นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

その世尊、供養を受けるにふさわしい方、正しく自ら悟られた方に、礼拝いたします。

ขุทฺทกนิกาเย

小部（クッダカ・ニカーヤ）における、

ปฏิสมฺภิทามคฺค-อฏฺฐกถา

無碍解脱道注釈。

(ทุติโย ภาโค)

（第二部）。

๖๘. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนิทฺเทสวณฺณนา

68. 根上下智釈の注釈。

๑๑๑. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนิทฺเทเส [Pg.1] ตถาคตสฺสาติ วจเน อุทฺเทเส สรูปโต อวิชฺชมาเนปิ ‘‘ฉ ญาณานิ อสาธารณานิ สาวเกหี’’ติ (ปฏิ. ม. มาติกา ๑.๗๓) วุตฺตตฺตา ‘‘ตถาคตสฺสา’’ติ วุตฺตเมว โหติ. ตสฺมา อุทฺเทเส อตฺถโต สิทฺธสฺส ตถาคตวจนสฺส นิทฺเทเส คหณํ กตํ. สตฺเต ปสฺสตีติ รูปาทีสุ ฉนฺทราเคน สตฺตตาย ลคฺคตาย สตฺตา, เต สตฺเต อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาเณน จกฺขุนา ปสฺสติ โอโลเกติ. อปฺปรชกฺเขติ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ อปฺปํ ราคาทิรโช เอเตสนฺติ อปฺปรชกฺขา, อปฺปํ ราคาทิรโช เอเตสนฺติ วา อปฺปรชกฺขา. เต อปฺปรชกฺเข. มหารชกฺเขติ ปญฺญามเย อกฺขิมฺหิ มหนฺตํ ราคาทิรโช เอเตสนฺติ มหารชกฺขา, มหนฺตํ ราคาทิรโช เอเตสนฺติ วา มหารชกฺขา. ติกฺขินฺทฺริเย มุทินฺทฺริเยติ ติกฺขานิ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ เอเตสนฺติ ติกฺขินฺทฺริยา, มุทูนิ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ เอเตสนฺติ มุทินฺทฺริยา. สฺวากาเร ทฺวากาเรติ สุนฺทรา สทฺธาทโย อาการา โกฏฺฐาสา เอเตสนฺติ สฺวาการา, กุจฺฉิตา ครหิตา สทฺธาทโย อาการา โกฏฺฐาสา เอเตสนฺติ ทฺวาการา. สุวิญฺญาปเย ทุวิญฺญาปเยติ เย กถิตํ การณํ สลฺลกฺเขนฺติ สุเขน สกฺกา โหนฺติ วิญฺญาเปตุํ, เต สุวิญฺญาปยา, ตพฺพิปรีตา ทุวิญฺญาปยา. อปฺเปกจฺเจ [Pg.2] ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโนติ อปิ เอเก ปรโลกญฺเจว ราคาทิวชฺชญฺจ ภยโต ปสฺสนฺเต, อิมสฺส ปน ปทสฺส นิทฺเทเส ปรโลกสฺเสว น วุตฺตตฺตา ขนฺธาทิโลเก จ ราคาทิวชฺเช จ ปรํ พาฬฺหํ ภยํ ปสฺสนสีลาติ ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโน. เต ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิเนติ เอวมตฺโถ คเหตพฺโพ. อปฺเปกจฺเจ น ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวิโนติ ตพฺพิปรีเต. โลโกติ จ ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน. วชฺชนฺติ จ วชฺชนียฏฺเฐน. เอตฺตาวตา อุทฺเทสสฺส นิทฺเทโส กโต โหติ.

111. 根上下智の釈義において、“如来の”という言葉は、論母（掲示）において直接の形では存在しないが、“六つの知は弟子たちと共通しない（仏独自の知である）”と述べられているため、“如来の”と述べられたも同然である。それゆえ、掲示において意味の上で成立している“如来の言葉”が、詳細な釈義において採用された。“衆生を見る”とは、色などの法に対して欲貪によって執着（サッタター）し付着しているがゆえに“衆生（サッタ）”と呼ばれる。それらの衆生を、根上下智という智慧の眼をもって見る（観察する）のである。“塵が少ない者”とは、智慧からなる眼の中に、貪欲などの塵が少ない者たちのことである。あるいは、貪欲などの塵が彼らにとってわずかであるから“塵が少ない者（少塵者）”と言う。それらを“塵が少ない者”と呼ぶ。“塵が多い者”とは、智慧からなる眼の中に、貪欲などの塵が多い者たちのことである。あるいは、貪欲などの塵が彼らにとって多大であるから“塵が多い者（多塵者）”と言う。“鋭い根を持つ者、鈍い根を持つ者”とは、信などの根が鋭い者が“利根者”であり、信などの根が鈍い者が“鈍根者”である。“善き相（様態）の者、悪き相の者”とは、信などの相（部分）が優れている者が“善相者”であり、信などの相（部分）が卑しく非難されるべきものである者が“悪相者”である。“教えやすい者、教えにくい者”とは、説かれた理由を理解し、容易に教え導くことができる者を“教えやすい者”と呼び、その逆を“教えにくい者”と呼ぶ。“ある者は他世の罪過を恐れと見る者である”とは、ある人々は他世と、また貪欲などの罪過を恐怖として見るということである。しかし、この箇所の詳細な釈義では他世のみが述べられているのではなく、五蘊などの世界において、また貪欲などの罪過において、極めて強い恐怖を見る性質がある者を“他世の罪過を恐れと見る者”と言う。このように、その意味を理解すべきである。“ある者は他世の罪過を恐れと見ない者である”とは、その逆の者たちのことである。また“世間（ロカ）”とは、壊れる（ルッジャナ）、崩壊するという意味から“ロカ”と言う。“罪過（ヴァッジャ）”とは、避けるべきものという意味から“ヴァッジャ”と言う。これほどの内容によって、掲示の詳細な釈義がなされたことになる。

ปุน นิทฺเทสสฺส ปฏินิทฺเทสํ กโรนฺโต อปฺปรชกฺเข มหารชกฺเขติอาทิมาห. ตตฺถ ตีสุ รตเนสุ โอกปฺปนสงฺขาตา สทฺธา อสฺส อตฺถีติ สทฺโธ. โส สทฺธาสมฺปนฺโน ปุคฺคโล อสฺสทฺธิยรชสฺส เจว อสฺสทฺธิยมูลกสฺส เสสากุสลรชสฺส จ อปฺปกตฺตา อปฺปรชกฺโข. นตฺถิ เอตสฺส สทฺธาติ อสฺสทฺโธ. โส วุตฺตปฺปการสฺส รชสฺส มหนฺตตฺตา มหารชกฺโข. อารทฺธํ วีริยมเนนาติ อารทฺธวีริโย. โส โกสชฺชรชสฺส เจว โกสชฺชมูลกสฺส เสสากุสลรชสฺส จ อปฺปกตฺตา อปฺปรชกฺโข. หีนวีริยตฺตา กุจฺฉิเตน อากาเรน สีทตีติ กุสีโท, กุสีโท เอว กุสีโต. โส วุตฺตปฺปการสฺส รชสฺส มหนฺตตฺตา มหารชกฺโข. อารมฺมณํ อุเปจฺจ ฐิตา สติ อสฺสาติ อุปฏฺฐิตสฺสติ. โส มุฏฺฐสฺสจฺจรชสฺส เจว มุฏฺฐสฺสจฺจมูลกสฺส เสสากุสลรชสฺส จ อปฺปกตฺตา อปฺปรชกฺโข. มุฏฺฐา นฏฺฐา สติ อสฺสาติ มุฏฺฐสฺสติ. โส วุตฺตปฺปการสฺส รชสฺส มหนฺตตฺตา มหารชกฺโข. อปฺปนาสมาธินา อุปจารสมาธินา วา อารมฺมเณ สมํ, สมฺมา วา อาหิโต ฐิโตติ สมาหิโต, สมาหิตจิตฺโตติ วา สมาหิโต. โส อุทฺธจฺจรชสฺส เจว อุทฺธจฺจมูลกสฺส เสสากุสลรชสฺส จ อปฺปกตฺตา อปฺปรชกฺโข. น สมาหิโต อสมาหิโต. โส วุตฺตปฺปการสฺส รชสฺส มหนฺตตฺตา มหารชกฺโข. อุทยตฺถคามินี ปญฺญา อสฺส อตฺถีติ ปญฺญวา. โส โมหรชสฺส เจว โมหมูลกสฺส เสสากุสลรชสฺส จ อปฺปกตฺตา อปฺปรชกฺโข. โมหมูฬฺหตฺตา ทุฏฺฐา ปญฺญา อสฺสาติ ทุปฺปญฺโญ. โส วุตฺตปฺปการสฺส รชสฺส มหนฺตตฺตา มหารชกฺโข. สทฺโธ ปุคฺคโล ติกฺขินฺทฺริโยติ พหุลํ อุปฺปชฺชมานาย พลวติยา สทฺธาย สทฺโธ, เตเนว สทฺธินฺทฺริเยน ติกฺขินฺทฺริโย. อสฺสทฺโธ ปุคฺคโล มุทินฺทฺริโยติ พหุลํ อุปฺปชฺชมาเนน [Pg.3] อสฺสทฺธิเยน อสฺสทฺโธ, อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชมาเนน ทุพฺพเลน สทฺธินฺทฺริเยน มุทินฺทฺริโย. เอส นโย เสเสสุปิ. สทฺโธ ปุคฺคโล สฺวากาโรติ ตาย เอว สทฺธาย โสภนากาโร. อสฺสทฺโธ ปุคฺคโล ทฺวากาโรติ เตเนว อสฺสทฺธิเยน วิรูปากาโร. เอส นโย เสเสสุปิ. สุวิญฺญาปโยติ สุเขน วิญฺญาเปตุํ สกฺกุเณยฺโย. ทุวิญฺญาปโยติ ทุกฺเขน วิญฺญาเปตุํ สกฺกุเณยฺโย. ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวีติ เอตฺถ ยสฺมา ปญฺญาสมฺปนฺนสฺเสว สทฺธาทีนิ สุปริสุทฺธานิ โหนฺติ, ตสฺมา สุปริสุทฺธสทฺธาทิสมฺปนฺโน ตํสมฺปยุตฺตาย, สุปริสุทฺธสทฺธาทิสมฺปนฺโนปิ วา ตปฺปจฺจยาย ปญฺญาย ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวี โหติ. ตสฺมา เอว หิ สทฺธาทโยปิ จตฺตาโร ‘‘ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวี’’ติ วุตฺตา.

再び、記述の詳細な説明（再記述）を行うにあたって、“塵の少ない者、塵の多い者”などの句を説かれた。その中で、三宝に対して確信という形をとる“信”がある者を“信ある者”という。その信を具足した人は、不信という塵、および不信を根本とするその他の不善という塵が少ないために“塵の少ない者”と呼ばれる。信のない者には信がない。彼は前述の塵が多いために“塵の多い者”と呼ばれる。精進を開始した者を“精進を開始した者”という。彼は、懈怠という塵、および懈怠を根本とするその他の不善という塵が少ないために“塵の少ない者”である。劣った精進のために、忌むべき様態で沈滞する者を“懈怠者（kusīdo）”といい、kusīdoは即ちkusītoである。彼は前述の塵が多いために“塵の多い者”である。対象に近づいて確立した念（サティ）がある者を“念が確立した者”という。彼は、忘念という塵、および忘念を根本とするその他の不善という塵が少ないために“塵の少ない者”である。念が失われ滅した者を“忘念の者”という。彼は前述の塵が多いために“塵の多い者”である。安止定または近行定によって、対象の上に平等に、あるいは正しく置かれ確立している者を“三昧に入った者”といい、あるいは三昧に入った心を持つ者を“三昧に入った者”という。彼は、掉挙という塵、および掉挙を根本とするその他の不善という塵が少ないために“塵の少ない者”である。三昧に入っていない者を“非三昧の者”という。彼は前述の塵が多いために“塵の多い者”である。生滅を観察する智慧がある者を“智慧ある者”という。彼は、痴（無明）という塵、および痴を根本とするその他の不善という塵が少ないために“塵の少ない者”である。痴によってひどく混迷し、悪しき智慧を持つ者を“悪慧の者”という。彼は前述の塵が多いために“塵の多い者”である。“信ある者は鋭い根（利根）を持つ”とは、頻繁に生じる強力な信によって信ある者となり、その信根によって利根と呼ばれる。“信のない者は鈍い根（軟根）を持つ”とは、頻繁に生じる不信によって信のない者となり、時折生じる微弱な信根によって軟根と呼ばれる。この理路は残りの者についても同様である。“信ある者は良き様態（svākāro）である”とは、その信によって麗しい様態を持つことである。“信のない者は悪しき様態（dvākāro）である”とは、その不信によって醜い様態を持つことである。この理路は残りの者についても同様である。“教えやすい者（suviññāpayo）”とは、容易に理解させることができる者のことである。“教えにくい者（duviññāpayo）”とは、困難を伴って理解させることができる者のことである。“来世の過失に恐怖を見る者”については、ここで、智慧を具足した者にのみ信などが極めて清浄になるため、極めて清浄な信などを具足した者は、それと相応することによって、あるいは極めて清浄な信などを具足した者も、それを縁とする智慧によって“来世の過失に恐怖を見る者”となる。それゆえに、信などを具足した四種の者もまた“来世の過失に恐怖を見る者”と説かれたのである。

๑๑๒. อิทานิ ‘‘ปรโลกวชฺชภยทสฺสาวี’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ โลกญฺจ วชฺชญฺจ ทสฺเสตุํ โลโกติอาทิมาห. เอตฺถ ขนฺธา เอว ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโกติ ขนฺธโลโก. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. วิปตฺติภวโลโกติ อปายโลโก. โส หิ อนิฏฺฐผลตฺตา วิรูโป ลาโภติ วิปตฺติ, ภวตีติ ภโว, วิปตฺติ เอว ภโว วิปตฺติภโว, วิปตฺติภโว เอว โลโก วิปตฺติภวโลโก. วิปตฺติสมฺภวโลโกติ อปายูปคํ กมฺมํ. ตญฺหิ สมฺภวติ เอตสฺมา ผลนฺติ สมฺภโว, วิปตฺติยา สมฺภโว วิปตฺติสมฺภโว, วิปตฺติสมฺภโว เอว โลโก วิปตฺติสมฺภวโลโก. สมฺปตฺติภวโลโกติ สุคติโลโก. โส หิ อิฏฺฐผลตฺตา สุนฺทโร ลาโภติ สมฺปตฺติ, ภวตีติ ภโว, สมฺปตฺติ เอว ภโว สมฺปตฺติภโว, สมฺปตฺติภโว เอว โลโก สมฺปตฺติภวโลโก. สมฺปตฺติสมฺภวโลโกติ สุคตูปคํ กมฺมํ. ตญฺหิ สมฺภวติ เอตสฺมา ผลนฺติ สมฺภโว, สมฺปตฺติยา สมฺภโว สมฺปตฺติสมฺภโว, สมฺปตฺติสมฺภโว เอว โลโก สมฺปตฺติสมฺภวโลโก. เอโก โลโกติอาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนว.

112. 次に、“来世の過失に恐怖を見る者”という句の中で説かれた“世界（loka）”と“過失（vajja）”を示すために、“世界とは……”等の句を説かれた。ここで、五蘊そのものが崩壊（lujjanapalujjana）するという意味で“世界”であり、これを“蘊の世界（khandhaloko）”という。残りの二種（処と界）についても同様の理路である。“破滅的生存の世界（vipattibhavalokoti）”とは、悪趣の世界のことである。それは望ましくない結果であるために“醜い利得（vipatti）”であり、存在するために“生存（bhava）”であり、破滅そのものが生存であるから“破滅的生存”であり、破滅的生存そのものが世界であるから“破滅的生存の世界”である。“破滅の起源の世界（vipattisambhavalokoti）”とは、悪趣へ至る業のことである。その業から結果が生じるために“起源（sambhavo）”であり、破滅の起源であるから“破滅の起源”であり、破滅の起源そのものが世界であるから“破滅の起源の世界”である。“幸福的生存の世界（sampattibhavalokoti）”とは、善趣の世界のことである。それは望ましい結果であるために“良き利得（sampatti）”であり、存在するために“生存”であり、幸福そのものが生存であるから“幸福的生存”であり、幸福적生存そのものが世界であるから“幸福的生存の世界”である。“幸福の起源の世界（sampattisambhavalokoti）”とは、善趣へ至る業のことである。その業から結果が生じるために“起源”であり、幸福の起源であるから“幸福の起源”であり、幸福の起源そのものが世界であるから“幸福の起源の世界”である。“唯一の世界（eko loko）”などの句は、上述された箇所の意味と同じである。

วชฺชนฺติ นปุํสกวจนํ อสุโกติ อนิทฺทิฏฺฐตฺตา กตํ. กิเลสาติ ราคาทโย. ทุจฺจริตาติ ปาณาติปาตาทโย. อภิสงฺขาราติ ปุญฺญาภิสงฺขาราทโย. ภวคามิกมฺมาติ อตฺตโน วิปากทานวเสน ภวํ คจฺฉนฺตีติ ภวคามิโน, อภิสงฺขาเรสุปิ วิปากชนกาเนว กมฺมานิ วุตฺตานิ. อิตีติ วุตฺตปฺปการนิทสฺสนํ. อิมสฺมิญฺจ โลเก อิมสฺมิญฺจ วชฺเชติ วุตฺตปฺปกาเร [Pg.4] โลเก จ วชฺเช จ. ติพฺพา ภยสญฺญาติ พลวตี ภยสญฺญา. ติพฺพาติ ปรสทฺทสฺส อตฺโถ วุตฺโต, ภยสญฺญาติ ภยสทฺทสฺส, โลกวชฺชทฺวยมฺปิ หิ ภยวตฺถุตฺตา สยญฺจ สภยตฺตา ภยํ, ภยมิติ สญฺญา ภยสญฺญา. ปจฺจุปฏฺฐิตา โหตีติ ตํ ตํ ปฏิจฺจ อุเปจฺจ ฐิตา โหติ. เสยฺยถาปิ อุกฺขิตฺตาสิเก วธเกติ ยถา นาม ปหริตุํ อุจฺจาริตขคฺเค ปจฺจามิตฺเต ติพฺพา ภยสญฺญา ปจฺจุปฏฺฐิตา โหติ, เอวเมว โลเก จ วชฺเช จ ติพฺพา ภยสญฺญา ปจฺจุปฏฺฐิตา โหติ. อิเมหิ ปญฺญาสาย อากาเรหีติ อปฺปรชกฺขปญฺจกาทีสุ ทสสุ ปญฺจเกสุ เอเกกสฺมึ ปญฺจนฺนํ ปญฺจนฺนํ อาการานํ วเสน ปญฺญาสาย อากาเรหิ. อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานีติ สทฺธินฺทฺริยาทีนิ ปญฺจินฺทฺริยานิ. ชานาตีติ ตถาคโต ปญฺญาย ปชานาติ. ปสฺสตีติ ทิพฺพจกฺขุนา ทิฏฺฐํ วิย กโรติ. อญฺญาตีติ สพฺพาการมริยาทาหิ ชานาติ. ปฏิวิชฺฌตีติ เอกเทสํ อเสเสตฺวา นิรวเสสทสฺสนวเสน ปญฺญาย ปทาเลตีติ.

“過失（vajjanti）”という中性名詞が用いられたのは、“何々（という過失）”と個別に示されていないためである。“煩悩（kilesā）”とは貪欲などのことである。“悪行（duccaritā）”とは殺生などのことである。“行（abhisaṅkhārā）”とは福行（善業）などのことである。“生存に至る業（bhavagāmikammā）”とは、自らの異熟（結果）を与える力によって生存へと赴くものであるから“生存に至るもの”であり、行の中でも異熟を生じさせる業のみが説かれている。“……と（itī）”は、前述のような分類を示す言葉である。“この世界において、またこの過失において”とは、前述の五蘊などの世界において、また貪欲などの過失において、ということである。“激しい恐怖の知覚（tibbā bhayasaññā）”とは、強力な恐怖の知覚のことである。“激しい（tibbā）”という言葉によって“他（para）の来世”という語の意味が説かれ、“恐怖の知覚”によって“恐怖（bhaya）”という語の意味が説かれている。世界と過失の二つは、異熟などの恐怖の対象（根拠）であるために“恐怖”であり、それ自体が誕生などの恐怖を伴うものであるために“恐怖”である。“恐怖である”という知覚が“恐怖の知覚”である。“現前している（paccupaṭṭhitā hotī）”とは、それら種々の世界、あるいは種々の異熟や煩悩などの恐怖に依存し、近づいて確立していることである。“あたかも剣を振り上げた殺人者のように”とは、例えば、斬りつけるために剣を高く掲げた敵に対して激しい恐怖の知覚が現前するように、そのように世界と過失に対して激しい恐怖の知覚が現前していることである。“これら五十の様態によって”とは、“塵の少ない者の五つのグループ”などの十の五つのグループにおいて、一つ一つの五つのグループにおける五つの様態によって（計五十の）様態によるということである。“これら五根”とは、信根などの五根のことである。“知る（jānātī）”とは、如来が智慧によって正しく知ることである。“見る（passatī）”とは、天眼によって見たかのようにすることである。“了知する（aññātī）”とは、あらゆる様態の限界に至るまで知ることである。“通達する（paṭivijjhatī）”とは、一部分をのこさず無余に観察することによって、智慧をもって貫くことである。

อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

根上下智分別の注釈、完結。

๖๙. อาสยานุสยญาณนิทฺเทสวณฺณนา

69. 意欲随眠智分別の注釈。

๑๑๓. อาสยานุสยญาณนิทฺเทเส อิธ ตถาคโตติอาทิ ปญฺจธา ฐปิโต นิทฺเทโส. ตตฺถ อาสยานุสยา วุตฺตตฺถา เอว. จริตนฺติ ปุพฺเพ กตํ กุสลากุสลํ กมฺมํ. อธิมุตฺตินฺติ สมฺปติ กุสเล อกุสเล วา จิตฺตโวสคฺโค. ภพฺพาภพฺเพติ ภพฺเพ จ อภพฺเพ จ. อริยาย ชาติยา สมฺภวนฺติ ชายนฺตีติ ภพฺพา. วตฺตมานสมีเป วตฺตมานวจนํ. ภวิสฺสนฺติ ชายิสฺสนฺตีติ วา ภพฺพา, ภาชนภูตาติ อตฺโถ. เย อริยมคฺคปฏิเวธสฺส อนุจฺฉวิกา อุปนิสฺสยสมฺปนฺนา, เต ภพฺพา. วุตฺตปฏิปกฺขา อภพฺพา.

113. “阿世耶（意欲・志向）と阿奴沙耶（随眠）の智の解釈”において、ここに“如来は……”等の五つの区分により解釈が置かれている。そのうち、“阿世耶と阿奴沙耶”は既に述べた通りの意味である。“行（carita）”とは、過去になされた善および不善の業である。“勝解（adhimutti）”とは、現在における善または不善への心の傾注である。“堪能・不堪能（bhabbābhabbe）”とは、度すべき者と度すべからざる者のことである。聖なる生（聖族）から生じる、あるいは現れるから“堪能者（bhabba）”と呼ばれる。現在に近い意味で現在形が用いられている。あるいは、将来において生じるであろうから“堪能者”といい、法を受ける器（器を成す者）であるという意味である。聖道の通達に相応しく、強き縁（依止縁）を備えた人々が“堪能者”である。その逆が“不堪能者”である。

กตโม สตฺตานํ อาสโยติอาทิ นิทฺเทสสฺส ปฏินิทฺเทโส. ตตฺถ สสฺสโตติ นิจฺโจ. โลโกติ อตฺตา. อิธ สรีรํเยว นสฺสติ, อตฺตา ปน อิธ ปรตฺถ จ โสเยวาติ มญฺญนฺติ. โส หิ สยํเยว อาโลเกตีติ กตฺวา ‘‘โลโก’’ติ มญฺญนฺติ. อสสฺสโตติ อนิจฺโจ. อตฺตา สรีเรเนว สห นสฺสตีติ มญฺญนฺติ. อนฺตวาติ ปริตฺเต กสิเณ ฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ตํปริตฺตกสิณารมฺมณํ จิตฺตํ สปริยนฺโต [Pg.5] อตฺตาติ มญฺญนฺติ. อนนฺตวาติ น อนฺตวา อปฺปมาเณ กสิเณ ฌานํ อุปฺปาเทตฺวา ตํอปฺปมาณกสิณารมฺมณํ จิตฺตํ อปริยนฺโต อตฺตาติ มญฺญนฺติ. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ ชีโว จ สรีรญฺจ ตํเยว. ชีโวติ อตฺตา, ลิงฺควิปลฺลาเสน นปุํสกวจนํ กตํ. สรีรนฺติ ราสฏฺเฐน ขนฺธปญฺจกํ. อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรนฺติ อญฺโญ ชีโว อญฺญํ ขนฺธปญฺจกํ. โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ ขนฺธา อิเธว วินสฺสนฺติ, สตฺโต มรณโต ปรํ โหติ วิชฺชติ น นสฺสติ. ‘‘ตถาคโต’’ติ เจตฺถ สตฺตาธิวจนนฺติ วทนฺติ. เกจิ ปน ‘‘ตถาคโตติ อรหา’’ติ วทนฺติ. อิเม ‘‘น โหตี’’ติ ปกฺเข โทสํ ทิสฺวา เอวํ คณฺหนฺติ. น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ ขนฺธาปิ อิเธว นสฺสนฺติ, ตถาคโต จ มรณโต ปรํ น โหติ อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ. อิเม ‘‘โหตี’’ติ ปกฺเข โทสํ ทิสฺวา เอวํ คณฺหนฺติ. โหติ จ น จ โหตีติ อิเม เอเกกปกฺขปริคฺคเห โทสํ ทิสฺวา อุภยปกฺขํ คณฺหนฺติ. เนว โหติ น น โหตีติ อิเม อุภยปกฺขปริคฺคเห อุภยโทสาปตฺตึ ทิสฺวา ‘‘โหตีติ จ น โหติ, เนว โหตีติ จ น โหตี’’ติ อมราวิกฺเขปปกฺขํ คณฺหนฺติ.

“生きとし生ける者の阿世耶（意欲）はいかなるものか……”等の記述は、五種の解釈についての詳説である。そのうち、“常住（sassata）”とは永遠であること。“世界（loka）”とは我（attā）のことである。この説では、身体のみが滅び、我は今世においても来世においてもそれ自体として存続すると考える。それは自ら見るものであるがゆえに“世界”であると考える。“無常（asassata）”とは常ならぬこと。我は身体とともに滅びると考える。“有辺（antavā）”とは、限定的な遍（カシィナ）において禅定を起こし、その限定的な遍を対象とする心を、限界のある我であると考えることである。“無辺（anantavā）”とは、無量の遍において禅定を起こし、その無量の遍を対象とする心を、限界のない我であると考えることである。“命（jīva）と身体は同一である”とは、命と身体がそのものであるということ。命とは我のことであるが、文法上の性の転換により“jīvaṃ”と中性形で表現されている。身体とは、集積の意味での五蘊である。“命と身体は別異である”とは、命は別のものであり、五蘊としての身体も別のものであるということ。“如来は死後も存在する（hoti）”とは、諸蘊はここで滅びるが、衆生は死後も存在し、滅びないと考える。ここで“如来”とは衆生の別名であると言う。ある者は“如来とは阿羅漢である”と言う。これらの人々は“存在しない”という側に過失を見て、このように存在すると執る。“如来は死後には存在しない（na hoti）”とは、諸蘊もここで滅び、如来も死後に存在せず、断絶し滅びると考える。これらの人々は“存在する”という側に過失を見て、このように執る。“存在するかつ存在しない”という人々は、一方の側のみを執ることに過失を見て、両方の側を執る。“存在するのでもなく、存在しないのでもない”という人々は、両方の側を執ることによる二重の過失を見て、“存在するでもなく、存在しないでもない”という不死攪乱（あまらびっけーぱ）の側を執るのである。

อยํ ปเนตฺถ อฏฺฐกถานโย – ‘‘สสฺสโต โลโกติ วา’’ติอาทีหิ ทสหากาเรหิ ทิฏฺฐิปเภโทว วุตฺโต. ตตฺถ สสฺสโต โลโกติ จ ขนฺธปญฺจกํ โลโกติ คเหตฺวา ‘‘อยํ โลโก นิจฺโจ ธุโว สพฺพกาลิโก’’ติ คณฺหนฺตสฺส สสฺสตนฺติ คหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ. อสสฺสโตติ ตเมว โลกํ ‘‘อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสตี’’ติ คณฺหนฺตสฺส อุจฺเฉทคฺคหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ. อนฺตวาติ ปริตฺตกสิณลาภิโน สุปฺปมตฺเต วา สราวมตฺเต วา กสิเณ สมาปนฺนสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺติตรูปารูปธมฺเม ‘‘โลโก’’ติ จ กสิณปริจฺเฉทนฺเตน ‘‘อนฺตวา’’ติ จ คณฺหนฺตสฺส ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติ คหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ. สา สสฺสตทิฏฺฐิปิ โหติ อุจฺเฉททิฏฺฐิปิ. วิปุลกสิณลาภิโน ปน ตสฺมึ กสิเณ สมาปนฺนสฺส อนฺโตสมาปตฺติยํ ปวตฺติตรูปารูปธมฺเม ‘‘โลโก’’ติ จ กสิณปริจฺเฉทนฺเตน ‘‘น อนฺตวา’’ติ จ คณฺหนฺตสฺส ‘‘อนนฺตวา โลโก’’ติ คหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ. สา สสฺสตทิฏฺฐิปิ โหติ อุจฺเฉททิฏฺฐิปิ. ตํ ชีวํ ตํ สรีรนฺติ เภทนธมฺมสฺส สรีรสฺเสว ‘‘ชีว’’นฺติ คหิตตฺตา ‘‘สรีเร อุจฺฉิชฺชมาเน ชีวมฺปิ อุจฺฉิชฺชตี’’ติ อุจฺเฉทคฺคหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ. ทุติยปเท สรีรโต อญฺญสฺส ชีวสฺส คหิตตฺตา ‘‘สรีเร อุจฺฉิชฺชมาเนปิ [Pg.6] ชีวํ น อุจฺฉิชฺชตี’’ติ สสฺสตคฺคหณาการปฺปวตฺตา ทิฏฺฐิ. โหติ ตถาคโตติอาทีสุ ‘‘สตฺโต ตถาคโต นาม, โส ปรํ มรณา โหตี’’ติ คณฺหโต ปฐมา สสฺสตทิฏฺฐิ. ‘‘น โหตี’’ติ คณฺหโต ทุติยา อุจฺเฉททิฏฺฐิ. ‘‘โหติ จ น จ โหตี’’ติ คณฺหโต ตติยา เอกจฺจสสฺสตทิฏฺฐิ. ‘‘เนว โหติ น น โหตี’’ติ คณฺหโต จตุตฺถา อมราวิกฺเขปทิฏฺฐีติ.

ここで、アッタカター（註釈書）の流儀は次の通りである。“世界は常住なり……”等の十の様態によって、見解（見）の分類のみが述べられている。そのうち、“世界は常住なり”とは、五蘊を世界と見なして“この世界は常住、恒久、不変である”と執る者の、常住という執着の様態で生じた見解である。“無常なり”とは、その世界を“断絶し滅びる”と執る者の、断滅の執着の様態で生じた見解である。“有辺なり”とは、限定的な遍を得た者が、盆や皿ほどの大きさの遍に入定し、その定の中で生じた名色の法を“世界”と呼び、遍の限界によって“有辺なり”と執る者の、“世界は有辺なり”という執着の様態で生じた見解である。それは常見でもあり断見でもある。一方、広大な遍を得た者が、その遍に入定し、定の中で生じた名色の法を“世界”と呼び、遍の限界がないことによって“無辺なり”と執る者の、“世界は無辺なり”という執着の様態で生じた見解である。これもまた常見でもあり断見でもある。“命と身体は同一なり”とは、壊れる性質の身体そのものを“命”と執るため、身体が滅びるときに命も断絶するという、断滅の執着の様態で生じた見解である。第二の句は、身体とは別の命を執るため、身体が滅びても命は滅びないという、常住の執着の様態で生じた見解である。“如来は……”等の句において、“如来という名の衆生があり、それは死後も存在する”と執る者には、第一の常見が生じる。“存在しない”と執る者には、第二の断見が生じる。“存在するかつ存在しない”と執る者には、第三の一分常住見が生じる。“存在するのでもなく存在しないのでもない”と執る者には、第四の不死攪乱見が生じる。これがアッタカターの流儀である。

อิตีติ วุตฺตปฺปการทิฏฺฐินิสฺสยนิทสฺสนํ. ภวทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา วา สตฺตา โหนฺติ วิภวทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา วาติ ภโว วุจฺจติ สสฺสโต, สสฺสตวเสน อุปฺปชฺชมานทิฏฺฐิ ภวทิฏฺฐิ, ภโวติ ทิฏฺฐีติ วุตฺตํ โหติ. วิภโว วุจฺจติ อุจฺเฉโท, อุจฺเฉทวเสน อุปฺปชฺชมานทิฏฺฐิ วิภวทิฏฺฐิ, วิภโวติ ทิฏฺฐีติ วุตฺตํ โหติ. วุตฺตปฺปการา ทสวิธา ทิฏฺฐิ ภวทิฏฺฐิ จ วิภวทิฏฺฐิ จาติ ทฺวิธาว โหติ. ตาสุ ทฺวีสุ เอเกกํ สนฺนิสฺสิตา อปสฺสิตา อลฺลีนา สตฺตา โหนฺติ.

“……という（iti）”とは、上述の見解の依止（依拠）を示す言葉である。“衆生は有見に依止し、あるいは無有見に依止している”について、“有（bhava）”とは常住といわれ、常住として生じる見解が有見であり、“有であるという見解”という意味である。“無有（vibhava）”とは断滅といわれ、断滅として生じる見解が無有見であり、“無有（断滅）であるという見解”という意味である。上述の十種の見解は、有見と無有見の二種に集約される。衆生は、これら二つの見解のいずれかに依止し、頼り、執着しているのである。

เอเต วา ปน อุโภ อนฺเต อนุปคมฺมาติ เอตฺถ ‘‘อคฺคิโต วา อุทกโต วา มิถุเภทา วา’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๑๕๒) วิย วา-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เอเต วุตฺตปฺปกาเร สสฺสตุจฺเฉทวเสน ทฺเว ปกฺเข จ น อุปคนฺตฺวา อนลฺลียิตฺวา ปหายาติ อตฺโถ. ‘‘อนุโลมิกา วา ขนฺตี’’ติ วิกปฺปตฺโถว. อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสูติ อิเมสํ ชรามรณาทีนํ ปจฺจยา อิทปฺปจฺจยา, อิทปฺปจฺจยา เอว อิทปฺปจฺจยตา, อิทปฺปจฺจยานํ วา สมูโห อิทปฺปจฺจยตา. ลกฺขณํ ปเนตฺถ สทฺทสตฺถโต ปริเยสิตพฺพํ. เต เต ปจฺจเย ปฏิจฺจ สห สมฺมา จ อุปฺปนฺนา ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนา. ตสฺสา อิทปฺปจฺจยตาย จ เตสุ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ จ ธมฺเมสุ. อนุโลมิกาติ โลกุตฺตรธมฺมานํ อนุโลมโต อนุโลมิกา. ขนฺตีติ ญาณํ. ญาณญฺหิ ขมนโต ขนฺติ. ปฏิลทฺธา โหตีติ สตฺเตหิ อธิคตา โหติ. อิทปฺปจฺจยตาย ขนฺติยา อุจฺเฉทตฺตานุปคโม โหติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ ปจฺจยสามคฺคิยํ อายตฺตวุตฺติตฺตา ปจฺจยานุปรมทสฺสเนน ผลานุปรมทสฺสนโต. ปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ ขนฺติยา สสฺสตตฺตานุปคโม โหติ ปจฺจยสามคฺคิยํ นวนวานํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ อุปฺปาททสฺสนโต. เอวเมเต อุโภ อนฺเต อนุปคมฺม ปฏิจฺจสมุปฺปาทปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺมทสฺสเนน น อุจฺเฉโท น สสฺสโตติ ปวตฺตํ สมฺมาทสฺสนํ ‘‘อนุโลมิกา ขนฺตี’’ติ เวทิตพฺพํ. เอวญฺหิ ตทุภยทิฏฺฐิปฏิปกฺขภูตา [Pg.7] สมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตา โหติ. ยถาภูตํ วา ญาณนฺติ ยถาภูตํ ยถาสภาวํ เนยฺยํ. ตตฺถ ปวตฺตญาณมฺปิ วิสยโวหาเรน ‘‘ยถาภูตญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. ตํ ปน สงฺขารุเปกฺขาปริยนฺตํ วิปสฺสนาญาณํ อิธาธิปฺเปตํ. เหฏฺฐา ปน ‘‘ยถาภูตญาณทสฺสน’’นฺติ ภยตูปฏฺฐานญาณํ วุตฺตํ. ยถาภูตํ วา ญาณํ สตฺเตหิ ปฏิลทฺธํ โหตีติ สมฺพนฺโธ.

“これらの二つの極端に近づくことなく”において、“あるいは（vā）”という語は、大般涅槃経の“火によって、あるいは水によって、あるいは内部分裂によって”という箇所と同様に、累積（samuccaya）の意味である。上述の常住論（常見）と断滅論（断見）の二つの立場に近づかず、執着せず、それらを捨て去るという意味である。“順次の忍（anulomikā khantī）”における“あるいは（vā）”は選択（vikappa）の意味である。“此縁性（idappaccayatā）と縁生法（paṭiccasamuppanna）において”とは、老死などの諸法の縁が此縁（idappaccaya）であり、その此縁そのものが此縁性、あるいは此縁の集合が此縁性である。その語源的定義は文法学から探究されるべきである。それら個々の縁に依存して（paṭicca）、共に（saha）、かつ正しく（sammā）生じたものが縁生法である。その此縁性と、それら縁生法において。“順次の（anulomikā）”とは、出世間法に順ずるがゆえに順次という。“忍（khantī）”とは智（ñāṇa）のことである。智は対象を容認し得る（khamana）がゆえに忍と呼ばれる。“得られる”とは、衆生によって到達されることである。此縁性についての忍によって、断見に陥ることがなくなる。なぜなら、縁生法は縁の調和（paccayasāmaggi）に依存して生起するものであり、縁の不断を観察することによって、結果の不断が示されるからである。縁生法における忍によって、常見に陥ることがなくなる。なぜなら、縁の調和において、次々と新しい縁生法が生起することを観察するからである。このように、これら二つの極端に近づかず、縁起と縁生法を観察することによって、断見でもなく常見でもないという正しい見解が生じることを“順次の忍”と知るべきである。このように、それら両方の邪見の対治となる正見が説かれている。“あるいは如実な智（yathābhūtaṃ vā ñāṇanti）”とは、ありのままの自性として知られるべき対象のことである。そこにおいて生じる智も、対象の名称を智に転用（visayavohāra）して“如実智”と呼ばれる。しかし、ここでは行捨智（saṅkhārupekkhā）に至るまでの慧（vipassanā）が意図されている。一方で、下文の“如実な智見”とは、怖畏現起智（bhayatūpaṭṭhāna）を指している。“あるいは如実な智が衆生によって得られる”というのが文脈上の繋がりである。

อิทานิ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทีหิ มิจฺฉาทิฏฺฐิปริภาวิตํ ‘‘เอเต วา ปนา’’ติอาทีหิ สมฺมาทิฏฺฐิปริภาวิตํ สตฺตสนฺตานํ ทสฺเสตฺวา ‘‘กามํ เสวนฺตญฺเญวา’’ติอาทีหิ เสสากุสเลหิ เสสกุสเลหิ จ ปริภาวิตํ สตฺตสนฺตานํ ทสฺเสติ. ตตฺถ กามํ เสวนฺตํเยว ปุคฺคลํ ตถาคโต ชานาตีติ โยชนา กาตพฺพา. เสวนฺตนฺติ จ อภิณฺหสมุทาจารวเสน เสวมานํ. ปุพฺเพ อาเสวิตวเสน กิเลสกาโม ครุ อสฺสาติ กามครุโก. ตเถว กาโม อาสเย สนฺตาเน อสฺสาติ กามาสโย. สนฺตานวเสเนว กาเม อธิมุตฺโต ลคฺโคติ กามาธิมุตฺโต. เสเสสุปิ เอเสว นโย. เนกฺขมฺมาทีนิ วุตฺตตฺถาเนว. กามาทีหิ จ ตีหิ เสสากุสลา, เนกฺขมฺมาทีหิ ตีหิ เสสกุสลา คหิตาว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ‘‘อยํ สตฺตานํ อาสโย’’ติ ติธา วุตฺตํ สนฺตานเมว ทสฺเสติ.

今や、“世界は常住である”などの言葉によって邪見に染まった（paribhāvita）衆生の相続を示し、“あるいはこれら”などの言葉によって正見に染まった衆生の相続を示した後、“欲を享受する者”などの言葉によって、残りの不善法や残りの善法に染まった衆生の相続を示す。そこでは、“如来は欲を享受するその人を（ありのままに）知る”と解釈すべきである。“享受する（sevanta）”とは、頻繁に行うことによって享受していることである。以前の習熟によって、煩悩欲（kilesakāmo）を重んじる者が“欲を重んじる者（kāmagaruko）”である。同様に、欲がその人の相続（āsaye/santāne）にある者が“欲の随眠（kāmāsayo）”である。相続において欲に傾倒し執着している者が“欲に傾倒する者（kāmādhimutto）”である。残りの語についても同様の理屈である。“出離（nekkhammā）”などは既に述べた通りの意味である。欲などの三つの法によって、残りの不善法が含まれ、出離などの三つの法によって、残りの善法が含まれると知るべきである。“これが衆生の随眠（心の色）である”という三つの説示は、衆生の相続そのものを示している。

อยํ ปเนตฺถ อฏฺฐกถานโย – ‘‘อิติ ภวทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา วา’’ติ เอวํ สสฺสตทิฏฺฐึ วา สนฺนิสฺสิตา. สสฺสตทิฏฺฐิ หิ เอตฺถ ภวทิฏฺฐีติ วุตฺตา, อุจฺเฉททิฏฺฐิ จ วิภวทิฏฺฐีติ. สพฺพทิฏฺฐีนญฺหิ สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐีหิ สงฺคหิตตฺตา สพฺเพปิเม ทิฏฺฐิคติกา สตฺตา อิมาว ทฺเว ทิฏฺฐิโย สนฺนิสฺสิตา โหนฺติ. วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘ทฺวยนิสฺสิโต ขฺวายํ, กจฺจาน, โลโก เยภุยฺเยน อตฺถิตญฺเจว นตฺถิตญฺจา’’ติ (สํ. นิ. ๒.๑๕). เอตฺถ หิ อตฺถิตาติ สสฺสตํ. นตฺถิตาติ อุจฺเฉโท. อยํ ตาว วฏฺฏนิสฺสิตานํ ปุถุชฺชนานํ สตฺตานํ อาสโย. อิทานิ วิวฏฺฏนิสฺสิตานํ สุทฺธสตฺตานํ อาสยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอเต วา ปน อุโภ อนฺเต อนุปคมฺมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘เอเต วา ปนา’’ติ เอเตเยว. ‘‘อุโภ อนฺเต’’ติ สสฺสตุจฺเฉทสงฺขาเต ทฺเว อนฺเต. ‘‘อนุปคมฺมา’’ติ น อลฺลียิตฺวา. ‘‘อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสู’’ติ อิทปฺปจฺจยตาย เจว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺเมสุ จ. ‘‘อนุโลมิกา ขนฺตี’’ติ วิปสฺสนาญาณํ. ‘‘ยถาภูตํ ญาณ’’นฺติ มคฺคญาณํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยา ปฏิจฺจสมุปฺปาเท เจว ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนธมฺเมสุ [Pg.8] จ เอเต อุโภ สสฺสตุจฺเฉทอนฺเต อนุปคนฺตฺวา วิปสฺสนา ปฏิลทฺธา, ยญฺจ ตโต อุตฺตริ มคฺคญาณํ, อยํ สตฺตานํ อาสโย. อยํ วฏฺฏนิสฺสิตานญฺจ วิวฏฺฏนิสฺสิตานญฺจ สพฺเพสมฺปิ สตฺตานํ อาสโย อิทํ วสนฏฺฐานนฺติ. อยํ อาจริยานํ สมานฏฺฐกถา.

ここでの注釈書の説は次の通りである。“このように有見に依止する”とは、このように常見を依止することである。ここでは、常見が有見（bhavadiṭṭhi）と呼ばれ、断見が無有見（vibhavadiṭṭhi）と呼ばれている。あらゆる邪見は常見と断見の二つに集約されるため、すべての邪見を持つ衆生はこれら二つの見解を依止している。これについては次のように説かれている。“カッチャーナよ、この世の（衆生は）多くの場合、実在（atthitā）と非存在（natthitā）という二つの見解に依止している”。ここでの“実在”とは常見であり、“非存在”とは断見である。これは、まず輪廻に依止する凡夫たちの随眠（傾向）である。次に、還滅（vivaṭṭa）に依止する清浄な衆生たちの随眠を示すために、“これら二つの極端に近づくことなく”などが説かれた。そこでの“これら”とは、まさにそれらのことである。“二つの極端”とは、常見と断見と呼ばれる二つの辺（極端）である。“近づかず”とは、執着しないことである。“此縁性と縁生法において”とは、此縁性と縁生法の両方においてという意味である。“順次の忍”とは慧（vipassanā-ñāṇa）のことであり、“如実な智”とは道智（magga-ñāṇa）のことである。次のような意味である。すなわち、縁起と縁生法において、常見と断見という二つの極端に近づくことなく得られる慧、およびその上の道智、これが衆生たちの随眠である。これは輪廻に依止する者、および還滅に依止する者の、すべての衆生たちの随眠であり、居住場所である。これが諸師の共通した注釈の意である。

วิตณฺฑวาที ปนาห ‘‘มคฺโค นาม วาสํ วิทฺธํเสนฺโต คจฺฉติ, ตฺวํ มคฺโค วาโสติ วเทสี’’ติ? โส วตฺตพฺโพ ‘‘ตฺวํ อริยวาสภาณโก โหสิ น โหสี’’ติ? สเจ ‘‘น โหมี’’ติ วทติ, ‘‘ตฺวํ อภาณกตาย น ชานาสี’’ติ วตฺตพฺโพ. สเจ ‘‘ภาณโกสฺมี’’ติ วทติ, ‘‘สุตฺตํ อาหรา’’ติ วตฺตพฺโพ. สเจ อาหรติ, อิจฺเจตํ กุสลํ. โน เจ อาหรติ, สยํ อาหริตพฺพํ ‘‘ทสยิเม, ภิกฺขเว, อริยาวาสา, ยทริยา อาวสึสุ วา อาวสนฺติ วา อาวสิสฺสนฺติ วา’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๑๙). เอตญฺหิ สุตฺตํ มคฺคสฺส วาสภาวํ ทีเปติ. ตสฺมา สุกถิตเมเวตนฺติ. อิมํ ปน ภควา สตฺตานํ อาสยํ ชานนฺโต อิเมสญฺจ ทิฏฺฐิคตานํ อิเมสญฺจ วิปสฺสนาญาณมคฺคญาณานํ อปฺปวตฺติกฺขเณปิ ชานาติ เอว. ตสฺมาเยว จ ‘‘กามํ เสวนฺตํเยว ชานาตี’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ.

しかし、空論者（Vitaṇḍavādī）は次のように言った。“聖道（magga）というものは、住処（vāsa）を破壊して進むものである。それなのに、あなたは‘道が住処である’と言うのか”。彼はこう問われるべきである。“あなたは‘聖者の住処（ariyavāsa）’という教えを唱える者か、否か”。もし“唱える者ではない”と言うなら、“あなたはそれを唱えないがゆえに知らないのだ”と言うべきである。もし“唱える者である”と言うなら、“経典（の証拠）を提示せよ”と言うべきである。もし提示するなら、それは結構なことである。もし提示しないなら、自ら次のように提示すべきである。“比丘たちよ、これら十の聖者の住処がある。それらにおいて、聖者たちは住んだことがあり、住んでおり、あるいは住むであろう”。実際、この経典は道の住処としての性質を明らかにしている。ゆえに、私の言ったことは正しく説かれたことである。さて、世尊は衆生のこの随眠を知る際、これら邪見のある瞬間も、これら慧や道智の不生起の瞬間であっても、ありのままに知っておられる。それゆえに、“欲を享受するその人を（ありのままに）知る”などが説かれたのである。これが注釈書の説である。

อนุสยนิทฺเทเส อนุสยาติ เกนฏฺเฐน อนุสยา? อนุสยนฏฺเฐน. โก เอส อนุสยนฏฺโฐ นามาติ? อปฺปหีนฏฺโฐ. เอเต หิ อปฺปหีนฏฺเฐน ตสฺส ตสฺส สนฺตาเน อนุเสนฺติ นาม. ตสฺมา ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺติ. อนุเสนฺตีติ อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตีติ อตฺโถ. อถาปิ สิยา – อนุสยนฏฺโฐ นาม อปฺปหีนากาโร, โส จ อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชติ, ตสฺมา น อนุสยา อุปฺปชฺชนฺตีติ. ตตฺริทํ ปฏิวจนํ – น อปฺปหีนากาโร, อนุสโยติ ปน อปฺปหีนฏฺเฐน ถามคตกิเลโส วุจฺจติ. โส จิตฺตสมฺปยุตฺโต สารมฺมโณ สปฺปจฺจยฏฺเฐน สเหตุโก เอกนฺตากุสโล อตีโตปิ โหติ อนาคโตปิ ปจฺจุปฺปนฺโนปิ, ตสฺมา อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ ยุชฺชตีติ. ตตฺริทํ ปมาณํ – อิเธว ตาว อภิสมยกถาย (ปฏิ. ม. ๓.๒๑) ‘‘ปจฺจุปฺปนฺเน กิเลเส ปชหตี’’ติ ปุจฺฉํ กตฺวา อนุสยานํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวสฺส อตฺถิตาย ‘‘ถามคโต อนุสยํ ปชหตี’’ติ วุตฺตํ. ธมฺมสงฺคณิยํ โมหสฺส ปทภาชเน ‘‘อวิชฺชานุสโย อวิชฺชาปริยุฏฺฐานํ อวิชฺชาลงฺคี โมโห อกุสลมูลํ, อยํ ตสฺมึ สมเย โมโห โหตี’’ติ (ธ. ส. ๓๙๐) อกุสลจิตฺเตน สทฺธึ โมหสฺส อุปฺปนฺนภาโว วุตฺโต[Pg.9]. กถาวตฺถุสฺมึ ‘‘อนุสยา อพฺยากตา อนุสยา อเหตุกา อนุสยา จิตฺตวิปฺปยุตฺตา’’ติ สพฺเพ วาทา ปฏิเสธิตา. อนุสยยมเก สตฺตนฺนํ มหาวารานํ อญฺญตรสฺมึ อุปฺปชฺชนวาเร ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิ (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๐) วุตฺตํ. ตสฺมา ‘‘อนุเสนฺตีติ อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ ยํ วุตฺตํ, ตํ อิมินา ตนฺติปฺปมาเณน ยุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยมฺปิ ‘‘จิตฺตสมฺปยุตฺโต สารมฺมโณ’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตมฺปิ สุวุตฺตเมว. อนุสโย หิ นาเมส ปรินิปฺผนฺโน จิตฺตสมฺปยุตฺโต อกุสลธมฺโมติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

“随眠（アヌサヤ）の解説”において、“随眠”とはどのような意味で“随眠”というのか。それは、随眠する（潜在し継続する）という意味による。この“随眠の意味”とは何か。それは“（道によって）断たれていないという意味”である。実に、これらは断たれていないという意味において、それぞれの衆生の相続の中に随眠（潜在）しているのである。それゆえに“随眠”と呼ばれる。“随眠する”とは、相応する原因を得て生起するという意味である。また、次のような異論があるかもしれない。“随眠の意味とは断たれていない状態（有様）であり、その状態が生起すると言うのは妥当ではない。ゆえに、随眠は生起しない”と。これに対する回答は以下の通りである。随眠とは単なる断たれていない状態ではなく、断たれていないという意味において、強力となった煩悩（強固な煩悩）のことを言うのである。それは心と相応し、対象（所縁）を持ち、条件（縁）を伴うという意味で原因があり、決定的な不善であり、過去・未来・現在にも存在する。ゆえに“生起する”と言うことは妥当である。これに関する根拠は以下の通りである。まず、まさにこの（パティサンビダー・マッガの）“現観講”において、“現在の煩悩を断ずる”という問いに対して、随眠が現在において存在するという事実に基づき、“強力となった随眠を断ずる”と述べられている。‘タンマサンガニー’の“痴（モーハ）”の語義解説においては、“無明の随眠、無明の纏（てん）、無明の閂（かん）、不善根である痴、これがその時の痴である”として、不善心と共に痴が生起していることが述べられている。‘カターヴァットゥ’においては、“随眠は無記である、随眠は無因である、随眠は心不相応である”という全ての説が否定されている。‘随眠論（アヌサヤ・ヤマカ）’の七つの大章のうちの一つの“生起章”において、“いかなる者に欲愛の随眠が生起するか、その者に瞋恚の随眠が生起するか”等と述べられている。それゆえ、“随眠するとは、相応する原因を得て生起することである”と私が述べたことは、これらの聖典の根拠によって妥当であると知るべきである。また、“心と相応し、対象を持つ”等と述べたことも、正しく述べられたものである。実に、この随眠というものは、諸縁によって完成された（已成の）、心と相応する不善の法であると、ここで結論づけるべきである。

กามราคานุสโยติอาทีสุ กามราโค จ โส อปฺปหีนฏฺเฐน อนุสโย จาติ กามราคานุสโย. เสสปเทสุปิ เอเสว นโย. กามราคานุสโย เจตฺถ โลภสหคตจิตฺเตสุ สหชาตวเสน อารมฺมณวเสน จ มนาเปสุ อวเสสกามาวจรธมฺเมสุ อารมฺมณวเสเนว อุปฺปชฺชมาโน โลโภ. ปฏิฆานุสโย จ โทมนสฺสสหคตจิตฺเตสุ สหชาตวเสน อารมฺมณวเสน จ อมนาเปสุ อวเสสกามาวจรธมฺเมสุ อารมฺมณวเสเนว อุปฺปชฺชมาโน โทโส. มานานุสโย ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺเตสุ สหชาตวเสน อารมฺมณวเสน จ ทุกฺขเวทนาวชฺเชสุ อวเสสกามาวจรธมฺเมสุ รูปารูปาวจรธมฺเมสุ จ อารมฺมณวเสเนว อุปฺปชฺชมาโน มาโน. ทิฏฺฐานุสโย จตูสุ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺเตสุ. วิจิกิจฺฉานุสโย วิจิกิจฺฉาสหคเต. อวิชฺชานุสโย ทฺวาทสสุ อกุสลจิตฺเตสุ สหชาตวเสน อารมฺมณวเสน จ. ตโยปิ อวเสสเตภูมกธมฺเมสุ อารมฺมณวเสเนว อุปฺปชฺชมานา ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาโมหา. ภวราคานุสโย จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ อุปฺปชฺชมาโนปิ สหชาตวเสน น วุตฺโต, อารมฺมณวเสเนว ปน รูปารูปาวจรธมฺเมสุ อุปฺปชฺชมาโน โลโภ วุตฺโต.

“欲愛の随眠（カーマラガーヌサヤ）”等の箇所において、欲愛であり、かつ断たれていないという意味で随眠であるから“欲愛の随眠”という。残りの語についても同様の理路である。ここで欲愛の随眠とは、貪欲相応の心において、倶生（共生）の力と対象（所縁）の力によって、あるいは愛すべき（好ましい）残りの欲界の法において、対象の力のみによって生起する“貪（ロボー）”のことである。瞋恚（しんい）の随眠とは、憂い（ドマナッサ）相応の心において、倶生の力と対象の力によって、あるいは愛すべからざる（好ましくない）残りの欲界の法において、対象の力のみによって生起する“瞋（ドーソー）”のことである。慢の随眠とは、見（邪見）不相応の貪欲相応の心において、倶生の力と対象の力によって、あるいは苦受を除いた残りの欲界の法と、色界・無色界の法において、対象の力のみによって生起する“慢（マーノー）”のことである。見（けん）の随眠は、四つの見相応（の心）におけるものである。疑の随眠は、疑相応（の心）におけるものである。無明の随眠は、十二の不善心において、倶生の力と対象の力によって（生じるものである）。これら三つ（見・疑・無明）は、残りの三界（欲界・色界・無色界）の法において、対象の力のみによって生起する見・疑・痴（モーハ）のことである。有愛（うあい）の随眠は、四つの見不相応（の心）において生起するが、倶生の力によっては述べられず、対象の力のみによって、色界・無色界の法において生起する“貪”であると述べられている。

๑๑๔. อิทานิ ยถาวุตฺตานํ อนุสยานํ อนุสยนฏฺฐานํ ทสฺเสนฺโต ยํ โลเกติอาทิมาห. ตตฺถ ยํ โลเก ปิยรูปนฺติ ยํ อิมสฺมึ โลเก ปิยชาติกํ ปิยสภาวํ. สาตรูปนฺติ สาตชาติกํ อสฺสาทปทฏฺฐานํ อิฏฺฐารมฺมณํ. เอตฺถ สตฺตานํ กามราคานุสโย อนุเสตีติ เอตสฺมึ [Pg.10] อิฏฺฐารมฺมเณ สตฺตานํ อปฺปหีนฏฺเฐน กามราคานุสโย อนุเสติ. ‘‘ปิยรูปํ สาตรูป’’นฺติ จ อิธ กามาวจรธมฺโมเยว อธิปฺเปโต. ยถา นาม อุทเก นิมุคฺคสฺส เหฏฺฐา จ อุปริ จ สมนฺตา จ อุทกเมว โหติ, เอวเมว อิฏฺฐารมฺมเณ ราคุปฺปตฺติ นาม สตฺตานํ อาจิณฺณสมาจิณฺณา. ตถา อนิฏฺฐารมฺมเณ ปฏิฆุปฺปตฺติ. อิติ อิเมสุ ทฺวีสุ ธมฺเมสูติ เอวํ อิเมสุ ทฺวีสุ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณธมฺเมสุ. อวิชฺชานุปติตาติ กามราคปฏิฆสมฺปยุตฺตา หุตฺวา อารมฺมณกรณวเสน อวิชฺชา อนุปติตา อนุคตา. วิจฺเฉทํ กตฺวาปิ ปาโฐ. ตเทกฏฺโฐติ ตาย อวิชฺชาย สหเชกฏฺฐวเสน เอกโต ฐิโต. มาโน จ ทิฏฺฐิ จ วิจิกิจฺฉา จาติ นววิธมาโน, ทฺวาสฏฺฐิวิธา ทิฏฺฐิ, อฏฺฐวตฺถุกา วิจิกิจฺฉา, ตเทกฏฺโฐ มาโน จ ตเทกฏฺฐา ทิฏฺฐิ จ ตเทกฏฺฐา วิจิกิจฺฉา จาติ โยชนา. ทฏฺฐพฺพาติ ปสฺสิตพฺพา อวคนฺตพฺพา. ตโย เอกโต กตฺวา พหุวจนํ กตํ. ภวราคานุสโย ปเนตฺถ กามราคานุสเยเนว สงฺคหิโตติ เวทิตพฺโพ.

114. 今、上述の随眠たちの随眠する場所（潜在する場所）を示すために、“世において（ヤン・ローケー）”等の文を述める。その中で“世において愛すべき形態のもの（ピヤルーパン）”とは、この世において愛すべき性質、愛すべき自性を持つもののことである。“快い形態のもの（サータルゥーパン）”とは、心地よい性質、享楽の近因、好ましい対象（所縁）のことである。ここで“衆生の欲愛の随眠が随眠（潜在）する”とは、この好ましい対象において、衆生の断たれていないという意味での欲愛の随眠が潜在しているということである。“愛すべき形態、快い形態”という言葉によって、ここでは欲界の法のみが意図されている。あたかも水中に沈んでいる者にとって、下も上も周囲もただ水であるように、そのように、好ましい対象において“愛（ラーガ）の生起”というものは、衆生が常に習熟しているところである。同様に、好ましくない対象においては“瞋恚（しんい）の生起”がある。“このようにこれら二つの法において”とは、このように好ましい対象と好ましくない対象という二つの法において、という意味である。“無明が随伴する（アヴィッジャーヌパティター）”とは、欲愛や瞋恚と相応して、対象を捉える力によって無明が随伴し、従っているということである。句を区切って読む読み方（パート）もある。“それと同じ場所に立つもの（タデーカーット）”とは、その無明と倶生して同じ場所に立つという力によって、共に留まっているということである。“慢と見と疑”とは、九種の慢、六十二種の見、八つの事柄（拠り所）に基づく疑のことである。それ（無明）と同じ場所に立つ慢、同じ場所に立つ見、同じ場所に立つ疑と解釈すべきである。“見なされるべき（ダッタッバー）”とは、見られるべき、理解されるべきという意味である。（慢・見・疑の）三つを一つにまとめて複数形が使われている。なお、ここで“有愛の随眠”は“欲愛の随眠”の中に含まれると知るべきである。

จริตนิทฺเทเส เตรส เจตนา ปุญฺญาภิสงฺขาโร. ทฺวาทส อปุญฺญาภิสงฺขาโร. จตสฺโส อาเนญฺชาภิสงฺขาโร. ตตฺถ กามาวจโร ปริตฺตภูมโก. อิตโร มหาภูมโก. ตีสุปิ วา เอเตสุ โย โกจิ อปฺปวิปาโก ปริตฺตภูมโก, มหาวิปาโก มหาภูมโกติ เวทิตพฺโพ.

“行の解説（チャリタ・ニッデーサ）”において、十三の（五蘊を伴う世間の善の）思（チェータナー）が“福行（プンニャービサンカーロ）”である。十二の（不善の思）が“非福行（アプンニャービサンカーロ）”である。四つの（無色界の善の思）が“不動行（アーネーンジャービサンカーロ）”である。その中で、欲界（の法）は“限定的な領域（パリッタ・ブーマカ）”である。それ以外（色界・無色界）は“広大な領域（マハー・ブーマカ）”である。あるいは、これら三つの行のうち、いかなるものであれ、報い（異熟）の少ないものが“限定的な領域”であり、報いの多いものが“広大な領域”であると知るべきである。

๑๑๕. อธิมุตฺตินิทฺเทเส สนฺตีติ สํวิชฺชนฺติ. หีนาธิมุตฺติกาติ ลามกชฺฌาสยา. ปณีตาธิมุตฺติกาติ กลฺยาณชฺฌาสยา. เสวนฺตีติ นิสฺสยนฺติ อลฺลียนฺติ. ภชนฺตีติ อุปสงฺกมนฺติ. ปยิรุปาสนฺตีติ ปุนปฺปุนํ อุปสงฺกมนฺติ. สเจ หิ อาจริยุปชฺฌายา น สีลวนฺโต โหนฺติ, อนฺเตวาสิกสทฺธิวิหาริกา สีลวนฺโต, เต อตฺตโน อาจริยุปชฺฌาเยปิ น อุปสงฺกมนฺติ, อตฺตโน สทิเส สารุปฺเป ภิกฺขูเยว อุปสงฺกมนฺติ. สเจปิ อาจริยุปชฺฌายา สารุปฺปา ภิกฺขู, อิตเร อสารุปฺปา, เตปิ น อาจริยุปชฺฌาเย อุปสงฺกมนฺติ, อตฺตโน สทิเส หีนาธิมุตฺติเกเยว อุปสงฺกมนฺติ. เอวํ อุปสงฺกมนํ ปน น เกวลํ เอตรหิเยว, อตีตานาคเตปีติ ทสฺเสตุํ อตีตมฺปิ อทฺธานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อตีตมฺปิ อทฺธานนฺติ อตีตสฺมึ กาเล, อจฺจนฺตสํโยคตฺเถ วา อุปโยควจนํ. เสสํ [Pg.11] อุตฺตานตฺถเมว. อิทํ ปน ทุสฺสีลานํ ทุสฺสีลเสวนเมว, สีลวนฺตานํ สีลวนฺตเสวนเมว, ทุปฺปญฺญานํ ทุปฺปญฺญเสวนเมว, ปญฺญวนฺตานํ ปญฺญวนฺตเสวนเมว โก นิยเมตีติ? อชฺฌาสยธาตุ นิยเมตีติ.

115. 勝解（信解）の説明において、“存在する”とは見出されることである。“劣った勝解を持つ者”とは卑劣な意図を持つ者のことであり、“優れた勝解を持つ者”とは善美な意図を持つ者のことである。“親近する”とは依止し、密接に関わることである。“近づく”とは近寄ることである。“事える”とは、繰り返し近寄ることである。もし和尚や阿闍梨が持戒をせず、弟子の共住者や随行者が持戒をしているならば、彼らは自分の和尚や阿闍梨には近寄らず、自分と同じようなふさわしい比丘たちにのみ近寄るのである。また、もし和尚や阿闍梨がふさわしい比丘であり、他（弟子）がふさわしくない者であれば、彼らも和尚や阿闍梨には近寄らず、自分と同じような劣った勝解を持つ者たちにのみ近寄る。このような接近（交友）は、ただ現在においてのみならず、過去や未来においても同様であることを示すために、“過去の時においても”などの語が説かれた。そこでの“過去の時においても”とは、過去の時における、あるいは（時間の）連続した結合の意味における対格（活用）である。残りの部分は明らかな意味である。しかし、戒を破る者が戒を破る者に親近し、戒ある者が戒ある者に親近し、無知な者が無知な者に親近し、知恵ある者が知恵ある者に親近することを、何が規定しているのか。それは“意図の要素（界）”が規定しているのである。

ภพฺพาภพฺพนิทฺเทเส ฉฑฺเฑตพฺเพ ปฐมํ นิทฺทิสิตฺวา คเหตพฺเพ ปจฺฉา นิทฺทิสิตุํ อุทฺเทสสฺส อุปฺปฏิปาฏิยา ปฐมํ อภพฺพา นิทฺทิฏฺฐา. อุทฺเทเส ปน ทฺวนฺทสมาเส อจฺจิตสฺส จ มนฺทกฺขรสฺส จ ปทสฺส ปุพฺพนิปาตลกฺขณวเสน ภพฺพสทฺโท ปุพฺพํ ปยุตฺโต. กมฺมาวรเณนาติ ปญฺจวิเธน อานนฺตริยกมฺเมน. สมนฺนาคตาติ สมงฺคีภูตา. กิเลสาวรเณนาติ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิยา. อิมานิ ทฺเว สคฺคมคฺคานํ อาวรณโต อาวรณานิ. ภิกฺขุนีทูสกาทีนิ กมฺมานิปิ กมฺมาวรเณเนว สงฺคหิตานิ. วิปากาวรเณนาติ อเหตุกปฏิสนฺธิยา. ยสฺมา ปน ทุเหตุกานมฺปิ อริยมคฺคปฏิเวโธ นตฺถิ, ตสฺมา ทุเหตุกา ปฏิสนฺธิปิ วิปากาวรณเมวาติ เวทิตพฺพา, อสฺสทฺธาติ พุทฺธาทีสุ สทฺธารหิตา. อจฺฉนฺทิกาติ กตฺตุกมฺยตากุสลจฺฉนฺทรหิตา. อุตฺตรกุรุกา มนุสฺสา อจฺฉนฺทิกฏฺฐานํ ปวิฏฺฐา. ทุปฺปญฺญาติ ภวงฺคปญฺญาย ปริหีนา. ภวงฺคปญฺญาย ปน ปริปุณฺณายปิ ยสฺส ภวงฺคํ โลกุตฺตรสฺส ปาทกํ น โหติ, โสปิ ทุปฺปญฺโญเยว นาม. อภพฺพา นิยามํ โอกฺกมิตุํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนฺติ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สมฺมตฺตนิยามสงฺขาตํ อริยมคฺคํ โอกฺกมิตุํ อภพฺพา. อริยมคฺโค หิ สมฺมา สภาโวติ สมฺมตฺตํ, โสเยว อนนฺตรผลทาเน, สยเมว วา อจลภาวโต นิยาโม, ตํ โอกฺกมิตุํ ปวิสิตุํ อภพฺพา. น กมฺมาวรเณนาติอาทีนิ วุตฺตวิปริยาเยเนว เวทิตพฺพานีติ.

成し遂げられる者と成し遂げられない者の説明において、まず捨てるべき者を説き、その後に受け入れるべき者を説くために、提示の順序に逆らって、最初に成し遂げられない者（非器）が示された。しかし、提示（ウッデーサ）においては、双数（ドヴァンダ）合成語の中で、文字数が少ない、あるいは尊ばれる意味を持つ語を前に置くという規則により、“成し遂げられる（器）”という語が前に置かれている。“業の障りによって”とは、五種類の無間業のことである。“具足した”とは、備わっていることである。“煩悩の障りによって”とは、定邪見（決定邪見）のことである。これら二つ（業と煩悩）は、天界や道への障りとなるため“障り（蓋）”と呼ばれる。比丘尼を汚すなどの行為も、業の障りに含まれる。“異熟の障りによって”とは、無因の結生のことである。しかし、二因（の結生）の者たちも聖なる道の通達（悟り）がないため、二因の結生も異熟の障りであると知るべきである。“不信”とは、仏陀らに対して信仰を欠くことである。“意欲がない”とは、善をなそうとする善なる意欲（善欲）を欠くことである。北倶盧洲の人々は（善に対する）無意欲の状態に入っている。“無知”とは、有分の知恵を欠いていることである。しかし、たとえ有分の知恵が具足していても、その有分が出世間（の法）の基盤とならない者は、やはり無知と呼ばれる。“善き法における正性決定へ入ることができない”とは、善法において正性決定と呼ばれる聖なる道へ入ることができないということである。聖なる道は、まさに正しき自性（本質）であるから“正性（sammattā）”と呼ばれ、それが直後に果（阿羅漢果など）を与えることにおいて、あるいはそれ自体が不動の状態であることから“決定（niyāma）”と呼ばれる。それ（正性決定）に入ること、すなわち到達することができないのである。“業の障りによらず”などは、上述の逆の意味として理解されるべきである。

อาสยานุสยญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

意向随眠智の説明の註釈（意楽随眠智釈）が終了した。

๗๐. ยมกปาฏิหีรญาณนิทฺเทสวณฺณนา

70. 双神変智の説明の註釈（双神変智釈）

๑๑๖. ยมกปาฏิหีรญาณนิทฺเทเส อสาธารณํ สาวเกหีติ เสสาสาธารณญาณนิทฺเทเส อญฺญวจเนหิ โอกาสาภาวโต น วุตฺตํ, อิธ ปน อญฺญวจนาภาวโต วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อุปริมกายโตติ นาภิยา อุทฺธํ สรีรโต. อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตตีติ เตโชกสิณารมฺมณํ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘อุปริมกายโต อคฺคิชาลา วุฏฺฐาตู’’ติ อาวชฺชิตฺวา ปริกมฺมํ กตฺวา อนนฺตรํ อภิญฺญาญาเณน ‘‘อุปริมกายโต [Pg.12] อคฺคิชาลา วุฏฺฐาตู’’ติ อธิฏฺฐิเต สห อธิฏฺฐานา อุปริมกายโต อคฺคิชาลา วุฏฺฐาติ. สา หิ อิธ ราสฏฺเฐน ขนฺโธติ วุตฺตา. เหฏฺฐิมกายโตติ นาภิโต เหฏฺฐา สรีรโต. อุทกธารา ปวตฺตตีติ อาโปกสิณารมฺมณํ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา วุฏฺฐาตู’’ติ อาวชฺชิตฺวา ปริกมฺมํ กตฺวา อนนฺตรํ อภิญฺญาญาเณน ‘‘เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา วุฏฺฐาตู’’ติ อธิฏฺฐิเต สห อธิฏฺฐานา เหฏฺฐิมกายโต อุทกธารา วุฏฺฐาติ. อุภยตฺถาปิ อพฺโพจฺเฉทวเสน ปวตฺตตีติ วุตฺตํ. อธิฏฺฐานสฺส อาวชฺชนสฺส จ อนฺตเร ทฺเว ภวงฺคจิตฺตานิ วตฺตนฺติ. ตสฺมาเยว ยุคลา หุตฺวา อคฺคิกฺขนฺธอุทกธารา ปวตฺตนฺติ, อนฺตรํ น ปญฺญายติ. อญฺเญสํ ปน ภวงฺคปริจฺเฉโท นตฺถิ. ปุรตฺถิมกายโตติ อภิมุขปสฺสโต. ปจฺฉิมกายโตติ ปิฏฺฐิปสฺสโต. ทกฺขิณอกฺขิโต วามอกฺขิโตติอาทิ สมาสปาโฐเยว, น อญฺโญ. ทกฺขิณนาสิกาโสตโต วามนาสิกาโสตโตติ ปาโฐ สุนฺทโร. รสฺสํ กตฺวาปิ ปฐนฺติ. อํสกูฏโตติ เอตฺถ อพฺภุคฺคตฏฺเฐน กูโฏ วิยาติ กูโฏ, อํโสเยว กูโฏ อํสกูโฏ. องฺคุลงฺคุเลหีติ องฺคุลีหิ องฺคุลีหิ. องฺคุลนฺตริกาหีติ องฺคุลีนํ อนฺตริกาหิ. เอเกกโลมโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เอเกกโลมโต อุทกธารา ปวตฺตตีติ อุภยตฺถาปิ อาเมฑิตวจเนน สพฺพโลมานํ ปริยาทินฺนตฺตา เอเกกโลมโตว อคฺคิกฺขนฺธอุทกธารา ยุคลา ยุคลา หุตฺวา ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. โลมกูปโต โลมกูปโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, โลมกูปโต โลมกูปโต อุทกธารา ปวตฺตตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เกสุจิ โปตฺถเกสุ ‘‘เอเกกโลมโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ. โลมกูปโต โลมกูปโต อุทกธารา ปวตฺตติ, โลมกูปโต โลมกูปโต อคฺคิกฺขนฺโธ ปวตฺตติ, เอเกกโลมโต อุทกธารา ปวตฺตตี’’ติ ลิขิตํ. ตมฺปิ ยุชฺชติเยว. ปาฏิหีรสฺส อติสุขุมตฺตทีปนโต ปน ปุริมปาโฐเยว สุนฺทรตโร.

116. 双神変智の説明において、“弟子たちと共有されない（不共）”という言葉が、残りの五つの不共智の説明において他の言葉（“衆生を見る”など）のために場所がなくて説かれなかったが、ここでは他の言葉がないために説かれたと知るべきである。“身体の上部から”とは、臍より上の身体からである。“火の塊が進行する”とは、火遍を対象とする基礎の禅定に入って出た後、“身体の上部から火の焔が湧き上がれ”と意念し、予備作業を行って、その直後に神通智によって“身体の上部から火の焔が湧き上がれ”と決断したとき、その決断（の心）と共に、身体の上部から火の焔が湧き上がる。それは、ここでは集積という意味で“塊（khandha）”と呼ばれている。“身体の下部から”とは、臍より下の身体からである。“水の流れが進行する”とは、水遍を対象とする基礎の禅定に入って出た後、“身体の下部から水の流れが湧き出せ”と意念し、予備作業を行って、その直後に神通智によって“身体の下部から水の流れが湧き出せ”と決断したとき、その決断と共に、身体の下部から水の流れが湧き出る。両方の場合において、中断することなく進行すると説かれている。決断（の心）と（次の）意念（の心）の間には、二つの有分心が生じる。それゆえに、火の塊と水の流れは一対となって進行し、その間隙は認識されない。しかし、他の者たち（仏陀以外）には、有分（の心数）の限定がない。“身体の前方から”とは、正面の側からである。“身体の後方から”とは、背面の側からである。“右の目から、左の目から”などは、合成語としての読み（サマーサ・パータ）そのものであり、他（非合成）ではない。“右の鼻孔と耳から、左の鼻孔と耳から”という読みが優れている。（母音を）短く（ラッサ）して読む者もいる。“肩の峰から”という箇所において、上方に隆起しているという意味で、峰のようであるから“峰（kūṭo）”といい、肩そのものが峰であるから肩峰という。“指の一本一本から”とは、指から指へということである。“指の間から”とは、指と指の間からである。“一本一本の毛から火の塊が進行し、一本一本の毛から水の流れが進行する”とは、両方の箇所において、反復語（アーメーディタ）あるいは個別の意味（ヴィッチー）によって、すべての毛を網羅しているため、一本一本の毛から火の塊と水の流れが一対、一対となって進行するという意味である。“毛穴から、毛穴から”という箇所においても、これと同じ方法（解釈）である。一部の写本には“一本一本の毛から火の塊が進行する。毛穴から、毛穴から水の流れが進行する。毛穴から、毛穴から火の塊が進行し、一本一本の毛から水の流れが進行する”と記されている。それもまた適切である。しかし、神変の極めて微細な状態を示すという点では、前の読みの方がより優れている。

อิทานิ ฉนฺนํ วณฺณานนฺติ โก สมฺพนฺโธ? เหฏฺฐา ‘‘อุปริมกายโต’’ติอาทีหิ อเนเกหิ สรีราวยวา วุตฺตา. เตน สรีราวยวสมฺพนฺโธ ปวตฺตตีติ วจนสมฺพนฺเธน จ ยมกปาฏิหีราธิกาเรน จ ฉนฺนํ วณฺณานํ สรีราวยวภูตานํ [Pg.13] รสฺมิโย ยมกา หุตฺวา ปวตฺตนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. สามิวจนสมฺพนฺเธน จ อวสฺสํ ‘‘รสฺมิโย’’ติ ปาฐเสโส อิจฺฉิตพฺโพเยว. นีลานนฺติ อุมาปุปฺผวณฺณานํ. ปีตกานนฺติ กณิการปุปฺผวณฺณานํ. โลหิตกานนฺติ อินฺทโคปกวณฺณานํ. โอทาตานนฺติ โอสธิตารกวณฺณานํ. มญฺชิฏฺฐานนฺติ มนฺทรตฺตวณฺณานํ. ปภสฺสรานนฺติ ปภาสนปกติกานํ ปภสฺสรวณฺณานํ. ปภสฺสรวณฺเณ วิสุํ อวิชฺชมาเนปิ วุตฺเตสุ ปญฺจสุ วณฺเณสุ เย เย ปภา สมุชฺชลา, เต เต ปภสฺสรา. ตถา หิ ตถาคตสฺส ยมกปาฏิหีรํ กโรนฺตสฺส ยมกปาฏิหีรญาณพเลเนว เกสมสฺสูนญฺเจว อกฺขีนญฺจ นีลฏฺฐาเนหิ นีลรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ยาสํ วเสน คคนตลํ อญฺชนจุณฺณสโมกิณฺณํ วิย อุมาปุปฺผนีลุปฺปลทลสญฺฉนฺนํ วิย วีติปตนฺตมณิตาลวณฺฏํ วิย ปสาริตเมจกปฏํ วิย จ โหติ. ฉวิโต เจว อกฺขีนญฺจ ปีตกฏฺฐาเนหิ ปีตรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ยาสํ วเสน ทิสาภาคา สุวณฺณรสนิสิญฺจมานา วิย สุวณฺณปฏปสาริตา วิย กุงฺกุมจุณฺณกณิการปุปฺผสมฺปริกิณฺณา วิย จ วิโรจนฺติ. มํสโลหิเตหิ เจว อกฺขีนญฺจ รตฺตฏฺฐาเนหิ โลหิตรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ยาสํ วเสน ทิสาภาคา จินปิฏฺฐจุณฺณรญฺชิตา วิย สุปกฺกลาขารสนิสิญฺจมานา วิย รตฺตกมฺพลปริกฺขิตฺตา วิย ชยสุมนปาลิภทฺทกพนฺธุชีวกกุสุมสมฺปริกิณฺณา วิย จ วิโรจนฺติ. อฏฺฐีหิ เจว ทนฺเตหิ จ อกฺขีนญฺจ เสตฏฺฐาเนหิ โอทาตรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ยาสํ วเสน ทิสาภาคา รชตกุเฏหิ อาสิญฺจมานขีรธาราสมฺปริกิณฺณา วิย ปสาริตรชตปฏฺฏวิตานา วิย วีติปตนฺตรชตตาลวณฺฏา วิย กุนฺทกุมุทสินฺทุวารสุมนมลฺลิกาทิกุสุมสญฺฉนฺนา วิย จ วิโรจนฺติ. หตฺถตลปาทตลาทีหิ มนฺทรตฺตฏฺฐาเนหิ มญฺชิฏฺฐรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ยาสํ วเสน ทิสาภาคา ปวาฬชาลปริกฺขิตฺตา วิย รตฺตกุรวกกุสุมสโมกิณฺณา วิย จ วิโรจนฺติ. อุณฺณานขาทีหิ ปภสฺสรฏฺฐาเนหิ ปภสฺสรรสฺมิโย นิกฺขมนฺติ, ยาสํ วเสน ทิสาภาคา โอสธิตารกปุญฺชปุณฺณา วิย วิชฺชุปฏลาทิปริปุณฺณา วิย จ วิโรจนฺติ.

今、‘六色の（channaṃ vaṇṇānaṃ）’という句の関連（接続）はどうなっているのか。下に、‘身体の上部から’などの多くの句によって身体の各部位が説かれた。それゆえ、それら身体の部位との関連が保たれているという言葉の繋がりによって、また双神変の文脈によって、身体の構成要素である六色の光が、一対（双）となって放出されるということが述べられている。また、属格（所有格）の繋がりによって、‘光（rasmiyo）’という欠落した語（パタセーサ）が必ず補われなければならない。‘青色の（nīlānaṃ）’とは、ウマー（アマ）の花の色のようなものである。‘黄色の（pītakānanti）’とは、カニカーラ（大葉臥藤）の花の色のようなものである。‘赤色の（lohitakānanti）’とは、インダゴーパカ（紅娘）の色のようなものである。‘白色の（odātānanti）’とは、オサディ星（明星）の色のようなものである。‘茜色の（mañjiṭṭhānanti）’とは、淡赤色（わずかに赤い色）のようなものである。‘輝く色の（pabhassarānanti）’とは、輝く性質を持つ、燦然とした色のことである。輝く色が個別に存在するわけではないが、既に述べられた五色の中で、輝きが鮮やかなものが‘輝く色’とされる。このように、如来が双神変を行われるとき、その双神変の知恵の力によって、髪や髭、また眼の青い部分から青色の光が放たれる。その光によって、虚空はまるで青い化粧粉（目薬の粉）が散りばめられたかのようになり、ウマーの花や青蓮の花弁で覆われたかのようになり、打ち振られる宝石の団扇のようになり、広げられた黒い布のようになる。皮膚や眼の黄色い部分からは、黄色の光が放たれる。その光によって、諸方（四方八方）はまるで黄金の液が注がれたかのようになり、黄金の布が広げられたかのようになり、クンクマ（サフラン）の粉やカニカーラの花が撒き散らされたかのように輝く。筋肉や血液、また眼の赤い部分からは、赤色の光が放たれる。その光によって、諸方はまるで辰砂の粉で染められたかのようになり、よく煮詰められた紫鉱（ラッカ）の液が注がれたかのようになり、赤い毛織物で囲まれたかのようになり、ジャヤスマナやパーリバッダカ、バンドゥジーヴァカ（栄華草）の花が撒き散らされたかのように輝く。骨や歯、また眼の白い部分からは、白色の光が放たれる。その光によって、諸方はまるで銀の瓶から注がれる乳の奔流が満ち溢れたかのようになり、広げられた銀の天蓋のようになり、打ち振られる銀の団扇のようになり、クンダ、クムダ、シンドゥワーラ、スマナ、マッリカー（茉莉花）などの花々で覆われたかのように輝く。掌や足の裏などの淡赤色の部分からは、茜色の光が放たれる。その光によって、諸方はまるで珊瑚の網で囲まれたかのようになり、赤いクラヴァカ（紅色の山吹）の花が散りばめられたかのように輝く。白毫や爪などの輝く部分からは、燦然たる光が放たれる。その光によって、諸方はまるで明星の群れで満たされたかのようになり、稲妻の層などで満ち溢れたかのように輝く。

ภควา จงฺกมตีติอาทิ ‘‘ภควโต จ นิมฺมิตานญฺจ นานาอิริยาปถกรณํ ยมกปาฏิหีเรเนว โหตี’’ติ ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. เตสญฺหิ นิมฺมิตานํ อิริยาปถา ยุคลาว หุตฺวา วตฺตนฺติ. ยทิ นิมฺมิตา พหุกา โหนฺติ, ‘‘นิมฺมิโต’’ติอาทิ กสฺมา เอกวจนํ กตนฺติ เจ? นิมฺมิเตสุปิ เอเกกสฺส [Pg.14] นานาอิริยาปถภาวทสฺสนตฺถํ. พหุวจเนน หิ วุตฺเต สพฺเพปิ นิมฺมิตา สกึ เอเกกอิริยาปถิกา วิย โหนฺติ. เอกวจเนน ปน วุตฺเต นิมฺมิเตสุ เอเกโก นานาอิริยาปถิโกติ ญายติ. ตสฺมา เอกวจนนิทฺเทโส กโต. จูฬปนฺถกตฺเถโรปิ ตาว นานาอิริยาปถิกภิกฺขูนํ สหสฺสํ มาเปสิ, กึ ปน ภควา ยมกปาฏิหีเร พหู นิมฺมิเต น กริสฺสติ. จูฬปนฺถกตฺเถรํ มุญฺจิตฺวา อญฺเญสํ สาวกานํ เอกาวชฺชเนน นานาอิริยปถิกานํ นานารูปานญฺจ นิมฺมานํ น อิชฺฌติ. อนิยเมตฺวา หิ นิมฺมิตา อิทฺธิมตา สทิสาว โหนฺติ. ฐานนิสชฺชาทีสุ วา ภาสิตตุณฺหีภาวาทีสุ วา ยํ ยํ อิทฺธิมา กโรติ, ตํ ตเทว กโรนฺติ, วิสทิสกรณํ นานากิริยากรณญฺจ ‘‘เอตฺตกา อีทิสา โหนฺตุ, เอตฺตกา อิมํ นาม กโรนฺตู’’ติ วิสุํ วิสุํ อาวชฺชิตฺวา อธิฏฺฐาเนน อิชฺฌติ. ตถาคตสฺส ปน เอกาวชฺชนาธิฏฺฐาเนเนว นานปฺปการนิมฺมานํ อิชฺฌติ. เอวเมว อคฺคิกฺขนฺธอุทกธารานิมฺมาเน จ นานาวณฺณนิมฺมาเน จ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ ภควา จงฺกมตีติ อากาเส วา ปถวิยํ วา จงฺกมติ. นิมฺมิโตติ อิทฺธิยา มาปิตพุทฺธรูปํ. ติฏฺฐติ วาติอาทีนิปิ อากาเส วา ปถวิยํ วา. กปฺเปตีติ กโรติ. ภควา ติฏฺฐตีติอาทีสุปิ เอเสว นโยติ.

‘世尊は経行し’などは、世尊と化仏（ニミッタ）たちが様々な威儀（姿勢）をとることが、双神変によってのみ行われることを示すために説かれた。それら化仏たちの威儀は、対となって現れる。もし化仏が多数いるのであれば、なぜ‘化仏（nimmito）’と単数形で説かれているのか。それは、化仏たち一人ひとりが、それぞれ異なる威儀をとることを示すためである。もし複数形で説かれたなら、すべての化仏が一度に同じ一つの威儀をとっているかのようになる。しかし、単数形で説かれることにより、化仏の中の一人ひとりが異なる威儀（経行、静止など）をとっていることが知られるのである。それゆえ、単数形による指示がなされた。チュラパンタカ長老でさえ、様々な威儀をとる千人の修道僧を化作することができた。ましてや世尊が、双神変において多くの化仏を化作できないことがあろうか。チュラパンタカ長老を除いて、他の弟子たちの場合は、一度の作意（一瞬の精神集中）によって、異なる威儀や異なる姿を持つ化身を化作することは成就しない。意図的に規定しなければ、化身は能力者（神通力を持つ者）と同じ姿・動きをとるからである。立つ、座る、話す、沈黙するなどの動作において、能力者が行うことを、化身もそのまま行う。異なる動作をさせ、別々の活動をさせるには、‘これだけの数はこのような姿になれ、これだけの数はこの活動をせよ’と、個別に作意し、決意することによって成就する。しかし、如来の場合は、ただ一度の作意と決意によって、多種多様な化作が成就するのである。火の塊と水の流れの化作、および様々な色の化作についても同様に理解すべきである。その中で、‘世尊は経行し’とは、空中あるいは地上で経行されることを指す。‘化仏（nimmito）’とは、神通力によって化作された仏の姿である。‘立っている’などの句も、空中あるいは地上でのことである。‘過ごす（kappeti）’とは、‘行う（karoti）’という意味である。‘世尊は立っており’などの句においても、これと同じ方法（理路）であると知るべきである。

ยมกปาฏิหีรญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

双神変の知恵の記述の注釈（ヴァナナー）はこれで終了した。

๗๑. มหากรุณาญาณนิทฺเทสวณฺณนา

71. 七一、大悲の知恵の記述の注釈

๑๑๗. มหากรุณาญาณนิทฺเทเส พหุเกหิ อากาเรหีติ อิทานิ วุจฺจมาเนหิ เอกูนนวุติยา ปกาเรหิ. ปสฺสนฺตานนฺติ ญาณจกฺขุนา จ พุทฺธจกฺขุนา จ โอโลเกนฺตานํ. โอกฺกมตีติ โอตรติ ปวิสติ. อาทิตฺโตติ ทุกฺขลกฺขณวเสน ปีฬาโยคโต สนฺตาปนฏฺเฐน อาทีปิโต. ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺข’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๑๕) วุตฺตตฺตา สพฺพสงฺขตสฺส เจว ทุกฺขลกฺขณวเสน ปีฬิตตฺตา ทุกฺขสฺส จ กรุณาย มูลภูตตฺตา ปฐมํ ทุกฺขลกฺขณวเสน ‘‘อาทิตฺโต’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ราคาทีหิ อาทิตฺตตํ ปน อุปริ วกฺขติ. อถ วา อาทิตฺโตติ ราคาทีหิเยว อาทิตฺโต. อุปริ ปน ‘‘ตสฺส นตฺถญฺโญ โกจิ นิพฺพาเปตา’’ติ อตฺถาเปกฺขนวเสน ปุน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ[Pg.15]. โลกสนฺนิวาโสติ ปญฺจกฺขนฺธา ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก, ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน สนฺนิวสนฺติ เอตฺถ สตฺตาติ สนฺนิวาโส, โลโกว สนฺนิวาโส โลกสนฺนิวาโส. ทุกฺขิตํ ขนฺธสนฺตานํ อุปาทาย สตฺตโวหารสพฺภาวโต โลกสนฺนิวาสโยคโต สตฺตสมูโหปิ โลกสนฺนิวาโส. โสปิ จ สหขนฺธโกเยว. อุยฺยุตฺโตติ อเนเกสุ กิจฺเจสุ นิจฺจพฺยาปารตาย กตโยโค กตอุสฺสาโห, สตตกิจฺเจสุ สอุสฺสุกฺโกติ อตฺโถ. ฆฏฺฏนยุตฺโตติ วา อุยฺยุตฺโต. ปยาโตติ ปพฺพเตยฺยา นที วิย อนวฏฺฐิตคมเนน มรณาย ยาตุํ อารทฺโธ. กุมฺมคฺคปฺปฏิปนฺโนติ กุจฺฉิตํ มิจฺฉามคฺคํ ปฏิปนฺโน. อุปริ ปน ‘‘วิปถปกฺขนฺโท’’ติ นานาปเทหิ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ.

117. “大悲智の解説（マハーカルナーニャーナニッデーサ）”において、“多くの態様（ākāra）によって”とは、これから述べられる八十九の様態（pakāra）によることである。“見ている者たちに”とは、智慧の眼（一切智）と仏の眼（他者の根機の高低を知る智）によって観察している仏陀たちに対してのことである。“降りる（okkamatī）”とは、入る、あるいは生じることである。“燃えさかっている（āditto）”とは、苦の相（苦相）に基づいて、圧迫との結合により、焼き焦がすという意味で激しく燃えていることである。“無常なるものは苦である”と説かれているため、一切の有為（サーンカタ）が苦相によって圧迫されていること、また苦が慈悲の根本（mūla）であることから、まず苦相に基づいて“燃えさかっている”と説かれたと知るべきである。貪欲などによって燃えていることについては、後に説かれる。あるいは、“燃えさかっている”とは、まさに貪欲などによって燃えていることである。しかし後で“それを鎮める者は他に誰もいない”という語義を考慮して、再び説かれたと知るべきである。“世の住処（ロカサンニヴァーサ）”とは、五蘊が壊れゆくという意味で“世（ロカ）”であり、渇愛や見（邪見）によって衆生がそこに定住するので“住処（サンニヴァーサ）”であり、世そのものが住処であるから“世の住処”という。苦しんでいる蘊（五蘊）の相続に基づき、衆生という呼称が存在することから、五蘊という住処と結びついているため、衆生の集まりもまた“世の住処”と呼ばれる。それもまた、五蘊を伴うものである。“励んでいる（uyyutto）”とは、多くの（善士に非難されるべき）事柄に常に従事していることで、なすべき事柄に努力し、熱心であること、すなわち絶えざる務めに精を出しているという意味である。あるいは、衝撃を伴う、あるいは（他を）打つことを伴うゆえに“励んでいる”という。“赴いている（payāto）”とは、山から流れる川のように、定まることのない進行によって、死へと赴くために邁進している衆生のことである。“悪路に入った者（kummaggappaṭipanno）”とは、忌むべき邪道（邪見の道）に入った者のことである。しかし後で“邪道に飛び込む者（vipathapakkhando）”と、様々な語によって区別して説かれる。

อุปนียตีติ ชราวเสน มรณาย อุปนียติ หรียติ. ชรา หิ ‘‘อายุโน สํหานี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๒) วุตฺตา. อทฺธุโวติ น ถิโร, สทา ตเถว น โหติ. ยสฺมา อทฺธุโว, ตสฺมา อุปนียตีติ ปุริมสฺส การณวจนเมตํ. เอเตน สการณํ ชราทุกฺขํ วุตฺตํ. ตํ ชราทุกฺขํ ทิสฺวา ชราปาริชุญฺญรหิตาปิ วิญฺญู ปพฺพชนฺติ. อตาโณติ ตายิตุํ รกฺขิตุํ สมตฺเถน รหิโต, อนารกฺโขติ วุตฺตํ โหติ. อนภิสฺสโรติ อภิสริตฺวา อภิคนฺตฺวา พฺยาหรเณน อสฺสาเสตุํ สมตฺเถน รหิโต, อสหาโยติ วา อตฺโถ. ยสฺมา อนภิสฺสโร, ตสฺมา อตาโณติ ปุริมสฺส การณวจนเมตํ. เอเตน สการณํ ปิยวิปฺปโยคทุกฺขํ วุตฺตํ. ตํ ปิยวิปฺปโยคทุกฺขํ ทิสฺวา ญาติปาริชุญฺญรหิตาปิ วิญฺญู ปพฺพชนฺติ. อสฺสโกติ สกภณฺฑรหิโต. สพฺพํ ปหาย คมนียนฺติ สกภณฺฑนฺติ สลฺลกฺขิตํ สพฺพํ ปหาย โลเกน คนฺตพฺพํ. ยสฺมา สพฺพํ ปหาย คมนียํ, ตสฺมา อสฺสโกติ ปุริมสฺส การณวจนเมตํ. เอเตน สการณํ มรณทุกฺขํ วุตฺตํ. ตํ ทิสฺวา โภคปาริชุญฺญรหิตาปิ วิญฺญู ปพฺพชนฺติ. อญฺญตฺถ ‘‘กมฺมสฺสกา มาณวสตฺตา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๘๙) วุตฺตํ, อิธ จ รฏฺฐปาลสุตฺเต จ ‘‘อสฺสโก โลโก’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๕) วุตฺตํ, ตํ กถํ ยุชฺชตีติ เจ? ปหาย คมนียํ สนฺธาย ‘‘อสฺสโก’’ติ วุตฺตํ, กมฺมํ ปน น ปหาย คมนียํ. ตสฺมา ‘‘กมฺมสฺสกา’’ติ วุตฺตํ. รฏฺฐปาลสุตฺเตเยว จ เอวเมตํ วุตฺตํ ‘‘ตฺวํ ปน ยถากมฺมํ คมิสฺสสี’’ติ (ม. นิ. ๒.๓๐๖). อูโนติ ปาริปูริรหิโต. อติตฺโตติ ภิยฺโย ภิยฺโย ปตฺถนายปิ น สุหิโต[Pg.16]. อิทํ อูนภาวสฺส การณวจนํ. ตณฺหาทาโสติ ตณฺหาย วเส วตฺตนโต ตณฺหาย ทาสภูโต. อิทํ อติตฺตภาวสฺส การณวจนํ. เอเตน อิจฺฉาโรคาปเทเสน สการณํ พฺยาธิทุกฺขํ วุตฺตํ. ตํ พฺยาธิทุกฺขํ ทิสฺวา พฺยาธิปาริชุญฺญรหิตาปิ วิญฺญู ปพฺพชนฺติ. อตายโนติ ปุตฺตาทีหิปิ ตายนสฺส อภาวโต อตายโน อนารกฺโข, อลพฺภเนยฺยเขโม วา. อเลโณติ อลฺลียิตุํ นิสฺสิตุํ อนรโห อลฺลีนานมฺปิ จ เลณกิจฺจาการโก. อสรโณติ นิสฺสิตานํ น ภยสารโก น ภยวินาสโก. อสรณีภูโตติ ปุเร อุปฺปตฺติยา อตฺตโน อภาเวเนว อสรโณ, อุปฺปตฺติสมกาลเมว อสรณีภูโตติ อตฺโถ.

“運ばれていく（upanīyatī）”とは、老いの力によって死へと運ばれ、連れ去られることである。実に、老いは“寿命の減少”と説かれている。“非永劫（addhuvo）”とは、堅固ではなく、常に同じ状態ではないことである。非永劫であるからこそ、運ばれていくのである。これは前の“運ばれていく”という言葉の理由を述べるものである。これにより、理由を伴う“老の苦”が説かれた。その老の苦を見て、老いによる衰退がなく長命であっても、賢者は出家するのである。“守護なき（atāṇo）”とは、救い守る能力のある者を欠いていることであり、“保護がない”ということである。“依所なき（anabhissaro）”とは、駆け寄って苦痛を取り除き、慰める能力のある者を欠いていることであり、あるいは“助けがない”という意味である。依所がないからこそ、守護がないのである。これは前の“守護なき”という言葉の理由を述べるものである。これにより、理由を伴う“愛別離苦”が説かれた。その愛別離苦を見て、親族の喪失がなくとも、ラッタパーラのような賢者は出家するのである。“己のものなき（assako）”とは、自分の財産を欠いていることである。“すべてを捨てて行くべき（sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ）”とは、自分の財産と見なしたすべてを捨てて、衆生（世）は行かなければならないということである。すべてを捨てて行くべきであるからこそ、己のものがないのである。これは前の“己のものなき”という言葉の理由を述べるものである。これにより、理由を伴う“死の苦”が説かれた。それを見て、財産の喪失がなくても、賢者は出家するのである。別の箇所では“衆生は自らの業を所有とする（kammassakā）”と説かれ、ここやラッタパーラ経では“世には所有主がない（assako loko）”と説かれているが、それはどのように適合するのか。捨てて行くべきであることを指して“己のものなき”と説かれ、業は捨てて行くべきではない。それゆえに“自らの業を所有とする”と説かれたのである。ラッタパーラ経自体においても、“汝は業に従って行くだろう”と説かれている。“欠乏している（ūno）”とは、円満を欠いていることである。“飽き足らぬ（atitto）”とは、ますます強く渇望しても満たされないことである。これは欠乏している状態の理由を述べるものである。“渇愛の奴隷（taṇhādāso）”とは、渇愛の支配下にあることから、渇愛の奴隷となっていることである。これは飽き足らない状態の理由を述べるものである。これにより、欲求（渇愛）という病を指し示すことで、理由を伴う“病の苦”が説かれた。その病の苦を見て、病による衰退がなくても、賢者は出家するのである。“救いなき（atāyanoti）”とは、子らによっても守られることがないため、救いがない、保護がない、あるいは平安が得られないことである。“隠れ家なき（aleṇoti）”とは、身を寄せて頼るに値せず、身を寄せた者に対しても避難所としての役割を果たさないことである。“帰依所なき（asaraṇoti）”とは、頼ってきた者に対して、恐怖を取り除かず、恐怖を滅ぼさないことである。“帰依所ならざるものとなった（asaraṇībhūtoti）”とは、生じる前には己（五蘊）が存在しないために帰依所ではなく、生じると同時に帰依所ではなくなったという意味である。

อุทฺธโตติ สพฺพากุสเลสุ อุทฺธจฺจสฺส อุปฺปชฺชนโต สตฺตสนฺตาเน จ อกุสลุปฺปตฺติพาหุลฺลโต อกุสลสมงฺคีโลโก เตน อุทฺธจฺเจน อุทฺธโต. อวูปสนฺโตติ อวูปสมนลกฺขณสฺส อุทฺธจฺจสฺเสว โยเคน อวูปสนฺโต ภนฺตมิคปฏิภาโค. ‘‘อุปนียติ โลโก’’ติอาทีสุ จตูสุ จ ‘‘อุทฺธโต โลโก’’ติ จ ปญฺจสุ ฐาเนสุ โลโกติ อาคตํ, เสเสสุ โลกสนฺนิวาโสติ. อุภยถาปิ โลโกเยว. สสลฺโลติ ปีฬาชนกตาย อนฺโตตุทนตาย ทุนฺนีหรณียตาย จ สลฺลาติ สงฺขํ คเตหิ ราคาทีหิ สลฺเลหิ สหวตฺตนโก. วิทฺโธติ มิคาทโย กทาจิ ปเรหิ วิทฺธา โหนฺติ, อยํ ปน โลโก นิจฺจํ อตฺตนาว วิทฺโธ. ปุถุสลฺเลหีติ ‘‘สตฺต สลฺลานิ – ราคสลฺลํ, โทสสลฺลํ, โมหสลฺลํ, มานสลฺลํ, ทิฏฺฐิสลฺลํ, กิเลสสลฺลํ, ทุจฺจริตสลฺล’’นฺติ (มหานิ. ๑๗๔) วุตฺเตหิ สตฺตหิ สลฺเลหิ. ตสฺสาติ ตสฺส โลกสนฺนิวาสสฺส. สลฺลานํ อุทฺธตาติ เตสํ สลฺลานํ สตฺตสนฺตานโต อุทฺธริตา ปุคฺคโล. อญฺญตฺร มยาติ มํ ฐเปตฺวา. เยปิ ภควโต สาวกา สลฺลานิ อุทฺธรนฺติ, เตสํ ภควโต วจเนเนว อุทฺธรณโต ภควาว อุทฺธรติ นาม. อวิชฺชนฺธการาวรโณติ อวิชฺชา เอว สภาวทสฺสนจฺฉาทเนน อนฺธํ วิย กโรตีติ อวิชฺชนฺธกาโร, โสว สภาวาวคมนนิวารเณน อาวรณํ เอตสฺสาติ อวิชฺชนฺธการาวรโณ. กิเลสปญฺชรปกฺขิตฺโตติ กิเลสา เอว กุสลคมนสนฺนิรุชฺฌนฏฺเฐน ปญฺชโรติ กิเลสปญฺชโร, อวิชฺชาปภเว กิเลสปญฺชเร ปกฺขิตฺโต ปาติโต. อาโลกํ ทสฺเสตาติ ปญฺญาโลกํ [Pg.17] ทสฺสนสีโล, ปญฺญาโลกสฺส ทสฺเสตาติ วา อตฺโถ. อวิชฺชาคโตติ อวิชฺชํ คโต ปวิฏฺโฐ. น เกวลํ อวิชฺชาย อาวรณมตฺตเมว, อถ โข คหนคโต วิย อวิชฺชาโกสสฺส อนฺโต ปวิฏฺโฐติ ปุริมโต วิเสโส. อณฺฑภูโตติอาทโย จ วิเสสาเยว. อณฺฑภูโตติ อณฺเฑ ภูโต นิพฺพตฺโต. ยถา หิ อณฺเฑ นิพฺพตฺตา เอกจฺเจ สตฺตา ‘‘อณฺฑภูตา’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวมยํ โลโก อวิชฺชณฺฑโกเส นิพฺพตฺตตฺตา ‘‘อณฺฑภูโต’’ติ วุจฺจติ. ปริโยนทฺโธติ เตน อวิชฺชณฺฑโกเสน สมนฺตโต โอนทฺโธ พทฺโธ เวฐิโต.

“浮動せる（uddhato）”とは、あらゆる不善心において掉挙（uddhacca）が生じること、および衆生の相続において不善の発生が多いために、不善を備えた世界（五蘊または衆生）がその掉挙によって浮き足立っていることをいう。“静まらざる（avūpasanto）”とは、不静止を特徴とする掉挙との相応によって、静まらずに動揺する鹿に似ていることである。“世界は（老いに）導かれる（upanīyati loko）”などの四つの箇所と“浮動せる世界（uddhato loko）”の一箇所の計五箇所において“世界（loko）”という語が用いられ、それ以外の箇所では“世界の住処（lokasannivāsa）”と記されている。いずれにせよ、それは世界そのものである。“刺（salla）ある”とは、苦しみを生じさせ、内側を突き刺し、抜き去り難いために“刺”と称される貪欲などの刺を伴っていることである。“射抜かれた（viddho）”とは、鹿などは時に他者によって射抜かれるが、この世界は常に自らによって射抜かれている。“多くの刺によって（puthusallehi）”とは、‘大義釈’に説かれる七つの刺、すなわち貪の刺、瞋の刺、痴の刺、慢の刺、見の刺、煩悩の刺、悪行の刺のことである。“その者の（tassa）”とは、その世界の住処の者のことである。“刺を抜く者（sallānaṃ uddhatā）”とは、それらの刺を衆生の相続から引き抜く人のことである。“私（仏陀）を除いては（aññatra mayā）”とは、私を除いて他にいないということである。仏弟子の者たちもまた刺を抜くが、彼らは世尊の教えによって抜くのであるから、世尊こそが抜く者であると言える。“無明の闇に覆われた（avijjandhakārāvaraṇo）”とは、無明そのものが諸法のありのままの姿を隠すことで盲目のようにさせるため“無明の闇”と呼ばれ、それが真相の覚知を妨げる蓋となるので“無明の闇の覆い”という。“煩悩の檻に投げ込まれた（kilesapañjarapakkhitto）”とは、煩悩こそが善への歩みを遮るという意味で檻（籠）のようであるから“煩悩の檻”であり、無明から生じた煩悩の檻に投げ入れられ、落とされたことをいう。“光を示す者（ālokaṃ dassetā）”とは、智慧の光を見せる性質、あるいは智慧の光を示す者の意である。“無明に陥った（avijjāgato）”とは、無明の中に入り込んだことである。単に無明による遮蔽があるだけでなく、森の茂みに入った者のように無明の器の内側に入り込んでいるという点が、前の記述との違いである。“卵となった（aṇḍabhūto）”なども同様の区別である。“卵となった”とは、卵の中で生まれ、生じたことである。あたかも卵の中で生じたある種の衆生が“卵生（aṇḍabhūtā）”と呼ばれるように、この世界も無明の卵の殻の中で生じたために“卵となった”と言われる。“包囲された（pariyonaddho）”とは、その無明の卵の殻によって四方から覆われ、縛られ、巻き付かれたことである。

ตนฺตากุลกชาโตติ ตนฺตํ วิย อากุลภูโต. ยถา นาม ทุนฺนิกฺขิตฺตํ มูสิกจฺฉินฺนํ เปสการานํ ตนฺตํ ตหึ ตหึ อากุลํ โหติ, อิทํ อคฺคํ อิทํ มูลนฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ โหติ, เอวเมว สตฺตา ปจฺจยากาเร ขลิตา อากุลา พฺยากุลา โหนฺติ, น สกฺโกนฺติ ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ. ตตฺถ ตนฺตํ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐตฺวา สกฺกาปิ ภเวยฺย อุชุํ กาตุํ, ฐเปตฺวา ปน ทฺเว โพธิสตฺเต อญฺโญ สตฺโต อตฺตโน ธมฺมตาย ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. ยถา ปน อากุลํ ตนฺตํ กญฺชิกํ ทตฺวา โกจฺเฉน ปหฏํ ตตฺถ ตตฺถ กุลกชาตํ โหติ คณฺฐิพทฺธํ, เอวมยํ โลโก ปจฺจเยสุ ปกฺขลิตฺวา ปจฺจเย อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวเสน กุลกชาโต โหติ คณฺฐิพทฺโธ. เย หิ เกจิ ทิฏฺฐิโย นิสฺสิตา, สพฺเพ เต ปจฺจยํ อุชุํ กาตุํ น สกฺโกนฺติเยว. กุลาคณฺฐิกชาโตติ กุลาคณฺฐิกํ วิย ภูโต. กุลาคณฺฐิกํ วุจฺจติ เปสการกญฺชิกสุตฺตํ. ‘‘กุลา นาม สกุณิกา, ตสฺสา กุลาวโก’’ติปิ เอเก. ยถา ตทุภยมฺปิ อากุลํ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรนฺติ ปุริมนเยเนว โยเชตพฺพํ. มุญฺชปพฺพชภูโตติ มุญฺชติณํ วิย ปพฺพชติณํ วิย จ ภูโต มุญฺชติณปพฺพชติณสทิโส ชาโต. ยถา ตานิ ติณานิ โกฏฺเฏตฺวา โกฏฺเฏตฺวา กตรชฺชุ ชิณฺณกาเล กตฺถจิ ปติตํ คเหตฺวา เตสํ ติณานํ ‘‘อิทํ อคฺคํ อิทํ มูล’’นฺติ อคฺเคน วา อคฺคํ, มูเลน วา มูลํ สมาเนตุํ ทุกฺกรํ, ตมฺปิ ปจฺจตฺตปุริสกาเร ฐตฺวา สกฺกา ภเวยฺย อุชุํ [Pg.18] กาตุํ, ฐเปตฺวา ปน ทฺเว โพธิสตฺเต อญฺโญ สตฺโต อตฺตโน ธมฺมตาย ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ สมตฺโถ นาม นตฺถิ. เอวมยํ โลโก ปจฺจยาการํ อุชุํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคตวเสน คณฺฐิชาโต หุตฺวา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ สํสารํ นาติวตฺตติ.

“絡まり合った糸の如くなった（tantākulakajātoti）”とは、糸のように乱れた状態をいう。例えば、不適切に置かれ、鼠にかじられた織師の糸があちこちで絡まり、“これが端、これが根元”と端と端、あるいは根元と根元を整えることが困難であるように、衆生もまた縁起の法において踏み外し、混乱し、錯乱しており、縁起を正すことができない。その例えにおいて、糸であれば、個人の努力（自らの働き）によって正すことが可能かもしれないが、二人の菩薩（仏陀と辟支仏の成道前）を除いて、他の衆生が自らの本性（自力）によって縁起を正すことができる者はいない。また、絡まった糸に糊（炊き液）を塗り、櫛で梳いた時に、あちこちで縺れが生じ、結び目ができてしまうように、この世界は諸縁において踏み外し、諸縁を正すことができず、六十二見の力によって縺れが生じ、結び目（見の結び目、または蘊の結び目）に縛られている。およそ何らかの見解に依存している者は皆、縁を正すことができないのである。“織師の縺れた糸の如くなった（kulāgaṇṭhikajātoti）”とは、織師の縺れた糸のようになったことをいう。織師の糊がついた糸の束を“クラーガンティカ”と呼ぶ。あるいは、“クラー”とは鳥のことであり、その“巣（kulāvako）”のことであると言う師もいる。それらがいずれも混乱しており、端と端を合わせるのが困難であることは、前の方法と同様に解釈されるべきである。“ムンジャ草やパッバジャ草の如くなった（muñjapabbajabhūtoti）”とは、ムンジャ草やパッバジャ草のように（それらで作られた縄のように）なったことをいう。それらの草を叩き砕いて作った縄が古くなった時、どこかに落ちているのを拾い上げても、その草の端や根元を整えることが困難であるのと同様である。それもまた個人の努力で正すことが可能かもしれないが、二人の菩薩を除いて、自らの本性によって縁起を正せる衆生はいない。このように、この世界は縁起の法を正すことができず、六十二見によって縺れが生じ、悪道、悪趣、堕処、輪廻を越えることができないのである。

ตตฺถ อปาโยติ นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย อสุรกาโย. สพฺเพปิ หิ เต วฑฺฒิสงฺขาตสฺส อายสฺส อภาวโต ‘‘อปาโย’’ติ วุจฺจนฺติ. ตถา ทุกฺขสฺส คติภาวโต ทุคฺคติ. สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาโต. อิตโร ปน –

その中で“悪道（apāyo）”とは、地獄、畜生、餓鬼、阿修羅である。これらはすべて、増益（āya）と称される繁栄がないために“悪道（apāyo）”と呼ばれる。同様に、苦しみの行先であるから“悪趣（duggati）”、幸福の集積から転落するために“堕処（vinipāto）”という。もう一つの語（輪廻）については――

‘‘ขนฺธานญฺจ ปฏิปาฏิ, ธาตุอายตนาน จ;

อพฺโพจฺฉินฺนํ วตฺตมานา, สํสาโรติ ปวุจฺจติ’’.

“五蘊の継起、および諸界と諸処が、絶えることなく相続くことを‘輪廻（saṃsāra）’と呼ぶ。”

ตํ สพฺพมฺปิ นาติวตฺตติ นาติกฺกมติ. อถ โข จุติโต ปฏิสนฺธึ, ปฏิสนฺธิโต จุตินฺติ เอวํ ปุนปฺปุนํ จุติปฏิสนฺธิโย คณฺหมาโน ตีสุ ภเวสุ จตูสุ โยนีสุ ปญฺจสุ คตีสุ สตฺตสุ วิญฺญาณฏฺฐิตีสุ นวสุ สตฺตาวาเสสุ มหาสมุทฺเท วาตุกฺขิตฺตนาวา วิย ยนฺตโคโณ วิย จ ปริพฺภมติเยว. อวิชฺชาวิสโทสสลฺลิตฺโตติ อวิชฺชาเยว อกุสลุปฺปาทเนน กุสลชีวิตนาสนโต วิสนฺติ อวิชฺชาวิสํ, ตเทว สนฺตานทูสนโต อวิชฺชาวิสโทโส, เตน อนุสยปริยุฏฺฐานทุจฺจริตภูเตน ภุสํ ลิตฺโต มกฺขิโตติ อวิชฺชาวิสโทสสลฺลิตฺโต. กิเลสกลลีภูโตติ อวิชฺชาทิมูลกา กิเลสา เอว โอสีทนฏฺเฐน กลลํ กทฺทโมติ กิเลสกลลํ, ตทสฺส อตฺถีติ กิเลสกลลี, เอวํภูโต. ราคโทสโมหชฏาชฏิโตติ โลภปฏิฆาวิชฺชาสงฺขาตา ราคโทสโมหา เอว รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ เหฏฺฐุปริยวเสน ปุนปฺปุนํ อุปฺปชฺชนโต สํสิพฺพนฏฺเฐน เวฬุคุมฺพาทีนํ สาขาชาลสงฺขาตา ชฏา วิยาติ ชฏา, ตาย ราคโทสโมหชฏาย ชฏิโต. ยถา นาม เวฬุชฏาทีหิ เวฬุอาทโย, เอวํ ตาย ชฏาย อยํ โลโก ชฏิโต วินทฺโธ สํสิพฺพิโตติ อตฺโถ. ชฏํ วิชเฏตาติ อิมํ เอวํ เตธาตุกํ โลกํ ชเฏตฺวา ฐิตํ ชฏํ วิชเฏตา สํฉินฺทิตา สมฺปทาลยิตา.

それら（輪廻）のすべてを越えることも、過ぎ去ることもできない。むしろ、死（死没）から再生へ、再生から死へと、このように幾度も死と再生を繰り返す者は、三つの世界（三有）、四つの発生形態（四生）、五つの趣（五趣）、七つの識住、九つの衆生居において、大海で風に翻弄される舟のように、あるいは碾き臼を引く牛のように、ただ彷徨い続けるのである。“無明という毒の過失という矢を塗られた者”とは、無明そのものが、不善を生じさせることで善の命を奪うがゆえに毒であり、それが（心）相続を汚染するがゆえに無明の毒の過失と言われる。潜在的な煩悩や、顕在化した悪行となったその無明の毒の過失によって、ひどく塗られ、汚染されている者を、無明という毒の過失という矢を塗られた者という。“煩悩という泥沼となった者”とは、無明などを根本とする煩悩そのものが、沈み込むという意味で泥沼であり、それがある者を煩悩の泥沼に陥った者という。“貪・瞋・痴という縺（もつ）れに縺れた者”とは、貪欲、反発（瞋恚）、無明として知られる貪・瞋・痴そのものが、色などの対象において上へ下へと幾度も生じることで、（対象を）絡め取るという意味で、竹藪などの枝が網のようになった縺れに似ていることから縺れと言われ、その貪・瞋・痴という縺れによって縺れさせられた（絡め取られた）者のことである。あたかも竹の縺れなどによって竹などが縺れるように、その（貪・瞋・痴の）縺れによって、この世（衆生）は縺れ、覆われ、絡め取られているという意味である。“縺れを解く者”とは、このように三界の世界を縺れさせて存在しているこの縺れを解き、断ち切り、粉砕する者のことである。

ตณฺหาสงฺฆาฏปฏิมุกฺโกติ ตณฺหา เอว อพฺโพจฺฉินฺนํ ปวตฺติโต สงฺฆฏิตฏฺเฐน สงฺฆาโฏติ ตณฺหาสงฺฆาโฏ, ตสฺมึ ตณฺหาสงฺฆาเฏ ปฏิมุกฺโก อนุปวิฏฺโฐ อนฺโตคโตติ ตณฺหาสงฺฆาฏปฏิมุกฺโก. ตณฺหาชาเลน โอตฺถโฏติ [Pg.19] ตณฺหา เอว ปุพฺเพ วุตฺตนเยน สํสิพฺพนฏฺเฐน ชาลนฺติ ตณฺหาชาลํ, เตน ตณฺหาชาเลน โอตฺถโฏ สมนฺตโต ฉาทิโต ปลิเวฐิโต. ตณฺหาโสเตน วุยฺหตีติ ตณฺหา เอว สํสาเร อากฑฺฒนฏฺเฐน โสโตติ ตณฺหาโสโต, เตน ตณฺหาโสเตน วุยฺหติ อากฑฺฒียติ. ตณฺหาสญฺโญชเนน สญฺญุตฺโตติ ตณฺหา เอว โลกํ วฏฺฏสฺมึ สํโยชนโต พนฺธนโต สํโยชนนฺติ ตณฺหาสํโยชนํ, เตน ตณฺหาสํโยชเนน สญฺญุตฺโต พทฺโธ. ตณฺหานุสเยน อนุสโฏติ ตณฺหา เอว อนุสยนฏฺเฐน อนุสโยติ ตณฺหานุสโย, เตน ตณฺหานุสเยน อนุสโฏ อนุคโต ถามคโต. ตณฺหาสนฺตาเปน สนฺตปฺปตีติ ตณฺหา เอว ปวตฺติกาเล ผลกาเล จ โลกํ สนฺตาเปตีติ สนฺตาโป, เตน ตณฺหาสนฺตาเปน สนฺตปฺปติ สนฺตาปียติ. ตณฺหาปริฬาเหน ปริฑยฺหตีติ ตณฺหา เอว พลวภูตา ปวตฺติกาเล ผลกาเล จ สมนฺตโต ทหนฏฺเฐน มหาปริฬาโหติ ตณฺหาปริฬาโห, เตน ตณฺหาปริฬาเหน ปริฑยฺหติ สมนฺตโต ฑหียติ. ทิฏฺฐิสงฺฆาฏาทโย อิมินาว นเยน โยเชตพฺพา.

“渇愛の連結（サンガータ）に繋がれた者”とは、渇愛そのものが絶え間なく続くことで連結（結合）するという意味で渇愛の連結と言われ、その渇愛の連結の中に繋がれ、入り込み、含まれている者のことである。“渇愛の網に覆われた者”とは、渇愛そのものが、前述のように絡め取るという意味で網であるから渇愛の網と言われ、その渇愛の網によって覆われ、四方から遮られ、巻き付けられた者のことである。“渇愛の流れに押し流される者”とは、渇愛そのものが、輪廻において引きずり込むという意味で流れ（潮流）であるから渇愛の流れと言われ、その渇愛の流れによって運ばれ、引きずり込まれる者のことである。“渇愛の結（けつ）によって結びつけられた者”とは、渇愛そのものが、世間を輪廻の輪に繋ぎ留める（縛る）という意味で結（結縛）であるから渇愛の結と言われ、その渇愛の結によって結びつけられ、縛られた者のことである。“渇愛の随眠（ずいめん）に従われる者”とは、渇愛そのものが、幾度も（心に）潜伏するという意味で随眠であるから渇愛の随眠と言われ、その渇愛の随眠によって従われ、付きまとわれ、勢力を得た者のことである。“渇愛の熱悩によって焼かれる者”とは、渇愛そのものが、発生する時や結果をもたらす時に世間を熱くさせるがゆえに熱悩と言われ、その渇愛の熱悩によって焼かれ、苦しめられる者のことである。“渇愛の遍熱（へんねつ）によって焼き尽くされる者”とは、強力になった渇愛そのものが、発生時や結果の時において四方から焼き尽くすという意味で大きな遍熱であるから渇愛の遍熱と言われ、その渇愛の遍熱によって焼き尽くされ、四方から焼かれる者のことである。見（邪見）の連結なども、これと同じ方法で解釈されるべきである。

อนุคโตติ อนุปวิฏฺโฐ. อนุสโฏติ อนุธาวิโต. อภิภูโตติ ปีฬิโต. อพฺภาหโตติ อภิอาหโต อภิมุขํ ภุสํ ปหโต. ทุกฺเข ปติฏฺฐิโตติ ทุกฺเข ขนฺธปญฺจเก สุขวิปลฺลาเสน ปติฏฺฐิโต อภินิวิฏฺโฐ.

“従われた（アヌガト）”とは、絶えず入り込まれたことである。“従い至った（アヌサト）”とは、追いかけられたことである。“圧倒された”とは、虐げられたことである。“打ちのめされた”とは、正面から強く打たれたことである。“苦に留まる者”とは、苦である五蘊において、楽であるという顛倒（本来苦であるものを楽と見なす誤り）によって、留まり、執着している者のことである。

ตณฺหาย อุฑฺฑิโตติ ตณฺหาย อุลฺลงฺฆิโต. จกฺขุ หิ ตณฺหารชฺชุนา อาวุนิตฺวา รูปนาคทนฺเต อุฑฺฑิตํ, โสตาทีนิ ตณฺหารชฺชุนา อาวุนิตฺวา สทฺทาทินาคทนฺเตสุ อุฑฺฑิตานิ. ตํสมงฺคีโลโกปิ อุฑฺฑิโตเยว นาม. ชราปาการปริกฺขิตฺโตติ อนติกฺกมนียฏฺเฐน ปาการภูตาย ชราย ปริวาริโต. มจฺจุปาเสน ปริกฺขิตฺโตติ ทุมฺโมจนียฏฺเฐน ปาสภูเตน มรเณน พทฺโธ. มหาพนฺธนพทฺโธติ ทฬฺหตฺตา ทุจฺเฉทตฺตา จ มหนฺเตหิ พนฺธเนหิ พทฺโธ. ราคพนฺธเนนาติ ราโค เอว พนฺธติ สํสารโต จลิตุํ น เทตีติ ราคพนฺธนํ. เตน ราคพนฺธเนน. เสเสสุปิ เอเสว นโย. กิเลสพนฺธเนนาติ วุตฺตาวเสเสน กิเลสพนฺธเนน. ทุจฺจริตพนฺธเนนาติ ติวิเธน. สุจริตํ ปน พนฺธนโมกฺขสฺส เหตุภูตํ พนฺธนโมกฺขภูตญฺจ อตฺถิ. ตสฺมา ตํ น คเหตพฺพํ.

“渇愛によって吊るされた者”とは、渇愛によって高く掲げられ、あるいは引っ掛けられた者のことである。詳しく言えば、眼（の認識）が渇愛という紐で綴じ合わされ、色という象牙の釘に吊るされている。耳なども渇愛という紐で綴じ合わされ、声などの象牙の釘に吊るされている。それらを具えた衆生の世界もまた、吊るされていると言われる。“老いという障壁に囲まれた者”とは、越えられないという意味で障壁となった老いによって取り囲まれた者のことである。“死の罠に囲まれた者”とは、逃れがたいという意味で罠となった死によって縛られた者のことである。“大きな束縛に縛られた者”とは、強固であり断ちがたいがゆえに大きな束縛によって縛られた者のことである。“貪欲の束縛によって”とは、貪欲そのものが縛り、輪廻から脱することを許さないがゆえに、貪欲の束縛という。その貪欲の束縛によって（縛られている）。残りの（煩悩）についても同様である。“煩悩の束縛によって”とは、説かれた残りの煩悩の束縛によることである。“悪行の束縛によって”とは、三種の（身口意の）悪行によることである。一方、善行（スチャリタ）は、束縛からの解放の原因であり、また束縛からの解放そのものでもある。したがって、それ（善行）はここで言う“束縛”として数えるべきではない。

พนฺธนํ [Pg.20] โมเจตาติ ตสฺส พนฺธนํ โมเจตา. พนฺธนา โมเจตาติปิ ปาโฐ, พนฺธนโต ตํ โมเจตาติ อตฺโถ. มหาสมฺพาธปฺปฏิปนฺโนติ กุสลสญฺจารปีฬเนน มหาสมฺพาธสงฺขาตํ ราคโทสโมหมานทิฏฺฐิกิเลสทุจฺจริตคหนํ ปฏิปนฺโน. โอกาสํ ทสฺเสตาติ โลกิยโลกุตฺตรสมาธิปญฺญาโอกาสํ ทสฺเสตา. มหาปลิโพเธน ปลิพุทฺโธติ มหานิวารเณน นิวุโต. มหาเลเปน วา ลิตฺโต. ปลิโพโธติ จ ราคาทิสตฺตวิโธ เอว. ‘‘ตณฺหาทิฏฺฐิปลิโพโธ’’ติ เอเก. ปลิโพธํ เฉตาติ ตํ ปลิโพธํ ฉินฺทิตา. มหาปปาเตติ ปญฺจคติปปาเต, ชาติชรามรณปปาเต วา. ตํ สพฺพมฺปิ ทุรุตฺตรณฏฺเฐน ปปาโต. ปปาตา อุทฺธตาติ ตมฺหา ปปาตโต อุทฺธริตา. มหากนฺตารปฺปฏิปนฺโนติ ชาติชราพฺยาธิมรณโสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสกนฺตารํ ปฏิปนฺโน. สพฺพมฺปิ ตํ ทุรติกฺกมนฏฺเฐน กนฺตาโร, ตํ กนฺตารํ ตาเรตา. กนฺตารา ตาเรตาติ วา ปาโฐ. มหาสํสารปฺปฏิปนฺโนติ อพฺโพจฺฉินฺนํ ขนฺธสนฺตานํ ปฏิปนฺโน. สํสารา โมเจตาติ สํสารโต โมเจตา. สํสารํ โมเจตาติ วา ปาโฐ. มหาวิทุคฺเคติ สํสารวิทุคฺเค. สํสาโรเยว หิ ทุคฺคมนฏฺเฐน วิทุคฺโค. สมฺปริวตฺตตีติ ภุสํ นิวตฺติตฺวา จรติ. มหาปลิเปติ มหนฺเต กามกทฺทเม. กาโม หิ โอสีทนฏฺเฐน ปลิโป. ปลิปนฺโนติ ลคฺโค. มหาปลิปปลิปนฺโนติปิ ปาโฐ.

“束縛を解く者”とは、その（貪欲などの）束縛を解くことができる者のことである。あるいは“束縛から解く者”という読みもあり、その衆生を束縛から解放するという意味である。“大きな窮地に陥った者”とは、善法の働きを妨げ、あるいは止観の発生を阻止することによって、大きな窮地と言われる貪・瞋・痴・慢・見・煩悩・悪行という茂みに踏み込んだ者のことである。“機会（場所）を示す者”とは、世間的・出世間的な三昧と智慧という機会（場所）を示すことができる者のことである。“大きな障礙（しょうげ）に妨げられた者”とは、大きな蓋（五蓋）によって遮られたことである。あるいは、大きな塗布物によって塗られたことである。障礙（パリボーダ）とは、貪欲などの七種のものである。“渇愛と見が障礙である”と言う者もいる。“障礙を断つ者”とは、その七種の障礙を断ち切る者のことである。“大きな絶壁において”とは、五つの趣という絶壁、あるいは生・老・死という絶壁においてである。それらのすべては、越えがたいという意味で絶壁と言われる。“絶壁から引き上げる者”とは、その（貪欲などの）絶壁から（仏を除いて）引き上げることができる者のことである。“大きな荒野に踏み込んだ者”とは、生・老・病・死・愁・悲・苦・憂・悩という荒野に踏み込んだ者のことである。それらすべては、越えがたいという意味で荒野と言われ、その荒野を渡らせる者のことである。“荒野から渡らせる者”という読みもある。“大きな輪廻に踏み込んだ者”とは、絶え間なく続く五蘊の相続に踏み入った者のことである。“輪廻から解き放つ者”とは、輪廻から解放する者のことである。“輪廻を解き放つ者”という読みもある。“大きな難所（ヴィドゥッガ）において”とは、輪廻という難所においてである。実に、輪廻そのものが、行きがたいという意味で難所と言われる。“彷徨う（サムパリヴァッタティ）”とは、激しく巡り歩くことである。“大きな泥沼において”とは、大きな欲（カーマ）という泥沼においてである。実に、欲は沈み込むという意味で泥沼と言われる。“泥沼に陥った者”とは、執着した者のことである。“大きな泥沼の中の泥沼に陥った者”という読みもある。

อพฺภาหโตติ สพฺโพปทฺทเวหิ อพฺภาหโต. ราคคฺคินาติ ราคาทโยเยว อนุทหนฏฺเฐน อคฺคิ, เตน ราคคฺคินา. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อุนฺนีตโกติ อุคฺคเหตฺวา นีโต, ชาติยา อุคฺคเหตฺวา ชราทิอุปทฺทวาย นีโตติ อตฺโถ. ก-กาโร ปเนตฺถ อนุกมฺปาย ทฏฺฐพฺโพ. หญฺญติ นิจฺจมตาโณติ ปริตฺตายเกน รหิโต สตตํ ปีฬียติ. ปตฺตทณฺโฑติ ราชาทีหิ ลทฺธอาโณ. ตกฺกโรติ โจโร. วชฺชพนฺธนพทฺโธติ ราคาทิวชฺชพนฺธเนหิ พทฺโธ. อาฆาตนปจฺจุปฏฺฐิโตติ มรณธมฺมคณฺฐิกฏฺฐานํ อุเปจฺจ ฐิโต. โกจิ พนฺธนา โมเจตา. โกจิ พนฺธนํ โมเจตาติปิ ปาโฐ. อนาโถติ นตฺถิ เอตสฺส นาโถ อิสฺสโร, สยํ วา น นาโถ น อิสฺสโรติ อนาโถ, อสรโณติ วา อตฺโถ. ปรมกาปญฺญปฺปตฺโตติ ชราทิปฏิพาหเน อปฺปหุตาย อตีว กปณภาวํ ปตฺโต. ตาเยตาติ รกฺขิตา. ตายิตาติ วา ปาโฐ สุนฺทโร[Pg.21]. ทุกฺขาภิตุนฺโนติ ชาติทุกฺขาทีหิ อเนเกหิ ทุกฺเขหิ อภิตุนฺโน อติพฺยาธิโต อติกมฺปิโต จ. จิรรตฺตํ ปีฬิโตติ ทุกฺเขเหว ทีฆมทฺธานํ ปีฬิโต ฆฏฺฏิโต. คธิโตติ เคเธน คิทฺโธ, อภิชฺฌากายคนฺเถน วา คนฺถิโต. นิจฺจํ ปิปาสิโตติ ปาตุํ ภุญฺชิตุํ อิจฺฉา ปิปาสา, สา ตณฺหา เอว, ตณฺหาปิปาสาย นิรนฺตรํ ปิปาสิโต.

“アッバーハト（abbhāhato）”とは、あらゆる災難によって打ちのめされていることを意味する。“ラーガッギ（rāgaggi）”とは、貪欲（rāga）などの煩悩が繰り返し焼き尽くすという性質から“火（aggi）”と呼ばれ、その貪欲の火によって焼かれていることである。他の語についても同様の解釈が適用される。“ウンニータカ（unnītaka）”とは、連れ去られたことを意味し、具体的には“生（jāti）”によって捕らえられ、老いやその他の災難へと運ばれたという意味である。ここでの“カ（ka）”という接辞は、憐れみの意味（慈悲）として解釈されるべきである。“常に打たれ、救いがない（haññati niccamatāṇo）”とは、守護する者がおらず、常に苦しめられていることを指す。“パッタダンダ（pattadaṇḍo）”とは、王などから刑罰の宣告を受けた者を指す。“タッカラ（takkaroti）”は、泥棒のことである。“ヴァッジャバンダナバッド（vajjabandhanabaddho）”とは、貪欲などの過失という絆によって縛られていることを意味する。“アーガータナパッチュパッティト（āghātanapaccupaṭṭhito）”とは、死という処刑場に至って立っていることを意味する。縛りを解いてくれる者は誰もいない。読み方によっては“誰かが縛りを解く（koci bandhanaṃ mocetā）”ともある。“アナータ（anātho）”とは、この者に主人（nātho）や支配者がいないこと、あるいは自らが主人でも支配者でもないことから“無力・無保護”を意味し、頼るべき場所がない（asaraṇo）という意味である。“パラマカーパニャパッタ（paramakāpaññappatto）”とは、老いなどを防ぐ力がなく、極度の困窮・悲惨な状態に陥っていることを指す。“ターイター（tāyetā）”とは、守護者のことである。“ターイター（tāyitā）”という読みも優れている。“ドゥッカビトゥンナ（dukkhābhitunno）”とは、生みの苦しみなどの多種多様な苦しみ（dukkha）によって激しく打たれ、圧倒され、震えていることを意味する。“長きにわたって苦しめられた（cirarattaṃ pīḷito）”とは、苦しみそのものによって長い間、圧迫され摩滅させられたことである。“ガディタ（gadhito）”とは、執着（gedha）によって貪り、あるいは貪欲（abhijjhā）という身体的な絆（gantha）によって縛られていることである。“常に喉が渇いている（niccaṃ pipāsito）”とは、飲みたい、食べたいという欲求が喉の渇きであり、それは渇愛（taṇhā）に他ならない。渇愛という渇きによって絶え間なく渇いている状態を指す。

อนฺโธติ ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขูติ สงฺขํ คตาย ปญฺญาย อภาวโต กาโณ. ปญฺญา หิ ธมฺมสภาวํ ปสฺสติ. อจกฺขุโกติ ตํ ปน อนฺธตฺตํ น ปจฺฉา สมฺภูตํ, ปกติยา เอว อวิชฺชมานจกฺขุโกติ ตเมว อนฺธตฺตํ วิเสเสติ. หตเนตฺโตติ นยนฏฺเฐน เนตฺตนฺติ สงฺขํ คตาย ปญฺญาย อภาวโตเยว วินฏฺฐเนตฺตโก. สมวิสมํ ทสฺเสนฺตํ อตฺตภาวํ เนตีติ เนตฺตนฺติ หิ วุตฺตํ. ปญฺญาย สุคติญฺจ อคติญฺจ นยติ. หตเนตฺตตฺตาเยวสฺส เนตุอภาวํ ทสฺเสนฺโต อปริณายโกติ อาห, อวิชฺชมานเนตฺตโกติ อตฺโถ. อญฺโญปิสฺส เนตา น วิชฺชตีติ วุตฺตํ โหติ. วิปถปกฺขนฺโทติ วิปรีโต, วิสโม วา ปโถ วิปโถ, ตํ วิปถํ ปกฺขนฺโท ปวิฏฺโฐ ปฏิปนฺโนติ วิปถปกฺขนฺโท, มิจฺฉาปถสงฺขาตํ มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. อญฺชสาปรทฺโธติ อญฺชเส อุชุมคฺคสฺมึ มชฺฌิมปฏิปทาย อปรทฺโธ วิรทฺโธ. อริยปถํ อาเนตาติ อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ อุปเนตา ปฏิปาทยิตา. มโหฆปกฺขนฺโทติ ยสฺส สํวิชฺชนฺติ, ตํ วฏฺฏสฺมึ โอหนนฺติ โอสีทาเปนฺตีติ โอฆา, ปกติโอฆโต มหนฺตา โอฆาติ มโหฆา. เต กาโมโฆ ภโวโฆ ทิฏฺโฐโฆ อวิชฺโชโฆติ จตุปฺปเภทา. เต มโหเฆ ปกฺขนฺโท ปวิฏฺโฐติ มโหฆปกฺขนฺโท, สํสารสงฺขาตํ มโหฆํ วา ปกฺขนฺโทติ.

“盲目（andho）”とは、対象を見るという意味での“眼（cakkhu）”と称される智慧（paññā）がないために、盲目であることを指す。実に智慧は法の自性をみるものである。“眼のない（acakkhuko）”という語は、その盲目さが後から生じたものではなく、生まれつき（本性として）智慧の眼が存在しないことを特に示している。“眼を失った（hatanetto）”とは、導くという意味での“眼（netta）”と称される智慧がないために、眼が滅失していることである。平坦な道と険しい道を教え、自己を導くゆえに“眼（netta）”と呼ばれるのである。智慧は善趣や涅槃へと導くものである。智慧の眼が失われているために、導き手がないことを示すために“導き手がない（apariṇāyako）”と言われる。すなわち、智慧の眼が存在しないという意味である。あるいは、他に導く者がいないという意味でもある。“邪道に奔る（vipathapakkhandoti）”とは、転倒した、あるいは険しい道が邪道（vipatha）であり、その邪道へと走り込み、入り込み、進んでいることを指す。すなわち、邪道と称される邪見（micchādiṭṭhi）に陥っているという意味である。“正道を誤る（añjasāparaddho）”とは、正道である中道（八聖道）において過ちを犯し、外れていることである。“聖なる道へ導く者（ariyapathaṃ ānetā）”とは、聖なる八支聖道へと導き、完成させる者のことであるが、それが存在しないことを指す。“大瀑布に奔る（mahoghapakkhandoti）”とは、人を輪廻（vaṭṭa）の中に沈め、押し流すものを瀑布（ogha）と呼び、通常の水の流れよりも巨大な四つの瀑布（欲、有、見、無明）を大瀑布（mahogha）と呼ぶ。それら欲、有、見、無明の四種の大瀑布へと奔り入ることを“大瀑布に奔る者”と言い、あるいは、輪廻と称される大瀑布へ奔ることを指す。

๑๑๘. อิทานิ เอกุตฺตริกนโย. ตตฺถ ทฺวีหิ ทิฏฺฐิคเตหีติ สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐีหิ. ตตฺถ ทิฏฺฐิเยว ทิฏฺฐิคตํ ‘‘คูถคตํ มุตฺตคต’’นฺติอาทีนิ (อ. นิ. ๙.๑๑) วิย. คนฺตพฺพาภาวโต วา ทิฏฺฐิยา คตมตฺตเมเวตนฺติ ทิฏฺฐิคตํ, ทิฏฺฐีสุ คตํ อิทํ ทสฺสนํ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิอนฺโตคธตฺตาติปิ ทิฏฺฐิคตํ. ทฺวาสฏฺฐิเตสฏฺฐิทิฏฺฐิโยปิ หิ สสฺสตทิฏฺฐิ อุจฺเฉททิฏฺฐีติ ทฺเวว ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ตสฺมา สงฺเขเปน สพฺพา ทิฏฺฐิโย อนฺโต กโรนฺโต ‘‘ทฺวีหิ ทิฏฺฐิคเตหี’’ติ วุตฺตํ. ปริยุฏฺฐิโตติ ปริยุฏฺฐานํ ปตฺโต สมุทาจารํ ปตฺโต, อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนน กุสลจารสฺส คหณํ [Pg.22] ปตฺโตติ อตฺโถ. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘ทฺวีหิ, ภิกฺขเว, ทิฏฺฐิคเตหิ ปริยุฏฺฐิตา เทวมนุสฺสา โอลียนฺติ เอเก, อติธาวนฺติ เอเก, จกฺขุมนฺโต จ ปสฺสนฺตี’’ติอาทิ (อิติวุ. ๔๙).

118. 次に、法数を一つずつ増やす方法（増一的方法）について述べる。そこでの“二つの見解（dvīhi diṭṭhigatehi）”とは、常見（sassata）と断見（uccheda）のことである。ここでは“見解（diṭṭhi）”そのものが“見解（diṭṭhigata）”と呼ばれている。これは“糞（gūthagata）”や“尿（muttagata）”という表現と同様である。あるいは、行くべき先（真理）がないために、見解が生じたに過ぎないという意味で“見解（diṭṭhigata）”と呼ぶ。また、この見解が六十二見の中に含まれる（gata）ことから“見解（diṭṭhigata）”とも言う。実に、六十二見あるいは六十三見も、結局は常見と断見の二つに集約される。それゆえ、すべての見解を簡潔にまとめようとして、長老は“二つの見解（dvīhi diṭṭhigatehi）”と述べたのである。“取り憑かれた（pariyuṭṭhito）”とは、煩悩の燃え盛る状態（纏縛）に達し、それが常習化し、善法が生じる機会を与えないほどに善行を妨げる状態に達しているという意味である。世尊はこのように仰せられた。“比丘たちよ、二つの見解に取り憑かれた神々や人間には、ある者は後退し（執着し）、ある者は行き過ぎ、ある智慧ある者（眼ある者）のみが見るのである”と。

ตีหิ ทุจฺจริเตหีติ ติวิธกายทุจฺจริเตน จตุพฺพิธวจีทุจฺจริเตน ติวิธมโนทุจฺจริเตน. วิปฺปฏิปนฺโนติ วิรูปํ ปฏิปนฺโน, มิจฺฉาปฏิปนฺโนติ อตฺโถ. โยเคหิ ยุตฺโตติ วฏฺฏสฺมึ โยเชนฺตีติ โยคา, อีติอตฺเถน วา โยคา, เตหิ โยเคหิ ยุตฺโต สมปฺปิโต. จตุโยคโยชิโตติ กามโยโค, ภวโยโค, ทิฏฺฐิโยโค, อวิชฺชาโยโคติ อิเมหิ จตูหิ โยเคหิ สกฏสฺมึ โยโค วิย วฏฺฏสฺมึ โยชิโต. ปญฺจกามคุณิโก ราโค กามโยโค. รูปารูปภเวสุ ฉนฺทราโค, ฌานนิกนฺติ จ, สสฺสตทิฏฺฐิสหชาโต ราโค ภววเสน ปตฺถนา ภวโยโค. ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย ทิฏฺฐิโยโค. อฏฺฐสุ ฐาเนสุ อญฺญาณํ อวิชฺชาโยโค. เต เอว จตฺตาโร พลวภูตา โอฆา, ทุพฺพลภูตา โยคา.

“三つの悪行（tīhi duccaritehi）”とは、三種の身の悪行、四種の口の悪行、三種の意の悪行のことである。“背いている（vippaṭipanno）”とは、歪んだ修行をしている、すなわち邪修行（micchāpaṭipanna）をしているという意味である。“軛（yoga）に繋がれた（yuttoti）”とは、人を輪廻に繋ぎ止める（yojanti）ゆえに軛（yoga）と呼ばれ、あるいは災難（īti）という意味で軛と呼ばれる。それらの軛に繋がれ、備わっている状態を指す。“四つの軛に繋がれた（catuyogayojito）”とは、欲、有、見、無明という四つの軛によって、牛が車に繋がれるように、人が輪廻に繋ぎ止められていることである。五欲の対象への貪欲が“欲の軛（kāmayogo）”である。色界・無色界の存在（有）に対する欲愛、禅定への愛着、あるいは常見を伴う存在への願望が“有の軛（bhavayogo）”である。六十二見が“見の軛（diṭṭhiyogo）”である。八つの聖なる場所に対する無知が“無明の軛（avijjāyogo）”である。これら四つが強力になったものが“瀑布（ogha）”であり、弱い状態のものが“軛（yoga）”である。

จตูหิ คนฺเถหีติ ยสฺส สํวิชฺชนฺติ, ตํ จุติปฏิสนฺธิวเสน วฏฺฏสฺมึ คนฺเถนฺติ ฆเฏนฺตีติ คนฺถา. เต อภิชฺฌา กายคนฺโถ, พฺยาปาโท กายคนฺโถ, สีลพฺพตปรามาโส กายคนฺโถ, อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถติ จตุปฺปเภทา. อภิชฺฌายนฺติ เอตาย, สยํ วา อภิชฺฌายติ, อภิชฺฌายนมตฺตเมว วา เอสาติ อภิชฺฌา, โลโภเยว. นามกายํ คนฺเถติ จุติปฏิสนฺธิวเสน วฏฺฏสฺมึ ฆเฏตีติ กายคนฺโถ. พฺยาปชฺชติ เตน จิตฺตํ ปูติภาวํ คจฺฉติ, พฺยาปาทยติ วา วินยาจารรูปสมฺปตฺติหิตสุขาทีนีติ พฺยาปาโท. อิโต พหิทฺธา สมณพฺราหฺมณานํ สีเลน สุทฺธิ วเตน สุทฺธิ สีลวเตน สุทฺธีติ ปรามสนํ สีลพฺพตปรามาโส. สพฺพญฺญุภาสิตมฺปิ ปฏิกฺขิปิตฺวา ‘‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’นฺติอาทินา อากาเรน อภินิวิสตีติ อิทํสจฺจาภินิเวโส. เตหิ จตูหิ คนฺเถหิ คนฺถิโต, พทฺโธติ อตฺโถ.

