สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา เมตฺตาย ปุพฺพภาควเสน วุตฺตา, น อปฺปนาวเสน. น หิ เอเต เมตฺตาย สห ภวนฺติ. สพฺเพสํ ปาณานนฺติอาทีนํ เสสวารานมฺปิ [Pg.212] สตฺตวาเร วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เมตฺตาภาวนาวิธานํ ปน วิสุทฺธิมคฺคโต (วิสุทฺธิ. ๑.๒๔๐ อาทโย) คเหตพฺพนฺติ.

២៤-២៧. សូម្បីតែពលវារៈ ក៏គប្បីដឹងដោយន័យដែលបានពោលហើយក្នុងឥន្ទ្រិយវារៈនោះឯង។ ចំណែកឯពោជ្ឈង្គវារៈ និងមគ្គង្គវារៈ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយបរិយាយ មិនមែនសម្តែងដោយអំណាចនៃលក្ខណៈពិតប្រាកដនោះឡើយ។ ក្នុងមគ្គង្គវារៈ បទថា សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តៈ និងសម្មាអាជីវៈ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងដោយអំណាចនៃបុព្វភាគ (ឧបចារៈ) នៃមេត្តា មិនមែនសម្តែងដោយអំណាចនៃអប្បនានោះទេ ព្រោះថាធម៌ទាំងនេះមិនកើតរួមជាមួយមេត្តាឡើយ។ សូម្បីតែសេចក្តីនៃវារៈដែលនៅសល់ទាំងឡាយ មានបទថា Sabbesaṃ pāṇānaṃ (នៃប្រាណទាំងពួង) ជាដើម ក៏គប្បីដឹងដោយន័យដែលបានពោលហើយក្នុងសត្តវារៈនោះឯង។ ចំណែកឯវិធីចម្រើនមេត្តាភាវនា គប្បីកាន់យកតាមគម្ពីរវិសុទ្ធិមគ្គចុះ។

เมตฺตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាមេត្តាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๕. วิราคกถา

៥. វិរាគកថា

วิราคกถาวณฺณนา

ការពណ៌នាវិរាគកថា

๒๘. อิทานิ มคฺคปโยชนปริโยสานาย เมตฺตากถาย อนนฺตรํ กถิตาย วิราคสงฺขาตมคฺคปุพฺพงฺคมาย วิราคกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ ปฐมํ ตาว ‘‘นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ วิราคา วิมุจฺจตี’’ติ (มหาว ๒๓) วุตฺตานํ ทฺวินฺนํ สุตฺตนฺตปทานํ อตฺถํ นิทฺทิสิตุกาเมน วิราโค มคฺโค, วิมุตฺติ ผลนฺติ อุทฺเทโส ฐปิโต. ตตฺถ ปฐมํ วจนตฺถํ ตาว นิทฺทิสิตุกาโม กถํ วิราโค มคฺโคติอาทิมาห. ตตฺถ วิรชฺชตีติ วิรตฺตา โหติ. เสสานิ มคฺคญาณนิทฺเทเส วุตฺตตฺถานิ. วิราโคติ ยสฺมา สมฺมาทิฏฺฐิ วิรชฺชติ, ตสฺมา วิราโค นามาติ อตฺโถ. โส จ วิราโค ยสฺมา วิราคารมฺมโณ…เป… วิราเค ปติฏฺฐิโต, ตสฺมา จ วิราโคติ เอวํ ‘‘วิราคารมฺมโณ’’ติอาทีนํ ปญฺจนฺนํ วจนานํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ วิราคารมฺมโณติ นิพฺพานารมฺมโณ. วิราคโคจโรติ นิพฺพานวิสโย. วิราเค สมุทาคโตติ นิพฺพาเน สมุปฺปนฺโน. วิราเค ฐิโตติ ปวตฺติวเสน นิพฺพาเน ฐิโต. วิราเค ปติฏฺฐิโตติ อนิวตฺตนวเสน นิพฺพาเน ปติฏฺฐิโต.

២៨. ឥឡូវនេះ ជាការពណ៌នាសេចក្តីដែលមិនទាន់បានពោល នៃវិរាគកថា ដែលមានមគ្គពោលគឺវិរាគៈជាប្រធាន ដែលទ្រង់សម្តែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីមេត្តាកថា ដែលមានអរិយមគ្គជាប្រយោជន៍ក្នុងទីបំផុត។ ក្នុងវិរាគកថានោះ ជាដំបូង ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលចង់បង្ហាញសេចក្តីនៃបទព្រះសូត្រទាំងពីរដែលទ្រង់សម្តែងថា “nibbindaṃ virajjati virāgā vimuccati” (នឿយណាយ រមែងប្រាសចាកតម្រេក ព្រោះប្រាសចាកតម្រេក រមែងរួចផុត) ទើបតម្កល់ឧទ្ទេសទុកថា “virāgo maggo, vimutti phalaṃ” (វិរាគៈ គឺមគ្គ វិមុត្តិ គឺផល)។ ក្នុងឧទ្ទេសនោះ ជាដំបូង កាលចង់បង្ហាញវចនត្ថៈ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា “kathaṃ virāgo maggo” (តើវិរាគៈជាមគ្គដូចម្តេច?)។ ក្នុងបទនោះ បទថា virajjatី បានដល់ ប្រាសចាកតម្រេក (virattā hoti)។ បទដែលសេសសល់ មានសេចក្តីពោលរួចហើយក្នុងមគ្គញាណនិទ្ទេស។ បទថា virāgo មានសេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែសម្មាទិដ្ឋិប្រាសចាកមិច្ឆាទិដ្ឋិ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា វិរាគៈ។ ម្យ៉ាងទៀត វិរាគៈនោះ ព្រោះមានវិរាគៈជាអារម្មណ៍...ល... តម្កល់នៅល្អហើយក្នុងវិរាគៈ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា វិរាគៈ គប្បីដឹងការភ្ជាប់គ្នានៃពាក្យទាំង ៥ មាន “virāgārammaṇo” ជាដើម យ៉ាងនេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ បទថា virāgārammaṇo បានដល់ មានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍។ បទថា virāgagocaro បានដល់ មានព្រះនិព្វានជាវិស័យ។ បទថា virāge samudāgato បានដល់ កើតឡើងក្នុងព្រះនិព្វាន (ព្រោះមានវិរាគៈជាហេតុ)។ បទថា virāge ṭhito បានដល់ ឋិតនៅក្នុងព្រះនិព្វានដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅ។ បទថា virāge patiṭṭhito បានដល់ តម្កល់នៅមាំក្នុងព្រះនិព្វានដោយអំណាចនៃការមិនត្រឡប់ក្រោយ។

นิพฺพานญฺจ วิราโคติ นิพฺพานํ วิราคเหตุตฺตา วิราโค. นิพฺพานารมฺมณตาชาตาติ นิพฺพานารมฺมเณ ชาตา, นิพฺพานารมฺมณภาเวน วา ชาตา. เต มคฺคสมฺปยุตฺตา สพฺเพว ผสฺสาทโย ธมฺมา วิรชฺชนฏฺเฐน วิราคา โหนฺตีติ วิราคา นาม โหนฺติ. สหชาตานีติ สมฺมาทิฏฺฐิสหชาตานิ สมฺมาสงฺกปฺปาทีนิ สตฺต มคฺคงฺคานิ. วิราคํ คจฺฉนฺตีติ วิราโค มคฺโคติ วิราคํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา คจฺฉนฺตีติ วิราคารมฺมณตฺตา วิราโค นาม, มคฺคนฏฺเฐน มคฺโค นาม โหตีติ อตฺโถ. เอเกกมฺปิ มคฺคงฺคํ มคฺโคติ นามํ ลภติ. อิติ เอเกกสฺส องฺคสฺส มคฺคตฺเต วุตฺเต สมฺมาทิฏฺฐิยาปิ มคฺคตฺตํ วุตฺตเมว โหติ. ตสฺมาเยว จ เอเตน มคฺเคนาติ อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ คเหตฺวา วุตฺตํ. พุทฺธา จาติ ปจฺเจกพุทฺธาปิ สงฺคหิตา. เตปิ หิ ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, พุทฺธา ตถาคโต จ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปจฺเจกพุทฺโธ จา’’ติ (อ. นิ. ๒.๕๗) วุตฺตตฺตา พุทฺธาเยว[Pg.213]. อคตนฺติ อนมตคฺเค สํสาเร อคตปุพฺพํ. ทิสนฺติ สกลายปฏิปตฺติยา ทิสฺสติ อปทิสฺสติ อภิสนฺทหียตีติ ทิสา, สพฺพพุทฺเธหิ วา ปรมํ สุขนฺติ ทิสฺสติ อปทิสฺสติ กถียตีติ ทิสา, สพฺพทุกฺขํ วา ทิสฺสนฺติ วิสฺสชฺเชนฺติ อุชฺฌนฺติ เอตายาติ ทิสา. ตํ ทิสํ. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ กึ วุตฺตํ โหติ? โย โส อฏฺฐงฺคิโก ธมฺมสมูโห, โส เอเตน นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ คมนฏฺเฐน มคฺโค นามาติ วุตฺตํ โหติ. ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ ปรปฺปวาทานนฺติ วิสุํ วิสุํ สมณานํ พฺราหฺมณานญฺจ อิโต อญฺญลทฺธิกานํ. อคฺโคติ เตสํ เสสมคฺคานํ วิสิฏฺโฐ. เสฏฺโฐติ เสสมคฺคโต อติวิย ปสํสนีโย. โมกฺโขติ มุเข สาธุ, เสสมคฺคานํ อภิมุเข อยเมว สาธูติ อตฺโถ. อุตฺตโมติ เสสมคฺเค อติวิย อุตฺติณฺโณ. ปวโรติ เสสมคฺคโต นานปฺปกาเรหิ สํภชนีโย. อิตีติ การณตฺเถ นิปาโต. ตสฺมา ภควตา ‘‘มคฺคานํ อฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ’’ติ วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. วุตฺตญฺหิ ภควตา –

បទថា Nibbānañca virāgo សេចក្តីថា ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា វិរាគៈ ព្រោះជាហេតុនាំឲ្យប្រាសចាករាគៈ។ បទថា Nibbānārammaṇatājātā សេចក្តីថា កើតឡើងក្នុងអារម្មណ៍គឺព្រះនិព្វាន ឬកើតឡើងដោយភាពមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍។ ធម៌ទាំងឡាយមានផស្សៈជាដើមនោះទាំងអស់ ដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គ ឈ្មោះថា វិរាគៈ ព្រោះអត្ថថាប្រាសចាកតម្រេក។ បទថា Sahajātāni បានដល់ អង្គមគ្គទាំង ៧ មានសម្មាសង្កប្បៈជាដើម ដែលកើតរួមជាមួយសម្មាទិដ្ឋិ។ បទថា Virāgaṃ gacchanti virāgo maggo សេចក្តីថា ធ្វើនូវវិរាគៈគឺព្រះនិព្វានឲ្យជាអារម្មណ៍ហើយដើរទៅ ព្រោះហេតុនោះទើបឈ្មោះថា វិរាគៈ ដោយភាពមានវិរាគៈជាអារម្មណ៍ និងឈ្មោះថា មគ្គ ដោយអត្ថថាស្វែងរក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សូម្បីតែអង្គមគ្គនីមួយៗ ក៏រមែងបានឈ្មោះថា មគ្គ ដែរ។ កាលដែលពោលនូវភាពជាមគ្គនៃអង្គនីមួយៗយ៉ាងនេះ សូម្បីតែសម្មាទិដ្ឋិក៏ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាមគ្គរួចហើយដែរ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកអង្គមគ្គទាំង ៨ ដោយពាក្យថា “etena maggena” (ដោយមគ្គនេះ)។ បទថា Buddhā ca រួមបញ្ចូលទាំងព្រះបច្ចេកពុទ្ធផងដែរ ព្រោះថាព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថា ព្រះពុទ្ធ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា “ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយនេះមានពីរពួក គឺព្រះតថាគតជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ១ និងព្រះបច្ចេកពុទ្ធ ១”។ បទថា Agataṃ បានដល់ ទីដែលមិនធ្លាប់ទៅក្នុងសង្សារវដ្តដែលរកទីបំផុតគ្មាន។ បទថា Disā បានដល់ ទីដែលបុគ្គលរមែងឃើញ គឺសម្រេចបានដោយការប្រតិបត្តិទាំងអស់ ឬមួយទៀត ព្រះពុទ្ធគ្រប់ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងថាជាបរមសុខ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ទិសា ឬមួយទៀត សត្វទាំងឡាយរមែងលះបង់ រលាស់ចោលនូវទុក្ខទាំងពួងដោយសារព្រះនិព្វានធាតុនេះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ទិសា។ ឆ្ពោះទៅកាន់ទិសានោះ។ បទថា Aṭṭhaṅgiko maggo តើមានសេចក្តីពន្យល់ដូចម្តេច? សេចក្តីពន្យល់មានថា ក្រុមធម៌ដែលមានអង្គ ៨ នោះ រមែងទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយធម៌នេះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា មគ្គ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងទៅ។ បទថា Puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ parappavādānaṃ បានដល់ ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ដទៃក្រៅពីសាសនានេះ ដែលមានលទ្ធិផ្សេងៗគ្នា។ បទថា Aggo បានដល់ ប្រសើរវិសេសជាងមគ្គដទៃរបស់ពួកសមណព្រាហ្មណ៍ទាំងនោះ។ បទថា Seṭṭho បានដល់ គួរគប្បីសរសើរក្រៃលែងជាងមគ្គដទៃ។ បទថា Mokkho បានដល់ ល្អក្នុងខាងដើម មានសេចក្តីថា ក្នុងចំណោមមគ្គដទៃ មគ្គនេះឯងជាធម៌ល្អបំផុត។ បទថា Uttamo បានដល់ កន្លងផុតយ៉ាងក្រៃលែងនូវមគ្គដទៃ។ បទថា Pavaro បានដល់ គួរដល់ការបូជាដោយប្រការផ្សេងៗជាងមគ្គដទៃ។ បទថា Iti ជាសព្ទនិបាតចុះក្នុងអត្ថជាហេតុ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងថា “maggānaṭṭhaṅgiko seṭṭho” (ក្នុងចំណោមមគ្គទាំងឡាយ មគ្គមានអង្គ ៨ ប្រសើរផុត) នេះជាអធិប្បាយ។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងទុកថា៖

‘‘มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ, สจฺจานํ จตุโร ปทา;

วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ, ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๓);

«ក្នុងចំណោមមគ្គទាំងឡាយ មគ្គមានអង្គ ៨ ប្រសើរផុត ក្នុងចំណោមសច្ចៈទាំងឡាយ បទទាំង ៤ ប្រសើរផុត ក្នុងចំណោមធម៌ទាំងឡាយ វិរាគៈ (ព្រះនិព្វាន) ប្រសើរផុត និងក្នុងចំណោមសត្វជើងពីរទាំងឡាយ ព្រះតថាគតអ្នកមានចក្ខុ ប្រសើរផុត»។

ตํ อิธ วิจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘มคฺคานํ อฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ’’ติ วุตฺตํ. เสสวาเรสุปิ อิมินา จ นเยน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

គាថានោះ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់កាត់យកមកសម្តែងថា “maggānaṃ aṭṭhaṅgiko seṭṭho”។ សូម្បីតែក្នុងវារៈដែលសេសសល់ ក៏គប្បីដឹងសេចក្តីដោយន័យនេះផង និងដោយន័យដែលបានពោលហើយខាងក្រោមផងចុះ។

ทสฺสนวิราโคติอาทีสุ ทสฺสนสงฺขาโต วิราโค ทสฺสนวิราโค. อินฺทฺริยฏฺฐโต พลสฺส วิสิฏฺฐตฺตา อิธ อินฺทฺริยโต พลํ ปฐมํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยานีติอาทิ อินฺทฺริยาทีนํ อตฺถวิภาวนา, น วิราคสฺส. ตถฏฺเฐน สจฺจาติ สจฺจญาณํ เวทิตพฺพํ. สีลวิสุทฺธีติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา. จิตฺตวิสุทฺธีติ สมฺมาสมาธิ. ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ สมฺมาทิฏฺฐิสงฺกปฺปา. วิมุตฺตฏฺเฐนาติ ตํตํมคฺควชฺฌกิเลเสหิ มุตฺตฏฺเฐน. วิชฺชาติ สมฺมาทิฏฺฐิ. วิมุตฺตีติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติ. อมโตคธํ นิพฺพานํ ปริโยสานฏฺเฐน มคฺโคติ มคฺคผลปจฺจเวกฺขณาหิ มคฺคียตีติ มคฺโค.

ក្នុងបទមាន Dassanavirāgo ជាដើម វិរាគៈដែលពោលគឺទស្សនៈ ឈ្មោះថា ទស្សនវិរាគៈ។ គប្បីដឹងថា ព្រោះពលៈមានសេចក្តីវិសេសជាងឥន្ទ្រិយត្ថៈ ហេតុនោះក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទើបទ្រង់សម្តែងពលៈមុនឥន្ទ្រីយ៍។ ពាក្យមានជាដើមថា “ādhipateyyaṭṭhena indriyāni” (ឈ្មោះថា ឥន្ទ្រីយ៍ ព្រោះអត្ថថាជាធំ) នេះជាការបង្ហាញសេចក្តីនៃឥន្ទ្រីយ៍ជាដើម មិនមែនជាការបង្ហាញសេចក្តីនៃវិរាគៈឡើយ។ បទថា Tathaṭṭhena saccā គប្បីដឹងថា បានដល់ សច្ចញាណ។ បទថា Sīlavisuddhi បានដល់ សម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តៈ និងសម្មាអាជីវៈ។ បទថា Cittavisuddhi បានដល់ សម្មាសមាធិ។ បទថា Diṭṭhivisuddhi បានដល់ សម្មាទិដ្ឋិ និងសម្មាសង្កប្បៈ។ បទថា Vimuttaṭṭhena បានដល់ ព្រោះអត្ថថារួចផុតចាកកិលេសដែលត្រូវលះដោយមគ្គនោះៗ។ បទថា Vijjā បានដល់ សម្មាទិដ្ឋិ។ បទថា Vimutti បានដល់ សមុច្ឆេទវិមុត្តិ។ បទថា Amatogadhaṃ nibbānaṃ pariyosānaṭṭhena maggo បានដល់ ឈ្មោះថា មគ្គ ព្រោះជាធម៌ដែលបុគ្គលស្វែងរកដោយមគ្គចិត្ត ផលចិត្ត និងបច្ចវេក្ខណចិត្ត។

อิมสฺมึ วิราคนิทฺเทเส วุตฺตา ธมฺมา สพฺเพปิ มคฺคกฺขเณเยว. วิมุตฺตินิทฺเทเส ผลกฺขเณ. ตสฺมา ฉนฺทมนสิการาปิ มคฺคผลสมฺปยุตฺตา.

ធម៌ទាំងអស់ដែលពោលក្នុងវិរាគនិទ្ទេសនេះ រមែងបានក្នុងខណៈនៃមគ្គតែប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកក្នុងវិមុត្តិនិទ្ទេស រមែងបានក្នុងខណៈនៃផល។ ព្រោះហេតុនោះ សូម្បីតែឆន្ទៈ និងមនសិការៈ ក៏សម្បយុត្តដោយមគ្គ និងផលដែរ។

๒๙. วิราคนิทฺเทเส [Pg.214] วุตฺตนเยเนว วิมุตฺตินิทฺเทเสปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ผลํ ปเนตฺถ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติ, นิพฺพานํ นิสฺสรณวิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติ. ‘‘สหชาตานิ สตฺตงฺคานี’’ติอาทีนิ วจนานิ อิธ น ลพฺภนฺตีติ น วุตฺตานิ. สยํ ผลวิมุตฺตตฺตา ปริจฺจาคฏฺเฐน วิมุตฺตีติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

២៩. សេចក្តីក្នុងវិមុត្តិនិទ្ទេស ក៏គប្បីដឹងដោយន័យដែលបានពោលហើយក្នុងវិរាគនិទ្ទេសនោះឯង។ ប៉ុន្តែក្នុងវិមុត្តិនិទ្ទេសនេះ ផល ឈ្មោះថា វិមុត្តិ ព្រោះជាបដិប្បស្សទ្ធិវិមុត្តិ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា វិមុត្តិ ព្រោះជានិស្សរណវិមុត្តិ។ ពាក្យទាំងឡាយមាន “sahajātāni sattaṅgāni” (អង្គទាំង ៧ កើតរួមគ្នា) ជាដើម មិនបានក្នុងទីនេះឡើយ ហេតុនោះព្រះអង្គទើបមិនទ្រង់សម្តែង។ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងត្រឹមតែពាក្យថា “pariccāgaṭṭhena vimutti” (ឈ្មោះថា វិមុត្តិ ព្រោះអត្ថថាលះបង់) ព្រោះខ្លួនឯងជាផលវិមុត្តិ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ គឺដូចន័យដែលបានពោលហើយនោះឯង។

วิราคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាវិរាគកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๖. ปฏิสมฺภิทากถา

៦. បដិសម្ភិទាកថា

๑. ธมฺมจกฺกปวตฺตนวารวณฺณนา

១. ការពណ៌នាធម្មចក្កប្បវត្តនវារៈ

๓๐. อิทานิ วิราคสงฺขาตมคฺควเสน สิทฺธํ ปฏิสมฺภิทาปเภทํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย ปฏิสมฺภิทากถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. สุตฺตนฺเต ตาว พาราณสิยนฺติ พาราณสา นาม นที, พาราณสาย อวิทูเร ภวา นครี พาราณสี. ตสฺสํ พาราณสิยํ. อิสิปตเน มิคทาเยติ อิสีนํ ปตนุปฺปตนวเสน เอวํลทฺธนาเม มิคานํ อภยทานทินฺนฏฺฐานตฺตา มิคทายสงฺขาเต อาราเม. ตตฺถ หิ อุปฺปนฺนุปฺปนฺนา สพฺพญฺญุอิสโย ปตนฺติ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถํ นิสีทนฺตีติ อตฺโถ. นนฺทมูลกปพฺภารโต สตฺตาหจฺจเยน นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐิตา อโนตตฺตทเห กตมุขโธวนกิจฺจา อากาเสน อาคนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺธอิสโยเปตฺถ สโมสรณวเสน ปตนฺติ, อุโปสถตฺถญฺจ อนุโปสถตฺถญฺจ สนฺนิปตนฺติ, คนฺธมาทนํ ปฏิคจฺฉนฺตา จ ตโต จ อุปฺปตนฺตีติปิ อิมินา อิสีนํ ปตนุปฺปตนวเสน ตํ ‘‘อิสิปตน’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘อิสิปทน’’นฺติปิ ปาโฐ. ปญฺจวคฺคิเยติ –

៣០. ឥឡូវនេះ ជាការពណ៌នាសេចក្តីដែលមិនទាន់បានពោល នៃបដិសម្ភិទាកថា ដែលមានធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រជាប្រធាន ដែលទ្រង់សម្តែងដើម្បីបង្ហាញនូវការបែងចែកបដិសម្ភិទាដែលសម្រេចបានដោយអំណាចនៃមគ្គពោលគឺវិរាគៈ។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ជាដំបូង បទថា bārāṇasiyaṃ សេចក្តីថា ស្ទឹងឈ្មោះពារាណសី នគរដែលតាំងនៅមិនឆ្ងាយពីស្ទឹងពារាណសីនោះ ឈ្មោះថា ពារាណសី។ ក្នុងក្រុងពារាណសីនោះ។ បទថា isipatane migadāye សេចក្តីថា ក្នុងអារាមដែលហៅថា មិគទាយៈ ព្រោះជាកន្លែងដែលព្រះអង្គប្រោសប្រទានអភ័យដល់ពួកម្រឹគ ដែលអារាមនោះទទួលបានឈ្មោះយ៉ាងនេះ (ឥសិបតនៈ) ដោយអំណាចនៃការធ្លាក់ចុះ និងការហោះឡើងនៃពួកឥសី។ សេចក្តីពន្យល់ថា ព្រះសព្វញ្ញូឥសីទាំងឡាយដែលត្រាស់ដឹងហើយៗ រមែងយាងមកកាន់ទីនោះ ហើយគង់គណនាដើម្បីសម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកព្រះបច្ចេកពុទ្ធឥសីទាំងឡាយ កាលដែលចេញពីនិរោធសមាបត្តិក្រោយកន្លងទៅ ៧ ថ្ងៃ អំពីភ្នំនន្ទមូលកបព្ភារៈ កាលធ្វើមុខវល្លិកិច្ច (លុបលាងព្រះភក្ត្រ) ក្នុងស្រះអនោតត្តរួចហើយ ហោះមកតាមអាកាស រមែងមកជួបជុំគ្នាក្នុងព្រៃមិគទាយវ័ននេះ ហេតុនោះទើបហៅថា ធ្លាក់ចុះ (បតនៈ) ហើយរមែងប្រជុំគ្នាដើម្បីធ្វើឧបោសថកម្មក្តី មិនមែនឧបោសថកម្មក្តី កាលដែលយាងត្រឡប់ទៅកាន់ភ្នំគន្ធមាទន៍វិញ ក៏ហោះឡើងអំពីព្រៃមិគទាយវ័ននោះឯង ព្រោះហេតុនៃការធ្លាក់ចុះ និងការហោះឡើងនៃពួកឥសីយ៉ាងនេះ ទើបហៅទីនោះថា “isipatana” (ឥសិបតនៈ)។ មានបទបាឋថា “isipadana” (ឥសិបទនៈ) ដូច្នេះក៏មាន។ បទថា pañcavaggiyā បានដល់៖

‘‘โกณฺฑญฺโญ ภทฺทิโย วปฺโป, มหานาโม จ อสฺสชิ;

เอเต ปญฺจ มหาเถรา, ปญฺจวคฺคาติ วุจฺจเร’’ติ. –

«ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញៈ ព្រះភទ្ទិយៈ ព្រះវប្បៈ ព្រះមហានាមៈ និងព្រះអស្សជិ ព្រះមហាថេរទាំង ៥ អង្គនេះ ហៅថា ក្រុមមានគ្នា ៥ នាក់ (បញ្ចវគ្គី)»។

เอวํ วุตฺตานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขูนํ วคฺโค ปญฺจวคฺโค. ตสฺมึ ปญฺจวคฺเค ภวา ตํปริยาปนฺนตฺตาติ ปญฺจวคฺคิยา, เต ปญฺจวคฺคิเย. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ทีปงฺกรทสพลสฺส ปาทมูเล กตาภินีหารโต ปฏฺฐาย ปารมิโย ปูเรนฺโต [Pg.215] อนุปุพฺเพน ปจฺฉิมภวํ ปตฺวา ปจฺฉิมภเว จ กตาภินิกฺขมโน อนุปุพฺเพน โพธิมณฺฑํ ปตฺวา ตตฺถ อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺโน มารพลํ ภินฺทิตฺวา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ทสสหสฺสิโลกธาตุํ อุนฺนาเทนฺโต สมฺปกมฺเปนฺโต สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา สตฺต สตฺตาหานิ โพธิมณฺเฑ วีตินาเมตฺวา มหาพฺรหฺมุนา อายาจิตธมฺมเทสนา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกตฺวา โลกานุคฺคเหน พาราณสึ คนฺตฺวา ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู สญฺญาเปตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตุกาโม อามนฺเตสิ.

ក្រុមនៃភិក្ខុទាំង ៥ អង្គដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា បញ្ចវគ្គ។ ពួកភិក្ខុដែលកើតក្នុងបញ្ចវគ្គនោះ ឬរាប់បញ្ចូលក្នុងបញ្ចវគ្គនោះ ឈ្មោះថា បញ្ចវគ្គិយៈ ទ្រង់ត្រាស់ហៅពួកភិក្ខុបញ្ចវគ្គីទាំងនោះ។ បទថា āmantesi (ទ្រង់ត្រាស់ហៅ) សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគកាលដែលទ្រង់តាំងប្រាថ្នាទុកនាទៀបព្រះបាទនៃព្រះទីបង្ករទសពលជាដើមមក ហើយបំពេញបារមីទាំងឡាយតាមលំដាប់ រហូតដល់សម្រេចនូវភពចុងក្រោយ ហើយទ្រង់ធ្វើមហាភិនិក្ខមនៈក្នុងភពចុងក្រោយនោះ រួចយាងទៅកាន់ពោធិមណ្ឌលតាមលំដាប់ គង់លើអបរាជិតបល្ល័ង្កក្នុងទីនោះ ទ្រង់ផ្ចាញ់មារនិងសេនាមារ ហើយក្នុងបឋមយាម ទ្រង់រលឹកជាតិមុន (បុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណ) ក្នុងមជ្ឈិមយាម ទ្រង់ជម្រះទិព្វចក្ខុ (ទិព្វចក្ខុញ្ញាណ) និងក្នុងទីបំផុតនៃបច្ឆិមយាម ទ្រង់ធ្វើឲ្យលោកធាតុទាំងមួយម៉ឺនញាប់ញ័រខ្ទរខ្ទារ ហើយសម្រេចនូវព្រះសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ទ្រង់គង់សម្រាកអស់សប្តាហ៍ទាំង ៧ ក្នុងពោធិមណ្ឌលនោះ រួចហើយមហាព្រហ្មបានអារាធនាឲ្យសម្តែងធម៌ ទ្រង់ពិនិត្យមើលសត្វលោកដោយពុទ្ធចក្ខុ ហើយទ្រង់យាងទៅកាន់ក្រុងពារាណសីដើម្បីសង្គ្រោះសត្វលោក កាលទ្រង់ចង់ញ៉ាំងភិក្ខុបញ្ចវគ្គីឲ្យយល់ច្បាស់ ហើយសម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ ទើបទ្រង់ត្រាស់ហៅ។

ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตาติ ทฺเวเม, ภิกฺขเว, โกฏฺฐาสา. อิมสฺส ปน วจนสฺส สมุทาหาเรน สมุทาหารนิคฺโฆโส เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ ปตฺวา ทสสหสฺสึ โลกธาตุํ ปตฺถริตฺวา อฏฺฐาสิ, ตสฺมึเยว สมเย อฏฺฐารสโกฏิสงฺขา พฺรหฺมาโน สมาคจฺฉึสุ. ปจฺฉิมทิสาย สูริโย อตฺถงฺคเมติ, ปุรตฺถิมาย ทิสาย อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน ยุตฺโต ปุณฺณจนฺโท อุคฺคจฺฉติ. ตสฺมึ สมเย ภควา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตํ อารภนฺโต ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา’’ติอาทิมาห.

ពាក្យថា 'ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តា' សេចក្តីថា ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម៌ជាចំណែកពីរយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយការសម្តែងនូវព្រះវាចានេះ សូរសព្ទនៃការសម្តែងក៏បានផ្សាយទៅ ខាងក្រោមដល់អវិចីនរក ខាងលើដល់ភវគ្គព្រហ្ម គ្របដណ្តប់ទូទាំងម៉ឺនលោកធាតុ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រហ្មទាំងឡាយមានចំនួន ១៨ កោដិ បានមកប្រជុំគ្នា។ ព្រះអាទិត្យរៀបលិចក្នុងទិសខាងលិច ព្រះចន្ទពេញបូណ៌មីប្រកបដោយនក្ខត្តឫក្សឧត្តរាសាឡ្ហៈ កំពុងរះឡើងក្នុងទិសខាងកើត។ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលនឹងទ្រង់ផ្តើមសម្តែងនូវធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ បានត្រាស់ពាក្យជាដើមថា 'ទ្វេមេ, ភិក្ខវេ, អន្តា' ដូច្នេះ។

ตตฺถ ปพฺพชิเตนาติ คิหิสํโยชนํ วตฺถุกามํ เฉตฺวา ปพฺพชิเตน. น เสวิตพฺพาติ น วลญฺเชตพฺพา. ปพฺพชิตานํเยว วิเสสโต ปฏิปตฺติยา ภาชนภูตตฺตา ‘‘ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. โย จายํ กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยโคติ โย จ อยํ วตฺถุกาเมสุ กิเลสกามสุขสฺส, กิเลสกามสุขนิสฺสยสฺส วา อนุโยโค. หีโนติ ลามโก. คมฺโมติ คามวาสีนํ สนฺตโก. โปถุชฺชนิโกติ ปุถุชฺชเนน อนฺธพาลชเนน อาจิณฺโณ. อนริโยติ น อริโย. อถ วา น วิสุทฺธานํ อุตฺตมานํ อริยานํ สนฺตโก. อนตฺถสํหิโตติ น อตฺถสํหิโต, สุขาวหการณํ อนิสฺสิโตติ อตฺโถ. อตฺตกิลมถานุโยโคติ อตฺตโน กิลมถสฺส อนุโยโค, อตฺตโน ทุกฺขกรณนฺติ อตฺโถ. ทุกฺโขติ กณฺฏกาปสฺสยเสยฺยาทีหิ อตฺตมารเณหิ ทุกฺขาวโห. ตปสฺสีหิ ‘‘อุตฺตมํ ตโป’’ติ คหิตตฺตา เตสํ จิตฺตานุรกฺขนตฺถํ อิธ ‘‘หีโน’’ติ น วุตฺตํ, ปพฺพชิตานํ ธมฺมตฺตา ‘‘คมฺโม’’ติ จ, คิหีหิ อสาธารณตฺตา ‘‘โปถุชฺชนิโก’’ติ จ น วุตฺตํ. ตตฺถ ปน เกหิจิ ปพฺพชิตปฏิญฺเญหิ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาเทหิ ‘‘ยโต โข, โภ[Pg.216], อยํ อตฺตา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคิภูโต ปริจาเรติ, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต โหตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๙๔) คหิตตฺตา เตสํ จิตฺตานุรกฺขนตฺถญฺจ ปจฺจุปฺปนฺเน สุขตฺตา จ ตสฺส ธมฺมสมาทานสฺส ‘‘ทุกฺโข’’ติ น วุตฺตํ. กามสุขลฺลิกานุโยโค ปจฺจุปฺปนฺเน ตณฺหาทิฏฺฐิสํกิลิฏฺฐสุขตฺตา อายติญฺจ ทุกฺขวิปากตฺตา ตทนุยุตฺตานํ ตณฺหาทิฏฺฐิพนฺธนพทฺธตฺตา จ น เสวิตพฺโพ, อตฺตกิลมถานุโยโค ปจฺจุปฺปนฺเน ทิฏฺฐิสํกิลิฏฺฐทุกฺขตฺตา อายติญฺจ ทุกฺขวิปากตฺตา ตทนุยุตฺตานํ ทิฏฺฐิพนฺธนพทฺธตฺตา จ น เสวิตพฺโพ, เอเต โขติ เต เอเต. อนุปคมฺมาติ น อุปคนฺตฺวา. มชฺฌิมาติ สํกิลิฏฺฐสุขทุกฺขานํ อภาวา มชฺเฌ ภวาติ มชฺฌิมา. สา เอว นิพฺพานํ ปฏิปชฺชนฺติ เอตายาติ ปฏิปทา. อภิสมฺพุทฺธาติ ปฏิวิทฺธา. จกฺขุกรณีติอาทีสุ ปญฺญาจกฺขุํ กโรตีติ จกฺขุกรณี. ญาณกรณีติ ตสฺเสว เววจนํ. อุปสมายาติ กิเลสูปสมาย. อภิญฺญายาติ จตุนฺนํ สจฺจานํ อภิชานนตฺถาย. สมฺโพธายาติ เตสํเยว สมฺพุชฺฌนตฺถาย. นิพฺพานายาติ นิพฺพานสจฺฉิกิริยตฺถาย. อถ วา ทสฺสนมคฺคญาณํ กโรตีติ จกฺขุกรณี. ภาวนามคฺคญาณํ กโรตีติ ญาณกรณี. สพฺพกิเลสานํ อุปสมาย. สพฺพธมฺมานํ อภิญฺญาย. อรหตฺตผลสมฺโพธาย. กิเลสานญฺจ ขนฺธานญฺจ นิพฺพานาย. สจฺจกถา อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส วุตฺตา.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា 'បព្វជិតេន' សេចក្តីថា បុគ្គលអ្នកបួសដោយបានកាត់ផ្តាច់នូវវត្ថុកាមដែលជាគ្រឿងជំពាក់របស់គ្រហស្ថ។ ពាក្យថា 'ន សេវិតព្វា' សេចក្តីថា មិនគួរគប់រក គឺមិនគួរសេពគប់ឡើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា 'បព្វជិតមិនគួរសេពគប់ឡើយ' ព្រោះការប្រតិបត្តិនេះជាចំណែកពិសេសរបស់ពួកបព្វជិតតែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា 'យោ ចាយំ កាមេសុ កាមសុខល្លិកានុយោគោ' សេចក្តីថា ការប្រកបជឿយៗនូវសេចក្តីសុខក្នុងកិលេសកាម ឬការប្រកបជឿយៗនូវធម៌ជាទីអាស្រ័យនៃសេចក្តីសុខក្នុងកិលេសកាម ក្នុងវត្ថុកាមទាំងឡាយ។ ពាក្យថា 'ហីនោ' សេចក្តីថា ថោកទាប។ ពាក្យថា 'គម្មោ' សេចក្តីថា ជារបស់អ្នកស្រុក។ ពាក្យថា 'បោថុជ្ជនីកោ' សេចក្តីថា ដែលបុថុជ្ជន ពោលគឺជនពាលខ្វាក់ ប្រព្រឹត្តហើយ។ ពាក្យថា 'អនរិយោ' សេចក្តីថា មិនមែនជារបស់ព្រះអរិយៈ។ មួយវិញទៀត មិនមែនជារបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយដ៏បរិសុទ្ធ និងឧត្តមឡើយ។ ពាក្យថា 'អនត្ថសញ្ហិតោ' សេចក្តីថា មិនប្រកបដោយប្រយោជន៍ គឺមិនជាហេតុនាំមកនូវសេចក្តីសុខឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា 'អត្តកិលមថានុយោគោ' សេចក្តីថា ការប្រកបជឿយៗនូវការធ្វើខ្លួនឱ្យលំបាក គឺការធ្វើខ្លួនឱ្យរងទុក្ខ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ពាក្យថា 'ទុក្ខោ' សេចក្តីថា ដែលនាំមកនូវសេចក្តីទុក្ខ ដោយការធ្វើខ្លួនឱ្យស្លាប់ ឬការដេកលើកម្រាលបន្លាជាដើម។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះពួកតបស្សី (អ្នកបំពេញតបៈ) យល់ថា 'នេះជាតបៈដ៏ឧត្តម' ដើម្បីរក្សាចិត្តរបស់ពួកគេ ក្នុងទីនេះទើបមិនត្រាស់ហៅការប្រតិបត្តិនេះថា 'ហីនោ' (ថោកទាប) ឡើយ ហើយព្រោះជាធម៌ដែលពួកបព្វជិត (ក្រៅពុទ្ធសាសនា) ធ្លាប់ប្រតិបត្តិ ទើបមិនត្រាស់ហៅថា 'គម្មោ' (ជារបស់អ្នកស្រុក) និងព្រោះមិនទាក់ទងនឹងគ្រហស្ថ ទើបមិនត្រាស់ហៅថា 'បោថុជ្ជនីកោ' (ជារបស់បុថុជ្ជន) ឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងអត្តកិលមថានុយោគនោះ ព្រោះពួកជនខ្លះដែលប្តេជ្ញាខ្លួនថាជាបព្វជិត ដែលមានវាទៈថាមានព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្ន យល់ឃើញថា 'ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ កាលណាខ្លួននេះ ពេញបរិបូណ៌ ព្រមព្រៀង និងរីករាយដោយកាមគុណទាំង ៥ យ៉ាងនេះ ម្នាលអ្នកដ៏មានអាយុ ត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះ ខ្លួននេះឈ្មោះថាបានដល់នូវព្រះនិព្វានក្នុងបច្ចុប្បន្នហើយ' ដូច្នេះ ដើម្បីរក្សាចិត្តរបស់ពួកគេផង និងព្រោះការកាន់យកធម៌នោះជាសេចក្តីសុខក្នុងបច្ចុប្បន្នផង ទើបមិនត្រាស់ហៅការប្រតិបត្តិនោះថា 'ទុក្ខោ' (ជាទុក្ខ) ឡើយ។ ចំណែកឯកាមសុខល្លិកានុយោគ ព្រោះជាសេចក្តីសុខដែលសៅហ្មងដោយតណ្ហានិងទិដ្ឋិក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងមានទុក្ខជាវិបាកក្នុងបរលោក ទាំងជាគ្រឿងចងចិត្តអ្នកប្រកបនោះដោយចំណងគឺតណ្ហានិងទិដ្ឋិ ទើបមិនគួរសេពគប់ឡើយ។ ចំណែកឯអត្តកិលមថានុយោគ ព្រោះជាទុក្ខដែលសៅហ្មងដោយទិដ្ឋិក្នុងបច្ចុប្បន្ន និងមានទុក្ខជាវិបាកក្នុងបរលោក ទាំងជាគ្រឿងចងចិត្តអ្នកប្រកបនោះដោយចំណងគឺទិដ្ឋិ ទើបមិនគួរសេពគប់ឡើយ។ ពាក្យថា 'ឯតេ ខោ' សេចក្តីថា ធម៌ទាំងពីរយ៉ាងនោះឯង។ ពាក្យថា 'អនុបគម្ម' សេចក្តីថា មិនចូលទៅជិត (ដោយចិត្ត)។ ពាក្យថា 'មជ្ឈិមា' សេចក្តីថា ឈ្មោះថាមជ្ឈិមា (កណ្តាល) ព្រោះស្ថិតនៅកណ្តាល ដោយមិនមានសេចក្តីសុខនិងសេចក្តីទុក្ខដែលសៅហ្មង។ ផ្លូវនោះឯងដែលសត្វទាំងឡាយប្រតិបត្តិហើយរមែងដល់នូវព្រះនិព្វាន ហេតុនោះទើបហៅថា 'បដិបទា' (ផ្លូវប្រតិបត្តិ)។ ពាក្យថា 'អភិសម្ពុទ្ធា' សេចក្តីថា បានត្រាស់ដឹងហើយ (ដោយមិនវង្វេង)។ ក្នុងពាក្យថា 'ចក្ខុករណី' ជាដើម ធម៌ណាធ្វើនូវបញ្ញាចក្ខុ ហេតុនោះធម៌នោះឈ្មោះថា 'ចក្ខុករណី' (ធ្វើឱ្យកើតចក្ខុ)។ ពាក្យថា 'ញាណករណី' នេះជាវេវចនសព្ទនៃពាក្យចក្ខុករណីនោះឯង។ ពាក្យថា 'ឧបសោយ' សេចក្តីថា ដើម្បីរំងាប់កិលេស។ ពាក្យថា 'អភិញ្ញាយ' សេចក្តីថា ដើម្បីដឹងច្បាស់នូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤។ ពាក្យថា 'សម្ពោធាយ' សេចក្តីថា ដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវអរិយសច្ចៈទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា 'និព្វានាយ' សេចក្តីថា ដើម្បីធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន។ មួយវិញទៀត ធម៌ដែលធ្វើនូវទស្សនមគ្គញាណ ឈ្មោះថា 'ចក្ខុករណី' ធម៌ដែលធ្វើនូវភាវនាមគ្គញាណ ឈ្មោះថា 'ញាណករណី' ដើម្បីរំងាប់កិលេសទាំងពួង ដើម្បីដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងពួង ដើម្បីត្រាស់ដឹងនូវអរហត្តផល ដើម្បីរំងាប់កិលេសនិងខន្ធទាំងឡាយ សេចក្តីពន្យល់អំពីសច្ចៈនេះ ត្រូវបានសម្តែងទុកហើយក្នុងអភិញ្ញេយ្យនិទ្ទេស។

เอวํ ภควา สจฺจานิ ปกาเสตฺวา อตฺตนิ กตพหุมานานํ เตสํ อตฺตโน ปฏิเวธกฺกมํ สุตฺวา ปฏิปตฺติยา พหุมานาโรปเนน ปฏิปตฺติยํ ฐตฺวา สจฺจปฺปฏิเวธํ ปสฺสนฺโต อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ เม, ภิกฺขเวติอาทินา อตฺตโน ปฏิเวธกฺกมํ ทสฺเสสิ. ตตฺถ อนนุสฺสุเตสูติ น อนุสฺสุเตสุ, ปรํ อนุคนฺตฺวา อสฺสุเตสูติ อตฺโถ. จกฺขูติอาทีนํ อตฺโถ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, อิทํ ทุกฺขสมุทยํ, อิทํ ทุกฺขนิโรธํ, อิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจนฺติ จตุนฺนํ สจฺจานํ ทสฺสนปฏิเวโธ เสขภูมิยํ. ปริญฺเญยฺยํ ปหาตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ ภาเวตพฺพนฺติ จตุนฺนํ สจฺจานํ ภาวนาปฏิเวโธ เสขภูมิยํเยว. ปริญฺญาตํ ปหีนํ สจฺฉิกตํ ภาวิตนฺติ จตุนฺนํ สจฺจานํ ปจฺจเวกฺขณา อเสขภูมิยํ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលបានទ្រង់សម្តែងនូវអរិយសច្ចៈទាំងឡាយយ៉ាងនេះហើយ ទ្រង់ជ្រាបនូវលំដាប់នៃការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គ ហើយទ្រង់ទតឃើញនូវការត្រាស់ដឹងសច្ចៈរបស់ភិក្ខុទាំងនោះ ដែលមានសេចក្តីគោរពដ៏ក្រៃលែងក្នុងព្រះអង្គ ដោយការតម្កល់សេចក្តីគោរពក្នុងការប្រតិបត្តិ ទើបទ្រង់សម្តែងនូវលំដាប់នៃការត្រាស់ដឹងរបស់ព្រះអង្គ ដោយព្រះពុទ្ធដីកាជាដើមថា 'ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ នេះជាទុក្ខអរិយសច្ចៈ ដល់តថាគត...' ដូច្នេះ។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា 'អននុស្សុតេសុ' សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលតថាគតមិនធ្លាប់បានឮរឿយៗមកពីមុន គឺមិនធ្លាប់បានឮតាមលំដាប់តៗគ្នាមកពីមុនឡើយ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សេចក្តីនៃពាក្យថា 'ចក្ខុ' ជាដើម នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងខាងមុខ។ ការត្រាស់ដឹងដោយការឃើញ (ទស្សនបដិវេធៈ) នូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤ ថា 'នេះជាទុក្ខអរិយសច្ចៈ នេះជាទុក្ខសមុទយអរិយសច្ចៈ នេះជាទុក្ខនិរោធអរិយសច្ចៈ នេះជាទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទាអរិយសច្ចៈ' រមែងសម្រេចក្នុងសេក្ខភូមិ។ ការត្រាស់ដឹងដោយការចម្រើន (ភាវនាបដិវេធៈ) នូវកិច្ចដែលគួរដឹង គួរលះ គួរធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ គួរចម្រើន ក្នុងអរិយសច្ចៈទាំង ៤ រមែងសម្រេចក្នុងសេក្ខភូមិតែប៉ុណ្ណោះ។ ការពិចារណា (បច្ចវេក្ខណា) ថា 'បានដឹងច្បាស់ហើយ បានលះបង់ហើយ បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ហើយ បានចម្រើនហើយ' នូវអរិយសច្ចៈទាំង ៤ រមែងសម្រេចក្នុងអសេក្ខភូមិ។

ติปริวฏฺฏนฺติ สจฺจญาณกิจฺจญาณกตญาณสงฺขาตานํ ติณฺณํ ปริวฏฺฏานํ วเสน ตโย ปริวฏฺฏา อสฺสาติ ติปริวฏฺฏํ. เอตฺถ หิ ‘‘อิทํ ทุกฺขํ, อิทํ ทุกฺขสมุทยํ[Pg.217], อิทํ ทุกฺขนิโรธํ, อิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจ’’นฺติ เอวํ จตูสุ สจฺเจสุ ยถาภูตญาณํ สจฺจญาณํ นาม. เตสุเยว ‘‘ปริญฺเญยฺยํ ปหาตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ ภาเวตพฺพ’’นฺติ เอวํ กตฺตพฺพกิจฺจชานนญาณํ กิจฺจญาณํ นาม. ‘‘ปริญฺญาตํ ปหีนํ สจฺฉิกตํ ภาวิต’’นฺติ เอวํ ตสฺส กิจฺจสฺส กตภาวชานนญาณํ กตญาณํ นาม. ทฺวาทสาการนฺติ เตสํเยว เอเกกสฺมึ สจฺเจ ติณฺณํ ติณฺณํ อาการานํ วเสน ทฺวาทส อาการา อสฺสาติ ทฺวาทสาการํ. ญาณทสฺสนนฺติ เอเตสํ ติปริวฏฺฏานํ ทฺวาทสนฺนํ อาการานํ วเสน อุปฺปนฺนํ ญาณสงฺขาตํ ทสฺสนํ. อตฺตมนาติ สกมนา. สตฺตานญฺหิ สุขกามตฺตา ทุกฺขปฏิกูลตฺตา ปีติโสมนสฺสยุตฺตมโน สกมโน นาม, ปีติโสมนสฺเสหิ อตฺตมนา คหิตมนา พฺยาปิตมนาติ วา อตฺโถ. อภินนฺทุนฺติ อภิมุขา หุตฺวา นนฺทึสุ. เวยฺยากรเณติ สุตฺตนฺเต. นิคฺคาถโก หิ สุตฺตนฺโต เกวลํ อตฺถสฺส พฺยากรณโต เวยฺยากรณํ นาม. ภญฺญมาเนติ กถิยมาเน. วตฺตมานสมีเป วตฺตมานวจนํ กตํ, ภณิเตติ อตฺโถ. วิรชนฺติ วิคตราคาทิรชํ. วีตมลนฺติ วิคตราคาทิมลํ. ราคาทโย หิ อชฺโฌตฺถรณฏฺเฐน รโช นาม, ทูสนฏฺเฐน มลํ นาม. ธมฺมจกฺขุนฺติ กตฺถจิ ปฐมมคฺคญาณํ, กตฺถจิ อาทีนิ ตีณิ มคฺคญาณานิ, กตฺถจิ จตุตฺถมคฺคญาณมฺปิ. อิธ ปน ปฐมมคฺคญาณเมว. ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ วิปสฺสนาวเสน เอวํ ปวตฺตสฺส ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทีติ อตฺโถ.

ពាក្យថា 'តិបរិវត្តំ' សេចក្តីថា ញាណនោះមានវដ្តៈ ៣ គឺការវិលត្រឡប់ ៣ យ៉ាង ដែលហៅថា សច្ចញាណ កិច្ចញាណ និងកតញាណ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា តិបរិវត្តៈ (ការវិលត្រឡប់ ៣ ជុំ)។ ក្នុងញាណទាំង ៣ នោះ ញាណដែលដឹងតាមពិតក្នុងអរិយសច្ចៈទាំង ៤ យ៉ាងនេះថា 'នេះជាទុក្ខ នេះជាទុក្ខសមុទយៈ នេះជាទុក្ខនិរោធៈ នេះជាទុក្ខនិរោធគាមិនីបដិបទា' ឈ្មោះថា 'សច្ចញាណ'។ ញាណដែលដឹងនូវកិច្ចដែលត្រូវធ្វើក្នុងអរិយសច្ចៈទាំង ៤ នោះឯងយ៉ាងនេះថា 'គួរកំណត់ដឹង គួរលះបង់ គួរធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ គួរចម្រើន' ឈ្មោះថា 'កិច្ចញាណ'។ ញាណដែលដឹងនូវភាពដែលកិច្ចនោះបានធ្វើរួចរាល់ហើយក្នុងអរិយសច្ចៈទាំង ៤ នោះឯងយ៉ាងនេះថា 'បានកំណត់ដឹងហើយ បានលះបង់ហើយ បានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ហើយ បានចម្រើនហើយ' ឈ្មោះថា 'កតញាណ'។ ពាក្យថា 'ទ្វាទសាការំ' សេចក្តីថា ញាណនោះមានអាការៈ ១២ ដោយអំណាចនៃអាការៈ ៣ ៗ ក្នុងអរិយសច្ចៈនីមួយៗទាំងនោះឯង ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ទ្វាទសាការៈ (មានអាការៈ ១២)។ ពាក្យថា 'ញាណទស្សនំ' សេចក្តីថា វិបស្សនាដែលហៅថាញាណ កើតឡើងដោយអំណាចនៃតិបរិវត្តៈទាំងឡាយ និងអាការៈទាំង ១២ នេះ។ ពាក្យថា 'អត្តមនា' សេចក្តីថា មានចិត្តជារបស់ខ្លួន។ ព្រោះសត្វទាំងឡាយជាអ្នកប្រាថ្នាសេចក្តីសុខ ស្អប់ខ្ពើមសេចក្តីទុក្ខ ចិត្តដែលប្រកបដោយបីតិនិងសោមនស្ស ទើបឈ្មោះថា ចិត្តជារបស់ខ្លួន មួយវិញទៀត សេចក្តីថា មានចិត្តដែលបីតិនិងសោមនស្សកាន់យកហើយ គឺផ្សព្វផ្សាយហើយ។ ពាក្យថា 'អភិនន្ទុំ' សេចក្តីថា បានរីករាយចំពោះមុខ។ ពាក្យថា 'វេយ្យាករណេ' សេចក្តីថា ក្នុងព្រះសូត្រ។ ព្រោះព្រះសូត្រដែលមិនមានគាថា ឈ្មោះថា វេយ្យាករណៈ ដោយការសម្តែងនូវសេចក្តីសុទ្ធសាធ។ ពាក្យថា 'ភញ្ញមានេ' សេចក្តីថា កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគកំពុងសម្តែង។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យប្រើប្រាស់បច្ចុប្បន្នកាលក្នុងន័យជិតបច្ចុប្បន្ន សេចក្តីថា កាលដែលបានសម្តែងហើយ។ ពាក្យថា 'វិរជំ' សេចក្តីថា ប្រាសចាកធូលីគឺរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា 'វីតមលំ' សេចក្តីថា ប្រាសចាកមន្ទិលគឺរាគៈជាដើម។ ព្រោះរាគៈជាដើម ឈ្មោះថា ធូលី (រជៈ) ដោយអត្ថថាគ្របសង្កត់ ឈ្មោះថា មន្ទិល (មលៈ) ដោយអត្ថថាធ្វើឱ្យសៅហ្មង។ ពាក្យថា 'ធម្មចក្ខុ' ក្នុងព្រះសូត្រខ្លះ សំដៅយកបឋមមគ្គញាណ (សោតាបត្តិមគ្គញាណ) ក្នុងព្រះសូត្រខ្លះ សំដៅយកមគ្គញាណថ្នាក់ទាបទាំង ៣ ក្នុងព្រះសូត្រខ្លះ សំដៅយកសូម្បីតែចតុត្ថមគ្គញាណ (អរហត្តមគ្គញាណ)។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកតែបឋមមគ្គញាណប៉ុណ្ណោះ។ សេចក្តីថា ធម្មចក្ខុគឺសោតាបត្តិមគ្គញាណ កើតឡើងហើយដល់បុគ្គលអ្នកមានវិបស្សនាប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃវិបស្សនាថា 'អ្វីៗណាមួយមានការកើតឡើងជាធម្មតា អ្វីៗទាំងអស់នោះមានការរលត់ទៅជាធម្មតា' ដូច្នេះ។

ธมฺมจกฺเกติ ปฏิเวธญาเณ จ เทสนาญาเณ จ. โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส หิ ภควโต จตูสุ สจฺเจสุ ทฺวาทสาการํ ปฏิเวธญาณมฺปิ อิสิปตเน นิสินฺนสฺส ทฺวาทสาการเมว สจฺจเทสนาย ปวตฺตกเทสนาญาณมฺปิ ธมฺมจกฺกํ นาม. อุภยมฺปิ เหตํ ทสพลสฺส ปวตฺตญาณเมว. ตํ อิมาย เทสนาย ปกาเสนฺเตน ภควตา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ นาม. ตํ ปเนตํ ธมฺมจกฺกํ ยาว อญฺญาตโกณฺฑญฺญตฺเถโร อฏฺฐารสหิ พฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล น ปติฏฺฐาติ, ตาว ภควา ปวตฺเตติ นาม, ปติฏฺฐิเต ปน ปวตฺติตํ นาม. ตํ สนฺธาย ‘‘ปวตฺติเต จ ภควตา ธมฺมจกฺเก’’ติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា 'ធម្មចក្កេ' សេចក្តីថា ក្នុងបដិវេធញាណ និងទេសនាញាណ។ ព្រោះថា សូម្បីតែបដិវេធញាណមានអាការៈ ១២ ក្នុងអរិយសច្ចៈទាំង ៤ របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលគង់លើពោធិបល្ល័ង្កក្តី ទេសនាញាណដែលញ៉ាំងការសម្តែងសច្ចៈមានអាការៈ ១២ ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលគង់នៅក្នុងឥសិបតនមិគទាយវ័នក្តី ទាំងពីរនេះឈ្មោះថា 'ធម្មចក្រ'។ ញាណទាំងពីរនេះ ជាញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅរបស់ព្រះទសពលពិតមែន។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់ប្រកាសនូវញាណនោះ ដោយទេសនានេះ ឈ្មោះថាបានញ៉ាំងធម្មចក្រឱ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មចក្រនោះ ដរាបណាព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ ព្រមដោយព្រហ្ម ១៨ កោដិ មិនទាន់បានតម្កល់នៅក្នុងសោតាបត្តិផលទេ ដរាបនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគឈ្មោះថាកំពុងញ៉ាំងធម្មចក្រឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ កាលបើព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញត្ថេរជាដើមបានតម្កល់នៅក្នុងសោតាបត្តិផលហើយ ឈ្មោះថាបានញ៉ាំងធម្មចក្រឱ្យប្រព្រឹត្តទៅរួចហើយ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា 'ធម្មចក្រដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ' ដូច្នេះ។

ภุมฺมา เทวาติ ภูมฏฺฐกา เทวา. สทฺทมนุสฺสาเวสุนฺติ เอกปฺปหาเรเนว สาธุการํ ทตฺวา เอตํ ภควตาติอาทีนิ วทนฺตา สทฺทํ อนุสฺสาวยึสุ. อปฺปฏิวตฺติยนฺติ [Pg.218] ‘‘นยิทํ ตถา’’ติ ปฏิโลมํ วตฺเตตุํ อสกฺกุเณยฺยํ. สนฺนิปติตา เจตฺถ เทวพฺรหฺมาโน เทสนาปริโยสาเน เอกปฺปหาเรเนว สาธุการํ อทํสุ, สนฺนิปาตํ อนาคตา ปน ภุมฺมเทวาทโย เตสํ เตสํ สทฺทํ สุตฺวา สาธุการมทํสูติ เวทิตพฺพํ. เตสุ ปน ปพฺพตรุกฺขาทีสุ นิพฺพตฺตา ภุมฺมเทวา. เต จาตุมหาราชิกปริยาปนฺนา โหนฺตาปิ อิธ วิสุํ กตฺวา วุตฺตา. จาตุมหาราชิกาติ จ ธตรฏฺฐวิรูฬฺหกวิรูปกฺขกุเวรสงฺขาตา จตุมหาราชา เทวตา เอเตสนฺติ จาตุมหาราชิกา. เต สิเนรุเวมชฺเฌ โหนฺติ. เตสุ ปพฺพตฏฺฐกาปิ อตฺถิ อากาสฏฺฐกาปิ. เตสํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ ปตฺตา. ขิฑฺฑาปโทสิกา มโนปโทสิกา สีตวลาหกา อุณฺหวลาหกา จนฺทิมา เทวปุตฺโต สูริโย เทวปุตฺโตติ เอเต สพฺเพปิ จาตุมหาราชิกเทวโลกฏฺฐา เอว. เตตฺตึส ชนา ตตฺถ อุปฺปนฺนาติ ตาวตึสา. อปิจ ‘‘ตาวตึสา’’ติ เตสํ เทวานํ นามเมวาติปิ วุตฺตํ. เตปิ อตฺถิ ปพฺพตฏฺฐกา อตฺถิ อากาสฏฺฐกา. เตสํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ ปตฺตา, ตถา ยามาทีนํ. เอกเทวโลเกปิ หิ เทวานํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ อปฺปตฺตา นาม นตฺถิ. ทิพฺพํ สุขํ ยาตา ปยาตา สมฺปตฺตาติ ยามา. ตุฏฺฐา ปหฏฺฐาติ ตุสิตา. ปกติปฏิยตฺตารมฺมณโต อติเรเกน รมิตุกามกาเล ยถารุจิเต โภเค นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวา รมนฺตีติ นิมฺมานรตี. จิตฺตาจารํ ญตฺวา ปรนิมฺมิเตสุ โภเคสุ วสํ วตฺเตนฺตีติ ปรนิมฺมิตวสวตฺตี. พฺรหฺมกาเย พฺรหฺมฆฏาย นิยุตฺตาติ พฺรหฺมกายิกา. สพฺเพปิ ปญฺจโวการพฺรหฺมาโน คหิตา.

ពាក្យថា 'ភុម្មា ទេវា' សេចក្តីថា ទេវតាទាំងឡាយដែលស្ថិតនៅលើផែនដី (ភូមិដ្ឋកទេវតា)។ ពាក្យថា 'សទ្ទមនុស្សាវេសុំ' សេចក្តីថា ទេវតាទាំងឡាយបានឱ្យសាធុការព្រមគ្នាក្នុងខណៈតែមួយ ហើយពោលពាក្យជាដើមថា 'ឯតំ ភគវតា' (ធម្មចក្រនេះដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគ...) ញ៉ាំងសូរសព្ទឱ្យឮខ្ទរខ្ទារឡើង។ ពាក្យថា 'អប្បដិវត្តិយំ' សេចក្តីថា ធម្មចក្រនេះ មិនមាននរណាម្នាក់អាចបង្វិលត្រឡប់ ឬពោលជំទាស់ថា 'ធម្មចក្រនេះមិនត្រឹមត្រូវឡើយ' ដូច្នេះបានឡើយ។ គប្បីជ្រាបថា ពួកទេវតានិងព្រហ្មទាំងឡាយដែលបានមកប្រជុំគ្នាក្នុងទីនេះ បានឱ្យសាធុការព្រមគ្នាក្នុងខណៈតែមួយក្នុងពេលបញ្ចប់ការសម្តែងធម៌ ចំណែកឯពួកភូមិដ្ឋកទេវតាជាដើមដែលមិនបានមកកាន់ទីប្រជុំ កាលបានឮសូរសព្ទរបស់ទេវតានិងព្រហ្មទាំងនោះហើយ ក៏បានឱ្យសាធុការតៗគ្នា។ ក្នុងពួកទេវតាទាំងនោះ ទេវតាដែលកើតក្នុងភ្នំនិងដើមឈើជាដើម ឈ្មោះថា ភុម្មទេវតា (ភូមិទេវតា)។ ភូមិទេវតាទាំងនោះ សូម្បីតែរាប់បញ្ចូលក្នុងពួកទេវតាជាន់ចាតុម្មហារាជិកាក្តី តែក្នុងទីនេះត្រូវបានសម្តែងដោយឡែកពីគ្នា។ ពាក្យថា 'ចាតុម្មហារាជិកា' សេចក្តីថា ទេវតាទាំងឡាយដែលមានស្តេចមហារាជទាំង ៤ អង្គ គឺស្តេចធតរដ្ឋ ស្តេចវិរុឡ្ហក ស្តេចវិរូបក្ខ និងស្តេចកុវេរៈ ជាអធិបតី ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ចាតុម្មហារាជិកា។ ទេវតាទាំងនោះរស់នៅពាក់កណ្តាលភ្នំសិនេរុ។ ក្នុងពួកទេវតាជាន់ចាតុម្មហារាជិកានោះ ទេវតាដែលស្ថិតនៅលើភ្នំក៏មាន ទេវតាដែលស្ថិតនៅលើអាកាសក៏មាន។ ជួរជួរនៃទេវតាទាំងនោះលាតសន្ធឹងទៅដល់ភ្នំចក្រវាឡ។ ពួកទេវតាខិឌ្ឌាបទោសិកា ទេវតាមនោបទោសិកា ទេវតាសីតវលាហកៈ (ទេវតាពពកត្រជាក់) ទេវតាឧណ្ហវលាហកៈ (ទេវតាពពកក្តៅ) ព្រះចន្ទទេវបុត្រ និងព្រះសូរិយទេវបុត្រ ទេវតាទាំងអស់នេះ សុទ្ធតែស្ថិតនៅក្នុងទេវលោកជាន់ចាតុម្មហារាជិកាទាំងអស់។ ជន ៣៣ នាក់បានកើតក្នុងទីនោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា 'តាវតឹសា'។ មួយវិញទៀត ពាក្យថា 'តាវតឹសា' នេះ ជាឈ្មោះរបស់ទេវតាទាំងនោះឯង ក៏មានសម្តែងទុកមកដែរ។ ទេវតាជាន់តាវតឹសានោះ សូម្បីតែស្ថិតនៅលើភ្នំក៏មាន ស្ថិតនៅលើអាកាសក៏មាន។ ជួរជួរនៃទេវតាទាំងនោះលាតសន្ធឹងទៅដល់ភ្នំចក្រវាឡ ទេវតាជាន់យាមាជាដើមក៏ដូច្នោះដែរ។ ព្រោះថា សូម្បីតែក្នុងទេវលោកមួយៗ ជួរជួរនៃទេវតាដែលមិនលាតសន្ធឹងទៅដល់ភ្នំចក្រវាឡ មិនដែលមានឡើយ។ ទេវតាទាំងឡាយដែលដល់ហើយ គឺបានសោយនូវសេចក្តីសុខជាទិព្វ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា 'យាមា'។ ទេវតាទាំងឡាយដែលឆ្អែតចិត្ត រីករាយចិត្ត ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា 'តុសិតា'។ ទេវតាទាំងឡាយដែលកាលប្រាថ្នានឹងលេងកម្សាន្តក្នុងខណៈណា ក៏និម្មិតនូវភោគៈទាំងឡាយតាមចិត្តប្រាថ្នា លើសជាងអារម្មណ៍ដែលរៀបចំទុកជាប្រក្រតី ហើយលេងកម្សាន្ត ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា 'និម្មានរតី'។ ទេវតាទាំងឡាយដែលដឹងនូវចិត្តគំនិតរបស់ទេវតាដទៃ ហើយញ៉ាំងអំណាចឱ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងភោគៈដែលទេវតាដទៃនិម្មិតឱ្យ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា 'បរនិម្មិតវសវត្តី'។ ទេវតាទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងពួកព្រហ្ម ឬក្នុងក្រុមព្រហ្ម ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា 'ព្រហ្មកាយិកា'។ ព្រហ្មទាំងឡាយដែលមានបញ្ចវោការភពទាំងអស់ ត្រូវបានរាប់បញ្ចូលក្នុងទីនេះ។

เตน ขเณนาติ วจนํ วิเสเสตฺวา เตน มุหุตฺเตนาติ วุตฺตํ. มุหุตฺตสงฺขาเตน ขเณน, น ปรมตฺถขเณนาติ วุตฺตํ โหติ. ยาว พฺรหฺมโลกาติ พฺรหฺมโลกํ อนฺโตกตฺวา. สทฺโทติ สาธุการสทฺโท. ทสสหสฺสีติ ทสสหสฺสจกฺกวาฬวตี. สงฺกมฺปีติ อุทฺธํ อุคฺคจฺฉนฺตี สุฏฺฐุ กมฺปิ. สมฺปกมฺปีติ อุทฺธํ อุคฺคจฺฉนฺตี อโธ โอกฺกมนฺตี สุฏฺฐุ ปกมฺปิ. สมฺปเวธีติ จตุทิสา คจฺฉนฺตี สุฏฺฐุ ปเวธิ. สมฺพุทฺธภาวาย มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนฺเต จ โพธิสตฺเต ตโต นิกฺขมนฺเต จ มหาปถวี ปุญฺญเตเชน อกมฺปิตฺถ, อภิสมฺโพธิยํ ปฏิเวธญาณเตเชน. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน เทสนาญาณเตเชน สาธุการํ ทาตุกามา วิย ปถวี เทวตานุภาเวน อกมฺปิตฺถ, อายุสงฺขาโรสฺสชฺชเน มหาปรินิพฺพาเน จ การุญฺเญน จิตฺตสงฺโขภํ อสหมานา [Pg.219] วิย ปถวี เทวตานุภาเวน อกมฺปิตฺถ. อปฺปมาโณติ วุทฺธปฺปมาโณ. อุฬาโรติ เอตฺถ ‘‘อุฬารานิ อุฬารานิ ขาทนียานิ ขาทนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๖๖) มธุรํ อุฬารนฺติ วุตฺตํ. ‘‘อุฬาราย วตฺถโภคาย จิตฺตํ น นมตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๙.๒๐) ปณีตํ อุฬารนฺติ วุตฺตํ. ‘‘อุฬาราย ขลุ ภวํ วจฺฉายโน สมณํ โคตมํ ปสํสาย ปสํสตี’’ติอาทีสุ เสฏฺฐํ อุฬารนฺติ วุตฺตํ. อิธ ปน ‘‘วิปุโล อุฬาโร’’ติ วุตฺโต. โอภาโสติ เทสนาญาณานุภาเวน จ เทวตานุภาเวน จ ชาตโอภาโส. โลเกติ จกฺกวาฬสฺส ทสสหสฺสิยํเยว. อติกฺกมฺเมว เทวานํ เทวานุภาวนฺติ เทวานํ อยมานุภาโว – นิวตฺถวตฺถปฺปภา ทฺวาทส โยชนานิ ผรติ, ตถา สรีรสฺส อลงฺการสฺส วิมานสฺส จ. ตํ เทวานํ เทวานุภาวํ อติกฺกมิตฺวาเยวาติ อตฺโถ. อุทานนฺติ โสมนสฺสญาณมยิกํ อุทาหารํ. อุทาเนสีติ อุทาหริ. อญฺญาสิ วต, โภ โกณฺฑญฺโญติ อิมสฺสปิ อุทานสฺส อุทาหรณโฆโส ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ. อญฺญาสิโกณฺฑญฺโญติ ภุสํ ญาตโกณฺฑญฺโญติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Tena khaṇena (ក្នុងខណៈនោះ) គឺលោកពោលសំដៅយកខណៈនោះដោយធ្វើការវិសេសនៈថា Tena muhuttena (ក្នុងមួយរំពេចនោះ)។ សេចក្តីថា លោកពោលសំដៅយកខណៈដែលរាប់ថាជាយាម (ឬមួយរំពេច) មិនមែនសំដៅយកខណៈជាបរមត្ថ (ខណៈនៃចិត្ត) ឡើយ។ ពាក្យថា Yāva brahmalokā (រហូតដល់ព្រហ្មលោក) គឺធ្វើព្រហ្មលោកឱ្យស្ថិតនៅខាងក្នុង (រាប់បញ្ចូលព្រហ្មលោកផង)។ ពាក្យថា Saddo គឺសំឡេងសាធុការ។ ពាក្យថា Dasasahassī គឺលោកធាតុដែលមានម៉ឺនចក្រវាឡជាប្រមាណ។ ពាក្យថា Saṅkampi គឺកម្រើកញាប់ញ័រខ្លាំង ដោយការឃ្លាតឡើងទៅលើ។ ពាក្យថា Sampakampi គឺញាប់ញ័រខ្លាំង ដោយការឃ្លាតឡើងទៅលើ និងស្រុតចុះទៅក្រោម។ ពាក្យថា Sampavedhi គឺញាប់ញ័រខ្លាំង ដោយការឃ្លាតទៅកាន់ទិសទាំងបួន។ មហាប្រថពីបានកម្រើកញាប់ញ័រដោយបុណ្យតេជះ ក្នុងខណៈដែលព្រះពោធិសត្វយាងចុះកាន់ផ្ទៃនៃព្រះមាតា និងក្នុងខណៈដែលយាងចេញចាកផ្ទៃនៃព្រះមាតា ដើម្បីត្រាស់ដឹងជាព្រះសម្ពុទ្ធ, និងកម្រើកញាប់ញ័រក្នុងខណៈត្រាស់ដឹង ដោយតេជះនៃបដិវេធញាណ។ ក្នុងខណៈសម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ មហាប្រថពីបានកម្រើកញាប់ញ័រដោយទេវានុភាព ហាក់ដូចជាចង់ប្រទាននូវសាធុការ ដោយតេជះនៃទេសនាញាណ, ក្នុងខណៈដាក់អាយុសង្ខារ និងក្នុងខណៈមហាបរិនិព្វាន មហាប្រថពីបានកម្រើកញាប់ញ័រដោយទេវានុភាព ហាក់ដូចជាមិនអាចអត់ទ្រាំនឹងការញាប់ញ័រនៃចិត្តដោយសេចក្តីករុណាបាន។ ពាក្យថា Appamāṇo គឺមានប្រមាណដ៏ចម្រើន (រកប្រមាណមិនបាន)។ ក្នុងពាក្យថា Uḷāro នេះ ក្នុងអាគតស្ថានទាំងឡាយជាដើមថា “uḷārāni uḷārāni khādanīyāni khādantī” (ទំពារស៊ីនូវបង្អែមដ៏ថ្លៃថ្លា) លោកហៅរបស់ដែលមានរសផ្អែមឆ្ងាញ់ថា uḷāra។ ក្នុងអាគតស្ថានទាំងឡាយជាដើមថា “Uḷārāya vatthabhogāya cittaṃ na namatī” (ចិត្តមិនបង្អោនទៅដើម្បីប្រើប្រាស់សម្លៀកបំពាក់ដ៏ប្រណីត) លោកហៅរបស់ដ៏ប្រណីតថា uḷāra។ ក្នុងអាគតស្ថានទាំងឡាយជាដើមថា “Uḷārāya khalu bhavaṃ vacchāyano samaṇaṃ gotamaṃ pasaṃsāya pasaṃsatī” (ព្រះគោតមដ៏មានអាយុ តែងសរសើរនូវព្រះសមណគោតម ដោយសេចក្តីសរសើរដ៏ប្រសើរ) លោកហៅរបស់ដ៏ប្រសើរថា uḷāra។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ លោកសំដៅយកសេចក្តីថា “ធំទូលាយ ខ្ពង់ខ្ពស់”។ ពាក្យថា Obhāso គឺពន្លឺដែលកើតឡើងដោយអានុភាពនៃទេសនាញាណផង ដោយទេវានុភាពផង។ ពាក្យថា Loke គឺក្នុងម៉ឺនចក្រវាឡប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា Atikkammeva devānaṃ devānubhāvaṃ មានសេចក្តីថា អានុភាពរបស់ពួកទេវតាមានសភាពយ៉ាងនេះ គឺពន្លឺនៃសម្លៀកបំពាក់ដែលស្លៀកដណ្តប់ ផ្សាយទៅកាន់ទី ១២ យោជន៍, ពន្លឺនៃសរីរៈ គ្រឿងអលង្ការ និងវិមាន ក៏ផ្សាយទៅយ៉ាងនោះដែរ។ សេចក្តីថា កន្លងហួសនូវទេវានុភាពរបស់ពួកទេវតាទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា Udānaṃ គឺការបន្លឺវាចាដែលប្រកបដោយសោមនស្សញាណ។ ពាក្យថា Udānesi គឺបានបន្លឺឡើងហើយ។ សូម្បីតែសំឡេងនៃការបន្លឺឧទាននេះថា “Aññāsi vata bho Koṇḍañño” (កោណ្ឌញ្ញៈបានដឹងច្បាស់ហើយតើហ្ន៎) ក៏បានផ្សាយទៅកាន់ម៉ឺនលោកធាតុហើយស្ថិតនៅ។ ពាក្យថា Aññāsikoṇḍañño មានសេចក្តីថា កោណ្ឌញ្ញៈអ្នកដឹងច្បាស់យ៉ាងខ្លាំង។

จกฺขุอาทีนํ นิทฺเทเส ทสฺสนฏฺเฐนาติอาทีสุ เอกเมว ญาณํ ยถาวุตฺตสฺส เนยฺยสฺส จกฺขุ วิย ทสฺสนกิจฺจกรเณน จกฺขุ. ญาณกิจฺจกรเณน ญาณํ. นานปฺปการโต ชานนกิจฺจกรเณน ปญฺญา. อนวเสสปฏิเวธกรเณน วิชฺชา. สพฺพถา โอภาสกิจฺจกรเณน อาโลโก นามาติ อตฺโถ. จกฺขุํ ธมฺโมติอาทีสุปิ เอกํเยว ญาณํ กิจฺจนานตฺเตน ปญฺจธา วณฺณิตํ. อารมฺมณาติ อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน. โคจราติ วิสยฏฺเฐน. ทสฺสนฏฺเฐนาติอาทีสุ ญาณกิจฺจํ ปญฺจธา วุตฺตํ. อิมินา นเยน ตีสุ วาเรสุ เอเกกสฺมึ ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา ปนฺนรส ธมฺมา, ปนฺนรส อตฺถา, ทฺวีสุ ปนฺนรสเกสุ ตึส นิรุตฺติโย, ปนฺนรสสุ ธมฺเมสุ ปนฺนรสสุ อตฺเถสุ ตึสาย นิรุตฺตีสูติ สฏฺฐิ ญาณานิ เวทิตพฺพานิ. เสสอริยสจฺเจสุปิ เอเสว นโย. จตูสุ อริยสจฺเจสุ เอเกกสฺมึ อริยสจฺเจ ปนฺนรสนฺนํ ปนฺนรสนฺนํ ธมฺมานํ อตฺถานญฺจ วเสน สฏฺฐิ ธมฺมา, สฏฺฐิ อตฺถา, สฏฺฐิยา ธมฺเมสุ สฏฺฐิยา อตฺเถสุ จ วีสสตํ นิรุตฺติโย, วีสาธิกํ สตนฺติ อตฺโถ. สฏฺฐิยา ธมฺเมสุ สฏฺฐิยา อตฺเถสุ วีสุตฺตรสเต นิรุตฺตีสูติ เอวํ จตฺตารีสญฺจ ทฺเว จ ญาณสตานิ.

ក្នុងការសម្តែងពាក្យមានជាដើមថា ចក្ខុ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា dassanaṭṭhena (ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងមើលឃើញ) ញាណតែមួយគត់ ឈ្មោះថា ចក្ខុ ព្រោះធ្វើកិច្ចគឺការឃើញនូវនេយ្យធម៌ដែលពោលហើយ ដូចជាចក្ខុ (ភ្នែកធម្មតា)។ ឈ្មោះថា ញាណ ព្រោះធ្វើកិច្ចគឺការដឹង។ ឈ្មោះថា បញ្ញា ព្រោះធ្វើកិច្ចគឺការដឹងដោយប្រការផ្សេងៗ។ ឈ្មោះថា វិជ្ជា ព្រោះធ្វើការចាក់ធ្លុះដឹងដោយមិនមានសេសសល់។ សេចក្តីថា ឈ្មោះថា ពន្លឺ (អាលោកៈ) ព្រោះធ្វើកិច្ចគឺការបំភ្លឺដោយគ្រប់ប្រការ។ សូម្បីតែក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា Cakkhuṃ dhammaṃ ញាណតែមួយគត់ លោកក៏បានពណ៌នាជា ៥ ប្រការ ដោយភាពផ្សេងគ្នានៃកិច្ច។ ពាក្យថា Ārammaṇā គឺដោយអត្ថថាជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភ។ ពាក្យថា Gocarā គឺដោយអត្ថថាជាវិស័យ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាដើមថា dassanaṭṭhena កិច្ចនៃញាណ លោកពោលទុកជា ៥ ប្រការ។ ដោយវិធីនេះ ក្នុងវារៈទាំង ៣ ក្នុងវារៈនីមួយៗ ធ្វើជាប្រាំៗ ត្រូវដឹងថាមានធម៌ ១៥, អត្ថ ១៥, និរុត្តិ ៣០ ក្នុងពួក ១៥ ទាំងពីរ, និងញាណ ៦០ ក្នុងធម៌ ១៥ អត្ថ ១៥ និងនិរុត្តិ ៣០ នោះ។ សូម្បីតែក្នុងអរិយសច្ចៈដែលសេសសល់ ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។ ក្នុងអរិយសច្ចៈទាំង ៤ ក្នុងអរិយសច្ចៈនីមួយៗ ដោយអំណាចនៃធម៌ ១៥ និងអត្ថ ១៥ ត្រូវដឹងថាមានធម៌ ៦០, អត្ថ ៦០, និងនិរុត្តិ ១២០ ក្នុងធម៌ ៦០ និងអត្ថ ៦០ នោះ, ពាក្យថា vīsādhikaṃ sataṃ គឺមួយរយម្ភៃ។ ក្នុងធម៌ ៦០ អត្ថ ៦០ និងនិរុត្តិ ១២០ នោះ ញាណទាំងឡាយមាន ២៤០ ដោយប្រការដូច្នេះ។

๒-๓. สติปฏฺฐานวาราทิวณฺณนา

២-៣. ការពណ៌នាអំពីសតិបដ្ឋានវារៈជាដើម

๓๑-๓๒. สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปุพฺพงฺคเม [Pg.220] อิทฺธิปาทสุตฺตนฺตปุพฺพงฺคเม จ ปฏิสมฺภิทานิทฺเทเส อิมินาว นเยน อตฺโถ จ คณนา จ เวทิตพฺพา.

៣១-៣២. ក្នុងសតិបដ្ឋានសូត្រជាប្រធាន និងឥទ្ធិបាទសូត្រជាប្រធាន ក្នុងការសម្តែងបដិសម្ភិទា គប្បីដឹងនូវអត្ថ និងការរាប់ដោយវិធីនេះឯង។

๔-๘. สตฺตโพธิสตฺตวาราทิวณฺณนา

៤-៨. ការពណ៌នាអំពីសត្តពោធិសត្តវារៈជាដើម

๓๓-๓๗. สตฺตนฺนํ โพธิสตฺตานํ สุตฺตนฺเตสุ เอเกกสฺมึเยว สมุทเย จกฺขาทโย ปญฺจ, นิโรเธ ปญฺจาติ ทส ธมฺมา, สมุทเย ทสฺสนฏฺฐาทโย ปญฺจ, นิโรเธ ปญฺจาติ ทส อตฺถา, เตสํ วเสน วีสติ นิรุตฺติโย จตฺตารีสํ ญาณานิ. สตฺต เอกโต กตฺวา วุตฺตคณนา สุวิญฺเญยฺยา เอว. สพฺพญฺญุตญฺญาณวเสน วุตฺตปฏิสมฺภิทานิทฺเทเส เอเกกมูลเกสุ ‘‘ญาโต ทิฏฺโฐ วิทิโต สจฺฉิกโต ผสฺสิโต ปญฺญายา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๑) อิเมสุ ปญฺจสุ วจเนสุ เอเกกสฺมึเยว จกฺขาทโย ปญฺจ, ทสฺสนฏฺฐาทโย ปญฺจาติ ปญฺจปญฺจกานํ วเสน ปญฺจวีสติ ธมฺมา, ปญฺจวีสติ อตฺถา, ตทฺทิคุณา นิรุตฺติโย, ตทฺทิคุณานิ ญาณานิ เญยฺยานิ. ปญฺจ เอกโต กตฺวา วุตฺตวาเรปิ ปญฺจกฺขตฺตุํ ปญฺจ ปญฺจวีสติ กตฺวา ปญฺจวีสสตํ ธมฺมา, ปญฺจวีสสตํ อตฺถา, ตทฺทิคุณา นิรุตฺติโย, ตทฺทิคุณานิ ญาณานิ เญยฺยานิ. อฑฺฒเตยฺยานีติ เจตฺถ ทฺเว สตานิ จ ปญฺญาสญฺจ. ขนฺธาทีสุปิ เอเสว นโย. อิมินาว นเยน สจฺจวารปฏิสมฺภิทาวาเร จ ธมฺมาทิคณนา เวทิตพฺพา.

៣៣-៣៧. ក្នុងសូត្រទាំងឡាយរបស់ព្រះពោធិសត្វទាំង ៧ ព្រះអង្គ ក្នុងសមុទយសច្ចៈនីមួយៗ មានចក្ខុជាដើម ៥, ក្នុងនិរោធសច្ចៈ ៥ រួមជាធម៌ ១០, ក្នុងសមុទយសច្ចៈមានអត្ថថាជាគ្រឿងឃើញជាដើម ៥, ក្នុងនិរោធសច្ចៈ ៥ រួមជាអត្ថ ១០, ដោយអំណាចនៃធម៌និងអត្ថទាំងនោះ មាននិរុត្តិ ២០ និងញាណ ៤០។ ការរាប់ដែលលោកពោលដោយរួមព្រះពោធិសត្វទាំង ៧ ព្រះអង្គចូលគ្នាតែមួយ គឺងាយយល់ណាស់។ ក្នុងការសម្តែងបដិសម្ភិទាដែលពោលដោយអំណាចនៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ក្នុងវារៈដែលមានមូលមួយៗ ក្នុងពាក្យទាំង ៥ នេះគឺ “ñāto diṭṭho vidito sacchikato phassito paññāyā” (ដឹងហើយ ឃើញហើយ ស្គាល់ហើយ ធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ហើយ ពាល់ត្រូវហើយដោយបញ្ញា) ក្នុងពាក្យនីមួយៗ មានចក្ខុជាដើម ៥, មានអត្ថថាជាគ្រឿងឃើញជាដើម ៥, ដោយអំណាចនៃពួកប្រាំៗ គប្បីដឹងថាមានធម៌ ២៥, អត្ថ ២៥, និរុត្តិមានចំនួនទ្វេគុណ (៥០), និងញាណមានចំនួនទ្វេគុណ (១០០)។ សូម្បីតែក្នុងវារៈដែលលោកពោលដោយរួមទាំង ៥ ចូលគ្នាតែមួយ ធ្វើជា ៥ ដង ក្នុងមួយដងៗមាន ២៥ រួមជាធម៌ ១២៥, អត្ថ ១២៥, និរុត្តិមានចំនួនទ្វេគុណ (២៥០), និងញាណមានចំនួនទ្វេគុណ (៥០០) គប្បីដឹងយ៉ាងនេះ។ ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា Aḍḍhateyyāni គឺពីររយហាសិប (២៥០)។ សូម្បីតែក្នុងខន្ធជាដើម ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។ គប្បីដឹងនូវការរាប់មានធម៌ជាដើម ក្នុងសច្ចវារៈ និងបដិសម្ភិទាវារៈ ដោយវិធីនេះឯង។

๙. ฉพุทฺธธมฺมวารวณฺณนา

៩. ការពណ៌នាអំពីឆពុទ្ធធម្មវារៈ

๓๘. พุทฺธธมฺมวาเร ทิยฑฺฒสตนฺติ ฉกฺขตฺตุํ ปญฺจวีสติ สตญฺจ ปญฺญาสญฺจ โหนฺติ, ตทฺทิคุณา นิรุตฺติโย ตทฺทิคุณานิ ญาณานิ. ปฏิสมฺภิทาธิกรเณติ ปฏิสมฺภิทาธิกาเร. อฑฺฒนวธมฺมสตานีติ ปฐมํ วุตฺเตสุ จตูสุ สจฺเจสุ สฏฺฐิ, จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สฏฺฐิ, จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ สฏฺฐิ, สตฺตโพธิสตฺตเวยฺยากรเณสุ สตฺตติ, อภิญฺญฏฺฐาทีสุ ปญฺจสุ ปญฺจวีสสตํ, ขนฺธฏฺฐาทีสุ ปญฺจสุ ปญฺจวีสสตํ, ปุน จตูสุ อริยสจฺเจสุ สตํ, จตูสุ ปฏิสมฺภิทาสุ สตํ, ฉสุ พุทฺธธมฺเมสุ ทิยฑฺฒสตนฺติ เอวํ อฏฺฐสตานิ จ ปญฺญาสญฺจ ธมฺมา โหนฺติ. เอวํ อตฺถาปิ ตตฺตกา เอว โหนฺติ. เอวเมว สจฺจาทีสุ ตีสุ ฐาเนสุ วีสสตํ นิรุตฺติโย, สตฺตสุ เวยฺยากรเณสุ จตฺตารีสสตํ นิรุตฺติโย, อภิญฺญฏฺฐาทีสุ ขนฺธฏฺฐาทีสุ จ อฑฺฒเตยฺยานิ [Pg.221] อฑฺฒเตยฺยานิ นิรุตฺติสตานิ, อริยสจฺเจสุ ปฏิสมฺภิทาสุ จ ทฺเว ทฺเว นิรุตฺติสตานิ, พุทฺธธมฺเมสุ ตีณิ นิรุตฺติสตานีติ เอวํ นิรุตฺติสหสฺสญฺจ สตฺตนิรุตฺติสตานิ จ โหนฺติ. เอวเมว สจฺจาทีสุ ตีสุ ฐาเนสุ จตฺตารีสาธิกานิ ทฺเว ทฺเว ญาณสตานิ, สตฺตสุ เวยฺยากรเณสุ อสีติอธิกานิ ทฺเว ญาณสตานิ, อภิญฺญฏฺฐาทีสุ ขนฺธฏฺฐาทีสุ จ ปญฺจปญฺจญาณสตานิ, สจฺเจสุ ปฏิสมฺภิทาสุ จ จตฺตาริ จตฺตาริ ญาณสตานิ, พุทฺธธมฺเมสุ ฉ ญาณสตานีติ เอวํ ตีณิ จ ญาณสหสฺสานิ จตฺตาริ จ ญาณสตานิ โหนฺตีติ.

៣៨. ក្នុងពុទ្ធធម្មវារៈ ពាក្យថា diyaḍḍhasataṃ (មួយរយហាសិប) គឺ ២៥ គុណនឹង ៦ ដង ស្មើនឹង ១៥០, និរុត្តិមានចំនួនទ្វេគុណ (៣០០), ញាណមានចំនួនទ្វេគុណ (៦០០)។ ពាក្យថា Paṭisambhidādhikaraṇe គឺក្នុងអធិការៈនៃបដិសម្ភិទា។ ពាក្យថា Aḍḍhanavadhammasatāni (ប្រាំបីរយហាសិប) គឺក្នុងសច្ចៈទាំង ៤ ដែលពោលខាងដើមមាន ៦០, ក្នុងសតិបដ្ឋានទាំង ៤ មាន ៦០, ក្នុងសម្មប្បធានទាំង ៤ មាន ៦០, ក្នុងវេយ្យាករណៈនៃព្រះពោធិសត្វទាំង ៧ មាន ៧០, ក្នុងធម៌ ៥ មានអភិញ្ញដ្ឋៈជាដើមមាន ១២៥, ក្នុងធម៌ ៥ មានខន្ធដ្ឋៈជាដើមមាន ១២៥, ក្នុងអរិយសច្ចៈទាំង ៤ ម្តងទៀតមាន ១០០, ក្នុងបដិសម្ភិទាទាំង ៤ មាន ១០០, ក្នុងពុទ្ធធម៌ទាំង ៦ មាន ១៥០ រួមជាធម៌ ៨៥០ យ៉ាងនេះ។ សូម្បីតែអត្ថទាំងឡាយ ក៏មានចំនួនប៉ុណ្ណោះដែរ (៨៥០)។ ដូចគ្នានោះដែរ ក្នុងទីទាំង ៣ មានសច្ចៈជាដើម មាននិរុត្តិ ១២០ (ក្នុងកន្លែងនីមួយៗ រួមជា ៣៦០), ក្នុងវេយ្យាករណៈទាំង ៧ មាននិរុត្តិ ១៤០, ក្នុងអភិញ្ញដ្ឋៈជាដើម និងខន្ធដ្ឋៈជាដើម មាននិរុត្តិ ២៥០ និង ២៥០, ក្នុងអរិយសច្ចៈ និងបដិសម្ភិទា មាននិរុត្តិ ២០០ និង ២០០, ក្នុងពុទ្ធធម៌ទាំងឡាយ មាននិរុត្តិ ៣០០ រួមជា ១៧០០ យ៉ាងនេះ។ ដូចគ្នានោះដែរ ក្នុងទីទាំង ៣ មានសច្ចៈជាដើម មានញាណ ២៤០ និង ២៤០ (គឺពីររយសែសិបក្នុងកន្លែងនីមួយៗ រួមជា ៧២០), ក្នុងវេយ្យាករណៈទាំង ៧ មានញាណ ២៨០, ក្នុងអភិញ្ញដ្ឋៈជាដើម និងខន្ធដ្ឋៈជាដើម មានញាណ ៥០០ និង ៥០០, ក្នុងសច្ចៈ និងបដិសម្ភិទា មានញាណ ៤០០ និង ៤០០, ក្នុងពុទ្ធធម៌ទាំងឡាយ មានញាណ ៦០០ រួមជា ៣៤០០ យ៉ាងនេះ គប្បីដឹងដោយប្រការដូច្នេះ។

ปฏิสมฺภิทากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីបដិសម្ភិទាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๗. ธมฺมจกฺกกถา

៧. ធម្មចក្កកថា

๑. สจฺจวารวณฺณนา

១. ការពណ៌នាអំពីសច្ចវារៈ

๓๙. ปุน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตเมว ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา กถิตาย ธมฺมจกฺกกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ ทุกฺขวตฺถุกาติ เอกาภิสมยวเสน ทุกฺขํ วตฺถุ เอเตสนฺติ ทุกฺขวตฺถุกา. ตเทว ทุกฺขํ วิเสเสตฺวา สจฺจวตฺถุกาติอาทิมาห. ตตฺถ สจฺจํ อารมฺมณํ อุปตฺถมฺโภ เอเตสนฺติ สจฺจารมฺมณา. สจฺจํ โคจโร วิสโย เอเตสนฺติ สจฺจโคจรา. สจฺจสงฺคหิตาติ มคฺคสจฺเจน สงฺคหิตา. สจฺจปริยาปนฺนาติ มคฺคสจฺจายตฺตา. สจฺเจ สมุทาคตาติ ทุกฺขปริชานเนน ทุกฺขสจฺเจ สมุปฺปนฺนา. ตถา ตตฺเถว ฐิตา ปติฏฺฐิตา จ.

៣៩. នេះជាការពណ៌នាអត្ថដ៏ប្លែកក្នុងធម្មចក្កកថា ដែលលោកសម្តែងដោយធ្វើធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រនោះឯងឱ្យជាប្រធានម្តងទៀត។ ក្នុងធម្មចក្កកថានោះ ពាក្យថា dukkhavatthukā គឺធម៌ទាំងឡាយដែលមានទុក្ខសច្ចៈជាទីតាំង (ឬជាអារម្មណ៍) ដោយអំណាចនៃការត្រាស់ដឹងតែមួយដង។ លោកធ្វើការវិសេសនៈនូវទុក្ខសច្ចៈនោះឯង ហើយពោលពាក្យមានជាដើមថា saccavatthukā។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា saccārammaṇā គឺធម៌ទាំងឡាយដែលមានសច្ចៈជាអារម្មណ៍ជាគ្រឿងឧបត្ថម្ភ។ ពាក្យថា saccagocarā គឺធម៌ទាំងឡាយដែលមានសច្ចៈជាគោចរគឺវិស័យ។ ពាក្យថា saccasaṅgahitā គឺធម៌ទាំងឡាយដែលសង្គ្រោះដោយមគ្គសច្ចៈ។ ពាក្យថា saccapariyāpannā គឺធម៌ទាំងឡាយដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងមគ្គសច្ចៈ (ឬជាប់ទាក់ទងនឹងមគ្គសច្ចៈ)។ ពាក្យថា sacce samudāgatā គឺធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងទុក្ខសច្ចៈ ដោយការកំណត់ដឹងនូវទុក្ខ។ ធម៌ទាំងនោះ តែងតាំងនៅ និងតាំងនៅមាំក្នុងទុក្ខសច្ចៈនោះឯង យ៉ាងនោះដែរ។

๔๐. อิทานิ ‘‘ปวตฺติเต จ ภควตา ธมฺมจกฺเก’’ติ วุตฺตํ ธมฺมจกฺกํ นิทฺทิสิตุกาโม ธมฺมจกฺกนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ทุวิธํ ธมฺมจกฺกํ ปฏิเวธธมฺมจกฺกํ เทสนาธมฺมจกฺกญฺจ. ปฏิเวธธมฺมจกฺกํ โพธิปลฺลงฺเก, เทสนาธมฺมจกฺกํ อิสิปตเน. ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ปฏิเวธธมฺมจกฺกํ วุตฺตํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ เทสนาธมฺมจกฺกํ. กถํ? ภควา หิ โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน มคฺคกฺขเณ อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคาทิเภทํ ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ, โสเยว จ ธมฺโม กิเลสสตฺตุฆาตาย ปวตฺตนโต ปหรณจกฺกํ วิยาติ [Pg.222] จกฺกญฺจ. ธมฺมํ ปวตฺเตนฺโตเยว ภควา ตํ จกฺกํ ปวตฺเตติ นาม. เอเตน ธมฺโมเยว จกฺกนฺติ กมฺมธารยสมาสตา วุตฺตา โหติ. อิสิปตเน นิสินฺโน ภควา ธมฺมเทสนกฺขเณ เวเนยฺยสนฺตาเน กิเลสสตฺตุฆาตาย ปวตฺตนโต ปหรณจกฺกสทิสํ เทสนาจกฺกญฺจ ปวตฺเตติ, เวเนยฺยสนฺตาเน อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคาทิเภทํ ธมฺมจกฺกญฺจ ปวตฺเตติ. เอเตน ธมฺโม จ จกฺกญฺจ ธมฺมจกฺกนฺติ ทฺวนฺทสมาสตา วุตฺตา โหติ. ยสฺมา ปน ปวตฺตเก สติ ปวตฺตนา นาม โหติ, ตสฺมา สพฺพตฺถาปิ ‘‘ปวตฺเตตี’’ติ วุตฺตํ, ปวตฺตนฏฺเฐน ปน ‘‘จกฺก’’นฺติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกนฺติอาทีนิ เทสนาธมฺมจกฺกเมว สนฺธาย วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ.

៤០. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលចង់បង្ហាញនូវធម្មចក្រដែលលោកពោលទុកថា “pavattite ca bhagavatā dhammacakke” (កាលបើធម្មចក្រដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ញ៉ាំងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ) ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា dhammacakkaṃ។ ក្នុងធម្មចក្រនោះ ធម្មចក្រមាន ២ ប្រការ គឺ បដិវេធធម្មចក្រ និងទេសនាធម្មចក្រ។ បដិវេធធម្មចក្រ កើតឡើងទាបក្រោមពោធិបល្ល័ង្ក, ទេសនាធម្មចក្រ កើតឡើងក្នុងព្រៃឥសិបតនៈ។ ក្នុងពាក្យថា Dhammañca pavatteti cakkañca (ទ្រង់ញ៉ាំងធម៌ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅផង ញ៉ាំងចក្រឱ្យប្រព្រឹត្តទៅផង) លោកសំដៅយកបដិវេធធម្មចក្រ, ក្នុងពាក្យថា cakkañca pavattheti dhammañca (ទ្រង់ញ៉ាំងចក្រឱ្យប្រព្រឹត្តទៅផង ញ៉ាំងធម៌ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅផង) លោកសំដៅយកទេសនាធម្មចក្រ។ ដូចម្តេច? ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលគង់លើពោធិបល្ល័ង្ក ក្នុងខណៈនៃមគ្គ ទ្រង់ញ៉ាំងធម៌ដែលប្លែកដោយឥន្ទ្រិយ ពលៈ ពោជ្ឈង្គ និងមគ្គង្គជាដើមឱ្យប្រព្រឹត្តទៅផង, ធម៌នោះឯង ឈ្មោះថា ចក្រ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីកម្ចាត់សត្រូវគឺកិលេស ដូចជាចក្រដែលជាគ្រឿងប្រហារ (អាវុធចក្រ) ផង។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលទ្រង់ញ៉ាំងធម៌ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ឈ្មោះថាទ្រង់ញ៉ាំងចក្រនោះឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដែរ។ ដោយពាក្យនេះ លោកសម្តែងនូវភាពជាកម្មធារយសមាសថា ធម៌នោះឯងជាចក្រ (ធម្មចក្រ)។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគកាលគង់ក្នុងព្រៃឥសិបតនៈ ក្នុងខណៈនៃការសម្តែងធម៌ ទ្រង់ញ៉ាំងទេសនាចក្រដែលប្រៀបដូចជាចក្រជាគ្រឿងប្រហារ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីកម្ចាត់សត្រូវគឺកិលេសក្នុងសន្តាននៃវិនេយ្យសត្វឱ្យប្រព្រឹត្តទៅផង, ទ្រង់ញ៉ាំងធម្មចក្រដែលប្លែកដោយឥន្ទ្រិយ ពលៈ ពោជ្ឈង្គ និងមគ្គង្គជាដើមក្នុងសន្តាននៃវិនេយ្យសត្វឱ្យប្រព្រឹត្តទៅផង។ ដោយពាក្យនេះ លោកសម្តែងនូវភាពជាទ្វន្ទ្វសមាសថា ធម៌ផង ចក្រផង ឈ្មោះថា ធម្មចក្រ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះកាលបើមានបុគ្គលអ្នកញ៉ាំងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ទើបមានការប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះក្នុងទីទាំងពួង លោកទើបពោលថា “pavatteti” (ញ៉ាំងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ), គប្បីដឹងថា លោកហៅថា “cakka” (ចក្រ) ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងញ៉ាំងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ គប្បីដឹងថា បទទាំងឡាយមានជាដើមថា Dhammena pavatteti (ញ៉ាំងឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយធម៌ ហេតុនោះឈ្មោះថា ធម្មចក្រ) លោកពោលសំដៅយកតែទេសនាធម្មចក្រប៉ុណ្ណោះ។

ตตฺถ ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ยถาสภาวตฺตา ธมฺเมน ปวตฺตํ จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมจริยาย ปวตฺเตตีติ เวเนยฺยสนฺตาเน ธมฺมตฺถาย ปวตฺตํ จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺเม ฐิโตติอาทีหิ ภควโต ธมฺมภูตตา ธมฺมสฺสามิตา จ วุตฺตา โหติ. ยถาห – ‘‘โส หาวุโส, ภควา ชานํ ชานาติ ปสฺสํ ปสฺสติ จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต วตฺตา ปวตฺตา อตฺถสฺส นินฺเนตา อมตสฺส ทาตา ธมฺมสฺสามี ตถาคโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๓). ตสฺมา เตหิ ธมฺมสฺส จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ฐิโตติ วิสยีภาเวน ฐิโต. ปติฏฺฐิโตติ อจลภาเวน ปติฏฺฐิโต. วสิปฺปตฺโตติ อิสฺสรภาวํ ปตฺโต. ปารมิปฺปตฺโตติ โกฏิปฺปตฺโต. เวสารชฺชปฺปตฺโตติ วิสารทภาวํ ปตฺโต. ธมฺเม ปติฏฺฐาเปนฺโตติอาทีหิ เวเนยฺยสนฺตานมเปกฺขิตฺวา วุตฺเตหิ ปน วจเนหิ ธมฺมสฺสามิตาย จ ธมฺมตฺถาย จกฺกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมํ สกฺกโรนฺโตติหอาทีหิ ธมฺมตฺถาย จกฺกนฺติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ธมฺมํ สกฺการาทิวเสน ปวตฺเตติ, โส ธมฺมตฺถํ ปวตฺเตติ. ธมฺมํ สกฺกโรนฺโตติ ยถา กโต โส ธมฺโม สุกโต โหติ, เอวเมว นํ กโรนฺโต. ธมฺมํ ครุํ กโรนฺโตติ ตสฺมึ คารวุปฺปตฺติยา ตํ ครุํ กโรนฺโต. ธมฺมํ มาเนนฺโตติ ธมฺมํ ปิยญฺจ ภาวนียญฺจ กตฺวา วิหรนฺโต. ธมฺมํ ปูเชนฺโตติ ตํ อปทิสิตฺวา เทสนาปฏิปตฺติปูชาย ปูชํ กโรนฺโต. ธมฺมํ อปจายมาโนติ ตสฺเสว ธมฺมสฺส สกฺการครุกาเรหิ นีจวุตฺติตํ กโรนฺโต. ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตูติ ตํ ธมฺมํ ธชมิว ปุรกฺขตฺวา เกตุมิว จ อุกฺขิปิตฺวา ปวตฺติยา ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ [Pg.223] จ หุตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺมาธิปเตยฺโยติ ธมฺมาธิปติโต อาคโต ภาวนาธมฺมวเสเนว จ สพฺพกิริยานํ กรเณน ธมฺมาธิปเตยฺโย หุตฺวา. ตํ โข ปน ธมฺมจกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ เกนจิ นิวตฺเตตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อปฺปฏิหตปวตฺติตา วุตฺตา. ตสฺมา โส ธมฺโม ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ วุตฺตํ โหติ.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «dhammena pavatteti» (ញ៉ាំងកង់ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយធម៌) សេចក្តីថា កង់ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយធម៌ ព្រោះភាពជាសភាវៈពិត ឈ្មោះថា «ធម្មចក្រ»។ ពាក្យថា «dhammacariyāya pavatteti» (ញ៉ាំងកង់ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយការប្រព្រឹត្តធម៌) សេចក្តីថា កង់ដែលប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ធម៌ក្នុងសន្តាននៃវិនេយ្យសត្វ ឈ្មោះថា «ធម្មចក្រ»។ ដោយបទទាំងឡាយមានពាក្យថា «dhamme ṭhito» (អ្នកតាំងនៅក្នុងធម៌) ជាដើម ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាធម្មភូត និងភាពជាធម្មសាមី (ម្ចាស់នៃធម៌)។ ដូចដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកថា «ម្នាលអាវុសោ ព្រះមានព្រះភាគនោះ កាលដឹង ក៏ដឹង កាលឃើញ ក៏ឃើញ ទ្រង់មានចក្ខុ ទ្រង់មានញាណ ទ្រង់មានធម៌ ទ្រង់មានព្រហ្ម ទ្រង់ជាអ្នកពោល ទ្រង់ជាអ្នកសម្តែង ទ្រង់ជាអ្នកនាំមកនូវប្រយោជន៍ ទ្រង់ជាអ្នកប្រទាននូវអមតធម៌ ទ្រង់ជាម្ចាស់នៃធម៌ ព្រះអង្គជាតថាគត»។ ព្រោះហេតុនោះ ដោយបទទាំងនោះ សេចក្តីថា កង់របស់ធម៌ ឈ្មោះថា «ធម្មចក្រ»។ ពាក្យថា «ṭhito» សេចក្តីថា តាំងនៅដោយភាពជាវិស័យ។ ពាក្យថា «patiṭṭhito» សេចក្តីថា តាំងនៅមាំដោយភាពមិនរំភើបញាប់ញ័រ។ ពាក្យថា «vasippatto» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាធំ (ភាពមានអំណាច)។ ពាក្យថា «pāramippatto» សេចក្តីថា ដល់នូវត្រើយ (ដល់កំពូល)។ ពាក្យថា «vesārajjappatto» សេចក្តីថា ដល់នូវភាពជាអ្នកក្លាហាន (វេសារជ្ជៈ)។ ម៉្យាងទៀត ដោយពាក្យទាំងឡាយមានពាក្យថា «dhamme patiṭṭhāpento» (អ្នកញ៉ាំងសត្វឱ្យតាំងនៅក្នុងធម៌) ជាដើម ដែលទ្រង់ត្រាស់ដោយរំពឹងដល់សន្តាននៃវិនេយ្យសត្វ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវភាពជាធម្មសាមីផង នូវកង់ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ធម៌ផង។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ដោយពាក្យមានជាដើមថា «dhammaṃ sakkaronto» (កាលធ្វើសក្ការៈចំពោះធម៌) ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវកង់ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់ធម៌។ ព្រោះថា បុគ្គលណា ញ៉ាំងធម៌ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃសក្ការៈជាដើម បុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា ញ៉ាំងធម៌ដើម្បីប្រយោជន៍ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា «dhammaṃ sakkaronto» សេចក្តីថា ធ្វើនូវធម៌នោះ ឱ្យដូចជាធម៌ដែលគេធ្វើល្អហើយ។ ពាក្យថា «dhammaṃ garuṃ karonto» សេចក្តីថា ធ្វើនូវធម៌នោះឱ្យធ្ងន់ (គោរពកោតក្រែង) ដោយការបង្កើតសេចក្តីគោរពក្នុងធម៌នោះ។ ពាក្យថា «dhammaṃ mānento» សេចក្តីថា ធ្វើធម៌ឱ្យជាទីស្រឡាញ់ និងជាទីចម្រើន ហើយនៅ។ ពាក្យថា «dhammaṃ pūjento» សេចក្តីថា អាស្រ័យនូវធម៌នោះ ហើយធ្វើការបូជាដោយទេសនាបូជានិងបដិបត្តិបូជា។ ពាក្យថា «dhammaṃ apacāyamāno» សេចក្តីថា ធ្វើនូវការបន្ទាបខ្លួនដោយសក្ការៈនិងគារវៈចំពោះធម៌នោះឯង។ ពាក្យថា «dhammaddhajo dhammaketū» សេចក្តីថា ព្រះអង្គមានធម៌ជាទង់ មានធម៌ជាទង់ជ័យ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅដោយតម្កល់ធម៌នោះទុកជាមុន ដូចជាទង់ និងលើកតម្កើងឡើង ដូចជាទង់ជ័យ។ ពាក្យថា «dhammādhipateyyo» សេចក្តីថា ព្រះអង្គមានធម៌ជាធំ ព្រោះការយាងមកដោយមានធម៌ជាធំ និងជាអ្នកមានធម៌ជាធំ ដោយការធ្វើនូវកិច្ចទាំងពួងដោយអំណាចនៃភាវនាធម៌។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «taṃ kho pana dhammacakkaṃ appaṭivattiyaṃ» ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងនូវការប្រព្រឹត្តទៅមិនទើសទាល់ ព្រោះបុគ្គលណាមួយមិនអាចរារាំងបានឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ ធម៌នោះ ឈ្មោះថា «កង់» (ចក្រ) ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងប្រព្រឹត្តទៅ។

สทฺธินฺทฺริยํ ธมฺโม, ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ เวเนยฺยสนฺตาเน มคฺคสมฺปยุตฺตสทฺธินฺทฺริยุปฺปาทเนน ตํ สทฺธินฺทฺริยํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เอเสว นโย เสเสสุปิ. สจฺจาติ สจฺจญาณานิ. วิปสฺสนา จ วิชฺชา จ มคฺคญาณเมว. อนุปฺปาเท ญาณนฺติ อรหตฺตผเล ญาณํ. ตมฺปิ เวเนยฺยสนฺตาเน ปวตฺเตติเยว, นิพฺพานญฺจ ปฏิเวธํ กโรนฺโต ปวตฺเตติเยว นาม.

ពាក្យថា «saddhindriyaṃ dhammo, taṃ dhammaṃ pavatteti» សេចក្តីថា ញ៉ាំងសទ្ធិន្រ្ទិយធម៌នោះឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយការញ៉ាំងសទ្ធិន្រ្ទិយដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គឱ្យកើតឡើងក្នុងសន្តាននៃវិនេយ្យសត្វ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងធម៌ដែលនៅសល់ទាំងឡាយដែរ។ ពាក្យថា «saccā» បានដល់ សច្ចញាណទាំងឡាយ។ វិបស្សនានិងវិជ្ជា ក៏បានដល់មគ្គញាណនោះឯង។ ពាក្យថា «anuppāde ñāṇaṃ» បានដល់ ញាណក្នុងអរហត្តផល។ ព្រះអង្គតែងញ៉ាំងញាណនោះឱ្យប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសន្តាននៃវិនេយ្យសត្វដែរ ហើយកាលធ្វើការត្រាស់ដឹងនូវព្រះនិព្វាន ក៏ឈ្មោះថា ញ៉ាំងព្រះនិព្វានឱ្យប្រព្រឹត្តទៅដែរ។

สมุทยวาราทีสุ สมุทยวตฺถุกา นิโรธวตฺถุกา มคฺควตฺถุกาติ วิเสสปทํ ทสฺเสตฺวา สงฺขิตฺตา. เอตฺถาปิ วุตฺตสทิสํ ปฐมํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

ក្នុងវារៈទាំងឡាយមានសមុទយវារៈជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានសម្តែងសង្ខេបទុក ដោយបង្ហាញបទវិសេសថា «samudayavatthukā» (មានសមុទយៈជាវត្ថុ) «nirodhavatthukā» (មាននិរោធៈជាវត្ថុ) «maggavatthukā» (មានមគ្គៈជាវត្ថុ)។ សូម្បីក្នុងវារៈទាំងនេះ សេចក្តីដែលស្រដៀងគ្នានឹងសេចក្តីដែលពោលហើយខាងដើម គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយនោះឯង។

๒-๓. สติปฏฺฐานวาราทิวณฺณนา

២-៣. ការពណ៌នាអំពីសតិបដ្ឋានវារៈជាដើម

๔๑-๔๒. สติปฏฺฐานอิทฺธิปาทปุพฺพงฺคมวาราปิ มคฺคกฺขณวเสน วุตฺตา. เตปิ ตตฺถ ตตฺถ วิเสสปทํ ทสฺเสตฺวา สงฺขิตฺตาติ.

៤១-៤២. សូម្បីវារៈទាំងឡាយដែលមានសតិបដ្ឋាននិងឥទ្ធិបាទជាប្រធាន ព្រះអង្គក៏ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃមគ្គខណៈ។ វារៈទាំងនោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យក៏បានសម្តែងសង្ខេបទុក ដោយបង្ហាញបទវិសេសក្នុងកន្លែងនោះៗ។

ธมฺมจกฺกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាអំពីធម្មចក្កកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๘. โลกุตฺตรกถา

៨. លោកុត្តរកថា

โลกุตฺตรกถาวณฺณนา

ការពណ៌នាអំពីលោកុត្តរកថា

๔๓. อิทานิ โลกุตฺตรธมฺมวติยา ธมฺมจกฺกกถาย อนนฺตรํ กถิตาย โลกุตฺตรกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ โลกุตฺตรปทสฺส อตฺโถ นิทฺเทสวาเร อาวิ ภวิสฺสติ. จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติอาทโย สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา ยถาโยคํ มคฺคผลสมฺปยุตฺตา. เต พุชฺฌนฏฺเฐน โพธีติ เอวํลทฺธนามสฺส อริยสฺส ปกฺเข ภวตฺตา โพธิปกฺขิยา นาม. ปกฺเข ภวตฺตาติ อุปการภาเว ฐิตตฺตา. เตสุ อารมฺมเณสุ โอกฺกนฺติตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา อุปฏฺฐานโต อุปฏฺฐานํ, สติเยว อุปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานํ. กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ ปนสฺส อสุภทุกฺขานิจฺจานตฺตาการคหณวเสน สุภสุขนิจฺจอตฺตสญฺญาปหานกิจฺจสาธนวเสน จ ปวตฺติโต จตุธา เภโท โหติ. ตสฺมา จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติ วุจฺจติ. ปทหนฺติ [Pg.224] เอเตนาติ ปธานํ, โสภนํ ปธานํ สมฺมปฺปธานํ, สมฺมา วา ปทหนฺติ เอเตนาติ สมฺมปฺปธานํ, โสภนํ วา ตํ กิเลสวิรูปปวตฺตวิรหิตโต ปธานญฺจ หิตสุขนิปฺผาทกฏฺเฐน เสฏฺฐภาวาวหนโต ปธานภาวกรณโต วาติ สมฺมปฺปธานํ. วีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. ตยิทํ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ ปหานานุปฺปตฺติกิจฺจํ, อนุปฺปนฺนุปฺปนฺนานญฺจ กุสลานํ อุปฺปตฺติฏฺฐิติกิจฺจํ สาธยตีติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตสฺมา จตฺตาโร สมฺมปฺปธานาติ วุจฺจติ. นิปฺผตฺติปริยาเยน อิชฺฌนฏฺเฐน, อิชฺฌนฺติ เอตาย สตฺตา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิมินา วา ปริยาเยน อิทฺธิ, ตสฺสา สมฺปยุตฺตาย ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน ผลภูตาย ปุพฺพภาคการณฏฺเฐน จ อิทฺธิยา ปาโทติ อิทฺธิปาโท. โส ฉนฺทวีริยจิตฺตวีมํสาวเสน จตุพฺพิโธว โหติ. ตสฺมา จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติ วุจฺจติ. อสฺสทฺธิยโกสชฺชปมาทวิกฺเขปสมฺโมหานํ อภิภวนโต อภิภวนสงฺขาเตน อธิปติยฏฺเฐน อินฺทฺริยํ. อสฺสทฺธิยาทีหิ อนภิภวนียโต อกมฺปิยฏฺเฐน พลํ. ตทุภยมฺปิ สทฺธาวีริยสติสมาธิปญฺญาวเสน ปญฺจวิธํ โหติ. ตสฺมา ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานีติ วุจฺจนฺติ. พุชฺฌนกสตฺตสฺส ปน องฺคภาเวน สติอาทโย สตฺต ธมฺมา โพชฺฌงฺคา, นิยฺยานฏฺเฐน จ สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย อฏฺฐ มคฺคงฺคา โหนฺติ. เตน วุจฺจติ สตฺต โพชฺฌงฺคา อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ.

៤៣. ឥឡូវនេះ ជាការពណ៌នាសេចក្តីប្លែកក្នុងលោកុត្តរកថា ដែលទ្រង់សម្តែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីធម្មចក្កកថា ដែលប្រកបដោយលោកុត្តរធម៌។ ក្នុងលោកុត្តរកថានោះ សេចក្តីនៃបទថា «lokuttara» នឹងប្រាកដច្បាស់ក្នុងនិទ្ទេសវារៈ។ ធម៌ជាចំណែកនៃការត្រាស់ដឹង ៣៧ ប្រការ មានសតិបដ្ឋាន ៤ ជាដើម តែងសម្បយុត្តដោយមគ្គនិងផលតាមគួរ។ ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថា «ពោធិបក្ខិយធម៌» ព្រោះកើតក្នុងចំណែកនៃអរិយមគ្គ ដែលបានឈ្មោះថា «ពោធិ» ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងត្រាស់ដឹង។ ពាក្យថា «pakkhe bhavattā» (ព្រោះកើតក្នុងចំណែក) សេចក្តីថា ព្រោះតាំងនៅក្នុងភាពជាឧបការៈ។ ម្យ៉ាងទៀត សតិដែលចុះស៊ប់ ស្ទុះចូលទៅកាន់អារម្មណ៍ទាំងនោះ ហើយតាំងនៅ ឈ្មោះថា «ឧបដ្ឋានៈ» សតិនោះឯងជាឧបដ្ឋានៈ ឈ្មោះថា «សតិបដ្ឋាន»។ ម៉្យាងទៀត ការប្រព្រឹត្តទៅនៃសតិនោះ ក្នុងកាយ វេទនា ចិត្ត និងធម៌ ដោយអំណាចនៃការកាន់យកនូវអាការៈថាមិនល្អ ជាទុក្ខ មិនទៀង មិនមែនខ្លួន និងដោយអំណាចនៃការធ្វើកិច្ចលះបង់នូវសុភសញ្ញា សុខសញ្ញា និច្ចសញ្ញា និងអត្តសញ្ញា ទើបមានការចែកចេញជា ៤ ប្រការ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «សតិបដ្ឋាន ៤»។ បុគ្គលទាំងឡាយតែងព្យាយាមដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា «បធានៈ» (សេចក្តីព្យាយាម) សេចក្តីព្យាយាមដ៏ល្អ ឈ្មោះថា «សម្មប្បធាន» ឬថា បុគ្គលទាំងឡាយតែងព្យាយាមដោយត្រូវដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «សម្មប្បធាន» ម្យ៉ាងទៀត សេចក្តីព្យាយាមនោះ ឈ្មោះថា «សម្មប្បធាន» ព្រោះជាសេចក្តីព្យាយាមដ៏ល្អ ដោយវៀរចាកការប្រព្រឹត្តទៅដ៏អាក្រក់ដោយកិលេស និងព្រោះនាំមកនូវភាពជាបុគ្គលប្រសើរ ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងសម្រេចនូវប្រយោជន៍និងសេចក្តីសុខ ឬព្រោះធ្វើនូវភាពជាសេចក្តីព្យាយាមដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃវីរិយៈ។ សម្មប្បធាននោះ តែងសម្រេចនូវកិច្ចលះបង់និងកិច្ចមិនឱ្យកើតឡើងនៃអកុសលធម៌ដែលកើតឡើងហើយនិងមិនទាន់កើតឡើង និងសម្រេចនូវកិច្ចឱ្យកើតឡើងនិងកិច្ចឱ្យតាំងនៅមាំនៃកុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើងនិងកើតឡើងហើយ ហេតុនោះ ទើបមាន ៤ ប្រការ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «សម្មប្បធាន ៤»។ មគ្គឈ្មោះថា «ឥទ្ធិ» ដោយអត្ថថាសម្រេចតាមបរិយាយនៃសេចក្តីសម្រេច ឬដោយបរិយាយនេះថា សត្វទាំងឡាយតែងសម្រេច គឺមានឫទ្ធិ ចម្រើន ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់ដោយមគ្គនេះ ហេតុនោះ មគ្គនោះឈ្មោះថា «ឥទ្ធិ» ចំណែកឯធម៌ដែលជាឫសគល់ (បាទៈ) នៃឥទ្ធិដែលជាផលនោះ ព្រោះជាធម៌សម្បយុត្ត និងព្រោះជាប្រធាន ឬព្រោះជាហេតុក្នុងចំណែកខាងដើម ឈ្មោះថា «ឥទ្ធិបាទ»។ ឥទ្ធិបាទនោះ មាន ៤ ប្រការ ដោយអំណាចនៃឆន្ទៈ វីរិយៈ ចិត្ត និងវីមំសា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «ឥទ្ធិបាទ ៤»។ ធម៌ដែលឈ្មោះថា «ឥន្ទ្រិយ» ព្រោះគ្របសង្កត់លើអសទ្ធិយៈ (ភាពមិនមានសទ្ធា) កោសជ្ជៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស) បមាទៈ (សេចក្តីប្រមាទ) វិក្ខេបៈ (សេចក្តីរាយមាយ) និងសម្មោហៈ (សេចក្តីវង្វេង) ដោយអត្ថថាជាធំ ពោលគឺការគ្របសង្កត់។ ធម៌ដែលឈ្មោះថា «ពលៈ» ព្រោះមិនអាចត្រូវអសទ្ធិយៈជាដើមគ្របសង្កត់បាន ដោយអត្ថថាមិនរំភើបញាប់ញ័រ។ ធម៌ទាំងពីរប្រការនោះ (ឥន្ទ្រិយនិងពលៈ) តែងមាន ៥ យ៉ាង ដោយអំណាចនៃសទ្ធា វីរិយៈ សតិ សមាធិ និងបញ្ញា។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា «ឥន្ទ្រិយ ៥» និង «ពលៈ ៥»។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ ៧ ប្រការ មានសតិជាដើម ឈ្មោះថា «ពោជ្ឈង្គ» ព្រោះជាអង្គនៃសត្វអ្នកត្រាស់ដឹង និងធម៌ ៨ ប្រការ មានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម ឈ្មោះថា «មគ្គង្គ» ព្រោះដោយអត្ថថាជាគ្រឿងស្រឡះចាកវដ្តៈ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ថា «ពោជ្ឈង្គ ៧ អរិយមគ្គមានអង្គ ៨»។

อิติ อิเม สตฺตตึส โพธิปกฺขิยา ธมฺมา ปุพฺพภาเค โลกิยวิปสฺสนาย วตฺตมานาย จุทฺทสวิเธน กายํ ปริคฺคณฺหโต จ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, นววิเธน เวทนํ ปริคฺคณฺหโต จ เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, โสฬสวิเธน จิตฺตํ ปริคฺคณฺหโต จ จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, ปญฺจวิเธน ธมฺเม ปริคฺคณฺหโต จ ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ. อิติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว อนุปฺปนฺนปุพฺพํ ปรสฺส อุปฺปนฺนํ อกุสลํ ทิสฺวา ‘‘ยถา ปฏิปนฺนสฺส ตสฺส ตํ อุปฺปนฺนํ, น ตถา ปฏิปชฺชิสฺสามิ, เอวํ เม เอตํ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ตสฺส อนุปฺปาทาย วายมนกาเล ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ, อตฺตโน สมุทาจารปฺปตฺตมกุสลํ ทิสฺวา ตสฺส ปหานาย วายมนกาเล ทุติยํ, อิมสฺมึ อตฺตภาเว อนุปฺปนฺนปุพฺพํ ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา อุปฺปาเทตุํ วายมนฺตสฺส ตติยํ, อุปฺปนฺนํ ยถา น ปริหายติ, เอวํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปาเทนฺตสฺส จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ. ฉนฺทํ ธุรํ กตฺวา กุสลุปฺปาทนกาเล ฉนฺทิทฺธิปาโท, วีริยํ, จิตฺตํ, วีมํสํ ธุรํ กตฺวา กุสลุปฺปาทนกาเล วีมํสิทฺธิปาโท. มิจฺฉาวาจาย วิรมณกาเล สมฺมาวาจา[Pg.225], มิจฺฉากมฺมนฺตา, มิจฺฉาชีวา วิรมณกาเล สมฺมาชีโวติ เอวํ นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺติ. จตุมคฺคกฺขเณ ปน เอกจิตฺเต ลพฺภนฺติ, ผลกฺขเณ ฐเปตฺวา จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน อวเสสา เตตฺตึส ลพฺภนฺติ. เอวํ เอกจิตฺเต ลพฺภมาเนสุ เจเตสุ เอกาว นิพฺพานารมฺมณา สติ กายาทีสุ สุภสญฺญาทิปหานกิจฺจสาธนวเสน ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ วุจฺจติ. เอกเมว จ วีริยํ อนุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ อนุปฺปาทาทิกิจฺจสาธนวเสน ‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา’’ติ วุจฺจติ. เสเสสุ หาปนวฑฺฒนํ นตฺถิ.

យ៉ាងនេះ ពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ទាំងនេះ ក្នុងចំណែកខាងដើម កាលដែលលោកិយវិបស្សនាកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ តែងសម្រេចជា៖ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន ដល់បុគ្គលអ្នកកំណត់ដឹងកាយដោយវិធី ១៤ យ៉ាង, វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន ដល់បុគ្គលអ្នកកំណត់ដឹងវេទនាដោយវិធី ៩ យ៉ាង, ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន ដល់បុគ្គលអ្នកកំណត់ដឹងចិត្តដោយវិធី ១៦ យ៉ាង, ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋាន ដល់បុគ្គលអ្នកកំណត់ដឹងធម៌ដោយវិធី ៥ យ៉ាង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអត្តភាពនេះ កាលឃើញអកុសលដែលមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុន កើតឡើងដល់បុគ្គលដទៃ ហើយគិតថា «បុគ្គលនោះប្រតិបត្តិយ៉ាងណា អកុសលនោះក៏កើតឡើងដល់គេយ៉ាងនោះ អាត្មាអញនឹងមិនប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះឡើយ កាលបើអាត្មាអញប្រតិបត្តិយ៉ាងនេះ អកុសលនេះនឹងមិនកើតឡើងឡើយ» ក្នុងខណៈដែលព្យាយាមដើម្បីមិនឱ្យអកុសលនោះកើតឡើង ឈ្មោះថា «សម្មប្បធានទី ១»។ កាលឃើញអកុសលដែលកើតឡើងរឿយៗរបស់ខ្លួន ហើយព្យាយាមដើម្បីលះបង់អកុសលនោះ ឈ្មោះថា «សម្មប្បធានទី ២»។ កាលព្យាយាមដើម្បីញ៉ាំងឈានក្តី វិបស្សនាក្តី ដែលមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុនក្នុងអត្តភាពនេះ ឱ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា «សម្មប្បធានទី ៣»។ កាលញ៉ាំងឈានឬវិបស្សនាដែលកើតឡើងហើយ ឱ្យកើតឡើងរឿយៗ ដើម្បីកុំឱ្យសាបសូន្យទៅវិញ ឈ្មោះថា «សម្មប្បធានទី ៤»។ ក្នុងខណៈដែលញ៉ាំងកុសលឱ្យកើតឡើង ដោយធ្វើឆន្ទៈឱ្យជាប្រធាន ឈ្មោះថា «ឆន្ទិទ្ធិបាទ» កាលធ្វើវីរិយៈ ចិត្ត វីមំសា ឱ្យជាប្រធាន ក្នុងខណៈដែលញ៉ាំងកុសលឱ្យកើតឡើង ឈ្មោះថា «វីមំសិទ្ធិបាទ»។ ក្នុងខណៈដែលវៀរចាកមិច្ឆាវាចា ឈ្មោះថា «សម្មាវាចា» ក្នុងខណៈដែលវៀរចាកមិច្ឆាកម្មន្តៈ និងមិច្ឆាអាជីវៈ ឈ្មោះថា «សម្មាអាជីវៈ» ធម៌ទាំងឡាយតែងបានក្នុងចិត្តផ្សេងៗគ្នា យ៉ាងនេះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងខណៈនៃមគ្គទាំង ៤ ធម៌ទាំងនោះតែងបានក្នុងចិត្តតែមួយ ចំណែកក្នុងខណៈនៃផល វៀរលែងតែសម្មប្បធាន ៤ ចេញ ធម៌ដែលនៅសល់ ៣៣ ប្រការ តែងបាន។ កាលបើធម៌ទាំងនោះបានក្នុងចិត្តតែមួយយ៉ាងនេះ ក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងនោះ សតិតែមួយដែលមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ព្រោះសម្រេចនូវកិច្ចលះបង់សុភសញ្ញាជាដើមក្នុងកាយជាដើម ទើបហៅថា «សតិបដ្ឋាន ៤»។ វីរិយៈតែមួយគត់ ព្រោះសម្រេចនូវកិច្ចមិនឱ្យកើតឡើងជាដើមនៃអកុសលធម៌ដែលមិនទាន់កើតឡើងនិងកើតឡើងហើយ ទើបហៅថា «សម្មប្បធាន ៤»។ ក្នុងធម៌ដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ការសាបសូន្យនិងការចម្រើន មិនមានឡើយ។

อปิจ เตสุ –

ម៉្យាងទៀត ក្នុងពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងនោះ៖

นว เอกวิธา เอโก, ทฺเวธาถ จตุปญฺจธา;

อฏฺฐธา นวธา เจว, อิติ ฉทฺธา ภวนฺติ เต.

ធម៌ ៩ ប្រការ មានចំណែកតែមួយ, ធម៌ ១ ប្រការ មាន ២ ចំណែក, ធម៌ ១ ប្រការ មាន ៤ ចំណែក និង ៥ ចំណែក, ធម៌ ១ ប្រការ មាន ៨ ចំណែក និង ៩ ចំណែក, ធម៌ទាំងនោះ តែងមាន ៦ ប្រការ យ៉ាងនេះ។

นว เอกวิธาติ ฉนฺโท จิตฺตํ ปีติ ปสฺสทฺธิ อุเปกฺขา สงฺกปฺโป วาจา กมฺมนฺโต อาชีโวติ อิเม นว ฉนฺทิทฺธิปาทาทิวเสน เอกวิธาว โหนฺติ, อญฺญโกฏฺฐาสํ น ภชนฺติ. เอโก ทฺเวธาติ สทฺธา อินฺทฺริยพลวเสน ทฺเวธา ฐิตา. อถ จตุปญฺจธาติ อถญฺโญ เอโก จตุธา, อญฺโญ ปญฺจธา ฐิโตติ อตฺโถ. ตตฺถ สมาธิ เอโก อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺควเสน จตุธา ฐิโต, ปญฺญา เตสํ จตุนฺนํ อิทฺธิปาทโกฏฺฐาสสฺส จ วเสน ปญฺจธา. อฏฺฐธา นวธา เจวาติ อปโร เอโก อฏฺฐธา, เอโก นวธา ฐิโตติ อตฺโถ. จตุสติปฏฺฐานอินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺควเสน สติ อฏฺฐธา ฐิตา, จตุสมฺมปฺปธานอิทฺธิปาทอินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺควเสน วีริยํ นวธาติ. เอวํ –

ពាក្យថា «nava ekavidhā» សេចក្តីថា ធម៌ ៩ ប្រការ គឺ ឆន្ទៈ ចិត្ត បីតិ បស្សទ្ធិ ឧបេក្ខា សង្កប្បៈ វាចា កម្មន្តៈ អាជីវៈ ធម៌ទាំង ៩ នេះ តែងមានចំណែកតែមួយ ដោយអំណាចនៃឆន្ទិទ្ធិបាទជាដើម មិនចូលទៅកាន់ចំណែកដទៃឡើយ។ ពាក្យថា «eko dvedhā» សេចក្តីថា ធម៌ ១ ប្រការ គឺ សទ្ធា តាំងនៅជា ២ ចំណែក ដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយនិងពលៈ។ ពាក្យថា «atha catupañcadhā» សេចក្តីថា ធម៌ ១ ប្រការទៀត តាំងនៅជា ៤ ចំណែក ធម៌ ១ ប្រការទៀត តាំងនៅជា ៥ ចំណែក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ក្នុងធម៌ទាំងនោះ ធម៌ ១ ប្រការ គឺ សមាធិ តាំងនៅជា ៤ ចំណែក ដោយអំណាចនៃឥន្ទ្រិយ ពលៈ ពោជ្ឈង្គ និងមគ្គង្គ, ចំណែកឯ បញ្ញា តាំងនៅជា ៥ ចំណែក ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំង ៤ នោះផង និងចំណែកនៃឥទ្ធិបាទផង។ ពាក្យថា «aṭṭhadhā navadhā ceva» សេចក្តីថា ធម៌ ១ ប្រការទៀត តាំងនៅជា ៨ ចំណែក ធម៌ ១ ប្រការទៀត តាំងនៅជា ៩ ចំណែក នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ សតិ តាំងនៅជា ៨ ចំណែក ដោយអំណាចនៃសតិបដ្ឋាន ៤ ឥន្ទ្រិយ ពលៈ ពោជ្ឈង្គ និងមគ្គង្គ, វីរិយៈ តាំងនៅជា ៩ ចំណែក ដោយអំណាចនៃសម្មប្បធាន ៤ ឥទ្ធិបាទ ឥន្ទ្រិយ ពលៈ ពោជ្ឈង្គ និងមគ្គង្គ យ៉ាងនេះ។

จุทฺทเสว อสมฺภินฺนา, โหนฺเตเต โพธิปกฺขิยา;

โกฏฺฐาสโต สตฺตวิธา, สตฺตตึส ปเภทโต.