“四つの縛（catūhi ganthehi）”とは、それらを備える者を、死と再生を通じて輪廻の中に結びつけ（ganthenti）、繋ぎ合わせる（ghaṭenti）ゆえに“縛（ganthā）”と呼ばれる。それらは、貪欲（abhijjhā）、悪意（byāpāda）、戒禁取（sīlabbataparāmāsa）、見執（idaṃsaccābhinivesa）という四種に分かれる。これによって渇望（abhijjhāyanti）し、あるいは自らが貪るゆえに“貪欲（abhijjhā）”と言い、それは貪欲（lobha）そのものである。名身を結びつけ、死生を通じて輪廻に繋ぐゆえに“身縛（kāyagantho）”と呼ばれる。それによって心が腐敗（pūtibhāva）し、変質する、あるいは、律儀、行儀、相好の具足、利益、幸福などを損なう（byāpādayati）ゆえに“悪意（byāpādo）”と言う。仏教の外部において、沙門や婆羅門たちが“戒（sīla）によって清浄になる、儀礼（vata）によって清浄になる、戒と儀礼によって清浄になる”と固執（parāmasana）することを“戒禁取（sīlabbataparāmāso）”と言う。全知者の教えを退けて、“世界は永遠である、これのみが真実であり、他は虚妄である”といった形で執着することを“見執（idaṃsaccābhinivesa）”と言う。これら四つの縛によって、結ばれ（ganthito）、縛り上げられている（baddho）という意味である。

จตูหิ อุปาทาเนหีติ ภุสํ อาทิยนฺติ ทฬฺหคฺคาหํ คณฺหนฺตีติ อุปาทานา. เต กามุปาทานํ ทิฏฺฐุปาทานํ สีลพฺพตุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานนฺติ จตุปฺปเภทา. วตฺถุสงฺขาตํ กามํ อุปาทิยตีติ กามุปาทานํ, กาโม จ โส อุปาทานญฺจาติปิ [Pg.23] กามุปาทานํ. ทิฏฺฐิ จ สา อุปาทานญฺจาติ ทิฏฺฐุปาทานํ, ทิฏฺฐึ อุปาทิยตีติปิ ทิฏฺฐุปาทานํ. ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๑๔๗) หิ ปุริมทิฏฺฐึ อุตฺตรทิฏฺฐิ อุปาทิยติ. สีลพฺพตํ อุปาทิยตีติ สีลพฺพตุปาทานํ, สีลพฺพตญฺจ ตํ อุปาทานญฺจาติปิ สีลพฺพตุปาทานํ. โคสีลโควตาทีนิ หิ เอวํ วิสุทฺธีติ อภินิเวสโต สยเมว อุปาทานานิ. วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, อุปาทิยนฺติ เอเตนาติ อุปาทานํ. กึ วทนฺติ, อุปาทิยนฺติ วา? อตฺตานํ. อตฺตโน วาทุปาทานํ อตฺตวาทุปาทานํ, อตฺตวาทมตฺตเมว วา อตฺตาติ อุปาทิยนฺติ เอเตนาติ อตฺตวาทุปาทานํ. ฐเปตฺวา อิมา ทฺเว ทิฏฺฐิโย สพฺพาปิ ทิฏฺฐี ทิฏฺฐุปาทานํ. เตหิ จตูหิ อุปาทาเนหิ. อุปาทียตีติ ภุสํ คณฺหียติ. อุปาทิยตีติ วา ปาโฐ, โลโก อุปาทาเนหิ ตํ ตํ อารมฺมณํ ภุสํ คณฺหาตีติ อตฺโถ.

“四つの執着（upādāna）”とは、強く捉え、固く掴むことから“執着”と呼ばれる。それらは、欲の執着（kāmupādāna）、見解の執着（diṭṭhupādāna）、戒禁（儀式・習慣）の執着（sīlabbatupādāna）、我語の執着（attavādupādāna）の四種類である。客観的な欲（欲の対象）を執着することを“欲の執着”と言い、またその欲そのものが執着であることも“欲の執着”と言う。見解そのものが執着であることを“見解の執着”と言い、見解を執着することも“見解の執着”と言う。実際、“我と世界は常住なり”などの以前の見解に対して、後の見解が執着するのである。“戒禁（儀式・習慣）”を執着することを“戒禁の執着”と言い、またその戒禁そのものが執着であることも“戒禁の執着”と言う。実際、牛のような戒や牛のような禁欲などが“このようにして清浄になる”という執着（abhinivesa）から、それ自体が執着となるのである。これによって説く（vadanti）から“語（vāda）”であり、これによって執着する（upādiyanti）から“執着”である。何を説き、何を執着するのか。それは“自己（atta）”である。自己についての語と執着が“我語の執着”である。あるいは、自己についての言葉のみを“自己である”とこれによって執着するから“我語の執着”と言う。これら二つの見解（戒禁・我語）を除いたすべての見解が“見解の執着”である。これら四つの執着によって、執着される（upādīyati）、すなわち強く掴まれるのである。あるいは“執着する（upādiyati）”という読みもあり、その場合は、世間が執着によってそれぞれの対象を強く掴む、という意味である。

ปญฺจคติสมารุฬฺโหติ สุกตทุกฺกฏการเณหิ คมฺมติ อุปสงฺกมียตีติ คติ, สโหกาสกา ขนฺธา. นิรโย ติรจฺฉานโยนิ เปตฺติวิสโย มนุสฺสา เทวาติ อิมา ปญฺจ คติโย โวกฺกมนภาเวน ภุสํ อารุฬฺโห. ปญฺจหิ กามคุเณหีติ รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพสงฺขาเตหิ ปญฺจหิ วตฺถุกามโกฏฺฐาเสหิ. รชฺชตีติ อโยนิโสมนสิการํ ปฏิจฺจ ราคุปฺปาทเนน เตหิ รญฺชียติ, สารตฺโต กรียตีติ อตฺโถ. ปญฺจหิ นีวรเณหีติ จิตฺตํ นีวรนฺติ ปริโยนนฺธนฺตีติ นีวรณา. กามจฺฉนฺทพฺยาปาทถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิจิกิจฺฉาสงฺขาเตหิ ปญฺจหิ นีวรเณหิ. โอตฺถโฏติ อุปริโต ปิหิโต.

“五趣に登った者（pañcagatisamāruḷha）”とは、善業と悪業の原因によって赴き近づく場所であるから“趣（gati）”と言い、それは住処（空閑）を伴う五蘊である。地獄、畜生、餓鬼、人間、天人のこれら五趣に、入ることによって強く登った者である。“五つの欲の対象（kāmaguṇa）によって”とは、色・声・香・味・触と称される五つの欲の対象の集まりによって、という意味である。“染まる（rajjati）”とは、不如理作意によって貪欲が生じ、それらによって染められ、深く愛着させられるという意味である。“五つの蓋（nīvaraṇa）によって”とは、心を覆い隠し、包み込むから“蓋”と言う。欲愛、瞋恚、惛沈睡眠、掉挙悪作、疑と称される五つの蓋によって、“覆われた（otthaṭa）”、すなわち上から塞がれたという意味である。

ฉหิ วิวาทมูเลหีติ ฉหิ วิวาทสฺส มูเลหิ. ยถาห –

“六つの争いの根本（chahi vivādamūlehī）”とは、六つの争いの原因のことである。次のように説かれている。

‘‘ฉยิมานิ, ภิกฺขเว, วิวาทมูลานิ. กตมานิ ฉ? อิธ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โกธโน โหติ อุปนาหี. โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ โกธโน โหติ อุปนาหี. โส สตฺถริปิ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, ธมฺเมปิ, สงฺเฆปิ, สิกฺขายปิ น ปริปูรการี. โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สตฺถริ อคารโว วิหรติ อปฺปติสฺโส, ธมฺเมปิ, สงฺเฆปิ, สิกฺขายปิ น ปริปูรการี, โส สงฺเฆ วิวาทํ ชเนติ. โย โหติ วิวาโท พหุชนาหิตาย พหุชนาสุขาย พหุโน ชนสฺส อนตฺถาย [Pg.24] อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานํ. เอวรูปํ เจ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, วิวาทมูลํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา สมนุปสฺเสยฺยาถ, ตตฺร ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ตสฺเสว ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส ปหานาย วายเมยฺยาถ. เอวรูปํ เจ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, วิวาทมูลํ อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา น สมนุปสฺเสยฺยาถ. ตตฺร ตุมฺเห, ภิกฺขเว, ตสฺเสว ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส อายตึ อนวสฺสวาย ปฏิปชฺเชยฺยาถ. เอวเมตสฺส ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส ปหานํ โหติ. เอวเมตสฺส ปาปกสฺส วิวาทมูลสฺส อายตึ อนวสฺสโว โหติ.

“比丘たちよ、これら六つの争いの根本がある。いかなる六つか。比丘たちよ、ここに比丘がいて、怒りっぽく、恨みを抱く者であるとする。比丘たちよ、その比丘が怒りっぽく恨みを抱く者であれば、その者は師（仏陀）に対しても敬意を払わず、従順でなく、法に対しても、僧に対しても、学処に対しても、満たすことをしない。比丘たちよ、その比丘が師に対して敬意を払わず従順でなく、法・僧・学処において満たさない者であれば、その者は僧伽の中に争いを生じさせる。その争いは、多くの人々の不利益となり、多くの人々の不幸となり、多くの人々にとって無益であり、神々と人間にとって不利益と苦しみをもたらす。比丘たちよ、もしあなた方が、このような争いの根本を、自身の内に、あるいは外に見るならば、比丘たちよ、あなた方はその悪しき争いの根本を捨断するために精進すべきである。比丘たちよ、もしあなた方が、このような争いの根本を自身の内にも外にも見ないならば、比丘たちよ、あなた方はその悪しき争いの根本が将来にわたって生じないように修行すべきである。このようにして、この悪しき争いの根本の捨断がなされる。このようにして、この悪しき争いの根本が将来にわたって生じなくなるのである。”

‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ มกฺขี โหติ ปฬาสี. อิสฺสุกี โหติ มจฺฉรี. สโฐ โหติ มายาวี. ปาปิจฺโฉ โหติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. สนฺทิฏฺฐิปรามาสี โหติ อาธานคฺคาหี ทุปฺปฏินิสฺสคฺคี. โย โส, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ สนฺทิฏฺฐิปรามาสี โหติ อาธานคฺคาหี ทุปฺปฏินิสฺสคฺคี, โส สตฺถริปิ…เป… อายตึ อนวสฺสโว โหตี’’ติ (ปริ. ๒๗๒; อ. นิ. ๖.๓๖).

“さらに、比丘たちよ、比丘が、恩を忘れる者であり、対抗心を燃やす者である。嫉妬深く、物惜しみする者である。狡猾であり、欺く者である。悪しき欲求を持ち、誤った見解を持つ者である。自分の見解に固執し、強く捉えて、それを捨てがたい者である。比丘たちよ、その比丘が自分の見解に固執し、強く捉えて捨てがたい者であれば、その者は師に対しても……（中略）……将来にわたって（悪しき根本が）生じなくなるのである。”

ตตฺถ โกธโนติ กุชฺฌนลกฺขเณน โกเธน สมนฺนาคโต. อุปนาหีติ เวรอปฺปฏินิสฺสชฺชนลกฺขเณน อุปนาเหน สมนฺนาคโต. อหิตาย ทุกฺขาย เทวมนุสฺสานนฺติ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท กถํ เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย สํวตฺตตีติ? โกสมฺพกกฺขนฺธเก (มหาว. ๔๕๑ อาทโย) วิย ทฺวีสุ ภิกฺขูสุ วิวาทํ อาปนฺเนสุ ตสฺมึ วิหาเร เตสํ อนฺเตวาสิกา วิวทนฺติ, เตสํ โอวาทํ คณฺหนฺโต ภิกฺขุนิสงฺโฆ วิวทติ, ตโต เตสํ อุปฏฺฐากาปิ วิวทนฺติ. อถ มนุสฺสานํ อารกฺขเทวตา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ธมฺมวาทีนํ อารกฺขเทวตา ธมฺมวาทินิโย โหนฺติ อธมฺมวาทีนํ อธมฺมวาทินิโย. ตโต อารกฺขเทวตานํ มิตฺตา ภุมฺมฏฺฐเทวตา ภิชฺชนฺติ. เอวํ ปรมฺปราย ยาว พฺรหฺมโลกา ฐเปตฺวา อริยสาวเก สพฺเพ เทวมนุสฺสา ทฺเว โกฏฺฐาสา โหนฺติ. ธมฺมวาทีหิ ปน อธมฺมวาทิโนว พหุตรา โหนฺติ. ตโต ยํ พหุเกหิ คหิตํ, สพฺพํ ตํ สจฺจนฺติ ธมฺมํ วิสฺสชฺเชตฺวา พหุตราว อธมฺมํ คณฺหนฺติ. เต อธมฺมํ ปุรกฺขตฺวา วิหรนฺตา อปาเยสุ นิพฺพตฺตนฺติ. เอวํ ทฺวินฺนํ ภิกฺขูนํ วิวาโท เทวมนุสฺสานํ อหิตาย ทุกฺขาย โหติ. อชฺฌตฺตํ วาติ [Pg.25] ตุมฺหากํ อพฺภนฺตรปริสาย วา. พหิทฺธา วาติ ปเรสํ ปริสาย วา. มกฺขีติ ปเรสํ คุณมกฺขณลกฺขเณน มกฺเขน สมนฺนาคโต. ปฬาสีติ ยุคคฺคาหลกฺขเณน ปฬาเสน สมนฺนาคโต. อิสฺสุกีติ ปเรสํ สกฺการาทิอิสฺสายนลกฺขณาย อิสฺสาย สมนฺนาคโต. มจฺฉรีติ อาวาสมจฺฉริยาทีหิ ปญฺจหิ มจฺฉริเยหิ สมนฺนาคโต. สโฐติ เกราฏิโก. มายาวีติ กตปาปปฏิจฺฉาทโก. ปาปิจฺโฉติ อสนฺตสมฺภาวนิจฺฉโก ทุสฺสีโล. มิจฺฉาทิฏฺฐีติ นตฺถิกวาที อเหตุกวาที อกิริยวาที. สนฺทิฏฺฐิปรามาสีติ สยํ ทิฏฺฐิเมว ปรามสติ. อาธานคฺคาหีติ ทฬฺหคฺคาหี. ทุปฺปฏินิสฺสคฺคีติ น สกฺกา โหติ คหิตํ วิสฺสชฺชาเปตุํ. ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค ปน ‘‘ตตฺถ กตมานิ ฉ วิวาทมูลานิ? โกโธ มกฺโข อิสฺสา สาเฐยฺยํ ปาปิจฺฉตา สนฺทิฏฺฐิปรามาสิตา, อิมานิ ฉ วิวาทมูลานี’’ติ (วิภ. ๙๔๔) ปธานวเสน เอเกโกเยว ธมฺโม วุตฺโต.

そこにおいて“怒る者（kodhano）”とは、怒るという特徴を持つ怒り（koda）を備えた者のことである。“恨みを抱く者（upanāhī）”とは、恨みを捨てないという特徴を持つ怨恨（upanāha）を備えた者のことである。“天と人間の不利益と苦しみのために（ahitāya dukkhāya devamanussānanti）”とは、二人の比丘の争いがいかにして天と人間の不利益と苦しみになるのかという問いである。コーサンビーの章にあるように、二人の比丘が争いに至ったとき、その寺院の彼らの弟子たちが争い、彼らの教えを受ける比丘尼の僧団が争い、さらに彼らの給仕者たちも争う。その時、人間の守護神たちも二つの陣営に分かれる。法を説く者たちの守護神は法を説く側になり、非道を説く者たちの守護神は非道を説く側になる。そこから、守護神たちの友人である地居天たちが分かれる。このようにして次々と梵天界に至るまで、聖なる弟子を除いたすべての天と人間が二つの陣営に分かれる。しかし、法を説く者よりも非道を説く者の方が数が多い。そのため、多くの者が受け入れているものがすべて真実であるとして、正しい法を捨て、より多くの者が非道を受け入れる。彼らは非道を優先して生活し、悪道に生まれる。このように二人の比丘の争いは天と人間の不利益と苦しみとなるのである。“内において（ajjhattaṃ vā）”とは、汝ら自身の内部の集団においてという意味である。“外において（bahiddhā vā）”とは、他者の集団においてという意味である。“恩知らず（makkhī）”とは、他者の徳を抹消するという特徴を持つ蔑み（makkha）を備えた者である。“張り合う者（paḷāsī）”とは、対等であろうとする特徴を持つ虚栄（paḷāsa）を備えた者である。“嫉妬深い者（issukī）”とは、他者の利得などに対する嫉妬という特徴を持つ嫉妬（issā）を備えた者である。“物惜しみする者（maccharī）”とは、住居への物惜しみなど五つの物惜しみ（macchariya）を備えた者である。“狡猾な者（saṭho）”とは、詐欺的な行為を行う者である。“偽善的な者（māyāvī）”とは、犯した罪を隠蔽する者である。“悪欲のある者（pāpiccho）”とは、自分にない徳があるように思わせようと望む不道徳な者である。“邪見の者（micchādiṭṭhī）”とは、虚無論者、無因論者、無作用論者のことである。“自らの見解に固執する者（sandiṭṭhiparāmāsī）”とは、自分自身の見解だけを誤って執着する者である。“執着の強い者（ādhānaggāhī）”とは、固く握って離さない者である。“捨てがたい者（duppaṭinissaggī）”とは、得た見解を捨てさせることができない者のことである。なお、小事分別（Khuddakavatthuvibhaṅga）においては、“そこにおける六つの争いの根本とは何か。怒り、恩知らず（蔑み）、嫉妬、狡猾、悪欲、自らの見解への固執である。これらが六つの争いの根本である”と、主要なものとして一つ一つの法が説かれている。

ฉหิ ตณฺหากาเยหีติ ‘‘รูปตณฺหา, สทฺทตณฺหา, คนฺธตณฺหา, รสตณฺหา, โผฏฺฐพฺพตณฺหา, ธมฺมตณฺหา’’ติ (วิภ. ๙๔๔) วุตฺตาหิ ฉหิ ตณฺหาหิ. ตตฺถ ยสฺมา เอเกกาเยว ตณฺหา อเนกวิสยตฺตา เอเกกสฺมิมฺปิ วิสเย ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติโต อเนกา โหนฺติ, ตสฺมา สมูหฏฺเฐน กายสทฺเทน โยเชตฺวา ตณฺหากายาติ วุตฺตํ. ตณฺหากายาติ วุตฺเตปิ ตณฺหา เอว. รชฺชตีติ สยํ อารมฺมเณ รชฺชติ, สารตฺโต โหติ.

“六つの渇愛の集まりによって（chahi taṇhākāyehī）”とは、“色愛、声愛、香愛、味愛、触愛、法愛”と説かれた六つの渇愛によるものである。そこにおいて、個々の渇愛は対象が多様であるため、また一つの対象に対しても繰り返し生じるため、多種多様となる。それゆえ、集合という意味を持つ“カーヤ（集まり）”という言葉を組み合わせて“渇愛の集まり（taṇhākāya）”と説かれた。渇愛の集まりと言っても、それは渇愛そのもののことである。“染まる（rajjati）”とは、自らが対象に染まり、強く執着することである。

ฉหิ ทิฏฺฐิคเตหีติ สพฺพาสวสุตฺเต วุตฺเตหิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

“六つの邪見によって（chahi diṭṭhigatehī）”とは、一切漏経（Sabbāsava Sutta）において説かれたものである。そこには次のように説かれている。

‘‘ตสฺส เอวํ อโยนิโส มนสิกโรโต ฉนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อญฺญตรา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. ‘อตฺถิ เม อตฺตา’ติ วา อสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, ‘นตฺถิ เม อตฺตา’ติ วา อสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, ‘อตฺตนาว อตฺตานํ สญฺชานามี’ติ วา อสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, ‘อตฺตนาว อนตฺตานํ สญฺชานามี’ติ วา อสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ, ‘อนตฺตนาว อตฺตานํ สญฺชานามี’ติ วา อสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชติ. อถ วา ปนสฺส เอวํ ทิฏฺฐิ โหติ ‘โย เม อยํ อตฺตา วโท เวเทยฺโย [Pg.26] ตตฺร ตตฺร กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากํ ปฏิสํเวเทติ, โส จ โข ปน เม อยํ อตฺตา นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสตี’’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙).

“その者がこのように理にかなわない仕方で（非如理に）作意するとき、六つの見解のうちのいずれかの見解が生じる。‘私には我（霊魂）がある’という見解が、彼に真実として、確実なものとして生じる。あるいは、‘私には我がない’という見解が、彼に真実として、確実なものとして生じる。あるいは、‘我によって我を認識する’という見解が、彼に真実として、確実なものとして生じる。あるいは、‘我によって無我を認識する’という見解が、彼に真実として、確実なものとして生じる。あるいは、‘無我によって我を認識する’という見解が、彼に真実として、確実なものとして生じる。あるいは、あるいは、彼に次のような見解が生じる。‘私のこの我は、語り、感じ、あちこちで善悪の業の報いを経験するものである。そして、私のこの我は常住であり、不変であり、永遠であり、変質しない性質のものであり、永遠にそのままであり続けるであろう’と。”

ตตฺถ อตฺถิ เม อตฺตาติ สสฺสตทิฏฺฐิ สพฺพกาเลสุ อตฺตโน อตฺถิตํ คณฺหาติ. สจฺจโต เถตโตติ ภูตโต จ ถิรโต จ, ‘‘อิทํ สจฺจ’’นฺติ สุฏฺฐุ ทฬฺหภาเวนาติ วุตฺตํ โหติ. นตฺถิ เม อตฺตาติ อุจฺเฉททิฏฺฐิ สโต สตฺตสฺส ตตฺถ ตตฺถ วิภวคฺคหณโต. อถ วา ปุริมาปิ ตีสุ กาเลสุ อตฺถีติ คหณโต สสฺสตทิฏฺฐิ, ปจฺจุปฺปนฺนเมว อตฺถีติ คณฺหนฺตี อุจฺเฉททิฏฺฐิ, ปจฺฉิมาปิ อตีตานาคเตสุ นตฺถีติ คหณโต ‘‘ภสฺสนฺตา อาหุติโย’’ติ คหิตทิฏฺฐิคติกานํ วิย อุจฺเฉททิฏฺฐิ. อตีเต เอว นตฺถีติ คณฺหนฺตี อธิจฺจสมุปฺปนฺนกสฺส วิย สสฺสตทิฏฺฐิ. อตฺตนาว อตฺตานํ สญฺชานามีติ สญฺญากฺขนฺธสีเสน ขนฺเธ อตฺตาติ คเหตฺวา สญฺญาย อวเสสกฺขนฺเธ สญฺชานโต อิมินา อตฺตนา อิมํ อตฺตานํ สญฺชานามีติ โหติ. อตฺตนาว อนตฺตานนฺติ สญฺญากฺขนฺธํเยว อตฺตาติ คเหตฺวา, อิตเร จตฺตาโรปิ อนตฺตาติ คเหตฺวา สญฺญาย เต สญฺชานโต เอวํ โหติ. อนตฺตนาว อตฺตานนฺติ สญฺญากฺขนฺธํ อนตฺตาติ คเหตฺวา, อิตเร จตฺตาโรปิ อตฺตาติ คเหตฺวา สญฺญาย เต สญฺชานโต เอวํ โหติ. สพฺพาปิ สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิโยว. วโท เวเทยฺโยติอาทโย ปน สสฺสตทิฏฺฐิยา เอว อภินิเวสาการา. ตตฺถ วทตีติ วโท, วจีกมฺมสฺส การโกติ วุตฺตํ โหติ. เวทยตีติ เวเทยฺโย, ชานาติ อนุภวติ จาติ วุตฺตํ โหติ. กึ เวเทตีติ? ตตฺร ตตฺร กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากํ ปฏิสํเวเทติ. ตตฺร ตตฺราติ เตสุ เตสุ โยนิคติฐิตินิวาสนิกาเยสุ อารมฺมเณสุ วา. นิจฺโจติ อุปฺปาทวยรหิโต. ธุโวติ ถิโร สารภูโต. สสฺสโตติ สพฺพกาลิโก. อวิปริณามธมฺโมติ อตฺตโน ปกติภาวํ อวิชหนธมฺโม, กกณฺฏโก วิย นานปฺปการตํ นาปชฺชติ. สสฺสติสมนฺติ จนฺทสูริยสมุทฺทมหาปถวีปพฺพตา โลกโวหาเรน สสฺสติโยติ วุจฺจนฺติ. สสฺสตีหิ สมํ สสฺสติสมํ. ยาว สสฺสติโย ติฏฺฐนฺติ, ตาว ตเถว ฐสฺสตีติ คณฺหโต เอวํ ทิฏฺฐิ โหติ.

その“私には我（が）がある”という言葉は常見（じょうけん）であり、あらゆる時において、我の存在を執（と）るものである。“真実として、確実として”とは、ありのままに、また強固に、“これが真実である”と、極めて強固な状態によって（確信することを）言っているのである。“私には我がない”というのは断見（だんけん）であり、存在する衆生がその時々に滅びる（有の消滅）と執るからである。あるいは、前者の“私には我がある”という見解も、三世（過去・現在・未来）において存在すると執ることから常見といわれ、現在の五蘊（ごうん）のみが存在すると執る場合は断見といわれる。後者の“（我は）ない”と執る見解も、過去と未来において存在しないと執ることから、“（供物は）灰に帰す”と執る邪見の持ち主のように断見といわれる。過去にのみ存在しないと執る場合は、無因論者のように常見といわれる。“我によって我を知る”とは、想蘊（そううん）を筆頭として五蘊を我と執り、想によって残りの四蘊を知ることから、“この我（想蘊）によって、この我（残りの四蘊）を知る”という見解が生じる。“我によって無我を知る”とは、想蘊のみを我と執り、他の四蘊を無我と執って、想によってそれらを知ることから、このように生じる。“無我によって我を知る”とは、想蘊を無我と執り、他の四蘊を我と執って、想によってそれらを知ることから、このように生じる。これらはすべて常見または断見にすぎない。また“語る者、経験する者”などは常見の執着の様態である。そこでの“語る者”とは語る者のことであり、口業（くごう）の行為者のことである。“経験する者”とは経験する者のことであり、知り、また享受することである。“何を経験するのか”という問いに対し、“その時々に、善悪の業の報いを経験する”と説かれている。“その時々に”とは、それぞれの生処、趣（おもむき）、住処、衆生の住まい、あるいは対象において、ということである。“常（つね）”とは生滅がないこと。“恒（こう）”とは堅固であり、実体であること。“永遠”とはあらゆる時にわたること。“不変の性質”とは、自己の本性を捨てない性質のことであり、カメレオンのように様々に変化することがないということである。“永遠に等しい”とは、月、太陽、海、大地、山などが世俗の言葉で“永遠”と呼ばれている。それら永遠と呼ばれるものと等しいのが“永遠に等しい”である。“永遠なるものが存続する限り、そのままで存続し続けるだろう”と執る者に、このような見解が生じる。

ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค [Pg.27] ปน ‘‘ตตฺร ตตฺร ทีฆรตฺตํ กลฺยาณปาปกานํ กมฺมานํ วิปากํ ปจฺจนุโภติ, น โส ชาโต นาโหสิ, น โส ชาโต น ภวิสฺสติ, นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโมติ วา ปนสฺส สจฺจโต เถตโต ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ (วิภ. ๙๔๘) ฉ ทิฏฺฐี เอวํ วิเสเสตฺวา วุตฺตา.

一方、‘小事分別（クッダカヴァットゥ・ヴィバンガ）’においては、“その時々に、長い年月にわたって善悪の業の報いを経験する。それは生じたものではなく、かつてなかったものでもない。それは生じたものではなく、将来生じるものでもない。常であり、恒であり、永遠であり、不変の性質のものである”と、彼に真実として、確実として見解が生じる、という六つの見解がこのように区別されて説かれている。

ตตฺถ น โส ชาโต นาโหสีติ โส อตฺตา อชาติธมฺมโต น ชาโต นาม, สทา วิชฺชมาโนเยวาติ อตฺโถ. เตเนว อตีเต นาโหสิ, อนาคเต น ภวิสฺสติ. โย หิ ชาโต, โส อโหสิ. โย จ ชายิสฺสติ, โส ภวิสฺสตีติ วุจฺจติ. อถ วา น โส ชาโต นาโหสีติ โส สทา วิชฺชมานตฺตา อตีเตปิ น ชาตุ น อโหสิ, อนาคเตปิ น ชาตุ น ภวิสฺสติ. อนุสยา วุตฺตตฺถา.

そこでの“それは生じたものではなく、かつてなかったものでもない”とは、その我は不生の性質ゆえに生じたものではなく、常に存在しているのであるという意味である。それゆえに、過去になかったのではなく、未来に生じないのでもない。なぜなら、生じたものは“あった”と言われ、これから生じるものは“あるだろう”と言われるからである。あるいは、“それは生じたものではなく、かつてなかったものでもない”とは、それが常に存在することから、過去において決してなかったわけではなく（常にあり）、未来において決してないわけではない（常にある）ということである。随眠（ずいめん）については既に説かれた通りである。

สตฺตหิ สญฺโญชเนหีติ สตฺตกนิปาเต วุตฺเตหิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

“七つの結（けつ）によって”とは、七集（サッタカ・ニパータ）において説かれたものである。そこでは次のように説かれている。

‘‘สตฺติมานิ, ภิกฺขเว, สํโยชนานิ. กตมานิ สตฺต? อนุนยสํโยชนํ, ปฏิฆสํโยชนํ, ทิฏฺฐิสํโยชนํ, วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ, มานสํโยชนํ, ภวราคสํโยชนํ, อวิชฺชาสํโยชนํ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, สตฺต สํโยชนานี’’ติ (อ. นิ. ๗.๘).

“比丘たちよ、これら七つの結がある。七つとは何か。随眠（愛）の結、恚（い）の結、見の結、疑の結、慢の結、有愛（うあい）の結、無明の結である。比丘たちよ、これらが七つの結である”。

ตตฺถ อนุนยสํโยชนนฺติ กามราคสํโยชนํ. สพฺพาเนเวตานิ พนฺธนฏฺเฐน สํโยชนานิ.

そのうち“随眠の結”とは欲愛（よくあい）の結のことである。これらすべては、縛るという意味において“結”と呼ばれる。

สตฺตหิ มาเนหีติ ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค วุตฺเตหิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

“七つの慢（まん）によって”とは、‘小事分別’において説かれたものである。そこでは次のように説かれている。

‘‘มาโน, อติมาโน, มานาติมาโน, โอมาโน, อธิมาโน, อสฺมิมาโน, มิจฺฉามาโน’’ติ (วิภ. ๙๕๐).

“慢、過慢（かまん）、慢過慢（まんかまん）、卑慢（ひまん）、増上慢（ぞうじょうまん）、我慢（がまん）、邪慢（じゃまん）である”。

ตตฺถ มาโนติ เสยฺยาทิวเสน ปุคฺคลํ อนามสิตฺวา ชาติอาทีสุ วตฺถุวเสเนว อุนฺนติ. อติมาโนติ ชาติอาทีหิ ‘‘มยา สทิโส นตฺถี’’ติ อติกฺกมิตฺวา อุนฺนติ. มานาติมาโนติ ‘‘อยํ ปุพฺเพ มยา สทิโส, อิทานิ อหํ เสฏฺโฐ, อยํ หีนตโร’’ติ อุปฺปนฺนมาโน. โอมาโนติ ชาติอาทีหิ อตฺตานํ เหฏฺฐา กตฺวา ปวตฺตมาโน, หีโนหมสฺมีติ มาโนเยว. อธิมาโนติ อนธิคเตเยว จตุสจฺจธมฺเม อธิคโตติ มาโน. อยํ ปน อธิมาโน ปริสุทฺธสีลสฺส กมฺมฏฺฐาเน อปฺปมตฺตสฺส นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ปจฺจยปริคฺคเหน วิติณฺณกงฺขสฺส ติลกฺขณํ [Pg.28] อาโรเปตฺวา สงฺขาเร สมฺมสนฺตสฺส อารทฺธวิปสฺสกสฺส ปุถุชฺชนสฺส อุปฺปชฺชติ, น อญฺเญสํ. อสฺมิมาโนติ รูปาทีสุ ขนฺเธสุ อสฺมีติ มาโน, ‘‘อหํ รูป’’นฺติอาทิวเสน อุปฺปนฺนมาโนติ วุตฺตํ โหติ. มิจฺฉามาโนติ ปาปเกน กมฺมายตนาทินา อุปฺปนฺนมาโน.

そこでの“慢”とは、勝劣などによって人を特定せず、家柄などにおいてその対象に基づいて生じる高ぶりである。“過慢”とは、家柄などによって“私に等しい者はいない”と（他人を）踏み越えて生じる高ぶりである。“慢過慢”とは、“この人は以前は私と等しかったが、今は私の方が優れている、この人はより劣っている”と生じる慢心である。“卑慢”とは、家柄などによって自分を卑下して生じるもので、“私は劣っている”という慢心そのものである。“増上慢”とは、未だ得ていない四聖諦（ししょうたい）の法を得たとする慢心である。なお、この増上慢は、清浄な戒を持ち、業処（めいそう）において怠りなく、名色（なみき）を識別して縁を把握し、疑惑を乗り越えて三法印を付与し、諸行を考察している、ヴィパッサナーを開始した凡夫に生じるものであり、他の者には生じない。“我慢”とは、色（しき）などの蘊において“私である”とする慢心であり、“私は色である”などの見解によって生じる慢心のことである。“邪慢”とは、悪しき行為や、象使い、馬使いなどの技術によって生じる慢心である。

โลกธมฺมา วุตฺตตฺถา. สมฺปริวตฺตตีติ โลกธมฺเมหิ เหตุภูเตหิ ลาภาทีสุ จตูสุ อนุโรธวเสน, อลาภาทีสุ จตูสุ ปฏิวิโรธวเสน ภุสํ นิวตฺตติ, ปกติภาวํ ชหาตีติ อตฺโถ. มิจฺฉตฺตาปิ วุตฺตตฺถา. นิยฺยาโตติ คโต ปกฺขนฺโท, อภิภูโตติ อตฺโถ.

“世間法（せけんぽう）”については既に説かれた通りである。“転じる”とは、原因となった世間法によって、得（利養）などの四つには執着（随順）し、不得などの四つには反感（違背）することによって、激しく揺れ動き、本来の（平穏な）状態を失うという意味である。“邪性（じゃしょう）”についても既に説かれた通りである。“陥った”とは、進み入った、あるいは圧倒されたという意味である。

อฏฺฐหิ ปุริสโทเสหีติ อฏฺฐกนิปาเต อุปมาหิ สห, ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค อุปมํ วินา วุตฺเตหิ. วุตฺตญฺหิ ตตฺถ –

“八つの人の過失によって”とは、八集（アッタカ・ニパータ）において比喩を伴って説かれ、‘小事分別’において比喩なしで説かれたものである。そこでは次のように説かれている。

‘‘กตเม อฏฺฐ ปุริสโทสา? อิธ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน ‘น สรามิ น สรามี’ติ อสฺสติยาว นิพฺเพเฐติ. อยํ ปฐโม ปุริสโทโส.

“八つの人の過失とは何か。ここで、比丘たちが（ある）比丘を罪によって告発する。その比丘は、比丘たちによって罪を告発されているとき、‘覚えていない、覚えていない’と、記憶がないことによって（罪から）逃れようとする。これが第一の人の過失である”。

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน โจทกํเยว ปฏิปฺผรติ ‘กึ นุ โข ตุยฺหํ พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส ภณิเตน, ตฺวมฺปิ นาม มํ ภณิตพฺพํ มญฺญสี’ติ? อยํ ทุติโย ปุริสโทโส.

“さらにまた、比丘たちが比丘を罪によって告発する。その比丘は、比丘たちによって罪を告発されているとき、‘愚かで無知なお前の言うことに、何の意味があるのか。お前のような者が私を諭すべきだと思っているのか’と、告発者に対して逆襲する。これが第二の人の過失である”。

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน โจทกํเยว ปจฺจาโรเปติ ‘ตฺวมฺปิ โขสิ อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโน, ตฺวํ ตาว ปฐมํ ปฏิกโรหี’ติ. อยํ ตติโย ปุริสโทโส.

“さらにまた、比丘たちが、ある比丘を罪（あやまち）について糾弾することがあります。その比丘は、比丘たちから罪について糾弾されているとき、‘あなたもまた、これこれという名の罪を犯している。まず、あなたこそが最初にその罪を浄化しなさい’と言って、糾弾者の方を逆に非難します。これが第三の人としての過失（欠陥）です。”

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรติ, พหิทฺธา กถํ อปนาเมติ, โกปญฺจ โทสญฺจ อปฺปจฺจยญฺจ ปาตุกโรติ. อยํ จตุตฺโถ ปุริสโทโส.

“さらにまた、比丘たちが、ある比丘を罪について糾弾することがあります。その比丘は、比丘たちから罪について糾弾されているとき、話をはぐらかしたり、話を外へと逸らしたり、怒りや憎しみ、不満をあらわにしたりします。これが第四の人としての過失です。”

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน สงฺฆมชฺเฌ พาหาวิกฺเขปกํ ภณติ. อยํ ปญฺจโม ปุริสโทโส.

“さらにまた、比丘たちが、ある比丘を罪について糾弾することがあります。その比丘は、比丘たちから罪について糾弾されているとき、僧伽（サンガ）の中で腕を振り回しながら語ります。これが第五の人としての過失です。”

‘‘ปุน [Pg.29] จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน อนาทิยิตฺวา สงฺฆํ อนาทิยิตฺวา โจทกํ สาปตฺติโกว เยน กามํ ปกฺกมติ. อยํ ฉฏฺโฐ ปุริสโทโส.

“さらにまた、比丘たちが、ある比丘を罪について糾弾することがあります。その比丘は、比丘たちから罪について糾弾されているとき、僧伽を尊重せず、糾弾者を尊重せず、罪を抱えたままで、自分の好きなところへ去っていきます。これが第六の人としての過失です。”

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน ‘เนวาหํ อาปนฺโนมฺหิ, น ปนาหํ อนาปนฺโนมฺหี’ติ โส ตุณฺหีภูโต สงฺฆํ วิเหเสติ. อยํ สตฺตโม ปุริสโทโส.

“さらにまた、比丘たちが、ある比丘を罪について糾弾することがあります。その比丘は、比丘たちから罪について糾弾されているとき、‘私は罪を犯したのではない。かといって、罪を犯していないわけでもない’と言って、沈黙したまま僧伽を困らせます。これが第七の人としての過失です。”

‘‘ปุน จปรํ ภิกฺขู ภิกฺขุํ อาปตฺติยา โจเทนฺติ. โส ภิกฺขุ ภิกฺขูหิ อาปตฺติยา โจทิยมาโน เอวมาห – ‘กึ นุ โข ตุมฺเห อายสฺมนฺโต อติพาฬฺหํ มยิ พฺยาวฏา? อิทานาหํ สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติสฺสามี’ติ. โส สิกฺขํ ปจฺจกฺขาย หีนายาวตฺติตฺวา เอวมาห ‘อิทานิ โข ตุมฺเห อายสฺมนฺโต อตฺตมนา โหถา’ติ. อยํ อฏฺฐโม ปุริสโทโส. อิเม อฏฺฐ ปุริสโทสา’’ติ (วิภ. ๙๕๗; อ. นิ. ๘.๑๔).

“さらにまた、比丘たちが、ある比丘を罪について糾弾することがあります。その比丘は、比丘たちから罪について糾弾されているとき、次のように言います。‘長老たちよ、あなた方はなぜそんなに私に干渉するのですか。私は今すぐ学処を捨てて、卑俗な身（還俗）に戻ることにしましょう’と。そして、彼は学処を捨てて還俗し、このように言います。‘長老たちよ、今こそあなた方は満足することでしょう’と。これが第八の人としての過失です。これらが八つの人としての過失です。”

ตตฺถ ปุริสโทสาติ ปุริสานํ โทสา, เต ปน ปุริสสนฺตานํ ทูเสนฺตีติ โทสา. น สรามิ น สรามีติ ‘‘มยา เอตสฺส กมฺมสฺส กตฏฺฐานํ นสฺสรามิ น สลฺลกฺเขมี’’ติ เอวํ อสฺสติภาเวน นิพฺเพเฐติ โมเจติ. โจทกํเยว ปฏิปฺผรตีติ ปฏิวิรุทฺโธ หุตฺวา ผรติ, ปฏิอาณิภาเวน ติฏฺฐติ. กึ นุ โข ตุยฺหนฺติ ตุยฺหํ พาลสฺส อพฺยตฺตสฺส ภณิเตน นาม กึ, โย ตฺวํ เนว วตฺถุํ, น อาปตฺตึ, น โจทนํ ชานาสีติ ทีเปติ. ตฺวมฺปิ นาม เอวํ กิญฺจิ อชานนฺโต ภณิตพฺพํ มญฺญสีติ อชฺโฌตฺถรติ. ปจฺจาโรเปตีติ ‘‘ตฺวมฺปิ โขสี’’ติอาทีนิ วทนฺโต ปติอาโรเปติ. ปฏิกโรหีติ เทสนาคามินึ เทเสหิ, วุฏฺฐานคามินิโต วุฏฺฐาหิ, ตโต สุทฺธนฺเต ปติฏฺฐิโต อญฺญํ โจเทสฺสสีติ ทีเปติ. อญฺเญนญฺญํ ปฏิจรตีติ อญฺเญน การเณน, วจเนน วา อญฺญํ การณํ, วจนํ วา ปฏิจฺฉาเทติ. ‘‘อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ วุตฺโต ‘‘โก อาปนฺโน, กึ อาปนฺโน, กิสฺมึ อาปนฺโน, กถํ อาปนฺโน, กํ ภณถ, กึ ภณถา’’ติ ภณติ. ‘‘เอวรูปํ กิญฺจิ ตยา ทิฏฺฐ’’นฺติ วุตฺเต [Pg.30] ‘‘น สุณามี’’ติ โสตํ อุปเนติ. พหิทฺธา กถํ อปนาเมตีติ ‘‘อิตฺถนฺนามํ อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘ปาฏลิปุตฺตํ คโตมฺหี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘น ตว ปาฏลิปุตฺตคมนํ ปุจฺฉามา’’ติ วุตฺเต ตโต ราชคหํ คโตมฺหีติ. ‘‘ราชคหํ วา ยาหิ พฺราหฺมณเคหํ วา, อาปตฺตึ อาปนฺโนสี’’ติ. ‘‘ตตฺถ เม สูกรมํสํ ลทฺธ’’นฺติอาทีนิ วทนฺโต กถํ พหิทฺธา วิกฺขิปติ. โกปนฺติ กุปิตภาวํ, โทสนฺติ ทุฏฺฐภาวํ. อุภยมฺเปตํ โกธสฺเสว นามํ. อปฺปจฺจยนฺติ อสนฺตุฏฺฐาการํ, โทมนสฺสสฺเสตํ นามํ. ปาตุกโรตีติ ทสฺเสติ ปกาเสติ. พาหาวิกฺเขปกํ ภณตีติ พาหํ วิกฺขิปิตฺวา วิกฺขิปิตฺวา อลชฺชิวจนํ วทติ. อนาทิยิตฺวาติ จิตฺตีกาเรน อคฺคเหตฺวา อวชานิตฺวา, อนาทโร หุตฺวาติ อตฺโถ. วิเหเสตีติ วิเหเฐติ พาธติ. อติพาฬฺหนฺติ อติทฬฺหํ อติปฺปมาณํ. มยิ พฺยาวฏาติ มยิ พฺยาปารํ อาปนฺนา. หีนายาวตฺติตฺวาติ หีนสฺส คิหิภาวสฺส อตฺถาย อาวตฺติตฺวา, คิหี หุตฺวาติ อตฺโถ. อตฺตมนา โหถาติ ตุฏฺฐจิตฺตา โหถ, ‘‘มยา ลภิตพฺพํ ลภถ, มยา วสิตพฺพฏฺฐาเน วสถ, ผาสุวิหาโร โว มยา กโต’’ติ อธิปฺปาเยน วทติ. ทุสฺสตีติ ทุฏฺโฐ โหติ.

“そこで‘人としての過失（purisadosā）’とは、人々の過ちのことであり、またそれらは人の相続（心身）を汚すものであるから‘過失（dosā）’と呼ばれます。‘覚えていない、思い出せない’と言うのは、‘自分がその行為をどこでしたのか覚えていない、心に留めていない’と言って、記憶がないことを装い、（糾弾から）逃れ、免れようとすることです。‘糾弾者を逆にはねつける’とは、敵対的になって反発し、反抗的な態度で留まることです。‘あなたにとって何になるのか’とは、愚かで未熟な、戒律に疎いあなたの言葉に何の価値があるのか、という意味です。すなわち、あなたは（罪の）根拠も、罪そのものも、糾弾の作法も知らないことを示しています。‘あなたのような何も知らない者が、他人に意見できると思っているのか’と言って、相手を威圧します。‘逆に非難する’とは、‘あなたもまた……’などの言葉を投げかけて、相手に罪をなすりつけることです。‘浄化しなさい’とは、告白すべき罪を告白し、出罪すべき罪から出なさい、そうして清浄な状態に立ってから他人を糾弾しなさい、ということを示しています。‘話をはぐらかす’とは、ある理由や言葉を、別の理由や言葉で覆い隠すことです。‘罪を犯したのか’と問われて、‘誰が犯したのか、何の罪か、何についてか、どのようにか、誰に言っているのか、何を言っているのか’と言い返します。‘このようなことをあなたが見たのか’と問われて、‘聞こえない’と言って耳をそらします。‘話を外へと逸らす’とは、‘これこれの罪を犯したのか’と問われて、‘私はパータリプッタへ行った’と言い、さらに‘パータリプッタへ行ったことを聞いているのではない’と言われると、‘それからラージャガハへ行った’と言い、‘ラージャガハへ行こうが、バラモンの家へ行こうが勝手だが、あなたは罪を犯したのだ’と言われると、‘そこで私は豚肉を手に入れた’などと言って、話を外に撒き散らすことです。‘怒り（kopa）’とは憤った状態、‘憎しみ（dosa）’とは汚れた状態であり、この両者は怒り（kodha）の別名です。‘不満（appaccaya）’とは満足していない様子であり、これは憂い（domanassa）の別称です。‘あらわにする’とは見せること、示すことです。‘腕を振り回して語る’とは、腕を振り上げながら、恥知らずな者の言葉を語ることです。‘尊重せず’とは、敬意を持って受け入れず、軽んじて、無礼な態度をとることです。‘困らせる（viheseti）’とは、悩ませ、妨げることです。‘非常に強く（atibāḷhaṃ）’とは、極めて強固に、あるいは過度なまでに、という意味です。‘私に干渉する（mayi byāvaṭā）’とは、私に対して世話を焼く、という意味です。‘還俗して（hīnāyāvattitvā）’とは、卑俗な在家の状態のために戻り、在家者になることです。‘満足しなさい’とは、‘私が得るはずだった資具をあなたたちが得なさい。私がいなくなった場所で暮らしなさい。あなたたちが快適に過ごせるようにしてあげたのだ’という意図で語るものです。‘汚れる（dussatī）’とは、悪くなる、という意味です。”

นวหิ อาฆาตวตฺถูหีติ สตฺเตสุ อุปฺปตฺติวเสเนว กถิตานิ. ยถาห –

“‘九つの怨恨の根拠（āghātavatthu）’とは、衆生に対して（怒りが）生じる原因として説かれたものです。次のように説かれています。”

‘‘นวยิมานิ, ภิกฺขเว, อาฆาตวตฺถูนิ. กตมานิ นว? ‘อนตฺถํ เม อจรี’ติ อาฆาตํ พนฺธติ, ‘อนตฺถํ เม จรตี’ติ อาฆาตํ พนฺธติ, ‘อนตฺถํ เม จริสฺสตี’ติ อาฆาตํ พนฺธติ, ‘ปิยสฺส เม มนาปสฺส อนตฺถํ อจริ, อนตฺถํ จรติ, อนตฺถํ จริสฺสตี’ติ อาฆาตํ พนฺธติ, ‘อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อตฺถํ อจริ, อตฺถํ จรติ, อตฺถํ จริสฺสตี’ติ อาฆาตํ พนฺธติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, นว อาฆาตวตฺถูนี’’ติ (อ. นิ. ๙.๒๙).

“比丘たちよ、これら九つの怨恨の根拠があります。いかなる九つか。‘彼は私に不利益なことをした’と考えて怨みを抱き、‘彼は私に不利益なことをしている’と考えて怨みを抱き、‘彼は私に不利益なことをするだろう’と考えて怨みを抱きます。また、‘私の愛する、好ましい人に対して、彼は不利益なことをした、不利益なことをしている、不利益なことをするだろう’と考えて怨みを抱きます。また、‘私の嫌いな、好ましくない人に対して、彼は利益になることをした、利益になることをしている、利益になることをするだろう’と考えて怨みを抱きます。比丘たちよ、これらが九つの怨恨の根拠です。”

ตตฺถ อาฆาตวตฺถูนีติ อาฆาตการณานิ. อาฆาตนฺติ เจตฺถ โกโป, โสเยว อุปรูปริ โกปสฺส วตฺถุตฺตา อาฆาตวตฺถุ. อาฆาตํ พนฺธตีติ โกปํ พนฺธติ กโรติ อุปฺปาเทติ. ‘‘อตฺถํ เม นาจริ, น จรติ, น จริสฺสติ. ปิยสฺส เม มนาปสฺส อตฺถํ นาจริ, น จรติ, น จริสฺสติ. อปฺปิยสฺส เม อมนาปสฺส อนตฺถํ นาจริ, น จรติ, น [Pg.31] จริสฺสตี’’ติ (มหานิ. ๘๕; วิภ. ๙๖๐; ธ. ส. ๑๐๖๖) นิทฺเทเส วุตฺตานิ อปรานิปิ นว อาฆาตวตฺถูนิ อิเมเหว นวหิ สงฺคหิตานิ. อาฆาติโตติ ฆฏฺฏิโต.

“そこで‘怨恨の根拠（āghātavatthu）’とは、怒りの原因のことです。ここでの‘怨恨（āghāta）’とは怒りのことであり、それ自体がさらなる怒りの原因となるため、怨恨の根拠と呼ばれます。‘怨みを抱く’とは、怒りを結び、作り、生じさせることです。‘彼は私に利益になることをしなかった、していない、しないだろう。私の愛する人に利益になることをしなかった、していない、しないだろう。私の嫌いな人に不利益なことをしなかった、していない、しないだろう’という、ニッデーサ（義釈）に説かれている別の九つの怨恨の根拠も、これら九つに含まれます。‘怨みを抱いた（āghātito）’とは、接触した（刺激された）、という意味です。”

นววิธมาเนหีติ กตเม นววิธมานา? เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, เสยฺยสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, เสยฺยสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโน. สทิสสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, สทิสสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโน. หีนสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโน, หีนสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโน. อิเม นววิธมานา (วิภ. ๙๖๒).

“九種類の慢とは何か。九種類の慢とは、一、優れた者に対して‘私は優れている’という慢。二、優れた者に対して‘私は等しい’という慢。三、優れた者に対して‘私は劣っている’という慢。四、等しい者に対して‘私は優れている’という慢。五、等しい者に対して‘私は等しい’という慢。六、等しい者に対して‘私は劣っている’という慢。七、劣った者に対して‘私は優れている’という慢。八、劣った者に対して‘私は等しい’という慢。九、劣った者に対して‘私は劣っている’という慢。これらが九種類の慢である。”

เอตฺถ ปน เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มาโน ราชูนญฺเจว ปพฺพชิตานญฺจ อุปฺปชฺชติ. ราชา หิ ‘‘รฏฺเฐน วา ธเนน วา วาหเนหิ วา โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติ, ปพฺพชิโตปิ ‘‘สีลธุตงฺคาทีหิ โก มยา สทิโส อตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติ.

“ここで、優れた者に対して‘私は優れている’という慢は、国王たちや出家者たちに生じる。すなわち、国王は‘国領、財宝、あるいは軍勢において、私に等しい者がほかに誰がいようか’と、このような慢を起こす。出家者もまた‘戒律や頭陀行などにおいて、私に等しい者がほかに誰がいようか’と、このような慢を起こすのである。”

เสยฺยสฺส สทิโสหมสฺมีติ มาโนปิ เอเตสํเยว อุปฺปชฺชติ. ราชา หิ ‘‘รฏฺเฐน วา ธเนน วา วาหเนหิ วา อญฺญราชูหิ สทฺธึ มยฺหํ กึ นานากรณ’’นฺติ เอตํ มานํ กโรติ, ปพฺพชิโตปิ ‘‘สีลธุตงฺคาทีหิ อญฺเญน ภิกฺขุนา มยฺหํ กึ นานากรณ’’นฺติ เอตํ มานํ กโรติ.

“優れた者に対して‘私は等しい’という慢もまた、彼らに生じる。すなわち、国王は‘国領、財宝、あるいは軍勢において、私と他の国王たちとの間に、何の差異があろうか’と、このような慢を起こす。出家者もまた‘戒律や頭陀行などにおいて、私と他の比丘との間に、何の差異があろうか’と、このような慢を起こすのである。”

เสยฺยสฺส หีโนหมสฺมีติ มาโนปิ เอเตสํเยว อุปฺปชฺชติ. ยสฺส หิ รญฺโญ รฏฺฐํ วา ธนํ วา วาหนาทีนิ วา นาติสมฺปนฺนานิ โหนฺติ, โส ‘‘มยฺหํ ราชาติ โวหารสุขมตฺตกเมว, กึ ราชา นาม อห’’นฺติ เอตํ มานํ กโรติ, ปพฺพชิโตปิ อปฺปลาภสกฺกาโร ‘‘อหํ ธมฺมกถิโก พหุสฺสุโต มหาเถโรติ กถามตฺตเมว, กึ ธมฺมกถิโก นามาหํ, กึ พหุสฺสุโต นามาหํ, กึ มหาเถโร นามาหํ, ยสฺส เม ลาภสกฺกาโร นตฺถี’’ติ เอตํ มานํ กโรติ.

“優れた者に対して‘私は劣っている’という慢もまた、彼らに生じる。すなわち、国領や財宝、あるいは軍勢などがそれほど充実していない国王は、‘私にとって国王という称号は単なる世俗の呼称にすぎない。私がいったい何の国王だろうか’と、このような慢を起こす。出家者もまた、利得や供養が少ないとき、‘私は説法者、多聞の者、大長老と呼ばれているが、それは単なる言葉にすぎない。利得や供養のない私がいったい何の説法者だろうか、何の多聞の者だろうか、何の大長老だろうか’と、このような慢を起こすのである。”

สทิสสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ มานาทโย อมจฺจาทีนํ อุปฺปชฺชนฺติ. อมจฺโจ วา หิ รฏฺฐิโย วา ‘‘โภคยานวาหนาทีหิ โก มยา สทิโส อญฺโญ ราชปุริโส อตฺถี’’ติ วา, ‘‘มยฺหํ อญฺเญหิ สทฺธึ กึ นานากรณ’’นฺติ วา, ‘‘อมจฺโจติ นามเมว มยฺหํ, ฆาสจฺฉาทนมตฺตมฺปิ เม นตฺถิ, กึ อมจฺโจ นามาห’’นฺติ วา เอตํ มานํ กโรติ.

“等しい者に対して‘私は優れている’という等の慢は、大臣たちなどに生じる。すなわち、大臣や地方官が、‘富や乗り物、軍勢などにおいて、私に等しい他の官吏がほかに誰がいようか’と考えたり、あるいは‘私と他の者たちとの間に何の差異があろうか’と考えたり、あるいは‘私には大臣という名前があるだけで、食べ物や衣服さえ十分ではない。私がいったい何の大臣だろうか’と、このような慢を起こすのである。”

หีนสฺส [Pg.32] เสยฺโยหมสฺมีติ มานาทโย ทาสาทีนํ อุปฺปชฺชนฺติ. ทาโส หิ ‘‘มาติโต วา ปิติโต วา โก มยา สทิโส อญฺโญ ทาโส นาม อตฺถิ, อญฺเญ ชีวิตุํ อสกฺโกนฺตา กุจฺฉิเหตุ ทาสา นาม ชาตา, อหํ ปน ปเวณิอาคตตฺตา เสยฺโย’’ติ วา, ‘‘ปเวณิอาคตภาเวน อุภโตสุทฺธิกทาสตฺเตน อสุกทาเสน นาม สทฺธึ มยฺหํ กึ นานากรณ’’นฺติ วา, ‘‘กุจฺฉิวเสนาหํ ทาสพฺยํ อุปคโต, มาตาปิตุโกฏิยา ปน เม ทาสฏฺฐานํ นตฺถิ, กึ ทาโส นาม อห’’นฺติ วา เอตํ มานํ กโรติ. ยถา จ ทาโส, เอวํ ปุกฺกุสจณฺฑาลาทโยปิ เอตํ มานํ กโรนฺติเยว. เอตฺถ จ เสยฺยสฺส เสยฺโยหมสฺมีติ อุปฺปนฺนมาโนว ยาถาวมาโน, อิตเร ทฺเว อยาถาวมานา. ตถา สทิสสฺส สทิโสหมสฺมีติ หีนสฺส หีโนหมสฺมีติ อุปฺปนฺนมาโนว ยาถาวมาโน, อิตเร ทฺเว อยาถาวมานา. ตตฺถ ยาถาวมานา อรหตฺตมคฺควชฺฌา, อยาถาวมานา โสตาปตฺติมคฺควชฺฌาติ.

“劣った者に対して‘私は優れている’という等の慢は、奴隷たちなどに生じる。すなわち、ある奴隷は‘母方においても父方においても、私に等しい他の奴隷がほかに誰がいようか。他の者たちは生活ができずに、腹を満たすために奴隷となったが、私は家系的に奴隷であるから優れている’と考えたり、あるいは‘家系の点でも、父母両方の血統が純粋な奴隷であるという点でも、某という名の奴隷と私との間に何の差異があろうか’と考えたり、あるいは‘私は空腹のために奴隷の身分となったが、父母の代まで遡れば私に奴隷の家系などない。私がいったい何の（本物の）奴隷だろうか’と、このような慢を起こす。奴隷がそうであるように、掃除人やチャンダーラ（不可触民）などもまた、このような慢を起こすのである。そして、これらの中で、優れた者に対して‘私は優れている’と生じる慢だけが事実に基づく慢（如実慢）であり、他の二つは事実に基づかない慢（非如実慢）である。同様に、等しい者に対して‘私は等しい’、劣った者に対して‘私は劣っている’と生じる慢だけが事実に基づく慢であり、他の二つは事実に基づかない慢である。そのうち、事実に基づく慢は阿羅漢道によって断たれ、事実に基づかない慢は預流道によって断たれるべきものと知るべきである。”

ตณฺหามูลกา วุตฺตาเยว. รชฺชตีติ น เกวลํ ราเคเนว รชฺชติ, อถ โข ตณฺหามูลกานํ ปริเยสนาทีนมฺปิ สมฺภวโต ตณฺหามูลเกหิ สพฺเพหิ อกุสลธมฺเมหิ รชฺชติ, ยุชฺชติ พชฺฌตีติ อธิปฺปาโย.

“渇愛を根本とする九つの法については、すでに述べた通りである。‘染着する（rajjati）’とは、単に貪欲（rāga）によってのみ染着するのではなく、渇愛を根本とする探索（pariyesana）などが生じることにより、渇愛を根本とするすべての不善法によって染着し、結びつき、縛られるという意図である。”

ทสหิ กิเลสวตฺถูหีติ กตมานิ ทส กิเลสวตฺถูนิ? โลโภ, โทโส, โมโห, มาโน, ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, ถินํ, อุทฺธจฺจํ, อหิริกํ, อโนตฺตปฺปนฺติ อิมานิ ทส กิเลสวตฺถูนิ (วิภ. ๙๖๖).

“十の煩悩事とは何か。十の煩悩事とは、一、貪、二、瞋、三、痴、四、慢、五、見、六、疑、七、惛沈、八、掉挙、九、無慚、十、無愧である。これらが十の煩悩事である。”

ตตฺถ กิเลสา เอว กิเลสวตฺถูนิ, วสนฺติ วา เอตฺถ อขีณาสวา สตฺตา โลภาทีสุ ปติฏฺฐิตตฺตาติ วตฺถูนิ, กิเลสา จ เต ตปฺปติฏฺฐานํ สตฺตานํ วตฺถูนิ จาติ กิเลสวตฺถูนิ. ยสฺมา เจตฺถ อนนฺตรปจฺจยาทิภาเวน อุปฺปชฺชมานาปิ กิเลสา วสนฺติ เอว นาม, ตสฺมา กิเลสานํ วตฺถูนีติปิ กิเลสวตฺถูนิ. ลุพฺภนฺติ เตน, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ โลโภ. ทุสฺสนฺติ เตน, สยํ วา ทุสฺสติ, ทุสฺสนมตฺตเมว วา ตนฺติ โทโส. มุยฺหนฺติ เตน, สยํ วา มุยฺหติ, มุยฺหนมตฺตเมว วา ตนฺติ โมโห. มญฺญตีติ มาโน. ทิฏฺฐิอาทโย วุตฺตตฺถาว. น หิรียตีติ อหิริโก, ตสฺส ภาโว อหิริกํ. น [Pg.33] โอตฺตปฺปตีติ อโนตฺตปฺปี, ตสฺส ภาโว อโนตฺตปฺปํ. เตสุ อหิริกํ กายทุจฺจริตาทีหิ อชิคุจฺฉนลกฺขณํ, อโนตฺตปฺปํ เตเหว อสารชฺชนลกฺขณํ, กิลิสฺสตีติ อุปตาปียติ วิพาธียติ.

“そこでは、煩悩そのものが煩悩事である。あるいは、漏尽していない衆生が貪欲などに執着するがゆえに、それらの法の中に住む（vasanti）から、これらを（煩悩の）‘事（場所）’という。煩悩であり、かつそれらに基づく衆生の基盤（事）でもあるから‘煩悩事’という。また、ここでは直後縁（無間縁）などの状態によって生じる後々の煩悩もまたそこに住む（vasanti）と言えるので、煩悩たちの場所という意味で‘煩悩事’ともいう。それ（法）によって貪る、あるいは自ら貪る、あるいは単に貪るという性質そのものであるから‘貪（lobha）’という。それによって憤る、あるいは自ら憤る、あるいは単に憤るという性質そのものであるから‘瞋（dosa）’という。それによって惑う、あるいは自ら惑う、あるいは単に惑うという性質そのものであるから‘痴（moho）’という。‘（私が優れていると）思う’から‘慢（māno）’という。邪見などはすでに述べた通りである。恥じないから‘無慚（ahiriko）’であり、その状態が‘無慚（ahirikaṃ）’である。恐れないから‘無愧（anottappī）’であり、その状態が‘無愧（anottappaṃ）’である。これらの中で、無慚は身の悪行などを厭わない（不厭）特徴があり、無愧はそれらを恐れない（不畏）特徴、あるいは大胆であるという特徴がある。‘汚れる（kilissatīti）’とは、苦しめられ、害されるという意味である。”

ทสหิ อาฆาตวตฺถูหีติ ปุพฺเพ วุตฺเตหิ นวหิ จ ‘‘อฏฺฐาเน วา ปนาฆาโต ชายตี’’ติ (ธ. ส. ๑๐๖๖) วุตฺเตน จาติ ทสหิ. อนตฺถํ เม อจรีติอาทีนิปิ หิ อวิกปฺเปตฺวา ขาณุกณฺฏกาทิมฺหิปิ อฏฺฐาเน อาฆาโต อุปฺปชฺชติ.

“十の怨恨事とは、以前に述べた九つの事と、‘不適切な場所において怨恨が生じる’と述べられた事を含めた十のことである。すなわち、‘彼は私に不利益を与えた’などと具体的に考えず、切り株や棘などの不適切な対象に対しても、怨恨は生じるのである。”

ทสหิ อกุสลกมฺมปเถหีติ กตเม ทส อกุสลกมฺมปถา (ที. นิ. ๓.๓๖๐)? ปาณาติปาโต, อทินฺนาทานํ, กาเมสุมิจฺฉาจาโร, มุสาวาโท, ปิสุณา วาจา, ผรุสา วาจา, สมฺผปฺปลาโป, อภิชฺฌา, พฺยาปาโท, มิจฺฉาทิฏฺฐิ. อิเม ทส อกุสลกมฺมปถา. ตตฺถ อกุสลกมฺมานิ จ ตานิ ปถา จ ทุคฺคติยาติ อกุสลกมฺมปถา. สมนฺนาคโตติ สมงฺคีภูโต.

“十の不善業道とは何か。殺生、偸盗、邪淫、妄語、両舌、悪口、戯論、貪欲、瞋恚、邪見。これらが十の不善業道である。そこでは、不善の業であり、かつ悪趣（地獄など）への道であるから‘不善業道’という。‘具足した（samannāgato）’とは、（それらを）備えているという意味である。”

ทสหิ สญฺโญชเนหีติ กตมานิ ทส สํโยชนานิ (ธ. ส. ๑๑๑๘)? กามราคสํโยชนํ, ปฏิฆสํโยชนํ, มานสํโยชนํ, ทิฏฺฐิสํโยชนํ, วิจิกิจฺฉาสํโยชนํ, สีลพฺพตปรามาสสํโยชนํ, ภวราคสํโยชนํ, อิสฺสาสํโยชนํ, มจฺฉริยสํโยชนํ, อวิชฺชาสํโยชนํ, อิมานิ ทส สํโยชนานิ. มิจฺฉตฺตา วุตฺตาเยว.

“十の結（結びつき）とは何か。欲愛結、瞋恚結、慢結、見結、疑結、戒禁取結、有愛結、嫉結、慳結、無明結。これらが十の結である。邪性（micchattā）についてはすでに述べた通りである。”

ทสวตฺถุกาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยาติ กตมา ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ (วิภ. ๙๗๑)? นตฺถิ ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺติ. อยํ ทสวตฺถุกา มิจฺฉาทิฏฺฐิ.

十事（十の基本事項）に基づく邪見とは何か。十事の邪見とは以下の通りである。“布施［の報い］はない。大規模な供犠［の報い］はない。小規模な献供［の報い］はない。善悪の行為（業）の果報も異熟（結果）もない。この世（現世）はない。他世（来世）はない。母［への報恩の報い］はない。父［への報恩の報い］はない。化生（けしょう）の衆生はいない。この世において、正しく歩み、正しく実践し、この世と他世を自ら直知し、現証して説き示す沙門やバラモンは存在しない”。これが十事の邪見である。

ตตฺถ ทสวตฺถุกาติ ทส วตฺถูนิ เอติสฺสาติ ทสวตฺถุกา. นตฺถิ ทินฺนนฺติ ทินฺนํ นาม อตฺถิ, สกฺกา กสฺสจิ กิญฺจิ ทาตุนฺติ ชานาติ. ทินฺนสฺส ปน ผลํ วิปาโก นตฺถีติ คณฺหาติ. นตฺถิ ยิฏฺฐนฺติ ยิฏฺฐํ วุจฺจติ มหายาโค, ตํ ยชิตุํ สกฺกาติ ชานาติ. ยิฏฺฐสฺส ปน ผลํ วิปาโก นตฺถีติ คณฺหาติ. หุตนฺติ อาหุนปาหุนมงฺคลกิริยา, ตํ กาตุํ สกฺกาติ ชานาติ. ตสฺส ปน [Pg.34] ผลํ วิปาโก นตฺถีติ คณฺหาติ. สุกตทุกฺกฏานนฺติ เอตฺถ ทส กุสลกมฺมปถา สุกตกมฺมานิ นาม, ทส อกุสลกมฺมปถา ทุกฺกฏกมฺมานิ นาม. เตสํ อตฺถิภาวํ ชานาติ. ผลํ วิปาโก ปน นตฺถีติ คณฺหาติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปรโลเก ฐิโต อิมํ โลกํ นตฺถีติ คณฺหาติ. นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธโลเก ฐิโต ปรโลกํ นตฺถีติ คณฺหาติ. นตฺถิ มาตา นตฺถิ ปิตาติ มาตาปิตูนํ อตฺถิภาวํ ชานาติ. เตสุ กตปฺปจฺจเยน โกจิ ผลํ วิปาโก นตฺถีติ คณฺหาติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ จวนกอุปปชฺชนกสตฺตา นตฺถีติ คณฺหาติ. สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนาติ อนุโลมปฏิปทํ ปฏิปนฺนา ธมฺมิกสมณพฺราหฺมณา โลกสฺมึ นตฺถีติ คณฺหาติ. เย อิมญฺจ โลกํ…เป… ปเวเทนฺตีติ อิมญฺจ ปรญฺจ โลกํ อตฺตนาว อภิวิสิฏฺเฐน ญาเณน ญตฺวา ปเวทนสมตฺโถ สพฺพญฺญู พุทฺโธ นตฺถีติ คณฺหาติ.

その中で、“十事の（dasavatthukā）”とは、これ（邪見）に十の事柄（根拠）があるため“十事の邪見”と呼ばれる。“布施はない（natthi dinnaṃ）”とは、布施という行為自体はあり、誰かに何かを与えることができるとは知っているが、その布施の果報や異熟（結果）はないと執着することである。“供犠はない（natthi yiṭṭhaṃ）”とは、大規模な供犠（yiṭṭhaṃ）のことであり、それを執り行うことはできると知っているが、その供犠の果報や異熟はないと執着することである。“献供はない（hutaṃ）”とは、来客へのもてなしや吉祥の儀式のことであり、それを行うことはできると知っているが、その果報や異熟はないと執着することである。“善悪の行為の（sukatadukkaṭānaṃ）”において、十善業道が“善い行為（sukata）”であり、十不善業道が“悪い行為（dukkaṭa）”である。それら（行為）が存在することは知っているが、その果報や異熟はないと執着することである。“この世はない（natthi ayaṃ loko）”とは、来世（他世）にありながら、この世（現世）はないと執着することである。“他世はない（natthi paro loko）”とは、この世にありながら、他世はないと執着することである。“母はない、父はない”とは、父母の存在は知っているが、それらに対して尽くしたことによる果報や異熟はないと執着することである。“化生の衆生はいない”とは、死んで［瞬時に別の場所に］生まれる衆生はいないと執着することである。“正しく歩み、正しく実践し”とは、［出世間法に］随順する実践を行い、法にかなった沙門やバラモンはこの世に存在しないと執着することである。“この世と他世を……説き示す”とは、この世と他世を自ら卓越した知恵によって知って、説き示すことができる一切知者（仏陀）は存在しないと執着することである。

อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยาติ ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติอาทิกํ เอเกกํ อนฺตํ ภาคํ คณฺหาตีติ อนฺตคฺคาหิกา. อถ วา อนฺตสฺส คาโห อนฺตคฺคาโห, อนฺตคฺคาโห อสฺสา อตฺถีติ อนฺตคฺคาหิกา. ตาย อนฺตคฺคาหิกาย. สา ปน วุตฺตาเยว.

“辺執見（へんしゅうけん、antaggāhikā diṭṭhi）”とは、“世界は常住である”などの一方の辺（極端な見解）を執着することをいう。あるいは、辺（極端）を執ることが“辺執（antaggāho）”であり、その辺執がある見解を“辺執見”という。その辺執見についても、既に述べた通りである。

อฏฺฐสตตณฺหาปปญฺจสเตหีติ อฏฺฐุตฺตรํ สตํ อฏฺฐสตํ. สํสาเร ปปญฺเจติ จิรํ วสาเปตีติ ปปญฺโจ, ตณฺหา เอว ปปญฺโจ ตณฺหาปปญฺโจ, อารมฺมณเภเทน ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติวเสน จ ตณฺหานํ พหุกตฺตา พหุวจนํ กตฺวา ตณฺหาปปญฺจานํ สตํ ตณฺหาปปญฺจสตํ. เตน ‘‘ตณฺหาปปญฺจสเตนา’’ติ วตฺตพฺเพ วจนวิปลฺลาสวเสน ‘‘ตณฺหาปปญฺจสเตหี’’ติ พหุวจนนิทฺเทโส กโต. อฏฺฐสตนฺติ สงฺขาเตน ตณฺหาปปญฺจสเตนาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อฏฺฐ อพฺโพหาริกานิ กตฺวา สตเมว คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ขุทฺทกวตฺถุวิภงฺเค ปน ตณฺหาวิจริตานีติ อาคตํ. ยถาห –

“百八の愛執による戯論（aṭṭhasata-taṇhā-papañca）”とは、百に八を加えた百八のことである。輪廻の中に［衆生を］戯論（遅滞）させ、長く留まらせるため“戯論（papañca）”と呼ばれる。渇愛（taṇhā）こそが戯論であり、それを“渇愛の戯論”という。対象（所縁）の別や、再三の生起によって渇愛が多いため、複数を表す“渇愛の戯論たち（taṇhāpapañcānaṃ）”として結び、ここでは“渇愛の戯論の百（taṇhāpapañca-sata）”と言われるべきところ、数詞の転換により“百八の渇愛の戯論たち（taṇhāpapañcasatehi）”と複数形での指示がなされている。百八と数えられる渇愛の戯論の百という意味であると理解すべきである。［端数の］八は取るに足りないものとして扱い、“百”としてのみ把握されていると知るべきである。しかし、小事分別（Khuddakavatthuvibhaṅga）においては“渇愛の遍歴（taṇhā-vicarita）”として伝わっている。次のように説かれている。

‘‘อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทาย, อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานิ พาหิรสฺส อุปาทาย, ตเทกชฺฌํ อภิสญฺญุหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวา ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ โหนฺติ. อิติ อตีตานิ ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ, อนาคตานิ ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ, ปจฺจุปฺปนฺนานิ ฉตฺตึส ตณฺหาวิจริตานิ ตเทกชฺฌํ [Pg.35] อภิสญฺญุหิตฺวา อภิสงฺขิปิตฺวา อฏฺฐตณฺหาวิจริตสตํ โหตี’’ติ (วิภ. ๘๔๒).

“内的なもの（自己の五蘊）を拠り所として生じる十八の渇愛の遍歴、外的なもの（他者の五蘊など）を拠り所として生じる十八の渇愛の遍歴、それらを一括してまとめると三十六の渇愛の遍歴となる。このように、過去の三十六の渇愛の遍歴、未来の三十六の渇愛の遍歴、現在の三十六の渇愛の遍歴があり、それらを一括してまとめると百八の渇愛の遍歴となる”。（‘分別論’第842節）

ตณฺหาปปญฺจาเยว ปเนตฺถ ตณฺหาวิจริตานีติ วุตฺตา. ตณฺหาสมุทาจารา ตณฺหาปวตฺติโยติ อตฺโถ. อชฺฌตฺติกสฺส อุปาทายาติ อชฺฌตฺติกํ ขนฺธปญฺจกํ อุปาทาย. อิทญฺหิ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ. วิตฺถาโร ปนสฺส ตสฺส นิทฺเทเส (วิภ. ๙๗๓) วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ. อยํ ปน อปโร นโย – รูปารมฺมณาเยว กามตณฺหา, ภวตณฺหา, วิภวตณฺหาติ ติสฺโส ตณฺหา โหนฺติ, ตถา สทฺทาทิอารมฺมณาติ ฉสุ อารมฺมเณสุ อฏฺฐารส ตณฺหา โหนฺติ, อชฺฌตฺตารมฺมณา อฏฺฐารส, พหิทฺธารมฺมณา อฏฺฐารสาติ ฉตฺตึส โหนฺติ. ตา เอว อตีตารมฺมณา ฉตฺตึส, อนาคตารมฺมณา ฉตฺตึส, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา ฉตฺตึสาติ อฏฺฐตณฺหาวิจริตสตํ โหติ. ปปญฺจิโตติ อารมฺมเณ, สํสาเร วา ปปญฺจิโต จิรวาสิโต.

ここで“渇愛の遍歴（taṇhāvicarita）”と言われているのは、渇愛の戯論（taṇhāpapañca）のことである。それは渇愛の働き、渇愛の生起という意味である。“内的なものを拠り所として”とは、内的な五蘊を拠り所とすることである。ここでの属格（sāmivacana）は対格の意味で用いられている。その詳細については、その解説（‘分別論’第973節）で述べられた方法によって理解されるべきである。また、別の方法によれば、色（形や色）という対象に対する欲愛、有愛、無有愛の三つの渇愛があり、同様に声などの対象に対してもあるので、六つの対象（六境）において十八の渇愛となる。内的な対象に対する十八と、外的な対象に対する十八で三十六となる。それらが過去の対象で三十六、未来の対象で三十六、現在の対象で三十六あるので、計百八の渇愛の遍歴となる。“戯論された（papañcito）”とは、対象において、あるいは輪廻において、長く留まらせられたということである。

ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐิคเตหีติ ‘‘กตมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล เวยฺยากรเณ วุตฺตานิ ภควตา? จตฺตาโร สสฺสตวาทา, จตฺตาโร เอกจฺจสสฺสตวาทา, จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา, จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา, ทฺเว อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา, โสฬส สญฺญีวาทา, อฏฺฐ อสญฺญีวาทา, อฏฺฐ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, สตฺต อุจฺเฉทวาทา, ปญฺจ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทาติ อิมานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ พฺรหฺมชาเล เวยฺยากรเณ วุตฺตานิ ภควตา’’ติ (วิภ. ๙๗๗). วิตฺถาโร ปเนตฺถ พฺรหฺมชาลสุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ.

“六十二の邪見（dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatehi）”については、次のように説かれている。“世尊によって‘梵網経（Brahmajāla Sutta）’の解明（Veyyākaraṇa）において説かれた六十二の邪見とは何か。四つの常住論、四つの一部常住論、四つの辺無辺論、四つの不死不乱論、二つの無因論、十六の有想論、八つの無想論、八つの非想非非想論、七つの断滅論、五つの現法涅槃論である。これら六十二の邪見が世尊によって‘梵網経’の解明において説かれたのである”（‘分別論’第977節）。その詳細については、‘梵網経’で説かれた方法によって理解されるべきである。

อหญฺจมฺหิ ติณฺโณติ อหญฺจ จตุโรฆํ, สํสารสมุทฺทํ วา ติณฺโณ อมฺหิ ภวามิ. มุตฺโตติ ราคาทิพนฺธเนหิ มุตฺโต. ทนฺโตติ นิพฺพิเสวโน นิปฺปริปฺผนฺโท. สนฺโตติ สีตีภูโต. อสฺสตฺโถติ นิพฺพานทสฺสเน ลทฺธสฺสาโส. ปรินิพฺพุโตติ กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพุโต. ปโหมีติ สมตฺโถมฺหิ. โขอิติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. ปเร จ ปรินิพฺพาเปตุนฺติ เอตฺถ ปเร จ-สทฺโท ‘‘ปเร จ ตาเรตุ’’นฺติอาทีหิปิ โยเชตพฺโพติ.

“私は渡った（ahañcamhi tiṇṇo）”とは、私は四つの暴流、あるいは輪廻の海を渡った者である、ということである。“解放された（mutto）”とは、貪欲（rāga）などの束縛から解放されたということである。“調伏された（danto）”とは、煩悩の熱気がなく、動揺（煩悩による震え）がないということである。“静まり（santo）”とは、清涼になった心を持っているということである。“安らいだ（assattho）”とは、涅槃を見ることによって安息（安心）を得たということである。“涅槃に入った（parinibbuto）”とは、煩悩の滅尽（kilesaparinibbāna）によって静まったということである。“私はできる（pahomi）”とは、能力がある（samattho）ということである。“kho”という語は、断定（確かに）の意味で用いられる不変化詞である。“他者を涅槃へ導く（pare ca parinibbāpetuṃ）”という箇所において、“pare ca（他者をも）”という語は、“他者をも渡らせる（pare ca tāretuṃ）”などの前述の言葉とも結びつけて理解されるべきである。以上で解説を終える。

มหากรุณาญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

大悲智の解説の注釈（Mahākaruṇāñāṇaniddesa-vaṇṇanā）が完結した。

๗๒-๗๓. สพฺพญฺญุตญฺญาณนิทฺเทสวณฺณนา

72-73. 一切知智の解説の注釈（Sabbaññutaññāṇaniddesa-vaṇṇanā）。

๑๑๙. สพฺพญฺญุตญฺญาณนิทฺเทเส [Pg.36] กตมํ ตถาคตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณนฺติ ปุจฺฉิตฺวา เตน สมคติกตฺตา เตเนว สห อนาวรณญาณํ นิทฺทิฏฺฐํ. น หิ อนาวรณญาณํ ธมฺมโต วิสุํ อตฺถิ, เอกเมว เหตํ ญาณํ อาการเภทโต ทฺเวธา วุจฺจติ สทฺธินฺทฺริยสทฺธาพลาทีนิ วิย. สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว หิ นตฺถิ เอตสฺส อาวรณนฺติ, เกนจิ ธมฺเมน, ปุคฺคเลน วา อาวรณํ กาตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อนาวรณนฺติ วุจฺจติ อาวชฺชนปฏิพทฺธตฺตา สพฺพธมฺมานํ. อญฺเญ ปน อาวชฺชิตฺวาปิ น ชานนฺติ. เกจิ ปนาหุ ‘‘มโนวิญฺญาณํ วิย สพฺพารมฺมณิกตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ตํเยว ญาณํ อินฺทวชิรํ วิย วิสเยสุ อปฺปฏิหตตฺตา อนาวรณญาณํ. อนุปุพฺพสพฺพญฺญุตาปฏิกฺเขโป สพฺพญฺญุตญฺญาณํ, สกึสพฺพญฺญุตาปฏิกฺเขโป อนาวรณญาณํ, ภควา สพฺพญฺญุตญฺญาณปฏิลาเภนปิ สพฺพญฺญูติ วุจฺจติ, น จ อนุปุพฺพสพฺพญฺญู. อนาวรณญาณปฏิลาเภนปิ สพฺพญฺญูติ วุจฺจติ, น จ สกึสพฺพญฺญู’’ติ.

119. “一切知智の解説”において、“如来の一切知智とはいかなるものか”と問うた後、それと同じ範囲（等至）であることから、その一切知智とともに“無礙智（むげち）”が示された。実のところ、法体（ほったい）として無礙智は一切知智とは別個に存在するのではない。信根と信力などのように、この一つの智が、その働きの違いによって二種類に説かれるのである。一切知智そのものが、いかなる法によっても、またいかなる人によっても遮ることができない（障礙不能）状態であるため、“無礙（むげ：障りがない）”と呼ばれる。それは、すべての法に対する“転念（あわっじゃな）”に結びついているからである。他の者たちは、転念しても（すべてを）知ることはできない。しかし、ある師たちはこう言う。“意識があらゆる対象を境致とするように、一切を対象とするがゆえに一切知智と呼ばれる。その同じ智が、帝釈天の金剛（ヴァジュラ）のように、対象に対して打ち砕かれることがない（不敗）ため、無礙智と呼ばれる”と。また、“漸次的一切知（順次知ること）”を否定するものが一切知智であり、“一時の知（一度にすべてを知ること）”を肯定するものが無礙智である。世尊は一切知智を得たことによって“一切知者”と呼ばれ、漸次的な一切知者とは呼ばれない。また、無礙智を得たことによっても“一切知者”と呼ばれ、一度きりの一切知者とは呼ばれない。

สพฺพํ สงฺขตมสงฺขตํ อนวเสสํ ชานาตีติ เอตฺถ สพฺพนฺติ ชาติวเสน สพฺพธมฺมานํ นิสฺเสสปริยาทานํ. อนวเสสนฺติ เอเกกสฺเสว ธมฺมสฺส สพฺพาการวเสน นิสฺเสสปริยาทานํ. สงฺขตมสงฺขตนฺติ ทฺวิธา ปเภททสฺสนํ. สงฺขตญฺหิ เอโก ปเภโท, อสงฺขตํ เอโก ปเภโท. ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กตนฺติ สงฺขตํ. ขนฺธปญฺจกํ. ตถา น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ. นิพฺพานํ. สงฺขตํ อนิจฺจทุกฺขานตฺตาทีหิ อากาเรหิ อนวเสสํ ชานาติ, อสงฺขตํ สุญฺญตานิมิตฺตอปฺปณิหิตาทีหิ อากาเรหิ อนวเสสํ ชานาติ. นตฺถิ เอตสฺส สงฺขตสฺส อสงฺขตสฺส จ อวเสโสติ อนวเสสํ. สงฺขตํ อสงฺขตญฺจ. อเนกเภทาปิ ปญฺญตฺติ ปจฺจเยหิ อกตตฺตา อสงฺขตปกฺขํ ภชติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺหิ สพฺพาปิ ปญฺญตฺติโย อเนกเภทโต ชานาติ. อถ วา สพฺพนฺติ สพฺพธมฺมคฺคหณํ. อนวเสสนฺติ นิปฺปเทสคฺคหณํ. ตตฺถ อาวรณํ นตฺถีติ ตตฺถ ตสฺมึ อนวเสเส สงฺขตาสงฺขเต นิสฺสงฺคตฺตา สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส อาวรณํ นตฺถีติ ตเทว สพฺพญฺญุตญฺญาณํ อนาวรณญาณํ นามาติ อตฺโถ.

“一切の有為・無為を残さず知る”という箇所において、“一切（sabba）”とは、種類（jāti）の点からすべての法を余すところなく含める言葉である。“残さず（anavasesa）”とは、個々の法について、あらゆる様態（ākāra）の点から余すところなく示す言葉である。“有為・無為”とは、二つの分類を示すものである。けだし、有為が一つの分類であり、無為がもう一つの分類である。諸縁が和合して作られたものが“有為”であり、五蘊がそれに該当する。同様に、作られたものでないものが“無為”であり、涅槃がそれに該当する。有為（の法）を無常・苦・無我などの様態によって残さず知り、無為（の法）を空・無相・無願などの様態によって残さず知る。この有為と無為において、残るところがないので“残さず”と言う。有為と無為、あるいは（概念である）施設（しせつ）もまた、多種多様であっても、諸縁によって作られたものではないため、無為の側に属する。けだし、一切知智は、あらゆる施設をも多種多様な観点から知るのである。あるいは、“一切”とは一切法を把握することであり、“残さず”とは部分（一地方）に限定せず把握することである。そこ（一切の有為・無為）において障りがないとは、その残りのない有為・無為において執着がない（不滞）ため、一切知智に障りがないということであり、したがってその一切知智そのものが“無礙智”と名付けられる、という意味である。

๑๒๐. อิทานิ [Pg.37] อเนกวิสยเภทโต ทสฺเสตุํ อตีตนฺติอาทิมาห. ตตฺถ อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ กาลเภทโต ทสฺสิตํ, จกฺขุ เจว รูปา จาติอาทิ วตฺถารมฺมณเภทโต. เอวํ ตํ สพฺพนฺติ เตสํ จกฺขุรูปานํ อนวเสสปริยาทานํ. เอวํ เสเสสุ. ยาวตาติ อนวเสสปริยาทานํ. อนิจฺจฏฺฐนฺติอาทิ สามญฺญลกฺขณเภทโต ทสฺสิตํ. อนิจฺจฏฺฐนฺติ จ อนิจฺจาการํ. ปจฺจตฺตตฺเถ วา อุปโยควจนํ. เอส นโย เอทิเสสุ. รูปสฺสาติอาทิ ขนฺธเภทโต ทสฺสิตํ. จกฺขุสฺส…เป… ชรามรณสฺสาติ เหฏฺฐา วุตฺตเปยฺยาลนเยน โยเชตพฺพํ. อภิญฺญายาติอาทีสุ เหฏฺฐา วุตฺตญาณาเนว. อภิญฺญฏฺฐนฺติ อภิชานนสภาวํ. เอส นโย เอทิเสสุ. ขนฺธานํ ขนฺธฏฺฐนฺติอาทิ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. กุสเล ธมฺเมติอาทิ กุสลตฺติกวเสน เภโท. กามาวจเร ธมฺเมติอาทิ จตุภูมกวเสน. อุภยตฺถาปิ ‘‘สพฺเพ ชานาตี’’ติ พหุวจนปาโฐ สุนฺทโร. เอกวจนโสเต ปติตตฺตา ปน โปตฺถเกสุ เอกวจเนน ลิขิตํ. ทุกฺขสฺสาติอาทิ จุทฺทสนฺนํ พุทฺธญาณานํ วิสยเภโท. อินฺทฺริยปโรปริยตฺเต ญาณนฺติอาทีนิ จตฺตาริ ญาณานิ วตฺวา สพฺพญฺญุตญฺญาณํ กสฺมา น วุตฺตนฺติ เจ? วุจฺจมานสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณตฺตา. วิสยเภทโต หิ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ วุจฺจมาเน ตํ ญาณํ น วตฺตพฺพํ โหติ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส วิสโย โหติเยว.

120. 次に、多種多様な対象の分類を示すために、“過去の…”等（の文）が説かれた。そこにおいて、“過去・未来・現在”という言葉は、時間の分類によって（一切知智を）示したものであり、“眼と色”等は、依処と対象（根境）の分類によって示したものである。“このようにそのすべてを”という言葉は、それら眼と色の全体を余すところなく把握することである。残りの箇所も同様である。“いかなる（yāvatā）”という言葉は、残りのない把握である。“無常の義”等は、共通の特質（共相）の分類によって示されている。“無常の義”とは、無常の様態のことである。あるいは、本来の意味における対格の語法である。このような箇所ではこの方法が適用される。“色の…”等は、蘊の分類によって示されている。“眼の……老死の”という箇所は、前述の省略（ペーヤーラ）の方法に従って結合されるべきである。“証知（abhiññā）のために”等の箇所は、前述した智そのものである。“証知の義”とは、殊勝に知る性質のことである。このような箇所ではこの方法が適用される。“諸蘊の蘊の義”等は、前述の方法によって理解されるべきである。“善法において”等は、善三帖（クサラ・ティカ）による分類である。“欲界の法において”等は、四地（界）による分類である。どちらの場合も、“すべてを知る（sabbe jānāti）”という複数形の読みが優れているが、単数形の流れに陥ったため、写本では単数形で記されている。“苦の…”等は、十四の仏智の対象の分類である。“根上下智（こんじょうげち）”等の四つの智を説いて、なぜ一切知智を説かないのかと言えば、説かれつつあるのが一切知智そのものであるからである。けだし、対象の分類によって一切知智が説かれている時には、その（一切知という名前の）智自体を（別に）説く必要はないが、一切知智そのものもまた、一切知智の対象であることに変わりはない。

ปุน กาฬการามสุตฺตนฺตาทีสุ (อ. นิ. ๔.๒๔) วุตฺตนเยน สพฺพญฺญุตญฺญาณภูมึ ทสฺเสนฺโต ยาวตา สเทวกสฺส โลกสฺสาติอาทิมาห. ตตฺถ สห เทเวหิ สเทวกสฺส. สห มาเรน สมารกสฺส. สห พฺรหฺมุนา สพฺรหฺมกสฺส โลกสฺส. สห สมณพฺราหฺมเณหิ สสฺสมณพฺราหฺมณิยา. สห เทวมนุสฺเสหิ สเทวมนุสฺสาย ปชาย. ปชาตตฺตา ปชาติ สตฺตโลกสฺส ปริยายวจนเมตํ. ตตฺถ สเทวกวจเนน ปญฺจกามาวจรเทวคฺคหณํ, สมารกวจเนน ฉฏฺฐกามาวจรเทวคฺคหณํ, สพฺรหฺมกวจเนน พฺรหฺมกายิกาทิพฺรหฺมคฺคหณํ, สสฺสมณพฺราหฺมณิวจเนน สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกปจฺจามิตฺตสมณพฺราหฺมณคฺคหณํ สมิตปาปพาหิตปาปสมณพฺราหฺมณคฺคหณญฺจ, ปชาวจเนน สตฺตโลกคฺคหณํ, สเทวมนุสฺสวจเนน สมฺมุติเทวเสสมนุสฺสคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. เอวเมตฺถ ตีหิ ปเทหิ โอกาสโลโก, ทฺวีหิ ปชาวเสน สตฺตโลโก คหิโตติ เวทิตพฺโพ.

さらに、‘カーラカーラーマ・スッタ’等で説かれた方法に従って、一切知智の領野（bhūmi）を示すために、“天界を含む世界のいかなる…”等（の文）を説いた。そこにおいて、天（deva）と共にあるので“天界を含む世界（sadevaka）”と言う。魔（māra）と共にあるので“魔を伴う世界（samāraka）”と言う。梵天（brahmā）と共にあるので“梵天を伴う世界（sabrahmaka）”と言う。沙門・バラモンと共にあるので“沙門・バラモンを含む（sassamaṇabrāhmaṇiyā）”と言う。天と人と共にあるので“天と人を含む（sadevamanussāya）衆生（pajāya）”と言う。生まれ出でるものであるから“衆生（pajā）”と言う。これは、衆生居（有情世間）の別名である。そこにおいて、“天界を含む”という言葉によって五つの欲界天を把握し、“魔を伴う”という言葉によって第六の欲界天（他化自在天）を把握し、“梵天を伴う”という言葉によって梵衆天などの梵天界を把握し、“沙門・バラモンを含む”という言葉によって、教えに対する敵対者・仇敵である沙門・バラモン、および悪を静め悪を退けた正しき沙門・バラモンを把握し、“衆生”という言葉によって衆生居を把握し、“天と人を含む”という言葉によって、仮の天（世俗天、すなわち王）と残りの人間を把握すべきであると理解されるべきである。このように、ここでは三つの語によって処世間（okāsaloka）が把握され、二つの語によって衆生の観点から衆生居が把握されていると理解されるべきである。

อปโร [Pg.38] นโย – สเทวกคฺคหเณน อรูปาวจรโลโก คหิโต, สมารกคฺคหเณน ฉกามาวจรเทวโลโก, สพฺรหฺมกคฺคหเณน รูปาวจรพฺรหฺมโลโก, สสฺสมณพฺราหฺมณาทิคฺคหเณน จตุปริสวเสน, สมฺมุติเทเวหิ วา สห มนุสฺสโลโก, อวเสสสตฺตโลโก วา.

別の方法では、“天界を含む”の把握によって無色界を、“魔を伴う”の把握によって六欲天を、“梵天を伴う”の把握によって色界の梵天界を、“沙門・バラモンを含む”等の把握によって、四衆（比丘・比丘尼・優婆塞・優婆夷）の観点から、あるいは仮の天（王）と共に人間界を、または残りの衆生居を把握したものである。

อปิเจตฺถ สเทวกวจเนน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทโต สพฺพสฺสปิ โลกสฺส ทิฏฺฐาทิชานนภาวํ สาเธติ. ตโต เยสํ สิยา ‘‘มาโร มหานุภาโว ฉกามาวจริสฺสโร วสวตฺตี, กึ ตสฺสาปิ ทิฏฺฐาทึ ชานาตี’’ติ, เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต ‘‘สมารกสฺสา’’ติ อาห. เยสํ ปน สิยา ‘‘พฺรหฺมา มหานุภาโว เอกงฺคุลิยา เอกสฺมึ จกฺกวาฬสหสฺเส อาโลกํ ผรติ, ทฺวีหิ…เป… ทสหิ องฺคุลีหิ ทสสุ จกฺกวาฬสหสฺเสสุ อาโลกํ ผรติ, อนุตฺตรญฺจ ฌานสมาปตฺติสุขํ ปฏิสํเวเทติ, กึ ตสฺสาปิ ทิฏฺฐาทึ ชานาตี’’ติ, เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต ‘‘สพฺรหฺมกสฺสา’’ติ อาห. ตโต เยสํ สิยา ‘‘ปุถู สมณพฺราหฺมณา สาสนสฺส ปจฺจตฺถิกา, กึ เตสมฺปิ ทิฏฺฐาทึ ชานาตี’’ติ, เตสํ วิมตึ วิธมนฺโต ‘‘สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชายา’’ติ อาห. เอวํ อุกฺกฏฺฐานํ ทิฏฺฐาทิชานนภาวํ ปกาเสตฺวา อถ สมฺมุติเทเว อวเสสมนุสฺเส จ อุปาทาย อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉทวเสน เสสสตฺตโลกสฺส ทิฏฺฐาทิชานนภาวํ ปกาเสติ. อยเมตฺถ อนุสนฺธิกฺกโม. โปราณา ปนาหุ – สเทวกสฺสาติ เทวตาหิ สทฺธึ อวเสสโลกสฺส. สมารกสฺสาติ มาเรน สทฺธึ อวเสสโลกสฺส. สพฺรหฺมกสฺสาติ พฺรหฺเมหิ สทฺธึ อวเสสโลกสฺส. เอวํ สพฺเพปิ ติภวูปเค สตฺเต ตีหากาเรหิ ตีสุ ปเทสุ ปกฺขิปิตฺวา ปุน ทฺวีหากาเรหิ ปริยาทาตุํ สสฺสมณพฺราหฺมณิยา ปชาย สเทวมนุสฺสายาติ วุตฺตํ. เอวํ ปญฺจหิ ปเทหิ เตน เตน อากาเรน เตธาตุกเมว ปริยาทินฺนํ โหตีติ.

さらに、ここで“天界を含む（sadevaka）”という言葉を用いることで、最高の区分をもって、一切の世間における見られたもの等（見・聞・覚・知の対象）を知っているということが示される。それゆえ、“マーラ（魔王）は大きな威力があり、六欲天を支配し、他者を自在に従わせる。彼は、そのマーラの見られたもの等をも知っているのだろうか”という疑念を抱く者たちの疑いを払拭するために、マハー・カッサパ長老は“マーラを含む（samārakassa）”と説いた。また、“梵天（ブラフマー）は大きな威力があり、一つの指で千の世界を照らし、二つの指で……十の指で一万の世界を照らし、無上の禅定の安楽を享受している。彼は、その梵天の見られたもの等をも知っているのだろうか”という疑念を抱く者たちの疑いを払拭するために、“梵天を含む（sabrahmakassa）”と説いた。さらに、“教えに敵対する多くの沙門やバラモンがいるが、彼は彼らの見られたもの等をも知っているのだろうか”という疑念を抱く者たちの疑いを払拭するために、“沙門・バラモンの世代を含む（sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya）”と説いた。このように、優れた衆生たちの見られたもの等を知っていることを明らかにした後、仮の神々（王）やその他の人々を含めて、最高の区分によって残りの生きとし生けるものの世界の、見られたもの等を知っていることを明らかにしている。これがここでの文脈の順序である。しかし、古の注釈家たちは次のように述べている。“sadevakassāti”とは神々と共に残りの世間を指し、“samārakassāti”とはマーラと共に残りの世間を指し、“sabrahmakassāti”とは梵天たちと共に残りの世間を指す。このように、三界に属するすべての衆生を三つの句に含め、さらに二つの様態によってすべてを網羅するために、“沙門・バラモンの世代、神々と人間を含む（sassamaṇabrāhmaṇiyā pajāya sadevamanussāyā）”と言われたのである。このように五つの句によって、それぞれの様態で、三界そのものが網羅されているのである。

ทิฏฺฐนฺติ รูปายตนํ. สุตนฺติ สทฺทายตนํ. มุตนฺติ ปตฺวา คเหตพฺพโต คนฺธายตนํ, รสายตนํ, โผฏฺฐพฺพายตนํ. วิญฺญาตนฺติ สุขทุกฺขาทิธมฺมารมฺมณํ. ปตฺตนฺติ ปริเยสิตฺวา วา อปริเยสิตฺวา วา ปตฺตํ. ปริเยสิตนฺติ ปตฺตํ วา อปฺปตฺตํ วา ปริเยสิตํ. อนุวิจริตํ มนสาติ จิตฺเตน อนุสญฺจริตํ. สพฺพํ ชานาตีติ อิมินา เอตํ ทสฺเสติ – ยํ อปริมานาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส [Pg.39] สเทวกสฺส โลกสฺส ‘‘นีลํ ปีต’’นฺติอาทิ (ธ. ส. ๖๑๙) รูปารมฺมณํ จกฺขุทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม รูปารมฺมณํ ทิสฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโตติ ตํ สพฺพํ ตถาคตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ชานาติ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส ‘‘เภริสทฺโท, มุทิงฺคสทฺโท’’ติอาทิ สทฺทารมฺมณํ โสตทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘มูลคนฺโธ ตจคนฺโธ’’ติอาทิ (ธ. ส. ๖๒๔-๖๒๗) คนฺธารมฺมณํ ฆานทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘มูลรโส, ขนฺธรโส’’ติอาทิ (ธ. ส. ๖๒๘-๖๓๑) รสารมฺมณํ ชิวฺหาทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, ‘‘กกฺขฬํ, มุทุก’’นฺติอาทิ (ธ. ส. ๖๔๗-๖๕๐) ปถวีธาตุเตโชธาตุวาโยธาตุเภทํ โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ กายทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ ผุสิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโตติ ตํ สพฺพํ ตถาคตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ชานาติ. ตถา ยํ อปริมาณาสุ โลกธาตูสุ อิมสฺส สเทวกสฺส โลกสฺส สุขทุกฺขาทิเภทํ ธมฺมารมฺมณํ มโนทฺวาเร อาปาถํ อาคจฺฉติ, อยํ สตฺโต อิมสฺมึ ขเณ อิมํ นาม ธมฺมารมฺมณํ วิชานิตฺวา สุมโน วา ทุมฺมโน วา มชฺฌตฺโต วา ชาโตติ ตํ สพฺพํ ตถาคตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ชานาติ. อิมสฺส ปน มหาชนสฺส ปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, ปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ. อปริเยสิตฺวา อปฺปตฺตมฺปิ อตฺถิ, อปริเยสิตฺวา ปตฺตมฺปิ อตฺถิ. สพฺพํ ตถาคตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาเณน อปฺปตฺตํ นาม นตฺถีติ.

“見られたもの（diṭṭha）”とは色処（視覚対象）のことである。“聞かれたもの（suta）”とは声処（聴覚対象）のことである。“覚（さと）られたもの（muta）”とは、到達して把握されるものであるから、香処（嗅覚対象）、味処（味覚対象）、触処（触覚対象）のことである。“知られたもの（viññāta）”とは、苦楽などの法処（意の対象）のことである。“得られたもの（patta）”とは、探求して、あるいは探求せずして得られた対象である。“探求されたもの（pariyesita）”とは、得られたか未だ得られていないかにかかわらず、探求されたものである。“意で巡らされたもの（anuvicaritaṃ manasā）”とは、心で思索されたものである。“すべてを知る”という言葉によって、次のことが示されている。すなわち、限りない世界（lokadhātu）において、神々を含むこの世間の“青や黄”などの色の対象が眼門に現れるとき、如来の全知（一切智）は、“この衆生はこの瞬間に、この名の色対象を見て、喜び、あるいは悲しみ、あるいは中立な心を生じた”ということを、そのすべての分類において知っているのである。同様に、限りない世界において、神々を含むこの世間の“大太鼓の音、小太鼓の音”などの声の対象が耳門に現れるとき、“根の香り、皮の香り”などの香の対象が鼻門に現れるとき、“根の味、幹の味”などの味の対象が舌門に現れるとき、“硬い、柔らかい”などの地界・火界・風界の区別による触の対象が身門に現れるとき、“この衆生はこの瞬間に、この名の触対象に触れて、喜び（等）を生じた”ということを、如来の全知はそのすべてを知っているのである。同様に、限りない世界において、神々を含むこの世間の苦楽などの区別による法の対象が意門に現れるとき、“この衆生はこの瞬間に、この名の法対象を了知して、喜び、あるいは悲しみ、あるいは中立な心を生じた”ということを、如来の全知はそのすべてを知っているのである。しかし、この多くの人々にとっては、探求しても得られないものがあり、探求して得られるものもある。また探求せずに得られないものがあり、探求せずに得られるものもある。如来の全知にとって、得られていない（知られていない）対象というものは、一切存在しないのである。

๑๒๑. ปุน อปเรน ปริยาเยน สพฺพญฺญุตญฺญาณภาวสาธนตฺถํ น ตสฺสาติ คาถมาห. ตตฺถ น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจีติ ตสฺส ตถาคตสฺส อิธ อิมสฺมึ เตธาตุเก โลเก, อิมสฺมึ ปจฺจุปฺปนฺนกาเล วา ปญฺญาจกฺขุนา อทฺทิฏฺฐํ นาม กิญฺจิ อปฺปมตฺตกมฺปิ น อตฺถิ น สํวิชฺชติ. อตฺถีติ อิทํ วตฺตมานกาลิกํ อาขฺยาตปทํ. อิมินา ปจฺจุปฺปนฺนกาลิกสฺส สพฺพธมฺมสฺส ญาตภาวํ ทสฺเสติ. คาถาพนฺธสุขตฺถํ ปเนตฺถ ท-กาโร สํยุตฺโต. อโถ อวิญฺญาตนฺติ เอตฺถ อโถอิติ วจโนปาทาเน นิปาโต. อวิญฺญาตนฺติ อตีตกาลิกํ อวิญฺญาตํ นาม กิญฺจิ ธมฺมชาตํ. นาโหสีติ ปาฐเสโส. อพฺยยภูตสฺส อตฺถิสทฺทสฺส คหเณ ปาฐเสสํ วินาปิ ยุชฺชติเยว. อิมินา อตีตกาลิกสฺส สพฺพธมฺมสฺส ญาตภาวํ ทสฺเสติ[Pg.40]. อชานิตพฺพนฺติ อนาคตกาลิกํ อชานิตพฺพํ นาม ธมฺมชาตํ น ภวิสฺสติ, นตฺถิ วา. อิมินา อนาคตกาลิกสฺส สพฺพธมฺมสฺส ญาตภาวํ ทสฺเสติ. ชานนกิริยาวิเสสนมตฺตเมว วา เอตฺถ อ-กาโร. สพฺพํ อภิญฺญาสิ ยทตฺถิ เนยฺยนฺติ เอตฺถ ยํ เตกาลิกํ วา กาลวิมุตฺตํ วา เนยฺยํ ชานิตพฺพํ กิญฺจิ ธมฺมชาตํ อตฺถิ, ตํ สพฺพํ ตถาคโต อภิญฺญาสิ อธิเกน สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิ ปฏิวิชฺฌิ. เอตฺถ อตฺถิสทฺเทน เตกาลิกสฺส กาลวิมุตฺตสฺส จ คหณา อตฺถิ-สทฺโท อพฺยยภูโตเยว ทฏฺฐพฺโพ. ตถาคโต เตน สมนฺตจกฺขูติ กาลวเสน โอกาสวเสน จ นิปฺปเทสตฺตา สมนฺตา สพฺพโต ปวตฺตํ ญาณจกฺขุ อสฺสาติ สมนฺตจกฺขุ. เตน ยถาวุตฺเตน การเณน ตถาคโต สมนฺตจกฺขุ, สพฺพญฺญูติ วุตฺตํ โหติ. อิมิสฺสา คาถาย ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย สพฺพญฺญุตญฺญาณํ สาธิตํ.

121. さらに、別の方法で全知（一切智）であることを証明するために、“彼には（na tassa）”という詩（偈）を説いた。その中で、“この世において、彼（如来）が見ていないものは何一つない（na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci）”とは、如来にとって、この三界の世間において、あるいはこの現在において、知恵の眼（全知）によって見られていないものは、微細な対象であっても、何一つ存在しないということである。“ある（atthi）”という言葉は、現在時を表す動詞である。これによって、現在における一切の法が既知であるということが示される。詩の韻律を整えるために、ここでは“d”の字が重ねられている。また、“知られていないもの（aviññāta）”という箇所において、“また（atho）”という言葉は、別の言葉を導くための接続詞である。“知られていないもの（aviññāta）”とは、過去において知られなかったいかなる法も存在しないということである。ここでは“存在しなかった”という言葉が補われて解釈されるべきである。あるいは、不変化詞としての“atthi”という言葉を用いるならば、補足の言葉がなくとも意味は通じる。これによって、過去における一切の法が既知であることが示される。“知られるべきでない（ajānitabba）”とは、未来において知られないような法は存在しないということである。これによって、未来における一切の法が既知であることが示される。あるいは、ここでの“a”の字は、単に“知る”という作用を強調するだけのものである。“知るべき対象（neyya）として存在する（yadatthi）すべてを完全に知った（sabbaṃ abhiññāsi）”という箇所において、三世（過去・現在・未来）に属するもの、あるいは時間を超越したもの（無為法）であれ、存在するいかなる知るべき法も、如来は優れた全知によって知り、貫通したのである。ここで“ある（atthi）”という言葉によって、三世のものと時間を超越したものの両方が含まれるため、“atthi”は不変化詞とみなすべきである。“如来はそれゆえ普見者（samantacakkhu）である”とは、時間的にも空間的にも限定がないため、あらゆる面で働く知恵の眼を持っているということであり、それゆえに“普見者”と呼ばれる。前述の理由（無限定であること）によって、如来は“普見者”であり“全知者”であると言われるのである。この詩は、人を主語とした（puggalādhiṭṭhāna）教説によって、全知（一切智）を証明したものである。

ปุน พุทฺธญาณานํ วิสยวเสน สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ทสฺเสตุกาโม สมนฺตจกฺขูติ เกนฏฺเฐน สมนฺตจกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ คาถาย สมนฺตจกฺขูติ วุตฺตปเท ยํ ตํ สมนฺตจกฺขุ, ตํ เกนฏฺเฐน สมนฺตจกฺขูติ อตฺโถ. อตฺโถ ปนสฺส ยาวตา ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺโฐติอาทีหิ วุตฺโตเยว โหติ. สพฺพญฺญุตญฺญาณญฺหิ สมนฺตจกฺขุ. ยถาห – ‘‘สมนฺตจกฺขุ วุจฺจติ สพฺพญฺญุตญฺญาณ’’นฺติ (จูฬนิ. โธตกมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๓๒). ตสฺมึ สพฺพญฺญุตญฺญาณฏฺเฐ วุตฺเต สมนฺตจกฺขุฏฺโฐ วุตฺโตเยว โหตีติ. พุทฺธสฺเสว ญาณานีติ พุทฺธญาณานิ. ทุกฺเข ญาณาทีนิปิ หิ สพฺพากาเรน พุทฺธสฺเสว ภควโต ปวตฺตนฺติ, อิตเรสํ ปน เอกเทสมตฺเตเนว ปวตฺตนฺติ. สาวกสาธารณานีติ ปน เอกเทเสนาปิ อตฺถิตํ สนฺธาย วุตฺตํ. สพฺโพ ญาโตติ สพฺโพ ญาเณน ญาโต. อญฺญาโต ทุกฺขฏฺโฐ นตฺถีติ วุตฺตเมว อตฺถํ ปฏิเสเธน วิภาเวติ. สพฺโพ ทิฏฺโฐติ น เกวลํ ญาตมตฺโตเยว, อถ โข จกฺขุนา ทิฏฺโฐ วิย กโต. สพฺโพ วิทิโตติ น เกวลํ ทิฏฺฐมตฺโตเยว, อถ โข ปากโฏ. สพฺโพ สจฺฉิกโตติ น เกวลํ วิทิโตเยว, อถ โข ตตฺถ ญาณปฏิลาภวเสน ปจฺจกฺขีกโต. สพฺโพ ผสฺสิโตติ น เกวลํ สจฺฉิกโตเยว, อถ โข ปุนปฺปุนํ ยถารุจิ สมุทาจารวเสน ผุฏฺโฐติ. อถ วา ญาโต สภาวลกฺขณวเสน. ทิฏฺโฐ สามญฺญลกฺขณวเสน. วิทิโต รสวเสน. สจฺฉิกโต ปจฺจุปฏฺฐานวเสน[Pg.41]. ผสฺสิโต ปทฏฺฐานวเสน. อถ วา ญาโต ญาณุปฺปาทวเสน. ทิฏฺโฐ จกฺขุปฺปาทวเสน. วิทิโต ปญฺญุปฺปาทวเสน. สจฺฉิกโต วิชฺชุปฺปาทวเสน. ผสฺสิโต อาโลกุปฺปาทวเสน. ‘‘ยาวตา ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺโฐ, สพฺโพ ทิฏฺโฐ, อทิฏฺโฐ ทุกฺขฏฺโฐ นตฺถี’’ติอาทินา นเยน จ ‘‘ยาวตา สเทวกสฺส โลกสฺส…เป… อนุวิจริตํ มนสา, สพฺพํ ญาตํ, อญฺญาตํ นตฺถี’’ติอาทินา นเยน จ วิตฺถาโร เวทิตพฺโพ. ปฐมํ วุตฺตคาถา นิคมนวเสน ปุน วุตฺตา. ตํนิคมเนเยว หิ กเต ญาณนิคมนมฺปิ กตเมว โหตีติ.

さらに、仏智の対象としての能力により、一切知智を示そうとして、“普眼（周遍眼）とは何か。どのような意味で普眼というのか”等を説いた。その偈における“普眼”と説かれた箇所において、その普眼とはどのような意味で普眼なのか、というのがその意味である。その意味については、“苦の苦義の限りにおいて”等によって既に説かれている。一切知智こそが普眼である。次のように説かれている。“普眼とは一切知智のことである”と。その一切知智の意味が説かれたとき、普眼の意味もまた説かれたことになるのである。仏のみの智慧であるから“仏智”という。というのも、苦における智などは、あらゆる様態において、世尊である仏にのみ生じるが、他の者たちには一部分のみ生じるからである。“声聞と共通である”とは、一部分において存在することを指して説かれたものである。“すべて知られた（sabbo ñāto）”とは、すべてが智によって知られたということである。“知られない苦義はない”という言葉によって、既に述べられた意味を否定（非存在の明示）によって明らかにしている。“すべて見られた（sabbo diṭṭho）”とは、単に知られただけでなく、眼で見たかのようにされたということである。“すべて覚知された（sabbo vidito）”とは、単に見ただけでなく、明白にされたということである。“すべて現証された（sabbo sacchikatoto）”とは、単に覚知されただけでなく、そこで智を証得することによって直接体験されたということである。“すべて触れられた（sabbo phassitoti）”とは、単に現証されただけでなく、何度も意のままに実践することによって触れられたということである。あるいは、自相の観点から“知られ”、共相の観点から“見られ”、作用の観点から“覚知され”、現起の観点から“現証され”、足処の観点から“触れられた”のである。あるいは、智の生起によって“知られ”、眼の生起によって“見られ”、般若の生起によって“覚知され”、明の生起によって“現証され”、光明の生起によって“触れられた”のである。“苦の苦義の限りにおいて、すべて見られた。見られない苦義はない”等の方法により、また“神々を含む世界の...中略...意で考察されたものの限りにおいて、すべては知られた。知られないものはない”等の方法によって、詳細を知るべきである。最初に説かれた偈は、結びとして再び説かれた。その結びがなされるとき、智の結びもまたなされたことになるのである。

สพฺพญฺญุตญฺญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

一切知智の識別の解説は終わった。

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺค-อฏฺฐกถาย

サッダンマッパカーシニーという名の、無礙解道の註釈書において、

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

智論の解説は終わった。

๒. ทิฏฺฐิกถา

2. 2. 見論

๑. อสฺสาททิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

1. 1. 味見の見の識別の解説

๑๒๒. อิทานิ ญาณกถานนฺตรํ กถิตาย ทิฏฺฐิกถาย อนุปุพฺพอนุวณฺณนา อนุปฺปตฺตา. อยญฺหิ ทิฏฺฐิกถา ญาณกถาย กตญาณปริจยสฺส สมธิคตสมฺมาทิฏฺฐิสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิมลวิโสธนา สุกรา โหติ, สมฺมาทิฏฺฐิ จ สุปริสุทฺธา โหตีติ ญาณกถานนฺตรํ กถิตา. ตตฺถ กา ทิฏฺฐีติอาทิกา ปุจฺฉา. กา ทิฏฺฐีติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติอาทิกํ ปุจฺฉิตปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนํ. กถํ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติอาทิโก วิสฺสชฺชิตวิสฺสชฺชนสฺส วิตฺถารนิทฺเทโส, สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย อสฺสาททิฏฺฐิโยติอาทิกา ทิฏฺฐิสุตฺตสํสนฺทนาติ เอวมิเม จตฺตาโร ปริจฺเฉทา. ตตฺถ ปุจฺฉาปริจฺเฉเท ตาว กา ทิฏฺฐีติ ธมฺมปุจฺฉา, สภาวปุจฺฉา. กติ ทิฏฺฐิฏฺฐานานีติ เหตุปุจฺฉา ปจฺจยปุจฺฉา, กิตฺตกานิ ทิฏฺฐีนํ การณานีติ อตฺโถ. กติ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานีติ สมุทาจารปุจฺฉา วิการปุจฺฉา. ทิฏฺฐิโย เอว หิ สมุทาจารวเสน จิตฺตํ ปริโยนนฺธนฺติโย อุฏฺฐหนฺตีติ ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานิ [Pg.42] นาม โหนฺติ. กติ ทิฏฺฐิโยติ ทิฏฺฐีนํ สงฺขาปุจฺฉา คณนาปุจฺฉา. กติ ทิฏฺฐาภินิเวสาติ วตฺถุปฺปเภทวเสน อารมฺมณนานตฺตวเสน ทิฏฺฐิปฺปเภทปุจฺฉา. ทิฏฺฐิโย เอว หิ ตํ ตํ วตฺถุํ ตํ ตํ อารมฺมณํ อภินิวิสนฺติ ปรามสนฺตีติ ทิฏฺฐิปรามาสาติ วุจฺจนฺติ. กตโม ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ ทิฏฺฐีนํ ปฏิปกฺขปุจฺฉา ปหานูปายปุจฺฉา. ทิฏฺฐิการณานิ หิ ขนฺธาทีนิ ทิฏฺฐิสมุคฺฆาเตน ตาสํ การณานิ น โหนฺตีติ ตานิ จ การณานิ สมุคฺฆาติตานิ นาม โหนฺติ. ตสฺมา ทิฏฺฐิฏฺฐานานิ สมฺมา ภุสํ หญฺญนฺติ เอเตนาติ ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ วุจฺจติ.

122. 今、智論の次に説かれる見論の順次解説の順序が来た。というのも、この見論は、智論において智の習得をなし、正見を証得した者にとって、邪見という汚れを清めることが容易であり、正見が極めて清浄になるため、智論の次に説かれたのである。そこにおいて、“見とは何か”等が問いである。“見とは何か。執着と倒執が見である”等は、問われた問いに対する回答である。“どのように執着と倒執が見となるのか”等は、回答された回答の詳細な説明である。“これらすべての見は味見の見である”等は、見解に関する経典との照合である。このように、これら四つの区分がある。その問いの区分において、まず“見とは何か”は法の問い、自性の問いである。“見の根拠はいくつあるか”は因の問い、縁の問いであり、“見の因はどれほどあるか”という意味である。“見の執拗な現起はいくつあるか”は、活動の問い、変異の問いである。というのも、見解そのものが活動によって心を覆い尽くして立ち現れるから、見の纏と呼ばれるのである。“見はいくつあるか”は見の数の問い、計数の問いである。“見の執着はいくつあるか”は、事物の分類による、あるいは対象の多様性による見の分類の問いである。見解そのものが、それぞれの事物、それぞれの対象に執着し、倒執するから、見の倒執と呼ばれるのである。“見の根拠の根絶とは何か”は見の対治の問い、断絶の手段の問いである。見の因である五蘊などが、見の根絶によって、それらの因ではなくなるから、それら因もまた根絶されたと呼ばれるのである。それゆえ、これによって見の根拠が正しく、激しく打ち壊されるから、見の根拠の根絶と呼ばれる。

อิทานิ เอตาสํ ฉนฺนํ ปุจฺฉานํ กา ทิฏฺฐีติอาทีนิ ฉ วิสฺสชฺชนานิ. ตตฺถ กา ทิฏฺฐีติ วิสฺสชฺเชตพฺพปุจฺฉา. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติ วิสฺสชฺชนํ. สา ปน อนิจฺจาทิเก วตฺถุสฺมึ นิจฺจาทิวเสน อภินิวิสติ ปติฏฺฐหติ ทฬฺหํ คณฺหาตีติ อภินิเวโส. อนิจฺจาทิอาการํ อติกฺกมิตฺวา นิจฺจนฺติอาทิวเสน วตฺตมาโน ปรโต อามสติ คณฺหาตีติ ปรามาโส. อถ วา นิจฺจนฺติอาทิกํ ปรํ อุตฺตมํ สจฺจนฺติ อามสติ คณฺหาตีติ ปรามาโส, อภินิเวโส จ โส ปรามาโส จาติ อภินิเวสปรามาโส. เอวํปกาโร ทิฏฺฐีติ กิจฺจโต ทิฏฺฐิสภาวํ วิสฺสชฺเชติ. ตีณิ สตนฺติ ตีณิ สตานิ, วจนวิปลฺลาโส กโต. กตโม ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ ปุจฺฉํ อนุทฺธริตฺวาว โสตาปตฺติมคฺโค ทิฏฺฐิฏฺฐานสมุคฺฆาโตติ วิสฺสชฺชนํ กตํ.

今、これら六つの問いに対して、“見とは何か”等の六つの回答がある。そこにおいて、“見とは何か”は回答されるべき問いである。“執着と倒執が見である”というのが回答である。それは、無常などの事物において、常などとして執着し、定立し、固く握るから“執着”という。無常などの様態を超えて、常などとして働き、他なるものとして触れ、握るから“倒執”という。あるいは、常などという見解を“最高の真実である”として触れ、握るから“倒執”という。それは執着であり、かつ倒執であるから“執着倒執”という。このような種類のものが“見”であると、作用の点から見の自性を回答している。“三つの百”とは三百のことであり、文法の数の不一致がなされている。“見の根拠の根絶とは何か”という問いを改めて掲げることなく、“預流道が見の根拠の根絶である”という回答がなされた。

๑๒๓. อิทานิ กถํ อภินิเวสปรามาโสติอาทิ วิตฺถารนิทฺเทโส. ตตฺถ รูปนฺติ อุปโยควจนํ. รูปํ อภินิเวสปรามาโสติ สมฺพนฺโธ. รูปนฺติ เจตฺถ รูปุปาทานกฺขนฺโธ กสิณรูปญฺจ. ‘‘เอตํ มมา’’ติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ, ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐิ, ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. เอตนฺติ สามญฺญวจนํ. เตเนว ‘‘เวทนํ เอตํ มม, สงฺขาเร เอตํ มมา’’ติ นปุํสกวจนํ เอกวจนญฺจ กตํ. เอโสติ ปน วตฺตพฺพมเปกฺขิตฺวา ปุลฺลิงฺเคกวจนํ กตํ. เอตํ มมาติ ตณฺหามญฺญนามูลิกา ทิฏฺฐิ. เอโสหมสฺมีติ มานมญฺญนามูลิกา ทิฏฺฐิ. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิมญฺญนา เอว. เกจิ ปน ‘‘เอตํ มมาติ มมํการกปฺปนา, เอโสหมสฺมีติ อหํการกปฺปนา, เอโส เม อตฺตาติ [Pg.43] อหํการมมํการกปฺปิโต อตฺตาภินิเวโสติ จ, ตถา ยถากฺกเมเนว ตณฺหามูลนิเวโส มานปคฺคาโห, ตณฺหามูลนิวิฏฺโฐ มานปคฺคหิโต, อตฺตาภินิเวโสติ จ, สงฺขารานํ ทุกฺขลกฺขณาทสฺสนํ, สงฺขารานํ อนิจฺจลกฺขณาทสฺสนํ, สงฺขารานํ ติลกฺขณาทสฺสนเหตุโก อตฺตาภินิเวโสติ จ, ทุกฺเข อสุเภ จ สุขํ สุภนฺติ วิปลฺลาสคตสฺส, อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ วิปลฺลาสคตสฺส, จตุพฺพิธวิปลฺลาสคตสฺส จ อตฺตาภินิเวโสติ จ, ปุพฺเพนิวาสญาณสฺส อาการกปฺปนา, ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส อนาคตปฏิลาภกปฺปนา, ปุพฺพนฺตาปรนฺตอิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ กปฺปนิสฺสิตสฺส อตฺตาภินิเวโสติ จ, นนฺทิยา อตีตมนฺวาคเมติ, นนฺทิยา อนาคตํ ปฏิกงฺขติ, ปจฺจุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ สํหีรติ อตฺตาภินิเวโสติ จ, ปุพฺพนฺเต อญฺญาณเหตุกา ทิฏฺฐิ, อปรนฺเต อญฺญาณเหตุกา ทิฏฺฐิ, ปุพฺพนฺตาปรนฺเต อิทปฺปจฺจยตาปฏิจฺจสมุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ อญฺญาณเหตุโก อตฺตาภินิเวโส’’ติ จ เอเตสํ ติณฺณํ วจนานํ อตฺถํ วณฺณยนฺติ.

123. 今や、‘どのように執着による計らいがあるのか’等の言葉は詳説である。そこにおいて、‘色（rūpaṃ）’というのは対格の語である。‘色を執着し計らうこと’というのが文脈のつながりである。ここでの‘色’とは、色取蘊および遍作（カシィナ）の色を指す。‘これは私のもの（etaṃ mama）である’という執着による計らいは邪見であり、‘これは私である（esohamasmi）’という執着による計らいは邪見であり、‘これは私の我である（eso me attā）’という執着による計らいは邪見であると、それぞれに適用されるべきである。‘これ（etaṃ）’というのは通称の語（中性名詞）である。それゆえに‘受、これは私のもの、行、これは私のもの’というように中性単数形が用いられている。しかし‘これ（eso）’というのは、後に続く‘これ（ayaṃ）’や‘我（attā）’という語を考慮して男性単数形が用いられている。‘これは私のもの’というのは渇愛による想念を根本とする邪見である。‘これは私である’というのは慢による想念を根本とする邪見である。‘これは私の我である’というのは、邪見による想念そのものである。あるいはある者は、‘これは私のもの’とは‘我のもの（我所）’とする虚構であり、‘これは私である’とは‘我’とする虚構であり、‘これは私の我である’とは‘我’と‘我のもの’として虚構された我への執着であると釈明する。同様に、順次に、渇愛を根本とする執着、慢による高揚、あるいは渇愛を根本に据えて慢に支えられた我への執着であるとも釈明される。また、諸行における苦の相を見ないこと、無常の相を見ないこと、あるいは三相を見ないことを原因とする我への執着であるとも釈明される。苦や不浄において‘楽である’‘浄である’という顛倒に陥った者の我への執着、無常において‘常である’という顛倒に陥った者の我への執着、四種の顛倒に陥った者の我への執着であるとも釈明される。宿住随念智による様相の虚構、天眼智による未来の獲得の虚構、前際・後際・此縁性・縁起における諸法に虚構を依拠する者の我への執着であるとも釈明される。あるいは、喜（nandi）によって過去を追い、未来を期待し、現在の諸法に惑わされることが我への執着であるとも釈明される。前際における無知を原因とする邪見、後際における無知を原因とする邪見、前際・後際・此縁性・縁起の諸法における無知を原因とする我への執着であると、これら三つの言葉の意味を釈明している。

ทิฏฺฐิโย ปเนตฺถ ปฐมํ ปญฺจกฺขนฺธวตฺถุกา. ตโต ฉอชฺฌตฺติกพาหิรายตนวิญฺญาณ- กายสมฺผสฺสกายเวทนากายสญฺญากายเจตนากายตณฺหากายวิตกฺกวิจารธาตุทสกสิณ- ทฺวตฺตึสาการวตฺถุกา ทิฏฺฐิโย วุตฺตา. ทฺวตฺตึสากาเรสุ จ ยตฺถ วิสุํ อภินิเวโส น ยุชฺชติ, ตตฺถ สกลสรีราภินิเวสวเสเนว วิสุํ อภินิเวโส วิย กโตติ เวทิตพฺพํ. ตโต ทฺวาทสายตนอฏฺฐารสธาตุเอกูนวีสติอินฺทฺริยวเสน โยชนา กตา. ตีณิ เอกนฺตโลกุตฺตรินฺทฺริยานิ น โยชิตานิ. น หิ โลกุตฺตรวตฺถุกา ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. สพฺพตฺถาปิ จ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺเสสุ ธมฺเมสุ โลกุตฺตเร ฐเปตฺวา โลกิยา เอว คเหตพฺพา. อนินฺทฺริยพทฺธรูปญฺจ น คเหตพฺพเมว. ตโต เตธาตุกวเสน นววิธภววเสน ฌานพฺรหฺมวิหารสมาปตฺติวเสน ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺควเสน จ โยชนา กตา. ชาติชรามรณานํ วิสุํ คหเณ ปริหาโร วุตฺตนโย เอว. สพฺพานิ เจตานิ รูปาทิกานิ ชรามรณนฺตานิ อฏฺฐนวุติสตํ ปทานิ ภวนฺติ.

さて、ここでの邪見は、まず五蘊を対象とするものである。次に、六の内外処、識身、触身、受身、想身、思身、愛身、尋、伺、界、十遍、三十二相を対象とする邪見が説かれている。三十二相の中で、個別に執着することが適当でない箇所については、身体全体への執着に基づいて、個別の執着であるかのように扱われていると知るべきである。次に、十二処、十八界、十九根に基づいて適用がなされている。三つの決定的な出世間根は適用されない。なぜなら、出世間の法を対象とする邪見は存在しないからである。あらゆる箇所において、世間的・出世間的が混在する諸法（法処や法界など）のうち、出世間の法を除いて、世間的な法のみが取られるべきである。また、根に結びつかない色（anindriyabaddha-rūpa）も、邪見の対象ではないため、取るべきではない。次に、三界、九種の存在、禅定、四無量心（梵住）、等至、および縁起の支に基づいて適用がなされている。生・老・死を個別に取ることに対する回答は、既に述べた方法と同じである。これら色から始まり、老死に至るすべての項目は198語となる。

๑๒๔. ทิฏฺฐิฏฺฐาเนสุ ขนฺธาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ วีสติวตฺถุกายปิ สกฺกายทิฏฺฐิยา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํเยว วตฺถุตฺตา ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อตฺตานํ สมนุปสฺสมานา สมนุปสฺสนฺติ, สพฺเพ เต ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธสุเยว [Pg.44] สมนุปสฺสนฺติ, เอเตสํ วา อญฺญตร’’นฺติ (สํ. นิ. ๓.๔๗) วุตฺตตฺตา จ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทิฏฺฐีนํ การณํ. อวิชฺชาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อวิชฺชาย อนฺธีกตานํ ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต ‘‘ยายํ, ภนฺเต, ทิฏฺฐิ ‘อสมฺมาสมฺพุทฺเธสุ สมฺมาสมฺพุทฺธา’ติ, อยํ นุ โข, ภนฺเต, ทิฏฺฐิ กึ ปฏิจฺจ ปญฺญายตีติ? มหตี โข เอสา, กจฺจาน, ธาตุ, ยทิทํ อวิชฺชาธาตุ. หีนํ, กจฺจาน, ธาตุํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ หีนา สญฺญา หีนา ทิฏฺฐี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๙๗) วจนโต จ อวิชฺชา ทิฏฺฐีนํ การณํ. ผสฺโสปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ เตน ผสฺเสน ผุฏฺฐสฺส ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต ‘‘เย เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิวุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๒๓) วจนโต จ ผสฺโส ทิฏฺฐีนํ การณํ. สญฺญาปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อาการมตฺตคฺคหเณน อยาถาวสภาวคาหเหตุตฺตา สญฺญาย –

124. 邪見の拠点（diṭṭhi-ṭṭhāna）において、‘蘊もまた邪見の拠点である’というのは、二十の対象を持つ有身見（sakkāyadiṭṭhi）においても五蘊のみが対象であるからである。‘比丘たちよ、およそ沙門やバラモンが自己を観ずる際、彼らはすべてこの五取蘊、あるいはそのうちのいずれかを観じているのである’と説かれている通り、五取蘊は邪見の原因である。‘無明もまた邪見の拠点である’というのは、無明によって盲目となった者に邪見が生じるからである。‘尊師よ、“正等覚者でない者を正等覚者である”とするこの邪見は、何を縁じて現れるのでしょうか？’‘カッチャーナよ、この無明界というものは広大である。カッチャーナよ、劣った界を縁じて、劣った想、劣った邪見が生じるのである’という言葉の通り、無明は邪見の原因である。‘触もまた邪見の拠点である’というのは、その触によって触れられた者に邪見が生じるからである。‘比丘たちよ、およそ前際を推論し、前際を追う邪見を持ち、前際に関して多種多様な見解を語る沙門・バラモンがいるが、それもまた触を縁としているのである’という言葉の通り、触は邪見の原因である。‘想もまた邪見の拠点である’というのは、様相のみを把握することによって、真実ではない本質を把握する原因となるからである。

‘‘ยานิ จ ตีณิ ยานิ จ สฏฺฐิ, สมณปฺปวาทสิตานิ ภูริปญฺญ;

สญฺญกฺขรสญฺญนิสฺสิตานิ, โอสรณานิ วิเนยฺย โอฆตมคา’’ติ. (สุ. นิ. ๕๔๓) –

“広大な知恵を持つ者よ、想の文字と想に依存した、沙門たちの議論に基づいた三つの見解、あるいは六十二の見解がある。それら（見解）という避難所を制し、激流の闇を超えたのである。”

วจนโต ‘‘สญฺญานิทานา หิ ปปญฺจสงฺขา’’ติ (สุ. นิ. ๘๘๐; มหานิ. ๑๐๙) วจนโต จ สญฺญา ทิฏฺฐีนํ การณํ. วิตกฺโกปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อาการปริวิตกฺเกน ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต –

“想を原因として、戯論の名称が生じる”という言葉の通り、想は邪見の原因である。“尋（vitakka）もまた邪見の拠点である”というのは、様相への思索によって邪見が生じるからである。

‘‘นเหว สจฺจานิ พหูนิ นานา, อญฺญตฺร สญฺญาย นิจฺจานิ โลเก;

ตกฺกญฺจ ทิฏฺฐีสุ ปกปฺปยิตฺวา, สจฺจํ มุสาติ ทฺวยธมฺมมาหู’’ติ. (สุ. นิ. ๘๙๒) –

“世において、想を除いては、様々に異なる多くの常住なる真理は存在しない。彼らは邪見において思索を構え、真理と虚偽という二つの法を語るのである。”

วจนโต จ วิตกฺโก ทิฏฺฐีนํ การณํ. อโยนิโสมนสิกาโรปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ อโยนิโส มนสิการสฺส อกุสลานํ อสาธารณเหตุตฺตา ‘‘ตสฺเสวํ อโยนิโส มนสิกโรโต ฉนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อญฺญตรา ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๙) วจนโต จ อโยนิโส มนสิกาโร ทิฏฺฐีนํ การณํ[Pg.45]. ปาปมิตฺโตปิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ปาปมิตฺตสฺส ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเนน ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต ‘‘พาหิรํ, ภิกฺขเว, องฺคนฺติ กริตฺวา น อญฺญํ เอกงฺคมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยํ เอวํ มหโต อนตฺถาย สํวตฺตติ. ยถยิทํ, ภิกฺขเว, ปาปมิตฺตตา’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๑๐) วจนโต จ ปาปมิตฺโต ทิฏฺฐีนํ การณํ. ปรโตปิ โฆโส ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ทุรกฺขาตธมฺมสฺสวเนน ทิฏฺฐิอุปฺปตฺติโต ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, เหตู ทฺเว ปจฺจยา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อุปฺปาทาย ปรโต จ โฆโส อโยนิโส จ มนสิกาโร’’ติ (อ. นิ. ๒.๑๒๖) วจนโต จ ปรโต โฆโส มิจฺฉาทิฏฺฐิกโต มิจฺฉาทิฏฺฐิปฏิสญฺญุตฺตกถา ทิฏฺฐีนํ การณํ.

また、聖典の言葉から、尋（じん、思索）は諸見の原因である。不如理な作意（不正な注意）もまた諸見の立脚処であるとされるのは、不如理な作意が不善なる法に特有の原因であるためであり、“このように不如理に作意する者には、六つの見のいずれかが生じる”（中部経典1.19）との聖典の言葉からも、不如理な作意は諸見の原因である。悪友もまた諸見の立脚処であるとされるのは、悪友の見を模倣し、それに従うことによって見が生じるためであり、“比丘たちよ、外部の要因として、これほど大きな不利益をもたらすものとして、悪友であることをおいて他に一つの要因も見当たらない”（増支部経典1.110）との言葉からも、悪友は諸見の原因である。他者の声（他人の教え）もまた諸見の立脚処であるとされるのは、誤って説かれた法を聞くことによって見が生じるためであり、“比丘たちよ、邪見が生じるためには、他者の声と不如理な作意という二つの原因、二つの縁がある”（増支部経典2.126）との言葉からも、他者の声、すなわち邪見に陥った者による邪見に関連した話は、諸見の原因である。

อิทานิ ทิฏฺฐิฏฺฐานนฺติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรนฺโต ขนฺธา เหตุ ขนฺธา ปจฺจโยติอาทิมาห. ขนฺธา เอว ทิฏฺฐีนํ อุปาทาย, ชนกเหตุ เจว อุปตฺถมฺภกปจฺจโย จาติ อตฺโถ. สมุฏฺฐานฏฺเฐนาติ สมุฏฺฐหนฺติ อุปฺปชฺชนฺติ เอเตนาติ สมุฏฺฐานํ, การณนฺติ อตฺโถ. เตน สมุฏฺฐานฏฺเฐน, ทิฏฺฐิการณภาเวนาติ อตฺโถ.

今、“諸見の立脚処（diṭṭhiṭṭhāna）”という語の意味を明らかにするために、“諸蘊（五蘊）が原因であり、諸蘊が縁である”等と述べられている。つまり、諸蘊こそが、諸見を生じさせるための生起原因（janakahetu）であり、かつ助成縁（upatthambhakapaccayo）であるという意味である。“生起の義により（samuṭṭhānaṭṭhena）”とは、これ（五蘊）によって諸見が立ち上がり、生じるので“生起”と呼ばれ、それが原因であるという意味である。その生起の義により、すなわち、諸見の原因としての状態であるという意味である。

๑๒๕. อิทานิ กิจฺจเภเทน ทิฏฺฐิเภทํ ทสฺเสนฺโต กตมานิ อฏฺฐารส ทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานานีติอาทิมาห. ตตฺถ ยา ทิฏฺฐีติ อิทานิ วุจฺจมานานํ อฏฺฐารสนฺนํ ปทานํ สาธารณํ มูลปทํ. ยา ทิฏฺฐิ, ตเทว ทิฏฺฐิคตํ, ยา ทิฏฺฐิ, ตเทว ทิฏฺฐิคหนนฺติ สพฺเพหิ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ. อยาถาวทสฺสนฏฺเฐน ทิฏฺฐิ, ตเทว ทิฏฺฐีสุ คตํ ทสฺสนํ ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิอนฺโตคธตฺตาติ ทิฏฺฐิคตํ. เหฏฺฐาปิสฺส อตฺโถ วุตฺโตเยว. ทฺวินฺนํ อนฺตานํ เอกนฺตคตตฺตาปิ ทิฏฺฐิคตํ. สา เอว ทิฏฺฐิ ทุรติกฺกมนฏฺเฐน ทิฏฺฐิคหนํ ติณคหนวนคหนปพฺพตคหนานิ วิย. สาสงฺกสปฺปฏิภยฏฺเฐน ทิฏฺฐิกนฺตารํ โจรกนฺตารวาฬกนฺตารนิรุทกกนฺตารทุพฺภิกฺขกนฺตารา วิย. ธมฺมสงฺคณิยํ ‘‘ทิฏฺฐิกนฺตาโร’’ติ สกลิงฺเคเนว อาคตํ. สมฺมาทิฏฺฐิยา วินิวิชฺฌนฏฺเฐน ปฏิโลมฏฺเฐน จ ทิฏฺฐิวิสูกํ. มิจฺฉาทสฺสนญฺหิ อุปฺปชฺชมานํ สมฺมาทสฺสนํ วินิวิชฺฌติ เจว วิโลเมติ จ. ธมฺมสงฺคณิยํ (ธ. ส. ๓๙๒, ๑๑๐๕) ‘‘ทิฏฺฐิวิสูกายิก’’นฺติ อาคตํ. กทาจิ สสฺสตสฺส, กทาจิ อุจฺเฉทสฺส คหณโต ทิฏฺฐิยา วิรูปํ ผนฺทิตนฺติ ทิฏฺฐิวิปฺผนฺทิตํ. ทิฏฺฐิคติโก หิ เอกสฺมึ ปติฏฺฐาตุํ น สกฺโกติ, กทาจิ สสฺสตํ อนุสฺสรติ, กทาจิ อุจฺเฉทํ. ทิฏฺฐิเยว อนตฺเถ สํโยเชตีติ ทิฏฺฐิสญฺโญชนํ. ทิฏฺฐิเยว อนฺโตตุทนฏฺเฐน ทุนฺนีหรณียฏฺเฐน จ สลฺลนฺติ ทิฏฺฐิสลฺลํ[Pg.46]. ทิฏฺฐิเยว ปีฬากรณฏฺเฐน สมฺพาโธติ ทิฏฺฐิสมฺพาโธ. ทิฏฺฐิเยว โมกฺขาวรณฏฺเฐน ปลิโพโธติ ทิฏฺฐิปลิโพโธ. ทิฏฺฐิเยว ทุมฺโมจนียฏฺเฐน พนฺธนนฺติ ทิฏฺฐิพนฺธนํ. ทิฏฺฐิเยว ทุรุตฺตรฏฺเฐน ปปาโตติ ทิฏฺฐิปปาโต. ทิฏฺฐิเยว ถามคตฏฺเฐน อนุสโยติ ทิฏฺฐานุสโย. ทิฏฺฐิเยว อตฺตานํ สนฺตาเปตีติ ทิฏฺฐิสนฺตาโป. ทิฏฺฐิเยว อตฺตานํ อนุทหตีติ ทิฏฺฐิปริฬาโห. ทิฏฺฐิเยว กิเลสกายํ คนฺเถตีติ ทิฏฺฐิคนฺโถ. ทิฏฺฐิเยว ภุสํ อาทิยตีติ ทิฏฺฐุปาทานํ. ทิฏฺฐิเยว ‘‘สจฺจ’’นฺติอาทิวเสน อภินิวิสตีติ ทิฏฺฐาภินิเวโส. ทิฏฺฐิเยว อิทํ ปรนฺติ อามสติ, ปรโต วา อามสตีติ ทิฏฺฐิปรามาโส.

125. 今、機能の相違による諸見の分類を示すために、“いかなるものが十八の見の横行（pariyuṭṭhāna）であるか”等と述べられている。その中で“いかなる見（yā diṭṭhi）”という句は、これから述べられる十八の語に共通する基本の語である。“いかなる見も、それ自体が見の類（diṭṭhigata）であり、いかなる見も、それ自体が見の茂林（diṭṭhigahana）である”というように、すべての語と結びつけて理解すべきである。正しくない見方をするという意味で“見（diṭṭhi）”であり、その見方が六十二の邪見に含まれるものであるため、諸見の中に含まれた（gata）ものとして“見の類（diṭṭhigata）”と呼ばれる。この語の意味は下文でも説かれている通りである。また、二つの極端（辺、anta）のいずれか一方に偏っているためにも“見の類”と呼ばれる。その見自体が、超えることが困難であるという義において、草の茂林、森の茂林、山の茂林のように“見の茂林（diṭṭhigahana）”と呼ばれる。恐ろしく危険であるという義において、盗賊のいる荒野、猛獣のいる荒野、水のない荒野、飢饉の荒野のように“見の荒野（diṭṭhikantāra）”と呼ばれる。‘法集論’では“見の荒野（diṭṭhikantāro）”と男性名詞として現れる。正見を貫き通す（突き刺す）ようなものであり、反抗的であるという義において“見の歪曲（diṭṭhivisūka、見世物）”と呼ばれる。実に、邪見が生じるとき、それは正見を貫き、かつそれに背くからである。‘法集論’では“見の歪曲に関連するもの（diṭṭhivisūkāyika）”と現れる。ある時は常住（sassata）を、ある時は断滅（uccheda）を捉えることによって、見が異形となって動揺することを“見の動揺（diṭṭhivipphandita）”という。実に、邪見を持つ者は一つの見に留まることができず、ある時は常見を思い返し、ある時は断見を思い返す。見自体が不利益に結びつけるため“見の結（diṭṭhisaññojana）”という。見自体が内側を刺し、抜きがたいという義において“見の刺（diṭṭhisalla）”という。見自体が苦しみを与えるという義において“見の狭隘（diṭṭhisambādha）”という。見自体が解脱を妨げるという義において“見の障礙（diṭṭhipalibodha）”という。見自体が逃れがたいという義において“見の束縛（diṭṭhibandhana）”という。見自体が脱出困難であるという義において“見の断崖（diṭṭhipapāta）”という。見自体が強固に定着しているという義において“見の随眠（diṭṭhānusayo）”という。見自体が自らを苦しめるため“見の熱悩（diṭṭhisantāpa）”という。見自体が自らを焼き尽くすため“見の焼熱（diṭṭhipariḷāho）”という。見自体が煩悩の集まりを結びつけるため“見の繋（diṭṭhigantho）”という。見自体が激しく執着するため“見の取（diṭṭhupādāna）”という。見自体が“これこそが真実である”等として固執するため“見の執着（diṭṭhābhiniveso）”という。見自体が“これが勝れている”と把持し、あるいは誤って把持するため“見の把持（diṭṭhiparāmāso）”という。

๑๒๖. อิทานิ ราสิวเสน โสฬส ทิฏฺฐิโย อุทฺทิสนฺโต กตมา โสฬส ทิฏฺฐิโยติอาทิมาห. ตตฺถ สุขโสมนสฺสสงฺขาเต อสฺสาเท ทิฏฺฐิ อสฺสาททิฏฺฐิ. อตฺตานํ อนุคตา ทิฏฺฐิ อตฺตานุทิฏฺฐิ. นตฺถีติ ปวตฺตตฺตา วิปรีตา ทิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. สติ กาเย ทิฏฺฐิ, สนฺตี วา กาเย ทิฏฺฐิ สกฺกายทิฏฺฐิ. กาโยติ เจตฺถ ขนฺธปญฺจกํ, ขนฺธปญฺจกสงฺขาโต สกฺกาโย วตฺถุ ปติฏฺฐา เอติสฺสาติ สกฺกายวตฺถุกา. สสฺสตนฺติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ สสฺสตทิฏฺฐิ. อุจฺเฉโทติ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ อุจฺเฉททิฏฺฐิ. สสฺสตาทิอนฺตํ คณฺหาตีติ อนฺตคฺคาหิกา, อนฺตคฺคาโห วา อสฺสา อตฺถีติ อนฺตคฺคาหิกา. อตีตสงฺขาตํ ปุพฺพนฺตํ อนุคตา ทิฏฺฐิ ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ. อนาคตสงฺขาตํ อปรนฺตํ อนุคตา ทิฏฺฐิ อปรนฺตานุทิฏฺฐิ. อนตฺเถ สํโยเชตีติ สญฺโญชนิกา. อหงฺการวเสน อหนฺติ อุปฺปนฺเนน มาเนน ทิฏฺฐิยา มูลภูเตน วินิพนฺธา ฆฏิตา อุปฺปาทิตา ทิฏฺฐิ อหนฺติ มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. ตถา มมงฺการวเสน มมนฺติ อุปฺปนฺเนน มาเนน วินิพนฺธา ทิฏฺฐิ มมนฺติ มานวินิพนฺธา ทิฏฺฐิ. อตฺตโน วทนํ กถนํ อตฺตวาโท, เตน ปฏิสญฺญุตฺตา พทฺธา ทิฏฺฐิ อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ. อตฺตานํ โลโกติ วทนํ กถนํ โลกวาโท, เตน ปฏิสญฺญุตฺตา ทิฏฺฐิ โลกวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ. ภโว วุจฺจติ สสฺสตํ, สสฺสตวเสน อุปฺปชฺชนทิฏฺฐิ ภวทิฏฺฐิ. วิภโว วุจฺจติ อุจฺเฉโท, อุจฺเฉทวเสน อุปฺปชฺชนทิฏฺฐิ วิภวทิฏฺฐิ.