ពោធិបក្ខិយធម៌ទាំងនេះ កាលមិនច្រឡំគ្នា មានតែ ១៤ ប្រការប៉ុណ្ណោះ, បើចែកជាចំណែក មាន ៧ ប្រការ, បើចែកដោយពិស្តារ មាន ៣៧ ប្រការ។

สกิจฺจนิปฺผาทนโต, สรูเปน จ วุตฺติโต;

สพฺเพว อริยมคฺคสฺส, สมฺภเว สมฺภวนฺติ เต.

ធម៌ទាំងនោះទាំងអស់ តែងកើតឡើងក្នុងខណៈដែលអរិយមគ្គកើតឡើង ព្រោះការសម្រេចនូវកិច្ចរបស់ខ្លួនផង ព្រោះការកើតឡើងដោយសភាវៈពិតរបស់ខ្លួនផង។

เอวํ มคฺคผลสมฺปยุตฺเต สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺเม ทสฺเสตฺวา ปุน เต มคฺคผเลสุ สงฺขิปิตฺวา จตฺตาโร อริยมคฺคา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานีติ อาห. สมณภาโว สามญฺญํ, จตุนฺนํ อริยมคฺคานเมตํ นามํ. สามญฺญานํ ผลานิ สามญฺญผลานิ. นิพฺพานํ ปน สพฺเพหิ อสมฺมิสฺสเมว. อิติ วิตฺถารโต สตฺตตึสโพธิปกฺขิยจตุมคฺคจตุผลนิพฺพานานํ วเสน ฉจตฺตาลีส [Pg.226] โลกุตฺตรธมฺมา, ตโต สงฺเขเปน จตุมคฺคจตุผลนิพฺพานานํ วเสน นว โลกุตฺตรธมฺมา, ตโตปิ สงฺเขเปน มคฺคผลนิพฺพานานํ วเสน ตโย โลกุตฺตรธมฺมาติ เวทิตพฺพํ. สติปฏฺฐานาทีนํ มคฺคผลานญฺจ โลกุตฺตรตฺเต วุตฺเต ตํสมฺปยุตฺตานํ ผสฺสาทีนมฺปิ โลกุตฺตรตฺตํ วุตฺตเมว โหติ. ปธานธมฺมวเสน ปน สติปฏฺฐานาทโยว วุตฺตา. อภิธมฺเม (ธ. ส. ๒๗๗ อาทโย, ๕๐๕ อาทโย) จ โลกุตฺตรธมฺมนิทฺเทเส มคฺคผลสมฺปยุตฺตานํ ผสฺสาทีนํ โลกุตฺตรตฺตํ วุตฺตเมวาติ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ លុះបង្ហាញពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ ប្រការ ដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គ និងផល យ៉ាងនេះហើយ ទើបសង្ខេបធម៌ទាំងនោះចូលក្នុងមគ្គ និងផលម្ដងទៀត ហើយពោលថា «អរិយមគ្គ ៤ និងសាមញ្ញផល ៤»។ ភាពជាសមណៈ ឈ្មោះថា សាមញ្ញៈ នេះជាឈ្មោះនៃអរិយមគ្គទាំង ៤។ ផលនៃធម៌ជាគ្រឿងជាសមណៈ ឈ្មោះថា សាមញ្ញផល។ ចំណែកឯព្រះនិព្វាន មិនលាយឡំដោយធម៌ទាំងអស់នោះឡើយ។ ដូច្នេះ គប្បីជ្រាបថា ដោយពិស្ដារ លោកុត្តរធម៌មាន ៤៦ ប្រការ ដោយអំណាចនៃពោធិបក្ខិយធម៌ ៣៧ អរិយមគ្គ ៤ អរិយផល ៤ និងព្រះនិព្វាន, បន្ទាប់មក ដោយសង្ខេប លោកុត្តរធម៌មាន ៩ ប្រការ ដោយអំណាចនៃមគ្គ ៤ ផល ៤ និងព្រះនិព្វាន, លើសពីនោះទៅទៀត ដោយសង្ខេបបំផុត លោកុត្តរធម៌មាន ៣ ប្រការ ដោយអំណាចនៃមគ្គ ផល និងព្រះនិព្វាន។ កាលដែលលោកុត្តរភាពនៃសតិបដ្ឋានជាដើម និងមគ្គផលទាំងឡាយ ត្រូវបានពោលហើយ លោកុត្តរភាពនៃធម៌មានផស្សៈជាដើម ដែលសម្បយុត្តដោយធម៌ទាំងនោះ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានពោលហើយដែរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលតែសតិបដ្ឋានជាដើមប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃធម៌ជាប្រធាន។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងព្រះអភិធម្ម ក្នុងលោកុត្តរធម្មនិទ្ទេស លោកុត្តរភាពនៃធម៌មានផស្សៈជាដើម ដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គ និងផល ក៏ត្រូវបានពោលទុកហើយដូចគ្នា។

โลกํ ตรนฺตีติ โลกํ อติกฺกมนฺติ. สพฺพมิธ อีทิสํ วตฺตมานกาลวจนํ จตฺตาโร อริยมคฺเค สนฺธาย วุตฺตํ. โสตาปตฺติมคฺโค หิ อปายโลกํ ตรติ, สกทาคามิมคฺโค กามาวจรโลเกกเทสํ ตรติ, อนาคามิมคฺโค กามาวจรโลกํ ตรติ, อรหตฺตมคฺโค รูปารูปาวจรโลกํ ตรติ. โลกา อุตฺตรนฺตีติ โลกา อุคฺคจฺฉนฺติ. โลกโตติ จ โลกมฺหาติ จ ตเทว นิสฺสกฺกวจนํ วิเสเสตฺวา ทสฺสิตํ. โลกํ สมติกฺกมนฺตีติ ปฐมํ วุตฺตตฺถเมว. ตตฺถ อุปสคฺคตฺถํ อนเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ, อิธ สห อุปสคฺคตฺเถน วุตฺตํ. โลกํ สมติกฺกนฺตาติ ยถาวุตฺตํ โลกํ สมฺมา อติกฺกนฺตา. สพฺพมิธ อีทิสํ อตีตกาลวจนํ ผลนิพฺพานานิ สนฺธาย วุตฺตํ, โสตาปตฺติผลาทีนิ หิ ยถาวุตฺตํ โลกํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตานิ, สทา นิพฺพานํ สพฺพโลกํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตํ. โลเกน อติเรกาติ โลกโต อธิกภูตา. อิทํ สพฺเพปิ โลกุตฺตรธมฺเม สนฺธาย วุตฺตํ. นิสฺสรนฺตีติ นิคฺคจฺฉนฺติ. นิสฺสฏาติ นิคฺคตา. โลเก น ติฏฺฐนฺตีติอาทีนิ อฏฺฐารส วจนานิ สพฺพโลกุตฺตเรสุปิ ยุชฺชนฺติ. น ติฏฺฐนฺตีติ โลเก อปริยาปนฺนตฺตา วุตฺตํ. โลเก น ลิมฺปนฺตีติ ขนฺธสนฺตาเน วตฺตมานาปิ ตสฺมึ น ลิมฺปนฺตีติ อตฺโถ. โลเกน น ลิมฺปนฺตีติ อกตปฏิเวธานํ เกนจิ จิตฺเตน, กตปฏิเวธานํ อกุสเลน อปฺปมตฺเตนปิ จิตฺเตน น ลิมฺปนฺตีติ อตฺโถ. อสํลิตฺตา อนุปลิตฺตาติ อุปสคฺเคน วิเสสิตํ.

ពាក្យថា Lokaṃ tarantī (ឆ្លងផុតលោក) សេចក្ដីថា ឈានរំលងលោក។ ក្នុងលោកុត្តរនិទ្ទេសនេះ វចនៈដែលសម្ដែងជាបច្ចុប្បន្នកាលទាំងអស់បែបនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកអរិយមគ្គទាំង ៤ ទើបត្រាស់ទុក។ ព្រោះថា សោតាបត្តិមគ្គ តែងឆ្លងផុតអបាយលោក, សកទាគាមិមគ្គ តែងឆ្លងផុតកាមាវចរលោកមួយចំណែក, អនាគាមិមគ្គ តែងឆ្លងផុតកាមាវចរលោកទាំងស្រុង, អរហត្តមគ្គ តែងឆ្លងផុតរូបលោក និងអរូបលោក។ ពាក្យថា Lokā uttarantī (ចេញផុតចាកលោក) សេចក្ដីថា ឡើងទៅខាងលើចាកលោក។ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញពាក្យថា Lokatoti ខ្លះ Lokamhāti ខ្លះ ដើម្បីបញ្ជាក់ច្បាស់នូវវិភត្តិបញ្ចមី (នីសក្កវចនៈ) នៃពាក្យ Lokā នោះឯង។ ពាក្យថា Lokaṃ samatikkamanti (កន្លងផុតលោកដោយប្រពៃ) មានសេចក្ដីដូចគ្នានឹងពាក្យដែលពោលខាងដើមនោះឯង។ ក្នុងពាក្យខាងដើមនោះ ត្រាស់ទុកដោយមិនគិតដល់អត្ថនៃឧបសគ្គ (សំ) ឡើយ ចំណែកក្នុងទីនេះ ត្រាស់ទុកព្រមទាំងអត្ថនៃឧបសគ្គ។ ពាក្យថា Lokaṃ samatikkantā (កន្លងផុតលោកហើយ) សេចក្ដីថា កន្លងផុតលោកតាមដែលពោលហើយដោយប្រពៃ។ ក្នុងលោកុត្តរនិទ្ទេសនេះ វចនៈដែលសម្ដែងជាអតីតកាលទាំងអស់បែបនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកផល និងព្រះនិព្វាន ទើបត្រាស់ទុក ព្រោះថា សោតាបត្តិផលជាដើម តែងកន្លងផុតលោកតាមដែលពោលហើយ ហើយតាំងនៅ ចំណែកព្រះនិព្វាន តែងកន្លងផុតលោកទាំងពួងជានិច្ច ហើយតាំងនៅ។ ពាក្យថា Lokena atirekā (លើសលុបជាងលោក) សេចក្ដីថា ជាធម៌ក្រៃលែងជាងលោក។ ពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកលោកុត្តរធម៌ទាំងអស់ ទើបត្រាស់ទុក។ ពាក្យថា Nissaranti សេចក្ដីថា ចេញទៅ។ ពាក្យថា Nissaṭā សេចក្ដីថា ចេញទៅហើយ។ វចនៈទាំង ១៨ មានពាក្យថា Loke na tiṭṭhanti (មិនតាំងនៅក្នុងលោក) ជាដើម តែងសមរម្យសូម្បីក្នុងលោកុត្តរធម៌ទាំងអស់។ ពាក្យថា Na tiṭṭhanti (មិនតាំងនៅ) ត្រាស់ទុកព្រោះភាពជាធម៌មិនរាប់បញ្ចូលក្នុងលោក (អបរិយាបន្នៈ)។ ពាក្យថា Loke na limpanti (មិនប្រឡាក់ក្នុងលោក) សេចក្ដីថា សូម្បីកំពុងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខន្ធសន្តាន ក៏មិនប្រឡាក់ក្នុងលោកនោះឡើយ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Lokena na limpanti (មិនប្រឡាក់ដោយលោក) សេចក្ដីថា មិនប្រឡាក់ដោយចិត្តណាមួយរបស់បុគ្គលដែលមិនទាន់បានចាក់ធ្លុះ (អរិយសច្ច) ឬមិនប្រឡាក់ដោយអកុសលចិត្ត សូម្បីតែបន្តិចបន្តួចរបស់បុគ្គលដែលបានចាក់ធ្លុះរួចហើយ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Asaṃlittā anupalittā (មិនប្រឡាក់ មិនស្អិតកៀក) គឺព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើឱ្យប្លែកដោយអំណាចនៃឧបសគ្គ។

วิปฺปมุตฺตาติ อลิตฺตตฺตเมว นานาพฺยญฺชเนน วิเสสิตํ. เย เกจิ หิ ยตฺถ เยน วา อลิตฺตา, เต ตตฺถ เตน วา วิปฺปมุตฺตา โหนฺติ. โลกา วิปฺปมุตฺตาติอาทีนิ ตีณิ นิสฺสกฺกวเสน วุตฺตานิ. วิสญฺญุตฺตาติ วิปฺปมุตฺตตฺตวิเสสนํ. เย เกจิ หิ ยตฺถ เยน ยโต วิปฺปมุตฺตา, เต ตตฺถ [Pg.227] เตน ตโต วิสญฺญุตฺตา นาม โหนฺติ. โลกา สุชฺฌนฺตีติ โลกมลํ โธวิตฺวา โลกา สุชฺฌนฺติ. วิสุชฺฌนฺตีติ ตเทว อุปสคฺเคน วิเสสิตํ. วุฏฺฐหนฺตีติ อุฏฺฐิตา โหนฺติ. วิวฏฺฏนฺตีติ นิวฏฺฏนฺติ. น สชฺชนฺตีติ น ลคฺคนฺติ. น คยฺหนฺตีติ น คณฺหียนฺติ. น พชฺฌนฺตีติ น พาธียนฺติ. สมุจฺฉินฺทนฺตีติ อปฺปวตฺตึ กโรนฺติ. ยถา จ โลกํ สมุจฺฉินฺนตฺตาติ, ตเถว ‘‘โลกา วิสุทฺธตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตเมว โหติ. ปฏิปฺปสฺสมฺเภนฺตีติ นิโรเธนฺติ. อปถาติอาทีนิ จตฺตาริ สพฺเพสุปิ โลกุตฺตเรสุ ยุชฺชนฺติ. อปถาติ อมคฺคา. อคตีติ อปฺปติฏฺฐา. อวิสยาติ อนายตฺตา. อสาธารณาติ อสมานา. วมนฺตีติ อุคฺคิลนฺติ. น ปจฺจาวมนฺตีติ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน วุตฺตํ, วนฺตํ ปุน น อทนฺตีติ อตฺโถ. เอเตน วนฺตสฺส สุวนฺตภาโว วุตฺโต โหติ. อนนฺตรทุกตฺตเยปิ เอเสว นโย. วิสีเนนฺตีติ วิกิรนฺติ วิมุจฺจนฺติ, น พนฺธนฺตีติ อตฺโถ. น อุสฺสีเนนฺตีติ น วิกิรนฺติ น วิมุจฺจนฺติ. ‘‘วิสิเนนฺตี’’ติ ‘‘น อุสฺสิเนนฺตี’’ติ รสฺสํ กตฺวา ปาโฐ สุนฺทโร. วิธูเปนฺตีติ นิพฺพาเปนฺติ. น สํธูเปนฺตีติ น อุชฺชลนฺติ. โลกํ สมติกฺกมฺม อภิภุยฺย ติฏฺฐนฺตีติ สพฺเพปิ โลกุตฺตรา ธมฺมา โลกํ สมฺมา อติกฺกมิตฺวา อภิภวิตฺวา จ ติฏฺฐนฺตีติ โลกุตฺตรา. สพฺเพหิปิ อิเมหิ ยถาวุตฺเตหิ ปกาเรหิ โลกุตฺตรานํ โลกโต อุตฺตรภาโว อธิกภาโว จ วุตฺโต โหตีติ.

ពាក្យថា Vippamuttā (រួចផុតស្រឡះ) គឺព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើឱ្យប្លែកនូវភាពមិនប្រឡាក់នោះឯង ដោយព្យញ្ជនៈផ្សេងៗ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយណាមួយ មិនប្រឡាក់ក្នុងលោកណា ឬដោយលោកណា ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថារួចផុតស្រឡះក្នុងលោកនោះ ឬចាកលោកនោះ។ បទទាំង ៣ មានពាក្យថា Lokā vippamuttā (រួចផុតចាកលោក) ជាដើម ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃវិភត្តិបញ្ចមី។ ពាក្យថា Visaññuttā (មិនប្រកប) ជាគុណសព្ទពន្យល់បន្ថែមនូវភាពរួចផុតស្រឡះ។ ព្រោះថា ធម៌ទាំងឡាយណាមួយ រួចផុតស្រឡះក្នុងលោកណា ដោយលោកណា ឬចាកលោកណា ធម៌ទាំងនោះ ឈ្មោះថាមិនប្រកបក្នុងលោកនោះ ដោយលោកនោះ ឬចាកលោកនោះឡើយ។ ពាក្យថា Lokā sujjhanti (ស្អាតចាកលោក) សេចក្ដីថា លាងជម្រះមន្ទិលនៃលោកហើយ ស្អាតចាកលោក។ ពាក្យថា Visujjhantī (ស្អាតវិសេសចាកលោក) គឺព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើឱ្យប្លែកនូវពាក្យ Sujjhanti នោះឯង ដោយឧបសគ្គ។ ពាក្យថា Vuṭṭhahanti សេចក្ដីថា ជាធម៌ក្រោកឡើងហើយ។ ពាក្យថា Vivaṭṭanti សេចក្ដីថា វិលត្រឡប់មកវិញ។ ពាក្យថា Na sajjanti សេចក្ដីថា មិនជាប់ជំពាក់។ ពាក្យថា Na gayhanti សេចក្ដីថា មិនត្រូវបានកាន់យក។ ពាក្យថា Na bajjhanti សេចក្ដីថា មិនត្រូវបានចងភ្នែន (មិនត្រូវបានរារាំង)។ ពាក្យថា Samucchindanti សេចក្ដីថា ធ្វើមិនឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាពាក្យថា Lokaṃ samucchinnattā យ៉ាងណា សូម្បីពាក្យថា Lokā visuddhattā ជាដើម ក្នុងលទ្ធិខាងក្រោម ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានពោលទុកហើយយ៉ាងនោះដែរ។ ពាក្យថា Paṭippassambhenti សេចក្ដីថា ធ្វើឱ្យរលត់។ បទទាំង ៤ មានពាក្យថា Apathā (មិនមែនជាផ្លូវ) ជាដើម តែងសមរម្យក្នុងលោកុត្តរធម៌ទាំង ៩ ទាំងអស់។ ពាក្យថា Apathā សេចក្ដីថា មិនមែនជាផ្លូវដើរ។ ពាក្យថា Agatī សេចក្ដីថា មិនមែនជាទីតាំងនៅ។ ពាក្យថា Avisayā សេចក្ដីថា មិនទាក់ទងគ្នា។ ពាក្យថា Asādhāraṇā សេចក្ដីថា មិនស្មើគ្នា (មិនទូទៅ)។ ពាក្យថា Vamanti សេចក្ដីថា ខ្ជាក់ចេញ។ ពាក្យថា Na paccāvamanti ត្រាស់ទុកដោយណៃផ្ទុយពីពាក្យដែលពោលហើយ សេចក្ដីថា អ្វីដែលខ្ជាក់ចេញហើយ មិនលេបចូលទៅវិញឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ដោយបទនេះ ភាពជាធម៌ខ្ជាក់ចេញបានល្អនៃលោកុត្តរធម៌ ឈ្មោះថាត្រូវបានពោលហើយ។ សូម្បីក្នុងទុកៈទាំង ៣ បន្ទាប់ពីនេះ ក៏មានណៃនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា Visīnenti សេចក្ដីថា កំចាត់កំចាយ រួចផុតទៅ មិនចងទុកឡើយ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Na ussīnenti សេចក្ដីថា មិនកំចាត់កំចាយ មិនរួចផុតទៅ។ បាឋៈថា Visīnenti និង Na ussīnenti ដោយធ្វើជាស្រៈរស្សៈ គឺជាបាឋៈដ៏ពីរោះ។ ពាក្យថា Vidhūpenti សេចក្ដីថា ធ្វើឱ្យរលត់。 ពាក្យថា Na saṃdhūpenti សេចក្ដីថា មិនរុងរឿង (មិនឆេះរោលរាល)។ ពាក្យថា Lokaṃ samatikkamma abhibhuyya tiṭṭhanti សេចក្ដីថា លោកុត្តរធម៌ទាំងអស់ កន្លងផុតលោកដោយប្រពៃ ហើយគ្របសង្កត់លោកហើយតាំងនៅ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា លោកុត្តរធម៌។ ដោយប្រការទាំងពួងតាមដែលពោលមកនេះ ភាពជាធម៌ចេញផុតចាកលោក និងភាពជាធម៌ក្រៃលែងជាងលោក នៃលោកុត្តរធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថាត្រូវបានពោលហើយ ដោយពិត គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

โลกุตฺตรกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃលោកុត្តរកថា ចប់តែប៉ុណ្នេះ។

๙. พลกถา

៩. ពលកថា

พลกถาวณฺณนา

ការពណ៌នាសេចក្ដីនៃពលកថា

๔๔. อิทานิ โลกุตฺตรกถาย อนนฺตรํ กถิตาย โลกุตฺตรกถาวติยา สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย พลกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ อาทิโต สุตฺตนฺตวเสน ปญฺจ พลานิ ทสฺเสตฺวา ตทญฺญานิปิ พลานิ ทสฺเสตุกาโม อปิจ อฏฺฐสฏฺฐิ พลานีติอาทิมาห. สพฺพานิปิ ตํตํปฏิปกฺเขหิ อกมฺปิยฏฺเฐน พลานิ นาม โหนฺติ. หิริพลนฺติอาทีสุ ปาปโต หิรียนฺติ เอตายาติ หิรี, ลชฺชาเยตํ นามํ. ปาปโต โอตฺตปฺปนฺติ เอเตนาติ โอตฺตปฺปํ, ปาปโต อุพฺเพคสฺเสตํ นามํ. อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานา หิรี, พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ โอตฺตปฺปํ. อตฺตาธิปติ หิรี, โลกาธิปติ โอตฺตปฺปํ[Pg.228]. ลชฺชาสภาวสณฺฐิตา หิรี, ภยสภาวสณฺฐิตํ โอตฺตปฺปํ. สปฺปติสฺสวลกฺขณา หิรี, วชฺชภีรุกภยทสฺสาวิลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ. สา เอว หิรี อหิริเกน น กมฺปตีติ หิริพลํ. ตเทว โอตฺตปฺปํ อโนตฺตปฺเปน น กมฺปตีติ โอตฺตปฺปพลํ. อปฺปฏิสงฺขาเนน น กมฺปตีติ ปฏิสงฺขานพลํ. อุปปริกฺขณปญฺญาเยตํ นามํ. วีริยสีเสน สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนพลํ ภาวนาพลํ. ตถาปวตฺตานํ จตุนฺนํ ขนฺธานเมตํ นามํ. ปริสุทฺธานิ สีลาทีนิ อนวชฺชพลํ. จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ สงฺคหพลํ. สงฺคเห พลนฺติปิ ปาโฐ. ทุกฺขมานํ อธิวาสนํ ขนฺติพลํ. ธมฺมกถาย ปเรสํ โตสนํ ปญฺญตฺติพลํ. อธิตสฺส อตฺถสฺส อธิคมาปนํ นิชฺฌตฺติพลํ. กุสเลสุ พหุภาโว อิสฺสริยพลํ. กุสเลสุ ยถารุจิ ปติฏฺฐานํ อธิฏฺฐานพลํ. หิริพลาทีนํ อตฺโถ มาติกาปเทสุ พฺยญฺชนวเสน วิเสสโต ยุชฺชมานํ คเหตฺวา วุตฺโต. สมถพลํ วิปสฺสนาพลนฺติ พลปฺปตฺตา สมถวิปสฺสนา เอว.

៤៤. ឥឡូវនេះ ជាការពណ៌នាសេចក្ដីនៃពាក្យដែលមិនទាន់បានពោល ក្នុងពលកថា ដែលមានសូត្រជាប្រធាន ដែលត្រូវបានសម្ដែងបន្ទាប់ពីលោកុត្តរកថា។ ក្នុងពលកថានោះ ព្រះថេរៈ លុះបង្ហាញពលៈ ៥ ដោយអំណាចនៃសូត្រតាំងពីដើមមកហើយ កាលប្រាថ្នានឹងបង្ហាញពលៈដទៃទៀតក្រៅពីពលៈ ៥ នោះ ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «មួយវិញទៀត ពលៈ ៦៨ យ៉ាង»។ ពលៈទាំងអស់នោះ ឈ្មោះថាពលៈ ព្រោះអត្ថថា មិនញាប់ញ័រដោយធម៌ជាបដិបក្ខនោះៗ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន Hiribalaṃ ជាដើម សត្វទាំងឡាយ (ឬធម៌ទាំងឡាយ) តែងខ្មាសចាកបាបដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា ហិរិ នេះជាឈ្មោះនៃសេចក្ដីខ្មាស។ សត្វទាំងឡាយ (ឬធម៌ទាំងឡាយ) តែងតក់ស្លុតចាកបាបដោយធម៌នេះ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា ឱត្តប្បៈ នេះជាឈ្មោះនៃសេចក្ដីតក់ស្លុតចាកបាប។ ហិរិ មានការតាំងឡើងក្នុងខាងក្នុង (ខ្លួន) ជាសមុដ្ឋាន, ឱត្តប្បៈ មានការតាំងឡើងក្នុងខាងក្រៅជាសមុដ្ឋាន។ ហិរិ មានខ្លួនជាធំ, ឱត្តប្បៈ មានលោកជាធំ។ ហិរិ តាំងនៅក្នុងសភាវៈខ្មាស, ឱត្តប្បៈ តាំងនៅក្នុងសភាវៈខ្លាច។ ហិរិ មានលក្ខណៈកោតក្រែង, ឱត្តប្បៈ មានលក្ខណៈខ្លាចចំពោះទោស និងឃើញភ័យក្នុងទោសនោះ។ ហិរិនោះឯង មិនញាប់ញ័រដោយអហិរិកៈ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ហិរិពលៈ។ ឱត្តប្បៈនោះឯង មិនញាប់ញ័រដោយអនោត្តប្បៈ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឱត្តប្បពលៈ។ ធម៌ដែលមិនញាប់ញ័រដោយអប្បដិសង្ខានៈ (មោហៈ) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បដិសង្ខានពលៈ នេះជាឈ្មោះនៃបញ្ញាដែលពិចារណា។ ពលៈដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកចម្រើនពោជ្ឈង្គ ៧ ដោយមានវីរិយៈជាប្រធាន ឈ្មោះថា ភាវនាពលៈ នេះជាឈ្មោះនៃនាមខន្ធទាំង ៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ សីលជាដើមដ៏បរិសុទ្ធ ឈ្មោះថា អនវជ្ជពលៈ។ សង្គហវត្ថុ ៤ ឈ្មោះថា សង្គហពលៈ សូម្បីបាឋៈថា Saṅgahe balaṃ ក៏មាន។ ការអត់ធន់ចំពោះធម៌ដែលគួរអត់ធន់ (មានត្រជាក់ និងក្ដៅជាដើម) ឈ្មោះថា ខន្តិពលៈ។ ការធ្វើឱ្យអ្នកដទៃត្រេកអរដោយធម្មកថា ឈ្មោះថា បញ្ញត្តិពលៈ។ ការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវអត្ថនៃធម៌ដែលបានរៀនសូត្រហើយ ឈ្មោះថា និជ្ឈត្តិពលៈ។ ភាពជាធម៌ច្រើនក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា ឥស្សរិយពលៈ។ ការតាំងនៅតាមប្រាថ្នាក្នុងកុសលធម៌ទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អធិដ្ឋានពលៈ។ អត្ថនៃហិរិពលៈជាដើម ព្រះថេរៈពោលទុកហើយ ដោយកាន់យកអត្ថដែលសមរម្យជាពិសេស ដោយអំណាចនៃព្យញ្ជនៈក្នុងមាតិកាបទទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Samathabalaṃ vipassanābalaṃ សេចក្ដីថា សមថៈ និងវិបស្សនា ដែលដល់នូវភាពជាកម្លាំង (ពលៈ) នោះឯង។

มาติกานิทฺเทเส อสฺสทฺธิเย น กมฺปตีติ สทฺธาพลนฺติ มูลพลฏฺฐํ วตฺวา ตเมว อปเรหิ นวหิ ปริยาเยหิ วิเสเสตฺวา ทสฺเสสิ. โย หิ ธมฺโม อกมฺปิโย พลปฺปตฺโต โหติ, โส สหชาเต อุปตฺถมฺเภติ, อตฺตโน ปฏิปกฺเข กิเลเส ปริยาทิยติ, ปฏิเวธสฺส อาทิภูตํ สีลํ ทิฏฺฐิญฺจ วิโสเธติ, จิตฺตํ อารมฺมเณ ปติฏฺฐาเปติ, จิตฺตํ ปภสฺสรํ กโรนฺโต โวทาเปติ, วสึ ปาเปนฺโต วิเสสํ อธิคมาเปติ, ตโต อุตฺตรึ ปาเปนฺโต อุตฺตริปฏิเวธํ กาเรติ, กเมน อริยมคฺคํ ปาเปตฺวา สจฺจาภิสมยํ กาเรติ, ผลปฺปตฺติยา นิโรเธ ปติฏฺฐาเปติ. ตสฺมา นวธา พลฏฺโฐ วิเสสิโต. เอส นโย วีริยพลาทีสุ จตูสุ.

ក្នុងមាតិកានិទ្ទេស ព្រះថេរៈ លុះសម្ដែងនូវអត្ថនៃពលៈជាមូលដ្ឋានថា «សទ្ធាពលៈ គឺធម៌ដែលមិនញាប់ញ័រក្នុងសេចក្ដីមិនជឿ» ហើយ ទើបបង្ហាញធម៌នោះឯងឱ្យប្លែកទៅទៀត ដោយបរិយាយ ៩ យ៉ាងដទៃទៀត។ ព្រោះថា ធម៌ (ឬចេតសិក) ណាមួយ ដែលមិនញាប់ញ័រ ដល់នូវភាពជាកម្លាំង ធម៌នោះ តែងជួយឧបត្ថម្ភដល់សហជាតធម៌ទាំងឡាយ, តែងគ្របសង្កត់ (ធ្វើឱ្យអស់ទៅ) នូវកិលេសជាបដិបក្ខរបស់ខ្លួន, តែងជម្រះសីល និងទិដ្ឋិដែលជាខាងដើមនៃការចាក់ធ្លុះ (អរិយសច្ច) ឱ្យបរិសុទ្ធ, តែងតម្កល់ចិត្តក្នុងអារម្មណ៍, តែងធ្វើចិត្តឱ្យផូរផង់ គឺធ្វើឱ្យភ្លឺស្វាង, តែងធ្វើឱ្យសម្រេចនូវគុណវិសេស កាលដែលដល់នូវភាពស្ទាត់ជំនាញ, តែងធ្វើឱ្យចាក់ធ្លុះធម៌ជាន់ខ្ពស់ កាលដែលនាំទៅកាន់ចិត្តដ៏ខ្ពស់ជាងនោះ, តែងធ្វើឱ្យចាក់ធ្លុះសច្ចៈ កាលដែលនាំឱ្យដល់អរិយមគ្គតាមលំដាប់, តែងឱ្យតាំងនៅក្នុងការរលត់ (ព្រះនិព្វាន) ដោយការសម្រេចផល។ ព្រោះហេតុនោះ អត្ថនៃពលៈ ៩ ប្រការ ទើបត្រូវបានធ្វើឱ្យប្លែក។ ណៃនេះ គប្បីជ្រាបក្នុងពលៈទាំង ៤ មានវីរិយពលៈជាដើម។

กามจฺฉนฺทํ หิรียตีติ เนกฺขมฺมยุตฺโต โยคี เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทโต หิรียติ. โอตฺตปฺเปปิ เอเสว นโย. เอเตหิ สพฺพากุสเลหิปิ หิรียนา โอตฺตปฺปนา วุตฺตาเยว โหนฺติ. พฺยาปาทนฺติอาทีนมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปฏิสงฺขาตีติ อสมฺโมหวเสน อาทีนวโต อุปปริกฺขติ. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. วชฺชนฺติ ราคาทิวชฺชํ. สงฺคณฺหาตีติ พนฺธติ. ขมตีติ ตสฺส โยคิสฺส ขมติ รุจฺจติ. ปญฺญาเปตีติ โตเสติ. นิชฺฌาเปตีติ จินฺตาเปติ. วสํ วตฺเตตีติ จิตฺเต ปหุ หุตฺวา จิตฺตํ อตฺตโน [Pg.229] วสํ กตฺวา ปวตฺเตติ. อธิฏฺฐาตีติ วิทหติ. ภาวนาพลาทีนิ สพฺพานิปิ เนกฺขมฺมาทีนิเยว. มาติกาวณฺณนาย อญฺญถา วุตฺโต, อตฺโถ ปน พฺยญฺชนวเสเนว ปากฏตฺตา อิธ น วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ. สมถพลํ วิปสฺสนาพลญฺจ วิตฺถารโต นิทฺทิสิตฺวา อวสาเน อุทฺธจฺจสหคตกิเลเส จ ขนฺเธ จ น กมฺปตีติอาทิ จ อวิชฺชาสหคตกิเลเส จ ขนฺเธ จ น กมฺปตีติอาทิ จ สมถพลวิปสฺสนาพลานํ ลกฺขณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Kāmacchandaṃ hirīyati (ខ្មាសចំពោះកាមច្ឆន្ទៈ) សេចក្ដីថា យោគីបុគ្គលអ្នកប្រកបដោយនេក្ខម្មៈ (ឈាន) តែងខ្មាសចាកកាមច្ឆន្ទនីវរណៈ ដោយនេក្ខម្មៈ។ សូម្បីក្នុងឱត្តប្បៈ ក៏មានណៃនេះដូចគ្នា។ ដោយពាក្យទាំងនេះ សេចក្ដីខ្មាស និងសេចក្ដីតក់ស្លុតចាកអកុសលធម៌ទាំងពួង ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានពោលរួចហើយដែរ។ សូម្បីអត្ថនៃបទទាំងឡាយមាន Byāpāda (ព្យាបាទ) ជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបដោយណៃនេះឯង។ ពាក្យថា Paṭisaṅkhāti សេចក្ដីថា ពិចារណាឃើញនូវទោស ដោយអំណាចនៃសេចក្ដីមិនវង្វេង។ ពាក្យថា Bhāveti សេចក្ដីថា ធ្វើឱ្យចម្រើនឡើង។ ពាក្យថា Vajjaṃ សេចក្ដីថា ទោសមានរាគៈជាដើម។ ពាក្យថា Saṅgaṇhāti សេចក្ដីថា ចងទុក។ ពាក្យថា Khamati សេចក្ដីថា ពេញចិត្ត គាប់ចិត្ត ដល់យោគីបុគ្គលនោះ។ ពាក្យថា Paññāpeti សេចក្ដីថា ធ្វើឱ្យត្រេកអរ។ ពាក្យថា Nijjhāpeti សេចក្ដីថា ធ្វើឱ្យគិត។ ពាក្យថា Vasaṃ vatteti សេចក្ដីថា កាលដែលការស៊ាំទៅក្នុងចិត្តមានច្រើន តែងធ្វើចិត្តឱ្យលុះក្នុងអំណាចរបស់ខ្លួន (របស់យោគីបុគ្គលអ្នកបានឈាន) ហើយឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ ពាក្យថា Adhiṭṭhāti សេចក្ដីថា ចាត់ចែង (តម្កល់ទុក)។ ភាវនាពលៈជាដើមទាំងអស់ ក៏ជានេក្ខម្មៈជាដើមនោះឯង។ ក្នុងមាតិកាវណ្ណនា ត្រាស់ទុកដោយប្រការដទៃ ប៉ុន្តែ អត្ថនៃមាតិកាបទនោះ ព្រោះតែច្បាស់លាស់ហើយដោយអំណាចនៃព្យញ្ជនៈ ទើបមិនបានត្រាស់ទុកក្នុងនិទ្ទេសនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ លុះបង្ហាញសមថពលៈ និងវិបស្សនាពលៈ ដោយពិស្ដារហើយ ក្នុងទីបំផុត ទើបពោលពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «មិនញាប់ញ័រក្នុងកិលេស និងខន្ធដែលកើតព្រមដោយឧទ្ធច្ចៈ» និងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «មិនញាប់ញ័រក្នុងកិលេស និងខន្ធដែលកើតព្រមដោយអវិជ្ជា» ដើម្បីបង្ហាញនូវលក្ខណៈនៃសមថពលៈ និងវិបស្សនាពលៈ។

เสขาเสขพเลสุ สมฺมาทิฏฺฐึ สิกฺขตีติ เสขพลนฺติ เสขปุคฺคโล สมฺมาทิฏฺฐึ สิกฺขตีติ เสโข, สา สมฺมาทิฏฺฐิ ตสฺส เสขสฺส พลนฺติ เสขพลนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ สิกฺขิตตฺตา อเสขพลนฺติ อเสขปุคฺคโล ตตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิยา สิกฺขิตตฺตา น สิกฺขตีติ อเสโข, สาเยว สมฺมาทิฏฺฐิ ตสฺส อเสขสฺส พลนฺติ อเสขพลํ. เอเสว นโย สมฺมาสงฺกปฺปาทีสุ. สมฺมาญาณนฺติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ตมฺปิ หิ โลกิกมฺปิ โหนฺตํ เสขสฺส ปวตฺตตฺตา เสขพลํ, อเสขสฺส ปวตฺตตฺตา อเสขพลนฺติ วุตฺตํ. สมฺมาวิมุตฺตีติ อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ ฐเปตฺวา เสสา ผลสมฺปยุตฺตา ธมฺมา. เกจิ ปน ‘‘ฐเปตฺวา โลกุตฺตรวิมุตฺตึ อวเสสา วิมุตฺติโย สมฺมาวิมุตฺตี’’ติ วทนฺติ. ตสฺส เสขาเสขพลตฺตํ วุตฺตนยเมว.

ក្នុងកម្លាំងរបស់សេក្ខបុគ្គល និងអសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ បទថា sekhabalaṃ សេចក្តីថា សេក្ខបុគ្គលរមែងសិក្សានូវសម្មាទិដ្ឋិ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សេក្ខៈ, សម្មាទិដ្ឋិនោះ ជាកម្លាំងរបស់សេក្ខបុគ្គលនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា សេក្ខពលៈ (កម្លាំងរបស់សេក្ខបុគ្គល) នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ក្នុងកម្លាំងនោះ ព្រោះសិក្សារួចហើយ ឈ្មោះថា អសេក្ខពលៈ សេចក្តីថា អសេក្ខបុគ្គល ព្រោះបានសិក្សាក្នុងសម្មាទិដ្ឋិនោះរួចហើយ មិនបាច់សិក្សាទៀតឡើយ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អសេក្ខៈ, សម្មាទិដ្ឋិនោះឯង ជាកម្លាំងរបស់អសេក្ខបុគ្គលនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អសេក្ខពលៈ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងសម្មាសង្កប្បៈជាដើមដែរ។ បទថា sammāñāṇaṃ បានដល់ បច្ចវេក្ខណញាណ។ ព្រោះថា បច្ចវេក្ខណញាណនោះ ទោះបីជាលោកិយ កាលបើកើតឡើងដល់សេក្ខបុគ្គល ឈ្មោះថា សេក្ខពលៈ កាលបើកើតឡើងដល់អសេក្ខបុគ្គល ឈ្មោះថា អសេក្ខពលៈ ដូចដែលបានពោលទុកហើយ។ បទថា sammāvimutti បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលប្រកបដោយផលដែលនៅសល់ វៀរលែងតែអង្គមគ្គទាំង ៨ ចេញ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «វៀរលែងតែលោកុត្តរវិមុត្តិចេញ វិមុត្តិដែលនៅសល់ ឈ្មោះថា សម្មាវិមុត្តិ»។ ភាពជាសេក្ខពលៈ និងអសេក្ខពលៈនៃសម្មាវិមុត្តិនោះ ក៏មានន័យដូចដែលបានពោលរួចមកហើយ។

ขีณาสวพเลสุ สพฺพานิปิ ญาณพลานิ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโนติ กรณตฺเถ สามิวจนํ, ขีณาสเวน ภิกฺขุนาติ อตฺโถ. อนิจฺจโตติ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจโต. ยถาภูตนฺติ ยถาสภาวโต. ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. อนิจฺจโต สุทิฏฺฐา ทุกฺขโต อนตฺตโต สุทิฏฺฐา โหนฺติ ตมฺมูลกตฺตา. ยนฺติ ภาวนปุํสกวจนํ, เยน การเณนาติ วา อตฺโถ. อาคมฺมาติ ปฏิจฺจ. ปฏิชานาตีติ สมฺปฏิจฺฉติ ปฏิญฺญํ กโรติ. องฺคารกาสูปมาติ มหาภิตาปฏฺเฐน องฺคารกาสุยา อุปมิตา. กามาติ วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ.

ក្នុងកម្លាំងរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំងឡាយ កម្លាំងទាំងអស់ ក៏ជាញាណពលៈ (កម្លាំងគឺញាណ) ដែរ។ បទថា khīṇāsavassa bhikkhuno នេះ ជាសាមីវចនៈ (វិភត្តិទី៦) ក្នុងអត្ថនៃករណៈ (វិភត្តិទី៣) មានសេចក្តីពន្យល់ថា khīṇāsavena bhikkhunā (ដោយភិក្ខុជាព្រះខីណាស្រព)។ បទថា aniccato សេចក្តីថា មិនទៀង ដោយអាការៈដែលកើតឡើងហើយក៏វិនាសទៅវិញ។ បទថា yathābhūtaṃ សេចក្តីថា តាមសភាវៈពិត។ បទថា paññāya សេចក្តីថា ដោយមគ្គបញ្ញាដែលប្រកបដោយវិបស្សនា។ ការឃើញច្បាស់ដោយភាពមិនទៀង ទុក្ខ និងអនត្តា រមែងមាន ព្រោះមានការឃើញមិនទៀងនោះជាឫសគល់។ បទថា yaṃ នេះ ជាកិរិយាវិសេសនៈ នបុំសកលិង្គ ឬមានសេចក្តីថា «ដោយហេតុណា»។ បទថា āgamma សេចក្តីថា ព្រោះអាស្រ័យ។ បទថា paṭijānāti សេចក្តីថា ទទួលស្គាល់ ឬធ្វើការប្តេជ្ញា។ បទថា aṅgārakāsūpamā kāmā សេចក្តីថា កាមទាំងឡាយដែលប្រៀបដូចជារណ្តៅរងើកភ្លើង ព្រោះមានអត្ថថាដុតកំដៅយ៉ាងខ្លាំង។ បទថា kāmā បានដល់ វត្ថុកាម និងកិលេសកាម។

วิเวกนินฺนนฺติ ผลสมาปตฺติวเสน อุปธิวิเวกสงฺขาตนิพฺพานนินฺนํ. ตโย หิ วิเวกา – กายวิเวโก จิตฺตวิเวโก อุปธิวิเวโกติ. กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ. จิตฺตวิเวโก จ อธิจิตฺตมนุยุตฺตานํ. อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตานํ, นิสฺสรณวิเวกสงฺขาตนิพฺพานนินฺนํ วา. ปญฺจ หิ วิเวกา – วิกฺขมฺภนวิเวโก ตทงฺควิเวโก [Pg.230] สมุจฺเฉทวิเวโก ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวโก นิสฺสรณวิเวโกติ. วิเวกนินฺนนฺติ วิเวเก นินฺนํ. วิเวกโปณนฺติ วิเวเก นตํ. วิเวกปพฺภารนฺติ วิเวกสีสภารํ. ทฺเวปิ ปุริมสฺเสว เววจนานิ. วิเวกฏฺฐนฺติ กิเลเสหิ วชฺชิตํ, ทูรีภูตํ วา. เนกฺขมฺมาภิรตนฺติ นิพฺพาเน อภิรตํ, ปพฺพชฺชาย อภิรตํ วา. พฺยนฺตีภูตนฺติ วิคตนฺตีภูตํ, เอกเทเสนาปิ อนลฺลีนํ วิปฺปมุตฺตํ วิสํสฏฺฐํ. สพฺพโสติ สพฺพถา. อาสวฏฺฐานิเยหิ ธมฺเมหีติ สํโยควเสน อาสวานํ การณภูเตหิ กิเลสธมฺเมหีติ อตฺโถ. อถ วา พฺยนฺตีภูตนฺติ วิคตนิกนฺติภูตํ, นิตฺตณฺหนฺติ อตฺโถ. กุโต? สพฺพโส อาสวฏฺฐานิเยหิ ธมฺเมหิ สพฺเพหิ เตภูมกธมฺเมหีติ อตฺโถ. อิธ ทสหิ ขีณาสวพเลหิ ขีณาสวสฺส โลกิยโลกุตฺตโร มคฺโค กถิโต. ‘‘อนิจฺจโต สพฺเพ สงฺขารา’’ติ ทุกฺขปริญฺญาพลํ, ‘‘องฺคารกาสูปมา กามา’’ติ สมุทยปหานพลํ, ‘‘วิเวกนินฺนํ จิตฺตํ โหตี’’ติ นิโรธสจฺฉิกิริยาพลํ, ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทิ สตฺตวิธํ มคฺคภาวนาพลนฺติปิ วทนฺติ. ทส อิทฺธิพลานิ อิทฺธิกถาย อาวิ ภวิสฺสนฺติ.

បទថា vivekaninnaṃ សេចក្តីថា ឱនទៅរកព្រះនិព្វានដែលពោលគឺឧបធិវិវេក ដោយអំណាចនៃផលសមាបត្តិ។ ព្រោះថា វិវេកមាន ៣ យ៉ាងគឺ កាយវិវេក ចិត្តវិវេក និងឧបធិវិវេក។ កាយវិវេក រមែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមានកាយស្ងាត់ចាកពួក ប្រកបដោយការត្រេកអរក្នុងនេក្ខម្មៈ។ ចិត្តវិវេក រមែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលប្រកបដោយអធិចិត្ត (អប្បនាសមាធិ)។ ឧបធិវិវេក រមែងមានដល់បុគ្គលទាំងឡាយដែលមិនមានឧបធិ ដល់នូវវិសង្ខារ (ព្រះនិព្វាន) ឬមួយថា ឱនទៅរកព្រះនិព្វានដែលពោលគឺនិស្សរណវិវេក។ ព្រោះថា វិវេកមាន ៥ យ៉ាងគឺ វិក្ខម្ភនវិវេក តទង្គវិវេក សមុច្ឆេទវិវេក បដិប្បស្សទ្ធិវិវេក និងនិស្សរណវិវេក។ បទថា vivekaninnaṃ សេចក្តីថា ឱនទៅក្នុងវិវេក។ បទថា vivekapoṇaṃ សេចក្តីថា ផ្អៀងទៅក្នុងវិវេក។ បទថា vivekapabbhāraṃ សេចក្តីថា មានវិវេកជាទីបំផុត (ឬមានវិវេកជាកំពូល)។ បទទាំងពីរនេះ ក៏ជាវេវចនៈនៃបទមុននោះឯង។ បទថា vivekaṭṭhaṃ សេចក្តីថា វៀរចាកកិលេសទាំងឡាយ ឬនៅឆ្ងាយចាកកិលេសទាំងឡាយ។ បទថា nekkhammābhirataṃ សេចក្តីថា ត្រេកអរក្នុងព្រះនិព្វាន ឬត្រេកអរក្នុងផ្នួស។ បទថា byantībhūtaṃ សេចក្តីថា ប្រាសចាកចំណែក (គឺមិនជាប់ជំពាក់សូម្បីតែចំណែកណាមួយ) រួចផុតហើយ មិនច្រឡូកច្រឡំឡើយ។ បទថា sabbaso សេចក្តីថា ដោយប្រការទាំងពួង។ បទថា āsavaṭṭhāniyehi dhammehi សេចក្តីថា ចាកកិលេសធម៌ទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃអាសវៈ ដោយអំណាចនៃការប្រកប។ មួយវិញទៀត បទថា byantībhūtaṃ សេចក្តីថា ប្រាសចាកសេចក្តីប្រាថ្នា មានន័យថា មិនមានតណ្ហា។ សួរថា ចាកអ្វី? ឆ្លើយថា ចាកធម៌ជាទីតាំងនៃអាសវៈទាំងពួង គឺចាកតេភូមិកធម៌ទាំងអស់។ ក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងនូវលោកិយមគ្គ និងលោកុត្តរមគ្គរបស់ព្រះខីណាស្រព ដោយកម្លាំងរបស់ព្រះខីណាស្រពទាំង ១០ យ៉ាង។ ពួកអាចារ្យខ្លះពោលថា បទថា «Aniccato sabbe saṅkhārā» នេះ ជាទុក្ខបរិញ្ញាពលៈ (កម្លាំងគឺការកំណត់ដឹងទុក្ខ), បទថា «aṅgārakāsūpamā kāmā» នេះ ជាសមុទយប្បហានពលៈ (កម្លាំងគឺការលះបង់សមុទ័យ), បទថា «vivekaninnaṃ cittaṃ hotī» នេះ ជានិរោធសច្ឆិកិរិយាពលៈ (កម្លាំងគឺការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធ), ធម៌ ៧ ពួក មាន «cattāro satipaṭṭhānā» (សតិបដ្ឋាន ៤) ជាដើម ឈ្មោះថា មគ្គភាវនាពលៈ (កម្លាំងគឺការចម្រើនមគ្គ)។ កម្លាំងឫទ្ធិទាំង ១០ យ៉ាង នឹងមានប្រាកដក្នុងឥទ្ធិកថា។

ตถาคตพลนิทฺเทเส ตถาคตพลานีติ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺเสว พลานิ. ยถา วา ปุพฺพพุทฺธานํ พลานิ ปุญฺญุสฺสยสมฺปตฺติยา อาคตานิ, ตถา อาคตพลานีติปิ อตฺโถ. ตตฺถ ทุวิธํ ตถาคตพลํ – กายพลํ ญาณพลญฺจ. เตสุ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

ក្នុងតថាគតពលនិទ្ទេស បទថា tathāgatabalāni សេចក្តីថា កម្លាំងទាំងឡាយរបស់ព្រះតថាគត ដែលមិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃ។ មួយវិញទៀត មានសេចក្តីថា កម្លាំងទាំងឡាយដែលមកដល់ហើយ ដោយសារការបរិបូណ៌នៃបុណ្យដែលបានសន្សំទុក ដូចជាកម្លាំងរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងកាលមុន។ ក្នុងកម្លាំងនោះ កម្លាំងរបស់ព្រះតថាគតមាន ២ យ៉ាងគឺ កាយកម្លាំង (កាយពលៈ) និងញាណកម្លាំង (ញាណពលៈ)។ ក្នុងកម្លាំងទាំងពីរនោះ កាយកម្លាំង គប្បីដឹងតាមលំដាប់នៃត្រកូលដំរីទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ព្រះបុរាណាចារ្យទាំងឡាយបានពោលទុកយ៉ាងនេះថា៖

‘‘กาฬาวกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ;

คนฺธมงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ. (วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๐;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๒๒);

«ដំរីទាំង ១០ ពួកនេះគឺ ដំរីកាឡាវកៈ ១ ដំរីគង្គយ្យៈ ១ ដំរីបណ្ឌរៈ ១ ដំរីតម្ពៈ ១ ដំរីបិង្គលៈ ១ ដំរីគន្ធៈ ១ ដំរីមង្គលៈ ១ ដំរីហេមៈ ១ ដំរីឧបោសថៈ ១ ដំរីឆទ្ទន្តៈ ១»។

อิมานิ ทส หตฺถิกุลานิ. ตตฺถ กาฬาวกนฺติ ปกติหตฺถิกุลํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาฬาวกสฺส หตฺถิโน พลํ. ยํ ทสนฺนํ กาฬาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺส พลํ. ยํ ทสนฺนํ คงฺเคยฺยานํ, ตํ เอกสฺส ปณฺฑรสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปณฺฑรานํ, ตํ เอกสฺส ตมฺพสฺส. ยํ ทสนฺนํ ตมฺพานํ, ตํ เอกสฺส ปิงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปิงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส คนฺธหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ คนฺธหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส มงฺคลหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ มงฺคลหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส เหมวตสฺส. ยํ ทสนฺนํ [Pg.231] เหมวตานํ, ตํ เอกสฺส อุโปสถสฺส. ยํ ทสนฺนํ อุโปสถานํ, ตํ เอกสฺส ฉทฺทนฺตสฺส. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส พลํ. นารายนสงฺฆาตพลนฺติปิ อิทเมว วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถิโน คณนาย หตฺถีนํ โกฏิสหสฺสสฺส, ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตาว ตถาคตสฺส กายพลํ.

នេះជាត្រកូលដំរីទាំង ១០ ពួក។ ក្នុងត្រកូលដំរីទាំងនោះ ដំរីឈ្មោះ កាឡាវកៈ គប្បីដឹងថាជាត្រកូលដំរីធម្មតា។ កាយកម្លាំងរបស់បុរស ១០ នាក់ ស្មើនឹងកម្លាំងរបស់ដំរីកាឡាវកៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងរបស់ដំរីកាឡាវកៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងរបស់ដំរីគង្គយ្យៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងរបស់ដំរីគង្គយ្យៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងរបស់ដំរីបណ្ឌរៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងរបស់ដំរីបណ្ឌរៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងរបស់ដំរីតម្ពៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងរបស់ដំរីតម្ពៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងរបស់ដំរីបិង្គលៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងរបស់ដំរីបិង្គលៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងរបស់ដំរីគន្ធហត្ថី ១ ក្បាល។ កម្លាំងរបស់ដំរីគន្ធហត្ថី ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងរបស់ដំរីមង្គលហត្ថី ១ ក្បាល។ កម្លាំងរបស់ដំរីមង្គលហត្ថី ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងរបស់ដំរីហេមវតៈ ១ ក្បាល。 កម្លាំងរបស់ដំរីហេមវតៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងរបស់ដំរីឧបោសថៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងរបស់ដំរីឧបោសថៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងរបស់ដំរីឆទ្ទន្តៈ ១ ក្បាល។ កម្លាំងរបស់ដំរីឆទ្ទន្តៈ ១០ ក្បាល ស្មើនឹងកម្លាំងរបស់ព្រះតថាគត ១ ព្រះអង្គ។ កម្លាំងនេះឯង ហៅថា នារាយណសង្ឃាតពលៈ ផងដែរ។ កម្លាំងនោះ បើរាប់តាមចំនួនដំរីធម្មតា ស្មើនឹងកម្លាំងដំរីមួយពាន់កោដិ បើរាប់តាមចំនួនបុរស ស្មើនឹងកម្លាំងបុរសមួយម៉ឺនកោដិ។ នេះជាកាយកម្លាំងរបស់ព្រះតថាគតជាមុនសិន។

ญาณพลํ ปน อิธ ตาว อญฺญตฺถ จ ปาฬิยํ อาคตเมว ทสพลญาณํ, มชฺฌิเม (ม. นิ. ๑.๑๕๐) อาคตํ จตุเวสารชฺชญาณํ, อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณํ, จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ, ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณํ, สํยุตฺตเก (สํ. นิ. ๒.๓๓-๓๔) อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ, สตฺตสตฺตติ ญาณานีติ เอวมญฺญานิปิ อเนกานิ ญาณสหสฺสานิ. เอตํ ญาณพลํ นาม. อิธาปิ ญาณพลเมว อธิปฺเปตํ. ญาณญฺหิ อกมฺปิยฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน จ พลนฺติ วุตฺตํ.

ចំណែកឯញាណកម្លាំង (ញាណពលៈ) វិញ គឺទសពលញាណដែលមកហើយក្នុងព្រះបាលីក្នុងទីនេះខ្លះ និងក្នុងទីដទៃខ្លះ, ចតុវេសារជ្ជញាណដែលមកក្នុងមជ្ឈិមនិកាយ, ញាណដែលមិនញាប់ញ័រក្នុងបរិស័ទទាំង ៨, ចតុយោនិបរិច្ឆេទកញាណ (ញាណកំណត់ដឹងយោនិ ៤), បញ្ចគតិបរិច្ឆេទកញាណ (ញាណកំណត់ដឹងគតិ ៥), ញាណ ៧៣ យ៉ាង និងញាណ ៧៧ យ៉ាង ដែលមកក្នុងសំយុត្តនិកាយ និងញាណដទៃទៀតជាច្រើនពាន់។ ញាណទាំងអស់នេះ ឈ្មោះថា ញាណពលៈ។ សូម្បីតែក្នុងទីនេះ ក៏សំដៅយកញាណពលៈនេះឯង។ ព្រោះថា ញាណ លោកហៅថា កម្លាំង (ពលៈ) ដោយអត្ថថាមិនកម្រើកញាប់ញ័រ និងដោយអត្ថថាជាទីពឹងផ្អែក (ឬគាំទ្រ)។

ฐานญฺจ ฐานโตติ การณญฺจ การณโต. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. ตํ ภควา เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตู ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ ฐานนฺติ, เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ อฏฺฐานนฺติ ปชานนฺโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปีติ เยน ญาเณน. อิทมฺปีติ อิทมฺปิ ฐานาฏฺฐานญาณํ, ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ นาม โหตีติ อตฺโถ. เอวํ เสสปเทสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา.

បទថា Ṭhānañca ṭhānato សេចក្តីថា នូវហេតុ តាមហេតុពិត។ ព្រោះថា ហេតុនោះ កាលបើផលតាំងនៅ កើតឡើង និងប្រព្រឹត្តទៅដោយអាស្រ័យនឹងហេតុនោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ឋានៈ (ហេតុ)។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយណា ដែលជាហេតុ ជាបច្ច័យ ដើម្បីការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយណា ថាជាឋានៈ (ហេតុ) ទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយណា ដែលមិនមែនជាហេតុ មិនមែនជាបច្ច័យ ដើម្បីការកើតឡើងនៃធម៌ទាំងឡាយណា ថាជាអឋានៈ (មិនមែនហេតុ) កាលបើដឹងច្បាស់យ៉ាងនេះ ទើបឈ្មោះថា ទ្រង់ដឹងច្បាស់នូវឋានៈតាមឋានៈពិត និងអឋានៈតាមអឋានៈពិត តាមសេចក្តីពិត។ បទថា Yampī សេចក្តីថា ដោយញាណណា។ បទថា Idampī សេចក្តីថា សូម្បីតែឋានាឋានញាណនេះ ក៏ឈ្មោះថាជាតថាគតពលៈរបស់ព្រះតថាគត។ ការប្រកបសេចក្តីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏គប្បីដឹងដោយវិធីនេះដែរ។

อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ อุตฺตมฏฺฐานํ, อาสภา วา ปุพฺพพุทฺธา, เตสํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อปิจ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสนฺตสนีโย นิสโภ, โส อิธ อุสโภติ อธิปฺเปโต. อิทมฺปิ หิ ตสฺส ปริยายวจนํ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ. ฐานนฺติ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อวฏฺฐานํ. อิทํ ปน อาสภํ วิยาติ อาสภํ ยเถว หิ นิสภสงฺขาโต อุสโภ อุสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา [Pg.232] อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ตถาคโตปิ ทสหิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ติฏฺฐมาโน จ ตํ อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ อุปคจฺฉติ น ปจฺจกฺขาติ, อตฺตนิ อาโรเปติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาตี’’ติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๒๒; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘).

បទថា Āsabhaṃ ṭhānaṃ សេចក្តីថា ឋានៈដ៏ប្រសើរ ឋានៈដ៏ឧត្តម ឬមួយថា ព្រះពុទ្ធក្នុងកាលមុនទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អាសភៈ ឋានៈរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងនោះ ឈ្មោះថា អាសភដ្ឋានៈ។ ម្យ៉ាងទៀត គោដែលជាធំជាងគោមួយរយ ឈ្មោះថា ឧសភៈ, គោដែលជាធំជាងគោមួយពាន់ ឈ្មោះថា វសភៈ, ឬគោដែលជាធំជាងក្រោលគោមួយរយ ឈ្មោះថា ឧសភៈ, គោដែលជាធំជាងក្រោលគោមួយពាន់ ឈ្មោះថា វសភៈ, គោដែលប្រសើរជាងគោទាំងអស់ អាចអត់ធន់ចំពោះភ័យអន្តរាយទាំងពួង មានពណ៌ស គួរឱ្យជ្រះថ្លា អាចនាំទៅនូវធុក្ងន់បាន មិនតក់ស្លុតសូម្បីតែសំឡេងរន្ទះមួយរយ ឈ្មោះថា និសភៈ គោនិសភៈនោះឯង ក្នុងទីនេះ សំដៅយកថា ឧសភៈ។ ព្រោះថា ពាក្យនេះ ក៏ជាវេវចនៈរបស់គោឧសភៈនោះដែរ។ របស់ដែលជារបស់គោឧសភៈ ឈ្មោះថា អាសភៈ។ បទថា Ṭhānaṃ សេចក្តីថា ការឈរជាន់ផែនដីដោយជើងទាំងបួនឱ្យជាប់។ ឋានៈនេះ ប្រៀបដូចជាអាសភៈ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា អាសភៈ ព្រោះថា គោឧសភៈដែលហៅថា និសភៈ ប្រកបដោយកម្លាំងនៃគោឧសភៈ ឈរជាន់ផែនដីដោយជើងទាំងបួន ឈរនៅដោយអាការៈមិនរញ្ជួយ យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគត ក៏ប្រកបដោយតថាគតពលៈទាំង ១០ យ៉ាង ជាន់ផែនដីគឺបរិស័ទទាំង ៨ ដោយជើងគឺវេសារជ្ជញាណទាំង ៤ មិនញាប់ញ័រដោយសត្រូវ ឬបច្ចាមិត្តណាមួយក្នុងលោកព្រមទាំងទេវលោក ឈរនៅដោយអាការៈមិនរញ្ជួយ យ៉ាងនោះឯង កាលបើទ្រង់ឈរនៅយ៉ាងនេះ រមែងទទួលស្គាល់ ចូលទៅជិត មិនលះបង់ លើកឡើងដាក់ក្នុងខ្លួន នូវអាសភដ្ឋានៈនោះ។ ហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា «ទ្រង់ប្តេជ្ញានូវអាសភដ្ឋានៈ»។

ปริสาสูติ ขตฺติยพฺราหฺมณคหปติสมณจาตุมหาราชิกตาวตึสมารพฺรหฺมานํ วเสน อฏฺฐสุ ปริสาสุ. สีหนาทํ นทตีติ เสฏฺฐนาทํ อฉมฺภิตนาทํ นทติ, สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทติ. อยมตฺโถ สีหนาทสุตฺเตน (ม. นิ. ๑.๑๔๖ อาทโย; ที. นิ. ๑.๓๘๑ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. ยถา วา สีโห สหนโต หนนโต จ สีโหติ วุจฺจติ, เอวํ ตถาคโต โลกธมฺมานํ สหนโต ปรปฺปวาทานํ หนนโต สีโหติ วุจฺจติ. เอวํ วุตฺตสฺส สีหสฺส นาทํ สีหนาทํ. ตตฺถ ยถา สีโห สีหพเลน สมนฺนาคโต สพฺพตฺถ วิสารโท วิคตโลมหํโส สีหนาทํ นทติ, เอวํ ตถาคตสีโหปิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต อฏฺฐสุ ปริสาสุ วิสารโท วิคตโลมหํโส ‘‘อิติ รูป’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๗๘) นเยน นานาวิธเทสนาวิลาสสมฺปนฺนํ สีหนาทํ นทติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ.

បទថា Parisāsu សេចក្តីថា ក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ ដោយអំណាចនៃខត្តិយបរិស័ទ ព្រាហ្មណបរិស័ទ គហបតិបរិស័ទ សមណបរិស័ទ ចាតុម្មហារាជិកបរិស័ទ តាវតឹង្សបរិស័ទ មារបរិស័ទ និងព្រហ្មបរិស័ទ។ បទថា Sīhanādaṃ nadati សេចក្តីថា ទ្រង់បន្លឺនូវសម្លេងដ៏ប្រសើរ សម្លេងដែលមិនតក់ស្លុត ឬទ្រង់បន្លឺនូវសម្លេងប្រៀបដូចជាសម្លេងសីហៈ (សីហនាទ)។ សេចក្តីពន្យល់នេះ គប្បីបង្ហាញដោយសីហនាទសូត្រ។ មួយវិញទៀត ដូចជាសត្វសីហៈ លោកហៅថា សីហៈ ព្រោះអត់ធន់ និងព្រោះបៀតបៀន យ៉ាងណាមិញ ព្រះតថាគត លោកហៅថា សីហៈ ព្រោះទ្រង់អត់ធន់ចំពោះលោកធម៌ទាំងឡាយ និងព្រោះទ្រង់កម្ចាត់បង់នូវវាទៈរបស់បុគ្គលដទៃ យ៉ាងនោះឯង។ ការបន្លឺឡើងរបស់ព្រះពុទ្ធជាសីហៈដែលពោលហើយយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សីហនាទ។ ក្នុងសីហនាទនោះ ដូចជាសត្វសីហៈ ប្រកបដោយកម្លាំងសីហៈ ជាអ្នកក្លាហានក្នុងទីទាំងពួង មិនមានការព្រឺរោម បន្លឺនូវសីហនាទ យ៉ាងណាមិញ ព្រះពុទ្ធជាសីហៈ ក៏ប្រកបដោយតថាគតពលៈទាំងឡាយ ជាអ្នកក្លាហានក្នុងបរិស័ទទាំង ៨ មិនមានការព្រឺរោម បន្លឺនូវសីហនាទដែលប្រកបដោយលំនាំនៃការសម្តែងធម៌ផ្សេងៗ ដោយន័យមានជាដើមថា «រូបយ៉ាងនេះ» យ៉ាងនោះឯង។ ហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា «ទ្រង់បន្លឺសីហនាទក្នុងបរិស័ទទាំងឡាយ»។

พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตีติ เอตฺถ พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ วิสุทฺธํ. จกฺกสทฺโท ปนายํ –

ក្នុងបទថា Brahmacakkaṃ pavatteti នេះ បទថា brahma សេចក្តីថា ដ៏ប្រសើរ ដ៏ឧត្តម ដ៏បរិសុទ្ធ។ ចំណែកឯសព្ទថា ចក្កៈ នេះ៖

สมฺปตฺติยํ ลกฺขเณ จ, รถงฺเค อิริยาปเถ;

ทาเน รตนธมฺมูร, จกฺกาทีสุ จ ทิสฺสติ;

ธมฺมจกฺเก อิธ มโต, ตมฺปิ ทฺเวธา วิภาวเย.

«សព្ទថា ចក្កៈ នេះ រមែងឃើញក្នុងអត្ថថា សម្បត្តិ ១ លក្ខណៈ ១ អវយវៈនៃរថ (កង់រថ) ១ ឥរិយាបថ ១ ការឲ្យ (ទាន) ១ រតនៈ និងធម៌ (ធម្មចក្រ) ១ គ្រឿងប្រហារមានកង់ចក្រជាដើម ១។ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកធម្មចក្រ ធម្មចក្រនោះ គប្បីបង្ហាញដោយចំណែក ២ យ៉ាង»។

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสาน’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๑) หิ อยํ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘เหฏฺฐา ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานิ โหนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๕) เอตฺถ ลกฺขเณ. ‘‘จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ (ธ. ป. ๑) เอตฺถ รถงฺเค. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๙) เอตฺถ อิริยาปเถ. ‘‘ททํ ภุญฺช มา จ ปมาโท[Pg.233], จกฺกํ วตฺตย โกสลาธิปา’’ติ (ชา. ๑.๗.๑๔๙) เอตฺถ ทาเน. ‘‘ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุรโหสี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๔๓) เอตฺถ รตนจกฺเก. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ (สุ. นิ. ๕๖๒) เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. ‘‘อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ (ชา. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๓) เอตฺถ อุรจกฺเก. ‘‘ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกนา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๖) เอตฺถ ปหรณจกฺเก. ‘‘อสนิวิจกฺก’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๖๑; สํ. นิ. ๒.๑๖๒) เอตฺถ อสนิมณฺฑเล. อิธ ปนายํ ธมฺมจกฺเก มโต.

ពិតណាស់ ពាក្យថា «ចក្រ» នេះ ក្នុងបទទាំងឡាយមានជាអាទិថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចក្រទាំងឡាយ ៤ នេះ ដែលទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយប្រកបហើយ» (អង្គុត្តរនិកាយ ចតុក្កនិបាត) តែងប្រាកដក្នុងអត្ថថា សម្បត្តិ (សេចក្តីសម្រេច)។ ក្នុងបទថា «ចក្រទាំងឡាយកើតឡើងក្នុងផ្ទៃបាតជើងខាងក្រោម» (ទីឃនិកាយ មហាវគ្គ) សំដៅយក លក្ខណៈ។ ក្នុងបទថា «ដូចជាកង់រទេះវិលតាមដានជើងគោដែលអូសទៅ» (ធម្មបទ) សំដៅយក គ្រឿងរទេះ (កង់រទេះ)។ ក្នុងបទថា «រាងកាយមានកង់ ៤ មានទ្វារ ៩» (សំយុត្តនិកាយ សគាថវគ្គ) សំដៅយក ឥរិយាបថ។ ក្នុងបទថា «បពិត្រព្រះរាជាម្ចាស់ដែនកោសល សូមព្រះអង្គទ្រង់ព្រះរាជទានផង សោយផង កុំបីធ្វេសប្រហែសឡើយ សូមទ្រង់ញ៉ាំងចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅចុះ» (ជាតក ឯកកនិបាត) សំដៅយក ទាន។ ក្នុងបទថា «ចក្ររតនៈជាទិព្វបានប្រាកដឡើងហើយ» (ទីឃនិកាយ មហាវគ្គ) សំដៅយក រតនចក្រ (កង់កែវ)។ ក្នុងបទថា «ធម៌ដែលតថាគតឲ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ» (សុត្តនិបាត) សំដៅយក ធម្មចក្រ។ ក្នុងបទថា «កង់ (កង់កាំបិតកោរ) តែងវិលនៅលើក្បាលនៃបុរសដែលត្រូវសេចក្តីប្រាថ្នាគ្របសង្កត់ហើយ» (ជាតក ឯកកនិបាត) សំដៅយក ឧរចក្រ (ឬខុរចក្រ - កង់កាំបិតកោរ)។ ក្នុងបទថា «ទោះបីជាដោយកង់មានកាំបិតកោរជាទីបំផុតក៏ដោយ» (ទីឃនិកាយ សីលក្ខន្ធវគ្គ) សំដៅយក គ្រឿងប្រហារ (ចក្រាវុធ)។ ក្នុងបទថា «រង្វង់រន្ទះ» (ទីឃនិកាយ បាដិកវគ្គ) សំដៅយក រង្វង់រន្ទះ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ ពាក្យថា ចក្រ នេះ គប្បីជ្រាបថា សំដៅយក ធម្មចក្រ។

ตํ ปเนตํ ธมฺมจกฺกํ ทุวิธํ โหติ ปฏิเวธญาณญฺจ เทสนาญาณญฺจ. ตตฺถ ปญฺญาปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ, กรุณาปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ นาม, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต วา ยาว โพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ นาม, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรทสพลโต วา ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ นาม, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาตโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส อรหตฺตมคฺคา ปวตฺตมานํ นาม, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ, พุทฺธานํเยว โอรสญาณํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติ.

ក៏ធម្មចក្រនោះ មាន ២ យ៉ាង គឺ បដិវេធញាណ ១ ទេសនាញាណ ១។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ មានប្រាជ្ញាជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យរុងរឿង នាំមកនូវអរិយផលដល់ខ្លួនឯង, ទេសនាញាណ មានមហាករុណាជាគ្រឿងញ៉ាំងឲ្យរុងរឿង នាំមកនូវអរិយផលដល់ពួកសាវក។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ មាន ២ យ៉ាង គឺ ញាណកំពុងកើតឡើង (ឧប្បជ្ជមានៈ) និងញាណកើតឡើងហើយ (ឧប្បន្នៈ)។ ញាណនោះ គិតចាប់តាំងពីការចេញសាងផ្នួស (អភិនិក្ខមនៈ) រហូតដល់អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា កំពុងកើតឡើង, ក្នុងខណៈនៃផល (អរហត្តផល) ឈ្មោះថា កើតឡើងហើយ។ មួយយ៉ាងទៀត គិតចាប់តាំងពីការច្យុតចាកតុសិតភព រហូតដល់អរហត្តមគ្គលើពោធិបល្ល័ង្ក ឈ្មោះថា កំពុងកើតឡើង, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា កើតឡើងហើយ។ មួយយ៉ាងទៀត គិតចាប់តាំងពីការទទួលបានព្យាករណ៍ក្នុងសំណាក់ព្រះទីបង្ករទសពល រហូតដល់អរហត្តមគ្គ ឈ្មោះថា កំពុងកើតឡើង, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា កើតឡើងហើយ។ សូម្បីទេសនាញាណ ក៏មាន ២ យ៉ាង គឺ ញាណកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ (បវត្តមានៈ) និងញាណប្រព្រឹត្តទៅហើយ (បវត្តៈ)។ ទេសនាញាណនោះ គិតរហូតដល់អរហត្តមគ្គរបស់ព្រះអញ្ញាកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ ឈ្មោះថា កំពុងប្រព្រឹត្តទៅ, ក្នុងខណៈនៃផល ឈ្មោះថា ប្រព្រឹត្តទៅហើយ។ ក្នុងញាណទាំងពីរនោះ បដិវេធញាណ ជាលោកុត្តរៈ, ទេសនាញាណ ជាលោកិយៈ។ ក៏ញាណទាំងពីរនេះ សូម្បីទាំងអស់ មិនទូទៅដល់បុគ្គលដទៃឡើយ ជាឱរសញាណ (ញាណកើតក្នុងព្រះហឫទ័យ) របស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយតែប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «ទ្រង់ញ៉ាំងព្រហ្មចក្រឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ»។

กมฺมสมาทานานนฺติ สมาทิยิตฺวา กตานํ กุสลากุสลกมฺมานํ, กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานํ. ฐานโส เหตุโสติ ปจฺจยโต เจว เหตุโต จ. ตตฺถ คติอุปธิกาลปโยคา วิปากสฺส ฐานํ. กมฺมํ เหตุ.

ពាក្យថា Kammasamādānānaṃ សេចក្តីថា កម្មជាកុសលនិងអកុសលដែលបុគ្គលសមាទានធ្វើហើយ ឬមួយថា កម្មនោះឯង ឈ្មោះថា កម្មសមាទាន។ ពាក្យថា Ṭhānaso hetuso សេចក្តីថា ដោយបច្ច័យផង ដោយហេតុផង។ ក្នុងបច្ច័យនិងហេតុនោះ គតិ ឧបធិ កាល និងបយោគៈ ជាទីតាំង (ឋានៈ) នៃវិបាក។ កម្ម ជាហេតុ។

สพฺพตฺถคามินินฺติ สพฺพคติคามินิญฺจ อคติคามินิญฺจ. ปฏิปทนฺติ มคฺคํ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ พหูสุปิ มนุสฺเสสุ เอกเมว ปาณํ ฆาเตนฺเตสุ อิมสฺส เจตนา นิรยคามินี ภวิสฺสติ, อิมสฺส ติรจฺฉานโยนิคามินีติ อิมินา นเยน เอกวตฺถุสฺมิมฺปิ กุสลากุสลเจตนาสงฺขาตานํ ปฏิปตฺตีนํ อวิปรีตโต สภาวํ ชานาติ.

ពាក្យថា Sabbatthagāminiṃ សេចក្តីថា ផ្លូវដែលញ៉ាំងសត្វឲ្យទៅកាន់គតិទាំងពួងផង និងផ្លូវដែលមិនញ៉ាំងសត្វឲ្យទៅកាន់គតិ (គឺទៅកាន់ព្រះនិព្វាន) ផង។ ពាក្យថា Paṭipadaṃ សេចក្តីថា ផ្លូវ (មគ្គ)។ ពាក្យថា Yathābhūtaṃ pajānāti សេចក្តីថា កាលបើមនុស្សទាំងឡាយសូម្បីច្រើននាក់ ញ៉ាំងសត្វតែមួយឲ្យស្លាប់ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ជ្រាបថា «ចេតនារបស់បុគ្គលនេះ នឹងនាំទៅកាន់នរក ចេតនារបស់បុគ្គលនេះ នឹងនាំទៅកាន់កំណើតតិរច្ឆាន» ដោយន័យនេះ ព្រះអង្គរមែងជ្រាបច្បាស់នូវសភាវៈមិនខុសប្លែកនៃបដិបត្តិទាំងឡាយ ពោលគឺកុសលចេតនានិងអកុសលចេតនា សូម្បីក្នុងវត្ថុតែមួយ។

อเนกธาตุนฺติ [Pg.234] จกฺขุธาตุอาทีหิ, กามธาตุอาทีหิ วา ธาตูหิ พหุธาตุํ. นานาธาตุนฺติ ตาสํเยว ธาตูนํ วิลกฺขณตฺตา นานปฺปการธาตุํ. โลกนฺติ ขนฺธายตนธาตุโลกํ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ ตาสํ ตาสํ ธาตูนํ อวิปรีตโต สภาวํ ปฏิวิชฺฌติ.

ពាក្យថា Anekadhātuṃ សេចក្តីថា ធាតុច្រើនយ៉ាង ដោយអំណាចនៃធាតុទាំងឡាយ មានចក្ខុធាតុជាដើម ឬដោយអំណាចនៃធាតុទាំងឡាយ មានកាមធាតុជាដើម។ ពាក្យថា Nānādhātuṃ សេចក្តីថា ធាតុមានប្រការផ្សេងៗ ព្រោះភាពមានលក្ខណៈខុសគ្នានៃធាតុទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា Lokaṃ សេចក្តីថា លោកគឺខន្ធ អាយតនៈ និងធាតុ។ ពាក្យថា Yathābhūtaṃ pajānāti សេចក្តីថា ទ្រង់ចាក់ធ្លុះនូវសភាវៈមិនខុសប្លែកនៃធាតុនោះៗ។

นานาธิมุตฺติกตนฺติ หีนปณีตาทิอธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาวํ.

ពាក្យថា Nānādhimuttikataṃ សេចក្តីថា ភាពជាបុគ្គលមានអធ្យាស្រ័យផ្សេងៗគ្នា ដោយអំណាចនៃអធ្យាស្រ័យដ៏ថោកទាប និងឧត្តមជាដើម។

ปรสตฺตานนฺติ ปธานสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ ตโต ปเรสํ หีนสตฺตานํ. เอกตฺถเมว วา เอตํ ปททฺวยํ เวเนยฺยวเสน ภควตา ทฺเวธา วุตฺตํ. อิธาปิ ภควตา วุตฺตนเยเนว วุตฺตํ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตนฺติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปรภาวญฺจ อปรภาวญฺจ, วุทฺธิญฺจ หานิญฺจาติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Parasattānaṃ សេចក្តីថា ពួកសត្វដ៏ប្រសើរ (ប្រធានសត្វ)។ ពាក្យថា Parapuggalānaṃ សេចក្តីថា ពួកសត្វដ៏ថោកទាប ក្រៅពីសត្វដ៏ប្រសើរនោះ។ ឬមួយថា បទទាំងពីរនេះ មានអត្ថន័យតែមួយ ប៉ុន្តែព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកជាពីរចំណែក ដោយអំណាចនៃវិនេយ្យសត្វ។ សូម្បីក្នុងទីនេះ ព្រះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយន័យដែលបានត្រាស់ទុកហើយនោះឯង។ ពាក្យថា Indriyaparopariyattaṃ សេចក្តីថា ភាពចាស់ក្លានិងភាពខ្ចីផង សេចក្តីចម្រើននិងសេចក្តីសាបសូន្យផង នៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ មានសទ្ធាជាដើម នេះជាអត្ថ។

ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ, ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนํ (ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙) อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ, สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ, ปฐมชฺฌานสมาปตฺติอาทีนญฺจ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. สํกิเลสนฺติ หานภาคิยธมฺมํ. โวทานนฺติ วิเสสภาคิยธมฺมํ. วุฏฺฐานนฺติ เยน การเณน ฌานาทีหิ วุฏฺฐหนฺติ, ตํ การณํ. ตํ ปน ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐานํ, ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ (วิภ. ๘๒๘) เอวํ วุตฺตํ ปคุณชฺฌานญฺเจว ภวงฺคผลสมาปตฺติโย จ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ภวงฺเคน ปน สพฺพชฺฌาเนหิ วุฏฺฐานํ โหติ, นิโรธสมาปตฺติโต ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐานํ โหติ. ตํ สนฺธาย ‘‘ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Jhānavimokkhasamādhisamāpattīnaṃ សេចក្តីថា នៃឈានទាំង ៤ មានបឋមជ្ឈានជាដើមផង នៃវិមោក្ខទាំង ៨ មានបទថា «រូបី រូបានិ បស្សតិ» ជាដើមផង នៃសមាធិទាំង ៣ មានសវិតក្កសវិចារសមាធិជាដើមផង នៃអនុបុព្វសមាបត្តិទាំង ៩ មានបឋមជ្ឈានសមាបត្តិជាដើមផង។ ពាក្យថា Saṅkilesaṃ សេចក្តីថា ធម៌ជាចំណែកនៃសេចក្តីសាបសូន្យ (ហានភាគិយធម៌)។ ពាក្យថា Vodānaṃ សេចក្តីថា ធម៌ជាចំណែកនៃសេចក្តីវិសេស (វិសេសភាគិយធម៌)។ ពាក្យថា Vuṭṭhānanti សេចក្តីថា ហេតុដែលជាគ្រឿងចេញចាកឈានជាដើម។ ក៏ពាក្យថា វុដ្ឋានៈ នោះ ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «សូម្បីវោទានៈ ក៏ឈ្មោះថា វុដ្ឋានៈ សូម្បីការចេញចាកសមាធិនោះៗ ក៏ឈ្មោះថា វុដ្ឋានៈ» គឺសំដៅយកឈានដែលស្ទាត់ជំនាញផង ភវង្គនិងផលសមាបត្តិទាំងឡាយផង។ ព្រោះថា ឈានដ៏ស្ទាត់ជំនាញថ្នាក់ទាបៗ តែងជាបទដ្ឋាន (ហេតុជិត) នៃឈានថ្នាក់ខ្ពស់ៗ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់ថា «សូម្បីវោទានៈ ក៏ឈ្មោះថា វុដ្ឋានៈ»។ ម្យ៉ាងទៀត ការចេញចាកឈានទាំងពួង រមែងមានដោយភវង្គ, ការចេញចាកនិរោធសមាបត្តិ រមែងមានដោយផលសមាបត្តិ។ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកសេចក្តីនោះ ទើបត្រាស់ថា «សូម្បីការចេញចាកសមាធិនោះៗ ក៏ឈ្មោះថា វុដ្ឋានៈ»។

ปุพฺเพนิวาสทิพฺพจกฺขุอาสวกฺขยญาณานิ เหฏฺฐา ปกาสิตาเนว.

ញាណទាំងឡាយ គឺបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ទិព្វចក្ខុញាណ និងអាសវក្ខយញាណ ត្រូវបានសម្តែងច្បាស់ហើយក្នុងខាងក្រោម។

ตตฺถ อาสวานํ ขยาติ อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลสานํ ขยา. อนาสวนฺติ อาสววิรหิตํ. เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ เอตฺถ เจโตวจเนน อรหตฺตผลสมฺปยุตฺโต สมาธิ, ปญฺญาวจเนน ตํสมฺปยุตฺตา จ ปญฺญา วุตฺตา. ตตฺถ จ สมาธิ ราคโต วิมุตฺตตฺตา เจโตวิมุตฺติ, ปญฺญา อวิชฺชาย วิมุตฺตตฺตา ปญฺญาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โย หิสฺส, ภิกฺขเว, สมาธิ, ตทสฺส สมาธินฺทฺริยํ. ยา หิสฺส, ภิกฺขเว, ปญฺญา, ตทสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ. อิติ โข, ภิกฺขเว, ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ อวิชฺชาวิราคา [Pg.235] ปญฺญาวิมุตฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๖; ๕๒๐). อปิเจตฺถ สมถพลํ เจโตวิมุตฺติ, วิปสฺสนาพลํ ปญฺญาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพํ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อธิกาย ปญฺญาย อตฺตนาเยว ปจฺจกฺขํ กตฺวา, อปรปฺปจฺจเยน ญตฺวาติ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺชาติ อธิคนฺตฺวา, นิปฺผาเทตฺวา วา. อิเมสํ ปน ทสนฺนํ ทสพลญาณานํ วิตฺถาโร อภิธมฺเม (วิภ. ๘๐๙ อาทโย) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

ក្នុងញាណទាំងនោះ ពាក្យថា Āsavānaṃ khayā សេចក្តីថា ព្រោះការអស់ទៅនៃកិលេសទាំងពួងដោយអរហត្តមគ្គ។ ពាក្យថា Anāsavaṃ សេចក្តីថា ប្រាសចាកអាសវៈ។ ក្នុងបទថា Cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ នេះ ដោយពាក្យថា ចេតោ ព្រះអង្គសំដៅយកសមាធិដែលសម្បយុត្តដោយអរហត្តផល, ដោយពាក្យថា បញ្ញា ព្រះអង្គសំដៅយកបញ្ញាដែលសម្បយុត្តដោយអរហត្តផលនោះ។ ក្នុងធម៌ទាំងពីរនោះ សមាធិ ឈ្មោះថា ចេតោវិមុត្តិ ព្រោះរួចផុតចាករាគៈ, បញ្ញា ឈ្មោះថា បញ្ញាវិមុត្តិ ព្រោះរួចផុតចាកអវិជ្ជា គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ព្រោះព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកយ៉ាងនេះថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សមាធិណាជារបស់បុគ្គលនោះ នេះជាសមាធិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បញ្ញាណាជារបស់បុគ្គលនោះ នេះជាបញ្ញិន្ទ្រិយរបស់បុគ្គលនោះ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ព្រោះនឿយណាយចាករាគៈ ទើបជាចេតោវិមុត្តិ ព្រោះនឿយណាយចាកអវិជ្ជា ទើបជាបញ្ញាវិមុត្តិ»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា កម្លាំងសមថៈ ជាចេតោវិមុត្តិ កម្លាំងវិបស្សនា ជាបញ្ញាវិមុត្តិ។ ពាក្យថា Diṭṭhe va dhamme សេចក្តីថា ក្នុងអត្តភាពនេះឯង។ ពាក្យថា Sayaṃ abhiññā sacchikatvā សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយខ្លួនឯង ដោយបញ្ញាដ៏ក្រៃលែង គឺដឹងដោយមិនបាច់ជឿបុគ្គលដទៃ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា Upasampajja សេចក្តីថា ដល់ព្រមហើយ ឬសម្រេចហើយ។ ក៏សេចក្តីពិស្តារនៃទសពលញាណទាំង ១០ នេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលត្រាស់ទុកហើយក្នុងអភិធម្មចុះ។

ตตฺถ ปรวาทิกถา โหติ – ทสพลญาณํ นาม ปาฏิเยกฺกํ ญาณํ นตฺถิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสวายํ ปเภโทติ. น ตํ ตถา ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญเมว หิ ทสพลญาณํ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ทสพลญาณญฺหิ สกสกกิจฺจเมว ชานาติ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ตมฺปิ, ตโต อวเสสมฺปิ ชานาติ. ทสพลญาเณสุ หิ ปฐมํ การณาการณเมว ชานาติ, ทุติยํ กมฺมนฺตรวิปากนฺตรเมว, ตติยํ กมฺมปริจฺเฉทเมว, จตุตฺถํ ธาตุนานตฺตการณเมว, ปญฺจมํ สตฺตานํ อชฺฌาสยาธิมุตฺติเมว, ฉฏฺฐํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวเมว, สตฺตมํ ฌานาทีหิ สทฺธึ เตสํ สํกิเลสาทิเมว, อฏฺฐมํ ปุพฺเพนิวุตฺถขนฺธสนฺตติเมว, นวมํ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิเมว, ทสมํ สจฺจปริจฺเฉทเมว. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน เอเตหิ ชานิตพฺพญฺจ, ตโต อุตฺตริญฺจ ปชานาติ. เอเตสํ ปน กิจฺจํ น สพฺพํ กโรติ. ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ น สกฺโกติ, อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุํ น สกฺโกติ, มคฺโค หุตฺวา กิเลเส เขเปตุํ น สกฺโกติ.

ក្នុងទសពលញាណនោះ មានវាទៈរបស់វាទីបុគ្គលដទៃថា «ឯទសពលញាណ ឈ្មោះថាជាញាណដោយឡែកពីគ្នានោះ មិនមានឡើយ នេះគ្រាន់តែជាចំណែកផ្សេងគ្នានៃសព្វញ្ញុតញ្ញាណប៉ុណ្ណោះ»។ សេចក្តីនោះ មិនគប្បីយល់ឃើញយ៉ាងនោះឡើយ។ ព្រោះថា ទសពលញាណ ជាញាណដោយឡែកផ្សេងគ្នា សព្វញ្ញុតញ្ញាណ ក៏ជាញាណដោយឡែកផ្សេងគ្នា។ ព្រោះទសពលញាណ រមែងដឹងតែកិច្ចរបស់ខ្លួនៗប៉ុណ្ណោះ ចំណែកសព្វញ្ញុតញ្ញាណ រមែងដឹងនូវកិច្ចនោះផង និងដឹងនូវកិច្ចដែលសេសសល់ក្រៅពីនោះផង។ ពិតណាស់ ក្នុងទសពលញាណទាំងឡាយ ញាណទី ១ រមែងដឹងតែហេតុនិងមិនមែនហេតុប៉ុណ្ណោះ, ញាណទី ២ រមែងដឹងតែសេចក្តីប្លែកគ្នានៃកម្មនិងវិបាកប៉ុណ្ណោះ, ញាណទី ៣ រមែងដឹងតែការកំណត់កម្មប៉ុណ្ណោះ, ញាណទី ៤ រមែងដឹងតែហេតុនៃភាពផ្សេងគ្នានៃធាតុប៉ុណ្ណោះ, ញាណទី ៥ រមែងដឹងតែអធ្យាស្រ័យនិងការបង្អោនទៅនៃសត្វទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ, ញាណទី ៦ រមែងដឹងតែភាពក្លៀវក្លានិងទន់ខ្សោយនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ, ញាណទី ៧ រមែងដឹងតែសេចក្តីសៅហ្មងជាដើមនៃធម៌ទាំងឡាយមានឈានជាដើមប៉ុណ្ណោះ, ញាណទី ៨ រមែងដឹងតែសន្តាននៃខន្ធដែលធ្លាប់អាស្រ័យនៅកាលពីមុនប៉ុណ្ណោះ, ញាណទី ៩ រមែងដឹងតែការច្យុតិនិងបដិសន្ធិនៃសត្វទាំងឡាយប៉ុណ្ណោះ, ញាណទី ១០ រមែងដឹងតែការកំណត់ដឹងនូវសច្ចៈប៉ុណ្ណោះ។ ចំណែកសព្វញ្ញុតញ្ញាណ រមែងដឹងនូវអ្វីៗដែលញាណទាំងនេះគប្បីដឹងផង និងដឹងនូវធម៌ដ៏ក្រៃលែងជាងនោះទៅទៀតផង។ ប៉ុន្តែ សព្វញ្ញុតញ្ញាណ មិនធ្វើនូវកិច្ចទាំងអស់របស់ញាណទាំងនោះឡើយ។ ព្រោះថាសព្វញ្ញុតញ្ញាណនោះ មិនអាចចូលកាន់ឈានដោយភាពជាឈានបានឡើយ, មិនអាចសម្តែងឫទ្ធិផ្សេងៗដោយភាពជាឫទ្ធិបានឡើយ, មិនអាចកម្ចាត់កិលេសទាំងឡាយដោយភាពជាមគ្គបានឡើយ។

อปิจ ปรวาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘ทสพลญาณํ นาเมตํ สวิตกฺกสวิจารํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺกาวิจารํ กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ โลกิยํ โลกุตฺตร’’นฺติ. ชานนฺโต ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต ญาณานิ สวิตกฺกสวิจารานี’’ติ วกฺขติ. ‘‘ตโต ปรานิ ทฺเว อวิตกฺกอวิจารานี’’ติ วกฺขติ. ‘‘อาสวกฺขยญาณํ สิยา สวิตกฺกสวิจารํ, สิยา อวิตกฺกวิจารมตฺตํ, สิยา อวิตกฺกอวิจาร’’นฺติ วกฺขติ. ตถา ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต กามาวจรานิ, ตโต ปรานิ ทฺเว รูปาวจรานิ, ตโต อวสาเน เอกํ โลกุตฺตร’’นฺติ วกฺขติ. ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน สวิตกฺกสวิจารเมว กามาวจรเมว โลกิยเมวา’’ติ วกฺขติ.

មួយយ៉ាងទៀត បរវាទីបុគ្គលនោះ គប្បីសួរយ៉ាងនេះថា «ចុះទសពលញាណនេះ ជាសវិតក្កសវិចារៈ ឬជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ ឬជាអវិតក្កអវិចារៈ ជាកាមាវចរៈ ឬជារូបាវចរៈ ឬជាអរូបាវចរៈ ជាលោកិយៈ ឬជាលោកុត្តរៈ?»។ កាលបើគេដឹង គេនឹងឆ្លើយតាមលំដាប់ថា «ញាណទាំង ៧ ខាងដើម ជាសវិតក្កសវិចារៈ»។ គេនឹងឆ្លើយថា «ញាណ ២ បន្ទាប់ពីនោះ ជាអវិតក្កអវិចារៈ»។ គេនឹងឆ្លើយថា «អាសវក្ខយញាណ ជួនកាលជាសវិតក្កសវិចារៈ ជួនកាលជាអវិតក្កវិចារមត្តៈ ជួនកាលជាអវិតក្កអវិចារៈ»។ ដូចគ្នាដែរ គេនឹងឆ្លើយថា «ញាណទាំង ៧ ខាងដើម ជាកាមាវចរៈ, ញាណ ២ បន្ទាប់ពីនោះ ជារូបាវចរៈ, ញាណ ១ ចុងក្រោយបង្អស់ ជាលោកុត្តរៈ»។ ប៉ុន្តែ គេនឹងឆ្លើយថា «ចំណែកសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ជាសវិតក្កសវិចារៈតែម្យ៉ាង ជាកាមាវចរៈតែម្យ៉ាង ជាលោកិយៈតែម្យ៉ាង»។

เอวเมตฺถ [Pg.236] อปุพฺพตฺถานุวณฺณนํ ญตฺวา อิทานิ ยสฺมา ตถาคโต ปฐมํเยว ฐานาฏฺฐานญาเณน เวเนยฺยสตฺตานํ อาสวกฺขยาธิคมสฺส เจว อนธิคมสฺส จ ฐานาฏฺฐานภูตํ กิเลสาวรณาภาวํ ปสฺสติ โลกิยสมฺมาทิฏฺฐิฏฺฐานทสฺสนโต นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิฏฺฐานาภาวทสฺสนโต จ. อถ เนสํ กมฺมวิปากญาเณน วิปากาวรณาภาวํ ปสฺสติ ติเหตุกปฏิสนฺธิทสฺสนโต. สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาญาเณน กมฺมาวรณาภาวํ ปสฺสติ อานนฺตริกกมฺมาภาวทสฺสนโต. เอวํ อนาวรณานํ อเนกธาตุนานาธาตุญาเณน อนุกูลธมฺมเทสนตฺถํ จริยาวิเสสํ ปสฺสติ ธาตุเวมตฺตทสฺสนโต. อถ เนสํ นานาธิมุตฺติกตาญาเณน อธิมุตฺตึ ปสฺสติ ปโยคํ อนาทิยิตฺวาปิ อธิมุตฺติวเสน ธมฺมเทสนตฺถํ. อเถวํ ทิฏฺฐอธิมุตฺตีนํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ธมฺมํ เทเสตุํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาเณน อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ปสฺสติ สทฺธาทีนํ ติกฺขมุทุภาวทสฺสนโต. เอวํ ปริญฺญาตินฺทฺริยปโรปริยตฺตาปิ ปเนเต สเจ ทูเร โหนฺติ, อถ ฌานาทิญาเณน ฌานาทีสุ วสีภูตตฺตา อิทฺธิวิเสเสน ขิปฺปํ อุปคจฺฉติ. อุปคนฺตฺวา จ เนสํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน ปุพฺพชาติวิภาวนํ ทิพฺพจกฺขานุภาวโต ปตฺตพฺเพน เจโตปริยญาเณน สมฺปติ จิตฺตวิเสสํ ปสฺสนฺโต อาสวกฺขยญาณานุภาเวน อาสวกฺขยคามินิยา ปฏิปทาย วิคตสมฺโมหตฺตา อาสวกฺขยาย ธมฺมํ เทเสติ. ตสฺมา อิมินานุกฺกเมน อิมานิ ทส พลานิ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานีติ.

ដឹងនូវការបើកបង្ហាញសេចក្តីដែលមិនធ្លាប់មានពីមុនក្នុងទសពលញាណនេះ ដោយប្រការដូច្នេះហើយ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រោះហេតុតែព្រះតថាគត ទ្រង់រមែងទតឃើញនូវការមិនមានកិលេសាវរណៈ (គ្រឿងរាំងស្ទះគឺកិលេស) ដែលជាឋានៈ និងអឋានៈ នៃការសម្រេច និងមិនសម្រេចនូវការអស់ទៅនៃអាសវៈ របស់វិនេយ្យសត្វទាំងឡាយ ដោយឋានាឋានញាណជាដំបូងបង្អស់ ព្រោះទ្រង់ទតឃើញនូវឋានៈគឺលោកិយសម្មាទិដ្ឋិ និងព្រោះទ្រង់ទតឃើញនូវការមិនមានឋានៈគឺនិយតមិច្ឆាទិដ្ឋិ។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ទតឃើញនូវការមិនមានវិបាកាវរណៈ (គ្រឿងរាំងស្ទះគឺវិបាក) របស់សត្វទាំងនោះ ដោយកម្មវិបាកញាណ ព្រោះទ្រង់ទតឃើញនូវតិហេតុកបដិសន្ធិ។ ទ្រង់ទតឃើញនូវការមិនមានកម្មាវរណៈ (គ្រឿងរាំងស្ទះគឺកម្ម) ដោយសព្វត្ថគាមិនីបដិបទាញាណ ព្រោះទ្រង់ទតឃើញនូវការមិនមានអនន្តរិយកម្ម។ យ៉ាងនេះ ព្រះអង្គទ្រង់ទតឃើញនូវចរិយាដ៏វិសេស ដើម្បីសម្តែងធម៌ដ៏សមគួរ ដល់សត្វទាំងឡាយដែលមិនមានអាវរណៈ ដោយអនេកធាតុនានាធាតុញាណ ព្រោះទ្រង់ទតឃើញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃធាតុ។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ទតឃើញនូវអធិមុត្តិ (ការបង្អោនចិត្តជឿ) របស់សត្វទាំងនោះ ដោយនានាធិមុត្តិកតាញាណ ដើម្បីសម្តែងធម៌ដោយអំណាចនៃអធិមុត្តិ ទោះបីជាមិនកាន់យកនូវបយោគៈ (ការព្យាយាម) ក៏ដោយ។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ទតឃើញនូវឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តៈ (ភាពទន់និងក្លៀវក្លានៃឥន្ទ្រិយ) ដោយឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ ដើម្បីសម្តែងធម៌តាមកម្លាំង តាមថាមពល ដល់សត្វទាំងឡាយដែលមានអធិមុត្តិដែលទ្រង់បានឃើញហើយយ៉ាងនេះ ព្រោះទ្រង់ទតឃើញនូវភាពក្លៀវក្លា និងភាពទន់ខ្សោយនៃឥន្ទ្រិយទាំងឡាយមានសទ្ធាជាដើម។ ក៏បើប្រសិនបើសត្វទាំងឡាយនោះ ទោះបីជាមានឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តៈដែលព្រះអង្គជ្រាបច្បាស់ហើយយ៉ាងនេះក្តី ស្ថិតនៅក្នុងទីឆ្ងាយ ក្នុងកាលនោះ ព្រះអង្គរមែងយាងទៅដល់យ៉ាងឆាប់រហ័ស ដោយឫទ្ធិដ៏វិសេស ព្រោះភាពជាអ្នកមានវសីភាព (ស្ទាត់ជំនាញ) ក្នុងឈានជាដើម ដោយឈានាទិញាណ។ លុះយាងទៅដល់ហើយ ព្រះអង្គកាលទតឃើញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃចិត្តក្នុងបច្ចុប្បន្ន របស់សត្វទាំងនោះ ដោយចេតោបរិយញាណ ដែលគប្បីសម្រេចបានដោយអានុភាពនៃទិព្វចក្ខុ ដែលជាគ្រឿងបំភ្លឺនូវជាតិក្នុងមុន ដោយបុព្វេនិវាសានុស្សតិញាណ ទ្រង់ជាអ្នកប្រាសចាកសេចក្តីវង្វេងក្នុងបដិបទាជាគ្រឿងទៅកាន់ការអស់ទៅនៃអាសវៈ ដោយអានុភាពនៃអាសវក្ខយញាណ ទ្រង់រមែងសម្តែងធម៌ដើម្បីការអស់ទៅនៃអាសវៈ។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយនូវទសពលទាំងឡាយនេះ ដោយលំដាប់នេះ យ៉ាងនេះឯង។

๔๕. อิทานิ สพฺพพลานิ ลกฺขณโต นิทฺทิสิตุกาโม เกนฏฺเฐน สทฺธาพลนฺติอาทินา นเยน ปุจฺฉํ กตฺวา อสฺสทฺธิเย อกมฺปิยฏฺเฐนาติอาทินา นเยน วิสฺสชฺชนํ อกาสิ. ตตฺถ หิรียตีติอาทิ ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา. ภาวนาพลาทีสุ อธิฏฺฐานพลปริยนฺเตสุ ‘‘ตตฺถา’’ติ จ, ‘‘เตนา’’ติ จ, ‘‘ต’’นฺติ จ เนกฺขมฺมาทิกเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เตน จิตฺตํ เอกคฺคนฺติ เตน สมาธินา จิตฺตํ เอกคฺคํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ชาเตติ ตตฺถ สมเถ สมฺปโยควเสน ชาเต, ตสฺมึ วา วิปสฺสนารมฺมณํ หุตฺวา ชาเต. ตตฺถ สิกฺขตีติ ตตฺถ เสขพเล เสโข สิกฺขตีติ เสขพลนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ สิกฺขิตตฺตาติ ตตฺถ อเสขพเล อเสขสฺส สิกฺขิตตฺตา อเสขพลํ. เตน อาสวา ขีณาติ เตน โลกิยโลกุตฺตเรน ญาเณน อาสวา ขีณาติ ตํ ญาณํ ขีณาสวพลํ[Pg.237]. โลกิเยนาปิ หิ ญาเณน อาสวา ขีณา นาม วิปสฺสนาย อภาเว โลกุตฺตรมคฺคาภาวโต. เอวํ ขีณาสวสฺส พลนฺติ ขีณาสวพลํ. ตสฺส อิชฺฌตีติ อิทฺธิพลนฺติ ตสฺส อิทฺธิมโต อิชฺฌตีติ อิทฺธิเยว พลํ อิทฺธิพลํ. อปฺปเมยฺยฏฺเฐนาติ ยสฺมา สาวกา ฐานาฏฺฐานาทีนิ เอกเทเสน ชานนฺติ, สพฺพากาเรน ปชานนํเยว สนฺธาย ‘‘ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ ตีสุ วิชฺชาสุ ‘‘ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ น วุตฺตํ, อญฺญตฺถ ปน วุตฺตตฺตา ตาสุปิ วุตฺตเมว โหติ. อญฺญตฺถาติ เสเสสุ สตฺตสุ ญาณพเลสุ จ อภิธมฺเม (วิภ. ๗๖๐) จ ทสสุปิ พเลสุ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ ปน สพฺพถาปิ สาวเกหิ อสาธารณเมว. ตสฺมา ทสปิ พลานิ สาวเกหิ อสาธารณานีติ. อธิมตฺตฏฺเฐน อตุลิยฏฺเฐน อปฺปเมยฺยานิ, ตสฺมาเยว จ ‘‘อปฺปเมยฺยฏฺเฐน ตถาคตพล’’นฺติ วุตฺตนฺติ.

៤៥. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យកាលប្រាថ្នានឹងបង្ហាញនូវពលៈទាំងពួងដោយលក្ខណៈ ទើបធ្វើនូវសំណួរដោយន័យមានជាដើមថា "តើព្រះសទ្ធាពលៈ មានសេចក្តីពន្យល់ដោយអត្ថដូចម្តេច?" ហើយក៏បានធ្វើនូវការដោះស្រាយដោយន័យមានជាដើមថា "ដោយអត្ថថាជាធម្មជាតិមិនញាប់ញ័រក្នុងអសទ្ធិយៈ (ភាពមិនជឿ)"។ ក្នុងពាក្យដោះស្រាយនោះ ទេសនាមានជាដើមថា "hirīyati" (រមែងខ្ពើមរអើម) គឺជាបុគ្គលាធិដ្ឋានទេសនា។ ក្នុងពលៈទាំងឡាយមានភាវនាពលៈជាដើម និងមានអធិដ្ឋានពលៈជាទីបំផុត គប្បីជ្រាបថា ពាក្យថា "tattha" ក្តី "tena" ក្តី "taṃ" ក្តី ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងសំដៅយកតែនេក្ខម្មៈជាដើមប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា "tena cittaṃ ekaggaṃ" សេចក្តីថា ចិត្តរមែងមានអារម្មណ៍តែមួយដោយសមាធិនោះ។ ពាក្យថា "tattha jāte" សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃសម្បយោគៈក្នុងសមថៈនោះ ឬថា កាលសមថៈនោះកើតឡើងជាអារម្មណ៍នៃវិបស្សនា។ ពាក្យថា "tattha sikkhati" សេចក្តីថា ព្រះសេក្ខបុគ្គលរមែងសិក្សាក្នុងសេក្ខពលៈនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សេក្ខពលៈ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា "tattha sikkhitattā" សេចក្តីថា ព្រះអសេក្ខបុគ្គលបានសិក្សារួចហើយក្នុងអសេក្ខពលៈនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អសេក្ខពលៈ។ ពាក្យថា "tena āsavā khīṇā" សេចក្តីថា អាសវៈទាំងឡាយអស់ទៅហើយដោយញាណជាលោកិយនិងលោកុត្តរនោះ ព្រោះហេតុនោះ ញាណនោះទើបឈ្មោះថា ខីណាសវពលៈ។ ព្រោះថា ទោះបីជាដោយលោកិយញាណក្តី អាសវៈទាំងឡាយក៏ឈ្មោះថាអស់ទៅដែរ ព្រោះកាលបើមិនមានវិបស្សនាហើយ លោកុត្តរមគ្គក៏មិនមាន។ ពលៈរបស់ព្រះខីណាសពយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា ខីណាសវពលៈ។ ពាក្យថា "tassa ijjhati" សេចក្តីថា ឫទ្ធិរមែងសម្រេចដល់បុគ្គលអ្នកមានឫទ្ធិនោះ ព្រោះហេតុនោះ ឫទ្ធិនោះឯងជាពលៈ ឈ្មោះថា ឥទ្ធិពលៈ។ ពាក្យថា "appameyyaṭṭhena" សេចក្តីថា ព្រោះហេតុតែពួកសាវ័កដឹងនូវឋានាឋានៈជាដើមដោយចំណែកមួយចំណែកខ្លះ ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកការដឹងច្បាស់ដោយអាការៈទាំងពួង ទើបត្រាស់ថា "yathābhūtaṃ pajānāti" (ដឹងច្បាស់តាមពិត)។ ទោះបីជាក្នុងវិជ្ជាទាំង ៣ មិនបានត្រាស់ទុកថា "yathābhūtaṃ pajānāti" ក៏ដោយ ប៉ុន្តែព្រោះមានត្រាស់ទុកក្នុងទីដទៃ ក្នុងវិជ្ជាទាំង ៣ នោះ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយដូចគ្នា។ ពាក្យថា "aññattha" សេចក្តីថា ក្នុងញាណពលៈ ៧ ដ៏សេសសល់ផង និងក្នុងពលៈទាំង ១០ ក្នុងអភិធម្មផង។ ចំណែកឯឥន្ទ្រិយបរោបរិយត្តញាណ រមែងជាអសាធារណៈ (មិនទូទៅ) ដល់ពួកសាវ័កដោយប្រការទាំងពួង។ ព្រោះហេតុនោះ ពលៈទាំង ១០ ក៏ជាអសាធារណៈដល់ពួកសាវ័ក។ ឈ្មោះថា អប្បមេយ្យៈ (មិនអាចប្រមាណបាន) ដោយអត្ថថាលើសលុប និងដោយអត្ថថារកអ្វីប្រៀបផ្ទឹមមិនបាន ព្រោះហេតុនោះឯង ទើបត្រាស់ថា "តថាគតពលៈ មានសេចក្តីពន្យល់ដោយអត្ថថាប្រមាណមិនបាន" ដូច្នេះ។

พลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយអំពីពលកថា ចប់តែប៉ុណ្ណោះ។

๑๐. สุญฺญกถา

១០. សុញ្ញកថា

สุญฺญกถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយអំពីសុញ្ញកថា

๔๖. อิทานิ โลกุตฺตรพลปริโยสานาย พลกถาย อนนฺตรํ กถิตาย โลกุตฺตรสุญฺญตาปริโยสานาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย สุญฺญตากถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. สุตฺตนฺเต ตาว อถาติ วจโนปาทาเน นิปาโต. เอเตน อายสฺมาติอาทิวจนสฺส อุปาทานํ กตํ โหติ. โขติ ปทปูรณตฺเถ นิปาโต. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ตสฺมา ยตฺถ ภควา, ตตฺถ อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เยน วา การเณน ภควา เทวมนุสฺเสหิ อุปสงฺกมิตพฺโพ, เตเนว การเณน อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกน จ การเณน ภควา อุปสงฺกมิตพฺโพ? นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมาธิปฺปาเยน, สาทุผลูปโภคาธิปฺปาเยน ทิชคเณหิ นิจฺจผลิตมหารุกฺโข วิย, เตน การเณน อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุปสงฺกมีติ จ คโตติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมิตฺวาติ อุปสงฺกมนปริโยสานทีปนํ. อถ วา เอวญฺจ คโต ตโต อาสนฺนตรํ ฐานํ ภควโต สมีปสงฺขาตํ คนฺตฺวาติปิ วุตฺตํ โหติ.

៤៦. ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ជាការបើកបង្ហាញសេចក្តីដែលមិនធ្លាប់មានពីមុន ក្នុងសុញ្ញតកថា ដែលមានព្រះសូត្រជាប្រធាន មានលោកុត្តរសុញ្ញតៈជាទីបំផុត ដែលបានសម្តែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីពលកថា ដែលមានលោកុត្តរពលៈជាទីបំផុត។ ជាដំបូង ក្នុងព្រះសូត្រ ពាក្យថា "atha" ជានិបាតក្នុងអត្ថនៃការកាន់យកនូវពាក្យដទៃ។ ដោយនិបាត "atha" នេះ ឈ្មោះថាជាការកាន់យកនូវពាក្យមានជាដើមថា "āyasmā" (លោកដ៏មានអាយុ)។ ពាក្យថា "kho" ជានិបាតក្នុងអត្ថបំពេញបទ។ ពាក្យថា "yena bhagavā tenupasaṅkami" គឺជាករណវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃភុម្មវិភត្តិ (ទីកន្លែង)។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីយល់ឃើញនូវសេចក្តីក្នុងបទនេះយ៉ាងនេះថា "ព្រះមានព្រះភាគគង់ក្នុងទីណា ក៏ចូលទៅជិតក្នុងទីនោះ"។ ម៉្យាងទៀត គប្បីយល់ឃើញនូវសេចក្តីក្នុងបទនេះយ៉ាងនេះថា "ព្រះមានព្រះភាគ ជាបុគ្គលដែលទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយគប្បីចូលទៅជិតដោយហេតុណា ក៏ចូលទៅជិតដោយហេតុនោះឯង"។ ចុះព្រះមានព្រះភាគ ជាបុគ្គលដែលគប្បីចូលទៅជិតដោយហេតុដូចម្តេច? ដូចជាដើមឈើធំដែលដុះផ្លែជានិច្ច ដែលហ្វូងបក្សីទាំងឡាយរមែងចូលទៅជិតដោយបំណងនឹងបរិភោគផលដ៏ផ្អែមឆ្ងាញ់ យ៉ាងណាមិញ ព្រះមានព្រះភាគក៏ជាបុគ្គលដែលគប្បីចូលទៅជិតដោយបំណងនឹងសម្រេចនូវគុណវិសេសផ្សេងៗ យ៉ាងនោះដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបចូលទៅជិត គប្បីយល់ឃើញនូវសេចក្តីក្នុងបទនេះយ៉ាងនេះ។ ពាក្យថា "upasaṅkami" សេចក្តីថា ទៅដល់ហើយ។ ពាក្យថា "upasaṅkamitvā" ជាគ្រឿងបង្ហាញនូវការបញ្ចប់នៃការចូលទៅជិត។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យនេះមានសេចក្តីថា កាលដែលទៅដល់យ៉ាងនេះហើយ ក៏បានទៅកាន់ទីជិតបំផុត ដែលហៅថាទីជិតនៃព្រះមានព្រះភាគ ពីទីនោះទៅទៀត។

อภิวาเทตฺวาติ [Pg.238] ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา. อิทานิ เยนฏฺเฐน โลเก อคฺคปุคฺคลสฺส อุปฏฺฐานํ อาคโต, ตํ ปุจฺฉิตุกาโม ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ สิรสิ ปติฏฺฐเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตนฺติ จ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย. ตสฺมา ยถา นิสินฺโน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหติ, ตถา นิสีทีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ อุปโยควจนํ. นิสีทีติ นิสชฺชํ กปฺเปสิ. ปณฺฑิตา หิ เทวมนุสฺสา ครุฏฺฐานียํ อุปสงฺกมิตฺวา อาสนกุสลตาย เอกมนฺตํ นิสีทนฺติ, อยญฺจ เถโร เตสํ อญฺญตโร, ตสฺมา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

ពាក្យថា "abhivādetvā" សេចក្តីថា ថ្វាយបង្គំដោយបញ្ចបតិដ្ឋិតៈ (ការប៉ះដីដោយអង្គប្រាំគឺ ជង្គង់ទាំងពីរ ដៃទាំងពីរ និងថ្ងាស)។ ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះអានន្ទត្ថេរកាលប្រាថ្នានឹងសួរនូវសេចក្តីដែលខ្លួនបានមកកាន់ទីបម្រើនៃបុគ្គលដ៏ប្រសើរក្នុងលោក ទើបលើកកម្កល់នូវអញ្ជលីដែលរុងរឿងដោយការប្រជុំនៃក្រចកដៃទាំងដប់ ទុកលើក្បាល ហើយអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ។ ពាក្យថា "ekamantaṃ" នេះ ជាការសម្តែងនូវភាវនបុំសកលិង្គ ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា "visamaṃ candimasūriyā pariharanti" (ព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យរមែងគោចរទៅមិនស្មើគ្នា)។ ព្រោះហេតុនោះ គប្បីយល់ឃើញនូវសេចក្តីក្នុងបទនេះយ៉ាងនេះថា ព្រះថេរៈអង្គុយដោយអាការៈណា ដែលឈ្មោះថាអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ ក៏អង្គុយដោយអាការៈនោះ។ ម៉្យាងទៀត នេះជាទុតិយាវិភត្តិក្នុងអត្ថនៃសត្តមីវិភត្តិ។ ពាក្យថា "nisīdi" សេចក្តីថា ធ្វើនូវការអង្គុយ។ ព្រោះថា ទេវតានិងមនុស្សទាំងឡាយដែលជាបណ្ឌិត កាលចូលទៅជិតបុគ្គលជាទីគោរព រមែងអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ ព្រោះភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការអង្គុយ ហើយព្រះថេរៈនេះក៏ជាបុគ្គលម្នាក់ក្នុងចំណោមបណ្ឌិតទាំងនោះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ។

กถํ นิสินฺโน ปน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหตีติ? ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา. เสยฺยถิทํ – อติทูรํ อจฺจาสนฺนํ อุปริวาตํ อุนฺนตปฺปเทสํ อติสมฺมุขํ อติปจฺฉาติ. อติทูเร นิสินฺโน หิ สเจ กเถตุกาโม โหติ, อุจฺจาสทฺเทน กเถตพฺพํ โหติ. อจฺจาสนฺเน นิสินฺโน สงฺฆฏฺฏนํ กโรติ. อุปริวาเต นิสินฺโน สรีรคนฺเธน พาธติ. อุนฺนตปฺปเทเส นิสินฺโน อคารวํ ปกาเสติ. อติสมฺมุขา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, จกฺขุนา จกฺขุํ อาหจฺจ ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อติปจฺฉา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, คีวํ ปสาเรตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. ตสฺมา อยมฺปิ เอเต ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา นิสีทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติ. เอตทโวจาติ เอตํ อโวจ.

ចុះបុគ្គលកាលអង្គុយដូចម្តេច ទើបឈ្មោះថាអង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ? គឺវៀរចាកទោសនៃការអង្គុយ ៦ ប្រការ។ ទោសទាំងនោះគឺ៖ ឆ្ងាយពេក ១, ជិតពេក ១, ខាងលើខ្យល់ ១, ទីទួលខ្ពស់ ១, ចំពីមុខពេក ១, ចំពីក្រោយពេក ១។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលអង្គុយក្នុងទីឆ្ងាយពេក ប្រសិនបើប្រាថ្នានឹងនិយាយ ត្រូវនិយាយដោយសំឡេងខ្លាំង។ បុគ្គលដែលអង្គុយក្នុងទីជិតពេក រមែងធ្វើនូវការប៉ះទង្គិច។ បុគ្គលដែលអង្គុយខាងលើខ្យល់ រមែងបៀតបៀនដោយក្លិនកាយ។ បុគ្គលដែលអង្គុយលើទីទួលខ្ពស់ រមែងសម្តែងនូវសេចក្តីមិនគោរព។ បុគ្គលដែលអង្គុយចំពីមុខពេក ប្រសិនបើប្រាថ្នានឹងមើល ត្រូវសម្លឹងមើលជល់ភ្នែកនឹងភ្នែក។ បុគ្គលដែលអង្គុយចំពីក្រោយពេក ប្រសិនបើប្រាថ្នានឹងមើល ត្រូវលូតកមើល។ ព្រោះហេតុនោះ ទោះបីជាព្រះអានន្ទត្ថេរនេះ ក៏បានវៀរចាកនូវទោសនៃការអង្គុយទាំង ៦ នេះ ហើយអង្គុយ។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបត្រាស់ថា "ekamantaṃ nisīdi" (អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរ)។ ពាក្យថា "etadavoca" សេចក្តីថា បានក្រាបបង្គំទូលនូវពាក្យនេះ។

สุญฺโญ โลโก สุญฺโญ โลโกติ, ภนฺเต, วุจฺจตีติ อิมสฺมึ สาสเน ปฏิปนฺเนหิ เตหิ เตหิ ภิกฺขูหิ ‘‘สุญฺโญ โลโก สุญฺโญ โลโก’’ติ กถียตีติ อตฺโถ. ตหึ ตหึ ตาทิสานํ วจนานํ พหุกตฺตา เตสํ สพฺเพสํ สงฺคณฺหนตฺถํ อาเมฑิตวจนํ กตํ. เอวญฺหิ วุตฺเต สพฺพานิ ตานิ วจนานิ สงฺคหิตานิ โหนฺติ. กิตฺตาวตาติ กิตฺตเกน ปริมาเณน. นุ-อิติ สํสยตฺเถ นิปาโต. สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วาติ ‘‘การโก เวทโก สยํวสี’’ติ เอวํ โลกปริกปฺปิเตน อตฺตนา จ อตฺตาภาวโตเยว อตฺตโน สนฺตเกน ปริกฺขาเรน จ สุญฺญํ. สพฺพํ จกฺขาทิ โลกิยํ ธมฺมชาตํ, ตํเยว ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก นาม. ยสฺมา จ อตฺตา จ เอตฺถ นตฺถิ, อตฺตนิยญฺจ เอตฺถ นตฺถิ, ตสฺมา สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. โลกุตฺตโรปิ จ [Pg.239] ธมฺโม อตฺตตฺตนิเยหิ สุญฺโญ เอว, ปุจฺฉานุรูเปน ปน โลกิโยว ธมฺโม วุตฺโต. สุญฺโญติ จ ธมฺโม นตฺถีติ วุตฺตํ น โหติ, ตสฺมึ ธมฺเม อตฺตตฺตนิยสารสฺส นตฺถิภาโว วุตฺโต โหติ. โลเก จ ‘‘สุญฺญํ ฆรํ, สุญฺโญ ฆโฏ’’ติ วุตฺเต ฆรสฺส ฆฏสฺส จ นตฺถิภาโว วุตฺโต น โหติ, ตสฺมึ ฆเร ฆเฏ จ อญฺญสฺส นตฺถิภาโว วุตฺโต โหติ. ภควตา จ ‘‘อิติ ยญฺหิ โข ตตฺถ น โหติ, เตน ตํ สุญฺญํ สมนุปสฺสติ. ยํ ปน ตตฺถ อวสิฏฺฐํ โหติ, ตํ สนฺตํ อิทมตฺถีติ ปชานาตี’’ติ อยเมว อตฺโถ วุตฺโต. ตถา ญายคนฺเถ จ สทฺทคนฺเถ จ อยเมว อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ.

ពាក្យថា "suñño loko suñño loko" (លោកសូន្យ លោកសូន្យ) ក្រាបបង្គំទូលព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ដែលលោកតែងពោល សេចក្តីថា ភិក្ខុទាំងឡាយនោះៗ ដែលប្រតិបត្តិក្នុងសាសនានេះ តែងពោលថា "លោកសូន្យ លោកសូន្យ" នេះជាអត្ថ។ ព្រោះតែពាក្យទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនោះមានច្រើនក្នុងទីនោះៗ ទើបធ្វើនូវអាមេឌិតវចនៈ (ការនិយាយត្រួតគ្នាពីរដង) ដើម្បីប្រមូលយកពាក្យទាំងនោះទាំងអស់។ កាលបើពោលយ៉ាងនេះហើយ ពាក្យទាំងនោះទាំងអស់ក៏ឈ្មោះថាប្រមូលយកបានហើយ។ ពាក្យថា "kittāvatā" សេចក្តីថា ដោយប្រមាណប៉ុន្មាន។ ពាក្យថា "nu" ជានិបាតក្នុងអត្ថនៃសេចក្តីសង្ស័យ។ ពាក្យថា "suññaṃ attena vā attaniyena vā" សេចក្តីថា សូន្យចាកខ្លួនដែលសត្វលោកសន្មតយ៉ាងនេះថា "ជាអ្នកធ្វើ ជាអ្នកសោយ ជាអ្នកមានអំណាចលើខ្លួនឯង" ផង សូន្យចាកបរិក្ខារដែលជាជារបស់ខ្លួន ព្រោះតែភាពមិនមានខ្លួននោះឯងផង។ ធម្មជាតិជាលោកិយទាំងពួងមានចក្ខុជាដើម ធម្មជាតិនោះឯង ឈ្មោះថា "លោក" ដោយអត្ថថាទ្រុឌទ្រោមនិងវិនាសទៅ។ មួយវិញទៀត ព្រោះហេតុតែខ្លួនក៏មិនមានក្នុងលោកនេះ របស់ជារបស់ខ្លួនក៏មិនមានក្នុងលោកនេះ ព្រោះហេតុនោះ ទើបពោលថា "លោកសូន្យ" នេះជាអត្ថ។ ទោះបីជាលោកុត្តរធម៌ ក៏សូន្យចាកខ្លួននិងរបស់ជារបស់ខ្លួនដែរ ប៉ុន្តែព្រះអង្គត្រាស់តែលោកិយធម៌ប៉ុណ្ណោះ ឱ្យសមគួរតាមសំណួរ។ ពាក្យថា "suñño" មិនមែនមានន័យថា ធម៌មិនមាននោះទេ គឺទ្រង់ត្រាស់សំដៅលើការមិនមាននូវខ្លឹមសារគឺខ្លួន និងរបស់ជារបស់ខ្លួន នៅក្នុងធម៌នោះប៉ុណ្ណោះ។ ដូចជាក្នុងលោក កាលបើគេនិយាយថា "ផ្ទះទទេ (ផ្ទះសូន្យ) ក្អមទទេ (ក្អមសូន្យ)" មិនមែនមានន័យថា ផ្ទះឬក្អមមិនមាននោះទេ គឺគេនិយាយសំដៅលើការមិនមាននូវរបស់ដទៃ (ដូចជាមនុស្ស ឬទឹក) នៅក្នុងផ្ទះឬក្អមនោះប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះមានព្រះភាគក៏ទ្រង់ត្រាស់នូវអត្ថនេះឯងថា "វត្ថុណាដែលមិនមានក្នុងទីនោះ បុគ្គលរមែងពិចារណាឃើញនូវទីនោះថា សូន្យដោយវត្ថុនោះ។ ចំណែកឯវត្ថុណាដែលនៅសេសសល់ក្នុងទីនោះ បុគ្គលរមែងដឹងច្បាស់នូវវត្ថុដែលមានប្រាកដនោះថា វត្ថុនេះមាន" ដូច្នេះ។ សូម្បីតែក្នុងគម្ពីរន្យាយៈ និងគម្ពីរសទ្ទៈ ក៏មានអត្ថយ៉ាងនេះដូចគ្នា។ ក្នុងព្រះសូត្រនេះ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែអនត្តលក្ខណៈប៉ុណ្ណោះ ដោយប្រការដូច្នេះ។

๔๗. สุตฺตนฺตนิทฺเทเส สุญฺญสุญฺญนฺติอาทีนิ ปญฺจวีสติ มาติกาปทานิ สุญฺญสมฺพนฺเธน อุทฺทิสิตฺวา เตสํ นิทฺเทโส กโต. ตตฺถ มาติกาย ตาว สุญฺญสงฺขาตํ สุญฺญํ, น อญฺเญน อุปปเทน วิเสสิตนฺติ สุญฺญสุญฺญํ. อสุกนฺติ อนิทฺทิฏฺฐตฺตา เจตฺถ สุญฺญตฺตเมว วา อเปกฺขิตฺวา นปุํสกวจนํ กตํ. เอวํ เสเสสุปิ. สงฺขาโรเยว เสสสงฺขาเรหิ สุญฺโญติ สงฺขารสุญฺญํ. ชราภงฺควเสน วิรูโป ปริณาโม วิปริณาโม, เตน วิปริณาเมน สุญฺญํ วิปริณามสุญฺญํ. อคฺคญฺจ ตํ อตฺตตฺตนิเยหิ, สพฺพสงฺขาเรหิ วา สุญฺญญฺจาติ อคฺคสุญฺญํ. ลกฺขณเมว เสสลกฺขเณหิ สุญฺญนฺติ ลกฺขณสุญฺญํ. เนกฺขมฺมาทินา วิกฺขมฺภเนน สุญฺญํ. วิกฺขมฺภนสุญฺญํ. ตทงฺคสุญฺญาทีสุปิ จตูสุ เอเสว นโย. อชฺฌตฺตญฺจ ตํ อตฺตตฺตนิยาทีหิ สุญฺญญฺจาติ อชฺฌตฺตสุญฺญํ. พหิทฺธา จ ตํ อตฺตตฺตนิยาทีหิ สุญฺญญฺจาติ พหิทฺธาสุญฺญํ. ตทุภยํ อตฺตตฺตนิยาทีหิ สุญฺญนฺติ ทุภโตสุญฺญํ. สมาโน ภาโค เอตสฺสาติ สภาคํ, สภาคญฺจ ตํ อตฺตตฺตนิยาทีหิ สุญฺญญฺจาติ สภาคสุญฺญํ, สทิสสุญฺญนฺติ อตฺโถ. วิคตํ สภาคํ วิสภาคํ, วิสภาคญฺจ ตํ อตฺตตฺตนิยาทีหิ สุญฺญญฺจาติ วิสภาคสุญฺญํ, วิสทิสสุญฺญนฺติ อตฺโถ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ สภาคสุญฺญํ วิสภาคสุญฺญํ นิสฺสรณสุญฺญานนฺตรํ ลิขิตํ. เนกฺขมฺมาทิเอสนา กามจฺฉนฺทาทินา สุญฺญาติ เอสนาสุญฺญํ. ปริคฺคหสุญฺญาทีสุ ตีสุปิ เอเสว นโย. เอการมฺมเณ ปติฏฺฐิตตฺตา นานารมฺมณวิกฺเขปาภาวโต เอกตฺตญฺจ ตํ นานตฺเตน สุญฺญญฺจาติ เอกตฺตสุญฺญํ. ตพฺพิปรีเตน นานตฺตญฺจ [Pg.240] ตํ เอกตฺเตน สุญฺญญฺจาติ นานตฺตสุญฺญํ. เนกฺขมฺมาทิขนฺติ กามจฺฉนฺทาทินา สุญฺญาติ ขนฺติสุญฺญํ. อธิฏฺฐานสุญฺเญ ปริโยคาหนสุญฺเญ จ เอเสว นโย. ปริโยคหนสุญฺญนฺติปิ ปาโฐ. สมฺปชานสฺสาติ สมฺปชญฺเญน สมนฺนาคตสฺส ปรินิพฺพายนฺตสฺส อรหโต. ปวตฺตปริยาทานนฺติ อนุปาทาปรินิพฺพานํ. สพฺพสุญฺญตานนฺติ สพฺพสุญฺญานํ. ปรมตฺถสุญฺญนฺติ สพฺพสงฺขาราภาวโต อุตฺตมตฺถภูตํ สุญฺญํ.