126. 今、分類（rāsivasa）によって十六の諸見を示すために、“いかなるものが十六の見であるか”等と述べられている。その中で、幸福や喜悦として説かれる“味（assāda）”において生じる見を“味見（assādadiṭṭhi）”という。我（アートマン）という概念に従った見を“我随見（attānudiṭṭhi）”という。“（果報などは）存在しない”という形で生じるために、真実とは逆の見を“邪見（micchādiṭṭhi）”という。五蘊（身）があるときに生じる見、あるいは現にある五蘊に対する見を“有身見（sakkāyadiṭṭhi）”という。ここで“身（kāya）”とは五蘊の集まりであり、五蘊の集まりという“有身（sakkāyo）”が、この見の対象（vatthu）であり立脚処（patiṭṭhā）であるため、“有身を対象とするもの（sakkāyavatthukā）”と呼ばれる。“（世間は）常住である”として生じる見を“常見（sassatadiṭṭhi）”という。“（死後は）断滅する”として生じる見を“断見（ucchedadiṭṭhi）”という。常住などの極端（辺、anta）を捉えるため“辺執見（antaggāhikā）”といい、あるいは、辺を捉えるというあり方を持つため“辺執見”という。過去という“前際（pubbanta）”に随った見を“前際随見（pubbantānudiṭṭhi）”という。未来という“後際（paranta）”に随った見を“後際随見（aparantānudiṭṭhi）”という。不利益に結びつけるため“結（saññojanikā）”という。我慢（“我あり”という高慢）によって“我である”と生じた慢、すなわち見の根本となった慢と結びつき、作られ、生じさせられた見を“我慢束縛見（ahanti mānavinibandhā diṭṭhi）”という。同様に、我所慢（“我がもの”という高慢）によって“我がものである”と生じた慢と結びついた見を“我所慢束縛見（mamanti mānavinibandhā diṭṭhi）”という。自らを（我であると）語ることを“我論（attavāda）”といい、それに関連し束縛された見を“我論関連見（attavādapaṭisaṃyuttā diṭṭhi）”という。自らを（世間であると）語ることを“世間論（lokavāda）”といい、それに関連した見を“世間論関連見（lokavādapaṭisaṃyuttā diṭṭhi）”という。常住の見は“有（bhava）”と呼ばれ、常住のあり方によって生じる見を“有見（bhavadiṭṭhi）”という。断滅の見は“無有（vibhava）”と呼ばれ、断滅のあり方によって生じる見を“無有見（vibhavadiṭṭhi）”という。

๑๒๗-๑๒๘. อิทานิ ตีณิ สตํ ทิฏฺฐาภินิเวเส นิทฺทิสิตุกาโม กตเม ตีณิ สตํ ทิฏฺฐาภินิเวสาติ ปุจฺฉิตฺวา เต อวิสฺสชฺเชตฺวาว วิสุํ วิสุํ อภินิเวสวิสฺสชฺชเนเนว เต วิสฺสชฺเชตุกาโม อสฺสาททิฏฺฐิยา, กติหากาเรหิ [Pg.47] อภินิเวโส โหตีติอาทินา นเยน โสฬสนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อภินิเวสาการคณนํ ปุจฺฉิตฺวา ปุน อสฺสาททิฏฺฐิยา ปญฺจตึสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหตีติ ตาสํ โสฬสนฺนํ ทิฏฺฐีนํ อภินิเวสาการคณนํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปุน ตานิ คณนานิ วิสฺสชฺเชนฺโต อสฺสาททิฏฺฐิยา กตเมหิ ปญฺจตึสาย อากาเรหิ อภินิเวโส โหตีติอาทิมาห. ตตฺถ รูปํ ปฏิจฺจาติ รูปกฺขนฺธํ ปฏิจฺจ. อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสนฺติ ‘‘อยํ เม กาโย อีทิโส’’ติ รูปสมฺปทํ นิสฺสาย เคหสิตํ ราคสมฺปยุตฺตํ สุขํ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. เหฏฺฐา วุตฺเตนฏฺเฐน สุขญฺจ โสมนสฺสญฺจ. ตํเยว รูปสฺส อสฺสาโทติ รูปนิสฺสโย อสฺสาโท. ตญฺหิ สุขํ ตณฺหาวเสน อสฺสาทียติ อุปภุญฺชียตีติ อสฺสาโท. อภินิเวสปรามาโส ทิฏฺฐีติ โส อสฺสาโท สสฺสโตติ วา อุจฺฉิชฺชิสฺสตีติ วา สสฺสตํ วา อุจฺฉิชฺชมานํ วา อตฺตานํ สุขิตํ กโรตีติ วา อภินิเวสปรามาโส โหติ. ตสฺมา ยา จ ทิฏฺฐิ โย จ อสฺสาโทติ อสฺสาทสฺส ทิฏฺฐิภาวาภาเวปิ อสฺสาทํ วินา สา ทิฏฺฐิ น โหตีติ กตฺวา อุภยมฺปิ สมุจฺจิตํ. อสฺสาททิฏฺฐีติ อสฺสาเท ปวตฺตา ทิฏฺฐีติ วุตฺตํ โหติ.

127-128. 今、300の“見”の執着（diṭṭhābhinivese）を示そうとして、長老は“その300の見の執着とは何か”と問い、それらを即座には答えず、個別に執着を解明することによってそれらを答えようとして、“味着見（assādadiṭṭhiyā）において、いくつの態様で執着が生じるか”等の方法で16の見の執着の態様の数を問い、再び味着見には35の態様があると（簡潔に）答え、さらにそれらの数を詳細に説明しようとして、“味着見において、いかなる35の態様によって執着が生じるか”等を説いた。その中で“色を縁として”とは、色蘊を縁としてという意味である。“楽と喜が生じる”とは、“この私の身体はこのようである”という色の成就に依って、在家に依る（欲に結びついた）貪欲と相応する楽と喜が生じることである。下文で述べられた意味により、楽と喜も同様である。“色の味着”とは、色に依る味着（楽しみ）である。実際、その楽は渇愛の力によって味着され、受用されるがゆえに“味着（assādo）”と呼ばれる。“執着・計着の見”とは、その味着が“常である”あるいは“断絶する”あるいは“常または断絶する自己を幸福にする”と執着し計着することである。それゆえ、“見”と“味着”というとき、味着がなければその見は生じないため、両者を併せて“味着見（assādadiṭṭhī）”と言う。味着において生じる見であるという意味である。

อิทานิ นานาสุตฺเตหิ สํสนฺเทตฺวา มิจฺฉาทิฏฺฐึ มิจฺฉาทิฏฺฐิกญฺจ ครหิตุกาโม อสฺสาททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐีติอาทิมาห. ตตฺถ ทิฏฺฐิวิปตฺตีติ สมฺมาทิฏฺฐิวินาสกมิจฺฉาทิฏฺฐิสงฺขาตทิฏฺฐิยา วิปตฺติ. ทิฏฺฐิวิปนฺโนติ วิปนฺนา วินฏฺฐา สมฺมาทิฏฺฐิ อสฺสาติ ทิฏฺฐิวิปนฺโน, วิปนฺนทิฏฺฐีติ วุตฺตํ โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา วา วิปนฺโน วินฏฺโฐติ ทิฏฺฐิวิปนฺโน. น เสวิตพฺโพ อุปสงฺกมเนน. น ภชิตพฺโพ จิตฺเตน. น ปยิรุปาสิตพฺโพ อุปสงฺกมิตฺวา นิสีทเนน. ตํ กิสฺส เหตูติ ‘‘ตํ เสวนาทิกํ เกน การเณน น กาตพฺพ’’นฺติ ตสฺส การณปุจฺฉา. ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกาติ การณวิสฺสชฺชนํ. ยสฺมา อสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิ ปาปิกา, ตสฺมา ตํ เสวนาทิกํ น กาตพฺพนฺติ อตฺโถ. ทิฏฺฐิยา ราโคติ ‘‘สุนฺทรา เม ทิฏฺฐี’’ติ ทิฏฺฐึ อารพฺภ ทิฏฺฐิยา อุปฺปชฺชนราโค. ทิฏฺฐิราครตฺโตติ เตน ทิฏฺฐิราเคน รงฺเคน รตฺตํ วตฺถํ วิย รตฺโต. น มหปฺผลนฺติ วิปากผเลน. น มหานิสํสนฺติ นิสฺสนฺทผเลน.

今、種々の経典と照らし合わせて、邪見とその邪見を持つ者を非難しようとして、“味着見は邪見である”等を説いた。その中で“見の失策（diṭṭhivipatti）”とは、正見を破壊する邪見と呼ばれる見の破綻である。“見を誤った者（diṭṭhivipanno）”とは、正見が破綻し滅失した者のことであり、見の壊れた者という意味である。あるいは邪見によって破綻し滅失した者を見を誤った者という。近づくことによって親近すべきではなく、心において随順すべきではなく、近づいて座ることによって仕えるべきではない。“それは何の理由によるか”とは、その親近等がいかなる理由でなされるべきではないかという理由の問い（kāraṇapucchā）である。“彼の見は悪しきものであるから”とは、理由の回答である。その人の見が悪しきものであるがゆえに、その親近等をしてはならないという意味である。“見における貪（diṭṭhiyā rāgo）”とは、“私の見は素晴らしい”と自らの見を対象として邪見の中に生じる貪欲のことである。“見の貪に染まった者”とは、染料で染まった布のように、その見に対する貪によって染まった者のことである。“大果ではない”とは異熟の果報において、“大きな功徳（大利益）ではない”とは流出する果報において、大きな利益がないということである。

ปุริสปุคฺคลสฺสาติ ปุริสสงฺขาตสฺส ปุคฺคลสฺส. โลกิยโวหาเรน หิ ปุริ วุจฺจติ สรีรํ, ตสฺมึ ปุริสฺมึ เสติ ปวตฺตตีติ ปุริโส, ปุํ วุจฺจติ [Pg.48] นิรโย, ตํ ปุํ คลติ คจฺฉตีติ ปุคฺคโล. เยภุยฺเยน หิ สตฺตา สุคติโต จุตา ทุคฺคติยํเยว นิพฺพตฺตนฺติ. ตํ กิสฺส เหตูติ ตํ น มหปฺผลตฺตํ เกน การเณน โหติ. ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกาติ ยสฺมา อสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิ ปาปิกา, ตสฺมา น มหปฺผลํ โหตีติ อตฺโถ. ทฺเวว คติโยติ ปญฺจสุ คตีสุ ทฺเวว คติโย. วิปชฺชมานาย ทิฏฺฐิยา นิรโย. สมฺปชฺชมานาย ติรจฺฉานโยนิ. ยญฺเจว กายกมฺมนฺติ สกลิงฺคธารณปฏิปทานุโยคอภิวาทนปจฺจุฏฺฐานอญฺชลิกมฺมาทิ กายกมฺมํ. ยญฺจ วจีกมฺมนฺติ สกสมยปริยาปุณนสชฺฌายนเทสนาสมาทปนาทิ วจีกมฺมํ. ยญฺจ มโนกมฺมนฺติ อิธโลกจินฺตาปฏิสํยุตฺตญฺจ ปรโลกจินฺตาปฏิสํยุตฺตญฺจ กตากตจินฺตาปฏิสํยุตฺตญฺจ มโนกมฺมํ. ติณกฏฺฐธญฺญพีเชสุ สตฺตทิฏฺฐิสฺส ทานานุปฺปทานปฏิคฺคหณปริโภเคสุ จ กายวจีมโนกมฺมานิ. ยถาทิฏฺฐีติ ยา อยํ ทิฏฺฐิ, ตสฺสานุรูปํ. สมตฺตนฺติ ปริปุณฺณํ. สมาทินฺนนฺติ คหิตํ.

“士夫・補特伽羅（人）の”とは、士夫（purisa）と称される個人（puggala）のことである。実際、世俗の語法によれば身体を“プリ（puri）”と言い、その身体の中に住し、存在するから“プリサ（puriso）”と言う。また“プン（puṃ）”は地獄を指し、その地獄へ行く（galati）から“プッガラ（puggalo）”と言う。実際、大部分の衆生は善趣から没して悪趣に生まれる。“それは何の理由によるか”とは、なぜ大きな果報がないのかという問いである。“彼の見は悪しきものであるから”とは、その人の見が悪しきものであるがゆえに、大果とならないという意味である。“二つの行く末（gati）”とは、五趣のうちの二つの行く末である。見が不完全（衰退）であれば地獄へ、見が（邪見として）完成していれば（あるいは牛のような行い等の誤った修行をしていれば）畜生趣へと至る。“身業”とは、自らの特徴を維持すること、修行への専念、礼拝、起立、合掌などの身体的行為である。“語業”とは、自らの教理の学習、読誦、説法、勧誘などの言語的行為である。“意業”とは、現世に関する思考、来世に関する思考、なされたこととなされなかったことに関する思考などの心的行為である。草、木、穀物、種子を衆生であると見なす者にとっての、施与、不施与、受け取り、受用等において（無意識に）行われる身・語・意の三業のことである。“見に従って”とは、その邪見にふさわしいということである。“成就し”とは円満していること、“受持された”とは執持されたことである。

อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตํ – ตเทตํ ยถาทิฏฺฐิยํ ฐิตกายกมฺมํ, ทิฏฺฐิสหชาตกายกมฺมํ, ทิฏฺฐานุโลมิกกายกมฺมนฺติ ติวิธํ โหติ. ตตฺถ ‘‘ปาณํ หนโต อทินฺนํ อาทิยโต มิจฺฉาจรโต นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม’’ติ ยํ เอวํ ทิฏฺฐิกสฺส สโต ปาณาติปาตอทินฺนาทานมิจฺฉาจารสงฺขาตํ กายกมฺมํ, อิทํ ยถาทิฏฺฐิยํ ฐิตกายกมฺมํ นาม. ‘‘ปาณํ หนโต อทินฺนํ อาทิยโต มิจฺฉาจรโต นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม’’ติ ยํ อิมาย ทิฏฺฐิยา อิมินา ทสฺสเนน สหชาตํ กายกมฺมํ, อิทํ ทิฏฺฐิสหชาตกายกมฺมํ นาม. ตเทว ปน สมตฺตํ สมาทินฺนํ คหิตํ ปรามฏฺฐํ ทิฏฺฐานุโลมิกกายกมฺมํ นาม. วจีกมฺมมโนกมฺเมสุปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน มุสา ภณโต ปิสุณํ ภณโต ผรุสํ ภณโต สมฺผํ ปลปโต อภิชฺฌาลุโน พฺยาปนฺนจิตฺตสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส สโต นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโมติ โยชนา กาตพฺพา. ลิงฺคธารณาทิปริยาปุณนาทิโลกจินฺตาทิวเสน วุตฺตนโย เจตฺถ สุนฺทโร.

しかし、註釈書（Aṭṭhakathā）には次のように説かれている。すなわち、それは“見に従って留まる身業”、“見と共生する身業”、“見に随順する身業”の三種類がある。その中で、“衆生を殺し、与えられていないものを奪い、邪淫を行っても、それを原因とする罪はなく、罪の報いもない”というこのような見を持つ者にとっての、殺生・偸盗・邪淫と称される身業、これが“見に従って留まる身業”と呼ばれる。“衆生を殺し...罪の報いもない”というこの見、この見解と共に生じる身業が“見と共生する身業”と呼ばれる。さらに、それが円満し、受持され、執着されたもの、あるいは見と共生する身業そのものを“見に随順する身業”と呼ぶ。語業と意業においても同様の理路である。ここで、嘘をつき、離間語を話し、粗悪語を話し、戯論を話し、貪欲で、害心があり、邪見である者にとって、“それを原因とする罪はなく、罪の報いもない”という解釈を適用すべきである。また、ここで（邪見者の）姿格の保持や教理の学習、世俗の思考等によって説明した方法は優れている。

เจตนาทีสุ ทิฏฺฐิสหชาตา เจตนา เจตนา นาม. ทิฏฺฐิสหชาตา ปตฺถนา ปตฺถนา นาม. เจตนาปตฺถนานํ วเสน จิตฺตฏฺฐปนา ปณิธิ นาม. เตหิ ปน เจตนาทีหิ สมฺปยุตฺตา ผสฺสาทโย สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนา ธมฺมา [Pg.49] สงฺขารา นาม. อนิฏฺฐายาติอาทีหิ ทุกฺขเมว วุตฺตํ. ทุกฺขญฺหิ สุขกาเมหิ สตฺเตหิ น เอสิตตฺตา อนิฏฺฐํ. อปฺปิยตฺตา อกนฺตํ. มนสฺส อวฑฺฒนโต, มนสิ อวิสปฺปนโต จ อมนาปํ. อายตึ อภทฺทตาย อหิตํ. ปีฬนโต ทุกฺขนฺติ. ตํ กิสฺส เหตูติ ตํ เอวํ สํวตฺตนํ เกน การเณน โหตีติ อตฺโถ. อิทานิสฺส การณํ ทิฏฺฐิ หิสฺส ปาปิกาติ. ยสฺมา ตสฺส ปุคฺคลสฺส ทิฏฺฐิ ปาปิกา ลามกา, ตสฺมา เอวํ สํวตฺตตีติ อตฺโถ. อลฺลาย ปถวิยา นิกฺขิตฺตนฺติ อุทเกน ตินฺตาย ภูมิยา โรปิตํ. ปถวีรสํ อาโปรสนฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ปถวิยา จ สมฺปทํ อาปสฺส จ สมฺปทํ. พีชนิกฺขิตฺตฏฺฐาเน หิ น สพฺพา ปถวี น สพฺโพ อาโป จ พีชํ ผลํ คณฺหาเปติ. โย ปน เตสํ ปเทโส พีชํ ผุสติ, โสเยว พีชํ ผลํ คณฺหาเปติ. ตสฺมา พีชโปสนาย ปจฺจยภูโตเยว โส ปเทโส ปถวีรโส อาโปรโสติ เวทิตพฺโพ. รสสทฺทสฺส หิ สมฺปตฺติ จ อตฺโถ. ยถาห ‘‘กิจฺจสมฺปตฺติอตฺเถน รโส นาม ปวุจฺจตี’’ติ. โลเก จ ‘‘สุรโส คนฺธพฺโพ’’ติ วุตฺเต สุสมฺปนฺโน คนฺธพฺโพติ อตฺโถ ญายติ. อุปาทิยตีติ คณฺหาติ. โย หิ ปเทโส ปจฺจโย โหติ, ตํ ปจฺจยํ ลภมานํ พีชํ ตํ คณฺหาติ นาม. สพฺพํ ตนฺติ สพฺพํ ตํ รสชาตํ. ติตฺตกตฺตายาติ โส ปถวีรโส อาโปรโส จ อติตฺตโก สมาโนปิ ติตฺตกํ พีชํ นิสฺสาย นิมฺพรุกฺขาทีนํ เตสํ ผลานญฺจ ติตฺตกภาวาย สํวตฺตติ. กฏุกตฺตายาติ อิทํ ปุริมสฺเสว เววจนํ.

意志（思、cetanā）などの中で、邪見（diṭṭhi）と共に生じた意志を‘思（cetanā）’と名づける。邪見と共に生じた切望（patthanā）を‘切望’と名づける。意志と切望の勢力によって、対象に心を落ち着けることを‘祈願（paṇidhi）’と名づける。しかし、それら意志などと相応し、行蘊（saṅkhārakkhandha）に含まれる触（phassa）などの諸法を‘行（saṅkhāra）’と名づける。‘望ましくない（aniṭṭha）’などの言葉によって、苦（dukkha）そのものが語られている。なぜなら、苦は幸福を求める衆生によって探求されないため‘望ましくない’のであり、愛されないため‘好ましくない（akanta）’のである。心を増進させないため、また心がそこに広がらないため‘不快（amanāpa）’である。将来において不吉であるため‘不利益（ahita）’である。圧迫するため‘苦（dukkha）’である。“それは何の理由によるのか”とは、そのように（不利益などに）転じることが、どのような原因によって起こるのかという意味である。今、その原因は“彼の邪見は悪しきものである（diṭṭhi hissa pāpikā）”と示される。その人の見解が邪悪で卑俗であるために、そのように転じるという意味である。“湿った大地に置かれた（allāya pathaviyā nikkhittaṃ）”とは、水で潤った地に植えられたということである。“大地の精（pathavīrasa）”や“水の精（āporasa）”とは、それぞれの場所における大地の円満さと水の円満さのことである。種が置かれた場所において、すべての大地やすべての水が、種に実を結ばせるのではない。それらのうち、種に触れる部分だけが、種に実を結ばせるのである。したがって、種を育てるための縁（条件）となったその部分こそが“大地の精”“水の精”であると知るべきである。“精（rasa）”という言葉には、成就（sampatti）という意味がある。アッタカタ（注釈書）に“作用の成就という意味で精（rasa）と呼ばれる”とある通りである。世間でも“妙なる音（suraso）の音楽家（gandhabbo）”と言えば、円満に具わった音楽家という意味として知られる。“摂取する（upādiyati）”とは、取る（gaṇhāti）ということである。縁となる部分は、その縁を得た種がそれを取ることになる。“それらすべて（sabbaṃ taṃ）”とは、生じたすべての精（味）のことである。“苦くなるために（tittakattāya）”とは、その大地の精や水の精が、それ自体は苦くなくても、苦い種に依拠して、ニームの木などのそれらの果実を苦くするために転じるということである。“辛くなるために（kaṭukattāya）”とは、前の言葉（苦くなるために）の同義語である。

‘‘วณฺณคนฺธรสูเปโต, อมฺโพยํ อหุวา ปุเร;

ตเมว ปูชํ ลภมาโน, เกนมฺโพ กฏุกปฺผโล’’ติ. (ชา. ๑.๒.๗๑) –

“‘色・香・味を具えたこのマンゴーの木は、かつて（甘かった）。同じ供養を受けながら、なぜマンゴーは苦い実を結ぶのか’”

อาคตฏฺฐาเน วิย หิ อิธาปิ ติตฺตกเมว อปฺปิยฏฺเฐน กฏุกนฺติ เวทิตพฺพํ. อสาตตฺตายาติ อมธุรภาวาย. อสาทุตฺตายาติปิ ปาโฐ, อสาทุภาวายาติ อตฺโถ. สาทูติ หิ มธุรํ. พีชํ หิสฺสาติ อสฺส นิมฺพาทิกสฺส พีชํ. เอวเมวนฺติ เอวํ เอวํ. ยสฺมา สุขา เวทนา ปรโม อสฺสาโท, ตสฺมา มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ทุกฺขเวทนาวเสน อาทีนโว ทสฺสิโตติ. ปุน อฏฺฐารสเภเทน ทิฏฺฐิยา อาทีนวํ ทสฺเสตุํ อสฺสาททิฏฺฐิ มิจฺฉาทิฏฺฐีติอาทิมาห. ตํ วุตฺตตฺถเมว. อิเมหิ อฏฺฐารสหิ อากาเรหิ ปริยุฏฺฐิตจิตฺตสฺส สญฺโญโคติ ทิฏฺฐิยา เอว สํสาเร พนฺธนํ ทสฺเสติ.

（他の箇所で）出てくるように、ここでも“苦い（tittaka）”そのものが、好ましくないという意味で“辛い（kaṭuka）”と知るべきである。“不快であるために（asātattāya）”とは、甘くない状態（amadhurabhāvāya）のために、という意味である。“asāduttāya”という読みもあり、これも甘くない（不快な）状態のために、という意味である。“甘い（sādu）”とは甘味（madhura）のことである。“彼の種が（bījaṃ hissa）”とは、そのニームなどの種のことである。“このように（evamevanti）”とは、その通りに、ということである。楽の受（sukha vedanā）を至上とするものが味わい（assāda）であるから、邪見においては、苦の受の勢力によって過患（ādīnava）が示されている。再び、十八の種類によって邪見の過患を示すために、“味わいの見は邪見である”等と述べられている。それは既に説明された通りの意味である。“これら十八の態様によって（心を）支配された者の結合（saññoga）”とは、まさに邪見によって輪廻に縛られることを示している。

๑๒๙. ยสฺมา [Pg.50] ปน ทิฏฺฐิภูตานิปิ สญฺโญชนานิ อตฺถิ อทิฏฺฐิภูตานิปิ, ตสฺมา ตํ ปเภทํ ทสฺเสนฺโต อตฺถิ สญฺโญชนานิ เจวาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา กามราคสญฺโญชนสฺเสว อนุนยสญฺโญชนนฺติ อาคตฏฺฐานมฺปิ อตฺถิ, ตสฺมา อนุนยสญฺโญชนนฺติ วุตฺตํ. กามราคภาวํ อปฺปตฺวา ปวตฺตํ โลภํ สนฺธาย เอตํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เสสขนฺธายตนาทิมูลเกสุปิ วาเรสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เวทนาปรมตฺตา จ อสฺสาทสฺส เวทนาปริโยสานา เอว เทสนา กตา. สญฺญาทโย น คหิตา. อิเมหิ ปญฺจตึสาย อากาเรหีติ ปญฺจกฺขนฺธา อชฺฌตฺติกายตนาทีนิ ปญฺจ ฉกฺกานิ จาติ อิมานิ ปญฺจตึส วตฺถูนิ นิสฺสาย อุปฺปนฺนอสฺสาทารมฺมณวเสน ปญฺจตึสาย อากาเรหิ.

129. しかし、邪見そのものである結（saññojana）もあれば、邪見ではない結もあるため、その分類を示すために“結（saññojana）がある”等と述べられている。そこでは、欲愛の結（kāmarāga-saññojana）そのものが随眠の結（anunaya-saññojana）として出てくる箇所もあるため、“随眠の結”と述べられている。欲愛の状態に達する前に生じる貪り（lobha）を指して、これが述べられたと知るべきである。残りの蘊（khandha）や処（āyatana）などを根本とする節においても、この方法によって意味を知るべきである。また、味わい（assāda）は受（vedanā）を至上とする（受に終わる）ものであるから、眼触から生じる受などを最後とする説法がなされた。想（saññā）などは取られていない。“これら三十五の態様によって”とは、五蘊、内処などの五つの“六”の集まりという、これら三十五の事物を縁として生じた味わいの対象の勢力によって、三十五の態様で（ということである）。

อสฺสาททิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

味わいの見の解説の詳解、終わる。

๒. อตฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

2. ２．我見（attānudiṭṭhi）の解説の詳解

๑๓๐. อตฺตานุทิฏฺฐิยํ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโนติ อาคมาธิคมาภาวา เญยฺโย อสฺสุตวา อิติ. ยสฺส หิ ขนฺธธาตุอายตนสจฺจปจฺจยาการสติปฏฺฐานาทีสุ อุคฺคหปริปุจฺฉาวินิจฺฉยวิรหิตตฺตา อตฺตานุทิฏฺฐิปฏิเสธกโร เนว อาคโม, ปฏิปตฺติยา อธิคนฺตพฺพสฺส อนธิคตตฺตา น จ อธิคโม อตฺถิ, โส อาคมาธิคมานํ อภาวา เญยฺโย อสฺสุตวา อิติ. สุตนฺติ หิ พุทฺธวจนาคโม จ สุตผลตฺตา เหตุโวหารวเสน อธิคโม จ, ตํ สุตํ อสฺส อตฺถีติ สุตวา, น สุตวา อสฺสุตวา. สฺวายํ –

130. 我見において、“聞くことなき凡夫（assutavā puthujjana）”とは、聖典の学び（āgama）と証得（adhigama）がないことによって“聞くことなき者”であると知るべきである。なぜなら、蘊・界・処・諦・縁起・念処などにおいて、学習・質問・決裁を欠いているため、我見を制止する聖典の学びが全くなく、また実践によって得られるべき（道果を）得ていないため、証得もまたないのである。その人は、聖典の学びと証得がないため“聞くことなき者”であると知るべきである。“聞くこと（suta）”とは、仏陀の言葉である聖典（āgama）と、聞くことの果実であるために原因の名称を用いて（証得を）“聞くこと”と呼ぶ勢力による証得のことである。その“聞くこと”がある者を“聞ける者（sutavā）”といい、そうでない者を“聞くことなき者（assutavā）”という。彼は——

ปุถูนํ ชนนาทีหิ, การเณหิ ปุถุชฺชโน;

ปุถุชฺชนนฺโตคธตฺตา, ปุถุวายํ ชโน อิติ.

“多くの（kilesaなどを）生じさせるなどの理由により凡夫（puthujjana）と呼ばれ、凡夫の中に含まれるため、あるいは（聖者とは）別個の人であるために‘凡夫’と呼ばれる。”

โส หิ ปุถูนํ นานปฺปการานํ กิเลสาทีนํ ชนนาทีหิ การเณหิ ปุถุชฺชโน. ยถาห – ‘‘ปุถุ กิเลเส ชเนนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ อวิหตสกฺกายทิฏฺฐิกาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ สตฺถารานํ มุขุลฺโลกิกาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ สพฺพคตีหิ อวุฏฺฐิตาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาภิสงฺขาเร อภิสงฺขโรนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาโอเฆหิ วุยฺหนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ [Pg.51] นานาสนฺตาเปหิ สนฺตปฺเปนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ นานาปริฬาเหหิ ปริทยฺหนฺตีติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ ปญฺจสุ กามคุเณสุ รตฺตา คิทฺธา คธิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌสนฺนา ลคฺคา ลคฺคิตา ปลิพุทฺธาติ ปุถุชฺชนา, ปุถุ ปญฺจหิ นีวรเณหิ อาวุตา นิวุตา โอวุตา ปิหิตา ปฏิจฺฉนฺนา ปฏิกุชฺชิตาติ ปุถุชฺชนา’’ติ (มหานิ. ๙๔). ปุถูนํ วา คณนปถมตีตานํ อริยธมฺมปรมฺมุขานํ นีจธมฺมสมุทาจารานํ ชนานํ อนฺโตคธตฺตาปิ ปุถุชฺชนา, ปุถุ วา อยํ, วิสุํเยว สงฺขํ คโต วิสํสฏฺโฐ สีลสุตาทิคุณยุตฺเตหิ อริเยหิ ชโนติปิ ปุถุชฺชโน. เอวเมเตหิ ‘‘อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ เย เต –

彼は、多くの様々な煩悩（kilesa）などを生じさせるなどの理由により“凡夫”である。聖典に次のように説かれている通りである。“多くの煩悩を生じさせるから凡夫（puthujjanā）であり、多くの有身見（sakkāyadiṭṭhi）を打破していないから凡夫であり、多くの師の顔を仰ぎ見るから凡夫であり、多くのすべての迷いの世界（gati）から脱していないから凡夫であり、多くの様々な行（abhisaṅkhāra）を形成するから凡夫であり、多くの様々な暴流（ogha）に流されるから凡夫であり、多くの様々な熱悩（santāpa）に焼かれるから凡夫であり、多くの様々な熱苦（pariḷāha）に焦がされるから凡夫であり、多くの五つの欲徳（kāmaguṇa）に染まり、貪り、固執し、耽溺し、執着し、繋縛されているから凡夫であり、多くの五つの蓋（nīvaraṇa）に覆われ、遮られ、包まれ、閉じられ、隠され、伏せられているから凡夫である”。あるいは、数えきれないほど多く、聖なる法（ariyadhamma）に背を向け、卑俗な法を実践する人々に含まれるから“凡夫”であり、あるいは、この人は（聖者とは）全く別個であり、戒・学などの徳を具えた聖者たち（ariya）とは混じり合わない人であるから“凡夫”である。このように、これら“聞くことなき凡夫”という二つの言葉によって（次のような人々が示される）——

‘‘ทุเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

อนฺโธ ปุถุชฺชโน เอโก, กลฺยาเณโก ปุถุชฺชโน’’ติ. –

“‘日輪の親族である仏陀によって、二種類の凡夫が説かれた。一人は盲目の凡夫（andha-puthujjana）であり、もう一人は善なる凡夫（kalyāṇa-puthujjana）である’。”

ทฺเว ปุถุชฺชนา วุตฺตา, เตสุ อนฺธปุถุชฺชโน วุตฺโต โหตีติ เวทิตพฺโพ.

二種類の凡夫が説かれているが、そのうち、ここでは“盲目の凡夫”が説かれているのであると知るべきである。

อริยานํ อทสฺสาวีติอาทีสุ อริยาติ อารกตฺตา กิเลเสหิ, อนเย น อิริยนโต, อเย จ อิริยนโต, สเทวเกน จ โลเกน อรณียโต พุทฺธา จ ปจฺเจกพุทฺธา จ พุทฺธสาวกา จ วุจฺจนฺติ, พุทฺธา เอว วา อิธ อริยา. ยถาห – ‘‘สเทวเก, ภิกฺขเว, โลเก…เป… ตถาคโต อริโยติ วุจฺจตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๐๙๘).

“聖者らを見ない（アリヤーナン・アダッサーヴィー）”等の句において、“聖者（アリヤ）”とは、煩悩から遠く離れている（ārakattā）こと、不道（anaye）に赴かない（na iriyanato）こと、正道（aye）に赴く（iriyanato）こと、そして神々を含む世間から尊崇されるべき（araṇīyato）ことによって、諸仏、辟支仏（独覚）、および仏弟子のことを言う。あるいは、ここでは諸仏のみを聖者とする。次のように説かれる通りである。“比丘たちよ、神々を含む世間において……如来は聖者（アリヤ）と呼ばれる”（相応部 5.1098）。

สปฺปุริสาติ เอตฺถ ปน ปจฺเจกพุทฺธา ตถาคตสาวกา จ ‘‘สปฺปุริสา’’ติ เวทิตพฺพา. เต หิ โลกุตฺตรคุณโยเคน โสภนา ปุริสาติ สปฺปุริสา. สพฺเพเยว วา เอเต ทฺเวธาปิ วุตฺตา. พุทฺธาปิ หิ อริยา จ สปฺปุริสา จ ปจฺเจกพุทฺธา พุทฺธสาวกาปิ. ยถาห –

また“善士（サップリサ）”については、ここでは辟支仏と如来の弟子を“善士”と知るべきである。彼らは出世間の徳（lokuttaraguṇa）を備えることで優れた人（sobhanā purisā）であるから、善士と呼ばれる。あるいは、これらすべての者は、二通りの名称で呼ばれる。諸仏もまた聖者であり善士であり、辟支仏や仏弟子も同様だからである。次のように説かれる通りである。

‘‘โย เว กตญฺญู กตเวทิ ธีโร, กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จ โหติ;

ทุขิตสฺส สกฺกจฺจ กโรติ กิจฺจํ, ตถาวิธํ สปฺปุริสํ วทนฺตี’’ติ. (ชา. ๒.๑๗.๗๘);

“恩を知り恩に報いる（kataññū katavedi）賢者（dhīro）であり、良き友（kalyāṇamitto）を持ち、信仰が堅固（daḷhabhatti）な者。苦しむ者のために恭しく務めを果たす、そのような者を人は善士（サップリサ）と呼ぶ”（本生経 2.17.78）。

เอตฺถ หิ ‘‘กตญฺญู กตเวทิ ธีโร’’ติ ปจฺเจกสมฺพุทฺโธ วุตฺโต, ‘‘กลฺยาณมิตฺโต ทฬฺหภตฺติ จา’’ติ พุทฺธสาวโก, ‘‘ทุขิตสฺส สกฺกจฺจ กโรติ กิจฺจ’’นฺติ สมฺมาสมฺพุทฺโธติ. อิทานิ โย เตสํ อริยานํ อทสฺสนสีโล[Pg.52], น จ ทสฺสเน สาธุการี, โส ‘‘อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ เวทิตพฺโพ. โส จ จกฺขุนา อทสฺสาวี ญาเณน อทสฺสาวีติ ทุวิโธ. เตสุ ญาเณน อทสฺสาวี อิธาธิปฺเปโต. มํสจกฺขุนา หิ ทิพฺพจกฺขุนา วา อริยา ทิฏฺฐาปิ อทิฏฺฐาว โหนฺติ เตสํ จกฺขูนํ วณฺณมตฺตคหณโต น อริยภาวโคจรโต. โสณสิงฺคาลาทโยปิ หิ จกฺขุนา อริเย ปสฺสนฺติ, น จ เต อริยานํ ทสฺสาวิโน, ตสฺมา จกฺขุนา ทสฺสนํ น ทสฺสนํ, ญาเณน ทสฺสนเมว ทสฺสนํ. ยถาห – ‘‘กึ เต, วกฺกลิ, อิมินา ปูติกาเยน ทิฏฺเฐน, โย โข, วกฺกลิ, ธมฺมํ ปสฺสติ, โส มํ ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๓.๘๗). ตสฺมา จกฺขุนา ปสฺสนฺโตปิ ญาเณน อริเยหิ ทิฏฺฐํ อนิจฺจาทิลกฺขณํ อปสฺสนฺโต อริยาธิคตญฺจ ธมฺมํ อนธิคจฺฉนฺโต อริยกรธมฺมานํ อริยภาวสฺส จ อทิฏฺฐตฺตา ‘‘อริยานํ อทสฺสาวี’’ติ เวทิตพฺโพ.

ここで“恩を知り恩に報いる賢者”とは辟支仏を指し、“良き友を持ち信仰が堅固”とは仏弟子を、“苦しむ者のために恭しく務めを果たす”とは正等覚者を指す。さて、それら聖者たちを見る習慣がなく、見る際にも正しく行わない者を“聖者らを見ない者（ariyānaṃ adassāvī）”と知るべきである。それは肉眼で見ないことと、智慧で見ないことの二種類がある。そのうち、ここでは“智慧で見ないこと”が意図されている。肉眼や天眼で聖者を見たとしても、それらの眼はただ色彩や形状（vaṇṇamatta）を捉えるのみで、聖者たる状態（聖性）を対象としないため、見ていないのも同然である。犬や狐なども肉眼で聖者を見るが、彼らは聖者を見る者ではない。ゆえに、肉眼による視覚は真の意味での“見る”ことではなく、智慧による視覚こそが“見る”ことである。次のように説かれる通りである。“ワッカリよ、この朽ちゆく体を見たところで何になろうか。ワッカリよ、法を見る者こそが、私を見るのである”（相応部 3.87）。したがって、肉眼で見ていたとしても、智慧によって聖者たちが見た“無常などの相”を見ず、また聖者が到達した法に到達していないならば、聖者たらしめる法や聖者の状態を見ていないがゆえに、“聖者らを見ない者”と知るべきである。

อริยธมฺมสฺส อโกวิโทติ สติปฏฺฐานาทิเภเท อริยธมฺเม อกุสโล. อริยธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถ ปน –

“聖者の法に熟達していない（akovido）”とは、四念処などの分類における聖者の法に精通していない（akusalo）ことを言う。“聖者の法において導かれていない（avinīto）”については、以下の通りである。

ทุวิโธ วินโย นาม, เอกเมเกตฺถ ปญฺจธา;

อภาวโต ตสฺส อยํ, ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจติ.

“律儀（ヴィナヤ）には二種類あり、その一つひとつには五つの段階がある。それら（二種五様の律儀）がないがゆえに、この者は‘導かれていない（未調伏）’と呼ばれる。”

อยญฺหิ สํวรวินโย ปหานวินโยติ ทุวิโธ วินโย. เอตฺถ จ ทุวิเธปิ วินเย เอกเมโก วินโย ปญฺจธา ภิชฺชติ. สํวรวินโยปิ หิ สีลสํวโร, สติสํวโร, ญาณสํวโร, ขนฺติสํวโร, วีริยสํวโรติ ปญฺจวิโธ. ปหานวินโยปิ ตทงฺคปฺปหานํ, วิกฺขมฺภนปฺปหานํ, สมุจฺเฉทปฺปหานํ, ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ, นิสฺสรณปฺปหานนฺติ ปญฺจวิโธ.

すなわち、この律儀には“律儀律儀（制止の訓練）”と“断律儀（除去の訓練）”の二種類がある。そして、この二種類の律儀のそれぞれが五つに分かれる。律儀律儀には、戒律儀、念律儀、智律儀、忍律儀、精進律儀の五つがある。断律儀には、彼分断（tadaṅgapahāna）、制伏断、正断、安息断、離繋断の五つがある。

ตตฺถ ‘‘อิมินา ปาติโมกฺขสํวเรน อุเปโต โหติ สมุเปโต’’ติ (วิภ. ๕๑๑) อยํ สีลสํวโร. ‘‘รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๑๓; ม. นิ. ๑.๒๙๕; สํ. นิ. ๔.๒๓๙; อ. นิ. ๓.๑๖) อยํ สติสํวโร.

その中で、“この別解脱律儀（波羅提木叉の律儀）を備え、完全に備えている”というものが、戒律儀である。“眼根を保護し、眼根において律儀を成す”というものが、念律儀である。

‘‘ยานิ โสตานิ โลกสฺมึ, (อชิตาติ ภควา)สติ เตสํ นิวารณํ;

โสตานํ สํวรํ พฺรูมิ, ปญฺญาเยเต ปิธียเร’’ติ. (สุ. นิ. ๑๐๔๑;

จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔) –

“世にある諸々の流れ（煩悩）を、アジタよ、念（サティ）がそれらを防ぐ。諸々の流れの律儀を私は説く。それらは智慧（パンニャー）によって閉じられる”（スッタニパータ 1041）。

อยํ [Pg.53] ญาณสํวโร. ‘‘ขโม โหติ สีตสฺส อุณฺหสฺสา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ ขนฺติสํวโร. ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๑๔; ๖.๕๘) อยํ วีริยสํวโร. สพฺโพปิ จายํ สํวโร ยถาสกํ สํวริตพฺพานํ วิเนตพฺพานญฺจ กายทุจฺจริตาทีนํ สํวรณโต ‘‘สํวโร’’, วินยนโต ‘‘วินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ตาว สํวรวินโย ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

これが智律儀である。“寒暑を忍耐する”というものが、忍律儀である。“生じた欲の思考を容認しない”というものが、精進律儀である。これらすべての律儀は、それぞれが防ぐべき、また調伏すべき身の悪行などを防ぐことから“律儀（サンヴァラ）”と呼ばれ、調伏することから“律儀（ヴィナヤ）”と呼ばれる。このように、まず律儀律儀が五つに分かれることを知るべきである。

ตถา ยํ นามรูปปริจฺเฉทาทีสุ วิปสฺสนาญาเณสุ ปฏิปกฺขภาวโต ทีปาโลเกน วิย ตมสฺส เตน เตน วิปสฺสนาญาเณน ตสฺส ตสฺส อนตฺถสฺส ปหานํ, เสยฺยถิทํ – นามรูปววตฺถาเนน สกฺกายทิฏฺฐิยา, ปจฺจยปริคฺคเหน อเหตุวิสมเหตุทิฏฺฐีนํ, กงฺขาวิตรเณน กถํกถีภาวสฺส, กลาปสมฺมสเนน ‘‘อหํ มมา’’ติ คาหสฺส, มคฺคามคฺคววตฺถาเนน อมคฺเค มคฺคสญฺญาย, อุทยทสฺสเนน อุจฺเฉททิฏฺฐิยา, วยทสฺสเนน สสฺสตทิฏฺฐิยา, ภยทสฺสเนน สภเย อภยสญฺญาย, อาทีนวทสฺสเนน อสฺสาทสญฺญาย, นิพฺพิทานุปสฺสเนน อภิรติสญฺญาย, มุญฺจิตุกมฺยตาญาเณน อมุญฺจิตุกมฺยตาย, อุเปกฺขาญาเณน อนุเปกฺขาย, อนุโลมญาเณน ธมฺมฏฺฐิติยํ นิพฺพาเน จ ปฏิโลมภาวสฺส, โคตฺรภุนา สงฺขารนิมิตฺตคาหสฺส ปหานํ, เอตํ ตทงฺคปฺปหานํ นาม.

同様に、名色分別智などの観智において、対治する関係にあることから、灯火によって闇が払われるように、それぞれの観智によってそれぞれの不利益（煩悩や邪見）を捨てること、すなわち、名色分別によって“有身見”を、縁摂受によって“無因見・不平等因見”を、度疑によって“疑惑の状態”を、聚思惟によって“我・我所”という執着を、道非道分別によって“非道における道という認知”を、生滅随観によって“断見”を、滅随観によって“常見”を、怖畏随観によって“（本来恐るべき輪廻において）恐れがないという認知”を、過患随観によって“（五蘊を）甘美とする認知”を、厭離随観によって“（生への）愛着の認知”を、脱欲智によって“解放を望まないこと”を、捨智（行捨智）によって“不平等（中立でないこと）”を、随順智によって“法住（縁起）および涅槃における逆転した状態（不随順）”を、種姓智によって“行の相への執着”を捨てること、これを“彼分断（tadaṅgapahāna）”と呼ぶ。

ยํ ปน อุปจารปฺปนาเภเทน สมาธินา ปวตฺติภาวนิวารณโต ฆฏปฺปหาเรน วิย อุทกปิฏฺเฐ เสวาลสฺส เตสํ เตสํ นีวรณาทิธมฺมานํ ปหานํ, อิทํ วิกฺขมฺภนปฺปหานํ นาม. ยํ จตุนฺนํ อริยมคฺคานํ ภาวิตตฺตา ตํตํมคฺควโต อตฺตโน สนฺตาเน ‘‘ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒๗๗; วิภ. ๖๒๘) นเยน วุตฺตสฺส สมุทยปกฺขิกสฺส กิเลสคฺคณสฺส อจฺจนฺตอปฺปวตฺติภาเวน ปหานํ, อิทํ สมุจฺเฉทปฺปหานํ นาม. ยํ ปน ผลกฺขเณ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตํ กิเลสานํ, อิทํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานํ นาม. ยํ สพฺพสงฺขตนิสฺสฏตฺตา ปหีนสพฺพสงฺขตํ นิพฺพานํ, อิทํ นิสฺสรณปฺปหานํ นาม. สพฺพมฺปิ เจตํ ปหานํ ยสฺมา จาคฏฺเฐน ปหานํ, วินยนฏฺเฐน วินโย, ตสฺมา ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ, ตํตํปหานวโต วา ตสฺส ตสฺส วินยสฺส สมฺภวโตเปตํ ‘‘ปหานวินโย’’ติ วุจฺจติ. เอวํ ปหานวินโยปิ ปญฺจธา ภิชฺชตีติ เวทิตพฺโพ.

さて、近行（ウパチャーラ）および安止（アッパナー）の区分による定によって、五蓋（ニーヴァラナ）などの諸法の生起を阻止することから、あたかも瓶（かめ）で打つことによって水面の水草を（払いのける）ように、それら諸々のニーヴァラナ等の法を捨断することを、鎮伏捨断（ヴィッカンバナ・パハーナ）という。四つの聖道（アリヤマッガ）を修習したことによって、それぞれの聖道を有する者の相続（サンターナ）において、‘見（ディッティ）に陥ったものを捨断するために’等の方法で説かれた、集（サムダヤ）の側に属する煩悩の群れを、決して生起させない状態にすることによって捨断することを、正断捨断（サムッチェーダ・パハーナ）という。また、果（パラ）の刹那において、煩悩が静止している状態を、安息捨断（パティッパッサッディ・パハーナ）という。一切の有為（サンカタ）から離脱しているがゆえに、一切の有為を捨て去った涅槃を、離脱捨断（ニッサラナ・パハーナ）という。これら一切の捨断は、棄捨（チャーガ）の意味において捨断（パハーナ）であり、調伏（ヴィナヤナ）の意味において律（ヴィナヤ）であるから、‘捨断律（パハーナ・ヴィナヤ）’と呼ばれる。あるいは、それぞれの捨断を有する者に、それぞれの律（制止）が生じることからも、これらすべてを‘捨断律’と呼ぶ。このように捨断律も五種類に分かれると知るべきである。

เอวมยํ [Pg.54] สงฺเขปโต ทุวิโธ, ปเภทโต จ ทสวิโธ วินโย ภินฺนสํวรตฺตา ปหาตพฺพสฺส จ อปฺปหีนตฺตา ยสฺมา เอตสฺส อสฺสุตวโต ปุถุชฺชนสฺส นตฺถิ, ตสฺมา อภาวโต ตสฺส อยํ ‘‘อวินีโต’’ติ วุจฺจตีติ. เอส นโย สปฺปุริสานํ อทสฺสาวี สปฺปุริสธมฺมสฺส อโกวิโท สปฺปุริสธมฺเม อวินีโตติ เอตฺถาปิ. นินฺนานาการณญฺหิ เอตํ อตฺถโต. ยถาห – ‘‘เยว เต อริยา, เตว เต สปฺปุริสา. เยว เต สปฺปุริสา, เตว เต อริยา. โยว โส อริยานํ ธมฺโม, โสว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม. โยว โส สปฺปุริสานํ ธมฺโม, โสว โส อริยานํ ธมฺโม. เยว เต อริยวินยา, เตว เต สปฺปุริสวินยา. เยว เต สปฺปุริสวินยา, เตว เต อริยวินยา. อริเยติ วา สปฺปุริเสติ วา, อริยธมฺเมติ วา สปฺปุริสธมฺเมติ วา, อริยวินเยติ วา สปฺปุริสวินเยติ วา เอเสเส เอเก เอกฏฺเฐ สเม สมภาเค ตชฺชาเต ตญฺเญวา’’ติ.

このように、この律（ヴィナヤ）は、簡略には二種類、詳細には十種類であるが、戒慎（サンヴァラ）が破れているために捨断すべき法が捨断されていないことから、聞くことの少ない（多聞でない）凡夫には存在しない。それゆえ、その（律の）欠如によって、この凡夫は‘不調伏（アヴィニータ）’と呼ばれるのである。“聖者たちを見ず、聖者の法に熟達せず、聖者の法において導かれていない（不調伏）”という箇所においても、この理法（ナヤ）は同じである。なぜなら、それらは意味においては差異がないからである。次のように説かれている通りである。“聖者（アリヤ）である者、彼らこそが善士（サップリサ）である。善士である者、彼らこそが聖者である。聖者の法であるもの、それこそが善士の法である。善士の法であるもの、それこそが聖者の法である。聖者の律であるもの、それこそが善士の律である。善士の律であるもの、それこそが聖者の律である。聖者、善士、聖者の法、善士の法、聖者の律、善士の律、これらは（名称は異なっても）一つであり、同一の意味であり、等しく、等しい部分を共有し、同類であり、まさにそのもの（同一）である”と。

กสฺมา ปน เถโร อตฺตานุทิฏฺฐิยา กตเมหิ วีสติยา อากาเรหิ อภินิเวโส โหตีติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว ‘‘อิธ อสฺสุตวา ปุถุชฺชโน’’ติ เอวํ ปุถุชฺชนํ นิทฺทิสีติ? ปุคฺคลาธิฏฺฐานาย เทสนาย ตํ อตฺถํ อาวิกาตุํ ปฐมํ ปุถุชฺชนํ นิทฺทิสีติ เวทิตพฺพํ.

なぜ長老は、“我見（アッターヌディッティ）については、どのような二十の様態によって執着（アビニヴェーサ）が生じるのか”と問うておきながら、それにすぐには答えず、“ここに、聞くことの少ない凡夫が……”というように、まず凡夫を指し示されたのか。それは、対機説法（プッガラーディッターナ）として、その（我見の）意味を明らかにするために、まず凡夫を指し示されたのであると知るべきである。

๑๓๑. เอวํ ปุถุชฺชนํ นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ อภินิเวสุทฺเทสํ ทสฺเสนฺโต รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติอาทิมาห. ตตฺถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ รูปกฺขนฺธํ กสิณรูปญฺจ ‘‘อตฺตา’’ติ ทิฏฺฐิปสฺสนาย สมนุปสฺสติ. นิทฺเทเส ปนสฺส รูปกฺขนฺเธ อภินิเวโส ปญฺจกฺขนฺธาธิการตฺตา ปากโฏติ ตํ อวตฺวา กสิณรูปเมว ‘‘รูป’’นฺติ สามญฺญวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานนฺติ อรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตํ อตฺตานํ รูปวนฺตํ สมนุปสฺสติ. อตฺตนิ วา รูปนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตสฺมึ อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสติ. รูปสฺมึ วา อตฺตานนฺติ อรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตฺวา ตํ อตฺตานํ รูปสฺมึ สมนุปสฺสติ.

131. このように凡夫を指し示してから、今は執着（アビニヴェーサ）の例示を示すために、“色（しき）を自己（アッタ）であると観じる”等と述べられた。そこで“色を自己であると観じる”とは、色蘊（しきうん）や遍（カシィナ）の色を“自己である”という見解の観察によって観じることである。詳説において色蘊についての執着が述べられているのは、五蘊が主題であるから明らかであり、それゆえ（あえて色蘊とは）言わずに、ただ遍の色のみを“色”と汎用的な名称で述べたと知るべきである。“自己が色を有すると（観じる）”とは、無色（受・想・行・識）を“自己である”と把捉し、その自己が色を有していると観じることである。“自己の中に色があると（観じる）”とは、無色を“自己である”と把捉し、その自己の中に色があると観じることである。“色の中に自己があると（観じる）”とは、無色を“自己である”と把捉し、その自己が色の中にあると観じることである。

ตตฺถ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ สุทฺธรูปเมว ‘‘อตฺตา’’ติ กถิตํ. รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา รูปํ, รูปสฺมึ วา อตฺตานํ, เวทนํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, สญฺญํ, สงฺขาเร, วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ อิเมสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ อรูปํ ‘‘อตฺตา’’ติ กถิตํ. เวทนาวนฺตํ วา อตฺตานํ, อตฺตนิ วา เวทนํ, เวทนาย วา อตฺตานนฺติ เอวํ จตูสุ ขนฺเธสุ ติณฺณํ ติณฺณํ [Pg.55] วเสน ทฺวาทสสุ ฐาเนสุ รูปารูปมิสฺสโก อตฺตา กถิโต. ตา ปน วีสติปิ ทิฏฺฐิโย มคฺคาวรณา, น สคฺคาวรณา, โสตาปตฺติมคฺควชฺฌา.

そこでは、“色を自己であると観じる”とは、純粋な色のみを“自己”として説いたものである。また“自己が色を有する”、“自己の中に色がある”、“色の中に自己がある”、および“受を自己であると観じる”、“想を”、“行を”、“識を自己であると観じる”という、これら七つの箇所においては、無色を“自己”として説いている。さらに、“自己が受を有する”、“自己の中に受がある”、“受の中に自己がある”というように、四つの（無色の）蘊においてそれぞれ三つの項があることにより、十二の箇所においては、色と無色が混ざり合った自己が説かれている。これら二十の邪見はすべて、聖道（マッガ）を妨げるもの（道障）であるが、天界（サッガ）を妨げるもの（生天障）ではなく、預流道（ソーターパッティ・マッガ）によって断ぜられるべきものである。

อิทานิ ตํ นิทฺทิสนฺโต กถํ รูปนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปถวีกสิณนฺติ ปถวีมณฺฑลํ นิสฺสาย อุปฺปาทิตํ ปฏิภาคนิมิตฺตสงฺขาตํ สกลผรณวเสน ปถวีกสิณํ. อหนฺติ อตฺตานเมว สนฺธาย คณฺหาติ. อตฺตนฺติ อตฺตานํ. อทฺวยนฺติ เอกเมว. เตลปฺปทีปสฺสาติ เตลยุตฺตสฺส ปทีปสฺส. ฌายโตติ ชลโต. ยา อจฺจิ, โส วณฺโณติอาทิ อจฺจึ มุญฺจิตฺวา วณฺณสฺส อภาวโต วุตฺตํ. ยา จ ทิฏฺฐิ ยญฺจ วตฺถูติ ตทุภยํ เอกโต กตฺวา รูปวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ วุจฺจตีติ อตฺโถ.

今、それ（色を自己と観じること）を詳述するために、“どのように色を（観じるのか）”等と述べられた。そこでの“地遍（パタヴィー・カシィナ）”とは、地輪（パタヴィー・マンダラ）に依拠して生じさせた、似相（パティバーガ・ニミッタ）と呼ばれる、全体に浸透する性質としての地遍のことである。“我（アハン）”とは、自己そのものを指して把捉することである。“自己（アッタ）”とは自分自身のことである。“不二（アドヴァヤン）”とは、ただ一つということである。“油灯の（ように）”とは、油を用いた灯火のことである。“燃えている（ジャーヤトー）”とは、輝いていることである。“炎がそれ（火）の色である”等と言われるのは、炎を除いては（火の）色が存在しないから述べられたものである。“見解（ディッティ）と対象（ヴァットゥ）”とは、その両方を一つにまとめて、色を拠所とする我見（ルーパーヴァットゥカー・アッターヌディッティ）と呼ばれるという意味である。

อาโปกสิณาทีนิ อาปาทีนิ นิสฺสาย อุปฺปาทิตกสิณนิมิตฺตาเนว. ปริจฺฉินฺนากาสกสิณํ ปน รูปชฺฌานสฺส อารมฺมณํ โหนฺตมฺปิ อากาสกสิณนฺติ วุจฺจมาเน อรูปชฺฌานารมฺมเณน กสิณุคฺฆาฏิมากาเสน สํกิณฺณํ โหตีติ น คหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. รูปาธิการตฺตา วิญฺญาณกสิณํ น คเหตพฺพเมวาติ. อิเธกจฺโจ เวทนํ สญฺญํ สงฺขาเร วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ จตฺตาโร ขนฺเธ อภินฺทิตฺวา เอกโต คหณวเสน วุตฺตํ. โส หิ จิตฺตเจตสิกานํ วิสุํ วิสุํ กรเณ อสมตฺถตฺตา สพฺเพ เอกโต กตฺวา ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหาติ. อิมินา รูเปน รูปวาติ เอตฺถ สรีรรูปมฺปิ กสิณรูปมฺปิ ลพฺภติ. ฉายาสมฺปนฺโนติ ฉายาย สมฺปนฺโน อวิรโฬ. ตเมนาติ เอตฺถ เอน-สทฺโท นิปาตมตฺตํ, ตเมตนฺติ วา อตฺโถ. ฉายาวาติ วิชฺชมานจฺฉาโย. รูปํ อตฺตาติ อคฺคหิเตปิ รูปํ อมุญฺจิตฺวา ทิฏฺฐิยา อุปฺปนฺนตฺตา รูปวตฺถุกาติ วุตฺตํ.

水遍（アーポー・カシィナ）等は、水等に依拠して生じさせた遍の相（ニミッタ）そのものである。しかし、限定された虚空遍（アーカーサ・カシィナ）は、色界禅（ルーパッジャーナ）の対象であっても、“虚空遍”と言われるときには、無色界禅の対象である遍を脱した虚空（カシィヌッガーティマ・アーカーサ）と混同されるため、ここでは採用されなかったと知るべきである。色の主題であるから、識遍（ヴィンニャーナ・カシィナ）も採用すべきではない。ここで“ある者が、受、想、行、識を自己であると観じる”とあるのは、四つの蘊を区別せずに一つとして把捉することによって述べられたものである。というのも、その（邪見の）者は、心と心所を別々に分ける能力がないために、すべてを一つにまとめて“自己である”と把捉するからである。“この色によって色を有する”という箇所においては、身体の色も遍の色も得られる。“影を備えた（チャーヤーサンパンノー）”とは、影を伴い、葉が密生した（木のこと）である。“これ（タメーナ）”という語において、“エーナ（ena）”という言葉は単なる挿入句であり、“その（タム・エータム）”という意味である。“影を有する（チャーヤーヴァー）”とは、影が存在することである。色が自己であると把捉されない場合でも、色を離れずに見解が生じるため、“色を拠所とする（ルーパーヴァットゥカー）”と述べられたのである。

อตฺตนิ รูปํ สมนุปสฺสตีติ สรีรรูปสฺส กสิณรูปสฺส จ จิตฺตนิสฺสิตตฺตา ตสฺมึ อรูปสมุทาเย อตฺตนิ ตํ รูปํ สมนุปสฺสติ. อยํ คนฺโธติ ฆายิตคนฺธํ อาห. อิมสฺมึ ปุปฺเผติ ปุปฺผนิสฺสิตตฺตา คนฺธสฺส เอวมาห.

“自己の中に色を観じる”とは、身体の色や遍の色が心に依存していることから、その無色の集まり（名蘊）である自己の中に、その色があると観じることである。“この香り（ガンダ）”とは、嗅がれた香りの対象を指している。“この花の中に”とは、香りが花に依存していることから、そのように述べられたのである。

รูปสฺมึ อตฺตานํ สมนุปสฺสตีติ ยตฺถ รูปํ คจฺฉติ, ตตฺถ จิตฺตํ คจฺฉติ. ตสฺมา รูปนิสฺสิตํ จิตฺตํ คเหตฺวา ตํ อรูปสมุทายํ อตฺตานํ ตสฺมึ รูเป สมนุปสฺสติ. โอฬาริกตฺตา รูปสฺส โอฬาริกาธารํ กรณฺฑกมาห.

“色の中に我を観ずる”とは、色が赴くところへ心も赴くということである。それゆえ、色に依存する心、すなわち（心と）共に生じる四無色蘊の集まりを“我”と捉え、その我をその色（身体）の中にあると観ずるのである。色（身体）が粗大であるため、粗大な拠り所としての“小箱（または小箱の持ち主）”の例えが説かれたのである。

๑๓๒. อิเธกจฺโจ [Pg.56] จกฺขุสมฺผสฺสชํ เวทนนฺติอาทีสุ วิสุํ วิสุํ เวทนาย ทิฏฺฐิคหเณ อสติปิ เวทนาติ เอกคฺคหเณน คหิเต สพฺพาสํ เวทนานํ อนฺโตคธตฺตา วิสุํ วิสุํ คหิตา เอว โหนฺตีติ วิสุํ วิสุํ โยชนา กตาติ เวทิตพฺพา. โส หิ อนุภวนวเสน เวทนาย โอฬาริกตฺตา เวทนํเยว ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหาติ. สญฺญํ สงฺขาเร วิญฺญาณํ รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ สญฺญาทโย อรูปธมฺเม รูปญฺจ เอกโต กตฺวา ‘‘อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสติ. อุมฺมตฺตโก วิย หิ ปุถุชฺชโน ยถา ยถา อุปฏฺฐาติ, ตถา ตถา คณฺหาติ.

132. “ここにある者は、眼触によって生じた受を……”などの記述において、受ごとに個別に邪見が生じるという記述が本文になくても、“受”として一括して捉えるとき、すべての受（楽・苦・不苦不楽）が含まれるため、それぞれ個別に捉えられたのと同様である。それゆえ、それぞれ個別に結びつけて理解すべきである。なぜなら、その者は享受するという性質によって受が顕著であるため、受そのものを“我”と捉えるからである。“想・行・識・色を我として観ずる”とは、想などの無色法と色法を一つにまとめて“我”と観ずることである。凡夫は狂人のように、心が現れるがままに、それを（我として）捉えるのである。

๑๓๓. จกฺขุสมฺผสฺสชํ สญฺญนฺติอาทีสุ สญฺชานนวเสน สญฺญาย ปากฏตฺตา สญฺญํ ‘‘อตฺตา’ติ คณฺหาติ. เสสํ เวทนาย วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

133. “眼触によって生じた想……”などの記述においては、標記・認識する性質によって想が明白であるため、想を“我”と捉えるのである。残りの部分は、受について述べた方法と同様に理解すべきである。

๑๓๔. จกฺขุสมฺผสฺสชํ เจตนนฺติอาทีสุ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสุ เจตนาย ปธานตฺตา ปากฏตฺตา จ เจตนา เอว นิทฺทิฏฺฐา. ตาย อิตเรปิ นิทฺทิฏฺฐาว โหนฺติ. โส ปน เจตสิกภาววเสน ปากฏตฺตา เจตนํ ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหาติ. เสสํ วุตฺตนยเมว.

134. “眼触によって生じた思……”などの記述においては、行蘊に含まれる諸法の中で、思（チェータナー）が主導的であり明白であるため、思のみが示されている。それによって、他の心所法も示されたことになる。その者は、心所としての性質が明白であるため、思を“我”と捉えるのである。残りの部分は前述の方法と同じである。

๑๓๕. จกฺขุวิญฺญาณนฺติอาทีสุ วิชานนวเสน จิตฺตสฺส ปากฏตฺตา จิตฺตํ ‘‘อตฺตา’’ติ คณฺหาติ. เสสเมตฺถาปิ วุตฺตนยเมว.

135. “眼識……”などの記述においては、識別・認識する性質によって心が明白であるため、心を“我”と捉えるのである。ここでも残りの部分は前述の方法と同じである。

อตฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

我見（随観）の解説の注釈は終了した。

๓. มิจฺฉาทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

3. 邪見の解説の注釈

๑๓๖. มิจฺฉาทิฏฺฐิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเยว. อยํ ปน อปโร นโย – นตฺถิ ทินฺนนฺติ อุจฺเฉททิฏฺฐิกตฺตา ทานผลํ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ ยิฏฺฐนฺติ เอตฺถ ยิฏฺฐนฺติ ขุทฺทกยญฺโญ. หุตนฺติ มหายญฺโญ. ทฺวินฺนมฺปิ ผลํ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโกติ ทานผลสฺส ปฏิกฺขิตฺตตฺตา สีลาทีนํ ปุญฺญกมฺมานํ, ปาณาติปาตาทีนํ ปาปกมฺมานํ ผลํ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ อยํ โลโกติ ปุเร กเตน กมฺมุนา. นตฺถิ ปโร โลโกติ อิธ กเตน กมฺมุนา. นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตาติ เตสุ กตกมฺมานํ ผลํ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ กมฺมเหตุกํ อุปปตฺตึ ปฏิกฺขิปติ. นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา…เป… ปเวเทนฺตีติ อิธโลกปรโลเก ปสฺสิตุํ อภิญฺญาปฏิลาภาย ปฏิปทํ ปฏิกฺขิปติ. อิธ ปาฬิยํ ปน นตฺถิ ทินฺนนฺติ วตฺถูติ นตฺถิ ทินฺนนฺติ วุจฺจมานํ ทานํ, ตสฺสา ทิฏฺฐิยา วตฺถูติ อตฺโถ[Pg.57]. เอวํวาโท มิจฺฉาติ เอวํ นตฺถิ ทินฺนนฺติ วาโท วจนํ มิจฺฉา วิปรีโตติ อตฺโถ.

136. 邪見の意味は、下（前）で述べた通りである。しかし、別の説明もある。“施し（たもの）は（果報が）ない”とは、断見を持つ者であるために施しの果報を否定することである。“供儀はない”において、“供儀（yiṭṭha）”とは小規模な祭祀であり、“供物（huta）”とは大規模な祭祀である。その両方の果報を否定するのである。“善悪の業の果報はない”とは、施しの果報が否定されたことにより、戒などの善業や、殺生などの悪業の果報を否定することである。“この世はない”とは、前世で行われた業によって（今世が）生じたのではないということ。“あの世はない”とは、今世で行われた業によって（来世が）生じるのではないということ。“母はない、父はない”とは、両親に対して行われた善行や悪行の果報を否定することである。“化生の衆生はいない”とは、業を原因とする再生を否定することである。“この世において……沙門やバラモンはいない”とは、今世と来世を見通すための神通を得る修行法を否定することである。なお、この経文における“施しはないという対象（vatthu）”とは、“施しはない”と言われるその施しが、その邪見の対象（所縁）であるという意味である。“このように説くのは誤りである”とは、“施しはない”という説や言葉が誤りであり、真実と反しているという意味である。

มิจฺฉาทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

邪見の解説の注釈は終了した。

๔. สกฺกายทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

4. 有身見の解説の注釈

๑๓๗. สกฺกายทิฏฺฐิ ปน อตฺตานุทิฏฺฐิเยว, อญฺญตฺถ อาคตปริยายวจนทสฺสนตฺถํ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

137. 有身見とは我見そのものであり、他の教説に現れる同義語を示すために述べられたものと理解すべきである。

สกฺกายทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

有身見の解説の注釈は終了した。

๕. สสฺสตทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

5. 常見の解説の注釈

๑๓๘. สกฺกายวตฺถุกาย สสฺสตทิฏฺฐิยาติ กมฺมธารยสมาโส. รูปวนฺตํ วา อตฺตานนฺติอาทีนํ ปนฺนรสนฺนํ วจนานํ อนฺเต สมนุปสฺสตีติ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ, ปาโฐ วา. อญฺญถา หิ น ฆฏียตีติ. เอวํ ‘‘รูปวนฺตํ วา อตฺตานํ สมนุปสฺสตี’’ติ เอกเมว ทสฺเสตฺวา เสสา จุทฺทส สํขิตฺตา.

138. “有身を対象とする常見”とは、持業釈（同格限定複合語）である。“色を持つ我を……”などの十五の文言の最後に“観ずる（samanupassati）”という言葉を繋げるべきであり、それが経文である。そうでなければ文脈が適合しないからである。このように、“色を持つ我を観ずる”という一例だけを示し、残りの十四は省略されている。

สสฺสตทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

常見の解説の注釈は終了した。

๖. อุจฺเฉททิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

6. 断見の解説の注釈

๑๓๙. สกฺกายวตฺถุกาย อุจฺเฉททิฏฺฐิยา เอวํ ‘‘รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสตี’’ติ เอกเมว ทสฺเสตฺวา เสสา จตสฺโส สํขิตฺตา.

139. 有身を対象とする断見についても、同様に“色を我として観ずる”という一例のみを示し、残りの四つは省略されている。

อุจฺเฉททิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

断見の解説の注釈は終了した。

๗. อนฺตคฺคาหิกาทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

7. 辺執見の解説の注釈

๑๔๐. อนฺตคฺคาหิกาย ทิฏฺฐิยา ปฐมวาเร อาการปุจฺฉา. ทุติเย อาการคหณํ. ตติเย อาการวิสฺสชฺชนํ. ตตฺถ โลโกติ อตฺตา. โส อนฺโตติ อญฺญมญฺญปฏิปกฺเขสุ สสฺสตุจฺเฉทนฺเตสุ สสฺสตคฺคาเห สสฺสตนฺโต, อสสฺสตคฺคาเห อุจฺเฉทนฺโต. ปริตฺตํ โอกาสนฺติ สุปฺปมตฺตํ วา สราวมตฺตํ วา ขุทฺทกํ ฐานํ. นีลกโต ผรตีติ นีลนฺติ อารมฺมณํ กโรติ. อยํ โลโกติ อตฺตานํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปริวฏุโมติ สมนฺตโต ปริจฺเฉทวา. อนฺตสญฺญีติ อนฺตวาติสญฺญี. อนฺโต อสฺส อตฺถีติ อนฺโตติ คเหตพฺพํ. ยํ ผรตีติ ยํ กสิณรูปํ ผรติ. ตํ วตฺถุ เจว โลโก จาติ ตํ กสิณรูปํ อารมฺมณญฺเจว อาโลกิยฏฺเฐน โลโก จ. เยน ผรตีติ เยน จิตฺเตน ผรติ. โส อตฺตา เจว โลโก จาติ อตฺตานมเปกฺขิตฺวา ปุลฺลิงฺคํ กตํ, ตํ จิตฺตํ อตฺตา เจว อาโลกนฏฺเฐน โลโก จาติ วุตฺตํ โหติ. อนฺตวาติ อนฺโต. โอกาสกโต ผรตีติ อาโลกกสิณวเสน เตโชกสิณวเสน [Pg.58] โอทาตกสิณวเสน วา โอภาโสติ ผรติ. นีลาทีนํ ปญฺจนฺนํ ปภสฺสรกสิณานํเยว คหิตตฺตา ปถวีอาโปวาโยกสิณวเสน อตฺตาภินิเวโส น โหตีติ คเหตพฺพํ.

140. 辺執見（極端な見解）において、第一節は様態の質問、第二節は様態の把握、第三節は様態の回答である。その中で“世界（loka）”とは“我（atta）”のことである。“その極端（anta）”とは、互いに対立する常見と断見の両極のうち、常見を執着する場合には常見という極端を、断見を執着する場合には断見という極端を指す。“限定された空間”とは、盆の大きさや鉢の大きさのような、狭い場所のことである。“青として広がる”とは、青い色を所縁（対象）とすることである。“この世界”とは、我を指して言われたものである。“囲まれたもの”とは、周囲が限定されていること。“有辺想（有限であるという認識）”とは、有限であるという認識のことである。“それに終わりがある”から“有辺（anta）”と理解すべきである。“広がるもの”とは、広がるカシィナ（遍処）の色法のことである。“それは対象であり世界でもある”とは、そのカシィナの色法が所縁（対象）であり、見られるものであるという意味で世界でもあるということである。“それによって広がる”とは、その心によって広がることである。“それは我であり世界でもある”とは、我を考慮して男性名詞が使われており、その心は我であり、カシィナを観るものであるという意味で世界でもある、と言われているのである。“有限である”とは終わりがあることである。“空間に従って広がる”とは、遍照（光）のカシィナ、火のカシィナ、白のカシィナによって、光として広がることである。青などの五つの輝かしいカシィナだけが取り上げられているため、地・水・風のカシィナによる我への執着は起こらないと理解すべきである。

วิปุลํ โอกาสนฺติ ขลมณฺฑลมตฺตาทิวเสน มหนฺตํ ฐานํ. อนนฺตวาติ วุทฺธอนนฺตวา. อปริยนฺโตติ วุทฺธอปริยนฺโต. อนนฺตสญฺญีติ อนนฺโตติสญฺญี. ตํ ชีวนฺติ โส ชีโว. ลิงฺควิปลฺลาโส กโต. ชีโวติ จ อตฺตา เอว. รูปาทีนิ ปญฺจปิ ปริวฏุมฏฺเฐน สรีรํ. ชีวํ น สรีรนฺติ อตฺตสงฺขาโต ชีโว รูปสงฺขาตํ สรีรํ น โหติ. เอส นโย เวทนาทีสุ. ตถาคโตติ สตฺโต. อรหนฺติ เอเก. ปรํ มรณาติ มรณโต อุทฺธํ, ปรโลเกติ อตฺโถ. รูปํ อิเธว มรณธมฺมนฺติ อตฺตโน ปากฏกฺขนฺธสีเสน ปญฺจกฺขนฺธคฺคหณํ, ตํ อิมสฺมึเยว โลเก นสฺสนปกติกนฺติ อตฺโถ. เสสกฺขนฺเธสุปิ เอเสว นโย. กายสฺส เภทาติ ขนฺธปญฺจกสงฺขาตสฺส กายสฺส เภทโต ปรํ. อิมินา วจเนน ‘‘ปรํ มรณา’’ติ เอตสฺส อุทฺเทสสฺส อตฺโถ วุตฺโต. โหติปีติอาทีสุ โหตีติ มูลปทํ. จตูสุปิ อปิ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. ติฏฺฐตีติ สสฺสตตฺตา ติฏฺฐติ, น จวตีติ อตฺโถ. ‘‘โหตี’’ติ ปทสฺส วา อตฺถวิเสสนตฺถํ ‘‘ติฏฺฐตี’’ติ ปทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อุปฺปชฺชตีติ อณฺฑชชลาพุชโยนิปเวสวเสน อุปฺปชฺชติ นาม, นิพฺพตฺตตีติ สํเสทชโอปปาติกโยนิปเวสวเสน นิพฺพตฺตติ นามาติ อตฺถโยชนา เวทิตพฺพา. อุจฺฉิชฺชตีติ ปพนฺธาภาววเสน. วินสฺสตีติ ภงฺควเสน. น โหติ ปรํ มรณาติ ปุริมปทานํ อตฺถวิวรณํ, จุติโต อุทฺธํ น วิชฺชตีติ อตฺโถ. โหติ จ น จ โหตีติ เอกจฺจสสฺสติกานํ ทิฏฺฐิ, เอเกน ปริยาเยน โหติ, เอเกน ปริยาเยน น โหตีติ อตฺโถ. ชีวภาเวน โหติ, ปุพฺพชีวสฺส อภาเวน น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. เนว โหติ น น โหตีติ อมราวิกฺเขปิกานํ ทิฏฺฐิ, โหตีติ จ เนว โหติ, น โหตีติ จ น โหตีติ อตฺโถ. อนุวาทภยา มุสาวาทภยา จ มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา จ ปุพฺพวุตฺตนยสฺส ปฏิกฺเขปมตฺตํ กโรติ. อิเมหิ ปญฺญาสาย อากาเรหีติ ยถาวุตฺตานํ ทสนฺนํ ปญฺจกานํ วเสน ปญฺญาสาย อากาเรหีติ.

“広大な場所（vipulaṃ okāsaṃ）”とは、脱穀場の円周などの大きさによる広大な場所のことである。“無辺である（anantavā）”とは、増大させて無辺になったことである。“無際限である（apariyanto）”とは、増大させて際限がないこと、あるいは際限のない増大のことである。“無辺の意識を持つ（anantasaññī）”とは、無辺であるという意識を持つことである。“その命（taṃ jīvaṃ）”とは、その霊魂（jīva）のことであり、文法上の性が転換されている。また“命（jīva）”とは我（atta）そのものである。色（ルーパ）などの五つの蘊も、円周という意味から“身体（sarīra）”と呼ばれる。“命は身体ではない（jīvaṃ na sarīraṃ）”とは、我（命）と称されるものが色（身体）と称されるものではないということである。受（ウェーダナー）などについても同様の理である。“如来（tathāgato）”とは有情（衆生）のことである。ある注釈者は阿羅漢であると言う。“死後（paraṃ maraṇā）”とは、死から後、来世においてという意味である。“色はこの世界で滅びる性質のものである（rūpaṃ idheva maraṇadhammaṃ）”とは、邪見を持つ者自身の顕著な蘊を筆頭として五蘊を把握することであり、それがこの現世においてのみ滅びる性質を持つという意味である。残りの名蘊についても同様である。“身体の崩壊（kāyassa bhedā）”とは、五蘊と称される身体が崩壊した後という意味である。この言葉によって“死後”という提要の意味が述べられている。“hotipīti”などの句では、“hoti”が根本の語である。四つの句（hoti, tiṭṭhati, uppajjati, nibbattati）における“api”の語は、集約の意味である。“tiṭṭhati（留まる）”とは、永遠であるために留まり、没落しないという意味である。あるいは、“hoti”という語の意味を特定するために“tiṭṭhati”という語が述べられたと知るべきである。“uppajjati（生じる）”とは、卵生や胎生の母胎に入ることによって生じることであり、“nibbattati（出現する）”とは、湿生や化生の母胎に入ることによって出現することであると、その意味の解釈を知るべきである。“断絶する（ucchijjati）”とは、相続がなくなることによってである。“滅びる（vinassatīti）”とは、崩壊の瞬間（壊）によってである。“死後は存在しない（na hoti paraṃ maraṇā）”とは、前の諸句（断絶、滅失）の意味の解説であり、死から後は存在しないという意味である。“あるし、また、ない（hoti ca na ca hoti）”とは、一部常見者の見解であり、ある側面からは存在し、ある側面からは存在しないという意味である。命として存在し、以前の命の不在によって存在しない、と述べられたことになる。“あるのでもなく、ないのでもない（neva hoti na na hoti）”とは、不死攪乱者の見解であり、あるのでもなく、ないのでもないという意味である。他者からの非難を恐れ、虚偽を恐れ、知恵の鈍さ、愚かさゆえに、先に述べた“あるし、また、ない”という二つの見解を否定するだけのことである。“これら五十の様態によって”とは、上述の十の五組によって五十の様態で、という意味である。

อนฺตคฺคาหิกาทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

有辺・無辺などの見解（辺執見）の詳解の注釈が終了した。

๘. ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

8. 前際随見（過去に関する見解）の詳解の注釈

๑๔๑. ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐีสุ [Pg.59] สสฺสตํ วทนฺตีติ สสฺสตวาทา. อถ วา วทนฺติ เอเตนาติ วาโท, ทิฏฺฐิคตสฺเสตํ อธิวจนํ. สสฺสตนฺติ วาโทปิ สสฺสตโยเคน สสฺสโต, สสฺสโต วาโท เอเตสนฺติ สสฺสตวาทา. ตถา เอกจฺจํ สสฺสตนฺติ วาโท เอกจฺจสสฺสโต, โส เอเตสํ อตฺถีติ เอกจฺจสสฺสติกา. ตถา อนฺตวา, อนนฺตวา, อนฺตวา จ อนนฺตวา จ, เนวนฺตวา นานนฺตวาติ ปวตฺโต วาโท อนฺตานนฺโต, โส เอเตสํ อตฺถีติ อนฺตานนฺติกา. น มรตีติ อมรา. กา สา? ‘‘เอวมฺปิ เม โน’’ติอาทินา (ที. นิ. ๑.๖๒-๖๓) นเยน ปริยนฺตรหิตสฺส ทิฏฺฐิคติกสฺส ทิฏฺฐิ เจว วาจา จ. วิวิโธ เขโป วิกฺเขโป, อมราย ทิฏฺฐิยา, วาจาย วา วิกฺเขโป อมราวิกฺเขโป, โส เอเตสํ อตฺถีติ อมราวิกฺเขปิกา. อปโร นโย – อมรา นาม มจฺฉชาติ, สา อุมฺมุชฺชนนิมุชฺชนาทิวเสน อุทเก สนฺธาวมานา คเหตุํ น สกฺกา โหติ, เอวเมวํ อยมฺปิ วาโท อิโต จิโต จ สนฺธาวติ, คาหํ น อุปคจฺฉตีติ อมราวิกฺเขโปติ วุจฺจติ, โส เอเตสํ อตฺถีติ อมราวิกฺเขปิกา. อธิจฺจสมุปฺปนฺโนติ อการณสมุปฺปนฺโน อตฺตา จ โลโก จาติ ทสฺสนํ อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ, ตํ เอเตสํ อตฺถีติ อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา.

141. 前際・後際随見において、“永遠である”と説く者は常見論者（sassatavādā）である。あるいは、この見解によって説くので“論（vāda）”と言い、これは邪見の同義語である。“永遠である”という主張も、永遠の見解（常見）と結びついているので永遠であり、彼らに永遠の論があるため常見論者という。同様に、“あるものは永遠である”という説が一部常見（ekaccasassata）であり、それが彼らにあるため一部常見者という。同様に、“有辺”“無辺”“有辺かつ無辺”“有辺でも無辺でもない”という説が有辺無辺（antananto）であり、それが彼らにあるため有辺無辺論者という。“死なない（na marati）”から“不死（amarā）”と言う。それは何か。“このように私には（そうは思わ）ない”などの方法によって、際限のない邪見を持つ者の見解と、その言葉のことである。種々の攪乱（放り投げること）が“攪乱（vikkhepo）”であり、不死の見解、あるいは言葉の攪乱が“不死攪乱（amarāvikkhepo）”であり、それが彼らにあるため不死攪乱者という。別の解釈では、“アマラー”とは魚の種類である。その魚は、水中で浮き沈みしながら逃げ回るため、捕まえることができない。同様に、この論もあちこちへ逃げ回り、確たる把握に至らないため“不死攪乱”と言われる。それが彼らにあるため不死攪乱者という。“偶然に生じた（adhiccasamuppanno）”とは、我と世界が無原因で生じたという見解が偶然生起であり、それが彼らにあるため偶然生起論者という。

ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

前際随見（過去に関する見解）の詳解の注釈が終了した。

๙. อปรนฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

9. 後際随見（未来に関する見解）の詳解の注釈

๑๔๒. สญฺญึ วทนฺตีติ สญฺญีวาทา. อสญฺญึ วทนฺตีติ อสญฺญีวาทา. เนวสญฺญีนาสญฺญึ วทนฺตีติ เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา. อถ วา สญฺญีติ ปวตฺโต วาโท สญฺญีวาโท, โส เยสํ อตฺถีติ เต สญฺญีวาทา, ตถา อสญฺญีวาทา, เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา จ. อุจฺเฉทํ วทนฺตีติ อุจฺเฉทวาทา. ทิฏฺฐธมฺโมติ ปจฺจกฺขธมฺโม, ตตฺถ ตตฺถ ปฏิลทฺธอตฺตภาวสฺเสตํ อธิวจนํ. ทิฏฺฐธมฺเม นิพฺพานํ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ, อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว ทุกฺขวูปสโมติ อตฺโถ, ตํ วทนฺตีติ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา. อิมสฺมึ ปนตฺเถ วิตฺถาริยมาเน สาฏฺฐกถํ สกลํ พฺรหฺมชาลสุตฺตํ วตฺตพฺพํ โหติ. เอวญฺจ สติ อติปปญฺโจ โหตีติ น วิตฺถาริโต. ตทตฺถิเกหิ ตํ อเปกฺขิตฺวา คเหตพฺโพ.

142. “想（意識）がある”と説く者が有想論者である。“想がない”と説く者が無想論者である。“想があるのでもなく、ないのでもない”と説く者が非想非非想論者である。あるいは、“有想”という説が有想論であり、それが彼らにあるため有想論者という。無想論者、非想非非想論者についても同様に知るべきである。“断絶”を説く者が断見論者である。“現世（diṭṭhadhamma）”とは、現前の法のことで、それぞれの生存において得られた個体の同義語である。“現世における涅槃（diṭṭhadhammanibbāna）”とは、この個体においてのみ苦しみが静まるという意味であり、それを説く者が現世涅槃論者という。この意味が詳細に説かれるときには、注釈とともに‘梵網経’の全体が語られるべきである。そうなると、あまりに煩雑になるため、ここでは詳述しない。それを求める者は、（梵網経の）注釈を見て理解すべきである。

อปรนฺตานุทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

後際随見（未来に関する見解）の詳解の注釈が終了した。

๑๐-๑๒. สญฺโญชนิกาทิทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

10-12. 結をなす見解などの詳解の注釈

๑๔๓. ยสฺมา [Pg.60] สญฺโญชนิกา ทิฏฺฐิ สพฺพทิฏฺฐิสาธารณา, ตสฺมา ตสฺสา สพฺพทิฏฺฐิสญฺโญชนตฺตา สพฺพทิฏฺฐิสาธารโณ อตฺโถ นิทฺทิฏฺโฐ. โส เหฏฺฐา วุตฺตทิฏฺฐิปริยุฏฺฐานาเนว.

143. 結をなす見解は、すべての見解に共通するものであるから、その見解がすべての見解を繋ぎ合わせる（結）ものであるため、すべての見解に共通する意味が示されている。それは、先に述べた見解の纏縛（てんばく）に他ならない。

๑๔๔. มานวินิพนฺธทิฏฺฐีสุ จกฺขุ อหนฺติ อภินิเวสปรามาโสติ มานปุพฺพโก อภินิเวสปรามาโส. น หิ ทิฏฺฐิ มานสมฺปยุตฺตา โหติ. เตเนว จ มานวินิพนฺธาติ วุตฺตํ, มานปฏิพนฺธา มานมูลกาติ อตฺโถ.

144. 慢の束縛による見解において、“眼は私である”という執着・把握は、慢を先導とする執着・把握である。実際、見解は慢と直接相応することはない。それゆえに“慢の束縛”と言われるのであり、慢に関係する、あるいは慢を根本とする見解という意味である。

๑๔๕. จกฺขุ มมนฺติ อภินิเวสปรามาโสติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. เอตฺถ ปน ‘‘มมา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘มม’’นฺติ อนุนาสิกาคโม เวทิตพฺโพ. ‘‘อห’’นฺติ มานวินิพนฺธาย รูปาทีนิปิ อชฺฌตฺติกาเนว. น หิ กสิณรูปํ วินา พาหิรานิ ‘‘อห’’นฺติ คณฺหาติ. ‘‘มม’’นฺติ มานวินิพนฺธาย ปน พาหิรานิปิ ลพฺภนฺติ. พาหิรานิปิ หิ ‘‘มม’’นฺติ คณฺหาติ. ยสฺมา ปน ทุกฺขา เวทนา อนิฏฺฐตฺตา มานวตฺถุ น โหติ, ตสฺมา ฉ เวทนา ตาสํ มูลปจฺจยา ฉ ผสฺสา จ น คหิตา. สญฺญาทโย ปน อิธ ปจฺฉินฺนตฺตา น คหิตาติ เวทิตพฺพา.

145. “眼は私のものである”という執着・把握においても同様の理である。ただし、ここでは“mamā（私のものである）”と言うべきところで、“mamaṃ”と鼻音（ニッガヒータ）が付加されていると知るべきである。“私である”という慢の束縛においては、色なども内的なものに限られる。遍作の色を除いて、外的なものを“私である”と把握することはないからである。しかし、“私のものである”という慢の束縛においては、外的なものも含まれる。外的なものも“私のものである”と把握するからである。しかし、苦受は望ましくないものであるため、慢の対象とはならない。それゆえ、六つの受、およびそれらの根本原因である六つの触は取り上げられていない。また、想などは、ここでは（文脈上）省略されているため取り上げられていない、と知るべきである。

สํโยชนิกาทิทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

結をなす見解などの詳解の注釈が終了した。

๑๓. อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

13. 我論に関連する見解の詳解の注釈

๑๔๖. อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา ทิฏฺฐิ อตฺตานุทิฏฺฐิเยว. อตฺตาติ วาเทน ปฏิสํยุตฺตตฺตา ปุน เอวํ วุตฺตา.

146. 我論相応見（がろんそうおうけん）とは、我随観見（がずいかんけん）そのものである。“我（アートマン）”という主張（論説）と相応しているために、再びこのように（我論相応見と）説かれた。

อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

我論相応見の解説の註釈を終わる。

๑๔. โลกวาทปฏิสํยุตฺตทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

14. 14. 世論相応見の解説の註釈

๑๔๗. อตฺตา จ โลโก จาติ โส เอว อตฺตา จ อาโลกนฏฺเฐน โลโก จาติ อตฺโถ. สสฺสโตติ สสฺสตวาทานํ ทิฏฺฐิ. อสสฺสโตติ อุจฺเฉทวาทานํ. สสฺสโต จ อสสฺสโต จาติ เอกจฺจสสฺสติกานํ. เนว สสฺสโต นาสสฺสโตติ อมราวิกฺเขปิกานํ. อนฺตวาติ ปริตฺตกสิณลาภีนํ ตกฺกิกานญฺจ นิคณฺฐาชีวิกานญฺจ. อถ วา อุจฺเฉทวาทิโน ‘‘สตฺโต ชาติยา ปุพฺพนฺตวา, มรเณน อปรนฺตวา’’ติ วทนฺติ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา ‘‘สตฺโต ชาติยา ปุพฺพนฺตวา’’ติ วทนฺติ. อนนฺตวาติ อปฺปมาณกสิณลาภีนํ. สสฺสตวาทิโน ปน ‘‘ปุพฺพนฺตาปรนฺตา นตฺถิ, เตน อนนฺตวา’’ติ วทนฺติ. อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา ‘‘อปรนฺเตน อนนฺตวา’’ติ วทนฺติ.

147. “我と世間”とは、それ自体が我であり、また観取される（ālokana）という意味で世間であるという意味である。“常住である”とは、常住論者の見解である。“無常である”とは、断見論者の見解である。“常住であり、かつ無常である”とは、一部常住論者の見解である。“常住でもなく、無常でもない”とは、不死憍乱論者（アマラーヴィッケーピカ）の見解である。“有辺（限りがある）”とは、限定された遍処（カシナ）を得た者たち、思弁家（タッキカ）、および裸形外道（ニガンダ）や邪命外道（アージーヴィカ）の見解である。あるいは、断見論者は“衆生は出生によって前際（過去）を端とし、死によって後際（未来）を端とする”と言う。偶然発生論者（アディッチャサムッパンニカ）は“衆生は出生によって前際を有する”と言う。“無辺（限りがない）”とは、無量な遍処を得た者の見解である。しかし、常住論者は“前際も後際も存在しない、ゆえに無辺である”と言う。偶然発生論者は“後際において無辺である”と言う。

อนฺตวา [Pg.61] จ อนนฺตวา จาติ อุทฺธมโธ อวฑฺฒิตฺวา ติริยํ วฑฺฒิตกสิณานํ. เนว อนฺตวา น อนนฺตวาติ อมราวิกฺเขปิกานํ.

“有辺であり、かつ無辺である”とは、上下には（遍処を）拡大させず、横（水平方向）に拡大させた遍処を持つ者の見解である。“有辺でもなく、無辺でもない”とは、不死憍乱論者の見解である。

โลกวาทปฏิสํยุตฺตทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

世論相応見の解説の註釈を終わる。

๑๕-๑๖. ภววิภวทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา

15-16. 有見・無有見の解説の註釈

๑๔๘. ภววิภวทิฏฺฐีนํ ยถาวุตฺตทิฏฺฐิโต วิสุํ อภินิเวสาภาวโต วิสุํ นิทฺเทสํ อกตฺวา ยถาวุตฺตทิฏฺฐีนํเยว วเสน ‘‘โอลียนํ อติธาวน’’นฺติ เอเกกํ อาการํ นิทฺทิสิตุํ ปุจฺฉํ อกตฺวา จ โอลียนาภินิเวโส ภวทิฏฺฐิ, อติธาวนาภินิเวโส วิภวทิฏฺฐีติ อาห. ตตฺถ ‘‘ภวนิโรธาย ธมฺเม เทสิยมาเน จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตี’’ติ (อิติวุ. ๔๙) วุตฺตโอลียนาภินิเวโส, สสฺสตสญฺญาย นิพฺพานโต สงฺโกจนาภินิเวโสติ อตฺโถ. ‘‘ภเวเนว โข ปเนเก อฏฺฏียมานา หรายมานา ชิคุจฺฉมานา วิภวํ อภินนฺทนฺตี’’ติ วุตฺตอติธาวนาภินิเวโส, อุจฺเฉทสญฺญาย นิโรธคามินิปฏิปทาติกฺกมนาภินิเวโสติ อตฺโถ.

148. 有見（有への執着）と無有見（断滅の見解）については、上述の見解とは別に（独自の）執着があるわけではないので、個別の解説を行わず、上述の見解そのものに基づいて、“沈滞”と“逸脱（行き過ぎ）”というそれぞれの様態を示すために、問いを設けずに、“沈滞の執着は有見であり、逸脱の執着は無有見である”と述べた。そのうち、“有の滅（滅尽）のために法が説かれるとき、心が跳躍（流入）しない”と説かれるのが沈滞の執着であり、常住の知覚（常見）によって涅槃から身を引く（収縮する）執着であるという意味である。一方、“ある人々は、有そのものに悩み、恥じ、忌み嫌って、無有（非存在）を歓喜する”と説かれるのが逸脱の執着であり、断滅の知覚（断見）によって、滅に至る道を超えて（逸脱して）執着することであるという意味である。

อิทานิ ตาว ภววิภวทิฏฺฐิโย สพฺพทิฏฺฐีสุ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ อสฺสาททิฏฺฐิยาติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา อสฺสาททิฏฺฐิกา สสฺสตํ วา อุจฺเฉทํ วา นิสฺสาย ‘‘นตฺถิ กาเมสุ โทโส’’ติ คณฺหนฺติ, ตสฺมา ปญฺจตึสาการาปิ อสฺสาททิฏฺฐิโย สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตา. ตตฺถ ยสฺมา เอเกกาปิ ทิฏฺฐิโย สสฺสตคฺคาหวเสน ภวทิฏฺฐิโย ภเวยฺยุํ, อุจฺเฉทคฺคาหวเสน วิภวทิฏฺฐิโย ภเวยฺยุนฺติ อตฺโถ. อตฺตานุทิฏฺฐิยา รูปํ อตฺตโต สมนุปสฺสติ, เวทนํ… สญฺญํ… สงฺขาเร… วิญฺญาณํ อตฺตโต สมนุปสฺสตีติ ปญฺจสุ รูปาทิโต อตฺตโน อนญฺญตฺตา เตสุ อุจฺฉินฺเนสุ อตฺตา อุจฺฉินฺโนติ คหณโต ปญฺจ วิภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ. เสเสสุ ปญฺจทสสุ ฐาเนสุ รูปาทิโต อตฺตโน อญฺญตฺตา เตสุ อุจฺฉินฺเนสุปิ ‘‘อตฺตา สสฺสโตติ คหณโต ปนฺนรส ภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ.

今、まず有見と無有見をすべての見解に結びつけて示すために、“味着見（あじちゃくけん）”などを述べた。そのうち、味着見の人々は、常住あるいは断滅の見解に依拠して“欲諸に過失なし”と捉えるため、三十五の様態を持つ味着見も、あるいは有見であり、あるいは無有見であると説かれた。そこでは、一つ一つの見解も、常住という捉え方によって有見となり、断滅という捉え方によって無有見となりうるという意味である。我随観見において、“色を我（アートマン）と観ずる、受を…、想を…、行を…、識を我と観ずる”という五つの箇所では、我と色などが同一である（別ではない）とするため、それらが断滅したときに我も断滅すると捉えることから、“五つの無有見”と言われる。残りの十五の箇所では、我と色などが別のものであるとするため、それらが断滅しても“我は常住である”と捉えることから、“十五の有見”と言われる。

มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ‘‘สพฺพาว ตา วิภวทิฏฺฐิโย’’ติ อุจฺเฉทวเสน ปวตฺตตฺตา อนฺตวานนฺตวาทิฏฺฐีสุ ปริตฺตารมฺมณอปฺปมาณารมฺมณฌานลาภิโน ทิพฺพจกฺขุนา รูปธาตุยา จวิตฺวา สตฺเต อญฺญตฺถ อุปปนฺเน ปสฺสิตฺวา ภวทิฏฺฐึ อปสฺสิตฺวา วิภวทิฏฺฐึ คณฺหนฺติ. ตสฺมา ตตฺถ สิยา ภวทิฏฺฐิโย, สิยา วิภวทิฏฺฐิโยติ [Pg.62] วุตฺตํ. โหติ จ น จ โหตีติ เอตฺถ โหติ จาติ ภวทิฏฺฐิ, น จ โหตีติ วิภวทิฏฺฐิ. เนว โหติ น น โหตีติ เอตฺถ เนว โหตีติ วิภวทิฏฺฐิ, น น โหตีติ ภวทิฏฺฐิ. ตสฺมา ตตฺถ ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ.

邪見においては、“それらはすべて無有見である”とされる。なぜなら、断滅（断見）の方向で生じるからである。有辺・無辺見において、限定された対象あるいは無量な対象の禅定を得た者たちは、天眼によって色界から没して他所に再生する衆生を見て有見（常見）を抱き、見ないときは無有見（断見）を抱く。それゆえ、その有辺・無辺見においては、あるいは有見であり、あるいは無有見であると説かれた。“（死後に）存在する、かつ存在しない”という点において、“存在する”は有見であり、“存在しない”は無有見である。“存在するのでもなく、存在しないのでもない”という点において、“存在するのでもない”は無有見であり、“存在しないのでもない”は有見である。ゆえに、それらにおいて“あるいは（有見・無有見でありうる）”と説かれた。

ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิยา เอกจฺจสสฺสติกา สสฺสตญฺจ ปญฺญเปนฺติ, อสสฺสตญฺจ ปญฺญเปนฺติ. ตสฺมา สา ภวทิฏฺฐิ จ วิภวทิฏฺฐิ จ โหติ. จตฺตาโร อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ. ตสฺมา สา อตฺตานุทิฏฺฐิสทิสา ภวทิฏฺฐิ จ วิภวทิฏฺฐิ จ. จตฺตาโร อมราวิกฺเขปิกา ภวทิฏฺฐึ วา วิภวทิฏฺฐึ วา นิสฺสาย วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ, อวเสสา ปน ภวทิฏฺฐิโยว. ตสฺมา เต เต สนฺธาย ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ. อปรนฺตานุทิฏฺฐิยา สตฺต อุจฺเฉทวาทา วิภวทิฏฺฐิโย, อวเสสา ภวทิฏฺฐิโย. ตสฺมา เต เต สนฺธาย ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ. สญฺโญชนิกทิฏฺฐิยา สพฺพทิฏฺฐีนํ วเสน ‘‘สิยา’’ติ วุตฺตํ. อหนฺติ มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา จกฺขาทีนํ อหนฺติ คหิตตฺตา เตสํ วินาเส อตฺตา วินฏฺโฐ โหตีติ สพฺพาว ตา วิภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ. อตฺตานุทิฏฺฐิโย วิย มมนฺติ มานวินิพนฺธาย ทิฏฺฐิยา จกฺขาทิโต อตฺตโน อญฺญตฺตา เตสํ วินาเสปิ อตฺตา น วินสฺสตีติ สพฺพาว ตา ภวทิฏฺฐิโยติ วุตฺตํ. โลกวาทปฏิสํยุตฺตาย ทิฏฺฐิยา ‘‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จา’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๔๗) นเยน วุตฺตตฺตา ภววิภวทิฏฺฐิ ปากฏาเยว. เอตฺตาวตา อสฺสาททิฏฺฐาทิกา วิภวทิฏฺฐิปริโยสานา โสฬส ทิฏฺฐิโย ตีณิสตญฺจ ทิฏฺฐาภินิเวสา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ. อตฺตานุทิฏฺฐิ จ สกฺกายทิฏฺฐิ จ อตฺตวาทปฏิสญฺญุตฺตา ทิฏฺฐิ จ อตฺถโต เอกา ปริยาเยน ติวิธา วุตฺตา. สญฺโญชนิกา ปน ทิฏฺฐิ อวตฺถาเภเทน สพฺพาปิ ทิฏฺฐิโย โหนฺติ.

前際随観見において、一部常住論者は常住を施設し、また無常を施設する。それゆえ、それは有見でもあり無有見でもある。四つの有辺・無辺論者は、我を有辺あるいは無辺として施設する。ゆえに、それは我随観見に似ており、有見でもあり無有見でもある。四つの不死憍乱論者は、有見あるいは無有見に依拠して、言葉をはぐらかす（憍乱）。しかし、残りのものは有見そのものである。それゆえ、それらに関連して“あるいは”と説かれた。後際随観見において、七つの断滅論は無有見であり、残りは有見である。それゆえ、それらに関連して“あるいは”と説かれた。結（けつ）に関する見解については、すべての見解の性質に応じて“あるいは”と説かれた。“我なり”という慢に縛られた見解においては、眼などを“我”と捉えているため、それらが滅びるときに我も滅失するという点から、それらはすべて無有見であると説かれた。我随観見のように、“わがものなり”という慢に縛られた見解においては、眼などから我を別のものとしているため、それらが滅びても我は滅びないという点から、それらはすべて有見であると説かれた。世論相応見については、“我と世間は常住である”などの方法で説かれているため、有見・無有見であることは明白である。ここまでに、味着見に始まり無有見に終わる十六の見解と、三百の見解への執着（見着）が示された。我随観見と有身見、および我論相応見は、意味においては同一であり、説示の違いによって三種類に説かれた。しかし、結に関する見解は、局面の違いによってすべての見解となりうる。

อิทานิ สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย อสฺสาททิฏฺฐิโยติอาทิ อญฺเญน ปริยาเยน ยถาโยคํ ทิฏฺฐิสํสนฺทนา. ตตฺถ สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโยติ ยถาวุตฺตา อนวเสสา ทิฏฺฐิโย. ทิฏฺฐิราครตฺตตฺตา ตณฺหาสฺสาทนิสฺสิตตฺตา จ อสฺสาททิฏฺฐิโย, อตฺตสิเนหานุคตตฺตา อตฺตานุทิฏฺฐิโย, วิปรีตทสฺสนตฺตา มิจฺฉาทิฏฺฐิโย, ขนฺธวตฺถุกตฺตา สกฺกายทิฏฺฐิโย, เอเกกสฺส อนฺตสฺส คหิตตฺตา อนฺตคฺคาหิกา ทิฏฺฐิโย, อนตฺถสํโยชนิกตฺตา สญฺโญชนิกา ทิฏฺฐิโย, อตฺตวาเทน ยุตฺตตฺตา อตฺตวาทปฏิสํยุตฺตา [Pg.63] ทิฏฺฐิโยติ อิมา สตฺต ทิฏฺฐิโย สพฺพทิฏฺฐิสงฺคาหิกา, เสสา ปน นว ทิฏฺฐิโย น สพฺพทิฏฺฐิสงฺคาหิกา.

さて、これらすべての見解は、“味わいの見解（阿 Aswāda-diṭṭhi）”などと、別の方法により、あるいは相応に、見解を類別したものである。その中で“これらすべての見解”とは、先に述べた残りのない諸々の見解のことである。見解への貪欲に染まっているがゆえに、また渇愛による味わいに依存しているがゆえに“味わいの見解”と呼ばれ、自己への愛着に随伴しているがゆえに“我随観見（阿 attānudiṭṭhi）”と呼ばれ、転倒した見解であるゆえに“邪見”と呼ばれ、五蘊を根拠とするがゆえに“有身見（薩迦耶見）”と呼ばれ、二辺の極端の一方を把握するがゆえに“辺執見”と呼ばれ、不利益に結びつけるものであるがゆえに“結（saṃyojana）の見解”と呼ばれ、我語（attavāda）と結びついているがゆえに“我語相応見”と呼ばれる。これら七つの見解はすべての見解を包含するものであるが、残りの九つの見解はすべての見解を包含するものではない。

อิทานิ วิตฺถารโต วุตฺตา สพฺพาว ตา ทิฏฺฐิโย ทฺวีสุเยว ทิฏฺฐีสุ สงฺขิปิตฺวา สตฺตานํ ทิฏฺฐิทฺวยนิสฺสยํ ทสฺเสนฺโต ภวญฺจ ทิฏฺฐินฺติคาถมาห. สพฺพาปิ หิ ตา ทิฏฺฐิโย ภวทิฏฺฐี วา โหนฺติ วิภวทิฏฺฐี วา. ภวญฺจ ทิฏฺฐึ วิภวญฺจ ทิฏฺฐินฺติ เอตฺถ ปน จ-สทฺโท ทิฏฺฐิเมว สมุจฺจิโนติ, น นิสฺสยํ. น หิ เอโก ภววิภวทิฏฺฐิทฺวยํ นิสฺสยติ. ยถาห – ‘‘อิติ ภวทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา วา สตฺตา โหนฺติ วิภวทิฏฺฐิสนฺนิสฺสิตา วา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๓). ตกฺกิกาติ ตกฺเกน วทนฺตีติ ตกฺกิกา. เต หิ ทิฏฺฐิคติกา สภาวปฏิเวธปญฺญาย อภาวา เกวลํ ตกฺเกน วตฺตนฺติ. เยปิ จ ฌานลาภิโน อภิญฺญาลาภิโน วา ทิฏฺฐึ คณฺหนฺติ, เตปิ ตกฺเกตฺวา คหณโต ตกฺกิกา เอว. นิสฺสิตาเสติ นิสฺสิตาติ อตฺโถ. เอกเมว ปทํ, ‘‘เส’’ติ นิปาตมตฺตํ วา. เตสํ นิโรธมฺหิ น หตฺถิ ญาณนฺติ ทิฏฺฐินิสฺสยสฺส การณวจนเมตํ. สกฺกายทิฏฺฐินิโรเธ นิพฺพาเน ยสฺมา เตสํ ญาณํ นตฺถิ, ตสฺมา เอตํ ทิฏฺฐิทฺวยํ นิสฺสิตาติ อตฺโถ. ‘‘น หิ อตฺถิ ญาณ’’นฺติ เอตฺถ หิ-กาโร การโณปเทเส นิปาโต. ยตฺถายํ โลโก วิปรีตสญฺญีติ ยตฺถ สุเข นิโรธมฺหิ อยํ สเทวโก โลโก ‘‘ทุกฺข’’มิติ วิปรีตสญฺญี โหติ, ตสฺมึ นิโรธมฺหิ น หตฺถิ ญาณนฺติ สมฺพนฺโธ. ทุกฺขมิติ วิปรีตสญฺญิตาย อิทํ สุตฺตํ –

次に、詳細に述べられたこれらすべての見解を、二つの見解（有見と無有見）に集約し、衆生が二つの見解に依存していることを示すために、“有と見解を……”という偈を説かれた。実に、それらすべての見解は“有見（bhavadiṭṭhi）”であるか“無有見（vibhavadiṭṭhi）”であるかのいずれかだからである。ここで“有の見解と無有の見解”という箇所の“ca（と）”という語は、見解そのものを集約しており、依存対象（nissaya）を集約しているのではない。一人の人間が、有見と無有見の両方に同時に依存することはないからである。説かれているように“このように、衆生は有見に依存しているか、あるいは無有見に依存しているかである”（無碍解道 1.113）。“思弁家（takkikā）”とは、推論（takka）によって語る者のことである。それら邪見に陥った者たちは、自性の貫通による智慧がないために、ただ推論のみによって説く。また、禅定を得た者や神通を得た者であっても、見解を把握する者は、推論して把握するがゆえに思弁家と呼ばれる。“nissitāse”は“nissitā（依存している）”という意味である。これは一つの語であり、“se”は単なる接尾辞（感嘆詞的）である。“それらの消滅において知（ñāṇa）がない”とは、見解に依存する原因を述べたものである。有身見の消滅である涅槃において、それら思弁家たちの知がないがゆえに、これら二つの見解に依存しているという意味である。“na hi atthi ñāṇaṃ”の中の“hi”は原因を示す助詞である。“この世が転倒した知覚を持つところ”とは、有身見の消滅である涅槃という幸福において、天界を含むこの世が“苦である”という転倒した知覚を持つことを指し、その消滅において知がない、という文脈になる。苦であるという転倒した知覚に関して、次の経文がある。

‘‘รูปา สทฺทา รสา คนฺธา, ผสฺสา ธมฺมา จ เกวลา;

อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา จ, ยาวตตฺถีติ วุจฺจติ.

“色・声・味・香、および触と法（心の対象）のすべて、それらは望ましく、愛しく、好ましいものであり、存在する限りはそのように言われる。

‘‘สเทวกสฺส โลกสฺส, เอเต โว สุขสมฺมตา;

ยตฺถ เจเต นิรุชฺฌนฺติ, ตํ เนสํ ทุกฺขสมฺมตํ.

神々を含む世間にとって、これらは幸福であると認められている。しかし、これらが滅し去るところ（涅槃）、それを彼ら（世俗の人々）は苦痛であると見なす。

‘‘สุขนฺติ ทิฏฺฐมริเยหิ, สกฺกายสฺสุปโรธนํ;

ปจฺจนีกมิทํ โหติ, สพฺพโลเกน ปสฺสตํ.

聖者たちは、有身の停止（涅槃）を幸福であると見る。これは、見る者である全世界の人々と相反するものである。

‘‘ยํ ปเร สุขโต อาหุ, ตทริยา อาหุ ทุกฺขโต;

ยํ ปเร ทุกฺขโต อาหุ, ตทริยา สุขโต วิทู.

他人が幸福であると呼ぶものを、聖者たちは苦痛であると言う。他人が苦痛であると呼ぶものを、聖者たちは幸福であると知る。

‘‘ปสฺส ธมฺมํ ทุราชานํ, สมฺปมูฬฺเหตฺถวิทฺทสุ;

นิวุตานํ ตโม โหติ, อนฺธกาโร อปสฺสตํ.

知りがたき法（涅槃）を見よ。無知な者たちは、ここでひどく困惑している。（無知に）覆われた者たちにとっては、それは暗闇であり、見えない者たちにとっては真っ暗闇である。

‘‘สตญฺจ [Pg.64] วิวฏํ โหติ, อาโลโก ปสฺสตามิว;

สนฺติเก น วิชานนฺติ, มคา ธมฺมสฺสโกวิทา.

しかし、善き人々にとってはそれは開かれており、見る者にとっては光のようである。法の真理に疎い野獣のような者たちは、それが近くにあっても理解することができない。

‘‘ภวราคปเรเตหิ, ภวโสตานุสาริภิ;

มารเธยฺยานุปนฺเนหิ, นายํ ธมฺโม สุสมฺพุโธ.

有への貪欲に圧倒され、有の潮流に流され、魔の領域に陥った者たちにとって、この法は容易に悟られるものではない。

‘‘โก นุ อญฺญตฺร อริเยภิ, ปทํ สมฺพุทฺธุมรหติ;

ยํ ปทํ สมฺมทญฺญาย, ปรินิพฺพนฺติ อนาสวา’’ติ. (สุ. นิ. ๗๖๔-๗๗๑);

聖者たちを除いて、誰がこの境地（涅槃）を完全に悟るにふさわしいだろうか。その境地を正しく知って、漏（āsava）のない者となり、彼らは完全な静寂（涅槃）に入るのである。”

๑๔๙. อิทานิ สพฺพาสํ ทิฏฺฐีนํ ทิฏฺฐิทฺวยภาวํ ทิฏฺฐิสมุคฺฆาตกญฺจ สมฺมาทิฏฺฐึ สุตฺตโต ทสฺเสตุกาโม, ทฺวีหิ ภิกฺขเวติ สุตฺตํ อาหริ. ตตฺถ เทวาติ พฺรหฺมาโนปิ วุจฺจนฺติ. โอลียนฺตีติ สงฺกุจนฺติ. อติธาวนฺตีติ อติกฺกมิตฺวา คจฺฉนฺติ. จกฺขุมนฺโตติ ปญฺญวนฺโต. จ-สทฺโท อติเรกตฺโถ. ภวารามาติ ภโว อาราโม อภิรมฏฺฐานํ เอเตสนฺติ ภวารามา. ภวรตาติ ภเว อภิรตา. ภวสมฺมุทิตาติ ภเวน สนฺตุฏฺฐา. เทสิยมาเนติ ตถาคเตน วา ตถาคตสาวเกน วา เทสิยมาเน. น ปกฺขนฺทตีติ ธมฺมเทสนํ วา ภวนิโรธํ วา น ปวิสติ. น ปสีทตีติ ตตฺถ ปสาทํ น ปาปุณาติ. น สนฺติฏฺฐตีติ ตตฺถ น ปติฏฺฐาติ. นาธิมุจฺจตีติ ตตฺถ ฆนภาวํ น ปาปุณาติ. เอตฺตาวตา สสฺสตทิฏฺฐิ วุตฺตา.

149. 次に、すべての見解が二つの見解（有見と無有見）に含まれること、および見解を根絶する正見を、経典に基づいて示そうとして、“比丘たちよ、二つの……”という経（如是語 49）を引用された。その中で“神々（devā）”とは、梵天たちも含まれる。“退縮する（olīyanti）”とは、縮こまることである。“行き過ぎる（atidhāvantīti）”とは、通り過ぎて行ってしまうことである。“眼ある者（cakkhumanto）”とは、智慧ある者のことである。“ca”の語は強調の意味である。“有を楽園とする者（bhavārāmā）”とは、有（存在）が彼らにとっての楽園であり、歓喜の場所である者のことである。“有に楽しむ者（bhavaratā）”とは、有において大いに楽しむ者のことである。“有に満足する者（bhavasammuditā）”とは、有によって満足している者のことである。“説かれているとき”とは、如来または如来の弟子によって説かれているときのことである。“飛び込まない”とは、法話や有の停止（涅槃）に入っていかないこと、あるいはそれを対象としないことである。“清信しない（na pasīdatīti）”とは、そこにおいて浄信を得ないことである。“留まらない”とは、そこにおいて確立しないことである。“信解しない（nādhimuccatīti）”とは、そこにおいて確信（一塊となる状態）に達しないことである。ここまでの内容で“常見（sassatadiṭṭhi）”について説かれた。

อฏฺฏียมานาติ ทุกฺขํ ปาปุณมานา. หรายมานาติ ลชฺชํ ปาปุณมานา. ชิคุจฺฉมานาติ ชิคุจฺฉํ ปาปุณมานา. วิภวํ อภินนฺทนฺตีติ อุจฺเฉทํ ปฏิจฺจ ตุสฺสนฺติ, อุจฺเฉทํ ปตฺถยนฺตีติ วา อตฺโถ. กิราติ อนุสฺสวนตฺเถ นิปาโต. โภติ อาลปนเมตํ. สนฺตนฺติ นิพฺพุตํ. ปณีตนฺติ ทุกฺขาภาวโต ปณีตํ, ปธานภาวํ นีตนฺติ วา ปณีตํ. ยาถาวนฺติ ยถาสภาวํ. เอตฺตาวตา อุจฺเฉททิฏฺฐิ วุตฺตา.

“悩み（aṭṭīyamānā）”とは、苦に直面していることである。“恥じ（harāyamānā）”とは、羞恥心を感じていることである。“嫌悪し（jigucchamānā）”とは、忌み嫌っていることである。“無有を喜ぶ”とは、有の断絶（断見）を縁として満足すること、あるいは断絶を望むという意味である。“kira”という語は伝聞の意味の助詞である。“bho”は呼びかけの言葉である。“静寂である（santan）”とは、消え去っていることである。“勝妙である（paṇītan）”とは、苦しみがないがゆえに勝妙と呼ばれ、あるいは至高の状態（布施などの功徳の頂点）に導かれているがゆえに勝妙と呼ばれる。“ありのままに（yāthāvan）”とは、その自性に従って、という意味である。ここまでの内容で“断見（ucchedadiṭṭhi）”について説かれた。

อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. ภูตนฺติ เหตุโต สญฺชาตํ ขนฺธปญฺจกสงฺขาตํ ทุกฺขํ. ภูตโต ปสฺสตีติ อิทํ ภูตํ ทุกฺขนฺติ ปสฺสติ. นิพฺพิทายาติ วิปสฺสนตฺถาย. วิราคายาติ อริยมคฺคตฺถาย. นิโรธายาติ นิพฺพานตฺถาย. ปฏิปนฺโน โหตีติ ตทนุรูปํ ปฏิปทํ ปฏิปนฺโน โหติ. เอวํ ปสฺสนฺตีติ อิมินา ปกาเรน ปุพฺพภาเค โลกิยญาเณน, ปฏิเวธกาเล โลกุตฺตรญาเณน ปสฺสนฺติ. เอตฺตาวตา สมฺมาทิฏฺฐิ วุตฺตา.

“ここで（idhā）”とは、この教え（仏教）において、という意味である。“なったもの（bhūtan）”とは、原因によって生じたもの、すなわち五蘊と称される“苦”のことである。“あるがままに見る（bhūtato passati）”とは、この五蘊という“なったもの”を、苦であると知恵の眼で見ることを指す。“厭離のために（nibbidāya）”とは、ヴィパッサナー（観）の利益のために。“離欲のために（virāgāya）”とは、聖道の利益のために。“滅尽のために（nirodhāya）”とは、涅槃の利益のために。“実践している者となる”とは、それ（涅槃）に見合った実践を行っているということである。“このように見る者”とは、このような方法で、前段階（預流向など）においては世俗の知によって、貫通の時（道果の瞬間）においては出世間の知によって見る人々のことである。ここまでの内容で“正見（sammādiṭṭhi）”について説かれた。

อิทานิ [Pg.65] ทฺวีหิ คาถาหิ ตสฺสา สมฺมาทิฏฺฐิยา อานิสํสํ ทสฺเสติ. ตตฺถ โย ภูตํ ภูตโต ทิสฺวาติ ทุกฺขํ ปริญฺญาภิสมเยน อภิสเมตฺวาติ อตฺโถ. ภูตสฺส จ อติกฺกมนฺติ นิโรธํ สจฺฉิกิริยาภิสมเยน อภิสเมตฺวาติ อตฺโถ. ยถาภูเตธิมุจฺจตีติ มคฺคภาวนาภิสมยวเสน ยถาสภาเว นิโรเธ ‘‘เอตํ สนฺตํ, เอตํ ปณีต’’นฺติ อธิมุจฺจติ. ภวตณฺหา ปริกฺขยาติ สมุทยสฺส ปหาเนนาติ อตฺโถ. อสติปิ เจตฺถ สจฺจานํ นานาภิสมยตฺเต ‘‘ทิสฺวา’’ติ ปุพฺพกาลิกวจนํ สทฺธึ ปุพฺพภาคปฏิปทาย โวหารวเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. น หิ ปุพฺพํ ปสฺสิตฺวา ปจฺฉา อธิมุจฺจติ. จตุสจฺจาภิสมโย สมานกาลเมว โหติ. สมานกาเลปิ วา ปุพฺพกาลิกานิ ปทานิ ภวนฺตีติ น โทโส. ส เวติ เอกํเสน โส อรหํ. ภูตปริญฺญาโตติ ทุกฺขํ ปริญฺญาตวา. วีตตณฺโหติ วิคตตณฺโห. ภวาภเวติ ขุทฺทเก จ มหนฺเต จ ภเว. วุทฺธิอตฺเถปิ หิ อ-การสฺส สมฺภวโต อภโวติ มหาภโว. โส ปน ขุทฺทกมหนฺตภาโว อุปาทายุปาทาย เวทิตพฺโพ. อถ วา ภเวติ สสฺสเต. อภเวติ อุจฺเฉเท. ตทุภเยปิ ทิฏฺฐิราคาภาเวน วีตตณฺโห. ภูตสฺส วิภวาติ วฏฺฏทุกฺขสฺส สมุจฺเฉทา. นาคจฺฉติ ปุนพฺภวนฺติ อรหโต ปรินิพฺพานํ วุตฺตํ.

今、二つの偈によって、その正見の功徳を示している。その中で“あるがままのものを、あるがままに見る”とは、五蘊という苦諦を、遍知の通達によって通達したという意味である。“あるがままのものを超え”とは、滅諦を、現証の通達によって通達したという意味である。“あるがままに信受する”とは、道の実修の通達の力によって、あるがままの自性である滅（涅槃）において、“これは静止であり、これは勝妙である”と信受することを指す。“存在への渇愛の滅尽”とは、集諦を捨断することによるという意味である。ここでは四諦の通達に時間の差がないとしても、“見て”という過去分詞の表現は、前分（準備段階）の修行に伴う世俗の表現として語られたものと理解すべきである。なぜなら、先に苦を見てから後に滅を信受するのではないからだ。四諦の通達は同時に起こるのである。あるいは、同時であっても過去分詞の語が用いられることもあるので、不都合はない。“彼は知る”とは、決定的にその阿羅漢が（知るということである）。“実在を遍知した者”とは、苦（諦）を遍知した者のことである。“渇愛を離れた者”とは、渇愛が去った者のことである。“生と非生において”とは、小さな生存と大きな生存においてのことである。増加の意味においても“a”の音が現れるため、“非生（abhava）”とは“大きな生存（大有）”のことである。その大小の区別は、相対的なものとして理解されるべきである。あるいは、“生（bhava）”とは常見においてであり、“非生（abhava）”とは断見においてである。その両方においても、見解に伴う欲がないために“渇愛を離れた者”と言う。“あるがままのものの滅”とは、輪廻の苦しみの絶滅のことである。“再び生じることはない”とは、阿羅漢の般涅槃について語られている。

๑๕๐. ตโย ปุคฺคลาติอาทิ มิจฺฉาทิฏฺฐิกครหณตฺถํ สมฺมาทิฏฺฐิกปสํสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ วิรูปภาวํ ปนฺนา คตา ทิฏฺฐิ เอเตสนฺติ วิปนฺนทิฏฺฐี. สุนฺทรภาวํ ปนฺนา คตา ทิฏฺฐิ เอเตสนฺติ สมฺปนฺนทิฏฺฐี. ติตฺถิโยติ ติตฺถํ วุจฺจติ ทิฏฺฐิ, ตํ ปฏิปนฺนตฺตา ติตฺเถ สาธุ, ติตฺถํ ยสฺส อตฺถีติ วา ติตฺถิโย. อิโต พหิทฺธา ปพฺพชฺชูปคโต. ติตฺถิยสาวโกติ เตสํ ทิฏฺฐานุคติมาปนฺโน คหฏฺโฐ. โย จ มิจฺฉาทิฏฺฐิโกติ ตทุภยภาวํ อนุปคนฺตฺวา ยาย กายจิ ทิฏฺฐิยา มิจฺฉาทิฏฺฐิโก.

150. “三人の人”などの言葉は、邪見者を責めるため、また正見者を讃えるために説かれた。その中で、これら三人には、歪んだ状態に至った見解があるため、“見解を失った者”という。これら三人には、優れた状態に至った見解があるため、“見解を具足した者”という。“外道（titthiyo）”とは、見解を“tittha”と言い、それに従っているために、その見解において善しとする者、あるいは見解を持っている者のことである。この教えの外で出家した者を指す。“外道の弟子”とは、彼らの見解を奉じる在家のことである。“邪見者”とは、その両方の状態に至らずとも、何らかの見解によって邪見を持っている者のことである。

ตถาคโตติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ. ปจฺเจกพุทฺโธปิ เอตฺเถว สงฺคหิโต. ตถาคตสาวโกติ มคฺคปฺปตฺโต ผลปฺปตฺโต จ. โย จ สมฺมาทิฏฺฐิโกติ ตทุภยวินิมุตฺโต โลกิยสมฺมาทิฏฺฐิยา สมฺมาทิฏฺฐิโก.

“如来”とは正等覚者のことである。辟支仏もここに含まれる。“如来の弟子”とは、道に達した者、または果に達した者のことである。“正見を持つ者”とは、その両方以外の者で、世間的な正見によって正見を持つ者のことである。

คาถาสุ โกธโนติ โย อภิณฺหํ กุชฺฌติ, โส. อุปนาหีติ ตเมว โกธํ วฑฺเฒตฺวา อุปนนฺธนสีโล. ปาปมกฺขีติ ลามกภูตมกฺขวา. มายาวีติ กตปาปปฏิจฺฉาทนวา. วสโลติ หีนชจฺโจ. วิสุทฺโธติ ญาณทสฺสนวิสุทฺธิยา [Pg.66] วิสุทฺโธ. สุทฺธตํ คโตติ มคฺคผลสงฺขาตํ สุทฺธภาวํ คโต. เมธาวีติ ปญฺญวา. อิมาย คาถาย โลกุตฺตรสมฺมาทิฏฺฐิสมฺปนฺโน เอว โถมิโต.

偈の中で“怒りやすい者”とは、常に怒る者のことである。“恨みを抱く者”とは、その怒りを増長させて恨みを結ぶ性質の者のことである。“恩を忘れる悪人”とは、卑劣な恩義の抹殺を行う者のことである。“偽善者”とは、犯した罪を隠蔽する者のことである。“賤民”とは、賤しい生まれの者のことである。“清らかな者”とは、智見の清浄によって清らかな者のことである。“清浄に至った者”とは、道果と称される清浄な状態に至った者のことである。“知恵ある者”とは、智慧のある者のことである。この偈によって、出世間の正見を具足した者のみが称讃されている。

วิปนฺนทิฏฺฐิโย สมฺปนฺนทิฏฺฐิโยติ ปุคฺคลโวหารํ ปหาย ธมฺมเมว ครหนฺโต โถเมนฺโต จ อาห. เอตํ มมาติ ตณฺหามญฺญนวเสน ทิฏฺฐิ. เอโสหมสฺมีติ มานมญฺญนมูลิกา ทิฏฺฐิ. เอโส เม อตฺตาติ ทิฏฺฐิมญฺญนเมว.

“見解を失った者、見解を具足した者”とは、人の呼称を離れて、法そのものを責め、あるいは称讃しようとして説かれたものである。“これは私のものである”とは、渇愛の執着による見解である。“これは私である”とは、慢心を根本とする見解である。“これは私の我である”とは、邪見による執着そのものである。

เอตํ มมาติ กา ทิฏฺฐีติอาทีหิ ติสฺสนฺนํ วิปนฺนทิฏฺฐีนํ วิภาคญฺจ คณนญฺจ กาลสงฺคหญฺจ ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชนํ กตํ. ตตฺถ กา ทิฏฺฐีติ อเนกาสุ ทิฏฺฐีสุ กตมา ทิฏฺฐีติ อตฺโถ. กตมนฺตานุคฺคหิตาติ ปุพฺพนฺตาปรนฺตสงฺขาตกาลทฺวเย กตเมน กาเลน อนุคฺคหิตา, อนุพทฺธาติ อตฺโถ. ยสฺมา ‘‘เอตํ มมา’’ติ ปรามสนฺโต ‘‘เอตํ มม อโหสิ, เอวํ มม อโหสิ, เอตฺตกํ มม อโหสี’’ติ อตีตํ วตฺถุํ อปทิสิตฺวา ปรามสติ, ตสฺมา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิ โหติ. ปุพฺพนฺตานุคฺคหิตา จ ตา ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ยสฺมา ‘‘เอโสหมสฺมี’’ติ ปรามสนฺโต ‘‘อิมินาหํ สีเลน วา วเตน วา ตเปน วา พฺรหฺมจริเยน วา เอโสสฺมิ วิสุชฺฌิสฺสามี’’ติ อนาคตผลํ อุปาทาย ปรามสติ, ตสฺมา อปรนฺตานุทิฏฺฐิ โหติ. อปรนฺตานุคฺคหิตา จ ตา ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ยสฺมา ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ ปรามสนฺโต อตีตานาคตํ อุปาทินฺนสนฺตตึ อุปาทาย ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ ปรามสติ, สกฺกายทิฏฺฐิวเสน จ ปรามสติ, ตสฺมา สกฺกายทิฏฺฐิ โหติ. ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุคฺคหิตา จ ตา ทิฏฺฐิโย โหนฺติ. ยสฺมา ปน สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขาเยว ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย โหนฺติ, สกฺกายทิฏฺฐิสมุคฺฆาเตเนว จ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิโย สมุคฺฆาตํ คจฺฉนฺติ, ตสฺมา สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุเขน ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานีติ วุตฺตา, สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุเขน สกฺกายทิฏฺฐิทฺวาเรน ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ โหนฺตีติ อตฺโถ. สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขานีติ ปาโฐ สุนฺทรตโร. สกฺกายทิฏฺฐิ ปมุขา อาทิ เอเตสนฺติ สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขานิ. กานิ ตานิ? ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานิ.

“これは私のものである、とはいかなる見解か”等の文言によって、三つの誤った見解の区分、数、および時間の分類を問い、それに対して回答がなされた。その中で“いかなる見解か”とは、多くの見解の中で、いかなる名の見解か、という意味である。“いかなる末端に包摂されるか”とは、前際（過去）と後際（未来）と称される二つの時間の中で、どの時間によって包摂され、従っているのか、という意味である。“これは私のものである”と把握する者は、“これは私のものであった”“このように私のものであった”“これほどの期間、私のものであった”と過去の事物を指して把握するため、それは“前際に随う見解”である。したがって、それらの見解は前際に包摂される。“これは私である”と把握する者は、“私はこの戒や儀軌、苦行、梵行によって、このような者となり、清浄になるだろう”と未来の果報に基づき把握するため、それは“後際に随う見解”である。したがって、それらの見解は後際に包摂される。“これは私の我である”と把握する者は、過去・未来の取蘊に基づき、“これは私の我である”と把握し、有身見によって把握するため、それは“有身見”である。これらの見解は前際と後際の両方に包摂される。さらに、六十二の見解は有身見を筆頭とするものであり、有身見を根絶することによってのみ六十二の見解も根絶される。それゆえ、“有身見を筆頭とする六十二の見解”と言われる。有身見を根本として六十二の見解があるという意味である。“有身見を筆頭とする”という読みの方がより優れている。有身見を筆頭とするもの、それらが“有身見を筆頭とするもの”である。それは何か。六十二の見解である。

‘‘กา ทิฏฺฐี’’ติ ปุจฺฉาย วีสติวตฺถุกา อตฺตานุทิฏฺฐิ, วีสติวตฺถุกา สกฺกายทิฏฺฐีติ วิสฺสชฺชนํ. ‘‘กติ ทิฏฺฐิโย’’ติ ปุจฺฉาย สกฺกายทิฏฺฐิปฺปมุขานิ ทฺวาสฏฺฐิ ทิฏฺฐิคตานีติ วิสฺสชฺชนํ. สาเยว ปน สกฺกายทิฏฺฐิ ‘‘เอโส เม อตฺตา’’ติ [Pg.67] วจนสามญฺเญน อตฺตานุทิฏฺฐีติ วุตฺตา. ตสฺสา วุตฺตาย อตฺตวาทปฏิสญฺญุตฺตา ทิฏฺฐิปิ วุตฺตาเยว โหติ.

“いかなる見解か”という問いに対しては、二十の事物を対象とする我随見、二十の事物を対象とする有身見であるとの回答がなされる。“いくつの見解か”という問いに対しては、有身見を筆頭とする六十二の見解であるとの回答がなされる。その有身見そのものが、“これは私の我である”という言葉の共通性から“我随見”と言われる。それが説かれたとき、我語に関連する見解もまた説かれたことになるのである。

๑๕๑. เย เกจิ, ภิกฺขเวติอาทิสุตฺตาหรณํ สมฺปนฺนทิฏฺฐิปุคฺคลสมฺพนฺเธน สมฺปนฺนทิฏฺฐิปุคฺคลวิภาคทสฺสนตฺถํ กตํ. ตตฺถ นิฏฺฐํ คตาติ มคฺคญาณวเสน สมฺมาสมฺพุทฺโธ ภควาติ นิจฺฉยํ คตา, นิพฺเพมติกาติ อตฺโถ. นิฏฺฐาคตาติ ปาโฐ สมาสปทํ โหติ, อตฺโถ ปน โสเยว. ทิฏฺฐิสมฺปนฺนาติ ทิฏฺฐิยา สุนฺทรภาวํ คตา. อิธ นิฏฺฐาติ อิมิสฺสา กามธาตุยา ปรินิพฺพานํ. อิธ วิหาย นิฏฺฐาติ อิมํ กามภวํ วิชหิตฺวา สุทฺธาวาสพฺรหฺมโลเก ปรินิพฺพานํ. สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺสาติ สตฺตกฺขตฺตุํปรมา สตฺตวารปรมา ภวูปปตฺติ อตฺตภาวคฺคหณํ อสฺส, ตโต ปรํ อฏฺฐมํ ภวํ นาทิยตีติ สตฺตกฺขตฺตุปรโม. ตสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส โสตาปนฺนสฺส. โกลํโกลสฺสาติ กุลโต กุลํ คจฺฉตีติ โกลํโกโล. โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยโต หิ ปฏฺฐาย นีเจ กุเล อุปปตฺติ นาม นตฺถิ, มหาโภคกุเลสุเยว นิพฺพตฺตตีติ อตฺโถ. ตสฺส โกลํโกลสฺส โสตาปนฺนสฺส. เอกพีชิสฺสาติ ขนฺธพีชํ นาม กถิตํ. ยสฺส หิ โสตาปนฺนสฺส เอกํเยว ขนฺธพีชํ อตฺถิ, เอกํ อตฺตภาวคฺคหณํ, โส เอกพีชี นาม. ตสฺส เอกพีชิสฺส โสตาปนฺนสฺส. ภควตา คหิตนามวเสเนเวตานิ เอเตสํ นามานิ. เอตฺตกญฺหิ ฐานํ คโต สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม โหติ, เอตฺตกํ โกลํโกโล, เอตฺตกํ เอกพีชีติ ภควตา เอเตสํ นามํ คหิตํ. ภควา หิ ‘‘อยํ เอตฺตกํ ฐานํ คมิสฺสติ, อยํ เอตฺตกํ ฐานํ คมิสฺสตี’’ติ ญตฺวา เตสํ ตานิ ตานิ นามานิ อคฺคเหสิ. มุทุปญฺโญ หิ โสตาปนฺโน สตฺต ภเว นิพฺพตฺเตนฺโต สตฺตกฺขตฺตุปรโม นาม, มชฺฌิมปญฺโญ ปรํ ฉฏฺฐํ ภวํ นิพฺพตฺเตนฺโต โกลํโกโล นาม, ติกฺขปญฺโญ เอกํ ภวํ นิพฺพตฺเตนฺโต เอกพีชี นาม. ตํ ปเนตํ เตสํ มุทุมชฺฌิมติกฺขปญฺญตํ ปุพฺพเหตุ นิยเมติ. อิเม ตโยปิ โสตาปนฺนา กามภววเสน วุตฺตา, รูปารูปภเว ปน พหุกาปิ ปฏิสนฺธิโย คณฺหนฺติ. สกทาคามิสฺสาติ ปฏิสนฺธิวเสน สกึ กามภวํ อาคจฺฉตีติ สกทาคามี. ตสฺส สกทาคามิสฺส. ทิฏฺเฐว ธมฺเม อรหาติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว อรหา. อรหนฺติปิ ปาโฐ. อิธ นิฏฺฐาติ กามภวํ [Pg.68] สํสรนฺเตเยว สนฺธาย วุตฺตํ. รูปารูปภเว อุปฺปนฺนา ปน อริยา กามภเว น อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺเถว ปรินิพฺพายนฺติ.

151. “比丘たちよ、いかなる者も……”という経典の引用は、正見を具足した人に関連して、正見を具足した人の分類を示すために行われた。その中で、“究極に至った（niṭṭhaṃ gatā）”とは、道智（maggañāṇavasena）によって“世尊は正等覚者である”という確信に達し、疑念がなくなったという意味である。“究極に達した者（niṭṭhāgatā）”という読みは複合語であるが、その意味は同じである。“正見を具足した（diṭṭhisampannā）”とは、見解の優れた状態に至った者のことである。“ここでの究極（idha niṭṭhā）”とは、この欲界（kāmadhātu）における涅槃（煩悩の滅尽、あるいは身心の滅尽）のことである。“ここを離れての究極（idha vihāya niṭṭhā）”とは、この欲有（kāmabhava）を捨てて、浄居天の梵天界（suddhāvāsabrahmaloke）で涅槃することである。“七返を最大とする者（sattakkhattuparamassa）”とは、七回を限度として生存（有）を得る、すなわち身を取ることが七回までである預流者のことである。それ以降、八番目の生存は取らない。ゆえに、その七返を最大とする預流者のことを言う。“家から家へ行く者（kolaṃkolassa）”とは、一族から他の一族へと転生する者のことである。実のところ、預流果を現証してからは、卑しい家柄に生まれることはなく、富裕な家柄にのみ生まれるという意味である。その家から家へ行く預流者のことを言う。“一種子（いっしゅし、ekabījissā）”とは、結生（けっしょう）の五蘊という種子について述べられたものである。すなわち、結生の五蘊という種子が一度だけであり、一度の身の獲得がある預流者のことを“一種子”と呼ぶ。その一種子の預流者のことである。これら三種の人々の名称は、世尊によって採用された名称に基づいている。実のところ、これほどの段階に至った者を“七返極（しちへんごく）”と呼び、これほどの者を“家々（けけ）”、これほどの者を“一種子”と世尊によって名付けられたのである。世尊は“この者はこれほどの段階に行くだろう、この者はこれほどの段階に行くだろう”と知って、彼らにそれぞれの名称を与えられた。すなわち、智慧の軟弱な（mudupañño）預流者は七つの生存に転生して“七返極”と呼ばれ、智慧が中程度の（majjhimapañño）者は第六の生存を越えて転生して“家々”と呼ばれ、智慧の鋭い（tikkhapañño）者は一つの生存に転生して“一種子”と呼ばれる。それらは彼らの智慧の軟・中・鋭の程度が、過去の原因（pubbahetu）によって規定されるのである。これら三種の預流者は欲有（kāmabhava）の観点から述べられたものであるが、色界・無色界においては、さらに多くの結生を受けることもある。“一来者（いっらいしゃ、sakadāgāmissā）”とは、結生によって一度だけ欲界に帰ってくる者のことである。その一来者のことである。“現法において阿羅漢となる（diṭṭheva dhamme arahā）”とは、この現在の身において阿羅漢となることである。“阿羅漢（arahanti）”という読み（異本）もある。“ここでの究極（idha niṭṭhā）”とは、欲界を輪廻する五種の人々（預流者三種と一来者二種）を指して述べられたものである。しかし、色界・無色界に生まれた聖者たちは欲界に生まれることはなく、その場所（色界・無色界）で涅槃するのである。

อนฺตราปรินิพฺพายิสฺสาติ อายุเวมชฺฌสฺส อนฺตราเยว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนโต อนฺตราปรินิพฺพายี. โส ปน อุปฺปนฺนสมนนฺตรา ปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ อปฺปตฺวา ปรินิพฺพายี, อายุเวมชฺฌํ ปตฺวา ปรินิพฺพายีติ ติวิโธ โหติ. ตสฺส อนฺตราปรินิพฺพายิสฺส อนาคามิโน. อุปหจฺจปรินิพฺพายิสฺสาติ อายุเวมชฺฌํ อติกฺกมิตฺวา วา กาลกิริยํ อุปคนฺตฺวา วา กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนฺตสฺส อนาคามิโน. อสงฺขารปรินิพฺพายิสฺสาติ อสงฺขาเรน อปฺปโยเคน อธิมตฺตปฺปโยคํ อกตฺวาว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนธมฺมสฺส อนาคามิโน. สสงฺขารปรินิพฺพายิสฺสาติ สสงฺขาเรน ทุกฺเขน กสิเรน อธิมตฺตปฺปโยคํ กตฺวาว กิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายนธมฺมสฺส อนาคามิโน. อุทฺธํโสตสฺส อกนิฏฺฐคามิโนติ อุทฺธํวาหิภาเวน อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตํ วาติ อุทฺธํโสโต, อุทฺธํ วา คนฺตฺวา ปฏิลภิตพฺพโต อุทฺธมสฺส มคฺคโสตนฺติ อุทฺธํโสโต, อกนิฏฺฐํ คจฺฉตีติ อกนิฏฺฐคามี. ตสฺส อุทฺธํโสตสฺส อกนิฏฺฐคามิโน อนาคามิสฺส. อยํ ปน อนาคามี จตุปฺปเภโท – โย อวิหโต ปฏฺฐาย จตฺตาโร พฺรหฺมโลเก โสเธตฺวา อกนิฏฺฐํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย เหฏฺฐา ตโย พฺรหฺมโลเก โสเธตฺวา สุทสฺสีพฺรหฺมโลเก ฐตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นาม. โย อิโต อกนิฏฺฐเมว คนฺตฺวา ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต อกนิฏฺฐคามี นาม. โย เหฏฺฐา จตูสุ พฺรหฺมโลเกสุ ตตฺถ ตตฺเถว ปรินิพฺพายติ, อยํ น อุทฺธํโสโต น อกนิฏฺฐคามี นามาติ. อิเม ปญฺจ อนาคามิโน สุทฺธาวาสํ คเหตฺวา วุตฺตา. อนาคามิโน ปน รูปราคารูปราคานํ อปฺปหีนตฺตา อากงฺขมานา เสสรูปารูปภเวสุปิ นิพฺพตฺตนฺติ. สุทฺธาวาเส นิพฺพตฺตา ปน อญฺญตฺถ น นิพฺพตฺตนฺติ. อเวจฺจปฺปสนฺนาติ อริยมคฺควเสน ชานิตฺวา พุชฺฌิตฺวา อจลปฺปสาเทน ปสนฺนา. โสตาปนฺนาติ อริยมคฺคโสตํ อาปนฺนา. อิมินา สพฺเพปิ อริยผลฏฺฐา ปุคฺคลา คหิตาติ.

“中般涅槃（ちゅうはんねはん、antarāparinibbāyissā）”とは、寿命の中間のうちに、煩悩の滅尽によって涅槃することから“中般涅槃者”と呼ばれる。その者は、結生した直後に涅槃する者、寿命の中間に達せずに涅槃する者、寿命の中間に達して涅槃する者の三種類がある。その中般涅槃者である不還者のことである。“生般涅槃（しょうはんねはん、upahaccaparinibbāyissā）”とは、寿命の中間を過ぎてから、あるいは死（命終）に近づいてから、煩悩の滅尽によって涅槃する不還者のことである。“無行般涅槃（むぎょうはんねはん、asaṅkhāraparinibbāyissā）”とは、行（特別な努力）を伴わず、過度な精進をすることなく、煩悩の滅尽によって涅槃する性質の不還者のことである。“有行般涅槃（うぎょうはんねはん、sasaṅkhāraparinibbāyissā）”とは、行（努力）を伴い、苦労して過度な精進をすることによって、煩悩の滅尽によって涅槃する性質の不還者のことである。“上流（じょうる、uddhaṃsotassa）の阿迦尼吒行者（あかにたぎょうじゃ、akaniṭṭhagāminoti）”とは、上方へ流れる性質によって、上方に向かう渇愛の流れ、あるいは輪廻の流れがある者を“上流”といい、あるいは上方に行って得られるべきものであることから、上方に道（マグガ）の流れがある者を“上流”という。阿迦尼吒天（あかにたてん）へ行く者を“阿迦尼吒行者”という。その上流の阿迦尼吒行者である不還者のことである。この不還者には四つの分類がある。すなわち、阿維訶天（あびかてん）から始めて四つの梵天界を浄め（順次に転生し）、阿迦尼吒天に行って涅槃する者、これが“上流の阿迦尼吒行者”である。下方の三つの梵天界を浄めて、善見天（ぜんけんてん）に留まって涅槃する者、これは“上流”であるが“阿迦尼吒行者”ではない。ここ（欲界）から阿迦尼吒天へ直接行って涅槃する者、これは“上流”ではないが“阿迦尼吒行者”である。下方の四つの梵天界のいずれかにおいて、その場所で涅槃する者、これは“上流”でもなく“阿迦尼吒行者”でもない。これら五種の不還者は、浄居天（suddhāvāsa）を基準として説かれたものである。しかし、不還者は色貪・無色貪（色界・無色界への執着）が断たれていないため、望むならば、浄居天以外の残りの色界・無色界にも生まれることがある。ただし、一度浄居天に生まれた不還者は、それ以外の場所（他の色界や無色界）に生まれることはない。“確信をもって浄信した者（aveccappasannā）”とは、聖道（ariyamagga）によって（真理を）知って覚り、不変の浄信によって信順した者のことである。“預流者（sotāpannā）”とは、聖道の流れに入った者のことである。これによって、すべての聖果に留まる（四双八輩の）人々が含まれる。

ภววิภวทิฏฺฐินิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

有（存在）と無有（虚無）の見解の解説の釈義が終了した。

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถาย

‘サッダンマッパカーシニー’という名の無礙解道（パティサンビダーマッガ）の注釈書における、

ทิฏฺฐิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“見解の論（diṭṭhikathā）”の釈義が終了した。

๓. อานาปานสฺสติกถา

3. 三、安那般那念（アーナーパーナサティ）の論

๑. คณนวารวณฺณนา

1. 一、数え方の章（gaṇanavāra）の釈義

๑๕๒. อิทานิ [Pg.69] ทิฏฺฐิกถานนฺตรํ กถิตาย อานาปานสฺสติกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา อนุปฺปตฺตา. อยญฺหิ อานาปานสฺสติกถา ทิฏฺฐิกถาย สุวิทิตทิฏฺฐาทีนวสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิมลวิโสธเนน สุวิสุทฺธจิตฺตสฺส ยถาภูตาวโพธาย สมาธิภาวนา สุกรา โหติ, สพฺพสมาธิภาวนาสุ จ สพฺพสพฺพญฺญุโพธิสตฺตานํ โพธิมูเล อิมินาว สมาธินา สมาหิตจิตฺตานํ ยถาภูตาวโพธโต อยเมว สมาธิภาวนา ปธานาติ จ ทิฏฺฐิกถานนฺตรํ กถิตา. ตตฺถ โสฬสวตฺถุกํ อานาปานสฺสติสมาธึ ภาวยโต สมธิกานิ ทฺเว ญาณสตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ ญาณคณนุทฺเทโส, อฏฺฐ ปริปนฺเถ ญาณานีติอาทิ ญาณคณนนิทฺเทโส, กตมานิ อฏฺฐ ปริปนฺเถ ญาณานีติอาทิ. อิมานิ เอกวีสติ วิมุตฺติสุเข ญาณานีติปริยนฺตํ สพฺพญาณานํ วิตฺถารนิทฺเทโส, อนฺเต โสฬสวตฺถุกํ อานาปานสฺสติสมาธึ ภาวยโตติอาทิ นิคมนนฺติ เอวํ ตาว ปาฬิววตฺถานํ เวทิตพฺพํ.

152. 今、見論（ディッティ・カター）の次に説かれた安那般那念論（アーナーパーナサティ・カター）の、未だ説かれていなかった意義の解説が至った。蓋し、この安那般那念論が見論の次に説かれたのは、見（邪見）の過患をよく知る者にとって、邪見の垢を清めることによって心は極めて清浄となり、あるがままを悟るための三昧の修行（定開発）が容易になるからである。また、あらゆる三昧の修行の中でも、菩提樹の根元において、すべての正等覚者たる菩薩たちがこの三昧によって心を定めて、あるがままの悟りを得たがゆえに、この三昧の修行こそが主要なものであるから、見論の次に説かれたのである。その中において、“十六の土台（十六事）を備えた安那般那念三昧を修習する者には、二百を超える知恵が生じる”というのが“知恵の数（ガナナ）の概説（ウッデーサ）”であり、“八つの障害における知恵”などが“知恵の数の詳説（ニッデーサ）”である。“八つの障害における知恵とは何か”から始まり、“これら二十一の解脱の楽における知恵”に至るまでが、すべての知恵の“詳細な説明（ヴィッターラ・ニッデーサ）”である。最後に“十六の土台を備えた安那般那念三昧を修習する者に……”などは“結語（ニガマナ）”である。このように、まず聖典（パーリ）の区分を知るべきである。

ตตฺถ คณนุทฺเทเส คณนวาเร ตาว โสฬสวตฺถุกนฺติ ทีฆํ รสฺสํ สพฺพกายปฏิสํเวที ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารนฺติ กายานุปสฺสนาจตุกฺกํ, ปีติปฏิสํเวที สุขปฏิสํเวที จิตฺตสงฺขารปฏิสํเวที ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขารนฺติ เวทนานุปสฺสนาจตุกฺกํ, จิตฺตปฏิสํเวที อภิปฺปโมทยํ จิตฺตํ สมาทหํ จิตฺตํ วิโมจยํ จิตฺตนฺติ จิตฺตานุปสฺสนาจตุกฺกํ, อนิจฺจานุปสฺสี วิราคานุปสฺสี นิโรธานุปสฺสี ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ ธมฺมานุปสฺสนาจตุกฺกนฺติ อิเมสํ จตุนฺนํ จตุกฺกานํ วเสน โสฬส วตฺถูนิ ปติฏฺฐา อารมฺมณานิ อสฺสาติ โสฬสวตฺถุโก. ตํ โสฬสวตฺถุกํ. สมาสวเสน ปเนตฺถ วิภตฺติโลโป กโต. อานนฺติ อพฺภนฺตรํ ปวิสนวาโต. อปานนฺติ พหินิกฺขมนวาโต. เกจิ ปน วิปริยาเยน วทนฺติ. อปานญฺหิ อเปตํ อานโตติ อปานนฺติ วุจฺจติ, นิทฺเทเส (ปฏิ. ม. ๑.๑๖๐) ปน นา-การสฺส ทีฆตฺตมชฺฌุเปกฺขิตฺวา อาปานนฺติ. ตสฺมึ อานาปาเน สติ อานาปานสฺสติ, อสฺสาสปสฺสาสปริคฺคาหิกาย สติยา เอตํ อธิวจนํ. อานาปานสฺสติยา ยุตฺโต [Pg.70] สมาธิ, อานาปานสฺสติยํ วา สมาธิ อานาปานสฺสติสมาธิ. ภาวยโตติ นิพฺเพธภาคิยํ ภาเวนฺตสฺส. สมธิกานีติ สห อธิเกน วตฺตนฺตีติ สมธิกานิ, สาติเรกานีติ อตฺโถ. ม-กาโร ปเนตฺถ ปทสนฺธิกโร. เกจิ ปน ‘‘สํอธิกานี’’ติ วทนฺติ. เอวํ สติ ทฺเว ญาณสตานิเยว อธิกานีติ อาปชฺชติ, ตํ น ยุชฺชติ. อิมานิ หิ วีสติอธิกานิ ทฺเว ญาณสตานิ โหนฺตีติ.