៤៧. ក្នុងសូត្តន្តនិទ្ទេស ម៉ាតិកាបទ ២៥ មាន «សុញ្ញសុញ្ញៈ» (សូន្យនៃសូន្យ) ជាដើម ត្រូវបានលើកឡើងដោយការទាក់ទងនឹងពាក្យថា «សុញ្ញៈ» (សូន្យ) ហើយការសម្តែងសេចក្តីពន្យល់ (និទ្ទេស) នៃម៉ាតិកាបទទាំងនោះ ត្រូវបានធ្វើហើយ។ ក្នុងម៉ាតិកាបទទាំងនោះ ជាដំបូង ពាក្យថា «សុញ្ញសុញ្ញៈ» គឺសូន្យដែលហៅថាសូន្យ ដោយមិនត្រូវបានវិសេសនៈ (កំណត់លក្ខណៈ) ដោយបទក្បែរខាង (ឧបបទ) ផ្សេងទៀតឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រោះមិនបានចង្អុលបង្ហាញថា «ជាធម៌ឈ្មោះនេះ» ឬព្រោះសំដៅយកតែភាពសូន្យ (សុញ្ញតា) ប៉ុណ្ណោះ ទើបប្រើប្រាស់ជាណបុំសកលិង្គ។ សូម្បីក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ សង្ខារនោះឯង សូន្យចាកសង្ខារដែលសេសសល់ ឈ្មោះថា «សង្ខារសុញ្ញៈ» (សង្ខារសូន្យ)។ ការប្រែប្រួលខុសប្លែកពីដើមដោយអំណាចនៃជរានិងភង្គ ឈ្មោះថា «វិបរិណាមៈ» (ការប្រែប្រួល), សូន្យចាកការប្រែប្រួលនោះ ឈ្មោះថា «វិបរិណាមសុញ្ញៈ» (សូន្យចាកការប្រែប្រួល)។ ព្រះនិព្វានដ៏ប្រសើរផង សូន្យចាកអត្តានិងអត្តនីយៈ ឬសូន្យចាកសង្ខារទាំងពួងផង ឈ្មោះថា «អគ្គសុញ្ញៈ» (សូន្យដ៏ប្រសើរ)។ លក្ខណៈនីមួយៗ សូន្យចាកលក្ខណៈដែលសេសសល់ ឈ្មោះថា «លក្ខណសុញ្ញៈ» (លក្ខណៈសូន្យ)។ សូន្យដោយការផ្ទុកបណ្តោះអាសន្ន (វិក្ខម្ភនៈ) មាននេក្ខម្មៈជាដើម ឈ្មោះថា «វិក្ខម្ភនសុញ្ញៈ»។ សូម្បីក្នុងបទទាំង ៤ មានតទង្គសុញ្ញៈជាដើម ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ធម៌ខាងក្នុងផង សូន្យចាកអត្តានិងអត្តនីយៈជាដើមផង ឈ្មោះថា «អជ្ឈត្តសុញ្ញៈ» (សូន្យខាងក្នុង)។ ធម៌ខាងក្រៅផង សូន្យចាកអត្តានិងអត្តនីយៈជាដើមផង ឈ្មោះថា «ពហិទ្ធាសυញ្ញៈ» (សូន្យខាងក្រៅ)។ ធម៌ទាំងពីរនោះ សូន្យចាកអត្តានិងអត្តនីយៈជាដើម ឈ្មោះថា «ទុភតោសុញ្ញៈ» (សូន្យទាំងពីរផ្នែក)។ ភាគដែលស្មើគ្នា (ដូចគ្នា) មានដល់ធម៌នេះ ឈ្មោះថា «សភាគៈ», ធម៌ដែលមានភាគដូចគ្នាផង សូន្យចាកអត្តានិងអត្តនីយៈជាដើមផង ឈ្មោះថា «សភាគសុញ្ញៈ» សេចក្តីថា សូន្យដោយភាពដូចគ្នា។ ភាគដែលខុសគ្នា (មិនដូចគ្នា) ឈ្មោះថា «វិសភាគៈ», ធម៌ដែលមានភាគខុសគ្នាផង សូន្យចាកអត្តានិងអត្តនីយៈជាដើមផង ឈ្មោះថា «វិសភាគសុញ្ញៈ» សេចក្តីថា សូន្យដោយភាពមិនដូចគ្នា។ ក្នុងក្បួនច្បាប់ខ្លះ បទថា «សភាគសុញ្ញៈ» និង «វិសភាគសុញ្ញៈ» ត្រូវបានសរសេរទុកក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពី «និស្សរណសុញ្ញៈ»។ ការស្វែងរក (ឯសនា) មាននេក្ខម្មៈជាដើម សូន្យចាកកាមច្ឆន្ទៈជាដើម ឈ្មោះថា «ឯសនាសុញ្ញៈ»។ សូម្បីក្នុងបទទាំង ៣ មានបរិគ្គហសុញ្ញៈជាដើម ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ព្រោះការតាំងនៅមាំក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ និងព្រោះមិនមានការខ្ចាត់ខ្ចាយទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗ ភាពជាធម៌តែមួយ (ឯកត្តៈ) ផង សូន្យចាកភាពជាធម៌ផ្សេងៗ (នានត្តៈ) ផង ឈ្មោះថា «ឯកត្តសុញ្ញៈ»។ ដោយភាពផ្ទុយពីនោះ ភាពជាធម៌ផ្សេងៗ (នានត្តៈ) ផង សូន្យចាកភាពជាធម៌តែមួយ (ឯកត្តៈ) ផង ឈ្មោះថា «នានត្តសុញ្ញៈ»។ សេចក្តីអត់ធន់ (ខន្តិ) មាននេក្ខម្មៈជាដើម សូន្យចាកកាមច្ឆន្ទៈជាដើម ឈ្មោះថា «ខន្តិសុញ្ញៈ»។ សូម្បីក្នុង «អធិដ្ឋានសុញ្ញៈ» និង «បរិយោគាហនសុញ្ញៈ» ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ក៏មានបទបាឋថា «បរិយោគហនសុញ្ញៈ» ខ្លះដែរ។ បទថា «sampajānassa» សេចក្តីថា របស់ព្រះអរហន្តដែលប្រកបដោយសម្បជញ្ញៈ កំពុងបរិនិព្វាន។ បទថា «pavattapariyādānaṃ» សេចក្តីថា អនុបាទាបរិនិព្វាន (ការរលត់ខន្ធដោយមិនមានឧបាទានសេសសល់)។ បទថា «sabbasuññatānaṃ» សេចក្តីថា នៃសូន្យទាំងពួង។ បទថា «paramatthasuññaṃ» សេចក្តីថា សូន្យដែលជាប្រយោជន៍ដ៏ឧត្តម ព្រោះមិនមានសង្ខារទាំងពួង។

๔๘. มาติกานิทฺเทเส นิจฺเจน วาติ ภงฺคํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตมานสฺส กสฺสจิ นิจฺจสฺส อภาวโต นิจฺเจน จ สุญฺญํ. ธุเวน วาติ วิชฺชมานกาเลปิ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย ถิรสฺส กสฺสจิ อภาวโต ธุเวน จ สุญฺญํ. สสฺสเตน วาติ อพฺโพจฺฉินฺนสฺส สพฺพกาเล วิชฺชมานสฺส กสฺสจิ อภาวโต สสฺสเตน จ สุญฺญํ. อวิปริณามธมฺเมน วาติ ชราภงฺควเสน อวิปริณามปกติกสฺส กสฺสจิ อภาวโต อวิปริณามธมฺเมน จ สุญฺญํ. สุตฺตนฺเต อตฺตสุญฺญตาย เอว วุตฺตายปิ นิจฺจสุญฺญตญฺจ สุขสุญฺญตญฺจ ทสฺเสตุํ อิธ นิจฺเจน วาติอาทีนิปิ วุตฺตานิ. อนิจฺจสฺเสว หิ ปีฬาโยเคน ทุกฺขตฺตา นิจฺจสุญฺญตาย วุตฺตาย สุขสุญฺญตาปิ วุตฺตาว โหติ. รูปาทโย ปเนตฺถ ฉ วิสยา, จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ ฉ วิญฺญาณานิ, จกฺขุสมฺผสฺสาทโย ฉ ผสฺสา, จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนาทโย ฉ เวทนา ฉ สงฺขิตฺตาติ เวทิตพฺพํ.

៤៨. ក្នុងមាតិកានិទ្ទេស បទថា «niccena vā» (ដោយភាពទៀងទាត់ក្តី) សេចក្តីថា ព្រោះមិនមានធម៌ណាមួយដែលទៀងទាត់ កើតឡើងកន្លងហួសនូវភង្គខណៈ (ការបែកធ្លាយ) ឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាសូន្យចាកភាពទៀងទាត់។ បទថា «dhuvena vā» (ដោយភាពមាំមួនក្តី) សេចក្តីថា សូម្បីក្នុងខណៈដែលប្រាកដច្បាស់ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ មិនមានធម៌ណាមួយដែលមាំមួនឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាសូន្យចាកភាពមាំមួន។ បទថា «sassatena vā» (ដោយភាពស្ថិតស្ថេរក្តី) សេចក្តីថា ព្រោះមិនមានធម៌ណាមួយដែលមិនដាច់ដោយ ស្ថិតស្ថេរមានគ្រប់កាលវេលាឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាសូន្យចាកភាពស្ថិតស្ថេរ។ បទថា «avipariṇāmadhammena vā» (ដោយធម៌មានសភាពមិនប្រែប្រួលក្តី) សេចក្តីថា ព្រោះមិនមានធម៌ណាមួយដែលមានប្រក្រតីមិនប្រែប្រួល ដោយអំណាចនៃជរានិងភង្គឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាសូន្យចាកធម៌មានសភាពមិនប្រែប្រួល។ ទោះបីជាក្នុងព្រះសូត្រ ព្រះអង្គទ្រង់សម្តែងតែភាពសូន្យចាកអត្តា (អត្តសុញ្ញតា) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវភាពសូន្យចាកភាពទៀង (និច្ចសុញ្ញតា) និងភាពសូន្យចាកសុខ (សុខសុញ្ញតា) ក្នុងទីនេះ ទើបទ្រង់សម្តែងពាក្យមានជាអាទិ៍ថា «niccena vā» នេះ។ ព្រោះថា ធម៌ដែលមិនទៀងនោះឯង ព្រោះប្រកបដោយការបៀតបៀន ទើបជាទុក្ខ កាលបើទ្រង់សម្តែងភាពសូន្យចាកភាពទៀងហើយ ក៏ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងភាពសូន្យចាកសុខរួចជាស្រេចហើយដែរ។ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះ ធម៌ទាំងឡាយមានរូបជាដើម គឺវិស័យ ៦, ចក្ខុវិញ្ញាណជាដើម គឺវិញ្ញាណ ៦, ចក្ខុសម្ផស្សជាដើម គឺផស្សៈ ៦, វេទនាដែលកើតអំពីចក្ខុសម្ផស្សជាដើម គឺវេទនា ៦ ត្រូវបានសង្ខេបទុកហើយ។

ปุญฺญาภิสงฺขาโรติอาทีสุ ปุนาติ อตฺตโน การกํ, ปูเรติ จสฺส อชฺฌาสยํ, ปุชฺชญฺจ ภวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุญฺญํ, อภิสงฺขโรติ วิปากํ กฏตฺตารูปญฺจาติ อภิสงฺขาโร, ปุญฺญํ อภิสงฺขาโร ปุญฺญาภิสงฺขาโร. ปุญฺญปฏิปกฺขโต อปุญฺญํ อภิสงฺขาโร อปุญฺญาภิสงฺขาโร. น อิญฺชํ อเนญฺชํ, อเนญฺชํ ภวํ อภิสงฺขโรตีติ อาเนญฺชาภิสงฺขาโร. ปุญฺญาภิสงฺขาโร ทานสีลภาวนาวเสน ปวตฺตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา, ภาวนาวเสเนว ปวตฺตา ปญฺจ รูปาวจรกุสลเจตนาติ เตรส เจตนา โหนฺติ, อปุญฺญาภิสงฺขาโร ปาณาติปาตาทิวเสน ปวตฺตา ทฺวาทส อกุสลเจตนา, อาเนญฺชาภิสงฺขาโร ภาวนาวเสเนว ปวตฺตา จตสฺโส อรูปาวจรเจตนาติ ตโยปิ สงฺขารา เอกูนตึส เจตนา โหนฺติ. กายสงฺขาโรติอาทีสุ กายโต วา ปวตฺโต, กายสฺส วา สงฺขาโรติ กายสงฺขาโร. วจีสงฺขารจิตฺตสงฺขาเรสุปิ เอเสว นโย. อยํ ติโก [Pg.241] กมฺมายูหนกฺขเณ ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ ทฺวารโต ปวตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺโต. กายวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตฺวา หิ กายทฺวารโต ปวตฺตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา, ทฺวาทส อกุสลเจตนา, อภิญฺญาเจตนา จาติ เอกวีสติ เจตนา กายสงฺขาโร นาม, ตา เอว จ วจีวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตฺวา วจีทฺวารโต ปวตฺตา วจีสงฺขาโร นาม, มโนทฺวาเร ปวตฺตา ปน สพฺพาปิ เอกูนตึส เจตนา จิตฺตสงฺขาโร นาม. อตีตา สงฺขาราติอาทีสุ สพฺเพปิ สงฺขตธมฺมา สกกฺขณํ ปตฺวา นิรุทฺธา อตีตา สงฺขารา, สกกฺขณํ อปฺปตฺตา อนาคตา สงฺขารา, สกกฺขณํ ปตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนา สงฺขาราติ.

ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «បុញ្ញាភិសង្ខារ» ជាដើម ធម៌ដែលធ្វើឲ្យស្អាត (ញ៉ាំងឲ្យរីករាយ) នូវបុគ្គលអ្នកធ្វើខ្លួនឯង និងញ៉ាំងអធ្យាស្រ័យ (បំណងប្រាថ្នា) របស់បុគ្គលនោះឲ្យពេញ និងញ៉ាំងភពដ៏គួរជាទីបូជាឲ្យកើតឡើង ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «បុណ្យ»។ ធម៌ដែលតាក់តែងនូវវិបាក និងកដត្តារូប ហេតុនោះ ឈ្មោះថា «អភិសង្ខារ»។ បុណ្យនោះឯងជាអភិសង្ខារ ឈ្មោះថា «បុញ្ញាភិសង្ខារ»។ ធម៌ដែលផ្ទុយនឹងបុណ្យ ឈ្មោះថា «អបុណ្យ», អបុណ្យនោះឯងជាអភិសង្ខារ ឈ្មោះថា «អបុញ្ញាភិសង្ខារ»។ ធម៌ដែលមិនញាប់ញ័រ ឈ្មោះថា «អនេញ្ជៈ», ធម៌ដែលតាក់តែងនូវភពដែលមិនញាប់ញ័រ ឈ្មោះថា «អានេញ្ជាភិសង្ខារ»។ បុញ្ញាភិសង្ខារ គឺកាមាវចរកុសលចេតនា ៨ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃទាន សីល និងភាវនា និងរូបាវចរកុសលចេតនា ៥ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃភាវនាតែម្យ៉ាង រួមជាចេតនា ១៣។ អបុញ្ញាភិសង្ខារ គឺអកុសលចេតនា ១២ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបាណាតិបាតជាដើម។ អានេញ្ជាភិសង្ខារ គឺអរូបាវចរចេតនា ៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃភាវនាតែម្យ៉ាង។ សង្ខារទាំង ៣ នេះ រួមជាចេតនា ២៩។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «កាយសង្ខារ» ជាដើម សង្ខារដែលប្រព្រឹត្តទៅអំពីកាយក្តី សង្ខាររបស់កាយក្តី ឈ្មោះថា «កាយសង្ខារ»។ សូម្បីក្នុងវចីសង្ខារ និងចិត្តសង្ខារ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ តិកៈ (ពួកបី) នេះ ត្រូវបានសម្តែងឡើងដើម្បីបង្ហាញការប្រព្រឹត្តទៅតាមទ្វារនៃបុញ្ញាភិសង្ខារជាដើម ក្នុងខណៈដែលសន្សំកម្ម (កម្មានុយូហនខណៈ)។ ព្រោះថា ចេតនា ២១ គឺកាមាវចរកុសលចេតនា ៨, អកុសលចេតនា ១២ និងអភិញ្ញាចេតនា ដែលញ៉ាំងកាយវិញ្ញត្តិឲ្យតាំងឡើង ហើយប្រព្រឹត្តទៅតាមកាយទ្វារ ឈ្មោះថា «កាយសង្ខារ»។ ចេតនា ២១ នោះឯង ញ៉ាំងវចីវិញ្ញត្តិឲ្យតាំងឡើង ហើយប្រព្រឹត្តទៅតាមវចីទ្វារ ឈ្មោះថា «វចីសង្ខារ»។ ចំណែកឯចេតនាទាំង ២៩ ទាំងអស់ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងមនោទ្វារ ឈ្មោះថា «ចិត្តសង្ខារ»។ ក្នុងបទទាំងឡាយមាន «អតីតសង្ខារ» ជាដើម គប្បីជ្រាបថា សង្ខតធម៌ទាំងអស់ដែលដល់ខណៈរបស់ខ្លួនហើយរលត់ទៅ ឈ្មោះថា «អតីតសង្ខារ», សង្ខតធម៌ដែលមិនទាន់ដល់ខណៈរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា «អនាគតសង្ខារ», សង្ខតធម៌ដែលកំពុងដល់ខណៈរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា «បច្ចុប្បន្នសង្ខារ»។

วิปริณามสุญฺเญ ปจฺจุปฺปนฺนํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส ตสฺส วิปริณาโม สุเขน วตฺตุํ สกฺกาติ ปฐมํ ปจฺจุปฺปนฺนธมฺมา ทสฺสิตา. ตตฺถ ชาตํ รูปนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ. สภาเวน สุญฺญนฺติ เอตฺถ สยํ ภาโว สภาโว, สยเมว อุปฺปาโทติ อตฺโถ. สโต วา ภาโว สภาโว, อตฺตโตเยว อุปฺปาโทติ อตฺโถ. ปจฺจยายตฺตวุตฺติตฺตา ปจฺจยํ วินา สยเมว ภาโว, อตฺตโต เอว วา ภาโว เอตสฺมึ นตฺถีติ สภาเวน สุญฺญํ, สยเมว ภาเวน, อตฺตโต เอว วา ภาเวน สุญฺญนฺติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา สกสฺส ภาโว สภาโว. ปถวีธาตุอาทีสุ หิ อเนเกสุ รูปารูปธมฺเมสุ เอเกโก ธมฺโม ปรํ อุปาทาย สโก นาม. ภาโวติ จ ธมฺมปริยายวจนเมตํ. เอกสฺส จ ธมฺมสฺส อญฺโญ ภาวสงฺขาโต ธมฺโม นตฺถิ, ตสฺมา สกสฺส อญฺเญน ภาเวน สุญฺญํ, สโก อญฺเญน ภาเวน สุญฺโญติ อตฺโถ. เตน เอกสฺส ธมฺมสฺส เอกสภาวตา วุตฺตา โหติ. อถ วา สภาเวน สุญฺญนฺติ สุญฺญสภาเวเนว สุญฺญํ. กึ วุตฺตํ โหติ? สุญฺญสุญฺญตาย เอว สุญฺญํ, น อญฺญาหิ ปริยายสุญฺญตาหิ สุญฺญนฺติ วุตฺตํ โหติ.

ក្នុងវិបរិណាមសុញ្ញៈ ព្រោះអាចពោលនូវការប្រែប្រួលនៃធម៌បច្ចុប្បន្ននោះៗបានដោយងាយ ក្រោយពីបានបង្ហាញធម៌បច្ចុប្បន្នហើយ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គបង្ហាញធម៌បច្ចុប្បន្នទាំងឡាយជាមុន។ ក្នុងទីនោះ បទថា «jātaṃ rūpaṃ» គឺរូបបច្ចុប្បន្ន។ បទថា «sabhāvena suññaṃ» ក្នុងទីនេះ ពាក្យថា «សភាវៈ» គឺការកើតឡើងដោយខ្លួនឯង សេចក្តីថា ការកើតឡើងដោយខ្លួនឯងពិតប្រាកដ។ ម៉្យាងទៀត ភាពនៃធម៌ដែលមានពិត ឈ្មោះថា «សភាវៈ» សេចក្តីថា ការកើតឡើងអំពីខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅអាស្រ័យនឹងបច្ច័យ ភាពកើតឡើងដោយខ្លួនឯងដោយវៀរចាកបច្ច័យក្តី ឬភាពកើតឡើងអំពីខ្លួនឯងសុទ្ធសាធក្តី មិនមានក្នុងរូបនេះឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា «សូន្យដោយសភាវៈ» ពោលគឺ សូន្យចាកការកើតឡើងដោយខ្លួនឯង ឬសូន្យចាកការកើតឡើងអំពីខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ។ ម៉្យាងទៀត ធម្មជាតិរបស់ខ្លួន ឈ្មោះថា «សភាវៈ»។ ព្រោះថា ក្នុងរូបធម៌និងអរូបធម៌ជាច្រើន មានបឋវីធាតុជាដើម ធម៌នីមួយៗ អាស្រ័យនឹងធម៌ដទៃ ទើបឈ្មោះថា «សកៈ» (របស់ខ្លួន)។ ហើយពាក្យថា «ភាវៈ» នេះ ជាពាក្យវេវចនៈនៃពាក្យថា «ធម៌»។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ដទៃដែលហៅថាភាវៈ ក្រៅពីធម៌តែមួយនោះ មិនមានឡើយ ហេតុនោះ សកធម៌ (ធម៌របស់ខ្លួន) ទើបសូន្យចាកភាវៈដទៃ សេចក្តីថា សកធម៌សូន្យចាកធម៌ដទៃ។ ដោយពាក្យនោះ ភាពមានសភាវៈតែមួយនៃធម៌មួយ ត្រូវបានសម្តែងហើយ។ ម៉្យាងទៀត បទថា «sabhāvena suññaṃ» សេចក្តីថា សូន្យដោយសភាវៈនៃសូន្យនោះឯង។ តើមានសេចក្តីពន្យល់ដូចម្តេច? 有សេចក្តីពន្យល់ថា សូន្យដោយសុញ្ញសុញ្ញតាតែម្យ៉ាង មិនមែនសូន្យដោយបរិយាយសុញ្ញតាដទៃឡើយ។

สเจ ปน เกจิ วเทยฺยุํ ‘‘สโก ภาโว สภาโว, เตน สภาเวน สุญฺญ’’นฺติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ภาโวติ ธมฺโม, โส ปรํ อุปาทาย สปเทน วิเสสิโต สภาโว นาม โหติ. ธมฺมสฺส กสฺสจิ อวิชฺชมานตฺตา ‘‘ชาตํ รูปํ สภาเวน สุญฺญ’’นฺติ รูปสฺส อวิชฺชมานตา วุตฺตา โหตีติ. เอวํ สติ ‘‘ชาตํ รูป’’นฺติวจเนน วิรุชฺฌติ. น หิ อุปฺปาทรหิตํ ชาตํ นาม โหติ. นิพฺพานญฺหิ อุปฺปาทรหิตํ, ตํ ชาตํ นาม น [Pg.242] โหติ, ชาติชรามรณานิ จ อุปฺปาทรหิตานิ ชาตานิ นาม น โหนฺติ. เตเนเวตฺถ ‘‘ชาตา ชาติ สภาเวน สุญฺญา, ชาตํ ชรามรณํ สภาเวน สุญฺญ’’นฺติ เอวํ อนุทฺธริตฺวา ภวเมว อวสานํ กตฺวา นิทฺทิฏฺฐํ. ยทิ อุปฺปาทรหิตสฺสาปิ ‘‘ชาต’’นฺติวจนํ ยุชฺเชยฺย, ‘‘ชาตา ชาติ, ชาตํ ชรามรณ’’นฺติ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย. ยสฺมา อุปฺปาทรหิเตสุ ชาติชรามรเณสุ ‘‘ชาต’’นฺติวจนํ น วุตฺตํ, ตสฺมา ‘‘สภาเวน สุญฺญํ อวิชฺชมาน’’นฺติ วจนํ อวิชฺชมานสฺส อุปฺปาทรหิตตฺตา ‘‘ชาต’’นฺติวจเนน วิรุชฺฌติ. อวิชฺชมานสฺส จ ‘‘สุญฺญ’’นฺติวจนํ เหฏฺฐา วุตฺเตน โลกวจเนน จ ภควโต วจเนน จ ญายสทฺทคนฺถวจเนน จ วิรุชฺฌติ, อเนกาหิ จ ยุตฺตีหิ วิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ วจนํ กจวรมิว ฉฑฺฑิตพฺพํ. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, อตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิ ตํ อตฺถีติ วทามิ. ยํ, ภิกฺขเว, นตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิ ตํ นตฺถีติ วทามิ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, อตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, ยมหํ อตฺถีติ วทามิ? รูปํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ อตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิ ตํ อตฺถีติ วทามี’’ติอาทีหิ (สํ. นิ. ๓.๙๔) อเนเกหิ พุทฺธวจนปฺปมาเณหิ อเนกาหิ จ ยุตฺตีหิ ธมฺมา สกกฺขเณ วิชฺชมานา เอวาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

ប្រសិនបើមានគ្រូខ្លះពោលថា «សភាវៈ គឺភាវៈរបស់ខ្លួន, រូបសូន្យចាកសភាវៈនោះ»។ តើមានសេចក្តីពន្យល់ដូចម្តេច? ពាក្យថា «ភាវៈ» គឺធម៌, ធម៌នោះអាស្រ័យនឹងធម៌ដទៃ ត្រូវបានវិសេសនៈដោយបទថា «ស» (សកៈ) ឈ្មោះថា «សភាវៈ»។ ព្រោះធម៌ណាមួយមិនមានប្រាកដ (ក្នុងខណៈទាំងបី) ដោយពាក្យថា «jātaṃ rūpaṃ sabhāvena suññaṃ» នេះ ឈ្មោះថាទ្រង់សម្តែងភាពមិនមានប្រាកដនៃរូប។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ វារមែងផ្ទុយនឹងពាក្យថា «jātaṃ rūpaṃ» (រូបដែលកើតហើយ)។ ព្រោះថា ធម៌ដែលវៀរចាកការកើតឡើង (ឧប្បាទខណៈ) មិនឈ្មោះថា «កើតហើយ» (ជាតៈ) ឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វានវៀរចាកការកើតឡើង ព្រះនិព្វាននោះមិនឈ្មោះថាកើតហើយឡើយ, សូម្បីជាតិ ជរា និងមរណៈ ក៏វៀរចាកការកើតឡើង មិនឈ្មោះថាកើតហើយឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គមិនបានលើកឡើងយ៉ាងនេះថា «ជាតិដែលកើតហើយ សូន្យដោយសភាវៈ, ជរានិងមរណៈដែលកើតហើយ សូន្យដោយសភាវៈ» ឡើយ គឺទ្រង់ធ្វើភពឲ្យជាទីបំផុតហើយទើបសម្តែងទុក។ ប្រសិនបើពាក្យថា «កើតហើយ» គួរប្រើសូម្បីចំពោះធម៌ដែលវៀរចាកការកើតឡើងមែននោះ ព្រះអង្គក៏គប្បីសម្តែងថា «ជាតិដែលកើតហើយ, ជរានិងមរណៈដែលកើតហើយ» ដែរ។ ព្រោះហេតុតែពាក្យថា «កើតហើយ» ព្រះអង្គមិនបានសម្តែងក្នុងជាតិ ជរា និងមរណៈ ដែលវៀរចាកការកើតឡើង ហេតុនោះ ពាក្យ (របស់គ្រូទាំងនោះ) ថា «សូន្យដោយសភាវៈ គឺមិនមានប្រាកដ» ព្រោះធម៌ដែលមិនមានប្រាកដនោះរមែងវៀរចាកការកើតឡើងជាធម្មតា ទើបផ្ទុយនឹងពាក្យថា «កើតហើយ»។ ម្យ៉ាងទៀត ការពោលចំពោះធម៌ដែលមិនមានប្រាកដថា «សូន្យ» នោះ រមែងផ្ទុយនឹងពាក្យលោកិយដែលពោលខាងលើផង ផ្ទុយនឹងព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគផង ផ្ទុយនឹងពាក្យក្នុងគម្ពីរញាយៈនិងគម្ពីរសទ្ទៈផង និងផ្ទុយនឹងយុត្តិជាច្រើនផង ហេតុនោះ គប្បីបោះបង់ពាក្យនោះចោល ដូចជាការបោះចោលសម្រាមដូច្នោះឯង។ គប្បីដល់នូវការសម្រេចក្នុងទីនេះថា ធម៌ទាំងឡាយរមែងមានប្រាកដក្នុងខណៈរបស់ខ្លួនពិតប្រាកដ ដោយយុត្តិជាច្រើន និងដោយព្រះពុទ្ធវចនៈជាគ្រឿងអាងជាច្រើន មានជាអាទិ៍ថា៖ «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្វីដែលពួកបណ្ឌិតក្នុងលោកសន្មតថាមាន តថាគតក៏ពោលថាមានដែរ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អ្វីដែលពួកបណ្ឌិតក្នុងលោកសន្មតថាមិនមាន តថាគតក៏ពោលថាមិនមានដែរ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ចុះអ្វីដែលពួកបណ្ឌិតក្នុងលោកសន្មតថាមាន ដែលតថាគតពោលថាមាននោះ គឺអ្វី? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ រូបដែលមិនទៀង ជាទុក្ខ មានសភាពប្រែប្រួលជាធម្មតា ពួកបណ្ឌិតក្នុងលោកសន្មតថាមាន តថាគតក៏ពោលថារូបនោះមានដែរ»។

วิคตํ รูปนฺติ อุปฺปชฺชิตฺวา ภงฺคํ ปตฺวา นิรุทฺธํ อตีตํ รูปํ. วิปริณตญฺเจว สุญฺญญฺจาติ ชราภงฺควเสน วิรูปํ ปริณามํ ปตฺตญฺจ วตฺตมานสฺเสว วิปริณามสพฺภาวโต อตีตสฺส วิปริณามาภาวโต เตน วิปริณาเมน สุญฺญญฺจาติ อตฺโถ. ชาตา เวทนาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ชาติชรามรณํ ปน อนิปฺผนฺนตฺตา สกภาเวน อนุปลพฺภนียโต อิธ น ยุชฺชติ, ตสฺมา ‘‘ชาตา ชาติ, ชาตํ ชรามรณ’’นฺติอาทิเก ทฺเว นเย ปหาย ภวาทิกเมว นยํ ปริโยสานํ กตฺวา ฐปิตํ.

បទថា «vigataṃ rūpaṃ» គឺរូបអតីតដែលកើតឡើងហើយ ដល់នូវភង្គខណៈហើយរលត់ទៅ។ បទថា «vipariṇatañceva suññañca» សេចក្តីថា ដល់នូវការប្រែប្រួលខុសប្លែកពីដើមដោយអំណាចនៃជរានិងភង្គផង ព្រោះការប្រែប្រួលមានដល់តែរូបបច្ចុប្បន្នប៉ុណ្ណោះ ចំណែករូបអតីតមិនមានការប្រែប្រួលឡើយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថាសូន្យចាកការប្រែប្រួលនោះផង។ សូម្បីក្នុងបទទាំងឡាយមាន «jātā vedanā» (វេទនាដែលកើតហើយ) ជាដើម ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ ចំណែកឯជាតិ ជរា និងមរណៈ ព្រោះជាធម៌ដែលបច្ច័យមិនបានតាក់តែង (អនិប្ផន្នៈ) និងមិនអាចរកបានដោយសភាវៈរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ទើបមិនសមគួរក្នុងទីនេះ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបលះបង់នូវន័យទាំងពីរមាន «jātā jāti, jātaṃ jarāmaraṇaṃ» ជាដើមចេញ ហើយសម្តែងទុកដោយធ្វើន័យមានភពជាដើមឲ្យជាទីបំផុត។

อคฺคนฺติ อคฺเค ภวํ. เสฏฺฐนฺติ อติวิย ปสํสนียํ. วิสิฏฺฐนฺติ อติสยภูตํ. วิเสฏฺฐนฺติปิ ปาโฐ. ติธาปิ ปสตฺถํ นิพฺพานํ สมฺมาปฏิปทาย ปฏิปชฺชิตพฺพโต ปทํ นาม. ยทิทนฺติ ยํ อิทํ. อิทานิ วตฺตพฺพํ นิพฺพานํ นิทสฺเสติ. ยสฺมา นิพฺพานํ อาคมฺม สพฺพสงฺขารานํ สมโถ โหติ, ขนฺธูปธิกิเลสูปธิอภิสงฺขารูปธิกามคุณูปธิสงฺขาตานํ อุปธีนํ ปฏินิสฺสคฺโค โหติ, ตณฺหานํ ขโย วิราโค นิโรโธ จ โหติ, ตสฺมา สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค [Pg.243] ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธติ วุจฺจติ. นิพฺพานนฺติ สภาวลกฺขเณน นิคมิตํ.

ពាក្យថា Agganti សេចក្តីថា កើតក្នុងទីបំផុត (កំពូល)។ ពាក្យថា Seṭṭhanti សេចក្តីថា គួរពោលសរសើរក្រៃលែង។ ពាក្យថា Visiṭṭhanti សេចក្តីថា វិសេសវិសាលក្រៃលែង។ មានបាឋៈថា Viseṭṭhantipi ផងដែរ។ ព្រះនិព្វានដែលសរសើរដោយវិធីទាំង ៣ យ៉ាងនោះ ឈ្មោះថា បទ (Pada) ព្រោះជាធម្មជាតិដែលបុគ្គលត្រូវសម្រេចដោយសម្មាបដិបទា។ ពាក្យថា Yadidanti គឺ Yaṃ idaṃ (នេះឯណា)។ បង្ហាញនូវព្រះនិព្វានដែលត្រូវពោលដល់ក្នុងកាលឥឡូវនេះ។ ព្រោះថា ព្រះនិព្វានដែលបុគ្គលអាស្រ័យហើយ តែងមានការរម្ងាប់នូវសង្ខារទាំងពួង មានការលះបង់ចោលនូវឧបធិទាំងឡាយ ពោលគឺ ខន្ធូបធិ កិលេសូបធិ អភិសង្ខារូបធិ និងកាមគុណូបធិ មានការអស់ទៅនៃតណ្ហា មានការប្រាសចាកតម្រេក និងការរលត់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា សព្វសង្ខារសមថៈ សព្វូបធិបដិនិស្សគ្គៈ តណ្ហក្ខយៈ វិរាគៈ និរោធៈ។ ពាក្យថា Nibbānanti គឺសរុបសេចក្តីដោយសភាវលក្ខណៈ។

ลกฺขเณสุ หิ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, พาลสฺส พาลลกฺขณานิ พาลนิมิตฺตานิ พาลาปทานานิ. กตมานิ ตีณิ? อิธ, ภิกฺขเว, พาโล ทุจฺจินฺติตจินฺตี จ โหติ ทุพฺภาสิตภาสี จ ทุกฺกฏกมฺมการี จ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ พาลสฺส พาลลกฺขณานิ พาลนิมิตฺตานิ พาลาปทานานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๓; ม. นิ. ๓.๒๔๖) วุตฺตํ. ปณฺฑิเตหิ พาลสฺส พาโลติ สลฺลกฺขณโต ติวิธํ พาลลกฺขณํ. ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ ปณฺฑิตนิมิตฺตานิ ปณฺฑิตาปทานานิ. กตมานิ ตีณิ? อิธ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต สุจินฺติตจินฺตี จ โหติ สุภาสิตภาสี จ สุกตกมฺมการี จ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ ปณฺฑิตนิมิตฺตานิ ปณฺฑิตาปทานานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๓; ม. นิ. ๓.๒๕๓) วุตฺตํ. ปณฺฑิเตหิ ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิโตติ สลฺลกฺขณโต ติวิธํ ปณฺฑิตลกฺขณํ.

ពិតណាស់ ក្នុងលក្ខណៈទាំងឡាយ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លក្ខណៈរបស់មនុស្សពាល និមិត្តរបស់មនុស្សពាល អាបទាន (ការប្រព្រឹត្ត) របស់មនុស្សពាលនេះ មាន ៣ យ៉ាង។ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ មនុស្សពាលក្នុងលោកនេះ តែងជាអ្នកគិតនូវសេចក្តីគិតមិនល្អ ១ និយាយនូវវាចាមិនល្អ ១ ធ្វើនូវអំពើមិនល្អ ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទាំង ៣ យ៉ាងនេះឯង ជាលក្ខណៈរបស់មនុស្សពាល ជានិមិត្តរបស់មនុស្សពាល ជាអាបទានរបស់មនុស្សពាល»។ ព្រោះហេតុតែពួកបណ្ឌិតសម្គាល់ដឹងនូវមនុស្សពាលថា «ជាមនុស្សពាល» អាការៈ ៣ យ៉ាង (មានការគិតមិនល្អជាដើម) នោះ ទើបឈ្មោះថា ពាលលក្ខណៈ។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លក្ខណៈរបស់បណ្ឌិត និមិត្តរបស់បណ្ឌិត អាបទានរបស់បណ្ឌិតនេះ មាន ៣ យ៉ាង។ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ បណ្ឌិតក្នុងលោកនេះ តែងជាអ្នកគិតនូវសេចក្តីគិតល្អ ១ និយាយនូវវាចាល្អ ១ ធ្វើនូវអំពើល្អ ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទាំង ៣ យ៉ាងនេះឯង ជាលក្ខណៈរបស់បណ្ឌិត ជានិមិត្តរបស់បណ្ឌិត ជាអាបទានរបស់បណ្ឌិត»។ ព្រោះហេតុតែពួកបណ្ឌិតសម្គាល់ដឹងនូវបណ្ឌិតថា «ជាបណ្ឌិត» អាការៈ ៣ យ៉ាង (មានការគិតល្អជាដើម) នោះ ទើបឈ្មោះថា បណ្ឌិតលក្ខណៈ។

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ? อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๗-๔๘) วุตฺตํ. อุปฺปาโท เอว สงฺขตมิติ ลกฺขณนฺติ สงฺขตลกฺขณํ. เอวมิตรทฺวเยปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมินา อุปฺปาทกฺขเณ เสสทฺวินฺนํ, ฐิติกฺขเณ เสสทฺวินฺนํ, ภงฺคกฺขเณ จ เสสทฺวินฺนํ อภาโว ทสฺสิโต. ยํ ปเนตฺถ เปยฺยาลมุเขน ชาติยา จ ชรามรณสฺส จ อุปฺปาทาทิลกฺขณํ วุตฺตํ, ตํ วิปริณามสุญฺญตาย ชาติชรามรณานิ หิตฺวา ภวปริโยสานสฺเสว นยสฺส วจเนน จ อุปฺปาทาทีนํ อุปฺปาทาทิอวจนสมเยน จ วิรุชฺฌติ. ลกฺขณโสเต ปติตตฺตา ปน โสตปติตํ กตฺวา ลิขิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยถา จ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๕๖๒-๕๖๕) อเหตุกวิปากมโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ สงฺคหวาเร ลพฺภมานมฺปิ ฌานงฺคํ ปญฺจวิญฺญาณโสเต ปติตฺวา คตนฺติ น อุทฺธฏนฺติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ โสตปติตตา เวทิตพฺพา. อถ วา ชาติชรามรณวนฺตานํ สงฺขารานํ อุปฺปาทาทโย ‘‘ชาติชรามรณํ อนิจฺจโต’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๗๓; ๒.๔) วิย เตสํ วิย กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ សង្ខតលក្ខណៈ (លក្ខណៈនៃសង្ខតធម៌) នេះ មាន ៣ យ៉ាង។ ៣ យ៉ាង តើដូចម្តេចខ្លះ? គឺការកើតឡើងប្រាកដ ១ ការវិនាសទៅប្រាកដ ១ កាលបើឋិតនៅ ភាពជាយ៉ាងដទៃប្រាកដ ១។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទាំង ៣ យ៉ាងនេះឯង ជាសង្ខតលក្ខណៈនៃសង្ខតធម៌»។ ការកើតឡើងនោះឯង ជាគ្រឿងសម្គាល់ថា «ជាសង្ខតធម៌» ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា សង្ខតលក្ខណៈ។ សេចក្តីក្នុងធម៌ពីរយ៉ាងក្រៅពីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបតាមវិធីនេះដែរ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវការមិនមាននៃខណៈពីរដែលសេសសល់ ក្នុងខណៈនៃការកើតឡើង ក្នុងខណៈនៃការឋិតនៅ និងក្នុងខណៈនៃការរលត់ទៅ។ ម្យ៉ាងទៀត លក្ខណៈមានការកើតឡើងជាដើម នៃជាតិ និងជរាមរណៈ ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកក្នុងទីនេះដោយវិធីនៃបេយ្យាលៈនោះ តែងផ្ទុយគ្នានឹងការសម្តែងនូវវិធីដែលមានភពជាទីបំផុត ដោយវៀរចាកជាតិ ជរា និងមរណៈ ក្នុងវិបរិណាមសុញ្ញតានិទ្ទេស និងផ្ទុយគ្នានឹងលទ្ធិដែលមិនពោលដល់ការកើតឡើងជាដើម ដោយអាការៈមានការកើតឡើងជាដើម។ ប៉ុន្តែ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គីតិកាចារ្យសរសេរទុកដោយធ្វើឲ្យចូលទៅក្នុងខ្សែនៃលក្ខណៈ (សោតបតិតៈ) ព្រោះធ្លាក់ចុះទៅក្នុងខ្សែនៃលក្ខណៈនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ដូចជាក្នុងអភិធម្ម ក្នុងសង្គហវារៈនៃអហេតុកវិបាកមនោធាតិ និងមនោវិញ្ញាណធាតុ ឈានង្គទោះបីជាមានពិតប្រាកដ ក៏ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងខ្សែនៃបញ្ចវិញ្ញាណ ហើយមិនបានលើកឡើងមកសម្តែង យ៉ាងណាមិញ ក្នុងទីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបនូវភាពជាសោតបតិតៈ យ៉ាងនោះដែរ។ មួយវិញទៀត គប្បីជ្រាបថា ការកើតឡើងជាដើមនៃសង្ខារទាំងឡាយដែលមានជាតិ ជរា និងមរណៈ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ទុកដូចជាការកើតឡើងជាដើមនៃជាតិ ជរា និងមរណៈទាំងនោះ ដូចក្នុងបាលីថា «ជាតិជរាមរណំ អនិច្ចតោ» ជាដើម។

เนกฺขมฺเมน [Pg.244] กามจฺฉนฺโท วิกฺขมฺภิโต เจว สุญฺโญ จาติ กามจฺฉนฺโท เนกฺขมฺเมน วิกฺขมฺภิโต เจว เนกฺขมฺมสฺส ตตฺถ อภาวโต เตเนว วิกฺขมฺภนสงฺขาเตน เนกฺขมฺเมน สุญฺโญ จ. เอวํ เสเสสุปิ โยชนา กาตพฺพา. ตทงฺคปฺปหานสมุจฺเฉทปฺปหาเนสุปิ เจตฺถ ตทงฺควเสน จ สมุจฺเฉทวเสน จ ปหีนํ ทูรีกตเมว โหตีติ อิมินา ทูรีกรณฏฺเฐน วิกฺขมฺภนํ วุตฺตํ.

ពាក្យថា Nekkhammena kāmacchando vikkhambhito ceva suñño cāti សេចក្តីថា កាមច្ឆន្ទៈ ត្រូវបាននេក្ខម្មៈ (ឈាន) សង្កត់សង្កិនទុកផង សូន្យចាកកាមច្ឆន្ទៈនោះផង ព្រោះនេក្ខម្មៈមិនមានក្នុងកាមច្ឆន្ទៈនោះ គឺសូន្យចាកនេក្ខម្មៈដែលពោលគឺវិក្ខម្ភនៈនោះឯង។ គប្បីធ្វើការប្រកបសេចក្តីក្នុងបទដែលសេសសល់ យ៉ាងនេះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងតទង្គប្បហាន និងសមុច្ឆេទប្បហានទាំងឡាយក្នុងទីនេះ ធម៌ដែលលះបង់ហើយដោយអំណាចនៃតទង្គៈក្តី ដោយអំណាចនៃសមុច្ឆេទៈក្តី តែងជាធម៌ដែលធ្វើឲ្យឆ្ងាយហើយពិតប្រាកដ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា វិក្ខម្ភនៈ ដោយអត្ថថាធ្វើឲ្យឆ្ងាយនេះ។

เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺโท ตทงฺคสุญฺโญติ เนกฺขมฺเมน ปหีโน กามจฺฉนฺโท เตน เนกฺขมฺมสงฺขาเตน องฺเคน สุญฺโญ. อถ วา โย โกจิ กามจฺฉนฺโท เนกฺขมฺมสฺส ตตฺถ อภาวโต เนกฺขมฺเมน เตน องฺเคน สุญฺโญ. เอวํ เสเสสุปิ โยชนา กาตพฺพา. ตสฺส ตสฺส องฺคสฺส ตตฺถ ตตฺถ อภาวมตฺเตเนว เจตฺถ อุปจารปฺปนาฌานวเสน จ วิปสฺสนาวเสน จ ตทงฺคสุญฺญตา นิทฺทิฏฺฐา. ปหานทีปกสฺส วจนสฺส อภาเวน ปน วิวฏฺฏนานุปสฺสนํเยว ปริโยสานํ กตฺวา วิปสฺสนา นิทฺทิฏฺฐา, จตฺตาโร มคฺคา น นิทฺทิฏฺฐา. เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺโท สมุจฺฉินฺโน เจว สุญฺโญ จาติอาทีสุ วิกฺขมฺภเน วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตทงฺควิกฺขมฺภนวเสน ปหีนานิปิ เจตฺถ สมุทาจาราภาวโต สมุจฺฉินฺนานิ นาม โหนฺตีติ อิมินา ปริยาเยน สมุจฺเฉโท วุตฺโต, ตํตํสมุจฺเฉทกิจฺจสาธนวเสน วา มคฺคสมฺปยุตฺตเนกฺขมฺมาทิวเสน วุตฺตนฺติปิ เวทิตพฺพํ. ปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณสุญฺเญสุ จ อิธ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปหาเนสุ ปเนตฺถ ปฏิปฺปสฺสทฺธิมตฺตตฺตํ นิสฺสฏมตฺตตฺตญฺจ คเหตฺวา วุตฺตํ. ปญฺจสุปิ เอเตสุ สุญฺเญสุ เนกฺขมฺมาทีนิเยว วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณนาเมน วุตฺตานิ. อชฺฌตฺตนฺติ อชฺฌตฺตภูตํ. พหิทฺธาติ พหิทฺธาภูตํ. ทุภโตสุญฺญนฺติ อุภยสุญฺญํ. ปจฺจตฺตาทีสุปิ หิ โต-อิติวจนํ โหติเยว.

ពាក្យថា Nekkhammena kāmacchando tadaṅgasuññoti សេចក្តីថា កាមច្ឆន្ទៈដែលលះបង់ហើយដោយនេក្ខម្មៈ តែងសូន្យចាកអង្គដែលពោលគឺនេក្ខម្មៈនោះ។ មួយវិញទៀត កាមច្ឆន្ទៈណាមួយ តែងសូន្យចាកអង្គដែលពោលគឺនេក្ខម្មៈនោះ ព្រោះនេក្ខម្មៈមិនមានក្នុងកាមច្ឆន្ទៈនោះ។ គប្បីធ្វើការប្រកបសេចក្តីក្នុងបទដែលសេសសល់ យ៉ាងនេះដែរ។ ក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញនូវភាពជាតទង្គសុញ្ញតា ដោយអំណាចនៃឧបចារឈាន និងអប្បនាឈានផង ដោយអំណាចនៃវិបស្សនាផង ដោយគ្រាន់តែមិនមាននៃអង្គនោះៗក្នុងធម៌នោះៗប៉ុណ្ណោះ។ ប៉ុន្តែ ព្រោះមិនមានពាក្យសម្តែងនូវការលះបង់ (ដូចជាពាក្យថា វិក្ខម្ភិតៈ ជាដើម) ក្នុងនិទ្ទេសនេះ ទើបព្រះអង្គទ្រង់បង្ហាញតែវិបស្សនា ដោយធ្វើនូវវិវដ្ដនានុបស្សនាឲ្យជាទីបំផុត តែមិនបានបង្ហាញនូវមគ្គទាំង ៤ ឡើយ។ ក្នុងពាក្យថា Nekkhammena kāmacchando samucchinno ceva suñño cāti ជាដើម គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយវិធីដែលពោលហើយក្នុងវិក្ខម្ភនៈនោះឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ពួកកិលេសទោះបីជាលះបង់ហើយដោយអំណាចនៃតទង្គៈ និងវិក្ខម្ភនៈក្តី ក៏ឈ្មោះថាជាធម៌ដែលកាត់ផ្តាច់ហើយ (សមុច្ឆិន្នៈ) ព្រោះមិនមានការប្រព្រឹត្តទៅជាប្រក្រតីទៀតឡើយ ព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅថាសមុច្ឆេទៈដោយបរិយាយនេះ ឬគប្បីជ្រាបថា ទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃនេក្ខម្មៈជាដើមដែលសម្បយុត្តដោយមគ្គ ដោយអំណាចនៃការសម្រេចនូវកិច្ចកាត់ផ្តាច់នូវកាមច្ឆន្ទៈជាដើមនោះៗ។ ក្នុងបដិប្បស្សទ្ធិសុញ្ញៈ និងនិស្សរណសុញ្ញៈទាំងឡាយ ក៏គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយវិធីដែលពោលហើយក្នុងទីនេះដែរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងតទង្គប្បហាន វិក្ខម្ភនប្បហាន និងសមុច្ឆេទប្បហានទាំងឡាយក្នុងទីនេះ ព្រះអង្គទ្រង់កាន់យកនូវភាពគ្រាន់តែជាការរម្ងាប់ (បដិប្បស្សទ្ធិមត្តៈ) និងភាពគ្រាន់តែជាការរំដោះចេញ (និស្សដមត្តៈ) ហើយត្រាស់ទុក។ ក្នុងសុញ្ញៈទាំង ៥ យ៉ាងនេះ ធម៌មាននេក្ខម្មៈជាដើមនោះឯង ដែលព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់ហៅដោយឈ្មោះថា វិក្ខម្ភនៈ តទង្គៈ សមុច្ឆេទៈ បដិប្បស្សទ្ធិ និងនិស្សរណៈ។ ពាក្យថា Ajjhattanti គឺដែលជាអជ្ឈត្តៈ (ខាងក្នុង)។ ពាក្យថា Bahiddhāti គឺដែលជាពហិទ្ធៈ (ខាងក្រៅ)។ ពាក្យថា Dubhatosuññanti គឺសូន្យទាំងពីរយ៉ាង។ ពិតណាស់ ទោះបីក្នុងពាក្យថា បច្ចត្តៈ (Paccatta) ជាដើម ក៏មានការប្រើប្រាស់បច្ច័យ «តោ» (to) នេះដែរ។

ฉ อชฺฌตฺติกายตนาทีนิ ฉอชฺฌตฺติกายตนาทีนํ ภาเวน สภาคานิ. ปเรหิ วิสภาคานิ. วิญฺญาณกายาติอาทีสุ เจตฺถ กายวจเนน วิญฺญาณาทีนิเยว วุตฺตานิ. เนกฺขมฺเมสนาทีสุ เนกฺขมฺมาทีนิเยว ตทตฺถิเกหิ วิญฺญูหิ เอสียนฺตีติ เอสนา. อถ วา ปุพฺพภาเค เนกฺขมฺมาทีนํ เอสนาปิ กามจฺฉนฺทาทีหิ สุญฺญา, กึ ปน เนกฺขมฺมาทีนีติปิ วุตฺตํ โหติ? ปริคฺคหาทีสุ เนกฺขมฺมาทีนิเยว ปุพฺพภาเค เอสิตานิ อปรภาเค ปริคฺคยฺหนฺตีติ [Pg.245] ปริคฺคโหติ, ปริคฺคหิตานิ ปตฺติวเสน ปฏิลพฺภนฺตีติ ปฏิลาโภติ, ปฏิลทฺธานิ ญาณวเสน ปฏิวิชฺฌียนฺตีติ ปฏิเวโธติ จ วุตฺตานิ. เอกตฺตสุญฺญญฺจ นานตฺตสุญฺญญฺจ สกึเยว ปุจฺฉิตฺวา เอกตฺตสุญฺญํ วิสฺสชฺเชตฺวา นานตฺตสุญฺญํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว สกึ นิคมนํ กตํ. กสฺมา น วิสฺสชฺชิตนฺติ เจ? วุตฺตปริยาเยเนเวตฺถ โยชนา ญายตีติ น วิสฺสชฺชิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – เนกฺขมฺมํ เอกตฺตํ, กามจฺฉนฺโท นานตฺตํ, กามจฺฉนฺโท นานตฺตํ, เนกฺขมฺเมกตฺเตน สุญฺญนฺติ. เอวํ เสเสสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา.

អាយតនៈខាងក្នុង ៦ មានចក្ខាយតនៈជាដើម តែងជាធម៌មានសភាវៈដូចគ្នា (សភាគៈ) ដោយភាពជាអាយតនៈខាងក្នុង ៦ ដូចគ្នា។ តែជាធម៌មានសភាវៈខុសគ្នា (វិភាគៈ) ចាកធម៌ដទៃ។ ក្នុងពាក្យមានពាក្យថា Viññāṇakāyā ជាដើមក្នុងទីនេះ ដោយពាក្យថា កាយ (Kāya) ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកវិញ្ញាណជាដើមនោះឯង។ ក្នុងពាក្យថា Nekkhammesanādīsu ធម៌មាននេក្ខម្មៈជាដើមនោះឯង ដែលពួកវិញ្ញូជនអ្នកប្រាថ្នានូវនេក្ខម្មៈជាដើមនោះស្វែងរក ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ឯសនា (Esanā)។ មួយវិញទៀត ទោះបីជាការស្វែងរកនូវនេក្ខម្មៈជាដើមក្នុងបុព្វភាគ ក៏សូន្យចាកកាមច្ឆន្ទៈជាដើមដែរ ឬមួយក៏ពោលថា ធម៌មាននេក្ខម្មៈជាដើមនោះឯងជាធម៌សូន្យ? ក្នុងបរិគ្គហៈជាដើម ធម៌មាននេក្ខម្មៈជាដើមនោះឯង ដែលបុគ្គលស្វែងរកហើយក្នុងបុព្វភាគ តែងកាន់យកក្នុងអបរភាគ ហេតុនោះ ទើបហៅថា បរិគ្គហៈ, ធម៌ដែលកាន់យកហើយ តែងបានសម្រេចដោយអំណាចនៃការដល់ ហេតុនោះ ទើបហៅថា បដិលាភៈ, ធម៌ដែលបានសម្រេចហើយ តែងចាក់ធ្លុះដឹងដោយអំណាចនៃញាណ ហេតុនោះ ទើបហៅថា បដិវេធៈ។ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យសួរនូវឯកត្តសុញ្ញៈ និងនានត្តសុញ្ញៈក្នុងពេលតែមួយ ហើយឆ្លើយតែឯកត្តសុញ្ញៈ ដោយមិនទាន់ឆ្លើយនានត្តសុញ្ញៈឡើយ ក៏ធ្វើការសរុបសេចក្តីក្នុងពេលតែមួយ។ បើមានសំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាមិនឆ្លើយ? គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គមិនឆ្លើយ ព្រោះការប្រកបសេចក្តីក្នុងទីនេះ អាចដឹងបានដោយវិធីដែលពោលហើយនោះឯង។ ការប្រកបសេចក្តីក្នុងទីនេះ មានដូចតទៅ៖ នេក្ខម្មៈ ឈ្មោះថា ឯកត្តៈ, កាមច្ឆន្ទៈ ឈ្មោះថា នានត្តៈ, កាមច្ឆន្ទៈដែលឈ្មោះថា នានត្តៈ តែងសូន្យចាកនេក្ខម្មៈដែលឈ្មោះថា ឯកត្តៈ។ គប្បីជ្រាបការប្រកបសេចក្តីក្នុងបទដែលសេសសល់ យ៉ាងនេះដែរ។

ขนฺติอาทีสุ เนกฺขมฺมาทีนิเยว ขมนโต รุจฺจนโต ขนฺตีติ, โรจิตานิเยว ปวิสิตฺวา ติฏฺฐนโต อธิฏฺฐานนฺติ, ปวิสิตฺวา ฐิตานํ ยถารุจิเมว เสวนโต ปริโยคาหนนฺติ จ วุตฺตานิ. อิธ สมฺปชาโนติอาทิโก ปรมตฺถสุญฺญนิทฺเทโส ปรินิพฺพานญาณนิทฺเทเส วณฺณิโตเยว.

ក្នុងខន្តិជាដើម ធម៌មាននេក្ខម្មៈជាដើមនោះឯង ព្រោះអត់ធន់ ព្រោះគាប់ចិត្ត ទើបហៅថា ខន្តិ, ធម៌ដែលគាប់ចិត្តហើយនោះឯង ព្រោះចូលទៅឋិតនៅ ទើបហៅថា អធិដ្ឋានៈ, ព្រោះសេពនូវធម៌ដែលចូលទៅឋិតនៅហើយនោះតាមសេចក្តីគាប់ចិត្ត ទើបហៅថា បរិយោគាហនៈ។ ក្នុងទីនេះ បរមត្ថសុញ្ញតានិទ្ទេស មានពាក្យថា Idha sampajāno ជាដើម គឺព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានអធិប្បាយរួចហើយក្នុងបរិនិព្វានញាណនិទ្ទេស។

อิเมสุ จ สพฺเพสุ สุญฺเญสุ สงฺขารสุญฺญํ วิปริณามสุญฺญํ ลกฺขณสุญฺญญฺจ ยถาวุตฺตานํ ธมฺมานํ อญฺญมญฺญอสมฺมิสฺสตาทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ ปน อกุสลปกฺขิกานํ กุสลปกฺขิเกน สุญฺญตา วุตฺตา, เตน อกุสเล อาทีนวทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ ปน กุสลปกฺขิกานํ อกุสลปกฺขิเกน สุญฺญตา วุตฺตา, เตน กุสเล อานิสํสทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ อตฺตตฺตนิยาทีหิ สุญฺญตา วุตฺตา, ตํ สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพิทาชนนตฺถํ. อคฺคสุญฺญํ ปรมตฺถสุญฺญญฺจ นิพฺพาเน อุสฺสาหชนนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

ក្នុងបណ្តាសុញ្ញៈទាំងពួងនេះ សង្ខារសុញ្ញៈ វិបរិណាមសុញ្ញៈ និងលក្ខណសុញ្ញៈ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញនូវភាពមិនលាយឡំគ្នាទៅវិញទៅមកនៃធម៌ទាំងឡាយតាមដែលពោលហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវារៈណាដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងនូវភាពសូន្យនៃធម៌ខាងចំណែកអកុសល ចាកធម៌ខាងចំណែកកុសល ព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងនូវវារៈនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវទោសក្នុងអកុសលធម៌។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងវារៈណាដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងនូវភាពសូន្យនៃធម៌ខាងចំណែកកុសល ចាកធម៌ខាងចំណែកអកុសល ព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងនូវវារៈនោះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអានិសង្សក្នុងកុសលធម៌។ ក្នុងវារៈណាដែលព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងនូវភាពសូន្យចាកខ្លួន និងរបស់ខ្លួនជាដើម ព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងនូវវារៈនោះ ដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីនឿយណាយ (និព្វិទា) ឲ្យកើតឡើងក្នុងសង្ខារទាំងពួង។ គប្បីជ្រាបថា អគ្គសុញ្ញៈ និងបរមត្ថសុញ្ញៈ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីញ៉ាំងសេចក្តីព្យាយាម (ឧស្សាហៈ) ឲ្យកើតឡើងក្នុងព្រះនិព្វាន។

เตสุ อคฺคสุญฺญญฺจ ปรมตฺถสุญฺญญฺจาติ ทฺเว สุญฺญานิ อตฺถโต เอกเมว นิพฺพานํ อคฺคปรมตฺถวเสน สอุปาทิเสสอนุปาทิเสสวเสน จ ทฺวิธา กตฺวา วุตฺตํ. ตานิ ทฺเว อตฺตตฺตนิยสุญฺญโต สงฺขารสุญฺญโต จ สภาคานิ. ‘‘สุญฺญสุญฺญํ อชฺฌตฺตสุญฺญํ พหิทฺธาสุญฺญํ ทุภโตสุญฺญํ สภาคสุญฺญํ วิสภาคสุญฺญ’’นฺติ อิมานิ ฉ สุญฺญานิ สุญฺญสุญฺญเมว โหติ. อชฺฌตฺตาทิเภทโต ปน ฉธา วุตฺตานิ. ตานิ ฉ จ อตฺตตฺตนิยาทิสุญฺญโต สภาคานิ. สงฺขารวิปริณามลกฺขณสุญฺญานิ, วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณสุญฺญานิ, เอสนาปริคฺคหปฏิลาภปฏิเวธสุญฺญานิ, เอกตฺตนานตฺตสุญฺญานิ, ขนฺติอธิฏฺฐานปริโยคาหนสุญฺญานิ จาติ สตฺตรส สุญฺญานิ อตฺตนิ อวิชฺชมาเนหิ เตหิ เตหิ ธมฺเมหิ สุญฺญตฺตา อวิชฺชมานานํ วเสน วิสุํ วิสุํ วุตฺตานิ. สงฺขารวิปริณามลกฺขณสุญฺญานิ ปน [Pg.246] อิตเรน อิตเรน อสมฺมิสฺสวเสน สภาคานิ, วิกฺขมฺภนาทีนิ ปญฺจ กุสลปกฺเขน สุญฺญตฺตา สภาคานิ, เอสนาทีนิ จตฺตาริ, ขนฺติอาทีนิ จ ตีณิ อกุสลปกฺเขน สุญฺญตฺตา สภาคานิ, เอกตฺตนานตฺตสุญฺญานิ อญฺญมญฺญปฏิปกฺขวเสน สภาคานิ.

ក្នុងបណ្តាសុញ្ញៈទាំងនោះ សុញ្ញៈទាំងពីរគឺ អគ្គសុញ្ញៈ និងបរមត្ថសុញ្ញៈ ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើឲជាពីរយ៉ាង ដោយអំណាចនៃអគ្គៈ និងបរមត្ថៈផង ដោយអំណាចនៃសឧបាទិសេសនិព្វាន និងអនុបាទិសេសនិព្វានផង ហើយត្រាស់សម្តែងនូវព្រះនិព្វានដែលដោយអត្ថគឺតែមួយនោះឯង។ សុញ្ញៈទាំងពីរនោះ តែងជាធម៌មានសភាវៈដូចគ្នា (សភាគៈ) ដោយភាពជាធម៌សូន្យចាកខ្លួន និងរបស់ខ្លួនផង ដោយភាពជាធម៌សូន្យចាកសង្ខារផង។ សុញ្ញៈទាំង ៦ យ៉ាងនេះគឺ «សុញ្ញសុញ្ញៈ អជ្ឈត្តសុញ្ញៈ ពហិទ្ធាសុញ្ញៈ ទុភតោសុញ្ញៈ សភាគសុញ្ញៈ វិភាគសុញ្ញៈ» តែងជាសុញ្ញសុញ្ញៈពិតប្រាកដ។ ប៉ុន្តែ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកជា ៦ យ៉ាង ដោយការបែងចែកមានអជ្ឈត្តៈជាដើម។ សុញ្ញៈទាំង ៦ នោះ ក៏ជាធម៌មានសភាវៈដូចគ្នា ដោយភាពជាធម៌សូន្យចាកខ្លួន និងរបស់ខ្លួនជាដើម។ សុញ្ញៈទាំង ១៧ យ៉ាងគឺ សង្ខារសុញ្ញៈ វិបរិណាមសុញ្ញៈ លក្ខណសុញ្ញៈ ១ ក្រុម, វិក្ខម្ភនសុញ្ញៈ តទង្គសុញ្ញៈ សមុច្ឆេទសុញ្ញៈ បដិប្បស្សទ្ធិសុញ្ញៈ និស្សរណសុញ្ញៈ ១ ក្រុម, ឯសនាសុញ្ញៈ បរិគ្គហសុញ្ញៈ បដិលាភសុញ្ញៈ បដិវេធសុញ្ញៈ ១ ក្រុម, ឯកត្តសុញ្ញៈ នានត្តសុញ្ញៈ ១ ក្រុម, ខន្តិសុញ្ញៈ អធិដ្ឋានសុញ្ញៈ បរិយោគាហនសុញ្ញៈ ១ ក្រុម ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយឡែកៗពីគ្នា ដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយដែលមិនមានប្រាកដ ព្រោះសូន្យចាកធម៌នោះៗដែលមិនមានប្រាកដក្នុងខ្លួន។ ចំណែកឯ សង្ខារសុញ្ញៈ វិបរិណាមសុញ្ញៈ និងលក្ខណសុញ្ញៈ តែងជាធម៌មានសភាវៈដូចគ្នា ដោយអំណាចនៃការមិនលាយឡំគ្នាមួយនឹងមួយ, សុញ្ញៈទាំង ៥ មានវិក្ខម្ភនៈជាដើម តែងជាធម៌មានសភាវៈដូចគ្នា ព្រោះសូន្យដោយចំណែកកុសល, សុញ្ញៈទាំង ៤ មានឯសនៈជាដើម និងសុញ្ញៈទាំង ៣ មានខន្តិជាដើម តែងជាធម៌មានសភាវៈដូចគ្នា ព្រោះសូន្យដោយចំណែកអកុសល, ឯកត្តសុញ្ញៈ និងនានត្តសុញ្ញៈ តែងជាធម៌មានសភាវៈដូចគ្នា ដោយអំណាចនៃការជាបដិបក្ខ (ផ្ទុយគ្នា) ទៅវិញទៅមក។

สพฺเพ ธมฺมา สมาเสน, ติธา ทฺเวธา ตเถกธา;

สุญฺญาติ สุญฺญตฺถวิทู, วณฺณยนฺตีธ สาสเน.

«ធម៌ទាំងពួង ដោយសង្ខេប តែងសូន្យដោយវិធី ៣ យ៉ាង ខ្លះ ២ យ៉ាង ខ្លះ ១ យ៉ាង ខ្លះ យ៉ាងនោះឯង ពួកបណ្ឌិតអ្នកដឹងនូវអត្ថនៃសុញ្ញៈ តែងពោលសរសើរក្នុងព្រះសាសនានេះ។»

กถํ? สพฺเพ ตาว โลกิยา ธมฺมา ธุวสุภสุขอตฺตวิรหิตตฺตา ธุวสุภสุขอตฺตสุญฺญา. มคฺคผลธมฺมา ธุวสุขตฺตวิรหิตตฺตา ธุวสุขตฺตสุญฺญา. อนิจฺจตฺตาเยว สุเขน สุญฺญา. อนาสวตฺตา น สุเภน สุญฺญา. นิพฺพานธมฺโม อตฺตสฺเสว อภาวโต อตฺตสุญฺโญ. โลกิยโลกุตฺตรา ปน สพฺเพปิ สงฺขตา ธมฺมา สตฺตสฺส กสฺสจิ อภาวโต สตฺตสุญฺญา. อสงฺขโต นิพฺพานธมฺโม เตสํ สงฺขารานมฺปิ อภาวโต สงฺขารสุญฺโญ. สงฺขตาสงฺขตา ปน สพฺเพปิ ธมฺมา อตฺตสงฺขาตสฺส ปุคฺคลสฺส อภาวโต อตฺตสุญฺญาติ.

ដូចម្តេច? ជាបឋម លោកិយធម៌ទាំងពួង ព្រោះតែប្រាសចាកភាពជាធម៌ទៀងទាត់ ភាពជាធម៌ល្អ ភាពជាសុខ និងភាពជាខ្លួន (អត្តា) ទើបឈ្មោះថា សូន្យចាកភាពទៀងទាត់ ភាពល្អ ភាពជាសុខ និងភាពជាខ្លួន។ មគ្គផលធម៌ទាំងឡាយ ព្រោះតែប្រាសចាកភាពជាធម៌ទៀងទាត់ ភាពជាសុខ និងភាពជាខ្លួន ទើបឈ្មោះថា សូន្យចាកភាពទៀងទាត់ ភាពជាសុខ និងភាពជាខ្លួន។ ព្រោះតែភាពមិនទៀង (អនិច្ចភាព) នោះឯង មគ្គផលធម៌ទាំងឡាយ ទើបសូន្យចាកសុខៈ។ ព្រោះតែភាពមិនមានអាសវៈ មគ្គផលធម៌ទាំងឡាយ ទើបមិនសូន្យចាកសុភៈ (ភាពល្អ)។ ចំណែកឯនិព្វានធម៌ ព្រោះតែមិនមានអត្តា ទើបឈ្មោះថា សូន្យចាកអត្តា។ មួយវិញទៀត សង្ខតធម៌ទាំងពួង ទាំងលោកិយ និងលោកុត្តរៈ ព្រោះតែមិនមានសត្វណាមួយ ទើបឈ្មោះថា សូន្យចាកសត្វ។ អសង្ខតធម៌ គឺនិព្វានធម៌ ព្រោះតែមិនមានសង្ខារទាំងឡាយនោះ ទើបឈ្មោះថា សូន្យចាកសង្ខារ។ មួយវិញទៀត ធម៌ទាំងពួង ទាំងសង្ខតៈ និងអសង្ខតៈ ព្រោះតែមិនមានបុគ្គលដែលហៅថាអត្តា ទើបឈ្មោះថា សូន្យចាកអត្តា ដូច្នេះឯង។

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถาย

ក្នុងសទ្ធម្មប្បកាសិនី អដ្ឋកថាបដិសម្ភិទាមគ្គ

สุญฺญกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយសូន្យកថា ចប់ហើយ។

ยุคนทฺธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយយុគនទ្ធវគ្គ ចប់ហើយ។

นิฏฺฐิตา จ มชฺฌิมวคฺคสฺส อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីដែលមិនធ្លាប់មាន នៃមជ្ឈិមវគ្គ ក៏ចប់ហើយ។

(๓) ปญฺญาวคฺโค

(៣) បញ្ញាវគ្គ

๑. มหาปญฺญากถา

១. មហាបញ្ញាកថា

มหาปญฺญากถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយមហាបញ្ញាកថា

๑. อิทานิ [Pg.247] วิเสสโต ปญฺญาปทฏฺฐานภูตาย สุญฺญกถาย อนนฺตรํ กถิตาย ปญฺญากถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ อาทิโต ตาว สตฺตสุ อนุปสฺสนาสุ เอเกกมูลกา สตฺต ปญฺญา ปุจฺฉาปุพฺพงฺคมํ กตฺวา นิทฺทิฏฺฐา, ปุน สตฺตานุปสฺสนามูลกา เอเกกุตฺตรมูลกา จ ติสฺโส ปญฺญา ปุจฺฉํ อกตฺวาว นิทฺทิฏฺฐา, เอวมาทิโต ทสปญฺญาปาริปูรี นิทฺทิฏฺฐา. ตตฺถ อนิจฺจานุปสฺสนา ตาว ยสฺมา อนิจฺจโต ทิฏฺเฐสุ สงฺขาเรสุ ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺข’’นฺติ ทุกฺขโต จ ‘‘ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ อนตฺตโต จ ชวติ, ตสฺมา สา ภาวิตา พหุลีกตา ชวนปญฺญํ ปริปูเรติ. สา หิ สกวิสเยสุ ชวตีติ ชวนา, ชวนา จ สา ปญฺญา จาติ ชวนปญฺญา. ทุกฺขานุปสฺสนา สมาธินฺทฺริยนิสฺสิตตฺตา พลวตี หุตฺวา ปณิธึ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลติ, ตสฺมา นิพฺเพธิกปญฺญํ ปริปูเรติ. สา หิ นิพฺพิชฺฌตีติ นิพฺเพธิกา, นิพฺเพธิกา จ สา ปญฺญา จาติ นิพฺเพธิกปญฺญา. อนตฺตานุปสฺสนา สุญฺญตาทสฺสเนน วุทฺธิปฺปตฺติยา มหตฺตปฺปตฺตตฺตา มหาปญฺญํ ปริปูเรติ. สา หิ วุทฺธิปฺปตฺตตฺตา มหตี จ สา ปญฺญา จาติ มหาปญฺญา. นิพฺพิทานุปสฺสนา ยสฺมา ติสฺสนฺนํเยว อนุปสฺสนานํ ปุริมโตปิ อาเสวนาย พลปฺปตฺตาวตฺถตฺตา สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทนสมตฺถา หุตฺวา ติกฺขา โหติ, ตสฺมา ติกฺขปญฺญํ ปริปูเรติ. วิราคานุปสฺสนาปิ ยสฺมา ติสฺสนฺนํเยว อนุปสฺสนานํ ปุริมโตปิ อาเสวนาพลปฺปตฺตานํ วุทฺธตราวตฺถตฺตา สพฺพสงฺขาเรหิ วิรชฺชนสมตฺถา หุตฺวา วิปุลา โหติ, ตสฺมา วิปุลปญฺญํ ปริปูเรติ.

១. ឥឡូវនេះ ជាការអធិប្បាយសេចក្តីដែលមិនធ្លាប់មាន នៃបញ្ញាកថា ដែលសម្តែងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីសូន្យកថា ដែលជាបទដ្ឋាន (បទដ្ឋានភូត) នៃបញ្ញាជាពិសេស។ ក្នុងបញ្ញាកថានោះ ជាដំបូង បញ្ញា ៧ ប្រការ ដែលមានអនុបស្សនា ១ៗ ជាមូល ក្នុងអនុបស្សនា ៧ ប្រការ ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយមានការសួរនាំជាប្រធាន (មានបុច្ឆាជាបុព្វង្គមៈ)។ មួយវិញទៀត បញ្ញា ៣ ប្រការ ដែលមានអនុបស្សនា ៧ ជាមូល និងមានអនុបស្សនាក្រោយៗ លើសឡើងទៅ ១ៗ ជាមូល ត្រូវបានសម្តែងឡើងដោយមិនបាច់មានការសួរនាំឡើយ។ ការបំពេញបញ្ញា ១០ ប្រការឲ្យបរិបូណ៌ តាំងពីដំបូងមក ត្រូវបានសម្តែងឡើងយ៉ាងនេះ។ ក្នុងបញ្ញាទាំងនោះ ជាបឋម អនិច្ចានុបស្សនា ព្រោះតែការយល់ឃើញក្នុងសង្ខារទាំងឡាយដោយភាពមិនទៀងថា 'របស់ណាដែលមិនទៀង របស់នោះជាទុក្ខ' ហើយយល់ឃើញដោយភាពជាទុក្ខ និងយល់ឃើញថា 'របស់ណាជាទុក្ខ របស់នោះជាអនត្តា' ដោយភាពជាអនត្តា រមែងស្ទុះទៅ (ជវតិ) ហេតុនោះ អនិច្ចានុបស្សនានោះ ដែលបុគ្គលបានចម្រើន ធ្វើឲ្យរយៗហើយ រមែងញ៉ាំងជវនបញ្ញាឲ្យបរិបូណ៌។ ព្រោះថា បញ្ញានោះ រមែងស្ទុះទៅក្នុងវិស័យរបស់ខ្លួន ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ជវនៈ, បញ្ញាផង ជាជវនៈផង ទើបឈ្មោះថា ជវនបញ្ញា។ ទុក្ខានុបស្សនា ព្រោះតែអាស្រ័យនូវសមាធិន្ទ្រិយ ទើបមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា ហើយទម្លុះទម្លាយ (និព្វិជ្ឈតិ) នូវសេចក្តីប្រាថ្នា (បណិធិ) ហេតុនោះ ទើបញ៉ាំងនិព្វេធិកបញ្ញាឲ្យបរិបូណ៌។ ព្រោះថា បញ្ញានោះ រមែងទម្លុះទម្លាយ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា និព្វេធិកា, បញ្ញាផង ជានិព្វេធិកាផង ទើបឈ្មោះថា និព្វេធិកបញ្ញា។ អនត្តានុបស្សនា ព្រោះតែការឃើញនូវសេចក្តីសូន្យ (សុញ្ញតទស្សនៈ) ដល់នូវសេចក្តីចម្រើន និងដល់នូវភាពជាធំ ទើបញ៉ាំងមហាបញ្ញាឲ្យបរិបូណ៌។ ព្រោះថា បញ្ញានោះ ដល់នូវសេចក្តីចម្រើន ទើបឈ្មោះថា ធំ (មហតី), បញ្ញាផង ជាធំផង ទើបឈ្មោះថា មហាបញ្ញា។ និព្វិទានុបស្សនា ព្រោះតែការសេពគប់ (អាសេវនៈ) នូវអនុបស្សនាទាំង ៣ នោះឯង សូម្បីតែមុនៗ ក៏ដល់នូវសេចក្តីមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា រមែងជាធម៌អាចនឿយណាយក្នុងសង្ខារទាំងពួង ហើយជាបញ្ញាមុតស្រួច (តិក្ខា) ហេតុនោះ ទើបញ៉ាំងតិក្ខបញ្ញាឲ្យបរិបូណ៌។ សូម្បីតែវិរាគានុបស្សនា ព្រោះតែការសេពគប់នូវអនុបស្សនាទាំង ៣ នោះឯង សូម្បីតែមុនៗ ក៏ដល់នូវសេចក្តីមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា និងដល់នូវសេចក្តីចម្រើនក្រៃលែងឡើង រមែងជាធម៌អាចប្រាសចាកតម្រេកចាកសង្ខារទាំងពួង ហើយជាបញ្ញាធំទូលាយ (វិបុលា) ហេតុនោះ ទើបញ៉ាំងវិបុលបញ្ញាឲ្យបរិបូណ៌។

นิโรธานุปสฺสนาปิ ยสฺมา ติสฺสนฺนํเยว อนุปสฺสนานํ ปุริมโตปิ อาเสวนาพลปฺปตฺตานํ วุทฺธตราวตฺถตฺตา วยลกฺขณวเสน สพฺพสงฺขารานํ นิโรธทสฺสนสมตฺถา หุตฺวา คมฺภีรา โหติ, ตสฺมา คมฺภีรปญฺญํ ปริปูเรติ. นิโรโธ หิ อุตฺตานปญฺเญหิ อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐตฺตา คมฺภีโร, ตสฺมึ คมฺภีเร คาธปฺปตฺตา ปญฺญาปิ คมฺภีรา. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาปิ ยสฺมา ติสฺสนฺนํเยว อนุปสฺสนานํ ปุริมโตปิ อาเสวนาพลปฺปตฺตานํ วุทฺธตราวตฺถตฺตา วยลกฺขณวเสน สพฺพสงฺขารปฏินิสฺสชฺชนสมตฺถา หุตฺวา อสามนฺตา โหติ, วุทฺธิปริยนฺตปฺปตฺตตฺตา ฉหิ ปญฺญาหิ ทูเร โหตีติ อตฺโถ. ตสฺมา [Pg.248] สยํ อสามนฺตตฺตา อสามนฺตปญฺญํ ปริปูเรติ. สา หิ เหฏฺฐิมปญฺญาหิ ทูรตฺตา อสามนฺตา, อสมีปา วา ปญฺญาติ อสามนฺตปญฺญา. ปณฺฑิจฺจํ ปริปูเรนฺตีติ ปณฺฑิตภาวํ ปริปูเรนฺติ. ยสฺมา ยถาวุตฺตา สตฺต ปญฺญา ปริปุณฺณา ภาเวตฺวา ปณฺฑิตลกฺขณปฺปตฺโต สิขปฺปตฺตวุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาสงฺขาเตหิ สงฺขารุเปกฺขานุโลมโคตฺรภุญาเณหิ ปณฺฑิโต หุตฺวา ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต โหติ, ตสฺมา ‘‘ปณฺฑิจฺจํ ปริปูเรนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

សូម្បីតែនិរោធានុបស្សនា ព្រោះតែការសេពគប់នូវអនុបស្សនាទាំង ៣ នោះឯង សូម្បីតែមុនៗ ក៏ដល់នូវសេចក្តីមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា និងដល់នូវសេចក្តីចម្រើនក្រៃលែងឡើង រមែងជាធម៌អាចឃើញនូវការរលត់នៃសង្ខារទាំងពួង ដោយអំណាចនៃវយលក្ខណៈ (លក្ខណៈនៃសេចក្តីវិនាស) ហើយជាបញ្ញាជ្រាលជ្រៅ (គម្ភីរា) ហេតុនោះ ទើបញ៉ាំងគម្ភីរបញ្ញាឲ្យបរិបូណ៌។ ព្រោះថា និរោធ (ការរលត់) នោះ ជាធម៌ជ្រាលជ្រៅ ព្រោះតែបុគ្គលមានបញ្ញារាក់ៗ មិនអាចបាននូវទីពឹងបានឡើយ, សូម្បីតែបញ្ញាដែលចុះស៊ប់ក្នុងធម៌ដ៏ជ្រាលជ្រៅនោះ ក៏ឈ្មោះថា ជ្រាលជ្រៅដែរ។ សូម្បីតែបដិនិស្សគ្គានុបស្សនា ព្រោះតែការសេពគប់នូវអនុបស្សនាទាំង ៣ នោះឯង សូម្បីតែមុនៗ ក៏ដល់នូវសេចក្តីមានកម្លាំងខ្លាំងក្លា និងដល់នូវសេចក្តីចម្រើនក្រៃលែងឡើង រមែងជាធម៌អាចលះបង់ចោលនូវសង្ខារទាំងពួង ដោយអំណាចនៃវយលក្ខណៈ ហើយជាបញ្ញាមិនជិតដិត (អសាមន្តា) គឺមានសេចក្តីថា ព្រោះតែដល់នូវទីបំផុតនៃសេចក្តីចម្រើន ទើបនៅឆ្ងាយចាកបញ្ញាទាំង ៦ នោះឯង។ ហេតុនោះ ព្រោះតែខ្លួនឯងជាធម៌មិនជិតដិត ទើបញ៉ាំងអសាមន្តបញ្ញាឲ្យបរិបូណ៌។ ព្រោះថា បញ្ញានោះ ព្រោះតែនៅឆ្ងាយចាកបញ្ញាថ្នាក់ក្រោមទាំងឡាយ ទើបឈ្មោះថា អសាមន្តា ឬថា បញ្ញាមិនជិតដិត ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា អសាមន្តបញ្ញា។ ពាក្យថា ញ៉ាំងបណ្ឌិត្យឲ្យបរិបូណ៌ គឺញ៉ាំងភាពជាបណ្ឌិត (បណ្ឌិតភាព) ឲ្យបរិបូណ៌។ ព្រោះថា បុគ្គលដែលបានចម្រើននូវបញ្ញាទាំង ៧ ដូចដែលបានពោលមកហើយនោះ ឲ្យបរិបូណ៌ រហូតដល់នូវលក្ខណៈនៃបណ្ឌិត ជាបណ្ឌិតដោយសារសង្ខារុបេក្ខាញាណ អនុលោមញាណ និងគោត្រភូញាណ ដែលហៅថា វុដ្ឋាគាមិនីវិបស្សនាដល់នូវកំពូល ហើយជាអ្នកប្រកបដោយបណ្ឌិត្យ ហេតុនោះ ទើបពោលថា 'ញ៉ាំងបណ្ឌិត្យឲ្យបរិបូណ៌'។

อฏฺฐ ปญฺญาติ ปณฺฑิจฺจสงฺขาตาย ปญฺญาย สห สพฺพา อฏฺฐ ปญฺญา. ปุถุปญฺญํ ปริปูเรนฺตีติ ยสฺมา เตน ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต หุตฺวา โส ปณฺฑิโต โคตฺรภุญาณานนฺตรํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา โลกุตฺตรภาวปฺปตฺติยา โลกิยโต ปุถุภูตตฺตา วิสุํภูตตฺตา ปุถุปญฺญาติสงฺขาตํ มคฺคผลปญฺญํ ปาปุณาติ, ตสฺมา ‘‘อฏฺฐ ปญฺญา ปุถุปญฺญํ ปริปูเรนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

ពាក្យថា បញ្ញា ៨ គឺបញ្ញាទាំង ៨ ទាំងអស់ ព្រមទាំងបញ្ញាដែលហៅថាបណ្ឌិត្យ។ ពាក្យថា ញ៉ាំងបុថុបញ្ញាឲ្យបរិបូណ៌ ព្រោះថា បណ្ឌិតនោះ កាលបើប្រកបដោយបណ្ឌិត្យនោះហើយ ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីគោត្រភូញាណ រមែងធ្វើនូវព្រះនិព្វានឲ្យជាអារម្មណ៍ ហើយដល់នូវមគ្គផលបញ្ញា ដែលហៅថា បុថុបញ្ញា ព្រោះតែដល់នូវភាពជាលោកុត្តរៈ និងព្រោះតែភាពជាធម៌ធំទូលាយ និងប្លែកចាកលោកិយបញ្ញា ហេតុនោះ ទើបពោលថា 'បញ្ញា ៨ ញ៉ាំងបុថុបញ្ញាឲ្យបរិបូណ៌'។

อิมา นว ปญฺญาติอาทีสุ ตสฺเสว กเมน อธิคตมคฺคผลสฺส อริยปุคฺคลสฺส ปณีตโลกุตฺตรธมฺโมปโยเคน ปณีตจิตฺตสนฺตานตฺตา ปหฏฺฐากาเรเนว จ ปวตฺตมานจิตฺตสนฺตานสฺส ผลานนฺตรํ โอติณฺณภวงฺคโต วุฏฺฐิตสฺส มคฺคปจฺจเวกฺขณา, ตโต จ ภวงฺคํ โอตริตฺวา วุฏฺฐิตสฺส ผลปจฺจเวกฺขณา, อิมินาว นเยน ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขณา, อวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณา, นิพฺพานปจฺจเวกฺขณาติ ปญฺจ ปจฺจเวกฺขณา ปวตฺตนฺติ. ตาสุ ปจฺจเวกฺขณาสุ มคฺคปจฺจเวกฺขณา ผลปจฺจเวกฺขณา จ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา โหติ. กถํ? ‘‘ยํกิญฺจิ ปจฺจยสมฺภูตํ นิพฺพานํ ภาสิตตฺโถ วิปาโก กิริยาติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา อตฺโถ’’ติ อภิธมฺเม ปาฬึ อนุคนฺตฺวา ตทฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. นิพฺพานสฺส จ อตฺถตฺตา ตทารมฺมณํ มคฺคผลญาณํ ‘‘อตฺเถสุ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๘; ปฏิ. ม. ๑.๑๑๐) วจนโต อตฺถปฏิสมฺภิทา โหติ. ตสฺส อตฺถปฏิสมฺภิทาภูตสฺส มคฺคผลญาณสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณํ ‘‘ญาเณสุ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา’’ติ วจนโต ปฏิภานปฏิสมฺภิทา โหติ. สา จ ปจฺจเวกฺขณปญฺญา หาสากาเรน ปวตฺตมานจิตฺตสนฺตานสฺส หาสปญฺญา นาม โหติ. ตสฺมา นว ปญฺญา หาสปญฺญํ ปริปูเรนฺตีติ จ หาสปญฺญา ปฏิภานปฏิสมฺภิทาติ จ วุตฺตํ. สพฺพปฺปการาปิ ปญฺญา ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส ปากฏกรณสงฺขาเตน ปญฺญาปนฏฺเฐน ปญฺญา, เตน เตน วา ปกาเรน ธมฺเม ชานาตีติ ปญฺญา.

ក្នុងពាក្យថា បញ្ញា ៩ ទាំងនេះជាដើម ព្រោះតែអរិយបុគ្គលនោះឯង ដែលបានសម្រេចមគ្គនិងផលតាមលំដាប់ មានសន្តានចិត្តដ៏ឧត្តម ដោយការប្រកបនូវលោកុត្តរធម៌ដ៏ឧត្តម និងមានសន្តានចិត្តប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈរីករាយ (បហដ្ឋាការៈ) នោះឯង កាលបើចេញចាកភវង្គដែលចុះស៊ប់ក្នុងលំដាប់នៃផលហើយ រមែងមានមគ្គបច្ចវេក្ខណៈ (ការពិចារណាមគ្គ) បន្ទាប់ពីនោះ កាលបើចុះស៊ប់ក្នុងភវង្គហើយចេញមកវិញ រមែងមានផលបច្ចវេក្ខណៈ (ការពិចារណាផល) ដោយន័យនេះឯង បច្ចវេក្ខណៈ ៥ ប្រការ គឺការពិចារណាកិលេសដែលលះបង់ហើយ ការពិចារណាកិលេសដែលនៅសេសសល់ និងការពិចារណាព្រះនិព្វាន រមែងប្រព្រឹត្តទៅ។ ក្នុងបច្ចវេក្ខណៈទាំងឡាយនោះ មគ្គបច្ចវេក្ខណៈ និងផលបច្ចវេក្ខណៈ គឺជាបដិភាណបដិសម្ភិទា។ ដូចម្តេច? ក្នុងអភិធម្ម ស្របតាមព្រះបាលី មានសម្តែងទុកក្នុងអដ្ឋកថានោះថា 'ធម៌ ៥ ប្រការនេះ គឺរបស់ណាមួយដែលកើតអំពីបច្ច័យ ព្រះនិព្វាន សេចក្តីនៃពាក្យដែលពោលហើយ វិបាក និងកិរិយា ឈ្មោះថា អត្ថៈ'។ ព្រោះតែព្រះនិព្វានជាអត្ថៈ មគ្គផលញាណដែលមានព្រះនិព្វាននោះជាអារម្មណ៍ ទើបជាអត្ថបដិសម្ភិទា ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា 'ញាណក្នុងអត្ថៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា អត្ថបដិសម្ភិទា'។ ញាណដែលពិចារណានូវមគ្គផលញាណ ដែលជាអត្ថបដិសម្ភិទានោះ ឈ្មោះថា បដិភាណបដិសម្ភិទា ព្រោះព្រះពុទ្ធដីកាថា 'ញាណក្នុងញាណទាំងឡាយ ឈ្មោះថា បដិភាណបដិសម្ភិទា'។ សូម្បីតែបច្ចវេក្ខណបញ្ញានោះ នៃបុគ្គលដែលមានសន្តានចិត្តប្រព្រឹត្តទៅដោយអាការៈរីករាយ រមែងឈ្មោះថា ហាសបញ្ញា (បញ្ញាធ្វើឲ្យរីករាយ)។ ហេតុនោះ ទើបពោលថា 'បញ្ញា ៩ ញ៉ាំងហាសបញ្ញាឲ្យបរិបូណ៌' ខ្លះ និងពោលថា 'ហាសបញ្ញា គឺបដិភាណបដិសម្ភិទា' ខ្លះ។ សូម្បីតែបញ្ញាគ្រប់ប្រការ ឈ្មោះថា បញ្ញា ព្រោះអត្ថថាធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់ (បាកដករណៈ) នូវអត្ថៈនោះៗ ឬថា ឈ្មោះថា បញ្ញា ព្រោះដឹងច្បាស់នូវធម៌ទាំងឡាយដោយប្រការនោះៗ។

ตสฺสาติ [Pg.249] ตสฺส วุตฺตปฺปการสฺส อริยปุคฺคลสฺส. กรณตฺเถ สามิวจนํ. อตฺถววตฺถานโตติ ยถาวุตฺตสฺส ปญฺจวิธสฺส อตฺถสฺส ววตฺถาปนวเสน. วุตฺตมฺปิ เจตํ สมณกรณียกถายํ ‘‘เหตุผลํ นิพฺพานํ วจนตฺโถ อถ วิปากํ กิริยาติ อตฺเถ ปญฺจ ปเภเท ปฐมนฺตปเภทคตํ ญาณ’’นฺติ. อธิคตา โหตีติ ปฏิลทฺธา โหติ. สาเยว ปฏิลาภสจฺฉิกิริยาย สจฺฉิกตา. ปฏิลาภผสฺเสเนว ผสฺสิตา ปญฺญาย. ธมฺมววตฺถานโตติ ‘‘โย โกจิ ผลนิพฺพตฺตโก เหตุ อริยมคฺโค ภาสิตํ กุสลํ อกุสลนฺติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา ธมฺโม’’ติ อภิธมฺเม ปาฬิยานุสาเรน วุตฺตานํ ปญฺจนฺนํ ธมฺมานํ ววตฺถาปนวเสน. วุตฺตมฺปิ เจตํ สมณกรณียกถายํ ‘‘เหตุ อริยมคฺโค วจนํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจาติ ธมฺเม ปญฺจ ปเภเท ทุติยนฺตปเภทคตํ ญาณ’’นฺติ. นิรุตฺติววตฺถานโตติ เตสํ เตสํ อตฺถธมฺมานํ อนุรูปนิรุตฺตีนํ ววตฺถาปนวเสน. ปฏิภานววตฺถานโตติ ปฏิภานสงฺขาตานํ ติณฺณํ ปฏิสมฺภิทาญาณานํ ววตฺถาปนวเสน. ตสฺสิมาติ นิคมนวจนเมตํ.

ពាក្យថា តស្ស គឺរបស់អរិយបុគ្គលដែលមានប្រការពោលហើយនោះ។ សាមីវចនៈ (វិភត្តិទី ៦) ប្រើក្នុងអត្ថនៃករណៈ (ឧបករណ៍)។ ពាក្យថា អត្ថវវត្ថានតោ គឺដោយអំណាចនៃការកំណត់នូវអត្ថ ៥ ប្រការ ដូចដែលបានពោលហើយ។ សេចក្តីនេះ សូម្បីតែក្នុងសមណករណីយកថា ក៏មានសម្តែងទុកថា 'ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកទី ១ ក្នុងចំណែកទាំង ៥ នៃអត្ថ គឺហេតុផល ព្រះនិព្វាន សេចក្តីនៃពាក្យ វិបាក និងកិរិយា'។ ពាក្យថា សម្រេចហើយ (អធិគតា ហោតិ) គឺបានសម្រេចហើយ។ ញាណនោះឯង ត្រូវបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ដោយការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវការបានសម្រេច។ ត្រូវបានពាល់ត្រូវដោយបញ្ញា ដោយការពាល់ត្រូវនៃការបានសម្រេចនោះឯង។ ពាក្យថា ធម្មវវត្ថានតោ គឺដោយអំណាចនៃការកំណត់នូវធម៌ ៥ ប្រការ ដែលសម្តែងទុកក្នុងអភិធម្ម ស្របតាមព្រះបាលីថា 'ធម៌ ៥ ប្រការនេះ គឺហេតុណាមួយដែលញ៉ាំងផលឲ្យកើតឡើង អរិយមគ្គ ព្រះភាសិត កុសល និងអកុសល ឈ្មោះថា ធម៌'។ សេចក្តីនេះ សូម្បីតែក្នុងសមណករណីយកថា ក៏មានសម្តែងទុកថា 'ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងចំណែកទី ២ ក្នុងចំណែកទាំង ៥ នៃធម៌ គឺហេតុ អរិយមគ្គ ព្រះវាចា កុសល និងអកុសល'។ ពាក្យថា និរុត្តិវវត្ថានតោ គឺដោយអំណាចនៃការកំណត់នូវនិរុត្តិ (ភាសា) ដ៏សមគួរដល់អត្ថនិងធម៌នោះៗ។ ពាក្យថា បដិភាណវវត្ថានតោ គឺដោយអំណាចនៃការកំណត់នូវបដិសម្ភិទាញាណ ៣ ប្រការ ដែលហៅថា បដិភាណៈ។ ពាក្យថា តស្សិមា នេះ ជាពាក្យសរុប (និគមនវចនៈ)។

๒. เอวํ สพฺพสงฺคาหกวเสน อนุปสฺสนานํ วิเสสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วตฺถุเภทวเสน ทสฺเสนฺโต รูเป อนิจฺจานุปสฺสนาติอาทิมาห. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว. ปุน รูปาทีสุเยว อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนวเสน ชวนปญฺญํ ทสฺเสตุกาโม เกวลํ รูปาทิวเสน จ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนรูปาทิวเสน จ ปุจฺฉํ กตฺวา ปุจฺฉากเมเนว วิสฺสชฺชนํ อกาสิ. ตตฺถ สุทฺธรูปาทิวิสฺสชฺชเนสุ ปฐมํ นิทฺทิฏฺฐา เอว ปญฺญา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนมูลเกสุ สพฺพวิสฺสชฺชเนสุ เตสุ อตีตาทีสุ ชวนวเสน ชวนปญฺญาติ นิทฺทิฏฺฐา.

២. កាលដែលបានបង្ហាញនូវសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអនុបស្សនាទាំងឡាយ ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះទាំងអស់យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញដោយអំណាចនៃវត្ថុភេដៈ (ការប្លែកគ្នានៃវត្ថុ) ទើបពោលពាក្យថា រូបេ អនិច្ចានុបស្សនា (ការពិចារណាឃើញថាមិនទៀងក្នុងរូប) ជាដើម។ សេចក្តីនោះ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។ មួយវិញទៀត ព្រោះតែចង់បង្ហាញនូវជវនបញ្ញា ដោយអំណាចនៃអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្ន ក្នុងរូបជាដើមនោះឯង ទើបបានធ្វើការសួរនាំដោយអំណាចនៃរូបជាដើមសុទ្ធសាធផង ដោយអំណាចនៃរូបជាដើមដែលជាអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្នផង ហើយបានឆ្លើយតបទៅតាមលំដាប់នៃសំណួរនោះឯង។ ក្នុងចម្លើយទាំងនោះ បញ្ញាដែលសម្តែងមុនគេក្នុងចម្លើយនៃរូបជាដើមសុទ្ធសាធនោះឯង ត្រូវបានសម្តែងថាជាជវនបញ្ញា ដោយអំណាចនៃការស្ទុះទៅក្នុងអតីតធម៌ជាដើមទាំងនោះ ក្នុងចម្លើយទាំងអស់ដែលមានអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្នជាមូល។

๓. ปุน อเนกสุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมํ ปญฺญาปเภทํ ทสฺเสตุกาโม ปฐมํ ตาว สุตฺตนฺเต อุทฺทิสิ. ตตฺถ สปฺปุริสสํเสโวติ เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการานํ สปฺปุริสานํ ภชนํ. สทฺธมฺมสฺสวนนฺติ เตสํ สปฺปุริสานํ สนฺติเก สีลาทิปฏิปตฺติทีปกสฺส สทฺธมฺมวจนสฺส สวนํ. โยนิโสมนสิกาโรติ สุตานํ ธมฺมานํ อตฺถูปปริกฺขณวเสน อุปาเยน มนสิกาโร. ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตีติ โลกุตฺตรธมฺเม อนุคตสฺส สีลาทิปฏิปทาธมฺมสฺส ปฏิปชฺชนํ. ปญฺญาปฏิลาภาย [Pg.250] ปญฺญาวุทฺธิยา ปญฺญาเวปุลฺลาย ปญฺญาพาหุลฺลายาติ อิมานิ จตฺตาริ ปญฺญาวเสน ภาววจนานิ. เสสานิ ทฺวาทส ปุคฺคลวเสน ภาววจนานิ.

៣. មួយវិញទៀត ព្រោះតែចង់បង្ហាញនូវការប្លែកគ្នានៃបញ្ញា ដែលមានព្រះសូត្រជាច្រើនជាប្រធាន ទើបជាដំបូងបានលើកឡើងនូវព្រះសូត្រទាំងឡាយតាមលំដាប់។ ក្នុងព្រះសូត្រទាំងនោះ ពាក្យថា សប្បុរិសសំសេវៈ គឺការសេពគប់នូវសប្បុរសទាំងឡាយដែលមានប្រការពោលហើយខាងក្រោម។ ពាក្យថា សទ្ធម្មស្សវនៈ គឺការស្តាប់នូវព្រះសទ្ធម្មវាចា ដែលបង្ហាញនូវការប្រតិបត្តិមានសីលជាដើម ក្នុងសំណាក់នៃសប្បុរសទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា យោនិសោមនសិការៈ គឺការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយឧបាយ ដោយអំណាចនៃការពិចារណានូវអត្ថនៃធម៌ទាំងឡាយដែលបានស្តាប់ហើយ។ ពាក្យថា ធម្មានុធម្មបដិបត្តិ គឺការប្រតិបត្តិនូវធម៌គឺបដិបទាមានសីលជាដើម ដែលប្រព្រឹត្តទៅតាមលោកុត្តរធម៌។ ពាក្យថា ដើម្បីបាននូវបញ្ញា ដើម្បីសេចក្តីចម្រើននៃបញ្ញា ដើម្បីសេចក្តីធំទូលាយនៃបញ្ញា ដើម្បីសេចក្តីច្រើននៃបញ្ញា ទាំង ៤ នេះ ជាភាវវចនៈ (ពាក្យសម្តែងនូវសេចក្តីប្រព្រឹត្តទៅ) ដោយអំណាចនៃបញ្ញា។ ពាក្យដែលនៅសល់ ១២ ទៀត ជាភាវវចនៈដោយអំណាចនៃបុគ្គល។

๑. โสฬสปญฺญานิทฺเทสวณฺณนา

១. ការអធិប្បាយសោឡសបញ្ញានិទ្ទេស

๔. สุตฺตนฺตนิทฺเทเส ฉนฺนํ อภิญฺญาญาณานนฺติ อิทฺธิวิธทิพฺพโสตเจโตปริยปุพฺเพนิวาสทิพฺพจกฺขุอาสวานํ ขยญาณานํ. เตสตฺตตีนํ ญาณานนฺติ ญาณกถาย นิทฺทิฏฺฐานํ สาวกสาธารณานํ ญาณานํ. สตฺตสตฺตตีนํ ญาณานนฺติ เอตฺถ –

៤. ក្នុងសូត្រន្តនិទ្ទេស ពាក្យថា ញាណនៃអភិញ្ញា ៦ គឺញាណគឺឥទ្ធិវិធិ ទិព្វសោត ចេតោបរិយញាណ បុព្វេនិវាសានុស្សតិ ទិព្វចក្ខុ និងអាសវក្ខយញាណ។ ពាក្យថា ញាណ ៧៣ គឺញាណទាំងឡាយដែលជាសាធារណៈដល់សាវ័ក ដែលសម្តែងទុកក្នុងញាណកថាខាងក្រោម។ ពាក្យថា ញាណ ៧៧ ក្នុងទីនេះ -

‘‘สตฺตสตฺตริ โว, ภิกฺขเว, ญาณวตฺถูนิ เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ, ภาสิสฺสามีติ. กตมานิ, ภิกฺขเว, สตฺตสตฺตริ ญาณวตฺถูนิ? ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. อตีตมฺปิ อทฺธานํ ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ, อนาคตมฺปิ อทฺธานํ ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. ยมฺปิสฺส ตํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ตมฺปิ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ญาณํ. ภวปจฺจยา ชาตีติ ญาณํ…เป… อุปาทานปจฺจยา ภโวติ ญาณํ… ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานนฺติ ญาณํ… เวทนาปจฺจยา ตณฺหาติ ญาณํ… ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ ญาณํ… สฬายตนปจฺจยา ผสฺโสติ ญาณํ… นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ ญาณํ… วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปนฺติ ญาณํ… สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณนฺติ ญาณํ… อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ญาณํ, อสติ อวิชฺชาย นตฺถิ สงฺขาราติ ญาณํ. อตีตมฺปิ อทฺธานํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ญาณํ, อสติ อวิชฺชาย นตฺถิ สงฺขาราติ ญาณํ, อนาคตมฺปิ อทฺธานํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ญาณํ, อสติ อวิชฺชาย นตฺถิ สงฺขาราติ ญาณํ. ยมฺปิสฺส ตํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ตมฺปิ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ญาณํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตสตฺตริ ญาณวตฺถูนี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๓๔) –

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតនឹងសម្ដែងនូវញាណវត្ថុ ៧៧ ដល់អ្នកទាំងឡាយ ចូរអ្នកទាំងឡាយស្ដាប់នូវញាណវត្ថុនោះ ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តឲ្យប្រពៃចុះ តថាគតនឹងសម្ដែង។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ញាណវត្ថុ ៧៧ នោះ តើដូចម្ដេចខ្លះ? គឺ ញាណដឹងថា ព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ទើបមានជរានិងមរណៈ, ញាណដឹងថា កាលបើជាតិមិនមាន ជរានិងមរណៈក៏មិនមាន។ ញាណដឹងថា សូម្បីក្នុងកាលជាអតីត ព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ទើបមានជរានិងមរណៈ, ញាណដឹងថា កាលបើជាតិមិនមាន ជរានិងមរណៈក៏មិនមាន, ញាណដឹងថា សូម្បីក្នុងកាលជាអនាគត ព្រោះជាតិជាបច្ច័យ ទើបមានជរានិងមរណៈ, ញាណដឹងថា កាលបើជាតិមិនមាន ជរានិងមរណៈក៏មិនមាន។ មួយទៀត ញាណដែលតាំងនៅក្នុងធម៌ (ធម្មដ្ឋិតិញាណ) របស់បុគ្គលនោះ សូម្បីញាណនោះ ក៏មានសភាវៈសូន្យទៅ មានសភាវៈវិនាសទៅ មានសភាវៈប្រាសចាកតម្រេក មានសភាវៈរលត់ទៅ។ ញាណដឹងថា ព្រោះភពជាបច្ច័យ ទើបមានជាតិ...ល... ញាណដឹងថា ព្រោះឧបាទានជាបច្ច័យ ទើបមានភព... ញាណដឹងថា ព្រោះតណ្ហាជាបច្ច័យ ទើបមានឧបាទាន... ញាណដឹងថា ព្រោះវេទនាជាបច្ច័យ ទើបមានតណ្ហា... ញាណដឹងថា ព្រោះផស្សៈជាបច្ច័យ ទើបមានវេទនា... ញាណដឹងថា ព្រោះសឡាយតនៈជាបច្ច័យ ទើបមានផស្សៈ... ញាណដឹងថា ព្រោះនាមរូបជាបច្ច័យ ទើបមានសឡាយតនៈ... ញាណដឹងថា ព្រោះវិញ្ញាណជាបច្ច័យ ទើបមាននាមរូប... ញាណដឹងថា ព្រោះសង្ខារជាបច្ច័យ ទើបមានវិញ្ញាណ... ញាណដឹងថា ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារ, ញាណដឹងថា កាលបើអវិជ្ជាមិនមាន សង្ខារក៏មិនមាន។ ញាណដឹងថា សូម្បីក្នុងកាលជាអតីត ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារ, ញាណដឹងថា កាលបើអវិជ្ជាមិនមាន សង្ខារក៏មិនមាន, ញាណដឹងថា សូម្បីក្នុងកាលជាអនាគត ព្រោះអវិជ្ជាជាបច្ច័យ ទើបមានសង្ខារ, ញាណដឹងថា កាលបើអវិជ្ជាមិនមាន សង្ខារក៏មិនមាន។ មួយទៀត ញាណដែលតាំងនៅក្នុងធម៌របស់បុគ្គលនោះ សូម្បីញាណនោះ ក៏មានសភាវៈសូន្យទៅ មានសភាវៈវិនាសទៅ មានសភាវៈប្រាសចាកតម្រេក មានសភាវៈរលត់ទៅ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ទាំងនេះហៅថា ញាណវត្ថុ ៧៧។»

เอวํ [Pg.251] ภควตา นิทานวคฺเค วุตฺตานิ สตฺตสตฺตติ ญาณานิ. ‘‘ชรามรเณ ญาณํ, ชรามรณสมุทเย ญาณํ, ชรามรณนิโรเธ ญาณํ, ชรามรณนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๓๓) อิมินา นเยน เอกาทสสุ องฺเคสุ จตฺตาริ จตฺตาริ กตฺวา วุตฺตานิ จตุจตฺตารีส ญาณวตฺถูนิ ปน อิธ น คหิตานิ. อุภยตฺถ จ ญาณานิเยว หิตสุขสฺส วตฺถูนีติ ญาณวตฺถูนิ. ลาโภติอาทีสุ ลาโภเยว อุปสคฺเคน วิเสเสตฺวา ปฏิลาโภติ วุตฺโต. ปุน ตสฺเสว อตฺถวิวรณวเสน ปตฺติ สมฺปตฺตีติ วุตฺตํ. ผสฺสนาติ อธิคมวเสน ผุสนา. สจฺฉิกิริยาติ ปฏิลาภสจฺฉิกิริยา. อุปสมฺปทาติ นิปฺผาทนา.

ញាណ ៧៧ ទាំងនេះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយក្នុងនិទានវគ្គ ដោយប្រការដូច្នេះ។ ចំណែកឯញាណវត្ថុ ៤៤ ដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយការធ្វើឲ្យជាចំណែក ៤ ៗ ក្នុងអង្គ ១១ តាមន័យនេះថា «ញាណក្នុងជរានិងមរណៈ ញាណក្នុងហេតុបង្កើតជរានិងមរណៈ ញាណក្នុងសេចក្ដីរលត់ជរានិងមរណៈ ញាណក្នុងបដិបទាជាដំណើរទៅកាន់សេចក្ដីរលត់ជរានិងមរណៈ» នោះ មិនបានកាន់យកក្នុងទីនេះឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ញាណទាំងឡាយនោះឯង ក្នុងទីទាំងពីរ (គឺក្នុងញាណវត្ថុ ៣៣ និង ៤៤) ជាទីតាំងនៃប្រយោជន៍ និងសេចក្ដីសុខ ហេតុនោះ ទើបហៅថា ញាណវត្ថុ។ ក្នុងពាក្យថា លាភោ ជាដើម ពាក្យថា លាភៈ នោះឯង ព្រះអង្គទ្រង់ធ្វើឲ្យប្លែកដោយឧបសគ្គ ទើបត្រាស់ថា បដិលាភៈ។ មួយវិញទៀត ដើម្បីពន្យល់សេចក្ដីនៃពាក្យនោះឯង ទើបត្រាស់ថា បត្តិ និង សម្បត្តិ។ ពាក្យថា ផស្សនា គឺការប៉ះពាល់ដោយអំណាចនៃការសម្រេច (អធិគម)។ ពាក្យថា សច្ឆិកិរិយា គឺការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវការបាន (បដិលាភសច្ឆិកិរិយា)។ ពាក្យថា ឧបសម្បទា គឺការញ៉ាំងឲ្យសម្រេច (និប្ផាទនា)។

สตฺตนฺนญฺจ เสกฺขานนฺติ ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขนฺตีติ เสกฺขสญฺญิตานํ โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาทีนํ สตฺตนฺนํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺส จาติ นิพฺพานคามินิยา ปฏิปทาย ยุตฺตตฺตา สุนฺทรฏฺเฐน กลฺยาณสญฺญิตสฺส ปุถุชฺชนสฺส. วฑฺฒิตํ วฑฺฒนํ เอตายาติ วฑฺฒิตวฑฺฒนา. ยถาวุตฺตานํ อฏฺฐนฺนมฺปิ ปญฺญานํ วเสน วิเสสโต จ อรหโต ปญฺญาวเสน ปญฺญาวุทฺธิยา. ตถา ปญฺญาเวปุลฺลาย. มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาตีติอาทีสุ ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต อริยสาวโก อตฺถาทโย อารมฺมณกรเณน ปริคฺคณฺหาติ. สพฺพาปิ มหาปญฺญา อริยสาวกานํเยว. ตสฺสา จ ปญฺญาย วิสยา เหฏฺฐา วุตฺตตฺถา เอว.

ពាក្យថា សត្តន្នញ្ច សេក្ខានំ (នៃសេក្ខបុគ្គលទាំង ៧) គឺ នៃបុគ្គលទាំង ៧ ពួក មានសោតាបត្តិមគ្គដ្ឋបុគ្គលជាដើម ដែលឈ្មោះថា សេក្ខៈ ព្រោះសិក្សានូវសិក្ខាទាំង ៣។ ពាក្យថា បុថុជ្ជនកល្យាណកស្ស ច (និងរបស់កល្យាណបុថុជ្ជន) គឺ របស់បុថុជ្ជនដែលឈ្មោះថា កល្យាណ ដោយអត្ថថា ល្អ ព្រោះប្រកបដោយបដិបទាជាដំណើរទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ ពាក្យថា វឌ្ឍិតវឌ្ឍនា (ការចម្រើនដែលចម្រើនហើយ) គឺ ការចម្រើនបញ្ញាដែលបានចម្រើនហើយដោយបញ្ញានេះ។ សេចក្ដីនោះ គឺដើម្បីសេចក្ដីចម្រើននៃបញ្ញា ដោយអំណាចនៃបញ្ញារបស់បុគ្គលទាំង ៨ ពួក ដូចដែលបានពោលហើយផង ដោយអំណាចនៃបញ្ញារបស់ព្រះអរហន្តជាពិសេសផង។ ដើម្បីសេចក្ដីធំទូលាយនៃបញ្ញា ក៏ដូច្នោះដែរ។ ក្នុងពាក្យថា មហន្តេ អត្ថេ បរិគ្គណ្ហាតិ (រមែងកំណត់ដឹងនូវអត្ថដ៏ធំ) ជាដើម អរិយសាវ័កអ្នកសម្រេចបដិសម្ភិទា រមែងកំណត់ដឹងនូវអត្ថជាដើម ដោយការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍។ សូម្បីមហាបញ្ញាទាំងអស់ ក៏មានដល់អរិយសាវ័កទាំងឡាយតែប៉ុណ្ណោះ។ ឯវិស័យនៃបញ្ញានោះ មានសេចក្ដីដូចដែលបានពោលហើយខាងក្រោមនោះឯង។

ปุถุนานาขนฺเธสูติอาทีสุ นานาสทฺโท ปุถุสทฺทสฺส อตฺถวจนํ. ญาณํ ปวตฺตตีติ ปุถุปญฺญาติ เตสุ ตถาวุตฺเตสุ ขนฺธาทีสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ กตฺวา ตํ ญาณํ ปุถุปญฺญา นามาติ อตฺโถ. นานาปฏิจฺจสมุปฺปาเทสูติ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ วเสน ปจฺจยพหุตฺตา วุตฺตํ. นานาสุญฺญตมนุปลพฺเภสูติ อุปลพฺภนํ อุปลพฺโภ, คหณนฺติ อตฺโถ. น อุปลพฺโภ อนุปลพฺโภ, อนุปลพฺภานํ พหุตฺตา พหุวจเนน อนุปลพฺภา, ปญฺจวีสติสุญฺญตาวเสน วา นานาสุญฺญตาสุ อตฺตตฺตนิยาทีนํ อนุปลพฺภา นานาสุญฺญตานุปลพฺภา, เตสุ. ‘‘นานาสุญฺญตานุปลพฺเภสู’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อทุกฺขมสุขา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ติกมาติกา ๒) วิย ม-กาโร ปทสนฺธิวเสน วุตฺโต. อิมา ปญฺจ ปญฺญา กลฺยาณปุถุชฺชเนหิ สาธารณา, นานาอตฺถาทีสุ ปญฺญา อริยานํเยว. ปุถุชฺชนสาธารเณ ธมฺเมติ โลกิยธมฺเม. อิมินา อวสานปริยาเยน [Pg.252] โลกิยโต ปุถุภูตนิพฺพานารมฺมณตฺตา ปุถุภูตา วิสุํภูตา ปญฺญาติ ปุถุปญฺญา นามาติ วุตฺตํ โหติ.

ក្នុងពាក្យថា បុថុណានាខន្ធេសុ (ក្នុងខន្ធដ៏ច្រើនផ្សេងៗ) ជាដើម ម៉ាត់ថា នានា ជាពាក្យពន្យល់សេចក្ដីនៃពាក្យថា បុថុ។ ពាក្យថា ញាណំ បវត្តតីតិ បុថុបញ្ញា (បញ្ញាដ៏ច្រើន ព្រោះញាណប្រព្រឹត្តទៅ) សេចក្ដីថា ញាណរមែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងខន្ធជាដើមដែលពោលហើយយ៉ាងនោះ ហេតុនោះ ញាណនោះ ទើបឈ្មោះថា បុថុបញ្ញា (បញ្ញាដ៏ច្រើន) នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា នានាបដិច្ចសមុប្បាទេសុ (ក្នុងបដិច្ចសមុប្បាទផ្សេងៗ) ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីបច្ច័យ ព្រោះភាពជាធម៌មានបច្ច័យច្រើន។ ពាក្យថា នានាសុញ្ញតមនុស្សលព្ភេសុ (ក្នុងសុញ្ញតធម៌ផ្សេងៗដែលមិនអាចស្វែងរកបាន) សេចក្ដីថា ការបាន ឈ្មោះថា ឧបលព្ភៈ មានន័យថា ការប្រកាន់ខ្ជាប់។ ធម៌ដែលមិនអាចប្រកាន់ខ្ជាប់បាន ឈ្មោះថា អនុបលព្ភៈ ព្រោះភាពជាធម៌ដែលមិនអាចប្រកាន់ខ្ជាប់បានមានច្រើន ទើបត្រាស់ជាពហុវចនៈថា អនុបលព្ភៈ ឬមួយទៀត ការមិនបាននូវអត្តា និងអត្តនិយៈជាដើម ក្នុងសុញ្ញតធម៌ទាំងឡាយដ៏ច្រើន ដោយអំណាចនៃសុញ្ញតធម៌ ២៥ ឈ្មោះថា នានាសុញ្ញតានុបលព្ភៈ ក្នុងសុញ្ញតធម៌ទាំងនោះ។ កាលបើត្រូវពោលថា «នានាសុញ្ញតានុបលព្ភេសុ» តែព្រះអង្គត្រាស់ថា «នានាសុញ្ញតមនុស្សលព្ភេសុ» វិញ គឺមានអក្សរ ម (ម-ការ) ត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃបទសន្ធិ ដូចក្នុងពាក្យថា អទុក្ខមសុខា ជាដើម។ បញ្ញាទាំង ៥ នេះ ជាបញ្ញាទូទៅដល់កល្យាណបុថុជ្ជនទាំងឡាយ ឯបញ្ញាក្នុងអត្ថផ្សេងៗជាដើម ជាបញ្ញារបស់ព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយតែប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា បុថុជ្ជនសាធារណេ ធម្មេ (ក្នុងធម៌ទូទៅដល់បុថុជ្ជន) គឺ ក្នុងលោកិយធម៌។ ដោយវារៈជាទីបំផុតនេះ ព្រះអង្គមានព្រះហឫទ័យចង់សំដៅយកបញ្ញាដែលប្លែកគ្នា គឺដាច់ដោយឡែកពីលោកិយធម៌ ព្រោះមានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា បុថុបញ្ញា នេះជាសេចក្ដីដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុក។

วิปุลปญฺญา มหาปญฺญานเยน เวทิตพฺพา. ยถาวุตฺเต ธมฺเม ปริคฺคณฺหนฺตสฺส คุณมหนฺตตาย เตสํ ธมฺมานํ ปริคฺคาหิกาย จ ปญฺญาย มหนฺตตา, เตสํ ธมฺมานํ สยเมว มหนฺตตฺตา อุฬารตฺตา ธมฺมานญฺจ ปญฺญาย จ วิปุลตา เวทิตพฺพา. คมฺภีรปญฺญา ปุถุปญฺญานเยน เวทิตพฺพา. เต จ ธมฺมา เต จ อนุปลพฺภา สา จ ปญฺญา ปกติชเนน อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐตฺตา คมฺภีรา.

វិបុលបញ្ញា (បញ្ញាដ៏ធំទូលាយ) គប្បីជ្រាបដោយន័យនៃមហាបញ្ញា។ គប្បីជ្រាបនូវភាពជាធម៌ធំទូលាយនៃធម៌ទាំងឡាយផង នៃបញ្ញាផង ព្រោះភាពជាធម៌ធំទូលាយ និងភាពជាធម៌ខ្ពង់ខ្ពស់ដោយខ្លួនឯងនៃធម៌ទាំងនោះ និងព្រោះភាពជាធម៌ធំនៃបញ្ញាដែលកំណត់ដឹងនូវធម៌ទាំងនោះ ដោយភាពជាធម៌មានគុណដ៏ធំ របស់បុគ្គលអ្នកកំណត់ដឹងនូវធម៌តាមដែលបានពោលហើយ។ គម្ភីរបញ្ញា (បញ្ញាដ៏ជ្រាលជ្រៅ) គប្បីជ្រាបដោយន័យនៃបុថុបញ្ញា។ ម្យ៉ាងទៀត ធម៌ទាំងនោះផង ធម៌ដែលមិនអាចប្រកាន់ខ្ជាប់ទាំងនោះផង បញ្ញានោះផង ឈ្មោះថា ជ្រាលជ្រៅ ព្រោះមានទីតាំងដែលមនុស្សធម្មតាមិនអាចសម្រេចបាន។

ยสฺส ปุคฺคลสฺสาติ อริยปุคฺคลสฺเสว. อญฺโญ โกจีติ ปุถุชฺชโน. อภิสมฺภวิตุนฺติ สมฺปาปุณิตุํ. อนภิสมฺภวนีโยติ สมฺปาปุณิตุํ อสกฺกุเณยฺโย. อญฺเญหีติ ปุถุชฺชเนเหว. อฏฺฐมกสฺสาติ อรหตฺตผลฏฺฐโต ปฏฺฐาย คณิยมาเน อฏฺฐมภูตสฺส โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐสฺส. ทูเรติ วิปฺปกฏฺเฐ. วิทูเรติ วิเสเสน วิปฺปกฏฺเฐ. สุวิทูเรติ สุฏฺฐุ วิเสเสน วิปฺปกฏฺเฐ. น สนฺติเกติ น สมีเป. น สามนฺตาติ น สมีปภาเค. อิมานิ ทฺเว ปฏิเสธสหิตานิ วจนานิ ทูรภาวสฺเสว นิยมนานิ. อุปาทายาติ ปฏิจฺจ. โสตาปนฺนสฺสาติ โสตาปตฺติผลฏฺฐสฺส. เอเตเนว ตํตํมคฺคปญฺญา ตํตํผลปญฺญาย ทูเรติ วุตฺตํ โหติ. ปจฺเจกสมฺพุทฺโธติ อุปสคฺเคน วิเสสิตํ. อิตรทฺวยํ ปน สุทฺธเมว อาคตํ.

ពាក្យថា យស្ស បុគ្គលស្ស (របស់បុគ្គលណា) គឺ របស់ព្រះអរិយបុគ្គលប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា អញ្ញោ កោចិ (អ្នកដទៃណាមួយ) គឺ បុថុជ្ជន។ ពាក្យថា អភិសម្ភវិតុំ គឺ ដើម្បីសម្រេច (ដល់នូវ)។ ពាក្យថា អនភិសម្ភវនីយោ គឺ មិនអាចនឹងសម្រេចបាន។ ពាក្យថា អញ្ញេហិ គឺ ដោយពួកបុថុជ្ជនប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា អដ្ឋមកស្ស (របស់បុគ្គលទី ៨) គឺ របស់សោតាបត្តិមគ្គដ្ឋបុគ្គល ដែលជាបុគ្គលទី ៨ កាលបើគេរាប់ថយក្រោយតាំងពីព្រះអរហត្តផលដ្ឋបុគ្គលមក។ ពាក្យថា ទូរេ គឺ ឆ្ងាយ។ ពាក្យថា វិទូរេ គឺ ឆ្ងាយជាពិសេស។ ពាក្យថា សុវិទូរេ គឺ ឆ្ងាយក្រៃលែងជាពិសេស។ ពាក្យថា ន សន្តិកេ គឺ មិនជិត។ ពាក្យថា ន សាមន្តា គឺ មិននៅក្នុងទីជិត។ ពាក្យដែលមានបដិសេធទាំងពីរនេះ ជាគ្រឿងកំណត់នូវភាពឆ្ងាយប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា ឧបាទាយ គឺ ព្រោះអាស្រ័យ (ប្រៀបធៀប)។ ពាក្យថា សោតាបន្នស្ស គឺ របស់សោតាបត្តិផលដ្ឋបុគ្គល។ ដោយពាក្យនេះឯង ព្រះអង្គជាសភាវៈសម្ដែងថា បញ្ញាក្នុងមគ្គនោះៗ ឆ្ងាយអំពីបញ្ញាក្នុងផលនោះៗ។ ពាក្យថា បច្ចេកសម្ពុទ្ធោ គឺ ព្រះអង្គធ្វើឲ្យប្លែកដោយឧបសគ្គ (គឺ បតិ និង សំ)។ ចំណែកឯពាក្យពីរម៉ាត់ក្រៅពីនេះ (គឺ តថាគតោ និង អរហំ) មកតែពាក្យសុទ្ធៗប៉ុណ្ណោះ (មិនមានឧបសគ្គឡើយ)។

๕. ‘‘ปจฺเจกพุทฺธสฺส สเทวกสฺส จ โลกสฺส ปญฺญา ตถาคตสฺส ปญฺญาย ทูเร’’ติอาทีนิ วตฺวา ตเมว ทูรฏฺฐํ อเนกปฺปการโต ทสฺเสตุกาโม ปญฺญาปเภทกุสโลติอาทิมาห. ตตฺถ ปญฺญาปเภทกุสโลติ อตฺตโน อนนฺตวิกปฺเป ปญฺญาปเภเท เฉโก. ปภินฺนญาโณติ อนนฺตปฺปเภทปตฺตญาโณ. เอเตน ปญฺญาปเภทกุสลตฺเตปิ สติ ตาสํ ปญฺญานํ อนนฺตเภทตฺตํ ทสฺเสติ. อธิคตปฏิสมฺภิโทติ ปฏิลทฺธอคฺคจตุปฏิสมฺภิทาญาโณ. จตุเวสารชฺชปฺปตฺโตติ จตฺตาริ วิสารทภาวสงฺขาตานิ ญาณานิ ปตฺโต. ยถาห –

៥. ព្រះសង្ឃីតិកាចារ្យទាំងឡាយ កាលពោលថា «បញ្ញារបស់ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងរបស់លោកព្រមទាំងទេវលោក ឆ្ងាយអំពីបញ្ញារបស់ព្រះតថាគត» ជាដើមហើយ កាលប្រាថ្នានឹងសម្ដែងនូវសេចក្ដីឆ្ងាយនោះឯង ដោយអនេកប្រការ ទើបពោលពាក្យថា បញ្ញាបភេទកុសលោ (ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការបែងចែកបញ្ញា) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា បញ្ញាបភេទកុសលោ គឺ ជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការបែងចែកបញ្ញាដែលមានប្រការមិនចេះចប់មិនចេះហើយរបស់ព្រះអង្គ។ ពាក្យថា បភិន្នញាណោ គឺ មានញាណដល់នូវការបែងចែកមិនចេះចប់មិនចេះហើយ។ ដោយពាក្យនេះ ព្រះសង្ឃីតិកាចារ្យសម្ដែងនូវភាពជាធម៌មានការបែងចែកមិនចេះចប់មិនចេះហើយនៃបញ្ញាទាំងឡាយនោះ សូម្បីកាលបើភាពជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការបែងចែកបញ្ញាមាននៅឡើយ។ ពាក្យថា អធិគតបដិសម្ភិទោ គឺ មានញាណក្នុងបដិសម្ភិទា ៤ ដ៏ប្រសើរដែលបានសម្រេចហើយ។ ពាក្យថា ចតុវេសារជ្ជប្បត្តោ គឺ ដល់នូវញាណ ៤ ប្រការ ដែលពោលគឺភាពជាអ្នកក្លាហាន។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต ‘อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’ติ, ตตฺร วต มํ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา [Pg.253] มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมึ สห ธมฺเมน ปฏิโจเทสฺสตีติ นิมิตฺตเมตํ, ภิกฺขเว, น สมนุปสฺสามิ, เอตมหํ, ภิกฺขเว, นิมิตฺตํ อสมนุปสฺสนฺโต เขมปฺปตฺโต อภยปฺปตฺโต เวสารชฺชปฺปตฺโต วิหรามิ. ขีณาสวสฺส เต ปฏิชานโต ‘อิเม อาสวา อปริกฺขีณา’ติ, ‘เย โข ปน เต อนฺตรายิกา ธมฺมา วุตฺตา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายา’ติ, ‘ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต, โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายา’ติ, ตตฺร วต มํ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมึ สห ธมฺเมน ปฏิโจเทสฺสตีติ นิมิตฺตเมตํ, ภิกฺขเว, น สมนุปสฺสามิ, เอตมหํ, ภิกฺขเว, นิมิตฺตํ อสมนุปสฺสนฺโต เขมปฺปตฺโต อภยปฺปตฺโต เวสารชฺชปฺปตฺโต วิหรามี’’ติ (อ. นิ. ๔.๘; ม. นิ. ๑.๑๕๐).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើព្រះអង្គប្ដេជ្ញាថា ខ្លួនជាសម្មាសម្ពុទ្ធ តែមានសមណៈ ឬព្រាហ្មណ៍ ឬទេវតា ឬមារ ឬព្រហ្ម ឬនរណាមួយក្នុងលោក នឹងចោទប្រកាន់ព្រះអង្គដោយធម៌ (ដោយហេតុផល) ក្នុងទីនោះថា ធម៌ទាំងឡាយនេះ ព្រះអង្គមិនទាន់ត្រាស់ដឹងច្បាស់ទេ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនឃើញនូវហេតុនោះឡើយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើមិនឃើញនូវហេតុនោះ តថាគតរមែងដល់នូវសេចក្ដីក្សេម ដល់នូវសេចក្ដីមិនមានភ័យ ដល់នូវភាពជាអ្នកក្លាហាន ហើយនៅជាសុខ។ កាលបើព្រះអង្គប្ដេជ្ញាថា ខ្លួនជាខីណាសព តែមានសមណៈ... នឹងចោទប្រកាន់ព្រះអង្គដោយធម៌ក្នុងទីនោះថា អាសវៈទាំងឡាយនេះ ព្រះអង្គមិនទាន់អស់ឡើយ ឬមួយទៀត ធម៌ទាំងឡាយណាដែលព្រះអង្គត្រាស់ថាជាធម៌ធ្វើអន្តរាយ ធម៌ទាំងនោះ កាលបើបុគ្គលសេពគប់ហើយ មិនអាចធ្វើអន្តរាយបានឡើយ ឬមួយទៀត ធម៌ដែលព្រះអង្គសម្ដែងហើយ ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បុគ្គលណា ធម៌នោះ មិនអាចនាំបុគ្គលអ្នកធ្វើតាមនោះ ឲ្យអស់ទៅនៃទុក្ខដោយប្រពៃបានឡើយ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ តថាគតមិនឃើញនូវហេតុនោះឡើយ។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ កាលបើមិនឃើញនូវហេតុនោះ តថាគតរមែងដល់នូវសេចក្ដីក្សេម ដល់នូវសេចក្ដីមិនមានភ័យ ដល់នូវភាពជាអ្នកក្លាហាន ហើយនៅជាសុខ»។

ทสพลพลธารีติ ทส พลานิ เอเตสนฺติ ทสพลา, ทสพลานํ พลานิ ทสพลพลานิ, ตานิ ทสพลพลานิ ธารยตีติ ทสพลพลธารี, ทสพลญาณพลธารีติ อตฺโถ. เอเตหิ ตีหิ วจเนหิ อนนฺตปฺปเภทานํ เนยฺยานํ ปเภทมุขมตฺตํ ทสฺสิตํ. โสเยว ปญฺญาปโยควเสน อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐน ปุริสาสโภ. อสนฺตาสฏฺเฐน ปุริสสีโห. มหนฺตฏฺเฐน ปุริสนาโค. ปชานนฏฺเฐน ปุริสาชญฺโญ. โลกกิจฺจธุรวหนฏฺเฐน ปุริสโธรยฺโห.

ពាក្យថា ទសពលពលធារី (អ្នកទ្រទ្រង់នូវកម្លាំងនៃព្រះទសពល) សេចក្ដីថា ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយមានកម្លាំង ១០ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទសពល, កម្លាំងទាំងឡាយរបស់ព្រះទសពល ឈ្មោះថា ទសពលពលៈ, ព្រះអង្គទ្រទ្រង់នូវកម្លាំងនៃព្រះទសពលទាំងនោះ ហេតុនោះ ឈ្មោះថា ទសពលពលធារី មានន័យថា ទ្រទ្រង់នូវកម្លាំងញាណរបស់ព្រះទសពល។ ដោយពាក្យទាំង ៣ ម៉ាត់នេះ ព្រះសង្ឃីតិកាចារ្យសម្ដែងត្រឹមតែចំណែកនៃការបែងចែកនូវនេយ្យធម៌ទាំងឡាយដែលមានការបែងចែកមិនចេះចប់មិនចេះហើយ។ ព្រះអង្គនោះឯង ឈ្មោះថា បុរិសាសភៈ (បុរសដ៏ប្រសើរដូចគោឧសភៈ) ដោយអត្ថថាជាមង្គលដ៏ឧត្តម ដោយអំណាចនៃការប្រកបដោយបញ្ញា។ ឈ្មោះថា បុរិសសីហៈ (បុរសដូចសីហៈ) ដោយអត្ថថាមិនតក់ស្លុត។ ឈ្មោះថា បុរិសនាគោ (បុរសដូចដំរីសារ) ដោយអត្ថថាធំធេង។ ឈ្មោះថា បុរិសាចញ្ញោ (បុរសអាជានេយ្យ) ដោយអត្ថថាដឹងច្បាស់។ ឈ្មោះថា បុរិសធោរយ្ហោ (បុរសអ្នកនាំទៅនូវធុរៈ) ដោយអត្ថថាទ្រទ្រង់នូវធុរៈគឺកិច្ចរបស់លោក។

อถ เตชาทิกํ อนนฺตญาณโต ลทฺธํ คุณวิเสสํ ทสฺเสตุกาโม เตสํ เตชาทีนํ อนนฺตญาณมูลกภาวํ ทสฺเสนฺโต อนนฺตญาโณติ วตฺวา อนนฺตเตโชติอาทิมาห. ตตฺถ อนนฺตญาโณติ คณนวเสน จ ปภาววเสน จ อนฺตวิรหิตญาโณ. อนนฺตเตโชติ เวเนยฺยสนฺตาเน โมหตมวิธมเนน อนนฺตญาณเตโช. อนนฺตยโสติ ปญฺญาคุเณเหว โลกตฺตยวิตฺถตานนฺตกิตฺติโฆโส. อฑฺโฒติ ปญฺญาธนสมิทฺธิยา สมิทฺโธ. มหทฺธโนติ ปญฺญาธนวฑฺฒตฺเตปิ ปภาวมหตฺเตน มหนฺตํ ปญฺญาธนมสฺสาติ มหทฺธโน. มหาธโนติปิ ปาโฐ. ธนวาติ ปสํสิตพฺพปญฺญาธนวตฺตา นิจฺจยุตฺตปญฺญาธนวตฺตา อติสยภูตปญฺญาธนวตฺตา ธนวา. เอเตสุปิ หิ ตีสุ อตฺเถสุ อิทํ วจนํ สทฺทวิทู อิจฺฉนฺติ.

លំដាប់នោះ ព្រះសង្ឃីតិកាចារ្យ កាលប្រាថ្នានឹងសម្ដែងនូវគុណវិសេសមានតេជៈជាដើម ដែលបានមកអំពីអនន្តញាណ កាលសម្ដែងនូវភាពមានអនន្តញាណជាឫសគល់នៃតេជៈទាំងឡាយនោះ ទើបពោលថា អនន្តញាណោ រួចហើយទើបពោលពាក្យថា អនន្តតេជោ (មានតេជៈមិនចេះចប់មិនចេះហើយ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា អនន្តញាណោ គឺ មានញាណមិនមានទីបំផុត ទាំងដោយអំណាចនៃការរាប់ ទាំងដោយអំណាចនៃអានុភាព។ ពាក្យថា អនន្តតេជោ គឺ មានតេជៈនៃអនន្តញាណ ដោយការកម្ចាត់បង់នូវងងឹតគឺមោហៈក្នុងសន្តាននៃវិនេយ្យសត្វ។ ពាក្យថា អនន្តយសោ គឺ មានសូរ្យសព្ទកិត្តិយសខ្ចរខ្ចាយទៅក្នុងត្រៃលោកមិនមានទីបំផុត ដោយគុណនៃបញ្ញាទាំងឡាយនោះឯង។ ពាក្យថា អឌ្ឍោ គឺ ជាអ្នកមានទ្រព្យស្តុកស្តម្ភ ព្រោះបរិបូណ៌ដោយបញ្ញាជាគ្រឿងទ្រព្យ។ ពាក្យថា មហទ្ធនោ គឺ សូម្បីកាលបើបញ្ញាជាគ្រឿងទ្រព្យចម្រើនហើយ ក៏ឈ្មោះថា មហទ្ធនៈ ព្រោះមានបញ្ញាជាគ្រឿងទ្រព្យដ៏ធំធេង ដោយភាពជាធម៌មានអានុភាពដ៏ធំ Preserving the original reading, the variant 'Mahadhano' is also a valid reading. ពាក្យថា ធនវា គឺ ឈ្មោះថា ធនវា ព្រោះមានបញ្ញាជាគ្រឿងទ្រព្យដែលគួរគប្បីសរសើរផង ព្រោះមានបញ្ញាជាគ្រឿងទ្រព្យប្រកបជានិច្ចផង ព្រោះមានបញ្ញាជាគ្រឿងទ្រព្យដ៏លើសលប់ផង។ ព្រោះថា ពួកអ្នកចេះដឹងនូវសព្ទ រមែងប្រាថ្នានូវពាក្យនេះ សូម្បីក្នុងអត្ថទាំង ៣ នេះ។

เอวํ [Pg.254] ปญฺญาคุเณน ภควโต อตฺตสมฺปตฺติสิทฺธึ ทสฺเสตฺวา ปุน ปญฺญาคุเณเนว โลกหิตสมฺปตฺติสิทฺธึ ทสฺเสนฺโต เนตาติอาทิมาห. ตตฺถ เวเนยฺเย สํสารสงฺขาตภยฏฺฐานโต นิพฺพานสงฺขาตเขมฏฺฐานํ เนตา. ตตฺถ นยนกาเล เอว สํวรวินยปหานวินยวเสน เวเนยฺเย วิเนตา. ธมฺมเทสนากาเล เอว สํสยจฺเฉทเนน อนุเนตา. สํสยํ ฉินฺทิตฺวา ปญฺญาเปตพฺพํ อตฺถํ ปญฺญาเปตา. ตถา ปญฺญาปิตานํ นิจฺฉยกรเณน นิชฺฌาเปตา. ตถา นิชฺฌายิตสฺส อตฺถสฺส ปฏิปตฺติปโยชนวเสน เปกฺเขตา. ตถาปฏิปนฺเน ปฏิปตฺติผเลน ปสาเทตา. โส หิ ภควาติ เอตฺถ หิ-กาโร อนนฺตรํ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส การโณปเทเส นิปาโต. อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตาติ สกสนฺตาเน น อุปฺปนฺนปุพฺพสฺส ฉอสาธารณญาณเหตุภูตสฺส อริยมคฺคสฺส โพธิมูเล โลกหิตตฺถํ สกสนฺตาเน อุปฺปาเทตา. อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตาติ เวเนยฺยสนฺตาเน อสญฺชาตปุพฺพสฺส สาวกปารมิญาณเหตุภูตสฺส อริยมคฺคสฺส ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนโต ปภุติ ยาวชฺชกาลา เวเนยฺยสนฺตาเน สญฺชเนตา. สาวกเวเนยฺยานมฺปิ หิ สนฺตาเน ภควโต วุตฺตวจเนเนว อริยมคฺคสฺส สญฺชนนโต ภควา สญฺชเนตา นาม โหติ. อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตาติ อฏฺฐธมฺมสมนฺนาคตานํ พุทฺธภาวาย กตาภินีหารานํ โพธิสตฺตานํ พุทฺธภาวาย พฺยากรณํ ทตฺวา อนกฺขาตปุพฺพสฺส ปารมิตามคฺคสฺส, ‘‘พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากรณมตฺเตเนว วา โพธิมูเล อุปฺปชฺชิตพฺพสฺส อริยมคฺคสฺส อกฺขาตา. อยํ นโย ปจฺเจกโพธิสตฺตพฺยากรเณปิ ลพฺภติเยว.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលសម្តែងនូវការសម្រេចនូវអត្តសម្បត្តិរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយគុណគឺបញ្ញាយ៉ាងនេះហើយ កាលនឹងសម្តែងម្តងទៀតនូវការសម្រេចនូវលោកហិតសម្បត្តិ ដោយគុណគឺបញ្ញានោះឯង ទើបពោលពាក្យថា netā (ទ្រង់ជាអ្នកនាំទៅ) ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា netā សេចក្តីថា ព្រះអង្គជាអ្នកនាំពួកវេនេយ្យសត្វ ចាកទីដ៏គួរខ្លាច ពោលគឺសង្សារ ទៅកាន់ទីដ៏មានសេចក្តីក្សេម ពោលគឺព្រះនិព្វាន។ ក្នុងកាលដែលទ្រង់នាំទៅនោះឯង ព្រះអង្គជាអ្នកទូន្មាន (vinetā) នូវពួកវេនេយ្យសត្វ ដោយអំណាចនៃសំវរវិន័យ និងបហានវិន័យ។ ក្នុងកាលសម្តែងធម៌នោះឯង ព្រះអង្គជាអ្នកណែនាំ (anunetā) ដោយការកាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យ។ ព្រះអង្គជាអ្នកបញ្ញត្តិ (paññāpetā) នូវសេចក្តីដែលគួរបញ្ញត្តិ ក្រោយពីកាត់បង់នូវសេចក្តីសង្ស័យហើយ។ ព្រះអង្គជាអ្នកធ្វើឱ្យយល់ច្បាស់ (nijjhāpetā) នូវសេចក្តីដែលទ្រង់បញ្ញត្តិហើយយ៉ាងនោះ ដោយការធ្វើនូវការសម្រេចចិត្ត (ការវិនិច្ឆ័យ)។ ព្រះអង្គជាអ្នកសម្លឹងមើល (pekkhetā) នូវសេចក្តីដែលបានពិចារណាហើយយ៉ាងនោះ ដោយអំណាចនៃប្រយោជន៍ក្នុងការប្រតិបត្តិ។ ព្រះអង្គជាអ្នកធ្វើឱ្យជ្រះថ្លា (pasādetā) នូវពួកវេនេយ្យសត្វដែលប្រតិបត្តិយ៉ាងនោះ ដោយផលនៃការប្រតិបត្តិ។ ក្នុងពាក្យថា So hi bhagavā នោះ និបាតគឺ ហិ-សព្ទ ប្រើក្នុងអត្ថបង្ហាញហេតុនៃសេចក្តីដែលពោលហើយក្នុងលំដាប់បន្ទាប់។ ពាក្យថា Anuppannassa maggassa uppādetā សេចក្តីថា ព្រះអង្គជាអ្នកបង្កើតឱ្យកើតឡើងក្នុងសន្តានរបស់ព្រះអង្គ នូវអរិយមគ្គដែលមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុន ក្នុងសន្តានរបស់ព្រះអង្គ ដែលជាហេតុនៃអសាធារណញ្ញាណទាំង ៦ នៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់លោក។ ពាក្យថា Asañjātassa maggassa sañjanetā សេចក្តីថា ព្រះអង្គជាអ្នកធ្វើឱ្យកើតឡើងក្នុងសន្តាននៃវេនេយ្យសត្វ នូវអរិយមគ្គដែលមិនធ្លាប់កើតឡើងពីមុន ក្នុងសន្តាននៃវេនេយ្យសត្វ ដែលមានសាវកបារមីញាណជាហេតុ ចាប់តាំងពីការសម្តែងធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រ រហូតដល់កាលសព្វថ្ងៃនេះ។ ព្រោះថា សូម្បីក្នុងសន្តាននៃសាវកវេនេយ្យសត្វទាំងឡាយ អរិយមគ្គក៏កើតឡើងដោយសារតែព្រះតម្រាស់ដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់សម្តែងហើយនោះឯង ហេតុនោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទើបឈ្មោះថាជាអ្នកធ្វើឱ្យកើតឡើង (sañjanetā)។ ពាក្យថា Anakkhātassa maggassa akkhātā សេចក្តីថា ព្រះអង្គជាអ្នកសម្តែង (akkhātā) នូវបារមីមគ្គដែលមិនធ្លាប់មានអ្នកណាសម្តែងពីមុន ដល់ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយដែលប្រកបដោយធម៌ ៨ ប្រការ ដែលបានធ្វើនូវអភិនីហារដើម្បីភាពជាព្រះពុទ្ធ ដោយទ្រង់ប្រទាននូវព្យាករណ៍ដើម្បីភាពជាព្រះពុទ្ធ ឬមួយថា ទ្រង់ជាអ្នកសម្តែងនូវអរិយមគ្គដែលត្រូវកើតឡើងនៅទៀបគល់ពោធិព្រឹក្ស ដោយត្រឹមតែការព្យាករណ៍ថា "អ្នកនឹងបានជាព្រះពុទ្ធ"។ ន័យនេះ តែងបានសូម្បីក្នុងការទាយទុក (ព្យាករណ៍) នូវព្រះបច្ចេកពោធិសត្វ។

มคฺคญฺญูติ ปจฺจเวกฺขณาวเสน อตฺตนา อุปฺปาทิตอริยมคฺคสฺส ญาตา. มคฺควิทูติ เวเนยฺยสนฺตาเน ชเนตพฺพสฺส อริยมคฺคสฺส กุสโล. มคฺคโกวิโทติ โพธิสตฺตานํ อกฺขาตพฺพมคฺเค วิจกฺขโณ. อถ วา อภิสมฺโพธิปฏิปตฺติมคฺคญฺญู, ปจฺเจกโพธิปฏิปตฺติมคฺควิทู, สาวกโพธิปฏิปตฺติมคฺคโกวิโท. อถ วา ‘‘เอเตน มคฺเคน อตํสุ ปุพฺเพ, ตริสฺสนฺติเยว ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๐๙) วจนโต ยถาโยคํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ มคฺควเสน จ สุญฺญตานิมิตฺตอปฺปณิหิตมคฺควเสน จ อุคฺฆฏิตญฺญูวิปญฺจิตญฺญูเนยฺยปุคฺคลานํ มคฺควเสน จ ยถากฺกเมนตฺถโยชนํ กโรนฺติ. มคฺคานุคามี จ ปนาติ ภควตา คตมคฺคานุคามิโน หุตฺวา[Pg.255]. เอตฺถ จ-สทฺโท เหตุอตฺเถ นิปาโต. เอเตน จ ภควโต มคฺคุปฺปาทนาทิคุณาธิคมาย เหตุ วุตฺโต โหติ. ปน-สทฺโท กตตฺเถ นิปาโต. เตน ภควตา กตมคฺคกรณํ วุตฺตํ โหติ. ปจฺฉา สมนฺนาคตาติ ปฐมํ คตสฺส ภควโต ปจฺฉาคตสีลาทิคุเณน สมนฺนาคตา. อิติ เถโร ‘‘อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา’’ติอาทีหิ ยสฺมา สพฺเพปิ ภควโต สีลาทโย คุณา อรหตฺตมคฺคเมว นิสฺสาย อาคตา, ตสฺมา อรหตฺตมคฺคเมว นิสฺสาย คุณํ กเถสิ.

ពាក្យថា Maggaññū សេចក្តីថា ព្រះអង្គជាអ្នកដឹងនូវអរិយមគ្គដែលព្រះអង្គបង្កើតឱ្យកើតឡើងដោយខ្លួនឯង ដោយអំណាចនៃបច្ចវេក្ខណញ្ញាណ។ ពាក្យថា Maggavidū សេចក្តីថា ព្រះអង្គជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងអរិយមគ្គដែលត្រូវបង្កើតឱ្យកើតឡើងក្នុងសន្តាននៃវេនេយ្យសត្វ។ ពាក្យថា Maggakovido សេចក្តីថា ព្រះអង្គជាអ្នកឈ្លាសវៃ (ពិចារណាជាពិសេស) ក្នុងមគ្គដែលត្រូវសម្តែងដល់ព្រះពោធិសត្វទាំងឡាយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គឈ្មោះថា Maggaññū ព្រោះដឹងនូវមគ្គជាគ្រឿងប្រតិបត្តិដើម្បីត្រាស់ដឹង, ឈ្មោះថា Maggavidū ព្រោះដឹងច្បាស់នូវមគ្គជាគ្រឿងប្រតិបត្តិដើម្បីព្រះបច្ចេកពោធិ, ឈ្មោះថា Maggakovido ព្រោះឈ្លាសវៃក្នុងមគ្គជាគ្រឿងប្រតិបត្តិដើម្បីសាវកពោធិ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអាចារ្យទាំងឡាយ តែងធ្វើការភ្ជាប់សេចក្តីតាមលំដាប់ តាមសមគួរ ដូចជា ដោយអំណាចនៃមគ្គរបស់ព្រះពុទ្ធ ព្រះបច្ចេកពុទ្ធ និងព្រះសាវក ទាំងអតីត អនាគត និងបច្ចុប្បន្នផង ដោយអំណាចនៃសុញ្ញតមគ្គ អនិមិត្តមគ្គ និងអប្បណិហិតមគ្គផង ដោយអំណាចនៃមគ្គរបស់បុគ្គលជាឧគ្ឃដិតញ្ញូ វិបញ្ចិតញ្ញូ និងនេយ្យបុគ្គលផង ព្រោះព្រះតម្រាស់ថា "ពួកសត្វក្នុងកាលមុន បានឆ្លងអន្លង់ដោយមគ្គនេះ ពួកសត្វដែលកំពុងឆ្លង និងនឹងឆ្លង ក៏ឆ្លងដោយមគ្គនេះឯង"។ ពាក្យថា Maggānugāmī ca pana សេចក្តីថា ជាអ្នកដើរតាមមគ្គដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់យាងទៅហើយ។ ក្នុងពាក្យនេះ ច-សព្ទ ជាចុងពាក្យ (និបាត) ក្នុងអត្ថជាហេតុ។ ដោយ ច-សព្ទ នេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ សម្តែងនូវបារមីញាណដែលជាហេតុនៃការសម្រេចបាននូវគុណមានការបង្កើតមគ្គជាដើម របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ បន-សព្ទ ជាចុងពាក្យក្នុងអត្ថនៃការធ្វើ។ ដោយ បន-សព្ទ នោះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ សម្តែងនូវការធ្វើមគ្គដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ចម្រើនហើយ។ ពាក្យថា Pacchā samannāgatā សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយគុណមានសីលជាដើម ដែលកើតឡើងជាខាងក្រោយ របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលយាងទៅមុន។ ព្រះថេរៈ (ព្រះធម្មសេនាបតីសារីបុត្ត) កាលពោលពាក្យថា "anuppannassa maggassa uppādetā" ជាដើម ព្រោះហេតុតែគុណទាំងឡាយមានសីលជាដើមទាំងអស់របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ តែងមកដោយអាស្រ័យនឹងអរហត្តមគ្គប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបព្រះអង្គសម្តែងនូវគុណដោយអាស្រ័យនឹងអរហត្តមគ្គនោះឯង។

ชานํ ชานาตีติ ชานิตพฺพํ ชานาติ, สพฺพญฺญุตาย ยํกิญฺจิ ปญฺญาย ชานิตพฺพํ นาม อตฺถิ, ตํ สพฺพํ ปญฺจเนยฺยปถภูตํ ปญฺญาย ชานาตีติ อตฺโถ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสติ, สพฺพทสฺสาวิตาย ตํเยว เนยฺยปถํ จกฺขุนา ทิฏฺฐํ วิย กโรนฺโต ปญฺญาจกฺขุนา ปสฺสตีติ อตฺโถ. ยถา วา เอกจฺโจ วิปรีตํ คณฺหนฺโต ชานนฺโตปิ น ชานาติ, ปสฺสนฺโตปิ น ปสฺสติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน ยถาสภาวํ คณฺหนฺโต ชานนฺโต ชานาติเยว, ปสฺสนฺโต ปสฺสติเยว. สฺวายํ ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูโต. วิทิตตาทิอตฺเถน ญาณภูโต. อวิปรีตสภาวฏฺเฐน วา ปริยตฺติธมฺมปวตฺตนโต หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ วา ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโต. อถ วา จกฺขุ วิย ภูโตติ จกฺขุภูโต. ญาณํ วิย ภูโตติ ญาณภูโต. ธมฺโม วิย ภูโตติ ธมฺมภูโต. พฺรหฺมา วิย ภูโตติ พฺรหฺมภูโต. สฺวายํ ธมฺมสฺส วจนโต, วตฺตนโต วา วตฺตา. นานปฺปกาเรหิ วจนโต, วตฺตนโต วา ปวตฺตา. อตฺถํ นีหริตฺวา นีหริตฺวา นยนโต อตฺถสฺส นินฺเนตา. อมตาธิคมาย ปฏิปตฺติเทสนโต, อมตปฺปกาสนาย วา ธมฺมเทสนาย อมตสฺส อธิคมาปนโต อมตสฺส ทาตา. โลกุตฺตรธมฺมสฺส อุปฺปาทิตตฺตา เวเนยฺยานุรูเปน ยถาสุขํ โลกุตฺตรธมฺมสฺส ทาเนน จ, ธมฺเมสุ จ อิสฺสโรติ ธมฺมสฺสามี. ตถาคตปทํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถํ.

ពាក្យថា Jānaṃ jānāti សេចក្តីថា ទ្រង់ដឹងនូវអ្វីៗដែលគួរដឹង។ សេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះភាពជាព្រះសព្វញ្ញូ ធម៌ណាមួយដែលឈ្មោះថាគួរដឹងដោយបញ្ញាមានប្រការប្រាំយ៉ាងដែលជាផ្លូវនៃនេយ្យធម៌ ព្រះអង្គទ្រង់ដឹងនូវធម៌ទាំងអស់នោះដោយបញ្ញា។ ពាក្យថា Passaṃ passati សេចក្តីថា ទ្រង់ឃើញនូវអ្វីៗដែលគួរឃើញ។ សេចក្តីពន្យល់ថា ព្រោះភាពជាព្រះសព្វទស្សាវី ព្រះអង្គធ្វើនូវនេយ្យធម៌ប្រាំយ៉ាងនោះឯង ឱ្យដូចជាការឃើញដោយចក្ខុ ហើយទ្រង់ឃើញដោយបញ្ញាចក្ខុ។ ម៉្យាងទៀត បុគ្គលខ្លះកាលកាន់យកសេចក្តីខុសប្លែក (ដោយវិបល្លាស) សូម្បីដឹង ក៏មិនឈ្មោះថាដឹងពិត សូម្បីឃើញ ក៏មិនឈ្មោះថាឃើញពិត តែព្រះដ៏មានព្រះភាគមិនមែនយ៉ាងនោះឡើយ។ ចំណែកព្រះដ៏មានព្រះភាគ កាលទ្រង់កាន់យកតាមសភាវៈពិត កាលទ្រង់ដឹង គឺដឹងពិតប្រាកដ កាលទ្រង់ឃើញ គឺឃើញពិតប្រាកដ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ឈ្មោះថា Cakkhubhūto (ទ្រង់ជាភ្នែក) ដោយអត្ថថាជាអ្នកដឹកនាំក្នុងការឃើញ (នូវសច្ចៈទាំង ៤)។ ឈ្មោះថា Ñāṇabhūto (ទ្រង់ជាញាណ) ដោយអត្ថថាជាអ្នកធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់ជាដើម។ ឬមួយ ឈ្មោះថា Dhammabhūto (ទ្រង់ជាធម៌) ដោយអត្ថថាមានសភាវៈមិនប្រែប្រួល ឬព្រោះការញ៉ាំងបរិយត្តិធម៌ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ដោយការគិតក្នុងព្រះហឫទ័យ ហើយបញ្ចេញមកដោយព្រះវាចា ដែលសម្រេចដោយធម៌។ ឈ្មោះថា Brahmabhūto (ទ្រង់ជាព្រហ្ម) ដោយអត្ថថាជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរ។ ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គកើតជាដូចជាចក្ខុ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា Cakkhubhūto។ កើតជាដូចជាញាណ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា Ñāṇabhūto។ កើតជាដូចជាធម៌ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា Dhammabhūto។ កើតជាដូចជាព្រហ្ម ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា Brahmabhūto។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគនោះ ឈ្មោះថា Vattā ព្រោះទ្រង់សម្តែង ឬពោលនូវធម៌។ ឈ្មោះថា Pavattā ព្រោះទ្រង់សម្តែង ឬពោលដោយប្រការផ្សេងៗ។ ឈ្មោះថា Atthassa ninnetā ព្រោះទ្រង់នាំចេញនូវសេចក្តីម្តងហើយម្តងទៀត។ ឈ្មោះថា Amatassa dātā (អ្នកប្រទាននូវអមតធម៌) ព្រោះទ្រង់សម្តែងនូវការប្រតិបត្តិដើម្បីសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន ឬព្រោះការធ្វើឱ្យសម្រេចនូវព្រះនិព្វាន ដោយការសម្តែងធម៌ដែលបង្ហាញនូវអមតធម៌។ ឈ្មោះថា Dhammassāmī (ម្ចាស់នៃធម៌) ព្រោះទ្រង់បង្កើតលោកុត្តរធម៌ឡើង និងព្រោះការប្រទាននូវលោកុត្តរធម៌តាមសមគួរដល់វេនេយ្យសត្វ តាមសេចក្តីសប្បាយ និងព្រោះទ្រង់ជាធំក្នុងធម៌ទាំងឡាយ។ ចំណែកពាក្យថា Tathāgata មានសេចក្តីពន្យល់ដូចដែលបានពោលមកហើយខាងលើ។

อิทานิ ‘‘ชานํ ชานาตี’’ติอาทีหิ วุตฺตํ คุณํ สพฺพญฺญุตาย วิเสเสตฺวา ทสฺเสตุกาโม สพฺพญฺญุตํ สาเธนฺโต นตฺถีติอาทิมาห. เอวํภูตสฺส หิ ตสฺส ภควโต ปารมิตาปุญฺญพลปฺปภาวนิปฺผนฺเนน อรหตฺตมคฺคญาเณน สพฺพธมฺเมสุ สวาสนสฺส สมฺโมหสฺส วิหตตฺตา อสจฺฉิกตํ นาม นตฺถิ. อสมฺโมหโต สพฺพธมฺมานํ ญาตตฺตา อญฺญาตํ นาม นตฺถิ. ตเถว [Pg.256] จ สพฺพธมฺมานํ จกฺขุนา วิย ญาณจกฺขุนา ทิฏฺฐตฺตา อทิฏฺฐํ นาม นตฺถิ. ญาเณน ปน ปตฺตตฺตา อวิทิตํ นาม นตฺถิ. อสมฺโมหสจฺฉิกิริยาย สจฺฉิกตตฺตา อสจฺฉิกตํ นาม นตฺถิ. อสมฺโมหปญฺญาย ผุฏฺฐตฺตา ปญฺญาย อผสฺสิตํ นาม นตฺถิ. ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนํ กาลํ วา ธมฺมํ วา. อุปาทายาติ อาทาย, อนฺโตกตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘อุปาทายา’’ติ วจเนเนว กาลวินิมุตฺตํ นิพฺพานมฺปิ คหิตเมว โหติ. ‘‘อตีตา’’ทิวจนานิ จ ‘‘นตฺถี’’ติอาทิวจเนเนว ฆฏียนฺติ, ‘‘สพฺเพ’’ติอาทิวจเนน วา. สพฺเพ ธมฺมาติ สพฺพสงฺขตาสงฺขตธมฺมปริยาทานํ. สพฺพากาเรนาติ สพฺพธมฺเมสุ เอเกกสฺเสว ธมฺมสฺส อนิจฺจาการาทิสพฺพาการปริยาทานํ. ญาณมุเขติ ญาณาภิมุเข. อาปาถํ อาคจฺฉนฺตีติ โอสรณํ อุเปนฺติ. ‘‘ชานิตพฺพ’’นฺติปทํ ‘‘เนยฺย’’นฺติปทสฺส อตฺถวิวรณตฺถํ วุตฺตํ.

ក្នុងកាលឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលចង់សម្តែងនូវគុណដែលពោលហើយដោយពាក្យថា "jānaṃ jānāti" ជាដើម ដោយធ្វើឱ្យប្លែកដោយសព្វញ្ញុតញ្ញាណ កាលនឹងសម្រេចនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណ ទើបពោលពាក្យថា natthī (មិនមាន) ជាដើម។ ព្រោះថា ចំពោះព្រះដ៏មានព្រះភាគដែលមានសភាវៈយ៉ាងនោះ ព្រោះការកម្ចាត់បង់នូវសេចក្តីវង្វេង (សមោហៈ) ព្រមទាំងវាសនា ក្នុងធម៌ទាំងពួង ដោយអរហត្តមគ្គញ្ញាណដែលសម្រេចដោយអានុភាពនៃកម្លាំងបុណ្យនិងបារមី ធម៌ដែលមិនបានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ ឈ្មោះថាមិនមានឡើយ។ ព្រោះការដឹងនូវធម៌ទាំងពួងដោយមិនវង្វេង ធម៌ដែលមិនដឹង ឈ្មោះថាមិនមានឡើយ។ ដូចគ្នានោះឯង ព្រោះការឃើញនូវធម៌ទាំងពួងដោយញាណចក្ខុ ដូចជាការឃើញដោយចក្ខុ (សាច់) ធម៌ដែលមិនឃើញ ឈ្មោះថាមិនមានឡើយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះការសម្រេចបានដោយញាណ ធម៌ដែលមិនប្រាកដ ឈ្មោះថាមិនមានឡើយ។ ព្រោះការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ដោយការធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់មិនវង្វេង ធម៌ដែលមិនបានធ្វើឱ្យជាក់ច្បាស់ ឈ្មោះថាមិនមានឡើយ។ ព្រោះការប៉ះពាល់ដោយបញ្ញាដែលមិនវង្វេង ធម៌ដែលមិនបានពាល់ត្រូវដោយបញ្ញា ឈ្មោះថាមិនមានឡើយ។ ពាក្យថា Paccuppannaṃ សេចក្តីថា កាលជាបច្ចុប្បន្ន ឬធម៌ជាបច្ចុប្បន្ន។ ពាក្យថា Upādāya សេចក្តីថា កាន់យក ឬធ្វើឱ្យនៅក្នុងផ្ទៃក្នុង។ ដោយពាក្យថា "Upādāya" នោះឯង សូម្បីព្រះនិព្វានដែលរួចចាកកាល ក៏ឈ្មោះថាបានកាន់យកហើយដែរ។ ពាក្យទាំងឡាយមាន "Atīta" (អតីត) ជាដើម តែងផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងពាក្យថា "natthi" ជាដើម ឬផ្សារភ្ជាប់ជាមួយនឹងពាក្យថា "sabbe" ជាដើម។ ពាក្យថា Sabbe dhammā ជាពាក្យកាន់យកមិនមានសេសសល់នូវសង្ខតធម៌ និងអសង្ខតធម៌ទាំងអស់។ ពាក្យថា Sabbākārena ជាពាក្យកាន់យកមិនមានសេសសល់នូវអាការៈទាំងអស់ មានអាការៈមិនទៀងជាដើម នៃធម៌នីមួយៗក្នុងបណ្តាធម៌ទាំងអស់។ ពាក្យថា Ñāṇamukhe សេចក្តីថា ក្នុងទីចំពោះមុខនៃញាណ។ ពាក្យថា Āpāthaṃ āgacchanti សេចក្តីថា ចូលមកកាន់គន្លង (នៃការដឹង)។ ពាក្យថា "Jānitabba" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដើម្បីពន្យល់សេចក្តីនៃពាក្យថា "neyya"។

อตฺตตฺโถ วาติอาทีสุ วา-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. อตฺตตฺโถติ อตฺตโน อตฺโถ. ปรตฺโถติ ปเรสํ ติณฺณํ โลกานํ อตฺโถ. อุภยตฺโถติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจาติ สกึเยว อุภินฺนํ อตฺโถ. ทิฏฺฐธมฺมิโกติ ทิฏฺฐธมฺเม นิยุตฺโต, ทิฏฺฐธมฺมปฺปโยชโน วา อตฺโถ. สมฺปราเย นิยุตฺโต, สมฺปรายปฺปโยชโน วา สมฺปรายิโก. อุตฺตาโนติอาทีสุ โวหารวเสน วตฺตพฺโพ สุขปติฏฺฐตฺตา อุตฺตาโน. โวหารํ อติกฺกมิตฺวา วตฺตพฺโพ สุญฺญตาปฏิสํยุตฺโต ทุกฺขปติฏฺฐตฺตา คมฺภีโร. โลกุตฺตโร อจฺจนฺตติโรกฺขตฺตา คูฬฺโห. อนิจฺจตาทิโก ฆนาทีหิ ปฏิจฺฉนฺนตฺตา ปฏิจฺฉนฺโน. อปฺปจุรโวหาเรน วตฺตพฺโพ ยถารุตํ อคฺคเหตฺวา อธิปฺปายสฺส เนตพฺพตฺตา เนยฺโย. ปจุรโวหาเรน วตฺตพฺโพ วจนมตฺเตน อธิปฺปายสฺส นีตตฺตา นีโต. สุปริสุทฺธสีลสมาธิวิปสฺสนตฺโถ ตทงฺควิกฺขมฺภนวเสน วชฺชวิรหิตตฺตา อนวชฺโช. กิเลสสมุจฺเฉทนโต อริยมคฺคตฺโถ นิกฺกิเลโส. กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา อริยผลตฺโถ โวทาโน. สงฺขตาสงฺขเตสุ อคฺคธมฺมตฺตา นิพฺพานํ ปรมตฺโถ. ปริวตฺตตีติ พุทฺธญาณสฺส วิสยภาวโต อพหิภูตตฺตา อนฺโตพุทฺธญาเณ พฺยาปิตฺวา วา สมนฺตา วา อาลิงฺคิตฺวา วา วิเสเสน วา วตฺตติ.

ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន "Attattho vā" ជាដើម វ៉ា-សព្ទ មានអត្ថប្រមូលរួមគ្នា (សមុច្ចយត្ថ)។ ពាក្យថា Attattho សេចក្តីថា ប្រយោជន៍របស់ខ្លួន។ ពាក្យថា Parattho សេចក្តីថា ប្រយោជន៍របស់សត្វលោកទាំង ៣ ដ៏ទៃទៀត។ ពាក្យថា Ubhayattho សេចក្តីថា ប្រយោជន៍របស់ខ្លួនផង របស់បុគ្គលដទៃផង គឺប្រយោជន៍របស់ទាំងពីរក្នុងពេលតែមួយ។ ពាក្យថា Diṭṭhadhammiko សេចក្តីថា ប្រយោជន៍ដែលប្រកបក្នុងបច្ចុប្បន្ន ឬប្រយោជន៍ដែលមានបច្ចុប្បន្នជាទីតាំង។ ប្រយោជន៍ដែលប្រកបក្នុងបរលោក ឬប្រយោជន៍ដែលមានបរលោកជាទីតាំង ឈ្មោះថា សម្បរាយិកៈ។ ក្នុងពាក្យទាំងឡាយមាន "Uttāno" ជាដើម សេចក្តីដែលត្រូវពោលដោយអំណាចនៃវោហារ ឈ្មោះថា ឧត្តានៈ (រាក់/ច្បាស់លាស់) ព្រោះជាទីតាំងនៃញាណបានដោយងាយ។ សេចក្តីដែលត្រូវពោលដោយកន្លងហួសនូវវោហារ ដែលប្រកបដោយសុញ្ញតធម៌ ឈ្មោះថា គម្ភីរៈ (ជ្រាលជ្រៅ) ព្រោះជាទីតាំងនៃញាណបានដោយលំបាក។ លោកុត្តរធម៌ ឈ្មោះថា គូឡ្ហៈ (កំបាំង) ព្រោះកន្លងហួសទៅឆ្ងាយក្រៃលែង។ ធម៌មានអនិច្ចភាពជាដើម ឈ្មោះថា បដិច្ឆន្នៈ (បិទបាំង) ព្រោះត្រូវសន្តតិនិងឃនៈជាដើមបិទបាំង។ សេចក្តីដែលត្រូវពោលដោយវោហារមិនច្រើន ដែលមិនត្រូវកាន់យកតាមព្យញ្ជនៈផ្ទាល់ តែត្រូវនាំទៅរកអធិប្បាយ ឈ្មោះថា នេយ្យៈ។ សេចក្តីដែលត្រូវពោលដោយវោហារច្រើន ដែលដឹងអធិប្បាយបានដោយត្រឹមតែពាក្យពោល ឈ្មោះថា នីតៈ។ សេចក្តីគឺសីល សមាធិ និងវិបស្សនាដ៏បរិសុទ្ធក្រៃលែង ឈ្មោះថា អនវជ្ជៈ (មិនមានទោស) ព្រោះប្រាសចាកទោសដោយអំណាចនៃតទង្គប្បហាន និងវិក្ខម្ភនប្បហាន។ សេចក្តីគឺអរិយមគ្គ ឈ្មោះថា និក្កិលេសៈ (មិនមានកិលេស) ព្រោះកាត់ផ្តាច់នូវកិលេសដោយដាច់ខាត។ សេចក្តីគឺអរិយផល ឈ្មោះថា វោទានៈ (ផូរផង់) ព្រោះការរម្ងាប់នូវកិលេស។ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថា បរមត្ថៈ (សេចក្តីដ៏ឧត្តម) ព្រោះជាធម៌ដ៏ប្រសើរក្នុងបណ្តាសង្ខតធម៌ និងអសង្ខតធម៌ទាំងឡាយ។ ពាក្យថា Parivattati សេចក្តីថា ព្រោះភាពជាអារម្មណ៍នៃព្រះពុទ្ធញាណ មិនមែនជាខាងក្រៅឡើយ តែងប្រព្រឹត្តទៅក្នុងផ្ទៃក្នុងនៃព្រះពុទ្ធញាណ ដោយការផ្សាយទៅក្តី ដោយការព័ទ្ធជុំវិញក្តី ដោយការឱបក្រសោបក្តី ឬដោយប្រការពិសេសក្តី។

สพฺพํ กายกมฺมนฺติอาทีหิ ภควโต ญาณมยตํ ทสฺเสติ. ญาณานุปริวตฺตตีติ ญาณํ อนุปริวตฺตติ, ญาณวิรหิตํ น โหตีติ อตฺโถ. อปฺปฏิหตนฺติ นิราวรณตํ ทสฺเสติ. ปุน สพฺพญฺญุตํ อุปมาย สาเธตุกาโม [Pg.257] ยาวตกนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ชานิตพฺพนฺติ เนยฺยํ, เนยฺยปริยนฺโต เนยฺยาวสานมสฺส อตฺถีติ เนยฺยปริยนฺติกํ. อสพฺพญฺญูนํ ปน เนยฺยาวสานเมว นตฺถิ. ญาณปริยนฺติเกปิ เอเสว นโย. ปุริมยมเก วุตฺตตฺถเมว อิมินา ยมเกน วิเสเสตฺวา ทสฺเสติ, ตติยยมเกน ปฏิเสธวเสน นิยมิตฺวา ทสฺเสติ. เอตฺถ จ เนยฺยํ ญาณสฺส ปถตฺตา เนยฺยปโถ. อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโนติ เนยฺยญฺจ ญาณญฺจ เขเปตฺวา ฐานโต อญฺญมญฺญสฺส ปริยนฺเต ฐานสีลา. อาวชฺชนปฺปฏิพทฺธาติ มโนทฺวาราวชฺชนายตฺตา, อาวชฺชิตานนฺตรเมว ชานาตีติ อตฺโถ. อากงฺขปฺปฏิพทฺธาติ รุจิอายตฺตา, อาวชฺชนานนฺตรํ ชวนญาเณน ชานาตีติ อตฺโถ. อิตรานิ ทฺเว ปทานิ อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปทานํ ยถากฺกเมน อตฺถปฺปกาสนตฺถํ วุตฺตานิ. พุทฺโธ อาสยํ ชานาตีติอาทีนิ ญาณกถายํ วณฺณิตานิ. มหานิทฺเทเส ปน ‘‘ภควา อาสยํ ชานาตี’’ติ (มหานิ. ๖๙) อาคตํ. ตตฺถ ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต’’ติ (มหานิ. ๖๙) อาคตฏฺฐาเน จ อิธ กตฺถจิ ‘‘พุทฺธสฺสา’’ติ อาคตํ.

ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ សម្តែងនូវភាពជាកាយកម្មដែលសម្រេចដោយញាណរបស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ដោយពាក្យថា "Sabbaṃ kāyakammaṃ" ជាដើម។ ពាក្យថា Ñāṇānuparivattati សេចក្តីថា តែងប្រព្រឹត្តទៅតាមញាណ សេចក្តីថា មិនមែនជាការប្រាសចាកញាណឡើយ។ ពាក្យថា Appaṭihata សម្តែងនូវភាពមិនមានគ្រឿងរារាំង (ការមិនទើសទាល់)។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលចង់សម្រេចនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណដោយឧបមាជាថ្មីម្តងទៀត ទើបពោលពាក្យថា yāvatakaṃ ជាដើម។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ធម៌ដែលគួរដឹង ឈ្មោះថា នេយ្យៈ, ទីបំផុតនៃនេយ្យធម៌ ឬទីបញ្ចប់នៃនេយ្យធម៌ មានដល់ញាណនោះ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា Neyyapariyantika (មាននេយ្យធម៌ជាទីបំផុត)។ ចំណែកពួកបុគ្គលដែលមិនមែនជាព្រះសព្វញ្ញូ ទីបញ្ចប់នៃនេយ្យធម៌មិនមានឡើយ។ សូម្បីក្នុងពាក្យថា Ñāṇariyantika ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ សម្តែងនូវសេចក្តីដែលពោលហើយក្នុងយមកៈមុន ដោយធ្វើឱ្យប្លែកដោយយមកៈ (ទីពីរ) នេះ, សម្តែងដោយកំណត់ដោយអំណាចនៃការបដិសេធ ដោយយមកៈទីបី។ ក្នុងយមកៈទីបីនេះ នេយ្យធម៌ ឈ្មោះថា នេយ្យបថ ព្រោះជាផ្លូវនៃញាណ។ ពាក្យថា Aññamaññapariyantaṭṭhāyino សេចក្តីថា ព្រោះការអស់ទៅនៃនេយ្យធម៌និងញាណ ហើយតាំងនៅ ហេតុនោះ ទើបមានសភាវៈតាំងនៅត្រង់ទីបំផុតនៃគ្នាទៅវិញទៅមក។ ពាក្យថា Āvajjanappaṭibaddhā សេចក្តីថា អាស្រ័យនឹងមនោទ្វារាវជ្ជនៈ សេចក្តីថា តែងដឹងក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីការរាវជ្ជនៈ (ការពិចារណា) នោះឯង។ ពាក្យថា Ākaṅkhappaṭibaddhā សេចក្តីថា អាស្រ័យនឹងព្រះហឫទ័យប្រាថ្នា សេចក្តីថា តែងដឹងដោយជវនញាណក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីការរាវជ្ជនៈ។ ពាក្យពីរក្រៅពីនេះ (គឺ មនសិការៈ និង ចិត្តុប្បាទៈ) ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីនៃពាក្យទាំងពីរនេះតាមលំដាប់។ ពាក្យទាំងឡាយមាន "Buddho āsayaṃ jānāti" ជាដើម ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានពណ៌នារួចហើយក្នុងញាណកថា។ ចំណែកក្នុងមហានិទ្ទេស មានមកថា "bhagavā āsayaṃ jānāti"។ ក្នុងមហានិទ្ទេសនោះ ក្នុងកន្លែងខ្លះដែលមានមកថា "buddhassa bhagavato" តែក្នុងទីនេះ កន្លែងខ្លះមានមកត្រឹមតែ "buddhassa" ប៉ុណ្ណោះ។

อนฺตมโสติ อุปริมนฺเตน. ติมิติมิงฺคลนฺติ เอตฺถ ติมิ นาม เอกา มจฺฉชาติ, ติมึ คิลิตุํ สมตฺถา ตโต มหนฺตสรีรา ติมิงฺคลา นาม เอกา มจฺฉชาติ, ติมิงฺคลมฺปิ คิลิตุํ สมตฺถา ปญฺจโยชนสติกสรีรา ติมิติมิงฺคลา นาม เอกา มจฺฉชาติ. อิธ ชาติคฺคหเณน เอกวจนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. ครุฬํ เวนเตยฺยนฺติ เอตฺถ ครุโฬติ ชาติวเสน นามํ, เวนเตยฺโยติ โคตฺตวเสน. ปเทเสติ เอกเทเส. สาริปุตฺตสมาติ สพฺพพุทฺธานํ ธมฺมเสนาปติตฺเถเร คเหตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เสสสาวกา หิ ปญฺญาย ธมฺมเสนาปติตฺเถเรน สมา นาม นตฺถิ. ยถาห – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๘-๑๘๙). อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตํ –

ពាក្យថា Antamasoti សេចក្តីថា ដោយកំណត់ចំណែកខាងលើបំផុត។ ក្នុងពាក្យថា Timitimiṅgala នេះ ត្រីមួយប្រភេទឈ្មោះថា តិមិ, ត្រីមួយប្រភេទទៀតឈ្មោះថា តិមិង្គលៈ មានខ្លួនធំជាងត្រីតិមិនោះ អាចលេបត្រីតិមិបាន, ត្រីមួយប្រភេទទៀតឈ្មោះថា តិមិតិមិង្គលៈ មានខ្លួនប្រវែង ៥០០ យោជន៍ អាចលេបត្រីតិមិង្គលៈបានទៀត។ ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា លោកធ្វើជាឯកវចនៈ ដោយការកាន់យកនូវជាតិ (ប្រភេទ)។ ក្នុងពាក្យថា Garuḷaṃ venateyyaṃ នោះ ពាក្យថា Garuḷa ជាឈ្មោះដោយអំណាចនៃជាតិ (ប្រភេទ), ពាក្យថា Venateyya ជាឈ្មោះដោយអំណាចនៃគោត្រ។ ពាក្យថា Padese បានដល់ ក្នុងចំណែកមួយ។ ពាក្យថា Sāriputtasamā គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គទ្រង់សំដៅយកព្រះធម្មសេនាបតីថេរៈ របស់ព្រះពុទ្ធទាំងពួង ហើយត្រាស់ទុក។ ព្រោះថា ពួកសាវ័កដែលសេសសល់ ឈ្មោះថាស្មើដោយប្រាជ្ញា នឹងព្រះធម្មសេនាបតីថេរៈ មិនមានឡើយ។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភិក្ខុដែលជាសាវ័ករបស់តថាគត មានប្រាជ្ញាច្រើន គឺសារីបុត្តនេះ ជាកំពូល»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងអដ្ឋកថា លោកក៏ពោលទុកថា៖

‘‘โลกนาถํ ฐเปตฺวาน, เย จญฺเญ สนฺติ ปาณิโน;

ปญฺญาย สาริปุตฺตสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสิ’’นฺติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๗๑);

«លើកលែងតែព្រះលោកនាថជាម្ចាស់ចេញ ពួកសត្វដទៃទៀតឯណាដែលមាន (ក្នុងលោក) សត្វទាំងនោះ សូម្បីតែមួយចំណែកក្នុង ១៦ ចំណែក នៃប្រាជ្ញារបស់ព្រះសារីបុត្ត ក៏មិនអាចស្មើបានឡើយ។»

ผริตฺวาติ พุทฺธญาณํ สพฺพเทวมนุสฺสานมฺปิ ปญฺญํ ปาปุณิตฺวา ฐานโต เตสํ ปญฺญํ ผริตฺวา พฺยาปิตฺวา ติฏฺฐติ. อติฆํสิตฺวาติ พุทฺธญาณํ สพฺพเทวมนุสฺสานมฺปิ ปญฺญํ อติกฺกมิตฺวา เตสํ อวิสยภูตมฺปิ สพฺพํ เนยฺยํ ฆํสิตฺวา [Pg.258] ภญฺชิตฺวา ติฏฺฐติ. มหานิทฺเทเส ปน (มหานิ. ๖๙) ‘‘อภิภวิตฺวา’’ติ ปาโฐ, มทฺทิตฺวาติปิ อตฺโถ. เยปิ เตติอาทีหิ เอวํ ผริตฺวา อติฆํสิตฺวา ฐานสฺส ปจฺจกฺขการณํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปณฺฑิตาติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา. นิปุณาติ สณฺหสุขุมพุทฺธิโน สุขุเม อตฺถนฺตเร ปฏิวิชฺฌนสมตฺถา. กตปรปฺปวาทาติ ญาตปรปฺปวาทา เจว ปเรหิ สทฺธึ กตวาทปริจยา จ. วาลเวธิรูปาติ วาลเวธิธนุคฺคหสทิสา. โวภินฺทนฺตา มญฺเญ จรนฺติ ปญฺญาคเตน ทิฏฺฐิคตานีติ วาลเวธี วิย วาลํ สุขุมานิปิ ปเรสํ ทิฏฺฐิคมนานิ อตฺตโน ปญฺญาคมเนน ภินฺทนฺตา วิย จรนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘คูถคตํ มุตฺตคต’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๙.๑๑) วิย ปญฺญา เอว ปญฺญาคตานิ, ทิฏฺฐิโย เอว ทิฏฺฐิคตานิ.

ពាក្យថា Pharitvā សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធញាណ ផ្សាយទៅគ្របដណ្តប់លើប្រាជ្ញានៃទេវតានិងមនុស្សទាំងពួង ដោយការដល់នូវប្រាជ្ញារបស់សត្វទាំងនោះ ហើយតាំងនៅ។ ពាក្យថា Atighaṃsitvā សេចក្តីថា ព្រះពុទ្ធញាណ កន្លងហួសនូវប្រាជ្ញានៃទេវតានិងមនុស្សទាំងពួង ហើយកម្ទេច បំផ្លាញចោលនូវនេយ្យធម៌ទាំងអស់ ទោះបីជាអវិស័យរបស់សត្វទាំងនោះក៏ដោយ ហើយតាំងនៅ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងមហានិទ្ទេស មានបាឋៈថា «abhibhavitvā» សេចក្តីថាសូម្បីតែការជាន់ឈ្លី (madditvā) ក៏ជាអត្ថន័យដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញនូវហេតុនៃការធ្វើឱ្យជាក់ស្តែង នៃការផ្សាយទៅ និងការកម្ទេចចោលយ៉ាងនេះ ដោយបាឋៈមានជាដើមថា «Yepi te»។ ក្នុងបាឋៈនោះ ពាក្យថា paṇḍitā បានដល់ ជនដែលប្រកបដោយភាពជាបណ្ឌិត។ ពាក្យថា nipuṇā បានដល់ ជនដែលមានប្រាជ្ញាល្អិតសុខុម អាចចាក់ធ្លុះនូវសេចក្តីដ៏ល្អិតក្រៃលែង។ ពាក្យថា kataparappavādā បានដល់ ជនដែលដឹងច្បាស់នូវលទ្ធិរបស់អ្នកដទៃផង និងជាអ្នកធ្លាប់ធ្វើការសាកសួរដេញដោលនូវលទ្ធិជាមួយអ្នកដទៃផង។ ពាក្យថា vālavedhirūpā បានដល់ ជនដែលប្រៀបដូចជាខ្មាន់ធ្នូដែលបាញ់ត្រូវចុងរោមសត្វ។ ពាក្យថា vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni សេចក្តីថា ជនទាំងនោះ តែងដើរទៅ ហាក់ដូចជាបំផ្លាញនូវដំណើរនៃទិដ្ឋិទាំងឡាយ ទោះបីជាល្អិតសុខុមរបស់ជនដទៃ ដោយដំណើរនៃប្រាជ្ញារបស់ខ្លួន ដូចជាខ្មាន់ធ្នូបាញ់ទម្លាយនូវចុងរោមសត្វដូច្នោះឯង នេះជាអត្ថ។ ម៉្យាងទៀត ដូចក្នុងពាក្យជាដើមថា «gūthagataṃ muttagataṃ» ប្រាជ្ញានោះឯង ឈ្មោះថា paññāgata, ទិដ្ឋិទាំងឡាយនោះឯង ឈ្មោះថា diṭṭhigata។

ปญฺหํ อภิสงฺขริตฺวาติ ทฺวิปทมฺปิ ติปทมฺปิ จตุปฺปทมฺปิ ปุจฺฉํ รจยิตฺวา. เตสํ ปญฺหานํ อติพหุกตฺตา สพฺพสงฺคหตฺถํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตํ. คูฬฺหานิ จ ปฏิจฺฉนฺนานิ อตฺถชาตานีติ ปาฐเสโส. เตสํ ตถา วินยํ ทิสฺวา ‘‘อตฺตนา อภิสงฺขตปญฺหํ ปุจฺฉตู’’ติ เอวํ ภควตา อธิปฺเปตตฺตา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. อญฺเญสํ ปน ปุจฺฉาย โอกาสเมว อทตฺวา ภควา อุปสงฺกมนฺตานํ ธมฺมํ เทเสติ. ยถาห –

ពាក្យថា Pañhaṃ abhisaṅkharitvā សេចក្តីថា តាក់តែងនូវសំណួរ ទោះបីជាមាន ២ បទ ៣ បទ ឬ ៤ បទក្តី។ ព្រោះតែសំណួរទាំងនោះមានច្រើនពេក ទើបលោកពោលពាក្យថា «abhisaṅkharitvā» ពីរដង ដើម្បីសង្គ្រោះយកសំណួរទាំងអស់។ ពាក្យដែលសេសសល់ក្នុងបាឋៈ គឺ «gūḷhāni ca paṭicchannāni atthajātāni»។ ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់ទតឃើញការទូន្មានដល់ជនទាំងនោះយ៉ាងនោះហើយ ទើបទ្រង់មានព្រះហឫទ័យប្រាថ្នាថា «ចូរជនទាំងនោះសួរនូវសំណួរដែលខ្លួនបានតាក់តែងទុកចុះ» ជនទាំងនោះក៏សួរនូវសំណួរ។ ប៉ុន្តែ ព្រះមានព្រះភាគ មិនទ្រង់ប្រទានឱកាសក្នុងការសួរដល់ជនដទៃឡើយ ទ្រង់ត្រាស់សម្តែងធម៌ដល់ជនទាំងឡាយដែលចូលមកគាល់តែម្តង។ ដូចដែលព្រះអង្គត្រាស់ទុកថា៖

‘‘เต ปญฺหํ อภิสงฺขโรนฺติ ‘อิมํ มยํ ปญฺหํ สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสาม, สเจ โน สมโณ โคตโม เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ พฺยากริสฺสติ, เอวมสฺส มยํ วาทํ อาโรเปสฺสาม. เอวํ เจปิ โน ปุฏฺโฐ เอวํ พฺยากริสฺสติ, เอวํปิสฺส มยํ วาทํ อาโรเปสฺสามา’ติ. เต เยน สมโณ โคตโม, เตนุปสงฺกมนฺติ, เต สมโณ โคตโม ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสติ สมาทเปติ สมุตฺเตเชติ สมฺปหํเสติ. เต สมเณน โคตเมน ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺสิตา สมาทปิตา สมุตฺเตชิตา สมฺปหํสิตา น เจว สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, กุโตสฺส วาทํ อาโรเปสฺสนฺติ? อญฺญทตฺถุ สมณสฺเสว โคตมสฺส สาวกา สมฺปชฺชนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๙).

«ជនទាំងនោះ តែងតាក់តែងនូវសំណួរថា «ពួកយើងនឹងចូលទៅរកព្រះសមណគោតម ហើយសួរនូវសំណួរនេះ បើព្រះសមណគោតម កាលដែលពួកយើងសួរយ៉ាងនេះហើយ ឆ្លើយយ៉ាងនេះ ពួកយើងនឹងចោទប្រកាន់ដល់ព្រះសមណគោតមនោះយ៉ាងនេះ។ ប្រសិនបើព្រះសមណគោតម កាលដែលពួកយើងសួរយ៉ាងនេះហើយ ឆ្លើយយ៉ាងនោះវិញ ពួកយើងក៏នឹងចោទប្រកាន់ដល់ព្រះសមណគោតមនោះយ៉ាងនោះដែរ»។ ជនទាំងនោះ ចូលទៅរកព្រះសមណគោតម ក្នុងទីណា ព្រះសមណគោតម តែងពន្យល់ឱ្យយល់ច្បាស់ ឱ្យកាន់យក ឱ្យក្លាហាន ឱ្យរីករាយ ដោយធម្មីកថា។ ជនទាំងនោះ កាលដែលព្រះសមណគោតម ពន្យល់ឱ្យយល់ច្បាស់ ឱ្យកាន់យក ឱ្យក្លាហាន ឱ្យរីករាយ ដោយធម្មីកថាហើយ សូម្បីតែសំណួរ ក៏មិនហ៊ានសួរព្រះសមណគោតមឡើយ តើនឹងចោទប្រកាន់ព្រះអង្គពីណាបាន? ដោយពិត ជនទាំងនោះ ត្រឡប់ជាក្លាយទៅជាសាវ័ករបស់ព្រះសមណគោតមទៅវិញ»។

กสฺมา ปญฺหํ น ปุจฺฉนฺตีติ เจ? ภควา กิร ปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสนฺโต ปริสาย อชฺฌาสยํ โอโลเกติ. ตโต ปสฺสติ ‘‘อิเม ปณฺฑิตา คูฬฺหํ รหสฺสํ ปญฺหํ โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อาคตา’’ติ. โส เตหิ อปุฏฺโฐเยว [Pg.259] ‘‘ปญฺหปุจฺฉาย เอตฺตกา โทสา, วิสฺสชฺชเน เอตฺตกา, อตฺเถ ปเท อกฺขเร เอตฺตกาติ อิเม ปญฺเห ปุจฺฉนฺโต เอวํ ปุจฺเฉยฺย, วิสฺสชฺเชนฺโต เอวํ วิสฺสชฺเชยฺยา’’ติ อิติ โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อานีเต ปญฺเห ธมฺมกถาย อนฺตเร ปกฺขิปิตฺวา วิทํเสติ. เต ปณฺฑิตา ‘‘เสยฺยา วต โน, เย มยํ อิเม ปญฺเห น ปุจฺฉิมฺห. สเจปิ มยํ ปุจฺเฉยฺยาม, อปฺปติฏฺฐิเต โน กตฺวา สมโณ โคตโม ขิเปยฺยา’’ติ อตฺตมนา ภวนฺติ. อปิจ พุทฺธา นาม ธมฺมํ เทเสนฺตา ปริสํ เมตฺตาย ผรนฺติ. เมตฺตาย จ ผรเณน ทสพเลสุ มหาชนสฺส จิตฺตํ ปสีทติ. พุทฺธา นาม รูปคฺคปฺปตฺตา โหนฺติ ทสฺสนสมฺปนฺนา มธุรสฺสรา มุทุชิวฺหา สุผุสิตทนฺตาวรณา อมเตน หทยํ สิญฺจนฺตา วิย ธมฺมํ กเถนฺติ. ตตฺร เนสํ เมตฺตาผรเณน ปสนฺนจิตฺตานํ เอวํ โหติ – เอวรูปํ อทฺเวชฺฌกถํ อโมฆกถํ นิยฺยานิกกถํ กเถนฺเตน ภควตา สทฺธึ น สกฺขิสฺสาม ปจฺจนีกคฺคาหํ คณฺหิตุนฺติ อตฺตโน ปสนฺนภาเวเนว ปญฺหํ น ปุจฺฉนฺตีติ.

ប្រសិនបើមានសំណួរថា ហេតុអ្វីបានជាជនទាំងនោះមិនសួរនូវសំណួរ? ឮថា ព្រះមានព្រះភាគ កាលទ្រង់សម្តែងធម៌ក្នុងកណ្តាលជំនុំ តែងទតមើលនូវអធ្យាស្រ័យរបស់បរិស័ទ។ លំដាប់នោះ ព្រះអង្គទ្រង់ទតឃើញថា «បណ្ឌិតទាំងឡាយនេះ នាំគ្នាកាន់យកនូវសំណួរដ៏កំបាំង លាក់កំបាំង ធ្វើឱ្យដូចជាទ្រព្យជាប់នឹងចង្កេះ ហើយមក»។ ព្រះមានព្រះភាគនោះ កាលដែលជនទាំងនោះមិនទាន់បានសួរឡើយ ក៏ទ្រង់ជ្រាបថា «ក្នុងការសួរនូវសំណួរ មានទោសប៉ុណ្ណេះ ក្នុងការឆ្លើយ មានទោសប៉ុណ្ណេះ ក្នុងអត្ថ ក្នុងបទ ក្នុងអក្ខរៈ មានទោសប៉ុណ្ណេះ ជនដែលចង់សួរនូវសំណួរទាំងនេះ គប្បីសួរយ៉ាងនេះ ជនដែលចង់ឆ្លើយ គប្បីឆ្លើយយ៉ាងនេះ» ទើបទ្រង់បញ្ចូលនូវសំណួរដែលជនទាំងនោះនាំយកមក ធ្វើដូចជាទ្រព្យជាប់នឹងចង្កេះនោះ ទៅក្នុងចន្លោះនៃធម្មកថា ហើយទ្រង់ដោះស្រាយ។ ពួកបណ្ឌិតទាំងនោះ ក៏មានចិត្តត្រេកអរថា «ការដែលពួកយើងមិនបានសួរនូវសំណួរទាំងនេះ ជាការប្រសើរណាស់តើ! ប្រសិនបើពួកយើងសួរ ព្រះសមណគោតម មុខជាធ្វើឱ្យពួកយើងរកទីពឹងគ្មាន ហើយទម្លាក់ចោលជាមិនខាន»។ ម្យ៉ាងទៀត ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ កាលទ្រង់សម្តែងធម៌ តែងផ្សាយមេត្តាទៅកាន់បរិស័ទ។ ព្រោះតែការផ្សាយមេត្តានោះ ចិត្តរបស់មហាជន តែងជ្រះថ្លាក្នុងព្រះទសពល។ ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ តែងជាអ្នកដល់នូវរូបដ៏ប្រសើរបំផុត ប្រកបដោយទស្សនសម្បត្តិ មានព្រះសូរសៀងដ៏ពិរោះ មានព្រះជីវ្ហាដ៏ទន់ភ្លន់ មានព្រះឱស្ឋប៉ះគ្នាជិតល្អ ទ្រង់សម្តែងធម៌ ហាក់ដូចជាស្រោចស្រពនូវហឫទ័យដោយទឹកអម្រឹត។ ក្នុងទីនោះ ពួកមហាជនដែលមានចិត្តជ្រះថ្លា ដោយការផ្សាយមេត្តារបស់ព្រះអង្គ តែងមានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា «ពួកយើងមិនអាចនឹងកាន់យកនូវការទាស់ទែង ជាមួយព្រះមានព្រះភាគ ដែលទ្រង់សម្តែងនូវវាចាដែលមិនមានជាពីរយ៉ាងនេះ វាចាដែលមិនសូន្យទទេយ៉ាងនេះ វាចាដែលជាគ្រឿងស្រោចស្រង់សត្វយ៉ាងនេះបានឡើយ» ជនទាំងនោះ មិនសួរនូវសំណួរ ដោយសារតែសេចក្តីជ្រះថ្លារបស់ខ្លួនយ៉ាងនេះឯង។

กถิตา วิสชฺชิตา จาติ เอวํ ตุมฺเห ปุจฺฉถาติ ปุจฺฉิตปญฺหานํ อุจฺจารเณน เต ปญฺหา ภควตา กถิตา เอว โหนฺติ. ยถา จ เต วิสชฺเชตพฺพา, ตถา วิสชฺชิตา เอว โหนฺติ. นิทฺทิฏฺฐการณาติ อิมินา การเณน อิมินา เหตุนา เอวํ โหตีติ เอวํ สเหตุกํ กตฺวา วิสชฺชเนน ภควตา นิทฺทิฏฺฐการณา เอว โหนฺติ เต ปญฺหา. อุปกฺขิตฺตกา จ เต ภควโต สมฺปชฺชนฺตีติ เต ขตฺติยปณฺฑิตาทโย ภควโต ปญฺหวิสชฺชเนเนว ภควโต สมีเป ขิตฺตกา ปาทขิตฺตกา สมฺปชฺชนฺติ, สาวกา วา สมฺปชฺชนฺติ อุปาสกา วาติ อตฺโถ, สาวกสมฺปตฺตึ วา ปาปุณนฺติ อุปาสกสมฺปตฺตึ วาติ วุตฺตํ โหติ. อถาติ อนนฺตรตฺเถ, เตสํ อุปกฺขิตฺตกสมฺปตฺติสมนนฺตรเมวาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ตสฺมึ ฐาเน, ตสฺมึ อธิกาเร วา. อติโรจตีติ อติวิย โชเตติ ปกาสติ. ยทิทํ ปญฺญายาติ ยายํ ภควโต ปญฺญา, ตาย ปญฺญาย ภควาว อติโรจตีติ อตฺโถ. อิติสทฺโท การณตฺเถ, อิมินา การเณน อคฺโค อสามนฺตปญฺโญติ อตฺโถ.

ពាក្យថា Kathitā visajjitā ca សេចក្តីថា សំណួរទាំងឡាយដែលសួរហើយ ដោយការបញ្ចេញវាចាថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយសួរយ៉ាងនេះចុះ» សំណួរទាំងនោះ ឈ្មោះថា ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់សម្តែងហើយពិតប្រាកដ។ ម្យ៉ាងទៀត សំណួរទាំងនោះ គប្បីដោះស្រាយយ៉ាងណា ព្រះអង្គក៏ទ្រង់ដោះស្រាយយ៉ាងនោះពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា Niddiṭṭhakāraṇā សេចក្តីថា សំណួរទាំងនោះ ឈ្មោះថា មានហេតុដែលព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់បង្ហាញហើយ ដោយការដោះស្រាយធ្វើឱ្យមានហេតុផលថា «ព្រោះហេតុនេះ ព្រោះបច្ច័យនេះ ទើបកើតមានយ៉ាងនេះ»។ ពាក្យថា Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjanti សេចក្តីថា ពួកក្សត្រិយ៍ជាបណ្ឌិតជាដើមទាំងនោះ តែងជាអ្នកធ្លាក់ចុះមកជិត (ក្រាបទៀបព្រះបាទា) នៃព្រះមានព្រះភាគ ដោយសារតែការដោះស្រាយសំណួររបស់ព្រះមានព្រះភាគនោះឯង ឬថា ត្រឡប់ជាក្លាយទៅជាសាវ័ក ឬជាឧបាសក នេះជាអត្ថ។ ពោលគឺ តែងដល់នូវសាវកសម្បត្តិ ឬឧបាសកសម្បត្តិ។ ពាក្យថា Atha មានអត្ថក្នុងលំដាប់ សេចក្តីថា ក្នុងលំដាប់នៃការដល់នូវភាពជាអ្នកធ្លាក់ចុះមកជិតរបស់ជនទាំងនោះឯង។ ពាក្យថា Tattha បានដល់ ក្នុងទីនោះ ឬក្នុងអធិការនោះ។ ពាក្យថា Atirocati សេចក្តីថា ញ៉ាំងពន្លឺឱ្យភ្លឺស្វាងក្រៃលែង ឬញ៉ាំងសេចក្តីឱ្យច្បាស់លាស់។ ពាក្យថា Yadidaṃ paññāya សេចក្តីថា ព្រះមានព្រះភាគ ទ្រង់រុងរឿងក្រៃលែង ដោយប្រាជ្ញាណា ប្រាជ្ញានោះជាប្រាជ្ញារបស់ព្រះមានព្រះភាគ នេះជាអត្ថ។ សព្ទថា Iti មានអត្ថជាហេតុ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនេះ ព្រះអង្គទើបជាបុគ្គលប្រសើរបំផុត ព្រោះមានប្រាជ្ញាមិនមានបុគ្គលដទៃជាប្រធាន នេះជាអត្ថ។

๖. ราคํ อภิภุยฺยตีติ ภูริปญฺญาติ สา สา มคฺคปญฺญา อตฺตนา วชฺฌํ ราคํ อภิภุยฺยติ อภิภวติ มทฺทตีติ ภูริปญฺญา. ภูรีติ หิ ผุฏฏฺโฐ วิสทตฺโถ[Pg.260]. ยา จ ผุฏา, สา ปฏิปกฺขํ อภิภวติ น อผุฏา, ตสฺมา ภูริปญฺญาย อภิภวนตฺโถ วุตฺโต. อภิภวิตาติ สา สา ผลปญฺญา ตํ ตํ ราคํ อภิภวิตวตี มทฺทิตวตีติ ภูริปญฺญา. อภิภวตาติ วา ปาโฐ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ราคาทีสุ ปน รชฺชนลกฺขโณ ราโค. ทุสฺสนลกฺขโณ โทโส. มุยฺหนลกฺขโณ โมโห. กุชฺฌนลกฺขโณ โกโธ. อุปนนฺธนลกฺขโณ อุปนาโห. ปุพฺพกาลํ โกโธ, อปรกาลํ อุปนาโห. ปรคุณมกฺขนลกฺขโณ มกฺโข. ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส. ปรสมฺปตฺติขียนลกฺขณา อิสฺสา. อตฺตโน สมฺปตฺตินิคูหณลกฺขณํ มจฺฉริยํ. อตฺตนา กตปาปปฏิจฺฉาทนลกฺขณา มายา. อตฺตโน อวิชฺชมานคุณปฺปกาสนลกฺขณํ สาเฐยฺยํ. จิตฺตสฺส อุทฺธุมาตภาวลกฺขโณ ถมฺโภ. กรณุตฺตริยลกฺขโณ สารมฺโภ. อุนฺนติลกฺขโณ มาโน. อพฺภุนฺนติลกฺขโณ อติมาโน. มตฺตภาวลกฺขโณ มโท. ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสคฺคลกฺขโณ ปมาโท.

៦. ពាក្យថា Rāgaṃ abhibhuyyati ក្នុងបទថា bhūripaññā សេចក្តីថា មគ្គប្រាជ្ញានោះៗ តែងគ្របសង្កត់ ឈ្នះ ជាន់ឈ្លី នូវរាគៈដែលខ្លួនគប្បីសម្លាប់ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ភូរិបញ្ញា។ ព្រោះថា ពាក្យថា ភូរិ នេះ មានអត្ថថា ផ្សាយទៅ ឬមានអត្ថថា ជ្រះស្រឡះ។ ប្រាជ្ញាណាដែលផ្សាយទៅ ប្រាជ្ញានោះតែងគ្របសង្កត់នូវធម៌ជាបដិបក្ខបាន ឯប្រាជ្ញាដែលមិនផ្សាយទៅ មិនអាចគ្របសង្កត់បានឡើយ ព្រោះហេតុនោះ ទើបលោកពោលអត្ថនៃការគ្របសង្កត់ នៃភូរិបញ្ញា។ ពាក្យថា Abhibhavitā សេចក្តីថា ផលប្រាជ្ញានោះៗ តែងគ្របសង្កត់ហើយ ជាន់ឈ្លីហើយ នូវរាគៈនោះៗ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ភូរិបញ្ញា។ ម៉្យាងទៀត មានបាឋៈថា «abhibhavatā» ខ្លះ។ ក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ចំណែកក្នុងធម៌មានរាគៈជាដើម រាគៈ មានការត្រេកត្រអាលជាលក្ខណៈ។ ទោសៈ មានការប្រទូស្តជាលក្ខណៈ។ មោហៈ មានការវង្វេងជាលក្ខណៈ។ កោធៈ មានការខឹងសម្បារជាលក្ខណៈ។ ឧបនាហៈ មានការចងគំនុំជាលក្ខណៈ។ កោធៈ កើតឡើងក្នុងកាលមុន, ឧបនាហៈ កើតឡើងក្នុងកាលជាខាងក្រោយ។ មក្ខៈ មានការលុបលាងគុណអ្នកដទៃជាលក្ខណៈ។ បលាសៈ មានការលើកខ្លួនស្មើជាលក្ខណៈ។ ឥស្សា មានការច្រណែននឹងសម្បត្តិរបស់អ្នកដទៃជាលក្ខណៈ។ មច្ឆរិយៈ មានការលាក់កំបាំងនូវសម្បត្តិរបស់ខ្លួនជាលក្ខណៈ។ មាយា មានការលាក់បាំងនូវបាបដែលខ្លួនធ្វើហើយជាលក្ខណៈ។ សាថេយ្យៈ មានការសម្តែងនូវគុណដែលមិនមានពិតរបស់ខ្លួនជាលក្ខណៈ។ ថម្ភៈ មានការរឹងត្អឹងនៃចិត្តជាលក្ខណៈ។ សារម្ភៈ មានការប្រណាំងប្រជែងយកលើសគេជាលក្ខណៈ។ មានៈ មានការលើកតម្កើងខ្លួនជាលក្ខណៈ។ អតិមានៈ មានការមើលងាយគេជាលក្ខណៈ។ មទៈ មានការស្រវឹងវង្វេងជាលក្ខណៈ។ បមាទៈ មានការបណ្តោយចិត្តទៅក្នុងកាមគុណទាំង ៥ ជាលក្ខណៈ។

ราโค อริ, ตํ อรึ มทฺทนิปญฺญาติอาทีหิ กึ วุตฺตํ โหติ? ราคาทิโก กิเลโส จิตฺตสนฺตาเน ภูโต อรีติ ภู-อริ, ปทสนฺธิวเสน อ-การ โลปํ กตฺวา ภูรีติ วุตฺโต. ตสฺส ภูริสฺส มทฺทนี ปญฺญา ภูริมทฺทนิปญฺญาติ วตฺตพฺเพ มทฺทนิ สทฺท โลปํ กตฺวา ‘‘ภูริปญฺญา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตํ อรึ มทฺทนีติ จ เตสํ อรีนํ มทฺทนีติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ปถวีสมายาติ วิตฺถตวิปุลฏฺเฐเนว ปถวีสมาย. วิตฺถตายาติ ปชานิตพฺเพ วิสเย ปตฺถฏาย, น เอกเทเส วตฺตมานาย. วิปุลายาติ โอฬาริกภูตาย. มหานิทฺเทเส ปน ‘‘วิปุลาย วิตฺถตายา’’ติ (มหานิ. ๒๗) อาคตํ. สมนฺนาคโตติ ปุคฺคโล. อิติสทฺโท การณตฺเถ, อิมินา การเณน ปุคฺคลสฺส ภูริปญฺญาย สมนฺนาคตตฺตา ตสฺส ปญฺญา ภูริปญฺญา นามาติ ภูเต อตฺเถ รมตีติ อตฺโถ. ภูริปญฺญสฺส ปญฺญา ภูริปญฺญปญฺญาติ วตฺตพฺเพ เอกสฺส ปญฺญาสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘ภูริปญฺญา’’ติ วุตฺตํ. ภูริสมา ปญฺญาติ วา ภูริปญฺญา. อปิจาติ อญฺญปริยายทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ปญฺญายเมตนฺติ ปญฺญาย เอตํ. อธิวจนนฺติ อธิกวจนํ. ภูรีติ ภูเต อตฺเถ รมตีติ ภูริ. เมธาติ อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา [Pg.261] เมธา. ปริณายิกาติ ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สตฺตํ หิตปฏิปตฺติยํ สมฺปยุตฺตธมฺเม จ ยาถาวลกฺขณปฏิเวเธ จ ปริเนตีติ ปริณายิกา. อิเมเหว อญฺญานิปิ ปญฺญาปริยายวจนานิ วุตฺตานิ โหนฺติ.

ក្នុងពាក្យមានជាដើមថា «Rāgo ari, taṃ ariṃ maddanipaññā» តើលោកចង់ពោលសេចក្តីដូចម្តេច? កិលេសមានរាគៈជាដើម ដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តសន្តាន ឈ្មោះថា សត្រូវ ព្រោះហេតុនោះ ទើបហៅថា ភូ-អរិ លុះលុបអក្សរ «អ» ដោយអំណាចនៃបទសន្ធិ ទើបហៅថា ភូរិ។ កាលដែលគប្បីពោលថា «ភូរិមទ្ទនិបញ្ញា» លោកក៏លុបសព្ទថា «មទ្ទនិ» ចេញ ហើយពោលថា «ភូរិបញ្ញា» វិញ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «taṃ ariṃ maddanī» គប្បីធ្វើការកាត់បទថា «tesaṃ arīnaṃ maddanī»។ ពាក្យថា Pathavīsamāya សេចក្តីថា ស្មើដោយផែនដី ព្រោះតែមានអត្ថថាធំទូលាយ និងទូលំទូលាយនោះឯង。 ពាក្យថា Vitthatāya សេចក្តីថា ផ្សាយទៅក្នុងវិស័យដែលគប្បីដឹង មិនមែនប្រព្រឹត្តទៅតែក្នុងចំណែកមួយឡើយ។ ពាក្យថា Vipulāya សេចក្តីថា ដែលជាធម្មជាតិធំទូលាយ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងមហានិទ្ទេស មានមកថា «vipulāya vitthatāya»។ ពាក្យថា Samannāgato បានដល់ បុគ្គល។ សព្ទថា Iti មានអត្ថជាហេតុ សេចក្តីថា ព្រោះហេតុនេះ ព្រោះតែបុគ្គលនោះប្រកបដោយភូរិបញ្ញា ប្រាជ្ញារបស់បុគ្គលនោះ ទើបឈ្មោះថា ភូរិបញ្ញា ពោលគឺ តែងត្រេកអរក្នុងអត្ថដ៏ពិតប្រាកដ នេះជាអត្ថ។ កាលដែលគប្បីពោលថា «ប្រាជ្ញារបស់បុគ្គលអ្នកមានប្រាជ្ញាស្មើដោយផែនដី» លោកក៏លុបសព្ទ «បញ្ញា» មួយចេញ ហើយពោលថា «ភូរិបញ្ញា»។ ម៉្យាងទៀត ប្រាជ្ញាដែលស្មើដោយផែនដី ឈ្មោះថា ភូរិបញ្ញា។ ពាក្យថា Apica លោកពោលដើម្បីបង្ហាញនូវវិធីដទៃទៀត។ បទថា Paññāyametaṃ គប្បីកាត់បទជា Paññāya etaṃ។ ពាក្យថា Adhivacana បានដល់ វចនៈដ៏ក្រៃលែង។ ពាក្យថា Bhūri សេចក្តីថា តែងត្រេកអរក្នុងអត្ថដ៏ពិតប្រាកដ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ភូរិ។ ពាក្យថា Medhā សេចក្តីថា តែងកម្ទេចគឺសម្លាប់នូវកិលេសទាំងឡាយ ដូចជាផ្គរលាន់កម្ទេចនូវកំពូលភ្នំថ្ម ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា មេធា ឬថា ព្រោះមានអត្ថថាជាគ្រឿងកាន់យក និងទ្រទ្រង់ទុកបានឆាប់រហ័ស ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា មេធា។ ពាក្យថា Pariṇāyikā សេចក្តីថា ប្រាជ្ញាកើតឡើងដល់សត្វណា តែងនាំសត្វនោះទៅក្នុងសេចក្តីប្រតិបត្តិជាប្រយោជន៍ផង នាំសម្បយុត្តធម៌ទាំងឡាយទៅក្នុងការចាក់ធ្លុះនូវលក្ខណៈតាមពិតផង ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា បរិណាយិកា។ ដោយពាក្យទាំងឡាយនេះឯង សូម្បីតែវេវចនៈនៃប្រាជ្ញាដទៃទៀត ក៏ឈ្មោះថា លោកពោលទុកហើយដែរ។

ปญฺญาพาหุลฺลนฺติ ปญฺญา พหุลา อสฺสาติ ปญฺญาพหุโล, ตสฺส ภาโว ปญฺญาพาหุลฺลํ. ตญฺจ พหุลํ ปวตฺตมานา ปญฺญา เอว. อิเธกจฺโจติอาทีสุ ปุถุชฺชนกลฺยาณโก วา อริโย วา. ปญฺญา ครุกา อสฺสาติ ปญฺญาครุโก. ปญฺญา จริตํ ปวตฺตํ อสฺสาติ ปญฺญาจริโต. ปญฺญา อาสโย อสฺสาติ ปญฺญาสโย. ปญฺญาย อธิมุตฺโตติ ปญฺญาธิมุตฺโต. ปญฺญา เอว ธชภูตา อสฺสาติ ปญฺญาธโช. ปญฺญา เอว เกตุภูตา อสฺสาติ ปญฺญาเกตุ. ปญฺญา เอว อธิปติ ปญฺญาธิปติ, ปญฺญาธิปติโต อาคตตฺตา ปญฺญาธิปเตยฺโย. ธมฺมสภาววิจินนํ พหุลมสฺสาติ วิจยพหุโล. นานปฺปกาเรน ธมฺมสภาววิจินนํ พหุลมสฺสาติ ปวิจยพหุโล. ปญฺญาย โอคาเหตฺวา ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส ขายนํ ปากฏกรณํ โอกฺขายนํ, โอกฺขายนํ พหุลมสฺสาติ โอกฺขายนพหุโล. ปญฺญาย ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส สมฺมา เปกฺขณา สมฺเปกฺขา, สมฺเปกฺขาย อยนํ ปวตฺตนํ สมฺเปกฺขายนํ, สมฺเปกฺขายนํ ธมฺโม ปกติ อสฺสาติ สมฺเปกฺขายนธมฺโม. ตํ ตํ ธมฺมํ วิภูตํ ปากฏํ กตฺวา วิหรตีติ วิภูตวิหารี, วิภูโต วิหาโร วา อสฺส อตฺถีติ วิภูตวิหารี. สา ปญฺญา จริตํ, ครุกา, พหุลา อสฺสาติ ตจฺจริโต ตคฺครุโก ตพฺพหุโล. ตสฺสํ ปญฺญายํ นินฺโน, โปโณ, ปพฺภาโร, อธิมุตฺโตติ ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต. สา ปญฺญา อธิปติ ตทธิปติ, ตโต อาคโต ตทธิปเตยฺโย. ‘‘ปญฺญาครุโก’’ติอาทีนิ ‘‘กามํ เสวนฺตํเยว ชานาติ อยํ ปุคฺคโล กามครุโก’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๓) วิย ปุริมชาติโต ปภุติ วุตฺตานิ. ‘‘ตจฺจริโต’’ติอาทีนิ อิมิสฺสา ชาติยา วุตฺตานิ.

ពាក្យថា Paññābāhullaṃ សេចក្តីថា បុគ្គលណាមានបញ្ញាច្រើន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Paññābahula (អ្នកមានបញ្ញាច្រើន) ភាពនៃបុគ្គលនោះ ឈ្មោះថា Paññābāhulla (ភាពជាអ្នកមានបញ្ញាច្រើន)។ បញ្ញាដែលប្រព្រឹត្តទៅច្រើននោះឯង ឈ្មោះថា Paññābāhulla នោះ។ ក្នុងបទទាំងឡាយមានពាក្យថា Idhekacco ជាដើម សំដៅយកកល្យាណបុថុជ្ជន ឬព្រះអរិយបុគ្គល។ បុគ្គលណាមានបញ្ញាជាធម្មជាតិគួរគោរព បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Paññāgaruko (អ្នកមានបញ្ញាជាធំ)។ បុគ្គលណាមានបញ្ញាជាចរិតប្រព្រឹត្តទៅ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Paññācarito (អ្នកមានបញ្ញាជាចរិត)។ បុគ្គលណាមានបញ្ញាជាអាសយៈ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Paññāsayo (អ្នកមានបញ្ញាជាអាសយៈ)។ បុគ្គលដែលចុះចិត្តស៊ប់ដោយបញ្ញា ឈ្មោះថា Paññādhimutto (អ្នកចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងបញ្ញា)។ បញ្ញាប្រៀបដូចជាទង់របស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Paññādhajo (អ្នកមានបញ្ញាជាទង់)។ បញ្ញាប្រៀបដូចជាទង់ជ័យរបស់បុគ្គលណា បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Paññāketu (អ្នកមានបញ្ញាជាទង់ជ័យ)។ បញ្ញាជាធំ ឈ្មោះថា Paññādhipati, បុគ្គលដែលសម្រេចដោយសារមានបញ្ញាជាធំ ឈ្មោះថា Paññādhipateyyo (អ្នកមានបញ្ញាជាអធិបតី)។ បុគ្គលណាមានការពិចារណាស្វែងរកសភាវធម៌ច្រើន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Vicayabahulo (អ្នកមានការពិចារណាធម៌ច្រើន)។ បុគ្គលណាមានការពិចារណាស្វែងរកសភាវធម៌ដោយប្រការផ្សេងៗច្រើន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Pavicayabahulo (អ្នកមានការពិចារណាធម៌យ៉ាងល្អច្រើន)។ ការចុះស៊ប់ដោយបញ្ញាហើយធ្វើធម៌នោះៗឲ្យប្រាកដ ឈ្មោះថា Okkhāyana, បុគ្គលណាមានការធ្វើឲ្យប្រាកដនោះច្រើន បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Okkhāyanabahulo (អ្នកមានការធ្វើធម៌ឲ្យប្រាកដច្រើន)។ ការសម្លឹងមើលធម៌នោះៗដោយប្រពៃដោយបញ្ញា ឈ្មោះថា Sampekkhā, ការប្រព្រឹត្តទៅនៃការសម្លឹងមើលដោយប្រពៃនោះ ឈ្មោះថា Sampekkhāyana, បុគ្គលណាមានការសម្លឹងមើលដោយប្រពៃជាប្រក្រតី បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Sampekkhāyanadhammo (អ្នកមានធម៌គឺការសម្លឹងមើលដោយប្រពៃជាប្រក្រតី)។ បុគ្គលដែលធ្វើធម៌នោះៗឲ្យច្បាស់លាស់ឲ្យប្រាកដហើយរស់នៅ ឈ្មោះថា Vibhūtavihārī (អ្នកមានការនៅជាធម្មជាតិច្បាស់លាស់) ឬបុគ្គលណាមានការនៅដ៏ច្បាស់លាស់ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Vibhūtavihārī។ បញ្ញានោះជាចរិត ជាធម្មជាតិគួរគោរព ជាធម្មជាតិច្រើនរបស់បុគ្គលនោះ ហេតុនោះ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Taccarito (អ្នកមានបញ្ញានោះជាចរិត) Taggaruko (អ្នកមានបញ្ញានោះជាទីគោរព) Tabbahulo (អ្នកមានបញ្ញានោះច្រើន)។ បុគ្គលដែលបង្អោនទៅ ផ្អៀងទៅ ជម្រាលទៅ ចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងបញ្ញានោះ ឈ្មោះថា Tanninno (អ្នកបង្អោនទៅក្នុងបញ្ញានោះ) Tappoṇo (អ្នកផ្អៀងទៅក្នុងបញ្ញានោះ) Tappabbhāro (អ្នកជម្រាលទៅក្នុងបញ្ញានោះ) Tadadhimutto (អ្នកចុះចិត្តស៊ប់ក្នុងបញ្ញានោះ)។ បញ្ញានោះជាធំ ឈ្មោះថា Tadadhipati, បុគ្គលដែលសម្រេចអំពីបញ្ញាជាធំនោះ ឈ្មោះថា Tadadhipateyyo។ បទទាំងឡាយមានពាក្យថា “Paññāgaruko” ជាដើម ត្រូវបានសម្តែងឡើងតាំងពីជាតិមុន ដូចជាក្នុងពាក្យថា “ដឹងថាបុគ្គលនេះជាអ្នកធ្ងន់ក្នុងកាម ព្រោះតែសេពនូវកាមតែម្យ៉ាង” ជាដើម។ ចំណែកបទទាំងឡាយមានពាក្យថា “Taccarito” ជាដើម ត្រូវបានសម្តែងឡើងក្នុងជាតិនេះ។

สีฆปญฺญา จ ลหุปญฺญา จ หาสปญฺญา จ ชวนปญฺญา จ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา. ขิปฺปฏฺเฐน สีฆปญฺญา. ลหุกฏฺเฐน ลหุปญฺญา. หาสพหุลฏฺเฐน หาสปญฺญา. วิปสฺสนูปคสงฺขาเรสุ จ วิสงฺขาเร จ ชวนฏฺเฐน ชวนปญฺญา. สีฆํ สีฆนฺติ พหุนฺนํ สีลาทีนํ สงฺคหตฺถํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตํ. สีลานีติ จาริตฺตวาริตฺตวเสน ปญฺญตฺตานิ ปาติโมกฺขสํวรสีลานิ. อินฺทฺริยสํวรนฺติ [Pg.262] จกฺขาทีนํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยานํ ราคปฏิฆปฺปเวสํ อกตฺวา สติกวาเฏน วารณํ ถกนํ. โภชเน มตฺตญฺญุตนฺติ ปจฺจเวกฺขิตปริโภควเสน โภชเน ปมาณญฺญุภาวํ. ชาคริยานุโยคนฺติ ทิวสสฺส ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ, รตฺติยา ปฐมปจฺฉิมโกฏฺฐาเสสุ จ ชาครติ น นิทฺทายติ, สมณธมฺมเมว จ กโรตีติ ชาคโร, ชาครสฺส ภาโว, กมฺมํ วา ชาคริยํ, ชาคริยสฺส อนุโยโค ชาคริยานุโยโค. ตํ ชาคริยานุโยคํ. สีลกฺขนฺธนฺติ เสกฺขํ อเสกฺขํ วา สีลกฺขนฺธํ. เอวมิตเรปิ ขนฺธา เวทิตพฺพา. ปญฺญากฺขนฺธนฺติ มคฺคปญฺญญฺจ เสกฺขาเสกฺขานํ โลกิยปญฺญญฺจ. วิมุตฺติกฺขนฺธนฺติ ผลวิมุตฺตึ. วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธนฺติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ.

សីឃបញ្ញា លហុបញ្ញា ហាសបញ្ញា និងជវនបញ្ញា ទាំងនេះជាបញ្ញាច្រឡំគ្នាដោយលោកិយ និងលោកុត្តរៈ។ ឈ្មោះថា សីឃបញ្ញា ព្រោះមានអត្ថថាដឹងបានឆាប់រហ័ស។ ឈ្មោះថា លហុបញ្ញា ព្រោះមានអត្ថថាមិនធ្ងន់ (រហ័សរហួន) ក្នុងការដឹង។ ឈ្មោះថា ហាសបញ្ញា ព្រោះមានអត្ថថាមានសេចក្តីរីករាយច្រើនក្នុងការដឹង។ ឈ្មោះថា ជវនបញ្ញា ព្រោះមានអត្ថថាស្ទុះទៅក្នុងសង្ខារទាំងឡាយដែលចូលទៅកាន់វិបស្សនា និងក្នុងវិសង្ខារ (ព្រះនិព្វាន)។ ពាក្យថា “Sīghaṃ sīghaṃ” នេះ លោកពោលពីរដង ដើម្បីសង្គ្រោះយកសីលជាដើមដ៏ច្រើន។ ពាក្យថា “Sīlāni” បានដល់ បាតិមោក្ខសំវរសីលទាំងឡាយដែលទ្រង់បញ្ញត្តទុកដោយអំណាចចារិត្តសីល និងវារិត្តសីល។ ពាក្យថា “Indriyasaṃvara” បានដល់ ការឃាត់ ការបិទខ្ទប់មិនឲ្យរាគៈ និងបដិឃៈចូលទៅតាមអំណាចនៃឥន្ទ្រិយទាំង ៦ មានចក្ខុជាដើម ដោយទ្វារគឺសតិ។ ពាក្យថា “Bhojane mattaññutā” បានដល់ ភាពជាអ្នកដឹងប្រមាណក្នុងភោជន ដោយអំណាចនៃការបរិភោគដោយពិចារណា។ ពាក្យថា “Jāgariyānuyoga” សេចក្តីថា បុគ្គលណាតែងភ្ញាក់រលឹក មិនដេកលក់ ក្នុងចំណែកទាំង ៣ នៃថ្ងៃ និងក្នុងចំណែកទី ១ និងទី ៣ នៃរាត្រី ហើយធ្វើតែសមណធម៌ម៉្យាង បុគ្គលនោះឈ្មោះថា Jāgara (អ្នកភ្ញាក់រលឹក), ភាវៈ ឬកិច្ចរបស់អ្នកភ្ញាក់រលឹកនោះ ឈ្មោះថា Jāgariya, ការប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងជាគរិយធម៌នោះ ឈ្មោះថា Jāgariyānuyogo (ការប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងធម៌ជាគ្រឿងភ្ញាក់រលឹក)។ សំដៅយកការប្រកបខ្វល់ខ្វាយក្នុងធម៌ជាគ្រឿងភ្ញាក់រលឹកនោះ។ ពាក្យថា “Sīlakkhandha” បានដល់ សីលក្ខន្ធរបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គល ឬព្រះអសេក្ខបុគ្គល។ ធម៌ទាំងឡាយក្រៅពីនេះ ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា “Paññākkhandha” បានដល់ មគ្គបញ្ញា និងលោកិយបញ្ញារបស់ព្រះសេក្ខបុគ្គល និងព្រះអសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ។ ពាក្យថា “Vimuttikkhandha” បានដល់ ផលវិមុត្តិ។ ពាក្យថា “Vimuttiñāṇadassanakkhandha” បានដល់ បច្ចវេក្ខណញាណ។

หาสพหุโลติ มูลปทํ. เวทพหุโลติ ตสฺสา เอว ปีติยา สมฺปยุตฺตโสมนสฺสเวทนาวเสน นิทฺเทสปทํ. ตุฏฺฐิพหุโลติ นาติพลวปีติยา ตุฏฺฐาการวเสน. ปาโมชฺชพหุโลติ พลวปีติยา ปมุทิตภาววเสน.

ពាក្យថា “Hāsabahulo” ជាបទដើម។ ពាក្យថា “Vedabahulo” ជាបទពន្យល់ដោយអំណាចនៃសោមនស្សវេទនាដែលសម្បយុត្តដោយបីតិនោះឯង។ ពាក្យថា “Tuṭṭhibahulo” ដោយអំណាចនៃអាការៈត្រេកអរ ដោយបីតិដែលមិនខ្លាំងក្លាពេក។ ពាក្យថា “Pāmojjabahulo” ដោយអំណាចនៃភាពរីករាយ ដោយបីតិដ៏ខ្លាំងក្លា។

๗. ยํ กิญฺจิ รูปนฺติอาทิ สมฺมสนญาณนิทฺเทเส วุตฺตตฺถํ. ตุลยิตฺวาติ กลาปสมฺมสนวเสน ตุเลตฺวา. ตีรยิตฺวาติ อุทยพฺพยานุปสฺสนาวเสน ตีรยิตฺวา. วิภาวยิตฺวาติ ภงฺคานุปสฺสนาทิวเสน ปากฏํ กตฺวา. วิภูตํ กตฺวาติ สงฺขารุเปกฺขานุโลมวเสน ผุฏํ กตฺวา. ติกฺขปญฺญา โลกุตฺตรา เอว. อุปฺปนฺนนฺติ สมถวิปสฺสนาวเสน วิกฺขมฺภนตทงฺควเสน ปหีนมฺปิ อริยมคฺเคน อสมูหตตฺตา อุปฺปตฺติธมฺมตํ อนตีตตาย อสมูหตุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ, ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. นาธิวาเสตีติ สนฺตานํ อาโรเปตฺวา น วาเสติ. ปชหตีติ สมุจฺเฉทวเสน ปชหติ. วิโนเทตีติ ขิปติ. พฺยนฺตีกโรตีติ วิคตนฺตํ กโรติ. อนภาวํ คเมตีติ อนุ อภาวํ คเมติ, วิปสฺสนานุกฺกเมน อริยมคฺคํ ปตฺวา สมุจฺเฉทวเสเนว อภาวํ คมยตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ กามปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก กามวิตกฺโก. ‘‘อิเม สตฺตา มรนฺตู’’ติ ปเรสํ มรณปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก. ‘‘อิเม สตฺตา วิหึสียนฺตู’’ติ ปเรสํ วิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก. ปาปเกติ ลามเก. อกุสเล ธมฺเมติ อโกสลฺลสมฺภูเต ธมฺเม.

៧. បទទាំងឡាយមានពាក្យថា “Yaṃ kiñci rūpaṃ” ជាដើម មានសេចក្តីដែលបានពោលរួចហើយក្នុងសម្មសនញាណនិទ្ទេស។ ពាក្យថា “Tulayitvā” សេចក្តីថា ថ្លឹងថ្លែងដោយអំណាចនៃកលាបសម្មសនៈ។ ពាក្យថា “Tīrayitvā” សេចក្តីថា សម្រេចដោយអំណាចនៃឧទយព្វយានុបស្សនា។ ពាក្យថា “Vibhāvayitvā” សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យប្រាកដដោយអំណាចនៃភង្គានុបស្សនាជាដើម។ ពាក្យថា “Vibhūtaṃ katvā” សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យច្បាស់លាស់ដោយអំណាចនៃសង្ខារុបេក្ខាញាណ និងអនុលោមញាណ។ តិក្ខបញ្ញា គឺលោកុត្តរបញ្ញាពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា “Uppannaṃ” (កើតឡើងហើយ) សេចក្តីថា កិលេសទោះបីលះបង់ហើយដោយអំណាចសមថៈ និងវិបស្សនា ដោយអំណាចវិក្ខម្ភនប្បហាន និងតទង្គប្បហានក៏ដោយ តែព្រោះមិនទាន់កម្ចាត់បង់ដាច់ស្រឡះដោយអរិយមគ្គ ទើបមិនទាន់កន្លងផុតនូវសភាវៈនៃការកើតឡើងវិញ ហេតុនោះ ទើបហៅថា “Asamūhatuppanna” (កើតឡើងព្រោះមិនទាន់កម្ចាត់បង់ដាច់ស្រឡះ) សំដៅយកសេចក្តីនោះក្នុងទីនេះ។ ពាក្យថា “Nādhivāseti” សេចក្តីថា មិនដាក់ចុះក្នុងសន្តានចិត្ត គឺមិនទុកឲ្យនៅឡើយ។ ពាក្យថា “Pajahati” សេចក្តីថា លះបង់ដោយអំណាចសមុច្ឆេទប្បហាន។ ពាក្យថា “Vinodeti” សេចក្តីថា កម្ចាត់ចោល។ ពាក្យថា “Byantīkaroti” សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យមានទីបំផុតទៅប្រាស (ធ្វើឲ្យវិនាសទៅ)។ ពាក្យថា “Anabhāvaṃ gameti” សេចក្តីថា ធ្វើឲ្យដល់នូវភាពមិនមានជាលំដាប់ គឺដល់នូវព្រះអរិយមគ្គតាមលំដាប់នៃវិបស្សនាហើយ ធ្វើឲ្យដល់នូវភាពមិនមានដោយអំណាចសមុច្ឆេទប្បហានពិតប្រាកដ នេះជាអត្ថ។ ក្នុងបទទាំងនេះ ត្រិះរិះដែលប្រកបដោយកាម ឈ្មោះថា កាមវិតក្កៈ។ ត្រិះរិះដែលប្រកបដោយសេចក្តីស្លាប់របស់បុគ្គលដទៃថា “សូមឲ្យសត្វទាំងឡាយនេះស្លាប់ទៅ” ឈ្មោះថា ព្យាបាទវិតក្កៈ។ ត្រិះរិះដែលប្រកបដោយការបៀតបៀនបុគ្គលដទៃថា “សូមឲ្យសត្វទាំងឡាយនេះរងទុក្ខវេទនា” ឈ្មោះថា វិហិង្សាវិតក្កៈ។ ពាក្យថា “Pāpake” បានដល់ ដ៏លាមក។ ពាក្យថា “Akusale dhamme” បានដល់ ធម៌ទាំងឡាយដែលកើតឡើងអំពីសេចក្តីមិនឈ្លាសវៃ (អកុសលធម៌)។

นิพฺเพธิกปญฺญาติ นิพฺพิทาพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส อุปฺปนฺนมคฺคปญฺญา เอว. อุพฺเพคพหุโลติ ญาณภยวเสน ภยพหุโล. อุตฺตาสพหุโลติ พลวภยพหุโล[Pg.263]. อิทํ ปุริมสฺเสว อตฺถวิวรณํ. อุกฺกณฺฐนพหุโลติ สงฺขารโต อุทฺธํ วิสงฺขาราภิมุขตาย อุกฺกณฺฐนพหุโล. อนภิรติพหุโลติ อุกฺกณฺฐนวเสเนว อภิรติอภาวํ ทีเปติ. อิทานิปิ ตมตฺถํ ทฺวีหิ วจเนหิ วิวรติ. ตตฺถ พหิมุโขติ สงฺขารโต พหิภูตนิพฺพานาภิมุโข. น รมตีติ นาภิรมติ. อนิพฺพิทฺธปุพฺพนฺติ อนมตคฺเค สํสาเร อนฺตํ ปาเปตฺวา อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ. อปฺปทาลิตปุพฺพนฺติ ตสฺเสว อตฺถวจนํ, อนฺตกรเณเนว อปทาลิตปุพฺพนฺติ อตฺโถ. โลภกฺขนฺธนฺติ โลภราสึ, โลภโกฏฺฐาสํ วา. อิมาหิ โสฬสหิ ปญฺญาหิ สมนฺนาคโตติ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน อรหาเยว วุตฺโต. อุปริ ‘‘เอโก เสกฺขปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๘) วุตฺตตฺตา โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโนปิ ลพฺภนฺติเยว.

ពាក្យថា “Nibbedhikapaññā” បានដល់ មគ្គបញ្ញាដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលមានសេចក្តីនឿយណាយច្រើន។ ពាក្យថា “Ubbegabahulo” បានដល់ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីខ្លាចច្រើន ដោយអំណាចភយតុបដ្ឋានញាណ។ ពាក្យថា “Uttāsabahulo” បានដល់ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីខ្លាចដ៏ខ្លាំងក្លាច្រើន។ បទនេះជាការបកស្រាយអត្ថនៃបទមុននោះឯង។ ពាក្យថា “Ukkaṇṭhanabahulo” បានដល់ បុគ្គលដែលមានសេចក្តីអន្ទះសារចង់រួចផុតពីសង្ខារ ផ្អៀងទៅរកវិសង្ខារ (ព្រះនិព្វាន) ខាងលើ។ ពាក្យថា “Anabhiratibahulo” សម្តែងនូវភាពមិនត្រេកអរ ដោយអំណាចនៃសេចក្តីអន្ទះសារចង់រួចផុតនោះឯង។ ឥឡូវនេះ លោកពន្យល់អត្ថនោះដោយពាក្យពីរម៉ាត់ទៀត។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា “Bahimukho” សេចក្តីថា បង្អោនទៅរកព្រះនិព្វានដែលនៅខាងក្រៅសង្ខារ។ ពាក្យថា “Na ramati” សេចក្តីថា មិនត្រេកអរឡើយ។ ពាក្យថា “Anibbiddhapubbaṃ” សេចក្តីថា មិនធ្លាប់ទម្លាយឡើយ ក្នុងសង្សារវដ្តដែលមិនមានទីបំផុត។ ពាក្យថា “Appadālitapubbaṃ” ជាពាក្យពន្យល់អត្ថនៃបទនោះឯង សេចក្តីថា មិនធ្លាប់កម្ទេចឡើយ ដោយការធ្វើឲ្យមានទីបំផុតនោះឯង។ ពាក្យថា “Lobhakkhandha” បានដល់ គំនរលោភៈ ឬចំណែកនៃលោភៈ។ ពាក្យថា “Imāhi soḷasahi paññāhi samannāgato” (អ្នកប្រកបដោយបញ្ញាទាំង ១៦ នេះ) លោកពោលសំដៅយកព្រះអរហន្តតែម្យ៉ាង ដោយការកំណត់យ៉ាងខ្ពស់បំផុត។ តែព្រោះខាងលើលោកពោលថា “ព្រះសេក្ខបុគ្គលមួយរូបដល់នូវបដិសម្ភិទា” ដូច្នេះ ព្រះសោតាបន្ន ព្រះសកទាគាមី និងព្រះអនាគាមី ក៏រមែងបាន (សង្គ្រោះចូល) ដែរ។

๒. ปุคฺคลวิเสสนิทฺเทสวณฺณนา

២. ការពណ៌នាបុគ្គលវិសេសនិទ្ទេស

๘. ทฺเว ปุคฺคลาติอาทีหิ ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตปุคฺคลวิเสสปฏิปาฏึ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปุพฺพโยโคติ อตีตชาตีสุ ปฏิสมฺภิทปฺปตฺติเหตุภูโต ปุญฺญปโยโค. เตนาติ เตน ปุพฺพโยคการเณน. เอวํ เสเสสุปิ. อติเรโก โหตีติ อติริตฺโต โหติ, อติเรกโยคโต วา ‘‘อติเรโก’’ติ วุตฺโต. อธิโก โหตีติ อคฺโค โหติ. วิเสโส โหตีติ วิสิฏฺโฐ โหติ, วิเสสโยคโต วา วิเสโส. ญาณํ ปภิชฺชตีติ ปฏิสมฺภิทาญาณปฺปเภทํ ปาปุณาติ.

៨. លោកបង្ហាញនូវលំដាប់នៃបុគ្គលវិសេសដែលដល់នូវបដិសម្ភិទា ដោយបទទាំងឡាយមានពាក្យថា “Dve puggalā” ជាដើម។ ក្នុងបទទាំងនោះ ពាក្យថា “Pubbayogo” បានដល់ ការខ្វាយខ្វល់ក្នុងបុណ្យដែលជាហេតុឲ្យបានសម្រេចបដិសម្ភិទាក្នុងជាតិទាំងឡាយខាងដើម។ ពាក្យថា “Tena” សេចក្តីថា ដោយសារហេតុគឺបុព្វយោគនោះ។ ក្នុងបទដែលសេសសល់ ក៏មានសេចក្តីយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា “Atireko hoti” សេចក្តីថា ជាបុគ្គលលើសលុប ឬដែលហៅថា “Atireko” ព្រោះមានការខ្វាយខ្វល់លើសលុប។ ពាក្យថា “Adhiko hoti” សេចក្តីថា ជាបុគ្គលដ៏ប្រសើរ។ ពាក្យថា “Viseso hoti” សេចក្តីថា ជាបុគ្គលវិសេស ឬហៅថា “Viseso” ព្រោះមានការខ្វាយខ្វល់ដ៏វិសេស។ ពាក្យថា “Ñāṇaṃ pabhijjati” សេចក្តីថា ដល់នូវការបែកធ្លាយនៃបដិសម្ភិទាញាណ។

พหุสฺสุโตติ พุทฺธวจนวเสน. เทสนาพหุโลติ ธมฺมเทสนาวเสน. ครูปนิสฺสิโตติ ปญฺญาย อธิกํ ครุํ อุปนิสฺสิโต. วิหารพหุโลติ วิปสฺสนาวิหารพหุโล, ผลสมาปตฺติวิหารพหุโล วา. ปจฺจเวกฺขณาพหุโลติ วิปสฺสนาวิหาเร สติ วิปสฺสนาปจฺจเวกฺขณาพหุโล, ผลสมาปตฺติวิหาเร สติ ผลสมาปตฺติปจฺจเวกฺขณาพหุโล. เสขปฏิสมฺภิทปฺปตฺโตติ เสโข หุตฺวา ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต. เอวํ อเสขปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต. สาวกปารมิปฺปตฺโตติ เอตฺถ มหาปญฺญานํ อคฺคสฺส มหาสาวกสฺส สตฺตสฏฺฐิยา สาวกญาณานํ ปารคมนํ ปารมี, สาวกสฺส ปารมี สาวกปารมี, ตํ สาวกปารมึ ปตฺโตติ สาวกปารมิปฺปตฺโต. สาวกปารมิตาปฺปตฺโตติ วา ปาโฐ. สตฺตสฏฺฐิยา [Pg.264] สาวกญาณานํ ปาลโก ปูรโก จ โส มหาสาวโก ปรโม, ตสฺส ปรมสฺส อยํ สตฺตสฏฺฐิเภทา ญาณกิริยา ปรมสฺส ภาโว, กมฺมํ วาติ ปารมี, ตสฺส สาวกสฺส ปารมี สาวกปารมี, ตํ ปตฺโตติ สาวกปารมิปฺปตฺโต. สาวกปารมิปฺปตฺโตติ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถราทิโก โย โกจิ สาวโก. สาวกปารมิปฺปตฺตสาวกโต อติเรกสฺส อญฺญสฺส สาวกสฺส อภาวา เอโก ปจฺเจกสมฺพุทฺโธติ อาห. ปุน ปญฺญาปเภทกุสโลติอาทีหิ วุตฺตตฺถเมว นิคเมตฺวา ทสฺเสสีติ. ญาณกถาย เยภุยฺเยน อเนกานิ ญาณานิ นิทฺทิฏฺฐานิ. ปญฺญากถาย เยภุยฺเยน เอกาปิ ปญฺญา นานาการวเสน นานากตฺวา วุตฺตาติ อยํ วิเสโส.

ពាក្យថា “Bahussuto” (អ្នកមានសុតៈច្រើន) ដោយអំណាចនៃព្រះពុទ្ធវចនៈ។ ពាក្យថា “Desanābahulo” (អ្នកមានការសម្តែងច្រើន) ដោយអំណាចនៃធម្មទេសនា。 ពាក្យថា “Garūpanissito” (អ្នកអាស្រ័យគ្រូ) សេចក្តីថា ចូលទៅអាស្រ័យគ្រូដ៏ប្រសើរក្រៃលែងដោយបញ្ញា។ ពាក្យថា “Vihārabahulo” សេចក្តីថា មានវិបស្សនាវិហារច្រើន ឬមានផលសមាបត្តិវិហារច្រើន។ ពាក្យថា “Paccavekkhaṇābahulo” សេចក្តីថា កាលបើមានវិបស្សនាវិហារ ក៏មានការពិចារណាវិបស្សនាច្រើន, កាលបើមានផលសមាបត្តិវិហារ ក៏មានការពិចារណាផលសមាបត្តិច្រើន។ ពាក្យថា “Sekhapaṭisambhidappatto” សេចក្តីថា ជាព្រះសេក្ខបុគ្គលហើយដល់នូវបដិសម្ភិទា។ ព្រះអសេក្ខបុគ្គលដល់នូវបដិសម្ភិទា ក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះដែរ។ ពាក្យថា “Sāvakapāramippatto” ក្នុងទីនេះ សេចក្តីថា ការដល់នូវត្រើយនៃសាវកញាណ ៦៧ របស់ព្រះមហាសាវកដ៏ប្រសើរជាងពួកអ្នកមានបញ្ញាច្រើន ឈ្មោះថា បារមី, បារមីរបស់សាវក ឈ្មោះថា សាវកបារមី, បុគ្គលដែលដល់នូវសាវកបារមីនោះ ឈ្មោះថា សាវកបារមីប្បត្តៈ។ ម្យ៉ាងទៀត មានបាឋៈថា Sāvakapāramitāppatto ដូច្នេះក៏មាន។ ព្រះមហាសាវកនោះ ជាអ្នករក្សា និងជាអ្នកបំពេញនូវសាវកញាណ ៦៧ ឈ្មោះថា បរមៈ (បុគ្គលដ៏ឧត្តម), ញាណកិរិយាមានប្រការ ៦៧ នេះ របស់ព្រះមហាសាវកដ៏ឧត្តមនោះ ឬភាវៈនៃបុគ្គលដ៏ឧត្តមនោះ ឬកិច្ចរបស់បុគ្គលដ៏ឧត្តមនោះ ឈ្មោះថា បារមី, បារមីរបស់សាវកនោះ ឈ្មោះថា សាវកបារមី, បុគ្គលដែលដល់នូវសាវកបារមីនោះ ឈ្មោះថា សាវកបារមីប្បត្តៈ។ ពាក្យថា “Sāvakapāramippatto” នេះ សំដៅយកព្រះសាវកណាមួយ មានព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរជាដើម។ ព្រោះមិនមានព្រះសាវកដទៃក្រៅពីព្រះសាវកដែលដល់នូវសាវកបារមីឡើយ ហេតុនោះ លោកទើបពោលថា “ព្រះបច្ចេកពុទ្ធមួយព្រះអង្គ”។ ម្យ៉ាងទៀត លោកសង្ខេបបង្ហាញនូវសេចក្តីដែលបានពោលរួចហើយ ដោយបទទាំងឡាយមានពាក្យថា “Paññāpabhedakusalo” ជាដើម។ ក្នុងញាណកថា លោកសម្តែងញាណជាច្រើនដោយភាគច្រើន។ ចំណែកក្នុងបញ្ញាកថា លោកសម្តែងបញ្ញាតែមួយយ៉ាង ដោយធ្វើឲ្យប្លែកគ្នាដោយអំណាចនៃអាការៈផ្សេងៗដោយភាគច្រើន នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។

มหาปญฺญากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពណ៌នាមហាបញ្ញាកថា ចប់ហើយ។

๒. อิทฺธิกถา

២. ឥទ្ធិកថា

อิทฺธิกถาวณฺณนา

ការពណ៌នាឥទ្ធិកថា

๙. อิทานิ ปญฺญากถาย อนนฺตรํ ปญฺญานุภาวํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย อิทฺธิกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ ปุจฺฉาสุ ตาว กา อิทฺธีติ สภาวปุจฺฉา. กติ อิทฺธิโยติ ปเภทปุจฺฉา. กติ ภูมิโยติ สมฺภารปุจฺฉา. กติ ปาทาติ ปติฏฺฐปุจฺฉา. กติ ปทานีติ อาสนฺนการณปุจฺฉา. กติ มูลานีติ อาทิการณปุจฺฉา. วิสชฺชเนสุ อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธีติ นิปฺผตฺติอตฺเถน ปฏิลาภฏฺเฐน จาติ อตฺโถ. ยญฺหิ นิปฺผชฺชติ ปฏิลพฺภติ จ, ตํ อิชฺฌตีติ วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘กามํ กามยมานสฺส, ตสฺส เจตํ สมิชฺฌตี’’ติ (สุ. นิ. ๗๗๒). ‘‘เนกฺขมฺมํ อิชฺฌตีติ อิทฺธิ, ปฏิหรตีติ ปาฏิหาริย’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๓.๓๒). อปโร นโย – อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ, อุปายสมฺปทาเยตํ อธิวจนํ. อุปายสมฺปทา หิ อิชฺฌติ อธิปฺเปตผลปฺปสวนโต. ยถาห – ‘‘อยํ โข, จิตฺโต คหปติ, สีลวา กลฺยาณธมฺโม, สเจ ปณิทหิสฺสติ ‘อนาคตมทฺธานํ ราชา อสฺสํ จกฺกวตฺตี’ติ. อิชฺฌิสฺสติ หิ สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๕๒). อปโร นโย – เอตาย สตฺตา อิชฺฌนฺตีติ อิทฺธิ. อิชฺฌนฺตีติ อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

៩. ឥឡូវនេះ ជាការអធិប្បាយសេចក្តីប្លែកដែលមិនធ្លាប់មាន ក្នុងឥទ្ធិកថា (ការសម្តែងអំពីឫទ្ធិ) ដែលព្រះធម្មសេនាបតីថេរៈសម្តែងហើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវអានុភាពនៃបញ្ញា ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីបញ្ញាកថា។ ក្នុងបណ្តាសំណួរទាំងនោះ ជាដំបូង សំណួរថា «កា ឥទ្ធិ» (ឫទ្ធិ តើដូចម្តេច?) ជាសភាវបុច្ឆា (សំណួរ សួររកសភាវៈ)។ សំណួរថា «កតិ ឥទ្ធិយោ» (ឫទ្ធិ មានប៉ុន្មាន?) ជាបភេទបុច្ឆា (សំណួរ សួររកការបែងចែក)។ សំណួរថា «កតិ ភូមិយោ» (ភូមិ មានប៉ុន្មាន?) ជាសម្ភារបុច្ឆា (សំណួរ សួររកគ្រឿងផ្សំ ឬសម្ភារៈ)។ សំណួរថា «កតិ បាទា» (បាទ មានប៉ុន្មាន?) ជាបតិដ្ឋាបុច្ឆា (សំណួរ សួររកទីតាំង ឬទីតម្កល់)។ សំណួរថា «កតិ បទានិ» (បទ មានប៉ុន្មាន?) ជាអាសន្នករណបុច្ឆា (សំណួរ សួររកហេតុជិត)។ សំណួរថា «កតិ មូលានិ» (មូល មានប៉ុន្មាន?) ជាអាទិករណបុច្ឆា (សំណួរ សួររកហេតុដើម)។ ក្នុងបណ្តាវិសជ្ជនាទាំងឡាយ សេចក្តីថា «ឫទ្ធិ ដោយអត្ថថា សម្រេច» គឺដោយអត្ថថា ការសម្រេច ឬដោយអត្ថថា ការបានសម្រេច។ ព្រោះថា របស់ណាដែលសម្រេចផង បានសម្រេចផង របស់នោះ លោកហៅថា សម្រេច។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «កាលបើបុគ្គលប្រាថ្នានូវកាម បើកាមនោះសម្រេចដល់បុគ្គលនោះ...» (សុ. និ. ៧៧២)។ និងពាក្យជាដើមថា «នេក្ខម្មៈ សម្រេច ឈ្មោះថា ឫទ្ធិ, កម្ចាត់បង់ (ធម៌សត្រូវ) ឈ្មោះថា បាដិហារិយៈ» (បដិ. ម. ៣.៣២)។ ម៉្យាងទៀត ឫទ្ធិ ដោយអត្ថថា សម្រេច នេះជាឈ្មោះនៃឧបាយសម្បទា (ភាពបរិបូណ៌ដោយឧបាយ)។ ព្រោះថា ឧបាយសម្បទា រមែងសម្រេច ដោយការបង្កើតផលដែលចង់បាន។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា «ម្នាលចិត្តគហបតី គហបតីនេះឯង ជាអ្នកមានសីល មានធម៌ដ៏ល្អ បើសិនជាគាត់តាំងចិត្តប្រាថ្នាថា "ក្នុងអនាគតកាល សូមឲ្យអាត្មាអញបានជាស្តេចចក្រពត្តិ" ការតាំងចិត្តប្រាថ្នារបស់បុគ្គលមានសីល រមែងសម្រេចបាន ព្រោះសេចក្តីបរិសុទ្ធ» (សំ. និ. ៤.៣៥២)។ ម៉្យាងទៀត សត្វទាំងឡាយ រមែងសម្រេច (គឺចម្រើន លូតលាស់ ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់) ដោយគុណធម៌នេះ ហេតុនោះ គុណធម៌នោះ ឈ្មោះថា ឫទ្ធិ។ ពាក្យថា «សម្រេច» សំដៅយក សម្រេច ចម្រើន ដល់នូវភាពខ្ពង់ខ្ពស់ នេះជាសេចក្តីពន្យល់។

๑๐. ทสสุ อิทฺธีสุ อธิฏฺฐานวเสน นิปฺผนฺนตฺตา อธิฏฺฐานา อิทฺธิ. ปกติวณฺณวิชหนวิการวเสน ปวตฺตตฺตา วิกุพฺพนา อิทฺธิ. สรีรพฺภนฺตเร อญฺญสฺส [Pg.265] มโนมยสฺส สรีรสฺส นิปฺผตฺติวเสน ปวตฺตตฺตา มโนมยา อิทฺธิ. ญาณปฺปวตฺติโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตํขเณ วา ญาณานุภาวนิพฺพตฺโต วิเสโส ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ. สมาธิโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตํขเณ วา สมถานุภาวนิพฺพตฺโต วิเสโส สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ. เจโตวสิปฺปตฺตานํ อริยานํเยว สมฺภวโต อริยา อิทฺธิ. กมฺมวิปากวเสน ชาโต วิเสโส กมฺมวิปากชา อิทฺธิ. ปุพฺเพ กตปุญฺญสฺส ชาโต วิเสโส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. วิชฺชาย ชาโต วิเสโส วิชฺชามยา อิทฺธิ. เตน เตน สมฺมาปโยเคน ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส อิชฺฌนํ ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ.

១០. ក្នុងបណ្តាឫទ្ធិទាំង ១០ យ៉ាងនោះ ឫទ្ធិដែលសម្រេចដោយអំណាចនៃការអធិដ្ឋាន ឈ្មោះថា អធិដ្ឋានាឫទ្ធិ។ ឫទ្ធិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការលះបង់ពណ៌សម្បុរប្រក្រតី ហើយធ្វើការកែប្រែផ្សេងៗ ឈ្មោះថា វិកុព្វនាឫទ្ធិ。 ឫទ្ធិដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃការបង្កើតនូវរូបកាយផ្សេងទៀតដែលសម្រេចអំពីចិត្ត នៅក្នុងខាងក្នុងរូបកាយ ឈ្មោះថា មនោមយាឫទ្ធិ។ សេចក្តីប្លែកប្លែកដែលកើតឡើងដោយអានុភាពនៃញាណ ក្នុងកាលមុនក្តី ក្នុងកាលក្រោយក្តី ឬក្នុងខណៈនោះក្តី នៃការប្រព្រឹត្តទៅនៃញាណ ឈ្មោះថា ញាណវិប្ផារាឫទ្ធិ។ សេចក្តីប្លែកប្លែកដែលកើតឡើងដោយអានុភាពនៃសមថៈ ក្នុងកាលមុនក្តី ក្នុងកាលក្រោយក្តី ឬក្នុងខណៈនោះក្តី អំពីសមាធិ ឈ្មោះថា សមាធិវិប្ផារាឫទ្ធិ។ ឫទ្ធិដែលកើតមានតែចំពោះព្រះអរិយបុគ្គលទាំងឡាយដែលដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងចិត្តប៉ុណ្ណោះ ឈ្មោះថា អរិយាឫទ្ធិ។ សេចក្តីប្លែកប្លែកដែលកើតឡើងដោយអំណាចនៃកម្មវិបាក ឈ្មោះថា កម្មវិបាកជាឫទ្ធិ។ សេចក្តីប្លែកប្លែកដែលកើតឡើងដល់បុគ្គលអ្នកបានធ្វើបុណ្យទុកក្នុងកាលមុន ឈ្មោះថា បុណ្យវតោឫទ្ធិ (ឫទ្ធិនៃអ្នកមានបុណ្យ)។ សេចក្តីប្លែកប្លែកដែលកើតឡើងដោយវិជ្ជា ឈ្មោះថា វិជ្ជាមយាឫទ្ធិ។ ការសម្រេចនូវកិច្ចការនោះៗ ដោយការប្រកបត្រូវនោះៗ ឈ្មោះថា ឫទ្ធិដោយអត្ថថាសម្រេច ព្រោះមានការប្រកបត្រូវក្នុងទីនោះៗជាបច្ច័យ។

อิทฺธิยา จตสฺโส ภูมิโยติ อวิเสเสตฺวา วุตฺเตปิ ยถาลาภวเสน อธิฏฺฐานวิกุพฺพนมโนมยิทฺธิยา เอว ภูมิโย, น เสสานํ. วิเวกชา ภูมีติ วิเวกโต วา วิเวเก วา ชาตา วิเวกชา ภูมิ. ปีติสุขภูมีติ ปีติสุขยุตฺตา ภูมิ. อุเปกฺขาสุขภูมีติ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย จ สุเขน จ ยุตฺตา ภูมิ. อทุกฺขมสุขาภูมีติ อทุกฺขมสุขเวทนายุตฺตา ภูมิ. เตสุ ปฐมทุติยานิ ฌานานิ ปีติผรณตา, ตีณิ ฌานานิ สุขผรณตา, จตุตฺถชฺฌานํ เจโตผรณตา. เอตฺถ จ ปุริมานิ ตีณิ ฌานานิ ยสฺมา ปีติผรเณน จ สุขผรเณน จ สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวา ลหุมุทุกมฺมญฺญกาโย หุตฺวา อิทฺธึ ปาปุณาติ, ตสฺมา อิมินา ปริยาเยน อิทฺธิลาภาย สํวตฺตนโต สมฺภารภูมิโยติ เวทิตพฺพานิ. จตุตฺถชฺฌานํ ปน อิทฺธิลาภาย ปกติภูมิเยว. อิทฺธิลาภายาติ อตฺตโน สนฺตาเน ปาตุภาววเสน อิทฺธีนํ ลาภาย. อิทฺธิปฏิลาภายาติ ปริหีนานํ วา อิทฺธีนํ วีริยารมฺภวเสน ปุน ลาภาย, อุปสคฺควเสน วา ปทํ วฑฺฒิตํ. อิทฺธิวิกุพฺพนตายาติ อิทฺธิยา วิวิธกรณภาวาย. อิทฺธิวิสวิตายาติ วิวิธํ วิเสสํ สวติ ชเนติ ปวตฺเตตีติ วิสวี, วิวิธํ สวนํ วา อสฺส อตฺถีติ วิสวี, ตสฺส ภาโว วิสวิตา. ตสฺสา วิสวิตาย, อิทฺธิยา วิวิธวิเสสปวตฺตนภาวายาติ อตฺโถ. อิทฺธิวสีภาวายาติ อิทฺธิยา อิสฺสรภาวาย. อิทฺธิเวสารชฺชายาติ อิทฺธิวิสารทภาวาย. อิทฺธิปาทา ญาณกถายํ วุตฺตตฺถา.

ពាក្យថា «ភូមិទាំង ៤ នៃឫទ្ធិ» ទោះបីលោកពោលដោយមិនបែងចែកក៏ដោយ ប៉ុន្តែដោយអំណាចនៃការបានសម្រេច ភូមិទាំងឡាយនេះជាភូមិនៃអធិដ្ឋានាឫទ្ធិ វិកុព្វនាឫទ្ធិ និងមនោមយាឫទ្ធិប៉ុណ្ណោះ មិនមែនជារបស់ឫទ្ធិដែលនៅសល់ឡើយ។ ពាក្យថា «វិវេកជាភូមិ» គឺភូមិដែលកើតអំពីវិវេក (ការស្ងាត់ចាកនីវរណៈជាដើម) ឬកើតក្នុងវិវេក ឈ្មោះថា វិវេកជាភូមិ (គឺបឋមជ្ឈាន)។ ពាក្យថា «បីតិសុខភូមិ» គឺភូមិដែលប្រកបដោយបីតិនិងសុខ (គឺទុតិយជ្ឈាន)。 ពាក្យថា «ឧបេក្ខាសុខភូមិ» គឺភូមិដែលប្រកបដោយតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខានិងសុខវេទនា (គឺតតិយជ្ឈាន)។ ពាក្យថា «អទុក្ខមសុខាភូមិ» គឺភូមិដែលប្រកបដោយអទុក្ខមសុខវេទនា (គឺចតុត្ថជ្ឈាន)។ ក្នុងបណ្តាឈានទាំងនោះ ឈានទី ១ និងទី ២ ជាភូមិផ្សព្វផ្សាយទៅដោយបីតិ, ឈានទាំង ៣ (ទី ១, ទី ២, ទី ៣) ជាភូមិផ្សព្វផ្សាយទៅដោយសុខ, ឈានទី ៤ ជាភូមិផ្សព្វផ្សាយទៅដោយចិត្ត។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ឈានទាំង ៣ ខាងដើម ព្រោះហេតុតែយោគីបុគ្គលឈានចូលទៅកាន់សុខសញ្ញានិងលហុសញ្ញា ដោយការផ្សព្វផ្សាយទៅដោយបីតិនិងការផ្សព្វផ្សាយទៅដោយសុខ ហើយមានកាយស្រាល ទន់ គួរដល់ការងារ ទើបសម្រេចនូវឫទ្ធិបាន ហេតុនោះ ដោយបរិយាយនេះ ឈានទាំង ៣ នោះ គប្បីជ្រាបថាជា «សម្ភារភូមិ» ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវឫទ្ធិ។ ចំណែកឯចតុត្ថជ្ឈាន គប្បីជ្រាបថាជា «ប្រក្រតីភូមិ» (ភូមិផ្ទាល់) សម្រាប់ការបាននូវឫទ្ធិប៉ុណ្ណោះ។ ពាក្យថា «ដើម្បីបាននូវឫទ្ធិ» គឺដើម្បីការកើតឡើងនៃឫទ្ធិទាំងឡាយដោយអំណាចនៃការប្រាកដឡើងក្នុងសន្តានរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា «เพื่อបានចំពោះនូវឫទ្ធិ» គឺដើម្បីបានមកវិញនូវឫទ្ធិទាំងឡាយដែលសាបសូន្យទៅហើយ ដោយអំណាចនៃការប្រារព្ធព្យាយាម ឬលោកបន្ថែមបទនេះដោយអំណាចនៃឧបសគ្គ (គឺបទថា បដិ)។ ពាក្យថា «ដើម្បីភាពជាអ្នកធ្វើឫទ្ធិឲ្យប្លែកៗ» គឺដើម្បីភាពជាអ្នកធ្វើឫទ្ធិឲ្យមានប្រការផ្សេងៗ។ ពាក្យថា «ដើម្បីភាពជាអ្នកមានឫទ្ធិផ្សព្វផ្សាយទៅ» សេចក្តីថា ធម៌ណាដែលរមែងហូរទៅ គឺបង្កើត ឬប្រព្រឹត្តទៅនូវសេចក្តីប្លែកៗផ្សេងៗ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា វិសវី (អ្នកផ្សព្វផ្សាយទៅ) ម៉្យាងទៀត ធម៌ណាមានការហូរទៅផ្សេងៗ ហេតុនោះ ធម៌នោះឈ្មោះថា វិសវី, ភាវៈនៃធម៌នោះ ឈ្មោះថា វិសវិតា។ សេចក្តីថា ដើម្បីភាពជាអ្នកមានឫទ្ធិផ្សព្វផ្សាយទៅនោះ គឺដើម្បីភាពជាអ្នកប្រព្រឹត្តទៅនៃសេចក្តីប្លែកៗផ្សេងៗនៃឫទ្ធិ។ ពាក្យថា «ដើម្បីភាពជាអ្នកមានអំណាចលើឫទ្ធិ» គឺដើម្បីភាពជាធំក្នុងឫទ្ធិ។ ពាក្យថា «ដើម្បីភាពជាអ្នកក្លាហានក្នុងឫទ្ធិ» គឺដើម្បីភាពជាអ្នកមិនតក់ស្លុតក្នុងឫទ្ធិ។ ចំណែកឯឥទ្ធិបាទទាំងឡាយ មានសេចក្តីអធិប្បាយពន្យល់រួចហើយក្នុងញាណកថា។

ฉนฺทํ [Pg.266] เจ ภิกฺขุ นิสฺสายาติ ยทิ ภิกฺขุ ฉนฺทํ นิสฺสาย ฉนฺทํ อธิปตึ กริตฺวา. ลภติ สมาธินฺติ สมาธึ ปฏิลภติ นิพฺพตฺเตติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ฉนฺทวีริยจิตฺตวีมํสา จตฺตาริ ปทานิ, ตํสมฺปยุตฺตา จตฺตาโร สมาธี จตฺตาริ ปทานีติ เอวํ อฏฺฐ ปทานิ. ยสฺมา ปน อิทฺธิมุปฺปาเทตุกามตาฉนฺโท สมาธินา เอกโต นิยุตฺโตว อิทฺธิลาภาย สํวตฺตติ, ตถา วีริยาทโย, ตสฺมา อิมานิ อฏฺฐ ปทานิ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ.

ពាក្យថា «បើសិនជាភិក្ខុអាស្រ័យនូវឆន្ទៈ» សេចក្តីថា បើសិនជាភិក្ខុអាស្រ័យនូវឆន្ទៈ ធ្វើឆន្ទៈឲ្យជាធំ។ ពាក្យថា «រមែងបាននូវសមាធិ» គឺរមែងបានសម្រេច បង្កើតឡើងនូវសមាធិ (គឺអប្បនាសមាធិ)។ ទោះបីក្នុងបទដែលនៅសល់ ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ ក្នុងទីនោះ ធម៌ ៤ យ៉ាងគឺ ឆន្ទៈ វីរិយៈ ចិត្ត វីមំសា ជាបទ ៤, សមាធិ ៤ ដែលប្រកបដោយធម៌ទាំងនោះ ជាបទ ៤ រួមជាបទ ៨ យ៉ាងនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះហេតុតែឆន្ទៈគឺភាពជាអ្នកចង់បង្កើតនូវឫទ្ធិ ដែលប្រកបព្រមជាមួយគ្នានឹងសមាធិ រមែងប្រព្រឹត្តទៅដើម្បីបាននូវឫទ្ធិ ព្រមទាំងវីរិយៈជាដើមក៏ប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះដែរ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ទុកនូវបទទាំង ៨ នេះ។

ยํ ตํ ภควตา อภิญฺญา อุปฺปาเทตุกามสฺส โยคิโน กตฺตพฺพโยควิธึ ทสฺเสนฺเตน ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๓๘) จิตฺตสฺส อาเนญฺชํ วุตฺตํ, ตํ เถโร โสฬสธา ทสฺเสนฺโต โสฬสมูลานีติอาทิมาห. ตตฺถ อโนนตนฺติ โกสชฺชวเสน อโนนตํ, อสลฺลีนนฺติ อตฺโถ. อนุนฺนตนฺติ อุทฺธจฺจวเสน อุทฺธํ น อารุฬฺหํ, อนุทฺธตนฺติ อตฺโถ. อนภินตนฺติ โลภวเสน น อภินตํ, อนลฺลีนนฺติ อตฺโถ. อภิกามตาย นตํ อภินตนฺติ, อิทํ ตาทิสํ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ราเคติ สงฺขารวตฺถุเกน โลเภน. อนปนตนฺติ โทสวเสน น อปนตํ, น ฆฏฺฏนนฺติ อตฺโถ. ‘‘นตํ นตี’’ติ อตฺถโต เอกํ. อปคตนตนฺติ อปนตํ, อิทํ ตาทิสํ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อนิสฺสิตนฺติ อนตฺตโต ทิฏฺฐตฺตา ทิฏฺฐิวเสน ‘‘อตฺตา’’ติ วา ‘‘อตฺตนิย’’นฺติ วา กิญฺจิ น นิสฺสิตํ. อปฺปฏิพทฺธนฺติ ปจฺจุปการาสาวเสน นปฺปฏิพทฺธํ. ฉนฺทราเคติ สตฺตวตฺถุเกน โลเภน. วิปฺปมุตฺตนฺติ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติวเสน กามราคโต วิปฺปมุตฺตํ. อถ วา ปญฺจวิมุตฺติวเสน กามราคโต วิปฺปมุตฺตํ. อถ วา ปญฺจวิมุตฺติวเสน ตโต ตโต ปฏิปกฺขโต วิปฺปมุตฺตํ. อิทํ ปุถุชฺชนเสขาเสขานมฺปิ อภิญฺญาย อุปฺปาทนโต นิโรธสมาปตฺติญาเณ ‘‘โสฬสหิ ญาณจริยาหี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๘๔) วุตฺตนเยน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน วุตฺตํ, ยถาลาภวเสน ปน คเหตพฺพํ. กามราเคติ เมถุนราเคน. วิสญฺญุตฺตนฺติ วิกฺขมฺภนโต เสสกิเลเสหิ วิสํยุตฺตํ, อุกฺกฏฺฐนเยน สมุจฺเฉทโต วา วิปฺปยุตฺตํ. กิเลเสติ เสสกิเลเสน. วิมริยาทิกตนฺติ วิกฺขมฺภิตพฺพมริยาทวเสน วิคตกิเลสมริยาทํ กตํ, เตน เตน [Pg.267] มคฺเคน ปหาตพฺพมริยาทวเสน วา วิคตกิเลสมริยาทํ กตํ. กิเลสมริยาเทติ เตน เตน ปหีเนน กิเลสมริยาเทน. ลิงฺควิปลฺลาโส เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ. เอกตฺตคตนฺติ เอการมฺมณคตํ. นานตฺตกิเลเสหีติ นานารมฺมเณ ปวตฺตมาเนหิ กิเลเสหิ. อิทํ อารมฺมณมเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ, ‘‘อโนนต’’นฺติอาทิ ปน กิเลเส เอว อเปกฺขิตฺวา. โอภาสคตนฺติ ปญฺญาย วิสทปฺปวตฺติวเสน ปญฺโญภาสํ คตํ. อวิชฺชนฺธกาเรติ พลวอวิชฺชาย. จตสฺโส จ ภูมิโย โสฬส จ มูลานิ อิทฺธิยา ปุพฺพภาควเสน วุตฺตานิ, จตฺตาโร จ ปาทา อฏฺฐ จ ปทานิ ปุพฺพภาควเสน จ สมฺปโยควเสน จ วุตฺตานีติ.