その概説（ガナナ・ウッデーサ）の計数節（ガナナ・ヴァーラ）において、まず“十六の土台（十六事）を持つ”とは、長呼吸、短呼吸、全身体の体験、身行の静止という“身随観の四箇（チャトゥッカ）”、喜の体験、楽の体験、心行の体験、心行の静止という“受随観の四箇”、心の体験、心を喜ばせる、心を集中させる、心を解き放つという“心随観の四箇”、無常の随観、離欲の随観、滅の随観、捨棄の随観という“法随観の四箇”である。これら四つの四箇（合計十六）によって、この安那般那念三昧には十六の土台（安置処、または対象）があるがゆえに“十六の土台を持つ（十六事）”という。その“十六の土台を持つ”という語について、ここでは複合語（サマーサ）の力によって格語尾が省略されている。“アーナ”とは内へ入る息であり、“アパーナ”とは外へ出る息である。しかし、ある者たち（律師など）は逆の順序で説く。すなわち、“アーナ（入息）”から離れ去る（アペータ）がゆえに“アパーナ（出息）”という。また、詳説（ニッデーサ）においては“ナ”の字の長音を考慮して“アーパーナ”とも言われる。その入息と出息において存在する念（サティ）が“安那般那念”であり、これは入息と出息を把握する念の名称である。安那般那念を伴う三昧、あるいは安那般那念における三昧が“安那般那念三昧”である。“修習する者（バーヴァヤトー）”とは、通達分（決択分）を修習する者に対してである。“二百を超える（サマディカーニ）”とは、超過分（アディカ）と共に存在することを意味し、余分がある（サーティレーカーニ）という意味である。ここでの“マ”の字は語結合（パダサンディ）のための挿入語である。しかしある者たちは“サン・アディカーニ（saṃadhikānī）”と言う。そうすると“二百の知恵こそが超過している”という意味になってしまうが、それは適切ではない。これらは“二十を超過した二百の知恵（二百二十の知恵）”であると理解すべきだからである。

ปริปนฺเถ ญาณานีติ ปริปนฺถํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตญาณานิ. ตถา อุปกาเร อุปกฺกิเลเส ญาณานิ. โวทาเน ญาณานีติ โวทายติ, เตน จิตฺตํ ปริสุทฺธํ โหตีติ โวทานํ. กึ ตํ? ญาณํ. ‘‘โวทานญาณานี’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘สุตมเย ญาณ’’นฺติอาทีสุ (ปฏิ. ม. มาติกา ๑.๑; ปฏิ. ม. ๑.๑) วิย ‘‘โวทาเน ญาณานี’’ติ วุตฺตํ. สโต สมฺปชาโน หุตฺวา กโรตีติ สโตการี, ตสฺส สโตการิสฺส ญาณานิ. นิพฺพิทาญาณานีติ นิพฺพิทาภูตานิ ญาณานิ. นิพฺพิทานุโลมญาณานีติ นิพฺพิทาย อนุกูลานิ ญาณานิ. นิพฺพิทานุโลมิญาณานีติปิ ปาโฐ, นิพฺพิทานุโลโม เอเตสํ อตฺถีติ นิพฺพิทานุโลมีติ อตฺโถ. นิพฺพิทาปฏิปฺปสฺสทฺธิญาณานีติ นิพฺพิทาย ปฏิปฺปสฺสทฺธิยํ ญาณานิ. วิมุตฺติสุเข ญาณานีติ วิมุตฺติสุเขน สมฺปยุตฺตานิ ญาณานิ.

“障害における知恵”とは、欲貪などの障害（パリパンタ）を対象として生じる知恵のことである。同様に“助益（ウパカーラ）”や“随煩悩（ウパキレーサ）”における知恵も同様である。“清浄（ヴォーダーナ）における知恵”とは、それによって心が清められ、清浄になるがゆえに“清浄”という。それは何か。知恵のことである。本来は“清浄知（ヴォーダーナ・ニャーナ）”と言うべきところを、“聞所成慧（スタマイェー・ニャーナ）”などの例のように、“清浄における知恵（ヴォーダーネ・ニャーナ）”と説かれている。“念（サティ）を保ち正知（サンパジャーナ）を具えて行う”ゆえに“正念正知の行者（サトー・カーリー）”といい、その行者の知恵のことである。“厭離の知恵”とは、厭離そのものである知恵のことである。“厭離に随順する知恵”とは、厭離（ヴィパッサナー）に相応しい怖畏智や過患智のことである。“厭離に随順する性質を持つ知恵（ニッビダーヌローミー）”という読みもあり、それらに厭離への随順があるという意味である。“厭離の静息における知恵”とは、厭離の静まり、すなわち行捨智、随順智、道智のことである。“解脱の楽における知恵”とは、四果における比類なき楽に相応する知恵のことである。

กตมานิ อฏฺฐาติอาทีหิ ปริปนฺถอุปการานํ ปฏิปกฺขวิปกฺขยุคลตฺตา เตสุ ญาณานิ สเหว นิทฺทิฏฺฐานิ. กามจฺฉนฺทเนกฺขมฺมาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถานิ. อุปการนฺติ จ ลิงฺควิปลฺลาสวเสน นปุํสกวจนํ กตํ. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมาติ วุตฺตาวเสสา เย เกจิ อกุสลา ธมฺมา. ตถา สพฺเพปิ นิพฺเพธภาคิยา กุสลา ธมฺมา. ‘‘ปริปนฺโถ อุปการ’’นฺติ จ ตํ ตเทว อเปกฺขิตฺวา เอกวจนํ กตํ. เอตฺถ จ ปริปนฺเถ ญาณานิ จ อุปกาเร ญาณานิ จ ปุจฺฉิตฺวา เตสํ อารมฺมณาเนว วิสฺสชฺชิตฺวา เตเหว ตานิ วิสฺสชฺชิตานิ โหนฺตีติ ตทารมฺมณานิ ญาณานิ นิคเมตฺวา ทสฺเสสิ. อุปกฺกิเลเส ญาณาทีสุปิ เอเสว นโย.

“いかなる八つか”などの記述において、障害（パリパンタ）となる法と助益（ウパカーラ）となる法は、対立し反対する一対（二つの組）であるため、それらにおける知恵は共に（一組として）示されている。欲貪、離欲などの語の意味は、前に説いた通りである。“助益（ウパカーラン）”という語は、性の転換によって中性名詞として扱われている。“すべての不善法”とは、既に述べたもの以外に残っているあらゆる不善法のことである。同様に、すべての通達分（決択分）に属する善法も同様である。“障害（パリパンタ）”と“助益（ウパカーラ）”が単数形で示されているのは、それぞれの法を個別に指しているからである。ここにおいて、障害における八つの知恵と助益における八つの知恵を問い、それらの対象である欲貪や離欲などを答え、それらを対象として生じる意識（知恵）を回答としているので、それらを対象とする知恵を帰結させて示している。随煩悩における知恵などについても、同様の理趣（方法）である。

คณนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

計数節（ガナナ・ヴァーラ）の解説を終わる。

๒. โสฬสญาณนิทฺเทสวณฺณนา

2. 十六知詳説（ソーラサ・ニャーナ・ニッデーサ）の解説

๑๕๓. โสฬสหิ [Pg.71] อากาเรหีติ อุภยปกฺขวเสน วุตฺเตหิ โสฬสหิ ญาณโกฏฺฐาเสหิ. อุทุจิตํ จิตฺตํ สมุทุจิตนฺติ อุปจารภูมิยํ จิตฺตํ อุทฺธํ อุจิตํ, สมฺมา อุทฺธํ อุจิตํ, อุปรูปริ กตปริจยํ สมฺมา อุปรูปริ กตปริจยนฺติ อตฺโถ. อุทุชิตํ จิตฺตํ สมุทุชิตนฺติปิ ปาโฐ. อุปริภาวาย ชิตํ, อุปริภาวกเรหิ วา ญาเณหิ ชิตํ อุทุชิตํ. สมุทุชิตนฺติ สมา อุปริภาวาย, อุปริภาวกเรหิ วา ญาเณหิ ชิตํ. สมาติ เจตฺถ วิสมภาวปฏิกฺเขโป. อิมสฺมึ ปาเฐ อุ, ทุ-อิติ ทฺเว ทฺเว อุปสคฺคา โหนฺติ. อุรูชิตํ จิตฺตํ สมฺมารูชิตนฺติปิ ปาโฐ. เอตฺถาปิ ชิตตฺโถเยว. อุรู อรูติ อิทํ ปน นิปาตมตฺตเมวาติ วทนฺติ. วีโณปมฏฺฐกถาย ตชฺชิตํ สุตชฺชิตนฺติ จ อตฺโถ วุตฺโต, โส อิธ น ยุชฺชติ. เอกตฺเต สนฺติฏฺฐตีติ อุปจารภูมิยํ ตาว นานารมฺมณวิกฺเขปาภาเวน เอกตฺเต ปติฏฺฐาติ. นิยฺยานาวรณฏฺเฐน นีวรณาติ เอตฺถ อรติปิ สพฺเพปิ อกุสลา อาวรณฏฺเฐน นีวรณาติ วุตฺตา. นิยฺยานาวรณฏฺเฐนาติ นิยฺยานานํ อาคมนมคฺคปิทหนฏฺเฐน. นิยฺยานวารณฏฺเฐนาติปิ ปาโฐ, นิยฺยานานํ ปฏิกฺเขปนฏฺเฐนาติ อตฺโถ. เนกฺขมฺมํ อริยานํ นิยฺยานนฺติ มคฺคฏฺฐานํ อริยานํ นิยฺยานสงฺขาตสฺส อริยมคฺคสฺส เหตุตฺตา ผลูปจาเรน อริยานํ นิยฺยานํ. เตน จ เหตุภูเตน มคฺคกฺขเณ อริยา นิยฺยนฺติ นิคจฺฉนฺติ. เกจิ ปน ‘‘นิยฺยานนฺติ มคฺโค’’ติ วทนฺติ. อิธ อุปจารสฺส อธิปฺเปตตฺตา มคฺคกฺขเณ จ อาโลกสญฺญาย สพฺพกุสลธมฺมานญฺจ อภาวา ตํ น ยุชฺชติ. นิวุตตฺตาติ ปฏิจฺฉนฺนตฺตา. นปฺปชานาตีติ ปุคฺคลวเสน วุตฺตํ.

153. “十六の行相によって”とは、両面（障害となる側面と助けとなる側面）の力によって説かれた十六の智の部類によるという意味である。“高められた心、等しく高められた心（uducitaṃ cittaṃ samuducitanti）”とは、近行の段階において心が、さらに高く修習され、正しく高く修習され、繰り返し親しまれ、正しく繰り返し親しまれたということを意味する。また“克服された心、等しく克服された心（udujitaṃ cittaṃ samudujitanti）”という読みもある。その場合、さらなる境地のために克服された、あるいは、さらなる境地をもたらす智によって克服されたものを“udujitaṃ”という。“samudujitanti”とは、正しくさらなる境地のために、あるいはさらなる境地をもたらす智によって克服されたことをいう。ここでの“sama（等しく）”とは、不均衡な状態を排斥することを意味する。この読み（udujitaṃ...）においては、uとduという二つずつの接頭辞がある。“克服された心、正しく克服された心（urūjitaṃ cittaṃ sammārūjitantipi）”という読みもある。ここでも“克服された”という意味は同じである。しかし、ある師たちは“urū”“arū”というのは単なる感嘆詞（接辞）にすぎないと言っている。‘琴の比喩の経’の註釈（ヴィーノパマ・アッタカター）では“脅かされた（tajjitaṃ）、正しく脅かされた（sutajjitaṃ）”という意味が説かれているが、それはここでは適合しない。“一境性に留まる”とは、まず近行の段階において、種々の対象への散乱がないことにより、一境性に安住することを指す。“出離の障害という意味での蓋（nīvaraṇa）”という箇所において、不満足（arati）もすべての不善も、遮るという意味で蓋（五蓋など）と説かれている。“出離の障害という意味で”とは、出離である聖道への到来を遮る（閉ざす）という意味である。“出離を阻むという意味で（niyyānavāraṇaṭṭhenātipi）”という読みもあり、これは出離を排斥するという意味である。“出家（離欲）は聖者たちの出離である”とは、道に立つ聖者たちの出離と呼ばれる聖道の原因であるため、果（聖道）の名称を原因（近行・禅定）に転用して、聖者たちの出離という。また、その原因となったものによって、道の瞬間に聖者たちは出離し、到達するのである。しかし、ある師たちは“出離とは道である”と言っている。しかしここでは近行（アクセス）が意図されていること、また道の瞬間には光明想やすべての（世俗的な）善法が存在しないことから、その説は適合しない。“覆われているので（nivutattā）”とは、隠されていることである。“知ることができない”とは、補特伽羅（個人）の観点から説かれたものである。

วิสุทฺธจิตฺตสฺสาติ อุปจารภูมิยํเยว. ขณิกสโมธานาติ จิตฺตกฺขเณ จิตฺตกฺขเณ อุปฺปชฺชนโต ขโณ เอเตสํ อตฺถีติ ขณิกา, อุปกฺกิเลสา, ขณิกานํ สโมธาโน สมาคโม ปพนฺโธ ขณิกสโมธาโน. ตสฺมา ขณิกสโมธานา, อุปฺปชฺชมานา อุปกฺกิเลสา ขณิกปฺปพนฺธวเสน ขณิกปรมฺปราวเสน อุปฺปชฺชนฺติ, น เอกจิตฺตกฺขณวเสนาติ วุตฺตํ โหติ.

“清浄な心を持つ者にとって”とは、近行の段階においてのみである。“瞬間の結合（khaṇikasamodhāna）”とは、心瞬間に次々と生じるため、これら（十八の随煩悩）には（生・住・滅の）瞬間がある。それゆえ“瞬間の（khaṇikā）”という。随煩悩において、それら瞬間のものの集まり、結合、連続が“瞬間の結合”である。したがって、その瞬間の結合から生じる随煩悩は、瞬間の連続として、あるいは瞬間の継承として生じるのであり、一つの心瞬間に同時に生じるのではない、という意味である。

โสฬสญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

十六智の詳解の解説（註釈）を終える。

๓. อุปกฺกิเลสญาณนิทฺเทสวณฺณนา

3. 3. 随煩悩智詳解の解説

ปฐมจฺฉกฺกํ

第一の六つの組み（第一六群）

๑๕๔. ปฐมจฺฉกฺเก [Pg.72] อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานนฺติ อพฺภนฺตรปวิสนวาตสฺส นาสิกคฺคํ วา มุขนิมิตฺตํ วา อาทิ, หทยํ มชฺฌํ, นาภิ ปริโยสานํ. ตํ ตสฺส อาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉโต โยคิสฺส ฐานนานตฺตานุคมเนน จิตฺตํ อชฺฌตฺตํ วิกฺเขปํ คจฺฉติ, ตํ อชฺฌตฺตวิกฺเขปคตํ จิตฺตํ เอกตฺเต อสณฺฐหนโต สมาธิสฺส ปริปนฺโถ. ปสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานนฺติ พหินิกฺขมนวาตสฺส นาภิ อาทิ, หทยํ มชฺฌํ, นาสิกคฺคํ วา มุขนิมิตฺตํ วา พหิอากาโส วา ปริโยสานํ. โยชนา ปเนตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. อสฺสาสปฏิกงฺขนา นิกนฺติตณฺหาจริยาติ ‘‘นาสิกาวาตายตฺตมิทํ กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ สลฺลกฺเขตฺวา โอฬาริโกฬาริกสฺส อสฺสาสสฺส ปตฺถนาสงฺขาตา นิกามนา เอว ตณฺหาปวตฺติ. ตณฺหาปวตฺติยา สติ เอกตฺเต อสณฺฐหนโต สมาธิสฺส ปริปนฺโถ. ปสฺสาสปฏิกงฺขนา นิกนฺตีติ ปุน อสฺสาสปุพฺพกสฺส ปสฺสาสสฺส ปตฺถนาสงฺขาตา นิกนฺติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. อสฺสาเสนาภิตุนฺนสฺสาติ อติทีฆํ อติรสฺสํ วา อสฺสาสํ กโรนฺตสฺส อสฺสาสมูลกสฺส กายจิตฺตกิลมถสฺส สพฺภาวโต เตน อสฺสาเสน วิทฺธสฺส ปีฬิตสฺส. ปสฺสาสปฏิลาเภ มุจฺฉนาติ อสฺสาเสน ปีฬิตตฺตาเยว ปสฺสาเส อสฺสาทสญฺญิโน ปสฺสาสํ ปตฺถยโต ตสฺมึ ปสฺสาสปฏิลาเภ รชฺชนา. ปสฺสาสมูลเกปิ เอเสว นโย.

154. 第一の六つの組みにおいて、“入息の初め・中・終わり”とは、内部に入る空気の鼻先または口端が“初め”であり、心臓が“中”であり、臍が“終わり”である。その入息の初め・中・終わりを念（サティ）をもって追いかける修行者の心は、場所の異なりに従うことによって、内的な対象において散乱してしまう。その内的に散乱した心は、一境性に安住しないため、三昧（サマディ）の障害となる。“出息の初め・中・終わり”とは、外部に出る空気の臍が“初め”であり、心臓が“中”であり、鼻先または口端、あるいは外部の空間が“終わり”である。ここでの解釈（ヨージャナー）は、先に述べた方法と同じように理解されるべきである。“入息を待ち望むことは、愛着と渇愛の動きである”とは、“この瞑想対象（業処）は鼻の空気に基づいている”と観察して、粗い入息を欲すること、すなわち渇望と呼ばれる執着が渇愛の働きとして現れることである。渇愛の働きがあるとき、一境性に安住しないため、三昧の障害となる。“出息を待ち望む執着”とは、再び入息を先立たせた出息への、切望と呼ばれる執着のことである。残りの部分は先に述べた方法と同じように結びつけるべきである。“入息に圧倒された者”とは、非常に長い、あるいは非常に短い入息を行う者に、入息を根本とする心身の疲労が生じるため、その入息によって撃たれ、苦しめられた者のことである。“出息を得ることへの執着（mucchanā）”とは、入息によって苦しめられているがゆえに、出息に楽しみを感じて出息を欲する者の、その出息を得た際における執着（染着）のことである。出息を根本とする場合も、これと同じ理屈である。

วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส อนุวณฺณนตฺถํ วุตฺเตสุ คาถาพนฺเธสุ อนุคจฺฉนาติ อนุคจฺฉมานา. สตีติ อชฺฌตฺตพหิทฺธาวิกฺเขปเหตุภูตา สติ. วิกฺขิปติ อเนน จิตฺตนฺติ วิกฺเขโป. โก โส? อสฺสาโส. อชฺฌตฺตํ วิกฺเขโป อชฺฌตฺตวิกฺเขโป, ตสฺส อากงฺขนา อชฺฌตฺตวิกฺเขปากงฺขนา, อสมฺมามนสิการวเสน อชฺฌตฺตวิกฺเขปกสฺส อสฺสาสสฺส อากงฺขนาติ วุตฺตํ โหติ. เอเตเนว นเยน พหิทฺธาวิกฺเขปปตฺถนา เวทิตพฺพา. เยหีติ เยหิ อุปกฺกิเลเสหิ. วิกฺขิปฺปมานสฺสาติ วิกฺขิปิยมานสฺส วิกฺเขปํ อาปาทิยมานสฺส. โน จ จิตฺตํ วิมุจฺจตีติ จิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสารมฺมเณ จ นาธิมุจฺจติ, ปจฺจนีกธมฺเมหิ จ น วิมุจฺจติ. จิตฺตํ โน จ วิมุจฺจติ ปรปตฺติยา จ โหนฺตีติ สมฺพนฺโธ. วิโมกฺขํ อปฺปชานนฺตาติ โส วา อญฺโญ วา อารมฺมณาธิมุตฺติวิโมกฺขญฺจ [Pg.73] ปจฺจนีกวิมุตฺติวิโมกฺขญฺจ เอวํ อปฺปชานนฺตา. ปรปตฺติยาติ ปรปจฺจยํ ปรสทฺทหนํ อรหนฺติ, น อตฺตปจฺจกฺขํ ญาณนฺติ ‘‘ปรปจฺจยิกา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ปรปตฺติยา’’ติ วุตฺตํ. อตฺโถ ปน โสเยว.

既に述べた意味をさらに詳しく説明するために説かれた偈（詩）において、“追いかけること（anugacchanā）”とは、追いかけていく心所のことである。“念（サティ）”とは、内外の散乱の原因となる念（ここでは微弱な念）のことである。これによって心が散乱するので“散乱（vikkhepo）”という。それは何かといえば、入息のことである。内的な散乱を“内的散乱”といい、それを待ち望むことを“内的散乱への渇望”という。すなわち、不適切な注意（作意）によって、内的散乱の原因となる入息を欲するという意味である。これと同じ方法で、外的散乱への切望も理解されるべきである。“〜によって（yehī）”とは、これらの随煩悩によって、という意味である。“散乱させられた者の（vikkhippamānassa）”とは、散乱させられ、散乱に陥った者のことである。“心は解脱しない”とは、心が入息・出息の対象において確信（専念）することができず、また対立する諸法（随煩悩）からも解脱しないことを指す。“心が解脱せず、他者を信じる状態になる”というのが（文脈上の）繋がりである。“解脱を知らない者たち”とは、その修行者あるいは他の者が、対象への確信としての解脱と、対立するものからの離脱としての解脱、この両方を知らないことをいう。“他者を信じることによって（parapattiyā）”とは、他人の力、他人の信じさせることを必要とするという意味である。自分自身の直感的な智恵がないため、“他人に頼る者（parapaccayikā）”と言うべきところを“parapattiyā”と説いている。しかし、意味は同じである。

ทุติยจฺฉกฺกํ

第二の六つの組み（第二六群）

๑๕๕. ทุติยจฺฉกฺเก นิมิตฺตนฺติ อสฺสาสปสฺสาสานํ ผุสนฏฺฐานํ. อสฺสาสปสฺสาสา หิ ทีฆนาสิกสฺส นาสาปุฏํ ฆฏฺเฏนฺตา ปวตฺตนฺติ, รสฺสนาสิกสฺส อุตฺตโรฏฺฐํ. ยทิ หิ อยํ โยคี ตํ นิมิตฺตเมว อาวชฺชติ, ตสฺส นิมิตฺตเมว อาวชฺชมานสฺส อสฺสาเส จิตฺตํ วิกมฺปติ, น ปติฏฺฐาตีติ อตฺโถ. ตสฺส ตสฺมึ จิตฺเต อปฺปติฏฺฐิเต สมาธิสฺส อภาวโต ตํ วิกมฺปนํ สมาธิสฺส ปริปนฺโถ. ยทิ อสฺสาสเมว อาวชฺชติ, ตสฺส จิตฺตํ อพฺภนฺตรปเวสนวเสน วิกฺเขปํ อาวหติ, นิมิตฺเต น ปติฏฺฐาติ, ตสฺมา นิมิตฺเต วิกมฺปติ. อิมินา นเยน เสเสสุปิ โยชนา กาตพฺพา. คาถาสุ วิกฺขิปฺปเตติ วิกฺขิปียติ วิกฺเขปํ อาปาทียติ.

155. 第二の六つの組みにおいて、“相（ニミッタ）”とは、入息・出息が触れる場所のことである。実際、入息・出息は、鼻の長い人にとっては鼻孔を、鼻の短い人にとっては上唇を触れながら流れる。もし、この修行者がその相（接触点）だけを意識するならば、相だけを意識しているその者の心は、息において動揺し、安定しないという意味である。その心が安定しないとき、三昧（定）が欠如するため、その動揺が三昧の障害となる。もし息だけを意識するならば、その心は内部に入っていくことに引きずられて散乱を招き、相（接触点）に安定しない。それゆえ、相において動揺するのである。この方法によって、残りの場合も解釈（ヨージャナー）されるべきである。偈の中の“vikkhippate（散乱させられる）”とは、“vikkhipīyati（散乱させられる）”または“散乱に陥らされる”という意味である。

ตติยจฺฉกฺกํ

第三の六つの組み（第三六群）

๑๕๖. ตติยจฺฉกฺเก อตีตานุธาวนํ จิตฺตนฺติ ผุสนฏฺฐานํ อติกฺกมิตฺวา คตํ อสฺสาสํ วา ปสฺสาสํ วา อนุคจฺฉมานํ จิตฺตํ. วิกฺเขปานุปติตนฺติ วิกฺเขเปน อนุคตํ, วิกฺเขปํ วา สยํ อนุปติตํ อนุคตํ. อนาคตปฏิกงฺขนํ จิตฺตนฺติ ผุสนฏฺฐานํ อปฺปตฺตํ อสฺสาสํ วา ปสฺสาสํ วา ปฏิกงฺขมานํ ปจฺจาสีสมานํ จิตฺตํ. วิกมฺปิตนฺติ ตสฺมึ อปฺปติฏฺฐาเนเนว วิกฺเขเปน วิกมฺปิตํ. ลีนนฺติ อติสิถิลวีริยตาทีหิ สงฺกุจิตํ. โกสชฺชานุปติตนฺติ กุสีตภาวานุคตํ. อติปคฺคหิตนฺติ อจฺจารทฺธวีริยตาทีหิ อติอุสฺสาหิตํ. อุทฺธจฺจานุปติตนฺติ วิกฺเขปานุคตํ. อภินตนฺติ อสฺสาทวตฺถูสุ ภุสํ นตํ อลฺลีนํ. อปนตนฺติ นิรสฺสาทวตฺถูสุ ปติหตํ, ตโต อปคตํ วา, อปคตนตํ วา, น ตโต อปคตนฺติ อตฺโถ. ราคานุปติตนฺติ เอตฺถ อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตํ มนสิกโรโต อุปฺปนฺนปีติสุเข วา ปุพฺเพ หสิตลปิตกีฬิตวตฺถูสุ วา ราโค อนุปตติ. พฺยาปาทานุปติตนฺติ เอตฺถ มนสิกาเร นิรสฺสาทคตจิตฺตสฺส อุปฺปนฺนโทมนสฺสวเสน วา ปุพฺเพ สมุทาจิณฺเณสุ อาฆาตวตฺถูสุ วา พฺยาปาโท อนุปตติ. คาถาสุ น สมาธิยตีติ น สมาหิตํ โหติ. อธิจิตฺตนฺติ จิตฺตสีเสน นิทฺทิฏฺโฐ อธิโก สมาธิ.

156. 第三の六つ組みにおいて、“過去を追いかける心”とは、接触部位（鼻先や上唇）を通り過ぎて去った入息または出息を追いかけている心のことである。“散乱に陥った心”とは、散乱に従っている心、あるいは自ら散乱に陥り（散乱に）従っている心のことである。“未来を期待する心”とは、接触部位にまだ達していない入息または出息を期待し、待ち望んでいる心のことである。“動揺した（心）”とは、その（対象への）不成就不安立による散乱によって動揺した心のことである。“沈滞した（心）”とは、極度に弛緩した精進などによって縮こまった心のことである。“懈怠に陥った（心）”とは、怠惰な状態に従った心のことである。“過度に昂揚した（心）”とは、過剰な精進などによって過度に励まされた心のことである。“掉挙に陥った（心）”とは、散乱に従った心のことである。“傾いた（心）”とは、享受の対象に対して強く傾き、密着した心のことである。“背いた（心）”とは、享受できない対象に対して反発した心、あるいはそれから離れた心、あるいは離れて傾いた心、あるいは（単に）それから離れたのではない（怒りの心）という意味である。“貪欲に随伴された”において、入出息の兆候（ニミッタ）を注意（作意）している者に、生じた喜や楽において、あるいは以前の笑い・語らい・遊びの対象において、貪欲が随伴する。“瞋恚に随伴された”において、この注意（作意）において、享受できない心を持つ者に、生じた憂い（ドーマナッサ）の勢いによって、あるいは以前に習い親しんだ怨恨の対象において、あるいは憤怒の対象において、瞋恚が随伴する。偈の中の“三昧に入らない”とは、定まった状態（等持）にならないということである。“増上心”とは、心を主として示された、すぐれた三昧（定）のことである。

๑๕๗. เอตฺตาวตา [Pg.74] ตีหิ ฉกฺเกหิ อฏฺฐารส อุปกฺกิเลเส นิทฺทิสิตฺวา อิทานิ เตสํ อุปกฺกิเลสานํ สมาธิสฺส ปริปนฺถภาวสาธเนน อาทีนวํ ทสฺเสนฺโต ปุน อสฺสาสาทิมชฺฌปริโยสานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ กาโยปิ จิตฺตมฺปิ สารทฺธา จ โหนฺตีติ วิกฺเขปสมุฏฺฐานรูปานํ วเสน รูปกาโยปิ, วิกฺเขปสนฺตติวเสน จิตฺตมฺปิ มหตา โขเภน ขุภิตา สทรถา จ โหนฺติ. ตโต มนฺทตเรน อิญฺชิตา กมฺปิตา, ตโต มนฺทตเรน ผนฺทิตา จลิตา โหนฺติ. พลวาปิ มชฺฌิโมปิ มนฺโทปิ โขโภ โหติเยว, น สกฺกา โขเภน น ภวิตุนฺติ วุตฺตํ โหติ. จิตฺตํ วิกมฺปิตตฺตาติ จิตฺตสฺส วิกมฺปิตตฺตา. คาถาสุ ปริปุณฺณา อภาวิตาติ ยถา ปริปุณฺณา โหติ, ตถา อภาวิตา. อิญฺชิโตติ กมฺปิโต. ผนฺทิโตติ มนฺทกมฺปิโต. เหฏฺฐา นีวรณานํ อนนฺตรตฺตา ‘‘อิเมหิ จ ปน นีวรเณหี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๓) อจฺจนฺตสมีปนิทสฺสนวจนํ กตํ. อิธ ปน นิคมเน นีวรณานํ สนฺตรตฺตา เตหิ จ ปน นีวรเณหีติ ปรมฺมุขนิทสฺสนวจนํ กตํ.

157. これまでに三つの六つ組みによって十八の随煩悩（けがれ）を示し、今はそれらの随煩悩が三昧の障害となることを立証して、その過患（わざわい）を示すために、再び“入息の初め・中・終わり……”等の（偈を）説いた。そこにおいて、“身体も心も昂ぶり（興奮し）”とは、散乱から生じた色（物質）の勢いによって色身（肉体）も、また散乱の連続の勢いによって心も、大きな攪乱によって攪乱され、苦悶を伴う状態になることである。それより微細な（攪乱）によって“動かされ（iñjitā）”、“揺り動かされ（kampitā）”、さらにそれより微細な（攪乱）によって“震え（phanditā）”、“揺れ動く（calitā）”のである。強い攪乱も、中程度の攪乱も、微細な攪乱も、確かに存在するのであり、攪乱がないことはあり得ない、という意味である。“心が動揺しているために”とは、心の動揺による。偈の中の“完全に修習されていない”とは、完全（に修習された状態）であるのに対して、そのようになっていないことである。“iñjitoti（動かされた）”とは、揺り動かされたこと。“phanditoti（震えた）”とは、微細に揺れ動いたこと。前述のところでは、蓋（五蓋）との（記述の）間隔がないため、“これら（imehi）の蓋によって”という非常に近接した物を示す指示代名詞（i-）が使われた。しかし、この結語においては、蓋との（記述の）間隔があるため、“それら（tehi）の蓋によって”という遠隔の物を示す指示代名詞（ta-）が使われている。

อุปกฺกิเลสญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

随煩悩智釈の注釈が完了した。

๔. โวทานญาณนิทฺเทสวณฺณนา

4. 清浄智釈の注釈

๑๕๘. โวทาเน ญาณานีติ วิสุทฺธญาณานิ. ตํ วิวชฺชยิตฺวาติ ยํ ปุพฺเพ วุตฺตํ อตีตานุธาวนํ จิตฺตํ วิกฺเขปานุปติตํ, ตํ วิวชฺชยิตฺวาติ สมฺพนฺธิตพฺพํ. เอกฏฺฐาเน สมาทหตีติ อสฺสาสปสฺสาสานํ ผุสนฏฺฐาเน สมํ อาทหติ ปติฏฺฐาเปติ. ตตฺเถว อธิโมเจตีติ เอกฏฺฐาเนติ วุตฺเต อสฺสาสปสฺสาสานํ ผุสนฏฺฐาเนเยว สนฺนิฏฺฐเปติ สนฺนิฏฺฐานํ กโรติ. ปคฺคณฺหิตฺวาติ ธมฺมวิจยปีติสมฺโพชฺฌงฺคภาวนาย ปคฺคเหตฺวา. วินิคฺคณฺหิตฺวาติ ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคภาวนาย วินิคฺคณฺหิตฺวา. ‘‘สตินฺทฺริยวีริยินฺทฺริเยหิ ปคฺคเหตฺวา, สตินฺทฺริยสมาธินฺทฺริเยหิ วินิคฺคเหตฺวา’’ติปิ วทนฺติ. สมฺปชาโน หุตฺวาติ อสุภภาวนาทีหิ. ปุน สมฺปชาโน หุตฺวาติ เมตฺตาภาวนาทีหิ. เยน ราเคน อนุปติตํ, เยน พฺยาปาเทน อนุปติตํ, ตํ ปชหตีติ สมฺพนฺโธ. ตํ จิตฺตํ อีทิสนฺติ สมฺปชานนฺโต ตปฺปฏิปกฺเขน ราคํ [Pg.75] ปชหติ, พฺยาปาทํ ปชหตีติ วา อตฺโถ. ปริสุทฺธนฺติ นิรุปกฺกิเลสํ. ปริโยทาตนฺติ ปภสฺสรํ. เอกตฺตคตํ โหตีติ ตํ ตํ วิเสสํ ปตฺตสฺส ตํ ตํ เอกตฺตํ คตํ โหติ.

158. “清浄における諸々の智”とは、清らかな諸々の智のことである。“それを避けて”とは、先に述べられた“過去を追いかける心”や“散乱に陥った心”を避けて、と結びつけるべきである。“一箇所に集中する”とは、入出息の接触部位に、等しく置き、確立させることである。“そこに確信してとどめる”とは、“一箇所に”と言われた際の、入出息の接触部位そのものに、しっかりと定着させ、定着させることをいう。“昂揚させて”とは、択法・喜の覚支を修習することによって（心を）引き上げることである。“抑制して”とは、軽安・三昧・捨の覚支を修習することによって（心を）抑えることである。また、“念根・精進根によって引き上げ、念根・三昧根によって抑える”とも言われる。“正知（明確な知恵）をもって”とは、不浄観の修習などによって（正知を備えて）。再び“正知をもって”とは、慈悲観の修習などによって（正知を備えて）。“どの貪欲に随伴され、どの瞋恚に随伴されたか、それを捨てる”というのが文脈である。“その心はこのようなものである”と正知する者が、その対治（反対のもの）である不浄観や慈悲観などによって、貪欲を捨て、瞋恚を捨てる、という意味である。“極めて清浄”とは、随煩悩（汚れ）がないこと。“遍照（清らか）”とは、輝いていること、あるいは光に満ちていること。“統一（一境性）に達する”とは、それぞれの（禅定の）特質に達した者に、それぞれの統一状態が備わることである。

กตเม เต เอกตฺตาติ อิธ ยุชฺชมานายุชฺชมาเนปิ เอกตฺเต เอกโต กตฺวา ปุจฺฉติ. ทานูปสคฺคุปฏฺฐาเนกตฺตนฺติ ทานวตฺถุสงฺขาตสฺส ทานสฺส อุปสคฺโค โวสชฺชนํ ทานูปสคฺโค, ทานวตฺถุปริจฺจาคเจตนา. ตสฺส อุปฏฺฐานํ อารมฺมณกรณวเสน อุปคนฺตฺวา ฐานํ ทานูปสคฺคุปฏฺฐานํ, ตเทว เอกตฺตํ, เตน วา เอกตฺตํ เอกคฺคภาโว ทานูปสคฺคุปฏฺฐาเนกตฺตํ. ทานโวสคฺคุปฏฺฐาเนกตฺตนฺติ ปาโฐ สุนฺทรตโร, โส เอวตฺโถ. เอเตน ปทุทฺธารวเสน จาคานุสฺสติสมาธิ วุตฺโต. ปทุทฺธารวเสน วุตฺโตปิ เจส อิตเรสํ ติณฺณมฺปิ เอกตฺตานํ อุปนิสฺสยปจฺจโย โหติ, ตสฺมา อิธ นิทฺทิฏฺฐนฺติ วทนฺติ. วิสาขาปิ หิ มหาอุปาสิกา อาห – ‘‘อิธ, ภนฺเต, ทิสาสุ วสฺสํวุฏฺฐา ภิกฺขู สาวตฺถึ อาคจฺฉิสฺสนฺติ ภควนฺตํ ทสฺสนาย, เต ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสนฺติ ‘อิตฺถนฺนาโม, ภนฺเต, ภิกฺขุ กาลงฺกโต, ตสฺส กา คติ, โก อภิสมฺปราโย’ติ? ตํ ภควา พฺยากริสฺสติ โสตาปตฺติผเล วา สกทาคามิผเล วา อนาคามิผเล วา อรหตฺเต วา. ตฺยาหํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสามิ ‘อาคตปุพฺพา นุ โข, ภนฺเต, เตน อยฺเยน สาวตฺถี’ติ? สเจ เม วกฺขนฺติ ‘อาคตปุพฺพา เตน ภิกฺขุนา สาวตฺถี’ติ. นิฏฺฐเมตฺถ คจฺฉิสฺสามิ นิสฺสํสยํ ปริภุตฺตํ เตน อยฺเยน วสฺสิกสาฏิกา วา อาคนฺตุกภตฺตํ วา คมิกภตฺตํ วา คิลานภตฺตํ วา คิลานุปฏฺฐากภตฺตํ วา คิลานเภสชฺชํ วา ธุวยาคุ วาติ. ตสฺสา เม ตทนุสฺสรนฺติยา ปาโมชฺชํ ชายิสฺสติ, ปมุทิตาย ปีติ ชายิสฺสติ, ปีติมนาย กาโย ปสฺสมฺภิสฺสติ, ปสฺสทฺธกายา สุขํ เวทยิสฺสามิ, สุขินิยา จิตฺตํ สมาธิยิสฺสติ, สา เม ภวิสฺสติ อินฺทฺริยภาวนา พลภาวนา โพชฺฌงฺคภาวนา’’ติ (มหาว. ๓๕๑). อถ วา เอกตฺเตสุ ปฐมํ อุปจารสมาธิวเสน วุตฺตํ, ทุติยํ อปฺปนาสมาธิวเสน, ตติยํ วิปสฺสนาวเสน, จตุตฺถํ มคฺคผลวเสนาติ เวทิตพฺพํ. สมถสฺส นิมิตฺตํ สมถนิมิตฺตํ. วโย ภงฺโค เอว ลกฺขณํ วยลกฺขณํ. นิโรโธ นิพฺพานํ. เสสเมเตสุ ตีสุ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ.

“これらの一性（ekatta）とは何か”という問いに対し、ここでは相応するものもしないものも含めて、四つの一性を一まとめにして問うている。“施しの捨断の現起における一性（dānūpasaggupaṭṭhānekatta）”とは、布施の品々と称される施し（dāna）の捨断（upasagga）、すなわち捨離（vosajjana）が“施しの捨断（dānūpasagga）”であり、それは布施の品々を放棄する意志（cetanā）を指す。それを対象化することによって近づき留まることが“施しの捨断の現起（dānūpasaggupaṭṭhāna）”であり、それがそのまま“一性”である。あるいは、それによって得られる“一性”、すなわち一境性（ekaggabhāvo）が“施しの捨断の現起における一性”である。“布施の捨離の現起における一性（dānavosaggupaṭṭhānekatta）”という読みの方がより優れているが、意味は同じである。この言葉の解釈によって、捨（cāga）の随念に伴う三昧が説かれている。このように言葉の解釈として説かれたとしても、これは他の三つの一性にとっても強く依存する縁（upanissaya-paccayo）となるため、ここで示されたのだと諸師は言う。実に、大優婆夷ヴィサーカーも次のように語っている。“大徳（bhante）よ、諸方の安居を終えた比丘たちが世尊にお目にかかるためにサーヴァッティーへやって来るでしょう。彼らは世尊のもとに参り、‘大徳よ、しかじかの名の比丘が亡くなりました。彼の行方はどこでしょうか、後世はどうでしょうか’と問うでしょう。世尊はそれに対し、預流果、一来果、不還果、あるいは阿羅漢果であるとお答えになるでしょう。私は彼らのもとへ行き、‘大徳たちよ、その尊者は以前サーヴァッティーに来られたことがありますか’と問うでしょう。もし彼らが‘その比丘は以前サーヴァッティーに来たことがあります’と私に答えるならば、私はそこで、その尊者が私の雨安居の衣、あるいは来客のための食事、旅人のための食事、病人のための食事、介護者のための食事、病人のための薬、あるいは常設の粥を間違いなく受け取られたのだと確信に至るでしょう。それを随念する私には歓喜（pāmojja）が生じ、歓喜した者に喜悦（pīti）が生じ、喜悦した心の者の身体は軽安（passambhati）し、身体が軽安した私は楽（sukha）を感じ、楽を得た者の心は三昧（samādhi）に入ります。それが私の根の修習（indriya-bhāvanā）、力の修習（bala-bhāvanā）、覚支の修習（bojjhaṅga-bhāvanā）となるのです”（相応部・大篇）。あるいは、四つの一性のうち、第一は近行定（upacāra-samādhi）によって説かれ、第二は安止定（appanā-samādhi）によって、第三は観（vipassanā）によって、第四は道と果（magga-phala）によって説かれたと知るべきである。止（samatha）の対象（nimitta）が止相（samathanimitta）である。衰滅（vayo/bhaṅgo）という特徴が衰滅相（vayalakkhaṇa）である。滅（nirodha）とは涅槃（nibbāna）である。これら残りの三つについては、先に述べた方法に従って解釈されるべきである。

จาคาธิมุตฺตานนฺติ [Pg.76] ทาเน อธิมุตฺตานํ. อธิจิตฺตนฺติ วิปสฺสนาปาทกสมาธิ. วิปสฺสกานนฺติ ภงฺคานุปสฺสนโต ปฏฺฐาย ตีหิ อนุปสฺสนาหิ สงฺขาเร วิปสฺสนฺตานํ. อริยปุคฺคลานนฺติ อฏฺฐนฺนํ. ทุติยาทีนิ ตีณิ เอกตฺตานิ อานาปานสฺสติวเสน เสสกมฺมฏฺฐานวเสน จ ยุชฺชนฺติ. จตูหิ ฐาเนหีติ จตูหิ การเณหิ. สมาธิวิปสฺสนามคฺคผลานํ วเสน ‘‘เอกตฺตคตํ จิตฺตํ ปฏิปทาวิสุทฺธิปกฺขนฺทญฺเจว โหติ อุเปกฺขานุพฺรูหิตญฺจ ญาเณน จ สมฺปหํสิต’’นฺติ อุทฺเทสปทานิ. ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส โก อาที’’ติอาทีนิ เตสํ อุทฺเทสปทานํ วิตฺถาเรตุกมฺยตาปุจฺฉาปุพฺพงฺคมานิ นิทฺเทสปทานิ. ตตฺถ ปฏิปทาวิสุทฺธิปกฺขนฺทนฺติ ปฏิปทา เอว นีวรณมลวิโสธนโต วิสุทฺธิ, ตํ ปฏิปทาวิสุทฺธึ ปกฺขนฺทํ ปวิฏฺฐํ. อุเปกฺขานุพฺรูหิตนฺติ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย พฺรูหิตํ วฑฺฒิตํ. ญาเณน จ สมฺปหํสิตนฺติ ปริโยทาปเกน ญาเณน สมฺปหํสิตํ ปริโยทาปิตํ วิโสธิตํ. ปฏิปทาวิสุทฺธิ นาม สสมฺภาริโก อุปจาโร, อุเปกฺขานุพฺรูหนา นาม อปฺปนา, สมฺปหํสนา นาม ปจฺจเวกฺขณาติ เอวเมเก วณฺณยนฺติ. ยสฺมา ปน ‘‘เอกตฺตคตํ จิตฺตํ ปฏิปทาวิสุทฺธิปกฺขนฺทญฺเจว โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ, ตสฺมา อนฺโตอปฺปนายเมว อาคมนวเสน ปฏิปทาวิสุทฺธิ, ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย กิจฺจวเสน อุเปกฺขานุพฺรูหนา, ธมฺมานํ อนติวตฺตนาทิภาวสาธเนน ปริโยทาปกสฺส ญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติวเสน สมฺปหํสนา เวทิตพฺพา. กถํ? ยสฺมิญฺหิ วาเร อปฺปนา อุปฺปชฺชติ, ตสฺมึ โย นีวรณสงฺขาโต กิเลสคโณ ตสฺส ฌานสฺส ปริปนฺโถ, ตโต จิตฺตํ วิสุชฺฌติ, วิสุทฺธตฺตา อาวรณวิรหิตํ หุตฺวา มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ. มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ นาม สมปฺปวตฺโต อปฺปนาสมาธิเยว. ตทนนฺตรํ ปน ปุริมจิตฺตํ เอกสนฺตติปริณามนเยน ตถตฺตํ อุปคจฺฉมานํ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปชฺชติ นาม. เอวํ ปฏิปนฺนตฺตา ตถตฺตุปคมเนน ตตฺถ ปกฺขนฺทติ นาม. เอวํ ตาว ปุริมจิตฺเต วิชฺชมานาการนิปฺผาทิกา ปฐมสฺส ฌานสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว อาคมนวเสน ปฏิปทาวิสุทฺธิ เวทิตพฺพา. เอวํ วิสุทฺธสฺส ปน ตสฺส ปุน วิโสเธตพฺพาภาวโต วิโสธเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต วิสุทฺธํ จิตฺตํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. สมถภาวูปคมเนน สมถปฏิปนฺนสฺส ปุน สมาทาเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต สมถปฏิปนฺนํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. สมถปฏิปนฺนภาวโต เอว จสฺส กิเลสสํสคฺคํ ปหาย เอกตฺเตน อุปฏฺฐิตสฺส ปุน เอกตฺตุปฏฺฐาเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต เอกตฺตุปฏฺฐานํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. เอวํ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย กิจฺจวเสน อุเปกฺขานุพฺรูหนา เวทิตพฺพา.

“捨に専念する者（cāgādhimutta）”とは、布施（dāna）に専念する者のことである。“増上心（adhicitta）”とは、観（vipassanā）の基礎となる安止定（appanā-samādhi）である。“観ずる者（vipassaka）”とは、壊随観（bhaṅgānupassanā）から始めて、三つの随観（無常・苦・無我）によって諸行（saṅkhāra）を観ずる者のことである。“聖者（ariyapuggala）”とは、八種の聖者のことである。第二以降の三つの一性は、入出息念（ānāpānassati）の力によって、あるいは他の業処（kammaṭṭhāna）の力によって相応する。“四つの場所によって（catūhi ṭhānehi）”とは、四つの理由によって。三昧・観・道・果の力により、“一性に達した心は、行の清浄に飛び込み、中捨によって増大し、智によって歓喜せしめられる”という言葉は、要綱の句（uddesa-pada）である。“第一禅の始まりは何か”などは、それらの要綱の句を詳しく説明しようとする、問いを先行させた釈義の句（niddesa-pada）である。そのうち、“行の清浄に飛び込む（paṭipadāvisuddhipakkhanda）”とは、行（paṭipadā）そのものが五蓋という汚れを清めるがゆえに清浄であり、その行の清浄（すなわち安止禅）へと飛び込み入ることである。“中捨によって増大する（upekkhānubrūhita）”とは、行中捨（tatramajjhattupekkhā）によって増大（vaḍḍhita）することである。“智によって歓喜せしめられる（ñāṇena sampahaṃsita）”とは、清浄にする（pariyodāpaka）智によって歓喜し、清められ、浄化されることである。“行の清浄”とは準備段階を伴う近行（upacāra）であり、“中捨による増大”とは安止（appanā）であり、“歓喜”とは反省（paccavekkhaṇā）であると、ある師たちは説明している。しかし、“一性に達した心は行の清浄に飛び込み……”と説かれているので、安止（appanā）の内部においてのみ、そこに至る方法としての近行の力によって“行の清浄”と知るべきであり、行中捨の働きの力によって“中捨による増大”と知るべきであり、諸法が互いを超えない状態を完成させ、清浄にする智の働きの完成によって“歓喜”と知るべきである。どのようにか。安止（appanā）が生じる時、五蓋と呼ばれる煩悩の群れがその禅定の障害となるが、心はそこから清まる。清まったことで障害がなくなった状態となり、中道の止相（majjhima-samathanimitta）に到達する。“中道の止相”とは、等しく転起する安止定そのものである。安止の直前の前の心（種姓心など）が、一境性の相続として変化し、その状態に至ることで“中道の止相に到達する”と呼ばれる。こうして到達したことで、そこへと“飛び込む”と呼ばれる。このように、まず前の心に備わる様態を完成させるものとして、第一禅の生起の瞬間にのみ、そこに至る方法としての“行の清浄”と知るべきである。このように清まった心には再び清めるべきものがないため、清めの努力をしないことを“清まった心を中捨する”と呼ぶ。止に到達した状態であるから、再びそれを得ようと努力しないことを“止に到達した状態を中捨する”と呼ぶ。止に到達した状態ゆえに煩悩の混濁を離れ、一性として現起した心に対して、再び一性の現起に努力しないことを“一性の現起を中捨する”と呼ぶ。このように行中捨の働きの力によって“中捨による増大”と知るべきである。

เย [Pg.77] ปเนเต เอวํ อุเปกฺขานุพฺรูหิเต ตตฺถ ชาตา สมาธิปญฺญาสงฺขาตา ยุคนทฺธธมฺมา อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตมานา หุตฺวา ปวตฺตา, ยานิ จ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ นานากิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติรเสน เอกรสานิ หุตฺวา ปวตฺตานิ, ยํ เจส ตทุปคํ เตสํ อนติวตฺตนเอกรสภาวานํ อนุจฺฉวิกํ วีริยํ วาหยติ, ยา จสฺส ตสฺมึ ขเณ ปวตฺตา อาเสวนา, สพฺเพปิ เต อาการา ยสฺมา ญาเณน สํกิเลสโวทาเนสุ ตํ ตํ อาทีนวญฺจ อานิสํสญฺจ ทิสฺวา ตถา ตถา สมฺปหํสิตตฺตา วิโสธิตตฺตา ปริโยทาปิตตฺตา นิปฺผนฺนา, ตสฺมา ธมฺมานํ อนติวตฺตนาทิภาวสาธเนน ปริโยทาปกสฺส ญาณสฺส กิจฺจนิปฺผตฺติวเสน สมฺปหํสนา เวทิตพฺพาติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยสฺมา อุเปกฺขาวเสน ญาณํ ปากฏํ โหติ, ยถาห – ‘‘ตถาปคฺคหิตํ จิตฺตํ สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขติ, อุเปกฺขาวเสน ปญฺญาวเสน ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. อุเปกฺขาวเสน นานตฺตกิเลเสหิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, วิโมกฺขวเสน ปญฺญาวเสน ปญฺญินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหติ. วิมุตฺตตฺตา เต ธมฺมา เอกรสา โหนฺติ, เอกรสฏฺเฐน ภาวนา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๐๑). ตสฺมา ญาณกิจฺจภูตา สมฺปหํสนา ปริโยสานนฺติ วุตฺตา.

しかし、このように捨（ウペッカー）によって増大せしめられた、その定まった心の中に生じ、三摩地と般若と呼ばれる、互いに超過することなく生起する止観双運（ユガナッダ）の諸法、および、種々の煩悩から解脱しているがゆえに、解脱の味わいをもって一味となって生起する信などの諸根、また、それら超過することのない一味の状態に随伴し、相応して運ばれる精進、また、その瞬間に生起する習行（アーセヴァナー）、これらすべての相は、智によって雑染と清浄におけるそれぞれの過患と功徳を見て、その時々に喜悦させ（ sampahaṃsitattā）、清め、遍照させたことによって成就されたものである。それゆえ、諸法の不超過などの状態を成就することによって、清浄をもたらす智の役割が完遂されたことによる‘喜悦（サンパハンサナー）’であると知るべきであると説かれた。そこにおいて、捨の力によって智が明白となるがゆえに、次のように説かれている。“そのように引き上げられた心を、正しく見守る（捨察する）。捨の力によって、また般若の力によって、慧根は卓越したものとなる。捨の力によって、種々の煩悩から心は解脱する。解脱の力によって、また般若の力によって、慧根は卓越したものとなる。解脱しているがゆえに、それらの諸法は一味となり、一味であるという義によって修習（バーヴァナー）となる”と。それゆえ、智の作用としての喜悦は‘究竟（終局）’であると説かれたのである。

เอวํ ติวตฺตคตนฺติอาทีนิ ตสฺเสว จิตฺตสฺส โถมนวจนานิ. ตตฺถ เอวํ ติวตฺตคตนฺติ เอวํ ยถาวุตฺเตน วิธินา ปฏิปทาวิสุทฺธิปกฺขนฺทนอุเปกฺขานุพฺรูหนาญาณสมฺปหํสนาวเสน ติวิธภาวํ คตํ. วิตกฺกสมฺปนฺนนฺติ กิเลสกฺโขภวิรหิตตฺตา วิตกฺเกน สุนฺทรภาวํ ปนฺนํ คตํ. จิตฺตสฺส อธิฏฺฐานสมฺปนฺนนฺติ ตสฺมึเยว อารมฺมเณ จิตฺตสฺส นิรนฺตรปฺปวตฺติสงฺขาเตน อธิฏฺฐาเนน สมฺปนฺนํ อนูนํ. ยถา อธิฏฺฐานวสิยํ อธิฏฺฐานนฺติ ฌานปฺปวตฺติ, ตถา อิธาปิ จิตฺตสฺส อธิฏฺฐานนฺติ จิตฺเตกคฺคตาปิ ยุชฺชติ. เตน หิ เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ จิตฺตํ อธิฏฺฐาติ, น เอตฺถ วิกฺขิปตีติ. ‘‘สมาธิสมฺปนฺน’’นฺติ วิสุํ วุตฺตตฺตา ปน วุตฺตนเยเนว คเหตพฺพํ. อถ วา สมาธิสฺเสว ฌานสงฺคหิตตฺตา จิตฺตสฺส อธิฏฺฐานสมฺปนฺนนฺติ ฌานงฺคปญฺจกวเสน วุตฺตํ. สมาธิสมฺปนฺนนฺติ อินฺทฺริยสงฺคหิตตฺตา อินฺทฺริยปญฺจกวเสน, ทุติยชฺฌานาทีสุ ปน อลพฺภมานานิ ปทานิ ปหาย ลพฺภมานกวเสน ปีติสมฺปนฺนนฺติอาทิ วุตฺตํ.

“このように三転に至る”などの文言は、その安止（アッパナー）の心そのものに対する称讃の言葉である。そこにおいて“このように三転に至る”とは、上述の方法、すなわち行道智見清浄への趣入、捨の増大、智の喜悦という三種の状態に至ったことを指す。“尋を具足せる（ヴィタッカ・サンパンナ）”とは、煩悩による動揺を離れているがゆえに、尋によって優れた状態に至った安止の心のことである。“心の安住（アディッターナ）を具足せる”とは、まさにその（遍作の）対象において、不断の生起というべき安住を具足し、欠けるところがないことである。例えば、アディッターナ・ヴァシー（住自在）における禅定の生起を“安住（アディッターナ）”と呼ぶように、ここにおいても心の安住を“心一境性”とするのは妥当である。それによって、心は一つの対象に安住し、散乱することがないからである。しかしながら、三摩地については“三摩地を具足せる”と別に説かれているため、上述の通りに解釈すべきである。あるいは、五禅支に含まれる三摩地そのものに注目して、“心の安住を具足せる”という言葉は五禅支の力によるものと説かれ、“三摩地を具足せる”という言葉は五根に含まれる三摩地の力によるものと説かれたのである。しかし、第二禅以降においては、（尋などの）得られない項目を除外し、得られる項目に従って“喜を具足せる（ピーティ・サンパンナ）”などと説かれている。

อนิจฺจานุปสฺสนาทีสุ อฏฺฐารสสุ มหาวิปสฺสนาสุ วิตกฺกาทโย ปริปุณฺณาเยว ตาสํ กามาวจรตฺตา. เอตาสุ จ อปฺปนาย อภาวโต ปฏิปทาวิสุทฺธิอาทโย ขณิกสมาธิวเสน โยเชตพฺพา. จตูสุ มคฺเคสุ [Pg.78] ปฐมชฺฌานิกวเสน วิตกฺกาทีนํ ลพฺภนโต ลพฺภมานกวเสเนว วิตกฺกาทโย ปริปุณฺณา วุตฺตา. ทุติยชฺฌานิกาทีสุ หิ มคฺเคสุ วิตกฺกาทโย ฌาเนสุ วิย ปริหายนฺตีติ. เอตฺตาวตา เตรส โวทานญาณานิ วิตฺถารโต นิทฺทิฏฺฐานิ โหนฺติ. กถํ? เอกฏฺฐาเน สมาทหเนน ตตฺเถว อธิมุจฺจเนน โกสชฺชปฺปชหเนน อุทฺธจฺจปฺปชหเนน ราคปฺปชหเนน พฺยาปาทปฺปชหเนน สมฺปยุตฺตานิ ฉ ญาณานิ, จตูหิ เอกตฺเตหิ สมฺปยุตฺตานิ จตฺตาริ ญาณานิ, ปฏิปทาวิสุทฺธิอุเปกฺขานุพฺรูหนาสมฺปหํสนาหิ สมฺปยุตฺตานิ ตีณิ ญาณานีติ เอวํ เตรส ญาณานิ นิทฺทิฏฺฐานิ.

無常随観などの十八の大随観（大ヴィパッサナー）においては、それらが欲界の法であるため、尋などは円満である。また、これらにおいては安止（アッパナー）を欠くため、行道清浄などは刹那定（カニカ・サマーディ）の力によって相応させるべきである。四つの道（マッガ）においては、初禅の力によって尋などが得られるため、得られる支分の力によって尋などは円満であると説かれる。事実、第二禅以降の道においては、世間的な禅定におけるのと同様に、尋などは失われていくと知るべきである。これによって、十三の清浄智（ヴォーダーナ・ニャーナ）が詳細に示されたことになる。いかにしてか。一処に固定すること（三摩地）、そこで確信すること（勝解）、懈怠の放棄、掉挙の放棄、貪欲の放棄、嗔恚の放棄に相応する六つの智、四つの“一性（エカッタ）”に相応する四つの智、および行道清浄・捨の増大・喜悦に相応する三つの智、このように合わせて十三の智が示されたのである。

๑๕๙. เอวํ สนฺเตปิ อานาปานสฺสติสมาธิภาวนาวเสน เตสํ นิปฺผตฺตึ ทสฺเสตุกาโม ตานิ ญาณานิ อนิคเมตฺวาว นิมิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสาติอาทินา นเยน โจทนาปุพฺพงฺคมํ อานาปานสฺสติสมาธิภาวนาวิธึ ทสฺเสตฺวา อนฺเต ตานิ ญาณานิ นิคเมตฺวา ทสฺเสสิ. ตตฺถ นิมิตฺตํ วุตฺตเมว. อนารมฺมณาเมกจิตฺตสฺสาติ อนารมฺมณา เอกจิตฺตสฺส. ม-กาโร ปเนตฺถ ปทสนฺธิกโร. อนารมฺมณเมกจิตฺตสฺสาติปิ ปาโฐ, เอกสฺส จิตฺตสฺส อารมฺมณํ น ภวนฺตีติ อตฺโถ. ตโย ธมฺเมติ นิมิตฺตาทโย ตโย ธมฺเม. ภาวนาติ อานาปานสฺสติสมาธิภาวนา. กถนฺติ ปฐมํ วุตฺตาย โจทนาคาถาย อนนฺตรํ วุตฺตาย ปริหารคาถาย อตฺถํ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. น จิเมติ น จ อิเม. น จเมติปิ ปาโฐ, โสเยว ปทจฺเฉโท. กถํ น จ อวิทิตา โหนฺติ, กถํ น จ จิตฺตํ วิกฺเขปํ คจฺฉตีติ เอวํ กถํ สทฺโท เสเสหิ ปญฺจหิ โยเชตพฺโพ. ปธานญฺจ ปญฺญายตีติ อานาปานสฺสติสมาธิภาวนารมฺภกํ วีริยํ สนฺทิสฺสติ. วีริยญฺหิ ปทหนฺติ เตนาติ ปธานนฺติ วุจฺจติ. ปโยคญฺจ สาเธตีติ นีวรณวิกฺขมฺภกํ ฌานญฺจ โยคี นิปฺผาเทติ. ฌานญฺหิ นีวรณวิกฺขมฺภนาย ปยุญฺชียตีติ ปโยโคติ วุตฺตํ. วิเสสมธิคจฺฉตีติ สํโยชนปฺปหานกรํ มคฺคญฺจ ปฏิลภติ. มคฺโค หิ สมถวิปสฺสนานํ อานิสํสตฺตา วิเสโสติ วุตฺโต. วิเสสสฺส จ ปมุขภูตตฺตา จ-กาเรน สมุจฺจโย น กโต.

159. このように（十三の智が）あるとしても、安那般那念定（アーナーパーナサティ・サマーディ）の修習によるそれらの達成を示そうとして、それらの智を結論づけることなく、“標相（ニミッタ）、入息、出息”などの方法をもって、問いを先行させた安那般那念定の修習次第を示し、最後にそれらの智を要約して示した。そこにおいて“標相”については既に述べた通りである。“一つの心にとって対象ではない（anārammaṇāmekacittassa）”とは、一つの心にとっての対象ではないという意味である。ここでの“ma”の文字は語結合（サンディ）のためのものである。“一つの心にとって対象ではない”という読み（pāṭho）もあり、これは“一つの心の対象にはならない”という意味である。“三つの法”とは、標相などの三つの法を指す。“修習”とは安那般那念定の修習である。“いかにして（kathaṃ）”という問いは、最初に述べられた問いの詩に続いて述べられた、答えの詩の意味を説明しようとする意図による問いである。“これらではない（na cime）”とは、“また、これらではない”という意味である。“na cameti”という読みもあり、語の分割（パダッチェーダ）は同じである。“いかにして未知ではないのか”“いかにして心は散乱に至らないのか”というように、“いかにして（kathaṃ）”という語を、残りの五つの句にも接続させるべきである。“努力（パダーナ）が知られる”とは、安那般那念定を開始する精進が見えることである。その精進によって努力するがゆえに“パダーナ”と呼ばれる。“加行（パヨーガ）を成就する”とは、蓋（ニーヴァラナ）を抑圧する禅を修行者が完成させることである。禅は蓋を抑圧するために励まれる（加行される）ものであるため“パヨーガ”と説かれた。“殊勝（ヴィセーサ）を証得する”とは、結（サンヨージャナ）を捨断する道（マッガ）を体得することである。道は止観の功徳（利益）であるため“殊勝”と説かれた。そして“道”が主たるものであるため、“ca（また）”による併合はなされていない。

อิทานิ ตํ ปุจฺฉิตมตฺถํ อุปมาย สาเธนฺโต เสยฺยถาปิ รุกฺโขติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา นาม กกเจน ผาลนตฺถํ วาสิยา ตจฺฉิตฺวา รุกฺโข ผาลนกาเล นิจฺจลภาวตฺถํ สเม ภูมิปเทเส ปโยคกฺขมํ กตฺวา ฐปิโต. กกเจนาติ หตฺถกกเจน. อาคเตติ รุกฺขํ [Pg.79] ผุสิตฺวา อตฺตโน สมีปภาคํ อาคเต. คเตติ รุกฺขํ ผุสิตฺวา ปรภาคํ คเต. วา-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. น อวิทิตา โหนฺตีติ รุกฺเข กกจทนฺเตหิ ผุฏฺฐํ ปุริเสน เปกฺขมานํ ฐานํ อปฺปตฺวา เตสํ อาคมนคมนาภาวโต สพฺเพปิ กกจทนฺตา วิทิตาว โหนฺติ. ปธานนฺติ รุกฺขจฺเฉทนวีริยํ. ปโยคนฺติ รุกฺขจฺเฉทนกิริยํ. ‘‘วิเสสมธิคจฺฉตี’’ติ วจนํ อุปมาย นตฺถิ. อุปนิพนฺธนา นิมิตฺตนฺติ อุปนิพนฺธนาย สติยา นิมิตฺตภูตํ การณภูตํ นาสิกคฺคํ วา มุขนิมิตฺตํ วา. อุปนิพนฺธติ เอตาย อารมฺมเณ จิตฺตนฺติ อุปนิพนฺธนา นาม สติ. นาสิกคฺเค วาติ ทีฆนาสิโก นาสิกคฺเค. มุขนิมิตฺเต วาติ รสฺสนาสิโก อุตฺตโรฏฺเฐ. อุตฺตโรฏฺโฐ หิ มุเข สติยา นิมิตฺตนฺติ มุขนิมิตฺตนฺติ วุตฺโต. อาคเตติ ผุฏฺฐฏฺฐานโต อพฺภนฺตรํ อาคเต. คเตติ ผุฏฺฐฏฺฐานโต พหิทฺธา คเต. น อวิทิตา โหนฺตีติ ผุสนฏฺฐานํ อปฺปตฺวา อสฺสาสปสฺสาสานํ อาคมนคมนาภาวโต สพฺเพปิ เต วิทิตา เอว โหนฺติ. กมฺมนิยํ โหตีติ เยน วีริเยน กาโยปิ จิตฺตมฺปิ กมฺมนิยํ ภาวนากมฺมกฺขมํ ภาวนากมฺมโยคฺคํ โหติ. อิทํ วีริยํ ปธานํ นามาติ ผเลน การณํ วุตฺตํ โหติ. อุปกฺกิเลสา ปหียนฺตีติ วิกฺขมฺภนวเสน นีวรณานิ ปหียนฺติ. วิตกฺกา วูปสมฺมนฺตีติ นานารมฺมณจาริโน อนวฏฺฐิตา วิตกฺกา อุปสมํ คจฺฉนฺติ. เยน ฌาเนน อุปกฺกิเลสา ปหียนฺติ, วิตกฺกา วูปสมฺมนฺติ. อยํ ปโยโคติ ปโยคมเปกฺขิตฺวา ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส กโต. สญฺโญชนา ปหียนฺตีติ ตํตํมคฺควชฺฌา สญฺโญชนา สมุจฺเฉทปฺปหาเนน ปหียนฺติ. อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺตีติ ปหีนานํ ปุน อนุปฺปตฺติธมฺมกตฺตา วิคโต อุปฺปาทนฺโต วา วยนฺโต วา เอเตสนฺติ พฺยนฺตา, ปุพฺเพ อพฺยนฺตา พฺยนฺตา โหนฺตีติ พฺยนฺตีโหนฺติ, วินสฺสนฺตีติ อตฺโถ. สญฺโญชนปฺปหานํ อนุสยปฺปหาเนน โหติ, น อญฺญถาติ ทสฺสนตฺถํ อนุสยปฺปหานมาห. เยน มคฺเคน สญฺโญชนา ปหียนฺติ อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ, อยํ วิเสโสติ อตฺโถ. จตุตฺถจตุกฺเก อริยมคฺคสฺสาปิ นิทฺทิฏฺฐตฺตา อิธ อริยมคฺโค วุตฺโต. เอกจิตฺตสฺส อารมฺมณทฺวยาภาวสฺส อวุตฺเตปิ สิทฺธตฺตา ตํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว เอวํ อิเม ตโย ธมฺมา เอกจิตฺตสฺส อารมฺมณา น โหนฺตีติ นิคมนํ กตํ.

さて、今や問われたその意味を譬喩によって解明するために、“例えば、樹木が……”などの言葉を説いた。その意味は以下の通りである。――例えば、鋸（のこぎり）で挽き割るために、手斧で削られた樹木が、挽き割る時に動かないように、平坦な地面に作業に適した状態で置かれているとする。“鋸で”とは手鋸のことである。“来た”とは、樹木に触れて自分に近い側にやって来た鋸の歯を指す。“去った”とは、樹木に触れて向こう側に去った鋸の歯を指す。“あるいは（vā）”という語は、集合（および）の意味である。“知られないことはない”とは、樹木において鋸の歯によって触れられた箇所を、見つめている男が、その場所から離れることなく、それらの鋸の歯の往来を観察するため、すべての鋸の歯がはっきりと知られるということである。“努力（padhāna）”とは、樹木を裁断する精進のことである。“精励（payoga）”とは、樹木を裁断する行為のことである。なお、“勝れた状態に到達する”という文言は、この譬喩の説法の中には存在しない。“繋ぎ止めるための兆（upanibandhanā nimitta）”とは、繋ぎ止めるための“念（sati）”の対象（原因）となる、鼻の先、あるいは上唇の箇所を指す。これによって対象に心を繋ぎ止めるので、念を“繋ぎ止め”と呼ぶ。“鼻の先に”とは、鼻の長い人の場合であり、“兆の箇所に”とは、鼻の短い人の場合の上唇のことである。上唇は口における念の兆（印）であるため、“口の兆”と言われる。“来た”とは、接触した箇所から内部へ入って来た入息を指す。“去った”とは、接触した箇所から外部へ去った出息を指す。“知られないことはない”とは、接触の箇所を離れることなく、入出息の往来を観察するため、それら（入出息）がすべてはっきりと知られるということである。“作業に適したものとなる”とは、その精進によって、身体も心も作業に適した、すなわち、修行の作業に堪えうる、修行の作業に適応した状態になることである。この精進を“努力”と呼び、結果（作業適応性）によって原因（精進）を説いたものである。“随眠（汚れ）が捨てられる”とは、伏敵（vikkhambhana）の力によって五蓋が捨てられることである。“尋（思考）が静まる”とは、様々な対象に散じ、定まらない尋が静止に向かうことである。ある禅定によって随眠が捨てられ、尋が静まる。これを“精励”と呼び、精励（payoga：男性名詞）を考慮して“この（ayaṃ：男性形）”という指示代名詞が用いられている。“結（けつ）が捨てられる”とは、それぞれの道（magga）によって断ぜられるべき諸々の結が、断捨（samucchedappahāna）によって捨てられることである。“随眠が消滅する”とは、断ぜられた随眠が再び生じない性質を持つため、それらに生じる端緒も滅する端緒も無くなることであり、これを“消滅した（byantā）”と言う。以前は消滅していなかった随眠が、道を修める時に消滅するので“消滅する（byantīhonti）”、すなわち“滅びる”という意味である。随眠の断絶によって結の断絶が起こるのであり、それ以外ではないことを示すために“随眠の断絶”を説いたのである。ある道によって結が捨てられ、随眠が消滅する。これが“勝れた状態（visesa）”という意味である。第四の四箇（よんか）において聖道も示されているため、ここでは聖道が説かれている。一瞬の心において二つの対象を持つことはないという点は、明言されずとも自明であるため、それをあえて論じることなく、“このようにこれら三つの法は（一瞬の心の対象ではない）”と結論づけられている。

๑๖๐. อิทานิ ตํ ภาวนาสิทฺธิสาธกํ โยคาวจรํ ถุนนฺโต อานาปานสฺสติ ยสฺสาติ คาถํ วตฺวา ตสฺสา นิทฺเทสมาห. ตตฺถ อานาปานสฺสติโย [Pg.80] ยถา พุทฺเธน เทสิตา, ตถา ปริปุณฺณา สุภาวิตา อนุปุพฺพํ ปริจิตา ยสฺส อตฺถิ สํวิชฺชนฺติ. โส อิมํ โลกํ ปภาเสติ. กึ วิย? อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา ยถา อพฺภาทีหิ มุตฺโต จนฺทิมา อิมํ โอกาสโลกํ ปภาเสติ, ตถา โส โยคาวจโร อิมํ ขนฺธาทิโลกํ ปภาเสตีติ คาถาย สมฺพนฺโธ. ‘‘อพฺภา มุตฺโตว จนฺทิมา’’ติ จ ปทสฺส นิทฺเทเส มหิกาทีนมฺปิ วุตฺตตฺตา เอตฺถ อาทิสทฺทโลโป กโตติ เวทิตพฺโพ. คาถานิทฺเทเส โน ปสฺสาโส โน อสฺสาโสติ โส โสเยว อตฺโถ ปฏิเสเธน วิเสเสตฺวา วุตฺโต. อุปฏฺฐานํ สตีติ อสมฺมุสฺสนตาย ตเมว อสฺสาสํ อุปคนฺตฺวา ฐานํ สติ นามาติ อตฺโถ. ตถา ปสฺสาสํ. เอตฺตาวตา อานาปาเนสุ สติ อานาปานสฺสตีติ อตฺโถ วุตฺโต โหติ.

160. 今や、その修行の成就を成し遂げた修行者を称賛するために、“入出息念が、誰にとっても……”という偈を説き、その解説を述べた。その中で、入出息念が仏陀によって説かれた通りに、円満に、よく修習され、順次慣れ親しまれている者が存在する。彼はこの世界を照らす。何のようにか？ 雲から解き放たれた月のように。――例えば、雲や霧などから解き放たれた月がこの空間世界を照らすように、その修行者はこの五蘊などの行（ぎょう）の世界を照らすのである、というのが偈の文脈である。また、“雲から解き放たれた月”という句の解説において、霧なども言及されていることから、ここでは“雲”という言葉に“等（ādi）”という言葉が省略されていると理解すべきである。偈の解説における“出息もなく、入息もない”という言葉は、先に述べられた内容を否定の形によって強調して説いたものである。“確立（upaṭṭhāna）が念である”とは、忘失しないことによって、その入息に近づいて留まることが“念”と呼ばれるという意味である。出息についても同様である。これによって、入出息における念が“入出息念”であるという意味が説かれたことになる。

อิทานิ สติวเสเนว ‘‘ยสฺสา’’ติ วุตฺตํ ปุคฺคลํ นิทฺทิสิตุกาโม โย อสฺสสติ, ตสฺสุปฏฺฐาติ. โย ปสฺสสติ, ตสฺสุปฏฺฐาตีติ วุตฺตํ. โย อสฺสสติ, ตสฺส สติ อสฺสาสํ อุปคนฺตฺวา ติฏฺฐติ. โย ปสฺสสติ, ตสฺส สติ ปสฺสาสํ อุปคนฺตฺวา ติฏฺฐตีติ อตฺโถ. ปริปุณฺณาติ ฌานวิปสฺสนามคฺคปรมฺปราย อรหตฺตมคฺคปฺปตฺติยา ปริปุณฺณา. เตเยว หิ ฌานวิปสฺสนามคฺคธมฺเม สนฺธาย ปริคฺคหฏฺเฐนาติอาทิมาห. เต หิ ธมฺมา อิมินา โยคินา ปริคฺคยฺหมานตฺตา ปริคฺคหา, เตน ปริคฺคหฏฺเฐน ปริปุณฺณา. ตตฺถ สพฺเพสํ จิตฺตเจตสิกานํ อญฺญมญฺญปริวารตฺตา ปริวารฏฺเฐน ปริปุณฺณา. ภาวนาปาริปูริวเสน ปริปูรฏฺเฐน ปริปุณฺณา. จตสฺโส ภาวนาติอาทีนิ สุภาวิตาติ วุตฺตปทสฺส อตฺถวเสน วุตฺตานิ. จตสฺโส ภาวนา เหฏฺฐา วุตฺตาเยว. ยานีกตาติ ยุตฺตยานสทิสา กตา. วตฺถุกตาติ ปติฏฺฐฏฺเฐน วตฺถุสทิสา กตา. อนุฏฺฐิตาติ ปจฺจุปฏฺฐิตา. ปริจิตาติ สมนฺตโต จิตา อุปจิตา. สุสมารทฺธาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธา สุกตา. ยตฺถ ยตฺถ อากงฺขตีติ เยสุ เยสุ ฌาเนสุ ยาสุ ยาสุ วิปสฺสนาสุ สเจ อิจฺฉติ. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสุ เตสุ ฌาเนสุ ตาสุ ตาสุ วิปสฺสนาสุ. วสิปฺปตฺโตติ วสีภาวํ พหุภาวํ ปตฺโต. พลปฺปตฺโตติ สมถวิปสฺสนาพลปฺปตฺโต. เวสารชฺชปฺปตฺโตติ วิสารทภาวํ ปฏุภาวํ ปตฺโต. เต ธมฺมาติ สมถวิปสฺสนา ธมฺมา. อาวชฺชนปฏิพทฺธาติ อาวชฺชนายตฺตา, อาวชฺชิตมตฺเตเยว ตสฺส สนฺตาเนน, ญาเณน วา สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติ [Pg.81] อตฺโถ. อากงฺขปฏิพทฺธาติ รุจิอายตฺตา, โรจิตมตฺเตเยว วุตฺตนเยน สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. มนสิกาโร ปเนตฺถ อาวชฺชนาย จิตฺตุปฺปาโท. อากงฺขนาย เววจนวเสน อตฺถวิวรณตฺถํ วุตฺโต. เตน วุจฺจติ ยานีกตาติ เอวํ กตตฺตาเยว เต ยุตฺตยานสทิสา กตา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

今や、念の力によって、“誰にとっても（yassa）”と説かれた人物を指し示そうとして、“息を吸う者に、その念が確立する……”等と説いた。息を吸う者には、その念が入息に近づいて留まる。息を吐く者には、その念が出息に近づいて留まるという意味である。“円満”とは、禅定・観・道の連続によって、阿羅漢道に到達することで円満となることである。実に、それら禅定・観・道の諸法を指して、“把握されるという性質によって”等と説いた。それらの法は、この修行者によって把握（習得）されるものであるから“把握（pariggaha）”と呼ばれ、その把握されるという性質によって円満とされる。そこでは、すべての心王・心所が相互に随伴し合うため、“随伴の性質（parivāraṭṭha）”によって円満とされる。“修行の円満”という性質によって、円満とされるのである。“四つの修行”等は、“よく修習された（subhāvitā）”と説かれた語の意味に基づいて説かれている。四つの修行については、既に下巻（前段）で述べられた通りである。“乗り物のようにされた（yānīkatā）”とは、整えられた乗り物のようにされたことをいう。“土台とされた（vatthukatā）”とは、拠り所という意味で、土台のようにされたことをいう。“確立された（anuṭṭhitā）”とは、現前に確立したことである。“慣れ親しまれた（paricitā）”とは、遍く積み上げられ、増大したことである。“よく開始された（susamāraddhā）”とは、十分に開始され、よく成し遂げられたことである。“望むところどこにおいても（yattha yattha ākaṅkhati）”とは、それら諸々の禅定や諸々の観において、もし望むならば、ということである。“そこにおいて（tattha tattha）”とは、それら諸々の禅定や諸々の観においてである。“自在に到達した（vasippatto）”とは、自在であること、多大であることを得たことである。“力に到達した（balappatto）”とは、止観の力を得たことである。“無畏に到達した（vesārajjappatto）”とは、勇気ある状態、鋭敏な状態に到達したことである。“それらの法”とは、止観の法のことである。“注意に依存する（āvajjanapaṭibaddhā）”とは、注意（作意）に依存しており、注意するだけで彼の相続（心）あるいは智慧と相応するようになるという意味である。“欲求に依存する（ākaṅkhapaṭibaddhā）”とは、意欲に依存しており、欲するだけで上述の通り相応するようになるという意味である。ここにおいて“マインドフルネス（manasikāro）”は“注意（āvajjanā）”の、“心の生起（cittuppādo）”は“欲求（ākaṅkhanā）”の類義語として、意味を解明するために説かれている。それゆえに、“乗り物のようにされた”と言われるのであり、このように（自在に）なされたからこそ、それらが整えられた乗り物のようにされたのである、と説かれたのである。

ยสฺมึ ยสฺมึ วตฺถุสฺมินฺติ โสฬสสุ วตฺถูสุ เอเกกสฺมึ. สฺวาธิฏฺฐิตนฺติ สุปฺปติฏฺฐิตํ. สูปฏฺฐิตาติ สุฏฺฐุ อุปฏฺฐิตา. สมฺปยุตฺตจิตฺตสตีนํ สเหว สกสกกิจฺจกรณโต อนุโลมปฏิโลมวเสน โยเชตฺวา เต ทฺเว ธมฺมา ทสฺสิตา. เตน วุจฺจติ วตฺถุกตาติ เอวํ ภูตตฺตาเยว กตปติฏฺฐา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. เยน เยน จิตฺตํ อภินีหรตีติ ปุพฺพปฺปวตฺติโต อปเนตฺวา ยตฺถ ยตฺถ ภาวนาวิเสเส จิตฺตํ อุปเนติ. เตน เตน สติ อนุปริวตฺตตีติ ตสฺมึ ตสฺมึเยว ภาวนาวิเสเส สติ อนุกูลา หุตฺวา ปุพฺพปฺปวตฺติโต นิวตฺติตฺวา ปวตฺตติ. ‘‘เยน, เตนา’’ติ เจตฺถ ‘‘เยน ภควา เตนุปสงฺกมี’’ติอาทีสุ (ขุ. ปา. ๕.๑; สุ. นิ. มงฺคลสุตฺต) วิย ภุมฺมตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตน วุจฺจติ อนุฏฺฐิตาติ เอวํ กรณโตเยว ตํ ตํ ภาวนํ อนุคนฺตฺวา ฐิตา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ. อานาปานสฺสติยา สติปธานตฺตา วตฺถุกตานุฏฺฐิตปเทสุ สติยา สห โยชนา กตาติ เวทิตพฺพา.

“各々の対象（ワットゥ）において”とは、十六の安般（アーナーパーナ）の対象の一つ一つにおいてという意味である。“善く確立された（スヴァーディッティータ）”とは、善く据え置かれていること。“善く現起した（スープッティーター）”とは、善く現れていること。相応する心と念が、共にそれぞれの役割を果たすことにより、順逆の順序に従って結びつけられ、その二つの法（心と念）が示されている。それゆえに“対象とされた（ワットゥカタ）”と言われる。このように（習熟した）状態であるからこそ、土台（依止）が作られたということである。“心がいずこへ導かれるにせよ”とは、以前に生じていた対象から離れて、それぞれの瞑想の特殊な境地へと心を向けることを指す。“それに従って念が随伴する”とは、その時々の瞑想の境地において、念が順応して、以前の心の流れから退いて（新たな境地で）生じることである。“いずこへ（yena）”“そこへ（tena）”という語については、“世尊のおられる所へ（yena bhagavā tenupasaṅkamī）”などの文例のように、場所を示す格（於格）の意味として理解すべきである。それゆえに“随立した（アヌッティーター）”と言われる。このように（念が心を）導くことによって、それぞれの瞑想に従って確立しているということである。安般念においては念が主導的であるため、“対象とされた”および“随立した”という語において、念と共にあるという結びつきがなされていると理解すべきである。

ยสฺมา ปน ปริปุณฺณาเยว ปริจิตา โหนฺติ วฑฺฒิตา ลทฺธาเสวนา, ตสฺมา ‘‘ปริปุณฺณา’’ติปเท วุตฺตา ตโย อตฺถา ‘‘ปริจิตา’’ติปเทปิ วุตฺตา, จตุตฺโถ วิเสสตฺโถปิ วุตฺโต. ตตฺถ สติยา ปริคฺคณฺหนฺโตติ สมฺปยุตฺตาย, ปุพฺพภาคาย วา สติยา ปริคฺคเหตพฺเพ ปริคฺคณฺหนฺโต โยคี. ชินาติ ปาปเก อกุสเล ธมฺเมติ สมุจฺเฉทวเสน ลามเก กิเลเส ชินาติ อภิภวติ. อยญฺจ ปุคฺคลาธิฏฺฐานา ธมฺมเทสนา. ธมฺเมสุ หิ ชินนฺเตสุ ตํธมฺมสมงฺคีปุคฺคโลปิ ชินาติ นาม. เต จ ธมฺมา สตึ อวิหาย อตฺตโน ปวตฺติกฺขเณ ชินิตุมารทฺธา ชิตาติ วุจฺจนฺติ ยถา ‘‘ภุญฺชิตุมารทฺโธ ภุตฺโต’’ติ วุจฺจติ. ลกฺขณํ ปเนตฺถ สทฺทสตฺถโต เวทิตพฺพํ. เอวํ สนฺเตปิ ‘‘ปริชิตา’’ติ วตฺตพฺเพ ช-การสฺส จ-การํ กตฺวา ‘‘ปริจิตา’’ติ [Pg.82] วุตฺตํ, ยถา สมฺมา คโท อสฺสาติ สุคโตติ อตฺถวิกปฺเป ท-การสฺส ต-กาโร นิรุตฺติลกฺขเณน กโต, เอวมิธาปิ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ปริจิตาติ ปทํ กตฺตุสาธนํ, ปุริมานิ ตีณิ กมฺมสาธนานิ.

しかし、満たされたもの（パリプンナ）こそが熟達したもの（パリチタ）であり、増大し、反復（アーセーヴァナ）を得たものであるから、“満たされた”の語で説かれた三つの意味（遍摂、遍随、遍満）が“熟達した”の語でも説かれ、さらに第四の特別な意味も説かれている。そこでの“念をもって把握する”とは、相応する念、あるいは（道に至る）前段階の念によって、把握すべき対象を把握する修行者のことである。“悪しき不善の法に打ち勝つ”とは、断絶（サムッチェーダ）によって卑俗な煩悩に打ち勝ち、圧倒することである。そしてこれは人を主体として説いた法門（プッガラーディッタナ）である。実際、法（道）が打ち勝つとき、その法を具足した人もまた“打ち勝つ”と呼ばれる。また、それらの法は、念を離さず、自らが生じる瞬間に打ち勝ち始めたとき、“勝利した（ジータ）”と言われる。これは“食べ始めた人を、食べたと言う”ようなものである。ここでの文法的特徴については文法書から理解すべきである。このようであっても、“パリジータ（打ち勝った）”と言うべきところを、jの音をcの音に変えて“パリチタ”と言っている。これは“正しく（sammā）語る（gado）者”ゆえに“スガタ（sugato）”とする解釈において、語源的規則によりdをtに変えたのと同様に理解すべきである。この解釈において“パリチタ”という語は能動的（カットゥサーダナ）であり、前の三つの意味は受動的（カンマサーダナ）である。

จตฺตาโร สุสมารทฺธาติ จตฺตาโร สุสมารทฺธตฺถาติ วุตฺตํ โหติ, อตฺถสทฺทสฺส โลโป ทฏฺฐพฺโพ. สุสมารทฺธาติ ปทสฺส อตฺถาปิ หิ อิธ สุสมารทฺธาติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา, สุสมารทฺธธมฺมา วา. จตุรตฺถเภทโต จตฺตาโรติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพา, น ธมฺมเภทโต. ยสฺมา ปน สุภาวิตาเยว สุสมารทฺธา โหนฺติ, น อญฺเญ, ตสฺมา ตโย ภาวนตฺถา อิธาปิ วุตฺตา. อาเสวนตฺโถปิ ตีสุ วุตฺเตสุ วุตฺโตเยว โหติ, ตสฺมา ตํ อวตฺวา ตปฺปจฺจนีกานํ สุสมูหตตฺโถ วุตฺโต. ปจฺจนีกสมุคฺฆาเตน หิ อารทฺธปริโยสานํ ปญฺญายติ, เตน สุสมารทฺธสฺส สิขาปฺปตฺโต อตฺโถ วุตฺโต โหติ. ตตฺถ ตปฺปจฺจนีกานนฺติ เตสํ ฌานวิปสฺสนามคฺคานํ ปฏิปกฺขภูตานํ. กิเลสานนฺติ กามจฺฉนฺทาทีนํ นิจฺจสญฺญาทิสมฺปยุตฺตานํ สกฺกายทิฏฺฐาทีนญฺจ. สุสมูหตตฺตาติ วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทวเสน สุฏฺฐุ สมูหตตฺตา นาสิตตฺตา. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘สุสมุคฺฆาตตฺตา’’ติ ลิขนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ.

“四つの善く始められた”とは、四つの善く始められた“意味（アッタ）”があるということであり、“意味”という言葉が省略されていると見なすべきである。“善く始められた”という語の意味が、ここでは“善く始められた”と説かれていると理解すべきであり、あるいは善く始められた諸法のことである。四つの意味の分類によって“四つ”と言われているのであって、法の分類によるのではない。しかし、善く修習されたもの（スバーヴィタ）こそが善く始められたもの（スサマーラッダ）であり、それ以外のものはそうではないから、ここでも三つの修習の意味が説かれている。三つの意味が説かれれば、反復（アーセーヴァナ）の意味も説かれたことになるので、それを別途説かずに、その対抗勢力（煩悩）を善く根絶するという意味が説かれた。対抗する煩悩を根絶することによって、開始された努力の完成が知られるから、それによって“善く始められた”ことの頂点に達した意味が説かれたことになる。そこでの“その対抗勢力”とは、禅定・観・道の対照となる煩悩のことである。“煩悩”とは、欲貪などや、常想などに相応する有身見などのことである。“善く根絶された”とは、鎮伏、彼分、断絶によって善く根絶され、滅ぼされたことである。諸本の中には“スサムガータッター”と書かれているものもあるが、それは正しくない。

๑๖๑. ปุน ตสฺเสว ปทสฺส อญฺญมฺปิ อตฺถวิกปฺปํ ทสฺเสนฺโต สุสมนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ตตฺถ ชาตาติ ตสฺมึ สิขาปฺปตฺตภาวนาวิเสเส ชาตา. อนวชฺชาติ กิเลสานํ อารมฺมณภาวานุปคมเนน กิเลสโทสวิรหิตา. กุสลาติ ชาติวเสน กุสลา. โพธิปกฺขิยาติ พุชฺฌนฏฺเฐน โพธีติ ลทฺธนามสฺส อริยสฺส ปกฺเข ภวตฺตา โพธิปกฺขิยา. ปกฺเข ภวตฺตาติ หิ อุปการภาเว ฐิตตฺตา. เต จ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา, อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๕; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๒; มิ. ป. ๕.๔.๑) สตฺตตึส ธมฺมา. อิทํ สมนฺติ อิทํ มคฺคกฺขเณ ธมฺมชาตํ สมุจฺเฉทวเสน กิเลเส สเมติ วินาเสตีติ สมํ นาม. นิโรโธ นิพฺพานนฺติ ทุกฺขนิโรธตฺตา นิโรโธ, วานสงฺขาตาย ตณฺหาย อภาวา นิพฺพานํ. อิทํ สุสมนฺติ อิทํ นิพฺพานํ สพฺพสงฺขตวิสมาปคตตฺตา สุฏฺฐุ สมนฺติ สุสมํ นาม. ญาตนฺติ โพธิปกฺขิยสงฺขาตํ สมํ อสมฺโมหโต [Pg.83] ญาเณน ญาตํ, นิพฺพานสงฺขาตํ สุสมํ อารมฺมณโต ญาเณน ญาตํ. ตเทว ทฺวยํ เตเนว จกฺขุนา วิย ทิฏฺฐํ. วิทิตนฺติ ตเทว ทฺวยํ สนฺตาเน อุปฺปาทเนน อารมฺมณกรเณน จ ปฏิลทฺธํ. ญาตํ วิย ปญฺญาย สจฺฉิกตํ ผสฺสิตญฺจ. ‘‘อสลฺลีนํ อสมฺมุฏฺฐา อสารทฺโธ เอกคฺค’’นฺติ ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปทสฺส อตฺถปฺปกาสนํ. ตตฺถ อารทฺธนฺติ ปฏฺฐปิตํ. อสลฺลีนนฺติ อสงฺกุจิตํ. อุปฏฺฐิตาติ อุปคนฺตฺวา ฐิตา. อสมฺมุฏฺฐาติ อวินฏฺฐา. ปสฺสทฺโธติ นิพฺพุโต. อสารทฺโธติ นิทฺทรโถ. สมาหิตนฺติ สมํ ฐปิตํ. เอกคฺคนฺติ อวิกฺขิตฺตํ.

161. 再びその同じ語（スサマーラッダ）の別の解釈を示すために、“善き静止（スサマン）”等の語を説いた。その中の“そこに生じた”とは、その頂点に達した特殊な修習の中に生じたということ。“過失のない（アナヴァッジャ）”とは、煩悩の対象とならないことにより、煩悩という汚れから離れていること。“善（クサラ）”とは、自性として善であること。“菩提分（ボーディパッキヤ）”とは、悟るという意味で“菩提”という名を得た聖なる道の側（助けとなる状態）にあるから菩提分という。側のにあるとは、助成する状態にあるということである。それらは“四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、聖八支道”という三十七の法である。“これは静止（サマ）である”とは、この道の瞬間における諸法の集まりが、断絶によって煩悩を鎮め（サメーティ）、滅ぼすから“サマ（静止・鎮静）”と呼ばれる。“滅（ニローダ）・涅槃（ニッバーナ）”とは、苦の滅であるから滅と呼ばれ、“ヴァーナ”と称される渇愛がないから涅槃と呼ばれる。“これは善き静止（スサマ）である”とは、この涅槃は、すべての形成されたものという不平等から離れているため、極めて平等であり、“スサマ”と呼ばれる。“知られた（ニャータ）”とは、菩提分としての“サマ”を、迷いなく智によって知ったことであり、涅槃としての“スサマ”を、対象として智によって知ったことである。その二つを、まさにその眼で見ているかのように“見た”。 “覚知された（ヴィディタ）”とは、その二つを、相続の中に生じさせることによって、あるいは対象とすることによって得たこと。知ったかのように、智慧によって現証し、触れたということである。“萎縮せず、忘失せず、興奮せず、専一である”とは、それぞれ前の語の意味を明らかにする語である。そこで“始められた”とは発せられたこと。“萎縮しない”とは縮こまらないこと。“現起した”とは近づいて確立したこと。“忘失しない”とは失われないこと。“軽安”とは静まったこと。“不興奮”とは熱悩がないこと。“三昧”とは平等に置かれたこと。“専一”とは散乱しないことである。

‘‘จตฺตาโร สุสมารทฺธา’’ติอาทิ สกลสฺส สุสมารทฺธวจนสฺส มูลตฺโถ. ‘‘อตฺถิ สม’’นฺติอาทิ ปน สุสมวจนสฺส, ‘‘ญาต’’นฺติอาทิ อารทฺธวจนสฺส วิกปฺปตฺถา. ตตฺถายํ ปทตฺถสํสนฺทนา – ‘‘สมา จ สุสมา จ สมสุสมา’’ติ วตฺตพฺเพ เอกเทสสรูเปกเสสํ กตฺวา ‘‘สุสมา’’ อิจฺเจว วุตฺตา ยถา นามญฺจ รูปญฺจ นามรูปญฺจ นามรูปนฺติ. ‘‘อิทํ สมํ, อิทํ สุสม’’นฺติ ปน อนญฺญาเปกฺขํ กตฺวา นปุํสกวจนํ กตํ. ยสฺมา ปน ญาตมฺปิ ทิฏฺฐนฺติ วุจฺจติ, ทิฏฺฐญฺจ อารทฺธญฺจ อตฺถโต เอกํ. วิทิตสจฺฉิกตผสฺสิตานิ ปน ญาตเววจนานิ, ตสฺมา ญาตนฺติ อารทฺธตฺโถเยว วุตฺโต โหติ.

“四つのよく（su-）正しく（sama-）開始された（āraddhā）”等の句は、“susamāraddha”という言葉全体の根本的な意味である。一方、“等しく（sama）有り”等の句は“susamā”という言葉の、また“知られた（ñāta）”等の句は“āraddha”という言葉の、それぞれの別義（異解）である。そこでの語義の関連は次の通りである。“正しきもの（samā）と、実によく正しきもの（susamā）は、等しくよく正しきもの（samasusamā）”と言うべきところを、一部が同じ形のものを一つに省略する（一残）手法によって、“susamā”とだけ言われている。それはちょうど、“名（nāma）と、色（rūpa）と、名色（nāmarūpa）は、名色（nāmarūpa）である”と言うようなものである。一方、“これは等しく、これはよく等しい”として、他を顧慮せずに中性形（napuṃsakavacana）とされている。なぜなら、“知られた（ñāta）”こともまた“見られた（diṭṭha）”と言われ、意味の上では“見られた”ことと“開始された（āraddha）”ことは一つだからである。“知られた（vidita）”“現証された（sacchikata）”“触れられた（phassita）”は“知られた（ñāta）”の類義語である。したがって、“知られた”という言葉によって、“開始された”という意味そのものが説かれているのである。

อารทฺธํ โหติ วีริยํ อสลฺลีนนฺติ อยํ ปน อารทฺธวจนสฺส อุชุกตฺโถเยว. อุปฏฺฐิตา สตีติอาทีนิ ปน สมฺปยุตฺตวีริยสฺส อุปการกธมฺมทสฺสนตฺถํ วุตฺตานิ, น อารทฺธวจนสฺส อตฺถทสฺสนตฺถํ. ปุริเมน อตฺเถน สุฏฺฐุ สมารทฺธาติ สุสมารทฺธา จ, อิมินา อตฺเถน สุสมา อารทฺธาติ สุสมารทฺธา จ เอกเสเส กเต ‘‘สุสมารทฺธา’’ติ วุจฺจนฺติ. อิมมตฺถํ ปริคฺคเหตฺวา ‘‘เตน วุจฺจติ สุสมารทฺธา’’ติ วุตฺตํ.

“精進が開始され（āraddha）、沈滞していない（asallīna）”という表現は、“āraddha（開始された）”という言葉の直接的な意味である。一方、“念が確立している（upaṭṭhitā satī）”等の句は、相応する精進を助ける法の提示のために説かれたものであり、“āraddha”という言葉の意味を説くためのものではない。“前述の意味によって、実によく（suṭṭhu）正しく開始された（samāraddhā）”から“susamāraddhā”であり、また“この意味によって、実によく正しく（susamā）開始された（āraddhā）”から“susamāraddhā”である。これらを一残（省略）したとき、“susamāraddhā”と言われる。この意味を把握して、“それゆえにsusamāraddhāと言われる”と説かれている。

อนุปุพฺพนฺติ ยถานุกฺกเมนาติ อตฺโถ, ปุพฺพํ ปุพฺพํ อนูติ วุตฺตํ โหติ. ทีฆํ อสฺสาสวเสนาติ ทีฆนฺติ วุตฺตอสฺสาสวเสน. ปุริมา ปุริมาติ ปุริมา ปุริมา สติ. เอเตน ปุพฺพนฺติปทสฺส อตฺโถ วุตฺโต โหติ. ปจฺฉิมา ปจฺฉิมาติ สติเยว. เอเตน อนูติปทสฺส อตฺโถ วุตฺโต โหติ. อุภเยน ปุพฺพญฺจ อนุ จ ปริจิตาติ อตฺโถ วุตฺโต โหติ. อุปริ โสฬส วตฺถูนิ วิตฺถาเรตฺวา วจนโต อิธ สงฺขิปิตฺวา ‘‘ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี’’ติ อนฺติมเมว ทสฺสิตํ. ยสฺมา สิขาปฺปตฺตภาวนสฺส สพฺพาปิ อานาปานสฺสติโย [Pg.84] ปุนปฺปุนํ ยถารุจิ ปวตฺตนโต อนุปริจิตาปิ โหนฺติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อญฺญมญฺญํ ปริจิตา เจว โหนฺติ อนุปริจิตา จา’’ติ.

“次第に（anupubbaṃ）”とは、“順序に従って”という意味であり、“前々のものに随う（anu-pubba）”ということである。“長い入息の力によって”とは、“‘長い’と説かれた入息の力によって”という意味である。“前々の”とは“前々の念（sati）”のことである。これによって“前方の端（pubbanta）”という語の意味が説かれている。“後々の”とは念そのものである。これによって“随う（anu）”という語の意味が説かれている。これら両者によって、“前々のものと後々のものが修習（paricita）された”という意味が説かれている。後の方で十六の対象を詳しく説くため、ここでは簡略化して“抛棄を随観する（paṭinissaggānupassī）”という最後のものだけが示されている。なぜなら、頂点に達した修行者（sikhāppattabhāvana）にとって、すべての安那般那念（入出息念）は、好みに応じて繰り返し生じるために、修習されたものとなるからである。それゆえに、“互いに修習され、また随って修習された”と説かれている。

ยถตฺถาติ ยถาสภาวตฺถา. อตฺตทมถตฺโถติ อรหตฺตมคฺคกฺขเณ อตฺตโน นิพฺพิเสวนตฺโถ. สมถตฺโถติ สีติภาวตฺโถ. ปรินิพฺพาปนตฺโถติ กิเลสปรินิพฺพาเนน. อภิญฺญตฺโถติ สพฺพธมฺมวเสน. ปริญฺญตฺถาทโย มคฺคญาณกิจฺจวเสน. สจฺจาภิสมยตฺโถ จตุนฺนํ สจฺจานํ เอกปฏิเวธทสฺสนวเสน. นิโรเธ ปติฏฺฐาปกตฺโถ อารมฺมณกรณวเสน.

“あるがままの意味（yathatthā）”とは、“自性としての意味”である。“自己の調伏の意味（attadamathatthā）”とは、阿羅漢道の瞬間に自己の邪な耽溺から静まるという意味である。“寂止の意味（samathatthā）”とは、清涼（sītībhāva）な状態という意味である。“完全な涅槃の意味（parinibbāpanatthā）”とは、煩悩の完全な滅尽によるものである。“通達の意味（abhiññatthā）”とは、一切の法を（知る）ということによる。“遍知の意味（pariññatthā）”などは、道智の作用（kicca）によるものと知るべきである。“聖諦の現観の意味（saccābhisamayatthā）”は、四聖諦を一度に貫通して見る（ekapaṭivedhadassana）ということによって知るべきである。“滅（nirodha）に確立させる意味”は、それを（智の）対象とすることによって知るべきである。

พุทฺโธติปทสฺส อภาเวปิ พุทฺเธนาติปเท โย โส พุทฺโธ, ตํ นิทฺทิสิตุกาเมน พุทฺโธติ วุตฺตํ. สยมฺภูติ อุปเทสํ วินา สยเมว ภูโต. อนาจริยโกติ สยมฺภูปทสฺส อตฺถวิวรณํ. โย หิ อาจริยํ วินา สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, โส สยมฺภู นาม โหติ. ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสูติอาทิ อนาจริยกภาวสฺส อตฺถปฺปกาสนํ. อนนุสฺสุเตสูติ อาจริยํ อนนุสฺสุเตสุ. สามนฺติ สยเมว. อภิสมฺพุชฺฌีติ ภุสํ สมฺมา ปฏิวิชฺฌิ. ตตฺถ จ สพฺพญฺญุตํ ปาปุณีติ เตสุ จ สจฺเจสุ สพฺพญฺญุภาวํ ปาปุณิ. ยถา สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺตา สพฺพญฺญุโน โหนฺติ, ตถา สจฺจานํ ปฏิวิทฺธตฺตา เอวํ วุตฺตํ. สพฺพญฺญุตํ ปตฺโตติปิ ปาโฐ. พเลสุ จ วสีภาวนฺติ ทสสุ จ ตถาคตพเลสุ อิสฺสรภาวํ ปาปุณิ. โย โส เอวํ ภูโต, โส พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ อปฺปฏิหตญาณนิมิตฺตานุตฺตรวิโมกฺขาธิคมปริภาวิตํ ขนฺธสนฺตานํ อุปาทาย ปณฺณตฺติโก, สพฺพญฺญุตปทฏฺฐานํ วา สจฺจาภิสมฺโพธิมุปาทาย ปณฺณตฺติโก สตฺตวิเสโส พุทฺโธ. เอตฺตาวตา อตฺถโต พุทฺธวิภาวนา กตา โหติ.

“Buddho（仏陀）”という一格の語が（詩句の中に）なくても、“Buddhena（仏陀によって）”という語の中に含まれている“あの仏陀”を指し示すために、“Buddho”と説かれている。“自存者（Sayambhū）”とは、他からの教えを待たず、自ら（sayaṃ）成った（bhūto）者である。“無師者（Anācariyakoti）”は、“Sayambhū”という語の意味を解説するものである。師なくして聖諦を貫通する者は、自存者と呼ばれる。“かつて聞かなかった法において”等の記述は、無師の状態を明らかにしている。“聞かなかった”とは、師から（目の前で）聞いていなかったこと、あるいは師を通じて聞いていなかったことである。“自ら（sāmaṃ）”とは、自分自身でということである。“等正覚した（abhisambujjhi）”とは、甚だしく正しく貫通したということである。“そこにおいて一切知（sabbaññutaṃ）に達した”とは、それら聖諦において一切知の状態に至ったということである。聖諦を貫通する者が一切知者（sabbaññuno）となる、その（貫通の）あり方と同じように、聖諦が貫通されたことによって“一切知に達した”と説かれている。“一切知を得た（pattoti）”という読みもある。また“諸力における自在（vasībhāva）”とは、十の如来力において主宰の状態に達したことである。このように成った者を“仏陀”と言う。そこにおいて、一切の法に対する障りのない智を根本とし、無上の解脱の獲得によって薫習された五蘊の相続に基づいて名付けられた（施設された）特別な衆生が仏陀である。あるいは、一切知の近因（padaṭṭhāna）である聖諦の等正覚に基づいて名付けられた特別な衆生が仏陀である。これによって、意味の上からの“仏陀”の説明がなされたことになる。

๑๖๒. อิทานิ พฺยญฺชนโต วิภาเวนฺโต พุทฺโธติ เกนฏฺเฐน พุทฺโธติอาทิมาห. ตตฺถ ยถา โลเก อวคนฺตา อวคโตติ วุจฺจติ, เอวํ พุชฺฌิตา สจฺจานีติ พุทฺโธ. ยถา ปณฺณโสสา วาตา ปณฺณสุสาติ วุจฺจนฺติ, เอวํ โพเธตา ปชายาติ พุทฺโธ. สพฺพญฺญุตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมพุชฺฌนสมตฺถาย พุทฺธิยา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพทสฺสาวิตาย พุทฺโธติ สพฺพธมฺมานํ ญาณจกฺขุนา ทิฏฺฐตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อนญฺญเนยฺยตาย [Pg.85] พุทฺโธติ อญฺเญน อโพธนียโต สยเมว พุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. วิสวิตาย พุทฺโธติ นานาคุณวิสวนโต ปทุมมิว วิกสนฏฺเฐน พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. ขีณาสวสงฺขาเตน พุทฺโธติอาทีหิ ฉหิ ปริยาเยหิ จิตฺตสงฺโกจกรธมฺมปฺปหาเนน นิทฺทกฺขยวิพุทฺโธ ปุริโส วิย สพฺพกิเลสนิทฺทกฺขยวิพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. สงฺขา สงฺขาตนฺติ อตฺถโต เอกตฺตา สงฺขาเตนาติ วจนสฺส โกฏฺฐาเสนาติ อตฺโถ. ตณฺหาเลปทิฏฺฐิเลปาภาเวน นิรุปเลปสงฺขาเตน. สวาสนานํ สพฺพกิเลสานํ ปหีนตฺตา เอกนฺตวจเนน วิเสเสตฺวา เอกนฺตวีตราโคติอาทิ วุตฺตํ. เอกนฺตนิกฺกิเลโสติ ราคโทสโมหาวเสเสหิ สพฺพกิเลเสหิ นิกฺกิเลโส. เอกายนมคฺคํ คโตติ พุทฺโธติ คมนตฺถานํ ธาตูนํ พุชฺฌนตฺถตฺตา พุชฺฌนตฺถาปิ ธาตุโย คมนตฺถา โหนฺติ, ตสฺมา เอกายนมคฺคํ คตตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. เอกายนมคฺโคติ เจตฺถ –

162. 次に、文辞（byañjana）の面から説明するために、“仏陀とは、どのような意味で仏陀なのか”等を説く。そこでは、世間で“行く者（avagantā）”が“行った者（avagato）”と言われるように、聖諦を悟った（bujjhita）から“仏陀（buddho）”である。また、木の葉を乾燥させる風が“葉を乾燥させるもの（paṇṇasuso）”と言われるように、衆生を悟らせる（bodhetā）から“仏陀”である。“一切知であるから仏陀である”とは、一切の法を悟る能力のある智慧（buddhi）によって仏陀であると言われるということである。“一切を見る者であるから仏陀である”とは、一切の法を智の眼（ñāṇacakkhu）によって見たがゆえに仏陀であると言われるということである。“他によって導かれないから仏陀である”とは、他によって悟らされるのではなく、自ら悟ったがゆえに仏陀であると言われるということである。“開花する性質から仏陀である”とは、種々の功徳を開かせるがゆえに、蓮の花が咲く（vikasana）ように仏陀であると言われるということである。“漏尽者（khīṇāsava）と称されることによって仏陀である”等の六つの換喩（pariyāya）によって、心の収縮（歪み）をもたらす法を捨て去ることにより、睡眠の尽きた（niddakkhaya）目覚めた人のように、すべての煩悩という眠りが尽きて目覚めた（vibuddha）がゆえに仏陀であると言われるということである。“saṅkhā”と“saṅkhāta”は意味において同一であるため、“saṅkhātena”という言葉は“分（koṭṭhāsa）”という意味に解すべきである。渇愛の汚れ（taṇhālepa）や見解の汚れ（diṭṭhilepa）がないことにより、“無染（nirupalepa）と称される分”において（仏陀である）。習気（vāsanā）を伴うすべての煩悩を断じているため、決定的な言葉で区別して“決定的な離欲者”等と説かれる。“決定的な無煩悩”とは、貪・瞋・痴の残滓を含むすべての煩悩から離れていることである。“一乗道（ekāyanamagga）を行く者であるから仏陀である”とは、“行く”という意味の語根（dhātu）が“知る”という意味も持つため、“知る”という意味の語根もまた“行く”という意味を持つ。それゆえに、一乗道を行き、あるいは知ったがゆえに仏陀と言われるのである。ここでいう“一乗道（ekāyanamagga）”とは、

‘‘มคฺโค ปนฺโถ ปโถ ปชฺโช, อญฺชสํ วฏุมายนํ;

นาวา อุตฺตรเสตุ จ, กุลฺโล จ ภิสิ สงฺกโม’’ติ. (จูฬนิ. ปารายนตฺถุติคาถานิทฺเทส ๑๐๑) –

“道（magga）、路（pantha）、道（patha）、路（pajja）、路（añjasa）、路（vaṭuma）、行くこと（ayana）、舟（nāvā）、渡しの橋（uttarasetu）、筏（kulla）、筏（bhisi）、渡し（saṅkamo）”のことである。

มคฺคสฺส พหูสุ นาเมสุ อยนนาเมน วุตฺโต. ตสฺมา เอกมคฺคภูโต มคฺโค, น ทฺเวธาปถภูโตติ อตฺโถ. อถ วา เอเกน อยิตพฺโพ มคฺโคติ เอกายนมคฺโค. เอเกนาติ คณสงฺคณิกํ ปหาย ปวิเวเกน จิตฺเตน. อยิตพฺโพติ ปฏิปชฺชิตพฺโพ. อยนฺติ วา เอเตนาติ อยโน, สํสารโต นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ อตฺโถ. เอเกสํ อยโน เอกายโน. เอเกติ เสฏฺฐา, สพฺพสตฺตเสฏฺฐา จ สมฺมาสมฺพุทฺธา, ตสฺมา เอกายนมคฺโคติ สมฺมาสมฺพุทฺธานํ อยนภูโต มคฺโคติ วุตฺตํ โหติ. อยตีติ วา อยโน, คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. เอกสฺมึ อยโน มคฺโคติ เอกายนมคฺโค, เอกสฺมึเยว พุทฺธสาสเน ปวตฺตมาโน มคฺโค, น อญฺญตฺถาติ วุตฺตํ โหติ. อปิ จ เอกํ อยตีติ เอกายโน, ปุพฺพภาเค นานามุขภาวนานยปฺปวตฺโตปิ อปรภาเค เอกํ นิพฺพานเมว คจฺฉตีติ วุตฺตํ โหติ, ตสฺมา เอกายนมคฺโคติ เอกนิพฺพานคมนมคฺโคติ อตฺโถ. เอโก อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธติ พุทฺโธติ น ปเรหิ พุทฺธตฺตา พุทฺโธ, กึ ปน สยเมว อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺธตฺตา พุทฺโธติ วุตฺตํ โหติ. อพุทฺธิวิหตตฺตา พุทฺธิปฏิลาภา พุทฺโธติ พุทฺธิ พุทฺธํ [Pg.86] โพโธติ ปริยายวจนเมตํ. ตตฺถ ยถา นีลรตฺตคุณโยคา นีโล ปโฏ รตฺโต ปโฏติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธคุณโยคา พุทฺโธติ ญาเปตุํ วุตฺตํ.

“道（マッガ）”の数ある名称の中で、“アヤナ（行くこと・道）”という名称で説かれている。ゆえに、単一の道となったものであり、二つの分かれ道ではないという意味である。あるいは、独りで行くべき道、あるいは一筋の心で行くべき道であるから、エカーヤナ・マッガ（一乗道）という。“独りで”とは、群衆との交わりを離れて、遠離の心（静寂な心）をもって、という意味である。“行かれるべき”とは、実践されるべきということである。あるいは、これ（道）によって（涅槃へ）行くから“アヤナ”といい、輪廻から涅槃へと行くという意味である。勝れた者たち（エカ）の行く道が“エカーヤナ”である。“エカ”とは勝れた者たちのことであり、すべての生きるものの中で最も勝れた者、すなわち正等覚者たちのことである。ゆえに、エカーヤナ・マッガとは、正等覚者たちの行く道であると説かれているのである。あるいは、行（あゆ）むから“アヤナ”といい、進む、生起するという意味である。唯一の我らが仏教においてのみ進む道であるから“エカーヤナ・マッガ”という。すなわち、仏教においてのみ生起する道であり、他の外道の教えには存在しない道であると説かれているのである。さらに、唯一の（涅槃へと）向かうから“エカーヤナ”という。修行の初期段階においては、多様な修行法によって進むとしても、後の段階においては唯一の涅槃へと至るということが説かれている。それゆえ、エカーヤナ・マッガとは、唯一の涅槃へ至る道という意味である。“独り、無上の正等覚を悟った者がブッダである”とは、他者によって“この人はブッダである”と知られたからブッダなのではなく、そうではなく、自ら無上の正等覚を悟ったがゆえにブッダと呼ばれる、と説かれているのである。“無知が打破され、智慧（ブッディ）を体得したからブッダである”という点については、ブッディ、ブッダ、ボーダ（悟り）という言葉は、同意義の言葉である。そこでは、例えば青い性質や赤い性質を備えていることによって“青い布”“赤い布”と呼ばれるように、ブッダとしての徳（一切知智）を備えているがゆえに“ブッダ”と呼ばれるのである、ということを知らせるために説かれている。

ตโต ปรํ พุทฺโธติ เนตํ นามนฺติอาทิ ‘‘อตฺถมนุคตา อยํ ปญฺญตฺตี’’ติ ญาปนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ มิตฺตา สหายา. อมจฺจา ภจฺจา. ญาตี ปิตุปกฺขิกา. สาโลหิตา มาตุปกฺขิกา. สมณา ปพฺพชฺชูปคตา. พฺราหฺมณา โภวาทิโน, สมิตปาปพาหิตปาปา วา. เทวตา สกฺกาทโย พฺรหฺมาโน จ. วิโมกฺขนฺติกนฺติ วิโมกฺโข อรหตฺตมคฺโค, วิโมกฺขสฺส อนฺโต อรหตฺตผลํ, ตสฺมึ วิโมกฺขนฺเต ภวํ วิโมกฺขนฺติกํ นาม. สพฺพญฺญุภาโว หิ อรหตฺตมคฺเคน สิชฺฌติ, อรหตฺตผโลทเย สิทฺโธ โหติ, ตสฺมา สพฺพญฺญุภาโว วิโมกฺขนฺเต ภโว โหติ. ตํ เนมิตฺติกมฺปิ นามํ วิโมกฺขนฺเต ภวํ นาม โหติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘วิโมกฺขนฺติกเมตํ พุทฺธานํ ภควนฺตาน’’นฺติ. โพธิยา มูเล สห สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาภาติ มหาโพธิรุกฺขมูเล ยถาวุตฺตกฺขเณ สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ปฏิลาเภน สห. สจฺฉิกา ปญฺญตฺตีติ อรหตฺตผลสจฺฉิกิริยาย, สพฺพธมฺมสจฺฉิกิริยาย วา ชาตา ปญฺญตฺติ. ยทิทํ พุทฺโธติ ยา อยํ พุทฺโธติ ปญฺญตฺติ, อยํ พฺยญฺชนโต พุทฺธวิภาวนา.

その後、“ブッダとは（父母などがつけた）名前ではない”云々の箇所は、この“ブッダ”という名称がその性質や意味に従った呼称（実徳に基づく名称）であることを示すために説かれた。そこにおいて、“サハーヤ（同行者）”とは友（ミッタ）のことであり、“アマッチャ（身近な者）”とは従者（バッチャ）のことである。父方の親族は“ニャーティ（親族）”といい、母方の親族は“サーローヒタ（血縁）”という。出家した者は“サマナ（沙門）”という。ブラーマナ（バラモン）とは、“ボー、ボー”と呼びかける習慣のある者、あるいは悪を静め、悪を排斥した者のことである。デヴァター（天）とは、帝釈天などの神々や梵天たちのことである。“ヴィモッカ・アンティカ（解脱を最後とするもの）”において、“ヴィモッカ（解脱）”とは阿羅漢道であり、解脱の終わり（アンタ）とは阿羅漢果のことである。その阿羅漢道の終点（阿羅漢果）において生じる名称が“ヴィモッカ・アンティカ”である。実に、一切知の境地は阿羅漢道によって成就され、阿羅漢果の生起において完成される。ゆえに、一切知の境地は阿羅漢道の終点において生じるのである。その徳に由来する名称もまた、阿羅漢道の終点において生じる名称となる。それゆえに、“これは世尊たる諸仏の、阿羅漢道の終点において得られる名称である”と説かれたのである。“菩提の樹の下で一切知智の体得とともに（得られた名称）”とは、大菩提樹の下で、先に述べた阿羅漢果の瞬間に、一切知智を体得すると同時に、ということである。“証得に基づく名称（サッチカー・パンニャッティ）”とは、阿羅漢果を現証することによって、あるいは一切の法を現証したことによって生じた名称のことである。“いわゆるブッダという（名称）”とは、この“ブッダ”という名称のことであり、これは言葉の上でブッダの意味を明らかにすることである。

‘‘ยถา พุทฺเธน เทสิตา’’ติคาถาปาทสฺส ปน อิมินา ปทภาชนีเย วุตฺตตฺเถน อยํ สํสนฺทนา – อานาปานสฺสติโย จ ยถา พุทฺเธน เทสิตา, เยน ปกาเรน เทสิตา. ยถาสทฺเทน สงฺคหิตา ทส ยถตฺถา จ ยถา พุทฺเธน เทสิตา, เยน ปกาเรน เทสิตาติ ปการตฺถสฺส จ ยถาสทฺทสฺส, สภาวตฺถสฺส จ ยถาสทฺทสฺส สรูเปกเสสวเสน เอกเสสํ กตฺวา ‘‘ยถา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ปทภาชนีเย ปนสฺส ยถตฺเถสุ เอเกกสฺส โยชนาวเสน ‘‘เทสิโต’’ติ เอกวจนํ กตํ.

さらに、“ブッダ（釈尊）によって説かれた通りに（ヤター・ブッデナ・デーシター）”という偈文の一節については、語釈（パダ・バージャニヤ）で説かれた意味と次のように整合する。すなわち、吸う息と吐く息への気づき（安那般那念）が、釈尊によって説かれた通りに、その方法によって説かれたということである。“ヤター（通りに）”という言葉に包含される十種の“ヤター（〜の如き）”の意味もまた、釈尊によって説かれた通りに、その方法（アッタダマカ等）によって説かれたのである。このように、方法（パカーラ）の意味を持つ“ヤター”という語と、自性（サバーヴァ）の意味を持つ“ヤター”という語を、同形一残（サルーペーカセーサ）の原則によって一つに残し、“ヤター”と偈文に説かれたと理解すべきである。なお、語釈（パダ・バージャニヤ）においては、それら十種の“ヤター”の意味の一つ一つに対して（教えが）適合する形式をとっているため、“説かれた（デーシトー）”と単数形で表現されている。

‘‘โสติ คหฏฺโฐ วา โหติ ปพฺพชิโต วา’’ติ วุตฺตตฺตา อาทิปเทปิ ยสฺส คหฏฺฐสฺส วา ปพฺพชิตสฺส วาติ วุตฺตเมว โหติ. โลกตฺโถ วุตฺโตเยว. ปภาเสตีติ อตฺตโน ญาณสฺส ปากฏํ กโรตีติ อตฺโถ[Pg.87]. อภิสมฺพุทฺธตฺตาติ สาวกปารมิญาเณนปิ ปฏิวิทฺธภาเวน. โอภาเสตีติ กามาวจรภูตํ โลกํ. ภาเสตีติ รูปาวจรภูตํ โลกํ. ปภาเสตีติ อรูปาวจรภูตํ โลกํ.

“その者は在家の者であれ、出家の者であれ”と説かれていることから、最初の句にある“ヤッサ（その者の）”という箇所においても、“その在家の者、あるいは出家の者の”という意味が既に説かれていることになる。また、“世界（ローカ）”の意味も既に説かれた通りである。“照らす（パバーセーティ）”とは、自らの智慧を明らかにすることである。また“悟ったことによって（アビサンブッダッタ）”とは、弟子の最上の智慧（声聞波羅蜜智）によっても徹見された状態であることを指す。“輝かす（オーバーセーティ）”とは、欲界に属する世界を輝かすことである。“照らす（バーセーティ）”とは、色界に属する世界を照らすことである。“遍く照らす（パバーセーティ）”とは、無色界に属する世界を遍く照らすことである。

อริยญาณนฺติ อรหตฺตมคฺคญาณํ. มหิกา มุตฺโตติ มหิกาย มุตฺโต. มหิกาติ นีหาโร วุจฺจติ. มหิยา มุตฺโตติปิ ปาโฐ. ธูมรชา มุตฺโตติ ธูมโต จ รชโต จ มุตฺโต. ราหุคหณา วิปฺปมุตฺโตติ ราหุโน จนฺทสฺส อาสนฺนุปกฺกิเลสตฺตา ทฺวีหิ อุปสคฺเคหิ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. ภาสเต อิติ สโอภาสฏฺเฐน. ตปเต อิติ สเตชฏฺเฐน. วิโรจเต อิติ รุจิรฏฺเฐน. เอวเมวนฺติ เอวํ เอวํ. ยสฺมา ปน จนฺโทปิ สยํ ภาสนฺโต ตปนฺโต วิโรจนฺโต อิมํ โอกาสโลกํ โอภาเสติ, ภิกฺขุ จ ปญฺญาย ภาสนฺโต ตปนฺโต วิโรจนฺโต อิมํ ขนฺธาทิโลกํ ปญฺญาย โอภาเสติ, ตสฺมา อุภยตฺราปิ ‘‘ภาเสตี’’ติ อวตฺวา ‘‘ภาสเต’’ อิจฺเจว วุตฺตํ. เอวญฺหิ วุตฺเต เหตุอตฺโถปิ วุตฺโต โหติ. อติวิสทตราภสูริโยปมํ อคฺคเหตฺวา กสฺมา จนฺโทปมา คหิตาติ เจ? สพฺพกิเลสปริฬาหวูปสเมน สนฺตสฺส ภิกฺขุโน สนฺตคุณยุตฺตจนฺโทปมา อนุจฺฉวิกาติ คหิตาติ เวทิตพฺพํ. เอวํ อานาปานสฺสติภาวนาสิทฺธิสาธกํ โยคาวจรํ ถุนิตฺวา อิมานิ เตรส โวทาเน ญาณานีติ ตานิ ญาณานิ นิคเมตฺวา ทสฺเสตีติ.

“聖なる知（アリアニャーナ）”とは、阿羅漢道智と見なすべきである。“霧から逃れた（マヒカー・ムット）”とは、霧から脱したということであるが、“マヒカー”という語で霧（ニーハーラ）を指している。“マヒヤー・ムット（大地から逃れた）”という読みもある。“煙や塵から逃れた”とは、煙や塵から脱したということである。“羅睺（らごう）の捕縛から免れた”とは、月にとって羅睺（ラーフ）が接近することは汚れ（蝕）の原因となるため、“ヴィ（離れて）”と“パ（強調）”の二つの接頭辞を用いて、特別に強調して説かれているのである。“輝く（バーサテー）”とは、自らの光を放つという意味によって、“焼く（タパテー）”とは、自らの威光（熱）を放つという意味によって、“光り輝く（ヴィローチャテー）”とは、美しいという意味、あるいは煌びやかであるという意味によって説かれている。“そのように（エーヴァメーヴァン）”とは、これと同様に、という意味である。比喩と被比喩の対応について言えば、月輪（あるいは月の神）は自ら輝き、照らし、光り輝いて、この空間の世界を照らす。同様に、安那般那念を修習する比丘は、阿羅漢道の智慧によって輝き、照らし、光り輝いて、この五蘊などの諸行の世界を智慧によって照らす。それゆえ、両方の箇所において、使役形（照らさせる）として“バーセーティ”とは言わず、自動詞（輝く）として“バーサテー”とだけ説かれている。このように説かれることで、使役の意味（智慧によって照らす）も含まれることになる。極めて鮮明な輝きを持つ太陽の比喩を用いずに、なぜ月の比喩を用いたのか。それは、すべての煩悩による燃焼を鎮めた平安な比丘にとって、静寂の徳を備えた月の比喩こそが相応しいからであり、そのために月の比喩が選ばれたと理解すべきである。このように、安那般那念の修習の完成を成し遂げた修行者を称賛し、“これら十三の浄化の智慧である”とそれらの智慧を締めくくって示しているのである。

โวทานญาณนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

浄化の智慧の解説（ヴォーダーナニャーナ・ニッデーサ・ヴァンナナー）は、これで終了した。

๕. สโตการิญาณนิทฺเทสวณฺณนา

5. 5. 正念をもって実践する者の智慧の解説（サトーカーリニャーナ・ニッデーサ・ヴァンナナー）

๑๖๓. สโตการิญาณนิทฺเทเส มาติกายํ อิธ ภิกฺขูติ อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุ. อยญฺหิ เอตฺถ อิธ-สทฺโท สพฺพปฺปการอานาปานสฺสติสมาธินิพฺพตฺตกสฺส ปุคฺคลสฺส สนฺนิสฺสยภูตสาสนปริทีปโน, อญฺญสาสนสฺส ตถาภาวปฏิเสธโน จ. วุตฺตญฺเหตํ – ‘‘อิเธว, ภิกฺขเว, สมโณ…เป… สุญฺญา ปรปฺปวาทา สมเณภิ อญฺเญหี’’ติ (ม. นิ. ๑.๑๓๙; อ. นิ. ๔.๒๔๑).

163. “正念をもって実践する者の智慧の解説”の綱領（マーティカー）における“ここで比丘は（イダ・ビク）”とは、この仏教（サースナ）における比丘のことである。実に、ここでの“イダ（ここ）”という語は、あらゆる側面において安那般那念の三昧を生じさせる修行者の拠り所となる仏教を示す言葉であり、他の外道の教えがそのような拠り所ではないことを否定するものである。実際にこのように説かれている。“比丘たちよ、この仏教においてのみ沙門（聖者）が存在し、……（中略）……他の外道の教えには、聖なる沙門は存在しないのである”と。

อรญฺญคโต วา รุกฺขมูลคโต วา สุญฺญาคารคโต วาติ อิทมสฺส อานาปานสฺสติสมาธิ ภาวนานุรูปเสนาสนปริคฺคหปริทีปนํ. อิมสฺส [Pg.88] หิ ภิกฺขุโน ทีฆรตฺตํ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ อนุวิสฏํ จิตฺตํ อานาปานสฺสติสมาธิอารมฺมณํ อภิรุหิตุํ น อิจฺฉติ, กูฏโคณยุตฺตรโถ วิย อุปฺปถเมว ธาวติ. ตสฺมา เสยฺยถาปิ นาม โคโป กูฏเธนุยา สพฺพํ ขีรํ ปิวิตฺวา วฑฺฒิตํ กูฏวจฺฉํ ทเมตุกาโม เธนุโต อปเนตฺวา เอกมนฺเต มหนฺตํ ถมฺภํ นิขณิตฺวา ตตฺถ โยตฺเตน พนฺเธยฺย, อถสฺส โส วจฺโฉ อิโต จิโต จ วิปฺผนฺทิตฺวา ปลายิตุํ อสกฺโกนฺโต ตเมว ถมฺภํ อุปนิสีเทยฺย วา อุปนิปชฺเชยฺย วา, เอวเมว อิมินาปิ ภิกฺขุนา ทีฆรตฺตํ รูปารมฺมณาทิรสปานวฑฺฒิตํ ทุฏฺฐจิตฺตํ ทเมตุกาเมน รูปาทิอารมฺมณโต อปเนตฺวา อรญฺญํ วา รุกฺขมูลํ วา สุญฺญาคารํ วา ปเวเสตฺวา ตตฺถ อสฺสาสปสฺสาสถมฺเภ สติโยตฺเตน พนฺธิตพฺพํ. เอวมสฺส ตํ จิตฺตํ อิโต จิโต จ วิปฺผนฺทิตฺวาปิ ปุพฺเพ อาจิณฺณารมฺมณํ อลภมานํ สติโยตฺตํ ฉินฺทิตฺวา ปลายิตุํ อสกฺโกนฺตํ ตเมวารมฺมณํ อุปจารปฺปนาวเสน อุปนิสีทติ เจว อุปนิปชฺชติ จ. เตนาหุ โปราณา –

“森に行き、あるいは樹の下に行き、あるいは空き家に行く”というこの言葉の集まりは、この比丘にとって、安般念三昧（アーナーパーナサティ・サマーディ）の修習に適した住処（セーナーサナ）の選択を示すものである。実に、この比丘の心は長い間、色などの対象（境）へと散乱しており、安般念三昧の対象に留まることを望まない。それはちょうど、性質の悪い牛を繋いだ車が、道から外れて走るようなものである。それゆえ、あたかも牛飼いが、性質の悪い雌牛の乳をすべて飲んで育った乱暴な子牛を調伏しようとして、母牛から引き離し、適当な場所に大きな柱を立てて、そこに紐で繋ぐようなものである。すると、その子牛はあちらこちらへと跳ね回り、逃げることができずに、その柱のそばに座るか、あるいは横たわる。同様に、長い間、色などの対象の味を享受することによって増大した荒々しい心を調伏しようとするこの比丘も、色などの対象から引き離し、森や樹の下や空き家に入らせて、そこで入息・出息という柱に、正念（サティ）という紐で繋ぐべきである。このように繋がれたとき、その心はあちらこちらへと跳ね回っても、以前に慣れ親しんだ対象を得られないため、正念の紐を断ち切って逃げることができず、まさにその対象（入息・出息）において、近行（ウパチャーラ）や安止（アッパナー）の力によって、静止し、また安住するのである。それゆえ、古の師たちは次のように言った。

‘‘ยถา ถมฺเภ นิพนฺเธยฺย, วจฺฉํ ทมํ นโร อิธ;

พนฺเธยฺเยวํ สกํ จิตฺตํ, สติยารมฺมเณ ทฬฺห’’นฺติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๒๑๗;

ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕;

ที. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓๗๔;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๐๗) –

“人が調伏すべき子牛を柱に繋ぎ留めるように、このように、ここ（仏道）において修行者は、自らの心を正念（サティ）によって対象に固く繋ぎ留めるべきである。”

เอวมสฺส ตํ เสนาสนํ ภาวนานุรูปํ โหติ. อถ วา ยสฺมา อิทํ กมฺมฏฺฐานปฺปเภเท มุทฺธภูตํ สพฺพพุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธสาวกานํ วิเสสาธิคมทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารปทฏฺฐานํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ อิตฺถิปุริสหตฺถิอสฺสาทิสทฺทสมากุลํ คามนฺตํ อปริจฺจชิตฺวา น สุกรํ ภาเวตุํ สทฺทกณฺฏกตฺตา ฌานสฺส. อคามเก ปน อรญฺเญ สุกรํ โยคาวจเรน อิทํ กมฺมฏฺฐานํ ปริคฺคเหตฺวา อานาปานจตุกฺกชฺฌานํ นิพฺพตฺเตตฺวา ตเทว ปาทกํ กตฺวา สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา อคฺคผลํ อรหตฺตํ ปาปุณิตุํ. ตสฺมา ตสฺส อนุรูปํ เสนาสนํ อุปทิสนฺโต ภควา ‘‘อรญฺญคโต วา’’ติอาทิมาห, ตเถว เถโร.

このように、彼にとってその住処は修習に適したものとなる。あるいは、この安般念の業処（カマッターナ）は、諸々の業処の種類の中で最高のものであり、一切の仏、辟支仏（びきしゃぶつ）、仏弟子たちの、殊勝な悟りの獲得と現法楽住（げんぽうらくじゅう）の近因であるが、女、男、象、馬などの声で騒がしい村の近くを離れずには、修習することは容易ではない。なぜなら、音は禅定の刺（とげ）だからである。しかし、村のない森の中であれば、修行者がこの業処を把握し、安般念の四つの禅定を生じさせ、それを基礎として諸行を遍察（へんさつ）し、最高の果である阿羅漢位に到達することは容易である。それゆえ、彼に適した住処を示そうとして、世尊は“森に行き”などと仰せられたのである。長老（舎利弗）も同様に説かれた。

วตฺถุวิชฺชาจริโย วิย หิ ภควา, โส ยถา วตฺถุวิชฺชาจริโย นครภูมึ ปสฺสิตฺวา สุฏฺฐุ อุปปริกฺขิตฺวา ‘‘เอตฺถ นครํ มาเปถา’’ติ อุปทิสติ, โสตฺถินา จ นคเร นิฏฺฐิเต ราชกุลโต มหาสกฺการํ ลภติ, เอวเมวํ โยคาวจรสฺส อนุรูปํ เสนาสนํ อุปปริกฺขิตฺวา ‘‘เอตฺถ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตพฺพ’’นฺติ อุปทิสติ, ตโต ตตฺถ กมฺมฏฺฐานมนุยุตฺเตน โยคินา กเมน [Pg.89] อรหตฺเต ปตฺเต ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ วต โส ภควา’’ติ มหนฺตํ สกฺการํ ลภติ. อยํ ปน ภิกฺขุ ‘‘ทีปิสทิโส’’ติ วุจฺจติ. ยถา หิ มหาทีปิราชา อรญฺเญ ติณคหนํ วา วนคหนํ วา ปพฺพตคหนํ วา นิสฺสาย นิลียิตฺวา วนมหึสโคกณฺณสูกราทโย มิเค คณฺหาติ, เอวเมวํ อยํ อรญฺญาทีสุ กมฺมฏฺฐานมนุยุญฺชนฺโต ภิกฺขุ ยถากฺกเมน โสตาปตฺติสกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺเค เจว อริยผลานิ จ คณฺหาตีติ เวทิตพฺโพ. เตนาหุ โปราณา –

実に、世尊は地相（建築）の師のようなものである。ちょうど、その地相の師が都市を建てるべき敷地を見て、よく観察し、“ここに都市を造りなさい”と指示し、無事に都市が完成すると、王家から大きな供養を受けるように。同様に世尊は、修行者に適した住処を観察して、“ここで業処に専念すべきである”と指示される。その後、その場所で業処に専心した修行者が、順次に阿羅漢位に到達したとき、“かの世尊は実に正自覚者である”と言って、世尊は大きな供養を受けられるのである。また、この比丘は“豹（ひょう）に似た者”と言われる。ちょうど、大きな豹の王が、森の中で草むらや、森の茂みや、山の洞窟などを拠り所として潜み、野牛や鹿や猪などの獲物を捕らえるように。同様に、この森などで業処に専念する比丘は、順次、預流・一来・不還・阿羅漢の道と、聖なる諸果を獲得すると知るべきである。それゆえ、古の師たちは次のように言った。

‘‘ยถาปิ ทีปิโก นาม, นิลียิตฺวา คณฺหเต มิเค;

ตเถวายํ พุทฺธปุตฺโต, ยุตฺตโยโค วิปสฺสโก;

อรญฺญํ ปวิสิตฺวาน, คณฺหาติ ผลมุตฺตม’’นฺติ. (มิ. ป. ๖.๑.๕);

“豹が潜んで獲物を捕らえるように、そのように、この仏弟子であり、修行に専念する観（ヴィパッサナー）の行者は、森に入って最高の果を獲得するのである。”

เตนสฺส ปรกฺกมชวโยคฺคภูมึ อรญฺญเสนาสนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อรญฺญคโต วา’’ติอาทิมาห.

それゆえ、彼に精進の速力に適した土地である森の住処を示すために、“森に行き”などと仰せられたのである。

ตตฺถ อรญฺญคโตติ อุปริ วุตฺตลกฺขณํ ยํกิญฺจิ ปวิเวกสุขํ อรญฺญํ คโต. รุกฺขมูลคโตติ รุกฺขสมีปํ คโต. สุญฺญาคารคโตติ สุญฺญํ วิวิตฺโตกาสํ คโต. เอตฺถ จ ฐเปตฺวา อรญฺญญฺจ รุกฺขมูลญฺจ อวเสสสตฺตวิธเสนาสนํ คโตปิ ‘‘สุญฺญาคารคโต’’ติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. นววิธญฺหิ เสนาสนํ. ยถาห – ‘‘โส วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ปพฺพตํ กนฺทรํ คิริคุหํ สุสานํ วนปตฺถํ อพฺโภกาสํ ปลาลปุญฺช’’นฺติ (วิภ. ๕๐๘). เอวมสฺส อุตุตฺตยานุกูลํ ธาตุจริยานุกูลญฺจ อานาปานสฺสติภาวนานุรูปํ เสนาสนํ อุปทิสิตฺวา อลีนานุทฺธจฺจปกฺขิกํ สนฺตมิริยาปถํ อุปทิสนฺโต นิสีทตีติ อาห. อถสฺส นิสชฺชาย ทฬฺหภาวํ อสฺสาสปสฺสาสานํ ปวตฺตนสมตฺถตํ อารมฺมณปริคฺคหูปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวาติอาทิมาห. ตตฺถ ปลฺลงฺกนฺติ สมนฺตโต อูรุพทฺธาสนํ. อาภุชิตฺวาติ พนฺธิตฺวา. อุชุํ กายํ ปณิธายาติ อุปริมสรีรํ อุชุกํ ฐเปตฺวา อฏฺฐารส ปิฏฺฐิกณฺฏเก โกฏิยา โกฏึ ปฏิปาเทตฺวา. เอวญฺหิ นิสินฺนสฺส ธมฺมมํสนฺหารูนิ น ปณมนฺติ. อถสฺส ยา เตสํ ปณมนปจฺจยา ขเณ ขเณ เวทนา อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ตา น อุปฺปชฺชนฺติ. ตาสุ อนุปฺปชฺชมานาสุ จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, กมฺมฏฺฐานํ น ปริปตติ, วุทฺธึ ผาตึ อุปคจฺฉติ.

その中で“森に行き”とは、後述する特徴を持つ、何らかの遠離（おんり）の楽しみがある森に行ったということである。“樹の下に行き”とは、樹のそばに行ったということである。“空き家に行き”とは、空虚で静かな場所に行ったということである。ここで、森と樹の下を除いた残りの七種類の住処に行った者も、“空き家に行った者”と言うことができる。実に住処には九種類ある。次のように説かれている。“彼は遠離した住処、すなわち、森、樹の下、山、峡谷、山洞、墓地、林、野外、藁（わら）の山を親しむ”と。このように、三つの季節に適し、また、個人の気質（四大の行）に適し、安般念の修習にふさわしい住処を示した上で、沈滞（沈没）や浮動（掉挙）に陥らない静かな威儀を示そうとして、“座る”と仰せられた。次に、彼の座法の堅固さと、入息・出息の円滑な持続、および対象を把握する手段を示そうとして、“結跏趺坐（けっかふざ）して”などと仰せられた。その中で“結跏趺坐”とは、周囲に腿（もも）を組んで座ること、あるいは組まれた腿による座法である。“して（ābhujitvā）”とは、組んでということである。“体を真っ直ぐに立てて”とは、上半身を真っ直ぐに置き、十八の背骨を節（ふし）と節（ふし）が重なるようにすることである。このように座る者には、皮膚、肉、腱が曲がることがない。すると、それらが曲がることによって刻一刻と生じるはずの苦受が生じない。それらの受が生じないとき、心は一境性（いっきょうせい）となり、業処は脱落せず、増大し、発展に赴くのである。

ปริมุขํ [Pg.90] สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ กมฺมฏฺฐานาภิมุขํ สตึ ฐปยิตฺวา. โส สโตว อสฺสสติ สโต ปสฺสสตีติ โส ภิกฺขุ เอวํ นิสีทิตฺวา เอวญฺจ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา ตํ สตึ อวิชหนฺโต สโต เอว อสฺสสติ สโต ปสฺสสติ, สโตการี โหตีติ วุตฺตํ โหติ.

“念（サティ）を目の前に確立して”とは、業処に向かって念を置いてということである。“彼は念を持って吸い、念を持って吐く”とは、その比丘がこのように座り、このように念を確立して、その念を離れることなく、念じつつ吸い、念じつつ吐き、念を持って行う者となる、ということが述べられている。

อิทานิ เยหิ ปกาเรหิ สโตการี โหติ, เต ปกาเร ทสฺเสตุํ ทีฆํ วา อสฺสสนฺโตติอาทิมาห. ตตฺถ ทีฆํ วา อสฺสสนฺโตติ ทีฆํ วา อสฺสาสํ ปวตฺตยนฺโต. ตถา รสฺสํ. ยา ปน เนสํ ทีฆรสฺสตา, สา กาลวเสน เวทิตพฺพา. กทาจิ หิ มนุสฺสา หตฺถิอหิอาทโย วิย กาลวเสน ทีฆํ อสฺสสนฺติ จ ปสฺสสนฺติ จ, กทาจิ สุนขสสาทโย วิย รสฺสํ. อญฺญถา หิ จุณฺณวิจุณฺณา อสฺสาสปสฺสาสา ทีฆรสฺสา นาม น โหนฺติ. ตสฺมา เต ทีฆํ กาลํ ปวิสนฺตา จ นิกฺขมนฺตา จ ทีฆา, รสฺสํ กาลํ ปวิสนฺตา จ นิกฺขมนฺตา จ รสฺสาติ เวทิตพฺพา. ตตฺรายํ ภิกฺขุ อุปริ วุตฺเตหิ นวหากาเรหิ ทีฆํ อสฺสสนฺโต จ ปสฺสสนฺโต จ ทีฆํ อสฺสสามิ, ปสฺสสามีติ ปชานาติ, ตถา รสฺสํ.

今や、どのような方法で正念（サティ）を持って行う者となるのか、その方法を示すために、“長く［息を］吸いながら”などの経文を説かれた。その中で、“長く吸いながら”とは、長い入息（吸う息）を生じさせていることである。出息（吐く息）についても同様である。また、それら［入出息］の長短は、時間の長さによって知られるべきである。すなわち、ある時は人間は象や蛇などのように、時間の長さによって長く吸い、また長く吐く。ある時は犬や兎などのように短く（吸い、吐く）。さもなければ、細かく分散した入出息は、長短とは呼ばれない。したがって、長い時間をかけて入り、また出るそれら［入出息］は“長い”と知られるべきであり、短い時間をかけて入り、また出るそれらは“短い”と知られるべきである。そこにおいて、この比丘は、後に述べる九つの方法によって、長く吸い、また長く吐きながら、“私は長く吸う”“私は長く吐く”と明確に知るのである。短い場合も同様である。

เอวํ ปชานโต จ –

このように明確に知る者にとって、

‘‘ทีโฆ รสฺโส จ อสฺสาโส, ปสฺสาโสปิ จ ตาทิโส;

จตฺตาโร วณฺณา วตฺตนฺติ, นาสิกคฺเคว ภิกฺขุโน’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๒๑๙;

ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕);

“長い入息と短い入息、および同様の出息。これら四つの様相が、比丘の鼻端において現れる”とされる。

นวนฺนญฺจสฺส อาการานํ เอเกนากาเรน กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา สมฺปชฺชตีติ เวทิตพฺพา. สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. สพฺพกายปฏิสํเวที ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ สกลสฺส อสฺสาสกายสฺสาทิมชฺฌปริโยสานํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. สกลสฺส ปสฺสาสกายสฺสาทิมชฺฌปริโยสานํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. เอวํ วิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺเตน อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จ. ตสฺมา ‘‘อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ [Pg.91] วุจฺจติ. เอกสฺส หิ ภิกฺขุโน จุณฺณวิจุณฺณวิสเฏ (วิสุทฺธิ. ๑.๒๑๙; ปารา. ๒.๑๖๕) อสฺสาสกาเย, ปสฺสาสกาเย วา อาทิ ปากโฏ โหติ, น มชฺฌปริโยสานํ. โส อาทิเมว ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, มชฺฌปริโยสาเน กิลมติ. เอกสฺส มชฺฌํ ปากฏํ โหติ, น อาทิปริโยสานํ. โส มชฺฌเมว ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, อาทิปริโยสาเน กิลมติ. เอกสฺส ปริโยสานํ ปากฏํ โหติ, น อาทิมชฺฌํ. โส ปริโยสานํเยว ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, อาทิมชฺเฌ กิลมติ. เอกสฺส สพฺพํ ปากฏํ โหติ, โส สพฺพมฺปิ ปริคฺคเหตุํ สกฺโกติ, น กตฺถจิ กิลมติ. ตาทิเสน ภวิตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห – ‘‘สพฺพกายปฏิสํเวที’’ติอาทิ.

また、その九つの様相のうちの一つの様相によって、彼の身随観念処（カヤーヌパッサナー・サティパッタナ）の修習が成就すると知られるべきである。“全身（息の全行程）を感受しながら吸おうと修行する。全身を感受しながら吐こうと修行する”とは、入息の全行程の初め・中・終わりを明確にし、明らかにしながら“吸おう”と修行することである。出息の全行程の初め・中・終わりを明確にし、明らかにしながら“吐こう”と修行することである。このように明確にし、明らかにしながら、智と相応した心によって吸い、また吐く。それゆえに、“吸おう、吐こうと修行する”と言われる。すなわち、ある比丘にとっては、細かく分散した入息の全行程、または出息の全行程において、初めは明らかであるが、中と終わりは明らかではない。彼は初めだけを把握することができ、中と終わりにおいては困難を感じる。ある者には中が明らかであるが、初めと終わりは明らかではない。彼は中だけを把握することができ、初めと終わりにおいては困難を感じる。ある者には終わりが明らかであるが、初めと中は明らかではない。彼は終わりだけを把握することができ、初めと中においては困難を感じる。ある者にはすべてが明らかであり、彼はすべてを把握することができ、どこにおいても困難を感じない。そのような者（すべてを把握できる者）になるべきであることを示すために、“全身を感受しながら”などの経文を説かれた。

ตตฺถ สิกฺขตีติ เอวํ ฆฏติ วายมติ. โย วา ตถาภูตสฺส สํวโร, อยเมตฺถ อธิสีลสิกฺขา. โย ตถาภูตสฺส สมาธิ, อยํ อธิจิตฺตสิกฺขา. ยา ตถาภูตสฺส ปญฺญา, อยํ อธิปญฺญาสิกฺขาติ อิมา ติสฺโส สิกฺขาโย ตสฺมึ อารมฺมเณ ตาย สติยา เตน มนสิกาเรน สิกฺขติ อาเสวติ ภาเวติ พหุลีกโรตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตตฺถ ยสฺมา ปุริมนเยน เกวลํ อสฺสสิตพฺพํ ปสฺสสิตพฺพเมว จ, น อญฺญํ กิญฺจิ กาตพฺพํ, อิโต ปฏฺฐาย ปน ญาณุปฺปาทนาทีสุ โยโค กรณีโย. ตสฺมา ตตฺถ ‘‘อสฺสสามีติ ปชานาติ ปสฺสสามีติ ปชานาติ’’จฺเจว วตฺตมานกาลวเสน ปาฬึ วตฺวา อิโต ปฏฺฐาย กตฺตพฺพสฺส ญาณุปฺปาทนาทิโน อา-การสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสสิสฺสามี’’ติอาทินา นเยน อนาคตกาลวเสน ปาฬิ อาโรปิตาติ เวทิตพฺพา.

その中で“修行する（sikkhati）”とは、そのように努め、励むことである。あるいは、そのような状態にある者の制止（サンバラ）が、ここでの“増上戒学（アディシーラ・シッカ）”である。そのような状態にある者の三昧（サマディ）が“増上心学（アディチッタ・シッカ）”である。そのような状態にある者の智慧（パンニャー）が“増上慧学（アディパンニャー・シッカ）”である。このように、これら三つの修行（三学）を、その対象（入出息）において、その正念（サティ）と、その如理作意（マナシカーラ）とともに修行し、親しみ、修習し、多作すること、これがここでの意味であると解釈すべきである。そこにおいて、前の方法（初めの二段階）では単に吸い、吐くべきだけであり、他に何もなすべきことはないが、ここ（第三段階以降）からは智を生じさせることなどに努めるべきである。それゆえ、前の箇所では“吸うと明確に知る、吐くと明確に知る”と現在形によって経文を説き、ここから先はなすべき智の発生などの様相を示すために、“全身を感受しながら吸おう”などの方法によって、未来形を用いて経文が置かれていると知るべきである。

ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ…เป… สิกฺขตีติ โอฬาริกํ อสฺสาสปสฺสาสสงฺขาตํ กายสงฺขารํ ปสฺสมฺเภนฺโต ปฏิปฺปสฺสมฺเภนฺโต นิโรเธนฺโต วูปสเมนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ.

“身行（身体的形成、すなわち入出息）を静めながら……修行する”とは、粗大な入出息という身行を、静め、鎮静させ、滅させ、安息させながら、“吸おう、吐こう”と修行することである。

ตตฺเรวํ โอฬาริกสุขุมตา จ ปสฺสทฺธิ จ เวทิตพฺพา – อิมสฺส หิ ภิกฺขุโน ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล กาโย จ จิตฺตญฺจ สทรถา โหนฺติ โอฬาริกา. กายจิตฺตานํ โอฬาริกตฺเต อวูปสนฺเต อสฺสาสปสฺสาสาปิ โอฬาริกา โหนฺติ, พลวตรา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, นาสิกา นปฺปโหติ, มุเขน อสฺสสนฺโตปิ ปสฺสสนฺโตปิ ติฏฺฐติ. ยทา ปนสฺส กาโยปิ [Pg.92] จิตฺตมฺปิ ปริคฺคหิตา โหนฺติ, ตทา เต สนฺตา โหนฺติ วูปสนฺตา. เตสุ วูปสนฺเตสุ อสฺสาสปสฺสาสา สุขุมา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, ‘‘อตฺถิ นุ โข, นตฺถี’’ติ วิเจตพฺพาการปฺปตฺตา โหนฺติ. เสยฺยถาปิ ปุริสสฺส ธาวิตฺวา ปพฺพตา วา โอโรหิตฺวา มหาภารํ วา สีสโต โอโรเปตฺวา ฐิตสฺส โอฬาริกา อสฺสาสปสฺสาสา โหนฺติ, นาสิกา นปฺปโหติ, มุเขน อสฺสสนฺโตปิ ปสฺสสนฺโตปิ ติฏฺฐติ. ยทา ปเนส ตํ ปริสฺสมํ วิโนเทตฺวา นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ อลฺลสาฏกํ หทเย กตฺวา สีตาย ฉายาย นิปนฺโน โหติ, อถสฺส เต อสฺสาสปสฺสาสา สุขุมา โหนฺติ ‘‘อตฺถิ นุ โข, นตฺถี’’ติ วิเจตพฺพาการปฺปตฺตา, เอวเมวํ อิมสฺส ภิกฺขุโน อปริคฺคหิตกาเลติ วิตฺถาเรตพฺพํ. ตถา หิสฺส ปุพฺเพ อปริคฺคหิตกาเล ‘‘โอฬาริโกฬาริเก กายสงฺขาเร ปสฺสมฺเภมี’’ติ อาโภคสมนฺนาหารมนสิกาโร นตฺถิ, ปริคฺคหิตกาเล ปน อตฺถิ. เตนสฺส อปริคฺคหิตกาลโต ปริคฺคหิตกาเล กายสงฺขาโร สุขุโม โหติ. เตนาหุ โปราณา –

そこでは、粗大さと微細さ、および静止について次のように知るべきである。すなわち、この比丘が以前、まだ［入出息を］把握していない時期には、体も心も悩み（不安）があり、粗大である。体と心が粗大で静まっていない時は、入出息も粗大であり、非常に強く生じ、鼻孔だけでは足りず、口でも吸い、また吐くような状態で留まる。しかし、彼が体も心も把握した時には、それらは静まり、鎮静される。それらが鎮静された時、入出息は微細になって生じ、“果たして［息が］有るのか、無いのか”と反省すべき状態に至る。例えば、走ったり、山から下りたり、あるいは重い荷物を頭から下ろして立ったばかりの人の入出息は粗大であり、鼻孔だけでは足りず、口でも吸い、また吐くような状態で留まる。しかし、その人がその疲れを除き、水浴びをし、水を飲み、湿った布を胸に当てて、涼しい影に横たわった時、その入出息は微細になり、“果たして有るのか、無いのか”と反省すべき状態に至るのと同様である。このように、この比丘の“把握していない時期”についても詳しく知るべきである。実際に彼には、以前の把握していない時期には“粗大すぎる身行を静めよう”という、関心（アーボーガ）・専念（サマンナーハーラ）・作意（マナシカーラ）はないが、把握している時期にはそれがある。それゆえ、把握していない時期よりも、把握している時期の方が、彼の身行は微細になる。それゆえ古徳は次のように説いた。

‘‘สารทฺเธ กาเย จิตฺเต จ, อธิมตฺตํ ปวตฺตติ;

อสารทฺธมฺหิ กายมฺหิ, สุขุมํ สมฺปวตฺตตี’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๒๒๐;

ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕);

“体と心が激している（昂ぶっている）ときには、［身行は］過剰に生じる。体（身体および名身）が激していないときには、［身行は］微細に生じる”と。

ปริคฺคเหปิ โอฬาริโก, ปฐมชฺฌานูปจาเร สุขุโม. ตสฺมิมฺปิ โอฬาริโก, ปฐมชฺฌาเน สุขุโม. ปฐมชฺฌาเน จ ทุติยชฺฌานูปจาเร จ โอฬาริโก, ทุติยชฺฌาเน สุขุโม. ทุติยชฺฌาเน จ ตติยชฺฌานูปจาเร จ โอฬาริโก, ตติยชฺฌาเน สุขุโม. ตติยชฺฌาเน จ จตุตฺถชฺฌานูปจาเร จ โอฬาริโก, จตุตฺถชฺฌาเน อติสุขุโม อปฺปวตฺติเมว ปาปุณาติ. อิทํ ตาว ทีฆภาณกสํยุตฺตภาณกานํ มตํ.

把握（修行の初期）においても粗大であるが、初禅の近行においては微細である。その［初禅の近行］においても粗大であるが、初禅においては微細である。初禅と第二禅の近行においては粗大であるが、第二禅においては微細である。第二禅と第三禅の近行においては粗大であるが、第三禅においては微細である。第三禅と第四禅の近行においては粗大であるが、第四禅においては極めて微細であり、不発生（停止）に至る。これがまず、長部誦者（ディーガ・バーナカ）と相応部誦者（サンユッタ・バーナカ）の説である。

มชฺฌิมภาณกา ปน ‘‘ปฐมชฺฌาเน โอฬาริโก, ทุติยชฺฌานูปจาเร สุขุโม’’ติ เอวํ เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมชฺฌานโต อุปรูปริชฺฌานูปจาเรปิ สุขุมตรํ อิจฺฉนฺติ. สพฺเพสํเยว ปน มเตน อปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร ปริคฺคหิตกาเล ปฏิปฺปสฺสมฺภติ, ปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร ปฐมชฺฌานูปจาเร…เป… จตุตฺถชฺฌานูปจาเร ปวตฺตกายสงฺขาโร จตุตฺถชฺฌาเน ปฏิปฺปสฺสมฺภติ. อยํ ตาว สมเถ นโย.

しかし、マッジマ・バーナカ（中部誦者）たちは、“初禅においては粗く、第二禅の近行においては微細である”というように、下々の禅から上々の禅の近行においても、より微細であることを望んでいる。しかし、すべての（誦者の）見解によれば、把捉していない時に生じている身行（入出息）は、把捉した時に静まり、把捉した時に生じている身行は、初禅の近行において……（中略）……第四禅の近行において生じている身行は、第四禅において静まる。これが、まず止（サマタ）における方法である。

วิปสฺสนายํ [Pg.93] ปน อปริคฺคหิตกาเล ปวตฺตกายสงฺขาโร โอฬาริโก, มหาภูตปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, อุปาทารูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, สกลรูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, อรูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, รูปารูปปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, ปจฺจยปริคฺคเห สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, สปฺปจฺจยนามรูปทสฺสเน สุขุโม. โสปิ โอฬาริโก, ลกฺขณารมฺมณิก วิปสฺสนาย สุขุโม. โสปิ ทุพฺพลวิปสฺสนาย โอฬาริโก, พลววิปสฺสนาย สุขุโม. ตตฺถ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ปุริมสฺส ปุริมสฺส ปจฺฉิเมน ปจฺฉิเมน ปฏิปฺปสฺสทฺธิ เวทิตพฺพา. เอวเมตฺถ โอฬาริกสุขุมตา ปฏิปฺปสฺสทฺธิ จ เวทิตพฺพา. อยํ ตาเวตฺถ กายานุปสฺสนาวเสน วุตฺตสฺส ปฐมจตุกฺกสฺส อนุปุพฺพปทวณฺณนา.

一方、観（ヴィパッサナー）においては、把捉していない時に生じている身行は粗く、四大（大種）を把捉する時には微細である。それもまた粗く、所造色を把捉する時には微細である。それもまた粗く、全色を把捉する時には微細である。それもまた粗く、無色（名）を把捉する時には微細である。それもまた粗く、色・無色（名色）を把捉する時には微細である。それもまた粗く、縁（条件）を把捉する時には微細である。それもまた粗く、縁を伴う名色を見る時には微細である。それもまた粗く、三相を対象とする観においては微細である。それもまた弱い観においては粗く、強い観においては微細である。そこでは、以前に述べられた方法によって、前々のものが後々のものによって静まることを知るべきである。このように、ここにおいて、粗・微細の状態と静まりを知るべきである。これが、ここにおける身随観の門によって説かれた第一の四部（四箇）の逐語解説である。

ยสฺมา ปเนตฺถ อิทเมว จตุกฺกํ อาทิกมฺมิกสฺส กมฺมฏฺฐานวเสน วุตฺตํ, อิตรานิ ปน ตีณิ จตุกฺกานิ เอตฺถ ปตฺตชฺฌานสฺส เวทนาจิตฺตธมฺมานุปสฺสนาวเสน, ตสฺมา อิมํ กมฺมฏฺฐานํ ภาเวตฺวา อานาปานจตุกฺกชฺฌานปทฏฺฐานาย วิปสฺสนาย สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิตุกาเมน อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตนเยน สีลปริโสธนาทีนิ สพฺพกิจฺจานิ กตฺวา สตฺตงฺคสมนฺนาคตสฺส อาจริยสฺส สนฺติเก ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตพฺพํ. ตตฺริเม ปญฺจ สนฺธโย อุคฺคโห ปริปุจฺฉา อุปฏฺฐานํ อปฺปนา ลกฺขณนฺติ. ตตฺถ อุคฺคโห นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุคฺคณฺหนํ. ปริปุจฺฉา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส ปริปุจฺฉนํ. อุปฏฺฐานํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อุปฏฺฐานํ. อปฺปนา นาม กมฺมฏฺฐานสฺส อปฺปนา. ลกฺขณํ นาม กมฺมฏฺฐานสฺส ลกฺขณํ, ‘‘เอวํ ลกฺขณมิทํ กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ กมฺมฏฺฐานสภาวูปธารณนฺติ วุตฺตํ โหติ.

さて、ここにおいて、この（第一の）四部のみが初心者のための業処（瞑想対象）として説かれており、他の三つの四部は、ここで禅を得た者のための受・心・法の随観の門として説かれている。それゆえ、この業処を修習し、安般の四つの禅を近因とする観によって、四無礙解と共に阿羅漢果に到達することを望む初心者の善男子は、‘清浄道論’に述べられた方法によって、戒の清浄などのすべての義務を果たし、七つの徳を備えた師のもとで、五つの節（つなぎめ）のある業処を習得すべきである。そこでの五つの節とは、受持（学習）、遍問、現起、安止、相である。そこでの受持とは、業処を学ぶことである。遍問とは、業処について質問することである。現起とは、業処（似相）が現れることである。安止とは、業処の安止（定の完成）である。相とは、業処の相（特徴）であり、“この業処はこのような特徴である”と、業処の自性を把握することである、と説かれている。

เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคณฺหนฺโต อตฺตนาปิ น กิลมติ, อาจริยมฺปิ น วิเหเสติ. ตสฺมา โถกํ อุทฺทิสาเปตฺวา พหุํ กาลํ สชฺฌายิตฺวา เอวํ ปญฺจสนฺธิกํ กมฺมฏฺฐานํ อุคฺคเหตฺวา อาจริยสฺส สนฺติเก วา อญฺญตฺถ วา อฏฺฐารส โทสยุตฺเต วิหาเร วชฺเชตฺวา ปญฺจงฺคสมนฺนาคเต เสนาสเน วสนฺเตน อุปจฺฉินฺนขุทฺทกปลิโพเธน กตภตฺตกิจฺเจน ภตฺตสมฺมทํ ปฏิวิโนเทตฺวา สุขนิสินฺเนน รตนตฺตยคุณานุสฺสรเณน จิตฺตํ สมฺปหํเสตฺวา อาจริยุคฺคหโต [Pg.94] เอกปทมฺปิ อปริหาเปนฺเตน อิทํ อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ มนสิ กาตพฺพํ. ตตฺรายํ มนสิการวิธิ –

このように五つの節のある業処を学ぶ者は、自分自身も疲れず、師をも悩ませない。それゆえ、少しばかりの教示を受け、長い時間（その内容を）唱え、このように五つの節のある業処を習得して、師のもとにおいて、あるいは他の場所において、十八の欠点のある住坊を避け、五つの徳を備えた坐臥処に住む者は、小さな障礙を断ち切り、食事の用を済ませ、食事による眠気を払い、安楽に坐して、三宝の功徳を随念することによって心を喜ばせ、師から学んだことの一句も欠かすことなく、この安般念の業処を心に作すべきである。そこでの、これが作意（注意）の方法である。

‘‘คณนา อนุพนฺธนา, ผุสนา ฐปนา สลฺลกฺขณา;

วิวฏฺฏนา ปาริสุทฺธิ, เตสญฺจ ปฏิปสฺสนา’’ติ.

“数息、随逐、接触、安止、遍察、還滅、遍浄、そしてそれらの再観察である。”

ตตฺถ คณนาติ คณนาเยว. อนุพนฺธนาติ อนุคมนา. ผุสนาติ ผุฏฺฐฏฺฐานํ. ฐปนาติ อปฺปนา. สลฺลกฺขณาติ วิปสฺสนา. วิวฏฺฏนาติ มคฺโค. ปาริสุทฺธีติ ผลํ. เตสญฺจ ปฏิปสฺสนาติ ปจฺจเวกฺขณา. ตตฺถ อิมินา อาทิกมฺมิเกน กุลปุตฺเตน ปฐมํ คณนาย อิทํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิ กาตพฺพํ. คเณนฺเตน ปน ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา น ฐเปตพฺพํ, ทสนฺนํ อุปริ น เนตพฺพํ, อนฺตรา ขณฺฑํ น ทสฺเสตพฺพํ. ปญฺจนฺนํ เหฏฺฐา ฐเปนฺตสฺส หิ สมฺพาเธ โอกาเส จิตฺตุปฺปาโท วิปฺผนฺทติ สมฺพาเธ วเช สนฺนิรุทฺธโคคโณ วิย. ทสนฺนํ อุปริ เนนฺตสฺส คณนนิสฺสิโตว จิตฺตุปฺปาโท โหติ. อนฺตรา ขณฺฑํ ทสฺเสนฺตสฺส ‘‘สิขาปฺปตฺตํ นุ โข เม กมฺมฏฺฐานํ, โน’’ติ จิตฺตํ วิกมฺปติ, ตสฺมา เอเต โทเส วชฺเชตฺวา คเณตพฺพํ.

その中での“数息”とは、数えることそのものである。“随逐”とは、追従することである。“接触”とは、接触した場所である。“安止”とは、安止（アッパナー）である。“遍察”とは、観（ヴィパッサナー）である。“還滅”とは、道（マッガ）である。“遍浄”とは、果（パラ）である。“それらの再観察”とは、省察（パッチャヴェッカナー）である。そこにおいて、この初心者の善男子は、まず数えることによって、この業処を心に作すべきである。しかし、数える際には、五より少なく止めてはならず、十より多く進めてはならず、その間に欠落を見せてはならない。なぜなら、五より少なく止める者には、狭い場所で心が躍動し、それはあたかも狭い牛舎に閉じ込められた牛の群れのようだからである。十より多く進める者には、心の発生が数えることにのみ依存したものとなる。途中で欠落を見せる者には、“私の業処は頂点に達しただろうか、そうでないだろうか”と心が揺れ動く。それゆえ、これらの過失を避けて数えるべきである。

คเณนฺเตน จ ปฐมํ ทนฺธคณนาย ธญฺญมาปกคณนาย คเณตพฺพํ. ธญฺญมาปโก หิ นาฬึ ปูเรตฺวา ‘‘เอก’’นฺติ วตฺวา โอกิรติ, ปุน ปูเรนฺโต กิญฺจิ กจวรํ ทิสฺวา ฉฑฺเฑนฺโต ‘‘เอกํ เอก’’นฺติ วทติ. เอเสว นโย ทฺเว ทฺเวติอาทีสุ. เอวเมวํ อิมินาปิ อสฺสาสปสฺสาเสสุ โย อุปฏฺฐาติ, ตํ คเหตฺวา ‘‘เอกํ เอก’’นฺติอาทึ กตฺวา ยาว ‘‘ทส ทสา’’ติ ปวตฺตมานํ ปวตฺตมานํ อุปลกฺเขตฺวาว คเณตพฺพํ. ตสฺส เอวํ คณยโต นิกฺขมนฺตา จ ปวิสนฺตา จ อสฺสาสปสฺสาสา ปากฏา โหนฺติ.

また、数える際には、最初は“遅い数え方”である“穀物計量者の数え方”で数えるべきである。穀物計量者は、枡を満たして“一”と言って（穀物を）あけ、再び満たす時、何かゴミを見つけて捨てながら“一、一”と言う。二、二などの場合もこれと同じ方法である。これと同じように、この（修行者）もまた、入出息のうちで現れるものを取り上げ、“一、一”から始めて“十、十”に至るまで、生じているものを逐一把握して数えるべきである。そのように数える彼にとって、出ていく息と入ってくる息が明らかになる。

อถาเนน ตํ ทนฺธคณนํ ธญฺญมาปกคณนํ ปหาย สีฆคณนาย โคปาลกคณนาย คเณตพฺพํ. เฉโก หิ โคปาลโก สกฺขราทโย อุจฺฉงฺเคน คเหตฺวา รชฺชุทณฺฑหตฺโถ ปาโตว วชํ คนฺตฺวา คาโว ปิฏฺฐิยํ ปหริตฺวา ปลิฆตฺถมฺภมตฺถเก นิสินฺโน ทฺวารํ ปตฺตํ ปตฺตํเยว คาวํ ‘‘เอโก ทฺเว’’ติ สกฺขรํ ขิปิตฺวา ขิปิตฺวา คเณติ. ติยามรตฺตึ สมฺพาเธ โอกาเส ทุกฺขํ วุตฺถโคคโณ นิกฺขมนฺโต อญฺญมญฺญํ อุปนิฆํสนฺโต เวเคน เวเคน ปุญฺชปุญฺโช หุตฺวา นิกฺขมติ. โส เวเคน เวเคน ‘‘ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ทสา’’ติ คเณติเยว, เอวมสฺสาปิ ปุริมนเยน คณยโต [Pg.95] อสฺสาสปสฺสาสา ปากฏา หุตฺวา สีฆํ สีฆํ ปุนปฺปุนํ สญฺจรนฺติ. ตโต เตน ‘‘ปุนปฺปุนํ สญฺจรนฺตี’’ติ ญตฺวา อนฺโต จ พหิ จ อคฺคเหตฺวา ทฺวารปฺปตฺตํ ทฺวารปฺปตฺตํเยว คเหตฺวา ‘‘เอโก ทฺเว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ, เอโก ทฺเว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ฉ, เอโก ทฺเว ตีณิ จตฺตาริ ปญฺจ ฉ สตฺต…เป… อฏฺฐ นว ทสา’’ติ สีฆํ สีฆํ คเณตพฺพเมว. คณนาปฏิพทฺเธ หิ กมฺมฏฺฐาเน คณนพเลเนว จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ อริตฺตุปตฺถมฺภนวเสน จณฺฑโสเต นาวาฐปนมิว.

その後、この修行者は、穀物を量る者のような遅い数え方を捨てて、牛飼いの数え方のように速い数え方で数えるべきである。熟練した牛飼いは、小石などを懐に入れて、鞭を手にして早朝に牛舎へ行き、牛の背を叩いて追い出し、門柱の上に座って、門にやって来る牛を“一、二”と言いながら小石を投げて数える。三更（一晩中）狭い場所に閉じ込められていた牛の群れは、外に出る際、互いに押し合い、勢いよく群れをなして出てくる。彼は“三、四、五、十”と速く数える。同様に、以前の方法で数える者にとっても、入出息が明らかになり、速く繰り返し流れるようになる。そこで彼は“繰り返し流れている”と知って、内側や外側を追わずに、鼻門に届いた入出息だけを捉えて、“一、二、三、四、五、一、二、三、四、五、六……八、九、十”と速く数えるべきである。数えることに結びついた瞑想においては、激流の中で棹の支えによって舟を止めるように、数える力によってのみ心が統一されるからである。

ตสฺเสวํ สีฆํ สีฆํ คณยโต กมฺมฏฺฐานํ นิรนฺตรํ ปวตฺตํ วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาติ. อถ ‘‘นิรนฺตรํ ปวตฺตตี’’ติ ญตฺวา อนฺโต จ พหิ จ วาตํ อปริคฺคเหตฺวา ปุริมนเยเนว เวเคน เวเคน คเณตพฺพํ. อนฺโตปวิสนวาเตน หิ สทฺธึ จิตฺตํ ปเวสยโต อพฺภนฺตรํ วาตพฺภาหตํ เมทปูริตํ วิย โหติ. พหินิกฺขมนวาเตน สทฺธึ จิตฺตํ นีหรโต พหิทฺธา ปุถุตฺตารมฺมเณ จิตฺตํ วิกฺขิปติ. ผุฏฺฐผุฏฺโฐกาเส ปน สตึ ฐเปตฺวา ภาเวนฺตสฺเสว ภาวนา สมฺปชฺชติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อนฺโต จ พหิ จ วาตํ อปริคฺคเหตฺวา ปุริมนเยเนว เวเคน เวเคน คเณตพฺพ’’นฺติ.

そのように速く数える者にとって、瞑想（業処）は絶え間なく流れているかのように現れる。そこで“絶え間なく流れている”と知って、内側や外側の風を追うことなく、以前の方法で速く速く数えるべきである。中に入る風とともに心を中に入れる者にとっては、内部が風に打たれたようになり、あるいは脂肪で満たされたようになる。外に出る風とともに心を外に出す者にとっては、外部の様々な対象に心が散乱する。しかし、触れる箇所に念を置いて修習する者にのみ、修行は完成する。それゆえ、“内側や外側の風を追うことなく、以前の方法で速く速く数えるべきである”と言われたのである。

กีวจิรํ ปเนตํ คเณตพฺพนฺติ? ยาว วินา คณนาย อสฺสาสปสฺสาสารมฺมเณ สติ สนฺติฏฺฐติ. พหิ วิสฏวิตกฺกวิจฺเฉทํ กตฺวา อสฺสาสปสฺสาสารมฺมเณ สติ สณฺฐาปนตฺถํเยว หิ คณนาติ.

では、どれほど長くこれを数えるべきなのか。数えることなしに入出息という対象に念が安定して留まるようになるまでである。外に散乱する尋を遮断し、入出息という対象に念を確立させることこそが、数えることの目的なのである。

เอวํ คณนาย มนสิ กตฺวา อนุพนฺธนาย มนสิ กาตพฺพํ. อนุพนฺธนา นาม คณนํ ปฏิสํหริตฺวา สติยา นิรนฺตรํ อสฺสาสปสฺสาสานํ อนุคมนํ. ตญฺจ โข น อาทิมชฺฌปริโยสานานุคมนวเสน. อาทิมชฺฌปริโยสานานิ ตสฺสานุคมเน อาทีนวา จ เหฏฺฐา วุตฺตาเยว.

このように数えることによって作意した後、随逐（ずいついく）によって作意すべきである。随逐とは、数えることをやめて、念によって絶え間なく入出息を追い続けることである。しかし、それは“初め・中間・終わり”を追うことによってではない。初め・中間・終わりと、それを追うことの欠点については、既に述べた通りである。

ตสฺมา อนุพนฺธนาย มนสิกโรนฺเตน น อาทิมชฺฌปริโยสานวเสน มนสิ กาตพฺพํ, อปิจ โข ผุสนาวเสน จ ฐปนาวเสน จ มนสิ กาตพฺพํ. คณนานุพนฺธนาวเสน วิย หิ ผุสนาฐปนาวเสน วิสุํ มนสิกาโร นตฺถิ, ผุฏฺฐผุฏฺฐฏฺฐาเนเยว ปน คเณนฺโต คณนาย จ ผุสนาย จ มนสิ กโรติ, ตตฺเถว คณนํ ปฏิสํหริตฺวา เต สติยา อนุพนฺธนฺโต, อปฺปนาวเสน จ จิตฺตํ ฐเปนฺโต ‘‘อนุพนฺธนาย จ ผุสนาย จ ฐปนาย จ มนสิ [Pg.96] กโรตี’’ติ วุจฺจติ. สฺวายมตฺโถ อฏฺฐกถาสุ วุตฺตปงฺคุฬโทวาริโกปมาหิ อิเธว ปาฬิยํ วุตฺตกกจูปมาย จ เวทิตพฺโพ.

それゆえ、随逐によって作意する者は、初め・中間・終わりの順に作意すべきではなく、ただ“触れること”と“置くこと（安止）”によって作意すべきである。数えることと随逐のように、“触れること”と“置くこと”が別々に作意されるわけではない。触れる箇所で数える者は、数えることと触れることの両方を作意している。その触れる箇所で数えることをやめ、それ（呼吸）を念で追い、安止（アッパナー）によって心を固定する者は、“随逐と触れることと置くことによって作意している”と言われる。この意味は、注釈書に説かれる“足の不自由な人の譬え”や“門番の譬え”、そしてこのパティサンビダーマッガに説かれる“鋸の譬え”によって理解されるべきである。

ตตฺรายํ ปงฺคุโฬปมา – เสยฺยถาปิ ปงฺคุโฬ โทลาย กีฬตํ มาตาปุตฺตานํ โทลํ ขิปิตฺวา ตตฺเถว โทลาถมฺภมูเล นิสินฺโน กเมน อาคจฺฉนฺตสฺส จ คจฺฉนฺตสฺส จ โทลาผลกสฺส อุโภ โกฏิโย มชฺฌญฺจ ปสฺสติ, น จ อุโภโกฏิมชฺฌานํ ทสฺสนตฺถํ พฺยาวโฏ โหติ, เอวเมว ภิกฺขุ สติวเสน อุปนิพนฺธนตฺถมฺภมูเล ฐตฺวา อสฺสาสปสฺสาสโทลํ ขิปิตฺวา ตตฺเถว นิมิตฺเต สติยา นิสีทนฺโต กเมน อาคจฺฉนฺตานญฺจ คจฺฉนฺตานญฺจ ผุฏฺฐฏฺฐาเน อสฺสาสปสฺสาสานํ อาทิมชฺฌปริโยสานํ สติยา อนุคจฺฉนฺโต ตตฺเถว (วิสุทฺธิ. ๑.๒๒๕) จิตฺตํ ฐเปตฺวา ปสฺสติ, น จ เตสํ ทสฺสนตฺถํ พฺยาวโฏ โหติ. อยํ ปงฺคุโฬปมา.

そのうち、“足の不自由な人の譬え”は次の通りである。例えば、足の不自由な人が、ブランコで遊んでいる母子のためにブランコを揺らし、そのブランコの支柱の根元に座っているとする。彼は、次々にやって来ては去っていくブランコの板の両端と中間を見るが、両端と中間を見るためにわざわざ努力することはない。同様に、比丘は念によって（心を）繋ぎ止める柱の根元（鼻先や上唇）に留まり、入出息というブランコを揺らし、その徴（ニミッタ）において念をもって座り、次々にやって来ては去っていく、触れる箇所における入出息の初め・中間・終わりを念によって追いながら、その場所に心を置いて見る。それらを見るためにわざわざ努力することはない。これが“足の不自由な人の譬え”である。

อยํ ปน โทวาริโกปมา – เสยฺยถาปิ โทวาริโก นครสฺส อนฺโต จ พหิ จ ปุริเส ‘‘โก ตฺวํ, กุโต วา อาคโต, กุหึ วา คจฺฉสิ, กึ วา เต หตฺเถ’’ติ น วีมํสติ. น หิ ตสฺส เต ภารา, ทฺวารปฺปตฺตํ ทฺวารปฺปตฺตํเยว ปน วีมํสติ, เอวเมว อิมสฺส ภิกฺขุโน อนฺโตปวิฏฺฐวาตา จ พหินิกฺขนฺตวาตา จ น ภารา โหนฺติ, ทฺวารปฺปตฺตา ทฺวารปฺปตฺตาเยว ภาราติ อยํ โทวาริโกปมา.

次に、“門番の譬え”は次の通りである。例えば、門番は、町の内外にいる人々に対して“お前は誰か、どこから来たのか、どこへ行くのか、手に持っているものは何か”と調べることはない。それらは彼の任務ではないからである。ただ、門に到着した人だけを調べるのである。同様に、この比丘にとっても、中に入った風や外に出た風は任務ではなく、門（鼻口）に届いた風だけが任務（対象）なのである。これが“門番の譬え”である。

กกจูปมา ปน ‘‘นิมิตฺตํ อสฺสาสปสฺสาสา’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๙) นเยน อิธ วุตฺตาเยว. อิธ ปนสฺส อาคตาคตวเสน อมนสิการมตฺตเมว ปโยชนนฺติ เวทิตพฺพํ.

“鋸の譬え”については、“徴と入出息……”という方法で、このパティサンビダーマッガに説かれている通りである。ただ、ここでの修行者にとって、（風が）行ったり来たりすることを作意しないこと自体が目的であると知るべきである。

อิทํ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรโต กสฺสจิ น จิเรเนว นิมิตฺตญฺจ อุปฺปชฺชติ, อวเสสฌานงฺคปฏิมณฺฑิตา อปฺปนาสงฺขาตา ฐปนา จ สมฺปชฺชติ. กสฺสจิ ปน คณนาวเสเนว มนสิการกาลโต ปภุติ ยถา สารทฺธกายสฺส มญฺเจ วา ปีเฐ วา นิสีทโต มญฺจปีฐํ โอนมติ วิกูชติ, ปจฺจตฺถรณํ วลึ คณฺหาติ, อสารทฺธกายสฺส ปน นิสีทโต เนว มญฺจปีฐํ โอนมติ น วิกูชติ, น ปจฺจตฺถรณํ วลึ คณฺหาติ, ตูลปิจุปูริตํ วิย มญฺจปีฐํ โหติ[Pg.97]. กสฺมา? ยสฺมา อสารทฺโธ กาโย ลหุโก โหติ, เอวเมวํ คณนาวเสน มนสิการกาลโต ปภุติ อนุกฺกมโต โอฬาริกอสฺสาสปสฺสาสนิโรธวเสน กายทรเถ วูปสนฺเต กาโยปิ จิตฺตมฺปิ ลหุกํ โหติ, สรีรํ อากาเส ลงฺฆนาการปฺปตฺตํ วิย โหติ.

この瞑想を作意するある者には、間もなく徴が生じ、残りの禅支を備えた安止（アッパナー）と呼ばれる“固定（タパナ）”が成就する。あるいは、数えることによって作意し始めた時から、例えば体に苦痛のある者が寝台や椅子に座ると、寝台や椅子が沈み込み、ギシギシと鳴り、敷物に皺が寄るのに対し、体に苦痛のない者が座ると、寝台や椅子は沈まず、鳴ることもなく、敷物に皺も寄らない。その寝台や椅子は、あたかも綿が詰まっているかのようになる。なぜなら、苦痛のない体は軽いからである。同じように、数えることによって作意し始めた時から、次第に粗い入出息が停止することによって体の苦悩が静まると、体も心も軽くなる。体は、あたかも空中に浮かび上がるかのような状態になるのである。

ตสฺส โอฬาริเก อสฺสาสปสฺสาเส นิรุทฺเธ สุขุมอสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณํ จิตฺตํ ปวตฺตติ. ตสฺมิมฺปิ นิรุทฺเธ อปราปรํ ตโต สุขุมตรํ สุขุมตรํ อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตารมฺมณํ ปวตฺตติเยว. สฺวายมตฺโถ อุปริ วุตฺตกํสถาโลปมาย เวทิตพฺโพ.

その修行者の粗大な入息出息が止んだとき、微細な入息出息の相を対象とする心が生じる。それもまた止んだとき、次々と、それよりもさらに微細で、いっそう微細な入息出息の相を対象とする心がまさに生じ続ける。この意味は、後に説かれる金属製の鉢の比喩によって理解されるべきである。

ยถา หิ อญฺญานิ กมฺมฏฺฐานานิ อุปรูปริ วิภูตานิ โหนฺติ, น ตถา อิทํ. อิทํ ปน อุปรูปริ ภาเวนฺตสฺส สุขุมตฺตํ คจฺฉติ, อุปฏฺฐานมฺปิ น อุปคจฺฉติ. เอวํ อนุปฏฺฐหนฺเต ปน ตสฺมึ เตน ภิกฺขุนา ‘‘อาจริยํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ วา ‘‘นฏฺฐํ ทานิ เม กมฺมฏฺฐาน’’นฺติ วา อุฏฺฐายาสนา น คนฺตพฺพํ. อิริยาปถํ วิโกเปตฺวา คจฺฉโต หิ กมฺมฏฺฐานํ นวนวเมว โหติ. ตสฺมา ยถานิสินฺเนเนว เทสโต อาหริตพฺพํ.

他の瞑想対象（業処）が修習を進めるにつれて、ますます明瞭になるのとは異なり、このアーナーパーナ・サティはそうではない。むしろ、これを修習し続ける者にとって、対象は微細な状態へと向かい、現前することさえなくなる。そのように対象が現れなくなったとき、その比丘は“師に尋ねよう”とか“私の瞑想対象が失われてしまった”と考えて、座から立ち上がって去るべきではない。威儀を崩して立ち去る者にとっては、瞑想は常に一からのやり直しになってしまうからである。したがって、座ったままの姿勢で、本来（息が）触れる箇所から対象を取り戻すべきである。

ตตฺรายํ อาหรณูปาโย – เตน ภิกฺขุนา กมฺมฏฺฐานสฺส อนุปฏฺฐานภาวํ ญตฺวา อิติ ปฏิสญฺจิกฺขิตพฺพํ ‘‘อิเม อสฺสาสปสฺสาสา นาม กตฺถ อตฺถิ, กตฺถ นตฺถิ. กสฺส วา อตฺถิ, กสฺส วา นตฺถี’’ติ. อเถวํ ปฏิสญฺจิกฺขโต ‘‘อิเม อนฺโตมาตุกุจฺฉิยํ นตฺถิ, อุทเก นิมุคฺคานํ นตฺถิ, ตถา อสญฺญีภูตานํ มตานํ จตุตฺถชฺฌานสมาปนฺนานํ รูปารูปภวสมงฺคีนํ นิโรธสมาปนฺนาน’’นฺติ ญตฺวา เอวํ อตฺตนาว อตฺตา ปฏิโจเทตพฺโพ ‘‘นนุ, ตฺวํ ปณฺฑิต, เนว มาตุกุจฺฉิคโต, น อุทเก นิมุคฺโค, น อสญฺญีภูโต, น มโต, น จตุตฺถชฺฌานสมาปนฺโน, น รูปารูปภวสมงฺคี, น นิโรธสมาปนฺโน. อตฺถิเยว เต อสฺสาสปสฺสาสา, มนฺทปญฺญตาย ปน ปริคฺคเหตุํ น สกฺโกสี’’ติ. อถาเนน ปกติผุฏฺฐวเสน จิตฺตํ ฐเปตฺวา มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. อิเม หิ ทีฆนาสิกสฺส นาสาปุฏํ ฆฏฺเฏนฺตา ปวตฺตนฺติ, รสฺสนาสิกสฺส อุตฺตโรฏฺฐํ. ตสฺมาเนน อิมํ นาม ฐานํ ฆฏฺเฏนฺตีติ นิมิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. อิมเมว หิ อตฺถวสํ ปฏิจฺจ วุตฺตํ ภควตา – ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, มุฏฺฐสฺสติสฺส อสมฺปชานสฺส อานาปานสฺสติภาวนํ วทามี’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๔๙; สํ. นิ. ๕.๙๙๒). กิญฺจาปิ หิ [Pg.98] ยํกิญฺจิ กมฺมฏฺฐานํ สตสฺส สมฺปชานสฺเสว สมฺปชฺชติ, อิโต อญฺญํ ปน มนสิกโรนฺตสฺส ปากฏํ โหติ. อิทํ ปน อานาปานสฺสติกมฺมฏฺฐานํ ครุกํ ครุกภาวนํ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธพุทฺธปุตฺตานํ มหาปุริสานํเยว มนสิการภูมิภูตํ, น เจว อิตฺตรํ, น จ อิตฺตรสตฺตสมาเสวิตํ. ยถา ยถา มนสิ กรียติ, ตถา ตถา สนฺตญฺเจว โหติ สุขุมญฺจ. ตสฺมา เอตฺถ พลวตี สติ จ ปญฺญา จ อิจฺฉิตพฺพา.

そこでの（対象を）取り戻す方法は次の通りである。その比丘は瞑想対象が現れていないことを知り、次のように思索すべきである。“この入息出息というものは、一体どこにあり、どこにないのか。また誰にあり、誰にないのか”と。そのように思索して、“これらは胎内にいる者にはなく、水に潜っている者にもなく、同様に無想天の者、死者、第四禅に入定している者、色界や無色界にある者、滅尽定に入定している者にはない”と知った上で、自ら次のように自分を戒めるべきである。“賢者よ、お前は胎児ではなく、水に潜る者でも、無想天の者でも、死者でも、第四禅の入定者でも、色界・無色界の者でも、滅尽定の者でもないではないか。お前には入息出息が確かに備わっているのだが、知恵が鈍いために、それを把握できないだけなのだ”と。そして、本来（息が）触れる場所に基づいて心を据え、作意を働かせるべきである。実際、これら（の息）は鼻の長い者には鼻孔を打ち、鼻の短い者には上唇を打って流れる。それゆえ、修行者は“ここを打つ”という相（ニミッタ）を据えるべきである。まさにこの理由によって、世尊は次のように仰った。“比丘たちよ、忘念で正知のない者に、私はアーナーパーナ・サティの修習を説かない”と。いかなる瞑想であれ、念があり正知ある者に成就するものであるが、特にこれ（アーナーパーナ）以外の対象は、作意する者にとって明瞭になるものである。しかし、このアーナーパーナ・サティという瞑想対象は重厚であり、仏、独覚、仏弟子といった偉大なる人々のための作意の場であって、卑俗なものではなく、卑俗な衆生が親しむものでもない。作意すればするほど、それは静まり、また微細になる。それゆえ、ここでは強力な念と智慧が求められるのである。

ยถา หิ มฏฺฐสาฏกสฺส ตุนฺนกรณกาเล สูจิปิ สุขุมา อิจฺฉิตพฺพา, สูจิปาสเวธนมฺปิ ตโต สุขุมตรํ, เอวเมวํ มฏฺฐสาฏกสทิสสฺส อิมสฺส กมฺมฏฺฐานสฺส ภาวนากาเล สูจิปฏิภาคา สติปิ สูจิปาสเวธนปฏิภาคา ตํสมฺปยุตฺตา ปญฺญาปิ พลวตี อิจฺฉิตพฺพา. ตาหิ จ ปน สติปญฺญาหิ สมนฺนาคเตน ภิกฺขุนา น เต อสฺสาสปสฺสาสา อญฺญตฺร ปกติผุฏฺโฐกาสา ปริเยสิตพฺพา.

たとえば、滑らかな布を縫うときには微細な針が必要であり、針の穴をあける錐（きり）はそれ以上に微細であることが求められるように、それと同様に、滑らかな布に似たこの瞑想を修習する際にも、針に相当する念と、針の穴をあける錐に相当し、それ（念）と相応する強力な智慧が必要とされる。そして、そのような念と智慧を具えた比丘は、本来（息が）触れる箇所以外に入息出息を探し求めてはならない。

ยถา หิ กสฺสโก เขตฺตํ กสิตฺวา พลีพทฺเท มุญฺจิตฺวา โคจรมุเข กตฺวา ฉายาย นิสินฺโน วิสฺสเมยฺย, อถสฺส เต พลีพทฺทา เวเคน อฏวึ ปวิเสยฺยุํ. โย โหติ เฉโก กสฺสโก, โส ปุน เต คเหตฺวา โยเชตุกาโม น เตสํ อนุปทํ คนฺตฺวา อฏวึ อาหิณฺฑติ. อถ โข รสฺมิญฺจ ปโตทญฺจ คเหตฺวา อุชุกเมว เตสํ นิปาตนติตฺถํ คนฺตฺวา นิสีทติ วา นิปชฺชติ วา. อถ เต โคเณ ทิวสภาคํ จริตฺวา นิปาตนติตฺถํ โอตริตฺวา นฺหตฺวา จ ปิวิตฺวา จ ปจฺจุตฺตริตฺวา ฐิเต ทิสฺวา รสฺมิยา พนฺธิตฺวา ปโตเทน วิชฺฌนฺโต อาเนตฺวา โยเชตฺวา ปุน กมฺมํ กโรติ. เอวเมวํ เตน ภิกฺขุนา น เต อสฺสาสปสฺสาสา อญฺญตฺร ปกติผุฏฺโฐกาสา ปริเยสิตพฺพา. สติรสฺมึ ปน ปญฺญาปโตทญฺจ คเหตฺวา ปกติผุฏฺโฐกาเส จิตฺตํ ฐเปตฺวา มนสิกาโร ปวตฺเตตพฺโพ. เอวํ หิสฺส มนสิกโรโต น จิรสฺเสว เต อุปฏฺฐหนฺติ นิปาตนติตฺเถ วิย โคณา. ตโต เตน สติรสฺมิยา พนฺธิตฺวา ตสฺมึเยว ฐาเน โยเชตฺวา ปญฺญาปโตเทน วิชฺฌนฺเตน ปุนปฺปุนํ กมฺมฏฺฐานํ อนุยุญฺชิตพฺพํ. ตสฺเสวมนุยุญฺชโต น จิรสฺเสว นิมิตฺตํ อุปฏฺฐาติ. ตํ ปเนตํ น สพฺเพสํ เอกสทิสํ โหติ, อปิจ โข กสฺสจิ สุขสมฺผสฺสํ อุปฺปาทยมาโน ตูลปิจุ วิย กปฺปาสปิจุ วิย วาตธารา วิย จ อุปฏฺฐาตีติ เอกจฺเจ อาหุ.

たとえば、農夫が田を耕した後、雄牛を放して放牧地に向け、自分は日陰に座って休息しているとする。その後、それらの雄牛が勢いよく森の中に入ってしまったとき、熟練した農夫であれば、牛を捕まえて再び繋ごうとする際、牛の足跡を追って森の中を歩き回ることはしない。むしろ、綱と突き棒を持って、牛たちが必ずやって来る水飲み場へ真っ直ぐに行き、そこに座るか横になって待つのである。そして、牛たちが一日中草を食んだ後、水飲み場に降りてきて、体を洗い、水を飲んで上がってくるところを見定めて、綱で縛り、突き棒で促して連れ帰り、再び繋いで仕事を再開する。これと同様に、修行者は本来（息が）触れる箇所以外に入息出息を探し求めてはならない。念という綱と、智慧という突き棒を手に取り、本来触れる箇所に心を据えて作意を働かせるべきである。そのように作意する修行者にとって、水飲み場に現れる牛のように、ほどなくしてそれら（入息出息）が現れる。そこで修行者は、念という綱で縛り、その場所において（対象を）繋ぎ、智慧という突き棒で促しながら、繰り返し瞑想に励むべきである。そのように励む者には、まもなく相（ニミッタ）が現れる。ただし、その相はすべての人に同じように現れるわけではない。ある者には、心地よい感触を生じさせながら、綿の塊や、木綿の塊、あるいは空気の流れのように現れると、一部の長老たちは説いている。

อยํ [Pg.99] ปน อฏฺฐกถาสุ วินิจฺฉโย – อิทญฺหิ กสฺสจิ ตารกรูปํ วิย มณิคุฬิกา วิย มุตฺตาคุฬิกา วิย จ, กสฺสจิ ขรสมฺผสฺสํ หุตฺวา กปฺปาสฏฺฐิ วิย ทารุสารสูจิ วิย จ, กสฺสจิ ทีฆปามงฺคสุตฺตํ วิย กุสุมทามํ วิย ธูมสิขา วิย จ, กสฺสจิ วิตฺถตํ มกฺกฏกสุตฺตํ วิย วลาหกปฏลํ วิย ปทุมปุปฺผํ วิย รถจกฺกํ วิย จนฺทมณฺฑลํ วิย สูริยมณฺฑลํ วิย จ อุปฏฺฐาติ, ตญฺจ ปเนตํ ยถา สมฺพหุเลสุ ภิกฺขูสุ สุตฺตนฺตํ สชฺฌายิตฺวา นิสินฺเนสุ เอเกน ภิกฺขุนา ‘‘ตุมฺหากํ กีทิสํ หุตฺวา อิทํ สุตฺตํ อุปฏฺฐาตี’’ติ วุตฺเต เอโก ‘‘มยฺหํ มหตี ปพฺพเตยฺยา นที วิย หุตฺวา อุปฏฺฐาตี’’ติ อาห. อปโร ‘‘มยฺหํ เอกา วนราชิ วิย’’. อญฺโญ ‘‘มยฺหํ เอโก สีตจฺฉาโย สาขาสมฺปนฺโน ผลภารภริโต รุกฺโข วิยา’’ติ. เตสญฺหิ ตํ เอกเมว สุตฺตํ สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาติ. เอวํ เอกเมว กมฺมฏฺฐานํ สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาติ. สญฺญชญฺหิ เอตํ สญฺญานิทานํ สญฺญาปภวํ, ตสฺมา สญฺญานานตาย นานโต อุปฏฺฐาตีติ เวทิตพฺพํ.

アッタカタにおける決定（けってい）は以下の通りである。すなわち、この（取相・似相）は、ある人には星の光のように、ある人には摩尼（まに）の珠のように、あるいは真珠の珠のように現れる。またある人には、粗い接触を伴って綿の種のように、あるいは木心の芯（しん）で作った針のように現れる。またある人には、長い装身具の紐（ひも）のように、あるいは花輪のように、あるいは煙の先端のように現れる。またある人には、広がった蜘蛛の糸のように、あるいは雲の層のように、あるいは蓮華の花のように、あるいは車輪のように、あるいは月輪のように、あるいは日輪のように現れる。しかし、それはあたかも、多くの比丘たちが経（アヌパーナ・スッタ）を読誦して座っているとき、一人の比丘が“あなた方にとって、この経はどのように現れますか”と尋ねたとき、一人が“私には、山から流れる大きな川のように現れます”と言い、別の者が“私には、一筋の森の列のように”、また別の者が“私には、涼しい陰があり、枝が茂り、果実の重みでたわわになった一本の樹木のように現れます”と言うのと同様である。彼らにとって、その経自体は一つであるが、想（そう）が異なるために様々に現れるのである。同様に、業処（ごうしょ）自体は一つであるが、想が異なるために様々に現れるのである。実に、これは想から生じ、想を原因とし、想を源泉とするものである。ゆえに、想の異なりによって、様々に現れるのであると知るべきである。

เอวํ อุปฏฺฐิเต ปน นิมิตฺเต เตน ภิกฺขุนา อาจริยสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา อาโรเจตพฺพํ ‘‘มยฺหํ, ภนฺเต, เอวรูปํ นาม อุปฏฺฐาตี’’ติ. อาจริเยน ปน ‘‘นิมิตฺตมิทํ, อาวุโส, กมฺมฏฺฐานํ ปุนปฺปุนํ มนสิ กโรหิ สปฺปุริสา’’ติ วตฺตพฺโพ. อถาเนน นิมิตฺเตเยว จิตฺตํ ฐเปตพฺพํ. เอวมสฺสายํ อิโต ปภุติ ฐปนาวเสน ภาวนา โหติ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

このように（似相が）現れた際、その比丘は師の元へ行き、“尊師よ、私にはこのようなものが現れました”と報告すべきである。師は“善男子よ、これは相（ニミッタ）である。入出息の業処を繰り返し作意（しゅい）せよ”と言うべきである。その後、彼はその相（ニミッタ）にのみ心を置くべきである。これより先、このように固定することによって、彼の修習（止）は成し遂げられる。古徳（こだく）たちは次のように述べている。

‘‘นิมิตฺเต ฐปยํ จิตฺตํ, นานาการํ วิภาวยํ;

ธีโร อสฺสาสปสฺสาเส, สกํ จิตฺตํ นิพนฺธตี’’ติ. (ปารา. อฏฺฐ. ๒.๑๖๕;

วิสุทฺธิ. ๑.๒๓๒);

“智者は相（ニミッタ）に心を置き、様々な（執着の）様相を消し去り、入出息において自らの心を結びつけるのである。”

ตสฺเสวํ นิมิตฺตุปฏฺฐานโต ปภุติ นีวรณานิ วิกฺขมฺภิตาเนว โหนฺติ, กิเลสา สนฺนิสินฺนาว, จิตฺตํ อุปจารสมาธินา สมาหิตเมว. อถาเนน ตํ นิมิตฺตํ เนว วณฺณโต มนสิ กาตพฺพํ, น ลกฺขณโต ปจฺจเวกฺขิตพฺพํ, อปิจ โข ขตฺติยมเหสิยา จกฺกวตฺติคพฺโภ วิย กสฺสเกน สาลิยวคพฺโภ วิย จ อาวาสาทีนิ สตฺต อสปฺปายานิ วชฺเชตฺวา ตาเนว สตฺต สปฺปายานิ เสวนฺเตน สาธุกํ รกฺขิตพฺพํ, อถ นํ เอวํ รกฺขิตฺวา ปุนปฺปุนํ มนสิการวเสน วุทฺธึ วิรูฬฺหึ คมยิตฺวา ทสวิธํ อปฺปนาโกสลฺลํ สมฺปาเทตพฺพํ, วีริยสมตา โยเชตพฺพา. ตสฺเสวํ ฆเฏนฺตสฺส [Pg.100] วิสุทฺธิมคฺเค วุตฺตานุกฺกเมน ตสฺมึ นิมิตฺเต จตุกฺกปญฺจกชฺฌานานิ นิพฺพตฺตนฺติ. เอวํ นิพฺพตฺตจตุกฺกปญฺจกชฺฌาโน ปเนตฺถ ภิกฺขุ สลฺลกฺขณาวิวฏฺฏนาวเสน กมฺมฏฺฐานํ วฑฺเฒตฺวา ปาริสุทฺธึ ปตฺตุกาโม ตเทว ฌานํ ปญฺจหากาเรหิ วสิปฺปตฺตํ ปคุณํ กตฺวา นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา วิปสฺสนํ ปฏฺฐเปติ. กถํ? โส หิ สมาปตฺติโต วุฏฺฐาย อสฺสาสปสฺสาสานํ สมุทโย กรชกาโย จ จิตฺตญฺจาติ ปสฺสติ. ยถา หิ กมฺมารคคฺคริยา ธมมานาย ภสฺตญฺจ ปุริสสฺส จ ตชฺชํ วายามํ ปฏิจฺจ วาโต สญฺจรติ, เอวเมวํ กายญฺจ จิตฺตญฺจ ปฏิจฺจ อสฺสาสปสฺสาสาติ. ตโต อสฺสาสปสฺสาเส จ กายญฺจ รูปนฺติ, จิตฺตญฺจ ตํสมฺปยุตฺเต จ ธมฺเม อรูปนฺติ ววตฺถเปติ.

このように相（ニミッタ）が現れてから、蓋（五蓋）は鎮まり、煩悩は静まり、心は近行定（きんぎょうじょう）によって定（じょう）の状態にある。その後、彼はその相を色（形）によって作意すべきではなく、また（感覚的）特徴によって観察すべきでもない。むしろ、転輪聖王を身ごもった王妃がその胎児を守るように、あるいは農夫が稲の苗を守るように、七つの不適当な住処などを避け、七つの適当な（住処など）を享受することによって、入念に相を保護すべきである。そして、そのように保護した上で、繰り返しの作意によって増大・成長させ、十種の安止（あんじ）の巧みさを完成させ、精進の均衡を保つべきである。そのように努める者には、‘清浄道論’に説かれる順序に従って、その相において四禅または五禅が生じる。ここで、四禅または五禅を生じさせた比丘は、観察と（輪廻からの）転換（ヴィパッサナー）の力によって業処を増進させ、清浄（解脱）を得ることを望み、その禅を五つの自在（じざい）によって習熟させ、名色（みょうしき）を識別して観（ヴィパッサナー）を開始する。どのようにか。彼は等至（とうじ）から出た後、入息出息の生起の原因は（四つの要素からなる）肉身（カラジャ・カーヤ）と心であることを観察する。あたかも鍛冶屋のふいごを吹くとき、ふいごとその人の適切な努力に依存して風が動くように、肉身と心に依存して入息出息が生じるのである。その後、入息出息と肉身を“色（しき）”とし、心とその相応する諸法（心所）を“名（みょう）”として識別するのである。

เอวํ นามรูปํ ววตฺถเปตฺวา ตสฺส ปจฺจยํ ปริเยสติ, ปริเยสนฺโต จ ตํ ทิสฺวา ตีสุปิ อทฺธาสุ นามรูปสฺส ปวตฺตึ อารพฺภ กงฺขํ วิตรติ, วิติณฺณกงฺโข กลาปสมฺมสนวเสน ‘‘อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตา’’ติ ติลกฺขณํ อาโรเปตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนาย ปุพฺพภาเค อุปฺปนฺเน โอภาสาทโย ทส วิปสฺสนุปกฺกิเลเส ปหาย อุปกฺกิเลสวิมุตฺตํ อุทยพฺพยานุปสฺสนาญาณํ ‘‘มคฺโค’’ติ ววตฺถเปตฺวา อุทยํ ปหาย ภงฺคานุปสฺสนํ ปตฺวา นิรนฺตรํ ภงฺคานุปสฺสเนน ภยโต อุปฏฺฐิเตสุ สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชนฺโต วิมุจฺจนฺโต ยถากฺกเมน จตฺตาโร อริยมคฺเค ปาปุณิตฺวา อรหตฺตผเล ปติฏฺฐาย เอกูนวีสติเภทสฺส ปจฺจเวกฺขณาญาณสฺส ปริยนฺตํ ปตฺโต สเทวกสฺส โลกสฺส อคฺคทกฺขิเณยฺโย โหติ. เอตฺตาวตา จสฺส คณนํ อาทึ กตฺวา วิปสฺสนาปริโยสานา อานาปานสฺสติสมาธิภาวนา สมตฺตา โหตีติ. อยํ สพฺพาการโต ปฐมจตุกฺกวณฺณนา.

このように名色を識別した後、その原因（縁）を探求する。探求する中でそれを見出し、三世（過去・現在・未来）における名色の進行に関して疑念を乗り越える。疑念を乗り越えた者は、聚（しゅう、総括）としての観察の力によって“無常・苦・無我”という三相（さんそう）に乗せ、生滅の随観（ずいかん）の初期段階に生じる光明などの十の観の染（けがれ）を捨て、それらから離れた生滅の随観知を“道”であると確定し、生の観察を離れて滅の随観（壊劫の知）に至り、絶えず滅（壊）を観察することによって、すべての行（ぎょう）を恐るべきものとして捉え、嫌悪し、離欲し、解脱を求めて、順次、四つの聖道（しょうどう）に到達し、阿羅漢果に安住して、十九種の省察の知を究め、天人を含む世界の最高の福田（ふくでん）となるのである。これによって、数え（ガナナ）に始まり、観（ヴィパッサナー）を終わりとする入出息念三昧の修習は完了したことになる。これが、あらゆる側面からの第一の四箇（しか）の解説である。

อิตเรสุ ปน ตีสุ จตุกฺเกสุ ยสฺมา วิสุํ กมฺมฏฺฐานภาวนานโย นาม นตฺถิ, ตสฺมา อนุปทวณฺณนานเยเนว เตสํ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปีติปฏิสํเวทีติ ปีตึ ปฏิสํวิทิตํ กโรนฺโต ปากฏํ กโรนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณโต จ อสมฺโมหโต จ.

他の三つの四箇（しか）については、別に独立した業処の修習方法があるわけではないため、逐語的な注釈の形式によってその意味を理解すべきである。“喜（き）を感じる（受ける）”とは、喜を明らかに、明瞭にしながら、“私は入息しよう”“私は出息しよう”と修行することを意味する。そこでは、所縁（対象）によるものと、不痴（ふち、無迷）によるものの二つの側面から喜が体験される。

กถํ อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชติ, ตสฺส สมาปตฺติกฺขเณ ฌานปฏิลาเภน อารมฺมณโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ อารมฺมณสฺส ปฏิสํวิทิตตฺตา.

どのように所縁によって喜が体験されるのか。喜を伴う二つの禅（初禅と第二禅）に入るとき、その等至（三昧）の瞬間に禅（の構成要素）を獲得することによって、所縁を通じて喜が体験される。それは、その所縁（似相）が体験されているからである。

กถํ [Pg.101] อสมฺโมหโต? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ ขยโต วยโต สมฺมสติ, ตสฺส วิปสฺสนากฺขเณ ลกฺขณปฏิเวเธน อสมฺโมหโต ปีติ ปฏิสํวิทิตา โหติ. เอเตเนว นเยน อวเสสปทานิปิ อตฺถโต เวทิตพฺพานิ. อิทํ ปเนตฺถ วิเสสมตฺตํ – ติณฺณํ ฌานานํ วเสน สุขปฏิสํวิทิตา โหติ. จตุนฺนมฺปิ ฌานานํ วเสน จิตฺตสงฺขารปฏิสํวิทิตา เวทิตพฺพา. จิตฺตสงฺขาโรติ เวทนาสญฺญากฺขนฺธา. ปสฺสมฺภยํ จิตฺตสงฺขารนฺติ โอฬาริกํ โอฬาริกํ จิตฺตสงฺขารํ ปสฺสมฺเภนฺโต, นิโรเธนฺโตติ อตฺโถ. โส วิตฺถารโต กายสงฺขาเร วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ. อปิเจตฺถ ปีติปเท ปีติสีเสน เวทนา วุตฺตา, สุขปเท สรูเปเนว เวทนา. ทฺวีสุ จิตฺตสงฺขารปเทสุ ‘‘สญฺญา จ เวทนา จ เจตสิกา, เอเต ธมฺมา จิตฺตปฏิพทฺธา จิตฺตสงฺขารา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๔; ม. นิ. ๑.๔๖๓) วจนโต สญฺญาสมฺปยุตฺตา เวทนาติ เอวํ เวทนานุปสฺสนานเยน อิทํ จตุกฺกํ ภาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

どのように“不迷乱（asammoha）”によって“喜（pīti）を感受する”のであろうか。喜を伴う二つの禅定（初禅と二禅）に入って出た後、その禅定に相応する喜を、滅（khaya）と壊（vaya）の観点から考察する。その者の、観（ヴィパッサナー）の瞬間における諸相の通達（lakkhaṇapaṭivedha）によって、迷乱することなく喜が明らかに（感受）されるのである。この方法によって、残りの句も意味の上で理解されるべきである。ただし、ここには次のような差異がある。すなわち、三つの禅定（初禅・二禅・三禅）によって“楽（sukha）を感受する”ことになり、四つの禅定のすべてによって“心行（cittasaṅkhāra）を感受する”ことが理解されるべきである。“心行”とは、受（vedanā）と想（saññā）の二つの蘊である。“心行を静めながら”とは、粗い心行を静め、滅させるという意味である。それは詳しく言えば、身行（kāyasaṅkhāra）の箇所で述べた方法によって理解されるべきである。さらにここで、“喜”の句においては喜を主として“受”が説かれ、“楽”の句においては自性（それ自体）によって“受”が説かれている。“心行”の二つの句については、“想と受と心所、これらの法は心に依存しており、心行である”という（パティサンビダーマッガやマッジマニカーヤの）言葉に基づき、想に相応する受が説かれている。このように受随観の方法によって、この四箇の一群（第二四箇）が説かれたと理解されるべきである。

ตติยจตุกฺเกปิ จตุนฺนํ ฌานานํ วเสน จิตฺตปฏิสํวิทิตา เวทิตพฺพา. อภิปฺปโมทยํ จิตฺตนฺติ จิตฺตํ โมเทนฺโต ปโมเทนฺโต หาเสนฺโต ปหาเสนฺโต อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขติ. ตตฺถ ทฺวีหากาเรหิ อภิปฺปโมโท โหติ สมาธิวเสน จ วิปสฺสนาวเสน จ.

第三の四箇（心随観）においても、四つの禅定によって“心を感受する”ことが理解されるべきである。“心を喜ばせながら（abhippamodayaṃ cittanti）”とは、心を歓喜させ、非常に歓喜させ、悦ばせ、大いに悦ばせながら“吸おう、吐こう”と修行することである。そこでは、三摩地（定）の力と観（ヴィパッサナー）の力の二つの様態によって“大いなる歓喜（abhippamodo）”が生じる。

กถํ สมาธิวเสน? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชติ, โส สมาปตฺติกฺขเณ สมฺปยุตฺตาย ปีติยา จิตฺตํ อาโมเทติ ปโมเทติ. กถํ วิปสฺสนาวเสน? สปฺปีติเก ทฺเว ฌาเน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ ขยโต วยโต สมฺมสติ. เอวํ วิปสฺสนากฺขเณ ฌานสมฺปยุตฺตํ ปีตึ อารมฺมณํ กตฺวา จิตฺตํ อาโมเทติ ปโมเทติ. เอวํ ปฏิปนฺโน ‘‘อภิปฺปโมทยํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ วุจฺจติ.

どのように定の力によるのか。喜を伴う二つの禅定に入るとき、その入定の瞬間に、相応する喜によって心を喜ばせ、歓喜させるのである。どのように観の力によるのか。喜を伴う二つの禅定に入って出た後、その禅定に相応する喜を、滅と壊の観点から考察する。このように観の瞬間において、禅定に相応する喜を対象として、心を喜ばせ、歓喜させる。このように実践する者を“心を喜ばせながら、吸おう、吐こうと修行する”と言うのである。

สมาทหํ จิตฺตนฺติ ปฐมชฺฌานาทิวเสน อารมฺมเณ จิตฺตํ สมํ อาทหนฺโต สมํ ฐเปนฺโต, ตานิ วา ปน ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ขยโต วยโต สมฺมสโต วิปสฺสนากฺขเณ ลกฺขณปฏิเวเธน อุปฺปชฺชติ ขณิกจิตฺเตกคฺคตา, เอวํ อุปฺปนฺนาย ขณิกจิตฺเตกคฺคตาย วเสนปิ อารมฺมเณ จิตฺตํ สมํ อาทหนฺโต สมํ ฐเปนฺโต ‘‘สมาทหํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ วุจฺจติ.

“心を集中させながら（samādahaṃ cittanti）”とは、初禅などの力によって対象に心を正しく置き、正しく据えることである。あるいは、それらの禅定に入って出た後、禅定に相応する心を滅と壊の観点から考察する者に、観の瞬間における諸相の通達によって“刹那的な心の等持（khaṇikacittekaggatā）”が生じる。このように生じた刹那的な心の等持の力によっても、対象に心を正しく置き、正しく据えながら“心を集中させながら吸おう、吐こうと修行する”と言うのである。

วิโมจยํ [Pg.102] จิตฺตนฺติ ปฐมชฺฌาเนน นีวรเณหิ จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต, ทุติเยน วิตกฺกวิจาเรหิ, ตติเยน ปีติยา, จตุตฺเถน สุขทุกฺเขหิ จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต, ตานิ วา ปน ฌานานิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ฌานสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ขยโต วยโต สมฺมสติ. โส วิปสฺสนากฺขเณ อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจสญฺญาโต จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต, ทุกฺขานุปสฺสนาย สุขสญฺญาโต, อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสญฺญาโต, นิพฺพิทานุปสฺสนาย นนฺทิโต, วิราคานุปสฺสนาย ราคโต, นิโรธานุปสฺสนาย สมุทยโต, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย อาทานโต จิตฺตํ โมเจนฺโต วิโมเจนฺโต อสฺสสติ เจว ปสฺสสติ จ. เตน วุจฺจติ – ‘‘วิโมจยํ จิตฺตํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ. เอวํ จิตฺตานุปสฺสนาวเสน อิทํ จตุกฺกํ ภาสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“心を解放させながら（vimocayaṃ cittanti）”とは、初禅によって蓋（nīvaraṇa）から、第二禅によって尋（vitakka）と伺（vicāra）から、第三禅によって喜から、第四禅によって楽と苦から、心を解き放ち、解放させながら、吸い、また吐くことである。あるいは、それらの禅定に入って出た後、禅定に相応する心を滅と壊の観点から考察する。その者は、観の瞬間において、無常随観によって常想（niccasaññā）から心を解放させ、苦随観によって楽想から、無我随観によって我想から、厭離随観によって歓喜（nandito）から、離欲随観によって貪欲（rāgato）から、滅随観によって集（samudayato）から、放棄随観によって執着（ādānato）から、心を解き放ち、解放させながら、吸い、また吐くのである。それゆえに“心を解放させながら吸おう、吐こうと修行する”と言われる。このように、心随観の力によってこの四箇が説かれたと理解されるべきである。

จตุตฺถจตุกฺเก ปน อนิจฺจานุปสฺสีติ เอตฺถ ตาว อนิจฺจํ เวทิตพฺพํ, อนิจฺจตา เวทิตพฺพา, อนิจฺจานุปสฺสนา เวทิตพฺพา, อนิจฺจานุปสฺสี เวทิตพฺโพ. ตตฺถ อนิจฺจนฺติ ปญฺจกฺขนฺธา. กสฺมา? อุปฺปาทวยญฺญถตฺตภาวา. อนิจฺจตาติ เตสํเยว อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ, หุตฺวา อภาโว วา, นิพฺพตฺตานํ เตเนวากาเรน อฏฺฐตฺวา ขณภงฺเคน เภโทติ อตฺโถ. อนิจฺจานุปสฺสนาติ ตสฺสา อนิจฺจตาย วเสน รูปาทีสุ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ อนุปสฺสนา. อนิจฺจานุปสฺสีติ ตาย อนุปสฺสนาย สมนฺนาคโต. ตสฺมา เอวํภูโต อสฺสสนฺโต จ ปสฺสสนฺโต จ อิธ ‘‘อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ เวทิตพฺโพ.

第四の四箇（法随観）において、“無常を随観し（aniccānupassī）”という句では、まず、無常（anicca）、無常性（aniccatā）、無常随観（aniccānupassanā）、無常を随観する者（aniccānupassī）が理解されるべきである。そこにおいて“無常”とは五蘊のことである。なぜなら、生起・消滅・異状があるからである。“無常性”とは、それら五蘊の生起・消滅・異状、あるいは生じては無くなること、すなわち、生じたものがそのままの形（状態）で留まることなく、刹那の崩壊によって壊れることを意味する。“無常随観”とは、その無常性の力によって、色（物質）などに対して“無常である”と繰り返し観察する智慧のことである。“無常を随観する者”とは、その随観を具足している者のことである。ゆえに、そのような者となって吸うときも吐くときも、この（五蘊）において“無常を随観しながら吸おう、吐こうと修行する”と理解されるべきである。

วิราคานุปสฺสีติ เอตฺถ ปน ทฺเว วิราคา ขยวิราโค จ อจฺจนฺตวิราโค จ. ตตฺถ ขยวิราโคติ สงฺขารานํ ขณภงฺโค. อจฺจนฺตวิราโคติ นิพฺพานํ. วิราคานุปสฺสนาติ ตทุภยทสฺสนวเสน ปวตฺตา วิปสฺสนา จ มคฺโค จ. ตาย ทุวิธายปิ อนุปสฺสนาย สมนฺนาคโต หุตฺวา อสฺสสนฺโต จ ปสฺสสนฺโต จ ‘‘วิราคานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ เวทิตพฺโพ. นิโรธานุปสฺสีปเทปิ เอเสว นโย.

“離欲を随観し（virāgānupassī）”という句において、離欲（virāga）には、滅尽による離欲（khayavirāgo）と、究極的な離欲（accantavirāgo）の二つがある。そこにおいて“滅尽による離欲”とは、諸行の刹那的な崩壊のことである。“究極的な離欲”とは、涅槃のことである。“離欲随観”とは、その両者（刹那的な消滅と涅槃）を見る力によって生じる観（ヴィパッサナー）と道の両方のことである。これら二種類の随観を具足して、吸うときも吐くときも“離欲を随観しながら吸おう、吐こうと修行する”と理解されるべきである。“滅（nirodha）を随観し”という句においても、これと同じ方法である。

ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีติ เอตฺถาปิ ทฺเว ปฏินิสฺสคฺคา ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค จ ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จ. ปฏินิสฺสคฺโคเยว อนุปสฺสนา ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา, วิปสฺสนามคฺคานเมตํ อธิวจนํ. วิปสฺสนาติ ตทงฺควเสน สทฺธึ ขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลเส ปริจฺจชติ, สงฺขตโทสทสฺสเนน จ ตพฺพิปรีเต นิพฺพาเน [Pg.103] ตนฺนินฺนตาย ปกฺขนฺทตีติ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จาติ วุจฺจติ. มคฺโค สมุจฺเฉทวเสน สทฺธึ ขนฺธาภิสงฺขาเรหิ กิเลเส ปริจฺจชติ, อารมฺมณกรเณน จ นิพฺพาเน ปกฺขนฺทตีติ ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโค เจว ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโค จาติ วุจฺจติ. อุภยมฺปิ ปน ปุริมปุริมญาณานํ อนุอนุ ปสฺสนโต อนุปสฺสนาติ วุจฺจติ. ตาย ทุวิธายปิ ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย สมนฺนาคโต หุตฺวา อสฺสสนฺโต จ ปสฺสสนฺโต จ ‘‘ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตี’’ติ เวทิตพฺโพ.

“放棄を随観し（paṭinissaggānupassī）”という句においても、放棄（paṭinissagga）には、捨断の放棄（pariccāga-paṭinissagga）と、趣入の放棄（pakkhandana-paṭinissagga）の二つがある。放棄そのものが随観であるから“放棄随観”といい、これは観（ヴィパッサナー）と道の別名である。観（ヴィパッサナー）は、彼分（tadaṅga、一時的）の力によって、蘊の形成作用（khandhābhisaṅkhāra）とともに煩悩を捨て去り、また、有為（saṅkhata）の過失を見ることで、それとは反対の涅槃に、その傾向性をもって飛び込む（向かう）ため、捨断の放棄とも趣入の放棄とも言われる。道（magga）は、正断（samuccheda、根絶）の力によって、蘊の形成作用（業）とともに煩悩を捨て去り、また、（涅槃を）対象とすることで涅槃に飛び込むため、捨断の放棄とも趣入の放棄とも言われる。しかし、その両者（観と道）とも、先行する諸々の智慧を次から次へと観察することから“随観”と言われる。その二種類の放棄随観を具足して、吸うときも吐くときも“放棄を随観しながら吸おう、吐こうと修行する”と理解されるべきである。

เอตฺถ จ ‘‘อนิจฺจานุปสฺสี’’ติ ตรุณวิปสฺสนาย วเสน วุตฺตํ, ‘‘วิราคานุปสฺสี’’ติ ตโต พลวตราย สงฺขาเรสุ วิรชฺชนสมตฺถาย วิปสฺสนาย วเสน, ‘‘นิโรธานุปสฺสี’’ติ ตโต พลวตราย กิเลสนิโรธนสมตฺถาย วิปสฺสนาย วเสน, ‘‘ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี’’ติ มคฺคสฺส อาสนฺนภูตาย อติติกฺขาย วิปสฺสนาย วเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยตฺถ ปน มคฺโคปิ ลพฺภติ, โส อภินฺโนเยว. เอวมิทํ จตุกฺกํ สุทฺธวิปสฺสนาวเสน วุตฺตํ, ปุริมานิ ปน ตีณิ สมถวิปสฺสนาวเสนาติ.

ここで、“無常を随観する（aniccānupassī）”とは、初期の（若々しい）ヴィパッサナーの力によって説かれたものである。“離欲を随観する（virāgānupassī）”とは、それよりも強力で、諸行において離欲することのできるヴィパッサナーの力によって説かれたものである。“滅尽を随観する（nirodhānupassī）”とは、それよりもさらに強力で、煩悩を滅尽することのできるヴィパッサナーの力によって説かれたものである。“捨離を随観する（paṭinissaggānupassī）”とは、道（magga）に近接した、極めて鋭いヴィパッサナーの力によって説かれたものであると知るべきである。なお、道が得られる段階においては、そのヴィパッサナーは道と不分明（一体）である。このように、この第四の四法は純粋なヴィパッサナーの力によって説かれたものであり、前の三つの四法は止（サマタ）と観（ヴィパッサナー）の両方の力によって説かれたものである。

อานาปานสฺสติมาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

安那般那念（入出息念）の要綱（マティカー）の解説を終わる。

๑๖๔. อิทานิ ยถานิกฺขิตฺตํ มาติกํ ปฏิปาฏิยา ภาเชตฺวา ทสฺเสตุํ อิธาติ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยาติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยาติอาทีหิ ทสหิ ปเทหิ สิกฺขตฺตยสงฺขาตํ สพฺพญฺญุพุทฺธสาสนเมว กถิตํ. ตญฺหิ พุทฺเธน ภควตา ทิฏฺฐตฺตา ทิฏฺฐีติ วุจฺจติ, ตสฺเสว ขมนวเสน ขนฺติ, รุจฺจนวเสน รุจิ, คหณวเสน อาทาโย, สภาวฏฺเฐน ธมฺโม, สิกฺขิตพฺพฏฺเฐน วินโย, ตทุภเยนปิ ธมฺมวินโย, ปวุตฺตวเสน ปาวจนํ, เสฏฺฐจริยฏฺเฐน พฺรหฺมจริยํ, อนุสิฏฺฐิทานวเสน สตฺถุสาสนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมา ‘‘อิมิสฺสา ทิฏฺฐิยา’’ติอาทีสุ อิมิสฺสา พุทฺธทิฏฺฐิยา, อิมิสฺสา พุทฺธขนฺติยา, อิมิสฺสา พุทฺธรุจิยา, อิมสฺมึ พุทฺธอาทาเย, อิมสฺมึ พุทฺธธมฺเม, อิมสฺมึ พุทฺธวินเย, อิมสฺมึ พุทฺธธมฺมวินเย, อิมสฺมึ พุทฺธปาวจเน, อิมสฺมึ พุทฺธพฺรหฺมจริเย, อิมสฺมึ พุทฺธสตฺถุสาสเนติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อปิเจตํ สิกฺขตฺตยสงฺขาตํ สกลํ ปาวจนํ ภควตา ทิฏฺฐตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิปุพฺพงฺคมตฺตา จ ทิฏฺฐิ. ภควโต ขมนวเสน ขนฺติ. รุจฺจนวเสน รุจิ. คหณวเสน อาทาโย[Pg.104]. อตฺตโน การกํ อปาเย อปตมานํ ธาเรตีติ ธมฺโม. โสว สํกิเลสปกฺขํ วิเนตีติ วินโย. ธมฺโม จ โส วินโย จาติ ธมฺมวินโย, กุสลธมฺเมหิ วา อกุสลธมฺมานํ เอส วินโยติ ธมฺมวินโย. เตเนว วุตฺตํ – ‘‘เย จ โข ตฺวํ, โคตมิ, ธมฺเม ชาเนยฺยาสิ อิเม ธมฺมา วิราคาย สํวตฺตนฺติ, โน สราคาย…เป… เอกํเสน, โคตมิ, ธาเรยฺยาสิ เอโส ธมฺโม เอโส วินโย เอตํ สตฺถุสาสน’’นฺติ (อ. นิ. ๘.๕๓; จูฬว. ๔๐๖). ธมฺเมน วา วินโย, น ทณฺฑาทีหีติ ธมฺมวินโย. วุตฺตมฺปิ เจตํ –

164. 今、提示されたマティカーを順序に従って分類して示すために、“ここで（idhā）”“この見解において（imissā diṭṭhiyā）”などの箇所が始められる。そこにおいて、“この見解において”などの十の言葉によって、三学（戒・定・慧）と称される一切知者の仏陀の教えそのものが語られている。それは、覚者である世尊によって見られたものであるがゆえに“見解（diṭṭhi）”と呼ばれ、また彼（世尊）自身の忍容（容認）によって“忍（khanti）”、嗜好によって“好（ruci）”、受持によって“受（ādāyo）”、自性の意味において“法（dhammo）”、修習すべき意味において“律（vinayo）”、その両方の意味において“法律（dhammavinayo）”、説示された形式によって“聖典（pāvacana）”、最上の行いという意において“梵行（brahmacariya）”、訓戒を与えるという意味において“師の教え（satthusāsana）”と呼ばれる。それゆえに、“この見解において”等の句において、“この仏陀の見解において”“この仏陀の忍において”“この仏陀の好において”“この仏陀の受において”“この仏陀の法において”“この仏陀の律において”“この仏陀の法律において”“この仏陀の聖典において”“この仏陀の梵行において”“この仏陀の師の教えにおいて”という意味であると知るべきである。さらにまた、三学と称されるこの聖典全体は、世尊によって見られたものであり、正見の縁（原因）であり、正見を先導とするものであるがゆえに“見（diṭṭhi）”である。世尊の忍容によって“忍”であり、好尚によって“好”であり、受持によって“受”である。自ら実践する者を悪趣に落ちないように保持（dhāreti）するから“法（dhammo）”である。それ自体が、煩悩の側を調伏（vineti）するから“律（vinayo）”である。法であり、かつ律であるから“法律（dhammavinayo）”であり、あるいは、善法によって不善法を調伏するものであるから“法律”である。それゆえに、“ゴータミーよ、あなたが‘これらの法は離欲に資するものであり、有欲に資するものではない……（中略）……ゴータミーよ、これこそが法であり、これこそが律であり、これこそが師の教えである’と知るべきである”と説かれているのである。あるいは、法（道理）によって調伏するのであり、杖（刑罰）などによってではないから“法律”である。次のように説かれている通りである。

‘‘ทณฺเฑเนเก ทมยนฺติ, องฺกุเสหิ กสาหิ จ;

อทณฺเฑน อสตฺเถน, นาโค ทนฺโต มเหสินา’’ติ. (ม. นิ. ๒.๓๕๒;

จูฬว. ๓๔๒);

“ある者は杖で調伏し、鉤や鞭で調伏する。大仙人（仏陀）は、杖もなく武器もなく、ナーガ（象）を調伏した。”

ตถา ‘‘ธมฺเมน นยมานานํ, กา อุสูยา วิชานต’’นฺติ (มหาว. ๖๓). ธมฺมาย วา วินโย ธมฺมวินโย. อนวชฺชธมฺมตฺถํ เหส วินโย, น ภวโภคามิสตฺถํ. เตนาห ภควา – ‘‘นยิทํ, ภิกฺขเว, พฺรหฺมจริยํ วุสฺสติ ชนกุหนตฺถ’’นฺติ (อิติวุ. ๓๕; อ. นิ. ๔.๒๕) วิตฺถาโร. ปุณฺณตฺเถโรปิ อาห – ‘‘อนุปาทาปรินิพฺพานตฺถํ โข, อาวุโส, ภควติ พฺรหฺมจริยํ วุสฺสตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๕๙). วิสุทฺธํ วา นยตีติ วินโย, ธมฺมโต วินโย ธมฺมวินโย. สํสารธมฺมโต หิ โสกาทิธมฺมโต วา เอส วิสุทฺธํ นิพฺพานํ นยติ, ธมฺมสฺส วา วินโย, น ติตฺถกรานนฺติ ธมฺมวินโย. ธมฺมภูโต หิ ภควา, ตสฺเสว เอส วินโย. ยสฺมา วา ธมฺมา เอว อภิญฺเญยฺยา ปริญฺเญยฺยา ปหาตพฺพา ภาเวตพฺพา สจฺฉิกาตพฺพา จ, ตสฺมา เอส ธมฺเมสุ วินโย, น สตฺเตสุ น ชีเวสุ จาติ ธมฺมวินโย. สาตฺถสพฺยญฺชนตาทีหิ อญฺเญสํ วจนโต ปธานํ วจนนฺติ ปวจนํ, ปวจนเมว ปาวจนํ. สพฺพจริยาหิ วิสิฏฺฐจริยภาเวน พฺรหฺมจริยํ. เทวมนุสฺสานํ สตฺถุภูตสฺส ภควโต สาสนนฺติ สตฺถุสาสนํ, สตฺถุภูตํ วา สาสนนฺติปิ สตฺถุสาสนํ. ‘‘โย โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต, โส โว มมจฺจเยน สตฺถา’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๑๖) หิ ธมฺมวินโยว สตฺถาติ วุตฺโต. เอวเมเตสํ ปทานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยสฺมา ปน อิมสฺมึเยว สาสเน สพฺพาการอานาปานสฺสติสมาธินิพฺพตฺตโก ภิกฺขุ วิชฺชติ, น อญฺญตฺร, ตสฺมา ตตฺถ ตตฺถ ‘‘อิมิสฺสา’’ติ จ ‘‘อิมสฺมิ’’นฺติ จ อยํ นิยโม กโตติ เวทิตพฺโพ. อยํ ‘‘อิธา’’ติมาติกาย นิทฺเทสสฺส อตฺโถ.

また、“道理によって導かれる知者たちに、何の嫉妬があるだろうか”とも説かれている。あるいは、法（涅槃・阿羅漢果）のための調伏であるから“法律”である。実に、この調伏は罪のない法（涅槃）を得るためのものであり、生存や享楽という世俗的な利得のためではない。それゆえ、世尊は“比丘たちよ、この梵行は、人々を欺くために修められるのではない”と詳しく説かれたのである。プンナ長老もまた、“友よ、世尊のもとでの梵行は、執着なき涅槃（無余依涅槃）のために修められるのである”と言った。あるいは、清浄（涅槃）へと導くから“律（vinayo）”であり、法（輪回や愁いなどの法）から清浄へと導くから“法律”である。実に、これは輪回の法から、あるいは愁いなどの法から、清浄な涅槃へと導くものである。あるいは、法（仏陀）による調伏であり、外道による調伏ではないから“法律”である。世尊は法そのもの（dhammabhūto）となられた方であり、この調伏はまさしくその方の調伏である。あるいは、法こそが知見され、遍知され、断ぜられ、修習され、現証されるべきものであるから、これは諸法における調伏であって、衆生や生命における調伏ではない。ゆえに“法律”である。義と文を具備していることなどから、他者の言葉よりも優れた言葉であるから“説（pavacana）”であり、“説”そのものが“聖典（pāvacana）”である。あらゆる行いの中で殊勝な行いであるという点から“梵行（brahmacariya）”である。天界と人間の師である世尊の教えであるから“師の教え（satthusāsana）”であり、あるいは師そのものである教えという点からも“師の教え”である。“アーナンダよ、私が説き、制定した法と律、それが私の亡き後、あなた方の師である”と説かれているように、法律そのものが師（satthā）であると言われている。このように、これらの言葉の意味を知るべきである。なお、この教えにおいてのみ、あらゆる側面において入出息念三昧を成就させる比丘が存在し、他の教えには存在しない。それゆえ、至る所で“この（教えにおいて）”という限定がなされている。これがマティカーの“ここで（idhā）”という記述の意味である。

ปุถุชฺชนกลฺยาณโก [Pg.105] วาติอาทินา จ ภิกฺขุสทฺทสฺส วจนตฺถํ อวตฺวา อิธาธิปฺเปตภิกฺขุเยว ทสฺสิโต. ตตฺถ ปุถุชฺชโน จ โส กิเลสานํ อสมุจฺฉินฺนตฺตา, กลฺยาโณ จ สีลาทิปฏิปตฺติยุตฺตตฺตาติ ปุถุชฺชนกลฺยาโณ, ปุถุชฺชนกลฺยาโณว ปุถุชฺชนกลฺยาณโก. อธิสีลาทีนิ สิกฺขตีติ เสกฺโข. โสตาปนฺโน วา สกทาคามี วา อนาคามี วา. อกุปฺโป จลยิตุมสกฺกุเณยฺโย อรหตฺตผลธมฺโม อสฺสาติ อกุปฺปธมฺโม. โสปิ หิ อิมํ สมาธึ ภาเวติ.

“善なる凡夫（puthujjanakalyāṇako）”等の語によって、比丘という言葉の語源的意味を述べるのではなく、ここで意図されている比丘そのものが示されている。そこにおいて、煩悩が断たれていないがゆえに“凡夫（puthujjano）”であり、戒などの実践を備えているがゆえに“善（kalyāṇo）”である者を“善なる凡夫”という。“善なる凡夫”そのものが“善なる凡夫（puthujjanakalyāṇako）”である。増上戒などを学ぶから“有学（sekkho）”であり、それは預流者、一来者、不還者のいずれかである。動揺させることができず、揺らぐことのない阿羅漢果の法を有する者を“不動の法を有する者（akuppadhammo）”という。実に、彼（阿羅漢）もまた、この三昧を修習するのである。

อรญฺญนิทฺเทเส วินยปริยาเยน ตาว ‘‘ฐเปตฺวา คามญฺจ คามูปจารญฺจ อวเสสํ อรญฺญ’’นฺติ (ปารา. ๙๒) อาคตํ. สุตฺตนฺตปริยาเยน อารญฺญกํ ภิกฺขุํ สนฺธาย ‘‘อารญฺญกํ นาม เสนาสนํ ปญฺจธนุสติกํ ปจฺฉิม’’นฺติ (ปาจิ. ๕๗๓) อาคตํ. วินยสุตฺตนฺตา ปน อุโภปิ ปริยายเทสนา นาม, อภิธมฺโม นิปฺปริยายเทสนาติ อภิธมฺมปริยาเยน (วิภ. ๕๒๙) อรญฺญํ ทสฺเสตุํ นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลาติ วุตฺตํ, อินฺทขีลโต พหิ นิกฺขมิตฺวาติ อตฺโถ. นิกฺขมิตฺวา พหิ อินฺทขีลนฺติปิ ปาโฐ, อินฺทขีลํ อติกฺกมิตฺวา พหีติ วุตฺตํ โหติ. อินฺทขีโลติ เจตฺถ คามสฺส วา นครสฺส วา อุมฺมาโร.

“阿蘭若（森）の解説”において、まず律の教説（vinayapariyāya）によれば、“村および村の周辺を除いた残りを森（arañña）という”と伝えられている。経の教説（suttantapariyāya）によれば、阿蘭若に住む比丘に関して、“阿蘭若という坐臥処は、少なくとも（村から）五百弓離れたものである”と伝えられている。しかし、律と経の両方は“方便（たとえ）による教説（pariyāyadesanā）”と呼ばれ、アビダンマ（論）は“直接的な教説（nippariyāyadesanā）”と呼ばれる。それゆえ、アビダンマの教説によって森を示すために、“村の門居（境界）の外へ出て”と説かれている。つまり“門居（indakhīla）から外へ出て”という意味である。“門居の外へ出て”という読みもあり、それは“門居を越えて外へ”という意味になる。ここで“門居（indakhīla）”とは、村や町の入り口の敷居のことである。

รุกฺขมูลนิทฺเทเส รุกฺขมูลสฺส ปากฏตฺตา ตํ อวตฺวาว ยตฺถาติอาทิมาห. ตตฺถ ยตฺถาติ ยสฺมึ รุกฺขมูเล. อาสนฺติ นิสีทนฺติ เอตฺถาติ อาสนํ. ปญฺญตฺตนฺติ ฐปิตํ. มญฺโจ วาติอาทีนิ อาสนสฺส ปเภทวจนานิ. มญฺโจปิ หิ นิสชฺชายปิ โอกาสตฺตา อิธ อาสเนสุ วุตฺโต. โส ปน มสารกพุนฺทิกาพทฺธกุฬีรปาทกอาหจฺจปาทกานํ อญฺญตโร. ปีฐํ เตสํ อญฺญตรเมว. ภิสีติ อุณฺณาภิสิโจฬภิสิวากภิสิติณภิสิปณฺณภิสีนํ อญฺญตรา. ตฏฺฏิกาติ ตาลปณฺณาทีหิ จินิตฺวา กตา. จมฺมขณฺโฑติ นิสชฺชารโห โย โกจิ จมฺมขณฺโฑ. ติณสนฺถราทโย ติณาทีนิ คุมฺเพตฺวา กตา. ตตฺถาติ ตสฺมึ รุกฺขมูเล. จงฺกมติ วาติอาทีหิ รุกฺขมูลสฺส จตุอิริยาปถปวตฺตนโยคฺยตา กถิตา. ‘‘ยตฺถา’’ติอาทีหิ สพฺพปเทหิ รุกฺขมูลสฺส สนฺทจฺฉายตา ชนวิวิตฺตตา จ วุตฺตา โหติ. เกนจีติ เกนจิ สมูเหน. ตํ สมูหํ ภินฺทิตฺวา วิตฺถาเรนฺโต คหฏฺเฐหิ วา ปพฺพชิเตหิ วาติ อาห. อนากิณฺณนฺติ อสํกิณฺณํ อสมฺพาธํ. ยสฺส เสนาสนสฺส สมนฺตา คาวุตมฺปิ อฑฺฒโยชนมฺปิ ปพฺพตคหนํ วนคหนํ นทีคหนํ [Pg.106] โหติ, น โกจิ อเวลาย อุปสงฺกมิตุํ สกฺโกติ, อิทํ สนฺติเกปิ อนากิณฺณํ นาม. ยํ ปน อฑฺฒโยชนิกํ วา โยชนิกํ วา โหติ, อิทํ ทูรตาย เอว อนากิณฺณํ นาม.

“木の根の解説”において、木の根（の意味）は明白であるため、その釈義を述べずに“どこにおいて（yatthā）”等の言葉を述べた。その“どこにおいて”とは、“ある木の根において”という意味である。ここに座り、あるいは留まるので“座処（āsana）”という。“設けられた（paññatta）”とは“置かれた（ṭhapita）”ということである。“寝台（mañca）”等の言葉は座処の種類を表す言葉である。寝台もまた、座る場所（の提供）であるため、ここでは座処の中に述べられている。それは、マサーラカ脚、ブンディカー脚、クッリーラ脚（蟹足）、アーハッチャ脚（組立足）のいずれかの寝台である。椅子（pīṭha）もまた、それらの（形式の）いずれかである。“円座（bhisī）”とは、羊毛、布、樹皮、草、木の葉を詰めたもののいずれかである。“むしろ（taṭṭikā）”とは、タラ樹の葉などを編んで作ったものである。“皮の敷物（cammakhaṇḍa）”とは、座るのに適したあらゆる皮の断片である。“草の敷物”などは、草などを束ねて作ったものである。“その場所において”とは、“その木の根において”という意味である。“経行する”等の言葉によって、木の根が四威儀（歩く・立つ・座る・横になる）を保つのに適していることが説かれている。“どこにおいて”等のすべての言葉によって、木の根に濃い影があり、人影がなく静かであることが述べられている。“誰かと共に（kenaci）”とは、“ある集団と共に”という意味である。その集団を分類して詳説するために、“在家の者たち、あるいは出家した者たちと共に”と述べた。“混雑していない（anākiṇṇa）”とは、混じり合わず、窮屈でないことである。その住処の周囲一ガヴータ、あるいは半由旬の範囲に、険しい山や森や川があり、不適切な時間に誰も近づくことができないものは、近くにあっても“混雑していない”と言われる。一方、半由旬あるいは一由旬（の距離が）あるものは、遠いために“混雑していない”と言われる。

วิหาโรติ อฑฺฒโยคาทิมุตฺตโก อวเสสาวาโส. อฑฺฒโยโคติ สุปณฺณวงฺกเคหํ. ปาสาโทติ ทฺเว กณฺณิกา คเหตฺวา กโต ทีฆปาสาโท. หมฺมิยนฺติ อุปริอากาสตเล ปติฏฺฐิตกูฏาคารปาสาโทเยว. คุหาติ อิฏฺฐกาคุหา สิลาคุหา ทารุคุหา ปํสุคุหาติ เอวญฺหิ ขนฺธกฏฺฐกถายํ (จูฬว. อฏฺฐ. ๒๙๔) วุตฺตํ. วิภงฺคฏฺฐกถายํ ปน วิหาโรติ สมนฺตา ปริหารปถํ อนฺโตเยว รตฺติฏฺฐานทิวาฏฺฐานานิ จ ทสฺเสตฺวา กตเสนาสนํ. คุหาติ ภูมิคุหา, ยตฺถ รตฺตินฺทิวํ ทีปํ ลทฺธุํ วฏฺฏติ. ปพฺพตคุหา วา ภูมิคุหา วาติ อิทํ ทฺวยํ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. มาติกาย สพฺพกาลสาธารณลกฺขณวเสน ‘‘นิสีทตี’’ติ วตฺตมานวจนํ กตํ, อิธ ปน นิสินฺนสฺส ภาวนารมฺภสพฺภาวโต นิสชฺชารมฺภปริโยสานทสฺสนตฺถํ นิสินฺโนติ นิฏฺฐานวจนํ กตํ. ยสฺมา ปน อุชุํ กายํ ปณิธาย นิสินฺนสฺส กาโย อุชุโก โหติ, ตสฺมา พฺยญฺชเน อาทรํ อกตฺวา อธิปฺเปตม เอว ทสฺเสนฺโต อุชุโกติอาทิมาห. ตตฺถ ฐิโต สุปณิหิโตติ อุชุกํ ปณิหิตตฺตา อุชุโก หุตฺวา ฐิโต, น สยเมวาติ อตฺโถ. ปริคฺคหฏฺโฐติ ปริคฺคหิตฏฺโฐ. กึ ปริคฺคหิตํ? นิยฺยานํ. กึ นิยฺยานํ? อานาปานสฺสติสมาธิเยว ยาว อรหตฺตมคฺคา นิยฺยานํ. เตนาหนิยฺยานฏฺโฐติ มุขสทฺทสฺส เชฏฺฐกตฺถวเสน สํสารโต นิยฺยานฏฺโฐ วุตฺโต. อุปฏฺฐานฏฺโฐติ สภาวฏฺโฐเยว. สพฺเพหิ ปเนเตหิ ปเทหิ ปริคฺคหิตนิยฺยานํ สตึ กตฺวาติ อตฺโถ วุตฺโต โหติ. เกจิ ปน ‘‘ปริคฺคหฏฺโฐติ สติยา ปริคฺคหฏฺโฐ, นิยฺยานฏฺโฐติ อสฺสาสปสฺสาสานํ ปวิสนนิกฺขมนทฺวารฏฺโฐ’’ติ วณฺณยนฺติ. ปริคฺคหิตอสฺสาสปสฺสาสนิยฺยานํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวาติ วุตฺตํ โหติ.

“精舎（vihāra）”とは、アッダヨーガ等を除いた残りの住処のことである。“アッダヨーガ”とは、金翅鳥（ガルダ）の翼のように曲がった屋根を持つ家のことである。“楼閣（pāsāda）”とは、二つの棟木を置いて作られた長い楼閣のことである。“平屋（hammiya）”とは、上層の開放された場所に尖塔を載せた楼閣のことである。“洞窟（guhā）”とは、煉瓦、石、木、あるいは土の洞窟のことである。このように‘カンダカ（犍度）’の註釈書には述べられている。しかし‘ビバンガ（分別論）’の註釈書では、“精舎”とは周囲に回廊があり、内部に夜間の居所と昼間の居所を明示して作られた住処のことである。“洞窟”とは地の穴であり、そこでは昼夜を問わず灯明を灯すのがふさわしい場所である。“山の洞窟あるいは地の穴”というこれら二つは、特に区別して述べられたものである。本母（mātikā）では、あらゆる時に共通する特徴として“座る（nisīdati）”という現在形が用いられているが、ここでは、座った者の修行の開始があるため、座るという動作の開始から終了を示すために“座った（nisinna）”という完了の言葉が用いられた。身体を真っ直ぐに保って座る者の体は直立するので、文字（表現）に固執せず意図された意味を示すために“直立して（ujuko）”等と述べた。その中で“（正しく）据えて留まる”とは、真っ直ぐに据えられたことにより、真っ直ぐになって留まることであり、自然にそうなっているのではない、という意味である。“把握の意味（pariggahaṭṭho）”とは、把握された状態のことである。何が把握されたのか。出離（niyyāna）である。出離とは何か。阿羅漢道に至るまでの安般念三昧こそが出離である。それゆえに“出離の意味（niyyānaṭṭho）”と言った。“口（mukha）”という言葉の主導的な意味により、輪廻からの出離の意味が説かれた。“現起の意味（upaṭṭhānaṭṭho）”とは、（念の）自性の意味である。これらのすべての言葉によって、“出離を把握した念を確立して”という意味が説かれている。しかし、ある師たちは“把握の意味とは、念による把握の意味であり、出離の意味とは、入息と出息の出入の門の意味である”と解釈している。“把握された入息と出息の出離（門）に念を確立して”と言われたことになる。

๑๖๕. พาตฺตึสาย อากาเรหีติ ตาสุ ตาสุ อวตฺถาสุ ยถากฺกเมน ลพฺภมานานํ อนวเสสปริยาทานวเสน วุตฺตํ. ทีฆํ อสฺสาสวเสนาติ มาติกาย ‘‘ทีฆ’’นฺติวุตฺตอสฺสาสวเสน. เอวํ เสเสสุ. เอกคฺคตนฺติ เอกคฺคภาวํ. อวิกฺเขปนฺติ อวิกฺขิปนํ. เอกคฺคตา เอว [Pg.107] หิ นานารมฺมเณสุ จิตฺตสฺส อวิกฺขิปนโต อวิกฺเขโปติ วุจฺจติ. ปชานโตติ อสมฺโมหวเสน ปชานนฺตสฺส, วินฺทนฺตสฺสาติ วา อตฺโถ. ‘‘อวิกฺเขโป เม ปฏิลทฺโธ’’ติ อารมฺมณกรณวเสน ปชานนฺตสฺส วา. ตาย สติยาติ ตาย อุปฏฺฐิตาย สติยา. เตน ญาเณนาติ เตน อวิกฺเขปชานนญาเณน. สโต การี โหตีติ เอตฺถ ยสฺมา ญาณสมฺปยุตฺตา เอว สติ สตีติ อธิปฺเปตา, ยถาห – ‘‘สติมา โหติ ปรเมน สติเนปกฺเกน สมนฺนาคโต’’ติ (วิภ. ๔๖๗). ตสฺมา ‘‘สโต’’ติ วจเนเนว ญาณมฺปิ คหิตเมว โหติ.

165. “三十二の行相において”とは、それぞれの段階において順次得られる（入息と出息）を、余すところなく捉えるという意味で述べられた。“長い入息によって”とは、本母において“長い”と述べられた入息のことである。残りの（句）も同様である。“心一境性（ekaggatā）”とは、心が一つに集中した状態である。“不散乱（avikkhepa）”とは、散乱しないことである。心一境性こそが、種々の対象に心が散乱しないことから、不散乱と言われる。“知る者（pajānato）”とは、無明（混乱）のない状態で知る者のことであり、あるいは（それを）経験する者（vindanta）のことである。あるいは“私は不散乱を得た”と対象化して知る者のことである。“その念によって”とは、その確立された念によってという意味である。“その知恵によって”とは、その不散乱を知る知恵によってという意味である。“念じて行う者となる”という箇所において、知恵と相応した念こそが“念（sati）”であると意図されている。“至高の念と慧を備えた正念の人となる”と説かれている通りである。したがって、“念じて（sato）”という言葉だけで、知恵もまた（その意味に）含まれているのである。

๑๖๖. อทฺธานสงฺขาเตติ ทีฆสงฺขาเต กาเล. ทีโฆ หิ มคฺโค อทฺธาโนติ วุจฺจติ. อยมฺปิ กาโล ทีฆตฺตา อทฺธาโน วิย อทฺธาโนติ วุตฺโต. ‘‘อสฺสสตี’’ติ จ ‘‘ปสฺสสตี’’ติ จ อสฺสาสญฺจ ปสฺสาสญฺจ วิสุํ วิสุํ วตฺวาปิ ภาวนาย นิรนฺตรปฺปวตฺติทสฺสนตฺถํ ‘‘อสฺสสติปิ ปสฺสสติปี’’ติ ปุน สมาเสตฺวา วุตฺตํ. ฉนฺโท อุปฺปชฺชตีติ ภาวนาภิวุทฺธิยา ภิยฺโยภาวาย ฉนฺโท ชายติ. สุขุมตรนฺติ ปสฺสมฺภนสพฺภาวโต วุตฺตํ. ปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชตีติ ภาวนาปาริปูริยา ปีติ ชายติ. อสฺสาสปสฺสาสาปิ จิตฺตํ วิวตฺตตีติ อสฺสาสปสฺสาเส นิสฺสาย ปฏิภาคนิมิตฺเต อุปฺปชฺชนฺเต ปกติอสฺสาสปสฺสาสโต จิตฺตํ นิวตฺตติ. อุเปกฺขา สณฺฐาตีติ ตสฺมึ ปฏิภาคนิมิตฺเต อุปจารปฺปนาสมาธิปตฺติยา ปุน สมาธาเน พฺยาปาราภาวโต ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา สณฺฐาติ นาม. นวหากาเรหีติ เอตฺถ ภาวนารมฺภโต ปภุติ ปุเร ฉนฺทุปฺปาทา ‘‘อสฺสสติปิ ปสฺสสติปี’’ติ วุตฺตา ตโย อาการา, ฉนฺทุปฺปาทโต ปภุติ ปุเร ปาโมชฺชุปฺปาทา ตโย, ปาโมชฺชุปฺปาทโต ปภุติ ตโยติ นว อาการา. กาโยติ จุณฺณวิจุณฺณาปิ อสฺสาสปสฺสาสา สมูหฏฺเฐน กาโย. ปกติอสฺสาสปกติปสฺสาเส นิสฺสาย อุปฺปนฺนนิมิตฺตมฺปิ อสฺสาสปสฺสาสาติ นามํ ลภติ. อุปฏฺฐานํ สตีติ ตํ อารมฺมณํ อุเปจฺจ ติฏฺฐตีติ สติ อุปฏฺฐานํ นาม. อนุปสฺสนา ญาณนฺติ สมถวเสน นิมิตฺตกายานุปสฺสนา, วิปสฺสนาวเสน นามกายรูปกายานุปสฺสนา ญาณนฺติ อตฺโถ. กาโย อุปฏฺฐานนฺติ โส กาโย อุเปจฺจ ติฏฺฐติ เอตฺถ สตีติ อุปฏฺฐานํ นาม. โน สตีติ โส กาโย สติ นาม น โหตีติ อตฺโถ. ตาย สติยาติ อิทานิ วุตฺตาย สติยา. เตน ญาเณนาติ อิทาเนว [Pg.108] วุตฺเตน ญาเณน. ตํ กายํ อนุปสฺสตีติ สมถวิปสฺสนาวเสน ยถาวุตฺตํ กายํ อนุคนฺตฺวา ฌานสมฺปยุตฺตญาเณน วา วิปสฺสนาญาเณน วา ปสฺสติ.

166. “長期間としての”とは、長いと称される時間のことである。実際、長い道を世間では“アッダーナ（路・期間）”と呼ぶ。この時間も長いものであるがゆえに、長い道のようにアッダーナと呼ばれる。“入息する”および“出息する”と、入息と出息を別々に述べていても、修行（実修）が絶え間なく続くことを示すために、再び“入息し、また出息する”とまとめて述べられている。“意欲が生じる”とは、修行の増進のために、さらなる修行のあり方として意欲が生じることである。“より微細に”とは、（呼吸が）静まりゆく状態にあることから述べられた。“歓喜が生じる”とは、修行の充足によって喜悦（ピーティ）が生じることである。“入息・出息から心が転じる”とは、入息と出息に依拠して似相（パティバーガ・ニミッタ）が生じる時、通常の入息・出息から（修行の）心が離れる、あるいは転じることである。“中捨が確立する”とは、その似相において、近行定や安止定に到達することにより、再び集中を整えるための努力が不要になるため、中捨（タトラマッジャットゥペッカー）が確立すると呼ばれる。“九つの様態によって”という箇所において、修行の開始から、意欲が生じる前の“入息し、また出息する”と説かれた三つの様態、意欲が生じてから歓喜が生じる前の三つの様態、歓喜が生じてからの三つの様態という、計九つの様態がある。“身（カーヤ）”とは、微細な粉末のようであっても、入息と出息の集まりという意味で身と呼ばれる。通常の入息・出息に依拠して生じた相もまた、“入息・出息”という名称を得る。“念が確立する”とは、その対象に近づいて留まるので、念を確立（ウパッターナ）と呼ぶ。“観（アヌパッサナー）とは智慧である”とは、止（サマタ）の力による相の身の観察、および観（ヴィパッサナー）の力による名身・色身の観察の智慧という意味である。“身が確立（の対象）である”とは、この（呼吸の集まりとしての）身に念が近づいて留まるので、その身を確立と呼び、念そのものではないという意味である。“その念によって”とは、今述べた念によってである。“その智慧によって”とは、今述べた智慧によってである。“その身を観察する”とは、止・観の力によって、上述の身（似相としての身、あるいは名身・色身）を追い、禅定に相応する智慧、あるいは観の智慧によって見ることである。

มาติกาย กายาทีนํ ปทานํ อภาเวปิ อิมสฺส จตุกฺกสฺส กายานุปสฺสนาวเสน วุตฺตตฺตา อิทานิ วตฺตพฺพํ ‘‘กาเย กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา’’ติ วจนํ สนฺธาย กายปทนิทฺเทโส กโต. กาเย กายานุปสฺสนาติ พหุวิเธ กาเย ตสฺส ตสฺส กายสฺส อนุปสฺสนา. อถ วา กาเย กายานุปสฺสนา, น อญฺญธมฺมานุปสฺสนาติ วุตฺตํ โหติ. อนิจฺจทุกฺขานตฺตาสุภภูเต กาเย น นิจฺจสุขตฺตสุภานุปสฺสนา, อถ โข อนิจฺจทุกฺขานตฺตาสุภโต กายสฺเสว อนุปสฺสนา. อถ วา กาเย อหนฺติ วา มมนฺติ วา อิตฺถีติ วา ปุริโสติ วา คเหตพฺพสฺส กสฺสจิ อนนุปสฺสนโต ตสฺเสว กายมตฺตสฺส อนุปสฺสนาติ วุตฺตํ โหติ. อุปริ เวทนาสุ เวทนานุปสฺสนาติอาทีสุ ตีสุปิ เอเสว นโย. สติเยว อุปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานํ, กายานุปสฺสนาย สมฺปยุตฺตํ สติปฏฺฐานํ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, ตสฺส ภาวนา กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานภาวนา.

論母（マーティカー）の中に“身”などの語がなくても、この第一の四箇の一群（初めの四節）は身随観の教えとして説かれているため、今述べるべき“身における身随観・念住の修行”という言葉に関して、身の語の解説がなされた。“身における身随観”とは、多種多様な身において、それぞれの身を観察することである。あるいは、身において身を随観するのであり、他の法を随観するのではないという意味である。無常・苦・無我・不浄である身において、常・楽・我・浄と見るのではなく、無常・苦・無我・不浄としての身そのものを観察することである。あるいは、身において“我”とか“我がもの”とか“女”とか“男”と捉えられるべきいかなるものも観察しないことによって、その身という現象のみを観察することである、という意味である。後の“受における受随観”などの三つにおいても同様である。念そのものが確立（念住）であり、身随観と相応する念住が“身随観念住”であり、その修行が“身随観念住の修行”である。

๑๖๗. ตํ กายนฺติ อนิทฺทิฏฺเฐปิ นามรูปกาเย กายสทฺเทน ตสฺสาปิ สงฺคหิตตฺตา นิทฺทิฏฺฐํ วิย กตฺวา วุตฺตํ. อนิจฺจานุปสฺสนาทโย หิ นามรูปกาเย เอว ลพฺภนฺติ, น นิมิตฺตกาเย. อนุปสฺสนา จ ภาวนา จ วุตฺตตฺถา เอว. ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสวเสนาติอาทิ อานาปานสฺสติภาวนาย อานิสํสํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตสฺสา หิ สติเวปุลฺลตาญาณเวปุลฺลตา จ อานิสํโส. ตตฺถ จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโตติ ปฏิลทฺธชฺฌานสฺส วิปสฺสนากาเล จิตฺเตกคฺคตํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิทิตา เวทนาติ สามญฺญโต อุทยทสฺสเนน วิทิตา เวทนา. วิทิตา อุปฏฺฐหนฺตีติ ขยโต วยโต สุญฺญโต วิทิตา อุปฏฺฐหนฺติ. วิทิตา อพฺภตฺถํ คจฺฉนฺตีติ สามญฺญโต วยทสฺสเนน วิทิตา วินาสํ คจฺฉนฺติ, ภิชฺชนฺตีติ อตฺโถ. สญฺญาวิตกฺเกสุปิ เอเสว นโย. อิเมสุ ปน ตีสุ วุตฺเตสุ เสสา รูปธมฺมาปิ วุตฺตา โหนฺติ. กสฺมา ปน อิเม ตโย เอว วุตฺตาติ เจ? ทุปฺปริคฺคหตฺตา. เวทนาสุ ตาว สุขทุกฺขา ปากฏา, อุเปกฺขา ปน สุขุมา ทุปฺปริคฺคหา, น สุฏฺฐุ ปากฏา. สาปิ จสฺส ปากฏา โหติ, สญฺญา อาการมตฺตคฺคาหกตฺตา น ยถาสภาวคฺคาหินี[Pg.109]. สา จ สภาวสามญฺญลกฺขณคฺคาหเกน วิปสฺสนาญาเณน สมฺปยุตฺตา อติ วิย อปากฏา. สาปิ จสฺส ปากฏา โหติ, วิตกฺโก ญาณปติรูปกตฺตา ญาณโต วิสุํ กตฺวา ทุปฺปริคฺคโห. ญาณปติรูปโก หิ วิตกฺโก. ยถาห – ‘‘ยา จาวุโส วิสาข, สมฺมาทิฏฺฐิ โย จ สมฺมาสงฺกปฺโป, อิเม ธมฺมา ปญฺญากฺขนฺเธ สงฺคหิตา’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๖๒). โสปิ จสฺส วิตกฺโก ปากโฏ โหตีติ เอวํ ทุปฺปริคฺคเหสุ วุตฺเตสุ เสสา วุตฺตาว โหนฺตีติ. อิเมสํ ปน ปทานํ นิทฺเทเส กถํ วิทิตา เวทนา อุปฺปชฺชนฺตีติ ปุจฺฉิตฺวา ตํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว เวทนุปฺปาทสฺส วิทิตตฺเตเยว วิสฺสชฺชิเต เวทนาย วิทิตตฺตํ วิสฺสชฺชิตํ โหตีติ กถํ เวทนาย อุปฺปาโท วิทิโต โหตีติอาทิมาห. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อวิชฺชาสมุทยา อวิชฺชานิโรธาติอาทโย เหฏฺฐา วุตฺตตฺถา เอว. อิมินาว นเยน สญฺญาวิตกฺกาปิ เวทิตพฺพา. วิตกฺกวาเร ปน ‘‘ผสฺสสมุทยา ผสฺสนิโรธา’’ติ อวตฺวา ผสฺสฏฺฐาเน สญฺญาสมุทยา สญฺญานิโรธาติ วุตฺตํ. ตํ กสฺมา อิติ เจ? สญฺญามูลกตฺตา วิตกฺกสฺส. ‘‘สญฺญานานตฺตํ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สงฺกปฺปนานตฺต’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๓๕๙) หิ วุตฺตํ.

167. “その身を”とは、（前段で）明示されていなくても、名身・色身も“身”という語に包含されるため、明示されたかのようにして述べられた。無常随観などは名身・色身においてのみ得られるものであり、似相（ニミッタカーヤ）においては得られないからである。随観と修行については、既に述べた通りの意味である。“長い入息・出息の力によって”などは、入出息念の修行の功徳を示すために述べられた。その功徳とは、念の広大さと智慧の広大さである。そこでの“心の専一、不散乱を知る者”とは、禅定を得た者が観（ヴィパッサナー）を行う時の心の専一を指して述べられた。“知られたる受”とは、一般的に生起を見ることによって、知られた受が生じることである。“知られて現れる”とは、消滅・衰退・空として知られた受が現れることである。“知られて滅し去る”とは、一般的に衰退を見ることによって、知られた受が消滅し、壊れるという意味である。想と尋（ヴィタッカ）においても同様である。これら三つ（受・想・尋）が述べられた時、残りの名法（心所）も述べられたことになる。なぜこの三つだけが述べられたのかといえば、把握しにくいからである。受の中では、まず苦楽は明白だが、捨受（ウペッカー）は微細で把握しにくく、はっきりとは現れない。しかし、それが（修行者には）明白になるのである。想は、単に様態のみを把握するものであるがゆえに、ありのままの性質（無常など）を捉えるものではない。そして、自性と共相を捉える観の智慧と相応する時、想は極めて不明瞭になるが、それも修行者には明白になる。尋は、智慧の機能に似ているため、智慧と区別して把握するのが難しい。尋は智慧の模倣だからである。次のように説かれている。“友よヴィサーカよ、正見と正思惟（正尋）、これらの法は慧蘊にまとめられる”。その尋も修行者には明白になる。このように把握しにくいものが述べられた時、残りのものも述べられたことになる。これらの語の解説において、“どのように知られた受が生じるか”と問い、それに直接答えず、受の生起が知られていることそのものを答えることで、受が知られていることが答えられたことになる。ゆえに“どのように受の生起が知られるか”などが述べられた。残りも同様である。“無明の集起より”などは、既に述べた通りの意味である。想と尋もこの方法で理解されるべきである。尋の章では、“触の集起より触の滅”と言わず、触の代わりに“想の集起より想の滅”と述べられている。それはなぜかといえば、尋は想を根本とするからである。“想の多様性に縁って、思惟（尋）の多様性が生じる”と説かれているからである。

อนิจฺจโต มนสิกโรโตติอาทีสุ จ ‘‘เวทนํ อนิจฺจโต มนสิกโรโต’’ติอาทินา นเยน ตสฺมึ ตสฺมึ วาเร โส โสเยว ธมฺโม โยเชตพฺโพ. ยสฺมา ปน วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา เวทนา วิปสฺสนากิจฺจกรเณ อสมตฺถตฺตา วิปสฺสนาย อนุปการิกา, ตสฺมาเยว จ โพธิปกฺขิยธมฺเมสุ นาคตา. วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตาย ปน สญฺญาย กิจฺจเมว อปริพฺยตฺตํ, ตสฺมา สา วิปสฺสนาย เอกนฺตมนุปการิกา เอว. วิตกฺกํ ปน วินา วิปสฺสนากิจฺจเมว นตฺถิ. วิตกฺกสหายา หิ วิปสฺสนา สกกิจฺจํ กโรติ. ยถาห –

“無常として作意する”などの箇所において、“受を無常として作意する”などの方法により、それぞれの箇所でその法を適合させるべきである。しかし、ヴィパッサナーと相応する受は、ヴィパッサナーの役割を果たす能力がなく、ヴィパッサナーに役立たないため、三十七道品（菩提分法）には含まれていない。また、ヴィパッサナーと相応する想についても、その役割は不明瞭であり、ゆえにヴィパッサナーには全く役立たない。しかし、尋（vitakka）がなければヴィパッサナーの役割は果たせない。尋を伴侶とするヴィパッサナーこそが、自らの役割を果たすのである。次のように説かれている。

‘‘ปญฺญา อตฺตโน ธมฺมตาย อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ อารมฺมณํ นิจฺเฉตุํ น สกฺโกติ, วิตกฺเก ปน อาโกเฏตฺวา อาโกเฏตฺวา เทนฺเต สกฺโกติ. กถํ? ยถา หิ เหรญฺญิโก กหาปณํ หตฺเถ ฐเปตฺวา สพฺพภาเคสุ โอโลเกตุกาโม สมาโนปิ น จกฺขุตเลเนว ปริวตฺเตตุํ สกฺโกติ, องฺคุลิปพฺเพหิ ปน ปริวตฺเตตฺวา ปริวตฺเตตฺวา อิโต จิโต จ โอโลเกตุํ สกฺโกติ, เอวเมว น ปญฺญา อตฺตโน ธมฺมตาย อนิจฺจาทิวเสน [Pg.110] อารมฺมณํ นิจฺเฉตุํ สกฺโกติ, อภินิโรปนลกฺขเณน ปน อาหนนปริยาหนนรเสน วิตกฺเกน อาโกเฏนฺเตน วิย ปริวตฺเตนฺเตน วิย จ อาทายาทาย ทินฺนเมว นิจฺเฉตุํ สกฺโกตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๕๖๘).

“慧は、それ自体の性質（dhammatā）としては、対象を無常・苦・無我であると決定することはできないが、尋が繰り返し対象を打ち叩き、差し出すときには、決定することができる。どのようにか。例えば、両替商が貨幣を手の上に置き、あらゆる面を見ようとしても、目だけで裏返すことはできないが、指の節で繰り返し裏返すことで、あちらこちらを見ることができる。同様に、慧は自らの性質だけでは、対象を無常などの相において決定することはできない。しかし、対象を（慧の上に）載せるという特徴をもち、打ち叩き、繰り返し打ち叩くという働きをもつ尋が、あたかも叩くように、また裏返すようにして、繰り返し与える対象を、慧は決定することができるのである”（清浄道論 2.568）。

ตสฺมา เวทนาสญฺญานํ วิปสฺสนาย อนุปการตฺตา ลกฺขณมตฺตวเสเนว ทสฺเสตุํ ‘‘เวทนาย สญฺญายา’’ติ ตตฺถ ตตฺถ เอกวจเนน นิทฺเทโส กโต. ยตฺตโก ปน วิปสฺสนาย เภโท, ตตฺตโก เอว วิตกฺกสฺสาติ ทสฺเสตุํ ‘‘วิตกฺกาน’’นฺติ ตตฺถ ตตฺถ พหุวจเนน นิทฺเทโส กโตติ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

それゆえ、受と想はヴィパッサナーに役立たないため、単に（無常などの）特徴を示す目的で、“受の、想の”と随所において単数形で示されている。しかし、ヴィパッサナーの分類（bheda）と同じだけの尋の分類があることを示すために、“尋たちの”と随所において複数形で示されていると言うのが妥当である。

๑๖๘. ปุน ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสวเสนาติอาทิ อานาปานสฺสติภาวนาย สมฺปตฺตึ ภาวนาผลญฺจ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ สโมธาเนตีติ อารมฺมณํ ฐเปติ, อารมฺมณํ ปติฏฺฐาเปตีติ วา อตฺโถ. สโมทหนพฺยาปาราภาเวปิ ภาวนาปาริปูริยา เอว สโมทหติ นาม. โคจรนฺติ วิปสฺสนากฺขเณ สงฺขารารมฺมณํ, มคฺคกฺขเณ ผลกฺขเณ จ นิพฺพานารมฺมณํ. สมตฺถนฺติ สมเมว อตฺโถ, สมสฺส วา อตฺโถติ สมตฺโถ. ตํ สมตฺถํ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. มคฺคํ สโมธาเนตีติ มคฺคผลกฺขเณเยว โคจรํ นิพฺพานเมว. อยํ ปุคฺคโลติ อานาปานสฺสติภาวนํ อนุยุตฺโต โยคาวจโรว. อิมสฺมึ อารมฺมเณติ เอตฺถ ปน ‘‘กาเย’’ติปเทน สงฺคหิเต นามรูปกายสงฺขาเต สงฺขตารมฺมเณ เตเนว กเมน มคฺเค นิพฺพานารมฺมเณ จ. ยํ ตสฺสาติอาทีหิ อารมฺมณโคจรสทฺทานํ เอกตฺถตา วุตฺตา. ตสฺสาติ ตสฺส ปุคฺคลสฺส. ปชานาตีติ ปุคฺคโล ปชานนา ปญฺญาติ ปุคฺคโล ปญฺญาย ปชานาตีติ วุตฺตํ โหติ. อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานนฺติ วิปสฺสนากฺขเณ สงฺขารารมฺมณสฺส, มคฺคผลกฺขเณ นิพฺพานารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานํ สติ. เอตฺถ จ กมฺมตฺเถ สามิวจนํ ยถา รญฺโญ อุปฏฺฐานนฺติ. อวิกฺเขโปติ สมาธิ. อธิฏฺฐานนฺติ ยถาวุตฺตสงฺขารารมฺมณํ นิพฺพานารมฺมณญฺจ. ตญฺหิ อธิฏฺฐาติ เอตฺถ จิตฺตนฺติ อธิฏฺฐานํ. โวทานนฺติ ญาณํ. ตญฺหิ โวทายติ วิสุชฺฌติ เตน จิตฺตนฺติ โวทานํ. ลีนปกฺขิโก สมาธิ อลีนภาวปฺปตฺติยา สมภูตตฺตา สมํ, อุทฺธจฺจปกฺขิกํ ญาณํ อนุทฺธตภาวปฺปตฺติยา สมภูตตฺตา สมํ. เตน วิปสฺสนามคฺคผลกฺขเณสุ สมถวิปสฺสนานํ [Pg.111] ยุคนทฺธตา วุตฺตา โหติ. สติ ปน สพฺพตฺถิกตฺตา ตทุภยสมตาย อุปการิกาติ สมํ, อารมฺมณํ สมตาธิฏฺฐานตฺตา สมํ. อนวชฺชฏฺโฐติ วิปสฺสนาย อนวชฺชสภาโว. นิกฺเลสฏฺโฐติ มคฺคสฺส นิกฺกิเลสสภาโว. นิกฺกิเลสฏฺโฐติ วา ปาโฐ. โวทานฏฺโฐติ ผลสฺส ปริสุทฺธสภาโว. ปรมฏฺโฐติ นิพฺพานสฺส สพฺพธมฺมุตฺตมสภาโว. ปฏิวิชฺฌตีติ ตํ ตํ สภาวํ อสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌติ. เอตฺถ จ ‘‘อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐาน’’นฺติอาทีหิ สมฺมา ปฏิเวโธ วุตฺโต. เอตฺเถว จ โวทานฏฺฐปฏิเวธสฺส วุตฺตตฺตา เตน เอกลกฺขณา อนวชฺชฏฺฐนิกฺกิเลสฏฺฐปรมฏฺฐา ลกฺขณหารวเสน วุตฺตาเยว โหนฺติ. ยถาห –

168. 再び、“長い入出息の力によって”などは、入出息念（阿那般那念）の修習の成就とその修習の果を示すために説かれた。そこで“統合する（samodhāneti）”とは、対象を置く、あるいは対象を確立させるという意味である。修習が完成すれば、統合しようとする能動的な働きがなくても、修習の完成によって統合していると言われる。“境（gocara）”とは、ヴィパッサナーの瞬間には行（saṅkhāra）を対象とし、道と果の瞬間には涅槃を対象とすることである。“適合（samattha）”とは、まさに平等の意味、あるいは平等の意味であるから“適合（samattho）”という。それ自体が適合である。残りの箇所も同様である。“道を統合する”とは、道と果の瞬間において、涅槃のみが境（対象）であるということである。“この人”とは、入出息念の修習に専念する修行者（瑜伽行者）のことである。“この対象において”という箇所で、“身（kāye）”という言葉によって包摂される名身・色身と称される有為の対象において、同じ順序で、道においても涅槃を対象とする。等々によって、“対象（ārammaṇa）”と“境（gocara）”という言葉が同一の意味であることが説かれている。“彼の”とは、その人のことである。“了知する”とは、人が了知することであり、了知する慧のことである。つまり、人は慧によって了知する、ということが説かれている。“対象の現起（upaṭṭhāna）”とは、ヴィパッサナーの瞬間には行の対象が、道と果の瞬間には涅槃の対象が、現起すること、つまり念（sati）のことである。ここで、属格（sāmivacana）は“王への侍奉（rañño upaṭṭhānaṃ）”のように目的語の意味で用いられている。“不散乱（avikkhepa）”とは三昧（定）のことである。“安住（adhiṭṭhāna）”とは、前述の行の対象と涅槃の対象のことである。実に、心がそこに安住するから安住という。“清浄（vodāna）”とは智（ñāṇa）のことである。それによって心が清められ、浄化されるから清浄という。沈滞した側の三昧は、沈滞のない状態に達することで平等（sama）となり、浮ついた側の智は、浮ついた状態でない状態に達することで平等となる。それによって、ヴィパッサナー・道・果の瞬間における止（samatha）と観（vipassanā）の双運（yuganaddha）が説かれたことになる。念は、あらゆる場合に有益であるため、それら両方の平等（止観の平等）を助けるから平等である。対象は、平等に安住するものであるから平等である。“無過失（anavajjaṭṭha）”とは、ヴィパッサナーの無過失な性質のことである。“離垢（nikkilesaṭṭha）”とは、道の汚れなき性質のことである。“離垢”という読みもある。“清浄（vodānaṭṭha）”とは、果の清らかな性質のことである。“至上（paramaṭṭha）”とは、涅槃の、あらゆる法の中で最も優れた性質のことである。“通達する（paṭivijjhati）”とは、それぞれの性質を迷いなく通達することである。ここで“対象の現起”などによって、正しき通達（道）が説かれた。またここで、清浄の意味の通達が説かれていることから、それ（清浄）と同一の特徴をもつ“無過失・離垢・至上”の意味も、特徴の導出（lakkhaṇahāra）の方法によって説かれたことになる。次のように説かれている。

‘‘วุตฺตมฺหิ เอกธมฺเม, เย ธมฺมา เอกลกฺขณา เกจิ;

วุตฺตา ภวนฺติ สพฺเพ, โส หาโร ลกฺขโณ นามา’’ติ. (เนตฺติ. ๔.๕ นิทฺเทสวาร);

“一つの法が説かれたとき、それと同一の特徴をもつ法があれば、それらすべてが説かれたことになる。それが特徴（lakkhaṇa）という導出（hāra）である”（ネッティパカ楽ナ 4.5）。

อนวชฺชฏฺโฐ นิกฺกิเลสฏฺโฐ เจตฺถ อวิกฺเขปสงฺขาตสฺส สมสฺส อตฺโถ ปโยชนนฺติ สมตฺโถ, โวทานฏฺโฐ วิปสฺสนามคฺคโวทานํ สนฺธาย สมเมว อตฺโถติ สมตฺโถ, ผลโวทานํ สนฺธาย มคฺคโวทานสงฺขาตสฺส สมสฺส อตฺโถติ สมตฺโถ, ปรมฏฺโฐ ปน สมเมว อตฺโถติ วา นิพฺพานปโยชนตฺตา สพฺพสฺส สมสฺส อตฺโถติ วา สมตฺโถ, ตํ วุตฺตปฺปการํ สมญฺจ สมตฺถญฺจ เอกเทสสรูเปกเสสํ กตฺวา สมตฺถญฺจ ปฏิวิชฺฌตีติ วุตฺตํ. อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคธมฺมา วิปสฺสนามคฺคผลกฺขเณปิ ลพฺภนฺติ, มคฺโค จ ติสฺโส จ วิสุทฺธิโย มคฺคผลกฺขเณเยว, วิโมกฺโข จ วิชฺชา จ ขเย ญาณญฺจ มคฺคกฺขเณเยว, วิมุตฺติ จ อนุปฺปาเท ญาณญฺจ ผลกฺขเณเยว, เสสา วิปสฺสนากฺขเณปีติ. ธมฺมวาเร อิเม ธมฺเม อิมสฺมึ อารมฺมเณ สโมธาเนตีติ นิพฺพานํ ฐเปตฺวา เสสา ยถาโยคํ เวทิตพฺพา. อิทํ ปน เยภุยฺยวเสน วุตฺตํ. อวุตฺตตฺถา ปเนตฺถ เหฏฺฐา วุตฺตา เอว. เอเกกจตุกฺกวเสเนตฺถ นิยฺยาเน ทสฺสิเตปิ จตุกฺกนฺโตคธสฺส เอเกกสฺสาปิ ภาคสฺส นิยฺยานสฺส อุปนิสฺสยตฺตา เอเกกภาควเสน นิยฺยานํ ทสฺสิตํ. น หิ เอเกกํ วินา นิยฺยานํ โหตีติ.

ここで、“無過失”と“離垢”は、不散乱と称される平等の目的・利益であるから“適合（samattho）”という。“清浄”はヴィパッサナーと道の清浄を指し、それ自体が平等な意味（性質）であるから“適合”という。あるいは、果の清浄を指し、道の清浄と称される平等の利益であるから“適合”という。あるいは“至上”はそれ自体が平等な意味である、あるいは、涅槃を目的とすることから、すべての平等の利益であるとして“適合”という。そのように説かれた“平等（sama）”と“適合（samattha）”を一残複語として扱い、“適合を通達する”と説かれた。根・力・覚支の法は、ヴィパッサナー・道・果の各瞬間にも得られる。道と三つの清浄は道と果の瞬間にのみ得られ、解脱と明と尽智は道の瞬間にのみ得られ、解脱と無生智は果の瞬間にのみ得られ、残りの法はヴィパッサナーの瞬間にも得られる。法語（dhammavāra）において“これらの法をこの対象において統合する”という箇所では、涅槃を除いて、残りの法を相応に理解すべきである。しかし、これは概ね（多数派）に基づいた説明である。ここで説かれなかった意味は、前述の通りである。ここでは一つ一つの四法（catukka）ごとに出離が示されているが、四法に含まれる一つ一つの部分も出離の強力な依存縁（upanissaya）となるため、それぞれの部分において出離が示されている。というのも、一つ一つの部分なしには出離はあり得ないからである。以上が、この箇所の解釈である。

ทีฆํอสฺสาสปสฺสาสนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

長い入出息の解説（niddesa-vaṇṇanā）はこれで終了である。

๑๖๙. รสฺสนิทฺเทเส อิตฺตรสงฺขาเตติ ปริตฺตสงฺขาเต กาเล. เสสเมตฺถ วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ.

169. “短いことの解説”において、“いっときと言われる（ittarasaṅkhāte）”とは、“わずかと言われる時間において”という意味である。ここでの残りの部分は、既に説かれた方法に従って理解されるべきである。

๑๗๐. สพฺพกายปฏิสํเวทินิทฺเทเส [Pg.112] อรูปธมฺเมสุ เวทนาย โอฬาริกตฺตา สุขคฺคหณตฺถํ ปฐมํ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณสํเวทิกา เวทนา วุตฺตา, ตโต ยํ เวเทติ, ตํ สญฺชานาตีติ เอวํ เวทนาวิสยสฺส อาการคฺคาหิกา สญฺญา, ตโต สญฺญาวเสน อภิสงฺขาริกา เจตนา, ตโต ‘‘ผุฏฺโฐ เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) วจนโต ผสฺโส, ตโต สพฺเพสํ สาธารณลกฺขโณ มนสิกาโร, เจตนาทีหิ สงฺขารกฺขนฺโธ วุตฺโต. เอวํ ตีสุ ขนฺเธสุ วุตฺเตสุ ตํนิสฺสโย วิญฺญาณกฺขนฺโธ วุตฺโตว โหติ. นามญฺจาติ วุตฺตปฺปการํ นามญฺจ. นามกาโย จาติ อิทํ ปน นาเมน นิพฺพานสฺสปิ สงฺคหิตตฺตา โลกุตฺตรานญฺจ อวิปสฺสนุปคตฺตา ตํ อปเนตุํ วุตฺตํ. ‘‘กาโย’’ติ หิ วจเนน นิพฺพานํ อปนีตํ โหติ นิพฺพานสฺส ราสิวินิมุตฺตตฺตา. เย จ วุจฺจนฺติ จิตฺตสงฺขาราติ ‘‘สญฺญา จ เวทนา จ เจตสิกา เอเต ธมฺมา จิตฺตปฏิพทฺธา จิตฺตสงฺขารา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๔; ม. นิ. ๑.๔๖๓) เอวํ วุจฺจมานาปิ จิตฺตสงฺขารา อิธ นามกาเยเนว สงฺคหิตาติ วุตฺตํ โหติ. มหาภูตาติ มหนฺตปาตุภาวโต มหาภูตสามญฺญโต มหาปริหารโต มหาวิการโต มหนฺตภูตตฺตา จาติ มหาภูตา. เต ปน – ปถวี อาโป เตโช วาโยติ จตฺตาโร. จตุนฺนญฺจ มหาภูตานํ อุปาทายรูปนฺติ อุปโยคตฺเถ สามิวจนํ, จตฺตาโร มหาภูเต อุปาทาย นิสฺสาย อมุญฺจิตฺวา ปวตฺตรูปนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน – จกฺขุ โสตํ ฆานํ ชิวฺหา กาโย รูปํ สทฺโท คนฺโธ รโส อิตฺถินฺทฺริยํ ปุริสินฺทฺริยํ ชีวิตินฺทฺริยํ หทยวตฺถุ โอชา กายวิญฺญตฺติ วจีวิญฺญตฺติ อากาสธาตุ รูปสฺส ลหุตา มุทุตา กมฺมญฺญตฺตา อุปจโย สนฺตติ ชรตา อนิจฺจตาติ จตุวีสติวิธํ. อสฺสาโส จ ปสฺสาโส จาติ ปากติโกเยว. อสฺสาสปสฺสาเส นิสฺสาย อุปฺปนฺนํ ปฏิภาคนิมิตฺตมฺปิ ตเทว นามํ ลภติ ปถวีกสิณาทีนิ วิย. รูปสริกฺขกตฺตา รูปนฺติ จ นามํ ลภติ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๒๐๔; ที. นิ. ๓.๓๓๘) วิย. นิมิตฺตญฺจ อุปนิพนฺธนาติ สติอุปนิพนฺธนาย นิมิตฺตภูตํ อสฺสาสปสฺสาสานํ ผุสนฏฺฐานํ. เย จ วุจฺจนฺติ กายสงฺขาราติ ‘‘อสฺสาสปสฺสาสา กายิกา เอเต ธมฺมา กายปฏิพทฺธา กายสงฺขารา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๑; ม. นิ. ๑.๔๖๓) เอวํ วุจฺจมานาปิ กายสงฺขารา อิธ รูปกาเยเนว สงฺคหิตาติ วุตฺตํ โหติ.

170. “全身を領受することの解説”において、名法（非物質的な法）の中で受（ウェーダナー）は、その粗大さゆえに把握しやすいため、最初に“好ましい、あるいは好ましくない対象を領受する受”が説かれた。次に、その受が経験する対象を“想（サンニャー）”が認識することから、受の対象の様態を把握する想が説かれた。次に、想に基づいて形成（準備）される“行（チェータナー）”が説かれた。次に、“触れた者が経験し、認識し、意図する”という聖典の言葉から“触（パッサ）”が、そしてすべてに共通する特徴を持つ“作意（マナシカーラ）”や、思（チェータナー）などの“行蘊（サンカーラカンダ）”が説かれた。このように三つの蘊が説かれたとき、それらの拠り所となる“識蘊（ウィンニャーナカンダ）”も説かれたことになる。“名（ナーマ）と”という言葉は、上述した種類の名（心・心所）のことである。“名身（ナーマカーヤ）と”というこの言葉は、名という言葉には涅槃も含まれるが、出世間法はヴィパッサナーの対象にならないため、それを除外するために説かれた。“身（カーヤ）”という言葉によって、涅槃は除外される。なぜなら涅槃は（五蘊などの）集積から離れているからである。“心行（チッタサンカーラ）と呼ばれるもの”については、想と受は心に結びついた心所としての法であり心行であると説かれているように、この阿那波那念の教説においても、心行は“名身”そのものに含まれるという意味である。“大種（マハーブータ）”とは、その出現の大きさ、あるいは大種との共通性（手品師や鬼女との類似）、あるいは多大な法によって維持されること、あるいは多大な変異、あるいは大きく生じることといった理由から“大種”と呼ばれる。それらは地・水・火・風の四つである。“四つの大種の所造色”という箇所の“四つの大種の”という属格（第六格）は、対格（第二格）の意味であり、四つの大種を拠り所として（離れずに）存在する色という意味である。それは、眼・耳・鼻・舌・身・色・声・香・味・女根・男根・命根・心基底・食分・身表・語表・虚空界、色の軽快性・柔軟性・適業性、積集・相続・老性・無常性の二十四種類である。“出息と入息”とは、通常の呼吸のことである。出息と入息を拠り所として生じた“似相（パティバーガニミッタ）”も、地カシナなどと同様にその（呼吸という）名を得る。また、形態（色）に似ていることから、“外部の色（対象）を見る”という箇所のように“色（ルーパ）”という名も得る。“相（ニミッタ）に繋ぎ止める”とは、念を繋ぎ止めるための原因となる、出息・入息が触れる箇所（鼻先や上唇）のことである。“身行（カーヤサンカーラ）と呼ばれるもの”については、出息と入息は身体的（色身）な法であり、身体に結びついた身行であると説かれているように、ここでも身行は“色身”そのものに含まれるという意味である。

เต [Pg.113] กายา ปฏิวิทิตา โหนฺตีติ ฌานกฺขเณ อสฺสาสปสฺสาสนิมิตฺตกายา วิปสฺสนากฺขเณ อวเสสรูปารูปกายา อารมฺมณโต ปฏิวิทิตา โหนฺติ, มคฺคกฺขเณ อสมฺโมหโต ปฏิวิทิตา โหนฺติ. อสฺสาสปสฺสาสวเสน ปฏิลทฺธชฺฌานสฺส โยคิสฺส อุปฺปนฺนวิปสฺสนามคฺเคปิ สนฺธาย ทีฆํ อสฺสาสปสฺสาสวเสนาติอาทิ วุตฺตํ.

“それらの身が覚知される”とは、禅定の瞬間には出息・入息のニミッタ（相）という身が、ヴィパッサナーの瞬間には出息・入息以外の残りの色身・名身が、対象として覚知されることをいう。道の瞬間には、迷いなく覚知される。出息・入息によって禅定を得た修行者に生じるヴィパッサナーと道をも考慮して、“長い出息・入息によって”等が説かれている。

อาวชฺชโต ปชานโตติอาทีนิ สีลกถายํ วุตฺตตฺถานิ. เต วุตฺตปฺปกาเร กาเย อนฺโตกริตฺวา ‘‘สพฺพกายปฏิสํเวที’’ติ วุตฺตํ.

“注意を向けつつ知る”等の文言は、“戒の解説（戒論）”で説かれた通りの意味である。それら上述の種類の身（名身・色身）を包含して“全身を領受（経験）しつつ”と説かれた。

สพฺพกายปฏิสํเวที อสฺสาสปสฺสาสานํ สํวรฏฺเฐนาติอาทีสุ ‘‘สพฺพกายปฏิสํเวที’’ติวุตฺตอสฺสาสปสฺสาสโต อุปฺปนฺนชฺฌานวิปสฺสนามคฺเคสุ สํวโรเยว สํวรฏฺเฐน สีลวิสุทฺธิ. อวิกฺเขโปเยว อวิกฺเขปฏฺเฐน จิตฺตวิสุทฺธิ. ปญฺญาเยว ทสฺสนฏฺเฐน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ. ฌานวิปสฺสนาสุ วิรติอภาเวปิ ปาปาภาวมตฺตเมว สํวโร นามาติ เวทิตพฺพํ.

“全身を領受し、出息・入息の制止（摂護）の意味において”等の箇所において、“全身を領受しつつ”と説かれた出息・入息から生じた禅定・ヴィパッサナー・道において作用する“制止（摂護）”そのものが、制止の意味での“戒清浄”である。不散乱（三摩地）そのものが、不散乱の意味での“心清浄”である。智慧そのものが、見（見解）の意味での“見清浄”である。禅定やヴィパッサナーにおいて（離徳としての）離（ヴィラティ）がなくても、ただ不善法が存在しないこと自体が“制止（サンバラ）”と呼ばれると理解すべきである。

๑๗๑. ปสฺสมฺภยนฺติอาทีนํ นิทฺเทเส กายิกาติ รูปกาเย ภวา. กายปฏิพทฺธาติ กายํ ปฏิพทฺธา กายํ นิสฺสิตา, กาเย สติ โหนฺติ, อสติ น โหนฺติ, ตสฺมาเยว เต กาเยน สงฺขรียนฺตีติ กายสงฺขารา. ปสฺสมฺเภนฺโตติ นิพฺพาเปนฺโต สนฺนิสีทาเปนฺโต. ปสฺสมฺภนวจเนเนว โอฬาริกานํ ปสฺสมฺภนํ สิทฺธํ. นิโรเธนฺโตติ โอฬาริกานํ อนุปฺปาทเนน นิโรเธนฺโต. วูปสเมนฺโตติ โอฬาริเกเยว เอกสนฺตติปริณามนเยน สนฺตภาวํ นยนฺโต. สิกฺขตีติ อธิการวเสน อสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ สมฺพนฺโธ, ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขตีติ วา อตฺโถ.

171. “静めつつ”等の解説において、“身の（kāyikā）”とは色身（肉体）に生じるものをいう。“身に結びついた”とは、身に繋縛され、身に依存していることであり、身があれば存在し、身がなければ存在しない。それゆえ、それら（息）は身によって作られる（調整される）ため“身行（しんぎょう）”と呼ばれる。“静める”とは、鎮め、落ち着かせることである。“静める”という言葉だけで、粗大な出息・入息の鎮静化が達成される。“滅する”とは、粗大なものを生じさせないことで滅することである。“静息させる”とは、粗大なものを一連の連続の中で静かな状態へと導くことである。“学ぶ（sikkhati）”とは、文脈の力によって“出息しようと修練する”という結びつきであり、あるいは“三学を修める”という意味である。

อิทานิ โอฬาริกปสฺสมฺภนํ ทสฺเสตุํ ยถารูเปหีติอาทิมาห. ตตฺถ ยถารูเปหีติ ยาทิเสหิ. อานมนาติ ปจฺฉโต นมนา. วินมนาติ อุภยปสฺสโต นมนา. สนฺนมนาติ สพฺพโตปิ นมนฺตสฺส สุฏฺฐุ นมนา. ปณมนาติ ปุรโต นมนา. อิญฺชนาติ กมฺปนา. ผนฺทนาติ อีสกํ จลนา. ปกมฺปนาติ ภุสํ กมฺปนา. ยถารูเปหิ กายสงฺขาเรหิ กายสฺส อานมนา…เป… ปกมฺปนา, ตถารูปํ กายสงฺขารํ ปสฺสมฺภยนฺติ จ, ยา กายสฺส อานมนา…เป… ปกมฺปนา, ตญฺจ ปสฺสมฺภยนฺติ จ สมฺพนฺโธ กาตพฺโพ. กายสงฺขาเรสุ หิ ปสฺสมฺภิเตสุ กายสฺส อานมนาทโย จ ปสฺสมฺภิตาเยว โหนฺตีติ. ยถารูเปหิ กายสงฺขาเรหิ กายสฺส [Pg.114] น อานมนาทิกา โหติ, ตถารูปํ สนฺตํ สุขุมมฺปิ กายสงฺขารํ ปสฺสมฺภยนฺติ จ, ยา กายสฺส น อานมนาทิกา, ตญฺจ สนฺตํ สุขุมํ ปสฺสมฺภยนฺติ จ สมฺพนฺธโต เวทิตพฺพํ. สนฺตํ สุขุมนฺติ จ ภาวนปุํสกวจนเมตํ. อิติ กิราติ เอตฺถ อิติ เอวมตฺเถ, กิร ยทิอตฺเถ. ยทิ เอวํ สุขุมเกปิ อสฺสาสปสฺสาเส ปสฺสมฺภยํ อสฺสสิสฺสามิ ปสฺสสิสฺสามีติ สิกฺขตีติ โจทเกน โจทนา อารทฺธา โหติ. อถ วา กิราติ โจทกวจนตฺตา อสทฺทหนตฺเถ อสหนตฺเถ ปโรกฺขตฺเถ จ ยุชฺชติเยว, เอวํ สุขุมานมฺปิ ปสฺสมฺภนํ สิกฺขตีติ น สทฺทหามิ น สหามิ อปจฺจกฺขํ เมติ วุตฺตํ โหติ.