សេចក្តីមិនកម្រើកនៃចិត្តណា ដែលព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ទុកហើយ ក្នុងកាលបង្ហាញនូវវិធីប្រកបព្យាយាមដែលយោគីបុគ្គលអ្នកចង់បង្កើតអភិញ្ញាគប្បីធ្វើថា «ភិក្ខុនោះ កាលបើចិត្តតាំងមាំ បរិសុទ្ធ ផូរផង់ គ្មានទីទួល គ្មានគ្រឿងសៅហ្មង ទន់ គួរដល់ការងារ តាំងនៅនឹងនរ ដល់នូវសេចក្តីមិនកម្រើកយ៉ាងនេះហើយ...» (ទី. និ. ១.២៣៨) ព្រះថេរៈកាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីមិនកម្រើកនោះ ដោយអាការ ១៦ យ៉ាង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សោឡសមូលានិ» (ឫស ១៦)។ ក្នុងបណ្តាបទទាំងនោះ បទថា «អនោនតំ» គឺមិនឱនចុះដោយអំណាចនៃកោសជ្ជៈ (សេចក្តីខ្ជិលច្រអូស) សេចក្តីថា មិនរួញរា។ បទថា «អនូនតំ» គឺមិនងើបឡើងលើដោយអំណាចនៃឧទ្ធច្ចៈ (សេចក្តីរំភើបញាប់ញ័រ) សេចក្តីថា មិនរាយមាយ។ បទថា «អនភិនតំ» គឺមិនលំអៀងទៅដោយអំណាចនៃលោភៈ សេចក្តីថា មិនស្អិតជាប់។ ចិត្តដែលលំអៀងទៅរកអារម្មណ៍ដោយភាពជាអ្នកចង់បាន ឈ្មោះថា អភិនតៈ, ពាក្យថា អនភិនតំ នេះ លោកពោលសំដៅថា ចិត្តនេះមិនមែនជាសភាវៈបែបនោះឡើយ។ ពាក្យថា «រាគេ» គឺដោយលោភៈដែលមានសង្ខារជាវត្ថុ (ឬមានសង្ខារជាអារម្មណ៍)។ បទថា «អនបនតំ» គឺមិនងាកចេញដោយអំណាចនៃទោសៈ សេចក្តីថា មិនប៉ះទង្គិច។ បទថា «នតំ» និង «នតិ» មានសេចក្តីដូចគ្នាដោយអត្ថ។ ចិត្តដែលប្រាសចាកការងាកចេញ ឈ្មោះថា អបនតៈ, ពាក្យថា អនបនតំ នេះ លោកពោលសំដៅថា ចិត្តនេះមិនមែនជាសភាវៈបែបនោះឡើយ។ បទថា «អនិស្សិតំ» គឺព្រោះបានឃើញដោយភាពជាអនត្តា ទើបមិនអាស្រ័យនូវធម៌ណាមួយថា «ខ្លួន» ឬថា «របស់ខ្លួន» ដោយអំណាចនៃទិដ្ឋិឡើយ។ បទថា «អប្បដិពទ្ធំ» គឺមិនជំពាក់ដោយអំណាចនៃសេចក្តីសង្ឃឹមចង់បានការតបស្នងគុណវិញ។ ពាក្យថា «ឆន្ទរាគេ» គឺដោយលោភៈដែលមានសត្វជាវត្ថុ (ឬមានសត្វជាអារម្មណ៍)។ បទថា «វិប្បមុត្តំ» គឺរួចផុតចាកកាមរាគៈដោយអំណាចនៃវិក្ខម្ភនវិមុត្តិ។ ម៉្យាងទៀត គឺរួចផុតចាកកាមរាគៈដោយអំណាចនៃវិមុត្តិទាំង ៥។ ម៉្យាងទៀត គឺរួចផុតចាកធម៌សត្រូវនោះៗ ដោយអំណាចនៃវិមុត្តិទាំង ៥។ បទនេះ លោកពោលដោយការកំណត់យ៉ាងខ្ពង់ខ្ពស់ តាមន័យដែលត្រាស់ទុកក្នុងនិរោធសមាបត្តិញាណថា «ដោយញាណចរិយា ១៦» (បដិ. ម. ១.៨៤) ព្រោះការកើតឡើងនៃអភិញ្ញា សូម្បីដល់បុថុជ្ជន សេក្ខបុគ្គល និងអសេក្ខបុគ្គលទាំងឡាយ ប៉ុន្តែគប្បីយល់យកតាមការបានសម្រេចជាក់ស្តែង។ ពាក្យថា «កាមរាគេ» គឺដោយមេថុនរាគៈ។ បទថា «វិសញ្ញុត្តំ» គឺប្រាសចាកកិលេសដែលនៅសល់ទាំងឡាយដោយការសង្កត់សង្កិន (វិក្ខម្ភនៈ) ឬប្រាសចាកកិលេសដោយការកាត់ផ្តាច់ (សមុច្ឆេទៈ) ដោយន័យដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់។ ពាក្យថា «កិលេសេ» គឺដោយកិលេសដែលនៅសល់។ បទថា «វិមរិយាទិកតំ» គឺធ្វើឲ្យប្រាសចាកព្រំដែននៃកិលេស ដោយអំណាចនៃព្រំដែនកិលេសដែលគប្បីសង្កត់សង្កិន ឬធ្វើឲ្យប្រាសចាកព្រំដែននៃកិលេស ដោយអំណាចនៃព្រំដែនកិលេសដែលគប្បីលះបង់ដោយមគ្គនោះៗ។ ពាក្យថា «កិលេសមរិយាទេ» គឺដោយព្រំដែននៃកិលេសដែលលះបង់ហើយនោះៗ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងបទនេះ គប្បីជ្រាបនូវការផ្លាស់ប្តូរលិង្គ (គឺផ្លាស់ប្តូរឥត្ថីលិង្គជាបុល្លិង្គ)។ បទថា «ឯកត្តគតំ» គឺប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍តែមួយ។ ពាក្យថា «នានត្តកិលេសេហិ» គឺដោយកិលេសទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងអារម្មណ៍ផ្សេងៗគ្នា។ បទនេះ (គឺឯកត្តគតំ) លោកពោលដោយសំដៅទៅលើអារម្មណ៍, ចំណែកឯបទជាដើមថា «អនោនតំ» លោកពោលដោយសំដៅទៅលើកិលេសតែម៉្យាងប៉ុណ្ណោះ។ បទថា «ឱភាសគតំ» គឺដល់នូវពន្លឺនៃបញ្ញា ដោយអំណាចនៃការប្រព្រឹត្តទៅដ៏បរិសុទ្ធនៃបញ្ញា។ ពាក្យថា «អវិជ្ជាន្ធការេ» គឺដោយអវិជ្ជាដ៏មានកម្លាំង។ ភូមិទាំង ៤ និងឫសទាំង ១៦ លោកពោលដោយអំណាចនៃបុព្វភាគ (ភាគខាងដើម) នៃឫទ្ធិ, ចំណែកឯបាទទាំង ៤ និងបទទាំង ៨ លោកពោលដោយអំណាចនៃបុព្វភាគផង ដោយអំណាចនៃការប្រកបព្រម (សម្បយោគៈ) នៃឫទ្ធិផង។

๑๐. เอวํ อิทฺธิยา ภูมิปาทปทมูลภูเต ธมฺเม ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตา อิทฺธิโย ทสฺเสนฺโต กตมา อธิฏฺฐานา อิทฺธีติอาทิมาห. ตตฺถ อุทฺเทสปทานํ อตฺโถ อิทฺธิวิธญาณนิทฺเทเส วุตฺโตเยว. อิธ ภิกฺขูติ อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุ. เตน สพฺพปการวเสน อิทฺธิวิธการกสฺส อญฺญตฺถ อภาวํ ทีเปติ. อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปทานํ นิทฺเทโส เหฏฺฐา วุตฺตตฺโถ. เตเนว จ อิทฺธิยา ภูมิปาทปทมูลภูเตหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕-๓๖๖) วุตฺเตหิ จุทฺทสหิ ปนฺนรสหิ วา อากาเรหิ ปริทมิตจิตฺตตา จ ฉนฺทาทิเอเกกาธิปติสมาปชฺชนวเสน อาวชฺชนาทิวสีภาววเสน จ มุทุกมฺมญฺญกตจิตฺตตา จ วุตฺตา โหติ. พลวปุพฺพโยคสมฺปนฺโน ปุพฺพโยคสมฺปตฺติยา อรหตฺตปฏิลาเภเนว ปฏิลทฺธาภิญฺญาทิคุโณ ภิกฺขุ ภูมิอาทีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต โหตีติ กตฺวา โสปิ วุตฺโตว โหติ.

១០. ព្រះថេរៈកាលបង្ហាញនូវធម៌ទាំងឡាយដែលជាភូមិ ជាបាទ ជាបទ និងជាឫសនៃឫទ្ធិ យ៉ាងនេះហើយ ឥឡូវនេះ កាលនឹងបង្ហាញនូវឫទ្ធិទាំងឡាយនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «កតមា អធិដ្ឋានា ឥទ្ធិ» (អធិដ្ឋានាឫទ្ធិ តើដូចម្តេច?)។ ក្នុងទីនោះ សេចក្តីនៃបទឧទ្ទេសទាំងឡាយ ត្រូវបានពោលរួចហើយក្នុងឥទ្ធិវិធញាណនិទ្ទេស។ បទថា «ឥធ ភិក្ខុ» គឺភិក្ខុក្នុងសាសនានេះ។ ដោយបទនោះ ព្រះថេរៈបង្ហាញនូវការមិនមាននៃអ្នកធ្វើនូវឥទ្ធិពិធៈដោយប្រការទាំងពួង ក្នុងទីដទៃក្រៅពីព្រះពុទ្ធសាសនានេះ។ ការពន្យល់សេចក្តីនៃបទទាំងពីរនេះ មានសេចក្តីអធិប្បាយរួចហើយក្នុងផ្នែកខាងក្រោម។ ម្យ៉ាងទៀត ដោយការបង្ហាញនូវបទទាំងពីរនោះឯង ភាពជាអ្នកប្រកបដោយធម៌ទាំងឡាយដែលជាភូមិ បាទ បទ និងឫសនៃឫទ្ធិផង ភាពជាអ្នកមានចិត្តដែលទូន្មានហើយដោយអាការ ១៤ ឬ ១៥ យ៉ាង ដូចដែលពោលទុកក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ (វិសុទ្ធិ. ២.៣៦៥-៣៦៦) ផង ភាពជាអ្នកមានចិត្តទន់ គួរដល់ការងារ ដែលធ្វើហើយដោយអំណាចនៃការចូលកាន់ឈានមានឆន្ទៈជាដើមជាធំម្តងមួយៗ និងដោយអំណាចនៃវសីភាពមានការអាវជ្ជនៈជាដើមផង ឈ្មោះថាជាការដែលលោកពោលរួចហើយ។ ភិក្ខុអ្នកប្រកបដោយបុព្វយោគដ៏មានកម្លាំង មានគុណធម៌មានអភិញ្ញាជាដើមដែលបានសម្រេចហើយ ព្រមជាមួយគ្នានឹងការបានសម្រេចនូវអរហត្តផល ដោយសារការបរិបូណ៌ដោយបុព្វយោគ រមែងជាអ្នកប្រកបដោយធម៌ទាំងឡាយមានភូមិជាដើម ហេតុនោះ សូម្បីតែភិក្ខុនោះ ក៏ឈ្មោះថាជាការដែលលោកពោលរួចហើយដែរ។

พหุกํ อาวชฺชตีติ ปถวีกสิณารมฺมณํ อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย สเจ สตํ อิจฺฉติ, ‘‘สตํ โหมิ, สตํ โหมี’’ติ ปริกมฺมกรณวเสน อาวชฺชติ. อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาตีติ เอวํ ปริกมฺมํ กตฺวา อภิญฺญาญาเณน อธิฏฺฐาติ. เอตฺถ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนํ น วุตฺตํ. กิญฺจาปิ น วุตฺตํ, อถ โข อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๘๖) ‘‘อาวชฺชตีติ ปริกมฺมวเสเนว วุตฺตํ, อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาตีติ อภิญฺญาญาณวเสน วุตฺตํ, ตสฺมา พหุกํ อาวชฺชติ, ตโต เตสํ ปริกมฺมจิตฺตานํ อวสาเน สมาปชฺชติ, สมาปตฺติโต วุฏฺฐหิตฺวา ปุน ‘พหุโก [Pg.268] โหมี’ติ อาวชฺชิตฺวา ตโต ปรํ ปวตฺตานํ ติณฺณํ จตุนฺนํ วา ปุพฺพภาคจิตฺตานํ อนนฺตรา อุปฺปนฺเนน สนฺนิฏฺฐาปนวเสน อธิฏฺฐานนฺติ ลทฺธนาเมน เอเกเนว อภิญฺญาญาเณน อธิฏฺฐาตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วุตฺตตฺตา เอวเมว ทฏฺฐพฺพํ. ยถา ‘‘ภุญฺชิตฺวา สยตี’’ติ วุตฺเต ปานียํ อปิวิตฺวา หตฺถโธวนาทีนิ อกตฺวา ภุตฺตานนฺตรเมว สยตีติ อตฺโถ น โหตีติ อนฺตรา สนฺเตสุปิ อญฺเญสุ กิจฺเจสุ ‘‘ภุตฺวา สยตี’’ติ วุจฺจติ, เอวมิธาปีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปฐมํ ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนมฺปิ หิ ปาฬิยํ อวุตฺตเมวาติ. เตน ปน อธิฏฺฐานญาเณน สเหว สตํ โหติ. สหสฺเสปิ สตสหสฺเสปิ เอเสว นโย. สเจ เอวํ น อิชฺฌติ, ปุน ปริกมฺมํ กตฺวา ทุติยมฺปิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อธิฏฺฐาตพฺพํ. สํยุตฺตฏฺฐกถายญฺหิ ‘‘เอกวารํ ทฺวิวารํ สมาปชฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ นิมิตฺตารมฺมณํ, ปริกมฺมจิตฺตานิ สตารมฺมณานิ วา สหสฺสารมฺมณานิ วา. ตานิ จ โข วณฺณวเสน, น ปณฺณตฺติวเสน. อธิฏฺฐานจิตฺตมฺปิ ตเถว สตารมฺมณํ วา สหสฺสารมฺมณํ วา. ตํ ปุพฺเพ วุตฺตอปฺปนาจิตฺตมิว โคตฺรภุอนนฺตรํ เอกเมว อุปฺปชฺชติ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานิกํ.

ពាក្យថា "Bahukaṃ āvajjatī" សេចក្តីថា កាលបើភិក្ខុនោះចូលកាន់ចតុត្ថជ្ឈាន ដែលមានបឋវីកសិណជាអារម្មណ៍ ជាបាទៈនៃអភិញ្ញា ហើយចេញមក បើប្រាថ្នាចង់បានរូបនិម្មិតមួយរយ ក៏រំលឹកនឹកគិតដោយអំណាចនៃការធ្វើបរិកម្មថា "សូមឲ្យយើងក្លាយជាមនុស្សមួយរយ ៗ"។ ពាក្យថា "Āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhāti" សេចក្តីថា កាលដែលធ្វើបរិកម្មយ៉ាងនេះហើយ ក៏អធិដ្ឋានដោយអភិញ្ញាញាណ។ ក្នុងទីនេះ ការចូលកាន់បាទកជ្ឈានម្តងទៀត ក្រោយពីធ្វើបរិកម្មហើយ មិនត្រូវបានពោលទុកឡើយ។ ទោះបីជាមិនបានពោលទុកក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងអដ្ឋកថា (វិសុទ្ធិមគ្គ ២.៣៨៦) លោកពោលថា "ពាក្យថា āvajjati នេះ លោកពោលដោយអំណាចនៃបរិកម្មតែប៉ុណ្ណោះ, ពាក្យថា āvajjitvā ñāṇena adhiṭṭhātī លោកពោលដោយអំណាចនៃអភិញ្ញាញាណ, ព្រោះហេតុនោះ ភិក្ខុនោះរំលឹកនឹកគិតដល់រូបនិម្មិតជាច្រើន ក្នុងលំដាប់ចុងក្រោយនៃបរិកម្មចិត្តទាំងនោះ ក៏ចូលកាន់បាទកជ្ឈាន ចេញពីសមាបត្តិហើយ រំលឹកនឹកគិតម្តងទៀតថា 'សូមឲ្យយើងមានរូបច្រើន' បន្ទាប់ពីការរំលឹកនោះ ក៏អធិដ្ឋានដោយអភិញ្ញាញាណតែមួយ ដែលបានឈ្មោះថា អធិដ្ឋាន ដោយអំណាចនៃការសម្រេច ដែលកើតឡើងក្នុងលំដាប់នៃបុព្វភាគចិត្ត ៣ ឬ ៤ ដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងលំដាប់នោះ សេចក្តីក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ" ព្រោះហេតុដែលលោកពោលទុកយ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាបតាមវិធីនេះឯង។ ដូចជាពាក្យដែលគេនិយាយថា "បរិភោគហើយដេក" សេចក្តីថាមិនមែនមានន័យថា បរិភោគហើយក៏ដេកភ្លាមៗ ដោយមិនបានផឹកទឹក ឬមិនបានលាងដៃជាដើមនោះទេ ទោះបីជាមានកិច្ចការដទៃទៀតក្នុងចន្លោះនោះក៏ដោយ ក៏គេនៅតែនិយាយថា "បរិភោគហើយដេក" យ៉ាងណាមិញ សេចក្តីក្នុងទីនេះក៏គប្បីជ្រាបយ៉ាងនោះដែរ។ ព្រោះថា សូម្បីតែការចូលកាន់បាទកជ្ឈានជាដំបូង ក៏មិនបានពោលទុកក្នុងបាលីឡើយ។ ប៉ុន្តែ រូបនិម្មិតមួយរយ រមែងកើតឡើងព្រមគ្នាជាមួយនឹងអធិដ្ឋានញាណនោះឯង។ សូម្បីក្នុងរូបនិម្មិតមួយពាន់ ឬមួយសែន ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ បើមិនសម្រេចយ៉ាងនេះទេ ត្រូវធ្វើបរិកម្មម្តងទៀត ហើយចូលកាន់បាទកជ្ឈានជាគម្រប់ពីរដង រួចចេញមកហើយទើបអធិដ្ឋាន។ ព្រោះក្នុងសំយុត្តអដ្ឋកថា លោកពោលថា "គប្បីចូលកាន់សមាបត្តិមួយដង ឬពីរដង"។ ក្នុងសមាបត្តិនោះ បាទកជ្ឈានចិត្ត មានបដិភាគនិមិត្តជាអារម្មណ៍ ចំណែកឯបរិកម្មចិត្តទាំងឡាយ មានរូបនិម្មិតមួយរយជាអារម្មណ៍ ឬមានរូបនិម្មិតមួយពាន់ជាអារម្មណ៍។ បរិកម្មចិត្តទាំងនោះ មានអារម្មណ៍ដោយអំណាចនៃវណ្ណៈ (ពណ៌) មិនមែនដោយអំណាចនៃបញ្ញត្តិឡើយ។ សូម្បីតែអធិដ្ឋានចិត្ត ក៏មានរូបនិម្មិតមួយរយ ឬមួយពាន់ជាអារម្មណ៍ យ៉ាងនោះដែរ។ អធិដ្ឋានចិត្តនោះ កើតឡើងតែម្តងគត់ ក្នុងលំដាប់នៃគោត្រភូ ដូចជាអប្បនាចិត្តដែលពោលមកហើយក្នុងកាលមុន ជាចិត្តប្រកបដោយរូបាវចរចតុត្ថជ្ឈាន។

ยถายสฺมา จูฬปนฺถโก เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติ พหุธาภาวสฺส กายสกฺขิทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. วตฺตมานวจนํ ปเนตฺถ เถรสฺส ตถากรณปกติกตฺตา ตสฺส ธรมานกาลตฺตา จ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอโก โหตีติ วาเรปิ เอเสว นโย.

ពាក្យថា "Yathā" ជាដើម លោកពោលដើម្បីបង្ហាញនូវការធ្វើឲ្យជាក់ស្តែងនឹងភ្នែក (កាយសក្ខិ) នូវភាវៈជាច្រើន ដូចជាព្រះចូឡបន្ថកត្ថេរ តែម្នាក់ឯង ទៅជាច្រើននាក់បាន។ ចំណែកឯការប្រើប្រាស់បច្ចុប្បន្នកាល (វត្ដមានវិភត្តិ) ក្នុងទីនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រោះព្រះថេរៈមានប្រក្រតីធ្វើបានយ៉ាងនោះ និងព្រោះជាកាលដែលព្រះថេរៈនៅមានព្រះជន្មរស់នៅឡើយ។ សូម្បីក្នុងវារៈថា "Eko hoti" (ទៅជាម្នាក់វិញ) ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

ตตฺริทํ วตฺถุ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๘๖) – เต ทฺเว ภาตโร กิร เถรา ปนฺเถ ชาตตฺตา ‘‘ปนฺถกา’’ติ นามํ ลภึสุ. เตสุ เชฏฺโฐ มหาปนฺถโก ปพฺพชิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส อรหา หุตฺวา จูฬปนฺถกํ ปพฺพาเชตฺวา –

រឿងរ៉ាវក្នុងទីនោះ (វិសុទ្ធិមគ្គ ២.៣៨៦) មានដូចតទៅ៖ ឮថា ព្រះថេរៈទាំងពីររូបជាបងប្អូននឹងគ្នា បានទទួលឈ្មោះថា "បន្ថកៈ" ព្រោះតែកើតនៅតាមផ្លូវ។ ក្នុងចំណោមបងប្អូនទាំងពីរនោះ បងប្រុសច្បងឈ្មោះ មហាបន្ថកៈ បានបួសហើយសម្រេចជាព្រះអរហន្ត ព្រមដោយបដិសម្ភិទាទាំងឡាយ។ ព្រះមហាបន្ថកៈនោះ លុះបានជាព្រះអរហន្តហើយ ក៏បានបំបួសចូឡបន្ថកៈ រួចហើយ...

‘‘ปทุมํ ยถา โกกนทํ สุคนฺธํ, ปาโต สิยา ผุลฺลมวีตคนฺธํ;

องฺคีรสํ ปสฺส วิโรจมานํ, ตปนฺตมาทิจฺจมิวนฺตลิกฺเข’’ติ. (อ. นิ. ๕.๑๙๕;

สํ. นิ. ๑.๑๒๓) –

"អ្នកចូរមើលព្រះអង្គីរសៈ ដែលទ្រង់រុងរឿង ហាក់ដូចជាព្រះអាទិត្យដែលកំពុងភ្លឺចិញ្ចែងចិញ្ចាចនៅលើអាកាស ដូចជាផ្កាឈូកក្រហមដ៏មានក្លិនក្រអូប ដែលរីកនៅពេលព្រឹកព្រលឹម មានក្លិនក្រអូបមិនទាន់បាត់បង់ឡើយ។"

อิมํ [Pg.269] คาถํ อทาสิ. โส ตํ จตูหิ มาเสหิ ปคุณํ กาตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ เถโร ‘‘อภพฺโพ ตฺวํ อิมสฺมึ สาสเน, นิกฺขม อิโต’’ติ อาห. ตสฺมิญฺจ กาเล เถโร ภตฺตุทฺเทสโก โหติ. ชีวโก โกมารภจฺโจ พหุํ มาลาคนฺธวิเลปนํ อาทาย อตฺตโน อมฺพวนํ คนฺตฺวา สตฺถารํ ปูเชตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ทสพลํ วนฺทิตฺวา เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สฺเว, ภนฺเต, พุทฺธปฺปมุขานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ อาทาย อมฺหากํ นิเวสเน ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ อาห. เถโรปิ ‘‘ฐเปตฺวา จูฬปนฺถกํ เสสานํ อธิวาเสมี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา จูฬปนฺถโก ภิยฺโยโส มตฺตาย โทมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา ปุนทิวเส ปาโตว วิหารา นิกฺขมิตฺวา สาสเน สาเปกฺขตาย วิหารทฺวารโกฏฺฐเก โรทมาโน อฏฺฐาสิ.

ព្រះមហាបន្ថកត្ថេរ បានប្រគល់គាថានេះ (ដល់ចូឡបន្ថកៈ)។ ចូឡបន្ថកៈនោះ មិនអាចរៀនគាថានោះឲ្យចាំស្ទាត់ជំនាញអស់រយៈពេល ៤ ខែឡើយ។ លំដាប់នោះ ព្រះមហាបន្ថកត្ថេរ ក៏ពោលនឹងលោកថា "អ្នកឯងជាបុគ្គលមិនគួរទទួលយកធម៌ពិសេសក្នុងសាសនានេះទេ ចូរចេញទៅពីទីនេះទៅ"។ ក្នុងសម័យនោះ ព្រះមហាបន្ថកត្ថេរ ជាភិក្ខុអ្នកចាត់ចែងភត្ត (ភត្តុទ្ទេសកៈ)។ ជីវកកោមារភត្យ បាននាំយកផ្កាកម្រង គ្រឿងក្រអូប និងគ្រឿងលាបជាច្រើន ទៅកាន់សួនស្វាយរបស់ខ្លួន ហើយបានបូជាចំពោះព្រះសាស្តា ស្ដាប់ព្រះធម៌ ថ្វាយបង្គំព្រះទសពល រួចចូលទៅរកព្រះថេរៈ (មហាបន្ថកៈ) ហើយពោលថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន ថ្ងៃស្អែក សូមព្រះអង្គនិមន្តនាំភិក្ខុសង្ឃ ៥ រយរូប មានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ទៅទទួលភត្តាហារនៅផ្ទះរបស់ខ្ញុំករុណា"។ ព្រះថេរៈក៏ពោលថា "ឧបាសក អាត្មាភាពទទួលនិមន្តសម្រាប់ភិក្ខុដទៃទៀត លើកលែងតែចូឡបន្ថកៈចេញ"។ ចូឡបន្ថកៈ លុះបានឮពាក្យនោះហើយ ក៏មានសេចក្តីតូចចិត្តជាខ្លាំង ក្នុងថ្ងៃបន្ទាប់ ក៏បានដើរចេញពីវត្តតាំងពីព្រលឹម ប៉ុន្តែដោយសារមានសេចក្តីស្រឡាញ់អាឡោះអាល័យក្នុងព្រះសាសនា ទើបឈរយំនៅក្បែរខ្លោងទ្វារវត្ត។

ภควา ตสฺส อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กสฺมา โรทสี’’ติ อาห. โส ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. ภควา ‘‘น สชฺฌายํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต มม สาสเน อภพฺโพ นาม โหติ, มา โสจิ, ปนฺถกา’’ติ จกฺกจิตฺตตเลน ปาณินา ตสฺส สีสํ ปรามสิตฺวา ตํ พาหายํ คเหตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา คนฺธกุฏิปมุเข นิสีทาเปตฺวา อิทฺธิยา อภิสงฺขตํ ปริสุทฺธํ ปิโลติกขณฺฑํ ‘‘อิมํ ปิโลติกํ ‘รโชหรณํ รโชหรณ’นฺติ หตฺเถน ปริมชฺชนฺโต นิสีท, ปนฺถกา’’ติ วตฺวา ตสฺส ปิโลติกขณฺฑํ ทตฺวา กาเล อาโรจิเต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ชีวกสฺส เคหํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. ตสฺส ตํ ปิโลติกขณฺฑํ ตถาปริมชฺชนฺตสฺส กิลิฏฺฐํ หุตฺวา กเมน กาฬวณฺณํ อโหสิ. โส ‘‘อิทํ ปริสุทฺธํ ปิโลติกขณฺฑํ, นตฺเถตฺถ โทโส, อตฺตภาวํ นิสฺสาย ปนายํ โทโส’’ติ สญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒสิ. อถสฺส ภควา โอภาสํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปุรโต นิสินฺโน วิย ปญฺญายมานรูโป หุตฺวา อิมา โอภาสคาถา อภาสิ –

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ទតឃើញឧបនិស្ស័យរបស់លោក ហើយក៏យាងចូលទៅជិត រួចត្រាស់សួរថា "ម្នាលបន្ថកៈ ហេតុអ្វីបានជាអ្នកយំ?"។ ព្រះចូឡបន្ថកៈ ក៏បានក្រាបបង្គំទូលរឿងរ៉ាវនោះ។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ត្រាស់ថា "ម្នាលបន្ថកៈ បុគ្គលដែលមិនអាចរៀនសូត្រធម៌បាន មិនមែនឈ្មោះថាជាអ្នកមិនគួរទទួលយកធម៌ក្នុងសាសនារបស់តថាគតនោះឡើយ អ្នកកុំសោកសៅឡើយ" រួចទ្រង់យកព្រះហស្តដែលមានផ្ទៃដៃប្រកបដោយរូបកង់ (ចក្រលក្ខណៈ) ស្ទាបអង្អែលក្បាលរបស់លោក ហើយចាប់ដើមដៃរបស់លោក នាំចូលទៅក្នុងវត្ត ឲ្យគង់នៅក្បែរខ្លោងទ្វារព្រះគន្ធកុដិ រួចទ្រង់ប្រគល់កំណាត់សំពត់ដ៏ស្អាតស្អំមួយផ្ទាំង ដែលទ្រង់និម្មិតដោយឫទ្ធិ ហើយត្រាស់ថា "ម្នាលបន្ថកៈ អ្នកចូរអង្គុយត្រដុសកំណាត់សំពត់នេះដោយដៃ ហើយមនសិការថា 'សំពត់ជូតធូលី សំពត់ជូតធូលី' ដូច្នេះចុះ"។ លុះទ្រង់ប្រគល់កំណាត់សំពត់នោះដល់លោកហើយ កាលបើដល់ពេលដែលគេក្រាបទូលភត្តាហារហើយ ព្រះអង្គក៏ទ្រង់មានភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារ យាងទៅកាន់ផ្ទះរបស់ជីវក ហើយគង់លើអាសនៈដែលគេរៀបចំទុក។ កាលដែលព្រះចូឡបន្ថកៈកំពុងត្រដុសកំណាត់សំពត់នោះយ៉ាងនោះ កំណាត់សំពត់នោះក៏ប្រឡាក់ទៅៗ រហូតដល់ទៅជាពណ៌ខ្មៅជាលំដាប់។ លោកក៏កើតសេចក្តីដឹងខ្លួន (សញ្ញា) ឡើងថា "កំណាត់សំពត់នេះពីដើមស្អាតស្អំល្អណាស់ គ្មានសេចក្តីសៅហ្មងអ្វីឡើយ ប៉ុន្តែព្រោះតែអាស្រ័យរូបកាយរបស់យើងនេះ ទើបសេចក្តីសៅហ្មងនេះកើតឡើង" លោកក៏បង្អោនញាណទៅក្នុងខន្ធទាំង ៥ ហើយចម្រើនវិបស្សនា។ លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ផ្សាយព្រះរស្មីទៅ ហាក់ដូចជាទ្រង់គង់ប្រថាប់នៅចំពោះមុខរបស់លោក ហើយត្រាស់សម្តែងនូវឱភាសគាថាទាំងឡាយនេះថា៖

‘‘ราโค รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ, ราคสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺว ภิกฺขโว, วิหรนฺติ เต วิคตรชสฺส สาสเน.

"រាគៈ លោកហៅថា ធូលី ប៉ុន្តែធូលីដី មិនមែនលោកហៅថា ធូលី (ក្នុងទីនេះ) ឡើយ។ ពាក្យថា ធូលី នេះ ជាឈ្មោះនៃរាគៈ។ ភិក្ខុទាំងឡាយ លះបង់ធូលីគឺរាគៈនេះហើយ រមែងរស់នៅក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធជាអ្នកមានធូលីប្រាសចេញហើយ។"

‘‘โทโส…เป… สาสเน.

"ទោសៈ... (សេចក្តីដូចគ្នា)... ក្នុងសាសនា។"

‘‘โมโห [Pg.270] รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ, โมหสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺว ภิกฺขโว, วิหรนฺติ เต วิคตรชสฺส สาสเน. (มหานิ. ๒๐๙);

"មោហៈ លោកហៅថា ធូលី ប៉ុន្តែធូលីដី មិនមែនលោកហៅថា ធូលី (ក្នុងទីនេះ) ឡើយ។ ពាក្យថា ធូលី នេះ ជាឈ្មោះនៃមោហៈ។ ភិក្ខុទាំងឡាយ លះបង់ធូលីគឺមោហៈនេះហើយ រមែងរស់នៅក្នុងសាសនារបស់ព្រះពុទ្ធជាអ្នកមានធូលីប្រាសចេញហើយ។"

‘‘อธิเจตโส อปฺปมชฺชโต, มุนิโน โมนปเถสุ สิกฺขโต;

โสกา น ภวนฺติ ตาทิโน, อุปสนฺตสฺส สทา สตีมโต’’ติ. (อุทา. ๓๗);

"សេចក្តីសោកទាំងឡាយ រមែងមិនមានដល់មុនីបុគ្គល អ្នកមានចិត្តខ្ពង់ខ្ពស់ មិនប្រមាទ សិក្សាក្នុងផ្លូវនៃមុនីភាព ជាតាទិបុគ្គល មានចិត្តស្ងប់រំងាប់ មានសតិគ្រប់ពេលវេលាឡើយ។"

คาถาปริโยสาเน เถโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส มโนมยชฺฌานลาภี หุตฺวา เอโก หุตฺวา พหุธา, พหุธา หุตฺวา เอโก ภวิตุํ สมตฺโถ อโหสิ. อรหตฺตมคฺเคเนวสฺส ตีณิ ปิฏกานิ ฉ จ อภิญฺญา อาคมึสุ.

ក្នុងពេលបញ្ចប់គាថា ព្រះថេរៈក៏បានសម្រេចជាព្រះអរហន្ត ព្រមដោយបដិសម្ភិទាទាំងឡាយ។ លោកជាអ្នកបានសម្រេចមនោមយជ្ឈាន អាចធ្វើខ្លួនតែម្នាក់ឲ្យទៅជាច្រើននាក់បាន ធ្វើខ្លួនច្រើននាក់ឲ្យទៅជាម្នាក់វិញបាន។ ព្រះត្រៃបិដក និងអភិញ្ញា ៦ ក៏បានប្រាកដច្បាស់ដល់លោក តាមរយៈអរហត្តមគ្គនោះឯង។

ชีวโกปิ โข ทสพลสฺส ทกฺขิโณทกํ อุปนาเมสิ. สตฺถา ปตฺตํ หตฺเถน ปิทหิตฺวา ‘‘กึ ภนฺเต’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘วิหาเร เอโก ภิกฺขุ อตฺถิ, ชีวกา’’ติ อาห. โส ปุริสํ เปเสสิ ‘‘คจฺฉ อยฺยํ คเหตฺวา สีฆํ เอหี’’ติ. จูฬปนฺถกตฺเถโร ตสฺส ปุริสสฺส ปุเร อาคมนาเยว ภาตรํ อตฺตโน ปตฺตวิเสสํ ญาเปตุกาโม ภิกฺขุสหสฺสํ นิมฺมินิตฺวา เอกมฺปิ เอเกน อสทิสํ, เอกสฺสาปิ จ จีวรวิจารณาทิสามณกกมฺมํ อญฺเญน อสทิสํ อกาสิ. ปุริโส คนฺตฺวา วิหาเร พหู ภิกฺขู ทิสฺวา ปจฺจาคนฺตฺวา ‘‘พหู, ภนฺเต, วิหาเร ภิกฺขู, ปกฺโกสิตพฺพํ อยฺยํ น ปสฺสามี’’ติ ชีวกสฺส กเถสิ. ชีวโก สตฺถารํ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺส นามํ วตฺวา ปุน ตํ เปเสสิ. โส คนฺตฺวา ‘‘จูฬปนฺถโก นาม กตโร ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อหํ จูฬปนฺถโก, อหํ จูฬปนฺถโก’’ติ สกึเยว มุขสหสฺสํ กเถสิ. โส ปุน คนฺตฺวา ‘‘สพฺเพปิ กิร จูฬปนฺถกา, อหํ ปกฺโกสิตพฺพํ น ชานามี’’ติ อาห. ชีวโก ปฏิวิทฺธสจฺจตาย ‘‘อิทฺธิมา ภิกฺขู’’ติ นยโต อญฺญาสิ. ภควา อาห – ‘‘คจฺฉ, ยํ ปฐมํ ปสฺสสิ, ตํ จีวรกณฺเณ คเหตฺวา สตฺถา ตํ อามนฺเตตีติ วตฺวา อาเนหี’’ติ. โส คนฺตฺวา ตถา อกาสิ. ตาวเทว สพฺเพปิ นิมฺมิตา อนฺตรธายึสุ. เถโร ตํ อุยฺโยเชตฺวา มุขโธวนาทิสรีรกิจฺจํ นิฏฺฐเปตฺวา ปฐมตรํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน [Pg.271] นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ สตฺถา ทกฺขิโณทกํ คณฺหิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา จูฬปนฺถกตฺเถเรเนว ภตฺตานุโมทนํ ธมฺมกถํ กถาเปสิ. เถโร ทีฆมชฺฌิมาคมปฺปมาณํ ธมฺมกถํ กเถสีติ.

ចំណែកឯជីវក ក៏បានវេរទឹកទក្សិណោទកថ្វាយព្រះទសពល។ ព្រះសាស្តាទ្រង់យកព្រះហស្តខ្ទប់បាត្រទុក កាលបើជីវកទូលសួរថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ហេតុអ្វីបានជាទ្រង់ធ្វើដូច្នេះ?" ព្រះអង្គត្រាស់ថា "ម្នាលជីវក នៅមានភិក្ខុមួយរូបទៀតនៅក្នុងវត្ត"។ ជីវកក៏បានចាត់បុរសម្នាក់ឲ្យទៅ ដោយប្រាប់ថា "ចូរទៅនិមន្តព្រះថេរៈមកឲ្យឆាប់"។ ព្រះចូឡបន្ថកត្ថេរ មុនពេលដែលបុរសនោះមកដល់ ដោយប្រាថ្នានឹងបង្ហាញនូវគុណវិសេសរបស់ខ្លួនដល់ព្រះរៀម ក៏បាននិម្មិតភិក្ខុមួយពាន់រូប ដែលគ្មានរូបណាមួយដូចរូបណាមួយឡើយ សូម្បីតែកិច្ចការរបស់សមណៈ មានការរៀបចំចីវរជាដើម ក៏ខុសប្លែកគ្នាទាំងអស់។ បុរសនោះទៅដល់វត្ត ឃើញភិក្ខុជាច្រើនរូប ក៏ត្រឡប់មកវិញ ហើយជម្រាបជីវកថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ ក្នុងវត្តមានភិក្ខុច្រើនណាស់ ខ្ញុំមិនដឹងថាត្រូវនិមន្តព្រះថេរៈរូបណាឡើយ"។ ជីវកបានទូលសួរព្រះសាស្តា លុះដឹងឈ្មោះរបស់លោកហើយ ក៏ចាត់បុរសនោះឲ្យទៅម្តងទៀត។ បុរសនោះទៅដល់ហើយសួរថា "បពិត្រលោកម្ចាស់ដ៏ចម្រើន រូបណាឈ្មោះចូឡបន្ថកៈ?"។ ភិក្ខុទាំងមួយពាន់រូប ក៏ឆ្លើយឡើងព្រមគ្នាតែម្តង ដោយមាត់មួយពាន់ថា "ខ្ញុំឈ្មោះចូឡបន្ថកៈ ខ្ញុំឈ្មោះចូឡបន្ថកៈ"។ បុរសនោះត្រឡប់មកវិញម្តងទៀត ហើយប្រាប់ថា "ឮថា ភិក្ខុទាំងអស់សុទ្ធតែឈ្មោះចូឡបន្ថកៈ ខ្ញុំមិនដឹងថាត្រូវនិមន្តរូបណាឡើយ"។ ជីវកជាអ្នកបានសម្រេចធម៌ (បដិវិទ្ធសច្ចៈ) ដឹងដោយន័យថា "ភិក្ខុនេះជាអ្នកមានឫទ្ធិ"។ ព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់ថា "ចូរទៅចុះ អ្នកឃើញភិក្ខុរូបណាជាដំបូង ចូរចាប់ជាយចីវររបស់ភិក្ខុនោះ ហើយនិយាយថា 'ព្រះសាស្តាត្រាស់ហៅលោកម្ចាស់' រួចនាំមកចុះ"។ បុរសនោះទៅហើយក៏ធ្វើតាមយ៉ាងនោះ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ភិក្ខុនិម្មិតទាំងអស់ក៏បាត់រូបអស់ទៅ។ ព្រះថេរៈបានបញ្ជូនបុរសនោះឲ្យត្រឡប់មកមុន រួចធ្វើសរីរកិច្ច មានការលាងមុខជាដើមរួចរាល់ ក៏បានទៅដល់មុនគេ ហើយគង់លើអាសនៈដែលគេរៀបចំទុក។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រះសាស្តាទ្រង់ទទួលទឹកទក្សិណោទក ហើយធ្វើភត្តកិច្ច រួចទ្រង់អនុញ្ញាតឲ្យព្រះចូឡបន្ថកត្ថេរ សម្តែងធម៌អនុមោទនាភត្ត។ ព្រះថេរៈបានសម្តែងធម៌ទេសនាដ៏មានប្រមាណស្មើនឹងទីឃនិកាយ និងមជ្ឈិមនិកាយ។ នេះជារឿងរ៉ាវក្នុងទីនេះ។

อญฺเญ ภิกฺขู อธิฏฺฐาเนน มโนมยํ กายํ อภินิมฺมินิตฺวา ตโย วา จตฺตาโร วา อภินิมฺมินนฺติ, พหุเก เอกสทิเสเยว จ กตฺวา นิมฺมินนฺติ เอกวิธเมว กมฺมํ กุรุมาเน. จูฬปนฺถกตฺเถโร ปน เอกาวชฺชเนเนว ภิกฺขุสหสฺสํ มาเปสิ. ทฺเวปิ ชเน น เอกสทิเส อกาสิ, น เอกวิธํ กมฺมํ กุรุมาเน. ตสฺมา มโนมยํ กายํ อภินิมฺมินนฺตานํ อคฺโค นาม ชาโต. อญฺเญ ปน พหู อนิยเมตฺวา นิมฺมิตา อิทฺธิมตา สทิสาว โหนฺติ. ฐานนิสชฺชาทีสุ จ ภาสิตตุณฺหีภาวาทีสุ จ ยํ ยํ อิทฺธิมา กโรติ, ตํ ตเทว กโรนฺติ. สเจ ปน นานาวณฺณํ กาตุกาโม โหติ เกจิ ปฐมวเย เกจิ มชฺฌิมวเย เกจิ ปจฺฉิมวเย, ตถา ทีฆเกเส อุปฑฺฒมุณฺเฑ มุณฺเฑ มิสฺสกเกเส อุปฑฺฒรตฺตจีวเร ปณฺฑุกจีวเร ปทภาณธมฺมกถาสรภญฺญปญฺหาปุจฺฉนปญฺหาวิสชฺชนรชนปจนจีวรสิพฺพนโธวนาทีนิ กโรนฺเต อปเรปิ วา นานปฺปการเก กาตุกาโม โหติ, เตน ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘เอตฺตกา ภิกฺขู ปฐมวยา โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อธิฏฺฐาตพฺพํ, อธิฏฺฐานจิตฺเตน สทฺธึ อิจฺฉิติจฺฉิตปฺปการาเยว โหนฺตีติ. เอเสว นโย พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหตีติอาทีสุ.

ភិក្ខុដទៃទៀត កាលដែលនិម្មិតរូបកាយដែលសម្រេចអំពីចិត្ត (មនោមយកាយ) ដោយការអធិដ្ឋាន រមែងនិម្មិតបានត្រឹមតែ ៣ ឬ ៤ រូបប៉ុណ្ណោះ ឬបើនិម្មិតច្រើនរូប ក៏ធ្វើឲ្យមានរូបរាងដូចៗគ្នាទាំងអស់ និងធ្វើកិច្ចការតែមួយដូចគ្នាទាំងអស់។ ចំណែកឯព្រះចូឡបន្ថកត្ថេរ និម្មិតភិក្ខុបានមួយពាន់រូប ដោយការរំលឹកនឹកគិត (អាវជ្ជនៈ) តែម្តងគត់។ សូម្បីតែភិក្ខុពីររូប ក៏លោកមិនបានធ្វើឲ្យមានរូបរាងដូចគ្នា ឬធ្វើកិច្ចការដូចគ្នាឡើយ។ ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបបានឈ្មោះថាជាកំពូល (អគ្គៈ) ក្នុងចំណោមភិក្ខុអ្នកនិម្មិតរូបកាយដែលសម្រេចអំពីចិត្ត។ ចំណែកឯភិក្ខុដទៃទៀត កាលបើនិម្មិតរូបច្រើនដោយមិនបានកំណត់ទុក រូបនិម្មិតទាំងនោះ រមែងមានសភាពដូចគ្នាជាមួយនឹងភិក្ខុអ្នកមានឫទ្ធិនោះឯង។ ក្នុងកិរិយាមានការឈរ និងការអង្គុយជាដើម និងការនិយាយ និងការស្ងៀមស្ងាត់ជាដើម ភិក្ខុអ្នកមានឫទ្ធិធ្វើនូវកិរិយាណាៗ រូបនិម្មិតទាំងឡាយ ក៏ធ្វើនូវកិរិយានោះៗដូចគ្នាទាំងអស់។ ប៉ុន្តែ បើប្រាថ្នាចង់ធ្វើឲ្យមានរូបរាងប្លែកៗគ្នា គឺខ្លះស្ថិតក្នុងបឋមវ័យ ខ្លះស្ថិតក្នុងមជ្ឈិមវ័យ ខ្លះស្ថិតក្នុងបច្ឆិមវ័យ ខ្លះមានសក់វែង ខ្លះកោរសក់ពាក់កណ្តាលក្បាល ខ្លះកោរសក់ត្រងោល ខ្លះមានសក់លាយឡំគ្នា ខ្លះគ្រងចីវរពណ៌ក្រហមពាក់កណ្តាល ខ្លះគ្រងចីវរពណ៌លឿងស្រអាប់ និងខ្លះកំពុងធ្វើការសូត្រធម៌ សម្តែងធម៌ សូត្រធម៌ដោយសម្លេងពិរោះ (សរភញ្ញៈ) សួរប្រស្នា ឆ្លើយប្រស្នា ជ្រលក់ចីវរ ដេរចីវរ បោកគក់ចីវរជាដើម ឬប្រាថ្នចង់ធ្វើឲ្យមានសភាពប្លែកៗដទៃទៀត ភិក្ខុនោះត្រូវចេញពីបាទកជ្ឈាន ហើយធ្វើបរិកម្មដោយន័យជាដើមថា 'សូមឲ្យភិក្ខុប៉ុណ្ណេះរូប ស្ថិតក្នុងបឋមវ័យ' រួចហើយចូលកាន់សមាបត្តិម្តងទៀត ហើយចេញមកទើបអធិដ្ឋាន រូបនិម្មិតទាំងឡាយ ក៏រមែងមានសភាពប្លែកៗគ្នាទៅតាមការប្រាថ្នា ព្រមគ្នាជាមួយនឹងអធិដ្ឋានចិត្តនោះឯង។ វិធីនេះ ក៏មានន័យដូចគ្នាក្នុងពាក្យថា 'bahudhāpi hutvā eko hoti' (ទៅជាច្រើននាក់ហើយ ត្រឡប់ជាម្នាក់វិញ) ជាដើម។

อยํ ปน วิเสโส – ปกติยา พหุโกติ นิมฺมิตกาลพฺภนฺตเร นิมฺมิตปกติยา พหุโก. อิมินา จ ภิกฺขุนา เอวํ พหุภาวํ นิมฺมินิตฺวา ปุน ‘‘เอโกว หุตฺวา จงฺกมิสฺสามิ, สชฺฌายํ กริสฺสามิ, ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา วา, ‘‘อยํ วิหาโร อปฺปภิกฺขุโก, สเจ เกจิ อาคมิสฺสนฺติ ‘กุโต อิเม เอตฺตกา เอกสทิสา ภิกฺขู, อทฺธา เถรสฺส เอส อานุภาโว’ติ มํ ชานิสฺสนฺตี’’ติ อปฺปิจฺฉตาย วา อนฺตราว ‘‘เอโก โหมี’’ติ อิจฺฉนฺเตน ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘เอโก โหมี’’ติ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘เอโก โหมี’’ติ อธิฏฺฐาตพฺพํ. อธิฏฺฐานจิตฺเตน สทฺธึเยว เอโก โหติ. เอวํ อกโรนฺโต ปน ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน สยเมว เอโก โหติ.

ប៉ុន្តែ នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា (ក្នុងអធិប្បាយនេះ)៖ ពាក្យថា pakatiyā bahuko (ច្រើនដោយប្រក្រតី) គឺច្រើនដោយរូបដែលនិម្មិតឡើងជាប្រក្រតី នៅក្នុងចន្លោះកាលដែលនិម្មិតនោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុអ្នកមានឫទ្ធិនេះ កាលបើបាននិម្មិតឲ្យទៅជាច្រើនរូបយ៉ាងនេះហើយ គិតថា «យើងនឹងធ្វើជាភិក្ខុតែមួយរូបវិញ ហើយដើរចង្ក្រម សូត្រធម៌ ឬសួរប្រស្នា» ដូច្នេះក្តី ឬមួយគិតដោយភាពជាអ្នកមានសេចក្តីប្រាថ្នាតិច (អប្បិច្ឆតា) ក្នុងចន្លោះកាលនោះថា «វត្តនេះមានភិក្ខុតិចណាស់ ប្រសិនបើមានពួកអាគន្តុកៈខ្លះមកដល់ ពួកគេនឹងដឹងថា ភិក្ខុទាំងឡាយដែលមានរូបរាងដូចៗគ្នាច្រើនមានប្រមាណប៉ុណ្ណេះ មកពីណា? នេះពិតជាអានុភាពរបស់ព្រះថេរៈជាប្រាកដ ហើយពួកគេនឹងស្គាល់យើង (ថាជាអ្នកមានឫទ្ធិ)» ដូច្នេះក្តី កាលបើចង់ថា «សូមឲ្យយើងទៅជាភិក្ខុតែមួយរូបវិញចុះ» ត្រូវចូលបាទកជ្ឈាន ហើយចេញមក ធ្វើបរិកម្មថា «សូមឲ្យយើងទៅជាភិក្ខុតែមួយរូបវិញចុះ» រួចហើយចូលបាទកជ្ឈានម្តងទៀត ហើយចេញមក ត្រូវអធិដ្ឋានថា «សូមឲ្យយើងទៅជាភិក្ខុតែមួយរូបវិញចុះ»។ ភិក្ខុនោះក៏ទៅជាភិក្ខុតែមួយរូបភ្លាម ជាមួយគ្នានឹងអធិដ្ឋានចិត្តនោះឯង។ ប៉ុន្តែ បើមិនធ្វើការអធិដ្ឋានយ៉ាងនេះទេ ភិក្ខុនោះនឹងទៅជាភិក្ខុតែមួយរូបដោយខ្លួនឯង ទៅតាមអំណាចនៃកាលកំណត់ដែលបានកំណត់ទុកនោះឯង។

๑๑. อาวิภาวนฺติ ปทํ [Pg.272] นิกฺขิปิตฺวา เกนจิ อนาวฏํ โหตีติ วุตฺตตฺตา เกนจิ อนาวฏปเทน อาวิภาวปทสฺส ปากฏภาวตฺโถ วุตฺโต. ‘‘โหตี’’ติ ปเทน ‘‘กโรตี’’ติ ปาฐเสโส วุตฺโต โหติ. ปากฏํ โหนฺตญฺหิ อาวิภาเว กเต โหติ. เกนจิ อนาวฏนฺติ กุฏฺฏาทินา เยน เกนจิ อนาวฏํ อาวรณวิรหิตํ. อปฺปฏิจฺฉนฺนนฺติ อุปริโต อจฺฉาทิตํ. ตเทว อนาวฏตฺตา วิวฏํ. อปฺปฏิจฺฉนฺนตฺตา ปากฏํ. ติโรภาวนฺติ อนฺตริตภาวํ กโรติ. อาวฏํเยว เตน อาวรเณน ปิหิตํ. ปฏิจฺฉนฺนํเยว เตน ปฏิจฺฉาทเนน ปฏิกุชฺชิตํ.

១១. ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យលើកទុកនូវបទថា Āvibhāvaṃ (ការធ្វើឲ្យប្រាកដ) ហើយពោលថា kenaci anāvaṭaṃ hoti (មិនត្រូវបានបិទបាំងដោយអ្វីមួយឡើយ) ដូច្នេះ សេចក្តីថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលសេចក្តីនៃបទថា āvibhāva ដោយបទថា kenaci anāvaṭa មានន័យថា ភាពជាទីប្រាកដច្បាស់។ ដោយបទថា «hoti» ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសំដៅដល់បទដែលសេសសល់គឺ «karoti»។ ព្រោះថាកាលបើធ្វើឲ្យប្រាកដច្បាស់ហើយ រូបនោះក៏រមែងជាទីប្រាកដច្បាស់។ បទថា kenaci anāvaṭaṃ គឺមិនត្រូវបានបិទបាំងដោយវត្ថុណាមួយ មានជញ្ជាំងជាដើម គឺមិនមានគ្រឿងរារាំង។ បទថា appaṭicchannaṃ គឺមិនត្រូវបានគ្របដណ្តប់ពីខាងលើ។ វត្ថុនោះឯង ឈ្មោះថា វត្ថុបើកចំហ (vivaṭa) ព្រោះមិនមានគ្រឿងបិទបាំង និងឈ្មោះថា វត្ថុប្រាកដច្បាស់ (pākaṭa) ព្រោះមិនមានគ្រឿងគ្របដណ្តប់។ បទថា tirobhāvaṃ គឺធ្វើនូវភាពជាទីបិទបាំង (ការបាត់ខ្លួន)។ វត្ថុដែលបិទបាំងនោះឯង ឈ្មោះថា វត្ថុដែលត្រូវគេបិទខ្ទប់ ដោយគ្រឿងបិទបាំងនោះ។ វត្ថុដែលគ្របដណ្តប់នោះឯង ឈ្មោះថា វត្ថុដែលត្រូវគេផ្កាប់សង្កត់ ដោយគ្រឿងគ្របដណ្តប់នោះ។

อากาสกสิณสมาปตฺติยาติ ปริจฺเฉทากาสกสิเณ อุปฺปาทิตาย จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติยา. ลาภีติ ลาโภ อสฺส อตฺถีติ ลาภี. อปริกฺขิตฺเตติ เกนจิ สมนฺตโต อปริกฺขิตฺเต ปเทเส. อิธ อากาสกสิณสฺเสว วุตฺตตฺตา ตตฺถ ภาวิตเมว ฌานํ อากาสกรณสฺส ปจฺจโย โหติ, น อญฺญนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อุปริอาโปกสิณาทีสุปิ ตทารมฺมณเมว ฌานํ ทฏฺฐพฺพํ, น อญฺญํ. ปถวึ อาวชฺชติ, อุทกํ อาวชฺชติ, อากาสํ อาวชฺชตีติ ปกติปถวีอุทกอากาเส อาวชฺชติ. อนฺตลิกฺเขติ ตสฺส อากาสสฺส ปถวิโต ทูรากาสภาวํ ทีเปติ.

បទថា Ākāsakasiṇasamāpattiyā សេចក្តីថា ដោយសមាបត្តិគឺចតុត្ថជ្ឈានដែលកើតឡើងក្នុងបរិច្ឆេទាកាសកសិណ។ បទថា Lābhī សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះមានការបាន (នូវចតុត្ថជ្ឈាននោះ) ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា លាភី (អ្នកបាន)។ បទថា Aparikkhitte សេចក្តីថា ក្នុងទីកន្លែងដែលមិនត្រូវបានព័ទ្ធជុំវិញដោយអ្វីមួយ។ ក្នុងអធិប្បាយនេះ ព្រោះព្រះអង្គទ្រង់ត្រាស់សំដៅយកតែអាកាសកសិណប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ឈានដែលបុគ្គលបានចម្រើនហើយក្នុងអាកាសកសិណនោះឯង ទើបជាបច្ច័យដល់ការធ្វើឲ្យកើតជាលំហអាកាស មិនមែនឈានដទៃឡើយ។ សូម្បីក្នុងកសិណខាងលើ មានអាបោកសិណជាដើម ក៏គប្បីជ្រាបថា មានតែឈានដែលមានកសិណនោះៗជាអារម្មណ៍ប៉ុណ្ណោះ (ជាបច្ច័យ) មិនមែនឈានដទៃឡើយ។ បទថា pathaviṃ āvajjati, udakaṃ āvajjati, ākāsaṃ āvajjatī សេចក្តីថា ភិក្ខុនោះរមែងនឹកគិតដល់ប្រថវី ឧទកៈ និងអាកាសជាប្រក្រតី។ បទថា Antalikkhe ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបង្ហាញនូវភាពជាអាកាសដ៏ឆ្ងាយអំពីផែនដី នៃអាកាសដែលនិម្មិតនោះ។

๑๒. จนฺทิมสูริยปริมชฺชเน กสิณนิยมํ อกตฺวา ‘‘อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต’’ติ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา นตฺเถตฺถ กสิณสมาปตฺตินิยโมติ เวทิตพฺพํ. นิสินฺนโก วา นิปนฺนโก วาติ นิสินฺโน วา นิปนฺโน วา. อิเมเหว อิตรอิริยาปถทฺวยมฺปิ วุตฺตเมว โหติ. หตฺถปาเส โหตูติ หตฺถสมีเป โหตุ. หตฺถปสฺเส โหตูติปิ ปาโฐ. อิทํ ตถา กาตุกามสฺส วเสน วุตฺตํ. อยํ ปน ตตฺถ คนฺตฺวาปิ หตฺถํ วฑฺเฒตฺวาปิ อามสติ. อามสตีติ อีสกํ ผุสติ. ปรามสตีติ พาฬฺหํ ผุสติ. ปริมชฺชตีติ สมนฺตโต ผุสติ. รูปคตนฺติ หตฺถปาเส ฐิตรูปเมว.

១២. ក្នុងការស្ទាបអង្អែលព្រះចន្ទនិងព្រះអាទិត្យ ព្រះមានព្រះភាគមិនបានធ្វើការកំណត់កសិណឡើយ ប៉ុន្តែទ្រង់ត្រាស់ទុកដោយមិនចំពោះថា «iddhimā cetovasippatto» (អ្នកមានឫទ្ធិ ដល់នូវភាពជាអ្នកមានស្ទាត់ជំនាញក្នុងចិត្ត) ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងទីនេះមិនមានការកំណត់សមាបត្តិក្នុងកសិណឡើយ។ បទថា Nisinnako vā nipannako vā សេចក្តីថា ទោះបីអង្គុយក្តី ដេកក្តី។ ដោយឥរិយាបថទាំងពីរនេះ ព្រះអង្គក៏រមែងសំដៅយកឥរិយាបថពីរដទៃទៀត (គឺឈរនិងដើរ) ផងដែរ។ បទថា Hatthapāse hotu សេចក្តីថា សូមឲ្យនៅជិតដៃ។ មានបាឋៈមួយទៀតថា Hatthapasse hotu (សូមឲ្យនៅក្បែរដៃ)។ ពាក្យនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃបុគ្គលដែលប្រាថ្នានឹងធ្វើការស្ទាបអង្អែលយ៉ាងនោះ។ ប៉ុន្តែ ភិក្ខុអ្នកមានឫទ្ធិនេះ ទោះបីទៅដល់ទីនោះក្តី ឬលាតសន្ធឹងដៃទៅក្តី ក៏រមែងស្ទាបអង្អែលបាន។ បទថា Āmasati សេចក្តីថា ប៉ះពាល់បន្តិចបន្តួច។ បទថា Parāmasati សេចក្តីថា ប៉ះពាល់ខ្លាំង (ឬស្ទាបអង្អែលសព្វ)។ បទថា Parimajjati សេចក្តីថា ស្ទាបអង្អែលជុំវិញ។ បទថា Rūpagataṃ សេចក្តីថា រូបដែលស្ថិតនៅក្នុងទីជិតដៃនោះឯង។

ทูเรปิ สนฺติเก อธิฏฺฐาตีติ ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย ทูเร เทวโลกํ วา พฺรหฺมโลกํ วา อาวชฺชติ ‘‘สนฺติเก โหตู’’ติ. อาวชฺชิตฺวา ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ญาเณน อธิฏฺฐาติ ‘‘สนฺติเก โหตู’’ติ. สนฺติเก โหติ. เอส นโย เสสปเทสุปิ. พฺรหฺมโลกํ [Pg.273] ปน คนฺตุกามสฺส ทูรสฺส สนฺติกกรณํ วตฺวา พฺรหฺมโลกคมนสฺส อนุปการมฺปิ อิมาย อิทฺธิยา อิชฺฌมานวิเสสํ ทสฺเสนฺโต สนฺติเกปีติอาทิมาห. ตตฺถ น เกวลํ โถกกรณพหุกรณเมว, ‘‘อมธุรํ มธุร’’นฺติอาทีสุปิ ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ สพฺพํ อิทฺธิมโต อิชฺฌติ. อปโร นโย – ทูเรปิ สนฺติเก อธิฏฺฐาตีติ ทูเร พฺรหฺมโลกํ วา มนุสฺสโลกสฺส สนฺติเก อธิฏฺฐาติ. สนฺติเกปิ ทูเร อธิฏฺฐาตีติ สนฺติเก มนุสฺสโลกํ วา ทูเร พฺรหฺมโลเก อธิฏฺฐาติ. พหุกมฺปิ โถกํ อธิฏฺฐาตีติ สเจ พฺรหฺมาโน พหู สนฺนิปติตา โหนฺติ, มหาอตฺตภาวตฺตา ทสฺสนูปจารํ สวนูปจารํ ปชหนฺติ, ทสฺสนูปจาเร จ สวนูปจาเร จ เอกชฺฌํ สงฺขิปิตฺวา พหุกมฺปิ โถกนฺติ อธิฏฺฐาติ. โถกมฺปิ พหุกํ อธิฏฺฐาตีติ สเจ มหาปริวาเรน คนฺตุกาโม โหติ, เอกกตฺตา โถกํ อตฺตานํ พหุกํ อธิฏฺฐหิตฺวา มหาปริวาโร คจฺฉตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ สติ จตุพฺพิธมฺปิ ตํ พฺรหฺมโลกคมเน อุปกาโร โหติ.

បទថា Dūrepi santike adhiṭṭhāti សេចក្តីថា ភិក្ខុចេញចាកបាទកជ្ឈានហើយ នឹកគិតដល់ទេវលោក ឬព្រហ្មលោកដ៏ឆ្ងាយថា «សូមឲ្យមកនៅជិត»។ លុះនឹកគិតហើយ ធ្វើបរិកម្ម រួចចូលសមាបត្តិម្តងទៀត ហើយចេញមក ទើបអធិដ្ឋានដោយញាណថា «សូមឲ្យមកនៅជិត»។ ទេវលោក ឬព្រហ្មលោកនោះ ក៏មកនៅជិតភ្លាម។ វិធីនេះ ក៏គប្បីអនុវត្តក្នុងបទដែលសេសសល់ទាំងឡាយដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលអំពីការធ្វើទីដ៏ឆ្ងាយឲ្យទៅជាជិត សម្រាប់ភិក្ខុដែលប្រាថ្នានឹងទៅកាន់ព្រហ្មលោក ទោះបីការធ្វើទីជិតនោះមិនមានឧបការៈដល់ការទៅកាន់ព្រហ្មលោកក៏ដោយ ប៉ុន្តែដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីសម្រេចដ៏វិសេសនៃឫទ្ធិនេះ ទើបពោលពាក្យថា santikepi (សូម្បីទីជិត...) ជាដើម។ ក្នុងឫទ្ធិនោះ មិនមែនសម្រេចត្រឹមតែការធ្វើរបស់ច្រើនឲ្យទៅជាតិច ឬរបស់តិចឲ្យទៅជាច្រើនប៉ុណ្ណោះទេ សូម្បីក្នុងរឿងដទៃមានការធ្វើរបស់មិនផ្អែមឲ្យទៅជាផ្អែមជាដើម ភិក្ខុអ្នកមានឫទ្ធិប្រាថ្នានូវវត្ថុណៗ វត្ថុទាំងអស់នោះក៏រមែងសម្រេចបានយ៉ាងនោះដែរ។ វិធីមួយទៀត បទថា dūrepi santike adhiṭṭhāti សេចក្តីថា អធិដ្ឋានព្រហ្មលោកដ៏ឆ្ងាយ ឲ្យមកនៅជិតនឹងមនុស្សលោក។ បទថា santikepi dūre adhiṭṭhāti សេចក្តីថា អធិដ្ឋានមនុស្សលោកដ៏ជិត ឲ្យទៅនៅឆ្ងាយក្នុងព្រហ្មលោក។ បទថា bahukampi thokaṃ adhiṭṭhāti សេចក្តីថា ប្រសិនបើពួកព្រហ្មជាច្រើនមកប្រជុំគ្នា ព្រោះតែពួកព្រហ្មមានអត្តភាពធំ ទើបលះបង់នូវទស្សនូបចារៈ (ទីល្មើសមើលឃើញ) និងសវនូបចារៈ (ទីល្មើសឮសំឡេង) ភិក្ខុនោះក៏បង្រួញពួកព្រហ្មទាំងនោះឲ្យនៅរួមគ្នាក្នុងទីតែមួយ ហើយអធិដ្ឋានរបស់ច្រើនឲ្យទៅជាតិច។ បទថា thokampi bahukaṃ adhiṭṭhāti សេចក្តីថា ប្រសិនបើភិក្ខុនោះប្រាថ្នានឹងទៅដោយមានបរិវារច្រើន ខ្លួនឯងមានតែមួយរូប (ជាជំពូកតិច) ក៏អធិដ្ឋានខ្លួនឯងឲ្យទៅជាច្រើនរូប ហើយដើរទៅដោយមានបរិវារច្រើន គប្បីជ្រាបសេចក្តីក្នុងទីនេះយ៉ាងនេះចុះ។ កាលបើមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ ការអធិដ្ឋានទាំង ៤ យ៉ាងនោះ រមែងជាឧបការៈដល់ការទៅកាន់ព្រហ្មលោក។

ทิพฺเพน จกฺขุนา ตสฺส พฺรหฺมุโน รูปํ ปสฺสตีติ อิธ ฐิโต อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ยสฺส พฺรหฺมุโน รูปํ ทฏฺฐุกาโม, ทิพฺเพน จกฺขุนา ตสฺส พฺรหฺมุโน รูปํ ปสฺสติ. อิเธว ฐิโต ทิพฺพาย โสตธาตุยา ตสฺส พฺรหฺมุโน ภาสมานสฺส สทฺทํ สุณาติ. เจโตปริยญาเณน ตสฺส พฺรหฺมุโน จิตฺตํ ปชานาติ. ทิสฺสมาเนนาติ จกฺขุนา เปกฺขิยมาเนน. กายวเสน จิตฺตํ ปริณาเมตีติ รูปกายสฺส วเสน จิตฺตํ ปริณาเมติ. ปาทกชฺฌานจิตฺตํ คเหตฺวา กาเย อาโรเปติ, กายานุคติกํ กโรติ ทนฺธคมนํ. กายคมนญฺหิ ทนฺธํ โหติ. อธิฏฺฐาตีติ ตสฺเสว เววจนํ, สนฺนิฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวาติ ปาทกชฺฌานารมฺมเณน อิทฺธิจิตฺเตน สหชาตํ สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวา ปวิสิตฺวา ผุสิตฺวา ปาปุณิตฺวา. สุขสญฺญา จ นาม อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตสญฺญา. อุเปกฺขา หิ สนฺตํ สุขนฺติ วุตฺตา, สาเยว สญฺญา นีวรเณหิ เจว วิตกฺกาทิปจฺจนีเกหิ จ วิมุตฺตตฺตา ลหุสญฺญาติปิ เวทิตพฺพา. ตํ โอกฺกนฺตสฺส ปนสฺส กรชกาโยปิ ตูลปิจุ วิย สลฺลหุโก โหติ. โส เอวํ วาตกฺขิตฺตตูลปิจุนา วิย สลฺลหุเกน ทิสฺสมาเนน กาเยน พฺรหฺมโลกํ คจฺฉติ. เอวํ คจฺฉนฺโต จ สเจ อิจฺฉติ, ปถวีกสิณวเสน อากาเส มคฺคํ นิมฺมินิตฺวา ปทสา คจฺฉติ. สเจ อิจฺฉติ, อากาเส ปถวีกสิณวเสเนว [Pg.274] ปเท ปเท ปทุมํ นิมฺมินิตฺวา ปทุเม ปทุเม ปทํ นิกฺขิปนฺโต ปทสา คจฺฉติ. สเจ อิจฺฉติ, วาโยกสิณวเสน วาตํ อธิฏฺฐหิตฺวา ตูลปิจุ วิย วายุนา คจฺฉติ. อปิจ คนฺตุกามตาว เอตฺถ ปมาณํ. สติ หิ คนฺตุกามตาย เอวํกตจิตฺตาธิฏฺฐาโน อธิฏฺฐานเวคกฺขิตฺโตว โส ชิยาเวคกฺขิตฺโต สโร วิย ทิสฺสมาโน คจฺฉติ.

បទថា Dibbena cakkhunā tassa brahmuno rūpaṃ passati សេចក្តីថា ភិក្ខុស្ថិតនៅក្នុងមនុស្សលោកនេះ ចម្រើននូវពន្លឺ (អាលោកកសិណ) ហើយប្រាថ្នានឹងឃើញរូបរបស់ព្រហ្មណា ក៏រមែងឃើញរូបរបស់ព្រហ្មនោះ ដោយទិព្វចក្ខុ។ ភិក្ខុស្ថិតនៅក្នុងមនុស្សលោកនេះឯង រមែងឮសំឡេងរបស់ព្រហ្មនោះដែលកំពុងនិយាយ ដោយទិព្វសោតធាតុ។ រមែងដឹងច្បាស់នូវចិត្តរបស់ព្រហ្មនោះ ដោយចេតោបរិយញាណ។ បទថា Dissamānena សេចក្តីថា ដោយកាយដែលចក្ខុរមែងមើលឃើញ។ បទថា Kāyavasena cittaṃ pariṇāmeti សេចក្តីថា ណែនាំចិត្តទៅតាមអំណាចនៃរូបកាយ។ គឺកាន់យកនូវបាទកជ្ឈានចិត្ត ហើយបង្អោនទៅលើកាយ ធ្វើការដើរទៅឲ្យយឺតៗ ទៅតាមកាយ។ ព្រោះថាការដើរទៅនៃកាយ រមែងយឺត។ បទថា Adhiṭṭhāti នេះជាវេវចនសព្ទនៃបទថា pariṇāmeti នោះឯង មានន័យថា ផ្សំផ្គុំទុកជាប្រពៃ (sanniṭṭhāpeti)។ បទថា Sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā សេចក្តីថា ចូលទៅកាន់ ចូលទៅស៊ប់ ប៉ះពាល់ និងដល់នូវសុខសញ្ញានិងលហុសញ្ញា ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងឥទ្ធិចិត្ត ដែលមានបាទកជ្ឈានជាអារម្មណ៍។ ឯសុខសញ្ញានោះ គឺសញ្ញាដែលប្រកបដោយឧបេក្ខា។ ព្រោះថាឧបេក្ខា ព្រះអង្គត្រាស់ថាជាសុខដ៏ស្ងប់រម្ងាប់ សញ្ញានោះឯង គប្បីជ្រាបថាជាលហុសញ្ញាផងដែរ ព្រោះរួចផុតចាកនីវរណៈទាំងឡាយផង ចាកធម៌ជាបដិបក្ខមានវិតក្កៈជាដើមផង។ កាលបើភិក្ខុនោះបានចូលទៅកាន់សញ្ញានោះហើយ សូម្បីករជកាយរបស់ភិក្ខុនោះ ក៏រមែងស្រាលស្មើដោយដុំសំឡី។ ភិក្ខុនោះរមែងទៅកាន់ព្រហ្មលោក ដោយកាយដែលប្រាកដច្បាស់ ដ៏ស្រាលស្មើដោយដុំសំឡីដែលត្រូវខ្យល់បក់ផាត់យ៉ាងនោះ។ កាលបើដើរទៅយ៉ាងនេះ ប្រសិនបើប្រាថ្នា ក៏រមែងនិម្មិតផ្លូវក្នុងអាកាស ដោយអំណាចនៃប្រថវីកសិណ ហើយដើរទៅដោយជើងទទេបាន។ ប្រសិនបើប្រាថ្នា ក៏រមែងនិម្មិតផ្កាឈូកនៅគ្រប់ជំហានក្នុងអាកាស ដោយអំណាចនៃប្រថវីកសិណនោះឯង ហើយឈានជើងជាន់លើផ្កាឈូកគ្រប់ៗជំហាន ដើរទៅដោយជើងទទេបាន។ ប្រសិនបើប្រាថ្នា ក៏រមែងអធិដ្ឋានខ្យល់ ដោយអំណាចនៃវាយោកសិណ ហើយហោះទៅដោយខ្យល់ ដូចជាដុំសំឡីដែលហោះទៅដោយខ្យល់បាន。 ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ សេចក្តីប្រាថ្នានឹងទៅប៉ុណ្ណោះ ជាប្រមាណ (ជាគ្រឿងសម្រេច)។ ព្រោះថាកាលបើមានសេចក្តីប្រាថ្នានឹងទៅហើយ ភិក្ខុដែលបានធ្វើការអធិដ្ឋានចិត្តយ៉ាងនេះ រមែងត្រូវបានបញ្ជូនទៅដោយកម្លាំងនៃការអធិដ្ឋាន ហោះទៅដោយកាយដែលប្រាកដច្បាស់ ដូចជាព្រួញដែលបាញ់ចេញចាកខ្សែធ្នូយ៉ាងនោះឯង។

จิตฺตวเสน กายํ ปริณาเมตีติ กรชกายํ คเหตฺวา ปาทกชฺฌานจิตฺเต อาโรเปติ, จิตฺตานุคติกํ กโรติ สีฆคมนํ. จิตฺตคมนญฺหิ สีฆํ โหติ. สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวาติ รูปกายารมฺมเณน อิทฺธิจิตฺเตน สหชาตํ สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิทํ ปน จิตฺตคมนเมว โหติ. เอวํ อทิสฺสมาเนน กาเยน คจฺฉนฺโต ปนายํ กึ ตสฺสาธิฏฺฐานจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ คจฺฉติ? อุทาหุ ฐิติกฺขเณ ภงฺคกฺขเณ วาติ วุตฺเต ‘‘ตีสุปิ ขเณสุ คจฺฉตี’’ติ เถโร อาห. กึ ปน โส สยํ คจฺฉติ, นิมฺมิตํ เปเสตีติ? ยถารุจิ กโรติ. อิธ ปนสฺส สยํ คมนเมว อาคตํ.

បទថា Cittavasena kāyaṃ pariṇāmeti សេចក្តីថា នាំយកករជកាយទៅបង្អោនលើបាទកជ្ឈានចិត្ត ធ្វើការដើរទៅឲ្យលឿនរហ័ស ទៅតាមចិត្ត។ ព្រោះថាការដើរទៅនៃចិត្ត រមែងលឿនរហ័ស។ បទថា Sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā សេចក្តីថា នូវសុខសញ្ញានិងលហុសញ្ញា ដែលកើតឡើងជាមួយគ្នានឹងឥទ្ធិចិត្ត ដែលមានរូបកាយជាអារម្មណ៍។ សេចក្តីដែលសេសសល់ គប្បីជ្រាបតាមវិធីដែលបានពោលមកហើយនោះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ គឺមានតែការដើរទៅនៃចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ម្យ៉ាងទៀត ភិក្ខុដែលដើរទៅដោយកាយដែលមើលមិនឃើញយ៉ាងនេះ តើភិក្ខុនោះដើរទៅក្នុងឧប្បាទខណៈនៃអធិដ្ឋានចិត្តនោះ ឬក្នុងឋិតិខណៈ ឬក្នុងភង្គខណៈ? កាលបើមានសេចក្តីសួរយ៉ាងនេះ ព្រះថេរៈពោលថា «ភិក្ខុនោះរមែងដើរទៅបានក្នុងខណៈទាំងបី»។ ចុះភិក្ខុនោះទៅដោយខ្លួនឯង ឬបញ្ជូនរូបនិម្មិតទៅ? ភិក្ខុនោះរមែងធ្វើទៅតាមសេចក្តីពេញចិត្ត។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ សំដៅយកការទៅដោយខ្លួនឯងប៉ុណ្ណោះ ដែលមានមកក្នុងគម្ពីរ។

มโนมยนฺติ อธิฏฺฐานมเนน นิมฺมิตตฺตา มโนมยํ. สพฺพงฺคปจฺจงฺคนฺติ สพฺพองฺคปจฺจงฺควนฺตํ. อหีนินฺทฺริยนฺติ อิทํ จกฺขุโสตาทีนํ สณฺฐานวเสน วุตฺตํ, นิมฺมิตรูเป ปน ปสาโท นาม นตฺถิ. สเจ โส อิทฺธิมา จงฺกมติ, นิมฺมิโตปิ ตตฺถ จงฺกมตีติอาทิ สพฺพํ สาวกนิมฺมิตํ สนฺธาย วุตฺตํ. พุทฺธนิมฺมิตา ปน ยํ ยํ ภควา กโรติ, ตํ ตมฺปิ กโรนฺติ, ภควโต จิตฺตวเสน อญฺญมฺปิ กโรนฺตีติ. ธูมายติ ปชฺชลตีติ เตโชกสิณวเสน. ธมฺมํ ภาสตีติอาทีนิ ตีณิ อนิยเมตฺวา วุตฺตานิ. สนฺติฏฺฐตีติ สงฺคมฺม ติฏฺฐติ. สลฺลปตีติ สงฺคมฺม ลปติ. สากจฺฉํ สมาปชฺชตีติ อญฺญมญฺญสฺส อุตฺตรปจฺจุตฺตรทานวเสน สํกถํ กโรติ. เอตฺถ จ ยํ โส อิทฺธิมา อิเธว ฐิโต ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สุณาติ, เจโตปริยญาเณน จิตฺตํ ปชานาติ, ยมฺปิ โส อิเธว ฐิโต เตน พฺรหฺมุนา สทฺธึ สนฺติฏฺฐติ, สลฺลปติ, สากจฺฉํ สมาปชฺชติ, ยมฺปิสฺส ‘‘ทูเรปิ สนฺติเก อธิฏฺฐาตี’’ติอาทิกํ อธิฏฺฐานํ, ยมฺปิ โส ทิสฺสมาเนน วา อทิสฺสมาเนน วา กาเยน พฺรหฺมโลกํ คจฺฉติ, เอตฺตาวตา น กาเยน [Pg.275] วสํ วตฺเตติ. ยญฺจ โข ‘‘โส ตสฺส พฺรหฺมุโน ปุรโต รูปึ อภินิมฺมินาตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตวิธานํ อาปชฺชติ, เอตฺตาวตา กาเยน วสํ วตฺเตติ นาม. เสสํ ปน กาเยน วสวตฺตนาย ปุพฺพภาคทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ. อยํ ตาว อธิฏฺฐานา อิทฺธิ.

បទថា Manomayaṃ សេចក្តីថា ដែលឈ្មោះថា មនោមយៈ (សម្រេចអំពីចិត្ត) ព្រោះកើតឡើងដោយការនិម្មិតនៃអធិដ្ឋានចិត្ត។ បទថា Sabbaṅgapaccaṅgaṃ សេចក្តីថា មានអវយវៈធំតូចសព្វគ្រប់។ បទថា Ahīnindriyaṃ ពាក្យនេះ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃសណ្ឋាននៃចក្ខុនិងសោតៈជាដើម ប៉ុន្តែក្នុងរូបដែលនិម្មិតនោះ មិនមានបសាទរូបឡើយ។ ពាក្យទាំងពួងមានជាដើមថា «ប្រសិនបើភិក្ខុអ្នកមានឫទ្ធិនោះដើរចង្ក្រម រូបនិម្មិតក៏ដើរចង្ក្រមក្នុងទីនោះដែរ» នេះ ព្រះអង្គត្រាស់សំដៅយកការនិម្មិតរបស់ព្រះសាវក។ ចំណែកឯរូបនិម្មិតរបស់ព្រះពុទ្ធទាំងឡាយវិញ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ធ្វើនូវឥរិយាបថណៗ រូបនិម្មិតទាំងនោះក៏រមែងធ្វើនូវឥរិយាបថនោះៗដែរ ម្យ៉ាងទៀត រូបនិម្មិតទាំងនោះក៏រមែងធ្វើនូវឥរិយាបថដទៃទៀតបាន ទៅតាមអំណាចនៃព្រះហឫទ័យរបស់ព្រះមានព្រះភាគ។ បទថា Dhūmāyati pajjalati ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃតេជោកសិណ។ បទទាំងបីមានជាដើមថា Dhammaṃ bhāsati (សម្តែងធម៌) ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយមិនបានកំណត់កសិណឡើយ។ បទថា Santiṭṭhati សេចក្តីថា ឈររួមគ្នា。 បទថា Sallapati សេចក្តីថា និយាយរួមគ្នា។ បទថា Sākacchaṃ samāpajjati សេចក្តីថា ធ្វើការសន្ទនាគ្នា ដោយអំណាចនៃការឆ្លើយឆ្លងទៅវិញទៅមក។ ក្នុងអធិប្បាយនេះ ការដែលភិក្ខុអ្នកមានឫទ្ធិនោះ ស្ថិតនៅក្នុងមនុស្សលោកនេះឯង ហើយមើលឃើញរូបដោយទិព្វចក្ខុ ឮសំឡេងដោយទិព្វសោតធាតុ ដឹងចិត្តដោយចេតោបរិយញាណក្តី ការដែលភិក្ខុនោះស្ថិតនៅក្នុងមនុស្សលោកនេះឯង ហើយឈររួមគ្នា និយាយរួមគ្នា ធ្វើការសន្ទនាគ្នាជាមួយព្រហ្មនោះក្តី ការអធិដ្ឋានមានជាដើមថា «សូម្បីទីឆ្ងាយក៏អធិដ្ឋានឲ្យនៅជិតបាន» របស់ភិក្ខុនោះក្តី ការដែលភិក្ខុនោះទៅកាន់ព្រហ្មលោក ដោយកាយដែលមើលឃើញក្តី មើលមិនឃើញក្តី ទាំងប៉ុណ្ណេះ មិនទាន់ឈ្មោះថា ញ៉ាំងកាយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចឡើយ។ លុះត្រាតែភិក្ខុនោះធ្វើនូវការចាត់ចែងតាមវិធីដែលបានពោលទុក មានជាដើមថា «ភិក្ខុនោះនិម្មិតរូបមានពណ៌នៅចំពោះមុខព្រហ្មនោះ» ទើបឈ្មោះថា ញ៉ាំងកាយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាចដោយពិត។ ចំណែកសេចក្តីដែលសេសសល់ ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដើម្បីបង្ហាញនូវបុព្វភាគនៃការញ៉ាំងកាយឲ្យប្រព្រឹត្តទៅតាមអំណាច។ នេះជាអធិប្បាយអំពីអធិដ្ឋានឥទ្ធិជាមុនសិន។

๑๓. วิกุพฺพนิทฺธินิทฺเทเส สิขิสฺส ภควโต สาวกนิทสฺสนํ วิกุพฺพนิทฺธิยา กายสกฺขิปุคฺคลทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตมฺปิ ทสฺเสนฺโต ปฐมํ ตาว พฺรหฺมโลเก ฐิโต สหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปสีติ อติวิย อจฺฉริยอพฺภุตภูตํ สหสฺสิโลกธาตุยา สทฺทสวนํ อธิฏฺฐานิทฺธึ ทสฺเสสิ. อิทานิ ตสฺส วตฺถุสฺส ปริทีปนตฺถมิทํ วุจฺจติ – อิมสฺมา หิ กปฺปา เอกตึเส กปฺเป สิขี ภควา อนนฺตรชาติยา ตุสิตปุรโต จวิตฺวา อรุณวตีนคเร อรุณวโต รญฺโญ ปภาวติยา นาม มเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติตฺวา ปริปกฺกญาโณ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปวตฺตวรธมฺมจกฺโก อรุณวตึ นิสฺสาย วิหรนฺโต เอกทิวสํ ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ‘‘อรุณวตึ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสามี’’ติ นิกฺขมิตฺวา วิหารทฺวารโกฏฺฐกสมีเป ฐิโต อภิภุํ นาม อคฺคสาวกํ อามนฺเตสิ – ‘‘อติปฺปโค โข, ภิกฺขุ, อรุณวตึ ปิณฺฑาย ปวิสิตุํ. เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก เตนุปสงฺกมิสฺสามา’’ติ. ยถาห –

១៣. ក្នុងវិកុព្វនឥទ្ធិនិទ្ទេស ការសម្តែងនូវសាវ័ករបស់ព្រះសិខីមានព្រះភាគ ត្រូវបានពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវបុគ្គលជាកាយសក្ខីនៃវិកុព្វនឥទ្ធិ។ កាលនឹងបង្ហាញនូវសេចក្តីនោះ ព្រះធម្មសេនាបតីជាដំបូងបង្អស់ បានបង្ហាញនូវអធិដ្ឋានឥទ្ធិ ដ៏គួរឱ្យអស្ចារ្យក្រៃលែង ដែលធ្វើឱ្យឮសំឡេងទូទាំងសហស្សីលោកធាតុ ដោយពាក្យថា «ឋិតនៅក្នុងព្រហ្មលោក ហើយធ្វើឱ្យសហស្សីលោកធាតុដឹងច្បាស់ដោយសំឡេង»។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីបំភ្លឺនូវរឿងនោះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យទើបពោលពាក្យនេះថា៖ ក្នុងកប្បទី ៣១ អំពីកប្បនេះទៅ ព្រះសិខីមានព្រះភាគ ច្យុតចាកទុសិតបុរីក្នុងជាតិបន្ទាប់ មកចាប់បដិសន្ធិក្នុងព្រះគភ៌នៃព្រះនាងបភាវតីជាព្រះមហេសីរបស់ព្រះបាទអរុណវន្ត ក្នុងនគរអរុណវតី មានព្រះញាណទុំជោរហើយ ទ្រង់យាងចេញទៅកាន់មហាភិនិស្ក្រមណ៍ បានត្រាស់ដឹងនូវសព្វញ្ញុតញ្ញាណនាពោធិមណ្ឌល ទ្រង់ញ៉ាំងព្រះធម្មចក្កដ៏ប្រសើរឱ្យប្រព្រឹត្តទៅហើយ ទ្រង់គង់អាស្រ័យនឹងនគរអរុណវតី ថ្ងៃមួយ ក្នុងវេលាព្រឹកព្រហាម ទ្រង់ធ្វើនូវការថែទាំព្រះសរីរៈ រួចហើយ មានព្រះភិក្ខុសង្ឃជាបរិវារច្រើន ទ្រង់ព្រះតម្រិះថា «តថាគតនឹងចូលទៅកាន់នគរអរុណវតីដើម្បីបិណ្ឌបាត» ហើយក៏យាងចេញទៅ ឋិតនៅជិតខ្លោងទ្វារវត្ត ទ្រង់ត្រាស់ហៅព្រះអភិភូជាព្រះអគ្គសាវ័កថា «ម្នាលភិក្ខុ នៅព្រលឹមពេកណាស់ ដើម្បីនឹងចូលទៅបិណ្ឌបាតក្នុងនគរអរុណវតី។ ពួកយើងនឹងចូលទៅកាន់ព្រហ្មលោកណាមួយសិន»។ ដូចដែលព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុកថា៖

‘‘อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘อายาม, พฺราหฺมณ, เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก, เตนุปสงฺกมิสฺสาม ยาว ภตฺตสฺส กาโล ภวิสฺสตี’ติ. ‘เอวํ ภนฺเต’ติ โข, ภิกฺขเว, อภิภู ภิกฺขุ สิขิสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปจฺจสฺโสสิ. อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี จ ภควา อภิภู จ ภิกฺขุ เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก, เตนุปสงฺกมึสู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕).

«ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លំដាប់នោះ ព្រះសិខីមានព្រះភាគជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ត្រាស់ហៅអភិភូភិក្ខុថា 'ម្នាលព្រាហ្មណ៍ មកចុះ ពួកយើងនឹងចូលទៅកាន់ព្រហ្មលោកណាមួយ រហូតដល់វេលាភត្ត'។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អភិភូភិក្ខុទទួលព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះសិខីមានព្រះភាគជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធថា 'ព្រះករុណា ព្រះអង្គ'។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លំដាប់នោះ ព្រះសិខីមានព្រះភាគផង អភិភូភិក្ខុផង ក៏ចូលទៅកាន់ព្រហ្មលោកណាមួយនោះ» (សំ. និ. ១.១៨៥)។

ตตฺถ มหาพฺรหฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา อตฺตมโน ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา พฺรหฺมาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. เถรสฺสาปิ อนุจฺฉวิกํ อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน, เถโรปิ อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิ. มหาพฺรหฺมาปิ ทสพลํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เตนาห – อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ [Pg.276] – ‘‘ปฏิภาตุ, พฺราหฺมณ, ตํ พฺรหฺมุโน จ พฺรหฺมปริสาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมี กถา’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข, ภิกฺขเว, อภิภู ภิกฺขุ สิขิสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา พฺรหฺมุโน จ พฺรหฺมปริสาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมกถํ กเถสิ. เถเร ธมฺมกถํ กเถนฺเต พฺรหฺมาโน อุชฺฌายึสุ ‘‘จิรสฺสญฺจ มยํ สตฺถุ พฺรหฺมโลกาคมนํ ลภิมฺหา, อยญฺจ ภิกฺขุ ฐเปตฺวา สตฺถารํ สยํ ธมฺมกถํ อารภี’’ติ. สตฺถา เตสํ อนตฺตมนภาวํ ญตฺวา อภิภุํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อุชฺฌายนฺติ โข เต, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมา จ พฺรหฺมปริสา จ พฺรหฺมปาริสชฺชา จ. เตน หิ, ตฺวํ พฺราหฺมณ, ภิยฺโยโส มตฺตาย สํเวเชหี’’ติ. เถโร สตฺถุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กตฺวา สหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปนฺโต –

ក្នុងព្រហ្មលោកនោះ មហាព្រហ្មឃើញព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធហើយ ក៏មានចិត្តត្រេកអរ ធ្វើការទទួលរាក់ទាក់ រៀបចំក្រាលថ្វាយនូវព្រហ្មអាសនៈ។ ពួកព្រហ្មទាំងឡាយក៏បានរៀបចំអាសនៈដ៏សមគួរដល់ព្រះថេរៈដែរ។ ព្រះមានព្រះភាគគង់លើអាសនៈដែលគេរៀបចំថ្វាយ ឯព្រះថេរៈក៏គង់លើអាសនៈដែលសមគួរដល់ខ្លួន។ មហាព្រហ្មថ្វាយបង្គំព្រះទសពលហើយ អង្គុយក្នុងទីដ៏សមគួរម្ខាង។ ព្រោះហេតុនោះ ទើបព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ថា៖ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ លំដាប់នោះ ព្រះសិខីមានព្រះភាគជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ត្រាស់ហៅអភិភូភិក្ខុថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ចូរអ្នកសម្តែងនូវធម្មីកថា ឱ្យប្រាកដដល់មហាព្រហ្មផង ដល់ព្រហ្មបរិស័ទផង ដល់ពួកព្រហ្មបារិសជ្ជៈផងចុះ»។ ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ អភិភូភិក្ខុទទួលព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះសិខីមានព្រះភាគជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធថា «ព្រះករុណា ព្រះអង្គ» រួចហើយ ក៏សម្តែងធម៌ទេសនាដល់មហាព្រហ្ម ព្រហ្មបរិស័ទ និងពួកព្រហ្មបារិសជ្ជៈ។ កាលដែលព្រះថេរៈកំពុងសម្តែងធម៌ទេសនា ពួកព្រហ្មទាំងឡាយក៏ពោលទោសថា «អស់កាលយូរណាស់ហើយ ទើបពួកយើងបានឃើញព្រះសាស្តាយាងមកកាន់ព្រហ្មលោកនេះ តែភិក្ខុនេះបែរជាទុកព្រះសាស្តាចោល រួចសម្តែងធម៌ទេសនាដោយខ្លួនឯងទៅវិញ»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ជ្រាបនូវសេចក្តីមិនត្រេកអររបស់ពួកព្រហ្មទាំងនោះ ទើបត្រាស់នឹងអភិភូភិក្ខុថា «ម្នាលព្រាហ្មណ៍ ពួកព្រហ្ម ព្រហ្មបរិស័ទ និងពួកព្រហ្មបារិសជ្ជៈ តែងតិះដៀលអ្នកហើយ។ ម្នាលព្រាហ្មណ៍ បើដូច្នោះ ចូរអ្នកធ្វើឱ្យពួកព្រហ្មទាំងនោះរន្ធត់ញាប់ញ័រក្រៃលែងជាងប្រមាណចុះ»។ ព្រះថេរៈទទួលព្រះពុទ្ធដីការបស់ព្រះសាស្តាហើយ ក៏ធ្វើនូវវិកុព្វនឥទ្ធិជាច្រើនប្រការ ញ៉ាំងសហស្សីលោកធាតុឱ្យដឹងច្បាស់ដោយសំឡេងថា៖

‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน;

ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร.

«អ្នកទាំងឡាយចូរផ្តើមធ្វើ ចូរចេញទៅ ចូរប្រកបក្នុងព្រះពុទ្ធសាសនា ចូរកម្ចាត់បង់នូវសេនារបស់ម៉ារ ដូចជាដំរីសារកម្ទេចផ្ទះបបុសដូច្នោះចុះ។

‘‘โย อิมสฺมึ ธมฺมวินเย, อปฺปมตฺโต วิหสฺสติ;

ปหาย ชาติสํสารํ, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสตี’’ติ. (อ. นิ. ๑.๑๘๕) –

បុគ្គលណាដែលជាអ្នកមិនប្រមាទ នឹងរស់នៅក្នុងធម្មវិន័យនេះ បុគ្គលនោះនឹងលះបង់នូវជាតិសង្សារ ហើយធ្វើនូវទីបំផុតនៃទុក្ខបាន» (អ. និ. ១.១៨៥) —

อิมํ คาถาทฺวยํ อภาสิ.

ព្រះថេរៈបានពោលនូវគាថាពីរនេះ។

กึ ปน กตฺวา เถโร สหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปสีติ? นีลกสิณํ ตาว สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อภิญฺญาญาเณน จกฺกวาฬสหสฺเส สพฺพตฺถ อนฺธการํ ผริ. ตโต ‘‘กิมิทํ อนฺธการ’’นฺติ สตฺตานํ อาโภเค อุปฺปนฺเน อาโลกกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อาโลกํ ทสฺเสสิ. ‘‘กึ อาโลโก อย’’นฺติ วิจินนฺตานํ อตฺตานํ ทสฺเสสิ. จกฺกวาฬสหสฺเส จ เทวมนุสฺสา อญฺชลึ ปคฺคณฺหิตฺวา เถรํเยว นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. เถโร ‘‘มหาชโน มยฺหํ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส สทฺทํ สุณาตู’’ติ อิมา คาถา อภาสิ. สพฺเพ โอสฏาย ปริสาย มชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส วิย สทฺทํ อสฺโสสุํ. อตฺโถปิ เตสํ ปากโฏ อโหสิ. ตํ วิญฺญาปนํ สนฺธาย ‘‘สเรน วิญฺญาเปสี’’ติ วุตฺตํ. เตน กตํ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ สนฺธาย ปุน โส ทิสฺสมาเนนปีติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ธมฺมํ เทเสสีติ ปฐมํ วุตฺตปฺปการํ [Pg.277] อิทฺธิวิกุพฺพนํ ทสฺเสนฺโต ธมฺมํ เทเสสิ, ตโต ยถาวุตฺตกฺกเมน ทฺเว คาถา ภาสนฺโต สเรน วิญฺญาเปสีติ เวทิตพฺพํ. ทิสฺสมาเนนปิ กาเยนาติอาทีสุ จ อิตฺถํภูตลกฺขเณ กรณวจนํ, เอวํภูตกาโย หุตฺวาติ อตฺโถ.

ចុះព្រះថេរៈធ្វើដូចម្តេច ទើបញ៉ាំងសហស្សីលោកធាតុឱ្យដឹងច្បាស់ដោយសំឡេង? ជាដំបូង ព្រះថេរៈចូលកាន់នីលកសិណ ចេញហើយ ក៏ផ្សាយនូវសេចក្តីងងឹតទៅក្នុងចក្រវាឡមួយពាន់ទាំងមូល ដោយអភិញ្ញាញាណ។ លំដាប់នោះ កាលដែលពួកសត្វកើតសេចក្តីងឿងឆ្ងល់ថា «តើសេចក្តីងងឹតនេះជាអ្វី?» ព្រះថេរៈក៏ចូលកាន់អាលោកកសិណ ចេញហើយ ក៏បង្ហាញនូវពន្លឺ។ កាលដែលពួកសត្វកំពុងស្វែងរកថា «តើពន្លឺនេះជាអ្វី?» ព្រះថេរៈក៏បង្ហាញខ្លួនឱ្យឃើញ។ ពួកទេវតានិងមនុស្សក្នុងចក្រវាឡមួយពាន់ ក៏លើកដៃប្រណម្យឈរថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈនោះឯង។ ព្រះថេរៈតាំងចិត្តថា «សូមឱ្យមហាជនបានឮសំឡេងរបស់ខ្ញុំកាលដែលកំពុងសម្តែងធម៌» រួចហើយក៏ពោលនូវគាថាទាំងនេះ។ ពួកសត្វទាំងអស់បានឮសំឡេង ដូចជាព្រះថេរៈអង្គុយសម្តែងធម៌ក្នុងកណ្តាលជំនុំដែលមកជួបជុំគ្នាដូច្នោះដែរ។ សូម្បីតែសេចក្តីនៃធម៌នោះ ក៏ប្រាកដច្បាស់ដល់ពួកសត្វទាំងនោះ។ សំដៅយកការធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់នោះ ទើបពោលថា «ធ្វើឱ្យដឹងច្បាស់ដោយសំឡេង»។ សំដៅយកវិកុព្វនឥទ្ធិជាច្រើនប្រការដែលព្រះថេរៈធ្វើហើយនោះ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «សូម្បីតែរាងកាយដែលកំពុងប្រាកដ» ទៀត។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «សម្តែងធម៌» គឺសម្តែងធម៌បង្ហាញនូវវិកុព្វនឥទ្ធិដូចដែលបានពោលមកហើយជាដំបូង បន្ទាប់មក កាលពោលនូវគាថាពីរតាមលំដាប់ដែលពោលហើយ ក៏ញ៉ាំងសហស្សីលោកធាតុឱ្យដឹងច្បាស់ដោយសំឡេង យ៉ាងនេះគួរជ្រាបចុះ។ ក្នុងពាក្យជាដើមថា «សូម្បីតែរាងកាយដែលកំពុងប្រាកដ» នោះ ករណវិភត្តិ ចុះក្នុងអត្ថឥត្ថម្ភូតលក្ខណៈ មានសេចក្តីថា «មានរាងកាយប្រាកដយ៉ាងនេះ»។

อิทานิ ตํ วตฺถุํ ทสฺเสตฺวา อญฺญสฺสาปิ อิทฺธิมโต วิกุพฺพนิทฺธิกรณวิธานํ ทสฺเสนฺโต โส ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวาติอาทิมาห. ตตฺถ โสติ เหฏฺฐา วุตฺตวิธาเนน มุทุกมฺมญฺญกตจิตฺโต โส อิทฺธิมา ภิกฺขุ. สเจ วิกุพฺพนิทฺธึ กาตุกาโม โหติ, อตฺตโน ปกติวณฺณํ ปกติสณฺฐานํ วิชหิตฺวา กุมารกวณฺณํ วา ทสฺเสติ. กถํ? ปถวีกสิณารมฺมณาภิญฺญาปาทกจตุตฺถชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘เอวรูโป กุมารโก โหมี’’ติ นิมฺมินิตพฺพํ กุมารกวณฺณํ อาวชฺชิตฺวา กตปริกมฺมาวสาเน ปุน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘เอวรูโป นาม กุมารโก โหมี’’ติ อภิญฺญาญาเณน อธิฏฺฐาติ, สห อธิฏฺฐาเนน กุมารโก โหตีติ. วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๐๐) กสิณนิทฺเทเส ‘‘ปถวีกสิณวเสน เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติอาทิภาโว…เป… เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺตี’’ติ วจเนน อิธ ปถวีกสิณารมฺมณํ ปาทกชฺฌานํ ยุชฺชติ. ตตฺเถว ปน อภิญฺญานิทฺเทเส วิกุพฺพนิทฺธิยา ‘‘ปถวีกสิณาทีสุ อญฺญตรารมฺมณโต อภิญฺญาปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐายา’’ติ วุตฺตํ, ตตฺเถว (วิสุทฺธิ. ๒.๓๙๘) จ ‘‘อตฺตโน กุมารกวณฺโณ อาวชฺชิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ, ตํ นาคาทินิมฺมาเน น ยุชฺชติ วิย. นาควณฺณาทินิมฺมาเนปิ เอเสว นโย.

ឥឡូវនេះ កាលដែលបង្ហាញនូវរឿងនោះហើយ ដើម្បីបង្ហាញនូវវិធីធ្វើវិកុព្វនឥទ្ធិរបស់បុគ្គលមានឫទ្ធិដទៃទៀត ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ភិក្ខុនោះលះបង់នូវពណ៌សម្បុរប្រក្រតី»។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា «ភិក្ខុនោះ» គឺភិក្ខុមានឫទ្ធិដែលមានចិត្តទន់ភ្លន់គួរដល់ការងារតាមវិធីដែលពោលមកហើយខាងក្រោម។ បើភិក្ខុនោះចង់ធ្វើវិកុព្វនឥទ្ធិ ត្រូវលះបង់នូវពណ៌សម្បុរប្រក្រតី និងសណ្ឋានប្រក្រតីរបស់ខ្លួន ហើយបង្ហាញនូវរូបកុមារជាដើម។ ធ្វើដូចម្តេច? ភិក្ខុនោះចេញចាកចតុត្ថជ្ឈានដែលជាបាទនៃអភិញ្ញាមានបថវីកសិណជាអារម្មណ៍ រួចពិចារណានូវរូបកុមារដែលត្រូវនិម្មិតថា «សូមឱ្យខ្ញុំមានរូបជាកុមារមានសភាពយ៉ាងនេះ» កាលដែលធ្វើបរិកម្មចប់ហើយ ក៏ចូលកាន់ឈានម្តងទៀត រួចចេញហើយ ទើបអធិដ្ឋានដោយអភិញ្ញាញាណថា «សូមឱ្យខ្ញុំមានរូបជាកុមារឈ្មោះយ៉ាងនេះ» ព្រមជាមួយគ្នានឹងការអធិដ្ឋាននោះ ភិក្ខុនោះក៏ក្លាយជាកុមារ យ៉ាងនេះគួរជ្រាបចុះ។ ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ភាគ ១ ទំព័រ ១០០ ក្នុងកសិណនិទ្ទេស មានពាក្យថា «សេចក្តីថា ដោយអំណាចនៃបថវីកសិណ ភិក្ខុតែម្នាក់ឯង ធ្វើឱ្យទៅជាច្រើននាក់បានជាដើម... សេចក្តីសម្រេចទាំងឡាយមានសភាពយ៉ាងនេះជាដើម តែងសម្រេចបាន» ព្រោះហេតុនោះ ក្នុងវិកុព្វនឥទ្ធិនេះ បាទកជ្ឈានមានបថវីកសិណជាអារម្មណ៍ ទើបសមគួរ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គនោះឯង ក្នុងអភិញ្ញានិទ្ទេស ត្រង់វិកុព្វនឥទ្ធិ ពោលថា «ចេញចាកអភិញ្ញាបាទកជ្ឈានអំពីអារម្មណ៍ណាមួយមានបថវីកសិណជាដើម» ហើយក្នុងទីនោះឯង (វិសុទ្ធិ. ២.៣៩៨) ក៏ពោលថា «ត្រូវពិចារណានូវរូបកុមាររបស់ខ្លួន» ពាក្យនោះហាក់ដូចជាមិនសមគួរក្នុងការនិម្មិតរូបនាគជាដើមឡើយ។ សូម្បីក្នុងការនិម្មិតរូបនាគជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

ตตฺถ นาควณฺณนฺติ สปฺปสณฺฐานํ. สุปณฺณวณฺณนฺติ ครุฬสณฺฐานํ. อินฺทวณฺณนฺติ สกฺกสณฺฐานํ. เทววณฺณนฺติ เสสเทวสณฺฐานํ. สมุทฺทวณฺณํ ปน อาโปกสิณวเสน อิชฺฌติ. ปตฺตินฺติ ปทาตึ. วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหนฺติ หตฺถิอาทีนํ วเสน อเนกวิหิตํ เสนาสมูหํ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน ‘‘หตฺถิมฺปิ ทสฺเสตีติอาทิ ปเนตฺถ พหิทฺธาปิ หตฺถิอาทิทสฺสนวเสน วุตฺตํ. ตตฺถ ‘หตฺถี โหมี’ติ อนธิฏฺฐหิตฺวา ‘หตฺถี โหตู’ติ อธิฏฺฐาตพฺพํ. อสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย’’ติ วุตฺตํ, ตํ ‘‘ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา’’ติ วุตฺตมูลปเทน จ วิกุพฺพนิทฺธิภาเวน จ วิรุชฺฌติ. ปาฬิยํ วุตฺตกฺกเมน หิ ปกติวณฺณํ อวิชหิตฺวา อธิฏฺฐานวเสน อญฺญสฺส ทสฺสนํ อธิฏฺฐานิทฺธิ นาม, ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา อธิฏฺฐานวเสน อตฺตโน อญฺญถาทสฺสนํ วิกุพฺพนิทฺธิ นาม.

ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «រូបនាគ» គឺសណ្ឋាននៃពស់។ ពាក្យថា «រូបគ្រុឌ» គឺសណ្ឋាននៃគ្រុឌ។ ពាក្យថា «រូបព្រះឥន្ទ្រ» គឺសណ្ឋាននៃព្រះសក្កៈ។ ពាក្យថា «រូបទេវតា» គឺសណ្ឋាននៃទេវតាដែលសេសសល់។ ចំណែកឯ «រូបមហាសមុទ្រ» តែងសម្រេចបានដោយអំណាចនៃអាបោកសិណ។ ពាក្យថា «ពលថ្មើរជើង» គឺពលដើរដោយជើង។ ពាក្យថា «ក្បួនទ័ពផ្សេងៗ» គឺពួកសេនាមានសភាពច្រើនប្រការ ដោយអំណាចនៃដំរីជាដើម។ ប៉ុន្តែ ក្នុងវិសុទ្ធិមគ្គ ពោលថា «ពាក្យថា បង្ហាញនូវដំរីខ្លះជាដើម ក្នុងទីនេះ ពោលដោយអំណាចនៃការបង្ហាញនូវដំរីជាដើមខាងក្រៅ។ ក្នុងទីនោះ មិនត្រូវអធិដ្ឋានថា 'សូមឱ្យខ្ញុំទៅជាដំរី' ឡើយ គឺត្រូវអធិដ្ឋានថា 'សូមឱ្យដំរីកើតឡើង'។ សូម្បីក្នុងសេះជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ» ពាក្យនោះរមែងផ្ទុយគ្នានឹងពាក្យដើមថា «លះបង់នូវពណ៌សម្បុរប្រក្រតី» ផង ផ្ទុយនឹងសភាពនៃវិកុព្វនឥទ្ធិផង។ ព្រោះថា តាមលំដាប់ដែលពោលក្នុងបាលី ការមិនលះបង់នូវពណ៌សម្បុរប្រក្រតី ហើយបង្ហាញនូវរូបដទៃដោយអំណាចនៃការអធិដ្ឋាន ឈ្មោះថា អធិដ្ឋានឥទ្ធិ ចំណែកឯការលះបង់នូវពណ៌សម្បុរប្រក្រតី ហើយបង្ហាញខ្លួនជាយ៉ាងដទៃដោយអំណាចនៃការអធិដ្ឋាន ឈ្មោះថា វិកុព្វនឥទ្ធិ។

๑๔. มโนมยิทฺธิญาณนิทฺเทเส [Pg.278] อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาตีติอาทีสุ อิทฺธิมา ภิกฺขุ มโนมยิทฺธึ กาตุกาโม อากาสกสิณารมฺมณปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย อตฺตโน รูปกายํ ตาว อาวชฺชิตฺวา วุตฺตนเยเนว ‘‘สุสิโร โหตู’’ติ อธิฏฺฐาติ, สุสิโร โหติ. อถ ตสฺส อพฺภนฺตเร ปถวีกสิณวเสน อญฺญํ กายํ อาวชฺชิตฺวา ปริกมฺมํ กตฺวา วุตฺตนเยเนว อธิฏฺฐาติ, ตสฺส อพฺภนฺตเร อญฺโญ กาโย โหติ. โส ตํ มุขโต อพฺพูหิตฺวา พหิ ฐเปติ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาหิ ปกาเสนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ มุญฺชมฺหาติ มุญฺชติณมฺหา. อีสิกํ ปวาเหยฺยาติ กฬีรํ ลุญฺเจยฺย. โกสิยาติ โกสกโต. กรณฺฑาติ กรณฺฑาย, ปุราณตจกญฺจุกโตติ อตฺโถ. ตตฺถ จ อุทฺธเรยฺยาติ จิตฺเตเนวสฺส อุทฺธรณํ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ อหิ นาม สชาติยํ ฐิโต, กฏฺฐนฺตรํ วา รุกฺขนฺตรํ วา นิสฺสาย, ตจโต สรีรํ นิกฺกฑฺฒนปโยคสงฺขาเตน ถาเมน, สรีรํ ขาทยมานํ วิย ปุราณตจํ ชิคุจฺฉนฺโต อิเมหิ จตูหิ การเณหิ สยเมว กญฺจุกํ ปชหาติ.

១៤. ក្នុងមនោមយិទ្ធិញាណនិទ្ទេស ត្រង់ពាក្យជាដើមថា «និម្មិតនូវកាយដទៃចេញចាកកាយនេះ» ភិក្ខុមានឫទ្ធិកាលចង់ធ្វើមនោមយិទ្ធិ ត្រូវចេញចាកបាទកជ្ឈានមានអាកាសកសិណជាអារម្មណ៍ រួចពិចារណានូវរូបកាយរបស់ខ្លួនជាមុនសិន ហើយអធិដ្ឋានតាមវិធីដែលពោលមកហើយថា «សូមឱ្យកាយនេះមានប្រហោង» កាយនោះក៏មានប្រហោង។ បន្ទាប់មក ភិក្ខុនោះពិចារណានូវកាយដទៃក្នុងខាងក្នុងនៃកាយនោះ ដោយអំណាចនៃបថវីកសិណ ធ្វើបរិកម្មរួចហើយ ក៏អធិដ្ឋានតាមវិធីដែលពោលមកហើយ កាយដទៃក៏កើតមានក្នុងខាងក្នុងនៃកាយនោះ។ ភិក្ខុនោះក៏ទាញកាយនោះចេញតាមមាត់ រួចដាក់ទុកខាងក្រៅ។ ឥឡូវនេះ ដើម្បីសម្តែងនូវសេចក្តីនោះដោយឧបមា ទើបពោលពាក្យជាដើមថា «ប្រៀបដូចជា»។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «អំពីស្មៅមូញ្ជៈ» គឺអំពីស្មៅមូញ្ជៈ។ ពាក្យថា «គប្បីចម្លងចេញនូវបណ្តូល» គឺគប្បីដកចេញនូវបណ្តូលស្មៅ។ ពាក្យថា «អំពីស្រោម» គឺអំពីស្រោមដាវ។ ពាក្យថា «អំពីស្រោម» (ករណ្ឌៈ) គឺអំពីកន្ត្រកដាក់ពស់ ឬមានន័យថា អំពីស្រោមស្បែកចាស់។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា «គប្បីដកចេញ» គឺគប្បីជ្រាបថា ការដកចេញដោយចិត្តប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ធម្មតាពស់នេះ កាលឋិតនៅក្នុងជាតិរបស់ខ្លួន អាស្រ័យចន្លោះឈើ ឬចន្លោះដើមឈើ ហើយប្រើកម្លាំងដែលហៅថាការព្យាយាមទាញរាងកាយចេញចាកស្បែកចាស់ ហាក់ដូចជាខាំរាងកាយខ្លួនឯង ព្រោះខ្ពើមរអើមនឹងស្បែកចាស់ ទើបលះបង់នូវស្រោមស្បែកចាស់ដោយខ្លួនឯង ដោយហេតុទាំង ៤ យ៉ាងនេះ។

เอตฺถ จ ยถา อีสิกาทโย มุญฺชาทีหิ สทิสา โหนฺติ, เอวมิทํ มโนมยํ รูปํ อิทฺธิมตา สพฺพากาเรหิ สทิสเมว โหตีติ ทสฺสนตฺถํ อิมา อุปมา วุตฺตาติ. ‘‘มโนมเยน กาเยน, อิทฺธิยา อุปสงฺกมี’’ติ (เถรคา. ๙๐๑) เอตฺถ อภิญฺญามเนน กตกาโย มโนมยกาโย นาม. ‘‘อญฺญตรํ มโนมยํ กายํ อุปปชฺชตี’’ติ (จูฬว. ๓๓๓) เอตฺถ ฌานมเนน นิพฺพิตฺติตกาโย เตน มเนน กตตฺตา มโนมยกาโย นาม. อิธ ปน อภิญฺญามเนน อุปฺปาทิตกาโย เตน มเนน กตตฺตา มโนมยกาโย นาม. เอวํ สติ อธิฏฺฐานิทฺธิยา วิกุพฺพนิทฺธิยา จ กโต มโนมยกาโย นาม โหตีติ เจ? โหติเยว. อิธ ปน ตาสํ วิสุํ วิสุํ วิเสเสน วิเสเสตฺวา อธิฏฺฐานิทฺธิ วิกุพฺพนิทฺธีติ จ วุตฺตตฺตา อพฺภนฺตรโต นิมฺมานเมว มโนมยิทฺธิ นาม.

ក្នុងទីនេះ ឧបមាទាំងនេះត្រូវបានពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីថា បណ្តូលស្មៅជាដើម តែងមានសភាពដូចគ្នានឹងស្មៅមូញ្ជៈជាដើមយ៉ាងណា រូបដែលសម្រេចអំពីចិត្តនេះ ក៏មានសភាពដូចគ្នានឹងភិក្ខុមានឫទ្ធិដោយគ្រប់ប្រការយ៉ាងនោះដែរ យ៉ាងនេះគួរជ្រាបចុះ។ ក្នុងពាក្យថា «ចូលទៅជិតដោយឫទ្ធិ ដោយកាយដែលសម្រេចអំពីចិត្ត» (ថេរគាថា ៩០១) នេះ កាយដែលធ្វើឡើងដោយអភិញ្ញាចិត្ត ឈ្មោះថា មនោមយកាយ។ ក្នុងពាក្យថា «ទៅកើតក្នុងមនោមយកាយណាមួយ» (ចូឡវគ្គ ៣៣៣) នេះ កាយដែលកើតឡើងដោយឈានចិត្ត ឈ្មោះថា មនោមយកាយ ព្រោះធ្វើឡើងដោយចិត្តនោះ។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ កាយដែលកើតឡើងដោយអភិញ្ញាចិត្ត ឈ្មោះថា មនោមយកាយ ព្រោះធ្វើឡើងដោយចិត្តនោះ។ កាលបើដូច្នោះ កាយដែលធ្វើឡើងដោយអធិដ្ឋានឥទ្ធិ និងវិកុព្វនឥទ្ធិ ក៏ឈ្មោះថា មនោមយកាយដែរឬទេ? ឈ្មោះថា មនោមយកាយពិតមែន។ ប៉ុន្តែ ក្នុងទីនេះ ព្រោះព្រះអដ្ឋកថាចារ្យបានចែកឥទ្ធិទាំងនោះជាចំណែកៗដោយឡែកពីគ្នាថា អធិដ្ឋានឥទ្ធិ និងវិកុព្វនឥទ្ធិ ដូច្នេះ ការនិម្មិតចេញពីខាងក្នុងប៉ុណ្ណោះ ទើបឈ្មោះថា មនោមយិទ្ធិ។

๑๕. ญาณวิปฺผาริทฺธินิทฺเทเส ญาณสฺส วิปฺผาโร เวโค อสฺสา อตฺถีติ ญาณวิปฺผารา. เอตฺถ จ สตฺตอนุปสฺสนาวเสเนว อิทฺธึ ทสฺเสตฺวา เสสา ยาว อรหตฺตมคฺคา สงฺขิตฺตาติ เวทิตพฺพา.

១៥. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់អំពីញាណវិប្ផារិទ្ធិ គប្បីជ្រាបសេចក្តីថា ឫទ្ធិណាមានការផ្សាយទៅ ឬមានកម្លាំងនៃញាណ ហេតុនោះ ឫទ្ធិនោះឈ្មោះថា ញាណវិប្ផារិទ្ធិ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងញាណវិប្ផារិទ្ធិនេះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះសង្គីតិកាចារ្យសម្តែងឫទ្ធិដោយអំណាចនៃសត្តានុបស្សនា (ការអនុបស្សនា ៧ យ៉ាង) ប៉ុណ្ណោះ ហើយសង្ខេបធម៌ដែលសេសសល់រហូតដល់អរហត្តមគ្គទុក។

อายสฺมโต [Pg.279] พากุลสฺส ญาณวิปฺผารา อิทฺธีติอาทีสุ พากุลตฺเถโร ตาว ทฺวีสุ กุเลสุ วฑฺฒิตตฺตา เอวํลทฺธนาโม ปุพฺพพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ปุญฺญสมฺปทาย สมฺปนฺโน เถโร. โส หิ มหาสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อมฺหากํ ทสพลสฺส นิพฺพตฺติโต ปุเรตรเมว โกสมฺพิยํ เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺติ. ตํ ชาตกาเล มงฺคลตฺถาย มหาปริวาเรน ยมุนํ เนตฺวา สปริวารา ธาตี นิมุชฺชนุมฺมุชฺชนวเสน กีฬาเปนฺตี นฺหาเปติ. เอโก มหามจฺโฉ ‘‘ภกฺโข เม อย’’นฺติ มญฺญมาโน มุขํ วิวริตฺวา อุปคโต. ธาตี ทารกํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลาตา. มหามจฺโฉ ตํ คิลิ. ปุญฺญวา สตฺโต สยนคพฺภํ ปวิสิตฺวา นิปนฺโน วิย น กิญฺจิ ทุกฺขํ ปาปุณิ. มจฺโฉ ทารกสฺส เตเชน ตตฺตกํ ผาลํ คิลิตฺวา วิย ทยฺหมาโน เวเคน ตึสโยชนํ คนฺตฺวา พาราณสิวาสิโน มจฺฉพนฺธสฺส ชาลํ ปาวิสิ. โส ทารกสฺส เตเชน ชาลโต นีหฏมตฺโตว มโต. มจฺฉพนฺธา ตํ สกลเมว อนฺตรกาเชน อาทาย ‘‘สหสฺเสน เทมา’’ติ นคเร จรนฺตา อสีติโกฏิธนสฺส อปุตฺตกสฺส เสฏฺฐิสฺส ฆรทฺวารํ คนฺตฺวา เสฏฺฐิภริยาย เอเกน กหาปเณน อทํสุ. สา ตํ สยเมว ผลเก ฐเปตฺวา ปิฏฺฐิโต ผาเลนฺตี มจฺฉกุจฺฉิยํ สุวณฺณวณฺณํ ทารกํ ทิสฺวา ‘‘มจฺฉกุจฺฉิยํ เม ปุตฺโต ลทฺโธ’’ติ นาทํ นทิตฺวา ทารกํ อาทาย สามิกํ อุปคจฺฉิ. เสฏฺฐิ ตาวเทว เภรึ จราเปตฺวา ทารกํ อาทาย รญฺโญ สนฺติกํ อาเนตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘ปุญฺญวา ทารโก, โปเสหิ น’’นฺติ อาห. อิตรมฺปิ เสฏฺฐิกุลํ ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘อมฺหากํ ปุตฺโต’’ติ ตํ ทารกํ คณฺหิตุํ วิวทิ. อุโภปิ ราชกุลํ อคมํสุ. ราชา ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ อปุตฺตกํ กาตุํ น สกฺกา, ทฺวินฺนมฺปิ ทายาโท โหตู’’ติ อาห. ตโต ปฏฺฐาย ทฺเวปิ กุลานิ ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺตานิ อเหสุํ. ตสฺส ทฺวีหิ กุเลหิ วฑฺฒิตตฺตา ‘‘พากุลกุมาโร’’ติ นามํ อกํสุ. ตสฺส วิญฺญุตํ ปตฺตสฺส ทฺวีสุปิ นคเรสุ ตโย ตโย ปาสาเท กาเรตฺวา นาฏกานิ ปจฺจุปฏฺฐเปสุํ. เอเกกสฺมึ นคเร จตฺตาโร จตฺตาโร มาเส วสิ. ตหึ เอกสฺมึ นคเร จตฺตาโร มาเส วุฏฺฐสฺส สงฺฆาฏนาวาสุ มณฺฑปํ กาเรตฺวา ตตฺถ นํ นาฏเกหิ สทฺธึ อาโรเปตฺวา มหาสมฺปตฺตึ อนุภวมานํ ทฺวีหิ มาเสหิ อิตรํ นครํ อุปฑฺฒปถํ เนนฺติ. อิตรนครวาสิโน นาฏกาปิ ‘‘ทฺวีหิ มาเสหิ อุปฑฺฒปถํ อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ ตเถว [Pg.280] ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ทฺวีหิ มาเสหิ อตฺตโน นครํ อาเนนฺติ. อิตรนาฏกา มชฺเฌ นิวตฺติตฺวา อตฺตโน นครเมว คจฺฉนฺติ. ตตฺถ จตฺตาโร มาเส วสิตฺวา เตเนว นิยาเมน ปุน อิตรนครํ คจฺฉติ. เอวมสฺส สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตสฺส อสีติ วสฺสานิ ปริปุณฺณานิ.

ក្នុងពាក្យថា «អាយស្មតោ ពាកុលស្ស ញាណវិប្ផារា ឥទ្ធិ» ជាដើមនោះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា៖ ជាដំបូង ព្រះពាកុលត្ថេរ ទទួលបាននាមយ៉ាងនេះ ដោយសារតែលោកធំដឹងក្តីឡើងក្នុងត្រកូលពីរ។ លោកជាព្រះថេរៈដែលបានធ្វើអធិការ (សាងបុណ្យបារមី) ទុកក្នុងសំណាក់ព្រះពុទ្ធមុនៗ ហើយបរិបូណ៌ដោយបុណ្យសម្បទា។ ព្រះថេរៈនោះ កាលសោយមហាសម្បត្តិ អន្ទោលទៅក្នុងទេវលោក និងមនុស្សលោក បានមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងត្រកូលសេដ្ឋី នាទីក្រុងកោសម្ពី មុនពេលដែលព្រះទសពលរបស់យើងទ្រង់ប្រសូតទៅទៀត។ ក្នុងពេលដែលលោកប្រសូតមក ដើម្បីសិរីសួស្តី ពួកមេដោះរួមទាំងបរិវារបាននាំលោកទៅកាន់ទន្លេយមុនា ហើយឱ្យលោកលេងទឹក និងងូតទឹក ដោយការមុជនិងងើប។ គ្រានោះ មានត្រីធំមួយក្បាល គិតថា «ក្មេងនេះជាអាហាររបស់យើង» ក៏បើកមាត់ហែលចូលមកលេបយកក្មេងនោះទៅ។ ចំណែកពួកមេដោះក៏បោះបង់ក្មេងនោះចោល ហើយរត់គេចខ្លួនបាត់ទៅ។ ត្រីធំនោះបានលេបក្មេងនោះចូលទៅក្នុងពោះ។ ប៉ុន្តែ ក្មេងដែលមានបុណ្យនោះ មិនបានទទួលទុក្ខវេទនាបន្តិចបន្តួចឡើយ ហាក់បីដូចជាចូលទៅដេកនៅក្នុងបន្ទប់សិរីសួស្តីដូច្នោះឯង។ ត្រីនោះត្រូវកម្តៅនៃតេជៈរបស់ក្មេងនោះដុតរំលាយ ហាក់ដូចជាលេបផ្លែភ្ជួរដែកដ៏ក្តៅហុយ ក៏ហែលយ៉ាងលឿនទៅកាន់ចម្ងាយ ៣០ យោជន៍ ហើយចូលទៅជាប់សំណាញ់របស់អ្នកនេសាទម្នាក់ដែលរស់នៅក្នុងក្រុងពារាណសី។ ត្រីនោះគ្រាន់តែអ្នកនេសាទស្រង់ចេញពីសំណាញ់ភ្លាម ក៏ស្លាប់ភ្លាមដោយអំណាចតេជៈរបស់ក្មេងនោះ។ ពួកអ្នកនេសាទបានសែងត្រីទាំងមូលនោះដោយឈើខ្នែង រួចដើរស្រែកពពាយនាយក្នុងក្រុងថា «យើងលក់ត្រីនេះក្នុងតម្លៃមួយពាន់កហាបណៈ» លុះដើរទៅដល់ទ្វារផ្ទះរបស់សេដ្ឋីម្នាក់ដែលមានទ្រព្យ ៨០ កោដិ តែគ្មានកូន ក៏បានលក់ត្រីនោះទៅឱ្យភរិយារបស់សេដ្ឋីក្នុងតម្លៃត្រឹមតែមួយកហាបណៈប៉ុណ្ណោះ។ នាងសេដ្ឋីនីនោះបានដាក់ត្រីនោះលើក្តារដោយខ្លួនឯង រួចវះពោះត្រីពីខាងខ្នង ក៏ស្រាប់តែឃើញក្មេងប្រុសមានសម្បុរដូចមាសនៅក្នុងពោះត្រីនោះ នាងក៏ស្រែកឡើងដោយក្តីត្រេកអរថា «ខ្ញុំបានកូនប្រុសពីក្នុងពោះត្រីហើយ!» រួចក៏បីក្មេងនោះទៅរកប្តីរបស់ខ្លួន។ សេដ្ឋីក៏បានវាយគងប៉ាវប្រកាសភ្លាមៗ ហើយនាំក្មេងនោះទៅកាន់សំណាក់ព្រះរាជា រួចក្រាបបង្គំទូលរឿងរ៉ាវនោះឱ្យទ្រង់ជ្រាប។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «ក្មេងនេះមានបុណ្យណាស់ ចូរអ្នកចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សាគេចុះ»។ ចំណែកឯត្រកូលសេដ្ឋីខាងក្រុងកោសម្ពី កាលបានឮដំណឹងនោះ ក៏ធ្វើដំណើរទៅកាន់ទីនោះ ហើយនិយាយថា «ក្មេងនេះជាកូនរបស់យើង» រួចក៏ឈ្លោះប្រកែកគ្នាដើម្បីដណ្តើមក្មេងនោះ។ ត្រកូលទាំងពីរក៏បាននាំគ្នាទៅកាន់រាជវាំង។ ព្រះរាជាទ្រង់កាត់សេចក្តីថា «យើងមិនអាចធ្វើឱ្យត្រកូលណាមួយខកខានមិនបានកូនឡើយ ចូរក្មេងនេះធ្វើជាទាយាទរបស់ត្រកូលទាំងពីរចុះ»។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ត្រកូលទាំងពីរក៏បានដល់នូវលាភដ៏លើសលប់ និងយសដ៏លើសលប់។ ដោយសារតែក្មេងនោះធំដឹងក្តីឡើងដោយសារត្រកូលទាំងពីរ ហេតុនោះ ទើបគេដាក់ឈ្មោះថា «ពាកុលកុមារ»។ កាលពាកុលកុមារនោះចម្រើនវ័យដឹងក្តីហើយ ត្រកូលទាំងពីរបានសាងប្រាសាទបីៗ ក្នុងក្រុងទាំងពីរ ហើយបានរៀបចំក្រុមរបាំថ្វាយ។ លោកបានរស់នៅក្នុងក្រុងមួយៗ អស់រយៈពេលបួនខែៗ។ កាលលោកនៅក្នុងក្រុងមួយអស់រយៈពេលបួនខែហើយ គេក៏បានសាងសង់មណ្ឌបនៅលើទូកក្បូនដែលចងភ្ជាប់គ្នា រួចនាំលោកឡើងទៅលើមណ្ឌបនោះជាមួយក្រុមរបាំ សោយសម្បត្តិដ៏មហាសាល ធ្វើដំណើរអស់រយៈពេលពីរខែទៅកាន់ពាក់កណ្តាលផ្លូវនៃក្រុងមួយទៀត។ ពួកអ្នកក្រុងម្ខាងទៀត រួមទាំងក្រុមរបាំ កាលដឹងថា «លោកនឹងមកដល់ពាក់កណ្តាលផ្លូវក្នុងរយៈពេលពីរខែ» ក៏បានធ្វើដំណើរទៅទទួលនៅទីនោះ រួចនាំលោកមកកាន់ក្រុងរបស់ខ្លួនដោយប្រើពេលពីរខែ។ ចំណែកក្រុមរបាំមុន ក៏ត្រឡប់ទៅកាន់ក្រុងរបស់ខ្លួនវិញពីពាក់កណ្តាលផ្លូវនោះ។ លោកស្នាក់នៅក្នុងក្រុងនោះអស់រយៈពេលបួនខែ រួចក៏ធ្វើដំណើរទៅកាន់ក្រុងមួយទៀតដោយរបៀបដដែលនេះវិញ។ កាលលោកសោយសម្បត្តិយ៉ាងនេះ អាយុរបស់លោកក៏គ្រប់ ៨០ ឆ្នាំគត់។

ตสฺมึ สมเย อมฺหากํ โพธิสตฺโต สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา ปวตฺตวรธมฺมจกฺโก อนุกฺกเมน จาริกํ จรนฺโต โกสมฺพึ ปาปุณิ. ‘‘พาราณสิ’’นฺติ มชฺฌิมภาณกา. พากุลเสฏฺฐิปิ โข ‘‘ทสพโล อาคโต’’ติ สุตฺวา พหุํ คนฺธมาลํ อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ธมฺมกถํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิ. โส สตฺตาหเมว ปุถุชฺชโน หุตฺวา อฏฺฐเม อรุเณ สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อถสฺส ทฺวีสุ นคเรสุ ปริจิตมาตุคามา อตฺตโน กุลฆรานิ อาคนฺตฺวา ตตฺเถว วสมานา จีวรานิ กริตฺวา ปหิณึสุ. เถโร เอกํ อฑฺฒมาสํ โกสมฺพิวาสีหิ ปหิตํ จีวรํ ปริภุญฺชติ, เอกํ อฑฺฒมาสํ พาราณสิวาสีหีติ เอเตเนว นิยาเมน ทฺวีสุ นคเรสุ ยํ ยํ อุตฺตมํ, ตํ ตํ เถรสฺเสว อาหรียติ. ปพฺพชิตสฺสาปิสฺส สุเขเนว อสีติ วสฺสานิ อคมํสุ. อุภยตฺถาปิสฺส มุหุตฺตมตฺตมฺปิ อปฺปมตฺตโกปิ อาพาโธ น อุปฺปนฺนปุพฺโพ. โส ปจฺฉิเม กาเล พากุลสุตฺตํ (ม. นิ. ๓.๒๐๙ อาทโย) กเถตฺวา ปรินิพฺพายีติ. เอวํ มจฺฉกุจฺฉิยํ อโรคภาโว อายสฺมโต พากุลสฺส ปจฺฉิมภวิกสฺส เตน อตฺตภาเวน ปฏิลภิตพฺพอรหตฺตญาณานุภาเวน นิพฺพตฺตตฺตา ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ นาม. สุจริตกมฺมผลปฺปตฺตสฺส ปฏิสมฺภิทาญาณสฺส อานุภาเวนาติปิ วทนฺติ.

ក្នុងសម័យនោះ ព្រះពោធិសត្វរបស់យើងបានត្រាស់ដឹងនូវព្រះសព្វញ្ញុត្តញ្ញាណ ទ្រង់សម្តែងព្រះធម្មចក្កប្បវត្តនសូត្រដ៏ប្រសើរ ហើយទ្រង់យាងទៅកាន់ចារិកតាមលំដាប់ រហូតដល់ក្រុងកោសម្ពី។ ចំណែកពួកព្រះមជ្ឈិមភាណកៈ ពោលថា «ទ្រង់យាងដល់ក្រុងពារាណសី»។ ពាកុលសេដ្ឋី កាលបានឮថា «ព្រះទសពលយាងមកដល់ហើយ» ក៏បានកាន់យកគ្រឿងក្រអូប និងកម្រងផ្កាជាច្រើន ចូលទៅកាន់សំណាក់ព្រះសាស្តា ស្តាប់ព្រះធម្មកថា មានសទ្ធាជ្រះថ្លា ហើយក៏បានបួស។ លោកបានធ្វើជាបុថុជ្ជនត្រឹមតែប្រាំពីរថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ លុះដល់ថ្ងៃទីប្រាំបី ក្នុងពេលអរុណរះ ក៏បានសម្រេចជាព្រះអរហន្ត ព្រមដោយបដិសម្ភិទាទាំងឡាយ។ គ្រានោះ ពួកស្ត្រីដែលធ្លាប់បម្រើលោកក្នុងក្រុងទាំងពីរ បានមកកាន់ផ្ទះត្រកូលរបស់ខ្លួន ហើយស្នាក់នៅទីនោះ កាត់ដេរចីវររួចផ្ញើទៅថ្វាយលោក។ ព្រះថេរៈប្រើប្រាស់ចីវរដែលអ្នកក្រុងកោសម្ពីផ្ញើមកថ្វាយអស់កន្លះខែ និងប្រើប្រាស់ចីវរដែលអ្នកក្រុងពារាណសីផ្ញើមកថ្វាយអស់កន្លះខែ ដោយលំដាប់នេះឯង វត្ថុណាដែលប្រសើរៗ ក្នុងក្រុងទាំងពីរ វត្ថុនោះៗ តែងតែត្រូវបានគេនាំមកថ្វាយចំពោះព្រះថេរៈប៉ុណ្ណោះ។ សូម្បីតែកាលលោកបួសហើយ ជីវិតរបស់លោកក៏បានកន្លងទៅអស់រយៈពេល ៨០ ឆ្នាំ ដោយសេចក្តីសុខស្រួលយ៉ាងនោះឯង។ ក្នុងអត្តភាពទាំងពីរ (គឺកាលជាគ្រហស្ថ និងកាលជាបព្វជិត) ជំងឺសូម្បីតែបន្តិចបន្តួច ឬសូម្បីតែមួយខណៈ ក៏មិនដែលកើតមានដល់លោកឡើយ។ ក្នុងសម័យជាទីបំផុត លោកបានសម្តែងពាកុលសូត្រ (ក្នុងមជ្ឈិមនិកាយ ឧបរិបណ្ណាសកៈ) រួចក៏បរិនិព្វានទៅ។ ការមិនមានជំងឺនៅក្នុងពោះត្រីយ៉ាងនេះ របស់ព្រះពាកុលត្ថេរដ៏មានអាយុ ដែលជាអ្នកមានភភជាទីបំផុត ដោយសារតែការកើតឡើងនៃអានុភាពនៃព្រះអរហត្តញ្ញាណដែលលោកត្រូវទទួលបានក្នុងអត្តភាពនោះ ឈ្មោះថា ញាណវិប្ផារិទ្ធិ។ ម្យ៉ាងទៀត ពួកលោកពោលថា ឫទ្ធិនោះឈ្មោះថា ញាណវិប្ផារិទ្ធិ ព្រោះកើតឡើងដោយអានុភាពនៃបដិសម្ភិទាញាណដែលដល់នូវផលនៃសុចរិតកម្ម។

สํกิจฺจตฺเถโรปิ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๗๓) ปุพฺเพ กตปุญฺโญ ธมฺมเสนาปติตฺเถรสฺส อุปฏฺฐากสฺส สาวตฺถิยํ อฑฺฒกุลสฺส ธีตุ กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ. สา ตสฺมึ กุจฺฉิคเต เอเกน พฺยาธินา ตํ ขณํเยว กาลมกาสิ, ตสฺสา สรีเร ฌาปิยมาเน ฐเปตฺวา คพฺภมํสํ เสสมํสํ ฌาปยิ. อถสฺสา คพฺภมํสํ จิตกโต โอตาเรตฺวา ทฺวีสุ ตีสุ ฐาเนสุ สูเลหิ วิชฺฌึสุ. สูลโกฏิ ทารกสฺส อกฺขิโกฏึ ผุสิ. เอวํ คพฺภมํสํ วิชฺฌิตฺวา องฺคารราสิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา องฺคาเรเหว ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปกฺกมึสุ. คพฺภมํสํ ฌายิ, องฺคารมตฺถเก ปน สุวณฺณพิมฺพสทิโส ทารโก ปทุมคพฺเภ นิปนฺโน วิย อโหสิ. ปจฺฉิมภวิกสตฺตสฺส หิ สิเนรุนา โอตฺถริยมานสฺสาปิ อรหตฺตํ อปฺปตฺวา ชีวิตกฺขโย [Pg.281] นาม นตฺถิ. ปุนทิวเส ‘‘จิตกํ นิพฺพาเปสฺสามา’’ติ อาคตา ตถา นิปนฺนํ ทารกํ ทิสฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ทารกํ อาทาย นครํ คนฺตฺวา เนมิตฺตเก ปุจฺฉึสุ. เนมิตฺตกา ‘‘สเจ อยํ ทารโก อคารํ อชฺฌาวสิสฺสติ, ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา ญาตกา ทุคฺคตา ภวิสฺสนฺติ. สเจ ปพฺพชิสฺสติ, ปญฺจหิ สมณสเตหิ ปริวุโต จริสฺสตี’’ติ อาหํสุ. อยฺยกา ตํ ทารกํ วฑฺเฒสิ. ญาตกาปิ วฑฺฒิตกาเล ‘‘อมฺหากํ อยฺยสฺส สนฺติเก ปพฺพาเชสฺสามา’’ติ โปสยึสุ. โส สตฺตวสฺสิกกาเล ‘‘ตว กุจฺฉิยา วสนกาเล มาตา เต กาลมกาสิ, ตสฺสา สรีเร ฌาปิยมาเนปิ ตฺวํ น ฌายี’’ติ กุมารกานํ กถํ สุตฺวา ‘‘อหํ กิร เอวรูปา ภยา มุตฺโต, กึ เม ฆราวาเสน ปพฺพชิสฺสามี’’ติ ญาตกานํ อาโรเจสิ. เต ‘‘สาธุ, ตาตา’’ติ ตํ ธมฺมเสนาปติตฺเถรสฺส สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิมํ ปพฺพาเชถา’’ติ อทํสุ. เถโร ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ ทตฺวา ปพฺพาเชสิ. โส ขุรคฺเคเยว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. ปริปุณฺณวสฺโส จ อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา ทสวสฺโส หุตฺวา ปญฺจสตภิกฺขุปริวาโร วิจรีติ. เอวํ วุตฺตนเยเนว ทารุจิตกาย อโรคภาโว อายสฺมโต สํกิจฺจสฺส ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ นาม.