今、粗大なものの鎮静化を示すために“どのような（yathārūpehīti）”等と説かれた。そこでの“どのような”とは“どのような性質の”ということである。“屈む（ānamanā）”とは後ろへ曲がること、“横に曲がる（vinamanā）”とは両脇（左右）へ曲がること、“深く屈む（sannamanā）”とは四方へ完全に、よく曲がること、“前に屈む（paṇamanā）”とは前方へ曲がることである。“震える（iñjanā）”とは震動すること、“揺れる（phandanā）”とは少し動くこと、“激しく震える（pakampanā）”とは激しく震動することである。どのような身行（粗大な息）によって身の後屈から激しい震動までが生じるか、その身行を静めつつ、また身の後屈から激しい震動までを静めつつ、という結びつきをすべきである。身行が静まれば、身の屈曲等もまた静まるからである。一方、身の屈曲等を引き起こさないような、静かで微細な身行であっても、それを静めつつ、という結びつきとして理解すべきである。“静かで微細な（santaṃ sukhumaṃ）”は、副詞的用法（中性単数）である。“iti kira（とのことだ）”の“iti”は“このように（eva）”の意、“kira”は“もし（yadi）”の意。もし修行者がこのように微細な出息・入息までも静めて“出息しよう、入息しよう”と修練するならば、との難問が発せられる。あるいは“kira”は他人の言葉を引用する形式であり、不信、不寛容、あるいは間接的な表現において用いられ、“このように微細なものの鎮静を学ぶなど信じられない、容認できない、私には直接見えない”と言っていることになる。

เอวํ สนฺเตติ เอวํ สุขุมานํ ปสฺสมฺภเน สนฺเต. วาตูปลทฺธิยา จ ปภาวนา น โหตีติ อสฺสาสปสฺสาสวาตสฺส อุปลทฺธิยา. อุปลทฺธีติ วิญฺญาณํ. อสฺสาสปสฺสาสวาตํ อุปลพฺภมานสฺส ตทารมฺมณสฺส ภาวนาวิญฺญาณสฺส ปภาวนา อุปฺปาทนา น โหติ, ตสฺส อารมฺมณสฺส ภาวนา น โหตีติ อตฺโถ. อสฺสาสปสฺสาสานญฺจ ปภาวนา น โหตีติ ภาวนาย สุขุมกานมฺปิ อสฺสาสปสฺสาสานํ นิโรธนโต เตสญฺจ อุปฺปาทนา ปวตฺตนา น โหตีติ อตฺโถ. อานาปานสฺสติยา จ ปภาวนา น โหตีติ อสฺสาสปสฺสาสาภาวโตเยว ตทารมฺมณาย ภาวนาวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาย สติยา จ ปวตฺตนา น โหติ. ตสฺมาเยว ตํสมฺปยุตฺตสฺส อานาปานสฺสติสมาธิสฺส จ ภาวนา น โหติ. น จ นํ ตนฺติ เอตฺถ จ นนฺติ นิปาตมตฺตํ ‘‘ภิกฺขุ จ น’’นฺติอาทีสุ (ปารา. ๒๗๓) วิย. ตํ วุตฺตวิธึ สมาปตฺตึ ปณฺฑิตา น สมาปชฺชนฺติปิ ตโต น วุฏฺฐหนฺติปีติ สมฺพนฺโธ. โจทนาปกฺขสฺส ปริหารวจเน อิติ กิราติ เอวเมว. เอตฺถ เอวการตฺเถ กิรสทฺโท ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ สนฺเตติ เอวํ ปสฺสมฺภเน สนฺเต เอว.

このように、微細な入出息が静止したとき、“風の感受による（開発）は起こらない”とは、入出息の風の感受についてである。“感受（upaladdhi）”とは識（viññāṇa）のことである。入出息の風を感受し、それを対象とする開発識（bhāvanā-viññāṇa）の生起（開発）は起こらず、その対象の開発も起こらないという意味である。“入出息の開発も起こらない”とは、修行（bhāvanā）によって微細な入出息さえも滅するため、それらの生起や持続が起こらないという意味である。“安那般那念（アーナーパーナサティ）の開発も起こらない”とは、微細な入出息が不在であるために、それを対象とする開発識に相応する念（サティ）の転起も起こらないということである。それゆえに、それに相応する安那般那念定（アーナーパーナサティ・サマーディ）の修習（開発）も起こらないのである。“na ca naṃ taṃ”における“naṃ”は、“bhikkhu ca naṃ”などの場合と同様に単なる接辞（ニパータ）である。智者たちは、述べられた方法によるその等至（サマーパッティ）に入定することも、そこから出定することもない、というのが文脈（sambhandha）である。詰問（codanā）の側に対する解答の言葉において、“iti kira”は“まさにこのように（evameva）”という意味である。ここで“kira”という語は“eva（まさに）”の意味であると見なすべきである。このように、まさに微細な入出息が静止したときのことである。

ยถา กถํ วิยาติ ยถา ตํ วุตฺตวิธานํ โหติ, ตถา ตํ กถํ วิยาติ อุปมํ ปุจฺฉติ. อิทานิ เสยฺยถาปีติ ตํ อุปมํ ทสฺเสติ. กํเสติ กํสมยภาชเน. นิมิตฺตนฺติ เตสํ สทฺทานํ อาการํ. ‘‘นิมิตฺต’’นฺติ จ สามิอตฺเถ อุปโยควจนํ, นิมิตฺตสฺสาติ อตฺโถ. สทฺทนิมิตฺตญฺจ สทฺทโต อนญฺญํ. สุคฺคหิตตฺตาติ สุฏฺฐุ อุคฺคหิตตฺตา. สุคหิตตฺตาติปิ ปาโฐ, สุฏฺฐุ คหิตตฺตาติ [Pg.115] อตฺโถ. สุมนสิกตตฺตาติ สุฏฺฐุ อาวชฺชิตตฺตา. สูปธาริตตฺตาติ สุฏฺฐุ จิตฺเต ฐปิตตฺตา. สุขุมสทฺทนิมิตฺตารมฺมณตาปีติ ตทา สุขุมานมฺปิ สทฺทานํ นิรุทฺธตฺตา อนุคฺคหิตสทฺทนิมิตฺตสฺส อนารมฺมณมฺปิ สุขุมตรํ สทฺทนิมิตฺตํ อารมฺมณํ กตฺวา สุขุมตรํ สทฺทนิมิตฺตารมฺมณมฺปิ จิตฺตํ ปวตฺตติ, สุขุมตรสทฺทนิมิตฺตารมฺมณภาวโตปีติ วา อตฺโถ. อิมินาว นเยน อปฺปนายมฺปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“どのように、何に似ているのか（yathā kathaṃ viya）”とは、上述の修行法がどのようであるかを、譬喩を問うている。そこで“例えば（seyyathāpi）”と述べてその譬喩を示す。“青銅（kaṃsa）において”とは、青銅製の器においてという意味である。“相（nimitta）”とは、それらの音のありさま（行相）のことである。“相（nimitta）”という語は、所有（sāmi）の意味における対格（upayogavacana）であり、“相の（nimittassa）”という意味である。音の相は音そのものと別ではない。“善く把持された（suggahitattā）”とは、十分に習得されたということである。“善く受持された（sugahitattā）”という読みもあり、十分に受け取られたという意味である。“善く作意された（sumanasikatattā）”とは、十分に念慮されたということである。“善く受持された（sūpadhāritattā）”とは、心に十分に置かれたということである。“微細な音の相を対象とすることによっても”とは、その時、微細な音さえも滅しているが、音の相を把持していない者には対象とならないような、より微細な音の相を対象として、より微細な音の相を対象とする心が生起する。あるいは、より微細な音の相を対象とする状態によっても、という意味である。この方法によって、安止（appanā）における意味も理解されるべきである。

ปสฺสมฺภยนฺติอาทีสุ ‘‘ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขาร’’นฺติ วุตฺตา อสฺสาสปสฺสาสา กาโยติ วา ‘‘ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขาร’’นฺติ เอตฺถ อสฺสาสปสฺสาสา กาโยติ วา โยชนา เวทิตพฺพา. ภาวนาวิสุทฺธิยา กายสงฺขาเร ปสฺสมฺภมาเนปิ โอฬาริกํ กายสงฺขารํ ปสฺสมฺเภมีติ โยคิโน อาโภเค สติ เตนาทเรน อติวิย ปสฺสมฺภติ. อนุปฏฺฐหนฺตมฺปิ สุขุมํ สุอานยํ โหติ.

“静止させつつ（passambhayaṃ）”などの箇所において、“身行（kāyasaṅkhāra）を静止させつつ”と述べられている入出息は“身（kāya）”である、あるいは“身行を静止させつつ”という箇所において、入出息が身であるという関連（yojanā）を理解すべきである。修習の清浄（bhāvanā-visuddhi）によって身行（入出息）が静止していても、“粗大な身行を静止させよう”という修行者の注意（ābhoga）があるとき、その熱意（ādara）によって（息は）さらに静止する。現れていなくても、微細な（息）は容易に導かれる（suānaya）ものとなる。

อฏฺฐ อนุปสฺสนาญาณานีติ ‘‘ทีฆํ รสฺสํ สพฺพกายปฏิสํเวที ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขาร’’นฺติ วุตฺเตสุ จตูสุ วตฺถูสุ อสฺสาสวเสน จตสฺโส, ปสฺสาสวเสน จตสฺโสติ อฏฺฐ อนุปสฺสนาญาณานิ. อฏฺฐ จ อุปฏฺฐานานุสฺสติโยติ ‘‘ทีฆํ อสฺสาสวเสน จิตฺตสฺส เอกคฺคตํ อวิกฺเขปํ ปชานโต สติ อุปฏฺฐิตา โหตี’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๗๐) นเยน วุตฺเตสุ จตูสุ วตฺถูสุ อสฺสาสวเสน จตสฺโส, ปสฺสาสวเสน จตสฺโสติ อฏฺฐ จ อุปฏฺฐานานุสฺสติโย. อฏฺฐ จุปฏฺฐานานุสฺสติโยติปิ ปาโฐ. จตฺตาริ สุตฺตนฺติกวตฺถูนีติ ภควตา อานาปานสฺสติสุตฺตนฺเต (ม. นิ. ๓.๑๔๔ อาทโย) วุตฺตตฺตา ปฐมจตุกฺกวเสน จตฺตาริ สุตฺตนฺติกวตฺถูนีติ.

“八つの随観智（anupassanā-ñāṇa）”とは、“長く、短く、全身を感受し、身行を静止させつつ”と述べられた四つの対象（vatthu）において、入息によって四つ、出息によって四つの、計八つの随観智があるという意味である。“八つの現起する随念（upaṭṭhāna-anussati）”とは、“長大な入息によって心の専一、不散乱を知る者に、念が確立（現起）する”などの方法で述べられた四つの対象において、入息によって四つ、出息によって四つの、計八つの現起する随念があるという意味である。“八つの現起する随念（aṭṭha cupaṭṭhānānussatiyo）”という読みもある。“四つの経典の対象（suttantika-vatthu）”とは、世尊によって安那般那念経（アーナーパーナサティ・スッタ）において説かれたため、第一の四個組（catukka）によって“四つの経典の対象”と呼ばれる。

ปฐมจตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一の四個組の解説（釈）を終わる。

๑๗๒. ทุติยจตุกฺกสฺส ปีติปฏิสํเวทินิทฺเทเส อุปฺปชฺชติ ปีติ ปาโมชฺชนฺติ เอตฺถ ปีตีติ มูลปทํ. ปาโมชฺชนฺติ ตสฺส อตฺถปทํ, ปมุทิตภาโวติ อตฺโถ. ยา ปีติ ปาโมชฺชนฺติอาทีสุ [Pg.116] ยา ‘‘ปีตี’’ติ จ ‘‘ปาโมชฺช’’นฺติ จ เอวมาทีนิ นามานิ ลภติ, สา ปีตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ปีตีติ สภาวปทํ. ปมุทิตสฺส ภาโว ปาโมชฺชํ. อาโมทนากาโร อาโมทนา. ปโมทนากาโร ปโมทนา. ยถา วา เภสชฺชานํ วา เตลานํ วา อุณฺโหทกสีโตทกานํ วา เอกโตกรณํ โมทนาติ วุจฺจติ, เอวมยมฺปิ ธมฺมานํ เอกโตกรเณน โมทนา, อุปสคฺควเสน ปน ปทํ มณฺเฑตฺวา อาโมทนา ปโมทนาติ วุตฺตํ. หาเสตีติ หาโส, ปหาเสตีติ ปหาโส, หฏฺฐปหฏฺฐาการานเมตํ อธิวจนํ. วิตฺตีติ วิตฺตํ, ธนสฺเสตํ นามํ. อยํ ปน โสมนสฺสปจฺจยตฺตา วิตฺติสริกฺขตาย วิตฺติ. ยถา หิ ธนิโน ธนํ ปฏิจฺจ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, เอวํ ปีติมโตปิ ปีตึ ปฏิจฺจ โสมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. ตสฺมา ‘‘วิตฺตี’’ติ วุตฺตา. ตุฏฺฐิสภาวสณฺฐิตาย หิ ปีติยา เอตํ นามํ. ปีติมา ปน ปุคฺคโล กายจิตฺตานํ อุคฺคตตฺตา อพฺภุคฺคตตฺตา ‘‘อุทคฺโค’’ติ วุจฺจติ, อุทคฺคสฺส ภาโค โอทคฺยํ. อตฺตโน มนตา อตฺตมนตา. อนภิรทฺธสฺส หิ มโน ทุกฺขปทฏฺฐานตฺตา น อตฺตโน มโน นาม โหติ, อภิรทฺธสฺส สุขปทฏฺฐานตฺตา อตฺตโน มโน นาม โหติ, อิติ อตฺตโน มนตา อตฺตมนตา, สกมนตา สกมนสฺส ภาโวติ อตฺโถ. สา ปน ยสฺมา น อญฺญสฺส กสฺสจิ อตฺตโน มนตา, จิตฺตสฺเสว ปเนโส ภาโว เจตสิโก ธมฺโม, ตสฺมา อตฺตมนตา จิตฺตสฺสาติ วุตฺตา. เสสเมตฺถ จ อุปริ จ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน โยเชตฺวา เวทิตพฺพํ.

172. 第二の四個組の“喜を感受する（pīti-paṭisaṃvedī）”の解説において、“喜（pīti）と悦（pāmojja）が生じる”という箇所では、“喜（pīti）”が根本の語（mūla-pada）である。“悦（pāmojja）”はその意味を説明する語（attha-pada）であり、歓喜した状態（pamuditabhāva）という意味である。“喜と悦”などの箇所において、“喜”や“悦”などの名を得るものは、その“喜”であると述べられている。そこにおいて“喜”は自性を示す語（sabhāva-pada）である。歓喜した者の状態が“悦（pāmojja）”である。喜ぶありさまが“阿摩陀（āmodanā）”である。さらに喜ぶありさまが“波摩陀（pamodanā）”である。あるいは、薬や油、温水や冷水を混ぜ合わせることを“摩陀（modanā）”と呼ぶように、これもまた相応する法を一つにまとめることによって“摩陀”と呼ばれる。接頭辞（upasagga）によって語を飾り“阿摩陀（āmodanā）”“波摩陀（pamodanā）”と述べられたのである。“笑わせる”から“笑（hāso）”であり、“大いに笑わせる”から“大笑（pahāso）”である。これらは歓喜したありさまの換用語である。“財（vitta）”とは富の名称である。しかし、これは喜悦（somanassa）の縁であるために、富に似ていることから“財（vitti）”と呼ばれる。富者が富によって喜悦が生じるように、喜（pīti）を持つ者もまた、喜によって喜悦が生じる。それゆえ“財（vitti）”と述べられた。満足（tuṭṭhi）の自性に安住している喜（pīti）の名称である。また、喜を持つ人は、身心が高揚（uggata）し、大いに高揚しているため、“昂揚（udagga）”と呼ばれる。昂揚した状態が“昂揚性（odagya）”である。“自らの意（心）の状態（attano manatā）”が“自意性（attamanatā）”である。喜んでいない者の心は、苦を近因とするため、自らの意（心）とは呼ばれない。喜んでいる者の（心）は、楽を近因とするため、自らの意（心）と呼ばれる。したがって、自らの意の状態が“自意性”であり、自らの心（の性質）であるという意味である。しかし、それは他のいかなるものの自意性でもなく、ただ心のみの状態であり、心所法（cetasika-dhamma）である。それゆえ“心の自意性”と述べられた。ここ（第二の四個組）およびそれ以降の残りの箇所については、上述の第一の四個組で述べられた方法に従って関連づけて理解されるべきである。

๑๗๓. สุขปฏิสํเวทินิทฺเทเส ทฺเว สุขานีติ สมถวิปสฺสนาภูมิทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. กายิกญฺหิ สุขํ วิปสฺสนาย ภูมิ, เจตสิกํ สุขํ สมถสฺส จ วิปสฺสนาย จ ภูมิ. กายิกนฺติ ปสาทกายํ วินา อนุปฺปตฺติโต กาเย นิยุตฺตนฺติ กายิกํ. เจตสิกนฺติ อวิปฺปโยควเสน เจตสิ นิยุตฺตนฺติ เจตสิกํ. ตตฺถ กายิกปเทน เจตสิกํ สุขํ ปฏิกฺขิปติ, สุขปเทน กายิกํ ทุกฺขํ. ตถา เจตสิกปเทน กายิกํ สุขํ ปฏิกฺขิปติ, สุขปเทน เจตสิกํ ทุกฺขํ. สาตนฺติ มธุรํ สุมธุรํ. สุขนฺติ สุขเมว, น ทุกฺขํ. กายสมฺผสฺสชนฺติ กายสมฺผสฺเส ชาตํ. สาตํ สุขํ เวทยิตนฺติ สาตํ เวทยิตํ, น อสาตํ เวทยิตํ. สุขํ เวทยิตํ, น ทุกฺขํ เวทยิตํ. ปรโต ตีณิ ปทานิ อิตฺถิลิงฺควเสน วุตฺตานิ. สาตา เวทนา, น อสาตา. สุขา เวทนา, น ทุกฺขาติ อยเมว ปเนตฺถ อตฺโถ.

173. “楽（sukha）の感受の解説”において、“二つの楽”と言われているのは、サマタ（止）とヴィパッサナー（観）の対象を示すためである。すなわち、身体的な楽（kāyika sukha）はヴィパッサナーの対象（領域）であり、精神的な楽（cetasika sukha）はサマタとヴィパッサナーの両方の対象（領域）である。“身体的（kāyika）”とは、浄色（pasāda）からなる肉体を除いては生じないため、身体（身受）に結びついていることから“身体的”と呼ばれる。“精神的（cetasika）”とは、心（citta）と離れることなく相応する力によって心に結びついていることから“精神的”と呼ばれる。そこでは、“身体的”という言葉によって精神的な楽を除外し、“楽”という言葉によって身体的な苦を除外している。同様に、“精神的”という言葉によって身体的な楽を除外し、“楽”という言葉によって精神的な苦を除外している。“快（sāta）”とは、甘美であり、極めて心地よいことである。“楽（sukha）”とは、ただ楽であることを指し、苦ではないことである。“身触より生じる（kāyasamphassaja）”とは、身触において生じた楽のことである。“快なる楽の感受（sātaṃ sukhaṃ vedayitaṃ）”とは、快なる感受のことであり、不快な感受ではない。また、楽なる感受であって、苦なる感受ではない。その後に続く三つの語（sātā, sukhā, vedanā）は、女性名詞として述べられている。“快なる感受であり、不快ではない”“楽なる感受であり、苦ではない”というのが、ここでの意味である。

เจตสิกสุขนิทฺเทโส วุตฺตปฏิปกฺขนเยน โยเชตพฺโพ. เต สุขาติ ลิงฺควิปลฺลาโส กโต, ตานิ สุขานีติ วุตฺตํ โหติ. เสสเมตฺถ [Pg.117] จตุกฺเก เหฏฺฐา ปฐมจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. จตฺตาริ สุตฺตนฺติกวตฺถูนิ ทุติยจตุกฺกวเสน เวทิตพฺพานีติ.

“精神的な楽の解説”は、先に述べた反対の方法によって結びつけられるべきである。“それら（男性形）の楽（te sukhā）”と言われているのは、性の転換（liṅgavipallāso）がなされたものであり、“それら（中性形）の楽（tāni sukhāni）”という意味である。この四句（catukka）における残りの部分は、先に述べた第一の四句の方法と同様に知るべきである。四つの経典の主題（suttantikavatthūni）は、第二の四句の力によって理解されるべきである。

ทุติยจตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二の四句の解説の釈論を終わる。

๑๗๖. ตติยจตุกฺกนิทฺเทเส จิตฺตนฺติ มูลปทํ. วิญฺญาณนฺติ อตฺถปทํ. ยํ จิตฺตนฺติอาทิ ปีติยํ วุตฺตนเยน โยเชตพฺพํ. ตตฺถ จิตฺตนฺติอาทีสุ จิตฺตวิจิตฺตตาย จิตฺตํ. อารมฺมณํ มินมานํ ชานาตีติ มโน. มานสนฺติ มโนเยว. ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓) หิ เอตฺถ ปน สมฺปยุตฺตกธมฺโม มานโสติ วุตฺโต.

176. 第三の四句の解説において、“心（citta）”が根本の語であり、“識（viññāṇa）”は意味を説明する語である。“いかなる心（yaṃ cittaṃ）”などの記述は、喜（pīti）の箇所で述べられた方法に従って結びつけられるべきである。そこでの“心（citta）”などの語のうち、種々（vicitta）であるという性質から“心（citta）”と呼ばれる。対象を量る（minamāna）ようにして知るから“意（mano）”と呼ばれる。“マナサ（mānasa）”とは意（mano）そのものである。実のところ、“虚空を行く罠、すなわちこのマナサが徘徊する”という記述（相応部1.151）において、相応する法（心所）が“マナサ”と呼ばれている。

‘‘กถญฺหิ ภควา ตุยฺหํ, สาวโก สาสเน รโต;

อปฺปตฺตมานโส เสกฺโข, กาลํ กยิรา ชเน สุตา’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๕๙) –

“世尊よ、あなたの弟子であり、教えに喜び、マナサ（阿羅漢果）を得ていない有学（sekha）でありながら、人々の間で名高い者が、いかにして没したのでしょうか（相応部1.159）”。

เอตฺถ อรหตฺตํ มานสนฺติ วุตฺตํ. อิธ ปน มโนว มานสํ. พฺยญฺชนวเสน เหตํ ปทํ วฑฺฒิตํ.

ここでは、阿羅漢果が“マナサ”と呼ばれている。しかし、この箇所（心（citta）の解説）では、意（mano）そのものが“マナサ”である。これは文字（byañjana）の形式によって語が拡張されたものである。

หทยนฺติ จิตฺตํ. ‘‘จิตฺตํ วา เต ขิปิสฺสามิ, หทยํ วา เต ผาเลสฺสามี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๒๓๗; สุ. นิ. อาฬวกสุตฺต) เอตฺถ อุโร หทยนฺติ วุตฺตํ. ‘‘หทยา หทยํ มญฺเญ อญฺญาย ตจฺฉตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๖๓) เอตฺถ จิตฺตํ. ‘‘วกฺกํ หทย’’นฺติ (ที. นิ. ๒.๓๗๗; ม. นิ. ๑.๑๑๐) เอตฺถ หทยวตฺถุ. อิธ ปน จิตฺตเมว อพฺภนฺตรฏฺเฐน ‘‘หทย’’นฺติ วุตฺตํ. ตเทว ปริสุทฺธฏฺเฐน ปณฺฑรํ. ภวงฺคํ สนฺธาเยตํ วุตฺตํ. ยถาห – ‘‘ปภสฺสรมิทํ, ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐ’’นฺติ (อ. นิ. ๑.๔๙). ตโต นิกฺขนฺตตฺตา ปน อกุสลมฺปิ คงฺคาย นิกฺขนฺตา นที คงฺคา วิย, โคธาวริโต นิกฺขนฺตา โคธาวรี วิย จ ‘‘ปณฺฑร’’นฺตฺเวว วุตฺตํ. ยสฺมา ปน อารมฺมณวิชานนลกฺขณํ จิตฺตํ อุปกฺกิเลเสน กิเลโส น โหติ, สภาวโต ปริสุทฺธเมว โหติ, อุปกฺกิเลสโยเค ปน สติ อุปกฺกิลิฏฺฐํ นาม โหติ, ตสฺมาปิ ‘‘ปณฺฑร’’นฺติ วตฺตุํ ยุชฺชติ.

“ハダヤ（hadaya）”とは心のことである。“あなたの心を乱すか、あるいはあなたのハダヤ（胸）を裂くだろう（相応部1.237）”という箇所では、胸（uro）がハダヤと呼ばれている。“自らの心（hadaya）をもって、他者の心を知り、削るかのようである（中部1.63）”という箇所では、ハダヤは心（citta）を指す。“肝臓、心臓（hadaya）（長部2.377）”という箇所では、ハダヤは心臓（hadayavatthu）を指す。しかし、ここでは心（citta）そのものが、内側にあるという意味において“ハダヤ”と呼ばれている。それが清浄であるという意味において“白浄（paṇḍara）”と呼ばれる。これは有分心（bhavaṅga）を指して言われたものである。それは次のように説かれている。“比丘たちよ、この心は輝いている（pabhassara）。しかし、それは外来の随煩悩（upakkilesa）によって汚されているのである（増支部1.49）”。そこから生じる（流出する）ものであるため、不善心であっても、ガンジス川から流れ出た川を“ガンジス”と呼び、ゴダーヴァリー川から流れ出た川を“ゴダーヴァリー”と呼ぶように、“白浄（paṇḍara）”とのみ呼ばれる。あるいは、対象を認識する特徴を持つ心は、随煩悩によって汚されることはなく、自性（sabhāva）としては清浄であるからである。ただし、随煩悩（煩悩）と結合したときには“汚されたもの”と呼ばれる。それゆえに、“白浄”と呼ぶのが適切である。

มโน มนายตนนฺติ อิธ ปน มโนคหณํ มนสฺเสว อายตนภาวทีปนตฺถํ. เตเนตํ ทีเปติ – ‘‘นยิทํ เทวายตนํ วิย มนสฺส อายตนตฺตา มนายตนํ, อถ โข มโน เอว อายตนํ มนายตน’’นฺติ.

“意、意処（mano manāyatananti）”という箇所で“意（mano）”を重ねて用いているのは、意そのものが処（āyatana）であるという性質を示すためである。それによって次のことを示している。“この意処は、神々の住居（devāyatana）が神の場所であるのと同様に、意の場所であるから意処なのではなく、むしろ意そのものが処であるから、意処と呼ばれるのである”ということである。

อายตนฏฺโฐ [Pg.118] เหฏฺฐา วุตฺโตเยว. มนเต อิติ มโน, วิชานาตีติ อตฺโถ. อฏฺฐกถาจริยา ปนาหุ – นาฬิยา มินมาโน วิย มหาตุลาย ธารยมาโน วิย จ อารมฺมณํ ชานาตีติ มโน, ตเทว มนนลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ อินฺทฺริยํ, มโนว อินฺทฺริยํ มนินฺทฺริยํ.

“処（āyatana）”の意味は既に述べた通りである。計量する（manate）から“意（mano）”であり、知るという意味である。アッタカターの諸師は次のように述べている。升（nāḷiya）で計るように、あるいは大きな秤（mahātulā）で量るように対象を知るから“意（mano）”である。また、その“知る（manana）”という特徴において主権（indaṭṭha）を行使することから“根（indriya）”であり、意そのものが根であるから“意根（manindriya）”となる。

วิชานาตีติ วิญฺญาณํ. วิญฺญาณเมว ขนฺโธ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. รุฬฺหิโต ขนฺโธ วุตฺโต. ราสฏฺเฐน หิ วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส เอกเทโส เอกํ วิญฺญาณํ. ตสฺมา ยถา รุกฺขสฺส เอกเทสํ ฉินฺทนฺโต รุกฺขํ ฉินฺทตีติ วุจฺจติ, เอวเมว วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส เอกเทสภูตํ เอกมฺปิ วิญฺญาณํ รุฬฺหิโต ‘‘วิญฺญาณกฺขนฺโธ’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ราสฏฺโฐเยว ขนฺธฏฺโฐ น โหติ, โกฏฺฐาสฏฺโฐปิ ขนฺธฏฺโฐเยว, ตสฺมา โกฏฺฐาสฏฺเฐน วิญฺญาณโกฏฺฐาโสติปิ อตฺโถ. ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตูติ เตสํ ผสฺสาทีนํ สมฺปยุตฺตธมฺมานํ อนุจฺฉวิกา มโนวิญฺญาณธาตุ. อิมสฺมิญฺหิ ปเท เอกเมว จิตฺตํ มินนฏฺเฐน มโน, วิชานนฏฺเฐน วิญฺญาณํ, สภาวฏฺเฐน, นิสฺสตฺตฏฺเฐน วา ธาตูติ ตีหิ นาเมหิ วุตฺตํ.

判別して知るから“識（viññāṇa）”である。識そのものが蘊（khandha）であるから“識蘊（viññāṇakkhandha）”である。慣習（ruḷhi）によって“蘊”と言われる。すなわち、集積という意味において、識蘊の一部（一瞬の識）も一つの識である。それゆえ、樹木の一部を切る者を“木を切る”と言うように、識蘊の一部である一つの識であっても、慣習的に“識蘊”と呼ばれる。あるいは、集積（rāsa）の意味だけが蘊の意味ではなく、部分（koṭṭhāsa）という意味も蘊の意味であるため、部分という意味において“識の区分（viññāṇakoṭṭhāso）”という意味であると理解すべきである。“それより生じた意地界（tajjā manoviññāṇadhātu）”とは、触などの相応する法に相応しい役割を果たす意地界のことである。この記述において、同一の心が、量るという意味で“意”、判別して知るという意味で“識”、自性（固有の性質）あるいは非生命（無我）という意味で“界（dhātu）”という三つの名称で呼ばれている。

๑๗๗.

177.

อภิปฺปโมโทติ อธิกา ตุฏฺฐิ.

“大いなる歓喜（abhippamodo）”とは、際立った喜び（tuṭṭhi）のことである。

๑๗๘. สมาธินิทฺเทเส อจลภาเวน อารมฺมเณ ติฏฺฐตีติ ฐิติ. ปรโต ปททฺวยํ อุปสคฺควเสน วฑฺฒิตํ. อปิจ สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมณมฺหิ สมฺปิณฺเฑตฺวา ติฏฺฐตีติ สณฺฐิติ. อารมฺมณํ โอคาเหตฺวา อนุปวิสิตฺวา ติฏฺฐตีติ อวฏฺฐิติ. กุสลปกฺขสฺมึ หิ จตฺตาโร ธมฺมา อารมฺมณํ โอคาหนฺติ สทฺธา สติ สมาธิ ปญฺญาติ. เตเนว สทฺธา ‘‘โอกปฺปนา’’ติ วุตฺตา, สติ ‘‘อปิลาปนตา’’ติ, สมาธิ ‘‘อวฏฺฐิตี’’ติ, ปญฺญา ‘‘ปริโยคาหนา’’ติ. อกุสลปกฺเข ปน ตโย ธมฺมา อารมฺมณํ โอคาหนฺติ ตณฺหา ทิฏฺฐิ อวิชฺชาติ. เตเนว เต ‘‘โอฆา’’ติ วุตฺตา. อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาวเสน ปวตฺตสฺส วิสาหารสฺส ปฏิปกฺขโต อวิสาหาโร, อวิสาหรณนฺติ อตฺโถ. อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาวเสเนว คจฺฉนฺตํ จิตฺตํ วิกฺขิปติ นาม, อยํ ปน ตถา น โหตีติ อวิกฺเขโป. อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาวเสเนว จิตฺตํ วิสาหฏํ นาม โหติ, อิโต จิโต จ หรียติ, อยํ ปน อวิสาหฏสฺส มานสสฺส ภาโวติ อวิสาหฏมานสตา.

178. “三昧（定）の解説”において、不動の状態で対象に留まることから“止住（ṭhiti）”という。それに続く二つの語（saṇṭhiti, avaṭṭhiti）は、接頭辞（upasagga）によって意味が拡張されたものである。さらに、相応する諸法を対象においてまとめ上げて留まることから“定止（saṇṭhiti）”という。対象に深く入り込み、没入して留まることから“安住（avaṭṭhiti）”という。実のところ、善の側においては、信（saddhā）、念（sati）、定（samādhi）、慧（paññā）の四つの法が対象に没入する。それゆえに、信は“確信（okappanā）”と呼ばれ、念は“没入（apilāpanatā）”と呼ばれ、定は“安住（avaṭṭhiti）”と呼ばれ、慧は“究明（pariyogāhanā）”と呼ばれる。不善の側では、渇愛（taṇhā）、見（diṭṭhi）、無明（avijjā）の三つの法が対象に没入（沈溺）する。それゆえに、それらは“暴流（oghā）”と呼ばれる。掉挙（uddhacca）や疑（vicikicchā）によって生じる散乱（visāhāra）に対抗することから“無散乱（avisāhāro）”であり、散らさないという意味である。掉挙や疑によって対象から逸れて行く心を“散乱（vikkhepa）”と呼ぶが、これはそのようにならないため“無散乱（avikkhepo）”という。掉挙や疑によって、心があちこちに運ばれる状態を“散乱した状態（visāhaṭa）”と呼ぶが、これは散乱していないマナサ（心）の状態であるから“無散乱心性（avisāhaṭamānasatā）”という。

สมโถติ [Pg.119] ติวิโธ สมโถ จิตฺตสมโถ อธิกรณสมโถ สพฺพสงฺขารสมโถติ. ตตฺถ อฏฺฐสุ สมาปตฺตีสุ จิตฺเตกคฺคตา จิตฺตสมโถ นาม. ตญฺหิ อาคมฺม จิตฺตจลนํ จิตฺตวิปฺผนฺทนํ สมฺมติ วูปสมฺมติ, ตสฺมา โส ‘‘จิตฺตสมโถ’’ติ วุจฺจติ. สมฺมุขาวินยาทิสตฺตวิโธ อธิกรณสมโถ นาม. ตญฺหิ อาคมฺม ตานิ ตานิ อธิกรณานิ สมฺมนฺติ วูปสมฺมนฺติ, ตสฺมา โส ‘‘อธิกรณสมโถ’’ติ วุจฺจติ. ยสฺมา ปน สพฺเพ สงฺขารา นิพฺพานํ อาคมฺม สมฺมนฺติ วูปสมฺมนฺติ, ตสฺมา ตํ สพฺพสงฺขารสมโถติ วุจฺจติ. อิมสฺมึ อตฺเถ จิตฺตสมโถ อธิปฺเปโต. สมาธิลกฺขเณ อินฺทฏฺฐํ กาเรตีติ สมาธินฺทฺริยํ. อุทฺธจฺเจ น กมฺปตีติ สมาธิพลํ. สมฺมาสมาธีติ ยาถาวสมาธิ นิยฺยานิกสมาธิ กุสลสมาธิ.

“止（サマタ）”とは、心止、訴訟止、一切行止の三種である。そのうち、八等至における心一境性が“心止”と呼ばれる。これに依って心の揺らぎ（心動）と心の震え（心動揺）が静まり鎮まるため、それは“心止”と言われる。現前律などの七種のものが“訴訟止”と呼ばれる。これに依って種々の訴訟が静まり鎮まるため、それは“訴訟止”と言われる。しかし、一切の諸行は涅槃に依って静まり鎮まるため、それは“一切行止”と言われる。ここでの文脈では“心止”が意図されている。三摩地の相において主導的地位（自在）を占めるため“定根”であり、掉挙（じょうこ）によって揺らぐことがないため“定力”である。“正定”とは、あるがままの定であり、出離の定であり、善の定である。

๑๗๙. ราคโต วิโมจยํ จิตฺตนฺติอาทีหิ ทสหิ กิเลสวตฺถูหิ วิโมจนํ วุตฺตํ. ถินคฺคหเณเนว เจตฺถ มิทฺธคฺคหณํ, อุทฺธจฺจคฺคหเณเนว จ กุกฺกุจฺจคฺคหณํ กตํ โหตีติ อญฺเญสุ ปาเฐสุ สหจาริตฺตา กิเลสวตฺถุโต วิโมจนวจเนเนว ปฐมชฺฌานาทีหิ นีวรณาทิโต วิโมจนํ, อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาทิโต จ วิโมจนํ วุตฺตเมว โหตีติ. กถํ ตํ จิตฺตํ อนุปสฺสตีติ เอตฺถ เปยฺยาเล จ อนิจฺจานุปสฺสนาทีหิ นิจฺจสญฺญาทีนํ ปหานํ วุตฺตเมว. จตฺตาริ สุตฺตนฺติกวตฺถูนิ ตติยจตุกฺกวเสน เวทิตพฺพานีติ.

179. “貪りから心を解脱させる”等の十種の煩悩事からの解脱が説かれている。ここでは、惛（こん）の摂取によって沈（じん）が、掉挙（じょうこ）の摂取によって悪作（おさ）が、他の教説において並行して説かれていることに基づき、含まれたことになる。煩悩事からの解脱という言葉によって、初禅などによる蓋（がい）等からの解脱、無常随観などによる常相（じょうそう）等からの解脱が、すでに説かれたことになる。“いかにその心を随観するのか”という箇所や省略（ペーヤーラ）において、無常随観などによる常相などの断滅が説かれている。四つの経典の事項は、第三の四箇（しか）として理解されるべきである。

ตติยจตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三の四箇の解説が終了した。

๑๘๐. จตุตฺถจตุกฺกนิทฺเทเส ‘‘อนิทฺทิฏฺเฐ นปุํสก’’นฺติ วจนโต อสุกนฺติ อนิทฺทิฏฺฐตฺตา ‘‘อนิจฺจนฺติ กึ อนิจฺจ’’นฺติ นปุํสกวจเนน ปุจฺฉา กตา. อุปฺปาทวยฏฺเฐนาติ อุปฺปาทวยสงฺขาเตน อตฺเถน, อุปฺปาทวยสภาเวนาติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ปญฺจกฺขนฺธา สภาวลกฺขณํ, ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุปฺปาทวยา วิการลกฺขณํ. เอเตน หุตฺวา อภาเวน อนิจฺจาติ วุตฺตํ โหติ. เตเนว จ อฏฺฐกถายํ ‘‘สงฺขตลกฺขณวเสน อนิจฺจตาติ เตสํเยว อุปฺปาทวยญฺญถตฺต’’นฺติ จ วตฺวาปิ ‘‘หุตฺวา อภาโว วา’’ติ วุตฺตํ. เอเตน หุตฺวา อภาวากาโร อนิจฺจลกฺขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ ปสฺสนฺโต อิมานิ ปญฺญาย ลกฺขณานี’’ติ เปยฺยาลํ กตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมาติ รูปกฺขนฺธาทโย ยถาวุตฺตธมฺมา.

180. 第四の四箇の解説において、“規定されないものは中性である”という言葉の通り、何であるかが特定されていないため、“無常（アニッチャン）とは何か”と中性単数形を用いて問いがなされている。“生滅の義によって”とは、生滅と称される意味、すなわち生滅の自性という意味である。ここで、五蘊は自相（じそう）であり、五蘊の生起と滅尽は変異相（へんいそう）である。これによって、生じては滅すること（有って無くなること）が無常であると説かれたことになる。それゆえにアッタカタ（註釈）でも“為作（いさ）の相による無常性とは、それらの生滅・変易である”と述べた上で、“あるいは、有って無くなることである”と説かれている。これによって、有って無くなるという有様が無常相であると説かれたことになる。“五蘊の生滅を見ながら、これらは智慧の相である”と省略して説かれている。“諸法（ダンマー）”とは、色蘊などの上述の法のことである。

วิราคานุปสฺสีนิทฺเทเส [Pg.120] รูเป อาทีนวํ ทิสฺวาติ ภงฺคานุปสฺสนโต ปฏฺฐาย ปรโต วุตฺเตหิ อนิจฺจฏฺฐาทีหิ รูปกฺขนฺเธ อาทีนวํ ทิสฺวา. รูปวิราเคติ นิพฺพาเน. นิพฺพานญฺหิ อาคมฺม รูปํ วิรชฺชติ อปุนรุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปชฺชเนน นิรุชฺฌติ, ตสฺมา นิพฺพานํ ‘‘รูปวิราโค’’ติ วุจฺจติ. ฉนฺทชาโต โหตีติ อนุสฺสววเสน อุปฺปนฺนธมฺมจฺฉนฺโท โหติ. สทฺธาธิมุตฺโตติ ตสฺมึเยว นิพฺพาเน สทฺธาย จ อธิมุตฺโต นิจฺฉิโต. จิตฺตญฺจสฺส สฺวาธิฏฺฐิตนฺติ อสฺส โยคิสฺส จิตฺตํ ขยวิราคสงฺขาเต รูปภงฺเค อารมฺมณวเสน, อจฺจนฺต วิราคสงฺขาเต รูปวิราเค นิพฺพาเน อนุสฺสววเสน สุฏฺฐุ อธิฏฺฐิตํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตํ โหตีติ สมฺพนฺธโต เวทิตพฺพํ. รูเป วิราคานุปสฺสีติ รูปสฺส ขยวิราโค รูเป วิราโคติ ปกติภุมฺมวจเนน วุตฺโต. รูปสฺส อจฺจนฺตวิราโค รูเป วิราโคติ นิมิตฺตตฺเถ ภุมฺมวจเนน วุตฺโต. ตํ ทุวิธมฺปิ วิราคํ อารมฺมณโต อชฺฌาสยโต จ อนุปสฺสนสีโล ‘‘รูเป วิราคานุปสฺสี’’ติ วุตฺโต. เอส นโย เวทนาทีสุ. นิโรธานุปสฺสีปทนิทฺเทเสปิ เอเสว นโย.

離欲随観（離貪随観）の解説において、“色に過患を見て”とは、壊随観（かいずいかん）から始まり、後に述べられる無常の義等によって、色蘊に過患を見ることである。“色の離欲”とは、涅槃においてである。実に涅槃に依って、色は離欲され（離れ）、不再起の法性に至ることによって滅尽する。ゆえに、涅槃は“色の離欲（離貪）”と言われる。“意欲（チャンダ）が生じた”とは、伝承によって生じた“法への意欲”のことである。“信解（しんげ）”とは、その涅槃に対して信仰によって決定（けつじょう）していることである。“その心はよく確立されている”とは、その修行者の心が、滅尽としての離欲と称される“色の崩壊”を対象とし、また究竟の離欲と称される“色の離欲（涅槃）”において伝承に基づき、よく確立され、よく安住していることを、文脈上の関連から理解すべきである。“色における離欲随観”について、“色の消滅としての離欲”を、通常の依処（場所）の意味での処格を用いて“色における離欲”と説き、また“色の究竟の離欲”を、原因の意味での処格を用いて“色における離欲”と説いている。その二種の離欲を、対象としても、また意向としても随観する習性のある者を“色における離欲随観者”と言う。受（受蘊）などについても同様である。滅随観の句の解説においても同様である。

๑๘๑. กติหากาเรหีติอาทิ ปเนตฺถ วิเสโส – ตตฺถ อวิชฺชาทีนํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานํ อาทีนวนิโรธทสฺสเนเนว รูปาทีนมฺปิ อาทีนวนิโรธา ทสฺสิตา โหนฺติ เตสมฺปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทงฺคานติวตฺตนโต. อิมินา เอว จ วิเสสวจเนน วิราคานุปสฺสนโต นิโรธานุปสฺสนาย วิสิฏฺฐภาโว วุตฺโต โหติ. ตตฺถ อนิจฺจฏฺเฐนาติ ขยฏฺเฐน, หุตฺวา อภาวฏฺเฐน วา. ทุกฺขฏฺเฐนาติ ภยฏฺเฐน, ปฏิปีฬนฏฺเฐน วา. อนตฺตฏฺเฐนาติ อสารกฏฺเฐน, อวสวตฺตนฏฺเฐน วา. สนฺตาปฏฺเฐนาติ กิเลสสนฺตาปนฏฺเฐน. วิปริณามฏฺเฐนาติ ชราภงฺควเสน ทฺวิธา ปริณามนฏฺเฐน. นิทานนิโรเธนาติ มูลปจฺจยาภาเวน. นิรุชฺฌตีติ น ภวติ. สมุทยนิโรเธนาติ อาสนฺนปจฺจยาภาเวน. มูลปจฺจโย หิ พฺยาธิสฺส อสปฺปายโภชนํ วิย นิทานนฺติ วุตฺโต, อาสนฺนปจฺจโย พฺยาธิสฺส วาตปิตฺตเสมฺหา วิย สมุทโยติ วุตฺโต. นิทานญฺหิ นิจฺฉเยน ททาติ ผลมิติ นิทานํ, สมุทโย ปน สุฏฺฐุ อุเทติ เอตสฺมา ผลมิติ สมุทโย. ชาตินิโรเธนาติ มูลปจฺจยสฺส อุปฺปตฺติอภาเวน. ปภวนิโรเธนาติ อาสนฺนปจฺจยสฺส อุปฺปตฺติอภาเวน. ชาติเยว หิ ปภวติ เอตสฺมา ทุกฺขนฺติ ปภโวติ วตฺตุํ ยุชฺชติ. เหตุนิโรเธนาติ ชนกปจฺจยาภาเวน. ปจฺจยนิโรเธนาติ อุปตฺถมฺภกปจฺจยาภาเวน. มูลปจฺจโยปิ หิ อาสนฺนปจฺจโย จ ชนกปจฺจโย อุปตฺถมฺภกปจฺจโย จ โหติเยว. เอเตหิ ติกฺขวิปสฺสนากฺขเณ [Pg.121] ตทงฺคนิโรโธ, มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทนิโรโธ วุตฺโต โหติ. ญาณุปฺปาเทนาติ ติกฺขวิปสฺสนาญาณสฺส วา มคฺคญาณสฺส วา อุปฺปาเทน. นิโรธุปฏฺฐาเนนาติ วิปสฺสนากฺขเณ ปจฺจกฺขโต ขยนิโรธสฺส อนุสฺสววเสน นิโรธสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส อุปฏฺฐาเนน, มคฺคกฺขเณ ปจฺจกฺขโต จ นิพฺพานสฺส อุปฏฺฐาเนน. เอเตหิ วิสยวิสยินิยโมว กโต โหติ, ตทงฺคสมุจฺเฉทนิโรโธ จ วุตฺโต โหติ.

181. “いかなる様態によってか”等の箇所において、ここでは特殊な点がある。そこでは、無明などの縁起の支の過患と滅を見せることによって、色などの過患と滅も見せられている。なぜなら、それらも縁起の支を超えてはいないからである。そして、この特別な言葉によって、離欲随観に対する滅随観の卓越性が説かれている。そこで“無常の義によって”とは、尽（じん）の義、あるいは有って無くなる（有已還無）という義である。“苦の義によって”とは、怖（ふ）の義、あるいは逼迫（ひっぱく）の義である。“無我の義によって”とは、無実（むじつ）の義、あるいは不自在の義である。“熱悩（ねつのう）の義によって”とは、煩悩による熱悩の義である。“変易（へんやく）の義によって”とは、老と壊による二種の変易の義である。“原因（ニダーナ）の滅によって”とは、根本縁（こんぽんえん）の欠如によってである。“滅する”とは、生じないということである。“集（サムダヤ）の滅によって”とは、近接縁の欠如によってである。根本縁とは、病における不適切な食事のように“原因（ニダーナ）”と言われ、近接縁とは、病における風・胆汁・粘液のように“集（サムダヤ）”と言われる。原因（ニダーナ）とは、決定的に結果を与えるからニダーナであり、集（サムダヤ）とは、それから結果がよく生じるからサムダヤである。“生の滅によって”とは、根本縁の不発生によってである。“生起（パバヴァ）の滅によって”とは、近接縁の不発生によってである。生そのものが、そこから苦が生じる（パバヴァティ）ものであるから“生起（パバヴァ）”と言うのが適切である。“因（ヘートゥ）の滅によって”とは、生起縁（しょうきえん）の欠如によってである。“縁（パッチャヤ）の滅によって”とは、助成縁（じょせいえん）の欠如によってである。根本縁も近接縁も、生起縁であり助成縁でもある。これらによって、鋭い随観の瞬間における彼分滅（ひぶんめつ）と、道の瞬間における断滅が説かれている。“知の生起によって”とは、鋭い随観知または道知の生起によってである。“滅の現起（げんき）によって”とは、随観の瞬間において、現量（げんりょう）によって尽滅が現れること、あるいは伝承によって滅（涅槃）が現れることであり、道の瞬間において、現量によって涅槃が現れることである。これらによって、対象と対象者の関係が規定され、彼分滅と断滅が説かれたことになる。

๑๘๒. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสีปทนิทฺเทเส รูปํ ปริจฺจชตีติ อาทีนวทสฺสเนน นิรเปกฺขตาย รูปกฺขนฺธํ ปริจฺจชติ. ปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺโคติ ปริจฺจาคฏฺเฐน ปฏินิสฺสคฺโคติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ปฏินิสฺสคฺคปทสฺส ปริจฺจาคฏฺโฐ วุตฺโต, ตสฺมา กิเลสานํ ปชหนนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ วุฏฺฐานคามินี วิปสฺสนา กิเลเส ตทงฺควเสน ปริจฺจชติ, มคฺโค สมุจฺเฉทวเสน. รูปนิโรเธ นิพฺพาเน จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ วุฏฺฐานคามินี ตํนินฺนตาย ปกฺขนฺทติ, มคฺโค อารมฺมณกรเณน. ปกฺขนฺทนปฏินิสฺสคฺโคติ ปกฺขนฺทนฏฺเฐน ปฏินิสฺสคฺโคติ วุตฺตํ โหติ. เอเตน ปฏินิสฺสคฺคปทสฺส ปกฺขนฺทนฏฺโฐ วุตฺโต, ตสฺมา จิตฺตสฺส นิพฺพาเน วิสฺสชฺชนนฺติ อตฺโถ. จตฺตาริ สุตฺตนฺติกวตฺถูนิ จตุตฺถจตุกฺกวเสน เวทิตพฺพานิ. อิมสฺมึ จตุกฺเก ชรามรเณ วตฺตพฺพํเหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. สติปฏฺฐาเนสุ จ ‘‘กาเย กายานุปสฺสนา, จิตฺเต จิตฺตานุปสฺสนา’’ติ กายจิตฺตานํ เอกตฺตโวหารวเสน เอกวจนนิทฺเทโส กโต. ‘‘เวทนาสุ เวทนานุปสฺสนา, ธมฺเมสุ ธมฺมานุปสฺสนา’’ติ เวทนาธมฺมานํ นานตฺตโวหารวเสน พหุวจนนิทฺเทโส กโตติ เวทิตพฺโพติ.

182. “捨離随観の句の解釈において、‘色を捨てる’とは、過失を見る（過患随観）ことによって、執着がない状態になることで、色蘊を捨てることである。‘捨棄・捨離（パティニッサッガ）’とは、捨てる（捨離）という意味で‘パティニッサッガ’と言われる。これにより、捨離という言葉には‘捨棄（パティッチャーガ）’の意味があることが示されており、それゆえ‘煩悩を捨てること’という意味である。ここで、出離に導く随観は、彼分（一時的）な方法によって煩悩を捨て、道（聖道）は全絶（断絶）的な方法によって（煩悩を）捨てる。‘色の滅である涅槃に心が躍り入る’とは、出離に導く随観がその（涅槃の）傾向を持つことによって躍り入り、道（聖道）は（涅槃を）対象とすることによって（躍り入る）。‘躍入・捨離’とは、躍り入るという意味での‘捨離（パティニッサッガ）’であると言われる。これにより、捨離という言葉には‘躍入（パックハンダナ）’の意味があることが示されており、それゆえ‘涅槃において心を放つこと’という意味である。経典に基づく四つの事（対象）は、第四の四つの（身随観などの）方法によって知られるべきである。この四つの（項目）における老死について語られるべきことは、既に述べた方法と同じように知られるべきである。また、四念処において‘身において身を随観し、心において心を随観する’とされるのは、身と心の一体的な呼称（一数）による表現として、単数形の指定（解説）がなされたものである。‘受において受を随観し、法において法を随観する’とされるのは、受と法の多様な呼称（多数）による表現として、複数形の指定がなされたものであると知るべきである。”

จตุตฺถจตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“第四の四つの項目の解説の注釈（ヴァナナー）が完了した。”

นิฏฺฐิตา จ สโตการิญาณนิทฺเทสวณฺณนา.

“念に基づく智の解説の注釈も完了した。”

๖. ญาณราสิฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

6. “六つの智の集積の解説の注釈。”

๑๘๓. อิทานิ ฉหิ ราสีหิ อุทฺทิฏฺฐญาเณสุ จตุวีสติสมาธิญาณนิทฺเทเส ตาว กายานุปสฺสนาทีนํ ติณฺณํ จตุกฺกานํ วเสน ทฺวาทสนฺนํ วตฺถูนํ เอเกกสฺมึ อสฺสาสวเสน เอโก, ปสฺสาสวเสน เอโกติ ทฺเว [Pg.122] ทฺเว สมาธีติ ทฺวาทสสุ วตฺถูสุ จตุวีสติ สมาธโย โหนฺติ. ฌานกฺขเณ เตหิ สมฺปยุตฺตานิ จตุวีสติสมาธิวเสน ญาณานิ.

183. “今、六つの集積によって示された諸智のうち、まず二十四の三昧智の解説において、身随観などの三つの四つの項目に基づき、十二の事（対象）のそれぞれにおいて、入息（吸う息）によって一つ、出息（吐く息）によって一つというように、二つずつの三昧があり、計十二の事において二十四の三昧がある。禅定の瞬間にそれら（三昧）と相応する、二十四の三昧に基づく智である。”

ทฺวาสตฺตติวิปสฺสนาญาณนิทฺเทเส ทีฆํ อสฺสาสาติ ‘‘ทีฆ’’นฺติวุตฺตอสฺสาสโต. กึ วุตฺตํ โหติ? ทีฆํ อสฺสาสเหตุ ฌานํ ปฏิลภิตฺวา สมาหิเตน จิตฺเตน วิปสฺสนากฺขเณ อนิจฺจโต อนุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนาติ วุตฺตํ โหติ. เอส นโย อุตฺตรตฺราปิ. เตสํเยว ทฺวาทสนฺนํ วตฺถูนํ เอเกกสฺมึ อสฺสาสวเสน ติสฺโส, ปสฺสาสวเสน ติสฺโสติ ฉ ฉ อนุปสฺสนาติ ทฺวาทสสุ วตฺถูสุ ทฺวาสตฺตติ อนุปสฺสนา โหนฺติ. ตา เอว ทฺวาสตฺตติ อนุปสฺสนา ทฺวาสตฺตติวิปสฺสนาวเสน ญาณานิ.

“七十二の随観智の解説において、‘長く入息し’とは、‘長い’と言われる入息に由来する。何を意味しているのか？ 長い入息を原因として禅定を得て、定まった心（安止定）をもって、随観の瞬間に無常として随観するという意味での随観であると言われる。この方法は以下の（出息などの）箇所でも同様である。それら同じ十二の事（対象）のそれぞれにおいて、入息によって三つ（無常・苦・無我）、出息によって三つというように、六つずつの随観があり、計十二の事において七十二の随観がある。それら七十二の随観こそが、七十二の随観智としての智である。”

นิพฺพิทาญาณนิทฺเทเส อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสสนฺติ อนิจฺจานุปสฺสี หุตฺวา อสฺสสนฺโต, อนิจฺจานุปสฺสี หุตฺวา วตฺเตนฺโตติ อตฺโถ. ‘‘อสฺสส’’นฺติ จ อิทํ วจนํ เหตุอตฺเถ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาภูตํ ชานาติ ปสฺสตีติ นิพฺพิทาญาณนฺติ กลาปสมฺมสนโต ปฏฺฐาย ยาว ภงฺคานุปสฺสนา ปวตฺตวิปสฺสนาญาเณน สงฺขารานํ ยถาสภาวํ ชานาติ, จกฺขุนา ทิฏฺฐมิว จ เตเนว ญาณจกฺขุนา ปสฺสติ. ตสฺมา นิพฺพิทาญาณํ นามาติ อตฺโถ, สงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทญาณํ นามาติ วุตฺตํ โหติ. อุปริ ภยตูปฏฺฐานาทีนํ มุญฺจิตุกมฺยตาทีนญฺจ ญาณานํ วิสุํ อาคตตฺตา อิธ ยถาวุตฺตาเนว วิปสฺสนาญาณานิ นิพฺพิทาญาณานีติ เวทิตพฺพานิ.

“厭離智の解説において、‘無常を随観して入息する’とは、無常随観者となって入息し、無常随観者となって（息を）生じさせるという意味である。また、‘入息する（アッササンティ）’という言葉は、原因の意味（理由）として解釈されるべきである。‘ありのままに知り、見るのが厭離智である’とは、（色受想行識の）一括した考察（聚思維）から始まり、壊随観に至るまで、生じている随観智によって、諸行のありのままの性質を知り、肉眼で見るかのように、その智の眼によって見る（という意味である）。それゆえ、厭離智（エンリチ）という名であるという意味であり、諸行に対する厭離の智であると言われる。さらに、（この後の解説で）怖畏現起智などの智と、脱欲智（離脱を望む智）などの智が別々に現れるため、ここでは、既に述べたような（一般的な）随観智が厭離智であると知るべきである。”

นิพฺพิทานุโลมญาณนิทฺเทเส อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสสนฺติ อนิจฺจานุปสฺสิโน อสฺสสนฺตสฺส. สามิอตฺเถ ปจฺจตฺตวจนํ. ภยตุปฏฺฐาเน ปญฺญาติวจเนเนว ภยตุปฏฺฐานอาทีนวานุปสฺสนานิพฺพิทานุปสฺสนาญาณานิ วุตฺตานิ โหนฺติ ติณฺณํ เอกลกฺขณตฺตา. อิมานิ ตีณิ ญาณานิ อนนฺตรา วุตฺตานํ นิพฺพิทาญาณานํ อนุกูลภาเวน อนุโลมโต นิพฺพิทานุโลมญาณานีติ วุตฺตานิ.

“厭離随順智の解説において、‘無常を随観して入息する’とは、無常随観者として入息する者の（ことである）。（文法的には）所有の意味における主格である。‘怖畏現起における智慧’という言葉によって、怖畏現起智・過患随観智・厭離随観智が説かれていることになる。これら三つが同一の性格（特質）を持つからである。これら三つの智は、直前に述べられた厭離智に対して適応する状態であるため、随順（適合）することから、‘厭離随順智’と呼ばれる。”

นิพฺพิทาปฏิปฺปสฺสทฺธิญาณนิทฺเทเส อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสสนฺติ อนนฺตรสทิสเมว. ปฏิสงฺขา สนฺติฏฺฐนา ปญฺญาติวจเนเนว มุญฺจิตุกมฺยตาปฏิสงฺขานุปสฺสนาสงฺขารุเปกฺขาญาณานิ วุตฺตานิ โหนฺติ ติณฺณํ เอกลกฺขณตฺตา. ‘‘ปฏิสงฺขา สนฺติฏฺฐนา’’ติวจเนเนว อนุโลมญาณมคฺคญาณานิปิ คหิตานิ โหนฺติ[Pg.123]. สงฺขารุเปกฺขาญาณอนุโลมญาณานิปิ หิ นิพฺพิทาย สิขาปฺปตฺตตฺตา นิพฺพิทาชนนพฺยาปารปฺปหาเนน นิพฺพิทาปฏิปฺปสฺสทฺธิญาณานิ นาม โหนฺติ. มคฺคญาณํ ปน นิพฺพิทาปฏิปฺปสฺสทฺธนฺเต อุปฺปชฺชนโต นิพฺพิทาปฏิปฺปสฺสทฺธิญาณํ นาม โหตีติ อติวิย ยุชฺชตีติ. นิพฺพิทานุโลมญาเณสุ วิย อาทิภูตํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ อคฺคเหตฺวา ‘‘ปฏิสงฺขา สนฺติฏฺฐนา’’ติ อนฺเต ญาณทฺวยคฺคหณํ มคฺคญาณสงฺคหณตฺถํ. มุญฺจิตุกมฺยตาติ หิ วุตฺเต อนุโลมญาณํ สงฺคยฺหติ, น มคฺคญาณํ. มคฺคญาณญฺหิ มุญฺจิตุกมฺยตา นาม น โหติ, กิจฺจสิทฺธิยํ สนฺติฏฺฐนโต ปน สนฺติฏฺฐนา นาม โหติ. อฏฺฐกถายมฺปิ จ ‘‘ผุสนาติ อปฺปนา’’ติ วุตฺตํ. อิทญฺจ มคฺคญาณํ นิพฺพาเน อปฺปนาติ กตฺวา สนฺติฏฺฐนา นาม โหตีติ ‘‘สนฺติฏฺฐนา’’ติวจเนน มคฺคญาณมฺปิ สงฺคยฺหติ. นิพฺพิทานุโลมญาณานิปิ อตฺถโต นิพฺพิทาญาณาเนว โหนฺตีติ ตานิปิ นิพฺพิทาญาเณหิ สงฺคเหตฺวา นิพฺพิทาปฏิปฺปสฺสทฺธิญาณานีติ นิพฺพิทาคหณเมว กตํ, น นิพฺพิทานุโลมคฺคหณํ. ตีสุปิ เจเตสุ ญาณฏฺฐกนิทฺเทเสสุ จตุตฺถสฺส ธมฺมานุปสฺสนาจตุกฺกสฺส วเสน วุตฺตานํ จตุนฺนํ วตฺถูนํ เอเกกสฺมึ อสฺสาสวเสน เอกํ, ปสฺสาสวเสน เอกนฺติ ทฺเว ทฺเว ญาณานีติ จตูสุ วตฺถูสุ อฏฺฐ ญาณานิ โหนฺติ.

“厭離止息智（厭離が静まった智）の解説において、‘無常を随観して入息する’とは、直前の（厭離随順智の）説明と同様である。‘再考し、安定する智慧（パティサンカー・サンティッタナー）’という言葉によって、脱欲智・再考随観智・行捨智が説かれている。これら三つが同一の性格を持つからである。‘再考し、安定する’という言葉によって、随順智と道智（聖道智）も含まれる。行捨智と随順智も、厭離が頂点に達したことにより、厭離を生じさせる働きを捨てることで、‘厭離止息智’と呼ばれる。一方、道智は、厭離止息の最後に（ゴートラブーを経て）生じるため、‘厭離止息智’と呼ばれることは極めて妥当である。厭離随順智において（最初にある怖畏現起智などを挙げたの）とは異なり、最初にある脱欲智を挙げずに、最後に‘再考し、安定する’という二つの智（再考随観智と行捨智）を挙げるのは、道智を含めるためである。もし‘脱欲（離脱を望むこと）’と言えば、随順智は含まれるが、道智は含まれない。道智は‘脱欲’と呼ばれることはないが、（四聖諦の）任務の達成において安定することから‘安定（サンティッタナー）’と呼ばれるからである。アッタカタ（注釈書）にも‘触れることは安止（安止定）である’と述べられている。この道智は涅槃における安止であるため、‘安定’と呼ばれる。それゆえ、‘安定’という言葉によって道智も含まれるのである。厭離随順智も、実質的には厭離智そのものであるため、それら（怖畏・過患・厭離）も厭離智に含めて‘厭離止息智’と呼び、‘厭離（ニッビダー）’という言葉だけが使われ、‘厭離随順（ニッビダーヌローマ）’という言葉は使われなかった。これら三つの（厭離・随順・止息の）智の八つの解説において、第四の法随観の四つの項目に基づき、説かれた四つの事（対象）のそれぞれにおいて、入息による一つ、出息による一つというように二つずつの智があり、計四つの事において八つの智がある。”}]```

วิมุตฺติสุขญาณนิทฺเทเส ปหีนตฺตาติ ปหานํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส ปหานสฺส สมุจฺเฉทปฺปหานตฺตํ ทสฺเสนฺโต สมุจฺฉินฺนตฺตาติ อาห. วิมุตฺติสุเข ญาณนฺติ ผลวิมุตฺติสุขสมฺปยุตฺตญาณญฺจ ผลวิมุตฺติสุขารมฺมณปจฺจเวกฺขณญาณญฺจ. อนุสยวตฺถุสฺส กิเลสสฺส ปหาเนน ปริยุฏฺฐานทุจฺจริตวตฺถุปฺปหานํ โหตีติ ทสฺสนตฺถํ ปุน อนุสยานํ ปหานํ วุตฺตํ. เอกวีสติผลญาณํ สนฺธาย ปหีนกิเลสคณนายปิ ญาณคณนา กตา โหติ, ปจฺจเวกฺขณญาณญฺจ สนฺธาย ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขณคณนาย ผลปจฺจเวกฺขณญาณคณนา กตา โหตีติ.

“解脱の楽に関する智の詳解”において、“断ぜられたがゆえに”という言葉で断絶を示し、その断絶が“正断（一切断）”であることを示すために“根絶されたがゆえに”と述べた。“解脱の楽における智”とは、果解脱の楽に相応する智、および果解脱の楽を対象とする省察の智のことである。潜在的な煩悩（随眠）の根拠となる汚れを断ずることによって、表面化する悪行の根拠を断ずることになるということを示すために、再び“随眠の断”が説かれた。二十一の果智に関連して、断ぜられた煩悩の数によって智の数も数えられ、また省察の智に関連して、断ぜられた煩悩を省察する数によって果の省察の智の数が数えられるのである。

ญาณราสิฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“智の集成の六つの詳解の釈”を終わる。

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺคฏฺฐกถาย

“サッダンマッパカシニー（正法顕揚）”パティサンビダーマッガ（無礙解道）のアッタカター（註釈）において、

อานาปานสฺสติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“安那般那念（入出息念）の解説の釈”を終わる。

๔. อินฺทฺริยกถา

4. 四、根（インドリヤ）の解説

๑. ปฐมสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

1. 一、第一経典詳解の釈

๑๘๔. อิทานิ [Pg.124] อานาปานสฺสติกถานนฺตรํ กถิตาย อินฺทฺริยกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา อนุปฺปตฺตา. อยญฺหิ อินฺทฺริยกถา อานาปานสฺสติภาวนาย อุปการกานํ อินฺทฺริยานํ อภาเว อานาปานสฺสติภาวนาย อภาวโต ตทุปการกานํ อินฺทฺริยานํ วิโสธนาทิวิธิทสฺสนตฺถํ อานาปานสฺสติกถานนฺตรํ กถิตาติ ตญฺจ กเถตพฺพํ อินฺทฺริยกถํ อตฺตนา ภควโต สมฺมุขา สุตํ วิญฺญาตาธิปฺปายสุตฺตนฺติกเทสนํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา ตทตฺถปฺปกาสนวเสน กเถตุกาโม ปฐมํ ตาว เอวํ เม สุตนฺติอาทิมาห.

184. 今、安那般那念の解説の次に説かれる“根（インドリヤ）の解説”において、未だかつてない意味の註釈が続く。けだし、この根の解説は、安那般那念の修習を助ける諸々の根が欠如していれば安那般那念の修習も成立しないため、その助けとなる諸々の根の清浄などの方法を示す目的で、安那般那念の解説の次に説かれたのである。法将（サーリプッタ）は、世尊の御前から直接聞き、その意図を理解した経典の教えを先立てて、その意味を明らかにしようと欲し、まず“このように私は聞いた（如是我聞）”等の言葉を述べた。

ตตฺถ เอวนฺติ นิปาตปทํ. เมติอาทีนิ นามปทานิ. วิหรตีติ เอตฺถ วิ-อิติ อุปสคฺคปทํ, หรตีติ อาขฺยาตปทนฺติ อิมินา ตาว นเยน ปทวิภาโค เวทิตพฺโพ.

そのうち、“このように（evaṃ）”は接続詞（不変化詞）である。“私は（me）”等は名詞（代名詞）である。“住しておられた（viharatī）”において、“vi”は接頭辞であり、“harati”は動詞（有限動詞）である。このようにして、まず語の分類を理解すべきである。

อตฺถโต ปน อุปมูปเทสครหปสํสนาการวจนคฺคหเณสุ เอวํ-สทฺโท ทิสฺสติ นิทสฺสนตฺเถ จ อวธารณตฺเถ จ. อิธ ปน เอวํสทฺโท อาการตฺเถ นิทสฺสนตฺเถ จ วิญฺญุชเนน ปวุตฺโต, ตเถว อวธารณตฺเถ จ.

意味については、“このように（evaṃ）”という語は、比喩、教示、非難、賞賛、様態、承諾、例示（nidassana）、限定（avadhāraṇa）の意味で用いられる。ここでは、“このように（evaṃ）”という語は、賢者によって、様態（ākāra）と例示、さらに限定の意味で用いられている。

ตตฺถ อาการตฺเถน เอวํสทฺเทน เอตมตฺถํ ทีเปติ – นานานยนิปุณมเนกชฺฌาสยสมุฏฺฐานํ อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนํ วิวิธปาฏิหาริยํ ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธคมฺภีรํ สพฺพสตฺตานํ สกสกภาสานุรูปโต โสตปถมาคจฺฉนฺตํ ตสฺส ภควโต วจนํ สพฺพปฺปกาเรน โก สมตฺโถ วิญฺญาตุํ, สพฺพถาเมน ปน โสตุกามตํ ชเนตฺวาปิ เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอเกนากาเรน สุตนฺติ.

そのうち、様態の意味の“このように”という語によって、次の意味を明らかにしている。すなわち、“種々の方法に長け、多くの衆生の意向に基づいて生じ、義（意味）と文（表現）が備わり、種々の奇跡（神変）を有し、法・義・教・証において深く、一切の衆生のそれぞれの言語に応じて耳に届く、かの世尊の言葉を、あらゆる方法で誰が完全に理解し得ようか。しかし、全力を尽くして聞きたいという意欲を生じさせた上で、‘このように私は聞いた。すなわち、私によって一つの様態（マガダ語など）で聞かれた’ということを示しているのである。”

นิทสฺสนตฺเถน ‘‘นาหํ สยมฺภู, น มยา อิทํ สจฺฉิกต’’นฺติ อตฺตานํ ปริโมเจนฺโต ‘‘เอวํ เม สุตํ, มยาปิ เอวํ สุต’’นฺติ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลํ สุตฺตํ นิทสฺเสติ.

例示の意味においては、“私は自ら悟った者（正覚者）ではなく、自らこれを証得したのでもない”と自分自身を（著者から）切り離しつつ、“このように私は聞いた。私によってこのように聞かれた”と述べて、これから説かれる経典の全体を指し示している。

อวธารณตฺเถน เถโร สาริปุตฺโต ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๘-๑๘๙), ‘‘นาหํ, ภิกฺขเว, อญฺญํ เอกปุคฺคลมฺปิ [Pg.125] สมนุปสฺสามิ, โย เอวํ ตถาคเตน อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ สมฺมเทว อนุปฺปวตฺเตติ ยถยิทํ, ภิกฺขเว, สาริปุตฺโต. สาริปุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคเตน อนุตฺตรํ ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ สมฺมเทว อนุปฺปวตฺเตตี’’ติเอวมาทินา (อ. นิ. ๑.๑๘๗) นเยน ภควตา ปสตฺถภาวานุรูปํ อตฺตโน ธารณพลํ ทสฺเสนฺโต สตฺตานํ โสตุกามตํ ชเนติ ‘‘เอวํ เม สุตํ, ตญฺจ โข อตฺถโต วา พฺยญฺชนโต วา อนูนมนธิกํ, เอวเมว, น อญฺญถา ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ.

限定（強調）の意味においては、長老サーリプッタが“比丘たちよ、私の弟子である大慧の比丘たちの中で、サーリプッタこそが第一である”とか、“比丘たちよ、如来によって転じられた無上の法輪を、如来に次いで正しく転じ続ける者として、比丘たちよ、サーリプッタの他に一人として私は見出さない”等のように、世尊によって称賛されたありように応じて、自らの受持の力を示し、衆生に聞きたいという意欲を生じさせる。“このように私は聞いた。それは意味においても文においても、欠けることもなく、余分なこともなく、まさにその通りであり、他ではないと見なすべきである”ということである。

เมสทฺโท กรณสมฺปทานสามิอตฺเถสุ ทิสฺสติ. อิธ ปน ‘‘มยา สุตํ, มม สุต’’นฺติ จ อตฺถทฺวเย ยุชฺชติ.

“me”という語は、具格（によって）、為格（のために）、属格（の）の意味で見られる。ここでは“私によって聞かれた（具格）”、“私の聞き（属格）”という二つの意味において適合する。

สุตนฺติ อยํสทฺโท สอุปสคฺโค อนุปสคฺโค จ วิสฺสุตคมนกิลินฺนอุปจิตอนุโยคโสตวิญฺเญยฺเยสุ ทิสฺสติ วิญฺญาเตปิ จ โสตทฺวารานุสาเรน. อิธ ปนสฺส โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริตนฺติ วา อุปธารณนฺติ วา อตฺโถ. เม-สทฺทสฺส หิ มยาติอตฺเถ สติ ‘‘เอวํ มยา สุตํ โสตทฺวารานุสาเรน อุปธาริต’’นฺติ ยุชฺชติ, มมาติอตฺเถ สติ ‘‘เอวํ มม สุตํ โสตทฺวารานุสาเรน อุปธารณ’’นฺติ ยุชฺชติ.

“聞かれた（sutaṃ）”という語は、接頭辞を伴う場合も伴わない場合もあり、著名、進行、湿潤、蓄積、精励、可聴（聴覚で知られること）などの意味で見られ、また耳の門（耳根）を通じて把握された対象についても見られる。ここでは、耳の門を通じて把握されたこと、あるいは把握することという意味である。“me”という語が“私によって（具格）”の意味であるときは、“このように私によって耳の門を通じて把握された”と解するのが適切であり、“私の（属格）”の意味であるときは、“このように私の耳の門を通じての把握があった”と解するのが適切である。

อปิจ ‘‘เอวํ เม สุต’’นฺติ อตฺตนา อุปฺปาทิตภาวํ อปฺปฏิชานนฺโต ปุริมสวนํ วิวรนฺโต ‘‘สมฺมุขา ปฏิคฺคหิตมิทํ มยา ตสฺส ภควโต จตุเวสารชฺชวิสารทสฺส ทสพลธรสฺส อาสภฏฺฐานฏฺฐายิโน สีหนาทนาทิโน สพฺพสตฺตุตฺตมสฺส ธมฺมิสฺสรสฺส ธมฺมราชสฺส ธมฺมาธิปติโน ธมฺมทีปสฺส ธมฺมสรณสฺส สทฺธมฺมวรจกฺกวตฺติโน สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วจนํ, น เอตฺถ อตฺเถ วา ธมฺเม วา ปเท วา พฺยญฺชเน วา กงฺขา วา วิมติ วา กาตพฺพา’’ติ อิมสฺมึ ธมฺเม อสฺสทฺธิยํ วินาเสติ, สทฺธาสมฺปทํ อุปฺปาเทตีติ. เตเนตํ วุจฺจติ –

さらに、“このように私は聞いた”と述べることで、自ら作り出したものではないことを表明し、以前に聞いたことを開示している。“四無所畏に熟達し、十力を備え、牛王のような威厳を保ち、獅子吼をなし、一切衆生の中で最も尊く、法の主であり、法の王であり、法の支配者であり、法の灯火であり、法の拠り所であり、妙なる正法の転輪聖王である、かの世尊の御前から、私によってこの経典は直接受け取られた。それゆえ、この意味、法、句、あるいは文において、疑念や惑いを持つべきではない”と、この法に対する不信を滅ぼし、信の完成を生じさせるのである。ゆえに、次のように言われる。

‘‘วินาสยติ อสฺสทฺธํ, สทฺธํ วฑฺเฒติ สาสเน;

เอวํ เม สุตมิจฺเจวํ, วทํ โคตมสาวโก’’ติ.

“不信を滅ぼし、教え（ササナ）への信を増大させる。‘このように私は聞いた’と、ゴータマ（ブッダ）の弟子はこのように語るのである。”

เอกนฺติ คณนปริจฺเฉทนิทฺเทโส. สมยนฺติ ปริจฺฉินฺนนิทฺเทโส. เอกํ สมยนฺติ อนิยมิตปริทีปนํ. ตตฺถ สมยสทฺโท –

“一つ（ekaṃ）”とは、数の限定を示す言葉である。“時（samayaṃ）”とは、限定されるもの（時）を示す言葉である。“ある時（ekaṃ samayaṃ）”とは、不特定の時間を明らかにすることである。その中で“samaya”という語は、

สมวาเย ขเณ กาเล, สมูเห เหตุทิฏฺฐิสุ;

ปฏิลาเภ ปหาเน จ, ปฏิเวเธ จ ทิสฺสติ.

“和合、瞬間、時間、集団、原因、見解、獲得、断絶、通達（証悟）の意味で見られる。”

อิธ [Pg.126] ปนสฺส กาโล อตฺโถ. เตน สํวจฺฉรอุตุมาสทฺธมาสรตฺตินฺทิวปุพฺพณฺหมชฺฌนฺหิกสายนฺหปฐม- มชฺฌิมปจฺฉิมยามมุหุตฺตาทีสุ กาลปฺปเภทภูเตสุ สมเยสุ เอกํ สมยนฺติ ทีเปติ.

ここでは“時間”がその意味である。それによって、年、季節、月、半月、夜昼、午前、正午、午後、初夜、中夜、後夜、須臾（ムフッタ）などの時間の区分における“ある時”であることを明らかにしている。

ตตฺถ กิญฺจาปิ เอเตสุ สํวจฺฉราทีสุ สมเยสุ ยํ ยํ สุตฺตํ ยมฺหิ ยมฺหิ สํวจฺฉเร อุตุมฺหิ มาเส ปกฺเข รตฺติภาเค ทิวสภาเค วา วุตฺตํ, สพฺพํ ตํ เถรสฺส สุวิทิตํ สุววตฺถาปิตํ ปญฺญาย. ยสฺมา ปน ‘‘เอวํ เม สุตํ อสุกสํวจฺฉเร อสุกอุตุมฺหิ อสุกมาเส อสุกปกฺเข อสุกรตฺติภาเค อสุกทิวสภาเค วา’’ติ เอวํ วุตฺเต น สกฺกา สุเขน ธาเรตุํ วา อุทฺทิสิตุํ วา อุทฺทิสาเปตุํ วา, พหุ จ วตฺตพฺพํ โหติ, ตสฺมา เอเกเนว ปเทน ตมตฺถํ สโมธาเนตฺวา ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อาห.

“そこ（その経典）において、たとえこれらの一年などの時（サマヤ）のうちに、どの経がどの年、どの季節、どの月、どの半月、どの夜分、あるいはどの昼分に説かれたかということが、長老（アーナンダ）の智慧によって十分に知られ、十分に確定されていたとしても、‘このように私は聞いた。某年、某季節、某月、某半月、某夜分、あるいは某昼分に’という風に述べると、容易に保持したり、復唱したり、教授したりすることができず、また述べるべきことが多くなりすぎるため、それゆえにたった一つの語でその意味をまとめ、‘ある時（一時に）’と述べたのである。”

เย วา อิเม คพฺโภกฺกนฺติสมโย ชาติสมโย สํเวคสมโย อภินิกฺขมนสมโย ทุกฺกรการิกสมโย มารวิชยสมโย อภิสมฺโพธิสมโย ทิฏฺฐธมฺมสุขวิหารสมโย เทสนาสมโย ปรินิพฺพานสมโยติเอวมาทโย ภควโต เทวมนุสฺเสสุ อติวิย ปกาสา อเนกกาลปฺปเภทา เอว สมยา, เตสุ สมเยสุ เทสนาสมยสงฺขาตํ เอกํ สมยนฺติ ทีเปติ. โย จายํ ญาณกรุณากิจฺจสมเยสุ กรุณากิจฺจสมโย, อตฺตหิตปรหิตปฏิปตฺติสมเยสุ ปรหิตปฏิปตฺติสมโย, สนฺนิปติตานํ กรณียทฺวยสมเยสุ ธมฺมิกถาสมโย, เทสนาปฏิปตฺติสมเยสุ เทสนาสมโย, เตสุปิ สมเยสุ อญฺญตรํ สมยํ สนฺธาย ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อาห.

“あるいは、これらの母胎入宿の時、誕生の時、厭離（サンヴェーガ）の時、出家の時、苦行の時、降魔の時、正覚の時、現法楽住の時、説法の時、涅槃の時といった、世尊が神々や人間の間で極めて明白に示された、多種多様な時間の区分としての‘時（サマヤ）’がある。それらの時のうち、説法の時と称される一つの時を‘ある時（一時に）’と示しているのである。また、智と悲の務めの時のうちの悲の務めの時、自利と利他の修行の時のうちの利他の修行の時、集まった人々に対する二つのなすべき務めの時のうちの法話の時、説法と修行の時のうちの説法の時、これらの中のある特定の時を指して、‘ある時（一時に）’と述べたのである。”

ยสฺมา ปน ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ อจฺจนฺตสํโยคตฺโถ สมฺภวติ. ยญฺหิ สมยํ ภควา อิมํ อญฺญํ วา สุตฺตนฺตํ เทเสสิ, อจฺจนฺตเมว ตํ สมยํ กรุณาวิหาเรน วิหาสิ, ตสฺมา ตทตฺถโชตนตฺถํ อิธ อุปโยควจนนิทฺเทโส กโตติ.

“また、‘ある時（一時に）’という語には、絶え間のない継続（完全な結合）という意味が成立する。なぜなら、世尊がこの経あるいは他の経を説かれたその間中、世尊はずっと（絶え間なく）悲住（憐れみの境地）に留まっておられたからである。それゆえ、その意味を明らかにするために、ここでは対格（第二格）による指示がなされているのである。”

เตเนตํ วุจฺจติ –

“それゆえ、次のように言われる――”

‘‘ตํ ตํ อตฺถมเปกฺขิตฺวา, ภุมฺเมน กรเณน จ;

อญฺญตฺร สมโย วุตฺโต, อุปโยเคน โส อิธา’’ติ.

“‘それぞれの意味を考慮して、他の場所（聖典）では“サマヤ（時）”という語が処格（第七格）や具格（第三格）で説かれているが、ここでは対格（第二格）で説かれている’と。”

โปราณา ปน วณฺณยนฺติ – ‘‘ตสฺมึ สมเย’’ติ วา ‘‘เตน สมเยนา’’ติ วา ‘‘ตํ สมย’’นฺติ วา อภิลาปมตฺตเภโท เอส, สพฺพตฺถ ภุมฺมเมวตฺโถติ. ตสฺมา [Pg.127] ‘‘เอกํ สมย’’นฺติ วุตฺเตปิ ‘‘เอกสฺมึ สมเย’’ติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“しかし古の師たちは次のように釈している。‘“その時に（処格）”あるいは“その時によって（具格）”あるいは“その時を（対格）”というのは、単なる表現上の違いに過ぎず、すべてにおいて（本来は）処格の意味である’と。したがって、‘ある時を（ekaṃ samayaṃ）’と言われていても、‘ある時に（ekasmiṃ samaye）’という（処格の）意味であると知るべきである。”

ภควาติ ครุ. ครุญฺหิ โลเก ‘‘ภควา’’ติ วทนฺติ. อยญฺจ สพฺพคุณวิสิฏฺฐตาย สพฺพสตฺตานํ ครุ, ตสฺมา ‘‘ภควา’’ติ เวทิตพฺโพ. โปราเณหิปิ วุตฺตํ –

“‘世尊（バガヴァー）’とは、尊ぶべきお方（重きお方）のことである。世間では尊ぶべきお方のことを‘世尊’と呼ぶからである。そして、このお方（仏陀）はあらゆる徳において卓越しているがゆえに、一切の生きとし生けるものにとっての尊ぶべきお方であり、それゆえに‘世尊’と理解されるべきである。古の師たちも次のように述べている。”

‘‘ภควาติ วจนํ เสฏฺฐํ, ภควาติ วจนมุตฺตมํ;

ครุ คารวยุตฺโต โส, ภควา เตน วุจฺจตี’’ติ.

“‘“世尊”という言葉は最上であり、“世尊”という言葉は最高である。そのお方は尊ぶべき徳を備えた重きお方であり、それゆえに“世尊”と呼ばれる’と。”

อปิจ –

“さらにまた――”

‘‘ภาคฺยวา ภคฺควา ยุตฺโต, ภเคหิ จ วิภตฺตวา;

ภตฺตวา วนฺตคมโน, ภเวสุ ภควา ตโต’’ติ. –

“‘幸運（バーギャ）を有し、煩悩を破り（バッガ）、諸徳（バガ）を具え、諸法を分別（ヴィバッタ）し、諸天に仕えられ（バッタ）、諸々の生存（存在）への執着を吐き捨てて去った。それゆえに世尊（バガヴァー）と呼ばれる’と。”

อิมิสฺสาปิ คาถาย วเสน อสฺส ปทสฺส วิตฺถารโต อตฺโถ เวทิตพฺโพ. โส จ วิสุทฺธิมคฺเค พุทฺธานุสฺสตินิทฺเทเส (วิสุทฺธิ. ๑.๑๒๓ อาทโย) วุตฺโตเยว.

“この詩によっても、この語（世尊）の意味を詳細に知るべきである。その詳細は‘清浄道論’の仏随念の解説において既に説かれている通りである。”

เอตฺตาวตา เจตฺถ เอวนฺติ วจเนน เทสนาสมฺปตฺตึ นิทฺทิสติ, เม สุตนฺติ สาวกสมฺปตฺตึ, เอกํ สมยนฺติ กาลสมฺปตฺตึ, ภควาติ เทสกสมฺปตฺตึ.

“ここ（経の冒頭）において、これまでの記述により、‘このように（エヴァン）’という言葉で説法の円満を示し、‘私は聞いた（メー・スタン）’で弟子の円満を、‘ある時（エーカン・サマヤン）’で時の円満を、‘世尊（バガヴァー）’で説法者の円満を指示しているのである。”

สาวตฺถิยนฺติ เอตฺถ จ สวตฺถสฺส อิสิโน นิวาสฏฺฐานภูตา นครี สาวตฺถี, ยถา กากนฺที มากนฺทีติ เอวํ ตาว อกฺขรจินฺตกา. อฏฺฐกถาจริยา ปน ภณนฺติ – ยํ กิญฺจิ มนุสฺสานํ อุปโภคปริโภคํ สพฺพเมตฺถ อตฺถีติ สาวตฺถี, สตฺถสมาโยเค จ กึ ภณฺฑมตฺถีติ ปุจฺฉิเต สพฺพมตฺถีติปิ วจนมุปาทาย สาวตฺถี.

“‘舎衛城（サーヴァッティー）において’という点については、サヴァッタという仙人の住居であった町がサーヴァッティーである。例えばカーカンディーやマーカンディー（という名の町）がそうであるように。これがまず語学者たちの見解である。しかし、注釈書の師たちは次のように述べている。人間のあらゆる日用品や消耗品がすべて（サッバン）ここに有る（アッティ）から‘サーヴァッティー’である。また、商隊が集まった時に‘どんな品物（バンダ）が有るか’と問われて‘すべて有る（サッバン・アッティ）’と答えた言葉に由来して‘サーヴァッティー’である、と。”

‘‘สพฺพทา สพฺพูปกรณํ, สาวตฺถิยํ สโมหิตํ;

ตสฺมา สพฺพมุปาทาย, สาวตฺถีติ ปวุจฺจตี’’ติ. –

“‘常にすべての資具が舎衛城（サーヴァッティー）には集まっている。それゆえ、すべて（サッバ）が有ることに基づいて“サーヴァッティー”と呼ばれる’と。”

ตสฺสํ สาวตฺถิยํ. สมีปตฺเถ ภุมฺมวจนํ. วิหรตีติ อวิเสเสน อิริยาปถทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรสุ อญฺญตรวิหารสมงฺคิปริทีปนเมตํ, อิธ ปน ฐานคมนาสนสยนปฺปเภเทสุ อิริยาปเถสุ อญฺญตรอิริยาปถสมาโยคปริทีปนํ. เตน ฐิโตปิ คจฺฉนฺโตปิ นิสินฺโนปิ สยาโนปิ ภควา ‘‘วิหรติ’’จฺเจว เวทิตพฺโพ. โส หิ ภควา เอกํ อิริยาปถพาธนํ อญฺเญน อิริยาปเถน วิจฺฉินฺทิตฺวา อปริปตนฺตมตฺตภาวํ หรติ ปวตฺเตติ, ตสฺมา ‘‘วิหรตี’’ติ วุจฺจติ.

“その舎衛城において。（‘舎衛城に’という語は）近接の意味での処格である。‘住んでおられた（ヴィハラティ）’という言葉は、一般的には威儀、天住、梵住、聖住のいずれかの住（境地）を備えていることを示すものであるが、ここでは特に、立つ、歩く、座る、横になるといった区別のある威儀のうち、いずれかの威儀を保っておられることを示している。それゆえ、世尊が立っておられても、歩いておられても、座っておられても、あるいは横になっておられても、ただ‘住んでおられた’と理解されるべきである。実際、世尊はある一つの威儀による苦痛を別の威儀によって遮断し、倒れることのないようにこの身体（自己存在）を運び、持続させておられる。それゆえに‘住んでおられた（ヴィハラティ）’と言われるのである。”

เชตวเนติ [Pg.128] เอตฺถ อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชนํ ชินาตีติ เชโต, รญฺโญ วา อตฺตโน ปจฺจตฺถิกชเน ชิเต ชาโตติ เชโต, มงฺคลกมฺยตาย วา ตสฺส เอวํนามเมว กตนฺติ เชโต, วนยตีติ วนํ, อตฺตสมฺปทาย สตฺตานํ ภตฺตึ กาเรติ, อตฺตนิ สิเนหํ อุปฺปาเทตีติ อตฺโถ. วนุเต อิติ วา วนํ, นานาวิธกุสุมคนฺธสมฺโมทมตฺตโกกิลาทิวิหงฺคาภิรุเตหิ มนฺทมารุตจลิตรุกฺขสาขาวิฏปปลฺลวปลาเสหิ ‘‘เอถ มํ ปริภุญฺชถา’’ติ ปาณิโน ยาจติ วิยาติ อตฺโถ. เชตสฺส วนํ เชตวนํ. ตญฺหิ เชเตน ราชกุมาเรน โรปิตํ สํวทฺธิตํ ปริปาลิตํ, โส จ ตสฺส สามี อโหสิ, ตสฺมา เชตวนนฺติ วุจฺจติ. ตสฺมึ เชตวเน. วนญฺจ นาม โรปิมํ สยํชาตนฺติ ทุวิธํ. อิทญฺจ เวฬุวนาทีนิ จ โรปิมานิ, อนฺธวนมหาวนาทีนิ สยํชาตานิ.

“‘祇樹（ジェータヴァナ）’においてという点について、自らの敵対する者を征服する（ジナティ）ゆえに‘ジェータ’という。あるいは王が自らの敵対する者を征服した時に生まれたので‘ジェータ’という。あるいは、吉祥を求めてそのように名付けられたので‘ジェータ’という。愛着を起こさせる（ヴァナヤティ）ので‘園（ヴァナ）’という。自らの備える美しさによって生きとし生けるものに献身（愛着）を抱かせ、自らへの愛着を生じさせるという意味である。あるいは、請い願う（ヴァヌテー）ので園（ヴァナ）という。多種多様な花の香りに歓喜して酔いしれる百舌鳥などの鳥たちの鳴き声や、微風に揺れる樹木の枝、小枝、新芽、葉などによって、‘さあ、私（この園）を楽しみなさい’と生きものたちを誘っているかのようであるという意味である。ジェータの園がジェータヴァナ（祇樹林）である。実際、それはジェータ王子によって植えられ、育てられ、守られてきたものであり、彼がその持ち主であった。それゆえに‘ジェータヴァナ（祇樹林）’と呼ばれる。その祇樹林において。園（林）には、植えられたものと自然に生じたものの二種類がある。これ（祇樹林）や竹林（ヴェー互ヴァナ）などは植えられた園であり、暗黒森（アンダヴァナ）や大森（マハーヴァナ）などは自然に生じた森である。”

อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเมติ สุทตฺโต นาม โส คหปติ มาตาปิตูหิ กตนามวเสน. สพฺพกามสมิทฺธตาย ปน วิคตมจฺเฉรตาย กรุณาทิคุณสมงฺคิตาย จ นิจฺจกาลํ อนาถานํ ปิณฺฑมทาสิ, เตน อนาถปิณฺฑิโกติ สงฺขํ คโต. อารมนฺติ เอตฺถ ปาณิโน, วิเสเสน วา ปพฺพชิตาติ อาราโม, ตสฺส ปุปฺผผลาทิโสภาย นาติทูรนจฺจาสนฺนตาทิปญฺจวิธเสนาสนงฺคสมฺปตฺติยา จ ตโต ตโต อาคมฺม รมนฺติ อภิรมนฺติ, อนุกฺกณฺฐิตา หุตฺวา นิวสนฺตีติ อตฺโถ. วุตฺตปฺปการาย วา สมฺปตฺติยา ตตฺถ ตตฺถ คเตปิ อตฺตโน อพฺภนฺตรํ อาเนตฺวา รมาเปตีติ อาราโม. โส หิ อนาถปิณฺฑิเกน คหปตินา เชตสฺส ราชกุมารสฺส หตฺถโต อฏฺฐารสหิ หิรญฺญโกฏีหิ โกฏิสนฺถเรน กีณิตฺวา อฏฺฐารสหิ หิรญฺญโกฏีหิ เสนาสนานิ การาเปตฺวา อฏฺฐารสหิ หิรญฺญโกฏีหิ วิหารมหํ นิฏฺฐาเปตฺวา เอวํ จตุปญฺญาสหิรญฺญโกฏิปริจฺจาเคน พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส นิยฺยาทิโต, ตสฺมา ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม’’ติ วุจฺจติ. ตสฺมึ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม.

“アナータピンディカ（給孤独）の園において”の箇所について。その長者は、父母によって付けられた名に基づけばスダッタという名であった。しかし、あらゆる望むものが成就していたこと、あるいは、物惜しみの心が無かったこと、あるいは、慈悲などの徳を備えていたことにより、常に身寄りのない者（孤独な者）たちに団食（食べ物）を与えていた。それゆえ、彼は“アナータピンディカ（給孤独）”という呼称で知られるようになった。ここで生きとし生けるもの、特に比丘（出家者）たちがそこに来て楽しむ（憩う）ゆえに、“アーラーマ（園）”と言う。また、その園が花や果実などの美しさを備え、遠すぎず近すぎないといった五種の住居の条件を具足しているため、そこかしこから人々がやって来て、飽きることなく住み、楽しむという意味である。あるいは、前述のような条件が整っているため、そこを訪れた人々を自らの内部に引き入れて楽しませる場所ゆえに“アーラーマ”と言う。実に、その園は給孤独長者がジェータ皇子の手から1,800万金をもって、地面に金を敷き詰めて買い取り、さらに1,800万金で諸々の精舎を建立し、また1,800万金で落慶供養を行い、このように計5,400万金を喜捨して、仏陀を首座とする比丘僧伽に献上されたものである。それゆえ、“アナータピンディカ（給孤独）の園”と呼ばれるのである。そのアナータピンディカの園において。

เอตฺถ จ ‘‘เชตวเน’’ติวจนํ ปุริมสามิปริกิตฺตนํ, ‘‘อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ ปจฺฉิมสามิปริกิตฺตนํ. กิเมเตสํ ปริกิตฺตเน ปโยชนนฺติ? ปุญฺญกามานํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชนํ. ตตฺถ หิ ทฺวารโกฏฺฐกปาสาทมาปเน ภูมิวิกฺกยลทฺธา อฏฺฐารส หิรญฺญโกฏิโย อเนกโกฏิอคฺฆนกา รุกฺขา จ เชตสฺส ปริจฺจาโค, จตุปญฺญาส หิรญฺญโกฏิโย อนาถปิณฺฑิกสฺส[Pg.129]. อิติ เตสํ ปริกิตฺตเนน เอวํ ปุญฺญกามา ปุญฺญานิ กโรนฺตีติ ทสฺเสนฺโต อายสฺมา สาริปุตฺโต อญฺเญปิ ปุญฺญกาเม เตสํ ทิฏฺฐานุคติอาปชฺชเน นิโยเชติ.

また、ここで“ジェータの林に（ジェータヴァネ）”という言葉は、以前の所有者（ジェータ皇子）を讃えるものであり、“アナータピンディカの園に”という言葉は、後の所有者を讃えるものである。これらを讃えることにどのような目的があるのか。それは、功徳を望む者たちが、その先例に倣うためである。実に、そのジェータ林において、山門や回廊、楼閣などを建立する場所において、土地の売却によって得られた1,800万金と、多額の価値がある樹木をジェータ皇子は喜捨した。そして、5,400万金を給孤独長者が喜捨したのである。このように両名の施主を讃えることによって、“このように功徳を望む者たちは功徳を積むのである”ということを示すために、尊者サーリプッタは、功徳を望む他の人々に対しても、彼らの先例に倣うよう勧めているのである。

ตตฺถ สิยา – ยทิ ตาว ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ, ‘‘เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ น วตฺตพฺพํ. อถ ตตฺถ วิหรติ, ‘‘สาวตฺถิย’’นฺติ น วตฺตพฺพํ. น หิ สกฺกา อุภยตฺถ เอกํ สมยํ วิหริตุนฺติ. น โข ปเนตํ เอวํ ทฏฺฐพฺพํ, นนุ อโวจุมฺห ‘‘สมีปตฺเถ ภุมฺมวจน’’นฺติ. ตสฺมา ยถา คงฺคายมุนาทีนํ สมีเป โคยูถานิ จรนฺตานิ ‘‘คงฺคาย จรนฺติ, ยมุนาย จรนฺตี’’ติ วุจฺจนฺติ, เอวมิธาปิ ยทิทํ สาวตฺถิยา สมีเป เชตวนํ อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราโม, ตตฺถ วิหรนฺโต วุจฺจติ ‘‘สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม’’ติ. โคจรคามนิทสฺสนตฺถํ หิสฺส สาวตฺถิวจนํ, ปพฺพชิตานุรูปนิวาสฏฺฐานนิทสฺสนตฺถํ เสสวจนํ.

この箇所において、ある者が次のような疑念を抱くかもしれない。“もし世尊が舎衛城（サーヴァッティ）に住しておられるのなら、‘ジェータ林の給孤独園’と言うべきではない。あるいは、もしその園に住しておられるのなら、‘舎衛城に’と言うべきではない。一人の人が同時に二箇所に住することは不可能だからである”と。しかし、そのように解釈すべきではない。我々は以前、“（ここでの地格は）近接の意である”と述べたではないか。それゆえ、ガンジス川やヤムナー川などの近くで活動する牛の群れについて、“ガンジス川で活動している、ヤムナー川で活動している”と言われるように、ここでも舎衛城の近くにあるジェータ林の給孤独園に住しておられる世尊について、“舎衛城の、ジェータ林の給孤独園に住しておられる”と言われるのである。実に、“舎衛城”という言葉は世尊の托鉢の村を示すためのものであり、残りの言葉は出家者に適した住居を示すためのものである。

ตตฺถ สาวตฺถิกิตฺตเนน อายสฺมา สาริปุตฺโต ภควโต คหฏฺฐานุคฺคหกรณํ ทสฺเสติ, เชตวนาทิกิตฺตเนน ปพฺพชิตานุคฺคหกรณํ. ตถา ปุริเมน ปจฺจยคฺคหณโต อตฺตกิลมถานุโยควิวชฺชนํ, ปจฺฉิเมน วตฺถุกามปฺปหานโต กามสุขลฺลิกานุโยควิวชฺชนูปายํ. อถ วา ปุริเมน จ ธมฺมเทสนาภิโยคํ, ปจฺฉิเมน วิเวกาธิมุตฺตึ. ปุริเมน กรุณาย อุปคมนํ, ปจฺฉิเมน ปญฺญาย อปคมนํ. ปุริเมน สตฺตานํ หิตสุขนิปฺผาทนาธิมุตฺตตํ, ปจฺฉิเมน ปรหิตสุขกรเณ นิรุปเลปตํ. ปุริเมน ธมฺมิกสุขาปริจฺจาคนิมิตฺตํ ผาสุวิหารํ, ปจฺฉิเมน อุตฺตริมนุสฺสธมฺมานุโยคนิมิตฺตํ. ปุริเมน มนุสฺสานํ อุปการพหุลตํ, ปจฺฉิเมน เทวานํ. ปุริเมน โลเก ชาตสฺส โลเก สํวทฺธภาวํ, ปจฺฉิเมน โลเกน อนุปลิตฺตตํ. ปุริเมน ‘‘เอกปุคฺคโล, ภิกฺขเว, โลเก อุปฺปชฺชมาโน อุปฺปชฺชติ พหุชนหิตาย พหุชนสุขาย โลกานุกมฺปาย อตฺถาย หิตาย สุขาย เทวมนุสฺสานํ. กตโม เอกปุคฺคโล? ตถาคโต อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๗๐) วจนโต ยทตฺถํ ภควา อุปฺปนฺโน, ตทตฺถปริทีปนํ, ปจฺฉิเมน ยตฺถ อุปฺปนฺโน, ตทนุรูปวิหารปริทีปนํ. ภควา หิ ปฐมํ ลุมฺพินิวเน, ทุติยํ โพธิมณฺเฑติ โลกิยโลกุตฺตรสฺส อุปฺปตฺติยา วเนเยว อุปฺปนฺโน, เตนสฺส วเนเยว วิหารํ ทสฺเสตีติ เอวมาทินา นเยเนตฺถ อตฺถโยชนา เวทิตพฺพา.

そこにおいて、尊者サーリプッタは舎衛城の名を挙げることで、世尊が在家者を救済（加護）することを示し、ジェータ林等の名を挙げることで、出家者を救済することを示している。また、前者（舎衛城）は四事供養を受けることによって自愛（苦行）の極端を回避することを示し、後者（林）は欲楽を断じることによって欲楽の極端を回避する手段を示している。あるいは、前者によって説法への精進を、後者によって遠離（ヴィヴェーカ）への専念を示している。前者によって慈悲による衆生への接近を、後者によって智慧による世俗からの離脱を示している。前者によって衆生の利益安楽を達成せんとする専念を、後者によって他者の利益安楽をなす際にも執着がないことを示している。前者によって、法にかなった安楽を捨てないことによる快適な住ま（現法楽住）を示し、後者によって、超人間的な法（上人法）の修習を原因とする快適な住まいを示している。前者によって人間への多大な恩恵を、後者によって神々への多大な恩恵を示している。前者によって世に生まれた世尊が世において成長されたことを、後者によって世の汚れに染まっていないことを示している。前者によって“比丘たちよ、一人の人が世に出る時、それは多くの人の利益のため、多くの人の安楽のため、世間を憐れみ、神々と人間の利益、安楽のために生まれるのである。その一人の人とは誰か。それは如来、応供、正等覚者である”という経典の言葉に基づき、世尊がどのような目的のために現れたのか、その目的を明らかにしている。そして後者によって、世尊がどこで生まれ、どのような場所で住したかを明らかにしている。世尊は第一にルンビニ園で、第二に菩提道場でというように、世間的および出世間的な成就が生じる際、常に林（森）において生まれたのである。それゆえ、世尊が林において住することを示しているのである。このように、この舎衛城などの文言における意味の解釈を理解すべきである。

ตตฺราติ [Pg.130] เทสกาลปริทีปนํ. ตญฺหิ ยํ สมยํ วิหรติ, ตตฺร สมเย, ยสฺมิญฺจ เชตวเน วิหรติ, ตตฺร เชตวเนติ ทีเปติ. ภาสิตพฺพยุตฺเต วา เทสกาเล ทีเปติ. น หิ ภควา อยุตฺเต เทเส กาเล วา ธมฺมํ เทเสติ. ‘‘อกาโล โข ตาว พาหิยา’’ติอาทิ (อุทา. ๑๐) เจตฺถ สาธกํ. โขติ ปทปูรณมตฺเต อวธารณตฺเถ อาทิกาลตฺเถ วา นิปาโต. ภควาติ โลกครุทีปนํ. ภิกฺขูติ กถาสวนยุตฺตปุคฺคลวจนํ. อปิเจตฺถ ‘‘ภิกฺขโกติ ภิกฺขุ, ภิกฺขาจริยํ อชฺฌุปคโตติ ภิกฺขู’’ติอาทินา (วิภ. ๕๑๐; ปารา. ๔๕) นเยน วจนตฺโถ เวทิตพฺโพ. อามนฺเตสีติ อาลปิ อภาสิ สมฺโพเธสิ, อยเมตฺถ อตฺโถ. อญฺญตฺร ปน ญาปเนปิ ปกฺโกสเนปิ. ภิกฺขโวติ อามนฺตนาการทีปนํ. เตน เตสํ ภิกฺขูนํ ภิกฺขนสีลตาภิกฺขนธมฺมตาภิกฺขเนสาธุการิตาทิคุณโยคสิทฺเธน วจเนน หีนาธิกชนเสวิตํ วุตฺตึ ปกาเสนฺโต อุทฺธตทีนภาวนิคฺคหํ กโรติ. ‘‘ภิกฺขโว’’ติ อิมินา จ กรุณาวิปฺผารโสมฺมหทยนยนนิปาตปุพฺพงฺคเมน วจเนน เต อตฺตโน มุขาภิมุเข กโรนฺโต เตเนว กเถตุกมฺยตาทีปเกน วจเนน เนสํ โสตุกมฺยตํ ชเนติ. เตเนว จ สมฺโพธนตฺเถน วจเนน สาธุกสวนมนสิกาเรปิ เต นิโยเชติ. สาธุกสวนมนสิการายตฺตา หิ สาสนสมฺปตฺติ.

“そこで（タトラ）”とは、場所と時間を示す言葉である。すなわち、世尊が住しておられるその時間、またそのジェータ林において、ということを示している。あるいは、説法にふさわしい場所と時間を示している。実に世尊は、不適切な場所や時間において法を説くことはない。ここで“バーヒヤよ、今はまだ（説法の）時ではない”という言葉などはその証拠である。“コー（kho）”という言葉は、句を整えるため、あるいは限定のため、あるいは説法の開始時期を示すために用いられる助詞である。“世尊（バガヴァー）”とは、世間の師として重んじられるべきことを示している。“比丘たち（ビックー）”とは、説法を聴聞するのに適した人々を指す言葉である。また、ここで比丘の語義については、“乞食するゆえに比丘、乞食の行に入ったゆえに比丘”といった（律蔵の）方法で理解すべきである。“呼びかけた（アーマンテーシ）”とは、語りかけ、話し、自覚させたということであり、これがここでの意味である。ただし、他の箇所では“知らせること”や“呼ぶこと”にも用いられる。“比丘たちよ（ビックヴォー）”とは、呼びかけの形式を示している。それによって、比丘たちの乞食の習慣や性質、あるいは乞食における正しい行いなどの徳に基づいた言葉を用い、卑しい者から尊い者までが頼る生活（乞食）を明らかにすることで、高慢な心や卑屈な心を制しているのである。また、“比丘たちよ”というこの慈悲に満ちた穏やかな心と眼差しをもって発せられた言葉によって、比丘たちを自らの方に向かせ、説法したいという意図を示すことで、彼らに聴聞の意欲を起こさせている。そして、この呼びかけの言葉そのものによって、正しく聞き、心に留めるように彼らを促しているのである。実に、聖教の成就は、正しく聞き、心に留めることにかかっているからである。

อปเรสุ เทวมนุสฺเสสุ วิชฺชมาเนสุ กสฺมา ภิกฺขูเยว อามนฺเตสีติ เจ? เชฏฺฐเสฏฺฐาสนฺนสทาสนฺนิหิตภาชนภาวโต. สพฺพปริสสาธารณา หิ ภควโต ธมฺมเทสนา. ปริสาย จ เชฏฺฐา ภิกฺขู ปฐมุปฺปนฺนตฺตา, เสฏฺฐา อนคาริยภาวํ อาทึ กตฺวา สตฺถุ จริยานุวิธายกตฺตา สกลสาสนปฏิคฺคาหกตฺตา จ, อาสนฺนา ตตฺถ นิสินฺเนสุ สตฺถุสนฺนิกตฺตา, สทาสนฺนิหิตา สตฺถุสนฺติกาวจรตฺตา, ธมฺมเทสนาย จ เต เอว ภาชนํ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปตฺติสพฺภาวโต.

他に神々や人間が存在しているのに、なぜ比丘たちだけに呼びかけたのか。それは、比丘たちが最年長であり、最勝であり、近くにおり、常に付き添っており、法の器であるからである。実に、世尊の説法は一切の会衆に共通するものである。しかし、比丘たちは、会衆の中で最初に生じた（出家した）がゆえに最年長であり、無家の状態（出家）を始めとして師の行いに従い、教えのすべてを受け継ぐ者であるがゆえに最勝であり、そこに座っている者たちの中で師の近くにいるがゆえに近くにおり、師の身近に侍っているがゆえに常に付き添う者たちである。そして、教えられた通りに実践することによって、彼らこそが説法の器となるのである。

ตตฺถ สิยา – กิมตฺถํ ปน ภควา ธมฺมํ เทเสนฺโต ปฐมํ ภิกฺขู อามนฺเตสิ, น ธมฺมเมว เทเสสีติ? สติชนนตฺถํ. ปริสาย หิ ภิกฺขู อญฺญํ จินฺเตนฺตาปิ วิกฺขิตฺตจิตฺตาปิ ธมฺมํ ปจฺจเวกฺขนฺตาปิ กมฺมฏฺฐานํ มนสิกโรนฺตาปิ นิสินฺนา โหนฺติ, เต อนามนฺเตตฺวา ธมฺเม เทสิยมาเน ‘‘อยํ เทสนา กึนิทานา กึปจฺจยา กตมาย อตฺถุปฺปตฺติยา เทสิตา’’ติ สลฺลกฺเขตุํ อสกฺโกนฺตา วิกฺเขปํ อาปชฺเชยฺยุํ, ทุคฺคหิตํ วา คณฺเหยฺยุํ[Pg.131]. เตน เตสํ สติชนนตฺถํ ภควา ปฐมํ อามนฺเตตฺวา ปจฺฉา ธมฺมํ เทเสติ.

そこで、次のような疑問が生じるかもしれない。“しかし、世尊は説法をされる際、なぜ最初に比丘たちを呼びかけ、法をそのまま説かれなかったのか”。それは、正念（サティ）を生じさせるためである。なぜなら、会衆の中の比丘たちは、他のことを考えていたり、心が散乱していたり、あるいは別の法を省察していたり、業処（瞑想対象）を心に留めて座っていたりすることがあるからである。彼らに呼びかけることなく法が説かれたならば、“この説法は何を縁とし、何を原因とし、どのような事情によって説かれたのか”ということを把握することができず、散乱に陥ったり、あるいは誤って理解したりする恐れがある。それゆえ、彼らに正念を生じさせるために、世尊は最初に呼びかけ、その後に法を説かれるのである。

ภทนฺเตติ คารววจนเมตํ, สตฺถุโน ปฏิวจนทานํ วา. อปิเจตฺถ ‘‘ภิกฺขโว’’ติ วทมาโน ภควา เต ภิกฺขู อาลปติ, ‘‘ภทนฺเต’’ติ วทมานา เต ภควนฺตํ ปจฺจาลปนฺติ. ตถา ‘‘ภิกฺขโว’’ติ ภควา อาภาสติ, ‘‘ภทนฺเต’’ติ เต ปจฺจาภาสนฺติ. ‘‘ภิกฺขโว’’ติ ปฏิวจนํ ทาเปติ, ภทนฺเตติ ปฏิวจนํ เทนฺติ. เต ภิกฺขูติ เย ภควา อามนฺเตสิ. ภควโต ปจฺจสฺโสสุนฺติ ภควโต อามนฺตนํ ปฏิอสฺโสสุํ, อภิมุขา หุตฺวา สุณึสุ สมฺปฏิจฺฉึสุ ปฏิคฺคเหสุนฺติ อตฺโถ. ภควา เอตทโวจาติ ภควา เอตํ อิทานิ วตฺตพฺพํ สกลสุตฺตํ อโวจ.

“大徳（バダンテ）”というのは、敬意を表す言葉であり、あるいは師に対する返答である。さらにここで、“比丘たちよ”と言って世尊が比丘たちに呼びかけ、“大徳”と言って彼らが世尊に応答する。同様に、世尊が“比丘たちよ”と語りかけ、彼らが“大徳”と語り返す。“比丘たちよ”と言って返答を促し、“大徳”と言って彼らは返答をする。“それらの比丘たち”とは、世尊が呼びかけられた比丘たちのことである。“世尊に答えた”とは、世尊の呼びかけに応じたということであり、向き合って聞き、承諾し、受け入れたという意味である。“世尊はこのように仰った”とは、世尊がこれから説かれるべきこの経の全体を仰ったということである。

เอตฺตาวตา จ ยํ อายสฺมตา สาริปุตฺเตน กมลกุวลยุชฺชลวิมลสาทุรสสลิลาย โปกฺขรณิยา สุขาวตรณตฺถํ นิมฺมลสิลาตลรจนวิลาสโสปานํ วิปฺปกิณฺณมุตฺตาชาลสทิสวาลิกากิณฺณปณฺฑรภูมิภาคํ ติตฺถํ วิย, สุวิภตฺตภิตฺติวิจิตฺรเวทิกาปริกฺขิตฺตสฺส นกฺขตฺตปถํ ผุสิตุกามตาย วิย, วิชมฺภิตสมุสฺสยสฺส ปาสาทวรสฺส สุขาโรหณตฺถํ ทนฺตมยสณฺหมุทุผลกกญฺจนลตาวินทฺธมณิคณปฺปภาสมุทยุชฺชลโสภํ โสปานํ วิย, สุวณฺณวลยนูปุราทิสงฺฆฏฺฏนสทฺทสมฺมิสฺสิตกถิตหสิตมธุรสฺสรเคหชนวิจริตสฺส อุฬาริสฺสริยวิภวโสภิตสฺส มหาฆรสฺส สุขปฺปเวสนตฺถํ สุวณฺณรชตมณิมุตฺตาปวาฬาทิชุติวิสทวิชฺโชติตสุปฺปติฏฺฐิตวิสาลทฺวารกวาฏํ มหาทฺวารํ วิย อตฺถพฺยญฺชนสมฺปนฺนสฺส พุทฺธานํ เทสนาญาณคมฺภีรภาวสํสูจกสฺส อิมสฺส สุตฺตสฺส สุขาวคาหณตฺถํ กาลเทสเทสกปริสาปเทสปฏิมณฺฑิตํ นิทานํ ภาสิตํ, ตสฺส อตฺถวณฺณนา สมตฺตา.

以上の通り、尊者サーリプッタによって、蓮や睡蓮が輝き、汚れなく甘美な水が湛えられた池へ容易に降りるための、清らかな石板で造られた優美な階段のように、あるいは、真珠の網を散りばめたような砂が敷かれた白い地面のある渡し場のように、あるいは、巧みに配置された壁と精巧な手摺りに囲まれた、星の道を触れんばかりに高くそびえ立つ優れた宮殿へ容易に登るための、象牙で造られた滑らかで柔らかい踏み板があり、金の蔦が絡まり、宝石の輝きで燦然と輝く階段のように、あるいは、金の腕輪や足輪などが触れ合う音に混じって、語らいや笑い声、甘美な声が響き、家の者たちが行き交う、広大な権勢と富に飾られた大邸宅へ容易に入るための、金銀、宝石、真珠、珊瑚などの輝きで清らかに照らされ、しっかりと据えられた広大な扉を持つ大門のように、文義が円満で仏陀たちの説法という智慧の深遠さを示すこの経を容易に深く理解するために、時、場所、説き手、会衆といった背景で飾られた序分（ニダーナ）が説かれた。その序分の意味の解説を終わる。

สุตฺตนฺเต ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท. อิมานิ อินฺทฺริยานีติ ปริจฺฉินฺนธมฺมนิทสฺสนํ. อินฺทฺริยฏฺโฐ เหฏฺฐา วุตฺโต.

経の中の“五つの”というのは、数の限定である。“これらの根”というのは、限定された諸法を指し示す言葉である。“根（インドリヤ）”の意味については、既に述べた通りである。

๑๘๕. อิทานิ อิมํ สุตฺตนฺตํ ทสฺเสตฺวา อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต วุตฺตานํ อินฺทฺริยานํ วิสุทฺธิภาวนาวิธานํ ภาวิตตฺตํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิญฺจ ทสฺเสตุกาโม อิมานิ ปญฺจินฺทฺริยานีติอาทิมาห. ตตฺถ วิสุชฺฌนฺตีติ วิสุทฺธึ ปาปุณนฺติ. อสฺสทฺเธติ ตีสุ รตเนสุ สทฺธาวิรหิเต. สทฺเธติ ตีสุ รตเนสุ สทฺธาสมฺปนฺเน. เสวโตติ [Pg.132] จิตฺเตน เสวนฺตสฺส. ภชโตติ อุปสงฺกมนฺตสฺส. ปยิรุปาสโตติ สกฺกจฺจํ อุปนิสีทนฺตสฺส. ปสาทนีเย สุตฺตนฺเตติ ปสาทชนเก รตนตฺตยคุณปฏิสํยุตฺเต สุตฺตนฺเต. กุสีเตติ กุจฺฉิเตน อากาเรน สีทนฺตีติ กุสีทา, กุสีทา เอว กุสีตา. เต กุสีเต. สมฺมปฺปธาเนติ จตุกิจฺจสาธกวีริยปฏิสํยุตฺตสุตฺตนฺเต. มุฏฺฐสฺสตีติ นฏฺฐสฺสติเก. สติปฏฺฐาเนติ สติปฏฺฐานาธิการเก สุตฺตนฺเต. ฌานวิโมกฺเขติ จตุตฺถชฺฌานอฏฺฐวิโมกฺขติวิธวิโมกฺขาธิการเก สุตฺตนฺเต. ทุปฺปญฺเญติ นิปฺปญฺเญ, ปญฺญาภาวโต วา ทุฏฺฐา ปญฺญา เอเตสนฺติ ทุปฺปญฺญา. เต ทุปฺปญฺเญ. คมฺภีรญาณจริยนฺติ จตุสจฺจปฏิจฺจสมุปฺปาทาทิปฏิสํยุตฺเต สุตฺตนฺเต, ญาณกถาสทิเส วา. สุตฺตนฺตกฺขนฺเธติ สุตฺตนฺตโกฏฺฐาเส. อสฺสทฺธิยนฺติอาทีสุ อสฺสทฺธิยนฺติ อสฺสทฺธภาวํ. อสฺสทฺธิเย อาทีนวทสฺสาวี อสฺสทฺธิยํ ปชหนฺโต สทฺธินฺทฺริยํ ภาเวติ, สทฺธินฺทฺริเย อานิสํสทสฺสาวี สทฺธินฺทฺริยํ ภาเวนฺโต อสฺสทฺธิยํ ปชหติ. เอส นโย เสเสสุ. โกสชฺชนฺติ กุสีตภาวํ. ปมาทนฺติ สติวิปฺปวาสํ. อุทฺธจฺจนฺติ อุทฺธตภาวํ, วิกฺเขปนฺติ อตฺโถ. ปหีนตฺตาติ อปฺปนาวเสน ฌานปาริปูริยา ปหีนตฺตา. สุปฺปหีนตฺตาติ วุฏฺฐานคามินิวเสน วิปสฺสนาปาริปูริยา สุฏฺฐุ ปหีนตฺตา. ภาวิตํ โหติ สุภาวิตนฺติ วุตฺตกฺกเมเนว โยเชตพฺพํ. วิปสฺสนาย หิ วิปกฺขวเสน ปหีนตฺตา ‘‘สุปฺปหีนตฺตา’’ติ วตฺตุํ ยุชฺชติ. ตสฺมาเยว จ ‘‘สุภาวิต’’นฺติ, น ตถา ฌาเนน. ยสฺมา ปน ปหาตพฺพานํ ปหาเนน ภาวนาสิทฺธิ, ภาวนาสิทฺธิยา จ ปหาตพฺพานํ ปหานสิทฺธิ โหติ, ตสฺมา ยมกํ กตฺวา นิทฺทิฏฺฐํ.

185. 今、この経を示し、この経で説かれた諸根の清浄な修習の方法、修習された状態、および静止を示そうとして、“これら五つの根は…”等と説かれた。そこにおいて、“清浄になる”とは、清浄に到達することを意味する。“不信”とは、三宝に対して信仰心のない者のことである。“信じる”とは、三宝に対して信仰を具備した者のことである。“親近する”とは、心をもって親しむ者のことである。“近づく”とは、参じる者のことである。“事える”とは、恭しく侍り座る者のことである。“浄信を起させる経において”とは、清らかな信を生じさせ、三宝の徳に関連する経のことである。“懈怠（クシータ）”とは、忌むべき様で沈んでいるので懈怠（クシーダ）と言い、クシーダと同じくクシータと言う。それら懈怠の者たちにおいて、“正勤”とは、四つの務めを果たす精進に関連する経のことである。“忘失”とは、正念を失った者のことである。“念処”とは、念処を主題とする経のことである。“禅定と解脱”とは、第四禅や八解脱、三解脱を主題とする経のことである。“無慧”とは、智慧のない者、あるいは智慧が欠如しているために智慧が損なわれている者のことである。それら無慧の者たちにおいて、“深遠な智慧の行”とは、四聖諦や十二縁起などに関連する経、あるいは智慧に関する論義に類する経のことである。“経の集”とは、経の区分（集まり）のことである。“不信において”等の箇所で、“不信”とは信のない状態のことである。不信の過患を見る者は、不信を捨てて信根を修習し、信根の功徳を見る者は、信根を修習して不信を捨てる。他の項目についてもこの方法による。“惛沈”とは、懈怠の状態のことである。“放逸”とは、正念を失うことである。“掉挙”とは、心が高ぶった状態、すなわち散乱の意味である。“断ぜられたがゆえに”とは、安止による禅定の完成によって断ぜられたがゆえに、という意味である。“よく断ぜられたがゆえに”とは、出起に至る観（ヴィパッサナー）の完成によって、実によく断ぜられたがゆえに、という意味である。“修習されたのであり、よく修習されたのである”とは、説かれた順序に従って結合すべきである。実に、ヴィパッサナーによって対立するものとして断ぜられたがゆえに、“よく断ぜられた”と言うのが適当である。まさにそれゆえに“よく修習された”と言うのであり、禅定による場合はそうではない。しかしながら、捨てるべき諸法を捨てることによって修習が成就し、修習が成就することによって捨てるべき諸法の放棄が成就するがゆえに、これらを一対にして示されたのである。

๑๘๖. ปฏิปฺปสฺสทฺธิวาเร ภาวิตานิ เจว โหนฺติ สุภาวิตานิ จาติ ภาวิตานํเยว สุภาวิตตา. ปฏิปฺปสฺสทฺธานิ จ สุปฺปฏิปฺปสฺสทฺธานิ จาติ ปฏิปฺปสฺสทฺธานํเยว สุปฺปฏิปฺปสฺสทฺธตา วุตฺตา. ผลกฺขเณ มคฺคกิจฺจนิพฺพตฺติวเสน ภาวิตตา ปฏิปฺปสฺสทฺธตา จ เวทิตพฺพา. สมุจฺเฉทวิสุทฺธิโยติ มคฺควิสุทฺธิโยเยว. ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิสุทฺธิโยติ ผลวิสุทฺธิโย เอว.

186. “安息の部（パティッパッサッディ・ヴァーラ）”において、“修習されたものであり、またよく修習されたものである”という言葉は、修習された諸根がまさによく修習された状態であることを述べている。“安息されたものであり、またよく安息されたものである”という言葉は、安息された諸根がまさによく安息された状態であることを述べている。果の瞬間（果刹那）において、道の務めが果たされたことにより、修習された状態と安息された状態があることを知るべきである。“断絶の清浄（サムッチェーダ・ヴィスッディ）”とは道の清浄のことであり、“安息の清浄（パティッパッサッディ・ヴィスッディ）”とは果の清浄のことである。

อิทานิ ตถา วุตฺตวิธานานิ อินฺทฺริยานิ การกปุคฺคลวเสน โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ กตินํ ปุคฺคลานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ สวเนน พุทฺโธติ สมฺมาสมฺพุทฺธโต ธมฺมกถาสวเนน จตุสจฺจํ พุทฺธวา, ญาตวาติ อตฺโถ. อิทํ [Pg.133] ภาวิตินฺทฺริยภาวสฺส การณวจนํ. ภาวนาภิสมยวเสน หิ มคฺคสฺส พุทฺธตฺตา ผลกฺขเณ ภาวิตินฺทฺริโย โหติ. อฏฺฐนฺนมฺปิ อริยานํ ตถาคตสฺส สาวกตฺตา วิเสเสตฺวา อรหตฺตผลฏฺฐเมว ทสฺเสนฺโต ขีณาสโวติ อาห. โสเยว หิ สพฺพกิจฺจนิปฺผตฺติยา ภาวิตินฺทฺริโยติ วุตฺโต. อิตเรปิ ปน ตํตํมคฺคกิจฺจนิปฺผตฺติยา ปริยาเยน ภาวิตินฺทฺริยา เอว. ตสฺมา เอว จ จตูสุ ผลกฺขเณสุ ‘‘ปญฺจินฺทฺริยานิ ภาวิตานิ เจว โหนฺติ สุภาวิตานิ จา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน เตสํ อุปริมคฺคตฺถาย อินฺทฺริยภาวนา อตฺถิเยว, ตสฺมา เต น นิปฺปริยาเยน ภาวิตินฺทฺริยา. สยํ ภูตฏฺเฐนาติ อนาจริโย หุตฺวา สยเมว อริยาย ชาติยา ภูตฏฺเฐน ชาตฏฺเฐน ภควา. โสปิ หิ ภาวนาสิทฺธิวเสน ผลกฺขเณ สยมฺภู นาม โหติ. เอวํ สยํ ภูตฏฺเฐน ภาวิตินฺทฺริโย. อปฺปเมยฺยฏฺเฐนาติ อนนฺตคุณโยคโต ปมาเณตุํ อสกฺกุเณยฺยฏฺเฐน. ภควา ผลกฺขเณ ภาวนาสิทฺธิโต อปฺปเมยฺโยติ. ตสฺมาเยว ภาวิตินฺทฺริโย.

今、そのように述べられた規定の諸根を、それを行う補特伽羅（ふとくがら）に関連づけて示すために、“いかなる人々が……”などの一節を述べた。そこにおいて、“聴聞によって悟った者（サヴァネーナ・ブッダ）”とは、正等覚者から法話を聞くことによって四聖諦を悟り、知った者という意味である。これは、修習された根を有する状態（修根性）の原因を説く言葉である。けだし、修習という現観（アビサマヤ）の力により、道が悟られるため、果の瞬間に修習された根を有する者となるのである。八種の聖者もまた如来の弟子（声聞）であることから、特に阿羅漢果にある者のみを示して“諸漏の尽きた者（キーナサヴァ）”と述べた。けだし、その者こそがすべての務め（道儀）を完遂したことにより、“修習された根を有する者”と言われるからである。しかし、その他の（有学の）聖者たちもまた、それぞれの道の務めを完遂したことにより、方便をもって“修習された根を有する者”と言われる。それゆえ、四つの果の瞬間において“五根は修習されたものであり、またよく修習されたものである”と述べられたのである。しかし、彼ら（有学の聖者）にはさらに上の道のために根の修習が残されているため、彼らは無方便（直接的）には“修習された根を有する者”ではない。“自ら生じたという意味で（サヤンブータッテーナ）”とは、師なくして自ら、尊い生まれ（聖生）において、生じたという意味であり、世尊（辟支仏）を指す。けだし、彼もまた修習の成就により、果の瞬間において自尊者（サヤンブー）と呼ばれるからである。このように、自ら生じたという意味で“修習された根を有する者”なのである。“量りしれないという意味で（アッパメーヤッテーナ）”とは、無限の徳を具えているために、量ることができないという意味である。世尊は果の瞬間において、修習の成就により量りしれない方である。それゆえに“修習された根を有する者”なのである。

ปฐมสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第一の経の詳説の註釈が完了した。

๒. ทุติยสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

2. 第二の経の詳説の註釈

๑๘๗. ปุน อญฺญํ สุตฺตนฺตํ นิกฺขิปิตฺวา อินฺทฺริยวิธานํ นิทฺทิสิตุกาโม ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเวติอาทิกํ สุตฺตนฺตํ ทสฺเสติ. ตตฺถ เย หิ เกจีติ อนวเสสปริยาทานํ, หิ-กาโร ปทปูรณมตฺเต นิปาโต. สมณา วา พฺราหฺมณา วาติ โลกโวหารวเสน วุตฺตํ. สมุทยนฺติ ปจฺจยํ. อตฺถงฺคมนฺติ อุปฺปนฺนานํ อภาวคมนํ, อนุปฺปนฺนานํ อนุปฺปาทํ วา. อสฺสาทนฺติ อานิสํสํ. อาทีนวนฺติ โทสํ. นิสฺสรณนฺติ นิคฺคมนํ. ยถาภูตนฺติ ยถาสภาวํ. สมเณสูติ สมิตปาเปสุ. สมณสมฺมตาติ น มยา สมณาติ สมฺมตา. ‘‘สมฺมตา’’ติ วตฺตมานกาลวเสน วุจฺจมาเน สทฺทลกฺขณวเสน ‘‘เม’’ติ เอตฺถ สามิวจนเมว โหติ. พฺราหฺมเณสูติ พาหิตปาเปสุ. สามญฺญตฺถนฺติ สมณภาวสฺส อตฺถํ. พฺรหฺมญฺญตฺถนฺติ พฺราหฺมณภาวสฺส อตฺถํ. ทฺวเยนาปิ อรหตฺตผลเมว วุตฺตํ. อถ วา สามญฺญตฺถนฺติ เหฏฺฐา ตีณิ ผลานิ. พฺรหฺมญฺญตฺถนฺติ อรหตฺตผลํ. สามญฺญพฺรหฺมญฺญนฺติ หิ อริยมคฺโคเยว. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ ปจฺจกฺเขเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อตฺตนาเยว อธิเกน ญาเณน ปจฺจกฺขํ กตฺวา. อุปสมฺปชฺชาติ ปาปุณิตฺวา, นิปฺผาเทตฺวา วา.

187. 再び別の経を提示して諸根の規定を詳説することを望み、“比丘たちよ、これらの五つの……”という経を示した。そこにおいて、“実にあらゆる（イェー・ヒ・ケーチ）”という言葉は例外なくすべてを包含するものであり、“ヒ（hi）”の語は句を整えるための助辞である。“沙門または婆羅門”とは、世俗の呼称に従って述べられたものである。“生起する（サムダヤンティ）”とは縁（条件）のことである。“滅尽する（アッタンガマンティ）”とは、生じた諸根がなくなること、あるいは、まだ生じていないものが生じないことである。“味わい（アッサータンティ）”とは利益（果報）のことである。“過患（アーディーナヴァンティ）”とは過失のことである。“出離（ニッサラナンティ）”とは脱出することである。“如実に（ヤターブータンティ）”とはありのままの性質（自性）に従って、ということである。“沙門たちの中で”とは、悪を鎮めた者たちの中で、ということである。“沙門と見なされる（サマナサンマター）”とは、私（仏陀）によって沙門であると見なされる、という意味である。“見なされる（サンマター）”という言葉が現在時制として説かれる場合、語学上の規則に従えば、“メー（me）”という語はここでは属格（所有格）となる。“婆羅門たちの中で”とは、悪を排した者たちのことである。“沙門の目的（サーマニャッタ）”とは、沙門の状態の目的である阿羅漢果のことである。“婆羅門の目的（ブラフマニャッタ）”とは、婆羅門の状態の目的である阿羅漢果のことである。両方の語によって阿羅漢果のみが述べられている。あるいは、“沙門の目的”とは下の三つの果であり、“婆羅門の目的”とは阿羅漢果のことである。けだし、“沙門性・婆羅門性”とは聖道そのものの名称だからである。“現法において（ディッテーヴァ・ダンメー）”とは、まさに目の前のこの身において、ということである。“自ら智慧をもって現証し（サヤン・アビニニャー・サッチカトヴァー）”とは、自分自身の優れた知恵によって目の当たりにして、ということである。“具足して（ウパサンパッジャー）”とは、到達して、あるいは成就して、ということである。

๑๘๘. สุตฺตนฺตนิทฺเทเส [Pg.134] ปฐมํ อินฺทฺริยสมุทยาทีนํ ปเภทคณนํ ปุจฺฉิตฺวา ปุน ปเภทคณนา วิสฺสชฺชิตา. ตตฺถ อสีติสตนฺติ อสีติอุตฺตรํ สตํ. ปณฺฑิเตหิ ‘‘อสีติสต’’นฺติ วุตฺเตหิ อากาเรหีติ โยชนา.

188. 経の詳説において、まず諸根の生起などの分類の数を問い、再びその分類の数が答えられた。そこにおいて、“百八十（アシータサタン）”とは、八十を超える百のことである。賢者たちによって“百八十”と述べられた“態様（アーカーラ）をもって”と解釈すべきである。

ปุน ปเภทคณนาปุจฺฉาปุพฺพงฺคเม คณนานิทฺเทเส อธิโมกฺขตฺถายาติ อธิมุจฺจนตฺถาย สทฺทหนตฺถาย. อาวชฺชนาย สมุทโยติ มโนทฺวาราวชฺชนจิตฺตสฺส สมุทโย. สทฺธินฺทฺริยสฺส สมุทโยติ สทฺธินฺทฺริยสฺส ปจฺจโย, สทฺธํ อุปฺปาเทสฺสามีติ ปุพฺพภาคาวชฺชนํ สทฺธินฺทฺริยสฺส อุปนิสฺสยปจฺจโย, สทฺธินฺทฺริยชวนสฺส อาวชฺชนํ ปฐมสฺส ชวนสฺส อนนฺตรปจฺจโย, ทุติยชวนาทีนํ อุปนิสฺสยปจฺจโย. อธิโมกฺขวเสนาติ ฉนฺทสมฺปยุตฺตอธิโมกฺขวเสน. ฉนฺทสฺส สมุทโยติ ปุพฺพภาคาวชฺชนปจฺจยา อุปฺปนฺนสฺส อธิโมกฺขสมฺปยุตฺตสฺส เยวาปนกภูตสฺส ธมฺมจฺฉนฺทสฺส สมุทโย. โส ปน สทฺธินฺทฺริยสฺส สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ปจฺจโย โหติ, ฉนฺทาธิปติกาเล อธิปติปจฺจโย จ โหติ, โสเยว ทุติยสฺส อนนฺตรสมนนฺตรอนนฺตรูปนิสฺสยาเสวนนตฺถิวิคตวเสน ปจฺจโย โหติ. อิมินาว นเยน มนสิการสฺสปิ โยชนา กาตพฺพา. เกวลญฺเหตฺถ มนสิกาโรติ สารณลกฺขโณ เยวาปนกมนสิกาโร. อธิปติปจฺจยตา ปนสฺส น โหติ. สมฺปยุตฺเตสุ อิเมสํ ทฺวินฺนํเยว คหณํ พลวปจฺจยตฺตาติ เวทิตพฺพํ. สทฺธินฺทฺริยสฺส วเสนาติ ภาวนาภิวุทฺธิยา อินฺทฺริยภาวํ ปตฺตสฺส สทฺธินฺทฺริยสฺส วเสน. เอกตฺตุปฏฺฐานนฺติ เอการมฺมเณ อจลภาเวน ภุสํ ฐานํ อุปรูปริ สทฺธินฺทฺริยสฺส ปจฺจโย โหติ. สทฺธินฺทฺริเย วุตฺตนเยเนว เสสินฺทฺริยานิปิ เวทิตพฺพานิ. เอวเมเกกสฺส อินฺทฺริยสฺส จตฺตาโร จตฺตาโร สมุทยาติ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ วีสติ สมุทยา โหนฺติ. ปุน จตุนฺนํ สมุทยานํ เอเกกสฺมึ สมุทเย ปญฺจ ปญฺจ อินฺทฺริยานิ โยเชตฺวา วีสติ สมุทยา วุตฺตา. ปฐมวีสติ นานามคฺควเสน ทฏฺฐพฺพา, ทุติยวีสติ เอกมคฺควเสน ทฏฺฐพฺพาติ วทนฺติ. เอวํ จตฺตาลีส อาการา โหนฺติ. อตฺถงฺคมวาโรปิ อิมินาว นเยน เวทิตพฺโพ. โส ปน อตฺถงฺคโม อินฺทฺริยภาวนํ อนนุยุตฺตสฺส อปฺปฏิลทฺธา ปฏิลาภตฺถงฺคโม, อินฺทฺริยภาวนาย ปริหีนสฺส ปฏิลทฺธปริหานิ อตฺถงฺคโม, ผลปฺปตฺตสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธิอตฺถงฺคโม. เอกตฺตอนุปฏฺฐานนฺติ เอกตฺเต อนุปฏฺฐานํ.

また、分類と数の問いを先行させる数の解説（gaṇanāniddesa）において、“確信（adhimokkha）のために”とは、信受するため、確信するためである。“意門引導（āvajjanā）の集起（samudaya）”とは、意門引導心の生起のことである。信根の集起とは、信根の縁（paccayo）となることである。“信を生じさせよう”として修習する者における予備段階の引導心は、信根の強力依止縁（upanissayapaccayo）となり、信根を伴う速行（javana）における引導心は、第一速行に対しては無間縁（anantarapaccayo）となり、第二速行などに対しては強力依止縁となる。“確信の力によって”とは、欲（chanda）を伴う確信（adhimokkha）の力によってという意味である。“欲の集起”とは、予備段階の引導心の縁によって生じた、確信を伴う、いわゆる随伴（yevāpanaka）の諸法欲（dhammachanda）の生起のことである。それはまた、信根に対して、俱生・相互・依止・相応・存在・非離去の力によって縁となり、欲を増上（adhipati）とする時には増上縁ともなる。それ自体が第二の速行に対しては、無間・等無間・無間依止・習行・非存在・離去の力によって縁となる。この方法によって、作意（manasikāra）についても構成されるべきである。ただし、ここでの作意とは、憶念を特徴とする、いわゆる随伴の作意である。しかし、この作意には増上縁の状態はない。相応する諸法の中で、これら二つ（欲と作意）だけが取り上げられるのは、それらが強力な縁であるからだと知るべきである。“信根の力によって”とは、修習（bhāvanā）の増進によって根（indriya）の状態に達した信根の力によるものである。“統一的な現れ（ekattupaṭhānanti）”とは、一つの対象において不動の状態で、より高次の信根が次々と生じる縁となることである。信根において述べられた方法と同じように、残りの諸根についても知られるべきである。このように、各々の根に四つずつの集起があるため、五つの根には二十の集起がある。また、四つの集起の各々において五つの根を組み合わせて、二十の集起が述べられている。最初の二十は異なる道（magga）の力によるものと見るべきであり、次の二十は一つの道の力によるものであると言われる。このように、合計で四十の様相がある。滅失（atthaṅgama）の節もまた、この方法によって知られるべきである。その滅失とは、諸根の修習に従事しない者にとっては、未獲得のものの不獲得による滅失であり、諸根の修習から退転した者にとっては、獲得したものの衰退による滅失であり、果（phala）に達した者にとっては、安息（paṭippassaddhi）による滅失である。“統一的な不出現（ekattaanupaṭṭhānanti）”とは、一つの対象における不出現のことである。

ก. อสฺสาทนิทฺเทสวณฺณนา

カ、味わい（assāda）の解説の注釈

๑๘๙. อสฺสาทนิทฺเทเส [Pg.135] อสฺสทฺธิยสฺส อนุปฏฺฐานนฺติ อสฺสทฺเธ ปุคฺคเล ปริวชฺชยโต สทฺเธ ปุคฺคเล เสวโต ปสาทนียสุตฺตนฺเต ปจฺจเวกฺขโต ตตฺถ โยนิโสมนสิการํ พหุลีกโรโต จ อสฺสทฺธิยสฺส อนุปฏฺฐานํ โหติ. อสฺสทฺธิยปริฬาหสฺส อนุปฏฺฐานนฺติ เอตฺถ อสฺสทฺธสฺส สทฺธากถาย ปวตฺตมานาย ทุกฺขํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ. อยํ อสฺสทฺธิยปริฬาโห. อธิโมกฺขจริยาย เวสารชฺชนฺติ สทฺธาวตฺถุวเสน วา ภาวนาย วา วสิปฺปตฺตสฺส สทฺธาปวตฺติยา วิสารทภาโว โหติ. สนฺโต จ วิหาราธิคโมติ สมถสฺส วา วิปสฺสนาย วา ปฏิลาโภ. สุขํ โสมนสฺสนฺติ เอตฺถ เจตสิกสุขภาวทสฺสนตฺถํ โสมนสฺสวจนํ. สทฺธินฺทฺริยสมุฏฺฐิตปณีตรูปผุฏฺฐกายสฺส กายิกสุขมฺปิ ลพฺภติเยว. สุขโสมนสฺสสฺส ปธานสฺสาทตฺตา ‘‘อยํ สทฺธินฺทฺริยสฺส อสฺสาโท’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. อิมินาว นเยน เสสินฺทฺริยสฺสาทาปิ โยเชตฺวา เวทิตพฺพา.

189. 味わいの解説において、“不信の不出現”とは、不信の者を避け、信心ある者に親しみ、清浄な経典を省察し、そこで如理作意を多修する者には、不信が現れないということである。“不信の熱悩の不出現”について、不信の者には、信心に関する話がなされるとき、苦しみや憂いが生じる。これが“不信の熱悩”と呼ばれる。 “確信の行における勇猛（vesārajja）”とは、信心の対象（三宝）の力によって、あるいは信心の生起の修習において自在を得た者に、勇猛さがあることである。“静かなる住（vihāra）の証得”とは、止（samatha）または観（vipassanā）の獲得である。“楽と喜（sukhaṃ somanassanti）”において、ここで喜（somanassa）という語が使われているのは、心的な楽であることを示すためである。信根によって生じた勝妙な色法に触れた体を持つ者には、身の楽も得られる。楽と喜が顕著な味わいであるため、“これが信根の味わいである”と特に述べられた。この方法によって、残りの諸根の味わいも組み合わせて知られるべきである。

ข. อาทีนวนิทฺเทสวณฺณนา

キ、過患（ādīnava）の解説の注釈

๑๙๐. อาทีนวนิทฺเทเส อนิจฺจฏฺเฐนาติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อนิจฺจฏฺเฐน. โส อนิจฺจฏฺโฐ สทฺธินฺทฺริยสฺส อาทีนโวติ วุตฺตํ โหติ. อิตรทฺวเยปิ เอเสว นโย. อิเม สมุทยตฺถงฺคมสฺสาทาทีนวา โลกิยอินฺทฺริยานเมวาติ เวทิตพฺพา.

190. 過患の解説において、“無常であるという意味において”とは、信根が無常であるという意味による。その無常の意味が信根の過患であると述べられたのである。他の二つ（苦・無我）についても同様である。これらの集起・滅失・味わい・過患は、世俗の（lokiya）諸根についてのみであると知るべきである。

ค. นิสฺสรณนิทฺเทสวณฺณนา

ク、離脱（nissaraṇa）の解説の注釈

๑๙๑. นิสฺสรณนิทฺเทเส อธิโมกฺขฏฺเฐนาติอาทีสุ เอเกกสฺมึ อินฺทฺริเย ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ ปญฺจวีสติ นิสฺสรณานิ มคฺคผลวเสน นิทฺทิฏฺฐานิ. ตตฺถ ตโต ปณีตตรสทฺธินฺทฺริยสฺส ปฏิลาภาติ ตโต วิปสฺสนากฺขเณ ปวตฺตสทฺธินฺทฺริยโต มคฺคกฺขเณ ปณีตตรสฺส สทฺธินฺทฺริยสฺส ปฏิลาภวเสน. ปุริมตรสทฺธินฺทฺริยา นิสฺสฏํ โหตีติ ตสฺมึ มคฺคกฺขเณ สทฺธินฺทฺริยํ ปุริมตรโต วิปสฺสนากฺขเณ ปวตฺตสทฺธินฺทฺริยโต นิกฺขนฺตํ โหติ. อิมินาว นเยน ผลกฺขเณ สทฺธินฺทฺริยมฺปิ อุภยตฺถ เสสินฺทฺริยานิปิ โยเชตพฺพานิ.

191. 離脱の解説において、“確信の意味において”等の中で、各々の根について五つずつとし、五つの根について二十五の離脱が道と果の力によって示されている。その中で、“それより勝妙な信根の獲得”とは、観（vipassanā）の瞬間に生じている信根よりも、道（magga）の瞬間におけるより勝妙な信根を獲得することによって離脱するという意味である。“以前の信根から離脱している”とは、その道の瞬間における信根が、以前の観の瞬間に生じていた信根から抜け出しているということである。この方法によって、果の瞬間における信根も、また両方の場合における残りの諸根についても組み合わされるべきである。

๑๙๒. ปุพฺพภาเค [Pg.136] ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหีติ ปฐมชฺฌานูปจาเร ปญฺจหิ อินฺทฺริเยหิ ปฐมชฺฌานาทิอฏฺฐสมาปตฺติวเสน อฏฺฐ นิสฺสรณานิ, อนิจฺจานุปสฺสนาทิอฏฺฐารสมหาวิปสฺสนาวเสน อฏฺฐารส นิสฺสรณานิ, โสตาปตฺติมคฺคาทิวเสน อฏฺฐ โลกุตฺตรนิสฺสรณานิ. เอวํ ฌานสมาปตฺติมหาวิปสฺสนามคฺคผลวเสน จตุตฺตึส นิสฺสรณานิ ปุริมปุริมสมติกฺกมโต นิทฺทิฏฺฐานิ. เนกฺขมฺเม ปญฺจินฺทฺริยานีติอาทีนิ ปน สตฺตตึส นิสฺสรณานิ ปฏิปกฺขปหานวเสน ปฏิปกฺขโต นิทฺทิฏฺฐานิ. ตตฺถ เนกฺขมฺมาทีสุ สตฺตสุ สตฺต นิสฺสรณานิ อุปจารภูมิวเสน วุตฺตานิ, ผลานิ ปน ปฏิปกฺขปหานาภาวโต น วุตฺตานิ.

192. “予備段階において五つの根によって”とは、初禅の近行（upacāra）において働く五つの根によって、初禅から八定（aṭṭhasamāpatti）までの力によって八つの離脱が示され、無常随観などの十八大観（mahāvipassanā）の力によって十八の離脱が示され、預流道などの力によって八つの（出世間の）離脱が示されている。このように、禅定・大観・道・果の力によって、前のものを超えることによる三十四の離脱が示されている。一方、“出離（nekkhamme）における五根”などの三十七の離脱は、対治されるべきもの（五蓋など）を捨断する力によって、対治の側面から示されている。その三十七の離脱の中で、出離などの七つの法については、近行の地（upacārabhūmi）の力による七つの離脱が述べられている。しかし、果（phala）については、対治としての捨断がないため、述べられていない。

๑๙๓. ทิฏฺเฐกฏฺเฐหีติ ยาว โสตาปตฺติมคฺคา ทิฏฺฐิยา สห เอกสฺมึ ปุคฺคเล ฐิตาติ ทิฏฺเฐกฏฺฐา. เตหิ ทิฏฺเฐกฏฺเฐหิ. โอฬาริเกหีติ ถูเลหิ กามราคพฺยาปาเทหิ. อณุสหคเตหีติ สุขุมภูเตหิ กามราคพฺยาปาเทหิเยว. สพฺพกิเลเสหีติ รูปราคาทีหิ. เตสุ หิ ปหีเนสุ สพฺพกิเลสา ปหีนา โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘สพฺพกิเลเสหี’’ติ วุตฺตํ. อวุตฺตตฺถานิ ปเนตฺถ ปทานิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนวาติ. สพฺเพสญฺเญว ขีณาสวานํ ตตฺถ ตตฺถ ปญฺจินฺทฺริยานีติ ‘‘อธิโมกฺขฏฺเฐนา’’ติอาทีสุ ปุพฺเพ วุตฺเตสุ ฐาเนสุ ตสฺมึ ตสฺมึ ฐาเน ปญฺจินฺทฺริยานิ พุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ ขีณาสวานํ ยถาโยคํ ตโต ตโต นิสฺสฏานิ โหนฺติ. อิมสฺมึ วาเร ปฐมํ วุตฺตนยา เอว ยถาโยคํ ขีณาสววเสน วุตฺตา.