សូម្បីតែព្រះសង្កិច្ចត្ថេរ ក៏ជាអ្នកបានសាងបុណ្យបារមីទុកក្នុងជាតិមុន ហើយបានមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃកូនស្រីរបស់ត្រកូលដ៏មានទ្រព្យម្នាក់ក្នុងក្រុងសាវត្ថី ដែលជាអ្នកបម្រើរបស់ព្រះធម្មសេនាបតីថេរៈ។ កាលលោកនៅក្នុងផ្ទៃ មាតារបស់លោកក៏បានធ្វើមរណកាលភ្លាមៗដោយសារជំងឺម្យ៉ាង។ កាលគេបូជាសពរបស់នាង ភ្លើងបានឆេះសាច់ដទៃអស់ លើកលែងតែដុំសាច់គភ៌ចេញ។ គ្រានោះ គេបានស្រង់ដុំសាច់គភ៌នោះចេញពីគំនរអុសបូជាសព រួចយកដែកស្រួចចាក់ដោតត្រង់កន្លែងពីរឬបីកន្លែង។ ចុងដែកស្រួចនោះបានទៅប៉ះចំកន្ទុយភ្នែករបស់ក្មេងនោះ។ កាលគេចាក់ដោតដុំសាច់គភ៌យ៉ាងនេះហើយ ក៏បោះវាទៅក្នុងគំនររងើកភ្លើង រួចយកភ្នក់ភ្លើងគ្របពីលើ ហើយក៏ត្រឡប់ទៅវិញ។ ដុំសាច់គភ៌នោះត្រូវបានភ្លើងឆេះអស់ ប៉ុន្តែនៅលើគំនររងើកភ្លើងនោះ បែរជាមានក្មេងប្រុសម្នាក់មានរូបរាងដូចជារូបមាស ដេកនៅទីនោះ ហាក់បីដូចជាដេកនៅក្នុងផ្ទៃនៃផ្កាឈូកដូច្នោះឯង។ ព្រោះថា សត្វដែលមានភពជាទីបំផុត សូម្បីតែត្រូវភ្នំសិនេរុមកសង្កត់ពីលើ ក៏មិនទាន់អស់ជីវិតឡើយ ដរាបណាមិនទាន់បានសម្រេចជាព្រះអរហន្ត។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ ពួកមនុស្សដែលមកដោយគិតថា «យើងនឹងពន្លត់ភ្នក់ភ្លើងបូជាសព» កាលបានឃើញក្មេងនោះដេកនៅយ៉ាងនោះ ក៏កើតសេចក្តីអស្ចារ្យ និងចម្លែកចិត្តជាខ្លាំង រួចក៏បីក្មេងនោះចូលទៅក្នុងក្រុង ហើយសួរពួកហោរា។ ពួកហោរាទាយថា «ប្រសិនបើក្មេងនេះរស់នៅជាគ្រហស្ថ ពួកញាតិរហូតដល់ប្រាំពីរតំណនឹងត្រូវធ្លាក់ខ្លួនក្រីក្រ។ ប្រសិនបើគេបួស គេនឹងមានភិក្ខុប្រាំរយរូបជាបរិវារហែហែរ»។ ជីដូនបានចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សាក្មេងនោះ។ ពួកញាតិក៏បានចិញ្ចឹមបីបាច់រក្សាគេ ដោយគិតថា «កាលគេធំឡើង យើងនឹងឱ្យគេបួសក្នុងសំណាក់ព្រះថេរៈជាម្ចាស់របស់យើង»។ កាលក្មេងនោះមានអាយុបានប្រាំពីរឆ្នាំ បានឮពាក្យរបស់ក្មេងៗដទៃនិយាយថា «កាលឯងនៅក្នុងពោះ មាតារបស់ឯងបានស្លាប់ទៅ សូម្បីតែពេលគេដុតសពមាតារបស់ឯង ក៏ឯងមិនត្រូវភ្លើងឆេះដែរ» ក៏គិតថា «យើងនេះរួចផុតពីភ័យដ៏ធំធេងយ៉ាងនេះតើ! តើយើងនៅគ្រប់គ្រងផ្ទះធ្វើអ្វី យើងនឹងបួសវិញ» រួចក៏ប្រាប់ដល់ពួកញាតិ។ ពួកញាតិនិយាយថា «ល្អហើយ កូនប្រុស» រួចក៏នាំក្មេងនោះទៅកាន់សំណាក់ព្រះធម្មសេនាបតីថេរៈ ហើយប្រគល់ថ្វាយដោយពាក្យថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ សូមលោកជួយបំបួសក្មេងនេះផង»។ ព្រះថេរៈបានប្រទានតចបញ្ចកកម្មដ្ឋាន ហើយក៏បំបួសឱ្យ។ លោកបានសម្រេចជាព្រះអរហន្ត ព្រមដោយបដិសម្ភិទាទាំងឡាយ ក្នុងខណៈដែលកោរសក់មិនទាន់រួចរាល់នៅឡើយ (ចុងមុខកាំបិតកោរ)។ លុះលោកមានអាយុគ្រប់ ក៏បានទទួលឧបសម្បទា ហើយកាលមានវស្សាបានដប់វស្សា ក៏បានត្រេចទៅជាមួយភិក្ខុប្រាំរយរូបជាបរិវារ។ ការមិនមានជំងឺនៅក្នុងគំនរអុសបូជាសព របស់ព្រះសង្កិច្ចត្ថេរដ៏មានអាយុ តាមវិធីដែលបានពោលមកនេះ ឈ្មោះថា ញាណវិប្ផារិទ្ធិ។

ภูตปาลตฺเถโรปิ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๗๓) ปุพฺพเหตุสมฺปนฺโน. ตสฺส ปิตา ราชคเห ทลิทฺทมนุสฺโส. โส ตํ ทารกํ คเหตฺวา ทารูนํ อตฺถาย สกเฏน อฏวึ คนฺตฺวา ทารุภารํ กตฺวา สายํ นครทฺวารสมีปํ ปตฺโต. อถสฺส โคณา ยุคํ โอสฺสชิตฺวา นครํ ปวิสึสุ. โส สกฏมูเล ปุตฺตกํ นิสีทาเปตฺวา โคณานํ อนุปทํ คจฺฉนฺโต นครเมว ปาวิสิ. ตสฺส อนิกฺขนฺตสฺเสว ทฺวารํ ปิทหิ. ทารโก สกลรตฺตึ สกฏสฺส เหฏฺฐา นิปชฺชิตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิ. ราชคหํ ปกติยาปิ อมนุสฺสพหุลํ, อิทํ ปน สุสานสมีปฏฺฐานํ. น จ โกจิ ยกฺโข ตสฺส ปจฺฉิมภวิกสฺส ทารกสฺส อุปทฺทวํ กาตุมสกฺขิ. โส อปเรน สมเยน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา ภูตปาลตฺเถโร นาม อโหสีติ. เอวํ วาฬยกฺขานุจริเตปิ ปเทเส วุตฺตนเยเนว อโรคภาโว อายสฺมโต ภูตปาลสฺส ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ นาม.

សូម្បីតែព្រះភូតបាលត្ថេរ ក៏ជាអ្នកបរិបូណ៌ដោយបុព្វហេតុ (បានសាងបុណ្យទុកក្នុងជាតិមុន) ដែរ។ បិតារបស់លោកជាមនុស្សក្រីក្រម្នាក់នៅក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ។ បិតានោះបាននាំក្មេងនោះជិះរទេះទៅកាន់ព្រៃដើម្បីរកអុស លុះរកអុសបានពេញរទេះហើយ ក៏ត្រឡប់មកវិញដល់ក្បែរទ្វារក្រុងនាពេលល្ងាច។ គ្រានោះ ពួកគោបានរលាស់នឹមរួចរត់ចូលទៅក្នុងក្រុងបាត់ទៅ។ បិតានោះបានឱ្យកូនប្រុសអង្គុយនៅក្បែរកង់រទេះ រួចក៏ដើរតាមដានជើងគោចូលទៅក្នុងក្រុង។ លុះបិតានោះមិនទាន់ទាំងបានចេញមកវិញផង ទ្វារក្រុងក៏ត្រូវបានគេបិទបាត់ទៅ។ ក្មេងនោះបានគេងលក់នៅក្រោមរទេះអស់មួយយប់ទល់ភ្លឺ។ តាមធម្មតា ក្រុងរាជគ្រឹះជាកន្លែងសម្បូរទៅដោយពួកអមនុស្ស (យក្ស ខ្មោច ព្រាយ) ហើយទីកន្លែងនោះទៀតសោត ក៏នៅជិតនឹងព្រៃខ្មោច (သុសាន) ទៀតផង។ ប៉ុន្តែ គ្មានយក្សណាមួយអាចធ្វើបាបក្មេងដែលមានភពជាទីបំផុតនោះបានឡើយ។ ក្នុងសម័យតមក លោកបានបួស ហើយសម្រេចជាព្រះអរហន្ត មាននាមថា ព្រះភូតបាលត្ថេរ។ ការមិនមានជំងឺ (ការមិនរងគ្រោះថ្នាក់) របស់ព្រះភូតបាលត្ថេរដ៏មានអាយុ ក្នុងទីកន្លែងដែលសម្បូរដោយសត្វសាហាវ និងយក្សសាហាវ តាមវិធីដែលបានពោលមកនេះ ឈ្មោះថា ញាណវិប្ផារិទ្ធិ។

๑๖. สมาธิวิปฺผาริทฺธินิทฺเทเส [Pg.282] อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส สมาธิวิปฺผารา อิทฺธีติอาทีสุ อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน สทฺธึ กโปตกนฺทรายํ วิหรโต ชุณฺหาย รตฺติยา นโวโรปิเตหิ เกเสหิ อชฺโฌกาเส นิสินฺนสฺส เอโก ทุฏฺฐยกฺโข สหายเกน ยกฺเขน วาริยมาโนปิ สีเส ปหารํ อทาสิ. ยสฺส เมฆสฺส วิย คชฺชโต สทฺโท อโหสิ, เถโร ตสฺส ปหรณสมเย สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺโน โหติ. อถสฺส เตน ปหาเรน น โกจิ อาพาโธ อโหสิ. อยํ ตสฺส อายสฺมโต สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ. ยถาห –

១៦. ក្នុងសេចក្តីពន្យល់អំពីសមាធិវិប្ផារិទ្ធិ ត្រង់ពាក្យថា «អាយស្មតោ សារិបុត្តស្ស សមាធិវិប្ផារា ឥទ្ធិ» ជាដើម មានសេចក្តីពន្យល់ថា៖ កាលដែលព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ ស្នាក់នៅជាមួយព្រះមហាមោគ្គល្លានត្ថេរ នាភ្នំកបោតកន្ទរា ក្នុងរាត្រីដែលមានពន្លឺព្រះចន្ទ លោកមានសក់ដែលទើបនឹងកោរថ្មីៗ ហើយអង្គុយនៅទីវាលស្រឡះ គ្រានោះ មានយក្សកំណាចម្នាក់ ទោះបីជាយក្សជាមិត្តភក្តិឃាត់ខាំងយ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏នៅតែវាយក្បាលរបស់ព្រះថេរៈមួយដៃយ៉ាងខ្លាំង។ សំឡេងនៃការវាយនោះ ឮខ្លាំងដូចជាសំឡេងផ្គរលាន់ដូច្នោះឯង។ ព្រះថេរៈបានចូលសមាបត្តិអង្គុយនៅ ក្នុងខណៈដែលយក្សនោះវាយ។ ហេតុនោះ លោកមិនមានការឈឺចាប់ ឬរបួសស្នាមអ្វីបន្តិចបន្តួចឡើយ ដោយសារការវាយនោះ។ នេះជាសមាធិវិប្ផារិទ្ធិ របស់ព្រះថេរៈដ៏មានអាយុនោះ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

‘‘เอวํ เม สุตํ (อุทา. ๓๔) – เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา จ สาริปุตฺโต อายสฺมา จ มหาโมคฺคลฺลาโน กโปตกนฺทรายํ วิหรนฺติ. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา สาริปุตฺโต ชุณฺหาย รตฺติยา นโวโรปิเตหิ เกเสหิ อพฺโภกาเส นิสินฺโน โหติ อญฺญตรํ สมาธึ สมาปชฺชิตฺวา.

«ខ្ញុំបានស្តាប់មកយ៉ាងនេះថា៖ សម័យមួយ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់គង់នៅក្នុងវត្តវេឡុវ័ន ជាកន្លែងផ្តល់ចំណីដល់កំប្រុក ជិតក្រុងរាជគ្រឹះ។ សម័យនោះឯង ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ និងព្រះមហាមោគ្គល្លានដ៏មានអាយុ ស្នាក់នៅក្នុងភ្នំកបោតកន្ទរា។ សម័យនោះឯង ព្រះសារីបុត្តដ៏មានអាយុ មានសក់ដែលទើបនឹងកោរថ្មីៗ អង្គុយនៅទីវាលស្រឡះ ក្នុងរាត្រីដែលមានពន្លឺព្រះចន្ទ ហើយបានចូលកាន់សមាធិណាមួយគង់នៅ។»

‘‘เตน โข ปน สมเยน ทฺเว ยกฺขา สหายกา อุตฺตราย ทิสาย ทกฺขิณํ ทิสํ คจฺฉนฺติ เกนจิเทว กรณีเยน. อทฺทสํสุ โข เต ยกฺขา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ ชุณฺหาย รตฺติยา นโวโรปิเตหิ เกเสหิ อพฺโภกาเส นิสินฺนํ, ทิสฺวาน เอโก ยกฺโข ทุติยํ ยกฺขํ เอตทโวจ – ‘ปฏิภาติ มํ, สมฺม, อิมสฺส สมณสฺส สีเส ปหารํ ทาตุ’นฺติ. เอวํ วุตฺเต โส ยกฺโข ตํ ยกฺขํ เอตทโวจ – ‘อลํ, สมฺม, มา สมณํ อาสาเทสิ, อุฬาโร โส, สมฺม, สมโณ มหิทฺธิโก มหานุภาโว’ติ.

សម័យនោះឯង មានយក្សពីរនាក់ជាសម្លាញ់នឹងគ្នា ដើរចេញពីទិសខាងជើងទៅកាន់ទិសខាងត្បូង ដោយកិច្ចការណាមួយ។ យក្សទាំងនោះបានឃើញព្រះសារីបុត្តមានអាយុ អង្គុយក្នុងទីវាលហាលវាល ក្នុងរាត្រីមានពន្លឺព្រះច័ន្ទ ដែលទើបនឹងកោរសក់ថ្មីៗ លុះឃើញហើយ យក្សម្នាក់ក៏និយាយទៅកាន់យក្សទីពីរយ៉ាងនេះថា «ម្នាលសម្លាញ់ ខ្ញុំចង់វាយក្បាលសមណៈនេះណាស់»។ កាលបើនិយាយយ៉ាងនេះហើយ យក្សនោះក៏និយាយទៅកាន់យក្សនោះយ៉ាងនេះថា «កុំឡើយ ម្នាលសម្លាញ់ អ្នកកុំបៀតបៀនសមណៈឡើយ ម្នាលសម្លាញ់ សមណៈនោះជាអ្នកមានគុណដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ មានឫទ្ធិច្រើន មានអានុភាពច្រើន»។

‘‘ทุติยมฺปิ โข…เป… ตติยมฺปิ โข โส ยกฺโข ตํ ยกฺขํ เอตทโวจ – ‘ปฏิภาติ มํ, สมฺม, อิมสฺส สมณสฺส สีเส ปหารํ ทาตุ’นฺติ. ตติยมฺปิ โข โส ยกฺโข ตํ ยกฺขํ เอตทโวจ – ‘อลํ, สมฺม, มา สมณํ อาสาเทสิ, อุฬาโร โส, สมฺม, สมโณ มหิทฺธิโก มหานุภาโว’ติ.

សូម្បីលើកទីពីរ... សូម្បីលើកទីបី យក្សនោះក៏បាននិយាយទៅកាន់យក្សនោះយ៉ាងនេះថា «ម្នាលសម្លាញ់ ខ្ញុំចង់វាយក្បាលសមណៈនេះណាស់»។ សូម្បីលើកទីបី យក្សនោះក៏បាននិយាយទៅកាន់យក្សនោះយ៉ាងនេះថា «កុំឡើយ ម្នាលសម្លាញ់ អ្នកកុំបៀតបៀនសមណៈឡើយ ម្នាលសម្លាញ់ សមណៈនោះជាអ្នកមានគុណដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់ មានឫទ្ធិច្រើន មានអានុភាពច្រើន»។

‘‘อถ [Pg.283] โข โส ยกฺโข ตํ ยกฺขํ อนาทิยิตฺวา อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส สีเส ปหารํ อทาสิ. ตาว มหาปหาโร อโหสิ, อปิ เตน ปหาเรน สตฺตรตนํ วา อฑฺฒฏฺฐมรตนํ วา นาคํ โอสาเรยฺย, มหนฺตํ วา ปพฺพตกูฏํ ปทาเลยฺย. อถ จ ปน โส ยกฺโข ‘ทยฺหามิ ทยฺหามี’ติ ตตฺเถว มหานิรยํ อปตาสิ.

លំដាប់នោះ យក្សនោះមិនបានអើពើនឹងពាក្យរបស់យក្សនោះឡើយ ហើយក៏បានវាយក្បាលព្រះសារីបុត្តមានអាយុ។ ការវាយនោះខ្លាំងក្លាណាស់ សូម្បីតែដំរីសារដែលមានកម្ពស់ ៧ ហត្ថ ឬ ៧ ហត្ថកន្លះ ក៏អាចលិចចុះទៅក្នុងដីបាន ឬក៏អាចទម្លាយកំពូលភ្នំដ៏ធំបាន ដោយការវាយនោះ។ គ្រានោះឯង យក្សនោះក៏ស្រែកកន្ទ្រាញថា «ខ្ញុំក្តៅណាស់ៗ» ហើយក៏ធ្លាក់ចុះទៅក្នុងមហានរកក្នុងទីនោះភ្លាម។

‘‘อทฺทสา โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน เตน ยกฺเขน อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส สีเส ปหารํ ทียมานํ, ทิสฺวา เยน อายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘กจฺจิ เต, อาวุโส สาริปุตฺต, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ น กิญฺจิ ทุกฺข’นฺติ. ‘ขมนียํ เม, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, ยาปนียํ เม, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, อปิ จ เม สีสํ โถกํ ทุกฺข’นฺติ.

ព្រះមហាមោគ្គល្លានមានអាយុ បានឃើញយក្សនោះវាយក្បាលព្រះសារីបុត្តមានអាយុ ដោយទិព្វចក្ខុដ៏បរិសុទ្ធ កន្លងហួសចក្ខុជារបស់មនុស្ស លុះឃើញហើយ ក៏ចូលទៅរកព្រះសារីបុត្តមានអាយុ លុះចូលទៅដល់ហើយ ក៏សួរព្រះសារីបុត្តមានអាយុយ៉ាងនេះថា «ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត តើអ្នកល្មមអត់ធន់បានដែរឬទេ តើល្មមប្រព្រឹត្តទៅបានដែរឬទេ តើគ្មានទុក្ខលំបាកអ្វីខ្លះទេឬ?»។ ព្រះសារីបុត្តតបថា «ម្នាលអាវុសោ មោគ្គល្លាន ខ្ញុំល្មមអត់ធន់បាន ម្នាលអាវុសោ មោគ្គល្លាន ខ្ញុំល្មមប្រព្រឹត្តទៅបាន ប៉ុន្តែថាក្បាលរបស់ខ្ញុំឈឺបន្តិចបន្តួចដែរ»។

‘‘อจฺฉริยํ, อาวุโส สาริปุตฺต, อพฺภุตํ, อาวุโส สาริปุตฺต, ยาว มหิทฺธิโก อายสฺมา สาริปุตฺโต มหานุภาโว. อิธ เต, อาวุโส สาริปุตฺต, อญฺญตโร ยกฺโข สีเส ปหารํ อทาสิ. ตาว มหา ปหาโร อโหสิ, อปิ เตน ปหาเรน สตฺตรตนํ วา อฑฺฒฏฺฐมรตนํ วา นาคํ โอสาเรยฺย, มหนฺตํ วา ปพฺพตกูฏํ ปทาเลยฺย. อถ จ ปนายสฺมา สาริปุตฺโต เอวมาห – ‘ขมนียํ เม, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, ยาปนียํ เม, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, อปิ จ เม สีสํ โถกํ ทุกฺข’นฺติ.

«ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត អស្ចារ្យណាស់ ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត ចម្លែកណាស់ ព្រះសារីបុត្តមានអាយុ មានឫទ្ធិច្រើន មានអានុភាពច្រើនដល់ម៉្លេះ។ ម្នាលអាវុសោសារីបុត្ត ក្នុងទីនេះ មានយក្សម្នាក់បានវាយក្បាលរបស់អ្នក។ ការវាយនោះខ្លាំងក្លាណាស់ សូម្បីតែដំរីសារដែលមានកម្ពស់ ៧ ហត្ថ ឬ ៧ ហត្ថកន្លះ ក៏អាចលិចចុះទៅក្នុងដីបាន ឬក៏អាចទម្លាយកំពូលភ្នំដ៏ធំបាន ដោយការវាយនោះ។ ប៉ុន្តែព្រះសារីបុត្តមានអាយុ នៅតែពោលយ៉ាងនេះថា "ម្នាលអាវុសោ មោគ្គល្លាន ខ្ញុំល្មមអត់ធន់បាន ម្នាលអាវុសោ មោគ្គល្លាន ខ្ញុំល្មមប្រព្រឹត្តទៅបាន ប៉ុន្តែថាក្បាលរបស់ខ្ញុំឈឺបន្តិចបន្តួចដែរ"»។

‘‘อจฺฉริยํ, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, อพฺภุตํ, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, ยาว มหิทฺธิโก อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน มหานุภาโว, ยตฺร หิ นาม ยกฺขมฺปิ ปสฺสิสฺสติ, มยํ ปเนตรหิ ปํสุปิสาจกมฺปิ น ปสฺสามาติ.

«ម្នាលអាវុសោ មោគ្គល្លាន អស្ចារ្យណាស់ ម្នាលអាវុសោ មោគ្គល្លាន ចម្លែកណាស់ ព្រះមហាមោគ្គល្លានមានអាយុ មានឫទ្ធិច្រើន មានអានុភាពច្រើនដល់ម៉្លេះ ព្រោះថា សូម្បីតែយក្ស ក៏លោកអាចមើលឃើញបាន ចំណែកពួកយើងក្នុងពេលឥឡូវនេះ សូម្បីតែបិសាចលេងដី ក៏មើលមិនឃើញផង»។

‘‘อสฺโสสิ [Pg.284] โข ภควา ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย เตสํ อุภินฺนํ มหานาคานํ อิมํ เอวรูปํ กถาสลฺลาปํ.

ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់បានឮសេចក្តីសន្ទនាគ្នានេះ របស់ព្រះមហានាគទាំងពីរអង្គនោះ ដោយទិព្វសោតធាតុដ៏បរិសុទ្ធ កន្លងហួសសោតធាតុជារបស់មនុស្ស។

อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –

លំដាប់នោះ ព្រះដ៏មានព្រះភាគ ទ្រង់ជ្រាបច្បាស់នូវសេចក្តីនេះហើយ ទើបទ្រង់បន្លឺនូវឧទាននេះ ក្នុងវេលានោះថា៖

‘‘ยสฺส เสลูปมํ จิตฺตํ, ฐิตํ นานุปกมฺปติ;

วิรตฺตํ รชนีเยสุ, โกปนีเย น กุปฺปติ;

ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสตี’’ติ. (อุทา. ๓๔);

«ចិត្តរបស់បុគ្គលណា ប្រៀបដូចជាភ្នំថ្ម តាំងនៅមាំ មិនរំភើបញាប់ញ័រ មិនត្រេកត្រអាលក្នុងអារម្មណ៍ដែលគួរត្រេកត្រអាល មិនខឹងក្រោធក្នុងអារម្មណ៍ដែលគួរខឹងក្រោធ ចិត្តរបស់បុគ្គលណាដែលបានអប់រំយ៉ាងនេះហើយ ទុក្ខនឹងមកដល់បុគ្គលនោះពីណាបាន»។

เอตฺถ จ ‘‘กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสตี’’ติ ภควตา วุตฺตวจเนน ‘‘เตน ปหาเรน น โกจิ อาพาโธ อโหสี’’ติ อฏฺฐกถาวจนํ อติวิย สเมติ. ตสฺมา ‘‘อปิจ เม สีสํ โถกํ ทุกฺข’’นฺติ วจเนน ทุกฺขเวทนา น โหติ, สีสสฺส ปน อกมฺมญฺญภาวํ สนฺธาย ‘‘ทุกฺข’’นฺติ วุตฺตํ. โลเกปิ หิ อกิจฺเฉน ปริหริตุํ สกฺกุเณยฺโย สุขสีโล, กิจฺเฉน ปริหริตุํ สกฺกุเณยฺโย ทุกฺขสีโลติ วุจฺจติ. ตมฺปิ โข อกมฺมญฺญตํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสมยตฺตา อโหสีติ เวทิตพฺโพ. สมาปตฺติอปฺปิตสมเย หิ ตมฺปิ น ภเวยฺยาติ. ‘‘เอตรหิ ปํสุปิสาจกมฺปิ น ปสฺสามา’’ติ ทฏฺฐุํ อสมตฺถตาย น วุตฺตํ, อภิญฺญาสุ พฺยาปาราภาเวน วุตฺตํ. เถโร กิร ‘‘ปจฺฉิมา ชนตา โปถุชฺชนิกาย อิทฺธิยา สารสญฺญา มาเหสุ’’นฺติ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาโน เยภุยฺเยน อิทฺธึ น วลญฺเชสิ. เถรคาถาย จ –

ក្នុងគថានេះ ពាក្យដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ថា «ទុក្ខនឹងមកដល់បុគ្គលនោះពីណាបាន» នេះ ត្រូវគ្នាយ៉ាងក្រៃលែងនឹងពាក្យអដ្ឋកថាដែលថា «ព្រោះការវាយនោះ មិនមានអាពាធអ្វីឡើយ»។ ហេតុនោះ ពាក្យថា «ប៉ុន្តែថាក្បាលរបស់ខ្ញុំឈឺបន្តិចបន្តួចដែរ» មិនមែនមានន័យថាមានទុក្ខវេទនាឡើយ ប៉ុន្តែព្រះថេរៈពោលសំដៅយកភាពមិនគួរដល់ការងារនៃក្បាល ទើបពោលថា «ឈឺ (ទុក្ខ)»។ ព្រោះថាសូម្បីតែក្នុងលោក បុគ្គលណាដែលគេអាចថែរក្សាបានដោយងាយ ហៅថា «សុខសីល» បុគ្គលណាដែលគេថែរក្សាបានដោយលំបាក ហៅថា «ទុក្ខសីល»។ គប្បីជ្រាបថា ភាពមិនគួរដល់ការងារនោះ កើតមានឡើងព្រោះជាសម័យដែលទើបតែចេញពីសមាបត្តិ។ ព្រោះថាក្នុងខណៈដែលចូលសមិល្បសមាបត្តិ សូម្បីតែភាពមិនគួរដល់ការងារនោះក៏មិនមានឡើយ។ ចំណែកពាក្យថា «ក្នុងពេលឥឡូវនេះ សូម្បីតែបិសាចលេងដី ក៏មើលមិនឃើញ» ព្រះថេរៈមិនមែនពោលព្រោះគ្មានសមត្ថភាពនឹងមើលឃើញនោះទេ ប៉ុន្តែពោលព្រោះមិនមានការខ្វល់ខ្វាយក្នុងអភិញ្ញាទាំងឡាយ។ ឮថា ព្រះថេរៈអនុគ្រោះដល់ជនជំនាន់ក្រោយ ដោយគិតថា «សូមកុំឱ្យពួកជនជំនាន់ក្រោយយល់ឃើញថា ឫទ្ធិរបស់បុថុជ្ជនជាសារៈសំខាន់ឡើយ» ដូច្នេះ ទើបលោកមិនសូវប្រើប្រាស់ឫទ្ធិឡើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងថេរគាថា លោកក៏បានពោលទុកថា៖

‘‘เนว ปุพฺเพนิวาสาย, นปิ ทิพฺพสฺส จกฺขุโน;

เจโตปริยาย อิทฺธิยา, จุติยา อุปปตฺติยา;

โสตธาตุวิสุทฺธิยา, ปณิธิ เม น วิชฺชตี’’ติ. (เถรคา. ๙๙๖) –

«ការប្រាថ្នាដើម្បីបុព្វេនិវាសានុស្សតិញ្ញាណក្តី ដើម្បីទិព្វចក្ខុញ្ញាណក្តី ដើម្បីចេតោបរិយញ្ញាណក្តី ដើម្បីឫទ្ធិក្តី ដើម្បីចុតូបបាតញ្ញាណក្តី ដើម្បីទិព្វសោតធាតុដ៏បរិសុទ្ធក្តី មិនមានដល់ខ្ញុំឡើយ»។

เถเรน สยเมว อภิญฺญาสุ ปตฺถนาภาโว วุตฺโต. เถโร ปน สตฺตสฏฺฐิยา สาวกปารมีญาเณสุ ปารมิปฺปตฺโตติ.

ព្រះថេរៈបានពោលអំពីការមិនមានសេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងអភិញ្ញាទាំងឡាយដោយខ្លួនឯង។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រះថេរៈជាអ្នកដល់នូវត្រើយក្នុងសាវកបារមីញ្ញាណ ៦៧ ប្រការ។

สญฺชีวตฺเถรํ ปน กกุสนฺธสฺส ภควโต ทุติยอคฺคสาวกํ นิโรธสมาปนฺนํ ‘‘กาลงฺกโต’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา โคปาลกาทโย ติณกฏฺฐาทีนิ สํกฑฺฒิตฺวา อคฺคึ อทํสุ. เถรสฺส จีวเร อํสุมตฺตมฺปิ น ฌายิตฺถ. อยมสฺสายสฺมโต อนุปุพฺพสมาปตฺติวเสน ปวตฺตสมถานุภาวนิพฺพตฺตตฺตา สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ. ยถาห –

ចំណែកព្រះសញ្ជីវត្ថេរ ជាទុតិយអគ្គសាវករបស់ព្រះកកុសន្ធៈដ៏មានព្រះភាគ កាលដែលលោកកំពុងចូលនិរោធសមាបត្តិ ពួកអ្នកគង្វាលគោជាដើម សម្គាល់ថា «លោកធ្វើមរណកាលហើយ» ក៏ប្រមូលស្មៅ និងឧសជាដើមមកដុតភ្លើង។ សូម្បីតែសរសៃអំបោះមួយសរសៃលើចីវររបស់ព្រះថេរៈ ក៏មិនឆេះឡើយ។ នេះជា «សមាធិវិប្ផារាឫទ្ធិ» របស់ព្រះថេរៈមានអាយុនោះ ដែលកើតឡើងអំពីអានុភាពនៃសមថៈដែលលោកបានប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃអនុបុព្វសមាបត្តិ។ ដូចដែលទ្រង់ត្រាស់ទុកថា៖

‘‘เตน [Pg.285] โข ปน, ปาปิม, สมเยน กกุสนฺโธ ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน โหติ. กกุสนฺธสฺส โข ปน, ปาปิม, ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วิธุรสญฺชีวํ นาม สาวกยุคํ อโหสิ อคฺคํ ภทฺทยุคํ. ยาวตา ปน, ปาปิม, กกุสนฺธสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาวกา. เตสุ น จ โกจิ อายสฺมตา วิธุเรน สมสโม โหติ ยทิทํ ธมฺมเทสนาย. อิมินา โข เอตํ, ปาปิม, ปริยาเยน อายสฺมโต วิธุรสฺส วิธุโรเตว สมญฺญา อุทปาทิ. อายสฺมา ปน, ปาปิม, สญฺชีโว อรญฺญคโตปิ รุกฺขมูลคโตปิ สุญฺญาคารคโตปิ อปฺปกสิเรเนว สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชติ.

«ម្នាលមារមានចិត្តបាប សម័យនោះ ព្រះកកុសន្ធៈដ៏មានព្រះភាគ ជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់ត្រាស់ដឹងឡើងក្នុងលោក។ ម្នាលមារមានចិត្តបាប ព្រះកកុសន្ធៈដ៏មានព្រះភាគ ជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ ទ្រង់មានគូសាវកដ៏ប្រសើរ គូដ៏ចម្រើន នាមថា វិធុរៈ និង សញ្ជីវៈ។ ម្នាលមារមានចិត្តបាប បណ្តាសាវកទាំងឡាយប៉ុន្មានរបស់ព្រះកកុសន្ធៈដ៏មានព្រះភាគ ជាអរហន្តសម្មាសម្ពុទ្ធ មិនមានសាវកណាម្នាក់ស្មើនឹងព្រះវិធុរៈមានអាយុ ក្នុងផ្នែកធម្មទេសនាឡើយ។ ម្នាលមារមានចិត្តបាប ដោយហេតុនេះឯង នាមថា "វិធុរៈ" ទើបកើតមានដល់ព្រះវិធុរៈមានអាយុ។ ម្នាលមារមានចិត្តបាប ចំណែកព្រះសញ្ជីវៈមានអាយុ ទោះបីទៅកាន់ព្រៃក្តី ទៅកាន់គល់ឈើក្តី ទៅកាន់ផ្ទះស្ងាត់ក្តី តែងចូលសញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិបានដោយមិនលំបាកឡើយ។

‘‘ภูตปุพฺพํ, ปาปิม, อายสฺมา สญฺชีโว อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน นิสินฺโน โหติ. อทฺทสํสุ โข, ปาปิม, โคปาลกา ปสุปาลกา กสฺสกา ปถาวิโน อายสฺมนฺตํ สญฺชีวํ อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนํ, ทิสฺวาน เตสํ เอตทโหสิ – ‘อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ, อยํ สมโณ นิสินฺนโก กาลงฺกโต, หนฺท นํ ทหามา’ติ.

«ម្នាលមារមានចិត្តបាប រឿងធ្លាប់មានមកហើយ ព្រះសញ្ជីវៈមានអាយុ អង្គុយចូលសញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ នៅក្រោមគល់ឈើមួយដើម។ ម្នាលមារមានចិត្តបាប ពួកអ្នកគង្វាលគោ ពួកអ្នកគង្វាលពពែ ពួកអ្នកស្រែ និងពួកអ្នកដើរផ្លូវ បានឃើញព្រះសញ្ជីវៈមានអាយុ អង្គុយចូលសញ្ញាវេទយិតនិរោធសមាបត្តិ នៅក្រោមគល់ឈើមួយដើមនោះ លុះឃើញហើយ ក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា "ឱ! អស្ចារ្យណាស់ហ្ន៎ ឱ! ចម្លែកណាស់ហ្ន៎ សមណៈនេះអង្គុយស្លាប់បាត់ទៅហើយ តោះពួកយើងដុតលោកទៅ"។

‘‘อถ โข เต, ปาปิม, โคปาลกา ปสุปาลกา กสฺสกา ปถาวิโน ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ โคมยญฺจ สํกฑฺฒิตฺวา อายสฺมโต สญฺชีวสฺส กาเย อุปจินิตฺวา อคฺคึ ทตฺวา ปกฺกมึสุ. อถ โข, ปาปิม, อายสฺมา สญฺชีโว ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ตาย สมาปตฺติยา วุฏฺฐหิตฺวา จีวรานิ ปปฺโผเฏตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อทฺทสํสุ โข เต, ปาปิม, โคปาลกา ปสุปาลกา กสฺสกา ปถาวิโน อายสฺมนฺตํ สญฺชีวํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ, ทิสฺวาน เนสํ เอตทโหสิ – ‘อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ, อยํ สมโณ นิสินฺนโกว กาลงฺกโต, สฺวายํ ปฏิสญฺชีวิโต’ติ. อิมินา โข เอวํ, ปาปิม, ปริยาเยน อายสฺมโต สญฺชีวสฺส สญฺชีโวเตว สมญฺญา อุทปาที’’ติ (ม. นิ. ๑.๕๐๗).

«លំដាប់នោះ ម្នាលមារមានចិត្តបាប ពួកអ្នកគង្វាលគោ ពួកអ្នកគង្វាលពពែ ពួកអ្នកស្រែ និងពួកអ្នកដើរផ្លូវ ក៏ប្រមូលស្មៅ ឧស និងលាមកគោក្រៀម មកគរជុំវិញកាយរបស់ព្រះសញ្ជីវៈមានអាយុ រួចដុតភ្លើង ហើយក៏ចៀសចេញទៅ។ ម្នាលមារមានចិត្តបាប លុះកន្លងរាត្រីនោះទៅ ព្រះសញ្ជីវៈមានអាយុ ចេញពីសមាបត្តិនោះហើយ ក៏រលាស់ចីវរ ស្លៀកស្បង់ប្រដាប់កាយក្នុងបុព្វណ្ហសម័យ កាន់បាត្រនិងចីវរ ចូលទៅកាន់ស្រុកដើម្បីបិណ្ឌបាត។ ម្នាលមារមានចិត្តបាប ពួកអ្នកគង្វាលគោ ពួកអ្នកគង្វាលពពែ ពួកអ្នកស្រែ និងពួកអ្នកដើរផ្លូវ បានឃើញព្រះសញ្ជីវៈមានអាយុ ដើរទៅដើម្បីបិណ្ឌបាត លុះឃើញហើយ ក៏មានសេចក្តីត្រិះរិះយ៉ាងនេះថា "ឱ! អស្ចារ្យណាស់ហ្ន៎ ឱ! ចម្លែកណាស់ហ្ន៎ សមណៈនេះអង្គុយស្លាប់ហើយតើ ឥឡូវនេះលោកត្រឡប់ជារស់ឡើងវិញហើយ"។ ម្នាលមារមានចិត្តបាប ដោយហេតុនេះឯង នាមថា "សញ្ជីវៈ" ទើបកើតមានដល់ព្រះសញ្ជីវៈមានអាយុ»។

ขาณุโกณฺฑญฺญตฺเถโร [Pg.286] ปน ปกติยาว สมาปตฺติพหุโล, โส อญฺญตรสฺมึ อรญฺเญ รตฺตึ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิ, ปญฺจสตา โจรา ภณฺฑกํ เถเนตฺวา คจฺฉนฺตา ‘‘อิทานิ อมฺหากํ อนุปทํ คจฺฉนฺตา นตฺถี’’ติ วิสฺสมิตุกามา ภณฺฑกํ โอโรปยมานา ‘‘ขาณุโก อย’’นฺติ มญฺญมานา เถรสฺเสว อุปริ สพฺพภณฺฑกานิ ฐเปสุํ. เตสํ วิสฺสมิตฺวา คจฺฉนฺตานํ ปฐมํ ฐปิตภณฺฑกสฺส คหณกาเล กาลปริจฺเฉทวเสน เถโร วุฏฺฐาสิ. เต เถรสฺส จลนาการํ ทิสฺวา ภีตา วิรวึสุ. เถโร ‘‘มา ภายถ, อุปาสกา, ภิกฺขุ อห’’นฺติ อาห. เต อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เถรคเตน ปสาเทน ปพฺพชิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ตโต ปภุติ จ เถโร ขาณุโกณฺฑญฺญตฺเถโร นาม อโหสิ. อยเมตฺถ ปญฺจหิ ภณฺฑกสเตหิ อชฺโฌตฺถฏสฺส ตสฺสายสฺมโต อาพาธาภาโว สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ.

ចំណែកព្រះខាណុកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ ជាអ្នកច្រើនតែចូលសមាបត្តិជាប្រក្រតី លោកបានចូលសមាបត្តិហើយអង្គុយនៅក្នុងព្រៃមួយនាពេលរាត្រី។ ពួកចោរ ៥០០ នាក់ លួចទ្រព្យសម្បត្តិបានហើយ កំពុងដើរទៅ គិតថា «ពេលនេះ មិនមានអ្នកណាម្នាក់ដេញតាមដានយើងទេ» ក៏ចង់ឈប់សម្រាក ទើបដាក់ទ្រព្យសម្បត្តិចុះ ដោយសម្គាល់ថា «នេះជាគល់ឈើ» ហើយក៏ដាក់ទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់គរលើព្រះថេរៈ។ កាលដែលពួកចោរទាំងនោះសម្រាកហើយ រៀបនឹងដើរទៅវិញ ក្នុងខណៈដែលកំពុងយកទ្រព្យសម្បត្តិដែលដាក់មុនគេបង្អស់នោះ ព្រះថេរៈក៏ចេញពីសមាបត្តិតាមកំណត់កាលវេលា។ ពួកចោរឃើញអាការៈកម្រើករបស់ព្រះថេរៈ ក៏ភ័យខ្លាចហើយស្រែកឡើង។ ព្រះថេរៈពោលថា «ម្នាលឧបាសកទាំងឡាយ កុំខ្លាចឡើយ អាត្មាជាភិក្ខុទេ»។ ពួកចោរទាំងនោះក៏ចូលមកថ្វាយបង្គំ ហើយមានសេចក្តីជ្រះថ្លាចំពោះព្រះថេរៈ ក៏បានបួស ហើយបានសម្រេចព្រះអរហត្តព្រមដោយបដិសម្ភិទាទាំងឡាយ។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក ព្រះថេរៈក៏មាននាមថា «ព្រះខាណុកោណ្ឌញ្ញត្ថេរ»។ ក្នុងរឿងនេះ ការមិនមានអាពាធរបស់ព្រះថេរៈមានអាយុនោះ ទោះបីជាត្រូវទ្រព្យសម្បត្តិ ៥០០ កញ្ចប់សង្កត់ពីលើក៏ដោយ នេះឈ្មោះថា «សមាធិវិប្ផារាឫទ្ធិ»។

อุตฺตรา (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๖๒) ปน อุปาสิกา ราชคเห มหาธนสฺส ปุณฺณสฺส เสฏฺฐิโน ธีตา, กุมาริกกาเลเยว สทฺธึ มาตาปิตูหิ โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา, สา วยปฺปตฺตา ราชคหเสฏฺฐิโน มหตา นิพนฺเธน ตสฺส ปุตฺตสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ทินฺนา. สา พุทฺธทสฺสนาย ธมฺมสฺสวนาย พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ โอกาสํ อลภมานา อุปทฺทุตา หุตฺวา ตสฺมึเยว นคเร สิริมํ นาม คณิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา โอกาสกรณตฺถเมว ปิตุ ฆราว อานีตานิ ปญฺจทสกหาปณสหสฺสานิ ตสฺสา ทตฺวา ‘‘อิเม กหาปเณ คเหตฺวา อิมํ อฑฺฒมาสํ เสฏฺฐิปุตฺตํ ปริจราหี’’ติ ตํ สามิกสฺส อปฺเปตฺวา สยํ อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย ‘‘อิมํ อฑฺฒมาสํ พุทฺธทสฺสนาทีนิ ลภิสฺสามี’’ติ ตุฏฺฐมานสา ยาว ปวารณาย พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺตาเปตฺวา อฑฺฒมาสํ มหาทานํ อทาสิ, ปจฺฉาภตฺตํ มหานเส ขชฺชโภชฺชาทีนิ สํวิทหาเปติ. ตสฺสา สามิโก ‘‘สฺเว ปวารณา’’ติ สิริมาย สห วาตปาเน ฐตฺวา พหิ โอโลเกนฺโต ตํ ตถาวิจรนฺตึ เสทกิลินฺนํ ฉาริกาย โอกิณฺณํ องฺคารมสิมกฺขิตํ ทิสฺวา ‘‘อตฺตโน สมฺปตฺตึ อภุญฺชิตฺวา กุสลํ นาม กโรติ พาลา’’ติ หสิ. อุตฺตราปิ ตํ โอโลเกตฺวา ‘‘สมฺปรายตฺถํ กุสลํ น กโรติ พาโล’’ติ หสิ.

ចំណែកឯនាងឧត្តរាឧបាសិកា ជាកូនស្រីរបស់បុណ្ណសេដ្ឋី អ្នកមានទ្រព្យច្រើន ក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ បានសម្រេចសោតាបត្តិផលជាមួយមាតាបិតា តាំងពីកាលនៅជាកុមារីម៉្លេះ។ នាងនោះ លុះចម្រើនវ័យហើយ ត្រូវបានគេប្រគល់ឲ្យទៅកូនប្រុសរបស់សេដ្ឋីក្រុងរាជគ្រឹះម្នាក់ ដែលជាមិច្ឆាទិដ្ឋិ ដោយសារការសន្យាយ៉ាងម៉ឺងម៉ាត់។ នាងនោះ កាលមិនបានឱកាសដើម្បីគាល់ព្រះសាស្តា ដើម្បីស្តាប់ព្រះធម៌ និងដើម្បីថ្វាយទានដល់ភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ក៏មានសេចក្តីក្តៅក្រហាយ ទើបឲ្យគេទៅហៅនាងសិរិមា ដែលជាស្រីពេស្យាក្នុងក្រុងនោះឯងមក ហើយប្រគល់ប្រាក់ចំនួន ១៥,០០០ កហាបណៈ ដែលនាំមកពីផ្ទះរបស់បិតា ដើម្បីជាប្រយោជន៍ដល់ការធ្វើឱកាស (ដើម្បីបានឱកាសធ្វើបុណ្យ) ដល់នាងសិរិមានោះ ដោយពោលថា "នាងចូរទទួលយកកហាបណៈទាំងនេះ ហើយបម្រើកូនសេដ្ឋីនេះ អស់កន្លះខែនេះចុះ" រួចហើយបានប្រគល់នាងសិរិមានោះដល់ស្វាមីរបស់ខ្លួន ឯខ្លួនឯងក៏បានសមាទាននូវអង្គឧបោសថ មានចិត្តត្រេកអររីករាយដោយគិតថា "ក្នុងកន្លះខែនេះ អាត្មាអញនឹងបានគាល់ព្រះសាស្តាជាដើម" ហើយបាននិមន្តភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន រហូតដល់ថ្ងៃបវារណា ហើយបានថ្វាយមហាទានអស់កន្លះខែ ក្រោយភត្ត ក៏ចាត់ចែងរៀបចំខាទនីយភោជនីយាហារផ្សេងៗ នៅក្នុងផ្ទះបាយ។ ស្វាមីរបស់នាង គិតថា "ថ្ងៃស្អែកជាថ្ងៃបវារណា" ក៏ឈរនៅមាត់បង្អួចជាមួយនាងសិរិមា ក្រឡេកមើលទៅខាងក្រៅ ឃើញនាងឧត្តរានោះ កំពុងដើរទៅដើរមកយ៉ាងនោះ មានរាងកាយជោកជាំដោយញើស ប្រឡាក់ដោយផេះ និងប្រឡាក់ដោយធ្យូងនិងខ្មៅឆ្នាំង ក៏សើចចំអកថា "នាងពាលនេះ មិនព្រមសោយសុខនឹងសម្បត្តិរបស់ខ្លួន បែរជាមកធ្វើបុណ្យទៅវិញ"។ ឯនាងឧត្តរាក៏ក្រឡេកមើលទៅស្វាមីនោះ ហើយសើចដោយគិតថា "មនុស្សពាលនេះ មិនព្រមធ្វើបុណ្យដើម្បីប្រយោជន៍ក្នុងបរលោកសោះ"។

สิริมา [Pg.287] อุภินฺนมฺปิ ตํ กิริยํ ทิสฺวา ‘‘อหํ ฆรสามินี’’ติ มญฺญมานา อิสฺสาปกตา อุตฺตราย กุชฺฌิตฺวา ‘‘ทุกฺขํ อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ ปาสาทา โอตรติ. อุตฺตรา ตํ ญตฺวา ปีฐเก นิสีทิตฺวา ตํ เมตฺเตน จิตฺเตน ผริ. สิริมา ปาสาทา โอรุยฺห มหานสํ ปวิสิตฺวา ปูวปจนโต อุฬุงฺกปูรํ ปกฺกุถิตํ สปฺปึ คเหตฺวา ตสฺสา มตฺถเก โอกิริ. ตํ ปทุมินิปณฺเณ สีตูทกํ วิย วินิวฏฺเฏตฺวา อคมาสิ. ทาสิโย สิริมํ หตฺเถหิ ปาเทหิ โปเถตฺวา ภูมิยํ ปาเตสุํ. อุตฺตรา เมตฺตาฌานโต วุฏฺฐาย ทาสิโย วาเรสิ. สิริมา อุตฺตรํ ขมาเปสิ. อุตฺตรา ‘‘สฺเว สตฺถุ ปุรโต ขมาเปหี’’ติ วตฺวา ตาย กายเวยฺยาวฏิกํ ยาจิตาย พฺยญฺชนสมฺปาทนํ อาจิกฺขิ. สา ตํ สมฺปาเทตฺวา อตฺตโน ปริวารา ปญฺจสตา คณิกาโย สสงฺฆํ สตฺถารํ ปริวิสิตฺวา ‘‘ขมาปนสหายิกา โหถา’’ติ วตฺวา ปุนทิวเส ตถา ตาหิ คณิกาหิ สทฺธึ สตฺถุ ภตฺตกิจฺจาวสาเน สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ ภควา อุตฺตราย อปรชฺฌึ, ขมตุ เม อุตฺตรา’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘ขม, อุตฺตเร’’ติ วตฺวา ‘‘ขมามิ, ภควา’’ติ วุตฺเต ‘‘อกฺโกเธน ชิเน โกธ’’นฺติอาทิกํ (ธ. ป. ๒๒๓) ธมฺมํ เทเสสิ. อุตฺตรา ปุเรตรเมว สามิกญฺจ สสฺสุสสุเร จ สตฺถุ สนฺติเก อุปเนสิ. เทสนาวสาเน เต จ ตโย ชนา, สพฺพา จ คณิกาโย โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสูติ. เอวํ อุตฺตราย อุปาสิกาย ปกฺกุถิตสปฺปินา ปีฬาภาโว สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ.

នាងសិរិមា ឃើញកិរិយាសើចរបស់ជនទាំងពីរនោះហើយ ក៏សំគាល់ខ្លួនថា "អាត្មាអញជាម្ចាស់ផ្ទះ" ត្រូវសេចក្តីច្រណែនគ្របសង្កត់ ក៏ខឹងនឹងនាងឧត្តរា គិតថា "អាត្មាអញនឹងធ្វើទុក្ខដល់នាងនោះ" ក៏ចុះចាកប្រាសាទ។ នាងឧត្តរាដឹងនូវកិរិយានោះហើយ ក៏អង្គុយលើតាំង ហើយផ្សាយមេត្តាចិត្តទៅកាន់នាងសិរិមានោះ។ នាងសិរិមាចុះចាកប្រាសាទ ចូលទៅកាន់ផ្ទះបាយ ដួសទឹកដោះថ្លាដែលកំពុងពុះកញ្ជ្រោលពេញវែក ពីខ្ទះចៀននំ ហើយស្រោចទៅលើក្បាលរបស់នាងឧត្តរានោះ។ ទឹកដោះថ្លានោះ ក៏រអិលធ្លាក់ចេញទៅ ដូចជាទឹកត្រជាក់នៅលើស្លឹកឈូកដូច្នោះឯង។ ពួកស្រីបម្រើទាំងឡាយ ក៏នាំគ្នាវាយដំនាងសិរិមាដោយដៃនិងជើង ហើយច្រានឲ្យដួលទៅលើដី។ នាងឧត្តរាចេញពីមេត្តាឈាន ក៏ហាមឃាត់ពួកស្រីបម្រើទាំងនោះ។ នាងសិរិមាក៏សុំខមាទោសចំពោះនាងឧត្តរា។ នាងឧត្តរាពោលថា "នាងចូរសុំខមាទោសនៅចំពោះព្រះភក្ត្រព្រះសាស្តាក្នុងថ្ងៃស្អែកចុះ" កាលនាងសិរិមានោះសុំខ្វល់ខ្វាយជួយធ្វើកិច្ចការដោយកាយ នាងឧត្តរាក៏ប្រាប់នូវការចាត់ចែងធ្វើម្ហូបអាហារ។ នាងសិរិមានោះចាត់ចែងម្ហូបអាហារនោះរួចហើយ ក៏នាំស្រីពេស្យា ៥០០ នាក់ជាបរិវាររបស់ខ្លួន មកអង្គាសថ្វាយបង្គំភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន ហើយពោលថា "សូមនាងរាល់គ្នាធ្វើជាគ្នីគ្នាជួយសុំខមាទោសផងចុះ" លុះដល់ថ្ងៃបន្ទាប់ ក្រោយពេលព្រះសាស្តាធ្វើភត្តកិច្ចរួចហើយ នាងសិរិមាក៏រួមជាមួយស្រីពេស្យាទាំងនោះ ថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តា ហើយក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គបានប្រព្រឹត្តខុសចំពោះនាងឧត្តរាហើយ សូមនាងឧត្តរាអត់ទោសដល់ខ្ញុំព្រះអង្គផងចុះ"។ ព្រះសាស្តាទ្រង់ត្រាស់ថា "ម្នាលឧត្តរា នាងចូរអត់ទោសចុះ" កាលនាងឧត្តរាក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន ខ្ញុំព្រះអង្គអត់ទោសឲ្យហើយ" ព្រះអង្គក៏ទ្រង់សម្តែងធម៌ មានគាថាជាដើមថា "បុគ្គលគប្បីឈ្នះសេចក្តីក្រោធ ដោយសេចក្តីមិនក្រោធ"។ នាងឧត្តរាបាននាំស្វាមី និងម្តាយក្មេកឪពុកក្មេក មកកាន់សំណាក់ព្រះសាស្តាតាំងពីមុនម៉្លេះ។ ក្នុងពេលចប់ទេសនា ជនទាំងបីនាក់នោះផង ពួកស្រីពេស្យាទាំងអស់នោះផង ក៏បានប្រតិស្ឋាននៅក្នុងសោតាបត្តិផល។ រឿងរ៉ាវមានសេចក្តីយ៉ាងនេះ។ ការដែលនាងឧត្តរាឧបាសិកា មិនមានសេចក្តីក្តៅក្រហាយដោយសារទឹកដោះថ្លាដែលកំពុងពុះកញ្ជ្រោលយ៉ាងនេះ ឈ្មោះថា សមាធិវិប្ផារាឥទ្ធិ។

สามาวตี อุปาสิกา นาม โกสมฺพิยํ อุเทนสฺส รญฺโญ อคฺคมเหสี. ตสฺส หิ รญฺโญ ปญฺจสตปญฺจสตอิตฺถิปริวารา ติสฺโส อคฺคมเหสิโย อเหสุํ. ตาสํ สามาวตี ภทฺทิยนคเร ภทฺทิยเสฏฺฐิโน ธีตา. ปิตริ กาลงฺกเต ปิตุ สหายกสฺส โกสมฺพิยํ โฆสิตเสฏฺฐิโน ฆเร ปญฺจสตอิตฺถิปริวารวฑฺฒิตํ วยปฺปตฺตํ ราชา ทิสฺวา สญฺชาตสิเนโห สปริวารมตฺตโน ฆรํ เนตฺวา อภิเสกฏฺฐานํ อทาสิ. จณฺฑปชฺโชตสฺส รญฺโญ ธีตา วาสุลทตฺตา นาม เอกา มเหสี. มาคณฺฑิยพฺราหฺมณสฺส ธีตา ภควโต ปาทปริจาริกํ กตฺวา ปิตรา ทิยฺยมานา –

នាងសាមាវតីឧបាសិកា ជាអគ្គមហេសីរបស់ព្រះបាទឧទេន ក្នុងក្រុងកោសម្ពី។ ព្រោះថា ព្រះរាជានោះ មានអគ្គមហេសី ៣ អង្គ ដែលមានស្រីបរិវារ ៥០០ នាក់ៗ រៀងៗខ្លួន។ ក្នុងចំណោមអគ្គមហេសីទាំងនោះ នាងសាមាវតី ជាកូនស្រីរបស់ភទ្ទិយសេដ្ឋី ក្នុងក្រុងភទ្ទិយៈ។ កាលបិតាធ្វើមរណកាលទៅ នាងសាមាវតីដែលចម្រើនវ័យឡើង ដោយមានស្រីបរិវារ ៥០០ នាក់ នៅក្នុងផ្ទះរបស់ឃោសិតសេដ្ឋី ក្នុងក្រុងកោសម្ពី ដែលជាមិត្តរបស់បិតា ព្រះរាជាទ្រង់បានទតឃើញហើយ ក៏កើតសេចក្តីស្នេហា ទើបនាំនាងព្រមទាំងបរិវារទៅកាន់ព្រះរាជវាំងរបស់ព្រះអង្គ ហើយប្រគល់តំណែងជាអគ្គមហេសីឲ្យ។ ព្រះនាងវាសុលទត្តា ជាបុត្រីរបស់ព្រះបាទចណ្ឌបជ្ជោត ជាមហេសីមួយអង្គ។ ចំណែកឯបុត្រីរបស់មាគណ្ឌិយព្រាហ្មណ៍ ដែលបិតាប្រុងនឹងប្រគល់ឲ្យធ្វើជាភរិយារបស់ព្រះភគវន្ត...

‘‘ทิสฺวาน ตณฺหํ อรตึ รคญฺจ, นาโหสิ ฉนฺโท อปิ เมถุนสฺมึ;

กิเมวิทํ มุตฺตกรีสปุณฺณํ, ปาทาปิ นํ สมฺผุสิตุํ น อิจฺเฉ’’ติ. (สุ. นิ. ๘๔๑) –

"តថាគតបានឃើញនាងតណ្ហា នាងអរតី និងនាងរាគាហើយ សេចក្តីប្រាថ្នាក្នុងមេថុនធម្ម ក៏មិនមានឡើយ ចុះនឹងពោលទៅថ្វីដល់រូបស្រីដែលពេញដោយទឹកមូត្រ និងលាមកនេះ សូម្បីតែជើង ក៏តថាគតមិនប្រាថ្នានឹងពាល់ត្រូវផងឡើយ"។

ภควตา [Pg.288] ภาสิตํ คาถํ สุตฺวา ภควติ อาฆาตํ พนฺธิ. ตสฺสา มาตาปิตโร มาคณฺฑิยสุตฺตเทสนาวสาเน อนาคามิผลํ ปตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ตสฺสา จูฬปิตา มาคณฺฑิโย ตํ โกสมฺพึ เนตฺวา รญฺโญ อทาสิ. สา รญฺโญ เอกา มเหสี.

លុះបានស្តាប់គាថាដែលព្រះភគវន្តទ្រង់ត្រាស់ហើយ នាងក៏ចងអាឃាតក្នុងព្រះភគវន្ត។ មាតាបិតារបស់នាង បានសម្រេចអនាគាមិផល ក្នុងពេលចប់ទេសនាមាគណ្ឌិយសូត្រ ហើយក៏បានបួស រួចសម្រេចព្រះអរហត្ត។ ចំណែកឯមាគណ្ឌិយជាមា (ឪពុកមា) របស់នាង បាននាំនាងទៅកាន់ក្រុងកោសម្ពី ហើយប្រគល់ថ្វាយដល់ព្រះរាជា។ នាងក៏បានជាមហេសីមួយអង្គរបស់ព្រះរាជា។

อถ โข โฆสิตเสฏฺฐิ กุกฺกุฏเสฏฺฐิ ปาวาริกเสฏฺฐีติ ตโย เสฏฺฐิโน โลเก ตถาคตุปฺปาทํ สุตฺวา เชตวนํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อฑฺฒมาสํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา สตฺถุ โกสมฺพิคมนํ อายาจิตฺวา โกสมฺพึ คนฺตฺวา โฆสิตาราโม กุกฺกุฏาราโม ปาวาริการาโมติ ตโย ชนา ตโย อาราเม การาเปตฺวา อนุปุพฺเพน ตตฺถ อาคตํ สตฺถารํ ปฏิปาฏิยา เอเกกสฺมึ ทิวเส เอเกกสฺมึ วิหาเร วสาเปตฺวา เอเกโก สสงฺฆสฺส ภควโต มหาทานมทาสิ. อเถกทิวสํ เตสํ อุปฏฺฐาโก สุมโน นาม มาลากาโร เสฏฺฐิโน อายาจิตฺวา สสงฺฆํ สตฺถารํ โภเชตุํ อตฺตโน ฆเร นิสีทาเปสิ. ตสฺมึ ขเณ สามาวติยา ปริจาริกา ขุชฺชุตฺตรา นาม ทาสี อฏฺฐ กหาปเณ คเหตฺวา ตสฺส ฆรํ อคมาสิ. โส ‘‘สสงฺฆสฺส ตาว สตฺถุโน ปริเวสนสหายา โหหี’’ติ อาห. สา ตถา กตฺวา สตฺถุ ภตฺตกิจฺจาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โสตาปนฺนา หุตฺวา อญฺญทา จตฺตาโร กหาปเณ อตฺตโน อาทิยนฺตี อทินฺนํ อาทิยิตุํ อภพฺพตฺตา อฏฺฐหิ กหาปเณหิ ปุปฺผานิ อาทาย สามาวติยา อุปนาเมสิ. ตาย ปุปฺผานํ พหุภาวการณํ ปุฏฺฐา มุสา ภณิตุํ อภพฺพตฺตา ยถาสภาวํ อาห. ‘‘อชฺช กสฺมา น คณฺหี’’ติ วุตฺตา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมํ สุตฺวา อมตํ สจฺฉากาสิ’’นฺติ อาห. ‘‘อมฺม อุตฺตเร, ตํ ธมฺมํ อมฺหากมฺปิ กเถหี’’ติ. ‘‘เตน หิ มํ นฺหาเปตฺวา สุทฺธํ วตฺถยุคํ ทตฺวา อุจฺเจ อาสเน นิสีทาเปตฺวา สพฺพา นีจาสเนสุ นิสีทถา’’ติ อาห. ตา สพฺพาปิ ตถา กรึสุ. สา เสขปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา อริยสาวิกา เอกํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา เอกํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา พีชนึ คเหตฺวา ตาสํ ธมฺมํ เทเสสิ. สามาวตี จ ปญฺจสตา จ อิตฺถิโย โสตาปตฺติผลํ ปาปุณึสุ. ตา สพฺพาปิ ขุชฺชุตฺตรํ วนฺทิตฺวา ‘‘อมฺม, อชฺชโต ปฏฺฐาย เวยฺยาวจฺจํ อกตฺวา อมฺหากํ มาตุฏฺฐาเน อาจริยฏฺฐาเน จ ฐตฺวา สตฺถารา [Pg.289] เทสิตเทสิตํ ธมฺมํ สุตฺวา อมฺหากํ กเถหี’’ติ อาหํสุ. สา ตถา กโรนฺตี อปรภาเค ติปิฏกธรา หุตฺวา สตฺถารา พหุสฺสุตานํ อุปาสิกานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา อคฺคฏฺฐานํ ลภิ. สามาวติมิสฺสิกา พุทฺธสฺส ทสฺสนํ ปิเหนฺติ, ทสพเล อนฺตรวีถึ ปฏิปนฺเน วาตปาเนสุ อปฺปโหนฺเตสุ ภิตฺตึ ภินฺทิตฺวา สตฺถารํ โอโลเกนฺติ, วนฺทนปูชนญฺจ กโรนฺติ.

គ្រានោះឯង សេដ្ឋី ៣ នាក់ គឺ ឃោសិតសេដ្ឋី ១ កុក្កុដសេដ្ឋី ១ បាវារិកសេដ្ឋី ១ បានឮការកើតឡើងនៃព្រះតថាគតក្នុងលោក ក៏បានទៅកាន់វត្តជេតពន ក្នុងសំណាក់ព្រះសាស្តា បានស្តាប់ព្រះធម៌ ហើយបានសម្រេចសោតាបត្តិផល បានថ្វាយមហាទានដល់ភិក្ខុសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធាន អស់កន្លះខែ ហើយបានអារាធនាព្រះសាស្តាដើម្បីយាងទៅកាន់ក្រុងកោសម្ពី រួចក៏ត្រឡប់ទៅកាន់ក្រុងកោសម្ពីវិញ។ ជនទាំង ៣ នាក់នោះ បានកសាងអារាម ៣ គឺ ឃោសិតារាម ១ កុក្កុដារាម ១ បាវារិការាម ១ ហើយបានញ៉ាំងព្រះសាស្តាដែលយាងមកដល់ទីនោះជាលំដាប់ ឲ្យគង់នៅក្នុងវិហារមួយៗ ម្នាក់មួយថ្ងៃៗ តាមលំដាប់ ហើយសេដ្ឋីម្នាក់ៗ ក៏បានថ្វាយមហាទានដល់ព្រះភគវន្តព្រមទាំងព្រះសង្ឃ។ ថ្ងៃមួយ ជាងផ្កាម្នាក់ឈ្មោះ សុមនៈ ជាអ្នកបម្រើរបស់សេដ្ឋីទាំងនោះ បានសុំការអនុញ្ញាតពីសេដ្ឋី ហើយបាននិមន្តព្រះសាស្តាព្រមទាំងព្រះសង្ឃឲ្យគង់ក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួន ដើម្បីថ្វាយភត្តាហារ។ ក្នុងខណៈនោះ នាងខុជ្ជុត្តរា ជាស្រីបម្រើរបស់នាងសាមាវតី បានកាន់យកប្រាក់ ៨ កហាបណៈ ទៅកាន់ផ្ទះរបស់ជាងផ្កានោះ។ ជាងផ្កានោះពោលថា "នាងចូរជួយរៀបចំចាត់ចែងភត្តាហារថ្វាយព្រះសាស្តាព្រមទាំងព្រះសង្ឃសិនចុះ"។ នាងក៏បានធ្វើតាមនោះ លុះចប់ភត្តកិច្ចរបស់ព្រះសាស្តា នាងបានស្តាប់ធម្មទេសនា ហើយបានសម្រេចជាសោតាបន្នបុគ្គល។ កាលពីថ្ងៃមុនៗ នាងធ្លាប់លួចយកប្រាក់ ៤ កហាបណៈទុកសម្រាប់ខ្លួនឯង តែឥឡូវនេះ នាងជាអ្នកមិនគួរនឹងកាន់យកទ្រព្យដែលគេមិនបានឲ្យទៀតឡើយ ទើបយកប្រាក់ទាំង ៨ កហាបណៈនោះ ទៅទិញផ្កាទាំងអស់ នាំយកទៅប្រគល់ជូននាងសាមាវតី។ កាលនាងសាមាវតីសួររកហេតុដែលនាំឲ្យមានផ្កាច្រើនយ៉ាងនេះ នាងខុជ្ជុត្តរាជាអ្នកមិនគួរនឹងនិយាយកុហកទៀតឡើយ ក៏ប្រាប់តាមសេចក្តីពិត។ កាលត្រូវគេសួរថា "ហេតុអ្វីបានជាថ្ងៃនេះ នាងមិនលួចយកប្រាក់ដូចរាល់ដង?" នាងក៏ប្រាប់ថា "ព្រោះខ្ញុំបានស្តាប់ធម៌របស់ព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធ ហើយបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវធម៌មិនស្លាប់ហើយ"។ នាងសាមាវតីពោលថា "នាងដ៏ចម្រើន ចូរពោលធម៌នោះឲ្យពួកយើងស្តាប់ផងចុះ"។ នាងខុជ្ជុត្តរាពោលថា "បើដូច្នោះ សូមឲ្យគេងូតទឹកឲ្យខ្ញុំ ហើយប្រគល់សំពត់មួយគូដ៏ស្អាត ឲ្យខ្ញុំអង្គុយលើអាសនៈដ៏ខ្ពស់ ហើយអ្នករាល់គ្នាត្រូវអង្គុយលើអាសនៈដ៏ទាបចុះ"។ ស្រីទាំងនោះទាំងអស់ ក៏បានធ្វើតាមពាក្យនោះ។ នាងខុជ្ជុត្តរា ជាអរិយសាវិកា សម្រេចសេក្ខបដិសម្ភិទា បានស្លៀកសំពត់មួយ ដណ្តប់សំពត់មួយជាស្បៃ កាន់ផ្លិត ហើយសម្តែងធម៌ដល់ស្រីទាំងនោះ។ នាងសាមាវតី និងស្រីបរិវារ ៥០០ នាក់ ក៏បានសម្រេចសោតាបត្តិផល។ ស្រីទាំងនោះទាំងអស់ ក៏ថ្វាយបង្គំនាងខុជ្ជុត្តរា ហើយពោលថា "នាងដ៏ចម្រើន តាំងពីថ្ងៃនេះទៅ នាងមិនបាច់ធ្វើការងារបម្រើទៀតឡើយ ចូរស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាមាតា និងជាអាចារ្យរបស់ពួកយើង ហើយទៅស្តាប់ធម៌ដែលព្រះសាស្តាសម្តែងហើយៗ នាំមកសម្តែងប្រាប់ពួកយើងចុះ"។ នាងខុជ្ជុត្តរា កាលធ្វើតាមយ៉ាងនោះ ក្នុងកាលជាខាងក្រោយមក ក៏បានជាអ្នកទ្រទ្រង់ព្រះត្រៃបិដក ហើយត្រូវបានព្រះសាស្តាទ្រង់តែងតាំងទុកក្នុងឋានៈដ៏ប្រសើរ ផ្នែកខាងជាឧបាសិកាអ្នកមានសុតៈច្រើន។ ពួកស្រីមាននាងសាមាវតីជាប្រធាន ប្រាថ្នាចង់គាល់ព្រះពុទ្ធជាម្ចាស់ កាលព្រះទសពលយាងទៅតាមចន្លោះផ្លូវ កាលបើបង្អួចទាំងឡាយមិនល្មមមើល ក៏បានចោះជញ្ជាំងដើម្បីគាល់ព្រះសាស្តា ហើយធ្វើការថ្វាយបង្គំនិងបូជា។

มาคณฺฑิยา ตตฺถ คตา ตานิ ฉิทฺทานิ ทิสฺวา ตตฺถ การณํ ปุจฺฉนฺตี สตฺถุ อาคตภาวํ ญตฺวา ภควติ อาฆาเตน ตาสมฺปิ กุชฺฌิตฺวา ‘‘มหาราช, สามาวติมิสฺสิกานํ พหิทฺธา ปตฺถนา อตฺถิ, ภิตฺตึ ภินฺทิตฺวา สมณํ โคตมํ โอโลเกนฺติ, กติปาเหน ตํ มาเรสฺสนฺตี’’ติ ราชานํ อาห. ราชา ฉิทฺทานิ ทิสฺวาปิ ตสฺสา วจนํ น สทฺทหิ, อุทฺธจฺฉิทฺทกวาตปานานิ การาเปสิ. ปุน มาคณฺฑิยา ราชานํ ตาสุ ภินฺทิตุกามา อฏฺฐ สชีวกุกฺกุเฏ อาหราเปตฺวา ‘‘มหาราช, ตาสํ วีมํสนตฺถํ อิเม กุกฺกุเฏ มาเรตฺวา ‘มมตฺถาย ปจาหี’ติ เปเสหี’’ติ อาห. ราชา ตถา เปเสสิ. ตาย ‘‘ปาณาติปาตํ น กโรมา’’ติ วุตฺเต ปุน ‘‘ตสฺส สมณสฺส โคตมสฺส ปจิตฺวา เปเสหี’’ติ อาห. รญฺญา ตถา เปสิเต มาคณฺฑิยา อฏฺฐ มาริตกุกฺกุเฏ ตถา วตฺวา เปเสสิ. สามาวตี ปจิตฺวา ทสพลสฺส ปาเหสิ. มาคณฺฑิยา เตนปิ ราชานํ โกเปตุํ นาสกฺขิ.

នាងមាគណ្ឌិយា ទៅកាន់ទីនោះ ឃើញរន្ធទាំងនោះហើយ កាលសួររកហេតុក្នុងរឿងនោះ ក៏បានដឹងនូវការយាងមករបស់ព្រះសាស្តា ដោយសេចក្តីចងអាឃាតក្នុងព្រះភគវន្ត ក៏ខឹងនឹងស្រីទាំងនោះដែរ ហើយក្រាបបង្គំទូលព្រះរាជាថា "បពិត្រមហារាជ ពួកស្រីមាននាងសាមាវតីជាប្រធាន មានសេចក្តីប្រាថ្នាទៅខាងក្រៅ ពួកនាងចោះជញ្ជាំងមើលសមណគោតម មិនយូរប៉ុន្មានថ្ងៃ ពួកនាងនឹងសម្លាប់ព្រះអង្គជាមិនខាន"។ ព្រះរាជា សូម្បីទតឃើញរន្ធទាំងនោះ ក៏មិនជឿពាក្យរបស់នាងឡើយ ទើបត្រាស់ឲ្យធ្វើបង្អួចដែលមានរន្ធខ្ពស់ឡើងទៅលើវិញ។ ជាថ្មីម្តងទៀត នាងមាគណ្ឌិយា ប្រាថ្នានឹងបំបែកព្រះរាជាពីស្រីទាំងនោះ ក៏ឲ្យគេនាំយកមាន់រស់ ៨ ក្បាលមក ហើយក្រាបបង្គំទូលថា "បពិត្រមហារាជ ដើម្បីសាកល្បងចិត្តរបស់ពួកនាង សូមព្រះអង្គបញ្ជូនមាន់ទាំងនេះទៅដោយបញ្ជាថា 'ចូរសម្លាប់មាន់ទាំងនេះ ហើយចម្អិនសម្រាប់យើង' ចុះ"។ ព្រះរាជាក៏បានបញ្ជូនទៅយ៉ាងនោះ។ កាលនាងសាមាវតីក្រាបបង្គំទូលថា "ពួកយើងមិនធ្វើបាណាតិបាតឡើយ" នាងមាគណ្ឌិយាក៏ក្រាបបង្គំទូលជាថ្មីថា "ចូរប្រាប់ឲ្យពួកនាងចម្អិនថ្វាយសមណគោតមនោះចុះ"។ កាលព្រះរាជាបញ្ជូនទៅយ៉ាងនោះ នាងមាគណ្ឌិយាក៏បានបញ្ជូនមាន់ដែលគេសម្លាប់រួចហើយ ៨ ក្បាលទៅ ដោយពោលយ៉ាងនោះ។ នាងសាមាវតីក៏បានចម្អិន ហើយបញ្ជូនទៅថ្វាយព្រះទសពល។ នាងមាគណ្ឌិយា សូម្បីតែធ្វើហេតុយ៉ាងនោះ ក៏មិនអាចធ្វើឲ្យព្រះរាជាខឹងក្រោធបានឡើយ។

ราชา ปน ตีสุ มเหสีสุ เอเกกิสฺสา วสนฏฺฐาเน สตฺต สตฺต ทิวสานิ วสติ. ราชา อตฺตโน คมนฏฺฐานํ หตฺถิกนฺตวีณํ อาทาย คจฺฉติ. มาคณฺฑิยา รญฺโญ สามาวติยา ปาสาทคมนกาเล ทาฐา อคเทน โธวาเปตฺวา เวฬุปพฺเพ ปกฺขิปาเปตฺวา เอกํ กณฺหสปฺปโปตกํ อาหราเปตฺวา อนฺโตวีณาย ปกฺขิปิตฺวา มาลาคุฬเกน ฉิทฺทํ ปิทหิ. ตํ รญฺโญ ตตฺถ คตกาเล อปราปรํ วิจรนฺตี วิย หุตฺวา วีณาฉิทฺทโต มาลาคุฬกํ อปเนสิ. สปฺโป นิกฺขมิตฺวา ปสฺสสนฺโต ผณํ กตฺวา สยนปิฏฺเฐ นิปชฺชิ. สา อาห – ‘‘ธี สปฺโป’’ติ มหาสทฺทมกาสิ. ราชา สปฺปํ ทิสฺวา กุชฺฌิ. สามาวตี รญฺโญ กุทฺธภาวํ ญตฺวา ปญฺจนฺนํ อิตฺถิสตานํ สญฺญมทาสิ ‘‘อชฺช โอธิสกเมตฺตาผรเณน ราชานํ ผรถา’’ติ. สยมฺปิ ตถา อกาสิ. ราชา สหสฺสถามธนุํ อาทาย ชิยํ โปเฐตฺวา สามาวตึ [Pg.290] ธุเร กตฺวา สพฺพา ตา อิตฺถิโย ปฏิปาฏิยา ฐปาเปตฺวา วิสปีตํ ขุรปฺปํ สนฺนยฺหิตฺวา ธนุํ ปูเรตฺวา อฏฺฐาสิ. ขุรปฺปํ เนว ขิปิตุํ, น โอโรปิตุํ สกฺโกติ, คตฺเตหิ เสทา มุจฺจนฺติ, สรีรํ เวธติ, มุขโต เขโฬ ปตติ, คณฺหิตพฺพคหณํ น ปสฺสติ, อถ นํ สามาวตี ‘‘กึ, มหาราช, กิลมสี’’ติ อาห. ‘‘อาม, เทวิ, กิลมามิ, อวสฺสโย เม โหหี’’ติ. ‘‘สาธุ, มหาราช, ขุรปฺปํ ปถวีมุขํ กโรหี’’ติ. ราชา ตถา อกาสิ. สา ‘‘รญฺโญ หตฺถโต ขุรปฺปํ มุจฺจตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ ขุรปฺปํ มุจฺจิ. ราชา ตํขณญฺเญว อุทเก นิมุชฺชิตฺวา อลฺลวตฺโถ อลฺลเกโส สามาวติยา ปาเทสุ นิปติตฺวา ‘‘ขม, เทวิ, มยฺหํ –

ចំណែកព្រះរាជា (ព្រះបាទឧទេន) តែងតែគង់នៅអស់ប្រាំពីរថ្ងៃៗ ក្នុងកន្លែងគង់នៅរបស់មហេសីមួយអង្គៗ ក្នុងចំណោមមហេសីទាំងបីអង្គ។ ព្រះរាជាកាលយាងទៅកាន់កន្លែងដែលត្រូវទៅ តែងតែកាន់យកពិណឈ្មោះហត្ថិកន្តៈ (ពិណជាទីគាប់ចិត្តនៃដំរី) យាងទៅ។ នាងមាគណ្ឌិយា កាលព្រះរាជាយាងទៅកាន់ប្រាសាទរបស់នាងសាមាវតី បានឱ្យគេលាងចង្កូមពស់ដោយថ្នាំបន្សាបពិស ឱ្យគេដាក់ក្នុងថ្នាំងឫស្សី ឱ្យគេនាំយកកូនពស់វែកខ្មៅមួយក្បាលមក ដាក់ចូលទៅក្នុងខាងក្នុងពិណ ហើយបិទរន្ធពិណដោយកម្រងផ្កា។ កាលព្រះរាជាយាងទៅដល់ប្រាសាទរបស់នាងសាមាវតីនោះ នាងមាគណ្ឌិយាធ្វើជាដើរចុះដើរឡើងនៅទីនោះ ក៏ដកកម្រងផ្កានោះចេញពីរន្ធពិណ។ ពស់នោះក៏ចេញមក ព្រួសខ្យល់ដង្ហើម បើកពពារ ហើយដេកព័ទ្ធនៅលើគ្រែបន្ទំ។ នាងមាគណ្ឌិយានោះក៏ស្រែកសន្ធឹកយ៉ាងខ្លាំងថា «គួរឱ្យខ្ពើមណាស់ ពស់!»។ ព្រះរាជាទ្រង់ទតឃើញពស់ហើយ ក៏ទ្រង់ព្រះក្រោធយ៉ាងខ្លាំងចំពោះនាងសាមាវតី។ នាងសាមាវតីដឹងថាព្រះរាជាទ្រង់ព្រះក្រោធហើយ ក៏បានឱ្យសញ្ញាដល់ស្រីស្នំទាំងប្រាំរយនាក់ថា «ថ្ងៃនេះ ចូរអ្នករាល់គ្នាផ្សាយមេត្តាចិត្តចំពោះព្រះរាជា ដោយការផ្សាយមេត្តាធម៌ចំពោះបុគ្គលជាក់លាក់ចុះ»។ សូម្បីតែនាងសាមាវតីខ្លួនឯង ក៏បានធ្វើដូច្នោះដែរ។ ព្រះរាជាទ្រង់កាន់ធ្នូមានកម្លាំងស្មើនឹងកម្លាំងបុរសមួយពាន់នាក់ យឹតខ្សែធ្នូ ឱ្យនាងសាមាវតីឈរនៅខាងមុខ ឱ្យស្រីស្នំទាំងអស់ឈរតាមលំដាប់ រួចទ្រង់ដាក់ព្រួញដែលលាបដោយថ្នាំពិស យឹតធ្នូចង្អុលតម្រង់ទៅ ហើយទ្រង់ឈរនៅ។ ព្រះអង្គមិនអាចនឹងបាញ់ព្រួញទៅបានឡើយ ហើយក៏មិនអាចនឹងដាក់ចុះបានដែរ ញើសទាំងឡាយហូរចេញពីព្រះកាយ ព្រះវរកាយញាប់ញ័រ ទឹកមាត់ហូរចេញពីព្រះឱស្ឋ ទ្រង់មិនឃើញទីពឹងដែលត្រូវកាន់យកឡើយ។ គ្រានោះ នាងសាមាវតីទូលសួរព្រះរាជាថា «បពិត្រព្រះមហារាជ ព្រះអង្គលំបាកណាស់ឬ?»។ ព្រះរាជាទ្រង់មានព្រះបន្ទូលថា «អើ នាងទេវី បងលំបាកណាស់ ចូរនាងធ្វើជាទីពឹងរបស់បងផងចុះ»។ នាងសាមាវតីទូលថា «បពិត្រព្រះមហារាជ ល្អហើយ សូមព្រះអង្គធ្វើចុងព្រួញឱ្យតម្រង់ទៅរកផែនដីចុះ»។ ព្រះរាជាក៏បានធ្វើដូច្នោះ។ នាងសាមាវតីបានអធិដ្ឋានថា «សូមឱ្យព្រួញរួចចេញពីព្រះហស្តរបស់ព្រះរាជាចុះ»។ ក្នុងខណៈនោះ ព្រួញក៏របូតចេញទៅ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ព្រះរាជាទ្រង់ស្រង់ទឹក (ដូចជាមុជទៅក្នុងទឹក) មានព្រះពស្ត្រសើម មានព្រះកេសាសើម យាងមកក្រាបទាបជើងរបស់នាងសាមាវតី ហើយមានព្រះបន្ទូលថា «ម្នាលនាងទេវី សូមអត់ទោសឱ្យបងផងចុះ–

‘สมฺมุยฺหามิ ปมุยฺหามิ, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา;

สามาวตี มํ ตายสฺสุ, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’’ติ. – อาห;

«បងវង្វេងវង្វាន់ខ្លាំងណាស់ ទិសទាំងពួងក៏ងងឹតសូន្យសុងចំពោះបង ម្នាលនាងសាមាវតី សូមនាងជួយសង្គ្រោះបងផង ហើយចូរនាងធ្វើជាទីពឹងរបស់បងផងចុះ»។

สามาวตี –

នាងសាមាវតី (ក្រាបទូលថា)៖

‘‘มา มํ ตฺวํ สรณํ คจฺฉ, ยมหํ สรณํ คตา;

สรณํ คจฺฉ ตํ พุทฺธํ, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ. –

«សូមព្រះអង្គកុំយកខ្ញុំម្ចាស់ជាទីពឹងឡើយ ខ្ញុំម្ចាស់បានដល់នូវព្រះពុទ្ធអង្គណាជាទីពឹងហើយ សូមព្រះអង្គដល់នូវព្រះពុទ្ធអង្គនោះជាទីពឹងដែរចុះ ហើយសូមព្រះអង្គធ្វើជាទីពឹងរបស់ខ្ញុំម្ចាស់ផងចុះ»។

อาห. ราชา ‘‘เตน หิ ตํ สรณํ คจฺฉามิ สตฺถารญฺจ, วรญฺจ เต ทมฺมี’’ติ อาห. สา ‘‘วโร คหิโต โหตุ, มหาราชา’’ติ อาห. ราชา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สรณํ คนฺตฺวา นิมนฺเตตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา ‘‘สามาวตึ วรํ คณฺหาหี’’ติ อาห. ‘‘สาธุ, มหาราช, อิมํ เม วรํ เทหิ, สตฺถา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ อิธาคจฺฉตุ, ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ อาห. ราชา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิพทฺธํ อิธาคจฺฉถ, สามาวติมิสฺสิกา ‘ธมฺมํ โสสฺสามา’ติ วทนฺตี’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘มหาราช, พุทฺธานํ นาม เอกฏฺฐานํ นิพทฺธํ คนฺตุํ น วฏฺฏติ, มหาชโนปิ ปจฺจาสีสตี’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, ภิกฺขู อาณาเปถา’’ติ. สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อาณาเปสิ. เถโร ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ อาทาย นิพทฺธํ ราชกุลํ คจฺฉติ. ตาปิ เทวีปมุขา อิตฺถิโย เถรํ โภเชตฺวา ธมฺมํ สุณึสุ. สามาวติญฺจ สตฺถา เมตฺตาวิหารีนํ อุปาสิกานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสีติ. เอวํ รญฺโญ ขุรปฺปํ มุญฺจิตุํ อวิสหนภาโว สามาวติยา อุปาสิกาย สมาธิวิปฺผารา อิทฺธีติ[Pg.291]. เอตฺถ จ อเวจฺจปฺปสาเทน วา โอกปฺปนปสาเทน วา รตนตฺตยสรณคมเนน วา รตนตฺตยํ อุปาสตีติ อุปาสิกาติ วุจฺจตีติ.

ព្រះរាជាមានព្រះបន្ទូលថា «បើដូច្នោះ បងសូមដល់នូវនាងផង ដល់នូវព្រះសាស្តាផងជាទីពឹង ហើយបងនឹងផ្តល់ពរដល់នាង»។ នាងសាមាវតីទូលថា «បពិត្រព្រះមហារាជ ល្អហើយ ខ្ញុំម្ចាស់សូមទទួលយកពរនោះ»។ ព្រះរាជាយាងទៅគាល់ព្រះសាស្តា ដល់នូវព្រះអង្គជាទីពឹង និមន្តព្រះអង្គ រួចថ្វាយមហាទានចំពោះព្រះសង្ឃមានព្រះពុទ្ធជាប្រធានអស់ប្រាំពីរថ្ងៃ ហើយមានព្រះបន្ទូលនឹងនាងសាមាវតីថា «ចូរនាងទទួលយកពរចុះ»។ នាងសាមាវតីទូលថា «បពិត្រព្រះមហារាជ ល្អហើយ សូមព្រះអង្គប្រោសប្រទានពរនេះដល់ខ្ញុំម្ចាស់ គឺសូមព្រះសាស្តាទ្រង់យាងមកកាន់ទីនេះ (ព្រះរាជវាំងនេះ) ជាមួយភិក្ខុប្រាំរយអង្គ ដើម្បីខ្ញុំម្ចាស់នឹងបានស្តាប់ធម៌»។ ព្រះរាជាថ្វាយបង្គំព្រះសាស្តាហើយក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន សូមព្រះអង្គនិមន្តមកកាន់ប្រាសាទរបស់នាងសាមាវតីនេះជាប្រចាំ ជាមួយភិក្ខុប្រាំរយអង្គ ព្រោះពួកស្រីស្នំមាននាងសាមាវតីជាប្រធាន តែងនិយាយថា 'ពួកយើងនឹងស្តាប់ធម៌'»។ ព្រះសាស្តាត្រាស់ថា «បពិត្រព្រះមហារាជ ធម្មតាព្រះពុទ្ធទាំងឡាយ មិនគួរយាងទៅកាន់កន្លែងតែមួយជាប្រចាំឡើយ ព្រោះមហាជនទាំងឡាយក៏រង់ចាំការយាងទៅរបស់ព្រះពុទ្ធដែរ»។ ព្រះរាជាក្រាបទូលថា «បពិត្រព្រះអង្គដ៏ចម្រើន បើដូច្នោះ សូមព្រះអង្គបង្គាប់ភិក្ខុទាំងឡាយ (ឱ្យមកជំនួស) ចុះ»។ ព្រះសាស្តាទ្រង់បង្គាប់ព្រះអានន្ទត្ថេរ។ ព្រះថេរៈនាំភិក្ខុប្រាំរយអង្គ យាងទៅកាន់ព្រះរាជវាំងជាប្រចាំ។ ពួកស្រីស្នំទាំងនោះមាននាងសាមាវតីជាប្រធាន ក៏បានវេរចង្ហាន់ថ្វាយព្រះថេរៈ ហើយស្តាប់ធម៌។ ព្រះសាស្តាទ្រង់បានតែងតាំងនាងសាមាវតី ទុកក្នុងតំណែងដ៏ប្រសើរ (ឯតទគ្គៈ) ផ្នែកខាងឧបាសិកាអ្នកមានធម៌គឺមេត្តាជាគ្រឿងនៅ (មេត្តាវិហារី)។ យ៉ាងនេះ ការដែលព្រះរាជាមិនអាចនឹងលែងព្រួញទៅបាន ឈ្មោះថាជាឫទ្ធិផ្សាយទៅនៃសមាធិ (សមាធិវិប្ផារាឥទ្ធិ) របស់ឧបាសិកាសាមាវតី។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងពាក្យថា «ឧបាសិកា» នេះ ស្រីណាចូលទៅជិត (គឺគោរព បម្រើ) នូវព្រះរតនត្រ័យ ដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាមិនញាប់ញ័រ (អវេច្ចប្បសាទ) ឬដោយសេចក្តីជ្រះថ្លាជាគ្រឿងចុះចិត្តជឿ (ឱកប្បនប្បសាទ) ឬដោយការដល់នូវព្រះរតនត្រ័យជាទីពឹង ហេតុនោះ ស្រីនោះទើបឈ្មោះថា «ឧបាសិកា»។

๑๗. อริยิทฺธินิทฺเทเส อริยา อิทฺธีติ เจโตวสิปฺปตฺตานํ ขีณาสวอริยานํเยว สมฺภวโต อริยา อิทฺธีติ วุจฺจตีติ. อิธ ภิกฺขูติ อิมสฺมึ สาสเน ขีณาสโว ภิกฺขุ. อนิฏฺเฐ วตฺถุสฺมินฺติ อารมฺมณปกติยา อมนาเป วตฺถุสฺมึ สตฺเต วา สงฺขาเร วา. เมตฺตาย วา ผรตีติ สตฺโต เจ โหติ, เมตฺตาภาวนาย ผรติ. ธาตุโต วา อุปสํหรตีติ สงฺขาโร เจ โหติ, ‘‘ธาตุมตฺต’’นฺติ ธาตุมนสิการํ อุปสํหรติ. สตฺเตปิ ธาตูปสํหาโร วฏฺฏติ. อสุภาย วา ผรตีติ สตฺโต เจ, อสุภภาวนาย ผรติ. อนิจฺจโต วา อุปสํหรตีติ สงฺขาโร เจ, ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ มนสิการํ อุปสํหรติ. ตทุภยนฺติ ตํ อุภยํ. อุเปกฺขโกติ ฉฬงฺคุเปกฺขาย อุเปกฺขโก. สโตติ สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตา. สมฺปชาโนติ ปญฺญาย สมฺปชานการิตฺตา. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ การณวเสน จกฺขูติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสนสมตฺเถน จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวา. โปราณา ปนาหุ – ‘‘จกฺขุ รูปํ น ปสฺสติ อจิตฺตกตฺตา, จิตฺตํ น ปสฺสติ อจกฺขุกตฺตา, ทฺวารารมฺมณสงฺฆฏฺฏเน ปน ปสาทวตฺถุเกน จิตฺเตน ปสฺสติ. อีทิสี ปเนสา ‘ธนุนา วิชฺฌตี’ติอาทีสุ วิย สสมฺภารกถา นาม โหติ. ตสฺมา จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๕๒). อถ วา จกฺขุนา กรณภูเตน รูปํ ทิสฺวาติ อตฺโถ. เนว สุมโน โหตีติ เคหสิตโสมนสฺสปฏิกฺเขโป, น กิริยภูตาย โสมนสฺสเวทนาย. น ทุมฺมโนติ สพฺพโทมนสฺสปฏิกฺเขโป. อุเปกฺขโก วิหรตีติ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณาปาเถ ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนาการภูตาย ฉสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตนโต ‘‘ฉฬงฺคุเปกฺขา’’ติ ลทฺธนามาย ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย อุเปกฺขโก วิหรติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวาติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

១៧. ក្នុងអរិយឥទ្ធិនិទ្ទេស ពាក្យថា «អរិយឥទ្ធិ» គឺឫទ្ធិរបស់ព្រះអរិយបុគ្គល ព្រោះកើតមានតែចំពោះព្រះអរិយបុគ្គលជាព្រះខីណាស្រព ដែលបានដល់នូវភាពជាអ្នកស្ទាត់ជំនាញក្នុងចិត្តប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបហៅថា «អរិយឥទ្ធិ»។ ពាក្យថា «ភិក្ខុ ក្នុងសាសនានេះ» គឺភិក្ខុជាព្រះខីណាស្រព ក្នុងព្រះសាសនានេះ។ ពាក្យថា «ក្នុងវត្ថុជាទីមិនគាប់ចិត្ត» គឺក្នុងវត្ថុជាអារម្មណ៍ដែលមិនជាទីគាប់ចិត្តដោយសភាវៈ ទោះជាសត្វក្តី សង្ខារក្តី។ ពាក្យថា «ផ្សាយទៅដោយមេត្តា» គឺបើអារម្មណ៍នោះជាសត្វ តែងផ្សាយទៅដោយមេត្តាភាវនា។ ពាក្យថា «ឬបង្អោនទៅដោយភាពជាធាតុ» គឺបើអារម្មណ៍នោះជាសង្ខារ តែងបង្អោនទៅនូវការធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយភាពជាធាតុថា «គ្រាន់តែជាធាតុប៉ុណ្ណោះ»។ សូម្បីតែក្នុងសត្វ ការបង្អោនទៅដោយភាពជាធាតុក៏គួរដែរ។ ពាក្យថា «ឬផ្សាយទៅដោយអសុភៈ» គឺបើអារម្មណ៍នោះជាសត្វ តែងផ្សាយទៅដោយអសុភភាវនា។ ពាក្យថា «ឬបង្អោនទៅដោយភាពមិនទៀង» គឺបើអារម្មណ៍នោះជាសង្ខារ តែងបង្អោនទៅនូវការធ្វើទុកក្នុងចិត្តថា «មិនទៀង»។ ពាក្យថា «ទាំងពីរនោះ» គឺអារម្មណ៍ទាំងពីរនោះ (គឺអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្ត និងមិនជាទីគាប់ចិត្ត)។ ពាក្យថា «ជាអ្នកព្រងើយកន្តើយ» គឺព្រងើយកន្តើយដោយឆឡង្គុបេក្ខា។ ពាក្យថា «អ្នកមានសតិ» គឺព្រោះដល់នូវភាពទូលំទូលាយនៃសតិ។ ពាក្យថា «អ្នកមានសម្បជញ្ញៈ» គឺព្រោះធ្វើការងារដោយដឹងខ្លួនច្បាស់ដោយបញ្ញា។ ពាក្យថា «ឃើញរូបដោយចក្ខុ» គឺឃើញរូបដោយចក្ខុវិញ្ញាណ ដែលអាចឃើញរូបបាន ដែលទទួលបានវោហារថា «ចក្ខុ» ដោយអំណាចនៃហេតុ។ ប៉ុន្តែពួកបុរាណាចារ្យទាំងឡាយពោលថា «ចក្ខុមិនឃើញរូបទេ ព្រោះមិនមែនជាចិត្ត ចិត្តក៏មិនឃើញរូបដែរ ព្រោះមិនមែនជាចក្ខុ ប៉ុន្តែ កាលបើមានការប៉ះទង្គិចគ្នារវាងទ្វារនិងអារម្មណ៍ ចិត្តដែលមានប្រាសាទរូបជាទីអាស្រ័យ តែងឃើញរូប។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យពោលបែបនេះ ឈ្មោះថា សសម្ភារកថា (ពាក្យពោលប្រកបដោយអង្គផ្សំ) ដូចជាពាក្យថា 'បាញ់ដោយធ្នូ' ជាដើម។ ហេតុនោះ ក្នុងពាក្យថា 'ឃើញរូបដោយចក្ខុវិញ្ញាណ' នេះ សេចក្តីនេះទើបជាអត្ថក្នុងទីនេះ»។ មួយម៉្យាងទៀត សេចក្តីថា «ឃើញរូបដោយចក្ខុដែលជាហេតុ»។ ពាក្យថា «មិនត្រេកអរឡើយ» គឺការបដិសេធនូវគេហសិតសោមនស្ស (សោមនស្សអាស្រ័យផ្ទះ) មិនមែនបដិសេធសោមនស្សវេទនាដែលជាកិរិយាចិត្តឡើយ។ ពាក្យថា «មិនតូចចិត្តឡើយ» គឺការបដិសេធនូវទោមនស្សទាំងពួង។ ពាក្យថា «ជាអ្នកព្រងើយកន្តើយគង់នៅ» គឺកាលបើអារម្មណ៍ជាទីគាប់ចិត្តនិងមិនជាទីគាប់ចិត្តមកប៉ះទង្គិច ព្រោះការប្រព្រឹត្តទៅក្នុងទ្វារទាំងប្រាំមួយ ដោយអាការៈមិនលះបង់នូវសភាវៈដ៏បរិសុទ្ធ ទើបជាអ្នកព្រងើយកន្តើយគង់នៅ ដោយតត្រមជ្ឈត្តុបេក្ខា ដែលទទួលបានឈ្មោះថា «ឆឡង្គុបេក្ខា»។ សូម្បីតែក្នុងពាក្យថា «ឮសំឡេងដោយត្រចៀក» ជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

๑๘. กมฺมวิปากชิทฺธินิทฺเทเส สพฺเพสํ ปกฺขีนนฺติ สพฺเพสํ ปกฺขิชาตานํ ฌานาภิญฺญา วินาเยว อากาเสน คมนํ. ตถา สพฺเพสํ เทวานํ อากาสคมนํ ทสฺสนาทีนิ จ. เอกจฺจานํ มนุสฺสานนฺติ ปฐมกปฺปิกานํ มนุสฺสานํ. เอกจฺจานํ วินิปาติกานนฺติ ปิยงฺกรมาตา ปุนพฺพสุมาตา ผุสฺสมิตฺตา [Pg.292] ธมฺมคุตฺตาติเอวมาทีนํ สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาติกานํ อญฺเญสญฺจ เปตานํ นาคสุปณฺณานญฺจ อากาสคมนาทิกํ กมฺมวิปากชา อิทฺธิ.

១៨. ក្នុងកម្មវិបាកជឥទ្ធិនិទ្ទេស ពាក្យថា «នៃពួកសត្វស្លាបទាំងពួង» គឺការហោះទៅលើអាកាសរបស់ពួកសត្វស្លាបទាំងពួង ដោយវៀរចាកឈាននិងអភិញ្ញា ឈ្មោះថា កម្មវិបាកជឥទ្ធិ (ឫទ្ធិកើតអំពីផលនៃកម្ម)។ ដូចគ្នាដែរ ការហោះទៅលើអាកាស និងការមើលឃើញរបស់ដែលបាំងដោយជញ្ជាំងជាដើម របស់ពួកទេវតាទាំងពួង ក៏ឈ្មោះថា កម្មវិបាកជឥទ្ធិ។ ពាក្យថា «របស់មនុស្សពួកខ្លះ» គឺការហោះទៅលើអាកាសជាដើម របស់ពួកមនុស្សក្នុងកប្បដំបូង (បឋមកប្បិកមនុស្ស) ក៏ឈ្មោះថា កម្មវិបាកជឥទ្ធិ។ ពាក្យថា «របស់ពួកវិនិបាតិកៈខ្លះ» គឺការហោះទៅលើអាកាសជាដើម របស់ពួកនាងយក្ខិនីជាវិនិបាតិកៈ មាននាងយក្ខិនីជាម្តាយរបស់បិយង្ករៈ នាងយក្ខិនីជាម្តាយរបស់បុនព្វសុ នាងយក្ខិនីឈ្មោះផុស្សមិត្តា និងនាងយក្ខិនីឈ្មោះធម្មគុត្តាជាដើម ដែលធ្លាក់ចុះចាករូបកាយជាទីរីករាយ និងរបស់ពួកប្រេតដទៃទៀត ព្រមទាំងពួកនាគ និងគ្រុឌទាំងឡាយ ក៏ឈ្មោះថា កម្មវិបាកជឥទ្ធិ។

ปุญฺญวโต อิทฺธินิทฺเทเส ราชาติ ธมฺเมน ปเรสํ รญฺชนโต ราชา. รตนจกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี. เวหาสํ คจฺฉตีติ อจฺจนฺตสํโยคตฺเถ อุปโยควจนํ. จตุรงฺคินิยาติ หตฺถิอสฺสรถปตฺติสงฺขาตจตุองฺควติยา. เสนาติ เตสํ สมูหมตฺตเมว. อนฺตมโสติ เหฏฺฐิมนฺตโต. อสฺสพนฺธา นาม อสฺสานํ รกฺขกา. โคปุริสา นาม คุนฺนํ รกฺขกา. อุปาทายาติ อวิสฺสชฺเชตฺวา. เอวํ เตสํ เวหาสคมนญฺจ ปุญฺญวโต อิทฺธีติ อตฺโถ.

ក្នុងបុញ្ញវន្តឥទ្ធិនិទ្ទេស ពាក្យថា «រាជា» គឺព្រោះធ្វើឱ្យអ្នកដទៃ (ប្រជារាស្ត្រ) ត្រេកអរដោយធម៌ ទើបឈ្មោះថា រាជា។ ព្រះរាជាណាដែលញ៉ាំងរតនចក្រ (កង់កែវ) ឱ្យប្រព្រឹត្តទៅ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា ចក្រពត្តិ។ ពាក្យថា «យាងទៅកាន់អាកាស» គឺឧបយោគវិភត្តិ ក្នុងអត្ថអច្ចន្តសំយោគ។ ពាក្យថា «ប្រកបដោយអង្គបួន» គឺមានអង្គបួន ដែលរាប់ថា ដំរី សេះ រថ និងថ្មើរជើង។ ពាក្យថា «សេនា» គឺគ្រាន់តែជាការប្រជុំគ្នានៃអង្គទាំងបួននោះឯង។ ពាក្យថា «សូម្បីតែ» គឺដោយចំណែកខាងក្រោមបំផុត។ ពួកជនឈ្មោះថា «អស្សពន្ធ» គឺអ្នកថែរក្សាសេះទាំងឡាយ។ ពួកជនឈ្មោះថា «គោបុរិសៈ» គឺអ្នកថែរក្សាគោទាំងឡាយ។ ពាក្យថា «កាន់យក» គឺមិនលះបង់ចោល។ សេចក្តីថា ការហោះទៅលើអាកាសរបស់ពួកដំរី សេះ ជាដើមទាំងនោះ ដោយវិធីដែលពោលមកនេះ ឈ្មោះថា បុញ្ញវន្តឥទ្ធិ (ឫទ្ធិរបស់អ្នកមានបុណ្យ)។

โชติกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธีติ โชติโก นาม ปุพฺเพ ปจฺเจกพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ราชคหนคเร เสฏฺฐิ. ตสฺส กิร ชาตทิวเส สกลนคเร สพฺพาวุธานิ ชลึสุ, สพฺเพสํ กายารุฬฺหานิ อาภรณานิปิ ปชฺชลิตานิ วิย โอภาสํ มุญฺจึสุ, นครํ เอกปชฺโชตํ อโหสิ. อถสฺส นามคฺคหณทิวเส สกลนครสฺส เอกโชติภูตตฺตา โชติโกติ นามํ กรึสุ. อถสฺส วยปฺปตฺตกาเล เคหกรณตฺถาย ภูมิตเล โสธิยมาเน สกฺโก เทวราชา อาคนฺตฺวา โสฬสกรีสมตฺเต ฐาเน ปถวึ ภินฺทิตฺวา สตฺตรตนมยํ สตฺตภูมิกํ ปาสาทํ อุฏฺฐาเปสิ, ปาสาทํ ปริกฺขิปิตฺวา สตฺตรตนมเย สตฺตทฺวารโกฏฺฐกยุตฺเต สตฺตปากาเร อุฏฺฐาเปสิ, ปาการปริยนฺเต จตุสฏฺฐิ กปฺปรุกฺเข อุฏฺฐาเปสิ, ปาสาทสฺส จตูสุ กณฺเณสุ โยชนิกติคาวุติกทฺวิคาวุติกเอกคาวุติกา จตสฺโส นิธิกุมฺภิโย อุฏฺฐาเปสิ. ปาสาทสฺส จตูสุ กณฺเณสุ ตรุณตาลกฺขนฺธปฺปมาณา จตสฺโส สุวณฺณมยา อุจฺฉุยฏฺฐิโย นิพฺพตฺตึสุ. ตาสํ มณิมยานิ ปตฺตานิ สุวณฺณมยานิ ปพฺพานิ อเหสุํ. สตฺตสุ ทฺวารโกฏฺฐเกสุ เอเกกสฺมึ เอกทฺวิติจตุปญฺจฉสตฺตยกฺขสหสฺสปริวารา สตฺต ยกฺขา อารกฺขํ คณฺหึสุ.

ពាក្យថា «ឫទ្ធិរបស់អ្នកមានបុណ្យរបស់ជោតិកគហបតី» សេចក្តីថា ជនឈ្មោះថា ជោតិកៈ គឺជាសេដ្ឋីក្នុងក្រុងរាជគ្រឹះ ដែលបានធ្វើអធិការ (ការធ្វើបុណ្យគួរដល់ការប្រាថ្នា) ចំពោះព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយក្នុងជាតិមុន។ ឮថា ក្នុងថ្ងៃដែលសេដ្ឋីនោះកើត គ្រឿងសស្ត្រាវុធទាំងពួងក្នុងក្រុងទាំងមូល ក៏ភ្លឺរន្ទាលឡើង។ សូម្បីតែគ្រឿងអលង្ការដែលពាក់នៅលើរាងកាយរបស់មនុស្សទាំងពួង ក៏បញ្ចេញពន្លឺភ្លឺរន្ទាលហាក់ដូចជាឆេះរោលរាល។ ក្រុងរាជគ្រឹះទាំងមូល ក៏មានពន្លឺតែមួយភ្លឺរន្ទាល។ គ្រានោះ ក្នុងថ្ងៃដាក់ឈ្មោះរបស់កុមារនោះ ព្រោះក្រុងទាំងមូលមានពន្លឺតែមួយភ្លឺរន្ទាល ទើបគេដាក់ឈ្មោះថា «ជោតិកៈ»។ ក្រោយមក កាលជោតិកៈនោះចម្រើនវ័យឡើង កាលគេកំពុងកាប់ឆ្ការសម្អាតផ្ទៃដីដើម្បីសង់ផ្ទះ ព្រះឥន្ទ្រជាស្តេចទេវតា ក៏យាងមក ទ្រង់ទម្លាយផែនដីត្រង់កន្លែងដែលមានទំហំប្រមាណដប់ប្រាំមួយករីសៈ ហើយញ៉ាំងប្រាសាទប្រាំពីរជាន់ ដែលធ្វើដោយរតនៈប្រាំពីរប្រការ ឱ្យកើតឡើង។ ទ្រង់ញ៉ាំងកំពែងប្រាំពីរជាន់ ដែលធ្វើដោយរតនៈប្រាំពីរប្រការ ប្រកបដោយខ្លោងទ្វារប្រាំពីរ ឱ្យកើតឡើងព័ទ្ធជុំវិញប្រាសាទ។ ទ្រង់ញ៉ាំងដើមកប្បព្រឹក្សហុកសិបបួនដើម ឱ្យកើតឡើងនៅជុំវិញកំពែង។ ទ្រង់ញ៉ាំងឆ្នាំងកំណប់ទ្រព្យបួន ដែលមានទំហំមួយយោជន៍ បីគាវុត ពីរគាវុត និងមួយគាវុត ឱ្យកើតឡើងនៅជ្រុងទាំងបួននៃប្រាសាទ។ នៅជ្រុងទាំងបួននៃប្រាសាទ មានដើមអំពៅមាសបួនដើម មានទំហំប៉ុនដើមត្នោតខ្ចី កើតឡើងហើយ។ ស្លឹកនៃដើមអំពៅទាំងនោះធ្វើដោយកែវមណី ថ្នាំងធ្វើដោយមាស។ ក្នុងខ្លោងទ្វារទាំងប្រាំពីរនោះ យក្សប្រាំពីរពួក ដែលមានយក្សជាបរិវារមួយពាន់ ពីរពាន់ បីពាន់ បួនពាន់ ប្រាំពាន់ ប្រាំមួយពាន់ និងប្រាំពីរពាន់ តាមលំដាប់ បានឈរយាមល្បាត។

พิมฺพิสารมหาราชา ปาสาทาทีนํ อุฏฺฐานํ สุตฺวา เสฏฺฐิฉตฺตํ ปหิณิ. โส โชติกเสฏฺฐีติ สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ หุตฺวา อุตฺตรกุรุโต เทวตาหิ อาเนตฺวา สิริคพฺเภ นิสีทาปิตาย เอกญฺจ ตณฺฑุลนาฬึ ตโย จ โชติปาสาเณ คเหตฺวา อาคตาย ภริยาย สทฺธึ ตสฺมึ ปาสาเท มหาสมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต วสิ. เตสํ ยาวชีวํ ตาย เอกตณฺฑุลนาฬิยา [Pg.293] ภตฺตํ ปโหสิ. สเจ กิร เต สกฏสตมฺปิ ตณฺฑุลานํ ปูเรตุกามา โหนฺติ, สา ตณฺฑุลนาฬิเยว หุตฺวา ติฏฺฐติ. ภตฺตปจนกาเล ตณฺฑุเล อุกฺขลิยํ ปกฺขิปิตฺวา เตสํ ปาสาณานํ อุปริ ฐเปนฺติ. ปาสาณา ตาวเทว ปชฺชลิตฺวา ภตฺเต ปกฺกมตฺเต นิพฺพายนฺติ. เตเนว สญฺญาเณน ภตฺตสฺส ปกฺกภาวํ ชานนฺติ. สูเปยฺยาทิปจนกาเลปิ เอเสว นโย. เอวํ เตสํ โชติปาสาเณหิ อาหาโร ปจฺจติ, มณิอาโลเกน วสนฺติ. อคฺคิสฺส วา ทีปสฺส วา โอภาสเมว น ชานึสุ. โชติกสฺส กิร เอวรูปา สมฺปตฺตีติ สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ อโหสิ. มหาชโน ยานาทีหิ ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉติ. โชติกเสฏฺฐิ อาคตาคตานํ อุตฺตรกุรุตณฺฑุลานํ ภตฺตํ ทาเปติ, ‘‘กปฺปรุกฺเขหิ วตฺถาภรณานิ คณฺหนฺตู’’ติ อาณาเปติ, ‘‘คาวุติกนิธิกุมฺภิยา มุขํ วิวราเปตฺวา ยาปนมตฺตํ คณฺหนฺตู’’ติ อาณาเปติ. สกลชมฺพุทีปวาสิเกสุ ธนํ คเหตฺวา คจฺฉนฺเตสุ นิธิกุมฺภิยา องฺคุลมตฺตมฺปิ อูนํ นาโหสีติ อยมสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ.

ព្រះបាទពិម្ពិសារមហារាជ ទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ការកើតឡើងនៃប្រាសាទជាដើមហើយ ក៏បានបញ្ជូនឆត្រសម្រាប់សេដ្ឋីទៅឲ្យ។ សេដ្ឋីនោះមានឈ្មោះល្បីល្បាញពេញសកលជម្ពូទ្វីបថា «ជោតិកសេដ្ឋី» បានរស់នៅសោយនូវមហាសម្បត្តិក្នុងប្រាសាទនោះ ជាមួយភរិយាដែលពួកទេវតានាំមកអំពីឧត្តរកុរុទ្វីប ហើយឲ្យអង្គុយនៅក្នុងសិរីគភ៌ ដែលនាងបានកាន់យកនូវអង្ករមួយនាឡិ និងថ្មជោតិបីដុំមកជាមួយផង។ ភត្តដែលកើតអំពីអង្ករមួយនាឡិនោះ បានគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់ពួកគាត់អស់មួយជីវិត។ ឮថា ប្រសិនបើពួកគាត់ចង់បំពេញរទេះសូម្បីមួយរយគ្រឿងដោយអង្ករទាំងឡាយ អង្ករនោះក៏នៅតែជាអង្ករមួយនាឡិដដែល។ ក្នុងពេលដាំបាយ ពួកគាត់ដាក់អង្ករទៅក្នុងឆ្នាំង ហើយដាក់ឆ្នាំងនោះពីលើថ្មទាំងឡាយនោះ។ ក្នុងខណៈនោះឯង ថ្មទាំងឡាយក៏ឆេះឡើង លុះកាលបាយឆ្អិនល្មមហើយ ក៏រលត់ទៅវិញ។ ពួកគាត់ដឹងថាបាយឆ្អិន ដោយសញ្ញាសម្គាល់នោះឯង។ សូម្បីក្នុងពេលស្លសម្លជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។ អាហាររបស់ពួកគាត់ត្រូវបានដាំស្លដោយថ្មជោតិយ៉ាងនេះ ពួកគាត់រស់នៅដោយពន្លឺនៃកែវមណី។ ពួកគាត់មិនដែលស្គាល់នូវពន្លឺនៃភ្លើង ឬពន្លឺនៃចង្កៀងឡើយ។ ឮថា សេចក្តីល្បីល្បាញថា «សម្បត្តិមានសភាពយ៉ាងនេះ កើតមានដល់ជោតិកសេដ្ឋី» បានផ្សព្វផ្សាយទៅពេញសកលជម្ពូទ្វីប។ មហាជនបានធ្វើដំណើរមកដោយយានជាដើមដើម្បីមើល។ ជោតិកសេដ្ឋីបានចាត់ចែងឲ្យប្រគេនភត្តដែលធ្វើពីអង្ករឧត្តរកុរុទ្វីប ដល់ពួកមនុស្សដែលមកហើយៗ ហើយបង្គាប់ថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយកាន់យកនូវសម្លៀកបំពាក់ និងគ្រឿងអលង្ការពីដើមកប្បព្រឹក្សចុះ» ហើយបង្គាប់ថា «ចូរឲ្យបើកមាត់ពាងកំណប់ទំហំមួយគាវុត ហើយឲ្យពួកគេកាន់យកនូវទ្រព្យត្រឹមតែល្មមចិញ្ចឹមជីវិតចុះ»។ កាលបើពួកអ្នករស់នៅក្នុងសកលជម្ពូទ្វីបកាន់យកទ្រព្យទៅហើយ កំណប់ទ្រព្យនោះមិនបានស្រកចុះសូម្បីតែមួយធ្នាប់ឡើយ នេះជាឫទ្ធិរបស់អ្នកមានបុណ្យរបស់សេដ្ឋីនោះ។

ชฏิลสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธีติ ชฏิโล นาม กสฺสปสฺส ภควโต ธาตุเจติเย กตาธิกาโร ตกฺกสิลายํ เสฏฺฐิ. ตสฺส กิร มาตา พาราณสิยํ เสฏฺฐิธีตา อภิรูปา อโหสิ. ตํ ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกกาเล อารกฺขนตฺถาย สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริตเล วาสยึสุ. ตํ เอกทิวสํ วาตปานํ วิวริตฺวา พหิ โอโลกิยมานํ อากาเสน คจฺฉนฺโต วิชฺชาธโร ทิสฺวา อุปฺปนฺนสิเนโห วาตปาเนน ปวิสิตฺวา ตาย สทฺธึ สนฺถวมกาสิ. สา เตน คพฺภํ คณฺหิ. อถ นํ ทาสี ทิสฺวา ‘‘อมฺม, กึ อิท’’นฺติ วตฺวา ‘‘โหตุ, กสฺสจิ มา อาจิกฺขี’’ติ วุตฺตา ภเยน ตุณฺหี อโหสิ. สาปิ ทสเม มาเส ปุตฺตํ วิชายิตฺวา นวภาชนํ อาหราเปตฺวา ตตฺถ ตํ ทารกํ นิปชฺชาเปตฺวา ตํ ภาชนํ ปิทหิตฺวา อุปริ ปุปฺผทามานิ ฐเปตฺวา ‘‘อิมํ สีเสน อุกฺขิปิตฺวา คนฺตฺวา คงฺคาย วิสฺสชฺเชหิ, ‘กึ อิท’นฺติ จ ปุฏฺฐา ‘อยฺยาย เม พลิกมฺม’นฺติ วเทยฺยาสี’’ติ ทาสึ อาณาเปสิ. สา ตถา อกาสิ. เหฏฺฐาคงฺคายปิ ทฺเว อิตฺถิโย นฺหายมานา ตํ ภาชนํ อุทเกน อาหริยมานํ ทิสฺวา เอกา ‘‘มยฺเหตํ ภาชน’’นฺติ อาห. เอกา ‘‘ยํ เอตสฺส อนฺโต, ตํ มยฺห’’นฺติ วตฺวา ภาชเน สมฺปตฺเต ตํ อาทาย ถเล ฐเปตฺวา วิวริตฺวา [Pg.294] ทารกํ ทิสฺวา เอกา ‘‘มม ภาชน’’นฺติ วุตฺตตฺตา ‘‘ทารโก มเมว โหตี’’ติ อาห. เอกา ‘‘ยํ ภาชนสฺส อนฺโต, ตํ มมา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘มม ทารโก’’ติ อาห. ตา วิวทมานา วินิจฺฉยํ คนฺตฺวา อมจฺเจสุ วินิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺเตสุ รญฺโญ สนฺติกํ อคมํสุ. ราชา ตาสํ วจนํ สุตฺวา ‘‘ตฺวํ ทารกํ คณฺห, ตฺวํ ภาชน’’นฺติ อาห. ยาย ปน ทารโก ลทฺโธ, สา มหากจฺจายนตฺเถรสฺส อุปฏฺฐายิกา โหติ. สา ตํ ทารกํ ‘‘เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพาเชสฺสามี’’ติ โปเสสิ. ตสฺส ชาตทิวเส คพฺภมลสฺส โธวิตฺวา อนปนีตตฺตา เกสา ชฏิตา หุตฺวา อฏฺฐํสุ. เตนสฺส ชฏิโลเตว นามํ อกํสุ.

ពាក្យថា «ឫទ្ធិរបស់អ្នកមានបុណ្យគឺជដិលគហបតី» សេចក្តីថា ជនឈ្មោះថា ជដិល គឺជាសេដ្ឋីក្នុងក្រុងតក្កសិលា ដែលបានធ្វើអធិការក្នុងព្រះធាតុចេតិយរបស់ព្រះកស្សបភគវន្ត។ ឮថា មាតារបស់ជដិលនោះ គឺជាកូនស្រីសេដ្ឋីក្នុងក្រុងពារាណសី មានរូបឆោមស្រស់ស្អាតក្រៃលែង។ ពួកញាតិបានឲ្យនាងរស់នៅលើជាន់ខាងលើបង្អស់នៃប្រាសាទ ៧ ជាន់ ដើម្បីការពារ ក្នុងកាលដែលនាងមានអាយុប្រមាណ ១៥-១៦ ឆ្នាំ។ ថ្ងៃមួយ វិជ្ជាធរម្នាក់ហោះទៅតាមអាកាស បានឃើញនាងកំពុងបើកបង្អួចសម្លឹងមើលទៅខាងក្រៅ ក៏កើតសេចក្តីស្នេហា ហើយបានចូលទៅតាមបង្អួច រួចរួមសង្វាសជាមួយនាង។ នាងក៏ទ្រទ្រង់គភ៌ព្រោះតែការរួមសង្វាសនោះ។ លំដាប់នោះ នាងទាសីបានឃើញនាង ក៏សួរថា «អ្នកនាង តើនេះជាអ្វី?» កាលបើនាងម្ចាស់ប្រាប់ថា «អើ! មិនអីទេ ចូរកុំប្រាប់រឿងនេះដល់អ្នកណាឡើយ» នាងទាសីក៏នៅស្ងៀមព្រោះតែសេចក្តីខ្លាច។ នាងនោះ លុះដល់ខែទី ១០ ក៏ប្រសូតបានកូនប្រុសមួយ ហើយបានបញ្ជាឲ្យគេយកក្អមថ្មីមួយមក ឲ្យកូនតូចនោះដេកក្នុងក្អមនោះ រួចបិទក្អមនោះ ហើយដាក់កម្រងផ្កាពីលើ រួចបង្គាប់នាងទាសីថា «ចូរឯងទូលក្អមនេះលើក្បាល យកទៅបណ្តែតចោលក្នុងទន្លេគង្គាទៅ ប្រសិនបើមានគេសួរថា 'តើនេះជាអ្វី?' ចូរឯងប្រាប់គេថា 'នេះជាពលិកម្មរបស់នាងម្ចាស់ខ្ញុំ'»។ នាងទាសីក៏បានធ្វើដូច្នោះ។ សូម្បីនៅផ្នែកខាងក្រោមនៃទន្លេគង្គា មានស្រីពីរនាក់កំពុងងូតទឹក បានឃើញក្អមនោះអណ្តែតមកតាមទឹក ស្រីម្នាក់ក៏និយាយថា «ក្អមនោះជារបស់ខ្ញុំ»។ ស្រីម្នាក់ទៀតនិយាយថា «របស់ណាដែលនៅក្នុងក្អមនោះ របស់នោះជារបស់ខ្ញុំ» លុះក្អមនោះអណ្តែតមកដល់ ពួកនាងក៏ស្រង់យកមកដាក់លើគោក បើកមើលទៅឃើញកូនតូច ស្រីម្នាក់ក៏និយាយថា «ព្រោះតែខ្ញុំនិយាយថា ក្អមជារបស់ខ្ញុំ ដូច្នេះកូនតូចនេះត្រូវតែជារបស់ខ្ញុំ»។ ស្រីម្នាក់ទៀតនិយាយថា «ព្រោះតែខ្ញុំនិយាយថា របស់នៅក្នុងក្អមជារបស់ខ្ញុំ ដូច្នេះកូនតូចនេះជាកូនរបស់ខ្ញុំ»។ នាងទាំងពីរនាក់ឈ្លោះប្រកែកគ្នា ក៏ទៅកាន់សាលាកាត់ក្តី កាលពួកអាមាត្យមិនអាចកាត់ក្តីបាន ក៏នាំគ្នាទៅគាល់ព្រះរាជា។ ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ពាក្យរបស់នាងទាំងពីរហើយ ទ្រង់មានព្រះរាជឱង្ការថា «នាងឯងចូរយកកូនតូចទៅ ចំណែកនាងឯងចូរយកក្អមទៅ»។ ឯស្រីដែលបានកូនតូចនោះ នាងគឺជាឧបាសិកាឧបដ្ឋាករបស់ព្រះមហាកច្ចាយនត្ថេរ។ នាងបានចិញ្ចឹមកូនតូចនោះដោយគិតថា «អាត្មាអញនឹងឲ្យកូននេះបួសក្នុងសំណាក់ព្រះថេរៈ»។ ក្នុងថ្ងៃដែលកូននោះកើតមក ព្រោះតែមិនបានលាងជម្រះកម្អែលគភ៌ឲ្យស្អាតល្អ សក់ទាំងឡាយក៏ជំពាក់គ្នាជំពូន (ដូចជាជដា)។ ព្រោះហេតុនោះ ពួកញាតិទើបដាក់ឈ្មោះឲ្យកូននោះថា «ជដិល» តែម្តងទៅ។

ตสฺส ปทสา วิจรณกาเล เถโร ตํ เคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อุปาสิกา เถรํ นิสีทาเปตฺวา อาหารมทาสิ. เถโร ทารกํ ทิสฺวา ‘‘อุปาสิเก, ทารโก เต ลทฺโธ’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, ภนฺเต, อิมาหํ ตุมฺหากํ สนฺติเก ปพฺพาเชสฺสนฺติ โปเสสิ’’นฺติ อาห. เถโร ‘‘สาธู’’ติ ตํ อาทาย คจฺฉนฺโต ‘‘อตฺถิ นุ โข อิมสฺส คิหิสมฺปตฺตึ อนุภวิตุํ ปุญฺญกมฺม’’นฺติ โอโลเกนฺโต ‘‘มหาปุญฺโญ สตฺโต มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสติ, ทหโร เอว จ ตาว, ญาณมฺปิ ตาวสฺส ปริปากํ น คจฺฉตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ อาทาย ตกฺกสิลายํ เอกสฺส อุปฏฺฐากสฺส เคหํ อคมาสิ. โส เถรํ วนฺทิตฺวา ฐิโต ทารกํ ทิสฺวา ‘‘ทารโก, ภนฺเต, ลทฺโธ’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, อุปาสก, ปพฺพชิสฺสติ, ทหโร ตาว ตว สนฺติเก โหตู’’ติ. โส ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ตํ ปุตฺตฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ปฏิชคฺคิ. ตสฺส ปน เคเห ทฺวาทส วสฺสานิ ภณฺฑกํ อุสฺสนฺนํ โหติ. โส คามนฺตรํ คจฺฉนฺโต สพฺพมฺปิ ตํ ภณฺฑกํ อาปณํ อาหริตฺวา ตสฺส ตสฺส ภณฺฑกสฺส มูลํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘อิทญฺจิทญฺจ เอตฺตกํ นาม ธนํ คเหตฺวา ทเทยฺยาสี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ.

ក្នុងកាលដែលក្មេងនោះអាចដើរដោយជើងបាន ព្រះថេរៈបាននិមន្តទៅកាន់ផ្ទះនោះដើម្បីបិណ្ឌបាត។ ឧបាសិកាបានញ៉ាំងព្រះថេរៈឲ្យគង់ រួចហើយបានប្រគេនចង្ហាន់។ ព្រះថេរៈបានឃើញក្មេងតូចនោះ ក៏សួរថា «ម្នាលឧបាសិកា នាងបានកូនតូចនេះមកឬ?»។ នាងទូលថា «ករុណា លោកម្ចាស់ ខ្ញុំម្ចាស់ចិញ្ចឹមក្មេងនេះដោយគិតថា នឹងឲ្យបួសក្នុងសំណាក់របស់ព្រះតេជព្រះគុណ»។ ព្រះថេរៈទទួលថា «ល្អហើយ» រួចហើយនាំក្មេងនោះដើរទៅ ពិចារណាមើលថា «តើក្មេងនេះមានបុណ្យកម្មដើម្បីសោយនូវគិហិសម្បត្តិដែរឬទេ?» កាលបើដឹងថា «សត្វនេះមានបុណ្យច្រើន នឹងបានសោយនូវមហាសម្បត្តិ តែឥឡូវនេះគេនៅក្មេងណាស់ សូម្បីតែប្រាជ្ញាស្មារតីរបស់គេក៏មិនទាន់ចាស់ក្លាដែរ» ទើបគិតហើយ ក៏នាំក្មេងនោះទៅកាន់ផ្ទះរបស់ឧបដ្ឋាកម្នាក់ក្នុងក្រុងតក្កសិលា។ ឧបដ្ឋាកនោះថ្វាយបង្គំព្រះថេរៈហើយឈរនៅ ឃើញក្មេងតូច ក៏សួរថា «បពិត្រលោកម្ចាស់ លោកម្ចាស់បានកូនតូចមកឬ?»។ ព្រះថេរៈតបថា «អើ ឧបាសក ក្មេងនេះនឹងបួស តែឥឡូវនេះគេនៅក្មេងណាស់ ចូរឲ្យគេនៅក្នុងសំណាក់របស់អ្នកសិនចុះ»។ ឧបាសកនោះទទួលថា «ករុណា លោកម្ចាស់» ហើយបានតម្កល់ក្មេងនោះទុកក្នុងឋានៈជាកូន រួចចិញ្ចឹមបីបាច់ថែរក្សា។ ក៏ប៉ុន្តែ ក្នុងផ្ទះរបស់ឧបាសកនោះ ទំនិញទាំងឡាយបានគរគោកអស់រយៈពេល ១២ ឆ្នាំ។ ថ្ងៃមួយ កាលឧបាសកនោះនឹងទៅកាន់ភូមិដទៃ បាននាំយកទំនិញទាំងអស់នោះទៅកាន់ផ្សារ ហើយប្រាប់តម្លៃនៃទំនិញនោះៗ រួចបង្គាប់ក្មេងនោះថា «ចូរឯងទទួលយកប្រាក់ចំនួនប៉ុណ្ណេះៗ សម្រាប់របស់នេះៗ ហើយសឹមលក់ឲ្យគេ» និយាយរួចក៏ចេញទៅ។

ตํ ทิวสํ นครปริคฺคาหิกา เทวตา อนฺตมโส ชีรกมริจมตฺตเกนาปิ อตฺถิเก ตสฺเสว อาปณาภิมุเข กรึสุ. โส ทฺวาทส วสฺสานิ อุสฺสนฺนภณฺฑกํ เอกทิวเสเนว วิกฺกิณิ. กุฏุมฺพิโก อาคนฺตฺวา อาปเณ กิญฺจิ อทิสฺวา ‘‘สพฺพํ เต, ตาต, ภณฺฑกํ นาสิต’’นฺติ อาห. ‘‘น นาสิตํ, ตาต, สพฺพํ ตุมฺเหหิ วุตฺตนเยน วิกฺกิณิตํ, อิทํ อสุกสฺส มูลํ, อิทํ อสุกสฺส [Pg.295] มูล’’นฺติ สพฺพมูลํ ตสฺเสว อปฺเปสิ. กุฏุมฺพิโก ปสีทิตฺวา ‘‘อนคฺโฆ ปุริโส ยตฺถ กตฺถจิ ชีวิตุํ สมตฺโถ’’ติ อตฺตโน วยปฺปตฺตํ ธีตรํ ตสฺส ทตฺวา ‘‘เคหมสฺส กโรถา’’ติ ปุริเส อาณาเปตฺวา นิฏฺฐิเต เคเห ‘‘คจฺฉถ ตุมฺเห, อตฺตโน เคเห วสถา’’ติ อาห. อถสฺส เคหปวิสนกาเล เอเกน ปาเทน อุมฺมาเร อกฺกนฺตมตฺเต เคหสฺส ปจฺฉิมภาเค ภูมิฏฺฐาเน อสีติหตฺโถ สุวณฺณปพฺพโต อุฏฺฐหิ. ราชา กิร ชฏิลสฺส เคเห ภูมึ ภินฺทิตฺวา สุวณฺณปพฺพโต อุฏฺฐิโตติ สุตฺวา ตสฺส เสฏฺฐิฉตฺตํ เปเสสิ. โส ชฏิลเสฏฺฐิ นาม อโหสีติ อยมสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ.

ក្នុងថ្ងៃនោះ ពួកទេវតាដែលថែរក្សាក្រុង បានធ្វើឲ្យពួកមនុស្សដែលត្រូវការសូម្បីតែគ្រឿងទេសបន្តិចបន្តួច ដូចជាជីវ៉ានិងម្ទេសជាដើម បែរមុខតម្រង់ទៅរកតែហាងរបស់ក្មេងនោះឯង។ ក្មេងនោះបានលក់ទំនិញដែលគរទុកអស់ ១២ ឆ្នាំនោះ អស់រលីងក្នុងរយៈពេលតែមួយថ្ងៃប៉ុណ្ណោះ។ គហបតីត្រឡប់មកវិញ មិនឃើញមានទំនិញអ្វីសោះក្នុងហាង ក៏សួរថា «កូនសម្លាញ់ តើឯងធ្វើឲ្យខូចខាតទំនិញទាំងអស់ហើយឬ?»។ ក្មេងនោះតបថា «មិនបានធ្វើឲ្យខូចខាតទេពុក ខ្ញុំបានលក់អស់ហើយតាមវិធីដែលពុកបានប្រាប់ នេះជាប្រាក់ថ្លៃរបស់នេះ នេះជាប្រាក់ថ្លៃរបស់នោះ» ហើយបានប្រគល់ប្រាក់ទាំងអស់នោះទៅឲ្យគាត់។ គហបតីនោះមានចិត្តជ្រះថ្លា គិតថា «បុរសនេះមានតម្លៃរកអ្វីប្រៀបមិនបាន គេអាចរស់នៅទីណាក៏បានដែរ» ក៏បានលើកកូនស្រីដែលចំរើនវ័យហើយឲ្យទៅគេ រួចបង្គាប់ពួកបុរសបម្រើថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយសង់ផ្ទះឲ្យគេចុះ» លុះសង់ផ្ទះរួចរាល់ហើយ ក៏និយាយថា «ចូរអ្នកទាំងឡាយទៅចុះ ចូរទៅរស់នៅក្នុងផ្ទះរបស់ខ្លួនចុះ»។ លំដាប់នោះ ក្នុងខណៈដែលគេឈានជើងម្ខាងជាន់លើធ្នឹមទ្វារដើម្បីចូលផ្ទះ ភ្នំមាសកម្ពស់ ៨០ ហត្ថ ក៏បានផុសឡើងអំពីដីនៅផ្នែកខាងក្រោយផ្ទះ។ ឮថា ព្រះរាជាទ្រង់ព្រះសណ្ដាប់ថា មានភ្នំមាសផុសធ្លាយចេញពីដីក្នុងផ្ទះរបស់ជដិល ក៏បានបញ្ជូនឆត្រសម្រាប់សេដ្ឋីទៅឲ្យគេ។ គេក៏បានក្លាយជាសេដ្ឋីមានឈ្មោះថា «ជដិលសេដ្ឋី» នេះជាឫទ្ធិរបស់អ្នកមានបុណ្យរបស់សេដ្ឋីនោះ។

เมณฺฑกสฺส เสฏฺฐิสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธีติ (มหาว. ๒๙๖) เมณฺฑโก นาม วิปสฺสิมฺหิ ภควติ กตาธิกาโร มคธรฏฺเฐ ภทฺทิยนคเร เสฏฺฐิ. ตสฺส กิร ปจฺฉิมเคเห อฏฺฐกรีสมตฺเต ฐาเน หตฺถิอสฺสอุสภปฺปมาณา สุวณฺณเมณฺฑกา ปถวึ ภินฺทิตฺวา ปิฏฺฐิยา ปิฏฺฐึ ปหรมานา อุฏฺฐหึสุ, เตสํ มุเขสุ ปญฺจวณฺณานํ สุตฺตานํ เคณฺฑุกา ปกฺขิตฺตา โหนฺติ. สปฺปิเตลมธุผาณิตาทีหิ จ วตฺถจฺฉาทนหิรญฺญสุวณฺณาทีหิ จ อตฺเถ สติ เตสํ มุขโต เคณฺฑุกํ อปเนนฺติ. เอกสฺสปิ เมณฺฑกสฺส มุขโต สกลชมฺพุทีปวาสีนํ ปโหนกํ สปฺปิเตลมธุผาณิตวตฺถจฺฉาทนหิรญฺญสุวณฺณํ นิกฺขมติ. ตโต ปฏฺฐาเยส เมณฺฑกเสฏฺฐีติ ปญฺญายีติ อยมสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ.

ពាក្យថា «ឫទ្ធិរបស់អ្នកមានបុណ្យគឺមេណ្ឌកសេដ្ឋី» សេចក្តីថា ជនឈ្មោះថា មេណ្ឌកៈ គឺជាសេដ្ឋីក្នុងក្រុងភទ្ទិយៈ ក្នុងដែនមគធៈ ដែលបានធ្វើអធិការក្នុងព្រះវិបស្សីភគវន្ត។ ឮថា នៅផ្នែកខាងក្រោយផ្ទះរបស់សេដ្ឋីនោះ លើផ្ទៃដីប្រមាណ ៨ ករីស មានរូបពពែមាសទាំងឡាយដែលមានទំហំប៉ុនដំរី សេះ និងគោឧសភៈ បានផុសធ្លាយចេញពីដី បែរខ្នងទង្គិចគ្នាទៅវិញទៅមក ក្នុងមាត់នៃរូបពពែមាសទាំងនោះ មានដុំអំបោះប្រាំពណ៌ញាត់ទុកនៅ។ កាលបើមានសេចក្តីត្រូវការដោយទឹកដោះថ្លា ប្រេង ទឹកឃ្មុំ ទឹកអំពៅជាដើម និងសម្លៀកបំពាក់ គ្រឿងអលង្ការ ប្រាក់ មាសជាដើម ពួកគាត់ក៏ដកដុំអំបោះចេញពីមាត់របស់រូបពពែទាំងនោះ។ សូម្បីតែចេញពីមាត់នៃរូបពពែតែមួយ ក៏មានទឹកដោះថ្លា ប្រេង ទឹកឃ្មុំ ទឹកអំពៅ សម្លៀកបំពាក់ គ្រឿងអលង្ការ ប្រាក់ និងមាស ហូរចេញមកគ្រប់គ្រាន់សម្រាប់មនុស្សរស់នៅក្នុងសកលជម្ពូទ្វីបទាំងមូល។ ចាប់តាំងពីពេលនោះមក សេដ្ឋីនោះក៏ល្បីឈ្មោះថា «មេណ្ឌកសេដ្ឋី» នេះជាឫទ្ធិរបស់អ្នកមានបុណ្យរបស់សេដ្ឋីនោះ។

โฆสิตสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธีติ โฆสิโต (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๖๐-๒๖๑) นาม ปจฺเจกสมฺพุทฺเธ กตาธิกาโร สกฺกรฏฺเฐ โกสมฺพิยํ เสฏฺฐิ. โส กิร เทวโลกโต จวิตฺวา โกสมฺพิยํ นครโสภินิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ. สา ตํ วิชาตทิวเส สุปฺเป สยาเปตฺวา สงฺการกูเฏ ฉฑฺฑาเปสิ. ทารกํ กากสุนขา ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. เอโก ปุริโส ตํ ทิสฺวาว ปุตฺตสญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ เคหํ เนสิ. ตทา โกสมฺพิกเสฏฺฐิ ปุโรหิตํ ทิสฺวา ‘‘กึ, อาจริย, อชฺช เต ติถิกรณนกฺขตฺตาทโย โอโลกิตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, มหาเสฏฺฐี’’ติ วุตฺเต ‘‘ชนปทสฺส กึ ภวิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อิมสฺมึ นคเร อชฺช ชาตทารโก เชฏฺฐเสฏฺฐิ ภวิสฺสตี’’ติ อาห. ตทา เสฏฺฐิโน ภริยา ครุคพฺภา [Pg.296] โหติ, ตสฺมา โส สีฆํ เคหํ เปเสสิ ‘‘คจฺฉ, ชานาหิ นํ วิชาตา วา, น วา’’ติ. ‘‘น วิชาตา’’ติ สุตฺวา เคหํ คนฺตฺวา กาฬึ นาม ทาสึ ปกฺโกสิตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉ, อิมสฺมึ นคเร อุปธาเรตฺวา อชฺช ชาตทารกํ คณฺหิตฺวา เอหี’’ติ อาห. สา อุปธาเรนฺตี ตํ เคหํ คนฺตฺวา ตํ ทารกํ ตํ ทิวสํ ชาตํ ญตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา อาเนตฺวา เสฏฺฐิโน ทสฺเสสิ. เสฏฺฐิ ‘‘สเจ เม ธีตา ชายิสฺสติ, ตาย นํ สทฺธึ นิวาเสตฺวา เสฏฺฐิฏฺฐานสฺส สามิกํ กริสฺสามิ. สเจ ปุตฺโต ชายิสฺสติ, ฆาเตสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตํ เคเห วฑฺฒาเปสิ.

ពាក្យថា «ឫទ្ធិរបស់អ្នកមានបុណ្យគឺឃោសិតគហបតី» សេចក្តីថា ជនឈ្មោះថា ឃោសិតៈ គឺជាសេដ្ឋីក្នុងក្រុងកោសម្ពី ក្នុងដែនសក្កៈ ដែលបានធ្វើអធិការក្នុងព្រះបច្ចេកពុទ្ធ។ ឮថា សេដ្ឋីនោះច្យុតចាកទេវលោកមកចាប់បដិសន្ធិក្នុងផ្ទៃនៃស្រីនគរសោភិណីក្នុងក្រុងកោសម្ពី។ នាងនោះ ក្នុងថ្ងៃដែលប្រសូតកូននោះ បានឲ្យកូនដេកក្នុងចង្អេរ រួចយកទៅបោះចោលនៅគំនរសម្រាម។ ពួកក្អែកនិងឆ្កែទាំងឡាយបានចោមរោមហែហំកូនតូចនោះ។ បុរសម្នាក់បានឃើញកូនតូចនោះ ក៏កើតសេចក្តីស្រឡាញ់ដូចជាកូនបង្កើត រួចនិយាយថា «អញបានកូនប្រុសមួយហើយ» ក៏នាំយកទៅផ្ទះ។ ក្នុងកាលនោះ កោសម្ពិកសេដ្ឋីបានជួបនឹងបុរោហិត ក៏សួរថា «បពិត្រលោកអាចារ្យ តើថ្ងៃនេះលោកអាចារ្យបានពិនិត្យមើលឫក្សពារ នក្ខត្តឫក្ស និងទិថីជាដើមដែរឬទេ?» កាលបើបុរោហិតតបថា «បាទ ពិនិត្យមើលដែរ មហាសេដ្ឋី» សេដ្ឋីក៏សួរថា «តើនឹងមានអ្វីកើតឡើងដល់ជនបទ?»។ បុរោហិតប្រាប់ថា «ក្មេងដែលកើតក្នុងក្រុងនេះនៅថ្ងៃនេះ នឹងបានធ្វើជាសេដ្ឋីធំ»។ ក្នុងកាលនោះ ភរិយារបស់សេដ្ឋីមានផ្ទៃពោះចាស់ ព្រោះហេតុនោះ សេដ្ឋីក៏ប្រញាប់បញ្ជូនមនុស្សទៅផ្ទះដោយបង្គាប់ថា «ចូរឯងទៅពិនិត្យមើល តើនាងប្រសូតហើយឬនៅ?»។ លុះបានឮថា «មិនទាន់ប្រសូតទេ» សេដ្ឋីក៏ត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ ហៅនាងទាសីឈ្មោះ កាឡី មក រួចប្រគល់ប្រាក់មួយពាន់កហាបណៈឲ្យទៅនាង ហើយបង្គាប់ថា «ចូរឯងទៅស្វែងរកមើលក្នុងក្រុងនេះ បើឃើញក្មេងដែលកើតនៅថ្ងៃនេះ ចូរទិញយកមកឲ្យបាន»។ នាងកាឡីនោះ កាលស្វែងរកទៅ ក៏បានទៅដល់ផ្ទះរបស់បុរសនោះ ដឹងថាក្មេងនោះកើតក្នុងថ្ងៃនោះឯង ក៏ប្រគល់ប្រាក់មួយពាន់កហាបណៈឲ្យទៅ រួចនាំយកក្មេងនោះមកបង្ហាញសេដ្ឋី។ សេដ្ឋីគិតថា «ប្រសិនបើភរិយារបស់អញប្រសូតបានកូនស្រី អញនឹងឲ្យនាងរៀបការជាមួយក្មេងនេះ ហើយឲ្យគេធ្វើជាម្ចាស់នៃតំណែងសេដ្ឋី តែបើប្រសូតបានកូនប្រុស អញនឹងសម្លាប់ក្មេងនេះចោល» គិតដូច្នោះហើយ ក៏ឲ្យគេចិញ្ចឹមក្មេងនោះក្នុងផ្ទះឲ្យធំធាត់ឡើង។

อถสฺส ภริยา กติปาหจฺจเยน ปุตฺตํ วิชายิ. เสฏฺฐิ ‘‘อิมสฺมึ อสติ มม ปุตฺโต เสฏฺฐิฏฺฐานํ ลภิสฺสติ. อิทาเนว นํ มาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ กาฬึ อามนฺเตตฺวา ‘‘คจฺฉ เช, วชโต คุนฺนํ นิกฺขมนเวลาย วชทฺวารมชฺเฌ อิมํ ติริยํ นิปชฺชาเปหิ, คาวิโย นํ มทฺทิตฺวา มาเรสฺสนฺติ, มทฺทิตามทฺทิตภาวํ ปนสฺส ญตฺวา เอหี’’ติ อาห. สา คนฺตฺวา โคปาลเกน วชทฺวาเร วิวฏมตฺเตเยว ตํ ตถา นิปชฺชาเปสิ. โคคณเชฏฺฐโก อุสโภ อญฺญสฺมึ กาเล สพฺพปจฺฉา นิกฺขมนฺโตปิ ตํทิวสํ สพฺพปฐมํ นิกฺขมิตฺวา ทารกํ จตุนฺนํ ปาทานํ อนฺตเร กตฺวา อฏฺฐาสิ. อเนกสตา คาโว อุสภสฺส ทฺเว ปสฺสานิ ฆํสนฺติโย นิกฺขมึสุ. โคปาลโกปิ ‘‘อยํ อุสโภ ปุพฺเพ สพฺพปจฺฉา นิกฺขมติ, อชฺช ปน ปฐมํ นิกฺขมิตฺวา ทฺวารมชฺเฌ นิจฺจโลว ฐิโต, กึ นุ โข เอต’’นฺติ จินฺเตตฺวา คนฺตฺวา ตสฺส เหฏฺฐา นิปนฺนํ ทารกํ ทิสฺวา ปุตฺตสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ เคหํ เนสิ.

ក្រោយមក ភរិយារបស់សេដ្ឋីនោះ កន្លងទៅពីរបីថ្ងៃ ក៏សម្រាលបានកូនប្រុសមួយ។ សេដ្ឋីគិតថា «កាលបើក្មេងនេះមិនមានទេ កូនរបស់អញនឹងបានតំណែងជាសេដ្ឋី។ គួរតែសម្លាប់វាចោលក្នុងពេលឥឡូវនេះឯង» ទើបហៅនាងកាឡីមកបង្គាប់ថា «នែហង ចូរទៅ ក្នុងពេលដែលហ្វូងគោចេញពីក្រោល ចូរយកក្មេងនេះទៅដាក់ផ្តេកទទឹងចំកណ្តាលទ្វារក្រោល ហ្វូងមេគោទាំងឡាយនឹងជាន់វាឱ្យស្លាប់ ចូរឯងទៅដឹងការណ៍ថាវាត្រូវគោជាន់ឬមិនជាន់ រួចសឹមត្រឡប់មកវិញ»។ នាងកាឡីនោះទៅហើយ កាលដែលអ្នកគង្វាលគោគ្រាន់តែបើកទ្វារក្រោលភ្លាម ក៏ដាក់ក្មេងនោះផ្តេកទទឹងតាមបង្គាប់របស់សេដ្ឋី។ ឯស្តេចគោឧសភៈ ដែលជាមេហ្វូងគោ ទោះបីក្នុងពេលដទៃតែងតែចេញក្រោយគេបង្អស់ក៏ដោយ ប៉ុន្តែក្នុងថ្ងៃនោះ បែរជាចេញមុនគេបង្អស់ ហើយបានទៅឈរគ្របពីលើក្មេងនោះ ដោយដាក់ក្មេងនោះនៅចន្លោះជើងទាំងបួនរបស់វា។ ហ្វូងមេគោជាច្រើនរយ ក៏ដើរចេញទៅដោយកៀកកិតនឹងចំហៀងខ្លួនទាំងសងខាងនៃស្តេចគោនោះ។ ឯអ្នកគង្វាលគោគិតថា «ស្តេចគោនេះ ពីមុនតែងតែចេញក្រោយគេបង្អស់ តែថ្ងៃនេះ បែរជាចេញមុនគេ ហើយឈរស្ងៀមនៅកណ្តាលទ្វារ តើមានហេតុអ្វីហ្ន៎?» គិតដូច្នោះហើយ ក៏ដើរទៅមើល ឃើញក្មេងដេកនៅក្រោមពោះគោនោះ ក៏កើតសេចក្តីស្រឡាញ់ដូចជាកូនបង្កើត ហើយគិតថា «អញបានកូនហើយ» រួចក៏នាំក្មេងនោះទៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។

กาฬี คนฺตฺวา เสฏฺฐินา ปุจฺฉิตา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน อิมํ สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ปุน อาเนตฺวา อทาสิ. อถ นํ เสฏฺฐิ อาห – ‘‘อมฺม กาฬิ, อิมสฺมึ นคเร ปญฺจสกฏสตานิ ปจฺจูสกาเล อุฏฺฐาย วาณิชฺชาย คจฺฉนฺติ, ตฺวํ อิมํ เนตฺวา จกฺกมคฺเค นิปชฺชาเปหิ, โคณา วา นํ มทฺทิสฺสนฺติ, จกฺกํ วา ฉินฺทิสฺสติ, ปวตฺติญฺจสฺส ญตฺวา อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ. สา คนฺตฺวา จกฺกมคฺเค นิปชฺชาเปสิ. สากฏิกเชฏฺฐโก ปุรโต อโหสิ. อถสฺส โคณา ตํ ฐานํ ปตฺวา ธุรํ ฉฑฺเฑสุํ, ปุนปฺปุนํ อาโรเปตฺวา ปาชิยมานาปิ ปุรโต น คจฺฉึสุ. เอวํ ตสฺส เตหิ สทฺธึ วายมนฺตสฺเสว อรุณํ อุฏฺฐหิ. โส ‘‘กึ นาม โคณา กรึสู’’ติ มคฺคํ โอโลเกนฺโต ทารกํ ทิสฺวา ‘‘ภาริยํ วต [Pg.297] กมฺม’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐมานโส ตํ เคหํ เนสิ.

នាងកាឡីត្រឡប់ទៅវិញ កាលបើដឹងសេដ្ឋីសួរ ក៏ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ។ សេដ្ឋីបង្គាប់ថា «ចូរឯងទៅ ចូរឱ្យប្រាក់មួយពាន់នេះទៅគេ ហើយនាំក្មេងនោះត្រឡប់មកវិញ» នាងកាឡីក៏ទៅនាំយកក្មេងនោះមកប្រគល់ឱ្យសេដ្ឋីវិញ។ គ្រានោះ សេដ្ឋីនិយាយនឹងនាងនោះថា «នែម៉ែភីងកាឡី ក្នុងនគរនេះ មានរទេះប្រាំរយគ្រឿង តែងតែក្រោកឡើងតាំងពីព្រលឹមស្រាងៗ ដើម្បីចេញទៅជួញដូរ ចូរឯងនាំក្មេងនេះទៅដាក់ផ្តេកនៅលើផ្លូវរទេះ គោទាំងឡាយនឹងជាន់វា ឬក៏កង់រទេះនឹងកិនផ្តាច់ខ្លួនវា ចូរឯងទៅដឹងដំណឹងរបស់វា រួចសឹមត្រឡប់មកវិញ»។ នាងកាឡីក៏ទៅដាក់ក្មេងនោះផ្តេកនៅលើផ្លូវរទេះ។ ឯនាយរទេះគឺនៅខាងមុខគេ។ គ្រានោះ គោទាំងឡាយរបស់នាយរទេះនោះ លុះទៅដល់កន្លែងនោះ ក៏ទម្លាក់នឹមចុះ ទោះបីជានាយរទេះលើកនឹមដាក់លើកញ្ចឹងកគោ ហើយបរដេញម្តងហើយម្តងទៀត ក៏គោទាំងនោះមិនព្រមទៅមុខឡើយ។ កាលដែលនាយរទេះកំពុងតែព្យាយាមដេញគោទាំងនោះយ៉ាងនេះ ព្រះអរុណក៏រះឡើង។ នាយរទេះនោះគិតថា «តើគោទាំងឡាយធ្វើអ្វីហ្ន៎?» កាលសម្លឹងមើលទៅលើផ្លូវ ក៏ឃើញក្មេងតូចនោះ ហើយគិតថា «ឱ! នេះជាកម្មធ្ងន់ណាស់តើ» រួចក៏កើតសេចក្តីត្រេកអរគិតថា «អញបានកូនហើយ» ក៏នាំក្មេងនោះទៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។

กาฬีปิ คนฺตฺวา เสฏฺฐินา ปุจฺฉิตา ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ตถา อกาสิ. อถ นํ เสฏฺฐิ อาห – ‘‘อิทานิ นํ อามกสุสานํ เนตฺวา คจฺฉนฺตเร นิปชฺชาเปหิ, ตตฺถ สุนขาทีหิ ขาทิโต, อมนุสฺเสน วา ปหโฏ มริสฺสติ, มตามตภาวญฺจสฺส ชานิตฺวา อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ. สา ตํ เนตฺวา ตตฺถ นิปชฺชาเปตฺวา เอกมนฺเต อฏฺฐาสิ. ตํ สุนขาทโย วา อมนุสฺโส วา อุปสงฺกมิตุํ นาสกฺขึสุ. อเถโก อชปาโล อชา โคจรํ เนนฺโต สุสานปสฺเสน คจฺฉติ. เอกา อชา ปณฺณานิ ขาทมานา คจฺฉนฺตรํ ปวิสิตฺวา ทารกํ ทิสฺวา ชณฺณุเกหิ ฐตฺวา ทารกสฺส ถนํ อทาสิ. อชปาลเกน ‘‘เห เห’’ติ สทฺเท กเตปิ น นิกฺขมิ. โส ‘‘ยฏฺฐิยา นํ ปหริตฺวา นีหริสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺตรํ ปวิฏฺโฐ ชณฺณุเกหิ ฐตฺวา ทารกํ ขีรํ ปายนฺตึ ทิสฺวา ทารเก ปุตฺตสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ อาทาย ปกฺกามิ.

នាងកាឡីក៏ត្រឡប់ទៅវិញ កាលបើដឹងសេដ្ឋីសួរ ក៏ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ កាលបើត្រូវសេដ្ឋីបង្គាប់ថា «ចូរឯងទៅ ចូរឱ្យប្រាក់មួយពាន់នេះទៅគេ ហើយនាំក្មេងនោះត្រឡប់មកវិញ» នាងក៏ធ្វើតាមបង្គាប់នោះ។ គ្រានោះ សេដ្ឋីនិយាយនឹងនាងនោះថា «ឥឡូវនេះ ចូរឯងនាំក្មេងនេះទៅកាន់ព្រៃស្មសានខ្មោចស្រស់ ហើយដាក់ផ្តេកវានៅចន្លោះគុម្ពោតព្រៃ ក្នុងព្រៃស្មសាននោះ វានឹងត្រូវពួកសត្វមានឆ្កែជាដើមខាំស៊ី ឬក៏ត្រូវពួកអមនុស្សធ្វើបាបរហូតដល់ស្លាប់ ចូរឯងទៅដឹងការណ៍ថាវាស្លាប់ឬរស់ រួចសឹមត្រឡប់មកវិញ»។ នាងកាឡីក៏នាំក្មេងនោះទៅដាក់ផ្តេកក្នុងទីនោះ រួចឈរនៅក្នុងទីសមគួរមួយ។ ពួកសត្វមានឆ្កែជាដើម ឬពួកអមនុស្ស ក៏មិនអាចចូលទៅជិតក្មេងនោះឡើយ។ គ្រានោះ មានអ្នកគង្វាលពពែម្នាក់ កំពុងកៀងហ្វូងពពែទៅរកស៊ី ក៏ដើរកាត់តាមក្បែរព្រៃស្មសាននោះ។ មានមេពពែមួយ កំពុងតែស៊ីស្លឹកឈើ ក៏ដើរចូលទៅក្នុងចន្លោះគុម្ពោតព្រៃ ឃើញក្មេងនោះ ក៏លុតជង្គង់ចុះ ហើយឱ្យក្មេងនោះបៅដោះ។ ទោះបីជាអ្នកគង្វាលពពែស្រែកហៅថា «ហេ! ហេ!» យ៉ាងណាក៏ដោយ ក៏មេពពែនោះមិនព្រមចេញមកក្រៅឡើយ។ អ្នកគង្វាលពពែគិតថា «អញនឹងយកដំបងទៅវាយដេញវាឱ្យចេញមក» គិតដូច្នោះហើយ ក៏ដើរចូលទៅក្នុងចន្លោះគុម្ពោតព្រៃ ឃើញមេពពែលុតជង្គង់ឱ្យក្មេងបៅដោះ ក៏កើតសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះក្មេងនោះដូចជាកូនបង្កើត ហើយគិតថា «អញបានកូនហើយ» រួចក៏បីក្មេងនោះដើរចេញទៅ។

กาฬี คนฺตฺวา เสฏฺฐินา ปุจฺฉิตา ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ตถา อกาสิ. อย นํ เสฏฺฐิ อาห – ‘‘อมฺม, อิมํ อาทาย โจรปปาตปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา ปปาเต ขิป, ปพฺพตกุจฺฉิยํ ปฏิหญฺญมาโน ขณฺฑาขณฺฑิโก หุตฺวา ภูมิยํ ปติสฺสติ, มตามตภาวญฺจสฺส ญตฺวา อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ. สา ตํ ตถา เนตฺวา ปพฺพตมตฺถเก ฐตฺวา ขิปิ. ตํ โข ปน ปพฺพตกุจฺฉึ นิสฺสาย มหาเวฬุคุมฺโพ ปพฺพตานุสาเรเนว วฑฺฒิ, ตสฺส มตฺถกํ ฆนชาโต ชิญฺชุกคุมฺโพ อวตฺถริ. ทารโก ปตนฺโต โกชเว วิย ตสฺมึ ปติ. ตํ ทิวสญฺจ นฬการเชฏฺฐกสฺส เวณุพลิ ปตฺโต โหติ. โส ปุตฺเตน สทฺธึ คนฺตฺวา ตํ เวฬุคุมฺพํ ฉินฺทิตุํ อารภิ. ตสฺมึ จลิเต ทารโก สทฺทมกาสิ. โส ทารกสทฺโท วิยาติ เอเกน ปสฺเสน อภิรุหิตฺวา ตํ ทิสฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐจิตฺโต อาทาย คโต. กาฬี คนฺตฺวา เสฏฺฐินา ปุจฺฉิตา ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ตถา อกาสิ.

នាងកាឡីត្រឡប់ទៅវិញ កាលបើដឹងសេដ្ឋីសួរ ក៏ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ កាលបើត្រូវសេដ្ឋីបង្គាប់ថា «ចូរឯងទៅ ចូរឱ្យប្រាក់មួយពាន់នេះទៅគេ ហើយនាំក្មេងនោះត្រឡប់មកវិញ» នាងក៏ធ្វើតាមបង្គាប់នោះ។ គ្រានោះ សេដ្ឋីនិយាយនឹងនាងនោះថា «នែម៉ែភីង ចូរឯងនាំក្មេងនេះឡើងទៅលើភ្នំចោរធ្លាក់ ហើយបោះវាទម្លាក់ទៅក្នុងជ្រោះ កាលបើវាធ្លាក់ទៅប៉ះនឹងចង្កេះភ្នំ វានឹងបាក់បែកជាកង់ៗធ្លាក់ចុះដល់ដី ចូរឯងទៅដឹងការណ៍ថាវាស្លាប់ឬរស់ រួចសឹមត្រឡប់មកវិញ»។ នាងកាឡីក៏នាំក្មេងនោះទៅតាមបង្គាប់របស់សេដ្ឋី រួចឈរនៅលើកំពូលភ្នំ ហើយបោះក្មេងនោះទម្លាក់ទៅ។ ក៏ប៉ុន្តែ មានគុម្ពឫស្សីយ៉ាងធំមួយ ដុះអាស្រ័យនឹងចង្កេះភ្នំនោះ លូតលាស់ឡើងតាមលំដាប់ភ្នំ ហើយនៅលើចុងគុម្ពឫស្សីនោះ មានវល្លិ៍អង្គ្រងដុះយ៉ាងក្រាស់គ្របពីលើ/។ ក្មេងនោះធ្លាក់ទៅលើវល្លិ៍អង្គ្រងនោះ ហាក់ដូចជាធ្លាក់ទៅលើកម្រាលព្រំទន់ៗដូច្នោះដែរ។ ចំជាថ្ងៃនោះ ជាថ្ងៃដែលមេជាងត្បាញកន្ទេលត្រូវដល់វេនកាប់ឫស្សីយកទៅបង់ពន្ធជូនរដ្ឋ។ គាត់ក៏នាំកូនប្រុសទៅកាន់គុម្ពឫស្សីនោះ ដើម្បីកាប់ឫស្សី។ កាលដែលគុម្ពឫស្សីនោះកម្រើក ក្មេងតូចក៏យំឡើង។ ជាងឫស្សីនោះឮសំឡេងគិតថា «ដូចជាសំឡេងក្មេងយំ» ក៏ឡើងទៅតាមចំហៀងម្ខាង ឃើញក្មេងនោះ ក៏មានចិត្តត្រេកអរគិតថា «អញបានកូនហើយ» រួចក៏បីក្មេងនោះនាំទៅ។ នាងកាឡីត្រឡប់ទៅវិញ កាលបើដឹងសេដ្ឋីសួរ ក៏ប្រាប់រឿងរ៉ាវនោះ កាលបើត្រូវសេដ្ឋីបង្គាប់ថា «ចូរឯងទៅ ចូរឱ្យប្រាក់មួយពាន់នេះទៅគេ ហើយនាំក្មេងនោះត្រឡប់មកវិញ» នាងក៏ធ្វើតាមបង្គាប់នោះ។

เสฏฺฐิโน อิทญฺจิทญฺจ กโรนฺตสฺเสว ทารโก วฑฺฒิโต. มหาโฆสวจนตฺตา จสฺส โฆสิโตเตว นามํ อโหสิ. โส เสฏฺฐิโน อกฺขิมฺหิ [Pg.298] กณฺฏโก วิย ขายิ, อุชุกํ โอโลเกตุมฺปิ น วิสหิ. อถสฺส มรณูปายํ จินฺเตนฺโต อตฺตโน กุมฺภการสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตสฺส ‘‘กทา อาวาปํ อาลิมฺเปสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สฺเว’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ อิทํ สหสฺสํ คณฺหิตฺวา มเมกํ กมฺมํ กโรหี’’ติ อาห. ‘‘กึ สามี’’ติ? ‘‘เอโก เม อวชาตปุตฺโต อตฺถิ, ตํ ตว สนฺติกํ เปสิสฺสามิ, อถ นํ คพฺภํ ปเวเสตฺวา ติณฺหาย วาสิยา ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทิตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิปิตฺวา อาวาเป ปเวเสยฺยาสีติ. อิทํ เต สหสฺสํ สจฺจการสทิสํ, อุตฺตรึ ปน เต กตฺตพฺพยุตฺตกํ ปจฺฉา กริสฺสามี’’ติ. กุมฺภกาโร ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

កាលដែលសេដ្ឋីព្យាយាមធ្វើបាបក្មេងនោះដោយឧបាយផ្សេងៗយ៉ាងនេះ ក្មេងនោះក៏ចម្រើនវ័យធំធាត់ឡើង។ ដោយសារតែក្មេងនោះមានសំឡេងនិយាយឮខ្លាំងៗ ទើបគេដាក់ឈ្មោះឱ្យថា «ឃោសិតៈ»។ ឃោសិតកុមារនោះ ហាក់ដូចជាបន្លាមកចាក់ភ្នែករបស់សេដ្ឋី សូម្បីតែសម្លឹងមើលចំ ក៏សេដ្ឋីមិនហ៊ានមើលដែរ។ គ្រានោះ សេដ្ឋីកាលបើគិតរកឧបាយសម្លាប់ឃោសិតកុមារនោះ ក៏ដើរទៅរកជាងឆ្នាំងរបស់ខ្លួន ហើយសួរថា «តើឯងនឹងដុតឡឆ្នាំងនៅពេលណា?» កាលបើជាងឆ្នាំងឆ្លើយថា «ថ្ងៃស្អែក» សេដ្ឋីក៏និយាយថា «បើដូច្នោះ ចូរឯងទទួលយកប្រាក់មួយពាន់នេះទៅ ហើយជួយធ្វើការងារមួយឱ្យអញផង»។ ជាងឆ្នាំងសួរថា «តើការងារអ្វី ម្ចាស់?» សេដ្ឋីប្រាប់ថា «អញមានកូនចង្រៃម្នាក់ អញនឹងចាត់វាឱ្យមកឯង ពេលវាលូនចូលទៅក្នុងបន្ទប់ ចូរឯងយកកាំបិតដ៏មុតកាប់សម្លាប់វាឱ្យជាកង់ៗ រួចច្រកចូលក្នុងពាងឆ្នាំង ហើយញាត់ចូលទៅក្នុងឡដុតទៅ។ ប្រាក់មួយពាន់នេះ ទុកជាប្រាក់កក់សិនចុះ ក្រោយមក អញនឹងផ្តល់រង្វាន់ដ៏សមគួរលើសពីនេះទៅទៀត»។ ជាងឆ្នាំងក៏ទទួលពាក្យថា «បាទ ព្រមហើយ»។

เสฏฺฐิ ปุนทิวเส โฆสิตํ ปกฺโกสิตฺวา ‘‘หิยฺโย มยา กุมฺภกาโร เอกํ กมฺมํ อาณตฺโต, เอหิ, ตฺวํ ตาต, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวํ วเทหิ ‘หิยฺโย กิร เม ปิตรา อาณตฺตํ กมฺมํ นิปฺผาเทหี’’’ติ ปหิณิ. โส ‘‘สาธู’’ติ อคมาสิ. ตํ ตตฺถ คจฺฉนฺตํ อิตโร เสฏฺฐิโน ปุตฺโต ทารเกหิ สทฺธึ คุฬกกีฬํ กีฬนฺโต ทิสฺวา ปกฺโกสิตฺวา ‘‘กุหึ คจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปิตุ สาสนํ คเหตฺวา ‘‘กุมฺภการสฺส สนฺติก’’นฺติ วุตฺเต ‘‘อหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, อิเม มํ ทารกา พหุลกฺขํ ชินึสุ, ตํ เม ปฏิชินิตฺวา เทหี’’ติ อาห. ‘‘อหํ ปิตุ ภายามี’’ติ. ‘‘มา ภายิ, ภาติก, อหํ ตํ สาสนํ หริสฺสามี’’ติ. ‘‘พหูหิ ชิโต ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาว เม ลกฺขํ ปฏิชินาหี’’ติ. โฆสิโต กิร คุฬกกีฬายํ เฉโก, เตน นํ เอวํ นิพนฺธิ. โสปิ ตํ ‘‘เตน หิ คนฺตฺวา กุมฺภการํ วเทหิ ‘ปิตรา กิร เม หิยฺโย เอกํ กมฺมํ อาณตฺตํ, ตํ นิปฺผาเทหี’’’ติ อุยฺโยเชสิ. โส ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตถา อวจ. อถ นํ กุมฺภกาโร เสฏฺฐินา วุตฺตนิยาเมน มาเรตฺวา อาวาเป ขิปิ. โฆสิโตปิ ทิวสภาคํ กีฬิตฺวา สายนฺหสมเยว เคหํ คนฺตฺวา ‘‘กึ, ตาต, น คโตสี’’ติ วุตฺเต อตฺตโน อคตการณญฺจ กนิฏฺฐสฺส คตการณญฺจ อาโรเจสิ. เสฏฺฐิ ‘‘ธี ธี’’ติ มหาวิรวํ วิรวิตฺวา สกลสรีเร ปกฺกุถิตโลหิโต วิย หุตฺวา ‘‘อมฺโภ กุมฺภการ, มา นาสยิ, มา นาสยี’’ติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺโต ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. กุมฺภกาโร ตํ ตถา อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘สามิ, มา สทฺทํ กริ, กมฺมํ นิปฺผนฺน’’นฺติ อาห. โส ปพฺพเตน วิย มหนฺเตน โสเกน อวตฺถโฏ หุตฺวา อนปฺปกํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทสิ.

លុះដល់ថ្ងៃស្អែកឡើង សេដ្ឋីក៏ហៅឃោសិតកុមារមកបង្គាប់ថា «នែកូន កាលពីម្សិលមិញ អញបានបង្គាប់ការងារមួយដល់ជាងឆ្នាំង ចូរឯងទៅរកជាងឆ្នាំងនោះ ហើយប្រាប់វាថា “ឮថា ការងារដែលលោកឪពុកខ្ញុំបង្គាប់ពីម្សិលមិញនោះ ចូរធ្វើឱ្យសម្រេចទៅចុះ”» រួចក៏ចាត់ឱ្យទៅ។ ឃោសិតកុមារទទួលពាក្យថា «បាទ» ហើយក៏ដើរទៅ។ កាលដែលឃោសិតកុមារកំពុងដើរទៅទីនោះ កូនប្រុសបង្កើតរបស់សេដ្ឋី កំពុងលេងល្បែងគ្រាប់ឃ្លីជាមួយក្មេងៗដទៃ ក្រឡេកឃើញ ក៏ហៅមកសួរថា «បងនឹងទៅណា?» ឃោសិតកុមារប្រាប់តាមបណ្តាំរបស់ឪពុកថា «បងទៅរកជាងឆ្នាំង»។ កូនសេដ្ឋីនិយាយថា «ខ្ញុំនឹងទៅជំនួសបងឯង ព្រោះក្មេងៗទាំងនេះលេងឈ្នះខ្ញុំអស់ប្រាក់ច្រើនណាស់ ចូរបងឯងជួយលេងស្រង់យកប្រាក់នោះមកឱ្យខ្ញុំវិញផង»។ ឃោសិតកុមារនិយាយថា «បងខ្លាចលោកឪពុកណាស់»។ កូនសេដ្ឋីនិយាយថា «កុំខ្លាចអីបងប្រុស ខ្ញុំនឹងនាំសារនោះទៅជំនួសបងឯង ខ្ញុំចាញ់ក្មេងៗច្រើនណាស់ ទម្រាំតែខ្ញុំត្រឡប់មកវិញ ចូរបងជួយលេងស្រង់យកប្រាក់របស់ខ្ញុំមកវិញឱ្យបាន»។ ឮថា ឃោសិតកុមារជាអ្នកប៉ិនប្រសប់ខាងលេងល្បែងគ្រាប់ឃ្លីណាស់ ហេតុនោះទើបកូនសេដ្ឋីទទូចអង្វរយ៉ាងនេះ។ ឃោសិតកុមារក៏យល់ព្រម ហើយចាត់កូនសេដ្ឋីនោះទៅថា «បើដូច្នោះ ចូរឯងទៅប្រាប់ជាងឆ្នាំងថា “ឮថា ការងារដែលលោកឪពុកខ្ញុំបង្គាប់ពីម្សិលមិញនោះ ចូរធ្វើឱ្យសម្រេចទៅចុះ”»។ កូនសេដ្ឋីនោះក៏ទៅរកជាងឆ្នាំង ហើយប្រាប់តាមពាក្យនោះ។ គ្រានោះ ជាងឆ្នាំងក៏សម្លាប់កូនសេដ្ឋីនោះតាមវិធីដែលសេដ្ឋីបានបង្គាប់ទុក រួចបោះទៅក្នុងឡដុតឆ្នាំងទៅ។ ឯឃោសិតកុមារ លេងល្បែងអស់មួយថ្ងៃ លុះដល់ពេលល្ងាច ក៏ត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ កាលបើឪពុកសួរថា «នែកូន ហេតុអ្វីបានជាឯងមិនទៅ?» ក៏ជម្រាបរឿងរ៉ាវដែលខ្លួនមិនបានទៅ និងរឿងដែលប្អូនប្រុសទៅជំនួស។ សេដ្ឋីឮដូច្នោះ ក៏ស្រែកទ្រហោយំយ៉ាងខ្លាំងថា «វិនាសហើយៗ!» ឈាមក្នុងខ្លួនហាក់ដូចជាពុះកញ្ជ្រោលឡើង ក៏លើកដៃទាំងសងខាងស្រែកទ្រហោយំរត់ទៅរកជាងឆ្នាំងទាំងស្រែកថា «នែជាងឆ្នាំង! កុំសម្លាប់វាអី! កុំសម្លាប់វាអី!»។ ជាងឆ្នាំងឃើញសេដ្ឋីរត់មកទាំងស្រែកទ្រហោយំដូច្នោះ ក៏និយាយថា «លោកម្ចាស់ កុំឡូឡាអី ការងារនោះខ្ញុំធ្វើសម្រេចហើយ»។ សេដ្ឋីនោះ ត្រូវសេចក្តីសោកដ៏ធំធេងសង្កត់សង្កិន ហាក់ដូចជាត្រូវភ្នំសង្កត់ពីលើ ក៏បានទទួលនូវសេចក្តីទុក្ខទោមនស្សយ៉ាងខ្លាំងក្លា។

เอวํ [Pg.299] สนฺเตปิ ปน เสฏฺฐิ ตํ อุชุกํ โอโลเกตุํ น สกฺโกติ. ‘‘กินฺติ นํ มาเรยฺย’’นฺติ จินฺเตนฺโต ‘‘มม คามสเต อายุตฺตกสฺส สนฺติกํ เปเสตฺวา มาราเปสฺสามี’’ติ อุปายํ ทิสฺวา ‘‘อยํ เม อวชาตปุตฺโต, อิมํ มาเรตฺวา วจฺจกูเป ขิปตุ, เอวญฺจ กเต อหํ มาตุลสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามี’’ติ ตสฺส ปณฺณํ ลิขิตฺวา ‘‘ตาต โฆสิต, อมฺหากํ คามสเต อายุตฺตโก อตฺถิ, อิมํ ปณฺณํ หริตฺวา ตสฺส เทหี’’ติ วตฺวา ปณฺณํ ตสฺส ทุสฺสนฺเต พนฺธิ. โส ปน อกฺขรสมยํ น ชานาติ. ทหรกาลโต ปฏฺฐาย หิ ตํ มาราเปนฺโตว เสฏฺฐิ มาเรตุํ นาสกฺขิ, กึ อกฺขรสมยํ สิกฺขาเปสฺสติ. โส อตฺตโน มรณปณฺณเมว ทุสฺสนฺเต พนฺธิตฺวา นิกฺขมนฺโต อาห – ‘‘ปาเถยฺยํ เม, ตาต, นตฺถี’’ติ. ‘‘ปาเถยฺเยน กมฺมํ นตฺถิ, อนฺตรามคฺเค อสุกคาเม นาม มม สหายโก เสฏฺฐิ อตฺถิ, ตสฺส ฆเร ปาตราสํ กตฺวา ปุรโต คจฺฉา’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปิตรํ วนฺทิตฺวา นิกฺขนฺโต ตํ คามํ ปตฺวา เสฏฺฐิฆรํ ปุจฺฉิตฺวา คนฺตฺวา เสฏฺฐิชายํ ปสฺสิ. ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ จ วุตฺเต ‘‘อนฺโตนครโต’’ติ อาห. ‘‘กสฺส ปุตฺโตสี’’ติ? ‘‘ตุมฺหากํ สหายเสฏฺฐิโน, อมฺมา’’ติ. ‘‘ตฺวํสิ โฆสิโต นามา’’ติ? ‘‘อาม, อมฺมา’’ติ. ตสฺสา สห ทสฺสเนเนว ตสฺมึ ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. เสฏฺฐิโน ปเนกา ธีตา อตฺถิ ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกา อภิรูปา ปาสาทิกา, ตํ รกฺขิตุํ เอกเมว เปสนการิกํ ทาสึ ทตฺวา สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริมตเล สิริคพฺเภ วสาเปนฺติ. เสฏฺฐิธีตา ตสฺมึ ขเณ ตํ ทาสึ อนฺตราปณํ เปเสสิ. อถ นํ เสฏฺฐิชายา ทิสฺวา ‘‘กุหึ คจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อยฺยธีตาย เปสเนนา’’ติ วุตฺเต ‘‘อิโต ตาว เอหิ, ติฏฺฐตุ เปสนํ, ปุตฺตสฺส เม ปีฐกํ อตฺถริตฺวา อุทกํ อาหริตฺวา ปาเท โธวิตฺวา เตลํ มกฺขิตฺวา สยนํ อตฺถริตฺวา เทหิ, ปจฺฉา เปสนํ กริสฺสสี’’ติ อาห. สา ตถา อกาสิ.

ទោះបីជាយ៉ាងនេះក៏ដោយ សេដ្ឋីនៅតែមិនអាចសម្លឹងមើលមុខឃោសិតកុមារចំឡើយ។ សេដ្ឋីគិតថា «តើធ្វើដូចម្តេចទើបអាចសម្លាប់វាបាន?» កាលបើគិតរកឧបាយឃើញ ក៏គិតថា «អញនឹងចាត់វាឱ្យទៅរកមេស្រុកនៅក្នុងភូមិមួយរយរបស់អញ ហើយឱ្យគេសម្លាប់វាចោលទៅ»។ សេដ្ឋីក៏សរសេរសំបុត្រមួយច្បាប់ផ្ញើទៅមេស្រុកនោះថា «ក្មេងនេះជាកូនចង្រៃរបស់អញ ចូរឯងសម្លាប់វាចោល រួចបោះទៅក្នុងបង្គន់ទៅ កាលបើឯងធ្វើដូច្នោះហើយ អញនឹងដឹងគុណឯងយ៉ាងសមគួរ» រួចហៅឃោសិតកុមារមកប្រាប់ថា «នែកូនឃោសិត នៅក្នុងភូមិមួយរយរបស់ពួកយើង មានមេស្រុកម្នាក់ ចូរឯងយកសំបុត្រនេះទៅប្រគល់ឱ្យគាត់ផង» និយាយរួច ក៏ចងសំបុត្រនោះភ្ជាប់នឹងជាយសំពត់របស់ឃោសិតកុមារ។ ឯឃោសិតកុមារនោះ មិនចេះអក្សរឡើយ។ ព្រោះថាតាំងពីតូចមក សេដ្ឋីគិតតែពីរកវិធីសម្លាប់គេ តែសម្លាប់មិនបាន តើនឹងទៅបង្រៀនអក្សរសាស្ត្រឱ្យគេម្តេចនឹងកើត។ ឃោសិតកុមារនោះ កាលដែលចងសំបុត្រសម្លាប់ខ្លួនឯងនៅជាយសំពត់ ហើយរៀបនឹងចេញដំណើរ ក៏និយាយថា «លោកឪពុក ខ្ញុំមិនទាន់មានស្បៀងសម្រាប់ធ្វើដំណើរទេ»។ សេដ្ឋីប្រាប់ថា «មិនបាច់មានស្បៀងទេ នៅកណ្តាលផ្លូវ ក្នុងភូមិឈ្មោះឯណោះ មានសេដ្ឋីម្នាក់ជាមិត្តភក្តិរបស់អញ ចូរឯងទៅបរិភោគអាហារពេលព្រឹកនៅផ្ទះរបស់គាត់ រួចសឹមធ្វើដំណើរទៅមុខទៀតចុះ»។ ឃោសិតកុមារទទួលពាក្យថា «បាទ» ហើយក៏ថ្វាយបង្គំលាឪពុក ចេញដំណើរទៅដល់ភូមិសេដ្ឋីនោះ ក៏សួររកផ្ទះសេដ្ឋី រួចដើរចូលទៅជួបភរិយារបស់សេដ្ឋីជាមិត្តភក្តិនោះ។ កាលបើភរិយាសេដ្ឋីសួរថា «ឯងមកពីណា?» ឃោសិតកុមារក៏ជម្រាបថា «ខ្ញុំមកពីក្នុងក្រុង»។ សួរថា «តើឯងជាកូនរបស់អ្នកណា?» ជម្រាបថា «ខ្ញុំជាកូនរបស់សេដ្ឋីជាមិត្តភក្តិរបស់ម៉ែឯងហ្នឹងហើយ»។ សួរថា «តើឯងឈ្មោះឃោសិតៈមែនទេ?» ជម្រាបថា «បាទម៉ែ មែនហើយ»។ គ្រាន់តែបានឃើញភ្លាម ភរិយាសេដ្ឋីនោះក៏កើតសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះឃោសិតកុមារដូចជាកូនបង្កើតភ្លាម។ ឯសេដ្ឋីនោះ មានកូនស្រីម្នាក់ អាយុប្រមាណដប់ប្រាំដប់ប្រាំមួយឆ្នាំ មានរូបឆោមលោមពណ៌ស្រស់ស្អាត គួរឱ្យជ្រះថ្លាណាស់ ដើម្បីការពារនាង គេបានចាត់ស្រីបម្រើម្នាក់ឱ្យនៅចាំបម្រើ ហើយឱ្យនាងរស់នៅលើជាន់ខាងលើបង្អស់នៃប្រាសាទប្រាំពីរជាន់ ក្នុងបន្ទប់សិរីសួស្តី។ ក្នុងខណៈនោះ កូនស្រីសេដ្ឋីបានចាត់ស្រីបម្រើនោះឱ្យទៅផ្សារ។ គ្រានោះ ភរិយាសេដ្ឋីឃើញនាងបម្រើនោះ ក៏សួរថា «ឯងទៅណា?» នាងបម្រើឆ្លើយថា «ទៅតាមបញ្ជារបស់អ្នកនាងតូច»។ ភរិយាសេដ្ឋីនិយាយថា «ចូរឯងមកទីនេះសិន ការងារនោះទុកសិនចុះ ចូរឯងរៀបចំកៅអី ដងទឹកមកលាងជើង លាបប្រេង និងរៀបចំកម្រាលដំណេកឱ្យកូនប្រុសរបស់អញសិន រួចសឹមទៅធ្វើការងារនោះជាក្រោយ»។ នាងបម្រើនោះក៏ធ្វើតាមបង្គាប់នោះ។

อถ นํ จิเรนาคตํ เสฏฺฐิธีตา สนฺตชฺเชสิ. อถ นํ สา อาห – ‘‘มา เม กุชฺฌิ, เสฏฺฐิปุตฺโต โฆสิโต อาคโต, ตสฺส อิทญฺจิทญฺจ กตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา อาคตามฺหี’’ติ. เสฏฺฐิธีตาย ‘‘เสฏฺฐิปุตฺโต โฆสิโต’’ติ นามํ สุตฺวาว ปุพฺพสนฺนิวาสวเสน เปมํ ฉวิอาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ฐิตํ. อถ นํ ปุจฺฉิ ‘‘กุหึ โส อมฺมา’’ติ? ‘‘สยเน นิปนฺโน นิทฺทายตี’’ติ[Pg.300]. ‘‘อตฺถิ ปนสฺส หตฺเถ กิญฺจี’’ติ? ‘‘ทุสฺสนฺเต ปณฺณํ อตฺถี’’ติ. สา ‘‘กึ ปณฺณํ นุ โข เอต’’นฺติ ตสฺมึ นิทฺทายนฺเต มาตาปิตูนํ อญฺญวิหิตตาย อปสฺสนฺตานํ โอตริตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตํ ปณฺณํ โมเจตฺวา อาทาย อตฺตโน คพฺภํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย วาตปานํ วิวริตฺวา อกฺขรสมเย กุสลตาย ตํ ปณฺณํ วาเจตฺวา ‘‘อโห วต พาโล อตฺตโน มรณปณฺณํ ทุสฺสนฺเต พนฺธิตฺวา วิจรติ, สเจ มยา น ทิฏฺฐํ อสฺส, นตฺถิ ตสฺส ชีวิต’’นฺติ. ตํ ปณฺณํ ผาเลตฺวา นาเสตฺวา เสฏฺฐิสฺส วจเนน อปรํ ปณฺณํ ลิขิ – ‘‘อยํ มม ปุตฺโต โฆสิโต นาม, คามสตโต ปณฺณาการํ อาหราเปตฺวา อิมสฺส ชนปทเสฏฺฐิโน ธีตรา สทฺธึ มงฺคลํ กตฺวา อตฺตโน วสนคามสฺส มชฺเฌ ทฺวิภูมิกํ เคหํ กาเรตฺวา ปาการปริกฺเขเปน เจว ปุริสคุตฺตีหิ จ สุสํวิหิตารกฺขํ กโรตุ, มยฺหํ อิทญฺจิทญฺจ มยา กตนฺติ สาสนํ เปเสตุ. เอวํ กเต อหํ มาตุลสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามี’’ติ ลิขิตฺวา จ ปณฺณํ สงฺฆริตฺวา ทุสฺสนฺเตเยวสฺส พนฺธิ.

គ្រានោះ នាងកូនស្រីសេដ្ឋីបានគំរាមកំហែងនាងទាសីនោះ ដែលមកយឺតយូរ។ លំដាប់នោះ នាងទាសីនោះបាននិយាយនឹងនាងកូនស្រីសេដ្ឋីនោះថា «សូមអ្នកកុំខឹងនឹងខ្ញុំឡើយ ឃោសិតកុមារជាកូនសេដ្ឋីបានមកដល់ហើយ ខ្ញុំត្រូវធ្វើកិច្ចការនេះៗ ជូនគាត់ ហើយបានទៅទីនោះ ទើបត្រឡប់មកវិញ»។ នាងកូនស្រីសេដ្ឋី លុះបានឮឈ្មោះថា «ឃោសិតកូនសេដ្ឋី» ប៉ុណ្ណោះ ព្រោះធ្លាប់រស់នៅជាមួយគ្នាក្នុងជាតិមុន សេចក្តីស្រឡាញ់ក៏ជ្រាបចូលទៅកាត់ស្បែកជាដើម ប៉ះពាល់ដល់ខួរក្នុងឆ្អឹងហើយឋិតនៅ។ លំដាប់នោះ នាងបានសួរទាសីនោះថា «មេម៉ែ ចុះគាត់នៅឯណា?»។ នាងទាសីប្រាប់ថា «គាត់កំពុងដេកលក់នៅលើដំណេក»។ នាងសួរទៀតថា «ចុះនៅក្នុងដៃរបស់គាត់ មានអ្វីខ្លះដែរឬទេ?»។ នាងទាសីប្រាប់ថា «មានសំបុត្រមួយចងនៅជាយសំពត់»។ នាងកូនស្រីសេដ្ឋីគិតថា «តើសំបុត្រនោះជាអ្វីហ្ន៎?» កាលដែលឃោសិតកុមារកំពុងដេកលក់ នាងក៏ចុះទៅក្នុងពេលដែលមាតាបិតារវល់នឹងការងារផ្សេងមិនទាន់ឃើញ ហើយដើរទៅជិតឃោសិតកុមារនោះ ស្រាយយកសំបុត្រនោះ ចូលទៅក្នុងបន្ទប់របស់ខ្លួន បិទទ្វារ បើកបង្អួច ដោយសារនាងជាអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងអក្សរសាស្ត្រ នាងបានអានសំបុត្រនោះ រួចគិតថា «ឱ! បុរសពាលនេះ ចងសំបុត្រសម្លាប់ខ្លួនឯងទុកនៅជាយសំពត់ ហើយដើរទៅមក បើសិនជាខ្ញុំមិនបានឃើញទេ ជីវិតរបស់គាត់ច្បាស់ជាមិនមានឡើយ»។ នាងក៏ហែកសំបុត្រនោះចោល ហើយសរសេរសំបុត្រថ្មីមួយទៀត ដោយប្រើពាក្យរបស់សេដ្ឋីថា «អ្នកនេះជាកូនរបស់ខ្ញុំ ឈ្មោះឃោសិតៈ ចូរនាំយកបណ្ណាការពីភូមិទាំងមួយរយមក ហើយរៀបចំអាពាហ៍ពិពាហ៍ជាមួយកូនស្រីរបស់ជនបទសេដ្ឋីនេះ រួចសង់ផ្ទះពីរជាន់នៅកណ្តាលភូមិដែលខ្លួនរស់នៅ ធ្វើរបងព័ទ្ធជុំវិញ និងចាត់ចែងការការពារឲ្យបានល្អដោយកម្លាំងបុរសទាំងឡាយ ហើយចូរផ្ញើសារមកខ្ញុំថា ខ្ញុំបានធ្វើកិច្ចការនេះៗ រួចរាល់ហើយ។ កាលបើធ្វើដូច្នេះហើយ ខ្ញុំនឹងដឹងនូវកិច្ចការដែលត្រូវធ្វើចំពោះលោកមា» លុះសរសេររួចហើយ ក៏មូរផ្ជិតសំបុត្រនោះចងទុកនៅជាយសំពត់របស់ឃោសិតកុមារនោះដដែល។

โส ทิวสภาคํ นิทฺทายิตฺวา อุฏฺฐาย ภุญฺชิตฺวา ปกฺกามิ, ปุนทิวเส ปาโตว ตํ คามํ คนฺตฺวา อายุตฺตกํ คามกิจฺจํ กโรนฺตเมว ปสฺสิ. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ ตาตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปิตรา เม ตุมฺหากํ ปณฺณํ เปสิต’’นฺติ วุตฺเต ปณฺณํ คเหตฺวา วาเจตฺวา ตุฏฺฐมานโส ‘‘ปสฺสถ, โภ, มม สามิโน มยิ สิเนหํ กตฺวา เชฏฺฐปุตฺตสฺส มงฺคลํ กโรตู’’ติ มม สนฺติกํ ปหิณิ. ‘‘สีฆํ ทารุอาทีนิ อาหรถา’’ติ คหปติเก อาณาเปตฺวา คามมชฺเฌ วุตฺตปฺปการํ เคหํ การาเปตฺวา คามสตโต ปณฺณาการํ อาหราเปตฺวา ชนปทเสฏฺฐิโน ธีตรํ อาเนตฺวา มงฺคลํ กตฺวา เสฏฺฐิสฺส สาสนํ ปหิณิ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ มยา กต’’นฺติ.

ឃោសិតកុមារនោះ កាលដែលបានដេកអស់មួយថ្ងៃហើយ ក៏ក្រោកឡើង បរិភោគអាហារ រួចក៏ចេញដំណើរទៅ។ នៅថ្ងៃបន្ទាប់ គាត់បានទៅដល់ភូមិនោះតាំងពីព្រលឹម ហើយបានឃើញអ្នកចាត់ចែងការងារកំពុងធ្វើកិច្ចការភូមិ។ អ្នកចាត់ចែងនោះឃើញគាត់ហើយ ក៏សួរថា «មានការអ្វីឬ កូន?» កាលបើឃោសិតកុមារប្រាប់ថា «លោកឪពុករបស់ខ្ញុំបានផ្ញើសំបុត្រមកជូនអ្នក» គាត់ក៏ទទួលយកសំបុត្រនោះទៅអាន មានចិត្តត្រេកអរខ្លាំងណាស់ ហើយនិយាយថា «នែអ្នកទាំងឡាយ ចូរមើលចុះ លោកម្ចាស់របស់ខ្ញុំមានសេចក្តីស្រឡាញ់ចំពោះខ្ញុំ បានផ្ញើសំបុត្រមកប្រាប់ខ្ញុំឲ្យរៀបចំអាពាហ៍ពិពាហ៍ដល់កូនច្បងរបស់គាត់»។ គាត់ក៏បានបង្គាប់ពួកគហបតីថា «ចូរប្រញាប់នាំយកឈើនិងវត្ថុផ្សេងៗមក» ហើយបានចាត់ចែងឲ្យសង់ផ្ទះតាមប្រភេទដែលបានពោលហើយនៅកណ្តាលភូមិ នាំយកបណ្ណាការពីភូមិទាំងមួយរយ នាំយកកូនស្រីរបស់ជនបទសេដ្ឋីមករៀបចំអាពាហ៍ពិពាហ៍ រួចផ្ញើសារទៅសេដ្ឋីវិញថា «ខ្ញុំបាទបានធ្វើកិច្ចការនេះៗ រួចរាល់ហើយ»។

ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิโน ‘‘ยํ กาเรมิ, ตํ น โหติ. ยํ น กาเรมิ, ตํ โหตี’’ติ มหนฺตํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. ปุตฺตโสเกน สทฺธึ โส โสโก เอกโต หุตฺวา กุจฺฉิทาหํ อุปฺปาเทตฺวา อติสารํ ชเนสิ. เสฏฺฐิธีตาปิ ‘‘สเจ โกจิ เสฏฺฐิโน สนฺติกา อาคจฺฉติ, มม อกเถตฺวา เสฏฺฐิปุตฺตสฺส ปฐมตรํ มา กเถถา’’ติ อาณาเปสิ. เสฏฺฐิปิ โข ‘‘น ทานิ ทุฏฺฐปุตฺตํ มม สาปเตยฺยสฺส สามิกํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอกํ อายุตฺตกํ อาห – ‘‘มาตุล, ปุตฺตํ เม ทฏฺฐุกาโมมฺหิ, เอกํ ปาทมูลิกํ เปเสตฺวา [Pg.301] เอกํ ปณฺณํ ลิขิตฺวา เปเสตฺวา มม ปุตฺตํ ปกฺโกสาเปหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปณฺณํ ทตฺวา เอกํ ปุริสํ เปเสสิ. เสฏฺฐิธีตา เสฏฺฐิสฺส พลวคิลานกาเล โฆสิตกุมารํ อาทาย อคมาสิ. เสฏฺฐิ กาลมกาสิ. ราชา ปิตริ กาลงฺกเต ปิตรา ภุตฺตโภคํ ทตฺวา สพฺพสเตน เสฏฺฐิฏฺฐานํ อทาสิ. โฆสิตเสฏฺฐิ นาม หุตฺวา มหาสมฺปตฺติยํ ฐิโต เสฏฺฐิธีตาย กาฬิยา วจเนน อาทิโต ปฏฺฐาย สตฺตสุ ฐาเนสุ อตฺตโน มรณมุตฺตภาวํ ญตฺวา เทวสิกํ สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทานํ ปฏฺฐเปสีติ. เอวมสฺส สตฺตสุ ฐาเนสุ อโรคภาโว ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ตตฺถ คหนฺติ เคหํ วุจฺจติ, คเห ปติ คหปติ. มหาสาลกุเล อธิปติสฺเสตํ นามํ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ โฆสิตานนฺตรํ เมณฺฑโก ลิขิโต.

លុះសេដ្ឋីបានឮដំណឹងនោះហើយ ក៏កើតសេចក្តីតូចចិត្តជាខ្លាំងថា «ការងារណាដែលយើងចាត់ចែង ការងារនោះមិនសម្រេចឡើយ។ ចំណែកការងារណាដែលយើងមិនបានចាត់ចែង ការងារនោះបែរជាសម្រេចទៅវិញ»។ សេចក្តីសោកនោះ រួមផ្សំនឹងសេចក្តីសោកព្រោះតែកូន បានបង្កឲ្យមានការក្តៅក្រហាយក្នុងពោះ ហើយបណ្តាលឲ្យកើតជំងឺរាគមួល។ ចំណែកឯកូនស្រីសេដ្ឋី (ភរិយារបស់ឃោសិតៈ) ក៏បានបង្គាប់ថា «បើសិនជាមាននរណាម្នាក់មកពីសំណាក់សេដ្ឋី ចូរកុំទាន់ប្រាប់កូនសេដ្ឋី (ឃោសិតៈ) មុនឡើយ ត្រូវមកប្រាប់ខ្ញុំជាមុនសិន»។ ចំណែកសេដ្ឋីគិតថា «ឥឡូវនេះ យើងមិនត្រូវធ្វើឲ្យកូនអាក្រក់នេះ ក្លាយជាម្ចាស់ទ្រព្យសម្បត្តិរបស់យើងឡើយ» ទើបហៅអ្នកចាត់ចែងម្នាក់មកនិយាយថា «លោកមា ខ្ញុំចង់ឃើញកូនរបស់ខ្ញុំ ចូរចាត់ចែងអ្នកបម្រើម្នាក់ សរសេរសំបុត្រមួយច្បាប់ផ្ញើទៅហៅកូនរបស់ខ្ញុំមក»។ អ្នកចាត់ចែងនោះទទួលពាក្យថា «បាទ ល្អហើយ» រួចក៏ប្រគល់សំបុត្រឲ្យបុរសម្នាក់យកទៅ។ នាងកូនស្រីសេដ្ឋីបាននាំឃោសិតកុមារមកក្នុងពេលដែលសេដ្ឋីមានជំងឺជាទម្ងន់។ សេដ្ឋីក៏បានធ្វើមរណកាលទៅ។ កាលដែលឪពុកធ្វើមរណកាលទៅ ព្រះរាជាបានប្រគល់ទ្រព្យសម្បត្តិដែលឪពុកធ្លាប់ប្រើប្រាស់ឲ្យទៅឃោសិតកុមារ ហើយបានតែងតាំងគាត់ក្នុងតំណែងជាសេដ្ឋី ដោយមានបរិវាររាប់រយ។ ឃោសិតកុមារបានក្លាយជា «ឃោសិតសេដ្ឋី» ឋិតនៅក្នុងមហាសម្បត្តិ លុះបានដឹងអំពីការរួចផុតពីសេចក្តីស្លាប់របស់ខ្លួនក្នុងទីទាំង ៧ កន្លែង តាំងពីដំបូងមក ដោយសារពាក្យរបស់កូនស្រីសេដ្ឋី និងនាងកាឡីជាទាសី គាត់ក៏បានបរិច្ចាគទ្រព្យមួយសែនរាល់ៗ ថ្ងៃ ដើម្បីចាត់ចែងធ្វើទាន។ ការមិនមានរោគ (ការរួចផុតពីគ្រោះថ្នាក់) ក្នុងទីទាំង ៧ កន្លែងរបស់គាត់យ៉ាងនេះ ឈ្មោះថាជាឫទ្ធិរបស់អ្នកមានបុណ្យ។ ក្នុងពាក្យនោះ ពាក្យថា គហៈ គឺផ្ទះ ជនណាជាធំក្នុងផ្ទះ ជននោះឈ្មោះថា គហបតី។ ឈ្មោះនេះជាឈ្មោះរបស់ជនជាធំក្នុងត្រកូលមហាសាល។ នៅក្នុងសៀវភៅខ្លះ មានសរសេរឈ្មោះ មេណ្ឌកៈ បន្ទាប់ពីឈ្មោះ ឃោសិតៈ។

ปญฺจนฺนํ มหาปุญฺญานํ ปุญฺญวโต อิทฺธีติ เอตฺถ ปุญฺญิทฺธิ ปญฺจนฺนํ มหาปุญฺญานํ ทฏฺฐพฺพาติ อตฺโถ. ปญฺจ มหาปุญฺญา นาม เมณฺฑกเสฏฺฐิ, ตสฺส ภริยา จนฺทปทุมา, ปุตฺโต ธนญฺจยเสฏฺฐิ, สุณิสา สุมนเทวี, โทโส ปุณฺโณ นามาติ อิเม ปญฺจ ชนา ปจฺเจกสมฺพุทฺเธ กตาธิการา. เตสุ เมณฺฑกเสฏฺฐิ อฑฺฒเตรสานิ โกฏฺฐสตานิ โสธาเปตฺวา สีสํ นฺหาโต ทฺวาเร นิสีทิตฺวา อุทฺธํ อุลฺโลเกติ, อากาสโต รตฺตสาลิธารา โอปติตฺวา สพฺพโกฏฺเฐ ปูเรติ. ตสฺส ภริยา ตณฺฑุลํ เอกนาฬิมตฺตํ คเหตฺวา ภตฺตํ ปจาเปตฺวา เอกสฺมึ สูปพฺยญฺชนเก สูปํ กาเรตฺวา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตา ทฺวารโกฏฺฐเก ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘สพฺเพ ภตฺเตน อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ โฆสาเปตฺวา ปกฺโกสาเปตฺวา สุวณฺณกฏจฺฉุํ อาทาย อาคตาคตานํ อุปนีตภาชนานิ ปูเรตฺวา เทติ, สกลทิวสมฺปิ เทนฺติยา กฏจฺฉุนา สกึ คหิตฏฺฐานมตฺตเมว ปญฺญายติ. ตสฺส ปุตฺโต สีสํ นฺหาโต สหสฺสตฺถวิกํ อาทาย ‘‘กหาปเณหิ อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ โฆสาเปตฺวา อาคตาคตานํ คหิตภาชนานิ ปูเรตฺวา เทติ. ถวิกาย กหาปณสหสฺสเมว โหติ. ตสฺส สุณิสา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตา จตุโทณิกํ วีหิปิฏกํ อาทาย อาสเน นิสินฺนา ‘‘พีชภตฺเตน อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ โฆสาเปตฺวา อาคตาคตานํ คหิตภาชนานิ ปูเรตฺวา เทติ, ปิฏกํ ยถาปูริตเมว โหติ. ตสฺส ทาโส สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิโต สุวณฺณยุเค [Pg.302] สุวณฺณโยตฺเตหิ โคเณ โยเชตฺวา สุวณฺณปโตทยฏฺฐึ อาทาย โคณานํ คนฺธปญฺจงฺคุลิกานิ ทตฺวา วิสาเณสุ สุวณฺณโกสเก ปฏิมุญฺจิตฺวา เขตฺตํ คนฺตฺวา ปาเชติ, อิโต ติสฺโส, อิโต ติสฺโส, มชฺเฌ เอกาติ สตฺต สีตาโย ภิชฺชิตฺวา คจฺฉนฺติ. ชมฺพุทีปวาสิโน ภตฺตพีชหิรญฺญสุวณฺณาทีสุ ยถารุจิตํ เสฏฺฐิเคหโตเยว คณฺหึสุ. อนุกฺกเมน ปน ภทฺทิยนครํ อนุปฺปตฺเต ภควติ ภควโต ธมฺมเทสนาย ปญฺจ มหาปุญฺญา จ ธนญฺจยเสฏฺฐิสฺส ธีตา วิสาขา จ โสตาปตฺติผลํ ปาปุณึสุ. อยํ ปน เนสํ ปญฺจนฺนํ มหาปุญฺญานํ ปุญฺญวโต อิทฺธิ. สงฺเขเปน ปน ปริปากคเต ปุญฺญสมฺภาเร อิชฺฌนกวิเสโส ปุญฺญวโต อิทฺธิ.

ក្នុងបទថា «Pañcannaṃ mahāpuññānaṃ puññavato iddhi» នេះ មានសេចក្តីពន្យល់ថា ឫទ្ធិសម្រេចដោយបុណ្យ គប្បីឃើញថាមានដល់បុគ្គលមានបុណ្យច្រើនទាំង ៥ នាក់។ ជនមានបុណ្យច្រើនទាំង ៥ នាក់នោះ គឺ មេណ្ឌកសេដ្ឋី ១, នាងចន្ទបទុមា ជាភរិយា ១, ធនញ្ជយសេដ្ឋី ជាកូន ១, នាងសុមនទេវី ជាកូនប្រសារ ១, នាយបុណ្ណៈ ជាទាសៈ ១ ជនទាំង ៥ នាក់នេះ សុទ្ធតែបានធ្វើបុណ្យអធិការចំពោះព្រះបច្ចេកពុទ្ធទាំងឡាយ។ ក្នុងចំណោមជនទាំងនោះ មេណ្ឌកសេដ្ឋី កាលដែលបានឲ្យគេសម្អាតជង្រុកទាំងមួយពាន់បីរយរួចហើយ ក៏កក់ក្បាល ទៅអង្គុយនៅមាត់ទ្វារ សម្លឹងមើលទៅលើមេឃ ពេលនោះខ្សែទឹកស្រូវសាលីក្រហមក៏ធ្លាក់ចុះពីអាកាសមកបំពេញជង្រុកទាំងអស់ឲ្យពេញ។ ចំណែកភរិយារបស់គាត់ យកអង្ករត្រឹមតែមួយនាឡិមកដាំបាយ ធ្វើសម្លក្នុងឆ្នាំងមួយ តែងខ្លួនដោយគ្រឿងអលង្ការគ្រប់បែបយ៉ាង អង្គុយលើអាសនៈដែលគេរៀបចំទុកនៅខ្លោងទ្វារ ហើយឲ្យគេប្រកាសថា «អ្នកដែលត្រូវការបាយ ចូរអញ្ជើញមកចុះ» រួចកាន់វែកមាសដួសដាក់ក្នុងភាជន៍ដែលគេយកមកហុចឲ្យម្នាក់ៗ ទោះបីជានាងដួសអស់មួយថ្ងៃពេញក៏ដោយ ក៏កន្លែងដែលដួសដោយវែកនោះ បង្ហាញឲ្យឃើញត្រឹមតែស្នាមដួសតែម្តងប៉ុណ្ណោះ (បាយនៅតែពេញដដែល)។ ចំណែកកូនប្រុសរបស់គាត់ កក់ក្បាលរួចហើយ កាន់ថង់ប្រាក់មួយពាន់ ហើយឲ្យគេប្រកាសថា «អ្នកដែលត្រូវការកហាបណៈ ចូរអញ្ជើញមកចុះ» រួចដួសបំពេញក្នុងភាជន៍ដែលគេយកមកទទួល ឯប្រាក់ក្នុងថង់នោះ ក៏នៅតែមានមួយពាន់កហាបណៈដដែល។ ចំណែកកូនប្រសាររបស់គាត់ តែងខ្លួនដោយគ្រឿងអលង្ការគ្រប់បែបយ៉ាង កាន់ក្អមស្រូវចំណុះបួនទោណៈ អង្គុយលើអាសនៈ ហើយឲ្យគេប្រកាសថា «អ្នកដែលត្រូវការស្រូវពូជ ចូរអញ្ជើញមកចុះ» រួចវាល់បំពេញក្នុងភាជន៍ដែលគេយកមកទទួល ឯក្អមស្រូវនោះ ក៏នៅតែពេញដដែល។ ចំណែកទាសៈរបស់គាត់ តែងខ្លួនដោយគ្រឿងអលង្ការគ្រប់បែបយ៉ាង ទឹមគោដោយនឹមមាស និងខ្សែទាមមាស កាន់ជំពុះញាត់មាស យកគ្រឿងក្រអូបលាបជាប្រាំស្នាមម្រាមដៃលើខ្លួនគោទាំងឡាយ ពាក់ស្រោមមាសនៅស្នែងគោ រួចបរទៅកាន់ស្រែ ពេលភ្ជួរទៅ ផែនដីក៏បែកចេញជាប្រាំពីរចង្អូរ គឺខាងនេះបី ខាងនោះបី និងកណ្តាលមួយ។ ពួកអ្នករស់នៅក្នុងជម្ពូទ្វីប តែងតែមកទទួលយកបាយ ស្រូវពូជ ប្រាក់ មាស ជាដើម តាមដែលខ្លួនប្រាថ្នា ពីផ្ទះរបស់សេដ្ឋីនោះឯង។ លុះសម័យក្រោយមក កាលដែលព្រះដ៏មានព្រះភាគទ្រង់ស្តេចទៅដល់ភទ្ទិយនគរ ជនមានបុណ្យច្រើនទាំង ៥ នាក់នោះ និងនាងវិសាខា ជាកូនស្រីរបស់ធនញ្ជយសេដ្ឋី ក៏បានសម្រេចសោតាបត្តិផល ដោយសារការសម្តែងធម៌របស់ព្រះដ៏មានព្រះភាគ។ នេះជាឫទ្ធិសម្រេចដោយបុណ្យរបស់ជនមានបុណ្យច្រើនទាំង ៥ នាក់នោះ។ ដោយសង្ខេប ឫទ្ធិសម្រេចដោយបុណ្យ គឺសេចក្តីសម្រេចដ៏វិសេស ក្នុងកាលដែលបុណ្យសម្ភារដល់នូវការទុំជោរ។

วิชฺชามยิทฺธินิทฺเทเส อิชฺฌนาการํ คนฺธาริวิชฺชํ วา อุปจารสิทฺธํ ปตฺถิตสิทฺธํ อญฺญํ วา วิชฺชํ ธาเรนฺตีติ วิชฺชาธรา. วิชฺชํ ปริชปฺเปตฺวาติ ยโถปจารํ วิชฺชํ มุเขน ปริวตฺเตตฺวา. เสสํ วุตฺตตฺถเมวาติ.

ក្នុងសេចក្តីពន្យល់អំពីវិជ្ជាមយឫទ្ធិ (ឫទ្ធិសម្រេចដោយវិជ្ជា) ពួកជនដែលចេះចាំនូវវិជ្ជាគន្ធារីក្តី វិជ្ជាដែលសម្រេចដោយការផ្សំថ្នាំក្តី វិជ្ជាដែលសម្រេចដោយការប្រាថ្នាក្តី ឬវិជ្ជាដទៃទៀត ដែលមានសភាពសម្រេចបាន ហៅថា វិជ្ជាធរ។ បទថា «vijjaṃ parijappetvā» គឺការសូត្រស្វាធ្យាយវិជ្ជាដោយមាត់ តាមវិធីដែលត្រូវធ្វើ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលហើយ។

สมฺมาปโยคิทฺธินิทฺเทเส อิชฺฌนาการมตฺตํ ปุจฺฉิตฺวา อญฺญสฺส วิเสสสฺส อภาวโต ‘‘กตมา’’ติ อปุจฺฉิตฺวา ปการมตฺตเมว ปุจฺฉนฺเตน ‘‘กถ’’นฺติ ปุจฺฉา กตา, ตเถว ‘‘เอว’’นฺติ นิคมนํ กตํ. เอตฺถ จ ปฏิปตฺติสงฺขาตสฺเสว สมฺมาปโยคสฺส ทีปนวเสน ปุริมปาฬิสทิสาว ปาฬิ อาคตา. อฏฺฐกถายํ ปน สกฏพฺยูหาทิกรณวเสน ยํกิญฺจิ สํวิทหนํ ยํกิญฺจิ สิปฺปกมฺมํ ยํกิญฺจิ เวชฺชกมฺมํ ติณฺณํ เวทานํ อุคฺคหณํ ติณฺณํ ปิฏกานํ อุคฺคหณํ, อนฺตมโส กสนวปนาทีนิ อุปาทาย ตํ ตํ กมฺมํ กตฺวา นิพฺพตฺตวิเสโส ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธีติ อาคตาติ.

ក្នុងសេចក្តីពន្យល់អំពីសម្មាបយោគឫទ្ធិ (ឫទ្ធិសម្រេចដោយការប្រឹងប្រែងត្រូវ) ព្រោះតែសួររកត្រឹមតែអាការៈនៃការសម្រេច និងព្រោះមិនមានសេចក្តីវិសេសដទៃ ទើបមិនសួរថា «តើដូចម្តេច?» គឺសួររកត្រឹមតែប្រការប៉ុណ្ណោះ ដោយសួរថា «តើធ្វើដូចម្តេច?» ហើយក៏សន្និដ្ឋានយ៉ាងនោះថា «យ៉ាងនេះ»។ ម្យ៉ាងទៀត ក្នុងទីនេះ ព្រះបាលីដែលមកដល់ មានសភាពដូចជាព្រះបាលីមុនដែរ ដោយបង្ហាញនូវសម្មាបយោគៈ ពោលគឺការប្រតិបត្តិ។ ប៉ុន្តែនៅក្នុងអដ្ឋកថា លោកពោលថា ការចាត់ចែងណាមួយ មានការរៀបចំក្បួនរទេះជាដើម សិល្បៈណាមួយ វេជ្ជកម្មណាមួយ ការរៀនសូត្រត្រៃវេទ ការរៀនសូត្រព្រះត្រៃបិដក រហូតដល់ការធ្វើស្រែចម្ការជាដើម ការធ្វើការងារនោះៗ ហើយសម្រេចបាននូវផលវិសេស ឈ្មោះថា ឫទ្ធិ ព្រោះមានន័យថាសម្រេចបាន ដោយអាស្រ័យសម្មាបយោគៈក្នុងទីនោះៗ។

อิทฺธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់អំពីឥទ្ធិកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๓. อภิสมยกถา

៣. អភិសមយកថា (ការសម្តែងអំពីការត្រាស់ដឹង)

อภิสมยกถาวณฺณนา

ការពន្យល់អំពីអភិសមយកថា

๑๙.

១៩.

อิทานิ อิทฺธิกถานนฺตรํ ปรมิทฺธิภูตํ อภิสมยํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย อภิสมยกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ อภิสมโยติ สจฺจานํ อภิมุเขน สมาคโม, ปฏิเวโธติ อตฺโถ. เกน [Pg.303] อภิสเมตีติ กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘เอวํ มหตฺถิโย โข, ภิกฺขเว, ธมฺมาภิสมโย’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๗๔) สุตฺตปเทสุ โย โส อภิสมโยติ วุตฺโต, ตสฺมึ อภิสมเย วตฺตมาเน อภิสเมตา ปุคฺคโล เกน ธมฺเมน สจฺจานิ อภิสเมติ, อภิมุโข หุตฺวา สมาคจฺฉติ, ปฏิวิชฺฌตีติ วุตฺตํ โหตีติ. อยํ ตาว โจทกสฺส ปุจฺฉา. จิตฺเตน อภิสเมตีติ จิตฺตํ วินา อภิสมยาภาวโต ตถา วิสฺสชฺชนํ. หญฺจีติอาทิ ปุน โจทนา. หญฺจิ ยทีติ อตฺโถ. ‘‘จิตฺเตนา’’ติ วุตฺตตฺตา เตน หิ อญฺญาณี อภิสเมตีติ อาห. น อญฺญาณี อภิสเมตีติ จิตฺตมตฺเตเนว อภิสมยาภาวโต ปฏิกฺเขโป. ญาเณน อภิสเมตีติ ปฏิญฺญา. ปุน หญฺจีติอาทิ ‘‘ญาเณนา’’ติ วุตฺตตฺตา อญฺญาณี อจิตฺตโกติ โจทนา. น อจิตฺตโก อภิสเมตีติ อจิตฺตกสฺส อภิสมยาภาวโต ปฏิกฺเขโป. จิตฺเตน จาติอาทิ ปฏิญฺญา. ปุน หญฺจีติอาทิ สพฺพจิตฺตญาณสาธารณวเสน โจทนา. เสสโจทนาวิสฺสชฺชเนสุปิ เอเสว นโย.

ឥឡូវនេះ ជាការពន្យល់សេចក្តីដែលមិនទាន់ពោល ក្នុងអភិសមយកថា ដែលលោកសម្តែងបន្ទាប់ពីឥទ្ធិកថា ដើម្បីបង្ហាញនូវអភិសម័យ (ការត្រាស់ដឹង) ដែលជាឫទ្ធិដ៏ឧត្តម។ ក្នុងអភិសមយកថានោះ ពាក្យថា «អភិសម័យ» មានន័យថា ការចូលទៅជួបប្រទះចំពោះមុខនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយ គឺការចាក់ធ្លុះ។ ពាក្យថា «Kena abhisameti» (ត្រាស់ដឹងដោយអ្វី?) តើមានសេចក្តីពន្យល់ដូចម្តេច? សេចក្តីពន្យល់មានថា ក្នុងសូត្រទាំងឡាយមានជាដើមថា «ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ធម្មាភិសម័យមានប្រយោជន៍ធំធេងយ៉ាងនេះឯង» ធម៌ណាដែលលោកហៅថា អភិសម័យ កាលបើអភិសម័យនោះកំពុងប្រព្រឹត្តទៅ តើបុគ្គលអ្នកត្រាស់ដឹង ត្រាស់ដឹងនូវសច្ចធម៌ទាំងឡាយដោយធម៌ណា គឺចូលទៅជួបប្រទះចំពោះមុខ ចាក់ធ្លុះដោយធម៌ណា? នេះជាសំណួររបស់ចោទកៈ (អ្នកសួរ) ជាមុនសិន។ ពាក្យឆ្លើយថា «ត្រាស់ដឹងដោយចិត្ត» ព្រោះថាបើមិនមានចិត្តទេ អភិសម័យក៏មិនមានដែរ ទើបឆ្លើយយ៉ាងនោះ។ ពាក្យថា «Hañci» ជាដើម ជាការចោទសួរឡើងវិញ។ ពាក្យថា «Hañci» មានន័យថា «ប្រសិនបើ»។ ព្រោះតែពោលថា «ដោយចិត្ត» ទើបចោទកៈពោលថា «បើដូច្នោះ ជនដែលមិនមានប្រាជ្ញា (អញ្ញាណី) ក៏ឈ្មោះថាត្រាស់ដឹងដែរ»។ ពាក្យបដិសេធថា «ជនដែលមិនមានប្រាជ្ញា មិនឈ្មោះថាត្រាស់ដឹងឡើយ» ព្រោះការត្រាស់ដឹងមិនអាចសម្រេចបានដោយត្រឹមតែចិត្តប៉ុណ្ណោះទេ។ ពាក្យប្តេជ្ញាថា «ត្រាស់ដឹងដោយញាណ (ប្រាជ្ញា)»។ ជាថ្មីម្តងទៀត ពាក្យថា «Hañci» ជាដើម ជាការចោទសួរថា ព្រោះតែពោលថា «ដោយញាណ» ជនដែលមិនមានប្រាជ្ញា ក៏ជាអ្នកមិនមានចិត្ត (អចិត្តកៈ) ដែរឬ? ពាក្យបដិសេធថា «ជនដែលមិនមានចិត្ត មិនឈ្មោះថាត្រាស់ដឹងឡើយ» ព្រោះជនដែលមិនមានចិត្ត មិនអាចមានអភិសម័យបានទេ។ ពាក្យប្តេជ្ញាថា «ដោយចិត្តផង (ដោយញាណផង)» ជាដើម។ ជាថ្មីម្តងទៀត ពាក្យថា «Hañci» ជាដើម ជាការចោទសួរដោយយោងទៅលើការទាក់ទងគ្នានៃចិត្តនិងញាណទាំងអស់។ សូម្បីក្នុងសេចក្តីចោទសួរនិងការដោះស្រាយដែលនៅសល់ ក៏មានន័យបែបនេះដូចគ្នា។

ปรโต ปน กมฺมสฺสกตจิตฺเตน จ ญาเณน จาติ กมฺมสฺสกา สตฺตาติ เอวํ กมฺมสฺสกตาย ปวตฺตจิตฺเตน จ ญาเณน จ. สจฺจานุโลมิกจิตฺเตน จ ญาเณน จาติ สจฺจปฏิเวธสฺส อนุกูลตฺตา สจฺจานุโลมิกสงฺขาเตน วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตจิตฺเตน จ วิปสฺสนาญาเณน จ. กถนฺติ ยถา อภิสมโย โหติ, ตถา กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉา. อุปฺปาทาธิปเตยฺยนฺติ ยสฺมา จิตฺตสฺส อุปฺปาเท อสติ เจตสิกานํ อุปฺปาโท นตฺถิ. อารมฺมณคฺคหณญฺหิ จิตฺตํ เตน สห อุปฺปชฺชมานา เจตสิกา กถํ อารมฺมเณ อคฺคหิเต อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ. อภิธมฺเมปิ จิตฺตุปฺปาเทเนว เจตสิกา วิภตฺตา, ตสฺมา มคฺคญาณสฺส อุปฺปาเท อธิปติภูตํ จิตฺตนฺติ อตฺโถ. ญาณสฺสาติ มคฺคญาณสฺส. เหตุ ปจฺจโย จาติ ชนโก จ อุปตฺถมฺภโก จ. ตํสมฺปยุตฺตนฺติ เตน ญาเณน สมฺปยุตฺตํ. นิโรธโคจรนฺติ นิพฺพานารมฺมณํ. ทสฺสนาธิปเตยฺยนฺติ เสสานํ ทสฺสนกิจฺจาภาวา นิพฺพานทสฺสเน อธิปติภูตํ. จิตฺตสฺสาติ มคฺคสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส. ตํสมฺปยุตฺตนฺติ เตน จิตฺเตน สมฺปยุตฺตํ.

ម៉្យាងទៀត សេចក្តីពន្យល់ខាងក្រោមនេះ ដោយបទដែលមិនទាន់ប្រាកដ។ បទថា "kammassakatacittena ca ñāṇena ca" សេចក្តីថា ចិត្ត និងញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយភាពជាអ្នកមានកម្មជាសិទ្ធិរបស់ខ្លួន យ៉ាងនេះថា "សត្វទាំងឡាយមានកម្មជាសិទ្ធិរបស់ខ្លួន"។ បទថា "saccānulomikacittena ca ñāṇena ca" សេចក្តីថា ចិត្តដែលប្រកបដោយវិបស្សនា និងវិបស្សនាញាណ ដែលហៅថា សច្ចានុលោមិកៈ ព្រោះជាធម្មជាតិអនុលោមដល់ការចាក់ធ្លុះនូវអរិយសច្ច។ បទថា "kathaṃ" គឺជាសំណួររបស់បុគ្គលដែលចង់សម្តែងថា ការត្រាស់ដឹងមានដោយប្រការយ៉ាងណា។ បទថា "uppādādhipateyyaṃ" សេចក្តីថា ព្រោះកាលបើការកើតឡើងនៃចិត្តមិនមាន ការកើតឡើងនៃចេតសិកទាំងឡាយក៏មិនមាន។ ព្រោះថា ចិត្តជាធម្មជាតិកាន់យកនូវអារម្មណ៍ កាលបើចិត្តមិនទាន់កាន់យកអារម្មណ៍ទេ តើចេតសិកទាំងឡាយដែលកើតឡើងជាមួយចិត្តនោះ នឹងកើតឡើងដូចម្តេចបាន? សូម្បីក្នុងព្រះអភិធម្ម ចេតសិកទាំងឡាយក៏ទ្រង់ចែកទុកដោយការកើតឡើងនៃចិត្តប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ សេចក្តីថា ចិត្តជាអធិបតីក្នុងការកើតឡើងនៃមគ្គញាណ។ បទថា "ñāṇassa" បានដល់ មគ្គញាណ។ បទថា "hetu paccayo ca" បានដល់ ជាជនកបច្ច័យផង ជាឧបត្ថម្ភកបច្ច័យផង។ បទថា "taṃsampayuttaṃ" បានដល់ ចិត្តដែលប្រកបដោយមគ្គញាណនោះ។ បទថា "nirodhagocaraṃ" បានដល់ មានព្រះនិព្វានជាអារម្មណ៍។ បទថា "dassanādhipateyyaṃ" សេចក្តីថា ចិត្តជាធំក្នុងការឃើញព្រះនិព្វាន ព្រោះធម៌ដែលសេសសល់មិនមានកិច្ចក្នុងការឃើញព្រះនិព្វានឡើយ។ បទថា "cittassa" បានដល់ ចិត្តដែលប្រកបដោយមគ្គ។ បទថា "taṃsampayuttaṃ" បានដល់ ញាណដែលប្រកបដោយមគ្គចិត្តនោះ។

๒๐.

២០.

ยสฺมา เอตมฺปิ ปริยายํ, น เกวลํ จิตฺตญาเณหิเยว อภิสมโย, อถ โข สพฺเพปิ มคฺคสมฺปยุตฺตจิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สจฺจาภิสมยกิจฺจสาธนวเสน [Pg.304] อภิสมโย นาม โหนฺติ, ตสฺมา ตมฺปิ ปริยายํ ทสฺเสตุกาโม กึ นุ เอตฺตโกเยว อภิสมโยติ ปุจฺฉิตฺวา น หีติ ตํ วจนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณติอาทิมาห. ทสฺสนาภิสมโยติ ทสฺสนภูโต อภิสมโย. เอส นโย เสเสสุปิ. สจฺจาติ สจฺจญาณานิ. มคฺคญาณเมว นิพฺพานานุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา. วิโมกฺโขติ มคฺควิโมกฺโข. วิชฺชาติ มคฺคญาณเมว. วิมุตฺตีติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติ. นิพฺพานํ อภิสมียตีติ อภิสมโย, เสสา อภิสเมนฺติ เอเตหีติ อภิสมยา.

ព្រោះហេតុតែ សូម្បីធម៌នេះក៏ជាបរិយាយដែរ ការត្រាស់ដឹងមិនមែនមានត្រឹមតែមគ្គចិត្ត និងមគ្គញាណប៉ុណ្ណោះទេ ប៉ុន្តែសូម្បីតែចិត្ត និងចេតសិកធម៌ទាំងអស់ដែលប្រកបដោយមគ្គ ក៏ឈ្មោះថាជាការត្រាស់ដឹង ដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ចក្នុងការត្រាស់ដឹងនូវសច្ចៈ ហេតុនោះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យកាលចង់បង្ហាញនូវបរិយាយនោះ ទើបសួរថា "kiṃ nu ettakoyeva abhisamayo" (តើការត្រាស់ដឹងមានត្រឹមតែប៉ុណ្ណេះឬ?) ហើយបដិសេធពាក្យនោះដោយពាក្យថា "na hi" (មិនមែនទេ) រួចទើបពោលពាក្យជាដើមថា "lokuttaramaggakkhaṇe" (ក្នុងខណៈនៃលោកុត្តរមគ្គ)។ បទថា "dassanābhisamayo" បានដល់ ការត្រាស់ដឹងដែលជាតួការឃើញ។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងបទដែលសេសសល់ដែរ។ បទថា "saccā" បានដល់ សច្ចញាណទាំងឡាយ។ មគ្គញាណនោះឯង ឈ្មោះថា វិបស្សនា ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងរលឹកឃើញនូវព្រះនិព្វាន។ បទថា "vimokkho" បានដល់ មគ្គវិមោក្ខ។ បទថា "vijjā" បានដល់ មគ្គញាណនោះឯង។ បទថា "vimutti" បានដល់ សមុច្ឆេទវិមុត្តិ។ ព្រះនិព្វានដែលបុគ្គលចាក់ធ្លុះដឹង ឈ្មោះថា "abhisamayo" (ការត្រាស់ដឹង) ធម៌ដែលសេសសល់ដែលជាគ្រឿងចាក់ធ្លុះដឹងនៃបុគ្គលទាំងឡាយ ឈ្មោះថា "abhisamayā"។

๒๑.

២១.

ปุน มคฺคผลวเสน อภิสมยํ ภินฺทิตฺวา ทสฺเสตุํ กึ นูติอาทิมาห. ผลกฺขเณ ปเนตฺถ ยสฺมา สมุจฺเฉทนฏฺเฐน ขเย ญาณํ น ลพฺภติ, ตสฺมา ปฏิปฺปสฺสทฺธฏฺเฐน อนุปฺปาเท ญาณนฺติ วุตฺตํ. เสสํ ปน ยถานุรูปํ เวทิตพฺพนฺติ. อิทานิ ยสฺมา กิเลสปฺปหาเน สติ อภิสมโย โหติ, อภิสมเย จ สติ กิเลสปฺปหานํ โหติ, ตสฺมา โจทนาปุพฺพงฺคมํ กิเลสปฺปหานํ ทสฺเสตุกาโม ยฺวายนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยฺวายนฺติ โย อยํ มคฺคฏฺโฐ อริยปุคฺคโล. เอวมาทิกานิ ปเนตฺถ จตฺตาริ วจนานิ โจทกสฺส ปุจฺฉา. ปุน อตีเต กิเลเส ปชหตีติ อิทํ โจทนาย โอกาสทานตฺถํ วิสฺสชฺชนํ. ขีณนฺติ ภงฺควเสน ขีณํ. นิรุทฺธนฺติ สนฺตานวเสน ปุนปฺปุนํ อนุปฺปตฺติยา นิรุทฺธํ. วิคตนฺติ วตฺตมานกฺขณโต อปคตํ. วิคเมตีติ อปคมยติ. อตฺถงฺคตนฺติ อภาวํ คตํ. อตฺถงฺคเมตีติ อภาวํ คมยติ. ตตฺถ โทสํ ทสฺเสตฺวา น อตีเต กิเลเส ปชหตีติ ปฏิกฺขิตฺตํ. อนาคตโจทนาย อชาตนฺติ ชาตึ อปฺปตฺตํ. อนิพฺพตฺตนฺติ สภาวํ อปฺปตฺตํ. อนุปฺปนฺนนฺติ อุปฺปาทโต ปภุติ อุทฺธํ น ปฏิปนฺนํ. อปาตุภูตนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนภาเวน จิตฺตสฺส อปาตุภูตํ. อตีตานาคเต ปชหโต ปหาตพฺพานํ นตฺถิตาย อผโล วายาโม อาปชฺชตีติ ตทุภยมฺปิ ปฏิกฺขิตฺตํ. รตฺโต ราคํ ปชหตีติ วตฺตมาเนน ราเคน รตฺโต ตเมว ราคํ ปชหติ. วตฺตมานกิเลเสสุปิ เอเสว นโย. ถามคโตติ ถิรสภาวํ คโต. กณฺหสุกฺกาติ อกุสลา จ กุสลา จ ธมฺมา ยุคนทฺธา สมเมว วตฺตนฺตีติ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. สํกิเลสิกาติ เอวํ สํกิเลสานํ สมฺปยุตฺตภาเว สติ สํกิเลเส นิยุตฺตา มคฺคภาวนา โหตีติ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. เอวํ ปจฺจุปฺปนฺเน ปชหโต วายาเมน สทฺธึ ปหาตพฺพานํ [Pg.305] อตฺถิตาย สํกิเลสิกา จ มคฺคภาวนา โหติ, วายาโม จ อผโล โหติ. น หิ ปจฺจุปฺปนฺนานํ กิเลสานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตตา นาม อตฺถีติ.

ម៉្យាងទៀត ព្រះសង្គីតិកាចារ្យដើម្បីចង់ចែកការត្រាស់ដឹងដោយអំណាចនៃមគ្គ និងផល ហើយបង្ហាញ ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "kiṃ nu"។ ក្នុងខណៈនៃផលនោះ ព្រោះហេតុតែ ខយញាណ (ញាណជាគ្រឿងអស់ទៅ) ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងកាត់ផ្តាច់ មិនបានក្នុងផលខណៈនោះ ហេតុនោះ ទើបពោលថា "anuppāde ñāṇaṃ" (ញាណក្នុងធម៌ដែលមិនកើតឡើងទៀត) ដោយអត្ថថាជាគ្រឿងរម្ងាប់។ ចំណែកសេចក្តីដែលសេសសល់ គប្បីជ្រាបតាមសមគួរ។ ក្នុងពេលនេះ ព្រោះហេតុតែ កាលបើការលះកិលេសមាន ការត្រាស់ដឹងក៏មាន កាលបើការត្រាស់ដឹងមាន ការលះកិលេសក៏មាន ហេតុនោះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យកាលចង់បង្ហាញនូវការលះកិលេសដែលមានការចោទសួរជាប្រធាន ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "yvāyaṃ"។ ក្នុងពាក្យនោះ បទថា "yvāyaṃ" បានដល់ អរិយបុគ្គលអ្នកស្ថិតនៅក្នុងមគ្គនេះឯង។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងបទនេះ ពាក្យទាំង ៤ មានពាក្យជាដើមយ៉ាងនេះ គឺជាសំណួររបស់អ្នកចោទសួរ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា "atīte kilese pajahati" (លះកិលេសដែលជាអតីត) នេះ ជាពាក្យដោះស្រាយដើម្បីផ្តល់ឱកាសដល់ការចោទសួរ។ បទថា "khīṇaṃ" បានដល់ អស់ទៅដោយអំណាចនៃភង្គខណៈ។ បទថា "niruddhaṃ" បានដល់ រលត់ទៅដោយអំណាចនៃសន្តាន គឺមិនកើតឡើងម្តងទៀតឡើយ។ បទថា "vigataṃ" បានដល់ ប្រាសចាកចេញពីបច្ចុប្បន្នខណៈ។ បទថា "vigameti" បានដល់ ធ្វើឲ្យប្រាសចាក។ បទថា "atthaṅgataṃ" បានដល់ ដល់នូវភាពមិនមាន។ បទថា "atthaṅgameti" បានដល់ ធ្វើឲ្យដល់នូវភាពមិនមាន។ ក្នុងអធិប្បាយនោះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យបង្ហាញទោសហើយ ទើបបដិសេធដោយបទថា "na atīte kilese pajahati" (មិនមែនលះកិលេសជាអតីតទេ)។ ក្នុងការចោទសួរអំពីកិលេសជាអនាគត បទថា "ajātaṃ" បានដល់ មិនទាន់ដល់នូវជាតិ (ការកើត)។ បទថា "anibbattaṃ" បានដល់ មិនទាន់ដល់នូវសភាវៈ។ បទថា "anuppannaṃ" បានដល់ ចាប់តាំងពីឧប្បាទខណៈទៅ មិនទាន់ដល់នូវឋិតិខណៈ និងភង្គខណៈ។ បទថា "apātubhūtaṃ" បានដល់ មិនទាន់ប្រាកដឡើងដល់ចិត្តដោយភាពជាបច្ចុប្បន្ន។ ចំពោះបុគ្គលដែលលះកិលេសជាអតីត និងអនាគត ព្រោះភាពមិនមាននៃកិលេសដែលត្រូវលះដោយបច្ចុប្បន្នភាព ព្យាយាម (ការចម្រើនមគ្គ) ក៏នឹងក្លាយជាឥតផល ហេតុនោះ ទើបបដិសេធទាំងពីរយ៉ាងនោះ។ បទថា "ratto rāgaṃ pajahati" សេចក្តីថា បុគ្គលដែលត្រេកអរដោយរាគៈដែលកំពុងកើតឡើង ឈ្មោះថាលះបង់នូវរាគៈដែលកំពុងកើតឡើងនោះឯង។ សូម្បីក្នុងកិលេសដែលកំពុងកើតឡើងទាំងឡាយ ក៏មានវិធីនេះដូចគ្នា។ បទថា "thāmagato" បានដល់ ដល់នូវសភាវៈដ៏មាំមួន។ បទថា "kaṇhasukkā" សេចក្តីថា ធម៌ទាំងឡាយជាអកុសល និងកុសល នឹងប្រព្រឹត្តទៅស្មើគ្នាដោយការប្រកបចូលគ្នា នេះជាទោសដែលនឹងត្រូវកើតឡើង។ បទថា "saṃkilesikā" សេចក្តីថា កាលបើភាពជាធម៌ប្រកបដោយសេចក្តីសៅហ្មងមានយ៉ាងនេះ មគ្គភាវនាក៏ឈ្មោះថាប្រកបដោយសេចក្តីសៅហ្មង នេះជាទោសដែលនឹងត្រូវកើតឡើង។ យ៉ាងនេះ ចំពោះបុគ្គលដែលលះកិលេសជាបច្ចុប្បន្ន ព្រោះភាពមាននៃកិលេសដែលត្រូវលះជាមួយនិងព្យាយាម មគ្គភាវនាក៏នឹងទៅជាធម៌ប្រកបដោយសេចក្តីសៅហ្មងផង ព្យាយាមក៏នឹងទៅជាឥតផលផង។ ព្រោះថា ភាពមិនប្រកបដោយចិត្តនៃកិលេសទាំងឡាយដែលជាបច្ចុប្បន្ន មិនមែនជាមាននោះឡើយ។

น หีติ จตุธา วุตฺตสฺส วจนสฺส ปฏิกฺเขโป. อตฺถีติ ปฏิชานนํ. ยถา กถํ วิยาติ อตฺถิภาวสฺส อุทาหรณทสฺสนตฺถํ ปุจฺฉา. ยถา อตฺถิ, ตํ เกน ปกาเรน วิย อตฺถิ, กึ วิย อตฺถีติ อตฺโถ. เสยฺยถาปีติ ยถา นาม. ตรุณรุกฺโขติ ผลทายกภาวทีปนตฺถํ ตรุณคฺคหณํ. อชาตผโลติ ผลทายกตฺเตปิ สติ ผลคฺคหณโต ปุเรกาลคฺคหณํ. ตเมนนฺติ ตํ รุกฺขํ. เอนนฺติ นิปาตมตฺตํ, ตํ เอตนฺติ วา อตฺโถ. มูลํ ฉินฺเทยฺยาติ มูลโต ฉินฺเทยฺย. อชาตผลาติ อชาตานิ ผลานิ. เอวเมวนฺติ เอวํ เอวํ. อุปฺปาโท ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายูหนาติ จตูหิปิ ปจฺจุปฺปนฺนขนฺธสนฺตานเมว วุตฺตํ. ยสฺมิญฺหิ ขนฺธสนฺตาเน ยํ ยํ มคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติ, เตน เตน มคฺคญาเณน ปหาตพฺพานํ กิเลสานํ ตํ ขนฺธสนฺตานํ อพีชํ โหติ, ตสฺส อพีชภูตตฺตา ตปฺปจฺจยา เต เต กิเลสา อนุปฺปนฺนา เอว น อุปฺปชฺชนฺติ. อาทีนวํ ทิสฺวาติ อนิจฺจาทิโต อาทีนวํ ทิสฺวา. อนุปฺปาโทติอาทีหิ จตูหิ นิพฺพานเมว วุตฺตํ. จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ มคฺคสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. เหตุนิโรธา ทุกฺขนิโรโธติ กิเลสานํ พีชภูตสฺส สนฺตานสฺส อนุปฺปาทนิโรธา อนาคตกฺขนฺธภูตสฺส ทุกฺขสฺส เหตุภูตานํ กิเลสานํ อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ. เอวํ ทุกฺขสฺส เหตุภูตกิเลสานํ อนุปฺปาทนิโรธา ทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ. เอวํ กิเลสปฺปหานยุตฺติสพฺภาวโต เอว อตฺถิ มคฺคภาวนาติอาทิมาห. อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๘๓๒) ปน ‘‘เอเตน กึ ทีปิตํ โหติ? ภูมิลทฺธานํ กิเลสานํ ปหานํ ทีปิตํ โหติ. ภูมิลทฺธา ปน กึ อตีตา อนาคตา, อุทาหุ ปจฺจุปฺปนฺนาติ? ภูมิลทฺธุปฺปนฺนาเยว นามา’’ติ วตฺวา กถิตกิเลสปฺปหานสฺส วิตฺถารกถา สุตมยญาณกถาย มคฺคสจฺจนิทฺเทสวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา, อิธ ปน มคฺคญาเณน ปหาตพฺพา กิเลสาเยว อธิปฺเปตาติ.

បទថា "na hi" គឺជាការបដិសេធនូវពាក្យដែលពោលទុក ៤ យ៉ាង។ បទថា "atthi" គឺជាការទទួលខុសត្រូវ។ បទថា "yathā kathaṃ viya" គឺជាសំណួរដើម្បីបង្ហាញឧទាហរណ៍នៃភាពមានពិត។ សេចក្តីថា មានយ៉ាងណា តើមានដោយប្រការដូចម្តេច មានដូចជាអ្វី? បទថា "seyyathāpi" ស្មើនឹងពាក្យថា "yathā nāma" (ប្រៀបដូចជា)។ បទថា "taruṇarukkho" ការពោលពាក្យថា "taruṇa" (ខ្ចី) ដើម្បីបង្ហាញពីភាពជាឈើដែលអាចឲ្យផលបាន។ បទថា "ajātaphalo" ទោះបីជាមានភាពជាឈើអាចឲ្យផលបានក៏ដោយ ក៏ជាការកាន់យកកាលមុនអំពីការកាន់យកផល។ បទថា "tamenan" បានដល់ ដើមឈើនោះ។ បទថា "enan" គ្រាន់តែជានិបាតប៉ុណ្ណោះ ឬមានសេចក្តីថា "taṃ etaṃ" (ដើមឈើនោះ)។ បទថា "mūlaṃ chindeyya" បានដល់ កាត់ផ្តាច់អំពីគល់។ បទថា "ajātaphalā" បានដល់ ផលទាំងឡាយដែលមិនទាន់កើតឡើង。 បទថា "evameva" គឺ "evaṃ evaṃ" (យ៉ាងនោះឯង)។ បទទាំង ៤ គឺ "uppādo" (ការកើតឡើង) "pavattaṃ" (ការប្រព្រឹត្តទៅ) "nimittaṃ" (និមិត្ត) "āyūhanā" (ការសន្សំ) ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅយកតែបច្ចុប្បន្នខន្ធសន្តានប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា ក្នុងខន្ធសន្តានណា មគ្គញាណឯណានីមួយកើតឡើង ខន្ធសន្តាននោះនៃកិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវលះដោយមគ្គញាណនោះៗ ឈ្មោះថាជាធម៌មិនមានពូជ ព្រោះភាពជាធម៌មិនមានពូជនៃខន្ធសន្តាននោះ កិលេសនោះៗដែលមិនទាន់កើតឡើង ព្រោះមានការមិនមានពូជនោះជាហេតុ ក៏មិនកើតឡើងឡើយ។ បទថា "ādīnavaṃ disvā" បានដល់ ឃើញទោសដោយភាពជាអនិច្ចៈជាដើម។ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលសំដៅយកព្រះនិព្វានប៉ុណ្ណោះ ដោយបទទាំង ៤ មានបទថា "anuppādo" ជាដើម។ បទថា "cittaṃ pakkhandati" បានដល់ ចិត្តដែលប្រកបដោយមគ្គ រត់ចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វាន។ បទថា "hetunirodhā dukkhanirodho" សេចក្តីថា ព្រោះការរលត់ដោយមិនកើតឡើងទៀតនៃសន្តានដែលជាពូជនៃកិលេសទាំងឡាយ ការរលត់ដោយមិនកើតឡើងទៀតនៃកិលេសទាំងឡាយដែលជាហេតុនៃទុក្ខដែលជាអនាគតខន្ធ ក៏មានឡើង។ យ៉ាងនេះ ព្រោះការរលត់ដោយមិនកើតឡើងទៀតនៃកិលេសដែលជាហេតុនៃទុក្ខ ការរលត់ដោយមិនកើតឡើងទៀតនៃទុក្ខក៏មានឡើង។ ព្រោះភាពមាននៃសេចក្តីសមគួរក្នុងការលះកិលេសយ៉ាងនេះឯង ទើបពោលពាក្យជាដើមថា "atthi maggabhāvanā"។ ចំណែកក្នុងអដ្ឋកថា ពោលថា "etena kiṃ dīpitaṃ hoti? Bhūmiladdhānaṃ kilesānaṃ pahānaṃ dīpitaṃ hoti. Bhūmiladdhā pana kiṃ atītā anāgatā, udāhu paccuppannāti? Bhūmiladdhuppannāyeva nāmā" (ដោយពាក្យនេះ តើទ្រង់បង្ហាញអ្វី? ទ្រង់បង្ហាញការលះកិលេសដែលបាននូវភូមិ។ ចុះកិលេសដែលបាននូវភូមិនោះ ជាអតីត អនាគត ឬបច្ចុប្បន្ន? ឈ្មោះថាជាភូមិលទ្ធុប្បន្នៈនោះឯង) សេចក្តីពិស្តារនៃការលះកិលេសដែលពោលហើយនេះ គប្បីជ្រាបតាមន័យដែលពោលហើយក្នុងមគ្គសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនានៃសុតាមយញាណកថា ប៉ុន្តែក្នុងអភិសមយកថានេះ សំដៅយកតែកិលេសទាំងឡាយដែលត្រូវលះដោយមគ្គញាណប៉ុណ្ណោះ។

อภิสมยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់អភិសមយកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๔. วิเวกกถา

៤. វិវេកកថា

วิเวกกถาวณฺณนา

ការពន្យល់វិវេកកថា

๒๒. อิทานิ [Pg.306] ปหานาวสานาย อภิสมยกถาย อนนฺตรํ ปหานาการํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย วิเวกกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว เย เกจีติ อนวเสสปริยาทานํ. พลกรณียาติ อูรุพเลน พาหุพเลน กตฺตพฺพา. กมฺมนฺตาติ ธาวนลงฺฆนกสนวปนาทีนิ กมฺมานิ. กรียนฺตีติ พลวนฺเตหิ กรียนฺติ. สีลํ นิสฺสายาติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ นิสฺสยํ กตฺวา. ภาเวตีติ ภินฺนสีลสฺส ภาวนาภาวโต อิธ ปน โลกิยโลกุตฺตรา มคฺคภาวนา อธิปฺเปตาติ. วิเวกนิสฺสิตนฺติ ตทงฺควิเวกํ สมุจฺเฉทวิเวกํ นิสฺสรณวิเวกํ นิสฺสิตํ. วิเวโกติ วิวิตฺตตา. อยญฺหิ อริยมคฺคภาวนานุยุตฺโต โยคี วิปสฺสนากฺขเณ กิจฺจโต ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ, อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ, มคฺคกฺขเณ กิจฺจโต สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตํ, อารมฺมณโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ ภาเวติ. เอส นโย วิราคนิสฺสิตาทีสุ. วิเวโกเยว หิ วิรชฺชนฏฺเฐน วิราโค, นิโรธฏฺเฐน นิโรโธ, โวสชฺชนฏฺเฐน โวสคฺโค. อถ วา กิเลเสหิ วิวิตฺตตฺตา วิเวโก, กิเลเสหิ วิรตฺตตฺตา วิราโค, กิเลสานํ นิรุทฺธตฺตา นิโรโธ, กิเลสานญฺจ ปริจฺจตฺตตฺตา วิสฺสฏฺฐตฺตา, นิพฺพาเนจตฺตสฺส จ วิสฺสฏฺฐตฺตา โวสคฺโค. โวสคฺโค ปน ทุวิโธ ปริจฺจาคโวสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสคฺโค จ. ตตฺถ ปริจฺจาคโวสคฺโคติ วิปสฺสนากฺขเณ ตทงฺควเสน, มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทวเสน กิเลสปฺปหานํ. ปกฺขนฺทนโวสคฺโคติ วิปสฺสนากฺขเณ ตนฺนินฺนภาเวน, มคฺคกฺขเณ อารมฺมณกรเณน นิพฺพานปกฺขนฺทนํ. ตทุภยมฺปิ อิมสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเก อตฺถวณฺณนานเย วฏฺฏติ. ตถา หิ อยํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีสุ เอเกโก ธมฺโม ยถาวุตฺเตน ปกาเรน กิเลเส จ ปริจฺจชติ, นิพฺพานญฺจ ปกฺขนฺทติ. โวสคฺคปริณามินฺติ อิมินา ปน สกเลน วจเนน โวสคฺคตฺถํ ปริณามิตํ ปริณตํ, ปริปจฺจิตํ ปริปกฺกญฺจาติ วุตฺตํ โหติ. อยมฺปิ อริยมคฺคภาวนานุยุตฺโต ภิกฺขุ ยถา สมฺมาทิฏฺฐิอาทีสุ เอเกโก ธมฺโม กิเลสปริจฺจาคโวสคฺคตฺถญฺจ นิพฺพานปกฺขนฺทนโวสคฺคตฺถญฺจ ปริปจฺจติ, ยถา จ ปริปกฺโก โหติ, ตถา นํ ภาเวติ.

២២. ក្នុងពេលនេះ ជាសេចក្តីពន្យល់បន្ថែមនូវសេចក្តីដែលមិនទាន់ពោល ក្នុងវិវេកកថាដែលមានព្រះសូត្រជាប្រធាន ដែលព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលទុក បន្ទាប់ពីអភិសមយកថាដែលជាទីបំផុតនៃការលះ ដើម្បីបង្ហាញនូវអាការៈនៃការលះ។ ក្នុងវិវេកកថានោះ ជាដំបូង ក្នុងព្រះសូត្រ បទថា "ye keci" គឺជាការកាន់យកមិនមានសេសសល់។ បទថា "balakaraṇīyā" បានដល់ គប្បីធ្វើដោយកម្លាំងភ្លៅ និងកម្លាំងដៃ。 បទថា "kammantā" បានដល់ ការងារទាំងឡាយមានការរត់ ការលោត ការភ្ជួររាស់ និងការសាបព្រោះជាដើម។ បទថា "karīyanti" បានដល់ ពួកជនមានកម្លាំងតែងធ្វើ។ បទថា "sīlaṃ nissāya" បានដល់ ធ្វើនូវចតុបារិសុទ្ធិសីលឲ្យជាទីពឹង។ បទថា "bhāveti" សេចក្តីថា ព្រោះភាពមិនមានភាវនារបស់បុគ្គលអ្នកទ្រុស្តសីល ប៉ុន្តែក្នុងទីនេះ សំដៅយកលោកិយ និងលោកុត្តរមគ្គភាវនា។ បទថា "vivekanissitaṃ" បានដល់ អាស្រ័យនូវតទង្គវិវេក សមុច្ឆេទវិវេក និងនិស្សរណវិវេក។ បទថា "viveko" បានដល់ ភាពស្ងាត់សូន្យ។ ព្រោះថា យោគីបុគ្គលនេះអ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងការចម្រើនអរិយមគ្គ ក្នុងខណៈនៃវិបស្សនា តែងចម្រើននូវធម៌អាស្រ័យតទង្គវិវេកដោយកិច្ច អាស្រ័យនិស្សរណវិវេកដោយអធ្យាស្រ័យ ក្នុងខណៈនៃមគ្គ តែងចម្រើននូវធម៌អាស្រ័យសមុច្ឆេទវិវេកដោយកិច្ច អាស្រ័យនិស្សរណវិវេកដោយអារម្មណ៍។ វិធីនេះ ក៏មានក្នុងបទទាំងឡាយមានបទថា "virāganissitaṃ" ជាដើម។ ព្រោះថា វិវេកនោះឯង ឈ្មោះថា វិរាគៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងប្រាសចាកតម្រេក ឈ្មោះថា និរោធៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងរលត់ ឈ្មោះថា វោសគ្គៈ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងលះបង់។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា វិវេកៈ ព្រោះភាពស្ងាត់ចាកកិលេសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វិរាគៈ ព្រោះភាពប្រាសចាកកិលេសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា និរោធៈ ព្រោះភាពរលត់ទៅនៃកិលេសទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វោសគ្គៈ ព្រោះភាពលះបង់ និងការលះលែងនូវកិលេសទាំងឡាយផង ព្រោះភាពលះលែងនូវចិត្តក្នុងព្រះនិព្វានផង។ ចំណែកវោសគ្គៈនោះមាន ២ យ៉ាងគឺ បរិច្ចាគវោសគ្គៈ និងបក្ខន្ទនវោសគ្គៈ។ ក្នុងវោសគ្គៈទាំងពីរនោះ បរិច្ចាគវោសគ្គៈ បានដល់ ការលះកិលេសដោយអំណាចតទង្គៈក្នុងខណៈនៃវិបស្សនាផង ដោយអំណាចសមុច្ឆេទៈក្នុងខណៈនៃមគ្គផង។ បក្ខន្ទនវោសគ្គៈ បានដល់ ការរត់ចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វានដោយភាពមានចិត្តបង្អោនទៅរកព្រះនិព្វាននោះក្នុងខណៈនៃវិបស្សនាផង ដោយការធ្វើឲ្យជាអារម្មណ៍ក្នុងខណៈនៃមគ្គផង។ វោសគ្គៈទាំងពីរយ៉ាងនោះ សមគួរក្នុងវិធីពន្យល់សេចក្តីដែលលាយឡំគ្នានៃលោកិយ និងលោកុត្តរនេះ។ ព្រោះហេតុនោះឯង ក្នុងធម៌ទាំងឡាយមានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម ធម៌នីមួយៗតែងលះបង់នូវកិលេសទាំងឡាយផង រត់ចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វានផង ដោយប្រការដែលពោលហើយ។ ចំណែកពាក្យទាំងមូលថា "vosaggapariṇāmiṃ" នេះ ព្រះសង្គីតិកាចារ្យពោលថា ចម្រើននូវធម៌មានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម ដែលបង្អោនទៅកាន់វោសគ្គៈ ដែលបង្អោនទៅហើយ ដែលធ្វើឲ្យរំលាយហើយ និងដែលរំលាយហើយ។ សេចក្តីថា ភិក្ខុអ្នកខ្វល់ខ្វាយក្នុងការចម្រើនអរិយមគ្គនេះ តែងចម្រើននូវសម្មាទិដ្ឋិជាដើមនោះ ដោយប្រការដែលធម៌នីមួយៗមានសម្មាទិដ្ឋិជាដើម រមែងរំលាយទៅដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បរិច្ចាគវោសគ្គៈគឺការលះកិលេសផង ដើម្បីប្រយោជន៍ដល់បក្ខន្ទនវោសគ្គៈគឺការរត់ចូលទៅកាន់ព្រះនិព្វានផង និងដោយប្រការដែលធម៌នោះរំលាយហើយយ៉ាងណា តែងចម្រើននូវធម៌នោះយ៉ាងនោះ។

๒๓. พีชคามภูตคามาติ [Pg.307] เอตฺถ มูลพีชํ ขนฺธพีชํ อคฺคพีชํ ผฬุพีชํ พีชพีชนฺติ (ปาจิ. ๙๑) ปญฺจวิธํ พีชํ, พีชคาโม นาม พีชสมูโหติ อตฺโถ. ตเทว ปน สมฺปนฺนนีลงฺกุรปาตุภาวโต ปฏฺฐาย ภูตคาโม นาม, ภูตานํ ชาตานํ นิพฺพตฺตมูลนีลงฺกุรานํ สมูโหติ อตฺโถ. เทวตาปริคฺคเห สติ นีลงฺกุรกาลโต ปภุติ โหตีติ เตสํ เทวตาสงฺขาตานํ ภูตานํ คาโมติปิ ภูตคาโมติ วทนฺติ. วุทฺธินฺติ องฺกุราทิวเสน. วิรุฬฺหินฺติ ขนฺธาทิวเสน. เวปุลฺลนฺติ ปุปฺผาทิวเสน. ธมฺเมสุ ปน วุทฺธินฺติ อปุพฺพธมฺมปฺปวตฺติวเสน. วิรุฬินฺติ สกิจฺจกรณสาธนวเสน. เวปุลฺลนฺติ กิจฺจนิปฺผตฺติวเสน วิปุลภาวนฺติ อตฺโถ. วิปุลตฺตนฺติปิ ปาโฐ. อถ วา เอตานิ ตีณิ ปทานิ สีลสมาธิปญฺญาหิปิ โยเชนฺติ.

២៣. ពាក្យថា Bījagāmabhūtagāmāti ក្នុងបទនោះ មានពូជ ៥ យ៉ាងគឺ មូលពូជ (ពូជកើតអំពីឫស) ខន្ធពូជ (ពូជកើតអំពីដើម) អគ្គពូជ (ពូជកើតអំពីចុង) ផលុពូជ (ពូជកើតអំពីថ្នាំង) និងពីជពូជ (ពូជកើតអំពីគ្រាប់)។ ពាក្យថា ពីជគាម (bījagāmo) សេចក្តីថា ក្រុមនៃពូជ។ ម្យ៉ាងទៀត ពីជគាមនោះឯង ចាប់ផ្តើមតាំងពីការលេចឡើងនូវពន្លកពណ៌ខៀវស្រស់ ហៅថា ភូតគាម (bhūtagāmo) សេចក្តីថា ក្រុមនៃពន្លកពណ៌ខៀវដែលដុះឡើង និងឫសដែលកើតឡើងហើយ។ ម្យ៉ាងទៀត ចាប់តាំងពីពេលមានពន្លកពណ៌ខៀវដុះឡើង កាលបើមានទេវតាចូលមកថែរក្សា ហៅថា ភូតគាម ព្រោះហេតុនោះ លោកទើបហៅថា ភូតគាម ព្រោះជាទីនៅ (គាម) នៃពួកភូត ពោលគឺទេវតាទាំងឡាយនោះ។ ពាក្យថា វុឌ្ឍិ (vuddhinti) សំដៅលើការលូតលាស់ដោយអំណាចនៃពន្លកជាដើម។ ពាក្យថា វិរុឡ្ហិ (viruḷhinti) សំដៅលើការដុះដាលដោយអំណាចនៃមែកធាងជាដើម។ ពាក្យថា វេបុល្លៈ (vepullanti) សំដៅលើការចម្រើនធំធាត់ដោយអំណាចនៃផ្កាជាដើម។ ចំណែកក្នុងធម៌ទាំងឡាយ ពាក្យថា វុឌ្ឍិ សំដៅលើការលូតលាស់ដោយអំណាចនៃការកើតឡើងនៃធម៌ថ្មីៗ។ ពាក្យថា វិរុឡ្ហិ សំដៅលើការដុះដាលដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ចរបស់ខ្លួន។ ពាក្យថា វេបុល្លៈ សំដៅលើភាពធំទូលាយដោយអំណាចនៃការសម្រេចកិច្ច នេះជាសេចក្តីពន្យល់។ ក៏មានបាឋថា Vipulattanti ខ្លះដែរ។ ម្យ៉ាងទៀត បទទាំងបីនេះ លោកតែងយកទៅផ្សំជាមួយសីល សមាធិ និងបញ្ញាផងដែរ។

มคฺคงฺคนิทฺเทสวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយអំពីមគ្គង្គនិទ្ទេស

๒๔. สุตฺตนฺตนิทฺเทเส สมฺมาทิฏฺฐิยาติ สามิวจนํ. ฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพาเนสุ โลกิยวิรติสมฺปยุตฺตจิตฺเต จ ยถาโยคํ สมฺปโยคโต จ อารมฺมณโต จ วตฺตมานาย สมฺมาทิฏฺฐิยา สามญฺญลกฺขณโต เอกีภูตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา. วิกฺขมฺภนวิเวโกติ วิกฺขมฺภนวเสน ทูรีกรณวเสน วิเวโก. เกสํ? นีวรณานํ. ตสฺส ปฐมํ ฌานํ ภาวยโตติอาทิ วิกฺขมฺภนวเสน ปฐมชฺฌานเมว วุตฺตํ. ตสฺมึ วุตฺเต เสสชฺฌานานิปิ วุตฺตาเนว โหนฺติ. ฌาเนสุปิ สมฺมาทิฏฺฐิยา วิชฺชมานตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิยา วิเวโก นาม โหติ. ตทงฺควิเวโกติ เตน เตน วิปสฺสนาญาณงฺเคน วิเวโก. ทิฏฺฐิคตานนฺติ ทิฏฺฐิวิเวกสฺส ทุกฺกรตฺตา ปธานตฺตา จ ทิฏฺฐิวิเวโกว วุตฺโต. ตสฺมึ วุตฺเต นิจฺจสญฺญาทิวิเวโกปิ วุตฺโตว โหติ. นิพฺเพธภาคิยํ สมาธินฺติ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตสมาธึ. สมุจฺเฉทวิเวโกติ กิเลสานํ สมุจฺเฉเทน วิเวโก. โลกุตฺตรํ ขยคามิมคฺคนฺติ ขยสงฺขาตนิพฺพานคามิโลกุตฺตรมคฺคํ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวโกติ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา วิเวโก. นิสฺสรณวิเวโกติ สพฺพสงฺขตนิสฺสรณภูโต สงฺขารวิเวโก. ฉนฺทชาโต โหตีติ ปุพฺพภาเค ชาตธมฺมฉนฺโท โหติ. สทฺธาธิมุตฺโตติ ปุพฺพภาเคเยว สทฺธาย อธิมุตฺโต โหติ. จิตฺตญฺจสฺส สฺวาธิฏฺฐิตนฺติ ปุพฺพภาเคเยว จิตฺตญฺจ อสฺส โยคิสฺส สุอธิฏฺฐิตํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตํ โหติ. อิติ ฉนฺโท สทฺธา [Pg.308] จิตฺตนฺติ อิเม ตโย ธมฺมา ปุพฺพภาเค อุปฺปนฺนวิเวกานํ อุปนิสฺสยตฺตา นิสฺสยา นาม. เกจิ ปน ‘‘จิตฺตญฺจสฺส สฺวาธิฏฺฐิตนฺติ สมาธิ วุตฺโต’’ติ วทนฺติ. วิราคาทีสุปิ เอเสว นโย.

២៤. ក្នុងសូត្រនិទ្ទេស ពាក្យថា sammādiṭṭhiyā នេះជាសាមីវចនៈ (វិភត្តិទី ៦)។ សម្មាទិដ្ឋិដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងឈាន វិបស្សនា មគ្គ ផល និងនិព្វាន និងក្នុងចិត្តដែលសម្បយុត្តដោយលោកិយវិរតិ តាមសមគួរ ដោយអំណាចនៃសម្បយោគៈក្តី ដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ក្តី ឈ្មោះថា សម្មាទិដ្ឋិដែលរួមចូលជាតែមួយដោយលក្ខណៈទូទៅ។ ពាក្យថា វិក្ខម្ភនវិវេកៈ (vikkhambhanaviveko) គឺការស្ងប់ស្ងាត់ដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិន ឬដោយអំណាចនៃការធ្វើឲ្យឆ្ងាយ។ ស្ងប់ស្ងាត់ចាកអ្វី? គឺចាកនីវរណៈទាំងឡាយ។ ក្នុងពាក្យថា Tassa paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvayato ជាដើមនោះ លោកសំដៅយកតែបឋមជ្ឈានប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃការសង្កត់សង្កិន។ កាលបើបឋមជ្ឈាននោះ លោកពោលហើយ ឈានដែលនៅសល់ទាំងឡាយ ក៏ឈ្មោះថា លោកបានពោលហើយដែរ។ ព្រោះសម្មាទិដ្ឋិមាននៅក្នុងឈានទាំងឡាយ ទើបឈ្មោះថា វិវេកៈនៃសម្មាទិដ្ឋិ។ ពាក្យថា តទង្គវិវេកៈ (tadaṅgaviveko) គឺការស្ងប់ស្ងាត់ដោយអង្គនៃវិបស្សនាញ្ញាណនោះៗ។ ពាក្យថា Diṭṭhigatānaṃ លោកពោលសំដៅយកតែទិដ្ឋិវិវេកៈប៉ុណ្ណោះ ព្រោះទិដ្ឋិវិវេកៈនោះ ធ្វើបានដោយកម្រ និងជាប្រធាន។ កាលបើទិដ្ឋិវិវេកៈនោះ លោកពោលហើយ វិវេកៈចាកនិច្ចសញ្ញាជាដើម ក៏ឈ្មោះថា លោកបានពោលហើយដែរ។ ពាក្យថា និព្វេធភាគិយសមាធិ (nibbedhabhāgiyaṃ samādhinti) គឺសមាធិដែលសម្បយុត្តដោយវិបស្សនា។ ពាក្យថា សមុច្ឆេទវិវេកៈ (samucchedaviveko) គឺការស្ងប់ស្ងាត់ដោយការកាត់ផ្តាច់នូវកិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា លោកុត្តរមគ្គជាគ្រឿងទៅកាន់ធម៌ជាទីអស់ទៅ (lokuttaraṃ khayagāmimagganti) គឺលោកុត្តរមគ្គជាគ្រឿងទៅកាន់ព្រះនិព្វានដែលលោកហៅថា ធម៌ជាទីអស់ទៅ។ ពាក្យថា បដិប្បស្សទ្ធិវិវេកៈ (paṭippassaddhiviveko) គឺការស្ងប់ស្ងាត់ដោយការរម្ងាប់កិលេសទាំងឡាយ។ ពាក្យថា និស្សរណវិវេកៈ (nissaraṇaviveko) គឺសង្ខារវិវេកៈដែលជាគ្រឿងរំដោះខ្លួនចាកសង្ខតធម៌ទាំងពួង។ ពាក្យថា Chandajāto hoti សេចក្តីថា ធម្មឆន្ទៈកើតឡើងហើយក្នុងបុព្វភាគ។ ពាក្យថា Saddhādhimutto សេចក្តីថា ជាអ្នកចុះចិត្តស៊ប់ដោយសទ្ធាក្នុងបុព្វភាគនោះឯង។ ពាក្យថា Cittañcassa svādhiṭṭhitaṃ សេចក្តីថា ចិត្តរបស់យោគីបុគ្គលនោះ តាំងនៅល្អហើយ គឺតាំងនៅមាំមួនហើយក្នុងបុព្វភាគនោះឯង។ ធម៌ទាំង ៣ យ៉ាងនេះ គឺ ឆន្ទៈ សទ្ធា និងចិត្ត ឈ្មោះថា និស្សយៈ (ទីពឹង) ព្រោះជាឧបនិស្ស័យដល់វិវេកៈទាំងឡាយដែលកើតឡើងក្នុងបុព្វភាគ។ ប៉ុន្តែ អាចារ្យខ្លះពោលថា «ក្នុងពាក្យថា Cittañcassa svādhiṭṭhitaṃ នេះ លោកសំដៅយកសមាធិ»។ សូម្បីក្នុងវិរាគៈជាដើម ក៏មានន័យដូចគ្នានេះដែរ។

นิโรธวาเร ปน นิโรธสทฺทโต อญฺญํ ปริยายวจนํ ทสฺเสนฺเตน อมตา ธาตูติ วุตฺตํ, เสเสสุ นิโรโธ นิพฺพานนฺติ อุภยตฺถาปิ นิพฺพานเมว. ทฺวาทส นิสฺสยาติ ฉนฺทสทฺธาจิตฺตานิเยว วิเวกาทีสุ จตูสุ เอเกกสฺมึ ตโย ตโย กตฺวา ทฺวาทส นิสฺสยา โหนฺติ.

ចំណែកក្នុងនិរោធវារៈ លោកសម្តែងពាក្យវចនៈជំនួសផ្សេងទៀតក្រៅពីពាក្យថា និរោធ ដោយពាក្យថា អមតធាតុ (amatā dhātū)។ ក្នុងវារៈដែលនៅសល់ លោកពោលថា និរោធ គឺព្រះនិព្វាន ដែលពាក្យទាំងពីរនេះ សុទ្ធតែសំដៅយកព្រះនិព្វានដូចគ្នា។ ពាក្យថា ទ្វាទសនិស្សយៈ (dvādasa nissayā) គឺធម៌ទាំងឡាយមាន ឆន្ទៈ សទ្ធា និងចិត្ត នោះឯង ក្នុងវិវេកៈជាដើមទាំង ៤ យ៉ាង ដោយធ្វើជា ៣ យ៉ាងៗ ក្នុងវិវេកៈនីមួយៗ ទើបក្លាយជាទ្វាទសនិស្សយៈ (ទីពឹង ១២ យ៉ាង)។

๒๕. สมฺมาสงฺกปฺปวายามสติสมาธีนมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺถโยชนา เวทิตพฺพา. สมฺมาวาจากมฺมนฺตา ชีวานํ ปน ฌานกฺขเณ วิปสฺสนากฺขเณ จ อภาวา ฌานวิปสฺสนานํ ปุพฺพภาคปรภาควเสน วตฺตมานา วิรติโย ฌานวิปสฺสนา สนฺนิสฺสิตา กตฺวา วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. นีวรณานํ ทิฏฺฐิคตานญฺจ วิเวกวิราคนิโรธปฏินิสฺสคฺคา ตถา ปวตฺตมานานํ วิรตีนํ วิเวกาทโย นามาติ เวทิตพฺพํ. ยถา อฏฺฐกนิปาเต ‘‘ตโต, ตฺวํ ภิกฺขุ, อิมํ สมาธึ สวิตกฺกํ สวิจารมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, อวิตกฺกวิจารมตฺตมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, อวิตกฺกํ อวิจารมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, สปฺปีติกมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, นิปฺปีติกมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, สาตสหคตมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, อุเปกฺขาสหคตมฺปิ ภาเวยฺยาสี’’ติ (อ. นิ. ๘.๖๓) เมตฺตาทโย กายานุปสฺสนาทโย จ นิยกชฺฌตฺตมูลสมาธิวเสน จตุกฺกปญฺจกชฺฌานิกา วิย วุตฺตา, เอวมิธาปิ ปุพฺพภาคปรภาควเสน วิรติโย วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. พฺยญฺชนจฺฉายมตฺตํ คเหตฺวา น ภควา อพฺภาจิกฺขิตพฺโพ. คมฺภีรญฺหิ พุทฺธวจนํ, อาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา อธิปฺปายโต คเหตพฺพํ.