193. “見と一所に立つもの（見一共立者）”とは、預流道に至るまで、見（邪見）と共に一人の個人に留まっているものであるから、見一共立者と言われる。これら見一共立者によって。“粗大なるもの”とは、粗い欲愛と憤怒のことである。“微細に随伴するもの”とは、微細となった欲愛と憤怒のことである。“一切の煩悩”とは、色愛などのことである。それらが捨てられたとき、一切の煩悩が捨てられたことになるため、“一切の煩悩によって”と言われる。ここで言及されていない語の意味は、前に述べた通りである。“一切の漏尽者における、それらそれぞれの箇所の五根”については、“確信の義によって”などの、以前に述べられた箇所において、それぞれの箇所における五根が、仏陀・独覚仏・弟子の漏尽者たちにおいて、相応する通りに、それらそれぞれの煩悩から脱出したものとなる。この（第二の）回においては、最初に述べられた方法が、相応する通りに漏尽者の教えとして述べられている。

กถํ ปเนตานิ นิสฺสรณานิ อสีติสตํ โหนฺตีติ? วุจฺจเต – มคฺคผลวเสน วุตฺตานิ ปญฺจวีสติ, สมติกฺกมวเสน วุตฺตานิ จตุตฺตึส, ปฏิปกฺขวเสน วุตฺตานิ สตฺตตึสาติ ปฐมวาเร สพฺพานิ ฉนฺนวุติ นิสฺสรณานิ โหนฺติ, เอตานิเยว ทุติยวาเร ขีณาสวานํ วเสน ทฺวาทสสุ อปนีเตสุ จตุราสีติ โหนฺติ. อิติ ปุริมานิ ฉนฺนวุติ, อิมานิ จ จตุราสีตีติ อสีติสตํ โหนฺติ. กตมานิ ปน ทฺวาทส ขีณาสวานํ อปเนตพฺพานิ? สมติกฺกมโต วุตฺเตสุ มคฺคผลวเสน วุตฺตานิ อฏฺฐ นิสฺสรณานิ, ปฏิปกฺขโต วุตฺเตสุ มคฺควเสน วุตฺตานิ จตฺตารีติ อิมานิ ทฺวาทส อปเนตพฺพานิ. อรหตฺตผลวเสน วุตฺตานิ กสฺมา อปเนตพฺพานีติ เจ? สพฺพปฐมํ วุตฺตานํ ปญฺจวีสติยา นิสฺสรณานํ มคฺคผลวเสเนว ลพฺภนโต. อรหตฺตผลวเสน นิสฺสรณานิ วุตฺตาเนว โหนฺติ[Pg.137]. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมํ ปน ผลสมาปตฺตึ อุปริมา อุปริมา น สมาปชฺชนฺติเยวาติ เหฏฺฐา ตีณิปิ ผลานิ น ลพฺภนฺติเยว. ฌานสมาปตฺติวิปสฺสนาเนกฺขมฺมาทีนิ จ กิริยาวเสน ลพฺภนฺติ. ปญฺจปิ เจตานิ อินฺทฺริยานิ ปุพฺพเมว ปฏิปกฺขานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา ปฏิปกฺขโต นิสฺสฏาเนว โหนฺตีติ.

“では、これら百八十の脱離はどのように成るのか”と問われるならば、答えよう。道果の分によって述べられた二十五、超越の分によって述べられた三十四、対治（対立）の分によって述べられた三十七があり、第一の回では、これら全てを合わせて九十六の脱離がある。第二の回では、これら九十六から、漏尽者の分として十二を除いた八十四がある。このように、前の九十六と、これら八十四を合わせて、百八十となる。では、漏尽者において除かれるべき十二とは何か。超越によって述べられたものの中の、道果の分による八つの脱離と、対治によって述べられたものの中の、道の分による四つの脱離であり、これら十二が除かれるべきものである。“阿羅漢果の分によって述べられたものは、なぜ除かれるべきなのか”と問うならば、一番最初に述べられた二十五の脱離の中に、道果の分として既に得られているからである。阿羅漢果の分による脱離は、既に述べられているのである。また、上の位の聖者たちは下の位の果等至（果定）に入ることはないので、下の三つの果も（漏尽者には）得られない。禅定・等至・随観・出離などは、唯作（キリヤー）の働きとして得られる。これら五つの根も、以前に既に対治すべき煩悩が静止しているため、対治すべきものから脱出したものとなるのである。

ทุติยสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第二経の解釈の註釈が終了した。

๓. ตติยสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

3. 第三経の解釈の註釈

๑๙๔. ปุน อญฺญํ สุตฺตนฺตํ นิกฺขิปิตฺวา อินฺทฺริยวิธานํ นิทฺทิสิตุกาโม ปญฺจิมานิ, ภิกฺขเวติอาทิมาห. ตตฺถ โสตาปตฺติยงฺเคสูติ เอตฺถ โสโต อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, โสตสฺส อาปตฺติ ภุสํ ปาปุณนํ โสตาปตฺติ, โสตาปตฺติยา องฺคานิ สมฺภารานิ โสตาปตฺติองฺคานิ. โสตาปนฺนตาย ปุพฺพภาคปฏิลาภองฺคานิ. สปฺปุริสสํเสโว โสตาปตฺติองฺคํ, สทฺธมฺมสฺสวนํ โสตาปตฺติองฺคํ, โยนิโสมนสิกาโร โสตาปตฺติองฺคํ, ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติ โสตาปตฺติองฺคํ, อิมานิ จตฺตาริ โสตาปตฺติองฺคานิ. เสสา เหฏฺฐา วุตฺตา เอว. อิทญฺจ อิเมสํ อินฺทฺริยานํ สกวิสเย เชฏฺฐกภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ยถา หิ จตฺตาโร เสฏฺฐิปุตฺตา ราชาติราชปญฺจเมสุ สหาเยสุ ‘‘นกฺขตฺตํ กีฬิสฺสามา’’ติ วีถึ โอติณฺเณสุ เอกสฺส เสฏฺฐิปุตฺตสฺส เคหํ คตกาเล อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, อิเมสํ คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ เคเห วิจาเรติ, ทุติยสฺส ตติยสฺส จตุตฺถสฺส เคหํ คตกาเล อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, อิเมสํ คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ เคเห วิจาเรติ, อถ สพฺพปจฺฉา รญฺโญ เคหํ คตกาเล กิญฺจาปิ ราชา สพฺพตฺถ อิสฺสโรว, อิมสฺมึ ปน กาเล อตฺตโน เคเหเยว ‘‘อิเมสํ ขาทนียํ โภชนียํ เทถ, อิเมสํ คนฺธมาลาลงฺการาทีนิ เทถา’’ติ วิจาเรติ, เอวเมว สทฺธาปญฺจมเกสุ อินฺทฺริเยสุ เตสุ สหาเยสุ เอกโต วีถึ โอตรนฺเตสุ วิย เอการมฺมเณ อุปฺปชฺชมาเนสุปิ ยถา ปฐมสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ[Pg.138], เอวํ โสตาปตฺติองฺคานิ ปตฺวา อธิโมกฺขลกฺขณํ สทฺธินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา ทุติยสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ สมฺมปฺปธานานิ ปตฺวา ปคฺคหณลกฺขณํ วีริยินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา ตติยสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ สติปฏฺฐานานิ ปตฺวา อุปฏฺฐานลกฺขณํ สตินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. ยถา จตุตฺถสฺส เคเห อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, เคหสามิโกว วิจาเรติ, เอวํ ฌานานิ ปตฺวา อวิกฺเขปลกฺขณํ สมาธินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺติ. สพฺพปจฺฉา รญฺโญ เคหํ คตกาเล ปน ยถา อิตเร จตฺตาโร ตุณฺหี นิสีทนฺติ, ราชาว วิจาเรติ, เอวํ อริยสจฺจานิ ปตฺวา ปชานนลกฺขณํ ปญฺญินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ ปุพฺพงฺคมํ, เสสานิ ตทนฺวยานิ โหนฺตีติ.

194. 師（註釈家）は、再び別の経を提示して、諸根の配置（五根の法門）を詳しく説明しようとして、“比丘たちよ、これら五つのものが……”などの言葉を述べられた。その中で、“預流の支分（預流支）において”という箇所について、“流（soto）”とは聖なる八支聖道のことである。その流れに力強く到達すること（āpatti）が“預流”である。預流のための支分、すなわち構成要素が“預流支”である。これらは預流者となるための前段階で得られる支分である。善士に親近すること（善友親近）という預流支、正法を聞くこと（正法聞受）という預流支、如理に作意すること（如理作意）という預流支、法に随順する法を実践すること（法随法行）という預流支、これら四つが預流支である。残りの語は、既に述べた通りである。また、この経は、これら五根がそれぞれの領域において主導的役割（上首性）を果たすことを示すために説かれた。例えば、四人の長者の息子と、五人目の友人としての王が、“祭りを楽しみに行こう”と言って通りに出て行ったとき、一人の長者の息子の家に行ったときは、他の四人は静かに座っており、家の主人だけが“彼らに食べ物や飲み物を与えよ、彼らに香膏や花や装飾品などを与えよ”と家の中で差配する。二人目、三人目、四人目の家に行ったときも同様に、家の主人だけが家の中で差配する。そして最後に王の家に行ったときは、王はあらゆる場所で支配者ではあるが、この時には自分の家において“彼らに食べ物や飲み物を与えよ、彼らに香膏や花や装飾品などを与えよ”と差配する。それと同じように、信を五番目とするこれら五根という友人たちが、一箇所に通りに出て行くように一つの対象において生じるときでも、最初の長者の家で他の四人が静かにしており家の主人だけが差配するように、預流支に到達したときは、確信の特徴を持つ信根だけが主導者となり先導者となる。残りの四根はそれに随伴するものとなる。二人目の家で主人が差配するように、正勤（四正勤）に到達したときは、策励の特徴を持つ精進根だけが主導者となり先導者となる。残りの四根はそれに随伴するものとなる。三人目の家で主人が差配するように、念処（四念処）に到達したときは、現前する特徴を持つ念根だけが主導者となり先導者となる。残りの四根はそれに随伴するものとなる。四人目の家で主人が差配するように、禅定に到達したときは、不散乱の特徴を持つ定根だけが主導者となり先導者となる。残りの四根はそれに随伴するものとなる。そして最後に王の家に行ったときに他の四人が静かにしており王だけが差配するように、四聖諦に到達したときは、如実に知る特徴を持つ慧根だけが主導者となり先導者となる。残りの四根はそれに随伴するものとなるのである。

ก. ปเภทคณนนิทฺเทสวณฺณนา

（補遺）分類と計数に関する解説の註釈。

๑๙๕. สุตฺตนฺตสฺส ปเภทคณนาปุจฺฉาปุพฺพงฺคเมว ปเภทคณนนิทฺเทเส สปฺปุริสสํเสเวติ โสภนานํ ปุริสานํ สมฺมา เสวเน. อธิโมกฺขาธิปเตยฺยฏฺเฐนาติ อธิโมกฺขสงฺขาเตน เสสินฺทฺริเยสุ อธิปติภาวฏฺเฐน, เสสินฺทฺริยานํ ปุพฺพงฺคมฏฺเฐนาติ อตฺโถ. สทฺธมฺมสวเนติ สตํ ธมฺโม, โสภโน วา ธมฺโมติ สทฺธมฺโม. ตสฺส สทฺธมฺมสฺส สวเน. โยนิโสมนสิกาเรติ อุปาเยน มนสิกาเร. ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติยาติ เอตฺถ นว โลกุตฺตรธมฺเม อนุคโต ธมฺโม ธมฺมานุธมฺโม, สีลสมาธิปญฺญาสงฺขาตสฺส ธมฺมานุธมฺมสฺส ปฏิปตฺติ ปฏิปชฺชนํ ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺติ. สมฺมปฺปธานาทีสุปิ เอเสว นโย.

195. 経（スッタ）の分類の数に関する問いを先立てる、分類の数を示す詳説において、“善士に親近すること（sappurisasaṃseva）”とは、麗しい人々、すなわち善士に正しく仕えることである。“勝解の支配的性質の義によって”とは、勝解と呼ばれるものによって残りの諸根において支配的である状態、あるいは残りの諸根に先立つ状態であるという意味である。“正法の聴聞（saddhammasavana）”とは、善き人（sataṃ）の法、あるいは麗しく、かつ殊勝な法が正法（saddhammo）であり、その法を聴くことである。“如理作意（yonisomanasikāra）”とは、適切な手段（upāya）による作意である。“法に随う法の修行（dhammānudhammapaṭipatti）”において、九つの出世間法に随う法が“法に随う法（dhammānudhammo）”であり、戒・定・慧と呼ばれる、出世間法に随う法の修行、すなわち実践が“法に随う法の修行”である。正勤（sammappadhāna）などにおいても、これと同じ方法（nayo）が適用される。

ข. จริยาวารวณฺณนา

（カ）行論（cariyāvāra）の釈。

๑๙๖. จริยาวาเรปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เกวลํ ปฐมวาโร อินฺทฺริยานํ อุปฺปาทนกาลวเสน วุตฺโต, จริยาวาโร อุปฺปนฺนานํ อาเสวนกาลวเสน จ ปาริปูริกาลวเสน จ วุตฺโต. จริยา ปกติ อุสฺสนฺนตาติ หิ อตฺถโต เอกํ.

196. 行論においても、この方法によって意味を知るべきである。ただ、第一の節（起源論）は諸根が生じる時の観点から説かれ、行論は生じた諸根を習行（修習）する時、および成就する時の観点から説かれている。“行（cariyā）”、“本性（pakati）”、“卓越（ussannatā）”という三つの語は、実質的な意味において同一である。

จารวิหารนิทฺเทสวณฺณนา

遊行と住（cāravihāra）の解説の釈。

๑๙๗. อิทานิ [Pg.139] จริยาสมฺพนฺเธเนว จารวิหารนิทฺเทสวเสน อปเรน ปริยาเยน อินฺทฺริยวิธานํ นิทฺทิสิตุกาโม จาโร จ วิหาโร จาติอาทิกํ อุทฺเทสํ อุทฺทิสิตฺวา ตสฺส นิทฺเทสมาห. ตตฺถ อุทฺเทเส ตาว ยถา จรนฺตํ วิหรนฺตํ วิญฺญู สพฺรหฺมจารี คมฺภีเรสุ ฐาเนสุ โอกปฺเปยฺยุํ – อทฺธา อยมายสฺมา ปตฺโต วา ปาปุณิสฺสติ วาติ, ตถา อินฺทฺริยสมฺปนฺนสฺส จาโร จ วิหาโร จ วิญฺญูหิ สพฺรหฺมจารีหิ อนุพุทฺโธ โหติ ปฏิวิทฺโธติ อุทฺเทสสฺส สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อุทฺเทสนิทฺเทเส จริยา จาโรเยว. จาโร จริยาติ หิ อตฺถโต เอกํ. ตสฺมา ‘‘จาโร’’ติปทสฺส นิทฺเทเส ‘‘จริยา’’ติ วุตฺตํ. อิริยาปถจริยาติ อิริยาปถานํ จริยา, ปวตฺตนนฺติ อตฺโถ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. อายตนจริยา ปน อายตเนสุ สติสมฺปชญฺญานํ จริยา. ปตฺตีติ ผลานิ. ตานิ หิ ปาปุณิยนฺตีติ ‘‘ปตฺตี’’ติ วุตฺตา. สตฺตโลกสฺส ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกา อตฺถา โลกตฺถาติ อยํ วิเสโส.

197. 今、行に関連して、遊行と住の解説を通じて、別の方法で諸根の配置を詳しく示そうとして、“遊行と住（cāro ca vihāro ca）”という標題（uddesa）を掲げ、その詳説（niddesa）を説いた。その標題において、まず、ある者がどのように行い（carantaṃ）、どのように住している（viharantaṃ）かを見て、深遠な事柄において、知恵ある梵行者たちが“確かに、この尊者は（禅定などを）既に得た、あるいは得るであろう”と確信するような、諸根を備えた者の遊行と住が、知恵ある梵行者たちによって知られ（anubuddha）、貫通される（paṭividdha）ということが、標題の関連として知られるべきである。標題の詳説において、“行（cariyā）”とは“遊行（cāro）”そのものである。“遊行（cāro）”と“行（cariyā）”の二つの語は、意味において同一である。それゆえ、“cāro”という語の詳説において“cariyā”と説かれた。“威儀の行（iriyāpathacariyā）”とは、諸威儀の進行、すなわち転起という意味である。残りのものについても同様である。しかし、“処の行（āyatanacariyā）”とは、諸処における正念・正知の行いである。“到達（patti）”とは（沙門）果のことである。それらは到達されるものであるから“到達（patti）”と説かれる。衆生世界における現世および来世の利益（attha）が“世間義（lokatthā）”であり、これが（三つの行の）差異である。

อิทานิ ตาสํ จริยานํ ภูมึ ทสฺเสนฺโต จตูสุ อิริยาปเถสูติอาทิมาห. สติปฏฺฐาเนสูติ อารมฺมณสติปฏฺฐาเนสุ. สติปฏฺฐาเนสุปิ วุจฺจมาเนสุ สติโต อนญฺญานิ โวหารวเสน อญฺญานิ วิย กตฺวา วุตฺตํ. อริยสจฺเจสูติ ปุพฺพภาคโลกิยสจฺจญาเณน วิสุํ วิสุํ สจฺจปริคฺคหวเสน วุตฺตํ. อริยมคฺเคสุ สามญฺญผเลสูติ จ โวหารวเสเนว วุตฺตํ. ปเทเสติ โลกตฺถจริยาย เอกเทเส. นิปฺปเทสโต หิ โลกตฺถจริยํ พุทฺธา เอว กโรนฺติ. ปุน ตา เอว จริยาโย การกปุคฺคลวเสน ทสฺเสนฺโต ปณิธิสมฺปนฺนานนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ปณิธิสมฺปนฺนา นาม อิริยาปถานํ สนฺตตฺตา อิริยาปถคุตฺติยา สมฺปนฺนา อกมฺปิตอิริยาปถา ภิกฺขุภาวานุรูเปน สนฺเตน อิริยาปเถน สมฺปนฺนา. อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวารานนฺติ จกฺขาทีสุ ฉสุ อินฺทฺริเยสุ อตฺตโน อตฺตโน วิสเย ปวตฺตเอเกกทฺวารวเสน คุตฺตํ ทฺวารํ เอเตสนฺติ คุตฺตทฺวารา. เตสํ คุตฺตทฺวารานํ. ทฺวารนฺติ เจตฺถ อุปฺปตฺติทฺวารวเสน จกฺขาทโย เอว. อปฺปมาทวิหารีนนฺติ สีลาทีสุ อปฺปมาทวิหารวตํ. อธิจิตฺตมนุยุตฺตานนฺติ วิปสฺสนาย ปาทกภาเวน อธิจิตฺตสงฺขาตํ สมาธิมนุยุตฺตานํ. พุทฺธิสมฺปนฺนานนฺติ นามรูปววตฺถานํ อาทึ กตฺวา ยาว โคตฺรภุ, ตาว ปวตฺเตน ญาเณน [Pg.140] สมฺปนฺนานํ. สมฺมาปฏิปนฺนานนฺติ จตุมคฺคกฺขเณ. อธิคตผลานนฺติ จตุผลกฺขเณ.

今、それらの行の領域（bhūmi）を示すために、“四つの威儀において”などと説いた。“念処において”とは、対象としての念処においてである。念処と説かれる場合でも、世俗の表現（vohāra）として、念と別のものであるかのように説かれている。“聖諦において”とは、準備段階の世間的な諦の知によって、個別に諦を把握する観点から説かれたものである。“聖道において”“沙門果において”というのも、世俗の表現によって説かれたものである。“一部分（padeseti）”とは、世間義の行の一部においてである。なぜなら、余すところなく（nippadesato）世間義の行をなすのは、仏陀のみだからである。再びそれらの行を、それを行う者の観点から示すために、“願（威儀）を備えた者たちに（paṇidhisampannānaṃ）”などと説いた。そこで“願（威儀）を備えた者”とは、威儀が静穏であるために、威儀の護りを備え、揺るぎない威儀を持ち、比丘の状態にふさわしい静かな威儀を備えた者のことである。“諸根において門を護る者”とは、眼などの六根において、それぞれの対象に対して転起する一つ一つの門によって護られた門を持つ者たちのことである。門とはここでは、生起の門としての眼などのことである。“不放逸に住する者”とは、戒などにおいて不放逸の住を持つ者のことである。“増上心に専念する者”とは、ヴィパッサナーの基礎としての、増上心と呼ばれる三昧（定）に専念する者のことである。“慧（buddhi）を備えた者”とは、名色分離（nāmarūpavavatthāna）を始めとして、種姓（gotrabhū）に至るまでに転起する智慧を備えた者のことである。“正しく実践する者”とは、四つの道の瞬間のことである。“果に到達した者”とは、四つの果の瞬間のことである。

อธิมุจฺจนฺโตติ อธิโมกฺขํ กโรนฺโต. สทฺธาย จรตีติ สทฺธาวเสน ปวตฺตติ. ปคฺคณฺหนฺโตติ จตุสมฺมปฺปธานวีริเยน ปทหนฺโต. อุปฏฺฐาเปนฺโตติ สติยา อารมฺมณํ อุปฏฺฐาเปนฺโต. อวิกฺเขปํ กโรนฺโตติ สมาธิวเสน วิกฺเขปํ อกโรนฺโต. ปชานนฺโตติ จตุสจฺจปชานนปญฺญาย ปกาเรน ชานนฺโต. วิชานนฺโตติ อินฺทฺริยสมฺปยุตฺตชวนปุพฺพงฺคเมน อาวชฺชนวิญฺญาเณน อารมฺมณํ วิชานนฺโต. วิญฺญาณจริยายาติ อาวชฺชนวิญฺญาณจริยวเสน. เอวํ ปฏิปนฺนสฺสาติ สหชวนาย อินฺทฺริยจริยาย ปฏิปนฺนสฺส. กุสลา ธมฺมา อายาเปนฺตีติ สมถวิปสฺสนาวเสน ปวตฺตา กุสลา ธมฺมา ภุสํ ยาเปนฺติ, ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. อายตนจริยายาติ กุสลานํ ธมฺมานํ ภุสํ ยตนจริยาย, ฆฏนจริยาย ปวตฺตนจริยายาติ วุตฺตํ โหติ. วิเสสมธิคจฺฉตีติ วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิวเสน วิเสสํ อธิคจฺฉติ. ทสฺสนจริยาทโย วุตฺตตฺถาเยว.

“勝解する者（adhimuccanto）”とは、確信（adhimokkha）をなす者のことである。“信仰によって歩む（saddhāya caratī）”とは、信仰の力によって転起することである。“精励する者（paggaṇhanto）”とは、四正勤の精進によって努力する者のことである。“確立させる者（upaṭṭhāpento）”とは、念の対象を確立させる者のことである。“不散乱にする者（avikkhepaṃ karonto）”とは、三昧によって散乱させない者のことである。“了知する者（pajānanto）”とは、四聖諦を了知する智慧によって、多角的に知る者のことである。“分知する者（vijānanto）”とは、諸根を相応させた速行に先立つ、転向の意識によって（対象を）識別することである。“意識の行によって（viññāṇacariyāyā）”とは、転向意識の行の力によって、という意味である。“このように実践する者”とは、共に生じる諸根の行を実践する者のことである。“善法が導く（kusalā dhammā āyāpentī）”とは、止観の力によって転起する善法が、大いに進み、転起するという意味である。“処の行（āyatanacariyā）によって”とは、善法の“盛んな努力（yatanacariyā）”、あるいは“結合（ghaṭana）の行”、あるいは“転起（pavattana）の行”によって、と説かれたことになる。“殊勝（な法）を達成する”とは、鎮伏・分断・正断・安息という（五つの放棄の）力によって、殊勝な法を得ることである。“見の行（dassanacariyā）”などは、既に説かれた通りの意味である。

สทฺธาย วิหรตีติอาทีสุ สทฺธาทิสมงฺคิสฺส อิริยาปถวิหาโร ทฏฺฐพฺโพ. อนุพุทฺโธติ อนุมานพุทฺธิยา. ปฏิวิทฺโธติ ปจฺจกฺขพุทฺธิยา. ยสฺมา อธิโมกฺขฏฺฐาทีสุ อนุพุทฺเธสุ ปฏิวิทฺเธสุ จ จาโร จ วิหาโร จ อนุพุทฺโธ โหติ ปฏิวิทฺโธ, ตสฺมา อนุโพธปฏิเวเธสุ อธิโมกฺขฏฺฐาทโย จ นิทฺทิฏฺฐา.

“信仰によって住する”などにおいて、信仰などを備えた者の威儀の住が見られるべきである。“知られた（anubuddha）”とは、推論の智慧（anumānabuddhi）によるものである。“貫通された（paṭividdha）”とは、現量の智慧（paccakkhabuddhi）によるものである。なぜなら、推論や現量によって知られ、貫通された勝解の義などにおいて、遊行と住もまた知られ、貫通されるからである。それゆえ、知（anubodha）と貫通（paṭivedha）において、勝解の義などが示されたのである。

เอวํ สทฺธาย จรนฺตนฺติอาทีสุ เอวนฺติ วุตฺตปฺปการํ นิทฺทิสนฺโต ยถาสทฺทสฺส อตฺถํ นิทฺทิสติ. วิญฺญูติอาทีสุปิ ยถาสภาวํ ชานนฺตีติ วิญฺญู. วิญฺญาตํ สภาวํ วิภาเวนฺติ ปากฏํ กโรนฺตีติ วิภาวี. อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา เมธา, เมธา เอเตสํ อตฺถีติ เมธาวี. ญาณคติยา ปณฺฑนฺติ คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ ปณฺฑิตา. พุทฺธิสมฺปทาย สมนฺนาคตตฺตา พุทฺธิสมฺปนฺนา. สห พฺรหฺมํ จริยํ อุตฺตมํ ปฏิปทํ จรนฺตีติ สพฺรหฺมจาริโน. อปโลกนกมฺมาทิจตุพฺพิธํ กมฺมํ เอกโต กรณวเสน เอกํ กมฺมํ. ตถา ปญฺจวิโธ ปาติโมกฺขุทฺเทโส เอกุทฺเทโส. สมา สิกฺขา เอเตสนฺติ สมสิกฺขา, สมสิกฺขานํ ภาโว สมสิกฺขตา. สมสิกฺขาตาติปิ ปฐนฺติ. เยสํ เอกํ กมฺมํ เอโก อุทฺเทโส สมสิกฺขตา, เต สพฺรหฺมจารีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘ฌานานี’’ติ [Pg.141] วตฺตพฺเพ ฌานาติ ลิงฺควิปลฺลาโส กโต. วิโมกฺขาติ ตโย วา อฏฺฐ วา วิโมกฺขา. สมาธีติ สวิตกฺกสวิจารอวิตกฺกวิจารมตฺตอวิตกฺกาวิจารา ตโย สมาธี. สมาปตฺติโยติ สุญฺญตานิมิตฺตาปฺปณิหิตา. อภิญฺญาโยติ ฉ อภิญฺญา.

“このように信心をもって行じる”等の句において、“このように（evaṃ）”とは述べられた通りのあり方を指し示しており、長老は“yathā（～のごとく）”という語の意味を指し示している。“智者（viññū）”等の句においても、ありのままの自性（sabhāva）を知るゆえに“智者（viññū）”という。知られた自性を明らかに詳説し、明白にするゆえに“明察者（vibhāvī）”という。雷（asani）が岩山（siluccaye）を砕くように、諸々の煩悩を打ち砕く（medhati/hiṃsati）ゆえに“叡智（medhā）”といい、あるいは、速やかに把持し受容するという意味において“叡智（medhā）”という。これら（叡智）を有する者を“叡智ある者（medhāvī）”という。智の歩み（ñāṇagati）によって進み、赴き、生起するゆえに“賢者（paṇḍitā）”という。智慧の円満（buddhisampadā）を具足しているがゆえに“智慧を具足せる者（buddhisampannā）”という。共に梵行（brahmacariya）、すなわち勝れた実践（uttama paṭipada）を行じるゆえに“同梵行者（sabrahmacārino）”という。アパローカナ業（告知の羯磨）をはじめとする四種の羯磨（kamma）を共に行うという意味において“一つの羯磨（eka kamma）”という。同様に、五種の波羅提木叉の誦出（pātimokkhuddeso）を“一誦（ekuddeso）”という。彼らにとって等しい戒（sikkhā）があるゆえに“等戒者（samasikkhā）”といい、等しい戒を有する状態を“等戒性（samasikkhatā）”という。“samasikkhātā”とも唱えられる。一つの羯磨、一つの誦出、等しい戒の状態を共有する者たち、彼らを“同梵行者（sabrahmacārī）”と呼ぶのである。“jhānāni（禅定ら）”と言うべきところを“jhānā”としたのは、性の転換（中性から男性への変化）がなされたものである。“解脱（vimokkhā）”とは、三解脱あるいは八解脱のことである。“三摩地（samādhī）”とは、有尋有伺、無尋唯伺、無尋無伺の三三摩地のことである。“等至（samāpattiyo）”とは、空、無相、無願の等至のことである。“通（abhiññāyo）”とは、六神通のことである。

เอโก อํโส ภาโค, น ทุติโยติ เอกํโส, เอกํสสฺส อตฺถสฺส วจนํ เอกํสวจนํ. เอวํ เสเสสุปิ โยชนา กาตพฺพา. วิเสสโต ปน สมํ, สมนฺตา วา เสติ ปวตฺตตีติ สํสโย, นตฺเถตฺถ สํสโยติ นิสฺสํสโย. เอกสฺมึเยว อนิจฺฉยตา หุตฺวา อิตรมฺปิ กงฺขตีติ กงฺขา, นตฺเถตฺถ กงฺขาติ นิกฺกงฺโข. ทฺวิธา ภาโว ทฺเวชฺฌํ, นตฺเถตฺถ ทฺเวชฺฌนฺติ อทฺเวชฺโฌ. ทฺวิธา เอลยติ กมฺเปตีติ ทฺเวฬฺหกํ, นตฺเถตฺถ ทฺเวฬฺหกนฺติ อทฺเวฬฺหโก. นิโยเคน นิยเมน วจนํ นิโยควจนํ. นิยฺโยควจนนฺติปิ ปฐนฺติ. อปณฺณกสฺส อวิรทฺธสฺส นิยฺยานิกสฺส อตฺถสฺส วจนํ อปณฺณกวจนํ. อวตฺถาปนวจนนฺติ นิจฺฉยวจนํ. สพฺพมฺปิ เหตํ วิจิกิจฺฉาภาวสฺส เววจนํ. ปิยสฺส อตฺถสฺส สพฺภาวโต วจนํ, ปิยเมวาติ ปิยวจนํ. ตถา ครุวจนํ. สห คารเวน ครุภาเวน สคารวํ. ปติสฺสยนํ ปติสฺสโย ปรํ ครุํ กตฺวา นิสฺสยนํ อปสฺสยนนฺติ อตฺโถ. ปติสฺสวนํ วา ปติสฺสโว, นิวาตวุตฺติตาย ปรวจนสวนนฺติ อตฺโถ. อุภยถาปิ ปรเชฏฺฐกภาวสฺเสตํ นามํ. สห คารเวน วตฺตตีติ สคารวํ. สห ปติสฺสเยน, ปติสฺสเวน วา วตฺตตีติ สปฺปติสฺสยํ. ‘‘สปฺปติสฺสว’’นฺติ วา วตฺตพฺเพ ย-การํ, ว-การํ วา โลปํ กตฺวา ‘‘สปฺปติสฺส’’นฺติ วุตฺตํ. อธิกํ วิสิฏฺฐํ วจนํ อธิวจนํ, สคารวญฺจ ตํ สปฺปติสฺสญฺจาติ สคารวสปฺปติสฺสํ, สคารวสปฺปติสฺสํ อธิวจนํ สคารวสปฺปติสฺสาธิวจนํ. อุภยตฺถาปิ เววจนวิกปฺปนานตฺตวเสน ปุนปฺปุนํ เอตนฺติ วุตฺตํ. ปตฺโต วา ปาปุณิสฺสติ วาติ ฌานาทีนิเยวาติ.

一（eko）なる部分（aṃso/bhāgo）であり、二つ目はないことを“一端（ekaṃso）”といい、一端（確実）な意味を説くことを“一端説（ekaṃsavacanaṃ）”という。他の箇所においても同様に解釈すべきである。しかし特に、平等に（samaṃ）、あるいは遍く（samantā）留まり生起する（seti/vattati）ゆえに“疑惑（saṃsayo）”という。ここに疑惑がないゆえに“無疑（nissaṃsayo）”という。一つの意味においてのみ不決定であり、他をも疑うことを“疑い（kaṅkhā）”という。ここに疑いがないゆえに“無疑（nikkaṅkho）”という。二つの状態を“二分（dvejjhaṃ）”といい、ここに二分がないことを“不二（advejjho）”という。二方向に揺れ動く（elayati/kampeti）ことを“二重的（dveḷhakaṃ）”といい、ここに二重的揺らぎがないことを“無二（adveḷhako）”という。断定（niyogena）や限定（niyamena）による言葉を“断定説（niyogavacanaṃ）”という。“niyyogavacanaṃ”とも唱えられる。誤りのない（apaṇṇaka）、的を外さない、出離（niyyānika）へと導く意味の言葉を“無謬説（apaṇṇakavacanaṃ）”という。“確定説（avatthāpanavacanaṃ）”とは、決定の言葉（nicchayavacanaṃ）のことである。これらはすべて、疑い（vicikicchā）がないことの別名である。好ましい（piya）意味があるために発せられる言葉、すなわち好ましい言葉そのものを“愛語（piyavacanaṃ）”という。同様に“重語（garuvacanaṃ）”という。敬意（gāravena）と重んじる心（garubhāvena）を伴うことを“有敬（sagāravaṃ）”という。“patissayana”あるいは“patissayo”とは、他者を重んじて寄り添い、頼りにすることという意味である。あるいは“patissavana”あるいは“patissavo”とは、謙下（nivātavuttitā）の態度で他者の言葉を聞くことという意味である。いずれにせよ、これは他者を年長者として敬うことの名称である。敬意を伴って振る舞うことを“有敬（sagāravaṃ）”という。パティッサヤ（patissaya）あるいはパティッサヴァ（patissava）を伴って振る舞うことを“有恭順（sappatissayaṃ）”という。“sappatissava”と言うべきところを、ya文字あるいはva文字を省略して“sappatissa”と述べたものである。勝れた（adhika/visiṭṭha）言葉を“増語（adhivacanaṃ）”という。敬意を伴い、かつ恭順を伴うものを“有敬有恭順（sagāravasappatissaṃ）”といい、有敬有恭順なる増語を“有敬有恭順増語（sagāravasappatissādhivacanaṃ）”という。両者の箇所においても、同義語の区別や差異（vevacanavikappanānattavasena）に基づいて、繰り返し“これ（etaṃ）”と述べられている。“到達した、あるいは到達するであろう”とは、禅定などをまさしく得た、あるいは得るであろうという、この（解説の）完結であると知るべきである。

ตติยสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第三経典（大四十聖法経）の示説の注釈が終了した。

๔. จตุตฺถสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

4. 第四経典（五根経等）の示説の注釈

๑๙๘. ปุน ปฐมสุตฺตเมว นิกฺขิปิตฺวา อปเรน อากาเรน อินฺทฺริยานิ นิทฺทิสติ. ตตฺถ กติหากาเรหิ เกนฏฺเฐน ทฏฺฐพฺพานีติ กติหิ อากาเรหิ [Pg.142] ทฏฺฐพฺพานิ. เกนฏฺเฐน ทฏฺฐพฺพานีติ ทฏฺฐพฺพากาเร จ ทฏฺฐพฺพฏฺฐญฺจ ปุจฺฉติ. ฉหากาเรหิ เตนฏฺเฐน ทฏฺฐพฺพานีติ ฉหิ อากาเรหิ ทฏฺฐพฺพานิ, เตเนว ฉอาการสงฺขาเตนฏฺเฐน ทฏฺฐพฺพานิ. อาธิปเตยฺยฏฺเฐนาติ อธิปติภาวฏฺเฐน. อาทิวิโสธนฏฺเฐนาติ กุสลานํ ธมฺมานํ อาทิภูตสฺส สีลสฺส วิโสธนฏฺเฐน. อธิมตฺตฏฺเฐนาติ พลวฏฺเฐน. พลวญฺหิ อธิกา มตฺตา ปมาณํ อสฺสาติ อธิมตฺตนฺติ วุจฺจติ. อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน. ปริยาทานฏฺเฐนาติ เขปนฏฺเฐน. ปติฏฺฐาปกฏฺเฐนาติ ปติฏฺฐาปนฏฺเฐน.

198. 再び、第一の経典を提示して、別の方法で諸根（indriyāni）を指示している。そこにおいて、“幾つの様態によって、どのような意味において、見なされるべきか”という問いに対し、“六つの様態によって見なされるべきである。六つの様態と称されるその意味においてこそ見なされるべきである”と説く。“支配という意味において（ādhipateyyaṭṭhena）”とは、主導権・支配的状態という意味である。“初発の清浄という意味において（ādivisodhanaṭṭhena）”とは、善法の初発である戒を清めるという意味である。“至極という意味において（adhimattaṭṭhena）”とは、力強いという意味である。実際、力強い根には、勝れた量（adhikā mattā）があるため、至極（adhimatta）と言われる。“住立という意味において（adhiṭṭhānaṭṭhena）”とは、確立される場所という意味である。“滅尽という意味において（pariyādānaṭṭhena）”とは、尽きさせるという意味である。“安立させるという意味において（patiṭṭhāpakaṭṭhenā）”とは、安立させることという意味である。

ก. อาธิปเตยฺยฏฺฐนิทฺเทสวณฺณนา

（イ） 支配という意味の示説の注釈

๑๙๙. อาธิปเตยฺยฏฺฐนิทฺเทเส อสฺสทฺธิยํ ปชหโตติอาทิ เอเกกสฺเสว อินฺทฺริยสฺส ปฏิปกฺขปชหนวจนํ เอกกฺขเณปิ อตฺตโน อตฺตโน ปฏิปกฺขปหานกิจฺจสาธเน อธิปติภาวสาธนตฺถํ วุตฺตํ. เสสานิ จตฺตาริ อินฺทฺริยานิ ตํสมฺปยุตฺตาเนว วุตฺตานิ. นานากฺขเณสุ วา เอเกกํ อินฺทฺริยํ ธุรํ กตฺวา ตสฺส ตสฺส ปฏิปกฺขสฺส ตํ ตํ อินฺทฺริยํ เชฏฺฐกํ กตฺวา เสสานิ ตทนฺวยานิ กตฺวา วุตฺตนฺติปิ เวทิตพฺพํ. กามจฺฉนฺทํ ปชหโตติอาทิ ปน เอกกฺขณวเสเนว วุตฺตํ.

199. 支配という意味の示説において、“不信心を捨てる”等の句は、個々の根が対抗する法を捨てる言葉であり、一つの刹那においても、各々が対抗する不信心などを捨てる役割を果たす際に、支配的な状態を達成するために説かれたものである。残りの四つの根は、その支配的な根に相応するものとして述べられている。あるいは、異なる刹那において、個々の根を主導（dhura）とし、それぞれの対抗する法を撃破する際に、その根を最優先（jeṭṭhaka）とし、残りの根をそれに従うもの（tadanvayāni）としたものである、とも知るべきである。しかし“欲貪を捨てる”等の句については、一刹那の働きによってのみ説かれている。

ข. อาทิวิโสธนฏฺฐนิทฺเทสวณฺณนา

（ロ） 初発の清浄という意味の示説の注釈

๒๐๐. อาทิวิโสธนฏฺฐนิทฺเทเส อสฺสทฺธิยสํวรฏฺเฐน สีลวิสุทฺธีติ อสฺสทฺธิยสฺส นิวารณฏฺเฐน วิรติอตฺเถน สีลมลวิโสธนโต สีลวิสุทฺธิ นาม. สทฺธินฺทฺริยสฺส อาทิวิโสธนาติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อุปนิสฺสยวเสน อาทิภูตสฺส สีลสฺส วิโสธนา. อิมินาว นเยน เสสานิปิ กามจฺฉนฺทาทิสํวรณมูลกานิ จ อินฺทฺริยานิ เวทิตพฺพานิ.

200. 初発の清浄という意味の示説において、“不信心を抑制するという意味における戒の清浄”とは、不信心を妨げるという意味、あるいは（悪から）離れるという意味によって、戒の汚れを清めるがゆえに“戒の清浄”と名付けられる。信根の初発の清浄とは、信根の強力な依止（upanissaya）として初発となる戒を清めることである。この方法によって、欲貪などの抑制を根本とする他の根についても知るべきである。

ค. อธิมตฺตฏฺฐนิทฺเทสวณฺณนา

（ハ） 至極という意味の示説の注釈

๒๐๑. อธิมตฺตฏฺฐนิทฺเทเส สทฺธินฺทฺริยสฺส ภาวนาย ฉนฺโท อุปฺปชฺชตีติ สทฺธสฺส ปุคฺคลสฺส สทฺธาปฏิสํยุตฺตํ ธมฺมํ สุตฺวา วา สทฺธินฺทฺริยภาวนาย อสฺสาทํ ทิสฺวา วา สทฺธินฺทฺริเย กุสโล ธมฺมจฺฉนฺโท ชายติ. ปาโมชฺชํ อุปฺปชฺชตีติ ฉนฺทชาตตฺตา ทุพฺพลปีติ อุปฺปชฺชติ. ปีติ อุปฺปชฺชตีติ ปมุทิตตฺตา พลวปีติ อุปฺปชฺชติ. ปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชตีติ ปีติยา ปีณิตตฺตา กายจิตฺตปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชติ. สุขํ อุปฺปชฺชตีติ ปสฺสทฺธกายจิตฺตตฺตา เจตสิกํ สุขํ อุปฺปชฺชติ[Pg.143]. โอภาโส อุปฺปชฺชตีติ สุเขน อภิสนฺนตฺตา ญาโณภาโส อุปฺปชฺชติ. สํเวโค อุปฺปชฺชตีติ ญาโณภาเสน วิทิตสงฺขาราทีนวตฺตา สงฺขารปวตฺติยํ สํเวโค อุปฺปชฺชติ. สํเวเชตฺวา จิตฺตํ สมาทหตีติ สํเวคํ อุปฺปาเทตฺวา เตเนว สํเวเคน จิตฺตํ สมาหิตํ กโรติ. สาธุกํ ปคฺคณฺหาตีติ ลีนุทฺธตภาวํ โมเจตฺวา สุฏฺฐุ ปคฺคณฺหาติ. สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขตีติ วีริยสฺส สมํ หุตฺวา ปวตฺตตฺตา ปุน วีริยสมตานิโยชเน พฺยาปารํ อกโรนฺโต ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาวเสน สาธุกํ อชฺฌุเปกฺขติ นาม. อุเปกฺขาวเสนาติ สมวาหิตลกฺขณาย ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย วเสน. นานตฺตกิเลเสหีติ วิปสฺสนาย ปฏิปกฺขภูเตหิ นานาสภาเวหิ กิเลเสหิ. วิโมกฺขวเสนาติ ภงฺคานุปสฺสนโต ปฏฺฐาย นานตฺตกิเลเสหิ วิมุจฺจนวเสน. วิมุตฺตตฺตาติ นานตฺตกิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา.

201. “勝義（アディマッタ）の意味の解説”において、“信根の修習のために意欲が生じる”とは、信ある人が、信に関連する法を聞き、あるいは信根の修習における味わい（アッサータ：喜楽）を見て、信根における無過失な法の意欲（ダンマッチチャンダ）が生じることをいう。“歓喜（パーモッジャ）が生じる”とは、意欲が生じたことにより、弱い喜（ピーティ）が生じることである。“喜が生じる”とは、歓喜したことにより、強い喜が生じることである。“軽安（パッサッディ）が生じる”とは、喜によって満足したことにより、心身の軽安が生じることである。“楽（スカ）が生じる”とは、心身が軽安になったことにより、心に属する楽（喜悦）が生じることである。“光明（オーバーサ）が生じる”とは、楽によって満たされたことにより、智慧の光明が生じることである。“戦慄（サンヴェーガ）が生じる”とは、智慧の光明によって行（諸現象）の過患が知られたことにより、行の進行に対して戦慄（切迫感）が生じることである。“戦慄させて心を集中させる”とは、戦慄を生じさせ、その戦慄（または畏怖を伴う智慧）によって、ヴィパッサナーの心を安定させる（三昧の状態にする）ことである。“巧みに策励する（パッガッナーティ）”とは、沈滞（リーナ）と掉挙（ウッダッタ）の状態を免れさせて、見事に引き上げることである。“巧みに中立に見守る（アッジュペーッカティ）”とは、精進が他の諸根と均等になって進行するため、再び精進の均衡を調整することに努めることなく、中舎（タトラマッチハットゥペッカー）の力によって見事に中立を保つことをいう。“捨（ウペッカー）の力によって”とは、均等に運ぶ特徴を持つ中舎の力によって、という意味である。“種々の煩悩から”とは、ヴィパッサナーの反対勢力となり、種々の自性を持つ、欲貪などの煩悩から、という意味である。“解脱（ヴィモッカ）の力によって”とは、壊随観（バンガーヌパッサナー）から始めて、種々の煩悩から解脱する力によって、という意味である。“解脱しているから（ヴィムッタッタ）”とは、種々の煩悩から解脱している状態であることをいう。

เต ธมฺมาติ ฉนฺทาทโย ธมฺมา. เอกรสา โหนฺตีติ วิมุตฺติรเสน เอกรสา โหนฺติ. ภาวนาวเสนาติ เอกรสภาวนาวเสน. ตโต ปณีตตเร วิวฏฺฏนฺตีติ เตน การเณน วิปสฺสนารมฺมณโต ปณีตตเร นิพฺพานารมฺมเณ วิวฏฺฏนานุปสฺสนาสงฺขาเตน โคตฺรภุญาเณน ฉนฺทาทโย ธมฺมา นิวตฺตนฺติ, สงฺขารารมฺมณโต อปคนฺตฺวา นิพฺพานารมฺมเณ ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. วิวฏฺฏนาวเสนาติ เอวํ โคตฺรภุขเณ สงฺขารารมฺมณโต วิวฏฺฏนวเสน. วิวฏฺฏิตตฺตา ตโต โวสชฺชตีติ มคฺคสมงฺคิปุคฺคโล มคฺคสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว ทุภโตวุฏฺฐานวเสน วิวฏฺฏิตตฺตา เตเนว การเณน กิเลเส จ ขนฺเธ จ โวสชฺชติ. โวสชฺชิตตฺตา ตโต นิรุชฺฌนฺตีติ มคฺคสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว กิเลเส จ ขนฺเธ จ โวสชฺชิตตฺตา เตเนว การเณน กิเลสา จ ขนฺธา จ อนุปฺปตฺตินิโรธวเสน นิรุชฺฌนฺติ. โวสชฺชิตตฺตาติ จ อาสํสายํ ภูตวจนํ กตํ. กิเลสนิโรเธ สติ ขนฺธนิโรธสพฺภาวโต จ ขนฺธนิโรโธ วุตฺโต. นิโรธวเสนาติ ยถาวุตฺตนิโรธวเสน. ตสฺเสว มคฺคสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ทฺเว โวสคฺเค ทสฺเสตุกาโม นิโรธวเสน ทฺเว โวสคฺคาติอาทิมาห. ทฺเวปิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถา เอว. อสฺสทฺธิยสฺส ปหานาย ฉนฺโท อุปฺปชฺชตีติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน วิตฺถารโต อตฺโถ เวทิตพฺโพ. วีริยินฺทฺริยาทิมูลเกสุปิ วาเรสุ เอเสว นโย. อิมินาว นเยน อธิฏฺฐานฏฺฐนิทฺเทโสปิ วิตฺถารโต เวทิตพฺโพ. เกวลญฺเหตฺถ อธิฏฺฐาตีติ วิเสโส, ปติฏฺฐาตีติ อตฺโถ.

“それらの法”とは、意欲（チャンダ）などの諸法のことである。“一つの味（一味）となる”とは、解脱の味（作用）によって、等しい作用を持つようになることである。“修習の力によって”とは、一味の修習の力によって、という意味である。“それよりさらに勝妙なものへと転回する”とは、その修習という原因により、ヴィパッサナーの対象（三界の法）よりも勝妙な涅槃の対象へと、転回随観と呼ばれる種姓智（ゴートラブー・ニャーナ）によって、意欲などの法が（行の対象から）離れ、行の対象から退いて涅槃の対象において生じるという意味である。“転回（ヴィヴァッタナー）の力によって”とは、このように種姓智の瞬間において、行の対象から転じ退く力によって、という意味である。“転回したことにより、そこから捨棄する”とは、道（マッガ）を備えた人が、道の生起の瞬間において、両面からの脱出（二部脱出）の力によって（行の相と煩悩から）転じ退いたことにより、その原因によって煩悩と蘊（五蘊）を捨棄（放擲）することである。“捨棄したことにより、そこから滅する”とは、道の生起の瞬間において、煩悩と蘊を捨棄したことにより、その原因によって、煩悩と蘊が再起しない滅（無生滅）として滅することである。また、“捨棄したことにより”という言葉は、サーリプッタ長老の意図、あるいはその意図に伴う心の生起において、過去形（成就した言葉）として表現されたものである。煩悩が滅すれば蘊の滅も成立するため、“蘊の滅”も語られている。“滅（ニローダ）の力によって”とは、上述のような煩悩と蘊の滅の力によって、という意味である。その道の生起の瞬間における二種の捨棄（捨断と跳入）を示そうとして、“滅の力によって、二種の捨棄があり……”などと説かれた。この二種（の捨棄）についても、上述した通りの意味である。“不信を捨てるために意欲が生じる”などの箇所についても、この方法によって詳細に意味を理解すべきである。精進根などを根本とする節においても、同様の方法である。この方法によって、“決定（アディッターナ）の意味の解説”も詳細に理解されるべきである。ただし、そこでは“決定する（アディッターティ）”という特別な言葉があり、それは“確立する（パティッターティ）”という意味である。

ฆ-ง. ปริยาทานฏฺฐปติฏฺฐาปกฏฺฐนิทฺเทสวณฺณนา

（ガ、ンガ） 窮尽（パリヤーダーナ）の意味と確立（パティッターパカ）の意味の解説の注釈。

๒๐๒-๒๐๓. ปริยาทานฏฺฐนิทฺเทเส [Pg.144] ปริยาทิยตีติ เขเปติ. ปติฏฺฐาปกฏฺฐนิทฺเทเส สทฺโธ สทฺธินฺทฺริยํ อธิโมกฺเข ปติฏฺฐาเปตีติ สทฺธาสมฺปนฺโน ‘‘สพฺเพ สงฺขารา อนิจฺจา ทุกฺขา อนตฺตา’’ติ อธิมุจฺจนฺโต สทฺธินฺทฺริยํ อธิโมกฺเข ปติฏฺฐาเปติ. อิมินา ปุคฺคลวิเสเสน อินฺทฺริยภาวนาวิเสโส นิทฺทิฏฺโฐ. สทฺธสฺส สทฺธินฺทฺริยํ อธิโมกฺเข ปติฏฺฐาเปตีติ สทฺธาสมฺปนฺนสฺส ปุคฺคลสฺส สทฺธินฺทฺริยํ ตํเยว สทฺธํ ปติฏฺฐาเปติ. ตถา อธิมุจฺจนฺตํ อธิโมกฺเข ปติฏฺฐาเปตีติ. อิมินา อินฺทฺริยภาวนาวิเสเสน ปุคฺคลวิเสโส นิทฺทิฏฺโฐ. เอวํ จิตฺตํ ปคฺคณฺหนฺโต ปคฺคเห ปติฏฺฐาเปติ, สตึ อุปฏฺฐาเปนฺโต อุปฏฺฐาเน ปติฏฺฐาเปติ, จิตฺตํ สมาทหนฺโต อวิกฺเขเป ปติฏฺฐาเปติ, อนิจฺจํ ทุกฺขํ อนตฺตาติ ปสฺสนฺโต ทสฺสเน ปติฏฺฐาเปตีติ เสเสสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา. โยคาวจโรติ สมถโยเค, วิปสฺสนาโยเค วา อวจรตีติ โยคาวจโร. อวจรตีติ ปวิสิตฺวา จรตีติ.

202-203. “窮尽（パリヤーダーナ）の意味の解説”において、“窮尽する（パリヤーディヤティ）”とは、尽きさせる（滅尽させる）ことである。“確立（パティッターパカ）の意味の解説”において、“信ある者が信根を勝解（アディモッカ）に確立させる”とは、信心を具えた者が“一切の行は無常であり、苦であり、無我である”と勝解（決しても）しながら、信根を勝解という性質の中に確立させることである。この特定の人物（信勝解の人）によって、諸根の修習の特殊性が示されている。“信ある者の信根を勝解において確立させる”とは、信心を具えた人の信根を、まさにその信（勝解）において確立させることである。このように勝解する者を、勝解の中に確立させる。この諸根の修習の特殊性によって、特定の人物（修行者）が示されている。このように、心を策励する者は策励（パッガハ）の中に確立させ、正念を現起させる者は現起（ウパッターナ）の中に確立させ、心を集中させる者は無散乱（アヴィッケーパ）の中に確立させ、無常・苦・無我であると見る者は観察（ダッサナ）の中に確立させる。残りの箇所についても、同様に構成を理解すべきである。“修行者（ヨーガーヴァチャラ）”とは、止（サマタ）の修行、あるいは観（ヴィパッサナー）の修行において没頭して（アヴァチャラティ）行じるので、ヨーガーヴァチャラと呼ばれる。“没頭して行じる”とは、深く入り込んで実践することである。このように、これが結びの言葉であると見なすべきである。

จตุตฺถสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

第四のスッタンタ（経）の解説の注釈、完。

๕. อินฺทฺริยสโมธานวณฺณนา

5. 5. 諸根の結合（インドリヤ・サモーダーナ）の注釈

๒๐๔. อิทานิ สมาธึ ภาวยโต วิปสฺสนํ ภาวยโต จ อินฺทฺริยสโมธานํ ทสฺเสตุกาโม ปฐมํ ตาว อุปฏฺฐานโกสลฺลปฺปเภทํ นิทฺทิสิตุํ ปุถุชฺชโน สมาธึ ภาเวนฺโตติอาทิมาห. ตตฺถ ปุถุชฺชโน สมาธึ ภาเวนฺโตติ นิพฺเพธภาคิยํ สมาธึ ภาเวนฺโต. เสกฺขสฺส วีตราคสฺส จ ปน โลกุตฺตโรปิ สมาธิ ลพฺภติ. อาวชฺชิตตฺตาติ กสิณาทินิมิตฺตสฺส อาวชฺชิตตฺตา, กสิณาทิปริกมฺมํ กตฺวา ตตฺถ อุปฺปาทิตนิมิตฺตตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. อารมฺมณูปฏฺฐานกุสโลติ ตสฺส อุปฺปาทิตสฺส นิมิตฺตสฺเสว อุปฏฺฐาเน กุสโล. สมถนิมิตฺตูปฏฺฐานกุสโลติ อจฺจารทฺธวีริยตาทีหิ อุทฺธเต จิตฺเต ปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสมฺโพชฺฌงฺคภาวนาวเสน จิตฺโตปสมนิมิตฺตสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. ปคฺคหนิมิตฺตูปฏฺฐานกุสโลติ อติสิถิลวีริยตาทีหิ ลีเน จิตฺเต ธมฺมวิจยวีริยปีติสมฺโพชฺฌงฺคภาวนาวเสน จิตฺตปคฺคหนิมิตฺตสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. อวิกฺเขปูปฏฺฐานกุสโลติ [Pg.145] อนุทฺธตาลีนจิตฺตสฺส สมฺปยุตฺตสฺส สมาธิสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. โอภาสูปฏฺฐานกุสโลติ ปญฺญาปโยคมนฺทตาย นิรสฺสาเท จิตฺเต อฏฺฐสํเวควตฺถุปจฺจเวกฺขเณน จิตฺตํ สํเวเชตฺวา ญาโณภาสสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. อฏฺฐ สํเวควตฺถูนิ นาม ชาติชราพฺยาธิมรณานิ จตฺตาริ, อปายทุกฺขํ ปญฺจมํ, อตีเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, อนาคเต วฏฺฏมูลกํ ทุกฺขํ, ปจฺจุปฺปนฺเน อาหารปริเยฏฺฐิมูลกํ ทุกฺขนฺติ. สมฺปหํสนูปฏฺฐานกุสโลติ อุปสมสุขานธิคเมน นิรสฺสาเท จิตฺเต พุทฺธธมฺมสงฺฆคุณานุสฺสรเณน จิตฺตํ ปสาเทนฺโต สมฺปหํสนสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. อุเปกฺขูปฏฺฐานกุสโลติ อุทฺธตาทิโทสวิรหิเต จิตฺเต นิคฺคหปคฺคหาทีสุ พฺยาปาราภาวกรเณน อุเปกฺขาย อุปฏฺฐาเน กุสโล. เสกฺโขติ ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขตีติ เสกฺโข. เอกตฺตูปฏฺฐานกุสโลติ สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ ปหีนตฺตา เนกฺขมฺมาทิโน เอกตฺตสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล.

204. 今、定（サマーディ）を修習する者、および観（ヴィパッサナー）を修習する者の諸根の結合（インドリヤ・サモーダーナ）を示そうとして、まず第一に、順次に現起の善巧（ウパッターナ・コーサッラ）の分別を明示するために“凡夫が定を修習し……”等と言われた。そこにおいて、“凡夫が定を修習し”とは、通達分（ニッベーダ・バーギヤ）の定を修習する凡夫のことである。一方で、有学（セッカ）や離欲者（ヴィータラーガ）には、出世間の定も得られる。 “作意したことによって（アーヴァッジタッタ）”とは、遍処（カシ派）などの相を作意したことにより、遍処などの予備修行（パリカンマ）を行って、そこに生じさせた相がある状態をいう。“対象の現起の善巧”とは、その生じさせた相が現れることにおいて巧みであることをいう。“止の相の現起の善巧”とは、過度の精進などによって心が昂ぶった（掉挙した）際に、軽安・定・捨の覚支を修習することにより、心の静まりの相が現れることにおいて巧みであることをいう。“策励（挙）の相の現起の善巧”とは、極度の懈怠などによって心が沈滞した際に、択法・精進・喜の覚支を修習することにより、心の策励の相が現れることにおいて巧みであることをいう。“不散乱の現起の善巧”とは、昂ぶりも沈滞もしない心と相応する定が現れることにおいて巧みであることをいう。“光明の現起の善巧”とは、智慧の適用が弱いために心に法悦（アッサータ）がない時に、八つの戦慄の根拠（サンヴェーガ・ヴァットゥ）を省察することで心を震撼させ、智の光明が現れることにおいて巧みであることをいう。八つの戦慄の根拠とは、生・老・病・死の四つ、第五に悪趣の苦しみ、過去の輪廻を根本とする苦しみ、未来の輪廻を根本とする苦しみ、現在の食を求めることを根本とする苦しみである。“歓喜の現起の善巧”とは、寂静の楽が得られないために心に法悦がない時に、仏・法・僧の功徳を随念することで心を清浄にし、歓喜が現れることにおいて巧みであることをいう。“捨の現起の善巧”とは、昂ぶりなどの過失を離れた心において、抑制や策励などの営作（ビヤーパーラ）を排することにより、捨（ウペッカー）が現れることにおいて巧みであることをいう。“有学（セッカ）”とは、三つの学（三学）を学ぶゆえに有学という。“一境性の現起の善巧”とは、有身見（サッカーヤ・ディッティ）などを断じたことにより、離欲などの一境性が現れることにおいて巧みであることをいう。

วีตราโคติ สพฺพโส ปหีนราคตฺตา วีตราโค ขีณาสโว. ญาณูปฏฺฐานกุสโลติ อรหา ธมฺเมสุ วิคตสมฺโมหตฺตา ตตฺถ ตตฺถ อสมฺโมหญาณสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. วิมุตฺตูปฏฺฐานกุสโลติ อรหตฺตผลวิมุตฺติยา อุปฏฺฐาเน กุสโล. วิมุตฺตีติ หิ สพฺพกิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา อรหตฺตผลวิมุตฺติ อธิปฺเปตา.

“離欲者”とは、あらゆる面で欲を断じているため、離欲者であり、漏尽者（阿羅漢）である。“智の現起の善巧”とは、阿羅漢が諸法において迷い（サンモーハ）を離れているため、その時々において不迷智が現れることにおいて巧みであることをいう。“解脱の現起の善巧”とは、阿羅漢果の解脱が現れることにおいて巧みであることをいう。なぜなら、“解脱”とは、あらゆる煩悩から解脱しているため、阿羅漢果の解脱が意図されているからである。

๒๐๕. วิปสฺสนาภาวนาย อุปฏฺฐานานุปฏฺฐาเนสุ อนิจฺจโตติอาทีนิ นิจฺจโตติอาทีนิ จ สีลกถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพานิ. ปาฐโต ปน ‘‘อายูหนานุปฏฺฐานกุสโล วิปริณามูปฏฺฐานกุสโล อนิมิตฺตูปฏฺฐานกุสโล นิมิตฺตานุปฏฺฐานกุสโล อปฺปณิหิตูปฏฺฐานกุสโล ปณิธิอนุปฏฺฐานกุสโล อภินิเวสานุปฏฺฐานกุสโล’’ติ เอเตสุ สามิวจเนน สมาสปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. เสเสสุ ปน นิสฺสกฺกวจเนน ปาโฐ.

205. 観の修習における現起と非現起について、“無常として”等の句や“常として”等の句は、戒の解説（シーラ・カター）で述べられた方法と同じように理解されるべきである。しかし、聖典の文言（パータ）としては、次のような違いがある。“集起の非現起の善巧、変易の現起の善巧、無相の現起の善巧、相の非現起の善巧、無願の現起の善巧、願の非現起の善巧、執着の非現起の善巧”というこれらの句においては、所有格（属格）の文言をもって複合語の語釈（パダッチェーダ）をなすべきである。それ以外の残りの句においては、離格（奪格）の文言による聖典の読みがある。

๒๐๖. สุญฺญตูปฏฺฐานกุสโลติ ปเนตฺถ สุญฺญโต อุปฏฺฐานกุสโลติ วา สุญฺญตาย อุปฏฺฐานกุสโลติ วา ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ยสฺมา ปน นิพฺพิทาวิราคนิโรธปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนา อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนา ยถาภูตญาณทสฺสนํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนา วิวฏฺฏนานุปสฺสนาติ อิมา อฏฺฐ มหาวิปสฺสนา [Pg.146] อตฺตโน สภาววิเสเสน วิเสสิตา, น อารมฺมณวิเสเสน, ตสฺมา อิมาสํ อฏฺฐนฺนํ ‘‘อนิจฺจโต อุปฏฺฐานกุสโล โหตี’’ติอาทีนิ วจนานิ วิย ‘‘นิพฺพิทาโต อุปฏฺฐานกุสโล โหตี’’ติอาทีนิ วจนานิ น ยุชฺชนฺติ. ตสฺมา เอว อิมา อฏฺฐ น โยชิตา. อาทีนวานุปสฺสนา ปน ‘‘สุญฺญตูปฏฺฐานกุสโล โหติ, อภินิเวสานุปฏฺฐานกุสโล โหตี’’ติ อิมินา ยุคลกวจเนเนว อตฺถโต ‘‘อาทีนวโต อุปฏฺฐานกุสโล โหติ, อาลยาภินิเวสานุปฏฺฐานกุสโล โหตี’’ติ โยชิตาว โหตีติ สรูเปน น โยชิตา. อิติ ปุริมา จ อฏฺฐ, อยญฺจ อาทีนวานุปสฺสนาติ อฏฺฐารสสุ มหาวิปสฺสนาสุ อิมา นว อโยเชตฺวา อิตรา เอว นว โยชิตาติ เวทิตพฺพา. ญาณูปฏฺฐานกุสโลติ เสกฺโข วิปสฺสนูปกฺกิเลสานํ อภาวโต วิปสฺสนาภาวนาย ญาณสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. สมาธิภาวนาย ปน นิกนฺติสพฺภาวโต ญาณูปฏฺฐาเน กุสโลติ น วุตฺโต.

206. “空の現起の善巧”という句において、そこでは“空からの（suññato）現起の善巧”、あるいは“空の（suññatāya）現起の善巧”と語釈をなすべきである。ところで、厭離、離欲、滅、捨遣の随観、および増上慧法観、如実知見、随憭、還滅というこれら八つの大観（大ヴィパッサナー）は、自らの自性の特殊性によって区別されるのであり、対象（アーランマナ）の特殊性によるのではない。それゆえ、これら八つに対しては、“無常から現起の善巧となる”等の文言のように、“厭離から現起の善巧となる”等の文言は適合しない。そのため、これら八つは（ウパッターナとして）結びつけられないのである。しかし、過患の随観については、“空の現起の善巧となる、執着の非現起の善巧となる”というこの一対の文言によって、意味の上では“過患から現起の善巧となる、執着の非現起の善巧となる”と結びつけられていることになる。それゆえ、個別の形（サルーパ）としては結びつけられていない。このように、十八の大観のうち、これら九つの観を結びつけず、それ以外の九つの観だけが結びつけられていると理解すべきである。“智の現起の善巧”とは、有学が観の随煩悩（ヴィパッサヌーパッキレーサ）がないために、観の修習において智が現れることにおいて巧みであることをいう。しかし、定（三摩地）の修習においては、愛着（ニカンティ）が存在しうるため、“智の現起の善巧”とは言われなかった。

วิสญฺโญคูปฏฺฐานกุสโลติ ‘‘กามโยควิสญฺโญโค ภวโยควิสญฺโญโค ทิฏฺฐิโยควิสญฺโญโค อวิชฺชาโยควิสญฺโญโค’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๑๒) จตุธา วุตฺตสฺส วิสญฺโญคสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล. สญฺโญคานุปฏฺฐานกุสโลติ กามโยคภวโยคทิฏฺฐิโยคาวิชฺชาโยควเสน จตุธา วุตฺตสฺส สญฺโญคสฺส อนุปฏฺฐาเน กุสโล. นิโรธูปฏฺฐานกุสโลติ ‘‘ปุน จปรํ, ภิกฺขเว, ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโน นิพฺพานนินฺนํ จิตฺตํ โหติ นิพฺพานโปณํ นิพฺพานปพฺภารํ วิเวกฏฺฐํ เนกฺขมฺมาภิรตํ พฺยนฺตีภูตํ สพฺพโส อาสวฏฺฐานิเยหิ ธมฺเมหี’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๙๐; ปฏิ. ม. ๒.๔๔ อตฺถโต สมานํ) วุตฺตขีณาสวพลวเสน นิพฺพานนินฺนจิตฺตตฺตา ขีณาสโวว นิโรธสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส อุปฏฺฐาเน กุสโล.

“離繋（ヴィサンニョーガ）の現起の善巧”とは、欲の繋縛からの離繋、有の繋縛からの離繋、見の繋縛からの離繋、無明の繋縛からの離繋という、四種に説かれる離繋が現れることにおいて巧みであることをいう。“繋縛（サンニョーガ）の非現起の善巧”とは、欲、有、見、無明の繋縛の面から四種に説かれる繋縛が現れないことにおいて巧みであることをいう。“滅の現起の善巧”とは、“さらにまた、比丘たちよ、漏尽した比丘の心は、涅槃に傾き、涅槃に向かい、涅槃に臨み、遠離に住し、出離を楽しみ、あらゆる漏の対象となる法から離れたものとなる”と説かれる漏尽者の力によって、涅槃に傾く心を持つため、漏尽者のみが滅と呼ばれる涅槃が現れることにおいて巧みであることをいう。

อารมฺมณูปฏฺฐานกุสลวเสนาติอาทีสุ กุสลนฺติ ญาณํ. ญาณมฺปิ หิ กุสลปุคฺคลโยคโต กุสลํ ยถา ปณฺฑิตปุคฺคลโยคโต ‘‘ปณฺฑิตา ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๐๓). ตสฺมา โกสลฺลวเสนาติ อตฺโถ.

“対象の現起の善巧の面から”等の句において、“善巧（クサラ）”とは智（ニャーナ）のことである。実のところ、智もまた巧みな人（クサラ・プッガラ）と相応することから“巧み（クサラ）”と呼ばれる。それはあたかも、賢い人（パンディタ・プッガラ）と相応することから、諸法が“賢者の（パンディター）”と呼ばれるようなものである。したがって、“善巧の面から”とは“智の面から”という意味である。

๒๐๗. อิทานิ จตุสฏฺฐิยา อากาเรหีติอาทิ ญาณกถายํ (ปฏิ. ม. ๑.๑๐๗) วุตฺตมฺปิ อินฺทฺริยกถาสมฺพนฺเธน อิธาเนตฺวา วุตฺตํ. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

207. 今、“六十四の態様によって”等の記述は、智の解説（ニャーナ・カター）において説かれているが、根の解説（インドリヤ・カター）との関連でここに引用して説かれた。それは、先に述べられた方法と同じように理解されるべきである。

๒๐๘. ปุน [Pg.147] สมนฺตจกฺขุสมฺพนฺเธน อินฺทฺริยวิธานํ วตฺตุกาโม น ตสฺส อทฺทิฏฺฐมิธตฺถิ กิญฺจีติอาทิมาห. ตตฺถ สมนฺตจกฺขูติ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ปญฺญินฺทฺริยสฺส วเสนาติอาทินา ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ อวิโยคิตํ ทสฺเสติ. สทฺทหนฺโต ปคฺคณฺหาตีติอาทีหิ เอเกกินฺทฺริยมูลเกหิ ปญฺจหิ จตุกฺเกหิ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ นินฺนปโยคกาเล วา มคฺคกฺขเณ วา เอกรสภาวํ อญฺญมญฺญปจฺจยภาวญฺจ ทสฺเสติ. สทฺทหิตตฺตา ปคฺคหิตนฺติอาทีหิ เอเกกินฺทฺริยมูลเกหิ ปญฺจหิ จตุกฺเกหิ ปญฺจนฺนํ อินฺทฺริยานํ นิพฺพตฺติกาเล วา ผลกาเล วา เอกรสภาวํ อญฺญมญฺญปจฺจยภาวญฺจ ทสฺเสติ. ปุน พุทฺธจกฺขุสมฺพนฺเธน อินฺทฺริยวิธานํ วตฺตุกาโม ยํ พุทฺธจกฺขูติอาทิมาห. ตตฺถ พุทฺธจกฺขูติ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ อาสยานุสยญาณญฺจ. พุทฺธญาณนฺติ จ อิทํ ตเทว ทฺวยํ, เสสํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมวาติ.

208. 再び、普眼（サマンタ・チャック）との関連において、諸根の配置（五根の説示）を説こうと望む長老は、“この世において、彼（仏陀）に見られぬものは何もない”などの偈文を説いた。そこにおいて、“普眼”とは一切知智のことである。“慧根の力によって”などの言葉によって、五根が互いに離れていないこと（不分離の状態）を示している。“信じつつ精励する”などの、各々の根を根本とする五組の四法（二十法）によって、五根の強固な修習（毘婆舎那）の時、あるいは道の刹那における一味の状態（同一の作用）と、相互の縁の状態（相依性）を示している。“信じたゆえに精励した”などの、各々の根を根本とする五組の四法によって、五根の生起（道が生じる）時、あるいは果の時における一味の状態と、相互の縁の状態を示している。再び、仏眼（ブッダ・チャック）との関連において、諸根の配置を説こうと望む者は、“仏眼とは何か”などの文言を説いた。そこにおいて、“仏眼”とは根上下智と随眠智のことである。“仏陀の智”というのも、まさにこれら二つの智のことである。残りの意味は、既に下に述べた通りであると知るべきである。

อินฺทฺริยสโมธานวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

諸根の統合の注釈が終了した。

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺค-อฏฺฐกถาย

正法明顕（サッダンマパカーシニー）という名の無碍解道（パティサンビダーマッガ）の注釈書において、

อินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

根論の注釈が終了した。

๕. วิโมกฺขกถา

5. 五、解脱論（ヴィモッカ・カター）

๑. วิโมกฺขุทฺเทสวณฺณนา

1. １、解脱の提示の注釈

๒๐๙. อิทานิ อินฺทฺริยกถานนฺตรํ กถิตาย วิโมกฺขกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา อนุปฺปตฺตา. อยญฺหิ วิโมกฺขกถา อินฺทฺริยภาวนานุยุตฺตสฺส วิโมกฺขสพฺภาวโต อินฺทฺริยกถานนฺตรํ กถิตา. ตญฺจ กเถนฺโต ภควโต สมฺมุขา สุตสุตฺตนฺตเทสนาปุพฺพงฺคมํ กตฺวา กเถสิ. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว สุญฺญโต วิโมกฺโขติอาทีสุ สุญฺญตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต อริยมคฺโค สุญฺญโต วิโมกฺโข. โส หิ สุญฺญตาย ธาตุยา อุปฺปนฺนตฺตา สุญฺญโต, กิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา วิโมกฺโข. เอเตเนว นเยน อนิมิตฺตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต อนิมิตฺโต, อปฺปณิหิตากาเรน นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺโต อปฺปณิหิโตติ เวทิตพฺโพ.

209. 今、根論の直後に説かれた解脱論において、未だ述べられていない意味の注釈の順序が至った。というのも、この解脱論は、諸根の修習に専念する者に解脱が生じるがゆえに、根論の次に説かれたのである。それを説くにあたり、（サーリプッタ長老は）世尊の御前から聞いた経典の説法を先行させて説いた。その経典の中で、まず“空の解脱”などと言われるものにおいては、空という様態（空相）によって涅槃を対象として生じた聖道が“空の解脱”である。それは実に、空なる界（涅槃）において生じたがゆえに“空”であり、煩悩から解脱したがゆえに“解脱”である。これと同じ理趣によって、無相という様態によって涅槃を対象として生じたものが“無相”、無願という様態によって涅槃を対象として生じたものが“無願”であると知るべきである。

เอโก [Pg.148] หิ อาทิโตว อนิจฺจโต สงฺขาเร สมฺมสติ. ยสฺมา ปน น อนิจฺจโต สมฺมสนมตฺเตเนว มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, ทุกฺขโตปิ อนตฺตโตปิ สมฺมสิตพฺพเมว, ตสฺมา ทุกฺขโตปิ อนตฺตโตปิ สมฺมสติ. ตสฺส เอวํ ปฏิปนฺนสฺส อนิจฺจโต เจ สมฺมสนกาเล มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, อยํ อนิจฺจโต อภินิวิสิตฺวา อนิจฺจโต วุฏฺฐาติ นาม. สเจ ปนสฺส ทุกฺขโต อนตฺตโต สมฺมสนกาเล มคฺควุฏฺฐานํ โหติ, อยํ อนิจฺจโต อภินิวิสิตฺวา ทุกฺขโต, อนตฺตโต วุฏฺฐาติ นาม. เอส นโย ทุกฺขโต อนตฺตโต อภินิวิสิตฺวา วุฏฺฐาเนสุปิ. เอตฺถ จ โยปิ อนิจฺจโต อภินิวิฏฺโฐ, โยปิ ทุกฺขโต, โยปิ อนตฺตโต. วุฏฺฐานกาเล เจ อนิจฺจโต วุฏฺฐานํ โหติ, ตโยปิ ชนา อธิโมกฺขพหุลา โหนฺติ, สทฺธินฺทฺริยํ ปฏิลภนฺติ, อนิมิตฺตวิโมกฺเขน วิมุจฺจนฺติ, ปฐมมคฺคกฺขเณ สทฺธานุสาริโน โหนฺติ, สตฺตสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺตา. สเจ ปน ทุกฺขโต วุฏฺฐานํ โหติ, ตโยปิ ชนา ปสฺสทฺธิพหุลา โหนฺติ, สมาธินฺทฺริยํ ปฏิลภนฺติ, อปฺปณิหิตวิโมกฺเขน วิมุจฺจนฺติ, สพฺพตฺถ กายสกฺขิโน โหนฺติ. ยสฺส ปเนตฺถ อรูปชฺฌานํ ปาทกํ โหติ, โส อคฺคผเล อุภโตภาควิมุตฺโต โหติ. อถ เนสํ อนตฺตโต วุฏฺฐานํ โหติ, ตโยปิ ชนา เวทพหุลา โหนฺติ, ปญฺญินฺทฺริยํ ปฏิลภนฺติ, สุญฺญตวิโมกฺเขน วิมุจฺจนฺติ, ปฐมมคฺคกฺขเณ ธมฺมานุสาริโน โหนฺติ, ฉสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺตา, อคฺคผเล ปญฺญาวิมุตฺตาติ.

ある人は最初から、無常として諸行を観察する。しかし、無常としての観察のみでは聖道の出離（道の生起）は起こらないため、苦としても無我としても観察されるべきである。ゆえに、苦として、また無我としても観察する。このように実践する者にとって、もし無常の観察の時に聖道の出離が起こるならば、これは“無常に確信を持って（住して）、無常から出離した”と呼ばれる。しかし、もし苦や無我の観察の時に道の出離が起こるならば、これは“無常に確信を持って、苦または無我から出離した”と呼ばれる。苦や無我に確信を持って出離する場合についても、この方法は同じである。ここにおいて、無常に確信を持った者、苦に確信を持った者、無我に確信を持った者のいずれであっても、もし出離の時に“無常”から出離するならば、その三種の人は皆、信解（決定）が多く、信根を得て、無相解脱によって解脱する。最初の道の刹那（預流道）においては随信行者となり、七つの段階（預流果から阿羅漢道まで）においては信解脱者となる。もし“苦”から出離するならば、その三種の人は皆、軽安が多く、定根を得て、無願解脱によって解脱し、あらゆる段階で身証者となる。ただし、ここで無色界禅を基礎（足場）とする者は、最上の果（阿羅漢果）において俱解脱者となる。あるいは、もし彼らが“無我”から出離するならば、その三種の人は皆、知識（智慧）が多く、慧根を得て、空解脱によって解脱する。最初の道の刹那においては随法行者となり、六つの段階（預流果から阿羅漢道まで）においては見到者となり、最上の果において慧解脱者となる。このように知るべきである。

อปิจ มคฺโค นาม ปญฺจหิ การเณหิ นามํ ลภติ สรเสน วา ปจฺจนีเกน วา สคุเณน วา อารมฺมเณน วา อาคมเนน วา. สเจ หิ สงฺขารุเปกฺขา อนิจฺจโต สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา วุฏฺฐาติ, อนิมิตฺตวิโมกฺเขน วิมุจฺจติ. สเจ ทุกฺขโต สมฺมสิตฺวา วุฏฺฐาติ, อปฺปณิหิตวิโมกฺเขน วิมุจฺจติ. สเจ อนตฺตโต สมฺมสิตฺวา วุฏฺฐาติ, สุญฺญตวิโมกฺเขน วิมุจฺจติ. อิทํ สรสโต นามํ นาม. อนิจฺจานุปสฺสนาย ปน สงฺขารานํ ฆนวินิพฺโภคํ กตฺวา นิจฺจนิมิตฺตธุวนิมิตฺตสสฺสตนิมิตฺตานิ ปหาย อาคตตฺตา อนิมิตฺโต, ทุกฺขานุปสฺสนาย สุขสญฺญํ ปหาย ปณิธิปตฺถนํ สุกฺขาเปตฺวา อาคตตฺตา อปฺปณิหิโต, อนตฺตานุปสฺสนาย อตฺตสตฺตปุคฺคลสญฺญํ ปหาย สงฺขาเร สุญฺญโต ทิฏฺฐตฺตา สุญฺญโตติ อิทํ ปจฺจนีกโต นามํ นาม. ราคาทีหิ ปน สุญฺญตฺตา สุญฺญโต, รูปนิมิตฺตาทีนํ, ราคนิมิตฺตาทีนํเยว [Pg.149] วา อภาเวน อนิมิตฺโต, ราคปณิธิอาทีนํ อภาวโต อปฺปณิหิโตติ อิทมสฺส สคุณโต นามํ นาม. โสยํ สุญฺญํ อนิมิตฺตํ อปฺปณิหิตญฺจ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กโรตีติปิ สุญฺญโต อนิมิตฺโต อปฺปณิหิโตติ วุจฺจติ. อิทมสฺส อารมฺมณโต นามํ นาม. อาคมนํ ปน ทุวิธํ วิปสฺสนาคมนํ มคฺคาคมนญฺจ. ตตฺถ มคฺเค วิปสฺสนาคมนํ ลพฺภติ, ผเล มคฺคาคมนํ. อนตฺตานุปสฺสนา หิ สุญฺญตา นาม, สุญฺญตวิปสฺสนาย มคฺโค สุญฺญโต, สุญฺญตมคฺคสฺส ผลํ สุญฺญตํ. อนิจฺจานุปสฺสนา อนิมิตฺตา นาม, อนิมิตฺตวิปสฺสนาย มคฺโค อนิมิตฺโต. อิทํ ปน นามํ อภิธมฺมปริยาเย น ลพฺภติ, สุตฺตนฺตปริยาเย ปน ลพฺภติ. ตตฺถ หิ โคตฺรภุญาณํ อนิมิตฺตํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา อนิมิตฺตนามกํ หุตฺวา สยํ อาคมนียฏฺฐาเน ฐตฺวา มคฺคสฺส นามํ เทตีติ วทนฺติ. เตน มคฺโค อนิมิตฺโตติ วุตฺโต. มคฺคาคมเนน ผลํ อนิมิตฺตนฺติ ยุชฺชติเยว. ทุกฺขานุปสฺสนา สงฺขาเรสุ ปณิธึ สุกฺขาเปตฺวา อาคตตฺตา อปฺปณิหิตา นาม, อปฺปณิหิตวิปสฺสนาย มคฺโค อปฺปณิหิโต, อปฺปณิหิตมคฺคสฺส ผลํ อปฺปณิหิตนฺติ เอวํ วิปสฺสนา อตฺตโน นามํ มคฺคสฺส เทติ, มคฺโค ผลสฺสาติ อิทํ อาคมนโต นามํ นาม. เอวํ สงฺขารุเปกฺขา วิโมกฺขวิเสสํ นิยเมตีติ.

また、道（マッガ）は五つの理由によってその名を得る。すなわち、自らの働き（自性）によって、あるいは対抗するものによって、あるいは自らの徳によって、あるいは対象（境）によって、あるいは到達（ヴィパッサナーの導き）によってである。すなわち、もし行捨智（サンカーラルペッカー・ニャーナ）が無常の面から諸行を遍査して（聖道へと）出離するならば、無相解脱（アニミッタ・ヴィモッカ）によって解脱する。もし苦の面から遍査して出離するならば、無願解脱（アッパニヒタ・ヴィモッカ）によって解脱する。もし無我の面から遍査して出離するならば、空解脱（スンニャタ・ヴィモッカ）によって解脱する。これが自らの働き（自性）による名称である。一方、無常随観によって、諸行の固まりとしての把握（団聚想）を解体し、常住の相、堅固の相、永遠の相を捨てて到達したものであるため“無相”と呼ばれる。苦随観によって、楽の知覚を捨て、愛欲による切望（願）を涸渇させて到達したものであるため“無願”と呼ばれる。無我随観によって、我・衆生・人の知覚を捨て、諸行を空なるものとして見たことから“空”と呼ばれる。これが対抗するものによる名称である。また、貪欲などから空であるため“空”であり、色相などの、あるいは貪欲の相などの不在によって“無相”であり、貪欲による切望などの不在によって“無願”である。これがその道の自らの徳による名称である。この道が、空であり、無相であり、無願である涅槃を対象とするがゆえにも、“空”“無相”“無願”と呼ばれる。これがその道の対象による名称である。次に、到達には、ヴィパッサナーによる到達と道による到達の二種類がある。そのうち、道においてはヴィパッサナーによる到達が得られ、果においては道による到達が得られる。すなわち、無我随観は“空”と呼ばれ、空ヴィパッサナーによる道は“空”であり、空の道の果は“空”である。無常随観は“無相”と呼ばれ、無相ヴィパッサナーによる道は“無相”である。ただし、この名称はアビダルマの教説（方式）では得られず、スッタ（経）の教説において得られる。そこでは、種姓智（ゴートラブ・ニャーナ）が無相の涅槃を対象として“無相”という名を持ち、自ら到達の場に立って、道にその名を与えると言われている。それゆえ、道は“無相”と言われる。道による到達によって、果が“無相”であることは理にかなっている。苦随観は諸行における切望を涸渇させて到達したものであるから“無願”と呼ばれ、無願ヴィパッサナーによる道は“無願”であり、無願の道の果は“無願”である。このように、ヴィパッサナーは自らの名を道に与え、道は果に与える。これが到達による名称である。このように行捨智が解脱の区別を規定するのであると知るべきである。

เอวํ ภควตา เทสิเต ตโย มหาวตฺถุเก วิโมกฺเข อุทฺทิสิตฺวา ตํนิทฺเทสวเสเนว อปเรปิ วิโมกฺเข นิทฺทิสิตุกาโม อปิจ อฏฺฐสฏฺฐิ วิโมกฺขาติอาทิมาห. ตตฺถ อปิจาติ อปรปริยายทสฺสนํ. กถํ เต อฏฺฐสฏฺฐิ โหนฺติ, นนุ เต ปญฺจสตฺตตีติ? สจฺจํ ยถารุตวเสน ปญฺจสตฺตติ. ภควตา ปน เทสิเต ตโย วิโมกฺเข ฐเปตฺวา อญฺญวิโมกฺเข นิทฺทิสนโต อิเมสํ ตทวโรธโต จ อิเม ตโย น คเณตพฺพา, อชฺฌตฺตวิโมกฺขาทโย ตโยปิ วิโมกฺขา จตุธา วิตฺถารวจเนเยว อนฺโตคธตฺตา น คเณตพฺพา, ‘‘ปณิหิโต วิโมกฺโข, อปฺปณิหิโต วิโมกฺโข’’ติ เอตฺถ อปฺปณิหิโต วิโมกฺโข ปฐมํ อุทฺทิฏฺเฐน เอกนามิกตฺตา น คเณตพฺโพ, เอวํ อิเมสุ สตฺตสุ อปนีเตสุ เสสา อฏฺฐสฏฺฐิ วิโมกฺขา โหนฺติ. เอวํ สนฺเต สุญฺญตวิโมกฺขาทโย ตโย ปุน กสฺมา อุทฺทิฏฺฐาติ เจ? อุทฺเทเสน สงฺคเหตฺวา เตสมฺปิ นิทฺเทสกรณตฺถํ. อชฺฌตฺตวุฏฺฐานาทโย ปน ตโย ปเภทํ วินา มูลราสิวเสน [Pg.150] อุทฺทิฏฺฐา, ปณิหิตวิโมกฺขปฏิปกฺขวเสน ปุน อปฺปณิหิโต วิโมกฺโข อุทฺทิฏฺโฐติ เวทิตพฺโพ.

このように世尊によって説かれた三つの偉大なる根拠（マハーヴァットゥカ）としての解脱を挙げて、その説明の流れで、さらに他の解脱をも示そうとして“また、六十八の解脱がある”等と言われた。そこにおいて“また（アピチャ）”とは、別の側面からの提示を意味する。“それらはどのようにして六十八となるのか。七十五ではないのか”という問いに対しては、確かに（経文の）言葉通りであれば七十五である。しかし、世尊によって説かれた三つの解脱を別にして他の解脱を示すためであり、またこれらがそれら（他の解脱）に含まれるため、この三つは数えない。また、内出離解脱などの三つの解脱も、四つの詳説の中に含まれるため数えない。“有願解脱、無願解脱”という箇所における“無願解脱”は、最初に挙げられたものと同じ名称であるため数えない。このように、これら七つの事項が除かれることで、残りの解脱は六十八となる。そうであれば、なぜ空解脱などの三つが再び挙げられたのかと言えば、要綱（マティカー）としてまとめることで、それらの詳細な説明を行うためである。一方、内出離（アッジャッタ・ヴッターナ）などの三つは、分類を介さず根本のグループとして挙げられており、有願解脱の対抗するもの（対立）として、再び無願解脱が挙げられていると理解すべきである。

อชฺฌตฺตวุฏฺฐานาทีสุ อชฺฌตฺตโต วุฏฺฐาตีติ อชฺฌตฺตวุฏฺฐาโน. อนุโลเมนฺตีติ อนุโลมา. อชฺฌตฺตวุฏฺฐานานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ อปคมา อชฺฌตฺตวุฏฺฐานปฏิปฺปสฺสทฺธิ. รูปีติ อชฺฌตฺตํ เกสาทีสุ อุปฺปาทิตํ รูปชฺฌานํ รูปํ, ตํ รูปมสฺส อตฺถีติ รูปี รูปานิ ปสฺสตีติ พหิทฺธา นีลกสิณาทิรูปานิ ฌานจกฺขุนา ปสฺสติ. อิมินา อชฺฌตฺตพหิทฺธาวตฺถุเกสุ กสิเณสุ ฌานปฏิลาโภ ทสฺสิโต. อชฺฌตฺตํ อรูปสญฺญีติ อชฺฌตฺตํ น รูปสญฺญี, อตฺตโน เกสาทีสุ อนุปฺปาทิตรูปาวจรชฺฌาโนติ อตฺโถ. อิมินา พหิทฺธา ปริกมฺมํ กตฺวา พหิทฺธาว ปฏิลทฺธชฺฌานตา ทสฺสิตา. สุภนฺเตว อธิมุตฺโตติ ‘‘สุภ’’มิจฺเจว อารมฺมเณ อธิมุตฺโต. ตตฺถ กิญฺจาปิ อนฺโตอปฺปนายํ ‘‘สุภ’’นฺติ อาโภโค นตฺถิ, โย ปน อปฺปฏิกูลากาเรน สตฺตารมฺมณํ ผรนฺโต วิหรติ, โส ยสฺมา ‘‘สุภ’’นฺเตว อธิมุตฺโต โหติ, ตสฺมา เอวํ อุทฺเทโส กโตติ. อปฺปิตปฺปิตสมเย เอว วิกฺขมฺภนวิมุตฺติสพฺภาวโต สมยวิโมกฺโข. โสเยว สกิจฺจกรณวเสน อปฺปิตสมเย เอว นิยุตฺโตติ สามยิโก. สามายิโกติปิ ปาโฐ. โกเปตุํ ภญฺชิตุํ สกฺกุเณยฺยตาย กุปฺโป. โลกํ อนติกฺกมนโต โลเก นิยุตฺโตติ โลกิโก. โลกิโยติปิ ปาโฐ. โลกํ อุตฺตรติ, อุตฺติณฺโณติ วา โลกุตฺตโร. อารมฺมณกรณวเสน สห อาสเวหีติ สาสโว. อารมฺมณกรณวเสน สมฺปโยควเสน จ นตฺเถตฺถ อาสวาติ อนาสโว. รูปสงฺขาเตน สห อามิเสนาติ สามิโส. สพฺพโส รูปารูปปฺปหานา นิรามิสโตปิ นิรามิสตโรติ นิรามิสา นิรามิสตโร. ปณิหิโตติ ตณฺหาวเสน ปณิหิโต ปตฺถิโต. อารมฺมณกรณวเสน สญฺโญชเนหิ สํยุตฺตตฺตา สญฺญุตฺโต. เอกตฺตวิโมกฺโขติ กิเลเสหิ อนชฺฌารุฬฺหตฺตา เอกสภาโว วิโมกฺโข. สญฺญาวิโมกฺโขติ วิปสฺสนาญาณเมว วิปรีตสญฺญาย วิมุจฺจนโต สญฺญาวิโมกฺโข. ตเทว วิปสฺสนาญาณํ สมฺโมหโต วิมุจฺจนวเสน ญาณเมว วิโมกฺโขติ ญาณวิโมกฺโข. สีติสิยาวิโมกฺโขติ วิปสฺสนาญาณเมว สีติ ภเวยฺยาติ [Pg.151] ปวตฺโต วิโมกฺโข สีติสิยาวิโมกฺโข. สีติสิกาวิโมกฺโขติปิ ปาโฐ, สีติภาวิกาย วิโมกฺโขติ ตสฺส อตฺถํ วณฺณยนฺติ. ฌานวิโมกฺโขติ อุปจารปฺปนาเภทํ โลกิยโลกุตฺตรเภทญฺจ ฌานเมว วิโมกฺโข. อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ อนุปาทิยิตฺวา คหณํ อกตฺวา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพนฺติ.

“内的な離脱（ajjhattavuṭṭhāna）”などの項目において、内（自己）から離脱するので“内的な離脱”という。適合させるので“適合（anuloma）”という。内的な離脱の諸々の静止・消滅が“内的な離脱の静止（ajjhattavuṭṭhānapaṭippassaddhi）”である。“色を有する（rūpī）”とは、自身の内なる髪などの部位において生じさせた色界禅が“色（rūpa）”であり、その色界禅を有する者を“色を有する者”という。“諸々の色を見る”とは、外部の青カシーナなどの色を禅の眼で見ることである。これにより、内・外を対象とするカシーナにおける禅の獲得が示されている。“内において無色想の（ajjhattaṃ arūpasaññī）”とは、内において色想を持たないこと、すなわち自己の髪などの部位に色界禅を生じさせていない者のことである。これにより、外部で遍作を行い、外部においてのみ禅を獲得した状態が示されている。“浄なりと確信する（subhanteva adhimutto）”とは、“浄なり”という風に対象において確信することである。そこでは、安止（定）の内部において“浄なり”という思考（ābhogo）は（厳密には）存在しないが、嫌悪のないあり方で、あるいは利益を願うあり方で、衆生という対象に広げて住む者は、“浄なり”と確信しているといえるため、そのように説かれていると理解すべきである。入定している時々に、（鎮伏による）離脱が存在することから“時的な離脱（samayavimokkho）”という。それが自らの役割（鎮伏・離脱）を果たすことによって入定の瞬間に結びついているため“時に関わるもの（sāmayiko）”という。“sāmāyiko”という読みもある。揺り動かし、壊すことができるため“動揺しうるもの（kuppo）”という。世間を超越せず、世間に属しているため“世俗的なもの（lokiko）”という。“lokiyo”という読みもある。世間を越え、あるいは越え去ったものであるから“出世間的なもの（lokuttaro）”という。対象とする力によって煩悩を伴うので“有漏（sāsavo）”という。対象とする際にも、相応する際にも、そこに煩悩がないので“無漏（anāsavo）”という。カシーナや色界の生といった“資糧（āmisa）”を伴うので“有資糧（sāmiso）”という。あらゆる面で色・無色の放棄により、非資糧よりもさらに非資糧であるため“非資糧・極非資糧（nirāmisānirāmisataro）”という。“願求された（paṇihito）”とは、渇愛の力によって願われ、求められた離脱である。対象とする力によって結（煩悩）と結合しているため“相応（saññutto）”という。“一性の離脱（ekattavimokkho）”とは、煩悩に圧倒されないため、単一の性質を持つ離脱のことである。“想の離脱（saññāvimokkho）”とは、ヴィパッサナー知そのものが、転倒した想から離脱することによる離脱である。そのヴィパッサナー知が、迷い（愚痴）から離脱する力によって知そのものが離脱であるため“知の離脱（ñāṇavimokkho）”という。“冷涼（sītisiyā）の離脱”とは、ヴィパッサナー知そのものが“私にとって（煩悩の火が）冷涼であれ”として生じる離脱である。“sītisikāvimokkho”という読みもあり、その意味は“冷涼をもたらす相続における冷涼のための離脱”と注釈される。“禅の離脱”とは、近行と安止の別、および世俗と出世間の別がある禅そのものが離脱であるということである。“執着のない心の離脱”とは、執着せず、捉えることのない心の離脱のことである。残りは既述の方法で理解すべきである。

วิโมกฺขุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

離脱の概要の注釈（Vimokkhuddesavaṇṇanā）を終わる。

๒. วิโมกฺขนิทฺเทสวณฺณนา

2. 二、離脱の詳説の注釈（Vimokkhaniddesavaṇṇanā）

๒๑๐. กตโมติอาทิเก อุทฺเทสสฺส นิทฺเทเส อิติ ปฏิสญฺจิกฺขตีติ เอวํ อุปปริกฺขติ. สุญฺญมิทนฺติ อิทํ ขนฺธปญฺจกํ สุญฺญํ. เกน สุญฺญํ? อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วา. ตตฺถ อตฺเตน วาติ พาลชนปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน อภาวา เตน อตฺตนา จ สุญฺญํ. อตฺตนิเยน วาติ ตสฺส ปริกปฺปิตสฺส อตฺตโน สนฺตเกน จ สุญฺญํ. อตฺตโน อภาเวเนว อตฺตนิยาภาโว. อตฺตนิยญฺจ นาม นิจฺจํ วา สิยา สุขํ วา, ตทุภยมฺปิ นตฺถิ. เตน นิจฺจปฏิกฺเขเปน อนิจฺจานุปสฺสนา, สุขปฏิกฺเขเปน ทุกฺขานุปสฺสนา จ วุตฺตา โหติ. สุญฺญมิทํ อตฺเตน วาติ อนตฺตานุปสฺสนาเยว วุตฺตา. โสติ โส เอวํ ตีหิ อนุปสฺสนาหิ วิปสฺสมาโน ภิกฺขุ. อภินิเวสํ น กโรตีติ อนตฺตานุปสฺสนาวเสน อตฺตาภินิเวสํ น กโรติ.

210. 二一〇。“いかなるものか（katamo）”等の概要の詳説において、“このように観察する（paṭisañcikkhati）”とは、そのように精査・思惟することである。“これは空である”とは、この五蘊の集まりが空であるということである。何によって空なのか？ 我（atta）または我所（attaniya）によって空である。そこにおいて“我によって”とは、愚かな人々が想定する“我”が存在しないため、その我によって空なのである。“我所によって”とは、その想定された我の所有物によって空であることを指す。我が存在しないがゆえに、我所も存在しないのである。我所とは、恒常（nicca）または幸福（sukha）であるべきだが、その両方とも（五蘊には）存在しない。恒常を否定することによって“無常の随観（aniccānupassanā）”が、幸福を否定することによって“苦の随観（dukkhānupassanā）”が説かれたことになる。“これは我によって空である”という言葉により、“無我の随観（anattānupassanā）”のみが説かれている。そのように、これら三つの随観によって観察している比丘は、“執着しない（abhinivesaṃ na karoti）”、すなわち無我随観の力によって我という執着（見）を生じさせないのでである。

นิมิตฺตํ น กโรตีติ อนิจฺจานุปสฺสนาวเสน นิจฺจนิมิตฺตํ น กโรติ. ปณิธึ น กโรตีติ ทุกฺขานุปสฺสนาวเสน ปณิธึ น กโรติ. อิเม ตโย วิโมกฺขา ปริยาเยน วิปสฺสนากฺขเณ ตทงฺควเสนาปิ ลพฺภนฺติ, นิปฺปริยาเยน ปน สมุจฺเฉทวเสน มคฺคกฺขเณเยว. จตฺตาริ ฌานานิ อชฺฌตฺตํ นีวรณาทีหิ วุฏฺฐานโต อชฺฌตฺตวุฏฺฐาโน วิโมกฺโข. จตสฺโส อรูปสมาปตฺติโย อารมฺมเณหิ วุฏฺฐานโต พหิทฺธาวุฏฺฐาโน วิโมกฺโข. อารมฺมณมฺปิ หิ พาหิรายตนานิ วิย อิธ ‘‘พหิทฺธา’’ติ วุตฺตํ. อิเม ทฺเว วิกฺขมฺภนวิโมกฺขา, ทุภโต วุฏฺฐาโน ปน สมุจฺเฉทวิโมกฺโข.

“相（nimitta）を設けない”とは、無常随観の力によって常住という相を設けないことである。“願求（paṇidhi）を設けない”とは、苦の随観の力によって（渇愛による）願求を設けないことである。これら三つの離脱は、ヴィパッサナーの瞬間には、方便として“彼分（tadaṅga）の力”によっても得られるが、厳密には、断絶（samuccheda）の力によって“道の瞬間（maggakkhaṇa）”においてのみ得られる。四つの禅は、内なる蓋（nīvaraṇa）などから離脱（出離）するため“内的な離脱（ajjhattavuṭṭhāna）”という。四つの無色定は、カシーナなどの対象から離脱するため“外的な離脱（bahiddhāvuṭṭhāna）”という。なぜなら、ここでは対象も六外処のように“外部（bahiddhā）”と説かれているからである。これら二つは鎮伏（vikkhambhana）による離脱であるが、二方面からの離脱（dubhatovuṭṭhāna、すなわち四道）は断絶による離脱である。

นีวรเณหิ วุฏฺฐาตีติอาทีหิ อชฺฌตฺตวุฏฺฐานํ สรูปโต วุตฺตํ. รูปสญฺญายาติอาทีหิ กสิณาทิอารมฺมณสมติกฺกมสฺส ปากฏตฺตา ตํ [Pg.152] อวตฺวา สุตฺตนฺเตสุ วุตฺตรูปสญฺญาทิสมติกฺกโม วุตฺโต. สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสาติ สมาสปทํ, สกฺกายทิฏฺฐิยา วิจิกิจฺฉาย สีลพฺพตปรามาสาติ วิจฺเฉโท. อยเมว วา ปาโฐ.

“蓋から離脱する”等の言葉によって、内的な離脱の自性が説かれている。“色想によって”等の言葉については、カシーナなどの対象を超越することが明白であるため、あえてそれを説かず、経蔵において説かれた色想などの超越について説かれている。“有身見・疑・戒禁取（sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsā）”は合成語であり、“有身見から、疑から、戒禁取から”というように、それぞれを分割して解釈すべきである。あるいは、この一文そのままの読みでもよい。

๒๑๑. วิตกฺโก จาติอาทีหิ ฌานานํ สมาปตฺตีนญฺจ อุปจารภูมิโย วุตฺตา. อนิจฺจานุปสฺสนาติอาทีหิ จตุนฺนํ มคฺคานํ ปุพฺพภาควิปสฺสนา วุตฺตา. ปฏิลาโภ วาติ ปญฺจวิธวสิปฺปตฺติยา พฺยาปิโต ปตฺถโฏ ลาโภติ ปฏิลาโภ. วสิปฺปตฺติยา หิ สพฺโพ ฌานปโยโค จ สมาปตฺติปโยโค จ ปฏิปฺปสฺสทฺโธ โหติ, ตสฺมา ปฏิลาโภ ‘‘ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิโมกฺโข’’ติ วุตฺโต. วิปาโก ปน ฌานสฺส สมาปตฺติยา จ ปฏิปฺปสฺสทฺธิ โหตีติ อุชุกเมว. เกจิ ปน ‘‘อุปจารปโยคสฺส ปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา ฌานสฺส สมาปตฺติยา จ ปฏิลาโภ โหติ, ตสฺมา ฌานสมาปตฺติปฏิลาโภ ‘ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิโมกฺโข’ติ วุจฺจตี’’ติ วทนฺติ.

211. 二一一。“尋（vitakka）もまた”等の言葉によって、色界禅および無色定の近行（upacāra）の段階が説かれている。“無常随観”等の言葉によって、四つの聖道の“前分（準備段階）のヴィパッサナー”が説かれている。“獲得（paṭilābho）”とは、五種の自在（vasippatti）を達成することによって、遍く行き渡り広がった獲得のことである。自在を達成することによって、あらゆる色界禅の準備と無色定の準備が静止するため、獲得が“静止の離脱（paṭippassaddhivimokkho）”と説かれている。また、異熟（vipāka）は禅や定の活動の静止した状態であるというのは、直接的な意味である。しかし、ある教師たちは“近行の準備（upacārapayoga）が静止することによって、禅や定の獲得が生じる。ゆえに、禅や定の獲得が‘静止の離脱’と呼ばれる”と述べている。

๒๑๒. อชฺฌตฺตนฺติ อตฺตานํ อธิกิจฺจ ปวตฺตํ. ปจฺจตฺตนฺติ อตฺตานํ ปฏิจฺจ ปวตฺตํ. อุภเยนาปิ นิยกชฺฌตฺตเมว ทีเปติ นีลนิมิตฺตนฺติ นีลเมว. นีลสญฺญํ ปฏิลภตีติ ตสฺมึ นีลนิมิตฺเต นีลมิติสญฺญํ ปฏิลภติ. สุคฺคหิตํ กโรตีติ ปริกมฺมภูมิยํ สุฏฺฐุ อุคฺคหิตํ กโรติ. สูปธาริตํ อุปธาเรตีติ อุปจารภูมิยํ สุฏฺฐุ อุปธาริตํ กตฺวา อุปธาเรติ. สฺวาวตฺถิตํ อวตฺถาเปตีติ อปฺปนาภูมิยํ สุฏฺฐุ นิจฺฉิตํ นิจฺฉินาติ. ววตฺถาเปตีติปิ ปาโฐ. อชฺฌตฺตญฺหิ นีลปริกมฺมํ กโรนฺโต เกเส วา ปิตฺเต วา อกฺขิตารกายํ วา กโรติ. พหิทฺธา นีลนิมิตฺเตติ นีลปุปฺผนีลวตฺถนีลธาตูนํ อญฺญตเร นีลกสิเณ. จิตฺตํ อุปสํหรตีติ จิตฺตํ อุปเนติ. ปีตาทีสุปิ เอเสว นโย. อาเสวตีติ ตเมว สญฺญํ อาทิโต เสวติ. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. พหุลีกโรตีติ ปุนปฺปุนํ กโรติ. รูปนฺติ นีลนิมิตฺตํ รูปํ. รูปสญฺญีติ ตสฺมึ รูเป สญฺญา รูปสญฺญา, สา อสฺส อตฺถีติ รูปสญฺญี. อชฺฌตฺตํ ปีตนิมิตฺตาทีสุ ปีตปริกมฺมํ กโรนฺโต เมเท วา ฉวิยา วา อกฺขีนํ ปีตฏฺฐาเน วา กโรติ. โลหิตปริกมฺมํ กโรนฺโต มํเส วา โลหิเต วา ชิวฺหาย วา หตฺถตลปาทตเลสุ วา อกฺขีนํ รตฺตฏฺฐาเน วา กโรติ. โอทาตปริกมฺมํ กโรนฺโต อฏฺฐิมฺหิ วา ทนฺเต วา นเข วา อกฺขีนํ เสตฏฺฐาเน วา กโรติ. อชฺฌตฺตํ อรูปนฺติ อชฺฌตฺตํ รูปนิมิตฺตํ นตฺถีติ อตฺโถ.

212. “内的（ajjhatta）”とは、自己に基づいて生起すること。“自己（paccatta）”とは、自己に依存して生起すること。両方の語によって、自らに属する内的なもののみを示している。“青の相（nīlanimitta）”とは、青色そのものである。あるいは、青のカシナにおいて得られる取相（uggahanimitta）そのものである。“青の想を得る”とは、その青の相において、あるいはその青のカシナにおいて得られた取相や似相（paṭibhāganimitta）において、“青である”という想を得ることである。“よく把持する”とは、準備段階（遍作地）において、しっかりと把持することである。“よく受持し、受持する”とは、近行段階（近行地）において、しっかりと受持したものとして受持することである。“よく安住させ、安住させる”とは、安止段階（安止地）において、しっかりと決定（決定すること）をすることである。“vavatthāpeti（決定する）”という読みもある。実のところ、内的な青の遍作（準備修習）を行う者は、髪、胆汁、あるいは眼球において行う。“外的には青の相”とは、青い花、青い衣、青い鉱物のいずれかの青のカシナにおいてである。“心を集中させる”とは、（遍作の）心、あるいは心の連続体を向けることである。黄色などの場合も、この方法と同じである。“習熟する（āsevati）”とは、その想を最初から習熟することである。“実修する（bhāveti）”とは、増大させることである。“多作する（bahulīkaroti）”とは、繰り返し行うことである。“色（rūpa）”とは、青の相という色のことである。“色想ある者”とは、その色（相）における想が色想であり、それが彼にあるので“色想ある者”という。内的な黄色の相などにおいて、黄色の遍作を行う者は、脂肪、表皮、あるいは眼の黄色い部分において行う。赤の遍作を行う者は、肉、血、舌、あるいは掌・足の裏、眼の赤い部分において行う。白の遍作を行う者は、骨、歯、爪、あるいは眼の白い部分において行う。“内的に色（相）がない”とは、内的な色の相がないという意味である。

เมตฺตาสหคเตนาติ [Pg.153] ปฐมทุติยตติยชฺฌานวเสน เมตฺตาย สมนฺนาคเตน. เจตสาติ จิตฺเตน. เอกํ ทิสนฺติ เอกํ เอกิสฺสา ทิสาย ปฐมปริคฺคหิตํ สตฺตํ อุปาทาย เอกทิสาปริยาปนฺนสตฺตผรณวเสน วุตฺตํ. ผริตฺวาติ ผุสิตฺวา อารมฺมณํ กตฺวา. วิหรตีติ พฺรหฺมวิหาราธิฏฺฐิตํ อิริยาปถวิหารํ ปวตฺเตติ. ตถา ทุติยนฺติ ยถา ปุรตฺถิมาทีสุ ยํกิญฺจิ เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ, ตเถว ตทนนฺตรํ ทุติยํ ตติยํ จตุตฺถํ วาติ อตฺโถ. อิติ อุทฺธนฺติ เอเตเนว นเยน อุปริมํ ทิสนฺติ วุตฺตํ โหติ. อโธ ติริยนฺติ อโธทิสมฺปิ ติริยํ ทิสมฺปิ เอวเมว. ตตฺถ จ อโธติ เหฏฺฐา. ติริยนฺติ อนุทิสา. เอวํ สพฺพทิสาสุ อสฺสมณฺฑลิกาย อสฺสมิว เมตฺตาสหคตํ จิตฺตํ สาเรติปิ ปจฺจาสาเรติปีติ. เอตฺตาวตา เอกเมกํ ทิสํ ปริคฺคเหตฺวา โอธิโส เมตฺตาผรณํ ทสฺสิตํ. สพฺพธีติอาทิ ปน อโนธิโส ทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ สพฺพธีติ สพฺพตฺถ. สพฺพตฺตตายาติ สพฺเพสุ หีนมชฺฌิมุกฺกฏฺฐมิตฺตสปตฺตมชฺฌตฺตาทิปฺปเภเทสุ อตฺตตาย, ‘‘อยํ ปรสตฺโต’’ติ วิภาคํ อกตฺวา อตฺตสมตายาติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา สพฺพตฺตตายาติ สพฺเพน จิตฺตภาเวน, อีสกมฺปิ พหิ อวิกฺขิปมาโนติ วุตฺตํ โหติ. สพฺพาวนฺตนฺติ สพฺพสตฺตวนฺตํ, สพฺพสตฺตยุตฺตนฺติ อตฺโถ. สพฺพวนฺตนฺติปิ ปาโฐ. โลกนฺติ สตฺตโลกํ.

“慈しみを伴う（mettāsahagata）”とは、第一、第二、第三禅の力による慈しみを具えたという意味である。“心によって（cetasā）”とは、心（citta）によってである。“一つの方向（ekaṃ disaṃ）”というこの句は、最初に把握された一人の衆生を起点として、一つの方向に属する衆生に遍満させることについて述べられている。“遍満して（pharitvā）”とは、触れて、対象として。“住する（viharati）”とは、梵住の禅に支えられた威儀の行いを継続させることである。“同様に第二も（tathā dutiyaṃ）”とは、東などの任意の一つの方向に遍満して住するように、それと同様に、その直後の第二、第三、第四の方向も遍満して住するという意味である。“このように上方へ（iti uddhaṃ）”とは、この同じ方法で上方の方向について述べられている。“下方、横方へ（adho tiriyaṃ）”とは、下方の方向も横方の方向も、同様に遍満して住することである。そこにおいて、“下方（adho）”とは下を、“横方（tiriya）”とは中間の方向（四隅）を指す。このように、すべての方向において、馬場（assamaṇḍalikā）で馬を走らせるように、慈しみを伴う心を走らせ、巡らせるのである。ここまでの記述によって、一つ一つの方向を把握して限定的に（odhiso）慈しみを遍満させることが示された。しかし、“至るところに（sabbadhī）”などは、限定せずに（anodhiso）慈しみの特質を示すために述べられている。そこにおいて、“至るところに”とは、すべての場所においてである。“すべての自己として（sabbattatā）”とは、下・中・上の者、友、敵、中立者などのあらゆる区別の衆生において、自己と等しいものとして、“これは他者である”という分別をせず、自己と平等であることをいう。あるいは“すべての自己として”とは、慈しみの心のあり方（cittabhāva）によって、少しも外に散乱させないことをいう。“すべてを含む（sabbāvanta）”とは、すべての衆生を伴う、あるいはすべての衆生と結びついているという意味である。“sabbavanta”という読みもある。“世界（loka）”とは、衆生界（sattaloka）のことである。

วิปุเลนาติ เอวมาทิปริยายทสฺสนโต ปเนตฺถ ปุน ‘‘เมตฺตาสหคเตนา’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา วา เอตฺถ โอธิโส ผรเณ วิย ปุน ตถาสทฺโท วา อิติ-สทฺโท วา น วุตฺโต, ตสฺมา ปุน ‘‘เมตฺตาสหคเตน เจตสา’’ติ วุตฺตํ, นิคมนวเสน วา เอตํ วุตฺตํ. วิปุเลนาติ เอตฺถ ผรณวเสน วิปุลตา ทฏฺฐพฺพา. ภูมิวเสน ปน ตํ มหคฺคตํ. ตญฺหิ กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺถตาย วิปุลผลตาย ทีฆสนฺตานตาย จ มหนฺตภาวํ คตํ, มหนฺเตหิ วา อุฬารจฺฉนฺทวีริยจิตฺตปญฺเญหิ คตํ ปฏิปนฺนนฺติ มหคฺคตํ. ปคุณวเสน อปฺปมาณสตฺตารมฺมณวเสน จ อปฺปมาณํ. พฺยาปาทปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน อเวรํ. โทมนสฺสปฺปหานโต อพฺยาปชฺชํ, นิทฺทุกฺขนฺติ วุตฺตํ โหติ. อปฺปฏิกูลา โหนฺตีติ ภิกฺขุโน จิตฺตสฺส อปฺปฏิกูลา หุตฺวา อุปฏฺฐหนฺติ. เสเสสุปิ วุตฺตนเยเนว กรุณามุทิตาอุเปกฺขาวเสน โยเชตพฺพํ. กรุณาย วิเหสาปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน อเวรํ, มุทิตาย อรติปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน.

ここで再び“慈しみを伴う”と述べられているのは、“広大なる（vipula）”などの類義語が示されているからである。あるいは、限定的な遍満の場合のように、ここで再び“tathā”や“iti”という語が用いられていないため、改めて“慈しみを伴う心によって”と述べられたか、あるいは結論として述べられたのである。“広大なる（vipula）”については、ここでは遍満の力による広大さと見なされるべきである。境地（地）の面では、それは“広大（mahaggata）”である。実にそれは、煩悩を鎮伏する能力、広大な果報、あるいは持続性のゆえに、偉大な状態に至っている。あるいは、広大で優れた志、精進、心、智慧を持つ者によって到達・実践されるため、“広大（mahaggata）”と呼ばれる。習熟の面、および無量の衆生を対象とする面から“無量（appamāṇa）”と呼ばれる。“害意（byāpāda）”という敵を捨断することから“怨みなく（avera）”と呼ばれる。憂い（domanassa）を捨断することから“苦悩なく（abyāpajja）”、すなわち苦しみがないと言われる。“嫌悪すべきでないものとなる（appaṭikūlā honti）”とは、比丘の心にとって嫌悪感のないものとして現れることである。残りの梵住（悲、喜、捨）においても、述べられた方法に従って、悲、喜、捨の力によって相応させるべきである。悲においては、加害（vihesā）という敵を捨断することで“怨みなく”となり、喜においては、不快（arati）という敵を捨断することで“怨みなく”となる。

อุเปกฺขาสหคเตนาติ [Pg.154] จตุตฺถชฺฌานวเสน อุเปกฺขาย สมนฺนาคเตน. ราคปจฺจตฺถิกปฺปหาเนน อเวรํ, เคหสิตโสมนสฺสปฺปหานโต อพฺยาปชฺชํ. สพฺพมฺปิ หิ อกุสลํ กิเลสปริฬาหโยคโต สพฺยาปชฺชเมวาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

“捨を伴う（upekkhāsahagata）”とは、第四禅の力による捨を具えたという意味である。貪欲（rāga）という敵を捨断することで“怨みなく”となり、在家に執着した喜悦（gehasita-somanassa）を捨断することで“苦悩なく”となる。けだし、不善はすべて煩悩の熱悩と相応しているため、“苦悩を伴う（sabyāpajja）”のである。これが、これら（悲、喜、捨）の特殊な点である。

๒๑๓. สพฺพโสติ สพฺพากาเรน, สพฺพาสํ วา, อนวเสสานนฺติ อตฺโถ. รูปสญฺญานนฺติ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรชฺฌานานญฺเจว ตทารมฺมณานญฺจ. รูปาวจรชฺฌานมฺปิ หิ รูปนฺติ วุจฺจติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙; ธ. ส. ๒๔๘), ตสฺส อารมฺมณมฺปิ พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสติ ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๒๒๓). ตสฺมา อิธ รูเป สญฺญา รูปสญฺญาติ เอวํ สญฺญาสีเสน วุตฺตรูปาวจรชฺฌานสฺเสตํ อธิวจนํ. รูปํ สญฺญา อสฺสาติ รูปสญฺญํ, รูปมสฺส นามนฺติ วุตฺตํ โหติ. เอวํ ปถวีกสิณาทิเภทสฺส ตทารมฺมณสฺส เจตํ อธิวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. สมติกฺกมาติ วิราคา นิโรธา จ. กึ วุตฺตํ โหติ? เอตาสํ กุสลวิปากกิริยาวเสน ปญฺจทสนฺนํ ฌานสงฺขาตานํ รูปสญฺญานํ, เอเตสญฺจ ปถวีกสิณาทิวเสน นวนฺนํ อารมฺมณสงฺขาตานํ รูปสญฺญานํ สพฺพากาเรน, อนวเสสานํ วา วิราคา จ นิโรธา จ วิราคเหตุ เจว นิโรธเหตุ จ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. น หิ สกฺกา สพฺพโส อนติกฺกนฺตรูปสญฺเญน เอตํ อุปสมฺปชฺช วิหริตุนฺติ. ยสฺมา ปน อารมฺมณสมติกฺกเมน ปตฺตพฺพา เอตา สมาปตฺติโย, น เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ ปฐมชฺฌานาทีนิ วิย. อารมฺมเณ อวิรตฺตสฺส จ สญฺญาสมติกฺกโม น โหติ, ตสฺมา อยํ อารมฺมณสมติกฺกมวเสนาปิ อตฺถวณฺณนา กตาติ เวทิตพฺพา.

213. “sabbaso（すべて）”とは、“あらゆる様態において（sabbākārena）”、あるいは“すべてを（sabbāsaṃ）”、すなわち“残りなく（anavasesānaṃ）”という意味である。“rūpasaññā（色想）”とは、想（saññā）を筆頭として述べられた色界禅（rūpāvacarajjhāna）およびその対象（tadārammaṇa）のことである。実に、色界禅もまた、“色ある者は諸々の色を見る”などの箇所において“rūpa（色）”と呼ばれており、その対象（遍作など）もまた、“外部の、善色や不善色の色を見る”などの箇所において“rūpa（色）”と呼ばれているからである。それゆえ、ここでの“色想”とは、“色界禅における想”という形で、想を筆頭として述べられた色界禅の別名である。“色（rūpa）がその者の想（saññā）としてある”から“色想（rūpasañña）”、すなわち“色という名（nāma）を持つもの”という意味である。このように、地遍（pathavīkasiṇa）などの種類があるその対象についても、この名称（色想）が適用されると知るべきである。“samatikkamā（超えること）”とは、離欲（virāga）と滅尽（nirodha）による。何が述べられているのか。善・異熟・唯作の別による十五の色界禅としての色想、および地遍などの別による九つの対象としての色想、これらすべての色想を、あらゆる様態において、あるいは残りなく、離欲と滅尽によって、すなわち離欲を原因とし滅尽を原因として、空無辺処（ākāsānañcāyatana）を具足して住むということである。実に、あらゆる面で色想を超えていない者が、これを具足して住むことは不可能だからである。さて、初禅などが単一の対象において得られるのとは異なり、これらの（無色界の）等至（samāpatti）は、対象を超越することによって得られるものである。また、対象への離欲がない者には、想の超越は起こらない。それゆえ、この（色想の超越という）解釈は、対象の超越という観点からもなされていると知るべきである。

ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมาติ จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ รูปาทีนํ อารมฺมณานญฺจ ปฏิฆาเตน อุปฺปนฺนา สญฺญา ปฏิฆสญฺญา, รูปสญฺญาทีนํ เอตํ อธิวจนํ. ตาสํ กุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนํ, อกุสลวิปากานํ ปญฺจนฺนนฺติ สพฺพโส ทสนฺนมฺปิ ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา ปหานา อสมุปฺปาทา, อปฺปวตฺตึ กตฺวาติ วุตฺตํ โหติ. กามญฺเจตา ปฐมชฺฌานาทีนิ สมาปนฺนสฺสปิ น สนฺติ, น หิ ตสฺมึ สมเย ปญฺจทฺวารวเสน จิตฺตํ ปวตฺตติ, เอวํ สนฺเตปิ อญฺญตฺถ ปหีนานํ สุขทุกฺขานํ จตุตฺถชฺฌาเน วิย สกฺกายทิฏฺฐาทีนํ ตติยมคฺเค วิย จ อิมสฺมึ ฌาเน อุสฺสาหชนนตฺถํ อิมสฺส ฌานสฺส ปสํสาวเสน เอตาสํ เอตฺถ [Pg.155] วจนํ เวทิตพฺพํ. อถ วา กิญฺจาปิ ตา รูปาวจรํ สมาปนฺนสฺส น สนฺติ, อถ โข น ปหีนตฺตา น สนฺติ. น หิ รูปวิราคาย รูปาวจรภาวนา สํวตฺตติ, รูปายตฺตาเยว จ เอตาสํ ปวตฺติ. อยํ ปน ภาวนา รูปวิราคาย สํวตฺตติ, ตสฺมา ตา เอตฺถ ปหีนาติ วตฺตุํ วฏฺฏติ. น เกวลญฺจ วตฺตุํ, เอกํเสเนว เอวํ ธาเรตุมฺปิ วฏฺฏติ. ตาสญฺหิ อิโต ปุพฺเพ อปฺปหีนตฺตาเยว ‘‘ปฐมชฺฌานํ สมาปนฺนสฺส สทฺโท กณฺฏโก’’ติ (อ. นิ. ๑๐.๗๒) วุตฺโต ภควตา. อิธ จ ปหีนตฺตาเยว อรูปสมาปตฺตีนํ อาเนญฺชตา สนฺตวิโมกฺขตา จ วุตฺตา.

“paṭighasaññānaṃ atthaṅgamā（有対想の滅尽）”について、眼などの依処（vatthu）と色などの対象（ārammaṇa）との衝突（paṭighāta）によって生じた想が“有対想（paṭighasaññā）”であり、これは色想などの別名である。それら、五つの善異熟（心）と五つの不善異熟（心）に相応する、計十のすべての有対想が滅尽し、断ぜられ、生じなくなり、不発生の状態にすることによって、という意味である。確かに、これらの想は初禅などを等至している者にも存在しない。その時には五門による心は発生しないからである。たとえそうであっても、他処（第二・第三禅）で断ぜられた喜楽が第四禅で説かれたり、他処（初道・二道）で断ぜられた有身見などが第三道で説かれたりするように、この禅（空無辺処）への精進を促すために、この禅を称賛する目的で、ここでそれら（有対想）が説かれていると知るべきである。あるいは、色界禅を等至している者にそれらが存在しないのは確かだが、それは断ぜられたために存在しないのではない。色界の修習は色への離欲のために資するものではなく、それら（有対想）の発生は色（物質）に依存しているからである。しかし、この（無色界の）修習は色への離欲のために資するものであり、それゆえ、ここで“それらは断ぜられた”と言うのは妥当である。ただ言えるだけでなく、決定的にそのように保持することも妥当である。実に、これ（無色界）より以前にはそれらが断ぜられていないからこそ、世尊によって“初禅を等至している者にとって、音は棘（kaṇṭaka）である”と説かれたのである。しかし、ここ（無色界）ではそれらが断ぜられているからこそ、無色界の等至の不動性（āneñjatā）と静寂な解脱（santavimokkhatā）が説かれているのである。

นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการาติ นานตฺเต วา โคจเร ปวตฺตานํ สญฺญานํ, นานตฺตานํ วา สญฺญานํ. ยสฺมา เหตา รูปสทฺทาทิเภเท นานตฺเต นานาสภาเว โคจเร ปวตฺตนฺติ, ยสฺมา เจตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา, ทฺวาทส อกุสลสญฺญา, เอกาทส กามาวจรกุสลวิปากสญฺญา, ทฺเว อกุสลวิปากสญฺญา, เอกาทส กามาวจรกิริยาสญฺญาติ เอวํ จตุจตฺตาลีสมฺปิ สญฺญา นานตฺตา นานาสภาวา อญฺญมญฺญวิสทิสา, ตสฺมา ‘‘นานตฺตสญฺญา’’ติ วุตฺตา. ตาสํ สพฺพโส นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อนาวชฺชนา จิตฺเต จ อนุปฺปาทนา. ยสฺมา ตา นาวชฺชติ จิตฺเต จ น อุปฺปาเทติ น มนสิกโรติ น ปจฺจเวกฺขติ, ตสฺมาติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺมา เจตฺถ ปุริมา รูปสญฺญา ปฏิฆสญฺญา จ อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺเต ภเวปิ น วิชฺชนฺติ, ปเคว ตสฺมึ ภเว อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรณกาเล, ตสฺมา ตาสํ สมติกฺกมา อตฺถงฺคมาติ ทฺเวธาปิ อภาโวเยว วุตฺโต. นานตฺตสญฺญาสุ ปน ยสฺมา อฏฺฐ กามาวจรกุสลสญฺญา, นว กิริยาสญฺญา, ทสากุสลสญฺญาติ อิมา สตฺตวีสติ สญฺญา อิมินา ฌาเนน นิพฺพตฺเต ภเว วิชฺชนฺติ, ตสฺมา ตาสํ อมนสิการาติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถาปิ หิ อิมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรนฺโต ตาสํ อมนสิการาเยว อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตา ปน มนสิกโรนฺโต อสมาปนฺโน โหตีติ. สงฺเขปโต เจตฺถ ‘‘รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา’’ติอิมินา สพฺพรูปาวจรธมฺมานํ ปหานํ วุตฺตํ. ‘‘ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา’’ติอิมินา สพฺเพสํ กามาวจรจิตฺตเจตสิกานํ ปหานญฺจ อมนสิกาโร จ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

“nānattasaññānaṃ amanasikārā（種々想の不作意）”について、“nānattā（種々）”な、すなわち多様な対象（gocara）において生じる想、あるいは種々の性質を持つ想のことである。実に、それらの想は、色・声などの別による多様で異なる性質の対象において生じるからである。また、それら、八つの欲界善想、十二の不善想、十一の欲界善異熟想、二つの不善異熟想、十一の欲界唯作想という、これら四十四の想は、種々であり、異なる性質を持ち、互いに類似していない。それゆえ“種々想”と呼ばれる。それらすべての種々想を不作意にすること、すなわち思惟せず、心に生じさせないことである。それらを思惟せず、心に生じさせず、作意せず、省察しないことによって、という意味である。さて、ここで前の色想と有対想は、この禅（空無辺処）によって生じた生存（界）においてさえ存在しないのだから、ましてやその生存においてこの禅を具足して住む時には存在しない。それゆえ、それらについては“超越（samatikkama）”と“滅尽（atthaṅgama）”という二つの語で“存在しないこと”のみが説かれた。しかし、種々想のうち、八つの欲界善想、九つの唯作想（五門引導と笑いを除いたもの）、十の不善想（瞋恚根の二つを除いたもの）のこれら二十七の想は、この禅によって生じた生存（界）において存在する。それゆえ、それらについては“不作意（amanasikāra）”と説かれたのだと知るべきである。そこ（空無辺処の界）においても、この禅を具足して住む者は、それらを不作意にすることによって具足して住むのである。それらを作意するならば、等至していない者となるからである。要約すれば、ここで“色想の超越”によって、すべての色界法（rūpāvacaradhamma）の断絶が説かれたことになる。“有対想の滅尽、種々想の不作意”によって、すべての欲界の心・心所の断絶と不作意が説かれたと知るべきである。

อนนฺโต [Pg.156] อากาโสติ เอตฺถ ปญฺญตฺติมตฺตตฺตา นาสฺส อุปฺปาทนฺโต วา วยนฺโต วา ปญฺญายตีติ อนนฺโต, อนนฺตผรณวเสนาปิ อนนฺโต. น หิ โส โยคี เอกเทสวเสน ผรติ, สกลวเสเนว ผรติ. อากาโสติ กสิณุคฺฆาฏิมากาโส. อากาสานญฺจายตนาทีนิ วุตฺตตฺถานิ. อุปสมฺปชฺช วิหรตีติ ตํ ปตฺวา นิปฺผาเทตฺวา ตทนุรูเปน อิริยาปเถน วิหรติ. ตเทว สมาปชฺชิตพฺพโต สมาปตฺติ.

“ananto ākāso（空は無辺なり）”において、それは単なる概念（paññatti）であるために、それに生起の終点（uppādanto）も消滅の終点（vayanto）も認められないため“無辺（ananto）”であり、また無辺に遍満するという点からも“無辺”である。その修行者は一部だけでなく、全体として遍満させるからである。“ākāso（空）”とは、遍作（カシナ）を除いた後の空間（kasiṇugghāṭimākāso）のことである。空無辺処などの語の意味は既に述べた通りである。“upasampajja viharati（具足して住す）”とは、それに到達し、完成させて、それに相応しい威儀（iriyāpatha）をもって住むということである。それ（空無辺処）自体が等至されるべきものであるため、“等至（samāpatti）”と呼ばれる。

อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ฌานมฺปิ อากาสานญฺจายตนํ อารมฺมณมฺปิ. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อากาสานญฺจํ จ ตํ ปฐมสฺส อารุปฺปชฺฌานสฺส อารมฺมณตฺตา เทวานํ เทวายตนํ วิย อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ อากาสานญฺจายตนํ, ตถา อากาสานญฺจํ จ ตํ ตสฺส ฌานสฺส สญฺชาติเหตุตฺตา ‘‘กมฺโพชา อสฺสานํ อายตน’’นฺติอาทีนิ วิย สญฺชาติเทสฏฺเฐน อายตนญฺจาติปิ อากาสานญฺจายตนํ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตเมกชฺฌํ กตฺวา ‘‘อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อนนฺตํ วิญฺญาณนฺติ ตํเยว ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ ผริตฺวา ปวตฺตํ วิญฺญาณํ ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ มนสิกโรนฺโตติ วุตฺตํ โหติ. มนสิการวเสน วา อนนฺตํ. โส หิ ตํ อากาสารมฺมณํ วิญฺญาณํ อนวเสสโต มนสิกโรนฺโต อนนฺตํ มนสิ กโรติ.

“空無辺処を越えて”とは、前に述べた方法により、禅定そのものも空無辺処であり、その対象も空無辺処であることを指す。対象についても、前に述べた通り、空無辺（の空間）であって、それが第一の無色界の禅定の対象であるために、天人たちの住処が“天処（devāyatana）”と呼ばれるように、依止（住処）という意味で“処（āyatana）”とされる。ゆえに“空無辺処”という。また、空無辺であり、それがその禅定を生じさせる原因であるために、“カモージャ地方は馬の産地（āyatana）である”という例のように、生起の場所という意味で“処”とされる。ゆえに、この点からも“空無辺処”という。このように、この禅定と対象の両方を、発生させないこと、および作意しないことによって超越し、この識無辺処を具足して住すべきであるから、その両方を一括して“空無辺処を越えて”と述べられていると知るべきである。“無辺の識”とは、“空は無辺なり”と遍満して生じたその識そのものを、“識は無辺なり”と作意することをいう。あるいは、作意の勢いによって“無辺”という。すなわち、修行者がその空を対象とする識を、余すところなく作意し、無辺として作意するのである。

วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถาปิ จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ฌานมฺปิ วิญฺญาณญฺจายตนํ อารมฺมณมฺปิ. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว วิญฺญาณญฺจํ จ ตํ ทุติยสฺส อารุปฺปชฺฌานสฺส อารมฺมณตฺตา อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ วิญฺญาณญฺจายตนํ, ตถา วิญฺญาณญฺจํ จ ตํ ตสฺเสว ฌานสฺส สญฺชาติเหตุตฺตา สญฺชาติเทสฏฺเฐน อายตนญฺจาติปิ วิญฺญาณญฺจายตนํ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตเมกชฺฌํ กตฺวา ‘‘วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. นตฺถิ กิญฺจีติ นตฺถิ นตฺถิ, สุญฺญํ สุญฺญํ, วิวิตฺตํ วิวิตฺตนฺติ เอวํ มนสิกโรนฺโตติ วุตฺตํ โหติ.

“識無辺処を越えて”という箇所においても、前に述べた方法と同様に、禅定そのものも識無辺処であり、その対象も識無辺処である。対象についても前に述べた通り、（第一無色定の）識であって、それが第二の無色界の禅定の対象であるために、依止の意味で“処”とされる。ゆえに“識無辺処”という。また、その識が、その禅定を生じさせる原因であるために、生起の場所という意味で“処”とされる。ゆえに、この点からも“識無辺処”という。このように、この禅定と対象の両方を、発生させないこと、および作意しないことによって超越し、この無所有処を具足して住すべきであるから、その両方を一括して“識無辺処を越えて”と述べられていると知るべきである。“何もなし”とは、“何も存在しない、何も存在しない”“空である、空である”“離れている、離れている”と、このように作意することをいう。

อากิญฺจญฺญายตนํ [Pg.157] สมติกฺกมฺมาติ เอตฺถาปิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว ฌานมฺปิ อากิญฺจญฺญายตนํ อารมฺมณมฺปิ. อารมฺมณมฺปิ หิ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว อากิญฺจญฺญญฺจ ตํ ตติยสฺส อารุปฺปชฺฌานสฺส อารมฺมณตฺตา อธิฏฺฐานฏฺเฐน อายตนญฺจาติ อากิญฺจญฺญายตนํ, ตถา อากิญฺจญฺญญฺจ ตํ ตสฺเสว ฌานสฺส สญฺชาติเหตุตฺตา สญฺชาติเทสฏฺเฐน อายตนญฺจาติปิ อากิญฺจญฺญายตนํ. เอวเมตํ ฌานญฺจ อารมฺมณญฺจาติ อุภยมฺปิ อปฺปวตฺติกรเณน จ อมนสิกรเณน จ สมติกฺกมิตฺวาว ยสฺมา อิทํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหาตพฺพํ, ตสฺมา อุภยมฺเปตเมกชฺฌํ กตฺวา ‘‘อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺมา’’ติ อิทํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. สญฺญาเวทยิตนิโรธกถา เหฏฺฐา กถิตาว.

“無所有処を越えて”という箇所においても、前に述べた方法と同様に、禅定そのものも無所有処であり、その対象も無所有処である。対象についても前に述べた通り、（第一無色定の識の）無所有（欠如）であって、それが第三の無色界の禅定の対象であるために、依止の意味で“処”とされる。ゆえに“無所有処”という。また、その無所有がその禅定を生じさせる原因であるために、生起の場所という意味で“処”とされる。ゆえに、この点からも“無所有処”という。このように、この禅定と対象の両方を、発生させないこと、および作意しないことによって超越し、この非想非非想処を具足して住すべきであるから、その両方を一括して“無所有処を越えて”と述べられていると知るべきである。想受滅（滅尽定）の解説は、すでに前に述べた通りである。

‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิกา สตฺต วิโมกฺขา ปจฺจนีกธมฺเมหิ สุฏฺฐุ วิมุจฺจนฏฺเฐน อารมฺมเณ อภิรติวเสน สุฏฺฐุ มุจฺจนฏฺเฐน จ วิโมกฺขา, นิโรธสมาปตฺติ ปน จิตฺตเจตสิเกหิ วิมุตฺตฏฺเฐน วิโมกฺโข. สมาปตฺติสมาปนฺนสมเย วิมุตฺโต โหติ, วุฏฺฐิตสมเย อวิมุตฺโต โหตีติ สมยวิโมกฺโข. สมุจฺเฉทวิมุตฺติวเสน อจฺจนฺตวิมุตฺตตฺตา อริยมคฺคา, ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺติวเสน อจฺจนฺตวิมุตฺตตฺตา สามญฺญผลานิ, นิสฺสรณวิมุตฺติวเสน อจฺจนฺตวิมุตฺตตฺตา นิพฺพานํ อสมยวิโมกฺโข. ตถา สามยิกาสามยิกวิโมกฺขา.

“色を有する者が色を見る”などの七解脱は、対立する諸法からよく脱しているという意味、あるいは対象（遍など）において喜ぶことによって（対象の中に）よく入り込んでいるという意味で“解脱（vimokkha）”と呼ばれる。一方、滅尽定は、心と心所から離脱しているという意味で解脱である。定に入っている時には解脱しており、定から出た時には解脱していないため、“時解脱（samayavimokkha）”という。断徳（正断）の解脱によって永遠に（煩悩から）脱しているため、聖道（道）は、また、安息（静息）の解脱によって永遠に脱しているため、沙門果（果）は、さらに、出離の解脱によって永遠に脱しているため、涅槃は“不時解脱（asamayavimokkha）”と呼ばれる。時解脱と不時解脱についても同様である。

ปมาทํ อาคมฺม ปริหายตีติ กุปฺโป. ตถา น ปริหายตีติ อกุปฺโป. โลกาย สํวตฺตตีติ โลกิโย. อริยมคฺคา โลกํ อุตฺตรนฺตีติ โลกุตฺตรา, สามญฺญผลานิ นิพฺพานญฺจ โลกโต อุตฺติณฺณาติ โลกุตฺตรา. อาทิตฺตํ อโยคุฬํ มกฺขิกา วิย เตชุสฺสทํ โลกุตฺตรํ ธมฺมํ อาสวา นาลมฺพนฺตีติ อนาสโว. รูปปฺปฏิสญฺญุตฺโตติ รูปชฺฌานานิ. อรูปปฺปฏิสญฺญุตฺโตติ อรูปสมาปตฺติโย. ตณฺหาย อาลมฺพิโต ปณิหิโต. อนาลมฺพิโต อปฺปณิหิโต. มคฺคผลานิ เอการมฺมณตฺตา เอกนิฏฺฐตฺตา จ เอกตฺตวิโมกฺโข, นิพฺพานํ อทุติยตฺตา เอกตฺตวิโมกฺโข, อารมฺมณนานตฺตา วิปากนานตฺตา จ นานตฺตวิโมกฺโข.

怠慢に陥って衰退する（退失する）ものを“動揺するもの（kuppo、退法）”という。反対に、衰退しないものを“不動のもの（akuppo、不退法）”という。世間（有為の世界）のために働くものを“世間的（lokiyo）”という。聖道は世間を超えていくものであるから“出世間的（lokuttarā）”であり、沙門果と涅槃は世間から脱出しているものであるから“出世間的”である。燃え盛る鉄球に蝿が止まれないように、威光に満ちた出世間的な法を諸々の漏（煩悩）が対象にできないため、“無漏（anāsavo）”という。“色に関連する”とは色界の禅定のことである。“無色に関連する”とは無色定のことである。渇愛によって対象とされるのが“有願（paṇihito）”であり、対象とされないのが“無願（appaṇihito）”である。道と果は、唯一の対象（涅槃）を持ち、唯一の究極（涅槃あるいは阿羅漢果）を持つがゆえに“一性の解脱（ekattavimokkho）”という。涅槃は、二つ目のものがない（不二である）ために“一性の解脱”という。対象が多様であり、報い（異熟）が多様であるために“多性の解脱（nānattavimokkho）”という。

๒๑๔. สิยาติ ภเวยฺย, ทส โหนฺตีติ จ เอโก โหตีติ จ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. ‘‘สิยา’’ติ จ เอตํ วิธิวจนํ, น ปุจฺฉาวจนํ. วตฺถุวเสนาติ นิจฺจสญฺญาทิทสวตฺถุวเสน ทส โหนฺติ. ปริยาเยนาติ วิมุจฺจนปริยาเยน [Pg.158] เอโก โหติ. สิยาติ กถญฺจ สิยาติ ยํ วา สิยาติ วิหิตํ, ตํ กถํ สิยาติ ปุจฺฉติ. อนิจฺจานุปสฺสนญาณนฺติ สมาสปทํ. อนิจฺจานุปสฺสนาญาณนฺติ วา ปาโฐ. ตถา เสเสสุปิ. นิจฺจโต สญฺญายาติ นิจฺจโต ปวตฺตาย สญฺญาย, ‘‘นิจฺจ’’นฺติ ปวตฺตาย สญฺญายาติ อตฺโถ. เอส นโย สุขโต อตฺตโต นิมิตฺตโต สญฺญายาติ เอตฺถาปิ. นิมิตฺตโตติ จ นิจฺจนิมิตฺตโต. นนฺทิยา สญฺญายาติ นนฺทิวเสน ปวตฺตาย สญฺญาย, นนฺทิสมฺปยุตฺตาย สญฺญายาติ อตฺโถ. เอส นโย ราคโต สมุทยโต อาทานโต ปณิธิโต อภินิเวสโต สญฺญายาติ เอตฺถาปิ. ยสฺมา ปน ขยวยวิปริณามานุปสฺสนา ติสฺโส อนิจฺจานุปสฺสนาทีนํ พลวภาวาย พลวปจฺจยภูตา ภงฺคานุปสฺสนาวิเสสา. ภงฺคทสฺสเนน หิ อนิจฺจานุปสฺสนา พลวตี โหติ. อนิจฺจานุปสฺสนาย จ พลวติยา ชาตาย ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ, ยํ ทุกฺขํ ตทนตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๓.๑๕) ทุกฺขานตฺตานุปสฺสนาปิ พลวติโย โหนฺติ. ตสฺมา อนิจฺจานุปสฺสนาทีสุ วุตฺตาสุ ตาปิ ติสฺโส วุตฺตาว โหนฺติ. ยสฺมา จ สุญฺญตานุปสฺสนา ‘‘อภินิเวสโต สญฺญาย มุจฺจตี’’ติ วจเนเนว สาราทานาภินิเวสสมฺโมหาภินิเวสอาลยาภินิเวสสญฺโญคาภินิเวสโต สญฺญาย มุจฺจตีติ วุตฺตเมว โหติ, อภินิเวสาภาเวเนว อปฺปฏิสงฺขาโต สญฺญาย มุจฺจตีติ วุตฺตเมว โหติ, ตสฺมา อธิปญฺญาธมฺมวิปสฺสนาทโย ปญฺจปิ อนุปสฺสนา น วุตฺตาติ เวทิตพฺพา. เอวํ อฏฺฐารสสุ มหาวิปสฺสนาสุ เอตา อฏฺฐ อนุปสฺสนา อวตฺวา ทเสว อนุปสฺสนา วุตฺตาติ เวทิตพฺพา.

214. “siyā（あり得る）”とは、“bhaveyya（であろう）”の意味である。10（種）であり、また1（種）であるという意味である。この“siyā”という語は規定（vidhi）の言葉であり、疑問の言葉ではない。“対象（vatthu）の力によって”とは、常想（niccasaññā）などの10の対象の力によって10（種）となるということである。“方便（pariyāya）によって”とは、解脱の方便（方法）によって1（種）となるということである。“いかにしてあり得るか（kathaṃ siyā）”とは、“あり得る”と規定されたものが、どのようにしてそうなるのかを問うている。“無常随観智（Aniccānupassanañāṇa）”は複合語（samāsapada）である。“無常随観の智（Aniccānupassanā ñāṇa）”という読みもある。残りの箇所についても同様である。“常という想いから”とは、常として生じている想い、すなわち“常である”として生じている想いからという意味である。“楽、我、相（nimitta）という想いから”という箇所においても、この方法が適用される。“相から”とは、常の相（niccanimitta）からという意味である。“喜（nandī）という想いから”とは、喜の力によって生じている想い、すなわち喜に相応する（nandisampayutta）想いからという意味である。“貪、集、執取、願、住着（abhinivesa）という想いから”という箇所においても、同様の方法である。他方、滅・壊・変易（khaya-vaya-vipariṇāma）の三つの随観は、無常随観などを強力にするための強力な縁（balavapaccaya）となる壊随観（bhaṅgānupassanā）の特殊な形態である。壊（bhaṅga）を見ることによって無常随観は強力になるからである。そして無常随観が強力になれば、“無常なるものは苦であり、苦なるものは無我である”として、苦随観と無我随観もまた強力になる。それゆえ、無常随観などが説かれるとき、それら三つ（滅・壊・変易）もまた説かれたことになる。また、空随観において“住着による想いから解脱する”という言葉によって、実質的な執取、迷妄の住着、愛着の住着、結合の住着による想いから解脱することが説かれたことになり、住着がないことによって、反復的考察（appaṭisaṅkhā）なしに想いから解脱することも説かれたことになる。したがって、増上慧法随観（adhipaññādhammavipassanā）などの五つの随観は説かれていないと知るべきである。このように、十八の大随観（mahāvipassanā）のうち、これら八つの随観を説かずに、十の随観のみが説かれていると知るべきである。

๒๑๕. อนิจฺจานุปสฺสนา ยถาภูตํ ญาณนฺติ อนิจฺจานุปสฺสนาเยว ยถาภูตญาณํ. อุภยมฺปิ ปจฺจตฺตวจนํ. ยถาภูตญาณนฺติ ญาณตฺโถ วุตฺโต. เอวํ เสเสสุปิ. สมฺโมหา อญฺญาณาติ สมฺโมหภูตา อญฺญาณา. มุจฺจตีติ วิโมกฺขตฺโถ วุตฺโต.

215. “無常随観は如実知（yathābhūtaṃ ñāṇaṃ）である”とは、無常随観こそが如実知であるということである。両方の語とも主格（paccattavacana）である。“如実知”という言葉によって、智解脱における“智（ñāṇa）”の意味が説かれている。残りの箇所についても同様である。“迷妄という無知（sammohā aññāṇā）から”とは、迷妄となった無知からという意味である。“解脱する”という言葉によって“解脱（vimokkha）”の意味が説かれている。

๒๑๖. อนิจฺจานุปสฺสนา อนุตฺตรํ สีติภาวญาณนฺติ เอตฺถ สาสเนเยว สพฺภาวโต อุตฺตมฏฺเฐน อนุตฺตรํ, อนุตฺตรสฺส ปจฺจยตฺตา วา อนุตฺตรํ, สีติภาโว เอว ญาณํ สีติภาวญาณํ. ตํ อนิจฺจานุปสฺสนาสงฺขาตํ อนุตฺตรํ สีติภาวญาณํ. ‘‘ฉหิ, ภิกฺขเว, ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต ภิกฺขุ ภพฺโพ [Pg.159] อนุตฺตรํ สีติภาวํ สจฺฉิกาตุ’’นฺติ (อ. นิ. ๖.๘๕) เอตฺถ นิพฺพานํ อนุตฺตโร สีติภาโว นาม. อิธ ปน วิปสฺสนา อนุตฺตโร สีติภาโว. นิจฺจโต สนฺตาปปริฬาหทรถา มุจฺจตีติ เอตฺถาปิ ‘‘นิจฺจ’’นฺติ ปวตฺตกิเลสา เอว อิธ จามุตฺร จ สนฺตาปนฏฺเฐน สนฺตาโป, ปริทหนฏฺเฐน ปริฬาโห, อุณฺหฏฺเฐน ทรโถติ วุจฺจนฺติ.