២៥. ការភ្ជាប់សេចក្តីនៃសម្មាសង្កប្បៈ សម្មាវាយាមៈ សម្មាសតិ និងសម្មាសមាធិ ក៏គប្បីដឹងតាមន័យនេះឯង។ ចំណែកឯសម្មាវាចា សម្មាកម្មន្តៈ និងសម្មាអាជីវៈ ព្រោះមិនមានក្នុងខណៈនៃឈាន និងខណៈនៃវិបស្សនា គប្បីដឹងថា លោកពោលដោយធ្វើវិរតិទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបុព្វភាគ និងបរភាគនៃឈាន និងវិបស្សនា ឲ្យជាទីពឹងផ្អែកនៃឈាន និងវិបស្សនា។ គប្បីដឹងថា វិវេកៈ វិរាគៈ និរោធ និងបដិនិស្សគ្គៈ នៃនីវរណៈទាំងឡាយ និងទិដ្ឋិគតៈទាំងឡាយ ឈ្មោះថា វិវេកៈជាដើម នៃវិរតិទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនោះ។ ដូចជាក្នុងអដ្ឋកនិបាត លោកពោលថា «ម្នាលភិក្ខុ ពីនោះទៅ អ្នកគប្បីចម្រើនសមាធិនេះ ដែលប្រកបដោយវិតក្កៈ ប្រកបដោយវិចារៈខ្លះ គប្បីចម្រើនសមាធិដែលមានត្រឹមតែវិចារៈ មិនមានវិតក្កៈខ្លះ គប្បីចម្រើនសមាធិដែលមិនមានវិតក្កៈ មិនមានវិចារៈខ្លះ គប្បីចម្រើនសមាធិដែលប្រកបដោយបីតិខ្លះ គប្បីចម្រើនសមាធិដែលមិនមានបីតិខ្លះ គប្បីចម្រើនសមាធិដែលប្រកបដោយសុខខ្លះ គប្បីចម្រើនសមាធិដែលប្រកបដោយឧបេក្ខាខ្លះ» ធម៌ទាំងឡាយមានមេត្តាជាដើម និងកាយានុបស្សនាជាដើម លោកពោលដោយអំណាចនៃសមាធិដែលមានអធ្យាស្រ័យផ្ទាល់ខ្លួនជាមូលដ្ឋាន ហាក់ដូចជាប្រកបដោយចតុក្កជ្ឈាន និងបញ្ចមកជ្ឈាន យ៉ាងណាមិញ សូម្បីក្នុងទីនេះ វិរតិទាំងឡាយដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយអំណាចនៃបុព្វភាគ និងបរភាគ លោកក៏ពោលទុកយ៉ាងនោះមិញ គប្បីដឹងយ៉ាងនេះចុះ។ បុគ្គលមិនគប្បីកាន់យកត្រឹមតែស្រមោលនៃព្យញ្ជនៈ ហើយចោទប្រកាន់ព្រះដ៏មានព្រះភាគឡើយ។ ព្រោះថា ព្រះពុទ្ធវចនៈមានសេចក្តីជ្រាលជ្រៅ បុគ្គលគប្បីចូលទៅរកគ្រូអាចារ្យ ហើយកាន់យកតាមអធ្យាស្រ័យ (បំណងពិតប្រាកដ) ចុះ។

๒๖-๒๗. โพชฺฌงฺคพลอินฺทฺริยวาเรสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

២៦-២៧. សូម្បីក្នុងវារៈនៃពោជ្ឈង្គ ពលៈ និងឥន្ទ្រិយទាំងឡាយ សេចក្តីក៏គប្បីដឹងតាមន័យនេះឯង។

วิเวกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្តីអធិប្បាយអំពីវិវេកកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๕. จริยากถา

៥. ចរិយាកថា

จริยากถาวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយអំពីចរិយាកថា

๒๘-๒๙. อิทานิ วิเวกกถานนฺตรํ ปรมวิเวกภูตสฺส นิสฺสรณวิเวกสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณียสฺส สจฺฉิกิริโยปายทสฺสนตฺถํ, ตถา [Pg.309] สจฺฉิกตนิโรธสฺส โลกหิตสุขกิริยากรณทสฺสนตฺถญฺจ อินฺทฺริยกถาย นิทฺทิฏฺฐาปิ จริยากถา ปุน กถิตา. ตสฺสา อตฺถวณฺณนา อินฺทฺริยกถาย กถิตาเยวาติ.

២៨-២៩. ក្នុងពេលនេះ បន្ទាប់ពីវិវេកកថាមក លោកសម្តែងចរិយាកថាម្តងទៀត ទោះបីជាបានសម្តែងទុកក្នុងឥន្ទ្រិយកថាហើយក៏ដោយ ដើម្បីបង្ហាញអំពីឧបាយនៃការធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវព្រះនិព្វាន ដែលជាបរមវិវេកៈ ហៅថា និស្សរណវិវេកៈ ដែលបុគ្គលគប្បីធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់ និងដើម្បីបង្ហាញអំពីការធ្វើនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដល់សត្វលោក របស់បុគ្គលដែលបានធ្វើឲ្យជាក់ច្បាស់នូវនិរោធសច្ចៈហើយ។ សេចក្តីអធិប្បាយនៃចរិយាកថានោះ គឺលោកបានសម្តែងទុកក្នុងឥន្ទ្រិយកថារួចហើយ។

จริยากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

សេចក្តីអធិប្បាយអំពីចរិយាកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๖. ปาฏิหาริยกถา

៦. បាដិហារិយកថា

ปาฏิหาริยกถาวณฺณนา

សេចក្តីអធិប្បាយអំពីបាដិហារិយកថា

๓๐. อิทานิ โลกตฺถจริยาปริโยสานาย จริยากถาย อนนฺตรํ โลกตฺถานุสาสนปริโยสานํ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย ปาฏิหาริยกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว ปาฏิหาริยานีติ ปจฺจนีกปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยานิ. อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ อิชฺฌนวเสน อิทฺธิ, ปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยํ, อิทฺธิเยว ปาฏิหาริยํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ. อิตเรสุ ปน อาทิสฺสนวเสน อาเทสนํ, อนุสาสนวเสน อนุสาสนี. เสสํ วุตฺตนยเมว.

៣០. ក្នុងពេលនេះ បន្ទាប់ពីចរិយាកថាដែលមានការប្រព្រឹត្តជាប្រយោជន៍ដល់សត្វលោកជាទីបំផុត លោកសម្តែងនូវសេចក្តីអធិប្បាយដ៏ប្លែកនៃបាដិហារិយកថា ដែលមានព្រះសូត្រជាប្រធាន ដែលលោកសម្តែងទុកដើម្បីបង្ហាញនូវបាដិហារិយៈដែលមានការប្រៀនប្រដៅជាប្រយោជន៍ដល់សត្វលោកជាទីបំផុត។ ក្នុងព្រះសូត្រនោះ ពាក្យថា បាដិហារិយៈទាំងឡាយ (pāṭihāriyāni) គឺឈ្មោះថា បាដិហារិយៈ ដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់នូវធម៌ជាសត្រូវ។ ពាក្យថា ឥទ្ធិបាដិហារិយៈ (iddhipāṭihāriyaṃ) គឺឈ្មោះថា ឥទ្ធិ ដោយអំណាចនៃការសម្រេច ឈ្មោះថា បាដិហារិយៈ ដោយអំណាចនៃការកម្ចាត់បង់ ឥទ្ធិនោះឯងជាបាដិហារិយៈ ហៅថា ឥទ្ធិបាដិហារិយៈ។ ចំណែកក្នុងបាដិហារិយៈពីរទៀត ពាក្យថា អាទេសនា (ādesanaṃ) ដោយអំណាចនៃការទាយចិត្ត ពាក្យថា អនុសាសនី (anusāsanī) ដោយអំណាចនៃការប្រៀនប្រដៅ។ សេចក្តីដែលនៅសល់ មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយ។

อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. เอกจฺโจติ เอโก โปโส. อิทฺธิปาฏิหาริยนิทฺเทโส เหฏฺฐา วุตฺตตฺโถเยว. นิมิตฺเตน อาทิสตีติ อาคตนิมิตฺเตน วา คตนิมิตฺเตน วา ฐิตนิมิตฺเตน วา กเถติ. เอวมฺปิ เต มโนติ เอวมฺปิ ตว มโน โสมนสฺสิโต วา โทมนสฺสิโต วา กามวิตกฺกาทิสมฺปยุตฺโต วา. อปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. อิตฺถมฺปิ เต มโนติ โสมนสฺสิตาทิโต เอเกกวิเธปิ จิตฺเต นานปฺปการปริทีปนํ. อิติปิ เต จิตฺตนฺติ อิติปิ ตว จิตฺตํ, อิมญฺจ อิมญฺจ อตฺถํ จินฺตยมานํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. พหุํ เจปิ อาทิสตีติ จิตฺตโต อญฺญํ วา อิทญฺจ อิทญฺจ นาม อโหสิ ภวติ ภวิสฺสตีติ พหุกมฺปิ กเถติ. ตเถว ตํ โหติ, โน อญฺญถาติ ตํ สพฺพมฺปิ ยถา ยถา กถิตํ, ตเถว โหติ, อญฺญถา น โหติ.

ពាក្យថា Idha គឺក្នុងលោកនេះ។ ពាក្យថា Ekacco គឺបុរសម្នាក់។ សេចក្តីពន្យល់អំពីឥទ្ធិបាដិហារិយនិទ្ទេស មានន័យដូចដែលបានពោលមកហើយខាងក្រោម។ ពាក្យថា Nimittena ādisati គឺទាយដោយនិមិត្តនៃការមកក្តី និមិត្តនៃការទៅក្តី និមិត្តនៃការឈរក្តី។ ពាក្យថា Evampi te mano គឺចិត្តរបស់អ្នកប្រកបដោយសោមនស្សក្តី ប្រកបដោយទោមនស្សក្តី ប្រកបដោយកាមវិតក្កៈជាដើមក្តី យ៉ាងនេះខ្លះ។ សព្ទថា Api មានសេចក្តីរួមបញ្ចូល។ ពាក្យថា Itthampi te mano គឺការបង្ហាញនូវសភាវៈផ្សេងៗ សូម្បីក្នុងចិត្តនីមួយៗ មានចិត្តប្រកបដោយសោមនស្សជាដើម។ ពាក្យថា Itipi te cittaṃ សេចក្តីថា ចិត្តរបស់អ្នកប្រព្រឹត្តទៅដោយគិតនូវសេចក្តីនេះៗ យ៉ាងនេះខ្លះ។ ពាក្យថា Bahuṃ cepi ādisati សេចក្តីថា លោកពោលសូម្បីច្រើនយ៉ាង ក្រៅពីចិត្តថា រឿងនេះៗបានកើតឡើងហើយ កំពុងកើតឡើង ឬនឹងកើតឡើង។ ពាក្យថា Tatheva taṃ hoti, no aññathā សេចក្តីថា រឿងទាំងអស់នោះ លោកពោលយ៉ាងណាៗ ក៏រមែងជាយ៉ាងនោះឯង មិនប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃឡើយ។

น เหว โข นิมิตฺเตน อาทิสตีติ นิมิตฺตํ ชานนฺโตปิ เกวลํ นิมิตฺเตเนว น กเถติ. อปิจาติ อปรปริยายทสฺสนํ. มนุสฺสานนฺติ จิตฺตํ ชานนกมนุสฺสานํ. อมนุสฺสานนฺติ สาวิตานํ วา อสฺสาวิตานํ วา ยกฺขปิสาจาทีนํ. เทวตานนฺติ จาตุมหาราชิกาทีนํ. สทฺทํ สุตฺวาติ อญฺญสฺส [Pg.310] จิตฺตํ ญตฺวา กเถนฺตานํ สทฺทํ สุณิตฺวา. ปนาติ นิปาโต ปุน อารมฺเภ. วิตกฺกยโตติ ยํ วา ตํ วา วิตกฺเกน วิตกฺเกนฺตสฺส. วิจารยโตติ วิตกฺกสมฺปยุตฺเตเนว วิจาเรน วิจาเรนฺตสฺส. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทํ สุตฺวาติ วิตกฺกเวควเสน อุปฺปนฺนํ วิปฺปลปนฺตานํ สุตฺตปฺปมตฺตาทีนํ กูชนสทฺทํ สุตฺวา. ยํ วิตกฺกยโต โส สทฺโท อุปฺปนฺโน, ตสฺส วเสน ‘‘เอวมฺปิ เต มโน’’ติอาทีนิ อาทิสติ.

ពាក្យថា Na heva kho nimittena ādisati សេចក្តីថា សូម្បីដឹងនូវនិមិត្ត ក៏មិនពោលដោយអំណាចនៃនិមិត្តតែម្យ៉ាងនោះឡើយ។ ពាក្យថា Apica នេះជាពាក្យបង្ហាញនូវវិធីផ្សេងទៀត។ ពាក្យថា Manussānaṃ គឺពួកមនុស្សដែលដឹងចិត្តអ្នកដទៃ។ ពាក្យថា Amanussānaṃ គឺពួកយក្ស និងពិសាចជាដើម ដែលចូលសណ្ឋិតក្តី មិនចូលសណ្ឋិតក្តី។ ពាក្យថា Devatānaṃ គឺពួកទេវតាជាន់ចតុមហារាជិកាជាដើម។ ពាក្យថា Saddaṃ sutvā សេចក្តីថា បានឮសំឡេងរបស់ពួកអ្នកដែលដឹងចិត្តអ្នកដទៃហើយពោល។ ពាក្យថា Pana ជានិបាតប្រព្រឹត្តទៅក្នុងសេចក្តីផ្តើមជាថ្មី។ ពាក្យថា Vitakkayato គឺកាលដែលបុគ្គលកំពុងត្រិះរិះនូវរឿងណាមួយដោយវិតក្កៈ។ ពាក្យថា Vicārayato គឺកាលដែលបុគ្គលកំពុងពិចារណាដោយវិចារៈដែលសម្បយុត្តដោយវិតក្កៈនោះឯង។ ពាក្យថា Vitakkavipphārasaddaṃ sutvā សេចក្តីថា បានឮសំឡេងរអ៊ូរទាំរបស់ពួកមនុស្សដែលកំពុងដេកលក់ ឬអ្នកដែលធ្វេសប្រហែសជាដើម ដែលកើតឡើងដោយកម្លាំងនៃវិតក្កៈ។ សំឡេងនោះកើតឡើងដល់បុគ្គលដែលកំពុងត្រិះរិះនូវអារម្មណ៍ណា លោកក៏ទាយដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍នោះថា «ចិត្តរបស់អ្នកយ៉ាងនេះខ្លះ» ជាដើម។

อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธินฺติ วิตกฺกวิจารกฺโขภวิรหิตสนฺตจิตฺตสฺสาปิ ชานนสมตฺถตํ ทสฺเสนฺเตน วุตฺตํ, เสสจิตฺตชานเน ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานาตีติ เจโตปริยญาณลาภี. โภโตติ ภวนฺตสฺส. มโนสงฺขารา ปณิหิตาติ จิตฺตสงฺขารา ฐปิตา. อมุกํ นาม วิตกฺกํ วิตกฺกยิสฺสตีติ กุสลาทิวิตกฺกํ วิตกฺกยิสฺสติ ปวตฺตยิสฺสตีติ ปชานาติ. ปชานนฺโต จ อาคมเนน ชานาติ, ปุพฺพภาเคน ชานาติ, อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ โอโลเกตฺวา ชานาติ. อาคมเนน ชานาติ นาม กสิณปริกมฺมกาเลเยว ‘‘เยนากาเรเนส กสิณภาวนํ อารทฺโธ ปฐมชฺฌานํ วา ทุติยาทิชฺฌานํ วา อฏฺฐ สมาปตฺติโย วา อุปฺปาเทสฺสตี’’ติ ชานาติ. ปุพฺพภาเคน ชานาติ นาม ปฐมวิปสฺสนาย อารทฺธาย เอวํ ชานาติ, ‘‘เยนากาเรเนส วิปสฺสนํ อารทฺโธ โสตาปตฺติมคฺคํ วา อุปฺปาเทสฺสติ…เป… อรหตฺตมคฺคํ วา อุปฺปาเทสฺสตี’’ติ ชานาติ. อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ โอโลเกตฺวา ชานาติ นาม ‘‘เยนากาเรน อิมสฺส มโนสงฺขารา ฐปิตา, อิมสฺส นาม จิตฺตสฺส อนนฺตรา อิมํ นาม วิตกฺกํ วิตกฺเกสฺสติ, อิโต วุฏฺฐิตสฺส เอตสฺส หานภาคิโย วา สมาธิ ภวิสฺสติ, ฐิติภาคิโย วา วิเสสภาคิโย วา นิพฺเพธภาคิโย วา, อภิญฺญาโย วา อุปฺปาเทสฺสตี’’ติ ชานาติ. พหุํ เจปิ อาทิสตีติ เจโตปริยญาณสฺส จิตฺตเจตสิกานํเยว อารมฺมณกรณโต สราคาทิโสฬสปเภทวเสเนว พหุํ เจปิ กเถติ, น อญฺญวเสนาติ เวทิตพฺพํ. ตเถว ตํ โหตีติ อิทํ เอกํเสน ตเถว โหติ. เจโตปริยญาณวเสน ญาตญฺหิ อญฺญถาภาวี นาม นตฺถิ.

ពាក្យថា Avitakkaṃ avicāraṃ samādhiṃ លោកពោលដើម្បីបង្ហាញនូវសមត្ថភាពក្នុងការដឹងសូម្បីតែចិត្តដែលស្ងប់រម្ងាប់ចាកការរំខាននៃវិតក្កៈនិងវិចារៈ ចំណែកការដឹងនូវចិត្តដែលនៅសល់ គឺមិនបាច់និយាយដល់ឡើយ។ ពាក្យថា Cetasā ceto paricca pajānāti គឺបុគ្គលអ្នកបានចេតោបរិយញាណ។ ពាក្យថា Bhoto គឺរបស់លោកដ៏ចម្រើន។ ពាក្យថា Manosaṅkhārā paṇihitā គឺចិត្តសង្ខារទាំងឡាយដែលតាំងទុកហើយ។ ពាក្យថា Amukaṃ nāma vitakkaṃ vitakkayissatīti សេចក្តីថា រមែងដឹងថា បុគ្គលនេះនឹងត្រិះរិះ នឹងប្រព្រឹត្តទៅនូវវិតក្កៈមានកុសលវិតក្កៈជាដើមឈ្មោះនេះ។ ម្យ៉ាងទៀត កាលដែលដឹង រមែងដឹងដោយការមកដល់ខ្លះ ដឹងដោយបុព្វភាគខ្លះ ដឹងដោយការពិនិត្យមើលចិត្តក្នុងសមាបត្តិខ្លះ។ ដែលហៅថា ដឹងដោយការមកដល់ គឺដឹងតាំងពីពេលធ្វើបរិកម្មកសិណថា «បុគ្គលនេះចាប់ផ្តើមចម្រើនកសិណដោយអាការៈយ៉ាងណា នឹងបង្កើតបឋមជ្ឈាន ទុតិយជ្ឈានជាដើម ឬសមាបត្តិទាំង ៨ យ៉ាងនោះ»។ ដែលហៅថា ដឹងដោយបុព្វភាគ គឺកាលបើចាប់ផ្តើមវិបស្សនាដំបូង រមែងដឹងយ៉ាងនេះថា «បុគ្គលនេះចាប់ផ្តើមវិបស្សនាដោយអាការៈយ៉ាងណា នឹងបង្កើតសោតាបត្តិមគ្គ...បេ... ឬអរហត្តមគ្គ»។ ដែលហៅថា ដឹងដោយការពិនិត្យមើលចិត្តក្នុងសមាបត្តិ គឺដឹងថា «ចិត្តសង្ខាររបស់បុគ្គលនេះ តាំងទុកហើយដោយអាការៈយ៉ាងណា បន្ទាប់ពីចិត្តឈ្មោះនេះទៅ នឹងត្រិះរិះនូវវិតក្កៈឈ្មោះនេះ កាលបើបុគ្គលនេះចេញពីសមាបត្តិនេះហើយ សមាធិរបស់គាត់នឹងជាហានភាគិយសមាធិ (សមាធិសាបសូន្យ) ឬឋិតិភាគិយសមាធិ វិសេសភាគិយសមាធិ និព្វេធភាគិយសមាធិ ឬក៏នឹងបង្កើតអភិញ្ញាទាំងឡាយ»។ ពាក្យថា Bahuṃ cepi ādisati គប្បីដឹងថា ព្រោះចេតោបរិយញាណមានចិត្តនិងចេតសិកតែម្យ៉ាងជាអារម្មណ៍ ទើបលោកពោលសូម្បីច្រើនយ៉ាង ដោយអំណាចនៃការបែងចែកចិត្ត ១៦ យ៉ាង មានចិត្តប្រកបដោយរាគៈជាដើម ប៉ុន្តែមិនមែនពោលដោយអំណាចនៃអារម្មណ៍ដទៃឡើយ។ ពាក្យថា Tatheva taṃ hoti សេចក្តីថា រឿងនេះរមែងជាយ៉ាងនោះដោយពិតប្រាកដ។ ព្រោះថា អារម្មណ៍ដែលដឹងដោយអំណាចនៃចេតោបរិយញាណហើយ មិនដែលប្រែប្រួលជាយ៉ាងដទៃឡើយ។

เอวํ วิตกฺเกถาติ เอวํ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา วิตกฺเกถ. มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถาติ เอวํ กามวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา มา วิตกฺกยิตฺถ[Pg.311]. เอวํ มนสิ กโรถาติ เอวํ อนิจฺจสญฺญเมว, ทุกฺขสญฺญาทีสุ วา อญฺญตรํ มนสิ กโรถ. มา เอวํ มนสากตฺถาติ เอวํ นิจฺจนฺติอาทินา นเยน มา มนสิ อกตฺถ. อิทํ ปชหถาติ อิทํ ปญฺจกามคุณราคาทึ ปชหถ. อิทํ อุปสมฺปชฺช วิหรถาติ อิทํ จตุมคฺคผลปฺปเภทํ โลกุตฺตรธมฺมเมว ปาปุณิตฺวา นิปฺผาเทตฺวา วิหรถ.

ពាក្យថា Evaṃ vitakkethā សេចក្តីថា ចូរញ៉ាំងនេក្ខម្មវិតក្កៈជាដើមឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ហើយត្រិះរិះចុះ។ ពាក្យថា Mā evaṃ vitakkayittha សេចក្តីថា កុំញ៉ាំងកាមវិតក្កៈជាដើមឲ្យប្រព្រឹត្តទៅយ៉ាងនេះ ហើយត្រិះរិះឡើយ។ ពាក្យថា Evaṃ manasi karotha សេចក្តីថា ចូរធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវអនិច្ចសញ្ញានោះឯង ឬធ្វើទុកក្នុងចិត្តនូវសញ្ញាណាមួយក្នុងបណ្តាទុក្ខសញ្ញាជាដើមយ៉ាងនេះចុះ។ ពាក្យថា Mā evaṃ manasākattha សេចក្តីថា កុំធ្វើទុកក្នុងចិត្តដោយន័យមានជាដើមថា ទៀង យ៉ាងនេះឡើយ។ ពាក្យថា Idaṃ pajahatha សេចក្តីថា ចូរលះបង់នូវរាគៈជាដើមក្នុងកាមគុណទាំងប្រាំនេះចេញ។ ពាក្យថា Idaṃ upasampajja viharatha សេចក្តីថា ចូរសម្រេច ញ៉ាំងលោកុត្តរធម៌ដ៏មានចំណែកជាមគ្គ ៤ ផល ៤ នេះឯងឲ្យកើតឡើង ហើយសម្រាកនៅចុះ។

๓๑. อิทานิ อิทฺธิปาฏิหาริเย อปรํ ปริยายํ วิเสเสน ทสฺเสนฺโต เนกฺขมฺมํ อิชฺฌตีติ อิทฺธีติอาทิมาห. ตตฺถ กามจฺฉนฺทํ ปฏิหรตีติ อตฺตโน ปฏิปกฺขภูตํ กามจฺฉนฺทํ ปฏิพลํ หุตฺวา หรติ ปชหตีติ ตเทว เนกฺขมฺมํ ปาฏิหาริยํ นามาติ อตฺโถ. เย เตน เนกฺขมฺเมน สมนฺนาคตาติ เอวํ กามจฺฉนฺทปฏิหารเกน เตน เนกฺขมฺเมน เย ปุคฺคลา ปฏิลาภวเสน สมนฺนาคตา. วิสุทฺธจิตฺตาติ กามจฺฉนฺทาภาวโต วิสุทฺธจิตฺตา. อนาวิลสงฺกปฺปาติ กามสงฺกปฺเปน อนาลุลิตเนกฺขมฺมสงฺกปฺปา. อิติ อาเทสนาปาฏิหาริยนฺติ ปรจิตฺตกุสเลน วา อญฺเญน วา สมฺมาสมฺพุทฺเธน วา พุทฺธสาวเกหิ วา เอวํ อาเทสนา ปาฏิหาริยนฺติ อตฺโถ. อถ วา อิติ เอวํ อาทิสนํ อาเทสนาปาฏิหาริยนฺติ อาเทสนสทฺโท ปาฐเสสํ กตฺวา ปยุชฺชิตพฺโพ. เอวํ อาเสวิตพฺพนฺติ อิมินา จ ปกาเรน อิมินา จ ปกาเรน อาทิโต เสวิตพฺพํ. เสสตฺตเยปิ เอเสว นโย. ตทนุธมฺมตา สติ อุปฏฺฐเปตพฺพาติ ตสฺส เนกฺขมฺมสฺส อนุกูลภูตา สติ ภุสํ ฐเปตพฺพา. อิติ อนุสาสนีปาฏิหาริยนฺติ เอตฺถ อาเทสนาปาฏิหาริยโยชนาย วิย โยชนา กาตพฺพา. อพฺยาปาทาทีสุปิ เอเสว นโย. ปาโฐ ปน ฌานาทีนิ สงฺขิปิตฺวา อนฺเต อรหตฺตมคฺคเมว ทสฺเสตฺวา ลิขิโต. ตตฺถ จตูสุปิ มคฺเคสุ ‘‘เอวํ อาเสวิตพฺโพ’’ติอาทิ เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา มคฺคสฺส ปุพฺพภาควเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. มคฺคสฺส หิ ปุพฺพภาคภูตาย โลกิยมคฺคสงฺขาตาย วุฏฺฐานคามินิยา วิปสฺสนาย มคฺคุปฺปาทนตฺถํ อาเสวนาทีสุ กเตสุ ตาย อุปฺปนฺโน มคฺโคปิ อาเสวิโต ภาวิโต พหุลีกโต นาม โหตีติ เวทิตพฺพํ. สพฺพตฺถิกวาทาจริยา ปน ‘‘เอเกกมคฺโค โสฬสกฺขณิโก’’ติ วทนฺติ. ตทนุธมฺมตาสติอุปฏฺฐาปนํ ปน ปุพฺพภาเค ยุชฺชติเยวาติ.

៣១. ឥឡូវនេះ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យ កាលនឹងបង្ហាញនូវបរិយាយផ្សេងទៀតក្នុងឥទ្ធិបាដិហារិយ៍នេះដោយវិសេស ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា "nekkhammaṃ ijjhatīti iddhī"។ ក្នុងពាក្យទាំងនោះ ពាក្យថា "kāmacchandaṃ paṭiharatī" សេចក្តីថា នេក្ខម្មៈនោះមានកម្លាំងអាចកម្ចាត់បង់ គឺលះបង់នូវកាមច្ឆន្ទៈដែលជាបដិបក្ខរបស់ខ្លួនបាន ហេតុនោះ នេក្ខម្មៈនោះឯង ឈ្មោះថា បាដិហារិយ៍ នេះជាអត្ថ។ ពាក្យថា "ye tena nekkhammena samannāgatā" សេចក្តីថា ពួកបុគ្គលណាដែលប្រកបដោយនេក្ខម្មៈនោះ ដែលជាធម៌កម្ចាត់បង់នូវកាមច្ឆន្ទៈយ៉ាងនេះ ដោយអំណាចនៃការបានសម្រេច។ ពាក្យថា "visuddhacittā" សេចក្តីថា មានចិត្តបរិសុទ្ធ ព្រោះគ្មានកាមច្ឆន្ទៈ។ ពាក្យថា "anāvilasaṅkappā" សេចក្តីថា មានតម្រិះមិនល្អក់កករ គឺមាននេក្ខម្មសង្កប្បៈដែលមិនត្រូវកាមសង្កប្បៈរំខាន។ ពាក្យថា "iti ādesanāpāṭihāriyaṃ" សេចក្តីថា នេះជាអាទេសនាបាដិហារិយ៍ ដែលព្រះសម្មាសម្ពុទ្ធក្តី ព្រះពុទ្ធសាវ័កក្តី ឬបុគ្គលដទៃទៀតដែលឈ្លាសវៃក្នុងការដឹងចិត្តអ្នកដទៃក្តី បង្ហាញយ៉ាងនេះ នេះជាអត្ថ។ ម៉្យាងទៀត ពាក្យថា "iti evaṃ ādisanaṃ ādesanāpāṭihāriyaṃ" ក្នុងទីនេះ គប្បីយករួមបញ្ចូលពាក្យថា "ādesana" ទៅក្នុងចំណែកនៃបាឋដែលសេសសល់ ហើយប្រើប្រាស់ចុះ។ ពាក្យថា "evaṃ āsevitabbaṃ" សេចក្តីថា គប្បីសេពគប់តាំងពីដំបូង ដោយប្រការនេះ និងដោយប្រការនេះ។ សូម្បីក្នុងបទទាំងបីដែលនៅសល់ ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ពាក្យថា "tadanudhammatā sati upaṭṭhapetabbā" សេចក្តីថា គប្បីតាំងទុកនូវសតិដែលជាធម៌សមគួរដល់នេក្ខម្មៈនោះឲ្យមាំមួន។ ពាក្យថា "iti anusāsanīpāṭihāriyaṃ" ក្នុងទីនេះ គប្បីធ្វើការយោជនាដូចជាការយោជនាអាទេសនាបាដិហារិយ៍ដែរ។ សូម្បីក្នុងធម៌មានអព្យាបាទជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ចំណែកឯបាឋ ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសរសេរទុកដោយសង្ខេបនូវឈានជាដើម ហើយបង្ហាញតែអរហត្តមគ្គក្នុងខាងចុងប៉ុណ្ណោះ។ ក្នុងទីនោះ គប្បីជ្រាបថា ក្នុងមគ្គទាំង ៤ សូម្បីពាក្យមានជាដើមថា "evaṃ āsevitabbo" ព្រះអង្គត្រាស់ទុកដោយអំណាចនៃបុព្វភាគ ព្រោះមគ្គមានចិត្តតែមួយខណៈប៉ុណ្ណោះ។ ព្រោះថា កាលបើបុគ្គលធ្វើការសេពគប់ជាដើម ដើម្បីញ៉ាំងមគ្គឲ្យកើតឡើង ដោយវិបស្សនាដែលជាបុព្វភាគនៃមគ្គ ហៅថាលោកិយមគ្គ ដែលជាវុដ្ឋានគាមិនីវិបស្សនា មគ្គដែលកើតឡើងដោយវិបស្សនានោះ ក៏ឈ្មោះថាបានសេពគប់ បានចម្រើន បានធ្វើឲ្យរឿយៗហើយ គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។ ចំណែកពួកអាចារ្យក្នុងនិកាយសព្វត្ថិវាទ ពោលថា "មគ្គនីមួយៗ មាន ១៦ ខណៈ"។ ការតាំងសតិដែលសមគួរដល់ធម៌នោះ ក្នុងបុព្វភាគ គប្បីសមគួរពិតប្រាកដ។

๓๒. ปุน เนกฺขมฺมํ อิชฺฌตีติ อิทฺธีติอาทีนิ ‘‘อิทฺธิปาฏิหาริย’’นฺติปทสฺส กมฺมธารยสมาสตฺตทีปนตฺถํ วุตฺตานิ. สุตฺตนฺเต วุตฺเตสุ ตีสุ อิทฺธิปาฏิหาริยสฺเสว สมาสตฺเต วุตฺเต เสสานํ ทฺวินฺนมฺปิ วุตฺโตว โหตีติ อิมสฺมึ [Pg.312] ปริยาเย มูลภูตสฺส อิทฺธิปาฏิหาริยสฺเสว สมาสตฺโถ วุตฺโตติ เวทิตพฺพนฺติ.

៣២. ម្យ៉ាងទៀត ពាក្យមានជាដើមថា "nekkhammaṃ ijjhatīti iddhī" ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាកម្មធារយសមាសនៃបទថា "iddhipāṭihāriyaṃ"។ កាលបើភាពជាសមាសនៃឥទ្ធិបាដិហារិយ៍តែមួយ ក្នុងបណ្តាបាដិហារិយ៍ទាំងបីដែលត្រាស់ទុកក្នុងសុត្តន្តៈ ត្រូវបានពោលហើយ សូម្បីបាដិហារិយ៍ពីរដែលនៅសល់ ក៏ឈ្មោះថាត្រូវបានពោលហើយដែរ ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យពោលតែអត្ថនៃសមាសរបស់ឥទ្ធិបាដិហារិយ៍ដែលជាមូលដ្ឋានក្នុងបរិយាយនេះប៉ុណ្ណោះ។

ปาฏิหาริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃបាដិហារិយកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๗. สมสีสกถา

៧. សមសីសកថា

สมสีสกถาวณฺณนา

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសមសីសកថា

๓๓. อิทานิ ปาฏิหาริยกถานนฺตรํ อาทิปาฏิหาริยภูตสฺส อิทฺธิปาฏิหาริยสงฺคหิตสฺส สมสีสิภาวสฺส อิทฺธิปาฏิหาริยภาวทีปนตฺถํ ญาณกถาย นิทฺทิฏฺฐาปิ สมสีสกถา อิทฺธิปาฏิหาริยสมฺพนฺเธน ปุน กถิตา. ตสฺสา อตฺถวณฺณนา ตตฺถ กถิตาเยวาติ.

៣៣. ឥឡូវនេះ បន្ទាប់ពីបាដិហារិយកថាមក សមសីសកថា ទោះបីជាបានសម្តែងទុកហើយក្នុងញាណកថាក៏ដោយ ក៏ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យនាំមកសម្តែងម្តងទៀតដោយការទាក់ទងនឹងឥទ្ធិបាដិហារិយ៍ ដើម្បីបង្ហាញនូវភាពជាឥទ្ធិបាដិហារិយ៍នៃសមសីសីបុគ្គល ដែលរាប់បញ្ចូលក្នុងឥទ្ធិបាដិហារិយ៍ ដែលជាបាដិហារិយ៍ដំបូងគេ។ ការពន្យល់សេចក្តីនៃសមសីសកថានោះ គឺដូចដែលបានពោលទុកហើយក្នុងញាណកថានោះឯង។

สมสีสกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសមសីសកថា ចប់តែប៉ុណ្ណេះ។

๘. สติปฏฺฐานกถา

៨. សតិបដ្ឋានកថា

สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសតិបដ្ឋានកថា

๓๔. อิทานิ สมสีสกถานนฺตรํ อตฺตนา วุตฺตสฺส อิทฺธิปาฏิหาริยสฺส สาธเก สตฺต อนุปสฺสนาวิเสเส ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย สติปฏฺฐานกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว จตฺตาโรติ คณนปริจฺเฉโท, เตน น ตโต เหฏฺฐา, น อุทฺธนฺติ สติปฏฺฐานปริจฺเฉทํ ทีเปติ. อิเมติ นิทฺทิสิตพฺพนิทสฺสนํ. ภิกฺขเวติ ธมฺมปฏิคฺคาหกปุคฺคลาลปนํ. สติปฏฺฐานาติ ตโย สติปฏฺฐานา สติโคจโรปิ, ติธา ปฏิปนฺเนสุ สาวเกสุ สตฺถุโน ปฏิฆานุนยวีติวตฺตตาปิ, สติปิ. ‘‘จตุนฺนํ, ภิกฺขเว, สติปฏฺฐานานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสสฺสามี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๔๐๘) หิ สติโคจโร ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺโต. ตสฺสตฺโถ – ปติฏฺฐาติ ตสฺมินฺติ ปฏฺฐานํ. กา ปติฏฺฐาติ? สติ. สติยา ปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานนฺติ.

៣៤. ឥឡូវនេះ បន្ទាប់ពីសមសីសកថាមក គឺជាការពន្យល់សេចក្តីដែលមិនធ្លាប់ពោលពីមុន នៃសតិបដ្ឋានកថាដែលមានព្រះសូត្រជាប្រធាន ដែលព្រះអដ្ឋកថាចារ្យសម្តែងឡើង កាលនឹងបង្ហាញនូវវិបស្សនាដ៏វិសេស ៧ ប្រការ ដែលជាគ្រឿងសម្រេចនូវឥទ្ធិបាដិហារិយ៍ដែលខ្លួនបានពោលហើយ។ ក្នុងទីនោះ ជាដំបូង ក្នុងព្រះសូត្រ ពាក្យថា "cattāro" គឺជាការកំណត់ចំនួន ដោយពាក្យនោះ ព្រះអង្គបង្ហាញការកំណត់សតិបដ្ឋានថា មិនតិចជាងបួន និងមិនច្រើនជាងបួនឡើយ។ ពាក្យថា "ime" ជាពាក្យចង្អុលបង្ហាញនូវអ្វីដែលត្រូវសម្តែង។ ពាក្យថា "bhikkhave" ជាពាក្យហៅរកបុគ្គលអ្នកទទួលស្តាប់ធម៌។ ពាក្យថា "satipaṭṭhānā" សតិបដ្ឋានមាន ៣ យ៉ាង គឺ សតិគោចរ ក៏ហៅថាសតិបដ្ឋាន, ភាពដែលព្រះសាស្តាទ្រង់កន្លងផុតនូវការខឹងនិងការស្រឡាញ់ក្នុងពួកសាវ័កដែលប្រតិបត្តិដោយប្រការ ៣ យ៉ាង ក៏ហៅថាសតិបដ្ឋាន, សតិនោះឯង ក៏ហៅថាសតិបដ្ឋាន។ ព្រោះថា ក្នុងព្រះបាលីមានជាដើមថា "Catunnaṃ, bhikkhave, satipaṭṭhānānaṃ samudayañca atthaṅgamañca desessāmi" ព្រះអង្គត្រាស់ហៅសតិគោចរថា "satipaṭṭhāna"។ អត្ថនៃពាក្យនោះថា សតិរមែងតាំងនៅក្នុងអារម្មណ៍នោះ ហេតុនោះ អារម្មណ៍នោះឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ។ អ្វីរមែងតាំងនៅ? គឺសតិរមែងតាំងនៅ។ ទីតាំងនៃសតិ ឈ្មោះថា សតិបដ្ឋានៈ។

‘‘ตโย สติปฏฺฐานา ยทริโย เสวติ, ยทริโย เสวมาโน สตฺถา คณมนุสาสิตุมรหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๐๔, ๓๑๑) เอตฺถ ติธา ปฏิปนฺเนสุ สาวเกสุ สตฺถุโน ปฏิฆานุนยวีติวตฺตตา ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตา. ตสฺสตฺโถ – ปฏฺฐเปตพฺพโต [Pg.313] ปฏฺฐานํ, ปวตฺตยิตพฺพโตติ อตฺโถ. เกน ปฏฺฐเปตพฺพโตติ? สติยา. สติยา ปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานนฺติ. ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวิตา พหุลีกตา สตฺต โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๔๗) ปน สติเยว ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตา. ตสฺสตฺโถ – ปติฏฺฐาตีติ ปฏฺฐานํ, อุปฏฺฐาติ โอกฺกนฺทิตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา วตฺตตีติ อตฺโถ. สติเยว ปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานํ. อถ วา สรณฏฺเฐน สติ, อุปฏฺฐานฏฺเฐน อุปฏฺฐานํ. อิติ สติ จ สา อุปฏฺฐานญฺจาติปิ สติปฏฺฐานํ. อิทมิธ อธิปฺเปตํ. ยทิ เอวํ กสฺมา สติปฏฺฐานาติ พหุวจนํ กตนฺติ? สติพหุตฺตา. อารมฺมณเภเทน หิ พหุกา ตา สติโยติ.

ក្នុងព្រះបាលីថា "Tayo satipaṭṭhānā yadariyo sevati, yadariyo sevamāno satthā gaṇamanusāsitumarahati" ក្នុងទីនេះ ភាពដែលព្រះសាស្តាទ្រង់កន្លងផុតនូវការខឹងនិងការស្រឡាញ់ក្នុងពួកសាវ័កដែលប្រតិបត្តិដោយប្រការ ៣ យ៉ាង ព្រះអង្គត្រាស់ហៅថា "satipaṭṭhāna"។ អត្ថនៃពាក្យនោះថា ឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ ព្រោះជាធម៌ដែលគប្បីតាំងទុក គឺគប្បីឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ។ គប្បីតាំងទុកដោយអ្វី? គឺគប្បីតាំងទុកដោយសតិ។ ការតាំងទុកដោយសតិ ឈ្មោះថា សតិបដ្ឋានៈ។ ចំណែកក្នុងព្រះបាលីមានជាដើមថា "Cattāro satipaṭṭhānā bhāvitā bahulīkatā satta bojjhaṅge paripūrenti" ព្រះអង្គត្រាស់ហៅសតិនោះឯងថា "satipaṭṭhāna"។ អត្ថនៃពាក្យនោះថា ឈ្មោះថា បដ្ឋានៈ ព្រោះរមែងតាំងនៅ សេចក្តីថា រមែងចូលទៅជិត គឺស្ទុះចូលទៅប្រព្រឹត្តទៅ។ សតិនោះឯងជាទីតាំង ឈ្មោះថា សតិបដ្ឋានៈ។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា សតិ ព្រោះអត្ថថា រលឹក ឈ្មោះថា ឧបដ្ឋានៈ ព្រោះអត្ថថា ចូលទៅតាំងនៅ។ ព្រោះហេតុនោះ សតិនោះផង ជាឧបដ្ឋានៈនោះផង ទើបឈ្មោះថា សតិបដ្ឋានៈ។ សតិបដ្ឋានទីបីនេះឯង ដែលលោកប្រាថ្នាដណ្តឹងយកក្នុងទីនេះ។ បើដូច្នោះ ហេតុអ្វីបានជាលោកធ្វើជាពហុវចនៈថា "satipaṭṭhānā"? ឆ្លើយថា ព្រោះសតិមានច្រើន។ ព្រោះថា សតិទាំងឡាយនោះមានច្រើន ដោយការបែកចែកនៃអារម្មណ៍។

กตเม จตฺตาโรติ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. ภิกฺขูติ สํสาเร ภยํ อิกฺขตีติ ภิกฺขุ. เสสปทานํ อตฺถวณฺณนา ปเนตฺถ สุตมยญาณกถาย มคฺคสจฺจนิทฺเทสวณฺณนายํ วุตฺตาเยวาติ.

ពាក្យថា "Katame cattāro" គឺជាកថេតុកម្យតាបុច្ឆា។ ពាក្យថា "idha" សេចក្តីថា ក្នុងសាសនានេះ។ ពាក្យថា "bhikkhu" សេចក្តីថា បុគ្គលណាឃើញភ័យក្នុងសង្សារ បុគ្គលនោះឈ្មោះថា ភិក្ខុ។ ចំណែកការពន្យល់សេចក្តីនៃបទដែលនៅសល់ក្នុងទីនេះ គឺបានពោលទុកហើយក្នុងមគ្គសច្ចនិទ្ទេសវណ្ណនានៃសុតាមយញាណកថា។

กสฺมา ปน ภควตา จตฺตาโรว สติปฏฺฐานา วุตฺตา อนูนา อนธิกาติ? เวเนยฺยหิตตฺตา. ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตสมถยานิกวิปสฺสนายานิเกสุ หิ มนฺทติกฺขวเสน ทฺเวธา ทฺเวธา ปวตฺเตสุ มนฺทสฺส ตณฺหาจริตสฺส โอฬาริกํ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ วิสุทฺธิมคฺโค, ติกฺขสฺส สุขุมํ เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ. ทิฏฺฐิจริตสฺสาปิ มนฺทสฺส นาติปฺปเภทคตํ จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ วิสุทฺธิมคฺโค, ติกฺขสฺส อติปฺปเภทคตํ ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ. สมถยานิกสฺส จ มนฺทสฺส อกิจฺเฉน อธิคนฺตพฺพนิมิตฺตํ ปฐมํ สติปฏฺฐานํ วิสุทฺธิมคฺโค, ติกฺขสฺส โอฬาริการมฺมเณ อสณฺฐหนโต ทุติยํ. วิปสฺสนายานิกสฺสปิ มนฺทสฺส นาติปฺปเภทคตารมฺมณํ ตติยํ, ติกฺขสฺส อติปฺปเภทคตารมฺมณํ จตุตฺถํ. อิติ จตฺตาโรว วุตฺตา อนูนา อนธิกาติ.

ចុះហេតុអ្វីបានជាព្រះដ៏មានព្រះភាគត្រាស់សម្តែងសតិបដ្ឋានតែ ៤ ប៉ុណ្ោះ មិនខ្វះមិនលើស? ឆ្លើយថា ព្រោះជាប្រយោជន៍ដល់វេនេយ្យសត្វ។ ព្រោះថា ក្នុងបណ្តាពួកបុគ្គលអ្នកមានតណ្ហាចរិត ពួកបុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិចរិត ពួកបុគ្គលអ្នកមានសមថយានិក និងពួកបុគ្គលអ្នកមានវិបស្សនាយានិក ដែលប្រព្រឹត្តទៅជាពីរចំណែកៗ ដោយអំណាចនៃបុគ្គលអ្នកមានបញ្ញាទន់ និងបុគ្គលអ្នកមានបញ្ញាមុតស្រួចនោះ គឺ៖ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកមានតណ្ហាចរិតដ៏ទន់ កាយានុបស្សនាសតិបដ្ឋានដ៏គ្រោតគ្រាត ជាវិសុទ្ធិមគ្គ។ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកមានតណ្ហាចរិតដ៏មុតស្រួច វេទនានុបស្សនាសតិបដ្ឋានដ៏ល្អិត ជាវិសុទ្ធិមគ្គ។ សូម្បីសម្រាប់បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិចរិតដ៏ទន់ ចិត្តានុបស្សនាសតិបដ្ឋានដែលមិនសូវបែកធ្លាយច្រើន ជាវិសុទ្ធិមគ្គ។ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកមានទិដ្ឋិចរិតដ៏មុតស្រួច ធម្មានុបស្សនាសតិបដ្ឋានដែលបែកធ្លាយច្រើន ជាវិសុទ្ធិមគ្គ។ ម្យ៉ាងទៀត សម្រាប់បុគ្គលអ្នកមានសមថយានិកដ៏ទន់ សតិបដ្ឋានទីមួយដែលមាននិមិត្តគប្បីសម្រេចបានដោយមិនលំបាក ជាវិសុទ្ធិមគ្គ។ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកមានសមថយានិកដ៏មុតស្រួច សតិបដ្ឋានទីពីរជាវិសុទ្ធិមគ្គ ព្រោះចិត្តមិនតាំងនៅក្នុងអារម្មណ៍ដ៏គ្រោតគ្រាត។ សូម្បីសម្រាប់បុគ្គលអ្នកមានវិបស្សនាយានិកដ៏ទន់ សតិបដ្ឋានទីបីដែលមានអារម្មណ៍មិនសូវបែកធ្លាយច្រើន ជាវិសុទ្ធិមគ្គ។ សម្រាប់បុគ្គលអ្នកមានវិបស្សនាយានិកដ៏មុតស្រួច សតិបដ្ឋានទីបួនដែលមានអារម្មណ៍បែកធ្លាយច្រើន ជាវិសុទ្ធិមគ្គ។ ព្រោះហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់សម្តែងសតិបដ្ឋានតែ ៤ ប៉ុណ្ណោះ មិនខ្វះមិនលើស គប្បីជ្រាបយ៉ាងនេះ។

สุภสุขนิจฺจอตฺตวิปลฺลาสปฺปหานตฺถํ วา. กาโย หิ อสุโภ, ตตฺถ จ สุภวิปลฺลาสวิปลฺลตฺถา สตฺตา. เตสํ ตตฺถ อสุภภาวทสฺสเนน ตสฺส วิปลฺลาสสฺส ปหานตฺถํ ปฐมํ สติปฏฺฐานํ วุตฺตํ. สุขํ นิจฺจํ อตฺตาติ คหิเตสุปิ จ เวทนาทีสุ เวทนา ทุกฺขา, จิตฺตํ อนิจฺจํ, ธมฺมา อนตฺตา, เตสุ จ สุขนิจฺจอตฺตวิปลฺลาสวิปลฺลตฺถา สตฺตา. เตสํ ตตฺถ ทุกฺขาทิภาวทสฺสเนน เตสํ วิปลฺลาสานํ ปหานตฺถํ เสสานิ ตีณิ วุตฺตานีติ [Pg.314] เอวํ สุภสุขนิจฺจอตฺตวิปลฺลาสปฺปหานตฺถํ วา จตฺตาโรว วุตฺตา. น เกวลญฺจ วิปลฺลาสปฺปหานตฺถเมว, จตุโรฆโยคาสวคนฺถอุปาทานอคติปฺปหานตฺถมฺปิ จตุพฺพิธาหารปริญฺญตฺถมฺปิ จตฺตาโรว วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ.

ម៉្យាងទៀត ព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងសតិបដ្ឋានតែ ៤ ប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីលះបង់នូវវិបល្លាសថា ស្អាត ជាសុខ ទៀង និងជាខ្លួនប្រាណ។ ព្រោះថាកាយនេះជាអសុភៈ តែសត្វទាំងឡាយមានចិត្តវិបល្លាសដោយសុភវិបល្លាសក្នុងកាយនោះ។ ដើម្បីលះបង់នូវវិបល្លាសនោះរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ ដោយការឃើញនូវភាពជាអសុភៈក្នុងកាយនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់សម្តែងសតិបដ្ឋានទីមួយ។ ម្យ៉ាងទៀត ទោះបីជាសត្វទាំងឡាយប្រកាន់យកនូវវេទនាជាដើមថា ជាសុខ ទៀង ជាខ្លួនប្រាណក៏ដោយ តែវេទនាជាទុក្ខ ចិត្តមិនទៀង ធម៌ទាំងឡាយជាអនត្តា ហើយសត្វទាំងឡាយមានចិត្តវិបល្លាសដោយសុខវិបល្លាស និច្ចវិបល្លាស និងអត្តវិបល្លាសក្នុងធម៌ទាំងនោះ។ ដើម្បីលះបង់នូវវិបល្លាសទាំងនោះរបស់សត្វទាំងឡាយនោះ ដោយការឃើញនូវភាពជាទុក្ខជាដើមក្នុងធម៌ទាំងនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់សម្តែងសតិបដ្ឋានបីដែលនៅសល់ ហេតុនោះ ព្រះអង្គទើបត្រាស់សម្តែងសតិបដ្ឋានតែ ៤ ប៉ុណ្ណោះ ដើម្បីលះបង់នូវសុភវិបល្លាស សុខវិបល្លាស និច្ចវិបល្លាស និងអត្តវិបល្លាសយ៉ាងនេះ។ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអង្គមិនត្រាស់សម្តែងតែដើម្បីលះបង់វិបល្លាសប៉ុណ្ណោះទេ តែព្រះអង្គត្រាស់សម្តែងសតិបដ្ឋានតែ ៤ ប៉ុណ្ណោះ សូម្បីដើម្បីលះបង់នូវឱឃៈ ៤ យោគៈ ៤ អាសវៈ ៤ គន្ថៈ ៤ ឧបាទាន ៤ អគតិ ៤ និងដើម្បីកំណត់ដឹងនូវអាហារ ៤ ប្រការផងដែរ។

๓๕. (ก) สุตฺตนฺตนิทฺเทเส ปถวีกายนฺติ อิมสฺมึ รูปกาเย ปถวีธาตุ. สกลสรีเร ปน ปถวีธาตูนํ พหุกตฺตา สพฺพปถวีธาตุสงฺคหตฺถํ สมูหตฺเถน กายคฺคหณํ กตํ. อาโปกายาทีสุปิ เอเสว นโย. เกสกายาทีนมฺปิ พหุกตฺตา เกสกายาทิคหณํ กตํ. วกฺกาทีนิ ปน ปริจฺฉินฺนตฺตา กายคฺคหณํ นารหนฺตีติ เตสํ คหณํ น กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

៣៥. (ក) ក្នុងសុត្តន្តនិទ្ទេស ពាក្យថា "pathavīkāya" សេចក្តីថា បឋវីធាតុដែលមាននៅក្នុងរូបកាយនេះ។ ចំណែកឯក្នុងរូបកាយទាំងមូល ព្រោះបឋវីធាតុមានច្រើន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបប្រើពាក្យថា "kāya" ដោយអត្ថថាជាក្រុម ដើម្បីរួមបញ្ចូលនូវបឋវីធាតុទាំងអស់។ សូម្បីក្នុងអាបោកាយជាដើម ក៏មានន័យនេះដូចគ្នា។ ព្រោះសក់ជាដើមមានច្រើន ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យទើបប្រើពាក្យថា "kesakāya" ជាដើម។ ចំណែកឯវក្កៈជាដើម ព្រោះមានការកំណត់ចំណែកច្បាស់លាស់ ទើបមិនគួរដល់ការប្រើពាក្យថា "kāya" ហេតុនោះ គប្បីជ្រាបថា ព្រះអដ្ឋកថាចារ្យមិនបានប្រើពាក្យថាកាយចំពោះវក្កៈជាដើមនោះឡើយ។

(ข) สุขํ เวทนนฺติอาทีสุ สุขํ เวทนนฺติ กายิกํ วา เจตสิกํ วา สุขํ เวทนํ. ตถา ทุกฺขํ เวทนํ. อทุกฺขมสุขํ เวทนนฺติ ปน เจตสิกเมว อุเปกฺขาเวทนํ. สามิสํ สุขํ เวทนนฺติ ฉ เคหสิตโสมนสฺสเวทนา. นิรามิสํ สุขํ เวทนนฺติ ฉ เนกฺขมฺมสิตโสมนสฺสเวทนา. สามิสํ ทุกฺขํ เวทนนฺติ ฉ เคหสิตโทมนสฺสเวทนา. นิรามิสํ ทุกฺขํ เวทนนฺติ ฉ เนกฺขมฺมสิตโทมนสฺสเวทนา. สามิสํ อทุกฺขมสุขํ เวทนนฺติ ฉ เคหสิตอุเปกฺขาเวทนา. นิรามิสํ อทุกฺขมสุขํ เวทนนฺติ ฉ เนกฺขมฺมสิตอุเปกฺขาเวทนา.

(ខ) ក្នុងបទមានជាដើមថា "sukhaṃ vedanaṃ" ពាក្យថា "sukhaṃ vedanaṃ" សេចក្តីថា សុខវេទនាដែលកើតឡើងក្នុងកាយក្តី កើតឡើងក្នុងចិត្តក្តី។ ក្នុងទុក្ខវេទនាក៏មានន័យដូចគ្នា។ ចំណែកឯពាក្យថា "adukkhamasukhaṃ vedanaṃ" សេចក្តីថា ឧបេក្ខាវេទនាដែលកើតឡើងក្នុងចិត្តតែម្យ៉ាង។ ពាក្យថា "sāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ" សេចក្តីថា សោមនស្សវេទនា ៦ យ៉ាងដែលអាស្រ័យផ្ទះ។ ពាក្យថា "nirāmisaṃ sukhaṃ vedanaṃ" សេចក្តីថា សោមនស្សវេទនា ៦ យ៉ាងដែលអាស្រ័យនេក្ខម្មៈ។ ពាក្យថា "sāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ" សេចក្តីថា ទោមនស្សវេទនា ៦ យ៉ាងដែលអាស្រ័យផ្ទះ។ ពាក្យថា "nirāmisaṃ dukkhaṃ vedanaṃ" សេចក្តីថា ទោមនស្សវេទនា ៦ យ៉ាងដែលអាស្រ័យនេក្ខម្មៈ។ ពាក្យថា "sāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ" សេចក្តីថា ឧបេក្ខាវេទនា ៦ យ៉ាងដែលអាស្រ័យផ្ទះ។ ពាក្យថា "nirāmisaṃ adukkhamasukhaṃ vedanaṃ" សេចក្តីថា ឧបេក្ខាវេទនា ៦ យ៉ាងដែលអាស្រ័យនេក្ខម្មៈ។

(ค) สราคํ จิตฺตนฺติอาทีนิ ญาณกถายํ วุตฺตตฺถานิ.

(គ) បទមានជាដើមថា "sarāgaṃ cittaṃ" មានសេចក្តីដែលបានពោលទុកហើយក្នុងញាណកថា។

(ฆ) ตทวเสเส ธมฺเมติ เตหิ กายเวทนาจิตฺเตหิ อวเสเส เตภูมกธมฺเม. สพฺพตฺถ เตน ญาเณนาติ เตน สตฺตวิเธน อนุปสฺสนาญาเณน. ยานิ ปเนตฺถ อนฺตรนฺตรา อวุตฺตตฺถานิ, ตานิ เหฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตตฺถาเนวาติ.

(ឃ) ពាក្យថា "tadavasese dhamme" សេចក្តីថា ធម៌ក្នុងភូមិបីដែលនៅសល់ពីកាយ វេទនា និងចិត្តទាំងនោះ។ ក្នុងគ្រប់កន្លែង ពាក្យថា "tena ñāṇena" សេចក្តីថា ដោយអនុបស្សនាញាណ ៧ ប្រការនោះ។ ចំណែកឯបទទាំងឡាយណាដែលមិនបានពន្យល់សេចក្តីក្នុងចន្លោះៗនៃទីនេះ បទទាំងនោះមានសេចក្តីដែលបានពោលទុកហើយក្នុងកថាផ្សេងៗខាងដើមនោះឯង។

สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការពន្យល់សេចក្តីនៃសតិបដ្ឋានកថា ចប់តែប៉ុណ្េះ។

๙. วิปสฺสนากถา

៩. វិបស្សនាកថា

วิปสฺสนากถาวณฺณนา

ការពន្យល់សេចក្តីនៃវិបស្សនាកថា

๓๖. อิทานิ วิปสฺสนาปฏิสํยุตฺตาย สติปฏฺฐานกถาย อนนฺตรํ วิปสฺสนาปเภทํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย วิปสฺสนากถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว โสอิติ สพฺพนามตฺตา โย [Pg.315] วา โส วา สพฺโพปิ สงฺคหิโต โหติ. วตาติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. กญฺจิ สงฺขารนฺติ อปฺปมตฺตกมฺปิ สงฺขารํ. อนุโลมิกาย ขนฺติยาติ เอตฺถ วิปสฺสนาญาณเมว โลกุตฺตรมคฺคํ อนุโลเมตีติ อนุโลมิกํ, ตเทว ขนฺติมเปกฺขิตฺวา อนุโลมิกา. สพฺพสงฺขารา ตสฺส อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ขมนฺติ รุจฺจนฺตีติ ขนฺติ. สา มุทุกา มชฺฌิมา ติกฺขาติ ติวิธา. กลาปสมฺมสนาทิกา อุทยพฺพยญาณปริโยสานา มุทุกานุโลมิกา ขนฺติ. ภงฺคานุปสฺสนาทิกา สงฺขารุเปกฺขาญาณปริโยสานา มชฺฌิมานุโลมิกา ขนฺติ. อนุโลมญาณํ ติกฺขานุโลมิกา ขนฺติ. สมนฺนาคโตติ อุเปโต. เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ ยถาวุตฺตํ เอตํ ฐานํ เอตํ การณํ น วิชฺชติ. สมฺมตฺตนิยามนฺติ เอตฺถ ‘‘หิตสุขาวโห เม ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ อาสีสโต ตเถว สมฺภวโต อสุภาทีสุ จ อสุภนฺติอาทิอวิปรีตปฺปวตฺติสพฺภาวโต จ สมฺมา สภาโวติ สมฺมตฺโต, อนนฺตรผลทานาย อรหตฺตุปฺปตฺติยา จ นิยามภูตตฺตา นิยาโม, นิจฺฉโยติ อตฺโถ. สมฺมตฺโต จ โส นิยาโม จาติ สมฺมตฺตนิยาโม. โก โส? โลกุตฺตรมคฺโค, วิเสสโต ปน โสตาปตฺติมคฺโค. เตน หิ มคฺคนิยาเมน นิยตตฺตา ‘‘นิยโต สมฺโพธิปรายโณ’’ติ (ปารา. ๒๑; ที. นิ. ๑.๓๗๓) วุตฺตํ. ตํ สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิสฺสติ ปวิสิสฺสตีติ เอตํ อฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. โคตฺรภุโน ปน มคฺคสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยตฺตา ตํ อนาทิยิตฺวา อนุโลมิกขนฺติยา อนนฺตรํ สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมนํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา อฏฺฐารสสุ มหาวิปสฺสนาสุ โคตฺรภุ วิวฏฺฏนานุปสฺสนา โหตีติ อนุโลมิกขนฺติยา เอว สงฺคหิตา โหติ. จตูสุปิ สุตฺตนฺเตสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอเตหิ อนุโลมิกขนฺติสมฺมตฺตนิยามจตุอริยผลวเสน จ ฉ ธมฺมาติ ฉกฺกนิปาเต (อ. นิ. ๖.๙๘, ๑๐๑) จตฺตาโร สุตฺตนฺตา วุตฺตา. กณฺหปกฺขสุกฺกปกฺขทฺวยวเสน หิ จตฺตาโร สุตฺตนฺตาว โหนฺตีติ.

៣៦. ឥឡូវនេះ ជាការអធិប្បាយសេចក្តីដែលមិនទាន់បានពោលទុក ក្នុងវិបស្សនាកថា ដែលមានព្រះសូត្រជាប្រធាន ដែលព្រះថេរៈសម្តែងទុក ដើម្បីបង្ហាញនូវការបែងចែកវិបស្សនា ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីសតិបដ្ឋានកថា ដែលប្រកបដោយវិបស្សនា។ ក្នុងវិបស្សនាកថានោះ ជាដំបូង ក្នុងព្រះសូត្រ ពាក្យថា so (នោះ) ព្រោះជាសព្វនាម យោងយកបុគ្គលណាមួយ ឬបុគ្គលនោះ គឺសង្គ្រោះយកបុគ្គលទាំងអស់។ ពាក្យថា vata គឺជានិបាតក្នុងអត្ថថា ពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា kañci saṅkhāraṃ គឺសូម្បីតែសង្ខារបន្តិចបន្តួច។ ពាក្យថា anulomikāya khantiyā ក្នុងបទនេះ វិបស្សនាញ្ញាណនោះឯង ឈ្មោះថា អនុលោមិកៈ ព្រោះអនុលោមតាមលោកុត្តរមគ្គ វិបស្សនាញ្ញាណនោះឯង អាស្រ័យនូវខន្តិ (ការពេញចិត្ត) ទើបឈ្មោះថា អនុលោមិកា។ ឈ្មោះថា ខន្តិ ព្រោះសង្ខារទាំងពួង យោគីបុគ្គលនោះ តែងអត់ធន់ គឺពេញចិត្ត ដោយភាពជាអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ និងអនត្តៈ។ ខន្តិនោះ មាន ៣ យ៉ាង គឺ យ៉ាងទន់ (មុទុកា) យ៉ាងកណ្តាល (មជ្ឈិមា) និងយ៉ាងមុតស្រួច (តិក្ខា)។ វិបស្សនាដែលមានកលាបសម្មសនញ្ញាណជាដើម និងមានឧទយព្វយញ្ញាណជាទីបំផុត ឈ្មោះថា មុទុកានុលោមិកាខន្តិ។ វិបស្សនាដែលមានភង្គានុបស្សនាញ្ញាណជាដើម និងមានសង្ខារុបេក្ខាញ្ញាណជាទីបំផុត ឈ្មោះថា មជ្ឈិមានុលោមិកាខន្តិ។ អនុលោមញ្ញាណ ឈ្មោះថា តិក្ខានុលោមិកាខន្តិ។ ពាក្យថា samannāgato គឺប្រកបព្រម។ ពាក្យថា netaṃ ṭhānaṃ vijjati គឺហេតុនេះ ករណីនេះ មិនមានឡើយ ដូចដែលបានពោលហើយ។ ពាក្យថា sammattaniyāmanti ក្នុងបទនេះ ឈ្មោះថា សម្មត្តៈ ព្រោះនាំមកនូវប្រយោជន៍ និងសេចក្តីសុខដល់យើង តាមការប្រាថ្នាយ៉ាងនេះ ឬព្រោះកើតឡើងយ៉ាងនោះឯង និងព្រោះមានសភាវៈមិនវិបរិត មានអសុភៈជាដើម ក្នុងអសុភៈជាដើម គឺមានសភាវៈត្រឹមត្រូវ។ ឈ្មោះថា និយាមៈ ព្រោះជាសភាវៈទៀងទាត់ ដើម្បីឲ្យផលក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ និងដើម្បីការកើតឡើងនៃអរហត្តផល អត្ថថា ការសម្រេចចិត្ត (និច្ឆ័យ)។ ធម៌នោះជាសម្មត្តៈផង ជានិយាមៈផង ទើបឈ្មោះថា សម្មត្តនិយាម។ សម្មត្តនិយាមនោះ គឺអ្វី? គឺលោកុត្តរមគ្គ ដោយឡែកគឺសោតាបត្តិមគ្គ។ ព្រោះថា ព្រោះភាពជាធម៌ទៀងទាត់ដោយមគ្គនិយាមនោះ ព្រះមានព្រះភាគទើបត្រាស់ថា «niyato sambodhiparāyaṇo» (ជាបុគ្គលទៀងទាត់ មានការត្រាស់ដឹងក្នុងខាងមុខ)។ ពាក្យថា taṃ sammattaniyāmaṃ okkamissati គឺនឹងចូលទៅកាន់សម្មត្តនិយាមនោះ សេចក្តីថា ហេតុនេះមិនមែនជាឋានៈឡើយ។ ចំណែកឯគោត្រភូញ្ញាណ ព្រោះស្ថិតនៅក្នុងឋានៈជាអាវជ្ជនៈនៃមគ្គ មិនបានកាន់យកគោត្រភូញ្ញាណនោះឡើយ ទើបត្រាស់ថា ការចូលទៅកាន់សម្មត្តនិយាម ក្នុងលំដាប់បន្ទាប់ពីអនុលោមិកាខន្តិ យ៉ាងនេះ គប្បីជ្រាប។ ម៉្យាងទៀត ក្នុងមហាវិបស្សនា ១៨ យ៉ាង គោត្រភូញ្ញាណ ឈ្មោះថា វិវដ្តនានុបស្សនា ព្រោះហេតុនោះ គោត្រភូញ្ញាណនោះ ទើបឈ្មោះថា សង្គ្រោះចូលដោយអនុលោមិកាខន្តិសោះឡើយ។ សូម្បីក្នុងព្រះសូត្រទាំង ៤ គប្បីជ្រាបសេចក្តីដោយន័យនេះឯង។ ព្រះសូត្រ ៤ ក្នុងឆក្កនិបាត ព្រះមានព្រះភាគត្រាស់ទុក ដោយអំណាចនៃអនុលោមិកាខន្តិ សម្មត្តនិយាម និងអរិយផល ៤ ធម៌ទាំងឡាយក៏មាន ៦ យ៉ាង។ ព្រោះថា ដោយអំណាចនៃកណ្ហបក្ខ និងសុក្កបក្ខ ទាំងពីរ ទើបមានព្រះសូត្រ ៤ យ៉ាងនេះឯង។

๓๗. กติหากาเรหีติอาทิเก ปุจฺฉาปุพฺพงฺคเม สุตฺตนฺตนิทฺเทเส ปญฺจกฺขนฺเธ อนิจฺจโตติอาทีสุ นามรูปญฺจ นามรูปสฺส ปจฺจเย จ ปริคฺคเหตฺวา กลาปสมฺมสนวเสน อารทฺธวิปสฺสโก โยคาวจโร ปญฺจสุ ขนฺเธสุ เอเกกํ ขนฺธํ อนิจฺจนฺติกตาย อาทิอนฺตวตาย จ อนิจฺจโต ปสฺสติ[Pg.316]. อุปฺปาทวยปฏิปีฬนตาย ทุกฺขวตฺถุตาย จ ทุกฺขโต. ปจฺจยยาปนียตาย โรคมูลตาย จ โรคโต. ทุกฺขตาสูลโยคิตาย กิเลสาสุจิปคฺฆรณตาย อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปริปกฺกปภินฺนตาย จ คณฺฑโต. ปีฬาชนกตาย อนฺโตตุทนตาย ทุนฺนีหรณียตาย จ สลฺลโต. วิครหณียตาย อวฑฺฒิอาวหนตาย อฆวตฺถุตาย จ อฆโต. อเสริภาวชนกตาย อาพาธปทฏฺฐานตาย จ อาพาธโต. อวสตาย อวิเธยฺยตาย จ ปรโต. พฺยาธิชรามรเณหิ ลุชฺชนปลุชฺชนตาย ปโลกโต. อเนกพฺยสนาวหนตาย อีติโต. อวิทิตานํเยว วิปุลานํ อนตฺถานํ อาวหนโต สพฺพูปทฺทววตฺถุตาย จ อุปทฺทวโต. สพฺพภยานํ อากรตาย จ ทุกฺขวูปสมสงฺขาตสฺส ปรมสฺสาสสฺส ปฏิปกฺขภูตตาย จ ภยโต. อเนเกหิ อนตฺเถหิ อนุพทฺธตาย โทสูปสฏฺฐตาย อุปสคฺโค วิย อนธิวาสนารหตาย จ อุปสคฺคโต. พฺยาธิชรามรเณหิ เจว โลภาทีหิ จ โลกธมฺเมหิ ปจลิตตาย จลโต. อุปกฺกเมน เจว สรเสน จ ปภงฺคุปคมนสีลตาย ปภงฺคุโต. สพฺพาวตฺถนิปาติตาย ถิรภาวสฺส จ อภาวตาย อทฺธุวโต. อตายนตาย เจว อลพฺภเนยฺยเขมตาย จ อตาณโต. อลฺลียิตุํ อนรหตาย อลฺลีนานมฺปิ จ เลณกิจฺจาการิตาย อเลณโต. นิสฺสิตานํ ภยสารกตฺตาภาเวน อสรณโต. ยถาปริกปฺปิเตหิ ธุวสุภสุขตฺตภาเวหิ ริตฺตตาย ริตฺตโต. ริตฺตตาเยว ตุจฺฉโต, อปฺปกตฺตา วา. อปฺปกมฺปิ หิ โลเก ตุจฺฉนฺติ วุจฺจติ. สามินิวาสิเวทกการกาธิฏฺฐายกวิรหิตตาย สุญฺญโต. สยญฺจ อสามิกภาวาทิตาย อนตฺตโต. ปวตฺติทุกฺขตาย ทุกฺขสฺส จ อาทีนวตาย อาทีนวโต. อถ วา อาทีนํ วาติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อาทีนโว. กปณมนุสฺสสฺเสตํ อธิวจนํ, ขนฺธาปิ จ กปณาเยวาติ อาทีนวสทิสตาย อาทีนวโต. ชราย เจว มรเณน จาติ ทฺเวธา ปริณามปกติตาย วิปริณามธมฺมโต. ทุพฺพลตาย เผคฺคุ วิย สุขภญฺชนียตาย จ อสารกโต. อฆเหตุตาย อฆมูลโต. มิตฺตมุขสปตฺโต วิย วิสฺสาสฆาติตาย วธกโต. วิคตภวตาย วิภวสมฺภูตตาย จ วิภวโต. อาสวปทฏฺฐานตาย สาสวโต. เหตุปจฺจเยหิ [Pg.317] อภิสงฺขตตาย สงฺขตโต. มจฺจุมารกิเลสมารานํ อามิสภูตตาย มารามิสโต. ชาติชราพฺยาธิมรณปกติตาย ชาติชราพฺยาธิมรณธมฺมโต. โสกปริเทวอุปายาสเหตุตาย โสกปริเทวอุปายาสธมฺมโต. ตณฺหาทิฏฺฐิทุจฺจริตสํกิเลสานํ วิสยธมฺมตาย สํกิเลสิกธมฺมโต ปสฺสติ. สพฺเพสุ จ อิเมสุ ‘‘ปสฺสตี’’ติ ปาฐเสโส ทฏฺฐพฺโพ.

៣៧. ក្នុងសូត្រនិទ្ទេសដែលមានសំណួរជាប្រធាន មានពាក្យថា Katihākārehī គឺក្នុងបទទាំងឡាយមាន Pañcakkhandhe aniccato ជាដើម យោគាវចរអ្នកផ្តើមវិបស្សនា កំណត់ដឹងនាមរូប និងបច្ច័យនៃនាមរូប ហើយពិចារណាដោយអំណាចនៃកលាបសម្មសនៈ តែងឃើញនូវខន្ធនីមួយៗ ក្នុងខន្ធទាំង ៥ ៖ ឃើញដោយភាពជាអនិច្ចៈ (មិនទៀង) ព្រោះមិនមានសេចក្តីសុខជាទីបំផុត និងព្រោះមានការកើតឡើងនិងការវិនាសជាទីបំផុត។ ឃើញដោយភាពជាទុក្ខៈ (ជាទុក្ខ) ព្រោះការបៀតបៀនដោយការកើតនិងការរលត់ និងព្រោះជាទីតាំងនៃទុក្ខ។ ឃើញដោយភាពជារោគៈ (ជារោគ) ព្រោះត្រូវញ៉ាំងជីវិតឲ្យរស់នៅដោយបច្ច័យ និងព្រោះជាឫសគល់នៃរោគ។ ឃើញដោយភាពជាគណ្ឌៈ (ជាបូស) ព្រោះប្រកបដោយមុតស្រួចនៃទុក្ខតានិងកិលេសដែលហូរចេញមកមិនស្អាត និងព្រោះការហើម ការទុំ និងការបែកធ្លាយ ដោយការកើត ជរា និងការបែកធ្លាយ។ ឃើញដោយភាពជាសល្លៈ (ជាសរ) ព្រោះធ្វើឲ្យកើតការបៀតបៀន ព្រោះចាក់ដោតខាងក្នុង និងព្រោះដកចេញបានដោយកម្រ។ ឃើញដោយភាពជាអឃៈ (ជាទោស) ព្រោះជាសភាវៈគួរតិះដៀល ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីមិនចម្រើន និងព្រោះជាទីតាំងនៃសេចក្តីលំបាក។ ឃើញដោយភាពជាអាពាធៈ (ជាអាពាធ) ព្រោះធ្វើមិនឲ្យមានសេរីភាព និងព្រោះមានអាពាធជាបទដ្ឋាន។ ឃើញដោយភាពជាបរៈ (ជាអ្នកដទៃ) ព្រោះមិនលុះក្នុងអំណាច និងព្រោះមិនអាចបង្គាប់បញ្ជាបាន។ ឃើញដោយភាពជាបលោកៈ (ជាសភាវៈទ្រុឌទ្រោម) ព្រោះការបែកធ្លាយនិងការវិនាសទៅដោយព្យាធិ ជរា និងមរណៈ។ ឃើញដោយភាពជាអ៊ីតិ (ជាចង្រៃ) ព្រោះនាំមកនូវសេចក្តីវិនាសច្រើនយ៉ាង។ ឃើញដោយភាពជាឧបទ្ទវៈ (ជាឧបទ្រព) ព្រោះនាំមកនូវអានិសង្សមិនល្អដ៏ច្រើនដែលមិនដឹង និងព្រោះជាទីតាំងនៃឧបទ្រពទាំងពួង។ ឃើញដោយភាពជាភយៈ (ជាភ័យ) ព្រោះជាអាករៈនៃភ័យទាំងពួង និងព្រោះជាសភាវៈផ្ទុយនឹងព្រះនិព្វានដែលជាបរមអស្សាសៈ ពោលគឺការរំងាប់ទុក្ខ។ ឃើញដោយភាពជាឧបសគ្គៈ (ជាឧបសគ្គ) ព្រោះជាប់តាមដោយសេចក្តីមិនល្អជាច្រើន ព្រោះត្រូវទោសទាំងឡាយគ្របសង្កត់ និងព្រោះមិនគួរអត់ធន់ ដូចជាឧបសគ្គ។ ឃើញដោយភាពជាចលៈ (ជាសភាវៈញាប់ញ័រ) ព្រោះញាប់ញ័រដោយព្យាធិ ជរា និងមរណៈផង ដោយលោកធម៌ទាំងឡាយមានលាភជាដើមផង។ ឃើញដោយភាពជាបភង្គុ (ជាសភាវៈបែកធ្លាយ) ព្រោះមានសភាពបែកធ្លាយទៅដោយសេចក្តីព្យាយាមរបស់បុគ្គលដទៃផង ដោយសភាវៈរបស់ខ្លួនផង។ ឃើញដោយភាពជាអទ្ធុវៈ (មិនស្ថិតស្ថេរ) ព្រោះធ្លាក់ចុះក្នុងគ្រប់អវត្ថា និងព្រោះមិនមានភាពមាំមួន។ ឃើញដោយភាពជាអតាញៈ (មិនមានការការពារ) ព្រោះមិនមានការរក្សា និងព្រោះមិនអាចបាននូវសេចក្តីក្សេម។ ឃើញដោយភាពជាអលេណៈ (មិនមែនជាទីពឹងពួន) ព្រោះមិនគួរពឹងពួន និងព្រោះមិនអាចធ្វើកិច្ចពឹងពួនដល់អ្នកដែលពឹងពួនទាំងឡាយ។ ឃើញដោយភាពជាអសរណៈ (មិនមែនជាទីរលឹក) ព្រោះមិនមានសភាវៈកម្ចាត់ភ័យដល់អ្នកដែលអាស្រ័យ។ ឃើញដោយភាពជារិត្តៈ (ជាសភាវៈទទេ) ព្រោះសូន្យចាកសភាវៈទៀង ស្អាត សុខ និងខ្លួនប្រាណ តាមដែលជនពាលទាំងឡាយកំណត់។ ឃើញដោយភាពជាតុច្ឆៈ (ជាសភាវៈសូន្យទទេ) ព្រោះភាពជារិត្តៈនោះឯង ឬព្រោះមានសភាពតិចតួច។ ព្រោះថាសូម្បីរបស់បន្តិចបន្តួច ក្នុងលោកក៏ហៅថា តុច្ឆៈ ដែរ។ ឃើញដោយភាពជាសុញ្ញៈ (ជាសូន្យ) ព្រោះប្រាសចាកម្ចាស់ ទីលំនៅ អ្នកសោយ អ្នកធ្វើ និងអ្នកចាត់ចែង។ ឃើញដោយភាពជាអនត្តៈ (មិនមែនខ្លួន) ព្រោះខ្លួនឯងមិនមានម្ចាស់ជាដើម។ ឃើញដោយភាពជាអាទីនវៈ (ជាទោស) ព្រោះជាទុក្ខដែលប្រព្រឹត្តទៅ និងព្រោះជាទោសនៃទុក្ខ។ ម៉្យាងទៀត ឈ្មោះថា អាទីនវៈ ព្រោះប្រព្រឹត្តទៅ គឺកើតឡើងជាទុក្ខដ៏ក្រៃលែង។ ពាក្យនេះជាឈ្មោះនៃមនុស្សកំសត់ សូម្បីខន្ធទាំងឡាយក៏ជាធម៌កំសត់ដែរ ព្រោះហេតុនោះ ទើបឃើញដោយភាពជាអាទីនវៈ ព្រោះដូចជាមនុស្សកំសត់។ ឃើញដោយភាពជាវិបរិណាមធម្មៈ (មានសភាវៈប្រែប្រួល) ព្រោះមានសភាវៈប្រែប្រួលជាពីរយ៉ាង គឺដោយជរានិងមរណៈ។ ឃើញដោយភាពជាអសារកៈ (មិនមានខ្លឹមសារ) ព្រោះទន់ខ្សោយ និងព្រោះងាយបែកធ្លាយនូវសេចក្តីសុខ ដូចជាឈើគ្មានខ្លឹម។ ឃើញដោយភាពជាអឃមូលៈ (ជាឫសគល់នៃទុក្ខ) ព្រោះជាហេតុនៃទុក្ខ។ ឃើញដោយភាពជាវធកៈ (ជាអ្នកសម្លាប់) ព្រោះសម្លាប់អ្នកដែលស្និទ្ធស្នាល ដូចជាសត្រូវដែលមានមុខជាមិត្ត។ ឃើញដោយភាពជាវិភវៈ (មិនមានការចម្រើន) ព្រោះប្រាសចាកការចម្រើន និងព្រោះកើតឡើងដើម្បីមិនចម្រើន។ ឃើញដោយភាពជាសាសវៈ (ប្រកបដោយអាសវៈ) ព្រោះជាទីតាំងនៃអាសវៈ។ ឃើញដោយភាពជាសង្ខតៈ (ដែលបច្ច័យតាក់តែង) ព្រោះត្រូវហេតុនិងបច្ច័យតាក់តែងឡើង។ ឃើញដោយភាពជាមារាមិសៈ (ជាអាមិសៈនៃមារ) ព្រោះជាគ្រឿងបរិភោគនៃមច្ចុម៉ារនិងកិលេសម៉ារ។ ឃើញដោយភាពជាជាតិជរាព្យាធិមរណធម្មៈ (មានសភាវៈកើត ជរា ព្យាធិ និងមរណៈ) ព្រោះមានសភាវៈកើត ជរា ព្យាធិ និងមរណៈជាធម្មតា។ ឃើញដោយភាពជាសោកបរិទេវឧបាយាសធម្មៈ (មានសភាវៈសោក ខ្សឹកខ្សួល និងចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត) ព្រោះជាហេតុនៃសេចក្តីសោក សេចក្តីខ្សឹកខ្សួល និងសេចក្តីចង្អៀតចង្អល់ចិត្ត។ ឃើញដោយភាពជាសង្កិលេសិកធម្មៈ (ជាធម៌គួរជាទីសៅហ្មង) ព្រោះជាអារម្មណ៍នៃតណ្ហា ទិដ្ឋិ ទុច្ចរិត និងសង្កិលេស។ ក្នុងបទទាំងពួងនេះ គប្បីជ្រាបពាក្យដែលសេសសល់ថា passati (តែងឃើញ)។

๓๘. ปญฺจกฺขนฺเธติ สมูหโต วุตฺเตปิ เอเกกขนฺธวเสน อตฺถวณฺณนา กลาปสมฺมสนญาณนิทฺเทเส วิสุํ วิสุํ อาคตตฺตา ปริโยสาเน จ วิสุํ วิสุํ ขนฺธานํ วเสน อนุปสฺสนานํ คณิตตฺตา สมูเห ปวตฺตวจนานํ อวยเวปิ ปวตฺติสมฺภวโต จ กตาติ เวทิตพฺพา, วิสุํ วิสุํ ปวตฺตสมฺมสนานํ เอกโต สงฺขิปิตฺวา วจนวเสน วา ‘‘ปญฺจกฺขนฺเธ’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘เอกปฺปหาเรน ปญฺจหิ ขนฺเธหิ วุฏฺฐาตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๘๓) อฏฺฐกถาวจนสพฺภาวโต วา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ เอกโต สมฺมสนํ วา ยุชฺชติเยวาติ. ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นิโรโธ นิจฺจํ นิพฺพานนฺติ ปสฺสนฺโตติอาทีนวญาณนิทฺเทเส วุตฺตนเยน วิปสฺสนากาเล สนฺติปทญาณวเสน นิจฺจํ นิพฺพานนฺติ ปสฺสนฺโต. สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมตีติ มคฺคกฺขเณ โอกฺกมติ, ผลกฺขเณ ปน โอกฺกนฺโต นาม โหติ. เอเสว นโย สพฺเพสุปิ นิยาโมกฺกมนปริยาเยสุ. อาโรคฺยนฺติ อาโรคฺยภูตํ. วิสลฺลนฺติ สลฺลวิรหิตํ. เอเสว นโย อีทิเสสุ. อนาพาธนฺติ อาพาธวิรหิตํ, อาพาธปฏิปกฺขภูตํ วา. เอส นโย อีทิเสสุ. อปรปฺปจฺจยนฺติ อญฺญปจฺจยวิรหิตํ. อุปสฺสคฺคโตติ จ อนุปสฺสคฺคนฺติ จ เกจิ สํโยคํ กตฺวา ปฐนฺติ. ปรมสุญฺญนฺติ สพฺพสงฺขารสุญฺญตฺตา อุตฺตมตฺตา จ ปรมสุญฺญํ. ปรมตฺถนฺติ สงฺขตาสงฺขตานํ อคฺคภูตตฺตา อุตฺตมตฺถํ. ลิงฺควิปลฺลาสวเสน นปุํสกวจนํ. นิพฺพานสฺส จ สุญฺญตฺตา อนตฺตตฺตา จ อิมสฺมึ ทฺวเย ปฏิโลมปริยาโย น วุตฺโต. อนาสวนฺติ อาสววิรหิตํ. นิรามิสนฺติ อามิสวิรหิตํ. อชาตนฺติ ชาติวิรหิตตฺตา อนุปฺปนฺนํ. อมตนฺติ ภงฺคาภาวโต มรณวิรหิตํ. มรณมฺปิ หิ นปุํสกภาววจนวเสน ‘‘มต’’นฺติ วุจฺจติ.

៣៨. ទោះបីជាត្រាស់ពោលជាក្រុមថា Pañcakkhandhe (ខន្ធទាំង ៥) ក៏ដោយ ប៉ុន្តែការអធិប្បាយសេចក្តីដោយអំណាចនៃខន្ធនីមួយៗ គប្បីជ្រាបថា ធ្វើឡើងព្រោះមកដោយឡែកៗ ក្នុងកលាបសម្មសនញ្ញាណនិទ្ទេស និងព្រោះរាប់អនុបស្សនាទាំងឡាយដោយអំណាចនៃខន្ធទាំងឡាយដោយឡែកៗ ក្នុងទីបំផុត និងព្រោះពាក្យដែលប្រព្រឹត្តទៅក្នុងក្រុម តែងប្រព្រឹត្តទៅសូម្បីក្នុងចំណែកខ្លះ ឬគប្បីជ្រាបថា ត្រាស់ពោលថា Pañcakkhandhe ដោយអំណាចនៃការសម្តែងសង្ខេបនូវសម្មសនញ្ញាណដែលប្រព្រឹត្តទៅដោយឡែកៗនោះ ចូលគ្នាតែមួយ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះមានពាក្យអដ្ឋកថាថា «ចេញចាកខន្ធទាំង ៥ ក្នុងពេលតែមួយ» ការពិចារណាខន្ធទាំង ៥ ចូលគ្នាតែមួយ ទើបសមគួរពិតប្រាកដ។ ពាក្យថា pañcannaṃ khandhānaṃ nirodho niccaṃ nibbānanti passantoti គឺឃើញថា ព្រះនិព្វានជាធម៌ទៀងទាត់ គឺការរលត់ទៅនៃខន្ធទាំង ៥ ដោយអំណាចនៃសន្តិបទញ្ញាណ ក្នុងកាលនៃវិបស្សនា តាមន័យដែលបានពោលហើយក្នុងអាទីនវញ្ញាណនិទ្ទេស។ ពាក្យថា sammattaniyāmaṃ okkamati គឺចុះកាន់មគ្គខណៈ ចំណែកឯក្នុងផលខណៈ ឈ្មោះថា ចុះកាន់ហើយ។ ន័យនេះឯង ក្នុងពាក្យសម្រាប់ហៅការចុះកាន់និយាមៈទាំងអស់។ ពាក្យថា āroggyaṃ គឺសភាវៈមិនមានរោគ។ ពាក្យថា visallaṃ គឺប្រាសចាកសរ។ ន័យនេះឯង ក្នុងបទទាំងឡាយដែលមានសភាពបែបនេះ។ ពាក្យថា anābādhaṃ គឺប្រាសចាកអាពាធ ឬជាសភាវៈផ្ទុយនឹងអាពាធ។ ន័យនេះ ក្នុងបទទាំងឡាយដែលមានសភាពបែបនេះ។ ពាក្យថា aparappaccayaṃ គឺប្រាសចាកបច្ច័យដទៃ។ អាចារ្យខ្លះ ធ្វើការផ្សំតួអក្សរ ហើយសូត្រថា upassaggato និង anupassaggaṃ។ ពាក្យថា paramasuññaṃ គឺព្រះនិព្វានឈ្មោះថា បរមសុញ្ញៈ ព្រោះសូន្យចាកសង្ខារទាំងពួងផង ព្រោះជាធម៌ឧត្តមផង។ ពាក្យថា paramatthaṃ គឺព្រះនិព្វានមានអត្ថដ៏ឧត្តម ព្រោះជាធម៌ដ៏ប្រសើរជាងសង្ខតធម៌និងអសង្ខតធម៌ទាំងឡាយ។ ប្រើប្រាស់ជាណបុំសកលិង្គ ដោយអំណាចនៃលិង្គវិបល្លាស។ និងព្រោះព្រះនិព្វានជាសភាវៈសូន្យផង ជាអនត្តាផង ក្នុងបទទាំងពីរនេះ មិនបានពោលនូវបដិលោមបរិយាយឡើយ។ ពាក្យថា anāsavaṃ គឺប្រាសចាកអាសវៈ។ ពាក្យថា nirāmisaṃ គឺប្រាសចាកអាមិសៈ។ ពាក្យថា ajātaṃ គឺមិនកើតឡើង ព្រោះប្រាសចាកជាតិ។ ពាក្យថា amataṃ គឺប្រាសចាកមរណៈ ព្រោះមិនមានការបែកធ្លាយ។ ព្រោះថាសូម្បីមរណៈ ក៏ហៅថា mata ដោយអំណាចនៃណបុំសកលិង្គដែរ។

๓๙. เอวมิมาย ปฏิปาฏิยา วุตฺตาสุ อาการเภทภินฺนาสุ จตฺตาลีสาย อนุปสฺสนาสุ สภาวสงฺคหวเสน ตีสุเยว อนุปสฺสนาสุ เอกสงฺคหํ [Pg.318] กโรนฺโต อนิจฺจโตติ อนิจฺจานุปสฺสนาติอาทิมาห. ตาสุ ยถานุรูปํ อนิจฺจทุกฺขานตฺตตฺเต โยชนา กาตพฺพา. อวสาเน ปเนตา วิสุํ วิสุํ คณนวเสน ทสฺสิตา. คณนาสุ จ คณนปฏิปาฏิวเสน ปฐมํ อนตฺตานุปสฺสนา คณิตา. ตตฺถ ปญฺจวีสตีติ ‘‘ปรโต ริตฺตโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต อนตฺตโต’’ติ เอเกกสฺมึ ขนฺเธ ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปญฺจวีสติ อนตฺตานุปสฺสนา. ปญฺญาสาติ ‘‘อนิจฺจโต ปโลกโต จลโต ปภงฺคุโต อทฺธุวโต วิปริณามธมฺมโต อสารกโต วิภวโต สงฺขตโต มรณธมฺมโต’’ติ เอเกกสฺมึ ขนฺเธ ทส ทส กตฺวา ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปญฺญาสํ อนิจฺจานุปสฺสนา. สตํ ปญฺจวีสติ เจวาติ เสสา ‘‘ทุกฺขโต โรคโต’’ติอาทโย เอเกกสฺมึ ขนฺเธ ปญฺจวีสติ ปญฺจวีสติ กตฺวา ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปญฺจวีสติสตํ ทุกฺขานุปสฺสนา. ยานิ ทุกฺเข ปวุจฺจเรติ ยา อนุปสฺสนา ทุกฺเข ขนฺธปญฺจเก คณนวเสน ปวุจฺจนฺติ, ตา สตํ ปญฺจวีสติ เจวาติ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ‘‘ยานี’’ติ เจตฺถ ลิงฺควิปลฺลาโส ทฏฺฐพฺโพติ.

៣៩. ព្រះថេរៈកាលនឹងធ្វើការសង្គ្រោះចូលគ្នាតែមួយ ក្នុងអនុបស្សនា ៣ យ៉ាងប៉ុណ្ណោះ ដោយអំណាចនៃការសង្គ្រោះសភាវៈដូចគ្នា ក្នុងអនុបស្សនា ៤០ ដែលប្លែកគ្នាដោយចំណែកនៃអាការៈ ដែលបានពោលហើយតាមលំដាប់យ៉ាងនេះ ទើបពោលពាក្យមានជាដើមថា aniccatoti aniccānupassanā។ ក្នុងអនុបស្សនាទាំងនោះ គប្បីធ្វើការផ្សារភ្ជាប់ក្នុងភាពជាអនិច្ចៈ ទុក្ខៈ និងអនត្តៈ តាមដែលសមគួរ។ ប៉ុន្តែក្នុងទីបំផុត អនុបស្សនាទាំងនេះ ព្រះថេរៈបង្ហាញទុកដោយអំណាចនៃការរាប់ដោយឡែកៗ។ និងក្នុងការរាប់ទាំងឡាយ ព្រះថេរៈរាប់អនត្តានុបស្សនាមុនគេ ដោយអំណាចនៃលំដាប់នៃការរាប់។ ក្នុងទីនោះ ពាក្យថា pañcavīsati គឺអនត្តានុបស្សនា ២៥ ក្នុងខន្ធទាំង ៥ ដោយធ្វើជាប្រាំៗ ក្នុងខន្ធនីមួយៗ គឺ «parato rittato tucchato suññato anattato»។ ពាក្យថា paññāsā គឺអនិច្ចានុបស្សនា ៥០ ក្នុងខន្ធទាំង ៥ ដោយធ្វើជាដប់ៗ ក្នុងខន្ធនីមួយៗ គឺ «aniccatoti palokato calato pabhaṅguto addhuvato vipariṇāmadhammato asārakato vibhavato saṅkhatato maraṇadhammato»។ ពាក្យថា sataṃ pañcavīsaticeva គឺទុក្ខានុបស្សនា ១២៥ ក្នុងខន្ធទាំង ៥ ដោយធ្វើជា ២៥ ក្នុងខន្ធនីមួយៗ មានបទថា «dukkhato rogato» ជាដើមដែលសេសសល់។ ពាក្យថា yāni dukkhe pavuccare គឺអនុបស្សនាទាំងឡាយណាដែលលោកពោលទុកក្នុងទុក្ខ គឺក្នុងខន្ធទាំង ៥ ដោយអំណាចនៃការរាប់ អនុបស្សនាទាំងនោះមាន ១២៥ គប្បីជ្រាបការផ្សារភ្ជាប់សេចក្តីយ៉ាងនេះ។ និងពាក្យថា yāni ក្នុងគាថានេះ គប្បីឃើញថាជាលិង្គវិបល្លាស។

วิปสฺสนากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយវិបស្សនាកថា ចប់ហើយ។

๑๐. มาติกากถา

១០. មាតិកាកថា

มาติกากถาวณฺณนา

ការអធិប្បាយមាតិកាកថា

๔๐. อิทานิ มหาเถโร วิปสฺสนากถานนฺตรํ สกเล ปฏิสมฺภิทามคฺเค นิทฺทิฏฺเฐ สมถวิปสฺสนามคฺคนิพฺพานธมฺเม อาการนานตฺตวเสน นานาปริยาเยหิ โถเมตุกาโม นิจฺฉาโตติอาทีนิ เอกูนวีสติ มาติกาปทานิ อุทฺทิสิตฺวา เตสํ นิทฺเทสวเสน มาติกากถํ นาม กเถสิ. ตสฺสา อยํ อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. มาติกาย ตาว นิจฺฉาโตติ อมิลาโต. สพฺเพปิ หิ กิเลสา ปีฬาโยคโต มิลาตา, ราโคปิ ตาว นิรนฺตรปฺปวตฺโต สรีรํ ทหติ, กึ ปนญฺเญ กิเลสา. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อคฺคี ราคคฺคิ โทสคฺคิ โมหคฺคี’’ติ (อิติวุ. ๙๓; ที. นิ. ๓.๓๐๕) ปน กิเลสนายกา ตโย เอว กิเลสา วุตฺตา, ตํสมฺปยุตฺตาปิ ปน ทหนฺติเยว. เอวํ ฉาตกิเลสาภาวโต นิจฺฉาโต. โก โส? วิโมกฺขสมฺพนฺเธน วิโมกฺโขติ ทฏฺฐพฺโพ. มุจฺจตีติ โมกฺโข. วิมุจฺจตีติ วิโมกฺโขติ [Pg.319] อตฺโถ. อิทเมกํ มาติกาปทํ. วิชฺชาวิมุตฺตีติ วิชฺชาเยว วิมุตฺติ. อิทเมกํ มาติกาปทํ. ฌานวิโมกฺโขติ ฌานเมว วิโมกฺโข. อิทเมกํ มาติกาปทํ. เสสานิ เอเกกาเนวาติ เอวํ เอกูนวีสติ มาติกาปทานิ.

៤០. ឥឡូវនេះ ព្រះមហាថេរ (ព្រះធម្មសេនាបតី) មានបំណងនឹងសរសើរនូវសមថធម៌ វិបស្សនាធម៌ មគ្គធម៌ ផលធម៌ និងនិព្វានធម៌ ដែលសម្តែងហើយក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គទាំងមូល ដោយអំណាចនៃសេចក្តីប្លែកគ្នានៃអាការៈ តាមបរិយាយផ្សេងៗ ទើបលើកឡើងនូវមាតិកាបទទាំង ១៩ មានបទថា និច្ឆាតោ (មិនឃ្លាន) ជាដើម ហើយបានសម្តែងនូវមាតិកាកថា ដោយអំណាចនៃការនិទ្ទេស (ពន្យល់សេចក្តី) នៃមាតិកាបទទាំងនោះ។ នេះជាការអធិប្បាយសេចក្តីដែលមិនទាន់បានពោលក្នុងមាតិកាកថានោះ។ ក្នុងមាតិកានោះ បទថា និច្ឆាតោ បានដល់ មិនស្រពោន (មិនសៅហ្មង)។ ព្រោះថាកិលេសទាំងពួង ឈ្មោះថាស្រពោន (សៅហ្មង) ដោយសារការប្រកបដោយការបៀតបៀន សូម្បីតែរាគៈដែលកើតឡើងជាប្រចាំ ក៏នៅតែដុតរំលាយរាងកាយបាន ចាំបាច់ពោលទៅថ្វីដល់កិលេសដទៃទៀត។ ប៉ុន្តែ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់ត្រាស់ហៅកិលេសជាប្រធានទាំង ៣ យ៉ាងនេះថា "ម្នាលភិក្ខុទាំងឡាយ ភ្លើងទាំង ៣ នេះគឺ ភ្លើងគឺរាគៈ ភ្លើងគឺទោសៈ ភ្លើងគឺមោហៈ" ព្រោះអត្ថថាដុតកម្ដៅ ហើយសូម្បីតែអកុសលធម៌ដែលសម្បយុត្តដោយកិលេសទាំងនោះ ក៏រមែងដុតកម្ដៅដែរ។ យ៉ាងនេះ ព្រោះមិនមានកិលេសដែលធ្វើឲ្យឃ្លាន ទើបឈ្មោះថា និច្ឆាតោ (មិនឃ្លាន)។ តើធម៌នោះជាអ្វី? គួរដឹងថាជា វិមោក្ខ ព្រោះទាក់ទងនឹងបទថា វិមោក្ខ។ សេចក្តីពន្យល់ថា ធម៌ដែលរួចចាកកិលេស ឈ្មោះថា មោក្ខៈ ធម៌ដែលរួចចាកកិលេសដោយវិសេស ឈ្មោះថា វិមោក្ខៈ។ នេះជាមាតិកាបទមួយ។ បទថា វិជ្ជាវិមុត្តិ បានដល់ វិជ្ជាហ្នឹងឯងជាវិមុត្តិ។ នេះជាមាតិកាបទមួយ។ បទថា ឈានវិមោក្ខ បានដល់ ឈានហ្នឹងឯងជាវិមោក្ខ។ នេះជាមាតិកាបទមួយ។ បទដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ក៏ជាមាតិកាបទមួយៗដែរ យ៉ាងនេះ មាតិកាបទទាំងឡាយមាន ១៩ បទ។

๔๑. เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทโต นิจฺฉาโตติ เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทโต อเปตตฺตา กามจฺฉนฺทโต นิกฺกิเลโส โยคี. เตน ปฏิลทฺธํ เนกฺขมฺมมฺปิ นิจฺฉาโต นิกฺกิเลโส วิโมกฺโข. เอวํ เสเสสุปิ. เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทโต มุจฺจตีติ วิโมกฺโขติ เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทโต โยคี มุจฺจตีติ ตํ เนกฺขมฺมํ วิโมกฺโขติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ. วิชฺชตีติ วิชฺชาติ สภาวโต วิชฺชติ อตฺถิ อุปลพฺภตีติ วิชฺชา นามาติ อตฺโถ. อถ วา สภาวชานนตฺถํ ปฏิปนฺเนหิ โยคีหิ สภาวํ เวทียติ ชานียตีติ วิชฺชา นามาติ อตฺโถ. อถ วา วิเสสลาภตฺถํ ปฏิปนฺเนหิ โยคีหิ เวทียติ ปฏิลาภียตีติ วิชฺชา นามาติ อตฺโถ. อถ วา อตฺตนา วินฺทิตพฺพํ ภูมึ วินฺทติ ลภตีติ วิชฺชา นามาติ อตฺโถ. อถ วา สภาวทสฺสนเหตุตฺตา สภาวํ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา นามาติ อตฺโถ. วิชฺชนฺโต มุจฺจติ, มุจฺจนฺโต วิชฺชตีติ ยถาวุตฺโต ธมฺโม ยถาวุตฺเตนตฺเถน วิชฺชมาโน ยถาวุตฺตโต มุจฺจติ, ยถาวุตฺตโต มุจฺจมาโน ยถาวุตฺเตนตฺเถน วิชฺชตีติ วิชฺชาวิมุตฺติ นามาติ อตฺโถ.

៤១. បទថា និច្ឆាតោ ដោយនេក្ខម្មៈចាកកាមច្ឆន្ទៈ សេចក្តីថា យោគីបុគ្គលជាអ្នកមិនមានកិលេសសៅហ្មងចាកកាមច្ឆន្ទៈ ព្រោះភាពជាអ្នកប្រាសចាកកាមច្ឆន្ទៈដោយនេក្ខម្មៈ។ សូម្បីតែនេក្ខម្មៈដែលយោគីនោះបានសម្រេចហើយ ក៏ឈ្មោះថាជាវិមោក្ខដ៏មិនឃ្លាន មិនមានកិលេសសៅហ្មងចាកកាមច្ឆន្ទៈ។ ក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា រួចផុតចាកកាមច្ឆន្ទៈដោយនេក្ខម្មៈ ឈ្មោះថាវិមោក្ខ សេចក្តីថា យោគីបុគ្គលរមែងរួចផុតចាកកាមច្ឆន្ទៈដោយនេក្ខម្មៈ ហេតុនោះ នេក្ខម្មៈនោះទើបឈ្មោះថា វិមោក្ខ នេះជាអត្ថ។ ក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា វិជ្ជតិ (រមែងដឹង ឬមានប្រាកដ) ឈ្មោះថា វិជ្ជា សេចក្តីថា ធម៌ដែលរមែងមានប្រាកដ គឺមានពិត អាចទទួលបានតាមសភាវៈ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា វិជ្ជា នេះជាអត្ថ។ ម៉្យាងទៀត សភាវៈដែលពួកយោគីបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីដឹងនូវសភាវៈ រមែងដឹង រមែងយល់ច្បាស់ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា វិជ្ជា នេះជាអត្ថ។ ម៉្យាងទៀត សភាវៈដែលពួកយោគីបុគ្គលអ្នកប្រតិបត្តិដើម្បីបានសម្រេចគុណវិសេស រមែងដឹង រមែងបានសម្រេច ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា វិជ្ជា នេះជាអត្ថ។ ម៉្យាងទៀត ធម៌ដែលរមែងដឹង រមែងបានសម្រេចនូវភូមិដែលខ្លួនគួរដឹង ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា វិជ្ជា នេះជាអត្ថ។ ម៉្យាងទៀត ព្រោះជាហេតុឲ្យឃើញនូវសភាវៈ ទើបធ្វើនូវសភាវៈឲ្យប្រាកដច្បាស់ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា វិជ្ជា នេះជាអត្ថ។ បទថា កាលដឹងរមែងរួចផុត កាលរួចផុតរមែងដឹង សេចក្តីថា ធម៌ដែលពោលហើយ កាលមានប្រាកដដោយអត្ថដែលពោលហើយ រមែងរួចផុតចាកធម៌ (មានកាមច្ឆន្ទៈជាដើម) ដែលពោលហើយ, កាលរួចផុតចាកធម៌ដែលពោលហើយ រមែងមានប្រាកដដោយអត្ថដែលពោលហើយ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា វិជ្ជាវិមុត្តិ នេះជាអត្ថ។

กามจฺฉนฺทํ สํวรฏฺเฐนาติ กามจฺฉนฺทนิวารณฏฺเฐน ตํ เนกฺขมฺมํ สีลวิสุทฺธิ นามาติ อตฺโถ. ตํเยว อวิกฺเขปเหตุตฺตา อวิกฺเขปฏฺเฐน จิตฺตวิสุทฺธิ. ทสฺสนเหตุตฺตา ทสฺสนฏฺเฐน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ปฏิปฺปสฺสมฺเภตีติ เนกฺขมฺมาทินา กามจฺฉนฺทาทิกํ โยคาวจโร ปฏิปฺปสฺสมฺเภตีติ เนกฺขมฺมาทิโก ธมฺโม ปสฺสทฺธิ นามาติ อตฺโถ. ปหีนตฺตาติ เตน เตน ปหาเนน ปหีนตฺตา. ญาตฏฺเฐน ญาณนฺติ ฌานปจฺจเวกฺขณาวเสน วิปสฺสนาวเสน มคฺคปจฺจเวกฺขณาวเสน ญาตฏฺเฐน เนกฺขมฺมาทิกํ ญาณํ นามาติ อตฺโถ. ทิฏฺฐตฺตา ทสฺสนนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. วิสุชฺฌตีติ โยคี, เนกฺขมฺมาทิกา วิสุทฺธิ.

បទថា ដោយអត្ថថាសង្រួមកាមច្ឆន្ទៈ សេចក្តីថា នេក្ខម្មៈនោះ ឈ្មោះថា សីលវិសុទ្ធិ ព្រោះអត្ថថាជាគ្រឿងរារាំងកាមច្ឆន្ទៈ នេះជាអត្ថ។ នេក្ខម្មៈនោះឯង ឈ្មោះថា ចិត្តវិសុទ្ធិ ព្រោះអត្ថថាមិនរាយមាយ ដោយជាហេតុមិនឲ្យរាយមាយ។ ឈ្មោះថា ទិដ្ឋិវិសុទ្ធិ ព្រោះអត្ថថាឃើញ ដោយជាហេតុឲ្យឃើញ។ ក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ទាំងឡាយ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា រមែងរម្ងាប់ សេចក្តីថា យោគាវចរបុគ្គលរមែងរម្ងាប់នូវកាមច្ឆន្ទៈជាដើម ដោយនេក្ខម្មៈជាដើម ហេតុនោះ ធម៌មាននេក្ខម្មៈជាដើម ទើបឈ្មោះថា បស្សទ្ធិ នេះជាអត្ថ។ បទថា ព្រោះលះបង់បានហើយ សេចក្តីថា ព្រោះលះបង់បានហើយដោយការលះបង់នោះៗ (មានតទង្គប្បហានជាដើម)។ បទថា ឈ្មោះថាប្រាជ្ញា ព្រោះអត្ថថាដឹង សេចក្តីថា ធម៌មាននេក្ខម្មៈជាដើម ឈ្មោះថា ញាណ ព្រោះអត្ថថាដឹង ដោយអំណាចនៃការពិចារណាឈាន ដោយអំណាចនៃវិបស្សនា និងដោយអំណាចនៃការពិចារណាមគ្គ នេះជាអត្ថ។ សូម្បីក្នុងបទថា ឈ្មោះថាការឃើញ ព្រោះអត្ថថាឃើញច្បាស់ ក៏មានន័យយ៉ាងនេះដែរ។ បទថា រមែងស្អាតបរិសុទ្ធ បានដល់ យោគីបុគ្គល, ធម៌មាននេក្ខម្មៈជាដើម ឈ្មោះថា វិសុទ្ធិ។

เนกฺขมฺมนิทฺเทเส [Pg.320] เนกฺขมฺมํ อโลภตฺตา กามราคโต นิสฺสฏนฺติ นิสฺสรณํ. ตโต นิกฺขนฺตนฺติ เนกฺขมฺมํ. ‘‘รูปานเมตํ นิสฺสรณํ ยทิทํ เนกฺขมฺม’’นฺติ วุจฺจมาเน อารุปฺปวิเสสสฺส อทิสฺสนโต วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ อญฺญตฺถ วุตฺตปาฐกฺกเมเนว ยทิทํ อารุปฺปนฺติ วุตฺตํ. ตญฺจ อารุปฺปํ รูปโต นิกฺขนฺตตฺตา เนกฺขมฺมํ นามาติ อธิการวเสเนว วุตฺตํ โหติ. ภูตนฺติ อุปฺปาทสมาโยคทีปนํ. สงฺขตนฺติ ปจฺจยพลวิเสสทสฺสนํ. ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ ปจฺจยสมาโยเคปิ ปจฺจยานํ อพฺยาปารภาวทสฺสนํ. นิโรโธ ตสฺส เนกฺขมฺมนฺติ นิพฺพานํ ตโต สงฺขตโต นิกฺขนฺตตฺตา ตสฺส สงฺขตสฺส เนกฺขมฺมํ นาม. อารุปฺปสฺส จ นิโรธสฺส จ คหณํ อญฺญตฺถ ปาเฐ วุตฺตกฺกเมเนว กตํ. ‘‘กามจฺฉนฺทสฺส เนกฺขมฺมํ เนกฺขมฺม’’นฺติ วุจฺจมาเน ปุนรุตฺตํ โหติ. เนกฺขมฺมวจเนเนว จ ตสฺส เนกฺขมฺมสิทฺธีติ ตํ อวตฺวา เสสเนกฺขมฺมเมว วุตฺตํ. ตํ อุชุกเมว. นิสฺสรณนิทฺเทเสปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. นิสฺสรณียา ธาตุโย ปเนตฺถ อุชุกเมว เนกฺขมฺมนฺติ วุตฺตํ. ปวิเวโกติ ปวิวิตฺตภาโว เนกฺขมฺมาทิโกเยว. โวสชฺชตีติ โยคี, เนกฺขมฺมาทโย โวสคฺโค. เนกฺขมฺมํ ปวตฺเตนฺโต โยคี เนกฺขมฺเมน จรตีติ วุจฺจติ. ตํ ปน เนกฺขมฺมํ จริยา. เอส นโย เสเสสุปิ. ฌานวิโมกฺขนิทฺเทเส วตฺตพฺพํ วิโมกฺขกถายํ วุตฺตํ. เกวลํ ตตฺถ ‘‘ชานาตีติ ฌานวิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๗) วุตฺตํ, อิธ ปน ‘‘ชานาตีติ, ฌายตี’’ติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาว เทสนา กตาติ อยํ วิเสโส.

ក្នុងនេក្ខម្មនិទ្ទេស នេក្ខម្មៈ ឈ្មោះថា និស្សរណៈ (ការរំដោះចេញ) ព្រោះភាពជាអលោភៈដែលរំដោះចេញចាកកាមរាគៈ។ ឈ្មោះថា នេក្ខម្មៈ ព្រោះចេញចាកកាមរាគៈនោះ។ កាលបើពោលថា "នេក្ខម្មៈណា នេះជាគ្រឿងរំដោះចេញចាករូបទាំងឡាយ" ព្រោះមិនឃើញនូវអរូបវិសេស ដើម្បីបង្ហាញនូវសេចក្តីវិសេសនោះ ទើបត្រាស់ថា "អរូបធម៌ណា នេះជាគ្រឿងរំដោះចេញ" តាមលំដាប់បាលីដែលសម្តែងក្នុងកន្លែងដទៃ។ សូម្បីតែអរូបធម៌នោះ ក៏ឈ្មោះថា នេក្ខម្មៈ ព្រោះចេញចាករូប នេះជាពាក្យដែលពោលហើយដោយអំណាចនៃនេក្ខម្មសព្ទហ្នឹងឯង។ បទថា កើតមានហើយ ជាសព្ទសម្តែងនូវធម៌ដែលប្រកបក្នុងខណៈនៃឧប្បាទៈ។ បទថា ដែលបច្ច័យតាក់តែងហើយ ជាសព្ទបង្ហាញនូវកម្លាំងវិសេសនៃបច្ច័យទាំងឡាយ។ បទថា ដែលកើតឡើងព្រោះអាស្រ័យបច្ច័យ ជាសព្ទបង្ហាញនូវភាពមិនខ្វល់ខ្វាយនៃបច្ច័យទាំងឡាយ សូម្បីតែក្នុងការប្រជុំនៃបច្ច័យក៏ដោយ។ បទថា ការរលត់ជាគ្រឿងរំដោះចេញនៃសង្ខតធម៌នោះ បានដល់ ព្រះនិព្វាន ឈ្មោះថាជាគ្រឿងរំដោះចេញនៃសង្ខតធម៌នោះ ព្រោះចេញចាកសង្ខតធម៌នោះ។ ការកាន់យកនូវអរូបសព្ទ និងនិរោធសព្ទ គឺធ្វើឡើងតាមលំដាប់ដែលសម្តែងហើយក្នុងបាលីដទៃ។ កាលបើពោលថា "នេក្ខម្មៈជាគ្រឿងរំដោះចេញចាកកាមច្ឆន្ទៈ ឈ្មោះថានេក្ខម្មៈ" វានឹងក្លាយជាពាក្យដដែលៗ។ ម្យ៉ាងទៀត ព្រោះភាពសម្រេចនៃឈ្មោះថានេក្ខម្មៈនៃនេក្ខម្មៈនោះ មានបានដោយសារតែនេក្ខម្មសព្ទប៉ុណ្ណោះ ហេតុនោះ ទើបមិនពោលនូវបទនោះ ហើយសម្តែងតែនេក្ខម្មៈដែលសេសសល់ប៉ុណ្ណោះ។ នេក្ខម្មៈនោះ គួរដឹងតាមត្រង់ចុះ។ សូម្បីក្នុងនិស្សរណនិទ្ទេស ក៏គួរដឹងសេចក្តីដោយន័យនេះឯង។ ប៉ុន្តែ ក្នុងនិស្សរណនិទ្ទេសនេះ ធាតុទាំងឡាយដែលជាគ្រឿងរំដោះចេញ ត្រាស់ហៅតាមត្រង់ថា នេក្ខម្មៈ។ បទថា សេចក្តីស្ងាត់ បានដល់ ភាពស្ងាត់ចាកកិលេស មាននេក្ខម្មៈជាដើមហ្នឹងឯង។ បទថា រមែងលះបង់ បានដល់ យោគីបុគ្គល, ធម៌មាននេក្ខម្មៈជាដើម ឈ្មោះថា វោសគ្គៈ (ការលះបង់)។ យោគីបុគ្គលកាលញ៉ាំងនេក្ខម្មៈឲ្យប្រព្រឹត្តទៅ តែងហៅថា ប្រព្រឹត្តទៅដោយនេក្ខម្មៈ។ ប៉ុន្តែ នេក្ខម្មៈនោះ ឈ្មោះថា ចរិយា។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងធម៌ដែលសេសសល់ទាំងឡាយដែរ។ សេចក្តីដែលគួរពោលក្នុងឈានវិមោក្ខនិទ្ទេស គឺបានពោលហើយក្នុងវិមោក្ខកថា។ គ្រាន់តែក្នុងវិមោក្ខកថានោះ ត្រាស់ថា "ដឹងច្បាស់ ហេតុនោះទើបឈ្មោះថា ឈានវិមោក្ខ" ប៉ុន្តែ ក្នុងមាតិកាកថានេះ ត្រាស់ថា "ដឹងច្បាស់ រមែងសញ្ជឹងគិត" នេះជាការសម្តែងបែបបុគ្គលាធិដ្ឋាន នេះជាសេចក្តីប្លែកគ្នា។

๔๒. ภาวนาธิฏฺฐานชีวิตนิทฺเทเส จ ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา กตา. ธมฺมโต ปน ภาวนา นาม เนกฺขมฺมาทโยว. อธิฏฺฐานํ นาม เนกฺขมฺมาทิวเสน ปติฏฺฐาปิตจิตฺตเมว. ชีวิตํ นาม เนกฺขมฺมาทิวเสน ปติฏฺฐาปิตจิตฺตสฺส สมฺมาอาชีโว นาม. โก โส สมฺมาอาชีโว นาม? มิจฺฉาชีวา วิรติ, ธมฺเมน สเมน ปจฺจยปริเยสนวายาโม จ. ตตฺถ สมํ ชีวตีติ สมํ ชีวิตํ ชีวติ, ภาวนปุํสกวจนํ วา, สเมน ชีวตีติ วุตฺตํ โหติ. โน วิสมนฺติ ‘‘สมํ ชีวตี’’ติ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส ปฏิเสธวเสน อวธารณํ กตํ. สมฺมา ชีวตีติ อาการนิทสฺสนํ. โน มิจฺฉาติ ตสฺเสว นิยมนํ. วิสุทฺธํ ชีวตีติ สภาววิสุทฺธิยา วิสุทฺธํ ชีวิตํ ชีวติ. โน กิลิฏฺฐนฺติ ตสฺเสว นิยมนํ. ยญฺญเทวาติอาทีหิ ยถาวุตฺตานํ [Pg.321] ติสฺสนฺนํ สมฺปทานํ อานิสํสํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ยญฺญเทวาติ ยํ ยํ เอว. ขตฺติยปริสนฺติ ขตฺติยานํ สนฺนิปาตํ. โส หิ สมนฺตโต สีทนฺติ เอตฺถ อกตพุทฺธิโนติ ปริสาติ วุจฺจติ. เอเสว นโย อิตรตฺตเย. ขตฺติยาทีนํเยว อาคมนสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปตฺติยา จ สมนฺนาคตตฺตา ตาสํเยว จตสฺสนฺนํ คหณํ, น สุทฺทปริสาย. วิสารโทติ ตีหิ สมฺปทาหิ สมฺปนฺโน วิคตสารชฺโช, นิพฺภโยติ อตฺโถ. อมงฺกุภูโตติ อสงฺกุจิโต น นิตฺเตชภูโต. ตํ กิสฺส เหตูติ ตํ วิสารทตฺตํ เกน เหตุนา เกน การเณน โหตีติ เจติ อตฺโถ. อิทานิ ตถา หีติ ตสฺส การณวจนํ. ยสฺมา เอวํ ติสมฺปทาสมฺปนฺโน, ตสฺมา ‘‘วิสารโท โหตี’’ติ วิสารทภาวสฺส การณํ ทสฺเสตฺวา นิฏฺฐเปสีติ.

៤២. សូម្បីក្នុងភាវនាធិដ្ឋានជីវិតនិទ្ទេស ក៏ទ្រង់សម្តែងបែបបុគ្គលាធិដ្ឋានដែរ។ ប៉ុន្តែ បើនិយាយតាមតួធម៌ ភាវនា បានដល់ ធម៌មាននេក្ខម្មៈជាដើមហ្នឹងឯង។ អធិដ្ឋាន បានដល់ ចិត្តដែលតាំងមាំហើយដោយអំណាចនៃនេក្ខម្មៈជាដើម。 ជីវិត បានដល់ សម្មាអាជីវៈនៃបុគ្គលដែលមានចិត្តតាំងមាំហើយដោយអំណាចនៃនេក្ខម្មៈជាដើម។ តើសម្មាអាជីវៈនោះជាអ្វី? គឺការវៀរចាកមិច្ឆាជីវៈ និងការខ្វល់ខ្វាយស្វែងរកបច្ច័យដោយធម៌ ដោយស្មើភាព។ ក្នុងបទនោះ បទថា រមែងរស់នៅដោយស្មើភាព សេចក្តីថា រមែងចិញ្ចឹមជីវិតដោយស្មើភាព ឬជាកិរិយាវិសេសនៈ (ភាវណបុំសកវចនៈ) មានន័យថា រមែងរស់នៅដោយធម៌ដ៏ស្មើគ្នា។ បទថា មិនវៀចវេរ ជាការកំណត់សេចក្តីដោយការបដិសេធនូវអត្ថដែលពោលហើយថា "រមែងរស់នៅដោយស្មើភាព" ហ្នឹងឯង។ បទថា រមែងរស់នៅដោយប្រពៃ ជាការបង្ហាញនូវអាការៈ។ បទថា មិនខុស ជាការកំណត់នូវសេចក្តីនោះឯង។ បទថា រមែងរស់នៅដោយស្អាតបរិសុទ្ធ សេចក្តីថា រមែងចិញ្ចឹមជីវិតដ៏ស្អាតបរិសុទ្ធដោយភាពស្អាតបរិសុទ្ធតាមធម្មជាតិ។ បទថា មិនសៅហ្មង ជាការកំណត់នូវសេចក្តីនោះឯង។ ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញនូវអានិសង្សនៃសម្បទាទាំង ៣ ដែលពោលហើយ ដោយបទមានជាដើមថា ទោះបីជាពួកណាមួយ។ ក្នុងបទនោះ បទថា ទោះបីជាពួកណាមួយ បានដល់ ទោះបីជាពួកណាមួយហ្នឹងឯង។ បទថា ទីប្រជុំនៃក្សត្រទាំងឡាយ បានដល់ ទីប្រជុំនៃក្សត្រទាំងឡាយ។ ព្រោះថា ពួកជនដែលមិនទាន់បានសិក្សា រមែងតក់ស្លុតក្នុងទីប្រជុំនោះ ហេតុនោះ ទីប្រជុំនោះទើបឈ្មោះថា បរិស័ទ។ ន័យនេះ ក៏មានក្នុងពួកបីដែលសេសសល់ដែរ។ ការកាន់យកនូវបរិស័ទទាំង ៤ នោះឯង មិនមែនសូទ្របរិស័ទទេ ព្រោះប្រកបដោយការមកដល់នៃគុណសម្បត្តិ និងប្រាជ្ញាសម្បត្តិនៃពួកក្សត្រជាដើម។ បទថា ជាអ្នកក្លាហាន សេចក្តីថា ជាអ្នកប្រកបដោយសម្បទាទាំង ៣ មិនមានសេចក្តីអៀនខ្មាស គឺមិនខ្លាចញញើត នេះជាអត្ថ។ បទថា ជាអ្នកមិនស្រពោនមុខ សេចក្តីថា ជាអ្នកមិនរួញរា មិនមែនជាអ្នកមិនមានតេជះឡើយ។ បទថា តើហេតុអ្វីបានជាយ៉ាងនោះ សេចក្តីថា ភាពជាអ្នកក្លាហាននោះ តើមានដោយសារហេតុអ្វី ដោយសារការណ៍អ្វី នេះជាអត្ថ។ ឥឡូវនេះ បទថា ព្រោះថា យ៉ាងនោះ ជាពាក្យបង្ហាញហេតុនៃភាពជាអ្នកក្លាហាននោះ។ ព្រោះហេតុតែជាអ្នកប្រកបដោយសម្បទាទាំង ៣ យ៉ាងនេះ ហេតុនោះ ទើបឈ្មោះថា "ជាអ្នកក្លាហាន" ព្រះមានព្រះភាគទ្រង់បង្ហាញហេតុនៃភាពជាអ្នកក្លាហានយ៉ាងនេះហើយ ទើបបញ្ចប់ការសម្តែង។

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺค-อฏฺฐกถาย

ក្នុងសទ្ធម្មប្បកាសិនី អដ្ឋកថាបដិសម្ភិទាមគ្គ

มาติกากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយមាតិកាកថា ចប់ហើយ។

ปญฺญาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ការអធិប្បាយបញ្ញាវគ្គ ចប់ហើយ។

นิฏฺฐิตา จูฬวคฺคสฺส อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីដែលមិនទាន់បានពោលក្នុងចូឡវគ្គ ចប់ហើយ។

เอตฺตาวตา จ ติวคฺคสงฺคหิตสฺส

និងដោយហេតុត្រឹមប៉ុណ្ណេះ

สมตึสกถาปฏิมณฺฑิตสฺส ปฏิสมฺภิทามคฺคสฺส อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา โหตีติ.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃបដិសម្ភិទាមគ្គ ដែលប្រដាប់ដោយកថា ៣០ ដែលសង្គ្រោះដោយវគ្គ ៣ ចប់ហើយដោយប្រការយ៉ាងនេះ។

นิคมนกถา

និគមនកថា (កថាជាទីបញ្ចប់)

มหาวคฺโค [Pg.322] มชฺฌิโม จ, จูฬวคฺโค จ นามโต;

ตโย วคฺคา อิธ วุตฺตา, ปมาณปฏิปาฏิยา.

វគ្គទាំង ៣ គឺ មហាវគ្គ មជ្ឈិមវគ្គ និងចូឡវគ្គ ដោយឈ្មោះ ត្រាស់សម្តែងហើយក្នុងបដិសម្ភិទាមគ្គនេះ តាមលំដាប់នៃប្រមាណ។

วคฺเค วคฺเค ทส ทส, กถา ยา ตา อุทีริตา;

อุทฺทานคาถา สพฺพาสํ, อิมา ตาสํ ยถากฺกมํ.

ក្នុងវគ្គមួយៗ មានកថា ១០ៗ ដែលទ្រង់សម្តែងហើយ គាថាឧទ្ទាននៃកថាទាំងពួងនោះ មានលំដាប់ដូចតទៅនេះ៖

ญาณํ ทิฏฺฐิ อานาปานํ, อินฺทฺริยํ วิโมกฺขปญฺจมํ;

คติ กมฺมํ วิปลฺลาโส, มคฺโค มณฺโฑติ ตา ทส.

កថាទាំង ១០ ក្នុងមហាវគ្គគឺ ញាណកថា ទិដ្ឋិកថា អានាបានកថា ឥន្ទ្រិយកថា វិមោក្ខកថាជាទី ៥ គតិកថា កម្មកថា វិបល្លាសកថា មគ្គកថា និងមណ្ឌកថា។

ยุคนทฺธสจฺจโพชฺฌงฺคา, เมตฺตา วิราคปญฺจมา;

ปฏิสมฺภิทา ธมฺมจกฺกํ, โลกุตฺตรพลสุญฺญตา.

កថាទាំង ១០ ក្នុងមជ្ឈិមវគ្គគឺ យុគនទ្ធកថា សច្ចកថា ពោជ្ឈង្គកថា មេត្តាកថា វិរាគកថាជាទី ៥ បដិសម្ភិទាកថា ធម្មចក្កកថា លោកុត្តរកថា ពលកថា និងសុញ្ញតាកថា។

ปญฺญา อิทฺธิ อภิสมโย, วิเวโก จริยปญฺจโม;

ปาฏิหีรํ สมสีส-สติ วิปสฺสนมาติกา.

កថាទាំង ១០ ក្នុងចូឡវគ្គគឺ បញ្ញាកថា ឥទ្ធិកថា អភិសមយកថា វិវេកកថា ចរិយាកថាជាទី ៥ បាដិហារិយកថា សមសីសកថា សតិបដ្ឋានកថា វិបស្សនាកថា និងមាតិកាកថា។

โย โส สุคตสุตานํ, อธิปติภูเตน ภูตหิตรตินา;

เถเรน ถิรคุณวตา, วุตฺโต ปฏิสมฺภิทามคฺโค.

ព្រះបដិសម្ភិទាមគ្គណា ដែលព្រះធម្មសេនាបតីថេរៈ ជាប្រធាននៃព្រះសក្យបុត្រទាំងឡាយ ជាអ្នកត្រេកអរក្នុងប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក មានគុណធម៌ដ៏មាំមួន បានសម្តែងហើយ

ตสฺสตฺถวณฺณนา ยา, ปุพฺพฏฺฐกถานยํ ตถา ยุตฺตึ;

นิสฺสาย มยารทฺธา, นิฏฺฐานมุปาคตา เอสา.

ការអធិប្បាយសេចក្តីនៃព្រះបដិសម្ភិទាមគ្គនោះណា ដែលខ្ញុំ (ព្រះមហានាមត្ថេរ) បានផ្តើមឡើង ដោយអាស្រ័យន័យនៃអដ្ឋកថាចាស់ និងយុត្តិធម៌ ការអធិប្បាយសេចក្តីនោះ បានដល់នូវការសម្រេចហើយ។

ยํ ตํ อุตฺตรมนฺตี, มนฺติคุณยุโต ยุโต จ สทฺธาย;

การยิ มหาวิหาเร, ปริเวณมเนกสาธุคุณํ.

សេនាបតីឈ្មោះ ឧត្តរៈ ជាអ្នកប្រកបដោយគុណសម្បត្តិនៃមន្ត្រី និងប្រកបដោយសទ្ធា បានកសាងនូវបរិវេណ (វិហារ) ដ៏ប្រកបដោយគុណធម៌ដ៏ល្អជាច្រើន ក្នុងមហាវីហារណា

เถเรเนตฺถ นิวสตา, สมาปิตายํ มหาภิธาเนน;

ตติเย วสฺเส จุติโต, โมคฺคลฺลานสฺส ภูปติโน.

អដ្ឋកថានេះ ត្រូវបានធ្វើឲ្យចប់សព្វគ្រប់ដោយព្រះថេរៈមានឈ្មោះដ៏ធំ (ព្រះមហានាមត្ថេរ) ដែលគង់នៅក្នុងបរិវេណនោះ ក្នុងឆ្នាំទី ៣ បន្ទាប់ពីការសោយទិវង្គតនៃព្រះបាទមោគ្គល្លាន។

สมยํ อนุโลเมนฺตี, เถรานํ เถรวาททีปานํ;

นิฏฺฐํ คตา ยถายํ, อฏฺฐกถา โลกหิตชนนี.

អដ្ឋកថានេះ ដែលជាគ្រឿងបង្កើតប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក ស្របតាមលទ្ធិរបស់ព្រះថេរៈទាំងឡាយដែលជាអ្នកញ៉ាំងថេរវាទឲ្យរុងរឿង បានដល់នូវការសម្រេចហើយ យ៉ាងណា

ธมฺมํ อนุโลเมนฺตา, อตฺตหิตํ ปรหิตญฺจ สาเธนฺตา;

นิฏฺฐํ คจฺฉนฺตุ ตถา, มโนรถา สพฺพสตฺตานํ.

សូមឲ្យសេចក្តីប្រាថ្នាទាំងឡាយរបស់សត្វលោកទាំងពួង ដែលស្របតាមធម៌ ញ៉ាំងប្រយោជន៍ខ្លួន និងប្រយោជន៍អ្នកដទៃឲ្យសម្រេច បានដល់នូវការសម្រេច យ៉ាងនោះដែរចុះ។

สทฺธมฺมปกาสินิยา, อฏฺฐกถาเยตฺถ คณิตกุสเลหิ;

คณิตา ตุ ภาณวารา, วิญฺเญยฺยา อฏฺฐปญฺญาส.

ក្នុងសទ្ធម្មប្បកាសិនី អដ្ឋកថានេះ ភាណវារៈទាំងឡាយដែលពួកអ្នកឈ្លាសវៃក្នុងការរាប់ បានរាប់ហើយ គួរដឹងថាមាន ៥៨ ភាណវារៈ។

อานุฏฺฐุเภน [Pg.323] อสฺสา, ฉนฺโทพนฺเธน คณิยมานา ตุ;

จุทฺทสสหสฺสสงฺขา, คาถาโย ปญฺจ จ สตานิ.

កាលបើគណនាដោយគាថាដែលចងក្រងដោយអនុដ្ឋុភឆន្ទ នៃអដ្ឋកថានេះ មានចំនួន ១៤,៥០០ គាថា។

สาสนจิรฏฺฐิตตฺถํ, โลกหิตตฺถญฺจ สาทเรน มยา;

ปุญฺญํ อิมํ รจยตา, ยํ ปตฺตมนปฺปกํ วิปุลํ.

បុណ្យដ៏ច្រើនលើសលប់ណា ដែលខ្ញុំបានសន្សំហើយ ក្នុងការរៀបចំអដ្ឋកថានេះ ដោយសេចក្តីគោរព ដើម្បីភាពស្ថិតស្ថេរយូរអង្វែងនៃព្រះសាសនា និងដើម្បីប្រយោជន៍ដល់សត្វលោក

ปุญฺเญน เตน โลโก, สทฺธมฺมรสายนํ ทสพลสฺส;

อุปภุญฺชิตฺวา วิมลํ, ปปฺโปตุ สุขํ สุเขเนวาติ.

ដោយអំណាចនៃបុណ្យនោះ សូមឲ្យសត្វលោកបានបរិភោគនូវឱសថគឺព្រះសទ្ធម្មរបស់ព្រះទសពល ហើយបានសម្រេចនូវបរមសុខដ៏បរិសុទ្ធ ដោយការប្រតិបត្តិដ៏ងាយស្រួលចុះ។

สทฺธมฺมปฺปกาสินี นาม

សទ្ធម្មប្បកាសិនី ឈ្មោះថា

ปฏิสมฺภิทามคฺคปฺปกรณสฺส อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

អដ្ឋកថាបដិសម្ភិទាមគ្គប្បករណ៍ ចប់ហើយ។