216. “無常随観は無上の清涼の智（sītibhāvañāṇa）である”という箇所において、（無常随観は）教え（仏教）の中にのみ存在するために最勝の意味で“無上（anuttara）”であり、あるいは無上のもの（道・果・涅槃）の縁となるために“無上”である。清涼の状態（sītibhāva）そのものが智であり、それが清涼の智である。それは無常随観と称される無上の清涼の智である。“比丘たちよ、六つの法を具えた比丘は、無上の清涼を現証することができる”という（増支部六集の）経文では、涅槃が無上の清涼（anuttaro sītibhāvo）と呼ばれている。しかし、ここでは（無常）随観が無上の清涼である。また“常という熱悩・焦燥・苦悶（santāpa-pariḷāha-daratha）から解脱する”という箇所においても、“常である”として生じる煩悩こそが、現世と来世において焼くという意味で“熱悩（santāpa）”、周囲を焦がすという意味で“焦燥（pariḷāha）”、熱いという意味で“苦悶（daratho）”と呼ばれる。

๒๑๗. เนกฺขมฺมํ ฌายตีติ ฌานนฺติอาทโย เหฏฺฐา วุตฺตตฺถา. เนกฺขมฺมาทีนิ เจตฺถ อฏฺฐ สมาปตฺติโย จ นิพฺเพธภาคิยาเนว.

217. “出離を念ずる（jhāyati）ゆえに禅定（jhāna）である”などの言葉は、前に説かれた通りの意味である。ここで、出離（nekkhamma）など、および八等至（八定）は、まさに通達分（nibbedhabhāgiya、悟りに資するもの）である。

๒๑๘. อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโขติ อิธ วิปสฺสนาเยว. ‘‘เอตทตฺถา กถา, เอตทตฺถา มนฺตนา, ยทิทํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข’’ติ (ปริ. ๓๖๖; อ. นิ. ๓.๖๘) เอตฺถ ปน นิพฺพานํ อนุปาทา จิตฺตสฺส วิโมกฺโข. กติหุปาทาเนหีติ กติหิ อุปาทาเนหิ. กตมา เอกุปาทานาติ กตมโต เอกุปาทานโต. อิทํ เอกุปาทานาติ อิโต เอกโต อุปาทานโต. อิทนฺติ ปุพฺพญาณาเปกฺขํ วา. อุปาทานโต มุจฺจเนสุ ยสฺมา อาทิโต สงฺขารานํ อุทยพฺพยํ ปสฺสิตฺวา ปสฺสิตฺวา อนิจฺจานุปสฺสนาย วิปสฺสติ, ปจฺฉา สงฺขารานํ ภงฺคเมว ปสฺสิตฺวา อนิมิตฺตานุปสฺสนาย วิปสฺสติ. อนิจฺจานุปสฺสนาวิเสโสเยว หิ อนิมิตฺตานุปสฺสนา. สงฺขารานํ อุทยพฺพยทสฺสเนน จ ภงฺคทสฺสเนน จ อตฺตาภาโว ปากโฏ โหติ. เตน ทิฏฺฐุปาทานสฺส จ อตฺตวาทุปาทานสฺส จ ปหานํ โหติ. ทิฏฺฐิปฺปหาเนเนว จ ‘‘สีลพฺพเตน อตฺตา สุชฺฌตี’’ติ ทสฺสนสฺส อภาวโต สีลพฺพตุปาทานสฺส ปหานํ โหติ. ยสฺมา จ อนตฺตานุปสฺสนาย อุชุกเมว อตฺตาภาวํ ปสฺสติ, อนตฺตานุปสฺสนาวิเสโสเยว จ สุญฺญตานุปสฺสนา, ตสฺมา อิมานิ จตฺตาริ ญาณานิ ทิฏฺฐุปาทานาทีหิ ตีหิ อุปาทาเนหิ มุจฺจนฺติ. ทุกฺขานุปสฺสนาทีนํเยว ปน จตสฺสนฺนํ ตณฺหาย อุชุวิปจฺจนีกตฺตา อนิจฺจานุปสฺสนาทีนํ จตสฺสนฺนํ กามุปาทานโต มุจฺจนํ น วุตฺตํ. ยสฺมา อาทิโต ทุกฺขานุปสฺสนาย ‘‘สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ปสฺสโต ปจฺฉา อปฺปณิหิตานุปสฺสนาย จ ‘‘สงฺขารา ทุกฺขา’’ติ ปสฺสโต สงฺขารานํ ปตฺถนา ปหียติ. ทุกฺขานุปสฺสนาวิเสโสเยว หิ อปฺปณิหิตานุปสฺสนา. ยสฺมา จ สงฺขาเรสุ นิพฺพิทานุปสฺสนาย นิพฺพินฺทนฺตสฺส วิราคานุปสฺสนาย [Pg.160] วิรชฺชนฺตสฺส สงฺขารานํ ปตฺถนา ปหียติ, ตสฺมา อิมานิ จตฺตาริ ญาณานิ กามุปาทานโต มุจฺจนฺติ. ยสฺมา นิโรธานุปสฺสนาย กิเลเส นิโรเธติ, ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาย กิเลเส ปริจฺจชติ, ตสฺมา อิมานิ ทฺเว ญาณานิ จตูหิ อุปาทาเนหิ มุจฺจนฺตีติ เอวํ สภาวนานตฺเตน จ อาการนานตฺเตน จ อฏฺฐสฏฺฐิ วิโมกฺขา นิทฺทิฏฺฐา.

218. “執着なき心の解脱（anupādā cittassa vimokkho）”とは、ここでは（無常）随観のことである。しかし、“この目的のための語らい、この目的のための相談、すなわち執着なき心の解脱である”という（律蔵や増支部の）箇所では、涅槃が執着なき心の解脱である。“いくつの執着（upādāna）からか”とは、いくつの執取からかということである。“いかなる一つの執着からか”とは、いかなる一つの執取からかということである。“この一つの執着”とは、この欲取（kāmupādāna）からということである。“これ（idaṃ）”という語は、前に説かれた智を指している。執取からの解脱について言えば、初めに諸行の生滅（udayabbaya）を繰り返し見て無常随観によって観じ、後に諸行の壊（bhaṅga）のみを見て無相随観（animittānupassanā）によって観ずるからである。無常随観の特殊な形態こそが無相随観だからである。諸行の生滅と壊を見ることによって、我の不在（無我）が明らかになる。それによって見取（diṭṭhupādāna）と我語取（attavādupādāna）が捨てられる。見取を捨てることによって、“戒禁によって我は浄化される”という見解がなくなるため、戒禁取（sīlabbatupādāna）も捨てられる。また、無我随観によって直接的に我の不在（無我）を見、無我随観の特殊な形態が空随観（suññatānupassanā）であるため、これら四つの智（無常・無相・無我・空）によって、見取などの三つの執取から解脱する。他方、苦随観などの四つについては、渇愛（taṇhā）と正反対であるため、無常随観などの四つが欲取（kāmupādāna）から解脱するとは説かれていない。初めに苦随観によって“諸行は苦である”と見る者に、後に無願随観（appaṇihitānupassanā）によって“諸行は苦である”と見る時、諸行への願い（patthanā）が捨てられるからである。苦随観の特殊な形態こそが無願随観だからである。また、諸行に対して厭離随観（nibbidānupassanā）によって厭い、離貪随観（virāgānupassanā）によって離貪する者に、諸行への願いが捨てられる。ゆえに、これら四つの智（苦・無願・厭離・離貪）によって欲取から解脱するのである。滅随観（nirodhānupassanā）によって煩悩を滅し、捨断随観（paṭinissaggānupassanā）によって煩悩を放棄するため、これら二つの智は四つの執取から解脱する。このように、自性（sabhāva）の差異と相（ākāra）の差異によって、六十八の解脱が示されている。

๒๑๙. อิทานิ อาทิโต อุทฺทิฏฺฐานํ ติณฺณํ วิโมกฺขานํ มุขานิ ทสฺเสตฺวา วิโมกฺขมุขปุพฺพงฺคมํ อินฺทฺริยวิเสสํ ปุคฺคลวิเสสญฺจ ทสฺเสตุกาโม ตีณิ โข ปนิมานีติอาทิมาห. ตตฺถ วิโมกฺขมุขานีติ ติณฺณํ วิโมกฺขานํ มุขานิ. โลกนิยฺยานาย สํวตฺตนฺตีติ เตธาตุกโลกโต นิยฺยานาย นิคฺคมนาย สํวตฺตนฺติ. สพฺพสงฺขาเร ปริจฺเฉทปริวฏุมโต สมนุปสฺสนตายาติ สพฺเพสํ สงฺขารานํ อุทยพฺพยวเสน ปริจฺเฉทโต เจว ปริวฏุมโต จ สมนุปสฺสนตาย. โลกนิยฺยานํ โหตีติ ปาฐเสโส. อนิจฺจานุปสฺสนา หิ อุทยโต ปุพฺเพ สงฺขารา นตฺถีติ ปริจฺฉินฺทิตฺวา เตสํ คตึ สมนฺเนสมานา วยโต ปรํ น คจฺฉนฺติ, เอตฺเถว อนฺตรธายนฺตีติ ปริวฏุมโต ปริยนฺตโต สมนุปสฺสติ. สพฺพสงฺขารา หิ อุทเยน ปุพฺพนฺตปริจฺฉินฺนา, วเยน อปรนฺตปริจฺฉินฺนา. อนิมิตฺตาย จ ธาตุยา จิตฺตสมฺปกฺขนฺทนตายาติ วิปสฺสนากฺขเณปิ นิพฺพานนินฺนตาย อนิมิตฺตากาเรน อุปฏฺฐานโต อนิมิตฺตสงฺขาตาย นิพฺพานธาตุยา จิตฺตปวิสนตาย จ โลกนิยฺยานํ โหติ. มโนสมุตฺเตชนตายาติ จิตฺตสํเวชนตาย. ทุกฺขานุปสฺสนาย หิ สงฺขาเรสุ จิตฺตํ สํวิชฺชติ. อปฺปณิหิตาย จ ธาตุยาติ วิปสฺสนากฺขเณปิ นิพฺพานนินฺนตาย อปฺปณิหิตากาเรน อุปฏฺฐานโต อปฺปณิหิตสงฺขาตาย นิพฺพานธาตุยา. สพฺพธมฺเมติ นิพฺพานสฺส อวิปสฺสนุปคตฺเตปิ อนตฺตสภาวสพฺภาวโต ‘‘สพฺพสงฺขาเร’’ติ อวตฺวา ‘‘สพฺพธมฺเม’’ติ วุตฺตํ. ปรโต สมนุปสฺสนตายาติ ปจฺจยายตฺตตฺตา อวสตาย อวิเธยฺยตาย จ ‘‘นาหํ น มม’’นฺติ เอวํ อนตฺตโต สมนุปสฺสนตาย. สุญฺญตาย จ ธาตุยาติ วิปสฺสนากฺขเณปิ นิพฺพานนินฺนตาย สุญฺญตากาเรน อุปฏฺฐานโต สุญฺญตาสงฺขาตาย นิพฺพานธาตุยา. อิติ อิมานิ ตีณิ วจนานิ อนิจฺจทุกฺขานตฺตานุปสฺสนานํ วเสน วุตฺตานิ. เตเนว ตทนนฺตรํ อนิจฺจโต มนสิกโรโตติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ขยโตติ ขียนโต. ภยโตติ สภยโต. สุญฺญโตติ อตฺตรหิตโต.

219. 今、最初に提示された三つの解脱（空・無相・無願の解脱である涅槃）の門であるところの各随観を示し、解脱の門を先導とする五根の特質および補特伽羅（個人）の特質を示そうと欲して、“これらの三つの（解脱の門がある）”という一節から始まる言葉を述べられた。その中で“解脱の門（ヴィモッカムカ）”とは、三つの解脱の門となる随観のことである。“世間からの脱出に資する”とは、三界という世間からの脱出・退出のために資することを意味する。“すべての行（サンカーラ）を限定し、周延的に観察することによって”とは、すべての三界の行を、生滅の理によって限定し、滅尽の理によって周延的に（隈なく）観察することによる、という意味である。“世間からの脱出となる”という言葉が、文章の補足として理解されるべきである。蓋し、無常随観において、“サンカーラは生起する前には存在しない”と限定してそれらの行き先を尋ねる時、“滅した後はどこへも行かず、ただその（滅の）刹那において消失する”と、周延的に（限界に至るまで）観察するのである。実に、すべての行は生起（生）によって前際が限定され、滅尽（滅）によって後際が限定されているからである。“無相の界（涅槃）へと心が飛び込むことによって”とは、ヴィパッサナーの刹那においても涅槃に傾倒しているがゆえに、相のない有様（無相）として現れることにより、無相と呼ばれる涅槃の界へと心が入り込むことによって、世間からの脱出が起こることを指す。“心の覚醒（サンスクリット：サンヴェーガ）によって”とは、心の戦慄（畏怖）によることである。苦随観によって、行（サンカーラ）に対して心が戦慄するのである。“無願の界において”とは、ヴィパッサナーの刹那においても涅槃に傾倒しているがゆえに、願求のない有様（無願）として現れることにより、無願と呼ばれる涅槃の界へと（心が入り込むこと）を指す。“すべての法において”という表現は、涅槃はヴィパッサナーの対象とはならないが、無我の自性が備わっているため、“すべての行”と言わずに“すべての法”と述べられたのである。“他（のもの）として随観することによって”とは、縁に依存しているために（己の）自由にならず、制御不能であることから、“これは私ではない、私の所有ではない”と、このように無我として随観することによる。それによって世間からの脱出が生じる。“空の界（涅槃）へと”とは、ヴィパッサナーの刹那においても涅槃に傾倒しているがゆえに、空なる有様として現れることにより、空と呼ばれる涅槃の界へと心が入り込むことによる。このように、これら三つの言葉（飛び込むこと等）は、無常・苦・無我の随観の力に基づいて説かれたものである。それゆえに、その直後に“無常として作意する者は”等と述べられているのである。その中で“滅尽（カヤ）として”とは、尽きることによるという意味であり、“恐怖（バヤ）として”とは、恐るべきものとしてという意味であり、“空（スンニャ）として”とは、我（アートマン）を欠いているという意味である。

อธิโมกฺขพหุลนฺติ [Pg.161] อนิจฺจานุปสฺสนาย ‘‘ขณภงฺควเสน สงฺขารา ภิชฺชนฺตี’’ติ สทฺธาย ปฏิปนฺนสฺส ปจฺจกฺขโต ขณภงฺคทสฺสเนน ‘‘สจฺจํ วตาห ภควา’’ติ ภควติ สทฺธาย สทฺธาพหุลํ จิตฺตํ โหติ. อถ วา ปจฺจุปฺปนฺนานํ ปเทสสงฺขารานํ อนิจฺจตํ ปสฺสิตฺวา ‘‘เอวํ อนิจฺจา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนา สพฺเพ สงฺขารา’’ติ อธิมุจฺจนโต อธิโมกฺขพหุลํ จิตฺตํ โหติ. ปสฺสทฺธิพหุลนฺติ ทุกฺขานุปสฺสนาย จิตฺตกฺโขภกราย ปณิธิยา ปชหนโต จิตฺตทรถาภาเวน ปสฺสทฺธิพหุลํ จิตฺตํ โหติ. อถ วา ทุกฺขานุปสฺสนาย สํเวคชนนโต สํวิคฺคสฺส จ โยนิโส ปทหนโต วิกฺเขปาภาเวน ปสฺสทฺธิพหุลํ จิตฺตํ โหติ. เวทพหุลนฺติ อนตฺตานุปสฺสนาย พาหิรเกหิ อทิฏฺฐํ คมฺภีรํ อนตฺตลกฺขณํ ปสฺสโต ญาณพหุลํ จิตฺตํ โหติ. อถ วา ‘‘สเทวเกน โลเกน อทิฏฺฐํ อนตฺตลกฺขณํ ทิฏฺฐ’’นฺติ ตุฏฺฐสฺส ตุฏฺฐิพหุลํ จิตฺตํ โหติ.

“確信（勝解）が多い”とは、無常随観によって“行は刹那の崩壊によって壊れる”と信じて実践する者に、刹那の崩壊を目の当たりにすることを通じて、“実に世尊は真実を語られた”という世尊への信仰により、信（サッダー）の多い心が生じることをいう。あるいは、現在生じている一部の行の無常性を見て、“このように過去・未来・現在のすべての行は無常である”と確信（勝解）することによって、確信の多い心が生じる。“軽安が多い”とは、苦随観によって、心を動揺させる（生への）願いを捨てるがゆえに、心の苦悩がないことによって軽安の多い心が生じることをいう。あるいは、苦随観によって戦慄（サンヴェーガ）が生じ、戦慄した者が正しく精進することによって、散乱がないために軽安の多い心が生じる。“叡智（知）が多い”とは、無我随観によって、外道たちが見ることのできなかった深遠な無我の相を見る者に、智慧（ニャーナ）の多い心が生じることをいう。あるいは、“神々を含む世間が見ることのなかった無我の相を見た”と歓喜する者に、歓喜（ピーティ）の多い心が生じることをいう。

อธิโมกฺขพหุโล สทฺธินฺทฺริยํ ปฏิลภตีติ ปุพฺพภาเค อธิโมกฺโข พหุลํ ปวตฺตมาโน ภาวนาปาริปูริยา สทฺธินฺทฺริยํ นาม โหติ, ตํ โส ปฏิลภติ นาม. ปสฺสทฺธิพหุโล สมาธินฺทฺริยํ ปฏิลภตีติ ปุพฺพภาเค ปสฺสทฺธิพหุลสฺส ‘‘ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๗๓; อ. นิ. ๕.๒๖) วจนโต ภาวนาปาริปูริยา ปสฺสทฺธิปจฺจยา สมาธินฺทฺริยํ โหติ, ตํ โส ปฏิลภติ นาม. เวทพหุโล ปญฺญินฺทฺริยํ ปฏิลภตีติ ปุพฺพภาเค เวโท พหุลํ ปวตฺตมาโน ภาวนาปาริปูริยา ปญฺญินฺทฺริยํ นาม โหติ, ตํ โส ปฏิลภติ นาม.

“確信（勝解）が多い者は信根を得る”とは、前段階（準備段階）において確信が多く働き、修習（修行）が円熟することによって“信根”と呼ばれるものになり、彼はその信根を得るのである。“軽安が多い者は定根を得る”とは、前段階において軽安が多い者について、“軽安なる身は楽を感じ、楽ある者の心は定まる”という（聖典の）言葉に従い、修習の円熟により、軽安を縁として“定根”が生じるのであり、彼はその定根を得るのである。“叡智（知）が多い者は慧根を得る”とは、前段階において知（叡智）が多く働き、修習の円熟によって“慧根”と呼ばれるものになり、彼はその慧根を得るのである。

อาธิปเตยฺยํ โหตีติ ฉนฺทาทิเก อธิปติภูเตปิ สกิจฺจนิปฺผาทนวเสน อธิปติ โหติ ปธาโน โหติ. ภาวนายาติ ภุมฺมวจนํ, อุปรูปริ ภาวนตฺถาย วา. ตทนฺวยา โหนฺตีติ ตํ อนุคามินี ตํ อนุวตฺตินี โหนฺติ. สหชาตปจฺจยา โหนฺตีติ อุปฺปชฺชมานา จ สหอุปฺปาทนภาเวน อุปการกา โหนฺติ ปกาสสฺส ปทีโป วิย. อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺตีติ อญฺญมญฺญํ อุปฺปาทนุปตฺถมฺภนภาเวน อุปการกา โหนฺติ อญฺญมญฺญูปตฺถมฺภกํ ติทณฺฑํ วิย. นิสฺสยปจฺจยา โหนฺตีติ อธิฏฺฐานากาเรน นิสฺสยากาเรน จ อุปการกา โหนฺติ ตรุจิตฺตกมฺมานํ ปถวีปฏาทิ วิย. สมฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺตีติ เอกวตฺถุกเอการมฺมณเอกุปฺปาทเอกนิโรธสงฺขาเตน สมฺปยุตฺตภาเวน อุปการกา โหนฺติ.

“増上（支配的）となる”とは、欲（チャンダ）等の四神足が増上となる場合であっても、信（サッダー）が自らの解脱の任務を果たすという点において、主導的であり優先的であることを意味する。“修習（バーヴァナー）において”とは、処格（場所に於ける言葉）であり、あるいは上々の修習のために、という意味である。“それに従うものとなる”とは、その（信根等に）随行し、それに随順するものであることを意味する。“共生縁となる”とは、生じつつある諸法が共に生じるという性質によって助成することであり、灯火が光を助成するようなものである。“相互縁となる”とは、互いに発生・維持させる性質によって助成することであり、三脚の杖が互いに支え合うようなものである。“依止縁となる”とは、定立の有様として、あるいは拠り所の有様として助成することであり、大地が樹木を、あるいは布が絵画を助成するようなものである。“相応縁となる”とは、同一の依処、同一の対象、同一の発生、同一の消滅という、相応した状態によって助成することである。

๒๒๐. ปฏิเวธกาเลติ [Pg.162] มคฺคกฺขเณ สจฺจปฏิเวธกาเล. ปญฺญินฺทฺริยํ อาธิปเตยฺยํ โหตีติ มคฺคกฺขเณ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา สจฺจทสฺสนกิจฺจกรณวเสน จ กิเลสปฺปหานกิจฺจกรณวเสน จ ปญฺญินฺทฺริยเมว เชฏฺฐกํ โหติ. ปฏิเวธายาติ สจฺจปฏิวิชฺฌนตฺถาย. เอกรสาติ วิมุตฺติรเสน. ทสฺสนฏฺเฐนาติ สจฺจทสฺสนฏฺเฐน. เอวํ ปฏิวิชฺฌนฺโตปิ ภาเวติ, ภาเวนฺโตปิ ปฏิวิชฺฌตีติ มคฺคกฺขเณ สกึเยว ภาวนาย จ ปฏิเวธสฺส จ สพฺภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. อนตฺตานุปสฺสนาย วิปสฺสนากฺขเณปิ ปญฺญินฺทฺริยสฺเสว อาธิปเตยฺยตฺตา ‘‘ปฏิเวธกาเลปี’’ติ อปิสทฺโท ปยุตฺโต.

220. “通達の時に”とは、道の刹那における真理通達の時である。“慧根が増上（支配的）となる”とは、道の刹那において涅槃を対象とし、真理を見るという任務を果たすこと、および煩悩を捨てるという任務を果たすことによって、慧根こそが主導者となることをいう。“通達のために”とは、四聖諦を通達するためである。“一味である”とは、解脱の味において一味（共通の性質）であることをいう。“見ることの意味において”とは、四聖諦を見るという意味においてである。“このように通達しながらも修習し、修習しながらも通達する”という言葉は、道の刹那において、修習と通達が同時に、かつ一度に存在することを示すために述べられたものである。無我随観の力により、ヴィパッサナーの刹那においても慧根が増上（主導的）であるため、“通達の時においても（また）”と、“も（アピ）”という言葉が用いられているのである。

๒๒๑. อนิจฺจโต มนสิกโรโต กตมินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหตีติอาทิ อินฺทฺริยวิเสเสน ปุคฺคลวิเสสํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ตตฺถ อธิมตฺตนฺติ อธิกํ. ตตฺถ สทฺธินฺทฺริยสมาธินฺทฺริยปญฺญินฺทฺริยานํ อธิมตฺตตา สงฺขารุเปกฺขาย เวทิตพฺพา. สทฺธาวิมุตฺโตติ เอตฺถ อวิเสเสตฺวา วุตฺเตปิ อุปริ วิเสเสตฺวา วุตฺตตฺตา โสตาปตฺติมคฺคํ ฐเปตฺวา เสเสสุ สตฺตสุ ฐาเนสุ สทฺธาวิมุตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. สทฺธาวิมุตฺโต สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตฺตา โหติ, น สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตฺตา สพฺพตฺถ สทฺธาวิมุตฺโตติปิ วุตฺตํ โหติ. โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตฺตาเยว เสเสสุ สมาธินฺทฺริยปญฺญินฺทฺริยาธิมตฺตตฺเตปิ สติ สทฺธาวิมุตฺโตเยว นาม โหตีติ วทนฺติ. กายสกฺขี โหตีติ อฏฺฐสุปิ ฐาเนสุ กายสกฺขี นาม โหติ. ทิฏฺฐิปฺปตฺโต โหตีติ สทฺธาวิมุตฺเต วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

221. “無常として作意する者に、いかなる根が卓越するか”等の文言は、根の差異によって個人の差異を示すために説かれた。そこで“卓越した（adhimatta）”とは、勝（adhika）という意味である。そこでの信根・定根・慧根の卓越性は、行捨智（saṅkhārupekkhā）の段階において知られるべきである。“信解（saddhāvimutta）”については、ここでは（個人の）差異を特定せずに説かれているが、後に特定して説かれているため、預流道を（除いて）置いた残りの七つの段階（三道四果）における者を“信解”と呼ぶ。信根が卓越しているために“信解”となるのであり、すべての段階において信根が卓越しているからといって“信解”と言われるわけではない。預流道の瞬間において信根が卓越しているからこそ、残りの段階において定根や慧根が卓越していたとしても、ただ“信解”のみと呼ばれるのである、と（諸師は）説く。“身証（kāyasakkhī）”とは、八つのすべての段階（四道四果）における者の名である。“見到（diṭṭhippatta）”については、信解において説かれた方法と同様に知られるべきである。

สทฺทหนฺโต วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโตติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตฺตา โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สทฺทหนฺโต จตูสุปิ ผลกฺขเณสุ วิมุตฺโตติ สทฺธาวิมุตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. อุปริมคฺคตฺตยกฺขเณ สทฺธาวิมุตฺตตฺตํ อิทานิ วกฺขติ. โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ปน สทฺธานุสาริตฺตํ ปจฺฉา วกฺขติ. ผุฏฺฐตฺตา สจฺฉิกโตติ กายสกฺขีติ สุกฺขวิปสฺสกตฺเต สติ อุปจารชฺฌานผสฺสสฺส รูปารูปชฺฌานลาภิตฺเต สติ รูปารูปชฺฌานผสฺสสฺส ผุฏฺฐตฺตา นิพฺพานํ สจฺฉิกโตติ กายสกฺขี, นามกาเยน วุตฺตปฺปกาเร ฌานผสฺเส จ นิพฺพาเน จ สกฺขีติ วุตฺตํ โหติ. ทิฏฺฐตฺตา ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโตติ โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ สมฺปยุตฺเตน ปญฺญินฺทฺริเยน ปฐมํ นิพฺพานสฺส ทิฏฺฐตฺตา ปจฺฉา โสตาปตฺติผลาทิวเสน นิพฺพานํ ปตฺโตติ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, ปญฺญินฺทฺริยสงฺขาตาย ทิฏฺฐิยา [Pg.163] นิพฺพานํ ปตฺโตติ วุตฺตํ โหติ. โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ปน ธมฺมานุสาริตฺตํ ปจฺฉา วกฺขติ. สทฺทหนฺโต วิมุจฺจตีติ สทฺธาวิมุตฺโตติ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมตฺตตฺตา สกทาคามิอนาคามิอรหตฺตมคฺคกฺขเณสุ สทฺทหนฺโต วิมุจฺจตีติ สทฺธาวิมุตฺโต. เอตฺถ วิมุจฺจมาโนปิ อาสํสาย ภูตวจนวเสน ‘‘วิมุตฺโต’’ติ วุตฺโต. ฌานผสฺสนฺติ ติวิธํ ฌานผสฺสํ. ‘‘ฌานผสฺส’’นฺติอาทีนิ ‘‘ทุกฺขา สงฺขารา’’ติอาทีนิ จ ปฐมํ วุตฺตํ ทฺวยเมว วิเสเสตฺวา วุตฺตานิ. ญาตํ โหตีติอาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถานิ. เอตฺถ จ ฌานลาภี ปุคฺคโล สมาธินฺทฺริยสฺส อนุกูลาย ทุกฺขานุปสฺสนาย เอว วุฏฺฐหิตฺวา มคฺคผลานิ ปาปุณาตีติ อาจริยานํ อธิปฺปาโย.

“信じつつ解脱した”ゆえに“信解（saddhāvimutta）”と言う。信根が卓越していることにより、預流道の瞬間において信じ、四つの果の瞬間において解脱した者を“信解”と言う。上三道の瞬間における信解のあり方は今から説かれる。一方、預流道の瞬間における随信行（saddhānusārī）のあり方は後に説かれる。“触れたがゆえに現証した”ゆえに“身証（kāyasakkhī）”と言う。純観（sukkhavipassaka）である場合は近行定の触に触れたことにより、色界・無色界の禅の得者である場合は禅の触に触れたことにより、涅槃を現証した者を“身証”と言う。名身（nāmakāya）によって、先に述べた種類の禅の触と涅槃の両方において証（sakkhī）となった、という意味である。“見たがゆえに到達した”ゆえに“見到（diṭṭhippatta）”と言う。預流道の瞬間における相応する慧根によって、最初に涅槃を見たがゆえに、後に預流果等の導きによって涅槃に到達した者を“見到”と言う。慧根と称される見（diṭṭhi）によって涅槃に到達した、という意味である。なお、預流道の瞬間における随法行（dhammānusārī）については後に説かれる。“信じつつ解脱する”ゆえに“信解”と言う。信根が卓越していることにより、一来・不還・阿羅漢の道の瞬間において信じつつ（煩悩から）解脱する者を“信解”と言う。ここでは（現在進行形で）解脱しつつある者であっても、希望（āsaṃsā）あるいは過去時制の表現（bhūtavacana）として“解脱した者（vimutto）”と説かれている。“禅の触（jhānaphassa）”とは三種の禅の触である。“禅の触”等の文言や“苦の行（dukkhā saṅkhārā）”等の文言は、最初に説かれた二種の個人（信解と見到）のみを特定して説かれたものである。“知られた（ñātaṃ hotī）”等は下に述べられた通りの意味である。そして、ここでの禅の得者は、定根にふさわしい苦随観（dukkhānupassanā）から出離して道果に到達する、というのが諸師の意図である。

สิยาติ สิยุํ, ภเวยฺยุนฺติ อตฺโถ. ‘‘สิยา’’ติ เอตํ วิธิวจนเมว. ตโย ปุคฺคลาติ วิปสฺสนานิยเมน อินฺทฺริยนิยเมน จ วุตฺตา ตโย ปุคฺคลา. วตฺถุวเสนาติ ตีสุ อนุปสฺสนาสุ เอเกกอินฺทฺริยวตฺถุวเสน. ปริยาเยนาติ เตเนว ปริยาเยน. อิมินา วาเรน กึ ทสฺสิตํ โหติ? เหฏฺฐา เอเกกิสฺสา อนุปสฺสนาย เอเกกสฺส อินฺทฺริยสฺส อาธิปจฺจํ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ จ, กทาจิ ตีสุปิ อนุปสฺสนาสุ เอเกกสฺเสว อินฺทฺริยสฺส อาธิปจฺจํ โหตีติ จ ทสฺสิตํ โหติ. อถ วา ปุพฺพภาควิปสฺสนากฺขเณ ติสฺสนฺนมฺปิ อนุปสฺสนานํ สพฺภาวโต ตาสุ ปุพฺพภาควิปสฺสนาสุ เตสํ เตสํ อินฺทฺริยานํ อาธิปจฺจํ อเปกฺขิตฺวา มคฺคผลกฺขเณสุ สทฺธาวิมุตฺตาทีนิ นามานิ โหนฺตีติ. เอวญฺหิ วุจฺจมาเน เหฏฺฐา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาย อุปริ จ กโต อินฺทฺริยาธิปจฺจปุคฺคลนิยโม สุกโตเยว นิจฺจโลเยว จ โหติ. อนนฺตรวาเร สิยาติ อญฺโญเยวาติ เอวํ สิยาติ อตฺโถ. เอตฺถ ปุพฺเพ วุตฺโตเยว นิยโม.

“siyā（ありうる）”とは“siyuṃ（彼らはありうる）”、すなわち“bhaveyyuṃ（ありうるだろう）”という意味である。この“siyā”という言葉は、まさに教示（vidhi）の言葉である。“三人の個人”とは、随観の限定および根の限定によって説かれた三人の個人を指す。“拠り所（vatthu）によって”とは、三種の随観において、それぞれ一つの根を拠り所とすることによる。“方法（pariyāya）によって”とは、その方法そのものによる。この節では何が示されているのか。以前（の箇所）で、それぞれの随観においてそれぞれの根の主導権が概して（yebhuyyavasena）説かれたということ、そして時には三つの随観すべてにおいて一つの根のみが主導権を持つこともある、ということが示されている。あるいは、前分（準備段階）の随観の瞬間において三種の随観すべてが存在することから、それら前分の随観におけるそれぞれの根の主導権を考慮して、道・果の瞬間において“信解”等の名称が与えられるのである。このように説かれるとき、下（以前）の出離に至る随観（vuṭṭhānagāminī vipassanā）および上（後）の段階においてなされた根の主導権による個人の限定は、適切になされたものであり、不動のものである。次の節の“siyā”は、“別のものである（aññoyeva）”という文脈において“（そう）ありうる”という意味である。ここでの限定は、先に述べられた通りである。

อิทานิ มคฺคผลวเสน ปุคฺคลวิเสสํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ อนิจฺจโต มนสิกโรโต…เป… โสตาปตฺติมคฺคํ ปฏิลภตีติอาทิมาห. ตตฺถ สทฺธํ อนุสฺสรติ อนุคจฺฉติ, สทฺธาย วา นิพฺพานํ อนุสฺสรติ อนุคจฺฉตีติ สทฺธานุสารี. สจฺฉิกตนฺติ ปจฺจกฺขกตํ. อรหตฺตนฺติ อรหตฺตผลํ. ปญฺญาสงฺขาตํ ธมฺมํ อนุสฺสรติ, เตน วา ธมฺเมน นิพฺพานํ อนุสฺสรตีติ ธมฺมานุสารี.

今、道・果に基づいて個人の差異を分類して示すために、“無常として作意する者は……預流道を得る”等の文言を説いた。そこで、信に随って行く（anussarati）、あるいは信によって涅槃に随って行くゆえに“随信行（saddhānusārī）”と言う。“現証した（sacchikata）”とは直証したということである。“阿羅漢（arahatta）”とは阿羅漢果のことである。慧と称される法（dhamma）に随って行く、あるいはその法によって涅槃に随って行くゆえに“随法行（dhammānusārī）”と言う。

๒๒๒. ปุน [Pg.164] อปเรหิ ปริยาเยหิ อินฺทฺริยตฺตยวิเสเสน ปุคฺคลวิเสสํ วณฺเณตุกาโม เย หิ เกจีติอาทิมาห. ตตฺถ ภาวิตา วาติ อตีเต ภาวยึสุ วา. ภาเวนฺติ วาติ ปจฺจุปฺปนฺเน. ภาวิสฺสนฺติ วาติ อนาคเต. อธิคตา วาติอาทิ เอเกกนฺติกํ ปุริมสฺส ปุริมสฺส อตฺถวิวรณตฺถํ วุตฺตํ. ผสฺสิตา วาติ ญาณผุสนาย ผุสึสุ วา. วสิปฺปตฺตาติ อิสฺสรภาวํ ปตฺตา. ปารมิปฺปตฺตาติ โวสานํ ปตฺตา. เวสารชฺชปฺปตฺตาติ วิสารทภาวํ ปตฺตา. สพฺพตฺถ สทฺธาวิมุตฺตาทโย เหฏฺฐา วุตฺตกฺขเณสุเยว, สติปฏฺฐานาทโย มคฺคกฺขเณเยว. อฏฺฐ วิโมกฺเขติ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทิเก (ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙; ธ. ส. ๒๔๘) ปฏิสมฺภิทามคฺคปฺปตฺติยา เอว ปตฺตา.

222. さらに、別の方法によって三種の根の差異にもとづき個人の差異を説明しようとして、“いかなる者たちであれ（ye hi keci）”等の文言を説いた。そこで“修習された（bhāvitā）”とは、過去において修習したことを指す。“修習する（bhāventi）”とは現在において、“修習するであろう（bhāvissanti）”とは未来においてであることを指す。“到達した（adhigatā）”等の言葉は、それぞれの前の言葉の意味を釈明するために説かれた。“触れた（phassitā）”とは智の接触によって触れたことを指す。“自在に達した（vasippattā）”とは主宰性（issarabhāva）に到達したこと、“究竟に達した（pāramippattā）”とは完成（vosāna）に到達したこと、“無畏に達した（vesārajjappattā）”とは勇猛な状態に到達したことを指す。すべての箇所において、“信解”等は下に述べられた瞬間に、念処等は道の瞬間にのみあるべきものである。“八解脱（aṭṭha vimokkhe）”については、“色ある者が諸々の色を見る”等の（八解脱を）、無碍解道（paṭisambhidāmagga）に到達することによってのみ到達したのである。

ติสฺโส สิกฺขาติ อธิสีลสิกฺขา อธิจิตฺตสิกฺขา อธิปญฺญาสิกฺขา มคฺคปฺปตฺตา เอว สิกฺขมานา. ทุกฺขํ ปริชานนฺตีติอาทีนิ มคฺคกฺขเณเยว. ปริญฺญาปฏิเวธํ ปฏิวิชฺฌตีติ ปริญฺญาปฏิเวเธน ปฏิวิชฺฌติ, ปริญฺญาย ปฏิวิชฺฌิตพฺพนฺติ วา ปริญฺญาปฏิเวธํ. เอวํ เสเสสุปิ. สพฺพธมฺมาทีหิ วิเสเสตฺวา อภิญฺญาปฏิเวธาทโย วุตฺตา. สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธ ปน มคฺคกฺขเณเยว นิพฺพานปจฺจเวกฺขณญาณสิทฺธิวเสน เวทิตพฺโพติ. เอวมิธ ปญฺจ อริยปุคฺคลา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ, อุภโตภาควิมุตฺโต จ ปญฺญาวิมุตฺโต จาติ อิเม ทฺเว อนิทฺทิฏฺฐา. อญฺญตฺถ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๗๓) ปน ‘‘โย ปน ทุกฺขโต มนสิกโรนฺโต ปสฺสทฺธิพหุโล สมาธินฺทฺริยํ ปฏิลภติ, โส สพฺพตฺถ กายสกฺขี นาม โหติ, อรูปชฺฌานํ ปน ปตฺวา อคฺคผลํ ปตฺโต อุภโตภาควิมุตฺโต นาม โหติ. โย ปน อนตฺตโต มนสิกโรนฺโต เวทพหุโล ปญฺญินฺทฺริยํ ปฏิลภติ, โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ ธมฺมานุสารี โหติ, ฉสุ ฐาเนสุ ทิฏฺฐิปฺปตฺโต, อคฺคผเล ปญฺญาวิมุตฺโต’’ติ วุตฺตํ. เต อิธ กายสกฺขิทิฏฺฐิปฺปตฺเตหิเยว สงฺคหิตา. อตฺถโต ปน อรูปชฺฌาเนน เจว อริยมคฺเคน จาติ อุภโตภาเคน วิมุตฺโตติ อุภโตภาควิมุตฺโต. ปชานนฺโต วิมุตฺโตติ ปญฺญาวิมุตฺโตติ. เอตฺตาวตา อินฺทฺริยปุคฺคลวิเสสา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ.

“三学”とは、増上戒学、増上心学、増上慧学のことである。これらはまさに“道（マグガ）”に到達した者として修習されるものである。“苦を遍知する”などの段階は、まさに道の瞬間（道刹那）において知られるべきである。“遍知の通達を貫く（ paṭivijjhati）”とは、苦諦を遍知する道智（遍知通達）によって貫くこと、あるいは遍知によって貫かれるべき苦諦を指す。ゆえに“遍知通達”と言う。残りの“断通達”などの語についても同様に知られるべきである。“一切諸法”などの語によって、（遍知通達と）区別して“遍知通達”などが説かれている。しかし、“現証の通達”は、まさに道の瞬間における、涅槃を省察する“省察智”の成就の根拠として知られるべきである。このように、ここでは五種の聖者が示されており、“両面解脱者（ ubhatobhāgavimutto）”と“慧解脱者（ paññāvimutto）”の二人は示されていない。しかし、他の箇所（清浄道論など）では、“苦として作意し、軽安が多いために定根を得る者は、あらゆる箇所において身証者（ kāyasakkhī）と呼ばれる。無色定を経て最高の果（阿羅漢果）に到達した者は、両面解脱者と呼ばれる。無我として作意し、智慧（あるいは喜）が多いために慧根を得る者は、預流道刹那において随法行者となり、六つの段階（預流果から阿羅漢道）において見至者（ diṭṭhippatto）となり、最高の果において慧解脱者となる”と説かれている。これらは、ここでは身証者と見至者の中に含まれている。意味の上では、無色定と聖道の両面によって解脱したゆえに“両面解脱者”であり、智慧によって（特別に）解脱したゆえに“慧解脱者”であると知られるべきである。これによって、根の違いによる聖者の別が示されたことになる。

๒๒๓-๒๒๖. อิทานิ วิโมกฺขปุพฺพงฺคมเมว วิโมกฺขวิเสสํ ปุคฺคลวิเสสญฺจ ทสฺเสตุกาโม อนิจฺจโต มนสิกโรโตติอาทิมาห. ตตฺถ ทฺเว วิโมกฺขาติ อปฺปณิหิตสุญฺญตวิโมกฺขา. อนิจฺจานุปสฺสนาคมนวเสน หิ อนิมิตฺตวิโมกฺโขติ ลทฺธนาโม มคฺโค ราคโทสโมหปณิธีนํ อภาวา [Pg.165] สคุณโต จ เตสํเยว ปณิธีนํ อภาวา อปฺปณิหิตนฺติ ลทฺธนามํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กโรตีติ อารมฺมณโต จ อปฺปณิหิตวิโมกฺโขติ นามมฺปิ ลภติ. ตถา ราคโทสโมเหหิ สุญฺญตฺตา สคุณโต จ ราคาทีหิเยว สุญฺญตฺตา สุญฺญตนฺติ ลทฺธนามํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กโรตีติ อารมฺมณโต จ สุญฺญตวิโมกฺโขติ นามมฺปิ ลภติ. ตสฺมา เต ทฺเว วิโมกฺขา อนิมิตฺตวิโมกฺขนฺวยา นาม โหนฺติ. อนิมิตฺตมคฺคโต อนญฺเญปิ อฏฺฐนฺนํ มคฺคงฺคานํ เอเกกสฺส มคฺคงฺคสฺส วเสน สหชาตาทิปจฺจยา จ โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. ปุน ทฺเว วิโมกฺขาติ สุญฺญตานิมิตฺตวิโมกฺขา. ทุกฺขานุปสฺสนาคมนวเสน หิ อปฺปณิหิตวิโมกฺโขติ ลทฺธนาโม มคฺโค รูปนิมิตฺตาทีนํ ราคนิมิตฺตาทีนํ นิจฺจนิมิตฺตาทีนญฺจ อภาวา สคุณโต จ เตสํเยว นิมิตฺตานํ อภาวา อนิมิตฺตสงฺขาตํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กโรตีติ อารมฺมณโต จ อนิมิตฺตวิโมกฺโขติ นามมฺปิ ลภติ. เสสํ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพํ. ปุน ทฺเว วิโมกฺขาติ อนิมิตฺตอปฺปณิหิตวิโมกฺขา. โยชนา ปเนตฺถ วุตฺตนยา เอว.

223-226. さて、解脱を先導とする解脱の差別と聖者の差別を示そうとして、“無常として作意する”などの文が説かれた。そこでの“二つの解脱”とは、無願解脱と空解脱のことである。詳述すれば、無常随観によるがゆえに“無相解脱”という名を得た道は、貪・瞋・痴という“願（ paṇidhi）”がないために、その自性（自らの徳）によっても、またそれら“願”がない“無願”という名を得た涅槃を対象とするという“対象（所縁）”の面からも、“無願解脱”という名を得るのである。同様に、貪・瞋・痴から空であるという自性（自らの徳）によっても、またそれら貪等から空である“空”という名を得た涅槃を対象とするという対象の面からも、“空解脱”という名を得る。それゆえ、これら二つの解脱は“無相解脱の随伴（ animittavimokkhanvaya）”と呼ばれる。これら二つの解脱は、無相の道と別のものではなく、八つの道支のそれぞれにおいて、倶生縁などの縁によって（共に生じるものとして）知られるべきである。次に“二つの解脱”とは、空解脱と無相解脱のことである。苦随観によるがゆえに“無願解脱”という名を得た道は、色などの相、貪などの相、常などの相がないために、その自性によっても、またそれら相がない“無相”と呼ばれる涅槃を対象とするという対象の面からも、“無相解脱”という名を得る。残りは前述の方法に従って結びつけるべきである。さらに“二つの解脱”とは、無相解脱と無願解脱のことである。ここでの解釈も、前述した方法と同じである。

ปฏิเวธกาเลติ อินฺทฺริยานํ วุตฺตกฺกเมเนว วุตฺตํ. มคฺคกฺขณํ ปน มุญฺจิตฺวา วิปสฺสนากฺขเณ วิโมกฺโข นาม นตฺถิ. ปฐมํ วุตฺโตเยว ปน มคฺควิโมกฺโข ‘‘ปฏิเวธกาเล’’ติ วจเนน วิเสเสตฺวา ทสฺสิโต. ‘‘โย จายํ ปุคฺคโล สทฺธาวิมุตฺโต’’ติอาทิกา ทฺเว วารา จ ‘‘อนิจฺจโต มนสิกโรนฺโต โสตาปตฺติมคฺคํ ปฏิลภตี’’ติอาทิโก วาโร จ สงฺขิตฺโต, วิโมกฺขวเสน ปน โยเชตฺวา วิตฺถารโต เวทิตพฺโพ. เย หิ เกจิ เนกฺขมฺมนฺติอาทิโก วาโร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพติ. เอตฺตาวตา วิโมกฺขปุคฺคลวิเสสา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺตีติ.

“通達の時に”という言葉は、諸根の箇所で説かれた順序と同様に説かれている。道の瞬間を除いて、観（ヴィパッサナー）の瞬間には“解脱”というものは存在しない。しかし、最初に説かれた道の解脱が、“通達の時に”という言葉によって特に示されている。“信仰によって解脱した者”などの二つの項目（章）や、“無常として作意して預流道を得る”などの項目は簡略化されているが、解脱の観点から結びつけて詳細に知られるべきである。“出離（ネッカンマ）を求める者は誰であれ”などの項目も、前述の方法で知られるべきである。これによって、解脱による聖者の差別が示されたことになる。

๒๒๗. ปุน วิโมกฺขมุขานิ จ วิโมกฺเข จ อเนกธา นิทฺทิสิตุกาโม อนิจฺจโต มนสิกโรนฺโตติอาทิมาห. ตตฺถ ยถาภูตนฺติ ยถาสภาเวน. ชานาตีติ ญาเณน ชานาติ. ปสฺสตีติ เตเนว ญาเณน จกฺขุนา วิย ปสฺสติ. ตทนฺวเยนาติ ตทนุคมเนน, ตสฺส ปจฺจกฺขโต ญาเณน ทิฏฺฐสฺส อนุคมเนนาติ อตฺโถ. กงฺขา ปหียตีติ อนิจฺจานุปสฺสนาย นิจฺจานิจฺจกงฺขา, อิตราหิ อิตรกงฺขา. นิมิตฺตนฺติ สนฺตติฆนวินิพฺโภเคน นิจฺจสญฺญาย ปหีนตฺตา อารมฺมณภูตํ สงฺขารนิมิตฺตํ ยถาภูตํ ชานาติ. เตน วุจฺจติ สมฺมาทสฺสนนฺติ เตน ยถาภูตชานเนน ตํ ญาณํ ‘‘สมฺมาทสฺสน’’นฺติ [Pg.166] วุจฺจติ. ปวตฺตนฺติ ทุกฺขปฺปตฺตากาเร สุขสญฺญํ อุคฺฆาเฏตฺวา สุขสญฺญาย ปหาเนน ปณิธิสงฺขาตาย ตณฺหาย ปหีนตฺตา สุขสมฺมตมฺปิ วิปากปวตฺตํ ยถาภูตํ ชานาติ. นิมิตฺตญฺจ ปวตฺตญฺจาติ นานาธาตุมนสิการสมฺภเวน สมูหฆนวินิพฺโภเคน อุภยถาปิ อตฺตสญฺญาย ปหีนตฺตา สงฺขารนิมิตฺตญฺจ วิปากปวตฺตญฺจ ยถาภูตํ ชานาติ. ยญฺจ ยถาภูตํ ญาณนฺติอาทิตฺตยํ อิทานิ วุตฺตเมว, น อญฺญํ. ภยโต อุปฏฺฐาตีติ นิจฺจสุขอตฺตาภาวทสฺสนโต ยถากฺกมํ ตํ ตํ ภยโต อุปฏฺฐาติ. ยา จ ภยตุปฏฺฐาเน ปญฺญาติอาทินา ‘‘อุทยพฺพยานุปสฺสนาญาณํ ภงฺคานุปสฺสนาญาณํ ภยตุปฏฺฐานญาณํ อาทีนวานุปสฺสนาญาณํ นิพฺพิทานุปสฺสนาญาณํ มุญฺจิตุกมฺยตาญาณํ ปฏิสงฺขานุปสฺสนาญาณํ สงฺขารุเปกฺขาญาณํ อนุโลมญาณ’’นฺติ วุตฺเตสุ ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิสงฺขาเตสุ นวสุ วิปสฺสนาญาเณสุ ภยตุปฏฺฐานสมฺพนฺเธน อวตฺถาเภเทน ภินฺนานิ เอกฏฺฐานิ ตีณิ ญาณานิ วุตฺตานิ, น เสสานิ.

227. 次に、解脱の門（解脱門）と解脱を多角的に示そうとして、“無常として作意する”などの文が説かれた。そこでの“如実に”とは、自性（ありのままの性質）に従ってということである。“知る”とは智慧（智）によって知ることである。“見る”とは、その同じ智慧によって、肉眼で見るかのように見ることである。“その随伴によって”とは、その智慧に従うこと、つまり、智慧によって直観された対象に従って知ることという意味である。“疑惑が捨てられる”とは、無常随観によって常か無常かという疑惑が捨てられ、他の（随観）によって他の疑惑（苦楽、我無我）が捨てられることである。“相（ニミッタ）”とは、相続（サンタティ）や集塊（ガナ）を解体することによって常の想（常等想）が捨てられたために、対象となっている行（サンカーラ）の相を如実に知ることである。それゆえ、その知見は“如実知見（ sammādassana）”と呼ばれる。“生起（パヴァッタ）”とは、苦の状態にある行の集まりにおいて楽の想を排除し、楽の想を捨てることで“願”と呼ばれる渇愛が捨てられたために、楽であると見なされている異熟の生起を如実に知ることである。“相と生起”とは、種々の界（要素）を作意することによって生じる智や、集塊を解体する智によって、その両面において我の想（我等想）が捨てられたために、行の相と異熟の生起の両方を如実に知ることである。“如実な知”という三つの智は、今述べた通りのものであり、別のものではない。“畏怖として現起する”とは、常・楽・我という状態がないことを見るために、順次にそれぞれの相や生起が畏怖として現れることである。“畏怖の現起における智慧”などの言葉で説かれている、行道智見清浄（ paṭipadāñāṇadassanavisuddhi）と呼ばれる九つの観智（生滅、壊滅、畏怖現起、過患、厭離、脱欲、省察、行捨、随順）のうち、畏怖現起智と関連し、あるいは段階の違いによって分かれているが、意味において同一である三つの智（畏怖、過患、厭離）が説かれているのであり、残りの智は説かれていない。

ปุน ตีสุ อนุปสฺสนาสุ อนฺเต ฐิตาย อนนฺตราย อนตฺตานุปสฺสนาย สมฺพนฺเธน ตาย สห สุญฺญตานุปสฺสนาย เอกฏฺฐตํ ทสฺเสตุํ ยา จ อนตฺตานุปสฺสนา ยา จ สุญฺญตานุปสฺสนาติอาทิมาห. อิมานิ หิ ทฺเว ญาณานิ อตฺถโต เอกเมว, อวตฺถาเภเทน ปน ภินฺนานิ. ยถา จ อิมานิ, ตถา อนิจฺจานุปสฺสนา จ อนิมิตฺตานุปสฺสนา จ อตฺถโต เอกเมว ญาณํ, ทุกฺขานุปสฺสนา จ อปฺปณิหิตานุปสฺสนา จ อตฺถโต เอกเมว ญาณํ, เกวลํ อวตฺถาเภเทเนว ภินฺนานิ. อนตฺตานุปสฺสนาสุญฺญตานุปสฺสนานญฺจ เอกฏฺฐตาย วุตฺตาย เตสํ ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนมฺปิ ญาณานํ เอกลกฺขณตฺตา เอกฏฺฐตา วุตฺตาว โหตีติ. นิมิตฺตํ ปฏิสงฺขา ญาณํ อุปฺปชฺชตีติ ‘‘สงฺขารนิมิตฺตํ อทฺธุวํ ตาวกาลิก’’นฺติ อนิจฺจลกฺขณวเสน ชานิตฺวา ญาณํ อุปฺปชฺชติ. กามญฺจ น ปฐมํ ชานิตฺวา ปจฺฉา ญาณํ อุปฺปชฺชติ, โวหารวเสน ปน ‘‘มนญฺจ ปฏิจฺจ ธมฺเม จ อุปฺปชฺชติ มโนวิญฺญาณ’’นฺติอาทีนิ (สํ. นิ. ๔.๖๐; ม. นิ. ๑.๔๐๐; ๓.๔๒๑) วิย เอวํ วุจฺจติ. สทฺทสตฺถวิทูปิ จ ‘‘อาทิจฺจํ ปาปุณิตฺวา ตโม วิคจฺฉตี’’ติอาทีสุ วิย สมานกาเลปิ อิมํ ปทํ อิจฺฉนฺติ. เอกตฺตนเยน วา ปุริมญฺจ ปจฺฉิมญฺจ เอกํ กตฺวา เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อิมินา นเยน อิตรสฺมิมฺปิ ปททฺวเย อตฺโถ เวทิตพฺโพ. มุญฺจิตุกมฺยตาทีนํ ติณฺณํ ญาณานํ เอกฏฺฐตา เหฏฺฐา วุตฺตนยา เอว.

再び、三つの随観のうち最後に位置し、直後の無我随観（無自性随観）との関連において、あるいはそれと共に空随観と同一の意味であることを示すために、“無我随観と、空随観と”等と述べられた。実際、これら二つの知は、意味においては同一であるが、段階（アヴァッター）の違いによって分かれている。これらと同様に、無常随観と無相随観も意味において同一の知であり、苦随観と無願随観も意味において同一の知であるが、単に段階の違いによってのみ分かれているのである。無我随観と空随観の同一の意味が述べられたとき、それら二組ずつの知についても、特徴が同一であることから、同一の意味であることが述べられたことになる。“相を省察して知が生じる”とは、“諸行の相は無常であり、一時的なものである”と無常の相として知って、知が生じることである。まず知ってから後に知が生じるのは当然であるが、表現上の慣習（世俗の語法）としては“意を縁とし、諸法を縁として意識が生じる”等の言葉のように、このように述べられる。文法学者たちも“太陽に至って（出ると同時に）闇が消える”等の例のように、同時であってもこの語の表現を認めている。あるいは一性の方法によって、前後の語を一つにして、このように述べられたと知るべきである。この方法により、他の二つの語の組み合わせにおいても意味を理解すべきである。出離を望む知（脱離欲知）などの三つの知が同一の意味であることは、前に述べた方法の通りである。

นิมิตฺตา [Pg.167] จิตฺตํ วุฏฺฐาตีติ สงฺขารนิมิตฺเต โทสทสฺสเนน ตตฺถ อนลฺลีนตาย สงฺขารนิมิตฺตา จิตฺตํ วุฏฺฐาติ นาม. อนิมิตฺเต จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ สงฺขารนิมิตฺตปฏิปกฺเขน อนิมิตฺตสงฺขาเต นิพฺพาเน ตนฺนินฺนตาย จิตฺตํ ปวิสติ. เสสานุปสฺสนาทฺวเยปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. นิโรเธ นิพฺพานธาตุยาติ อิธ วุตฺเตเนว ปฐมานุปสฺสนาทฺวยมฺปิ วุตฺตเมว โหติ. นิโรเธติปิ ปาโฐ. พหิทฺธาวุฏฺฐานวิวฏฺฏเน ปญฺญาติ วุฏฺฐานสมฺพนฺเธน โคตฺรภุญาณํ วุตฺตํ. โคตฺรภู ธมฺมาติ โคตฺรภุญาณเมว. อิตรถา หิ เอกฏฺฐตา น ยุชฺชติ. ‘‘อสงฺขตา ธมฺมา, อปฺปจฺจยา ธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๗, ๘) วิย วา จตุมคฺควเสน วา พหุวจนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยสฺมา วิโมกฺโขติ มคฺโค, มคฺโค จ ทุภโตวุฏฺฐาโน, ตสฺมา เตน สมฺพนฺเธน ยา จ ทุภโตวุฏฺฐานวิวฏฺฏเน ปญฺญาติอาทิ วุตฺตํ.

“相から心が立ち上がる”とは、諸行の相に過失を見ることで、そこに執着しないため、諸行の相から心が離脱することをいう。“無相に心が飛び込む”とは、諸行の相の対治としての、無相と称される涅槃に対し、それに傾注することによって心が入り込むことである。残りの二つの随観の組（苦・無我）においても、この方法によって意味を理解すべきである。“滅において、涅槃界において”とは、ここで述べられたことにより、最初の二つの随観（無常と苦）の組についても述べられたことになる。“滅において（nirodheti）”という読みもある。“外部からの脱出における知”とは、脱出との関連において、種姓智（ゴートラブ知）が述べられた。“種姓の法”とは、種姓智そのものである。そうでなければ、同一の意味であることが成立しない。あるいは“無為の法、無縁の法”等のように、あるいは四つの道の力によって、複数形にされたと知るべきである。解脱とは道のことであり、道は二方（煩悩と諸行）から脱出するものであるから、その関連によって“二方からの脱出における知”等と述べられた。

๒๒๘. ปุน วิโมกฺขานํ นานากฺขณานํ เอกกฺขณปริยายํ ทสฺเสตุกาโม กติหากาเรหีติอาทิมาห. ตตฺถ อาธิปเตยฺยฏฺเฐนาติ เชฏฺฐกฏฺเฐน. อธิฏฺฐานฏฺเฐนาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน. อภินีหารฏฺเฐนาติ วิปสฺสนาวีถิโต นีหรณฏฺเฐน. นิยฺยานฏฺเฐนาติ นิพฺพานุปคมนฏฺเฐน. อนิจฺจโต มนสิกโรโตติ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนากฺขเณเยว. อนิมิตฺโต วิโมกฺโขติ มคฺคกฺขเณเยว. เอส นโย เสเสสุ. จิตฺตํ อธิฏฺฐาตีติ จิตฺตํ อธิกํ กตฺวา ฐาติ, จิตฺตํ ปติฏฺฐาเปตีติ อธิปฺปาโย. จิตฺตํ อภินีหรตีติ วิปสฺสนาวีถิโต จิตฺตํ นีหรติ. นิโรธํ นิพฺพานํ นิยฺยาตีติ นิโรธสงฺขาตํ นิพฺพานํ อุปคจฺฉตีติ เอวํ อาการนานตฺตโต จตุธา นานากฺขณตา ทสฺสิตา.

228. さらに、異なる瞬間の解脱が単一の瞬間において成る様相を示そうとして、“いくつの態様によって”等と述べられた。その中で、“卓越の意味によって”とは、主導的な（最勝の）意味である。“決定（住持）の意味によって”とは、立脚点という意味である。“導き出しの意味によって”とは、随観の過程から導き出すという意味である。“出離の意味によって”とは、涅槃へ到達するという意味である。“無常として作意する者には”とは、脱出に至る随観（出離導向随観）の瞬間においてのみ起こる。“無相の解脱”とは、道の瞬間においてのみ起こる。この方法は残りのもの（苦・無我）についても同様である。“心が決定する”とは、心を主導として留まる、あるいは心を確立させるという意味である。“心を導き出す”とは、随観の過程から心を導き出すことである。“滅、すなわち涅槃へと出離する”とは、滅と称される涅槃に到達することである。このように、態様の多様性から四種類の異なった瞬間であることが示された。

เอกกฺขณตาย สโมธานฏฺเฐนาติ เอกชฺฌํ สโมสรณฏฺเฐน. อธิคมนฏฺเฐนาติ วินฺทนฏฺเฐน. ปฏิลาภฏฺเฐนาติ ปาปุณนฏฺเฐน. ปฏิเวธฏฺเฐนาติ ญาเณน ปฏิวิชฺฌนฏฺเฐน. สจฺฉิกิริยฏฺเฐนาติ ปจฺจกฺขกรณฏฺเฐน. ผสฺสนฏฺเฐนาติ ญาณผุสนาย ผุสนฏฺเฐน. อภิสมยฏฺเฐนาติ อภิมุขํ สมาคมนฏฺเฐน. เอตฺถ ‘‘สโมธานฏฺเฐนา’’ติ มูลปทํ, เสสานิ อธิคมเววจนานิ. ตสฺมาเยว หิ สพฺเพสํ เอกโต วิสฺสชฺชนํ กตํ. นิมิตฺตา มุจฺจตีติ นิจฺจนิมิตฺตโต มุจฺจติ. อิมินา วิโมกฺขฏฺโฐ วุตฺโต. ยโต มุจฺจตีติ ยโต นิมิตฺตโต มุจฺจติ. ตตฺถ น ปณิทหตีติ ตสฺมึ นิมิตฺเต [Pg.168] ปตฺถนํ น กโรติ. ยตฺถ น ปณิทหตีติ ยสฺมึ นิมิตฺเต น ปณิทหติ. เตน สุญฺโญติ เตน นิมิตฺเตน สุญฺโญ. เยน สุญฺโญติ เยน นิมิตฺเตน สุญฺโญ. เตน นิมิตฺเตน อนิมิตฺโตติ อิมินา อนิมิตฺตฏฺโฐ วุตฺโต.

単一の瞬間における“統合の意味によって”とは、一箇所に集まるという意味である。“到達の意味によって”とは、得ることの意味である。“獲得の意味によって”とは、至ることの意味である。“通達の意味によって”とは、知によって貫き知ることの意味である。“証得の意味によって”とは、現前すること（明白にすること）の意味である。“接触の意味によって”とは、知の触れによって触れることの意味である。“現観（悟り）の意味によって”とは、正対して集まるという意味である。ここで“統合の意味によって”が根本の語であり、残りの六つは“到達（獲得）”の類義語である。それゆえ、すべてについて一括して回答がなされた。“相から解放される”とは、常住の相から解放されることである。これによって“解脱（ヴィモッカ）”の意味が述べられた。“何から解放されるか”とは、いかなる相から解放されるかということである。“そこに願求しない”とは、その相に対して願いを抱かないことである。“どこに願求しないか”とは、いかなる相において願求しないかということである。“それによって空である”とは、その相によって空であるということである。“何によって空であるか”とは、いかなる相によって空であるかということである。“その相によって無相である”という言葉により、無相の意味が述べられた。

ปณิธิยา มุจฺจตีติ ปณิธิโต มุจฺจติ. ‘‘ปณิธิ มุจฺจตี’’ติ ปาโฐ นิสฺสกฺกตฺโถเยว. อิมินา วิโมกฺขฏฺโฐ วุตฺโต. ยตฺถ น ปณิทหตีติ ยสฺมึ ทุกฺเข น ปณิทหติ. เตน สุญฺโญติ เตน ทุกฺเขน สุญฺโญ. เยน สุญฺโญติ เยน ทุกฺขนิมิตฺเตน สุญฺโญ. เยน นิมิตฺเตนาติ เยน ทุกฺขนิมิตฺเตน. ตตฺถ น ปณิทหตีติ อิมินา อปฺปณิหิตฏฺโฐ วุตฺโต. อภินิเวสา มุจฺจตีติ อิมินา วิโมกฺขฏฺโฐ วุตฺโต. เยน สุญฺโญติ เยน อภินิเวสนิมิตฺเตน สุญฺโญ. เยน นิมิตฺเตนาติ เยน อภินิเวสนิมิตฺเตน. ยตฺถ น ปณิทหติ, เตน สุญฺโญติ ยสฺมึ อภินิเวสนิมิตฺเต น ปณิทหติ, เตน อภินิเวสนิมิตฺเตน สุญฺโญ. อิมินา สุญฺญตฏฺโฐ วุตฺโต.

“願求から解放される”とは、願求（渇愛）から解放されることである。“願求が解放される”という読みも、離脱の意味（奪格）である。これによって“解脱”の意味が述べられた。“どこに願求しないか”とは、いかなる苦において願求しないかということである。“それによって空である”とは、その苦によって空であるということである。“何によって空であるか”とは、いかなる苦の相によって空であるかということである。“その相によって”とは、その苦の相によってである。“そこに願求しない”という言葉により、無願の意味が述べられた。“執着（固執）から解放される”という言葉により、解脱の意味が述べられた。“何によって空であるか”とは、いかなる執着の相（我という作意の相）によって空であるかということである。“その相によって”とは、その執着の相によってである。“そこに願求せず、それによって空である”とは、いかなる執着の相において願求せず、その執着の相によって空であるかということである。これによって空の意味が述べられた。

๒๒๙. ปุน อฏฺฐวิโมกฺขาทีนิ นิทฺทิสิตุกาโม อตฺถิ วิโมกฺโขติอาทิมาห. ตตฺถ นิจฺจโต อภินิเวสาติอาทีนิ สญฺญาวิโมกฺเข วุตฺตนเยน เวทิตพฺพานิ. สพฺพาภินิเวเสหีติ วุตฺตปฺปกาเรหิ อภินิเวเสหิ. อิติ อภินิเวสมุจฺจนวเสน สุญฺญตวิโมกฺขา นาม ชาตา, เตเยว นิจฺจาทินิมิตฺตมุจฺจนวเสน อนิมิตฺตวิโมกฺขา, นิจฺจนฺติอาทิปณิธีหิ มุจฺจนวเสน อปฺปณิหิตวิโมกฺขา. เอตฺถ จ ปณิธิ มุจฺจตีติ สพฺพตฺถ นิสฺสกฺกตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปณิธิยา มุจฺจตีติ วา ปาโฐ. ‘‘สพฺพปณิธีหิ มุจฺจตี’’ติ เจตฺถ สาธกํ. เอวํ ติสฺโส อนุปสฺสนา ตทงฺควิโมกฺขตฺตา จ สมุจฺเฉทวิโมกฺขสฺส ปจฺจยตฺตา จ ปริยาเยน วิโมกฺขาติ วุตฺตา.

229. 再び、八解脱（vimokkha）等を説き示すことを望んで、“解脱がある”等の文を述べた。その中で、“常であるという執着”等の文は、想解脱（saññāvimokkha）において説かれた方法によって理解されるべきである。“一切の執着から（解脱する）”とは、説かれた通りの諸々の執着からという意味である。このように、執着から脱すること（muccana）によって空解脱（suññatavimokkha）と呼ばれ、それら（空解脱）がまさに常等の相（nimitta）から脱することによって無相解脱（animittavimokkha）となり、常等の願求（paṇidhi）から脱することによって無願解脱（appaṇihitavimokkha）となる。ここで“願求が脱する”というのは、すべての箇所において奪格（nissakka）の意味として理解されるべきである。“願求から脱する（paṇidhiyā muccatī）”という読み（pāṭho）もある。“一切の願求から脱する”というのが、ここでの証左である。このように、三つの随観（anupassanā）は、彼分解脱（tadaṅgavimokkha）であること、および断解脱（samucchedavimokkha）である道の縁（paccaya）であることにより、便宜上（pariyāyena）“解脱”と言われる。

๒๓๐. ตตฺถ ชาตาติ อนนฺตเร วิปสฺสนาวิโมกฺเขปิ สติ อิมิสฺสา กถาย มคฺควิโมกฺขาธิการตฺตา ตสฺมึ มคฺควิโมกฺเข ชาตาติ วุตฺตํ โหติ. อนวชฺชกุสลาติ ราคาทิวชฺชวิรหิตา กุสลา. วิจฺเฉทํ กตฺวา วา ปาโฐ. โพธิปกฺขิยา ธมฺมาติ ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา, จตฺตาโร อิทฺธิปาทา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ปญฺจ พลานิ, สตฺต โพชฺฌงฺคา[Pg.169], อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๕, ๔๓; จูฬนิ. เมตฺตคูมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๒๒; มิ. ป. ๕.๔.๑) วุตฺตา สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา. อิทํ มุขนฺติ อิทํ วุตฺตปฺปการํ ธมฺมชาตํ อารมฺมณโต นิพฺพานปเวสาย มุขตฺตา มุขํ นามาติ วุตฺตํ โหติ. เตสํ ธมฺมานนฺติ เตสํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ. อิทํ วิโมกฺขมุขนฺติ นิพฺพานํ วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณวิโมกฺเขสุ นิสฺสรณวิโมกฺโขว, ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อิติวุ. ๙๐; อ. นิ. ๔.๓๔) วุตฺตตฺตา อุตฺตมฏฺเฐน มุขญฺจาติ วิโมกฺขมุขํ. วิโมกฺขญฺจ ตํ มุขญฺจ วิโมกฺขมุขนฺติ กมฺมธารยสมาสวเสน อยเมว อตฺโถ วุตฺโต. วิโมกฺขญฺจาติ เอตฺถ ลิงฺควิปลฺลาโส กโต. ตีณิ อกุสลมูลานีติ โลภโทสโมหา. ตีณิ ทุจฺจริตานีติ กายวจีมโนทุจฺจริตานิ. สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมาติ อกุสลมูเลหิ สมฺปยุตฺตา ทุจฺจริเตหิ สมฺปยุตฺตา จ อสมฺปยุตฺตา จ เสวิตพฺพโทมนสฺสาทีนิ ฐเปตฺวา สพฺเพปิ อกุสลา ธมฺมา. กุสลมูลสุจริตานิ วุตฺตปฏิปกฺเขน เวทิตพฺพานิ. สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมาติ วุตฺตนเยเนว สมฺปยุตฺตา อสมฺปยุตฺตา จ วิโมกฺขสฺส อุปนิสฺสยภูตา สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา. วิวฏฺฏกถา เหฏฺฐา วุตฺตา. วิโมกฺขวิวฏฺฏสมฺพนฺเธน ปเนตฺถ เสสวิวฏฺฏาปิ วุตฺตา. อาเสวนาติ อาทิโต เสวนา. ภาวนาติ ตสฺเสว วฑฺฒนา. พหุลีกมฺมนฺติ ตสฺเสว วสิปฺปตฺติยา ปุนปฺปุนํ กรณํ. มคฺคสฺส ปน เอกกฺขเณเยว กิจฺจสาธนวเสน อาเสวนาทีนิ เวทิตพฺพานิ. ปฏิลาโภ วา วิปาโก วาติอาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถาเนวาติ.

230. その中で“生じた”とは、直前に説かれたヴィパッサナーによる解脱があるにしても、この説示は道解脱（maggavimokkha）を主題としているため、その道解脱において生じた、と言われているのである。“無過失の善”とは、貪欲等の過失（vajja）を離れた善のことである。句を区切って読む読み方もある。“三十七道品（bodhipakkhiyā dhammā）”とは、四念処、四正勤、四神足、五根、五力、七覚支、聖八支道として説かれた三十七の覚りの味方となる法である。“これが門である”とは、説かれた通りのこれらの諸法の集まりが、所縁の面から、涅槃へ入るための入口であるために“門（mukha）”と呼ばれているのである。“それらの諸法の”とは、それら三十七道品の諸法のことである。“これが解脱の門である”とは、涅槃は、伏断・彼分・断・安息・離繋（nissaraṇa）という五つの解脱の中で、まさに離繋解脱であり、“比丘たちよ、有為であれ無為であれ、諸法の中で離欲が最高であると言われる”と説かれていることから、最高の意味（uttamattha）において“門”でもあり、ゆえに“解脱の門”である。“解脱であり、かつ門であるものが解脱の門である”という持業釈（kammadhāraya）の複合語の意味によって、まさにこの意味が説かれている。“解脱（vimokkhañca）”という箇所では、性の入れ替えがなされている。“三つの不善根”とは、貪・瞋・痴である。“三つの悪行”とは、身・口・意の悪行である。“一切の不善法”とは、不善根に相応するもの、および悪行に相応・不相応を問わず、修行において依るべき憂（domanassa）等を除いた一切の不善法のことである。善根と善行については、説かれたものの反対（対治）として理解されるべきである。“一切の善法”とは、先の方法と同様に、相応・不相応を問わず、解脱の強力な依存縁（upanissaya）となった一切の善法のことである。離転（vivaṭṭa）の解説は、以前に説かれた。ここでは解脱の離転に関連して、その他の離転についても説かれている。“修習（āsevanā）”とは、初めから親しむこと。“修行（bhāvanā）”とは、それ自体を増大させること。“多作（bahulīkamma）”とは、自在性を得るために繰り返し行うことである。しかし、道の段階では、一瞬のうちに任務を果たすという意味で、修習等が理解されるべきである。“獲得、あるいは異熟”等の文は、以前に説かれた意味と同じである。

วิโมกฺขนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

解脱の説示の解説（Vimokkhaniddesavaṇṇanā）は終わった。

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺค-อฏฺฐกถาย

サッダンマパカーシニー（正法明顕）という名のパティサンビダーマッガ註釈において、

วิโมกฺขกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

解脱の説示の解説（Vimokkhakathāvaṇṇanā）は終わった。

๖. คติกถา

6. 六、趣の説示（Gatikathā）

คติกถาวณฺณนา

趣の説示の解説（Gatikathāvaṇṇanā）

๒๓๑. อิทานิ ตสฺสา วิโมกฺขุปฺปตฺติยา เหตุภูตํ เหตุสมฺปตฺตึ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย คติกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ทุเหตุกปฏิสนฺธิกสฺสาปิ หิ ‘‘นตฺถิ ฌานํ อปญฺญสฺสา’’ติ (ธ. ป. ๓๗๒) วจนโต ฌานมฺปิ น อุปฺปชฺชติ, กึ [Pg.170] ปน วิโมกฺโข. ตตฺถ คติสมฺปตฺติยาติ นิรยติรจฺฉานโยนิเปตฺติวิสยมนุสฺสเทวสงฺขาตาสุ ปญฺจสุ คตีสุ มนุสฺสเทวสงฺขาตาย คติสมฺปตฺติยา. เอเตน ปุริมา ติสฺโส คติวิปตฺติโย ปฏิกฺขิปติ. คติยา สมฺปตฺติ คติสมฺปตฺติ, สุคตีติ วุตฺตํ โหติ. คตีติ จ สโหกาสา ขนฺธา. ปญฺจสุ จ คตีสุ เปตฺติวิสยคฺคหเณเนว อสุรกาโยปิ คหิโต. เทวาติ ฉ กามาวจรเทวา พฺรหฺมาโน จ. เทวคฺคหเณน อสุราปิ สงฺคหิตา. ญาณสมฺปยุตฺเตติ ญาณสมฺปยุตฺตปฏิสนฺธิกฺขเณ. ขโณปิ หิ ญาณสมฺปยุตฺตโยเคน เตเนว โวหาเรน วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. กตินํ เหตูนนฺติ อโลภาโทสาโมหเหตูสุ กตินํ เหตูนํ. อุปปตฺตีติ อุปปชฺชนํ, นิพฺพตฺตีติ อตฺโถ.

231. 今、その解脱の発生の原因となる原因の具足（hetusampatti）を示そうとして説かれた“趣の説示”における、新しい意味の解説を行う。なぜなら、二因で結生した者であっても、“智慧なき者に禅定なし”という言葉の通り、禅定さえ生じないのに、ましてや解脱（道解脱）については言うまでもないからである。その中で“趣の具足（gatisampattiyā）”とは、地獄・畜生・餓鬼・人間・天界という五つの趣の中で、人間と天界という趣の具足のことである。これによって、前の三つの“趣の不具（gativipatti）”を排除している。趣の具足が“趣の具足”であり、善趣（sugati）のことである。また“趣（gati）”とは、空間を伴う五蘊のことである。五つの趣の中で、餓鬼界という言葉だけで、阿修羅も含まれている。“天（deva）”とは、六欲天と梵天のことである。“天”という言葉によって、阿修羅（天の阿修羅）も含まれている。“智相応（ñāṇasampayutte）”とは、智相応の結生の瞬間のことである。その瞬間も、智相応の結生心と結びついているため、同じ用語で説かれていると理解すべきである。“いくつの原因（hetu）によるか”とは、無貪・無瞋・無痴という原因の中で、いくつの原因によるか、ということである。“生起（upapatti）”とは生じること、すなわち誕生（nibbatti）という意味である。

ยสฺมา ปน สุทฺทกุลชาตาปิ ติเหตุกา โหนฺติ, ตสฺมา เต สนฺธาย ปฐมปุจฺฉา. ยสฺมา จ เยภุยฺเยน มหาปุญฺญา ตีสุ มหาสาลกุเลสุ ชายนฺติ, ตสฺมา เตสํ ติณฺณํ กุลานํ วเสน ติสฺโส ปุจฺฉา. ปาโฐ ปน สงฺขิตฺโต. มหตี สาลา เอเตสนฺติ มหาสาลา, มหาฆรา มหาวิภวาติ อตฺโถ. อถ วา มหา สาโร เอเตสนฺติ มหาสาราติ วตฺตพฺเพ ร-การสฺส ล-การํ กตฺวา ‘‘มหาสาลา’’ติ วุตฺตํ. ขตฺติยา มหาสาลา, ขตฺติเยสุ วา มหาสาลาติ ขตฺติยมหาสาลา. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ยสฺส ขตฺติยสฺส เคเห ปจฺฉิมนฺเตน โกฏิสตํ ธนํ นิธานคตํ โหติ, กหาปณานญฺจ วีสติ อมฺพณานิ ทิวสํ วลญฺเช นิกฺขมนฺติ, อยํ ขตฺติยมหาสาโล นาม. ยสฺส พฺราหฺมณสฺส เคเห ปจฺฉิมนฺเตน อสีติโกฏิธนํ นิธานคตํ โหติ, กหาปณานญฺจ ทส อมฺพณานิ ทิวสํ วลญฺเช นิกฺขมนฺติ, อยํ พฺราหฺมณมหาสาโล นาม. ยสฺส คหปติสฺส เคเห ปจฺฉิมนฺเตน จตฺตาลีสโกฏิธนํ นิธานคตํ โหติ, กหาปณานญฺจ ปญฺจ อมฺพณานิ ทิวสํ วลญฺเช นิกฺขมนฺติ, อยํ คหปติมหาสาโล นาม.

しかし、下層階級に生まれた者であっても三因を備えた者がいるため、それらの人々を念頭に置いて最初の質問がなされた。また、大いなる福徳のある者は概して三つの大家（mahāsālakula）に生まれるため、これら三つの家の区分に基づいて三つの質問がなされた。ただし、本文は簡略化されている。彼らには大きな広間（sālā）があるゆえに“大家（mahāsālā）”であり、大きな家、大きな富を持つという意味である。あるいは、“彼らには大きな実利（sāra）がある”ゆえに“大実（mahāsāra）”と言うべきところを、rをlに変えて“大家（mahāsālā）”と言ったのである。王族の大家、あるいは王族の中の大家を“王族大家（khattiyamahāsālā）”という。残りの場合も同様の方法である。その中で、ある王族の家において、少なくとも百億の財宝が埋蔵されており、毎日消費のために二十アンバナの貨幣が出ていくなら、これを王族大家と呼ぶ。ある婆羅門の家において、少なくとも八十億の財宝が埋蔵されており、毎日消費のために十アンバナの貨幣が出ていくなら、これを婆羅門大家と呼ぶ。ある長者（居士）の家において、少なくとも四十億の財宝が埋蔵されており、毎日消費のために五アンバナの貨幣が出ていくなら、これを長者大家と呼ぶ。

รูปาวจรานํ อรูปาวจรานญฺจ เอกนฺตติเหตุกตฺตา ‘‘ญาณสมฺปยุตฺเต’’ติ น วุตฺตํ, มนุสฺเสสุ ปน ทุเหตุกาเหตุกานญฺจ สพฺภาวโต, กามาวจเรสุ เทเวสุ ทุเหตุกานญฺจ สพฺภาวโต เสเสสุ ‘‘ญาณสมฺปยุตฺเต’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ กามาวจรเทวา ปญฺจกามคุณรติยา กีฬนฺติ, สรีรชุติยา จ โชตนฺตีติ เทวา, รูปาวจรพฺรหฺมาโน ฌานรติยา กีฬนฺติ[Pg.171], สรีรชุติยา จ โชตนฺตีติ เทวา, อรูปาวจรพฺรหฺมาโน ฌานรติยา กีฬนฺติ, ญาณชุติยา จ โชตนฺตีติ เทวา.

色界と無色界の衆生については、決定的に三因（智相応）であるため、“智相応”とは言われない。しかし、人間においては二因や無因の者が存在し、欲界の天（神々）の中にも二因の者が存在するため、残りの（三因の）天や人については“智相応”と言われる。ここで、欲界の天は五欲の楽しみによって遊び（kīḷanti）、身体の輝きによって照らす（jotanti）から“デヴァ（天）”と呼ばれる。色界の梵天は禅定の楽しみによって遊び、身体の輝きによって照らすから“デヴァ”と呼ばれる。無色界の梵天は禅定の楽しみによって遊び、智慧の輝き（智光）によって照らすから“デヴァ”と呼ばれる。

๒๓๒. กุสลกมฺมสฺส ชวนกฺขเณติ อตีตชาติยา อิธ ติเหตุกปฏิสนฺธิชนกสฺส ติเหตุกกามาวจรกุสลกมฺมสฺส จ ชวนวีถิยํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปตฺติวเสน สตฺตวารํ ชวนกฺขเณ, ปวตฺตนกาเลติ อตฺโถ. ตโย เหตู กุสลาติ อโลโภ กุสลเหตุ อโทโส กุสลเหตุ อโมโห กุสลเหตุ. ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนายาติ ตสฺมึ วุตฺตกฺขเณเยว ชาตาย กุสลเจตนาย. สหชาตปจฺจยา โหนฺตีติ อุปฺปชฺชมานา จ สหอุปฺปาทนภาเวน อุปการกา โหนฺติ. เตน วุจฺจตีติ เตน สหชาตปจฺจยภาเวเนว วุจฺจติ. กุสลมูลปจฺจยาปิ สงฺขาราติ เอกจิตฺตกฺขณิกปจฺจยาการนเยน วุตฺตํ. ‘‘สงฺขารา’’ติ จ พหุวจเนน ตตฺถ สงฺขารกฺขนฺธสงฺคหิตา สพฺเพ เจตสิกา คหิตาติ เวทิตพฺพํ. อปิสทฺเทน สงฺขารปจฺจยาปิ กุสลมูลานีติปิ วุตฺตํ โหติ.

232. “善業の速行（ジャヴァナ）の瞬間”とは、過去世において、この（人間界での）三因の再生（結生）を生じさせる三因欲界善業の、速行心路（ジャヴァナ・ヴィーティ）において繰り返し生じる七回の速行の瞬間に、それが進行している時という意味である。“三つの善の因”とは、無貪の善因、無瞋の善因、無痴の善因である。“その瞬間に生じた思（セータナー）に対して”とは、その述べられた瞬間にまさに生じた善の思に対してという意味である。“倶生縁となる”とは、生起しつつ、共に生じさせる性質によって助けるものである。それゆえ“それによって言われる”とは、その倶生縁の状態によって（経典等で）言われるということである。“善根を縁として行（サンカーラ）がある”とは、一刹那の縁の態様の方法によって述べられている。“行（サンカーラ）”という複数形によって、その速行の瞬間において行蘊に含まれるすべての心所（三つの善根を除く）が取られていると知るべきである。“も（api）”という語によって、“行を縁として善根もある”ということも述べられていることになる。

นิกนฺติกฺขเณติ อตฺตโน วิปากํ ทาตุํ ปจฺจุปฏฺฐิตกมฺเม วา ตถา ปจฺจุปฏฺฐิตกมฺเมน อุปฏฺฐาปิเต กมฺมนิมิตฺเต วา คตินิมิตฺเต วา อุปฺปชฺชมานานํ นิกนฺติกฺขเณ. นิกนฺตีติ นิกามนา ปตฺถนา. อาสนฺนมรณสฺส หิ โมเหน อากุลจิตฺตตฺตา อวีจิชาลายปิ นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ, กึ ปน เสเสสุ นิมิตฺเตสุ. ทฺเว เหตูติ โลโภ อกุสลเหตุ โมโห อกุสลเหตุ. ภวนิกนฺติ ปน ปฏิสนฺธิอนนฺตรํ ปวตฺตภวงฺควีถิโต วุฏฺฐิตมตฺตสฺเสว อตฺตโน ขนฺธสนฺตานํ อารพฺภ สพฺเพสมฺปิ อุปฺปชฺชติ. ‘‘ยสฺส วา ปน ยตฺถ อกุสลา ธมฺมา น อุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส ตตฺถ กุสลา ธมฺมา น อุปฺปชฺชิตฺถาติ อามนฺตา’’ติ เอวมาทิ อิทเมว สนฺธาย วุตฺตํ. ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนายาติ อกุสลเจตนาย.

“愛着（ニカンティ）の瞬間”とは、自らの果報を与えるために現れた“業”、またはその現れた業によって示された“業の兆候（業相）”あるいは“行先の兆候（趣相）”において、生じる者たちの愛着の瞬間のことである。“愛着（ニカンティ）”とは、欲求や祈願のことである。死が近づいた者は、痴（迷い）によって心が乱れるため、アヴィーチ（阿鼻地獄）の炎に対してさえ愛着が生じることがある。いわんや他の兆候においてをや。“二つの因”とは、貪の不善因と痴の不善因である。しかし、“生活への愛着（愛着速行）”は、再生（結生）の直後に生じる有分（パヴァッタ・バヴァンガ）の心路から脱した直後に、自らの蘊（五蘊）の相続を対象として、すべての（無想定を除く）衆生に生じる。“あるいは、不善法が生じなかった場所において、善法も生じなかったか。然り”などの‘ヤマカ（双論）’のパバリ（経文）は、まさにこの（再生直後の）愛着を指して述べられている。“その瞬間に生じた思に対して”とは、不善の思に対してである。

ปฏิสนฺธิกฺขเณติ เตน กมฺเมน คหิตปฏิสนฺธิกฺขเณ. ตโย เหตูติ อโลโภ อพฺยากตเหตุ อโทโส อพฺยากตเหตุ อโมโห อพฺยากตเหตุ. ตสฺมึ ขเณ ชาตเจตนายาติ วิปากาพฺยากตเจตนาย. นามรูปปจฺจยาปิ วิญฺญาณนฺติ เอตฺถ ตสฺมึ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตโย วิปากเหตู เสสเจตสิกา จ นามํ, หทยวตฺถุ รูปํ. ตโต [Pg.172] นามรูปปจฺจยโตปิ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ ปวตฺตติ. วิญฺญาณปจฺจยาปิ นามรูปนฺติ เอตฺถาปิ นามํ วุตฺตปฺปการเมว, รูปํ ปน อิธ สเหตุกมนุสฺสปฏิสนฺธิยา อธิปฺเปตตฺตา คพฺภเสยฺยกานํ วตฺถุทสกํ กายทสกํ ภาวทสกนฺติ สมตึส รูปานิ, สํเสทชานํ โอปปาติกานญฺจ ปริปุณฺณายตนานํ จกฺขุทสกํ โสตทสกํ ฆานทสกํ ชิวฺหาทสกญฺจาติ สมสตฺตติ รูปานิ. ตํ วุตฺตปฺปการํ นามรูปํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณปจฺจยา ปวตฺตติ.

“再生（結生）の瞬間”とは、その（引業としての）業によって取られた再生の瞬間のことである。“三つの因”とは、無貪の無記因、無瞋の無記因、無痴の無記因である。“その瞬間に生じた思に対して”とは、果報無記の思に対してである。“名色を縁として識がある”という点において、その再生の瞬間の三つの果報因と残りの心所が“名（ナーマ）”であり、心臓基底（ハダヤ・ヴァットゥ）が“色（ルーパ）”である。そこから、名色という縁によっても再生の識が進行する。“識を縁として名色がある”という点においても、“名”は先に述べた通りである。“色”については、ここでは三因の人間としての再生が意図されているため、胎生者にとっては、基底十法、身十法、性十法という三十の種類の色法を指す。湿生者や化生者で諸根（アヤタナ）が備わっている者にとっては、眼十法、耳十法、鼻十法、舌十法という七十の種類の色法を指す。その述べられた種類の名色は、再生の瞬間において再生の識を縁として進行する。

ปญฺจกฺขนฺธาติ เอตฺถ ปฏิสนฺธิจิตฺเตน ปฏิสนฺธิกฺขเณ ลพฺภมานานิ รูปานิ รูปกฺขนฺโธ, สหชาตา เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, สญฺญา สญฺญากฺขนฺโธ, เสสเจตสิกา สงฺขารกฺขนฺโธ, ปฏิสนฺธิจิตฺตํ วิญฺญาณกฺขนฺโธ. สหชาตปจฺจยา โหนฺตีติ จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจยา โหนฺติ, รูปกฺขนฺเธ จตฺตาโร มหาภูตา อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจยา โหนฺติ, อรูปิโน ขนฺธา จ หทยรูปญฺจ อญฺญมญฺญํ สหชาตปจฺจยา โหนฺติ, มหาภูตาปิ อุปาทารูปานํ สหชาตปจฺจยา โหนฺติ. อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺตีติ อญฺญมญฺญํ อุปฺปาทนุปตฺถมฺภนภาเวน อุปการกา โหนฺติ, จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา จ อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺติ, จตฺตาโร มหาภูตา อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺติ. นิสฺสยปจฺจยา โหนฺตีติ อธิฏฺฐานากาเรน นิสฺสยากาเรน จ อุปการกา โหนฺติ, จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา จ อญฺญมญฺญํ นิสฺสยปจฺจยา โหนฺตีติ สหชาตา วิย วิตฺถาเรตพฺพา. วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺตีติ เอกวตฺถุกาทิภาวานุปคมเนน วิปฺปยุตฺตภาเวน อุปการกา โหนฺติ, อรูปิโน ขนฺธา ปฏิสนฺธิรูปานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ, หทยรูปํ อรูปีนํ ขนฺธานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติ. ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ เหตฺถ เอวํ ยถาลาภวเสน วุตฺตํ.

“五蘊”については、ここで再生心と共に再生の瞬間に得られる色法が“色蘊”であり、共に生じた受が“受蘊”、想が“想蘊”、残りの心所が“行蘊”、再生心が“識蘊”である。“倶生縁となる”とは、四つの無色の蘊（名蘊）が相互に倶生縁となり、色蘊においては四つの四大種が相互に倶生縁となり、無色の蘊と心臓基底（ハダヤ・ルーパ）が相互に倶生縁となり、四大種も所造色に対して倶生縁となることを指す。“相互縁となる”とは、相互に生起させ支持し合う状態によって助けるものであり、四つの無色の蘊は相互縁となり、四つの四大種も相互縁となる。“依止縁となる”とは、拠り所となる態様や依存する態様によって助けるものであり、四つの無色の蘊は相互に依止縁となるなど、倶生縁と同様に詳しく説明されるべきである。“離系縁となる”とは、同一の依処（基底）などの状態に至らないという離れた状態によって助けるものである。無色の蘊は再生時の色法に対して離系縁となり、心臓基底は無色の蘊に対して離系縁となる。ここでの“五蘊”という表現は、このように得られるものに応じて述べられている。

จตฺตาโร มหาภูตาติ เอตฺถ ตโย ปจฺจยา ปฐมํ วุตฺตาเยว. ตโย ชีวิตสงฺขาราติ อายุ จ อุสฺมา จ วิญฺญาณญฺจ. อายูติ รูปชีวิตินฺทฺริยํ อรูปชีวิตินฺทฺริยญฺจ. อุสฺมาติ เตโชธาตุ. วิญฺญาณนฺติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ. เอตานิ หิ อุปรูปริ ชีวิตสงฺขารํ สงฺขโรนฺติ ปวตฺเตนฺตีติ ชีวิตสงฺขารา. สหชาตปจฺจยา โหนฺตีติ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณญฺจ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานญฺจ หทยรูปสฺส จ อญฺญมญฺญสหชาตปจฺจยา โหนฺติ, เตโชธาตุ ติณฺณํ มหาภูตานํ อญฺญมญฺญสหชาตปจฺจโย โหติ, อุปาทารูปานํ สหชาตปจฺจโยว, รูปชีวิตินฺทฺริยํ [Pg.173] สหชาตรูปานํ ปริยาเยน สหชาตปจฺจโย โหตีติ เวทิตพฺพํ. อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺติ, นิสฺสยปจฺจยา โหนฺตีติ ทฺวยํ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณญฺจ สมฺปยุตฺตขนฺธานํ อญฺญมญฺญปจฺจยา โหนฺติ. อญฺญมญฺญนิสฺสยปจฺจยา โหนฺตีติ วุตฺตนเยเนว โยเชตฺวา เวทิตพฺพํ. วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺตีติ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณญฺจ ปฏิสนฺธิรูปานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ. รูปชีวิตินฺทฺริยํ ปน อญฺญมญฺญนิสฺสยวิปฺปยุตฺตปจฺจยตฺเต น ยุชฺชติ. ตสฺมา ‘‘ตโย ชีวิตสงฺขารา’’ติ ยถาลาภวเสน วุตฺตํ. นามญฺจ รูปญฺจ วุตฺตนเยเนว จตุปจฺจยตฺเต โยเชตพฺพํ. จุทฺทส ธมฺมาติ ปญฺจกฺขนฺธา, จตฺตาโร มหาภูตา, ตโย ชีวิตสงฺขารา, นามญฺจ รูปญฺจาติ เอวํ คณนาวเสน จุทฺทส ธมฺมา. เตสญฺจ อุปริ อญฺเญสญฺจ สหชาตาทิปจฺจยภาโว วุตฺตนโย เอว. สมฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺตีติ ปุน เอกวตฺถุกเอการมฺมณเอกุปฺปาทเอกนิโรธสงฺขาเตน สมฺปยุตฺตภาเวน อุปการกา โหนฺติ.

“四大（しだい）”について、ここでは三つの縁（えん）が最初に述べられた通りである。“三つの命行（めいぎょう）”とは、寿（じゅ）と、暖（だん）と、識（しき）のことである。寿とは、色命根（しきみょうこん）と無色命根（むしきみょうこん）である。暖とは、火界（かかい）である。識とは、結生識（けっしょうしき）である。これらは、次々と命の形成をなし、持続させるものであるから“命行”と呼ばれる。“俱生縁（くしょうえん）である”とは、無色命根と結生識が、相応する諸蘊（しょうん）および心臓色（しんぞうしき）に対して、相互俱生縁（そうごくしょうえん）となることをいう。火界は三つの四大に対して相互俱生縁となり、所造色（しょぞうしき）に対しては俱生縁のみとなる。色命根は俱生の色に対して、方便として俱生縁となると知るべきである。“相互縁（そうごえん）であり、依止縁（えじえん）である”という二つについては、無色命根と結生識が相応する諸蘊に対して相互縁となり、相互依止縁となることは、既に述べられた方法に従って適用し、知るべきである。“非相応縁（ひそうおうえん）である”とは、無色命根と結生識が結生時の諸色に対して非相応縁となることである。一方、色命根については、相互依止非相応縁としての状態は適切ではない。それゆえ、“三つの命行”とは、得られる可能性（相応の条件）に応じて述べられたものである。名（な）と色（しき）についても、既に述べられた方法によって、四つの縁（俱生、相互、依止、非相応）の状態に適用すべきである。“十四法（じゅうしほう）”とは、五蘊、四大、三つの命行、名と色のことで、このように数え方によって十四法となる。それら、およびその上の他の諸法についての俱生縁などの状態は、既に述べられた通りである。“相応縁（そうおうえん）である”とは、再び、同一の依処（えしょ）、同一の所縁（しょえん）、同一の生起（しょうき）、同一の滅尽（めつじん）という特徴をもつ相応の状態で助ける（縁となる）ことである。

ปญฺจินฺทฺริยานีติ สทฺธินฺทฺริยาทีนิ. นามญฺจาติ อิธ เวทนาทโย ตโย ขนฺธา. วิญฺญาณญฺจาติ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณํ. ปุน จุทฺทส ธมฺมาติ จตฺตาโร ขนฺธา, ปญฺจินฺทฺริยานิ, ตโย เหตู, นามญฺจ วิญฺญาณญฺจาติ เอวํ คณนาวเสน จุทฺทส ธมฺมา. อฏฺฐวีสติ ธมฺมาติ ปุริมา จ จุทฺทส, อิเม จ จุทฺทสาติ อฏฺฐวีสติ. อิธ รูปสฺสาปิ ปวิฏฺฐตฺตา สมฺปยุตฺตปจฺจยํ อปเนตฺวา วิปฺปยุตฺตปจฺจโย วุตฺโต.

“五根（ごこん）”とは、信根（しんこん）などのことである。“名（な）”とは、ここでは受（じゅ）などの三蘊のことである。“識（しき）”とは、結生識のことである。再び“十四法”とは、四蘊、五根、三因（さんいん）、名、識のことで、このように数え方によって十四法となる。“二十八法”とは、先の十四法と、これら十四法を合わせて二十八となる。ここでは、色（しき）も含まれているため、相応縁を除外して、非相応縁が述べられている。

เอวํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิชฺชมานสฺส ตสฺส ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส ตํ ตํ ปจฺจยเภทํ ทสฺเสตฺวา ปฐมํ นิทฺทิฏฺเฐ เหตู นิคเมตฺวา ทสฺเสนฺโต อิเมสํ อฏฺฐนฺนํ เหตูนํ ปจฺจยา อุปปตฺติ โหตีติ อาห. กมฺมายูหนกฺขเณ ตโย กุสลเหตู, นิกนฺติกฺขเณ ทฺเว อกุสลเหตู, ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตโย อพฺยากตเหตูติ เอวํ อฏฺฐ เหตู. ตตฺถ ตโย กุสลเหตู, ทฺเว อกุสลเหตู จ อิธ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปวตฺติยา อุปนิสฺสยปจฺจยา โหนฺติ. ตโย อพฺยากตเหตู ยถาโยคํ เหตุปจฺจยสหชาตปจฺจยวเสน ปจฺจยา โหนฺติ. เสสวาเรสุปิ เอเสว นโย.

このように、結生（転生）の瞬間に存在する個々の果法（パッチャユッパンナ）に対して、それぞれの縁の区別を示し、最初に提示された諸因（八因）を結論づけて示すために、“これら八つの因の縁によって再生（うぱぱってぃ）が起こる”と述べた。業の集積（かんまーゆーはな）の瞬間に三つの善因、愛着（にかんてぃ）の瞬間に二つの不善因、結生の瞬間に三つの無記因（むきいん）があり、このように八因となる。そのうち、三つの善因と二つの不善因は、ここでの結生の瞬間の持続に対して、強力な依止縁（うぱにっさやえん）となる。三つの無記因は、相応じて因縁（いんえん）や俱生縁として縁となる。残りの箇所においても、この方法と同様である。

อรูปาวจรานํ ปน รูปาภาวา นามปจฺจยาปิ วิญฺญาณํ, วิญฺญาณปจฺจยาปิ นามนฺติ วุตฺตํ. รูปมิสฺสกจุทฺทสโกปิ จ ปริหีโน. ตสฺส ปริหีนตฺตา ‘‘อฏฺฐวีสติ ธมฺมา’’ติ วาโร จ น ลพฺภติ.

しかし、無色界（むしきかい）の者たちについては、色の欠如により、“名という縁によっても識が、識という縁によっても名が（生じる）”と述べられている。また、色と混ざった十四法の節も省かれている。それが省かれているため、“二十八法”という節も成立しない。

๒๓๓. อิทานิ [Pg.174] วิโมกฺขสฺส ปจฺจยภูตํ ติเหตุกปฏิสนฺธึ ทสฺเสตฺวา เตเนว สมฺพนฺเธน ทุเหตุกปฏิสนฺธิวิเสสญฺจ ทสฺเสตุกาโม คติสมฺปตฺติยา ญาณวิปฺปยุตฺเตติอาทิมาห. กุสลกมฺมสฺส ชวนกฺขเณติ อตีตชาติยา อิธ ปฏิสนฺธิชนกสฺส ทุเหตุกกุสลกมฺมสฺส วุตฺตนเยเนว ชวนกฺขเณ. ทฺเว เหตูติ ญาณวิปฺปยุตฺตตฺตา อโลโภ กุสลเหตุ อโทโส กุสลเหตุ. ทฺเว อพฺยากตเหตูปิ อโลภาโทสาเยว.

233. 今、解脱（げだつ）の縁となる三因（さんいん）結生を示し、それに関連して二因（にいん）結生の特殊性をも示そうとして、“趣（がてぃ）の成就において、智不相応（ちふそうおう）の結生がある”などと述べた。“善業の速行（じゃわな）の瞬間”とは、過去生において、ここでの結生を生じさせる二因の善業の、既に述べられた通りの速行の瞬間のことである。“二つの因”とは、智不相応であるため、無貪（むとん）の善因と無瞋（むしん）の善因である。二つの無記因もまた、無貪と無瞋のみである。

จตฺตาริ อินฺทฺริยานีติ ปญฺญินฺทฺริยวชฺชานิ สทฺธินฺทฺริยาทีนิ จตฺตาริ. ทฺวาทส ธมฺมาติ ปญฺญินฺทฺริยสฺส อโมหเหตุสฺส จ ปริหีนตฺตา ทฺวาทส. เตสํ ทฺวินฺนํเยว ปริหีนตฺตา ฉพฺพีสติ. ฉนฺนํ เหตูนนฺติ ทฺวินฺนํ กุสลเหตูนํ, ทฺวินฺนํ อกุสลเหตูนํ, ทฺวินฺนํ วิปากเหตูนนฺติ เอวํ ฉนฺนํ เหตูนํ. รูปารูปาวจรา ปเนตฺถ เอกนฺตติเหตุกตฺตา น คหิตา. เสสํ ปฐมวาเร วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิมสฺมึ วาเร ทุเหตุกปฏิสนฺธิยา ทุเหตุกกมฺมสฺเสว วุตฺตตฺตา ติเหตุกกมฺเมน ทุเหตุกปฏิสนฺธิ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตสฺมา ยํ ธมฺมสงฺคหฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘) ติปิฏกมหาธมฺมรกฺขิตตฺเถรวาเท ‘‘ติเหตุกกมฺเมน ปฏิสนฺธิ ติเหตุกาว โหติ, ทุเหตุกาเหตุกา น โหติ. ทุเหตุกกมฺเมน ทุเหตุกาเหตุกา โหติ, ติเหตุกา น โหตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ อิมาย ปาฬิยา สเมติ. ยํ ปน ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรสฺส จ โมรวาปิวาสิมหาทตฺตตฺเถรสฺส จ วาเทสุ ‘‘ติเหตุกกมฺเมน ปฏิสนฺธิ ติเหตุกาปิ โหติ ทุเหตุกาปิ, อเหตุกา น โหติ. ทุเหตุกกมฺเมน ทุเหตุกาปิ โหติ อเหตุกาปิ, ติเหตุกา น โหตี’’ติ วุตฺตํ, ตํ อิมาย ปาฬิยา วิรุทฺธํ วิย ทิสฺสติ. อิมิสฺสา กถาย เหตุอธิการตฺตา อเหตุกปฏิสนฺธิ น วุตฺตาติ.

“四根（しこん）”とは、慧根（えこん）を除いた信根などの四つのことである。“十二法”とは、慧根と無痴（むち）因が欠けているため十二となる。それら二つ（慧・無痴）だけが欠けているため、（合計は）二十六となる。“六因（ろくいん）”とは、二つの善因、二つの不善因、二つの異熟因（いじゅくいん）の、合わせて六つの因のことである。なお、ここでは色界・無色界の者たちは、決定的に三因結生であるため、含まれていない。残りの部分は、最初の節で述べられた方法と同様に知るべきである。この節では、二因結生について二因の業のみが述べられているため、三因の業によって二因結生が生じることはない、と述べられたことになる。したがって、‘法集論注（アッタサリーニー）’における三蔵大仏護長老（ティピタカ・マハー・ダンマラッキタ・テーラ）の説として、“三因の業による結生は三因のみであり、二因や無因にはならない。二因の業による結生は二因や無因となり、三因にはならない”と述べられていることは、この‘無礙解道（パティサンビダーマッガ）’の本文と一致する。一方、三蔵小那伽長老（ティピタカ・チューラナーガ・テーラ）や、もらわーぴー寺住の大提多長老（マハーダッタ・テーラ）の説において、“三因の業による結生は三因にも二因にもなり、無因にはならない。二因の業による結生は二因にも無因にもなり、三因にはならない”と述べられていることは、この本文に矛盾するように見える。しかし、この議論は因（へーとぅ）を主題としているため、無因結生については述べられていないのである、と知るべきである。

คติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

趣論の注釈（ガティカター・ヴァンナナー）終わる。

๗. กมฺมกถาวณฺณนา

7. 業論の注釈（カンマカター・ヴァンナナー）

กมฺมกถาวณฺณนา

業論の注釈（カンマカター・ヴァンナナー）

๒๓๔. อิทานิ ตสฺสา เหตุสมฺปตฺติยา ปจฺจยภูตํ กมฺมํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย กมฺมกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโกติอาทีสุ อตีตภเวสุ กตสฺส กมฺมสฺส อตีตภเวสุเยว [Pg.175] วิปกฺกวิปากํ คเหตฺวา ‘‘อโหสิ กมฺมํ อโหสิ กมฺมวิปาโก’’ติ วุตฺตํ. ตสฺเสว อตีตสฺส กมฺมสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส อุปปชฺชเวทนียสฺส จ ปจฺจยเวกลฺเลน อตีตภเวสุเยว อวิปกฺกวิปากญฺจ อตีเตเยว ปรินิพฺพุตสฺส จ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียอุปปชฺชเวทนียอปรปริยายเวทนียสฺส กมฺมสฺส อวิปกฺกวิปากญฺจ คเหตฺวา อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. อตีตสฺเสว กมฺมสฺส อวิปกฺกวิปากสฺส ปจฺจุปฺปนฺนภเว ปจฺจยสมฺปตฺติยา วิปจฺจมานํ วิปากํ คเหตฺวา อโหสิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. อตีตสฺเสว กมฺมสฺส อติกฺกนฺตวิปากกาลสฺส จ ปจฺจุปฺปนฺนภเว ปรินิพฺพายนฺตสฺส จ อวิปจฺจมานํ วิปากํ คเหตฺวา อโหสิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. อตีตสฺเสว กมฺมสฺส วิปาการหสฺส อวิปกฺกวิปากสฺส อนาคเต ภเว ปจฺจยสมฺปตฺติยา วิปจฺจิตพฺพํ วิปากํ คเหตฺวา อโหสิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. อตีตสฺเสว กมฺมสฺส อติกฺกนฺตวิปากกาลสฺส จ อนาคตภเว ปรินิพฺพายิตพฺพสฺส จ อวิปจฺจิตพฺพํ วิปากํ คเหตฺวา อโหสิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. เอวํ อตีตกมฺมํ อตีตปจฺจุปฺปนฺนานาคตวิปากาวิปากวเสน ฉธา ทสฺสิตํ.

234. 今、その原因の具足（hetusampatti）の縁となる業を示すために説かれた“業の論議（kammakathā）”における新しい意味の解説（apubbatthānuvaṇṇanā）がなされる。そこにおいて、“過去に業があり、過去に業の異熟があった（ahosi kammaṃ ahosi kammavipāko）”などの箇所では、過去の諸生においてなされた業について、過去の諸生においてのみ成熟した異熟を指して“業があり、異熟があった”と言われる。その同じ過去の業であっても、現法受業（今生で受ける業）または次生受業（次の生で受ける業）が、縁の欠如によって過去の諸生においてのみ成熟しなかった異熟を指して、あるいは過去においてすでに般涅槃した者の現法受業・次生受業・後後受業（それ以降の生で受ける業）の成熟しなかった異熟を指して、“業はあったが、異熟はなかった（ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko）”と言われる。過去の業であっても、未だ成熟していない異熟が、現在の生において縁の具足により成熟しつつある異熟を指して、“業があり、異熟がある（ahosi kammaṃ atthi kammavipāko）”と言われる。過去の業であっても、異熟の時期を過ぎたもの、あるいは現在の生で般涅槃する者の成熟しない異熟を指して、“業はあったが、異熟はない（ahosi kammaṃ natthi kammavipāko）”と言われる。過去の業であっても、異熟にふさわしい未成熟なものが、未来の生において縁の具足により成熟すべき異熟を指して、“業があり、異熟があるだろう（ahosi kammaṃ bhavissati kammavipāko）”と言われる。過去の業であっても、異熟の時期を過ぎたもの、あるいは未来の生で般涅槃すべき者の成熟しない異熟を指して、“業はあったが、異熟はないだろう（ahosi kammaṃ na bhavissati kammavipāko）”と言われる。このように過去の業は、過去・現在・未来の異熟の有無と成熟の有無の別により、六種類に示される。

ปจฺจุปฺปนฺนภเว กตสฺส ทิฏฺฐธมฺมเวทนียสฺส กมฺมสฺส อิเธว วิปจฺจมานํ วิปากํ คเหตฺวา อตฺถิ กมฺมํ อตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ตสฺเสว ปจฺจุปฺปนฺนสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยเวกลฺเลน อิธ อวิปจฺจมานญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม ปรินิพฺพายนฺตสฺส อิธ อวิปจฺจมานญฺจ วิปากํ คเหตฺวา อตฺถิ กมฺมํ นตฺถิ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ปจฺจุปฺปนฺนสฺเสว กมฺมสฺส อุปปชฺชเวทนียสฺส จ อปรปริยายเวทนียสฺส จ อนาคตภเว วิปจฺจิตพฺพํ วิปากํ คเหตฺวา อตฺถิ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ปจฺจุปฺปนฺนสฺเสว กมฺมสฺส อุปปชฺชเวทนียสฺส ปจฺจยเวกลฺเลน อนาคตภเว อวิปจฺจิตพฺพญฺจ อนาคตภเว ปรินิพฺพายิตพฺพสฺส อปรปริยายเวทนียสฺส อวิปจฺจิตพฺพญฺจ วิปากํ คเหตฺวา อตฺถิ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนกมฺมํ ปจฺจุปฺปนฺนานาคตวิปากาวิปากวเสน จตุธา ทสฺสิตํ.

現在の生においてなされた現法受業について、まさにこの生で成熟する異熟を指して、“業があり、異熟がある（atthi kammaṃ atthi kammavipāko）”と言われる。その同じ現在の業が、縁の欠如によってこの生で成熟しない異熟を指して、あるいは現法（この生）において般涅槃する者のこの生で成熟しない異熟を指して、“業はあるが、異熟はない（atthi kammaṃ natthi kammavipāko）”と言われる。現在の業であっても、次生受業および後後受業が、未来の生において成熟すべき異熟を指して、“業があり、異熟があるだろう（atthi kammaṃ bhavissati kammavipāko）”と言われる。現在の業であっても、次生受業が縁の欠如によって未来の生において成熟しない異熟、あるいは未来の生で般涅槃すべき者の後後受業の成熟しない異熟を指して、“業はあるが、異熟はないだろう（atthi kammaṃ na bhavissati kammavipāko）”と言われる。このように現在の業は、現在と未来の異熟の有無と成熟の有無の別により、四種類に示される。

อนาคตภเว กาตพฺพสฺส กมฺมสฺส อนาคตภเว วิปจฺจิตพฺพํ วิปากํ คเหตฺวา ภวิสฺสติ กมฺมํ ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. ตสฺเสว อนาคตสฺส [Pg.176] กมฺมสฺส ปจฺจยเวกลฺเลน อวิปจฺจิตพฺพญฺจ อนาคตภเว ปรินิพฺพายิตพฺพสฺส อวิปจฺจิตพฺพญฺจ วิปากํ คเหตฺวา ภวิสฺสติ กมฺมํ น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโกติ วุตฺตํ. เอวํ อนาคตกมฺมํ อนาคตวิปากาวิปากวเสน ทฺวิธา ทสฺสิตํ. ตํ สพฺพํ เอกโต กตฺวา ทฺวาทสวิเธน กมฺมํ ทสฺสิตํ โหติ.

未来の生においてなされるべき業について、未来の生において成熟すべき異熟を指して、“業があるだろう、異熟があるだろう（bhavissati kammaṃ bhavissati kammavipāko）”と言われる。その同じ未来の業が、縁の欠如によって成熟しないもの、あるいは未来の生において般涅槃すべき者の成熟しない異熟を指して、“業はあるだろうが、異熟はないだろう（bhavissati kammaṃ na bhavissati kammavipāko）”と言われる。このように未来の業は、未来の異熟の有無と成熟の有無の別により、二種類に示される。これらすべてを合わせると、業は十二種類として示されることになる。

อิมสฺมึ ฐาเน ฐตฺวา ตีณิ กมฺมจตุกฺกานิ อาหริตฺวา วุจฺจนฺติ – เตสุ หิ วุตฺเตสุ อยมตฺโถ ปากฏตโร ภวิสฺสตีติ. จตุพฺพิธญฺหิ กมฺมํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียํ อปรปริยายเวทนียํ อโหสิกมฺมนฺติ. เตสุ เอกชวนวีถิยํ สตฺตสุ จิตฺเตสุ กุสลา วา อกุสลา วา ปฐมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตถา อสกฺโกนฺตํ ปน ‘‘อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก, น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, นตฺถิ กมฺมวิปาโก’’ติ อิมสฺส ติกสฺส วเสน อโหสิกมฺมํ นาม โหติ. อตฺถสาธิกา ปน สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากํ เทติ. ตถา อสกฺโกนฺตํ วุตฺตนเยเนว อโหสิกมฺมํ นาม โหติ. อุภินฺนํ อนฺตเร ปน ปญฺจชวนเจตนา อปรปริยายเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อนาคเต ยทา โอกาสํ ลภติ, ตทา วิปากํ เทติ. สติ สํสารปฺปวตฺติยา อโหสิกมฺมํ นาม น โหติ.

この箇所において、三つの“業の四法（kammacatukka）”を引用して説く。それらが説かれることで、この意味がより明白になるからである。業は四種である。すなわち、現法受業（diṭṭhadhammavedanīya）、次生受業（upapajjavedanīya）、後後受業（aparapariyāyavedanīya）、既有業（ahosikamma）である。その中で、一つの速行過程（javanavīthi）における七つの心のうち、善または不善の第一速行の思（cetanā）が現法受業と呼ばれる。それは、まさにこの生においてのみ異熟を与える。しかし、そのように（異熟を）与えることができなかったものは、先に述べた方法によって、“業はあったが、異熟はなかった、異熟はないだろう、異熟はない”という三つの句の力により、既有業（失効した業）と呼ばれる。目的を果たす第七速行の思は、次生受業と呼ばれる。それは、直後の生において異熟を与える。それも同様に（異熟を）与えられなかった場合は、既述の方法で既有業となる。しかし、その中間の五つの速行の思は、後後受業と呼ばれる。それは未来において機会を得たときに異熟を与える。輪廻の転生が続く限り、既有業となることはない。

อปรมฺปิ จตุพฺพิธํ กมฺมํ ยคฺครุกํ ยพฺพหุลํ ยทาสนฺนํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมนฺติ. ตตฺถ กุสลํ วา โหตุ อกุสลํ วา, ครุกาครุเกสุ ยํ ครุกํ มาตุฆาตาทิกมฺมํ วา มหคฺคตกมฺมํ วา, ตเทว ปฐมํ วิปจฺจติ. ตถา พหุลาพหุเลสุปิ ยํ พหุลํ โหติ สุสีลฺยํ วา ทุสฺสีลฺยํ วา, ตเทว ปฐมํ วิปจฺจติ. ยทาสนฺนํ นาม มรณกาเล อนุสฺสริตกมฺมํ วา กตกมฺมํ วา. ยญฺหิ อาสนฺนมรเณ อนุสฺสริตุํ สกฺโกติ กาตุํ วา, เตเนว อุปปชฺชติ. เอเตหิ ปน ตีหิ มุตฺตํ ปุนปฺปุนํ ลทฺธาเสวนํ กฏตฺตา วา ปน กมฺมํ นาม โหติ. เตสํ อภาเว ตํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ.

別の四種の業もある。すなわち、重業（garuka）、多習業（bahula）、臨終業（āsanna）、既作業（kaṭattā）である。その中で、善であれ不善であれ、重い業と重くない業の間では、母殺しなどの重業や、大上座（mahaggata）の業が、まず最初に成熟する。同様に、多く習行したものとそうでないものの間でも、持戒（susīlya）や破戒（dussīlya）など多く習行した業（多習業）が、まず最初に成熟する。臨終業とは、死の瞬間に思い出された業、あるいはなされた業のことである。死に際して思い出し、あるいはなすことができた業によって、その者は（次の生に）生まれる。これら三つ（重業・多習業・臨終業）以外の、繰り返し習行され積み重ねられた業が既作業と呼ばれる。これら三つの業がない場合に、その既作業が結生（paṭisandhi）を引き寄せる。

อปรํ วา จตุพฺพิธํ กมฺมํ ชนกํ อุปตฺถมฺภกํ อุปปีฬกํ อุปฆาตกนฺติ. ตตฺถ ชนกํ นาม กุสลมฺปิ โหติ อกุสลมฺปิ. ตํ ปฏิสนฺธิยํ ปวตฺเตปิ รูปารูปวิปากํ [Pg.177] ชเนติ. อุปตฺถมฺภกํ ปน ชเนตุํ น สกฺโกติ, อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ อุปตฺถมฺเภติ, อทฺธานํ ปวตฺเตติ. อุปปีฬกํ อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ ปีเฬติ พาธติ, อทฺธานํ ปวตฺติตุํ น เทติ. อุปฆาตกํ ปน กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ สมานํ อญฺญํ ทุพฺพลกมฺมํ ฆาเตตฺวา ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ. เอวํ ปน กมฺเมน กเต โอกาเส ตํ วิปากํ อุปฺปนฺนํ นาม วุจฺจติ.

また、業には、生成業（ぜなかが）、援助業（うぱったんばか）、阻害業（うぱぴーらか）、破壊業（うぱがーたか）という四種類があります。そのうち、生成業とは、善であることも不善であることもあります。それは結生（再生）の時、あるいは生存の過程においても、色（物質的）および非色（精神的）の異熟（果報）を生成させます。一方、援助業は、自ら異熟（果報の心や業生色）を生成させることはできませんが、他の業によって与えられた結生、および生成された異熟において、生じるべき楽や苦を援助し、その持続を助けます。阻害業は、他の業によって与えられた結生、および生成された異熟において、生じるべき楽や苦を圧迫・阻害し、それらが長く続くことを許しません。しかし、破壊業は、自らが善であれ不善であれ、他の弱い生成業を殺し、その業の（既に生じた）異熟を遮断して、自分自身の異熟のための機会を作ります。このように、その（破壊）業によって機会が作られた時、その異熟は“生じた”と言われます。

อิติ อิเมสํ ทฺวาทสนฺนํ กมฺมานํ กมฺมนฺตรญฺจ วิปากนฺตรญฺจ พุทฺธานํ กมฺมวิปากญาณสฺเสว ยาถาวสรสโต ปากฏํ โหติ อสาธารณํ สาวเกหิ. วิปสฺสเกน ปน กมฺมนฺตรํ วิปากนฺตรญฺจ เอกเทสโต ชานิตพฺพํ. ตสฺมา อยํ มุขมตฺตทสฺสเนน กมฺมวิเสโส ปกาสิโตติ.

このように、これら十二種類の業の差異、およびその異熟の差異は、諸仏の“業異熟智”に対してのみ、その本質的な働きの通りに明らかであり、声聞（弟子たち）とは共有されない（仏陀独自の）ものです。しかしながら、ヴィパッサナーの実践者は、業の差異と異熟の差異をある程度（一部分）知るべきです。それゆえ、その端緒を示すために、この業の特殊性が明らかにされたと知るべきです。

๒๓๕. เอวํ สุทฺธิกกมฺมวเสน ปฐมวารํ วตฺวา ตเทว กมฺมํ ทฺวิธา วิภชิตฺวา กุสลากุสลาทิยุคลวเสน ทสหิ ปริยาเยหิ อปเร ทส วารา วุตฺตา. ตตฺถ อาโรคฺยฏฺเฐน กุสลํ, อนาโรคฺยฏฺเฐน อกุสลํ, อิทํ ทุกํ ชาติวเสน วุตฺตํ. อกุสลเมว ราคาทิโทสสํโยเคน สาวชฺชํ, กุสลํ ตทภาเวน อนวชฺชํ. อกุสลํ อปริสุทฺธตฺตา, กณฺหาภิชาติเหตุตฺตา วา กณฺหํ, กุสลํ ปริสุทฺธตฺตา, สุกฺกาภิชาติเหตุตฺตา วา สุกฺกํ. กุสลํ สุขวุทฺธิมตฺตา สุขุทฺรยํ, อกุสลํ ทุกฺขวุทฺธิมตฺตา ทุกฺขุทฺรยํ. กุสลํ สุขผลวตฺตา สุขวิปากํ, อกุสลํ ทุกฺขผลวตฺตา ทุกฺขวิปากนฺติ เอวเมเตสํ นานากาโร เวทิตพฺโพติ.

235. このように、純粋な業の側面から第一節を説いた後、その同じ業を二つに分け、善・不善などの一対（二法）の側面から、十通りの方法によって他の十節が説かれました。そこでは、“無病（健やか）”という意味で“善（くさら）”、“有病（不健全）”という意味で“不善（あくさら）”とされます。この二法（善・不善）は、性質（生起の仕方）の側面から説かれています。不善のみが貪りなどの過失と相応するため“有過失（さーわっじゃ）”であり、善はそれがないため“無過失（あなわっじゃ）”です。不善は不浄であるため、あるいは暗黒の生まれの原因となるため“黒（かんな）”であり、善は清浄であるため、あるいは光明の生まれの原因となるため“白（すっか）”です。善は幸福を増進させるため“楽を結果とするもの（すくどらや）”であり、不善は苦痛を増進させるため“苦を結果とするもの（どぅっくどらや）”です。善は楽の果報を持つため“楽異熟（すくびぱーか）”であり、不善は苦の果報を持つため“苦異熟（どぅっくびぱーか）”です。このように、これらの（善・不善などの）種々の相を知るべきである、と結びを理解すべきです。

กมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

業論の注釈、完。

๘. วิปลฺลาสกถา

8. 顛倒論

วิปลฺลาสกถาวณฺณนา

顛倒論の注釈

๒๓๖. อิทานิ ตสฺส กมฺมสฺส ปจฺจยภูเต วิปลฺลาเส ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย วิปลฺลาสกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. สุตฺตนฺเต ตาว สญฺญาวิปลฺลาสาติ สญฺญาย วิปลฺลตฺถภาวา วิปรีตภาวา, วิปรีตสญฺญาติ อตฺโถ. เสสทฺวเยสุปิ เอเสว นโย. จิตฺตกิจฺจสฺส ทุพฺพลฏฺฐาเน ทิฏฺฐิวิรหิตาย อกุสลสญฺญาย สกกิจฺจสฺส พลวกาเล สญฺญาวิปลฺลาโส. ทิฏฺฐิวิรหิตสฺเสว อกุสลจิตฺตสฺส สกกิจฺจสฺส [Pg.178] พลวกาเล จิตฺตวิปลฺลาโส. ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเต จิตฺเต ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส. ตสฺมา สพฺพทุพฺพโล สญฺญาวิปลฺลาโส, ตโต พลวตโร จิตฺตวิปลฺลาโส, สพฺพพลวตโร ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส. อชาตพุทฺธิทารกสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย หิ สญฺญา อารมฺมณสฺส อุปฏฺฐานาการมตฺตคฺคหณโต. คามิกปุริสสฺส กหาปณทสฺสนํ วิย จิตฺตํ ลกฺขณปฏิเวธสฺสาปิ สมฺปาปนโต. กมฺมารสฺส มหาสณฺฑาเสน อโยคหณํ วิย ทิฏฺฐิ อภินิวิสฺส ปรามสนโต. อนิจฺเจ นิจฺจนฺติ สญฺญาวิปลฺลาโสติ อนิจฺเจ วตฺถุสฺมึ ‘‘นิจฺจํ อิท’’นฺติ เอวํ คเหตฺวา อุปฺปชฺชนกสญฺญา สญฺญาวิปลฺลาโส. อิมินา นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. น สญฺญาวิปลฺลาโส น จิตฺตวิปลฺลาโส น ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสติ จตูสุ วตฺถูสุ ทฺวาทสนฺนํ วิปลฺลาสคฺคาหานํ อภาวา ยาถาวคฺคหณํ วุตฺตํ.

236. 今、その業の縁（原因）となった“顛倒（てんどう：誤った認識）”を示すために、経典を先導として説かれた‘顛倒論’の未詳の語の釈義を行います。まず経典において“想顛倒（さんにゃー・びぱっらーさ）”とは、想が本来のあり方から外れ、逆転している状態、すなわち“逆転した認識”という意味です。残りの二つ（心顛倒・見顛倒）においても、この方法は同じです。想（認識）の本来の役割が弱く、見解（見）を伴わない不善の想において、その役割が強くなる時に“想顛倒”が生じます。見を伴わない不善の心において、その役割が強くなる時に“心顛倒”が生じます。見（邪見）と相応する心において“見顛倒”が生じます。それゆえ、想顛倒が最も弱く、それよりも心顛倒が強く、見顛倒が最も強力です。想は、まだ智慧のない子供が貨幣（カハパナ）を見る時のようです。対象の現れている様子だけを捉えるからです。心は、村の大人が貨幣を見る時のようです。特徴を貫いて知ること（通達）に至るからです。見は、鍛冶屋が大きなやっとこで鉄を掴む時のようです。対象に執着し、誤って握りしめるからです。“無常なものを常であるとする想顛倒”とは、無常な法（五蘊）という対象に対して、“これは常である”と捉えて生じる想のことで、これが想顛倒です。この方法によって、すべての箇所における意味を知るべきです。“想顛倒ではなく、心顛倒でもなく、見顛倒でもない”とは、四つの対象（常・楽・我・浄）において、十二種類の顛倒した執着がないために、“あるがままの把握”が説かれているのです。

คาถาสุ อนตฺตนิ จ อตฺตาติ อนตฺตนิ อตฺตาติ เอวํสญฺญิโนติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิหตาติ น เกวลํ สญฺญิโนว, สญฺญาย วิย อุปฺปชฺชมานาย มิจฺฉาทิฏฺฐิยาปิ หตา. ขิตฺตจิตฺตาติ สญฺญาทิฏฺฐีหิ วิย อุปฺปชฺชมาเนน ขิตฺเตน วิพฺภนฺเตน จิตฺเตน สมนฺนาคตา. วิสญฺญิโนติ เทสนามตฺตเมตํ, วิปรีตสญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิโนติ อตฺโถ. อถ วา สญฺญาปุพฺพงฺคมตฺตา ทิฏฺฐิยา ปฐมํ จตูหิ ปเทหิ สญฺญาวิปลฺลาโส วุตฺโต, ตโต มิจฺฉาทิฏฺฐิหตาติ ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส, ขิตฺตจิตฺตาติ จิตฺตวิปลฺลาโส. วิสญฺญิโนติ ตีหิ วิปลฺลาสคฺคาเหหิ ปกติสญฺญาวิรหิตา โมหํ คตา ‘‘มุจฺฉิโต วิสเวเคน, วิสญฺญี สมปชฺชถา’’ติเอตฺถ (ชา. ๒.๒๒.๓๒๘) วิย. เต โยคยุตฺตา มารสฺสาติ เต ชนา สตฺตา มารสฺส โยเค ยุตฺตา นาม โหนฺติ. อโยคกฺเขมิโนติ จตูหิ โยเคหิ อีตีหิ เขมํ นิพฺพานํ อปฺปตฺตา. สตฺตา คจฺฉนฺติ สํสารนฺติ เตเยว ปุคฺคลา สํสารํ สํสรนฺติ. กสฺมา? ชาติมรณคามิโน หิ เต, ตสฺมา สํสรนฺตีติ อตฺโถ. พุทฺธาติ จตุสจฺจพุทฺธา สพฺพญฺญุโน. กาลตฺตยสาธารณวเสน พหุวจนํ. โลกสฺมินฺติ โอกาสโลเก. ปภงฺกราติ โลกสฺส ปญฺญาโลกํ กรา. อิมํ ธมฺมํ ปกาเสนฺตีติ วิปลฺลาสปฺปหานํ ธมฺมํ โชเตนฺติ. ทุกฺขูปสมคามินนฺติ ทุกฺขวูปสมํ นิพฺพานํ คจฺฉนฺตํ. เตสํ สุตฺวานาติ เตสํ พุทฺธานํ ธมฺมํ สุตฺวาน. สปฺปญฺญาติ ภพฺพภูตา ปญฺญวนฺโต. สจิตฺตํ ปจฺจลทฺธูติ วิปลฺลาสวชฺชิตํ สกจิตฺตํ ปฏิลภิตฺวา. ปฏิอลทฺธูติ ปทจฺเฉโท. อถ วา ปฏิลภึสุ ปฏิอลทฺธุนฺติ [Pg.179] ปทจฺเฉโท. อนิจฺจโต ทกฺขุนฺติ อนิจฺจวเสเนว อทฺทสํสุ. อนตฺตนิ อนตฺตาติ อนตฺตานํ อนตฺตาติ อทฺทกฺขุํ. อถ วา อนตฺตนิ วตฺถุสฺมึ อตฺตา นตฺถีติ อทฺทกฺขุํ. สมฺมาทิฏฺฐิสมาทานาติ คหิตสมฺมาทสฺสนา. สพฺพํ ทุกฺขํ อุปจฺจคุนฺติ สกลํ วฏฺฏทุกฺขํ สมติกฺกนฺตา.

偈（詩）の中の“無我なるものにおける我”とは、無我なるもの（五蘊）において“我（が）”という想いを持つという意味です。“邪見に害された者”とは、単に想顛倒を持つ者だけでなく、想と同じように生じる邪見によっても害されていることを指します。“乱れた心の者”とは、想や見によって害されたかのように、生じている乱れ、惑わされた心を備えた者です。“想を失った者（びさんにー）”とは、単なる説法上の表現であり、“逆転した想・心・見を持つ者”という意味です。あるいは、想が先導となるため、最初に四つの句で“想顛倒”が説かれ、次に“邪見に害された”で“見顛倒”が、さらに“乱れた心の者”で“心顛倒”が説かれました。“想を失った者”とは、三つの顛倒した執着によって本来の想（正しい認識）を失い、迷妄に陥った者のことで、‘スヴァンナサーマ・ジャータカ’にある“毒の勢いによって気絶し、想を失った（びさんにー）”という表現と同様です。“彼らは魔の絆に繋がれた者である”とは、それらの人々が魔王（マーラ）の四つの絆（欲・有・見・無明）に繋がれているという意味です。“安穏を得られない者”とは、四つの絆という災厄のために、安穏なる境地である涅槃に到達できない者のことです。“衆生は輪廻を巡る”とは、それらの人々が輪廻の中で彷徨い歩くことです。なぜなら、彼らは生と死へと向かう者だからです。これがその意味です。“仏陀”とは、四聖諦を悟った一切知者です。過去・現在・未来の三世に共通するため複数形が用いられています。“世において”とは、場所としての世間（器世間）においてです。“光を放つ者”とは、世間（衆生世間）に対して智慧の光を与える仏陀のことです。“この法を明かす”とは、顛倒を断じる法を輝かせることです。“苦の静止へと導く（法）”とは、苦の静止である涅槃へと向かう道のことです。“彼らの教えを聞いて”とは、それら諸仏の法を聞いて、という意味です。“智慧ある者”とは、解脱の器となり得る智慧を備えた人々のことです。“自らの心を取り戻した”とは、顛倒（誤り）を除いた自らの心であるヴィパッサナーの心を得た、という意味です。“paṭialaddhū”は語を分割したものです。あるいは、“彼らは得た（paṭilabhiṃsu）”という意味です。“無常であると見た”とは、無常の側面からのみ（正しく）見たということです。“無我なるものにおける無我”とは、無我なる五蘊を無我であると見たことです。あるいは、無我なる法（五蘊）において、（外道が想定するような）我（が）は存在しないと見た、という意味です。“正見を受持した者”とは、正しい見解を保持した人々のことです。“すべての苦を超えた”とは、輪廻の苦しみのすべてを完全に乗り越えた、という意味です。

ปหีนาปหีนปุจฺฉาย ทิฏฺฐิสมฺปนฺนสฺสาติ โสตาปนฺนสฺส. ทุกฺเข สุขนฺติ สญฺญา อุปฺปชฺชติ. จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ โมหกาลุสฺสิยสฺส อปฺปหีนตฺตา สญฺญามตฺตํ วา จิตฺตมตฺตํ วา อุปฺปชฺชติ, อนาคามิสฺสปิ อุปฺปชฺชติ, กึ ปน โสตาปนฺนสฺส. อิเม ทฺเว อรหโตเยว ปหีนา. อสุเภ สุภนฺติ สญฺญา อุปฺปชฺชติ. จิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ สกทาคามิสฺสปิ อุปฺปชฺชติ, กึ ปน โสตาปนฺนสฺส. อิเม ทฺเว อนาคามิสฺส ปหีนาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตสฺมา อิทํ ทฺวยํ โสตาปนฺนสกทาคามิโน สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อนาคามิโน กามราคสฺส ปหีนตฺตา ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสานญฺจ ปหานํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ทฺวีสุ วตฺถูสูติอาทีหิ ปเทหิ ปหีนาปหีเน นิคเมตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺถ ‘‘อนิจฺเจ นิจฺจ’’นฺติ, ‘‘อนตฺตนิ อตฺตา’’ติ อิเมสุ ทฺวีสุ วตฺถูสุ ฉ วิปลฺลาสา ปหีนา. ‘‘ทุกฺเข สุข’’นฺติ, ‘‘อสุเภ สุภ’’นฺติ อิเมสุ ทฺวีสุ วตฺถูสุ ทฺเว ทิฏฺฐิวิปลฺลาสา ปหีนา. เกสุจิ โปตฺถเกสุ ทฺเวติ ปฐมํ ลิขิตํ, ปจฺฉา ฉาติ. จตูสุ วตฺถูสูติ จตฺตาริ เอกโต กตฺวา วุตฺตํ. อฏฺฐาติ ทฺวีสุ ฉ, ทฺวีสุ ทฺเวติ อฏฺฐ. จตฺตาโรติ ทุกฺขาสุภวตฺถูสุ เอเกกสฺมึ ทฺเว ทฺเว สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสาติ จตฺตาโร. เกสุจิ โปตฺถเกสุ ‘‘ฉ ทฺวีสู’’ติ วุตฺตฏฺฐาเนสุปิ เอวเมว ลิขิตนฺติ.

“断ぜられた顛倒と断ぜられていない顛倒についての質問”における“見（正見）を具足した者”とは預流者のことである。“苦の中に楽であるという知覚（想）が生じ、心が生じる”と言われるのは、預流者には未だ痴の混濁が断ぜられていないため、単なる想の顛倒、あるいは単なる心の顛倒が生じるからである。不還者にも（苦の中の楽という想・心は）生じるが、まして預流者に生じないことがあろうか。これら二つの顛倒（苦の中の楽という想と心の顛倒）は、阿羅漢のみによって完全に断ぜられる。“不浄の中に浄（美）であるという知覚が生じ、心が生じる”と言われるのは、一来者にも生じるが、まして預流者に生じないことがあろうか。これら二つ（不浄の中の浄という想と心の顛倒）は不還者において断ぜられるとアッタカター（註釈書）に説かれている。したがって、この二つは預流者と一来者に関連して（生じると）説かれたものであると理解すべきである。不還者は欲愛（欲界の貪欲）を断じているため、“不浄の中に浄である”という想の顛倒および心の顛倒の断絶が説かれたのであると理解すべきである。“二つの対象において”などの語によって、断ぜられた顛倒と断ぜられていない顛倒を総括して示している。その中で、“無常の中に常である”“無我の中に我である”というこれら二つの対象における六つの顛倒（想・心・見の各二つ）は（預流者によって）断ぜられている。“苦の中に楽である”“不浄の中に浄である”というこれら二つの対象における二つの見の顛倒は（預流者によって）断ぜられている。一部の写本では、最初に“二つ”と書かれ、その後に“六つ”と書かれている。“四つの対象において”とは、四つ（無常・苦・無我・不浄）を一律にまとめて説いたものである。“八つ”とは、二つの対象（無常・無我）における六つと、二つの対象（苦・不浄）における二つの見の顛倒を合わせた八つのことである。“四つ”とは、苦と不浄の対象において、それぞれ二つずつ（想と心）の顛倒があるため、合計で四つのことである。一部の写本では、“六つ、二つにおいて”と説かれている箇所でも、同様に記されている。

วิปลฺลาสกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

顛倒論の注釈（解説）が完了した。

๙. มคฺคกถา

9. 道論（Maggakathā）

มคฺคกถาวณฺณนา

道論の注釈（解説）

๒๓๗. อิทานิ เตสํ ติณฺณํ วิปลฺลาสานํ ปหานกรํ อริยมคฺคํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย มคฺคกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ มคฺโคติ เกนฏฺเฐน มคฺโคติ โย พุทฺธสาสเน มคฺโคติ วุจฺจติ, โส เกนฏฺเฐน มคฺโค นาม โหตีติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา ปหานายาติอาทีสุ ทสสุ [Pg.180] ปริยาเยสุ ปฐโม ปฐโม ตสฺส ตสฺส มคฺคงฺคสฺส อุชุวิปจฺจนีกวเสน วุตฺโต. มคฺโค เจว เหตุ จาติ ตสฺส ตสฺส กิจฺจสฺส กรณาย ปฏิปทฏฺเฐน มคฺโค, สมฺปาปกฏฺเฐน เหตุ. เตน มคฺคสฺส ปฏิปทฏฺโฐ สมฺปาปกฏฺโฐ จ วุตฺโต โหติ. ‘‘อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๕, ๔๘) หิ ปฏิปทา มคฺโค, ‘‘มคฺคสฺส นิยฺยานฏฺโฐ เหตุฏฺโฐ’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๒.๘) สมฺปาปโก เหตุ. เอวํ ทฺวีหิ ทฺวีหิ ปเทหิ ‘‘มคฺโคติ เกนฏฺเฐน มคฺโค’’ติ ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนํ กตํ โหติ. สหชาตานํ ธมฺมานํ อุปตฺถมฺภนายาติ อตฺตนา สหชาตานํ อรูปธมฺมานํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยาทิภาเวน อุปตฺถมฺภนภาวาย. กิเลสานํ ปริยาทานายาติ ตํตํมคฺควชฺฌานํ วุตฺตาวเสสกิเลสานํ เขปนาย. ปฏิเวธาทิวิโสธนายาติ เอตฺถ ยสฺมา ‘‘โก จาทิ กุสลานํ ธมฺมานํ, สีลญฺจ สุวิสุทฺธํ ทิฏฺฐิ จ อุชุกา’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๖๙, ๓๘๑) วจนโต สีลญฺจ ทิฏฺฐิ จ สจฺจปฏิเวธสฺส อาทิ. โส จ อาทิมคฺคกฺขเณ วิสุชฺฌติ. ตสฺมา ‘‘ปฏิเวธาทิวิโสธนายา’’ติ วุตฺตํ. จิตฺตสฺส อธิฏฺฐานายาติ สมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส สกกิจฺเจ ปติฏฺฐานาย. จิตฺตสฺส โวทานายาติ จิตฺตสฺส ปริสุทฺธภาวาย. วิเสสาธิคมายาติ โลกิยโต วิเสสปฏิลาภาย. อุตฺตริ ปฏิเวธายาติ โลกิยโต อุตฺตริ ปฏิวิชฺฌนตฺถาย. สจฺจาภิสมยายาติ จตุนฺนํ สจฺจานํ เอกาภิสมยาย กิจฺจนิปฺผตฺติวเสน เอกปฏิเวธาย. นิโรเธ ปติฏฺฐาปนายาติ จิตฺตสฺส วา ปุคฺคลสฺส วา นิพฺพาเน ปติฏฺฐาปนตฺถาย. สกทาคามิมคฺคกฺขณาทีสุ อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ เอกโต กตฺวา ตํตํมคฺควชฺฌกิเลสปฺปหานํ วุตฺตํ. เอวํ วจเน การณํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. ยสฺมา อุปรูปริมคฺเคนาปิ สุฏฺฐุ อาทิวิโสธนา สุฏฺฐุ จิตฺตโวทานญฺจ โหติ, ตสฺมา ตานิปิ ปทานิ วุตฺตานิ.

237. 今、これら三つの顛倒を断ずる聖なる道を記述するにあたり、説かれた道論の未だ説かれていない意味の解説を行う。その中で、“道（マッガ）とは、どのような意味で道（マッガ）なのか”について、仏教において道と呼ばれるものは、どのような理由で道と名付けられるのか、というのがその問いの意味である。“邪見を断ずるために”などの十種類の教説において、最初の語（正見など）は、それぞれの道支に直接対立するものを断ずることに関連して説かれている。“道であり、かつ原因（ヘートゥ）である”とは、それぞれの役割を果たすための“実践（行進）”という意味で道であり、“到達させるもの”という意味で原因である。これによって、道の“実践という意味”と“到達という意味”が説かれたことになる。実際に、“これが道であり、これが実践である”などの箇所では、実践としての道が説かれており、“道の離脱という意味が原因の意味である”などの箇所では、到達させる原因が説かれている。このように二つずつの語によって、“道とはどのような意味で道か”という問いに対する回答がなされている。“共生する諸法を助けるために”とは、自分自身（道支）と共に生じる無形の諸法（心・心所）を、共生・相互・依止などの力によって支えるためである。“煩悩を滅尽するために”とは、それぞれの道によって殺されるべき、既に説かれた見以外の残りの煩悩を滅ぼすためである。“通達などを清浄にするために”という点について、ここで“善なる諸法の始まりとは何か。それは極めて清浄な戒と、直っすぐな見である”という聖典の言葉の通り、戒と見は真理の通達の始まり（初歩）である。そして、その始まり（初歩）は道の瞬間に清浄になる。それゆえ“通達などを清浄にするために”と説かれたのである。“心を確立するために”とは、相応する心を自らの役割において確立させるためである。“心を浄化するために”とは、心の清浄な状態のためである。“殊勝な到達のために”とは、世俗的な次元を超えた殊勝な法の獲得のためである。“さらなる通達のために”とは、世俗を超えてさらに高く通達するためである。“真理の現観（悟り）のために”とは、四つの聖諦を一時に現観し、役割の成就によって一時に通達するためである。“滅（涅槃）において確立させるために”とは、心あるいは個人を涅槃において確立させるためである。一来道などの瞬間において、八聖道支を一つにまとめて、それぞれの道によって殺されるべき煩悩の遮断が説かれている。このように（まとめて）説く理由は、既に述べた通りである。なぜなら、より上位の道によっても、始まり（戒・見）の清浄化と心の浄化がより一層行われるからであり、それゆえにそれらの語も説かれているのである。

ทสฺสนมคฺโคติอาทีหิ ยาว ปริโยสานา ตสฺส ธมฺมสฺส ลกฺขณวเสน มคฺคฏฺโฐ วุตฺโต. ตานิ สพฺพานิปิ ปทานิ อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส วุตฺตตฺถาเนว. เอวเมตฺถ ยถาสมฺภวํ โลกิยโลกุตฺตโร มคฺโค นิทฺทิฏฺโฐ. เหตุฏฺเฐน มคฺโคติ จ อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค นิทฺทิฏฺโฐ. นิปฺปริยายมคฺคตฺตา จสฺส ปุน ‘‘มคฺโค’’ติ น วุตฺตํ. อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยาติ อาทีนิ จ อินฺทฺริยาทีนํ อตฺถวเสน วุตฺตานิ, น มคฺคฏฺฐวเสน. สจฺจานีติ เจตฺถ สจฺจญาณานิ. สพฺเพปิ เต ธมฺมา นิพฺพานสฺส ปฏิปทฏฺเฐน มคฺโค. อนฺเต วุตฺตํ นิพฺพานํ [Pg.181] ปน สํสารทุกฺขาภิภูเตหิ ทุกฺขนิสฺสรณตฺถิเกหิ สปฺปุริเสหิ มคฺคียติ คเวสียตีติ มคฺโคติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพนฺติ.

“見道”などの語によって最後まで、その法の特性による“道の意味”が説かれている。それらの語はすべて“所知（証知されるべきもの）の解説”において説かれた意味と同じである。このように、ここでは相応の理に従って、世間的（世俗）および出世間的な道が示されている。“原因という意味での道”によって、八支聖道が示されている。また、それが直接的な意味での道であるため、再び“道”という語は（重畳して）用いられていない。“支配という意味での根”などの語は、根（インドリヤ）などの意味に基づいて説かれたものであり、道の意味として説かれたものではない。また、ここでの“真理（サッチャ）”とは真理の知（諦智）のことである。これらすべての諸法は、涅槃に至る実践という意味で道である。最後に説かれた“涅槃”については、輪回の苦しみに圧倒され、苦しみからの離脱を求める善き人々によって、求められ（maggīyati）、探求される（gavesīyati）ものであるため、“道（マッガ）”と説かれたのだと理解すべきである。これが結論である。

มคฺคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

道論の注釈（解説）が完了した。

๑๐. มณฺฑเปยฺยกถา

10. 醍醐論（Maṇḍapeyyakathā）

มณฺฑเปยฺยกถาวณฺณนา

醍醐論の注釈（解説）

๒๓๘. อิทานิ ตสฺส มคฺคสฺส มณฺฑเปยฺยตฺตํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย ภควโต วจเนกเทสปุพฺพงฺคมาย มณฺฑเปยฺยกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ มณฺฑเปยฺยนฺติ ยถา สมฺปนฺนํ นิมฺมลํ วิปฺปสนฺนํ สปฺปิ สปฺปิมณฺโฑติ วุจฺจติ, เอวํ วิปฺปสนฺนฏฺเฐน มณฺโฑ, ปาตพฺพฏฺเฐน เปยฺยํ. ยญฺหิ ปิวิตฺวา อนฺตรวีถิยํ ปติตา วิสญฺญิโน อตฺตโน สาฏกาทีนมฺปิ อสฺสามิกา โหนฺติ, ตํ ปสนฺนมฺปิ น ปาตพฺพํ. มยฺหํ ปน อิทํ สิกฺขตฺตยสงฺคหิตํ สาสนพฺรหฺมจริยํ สมฺปนฺนตฺตา นิมฺมลตฺตา วิปฺปสนฺนตฺตา มณฺฑญฺจ หิตสุขาวหตฺตา เปยฺยญฺจาติ มณฺฑเปยฺยนฺติ ทีเปติ. มณฺโฑ เปยฺโย เอตฺถาติ มณฺฑเปยฺยํ. กึ ตํ? สาสนพฺรหฺมจริยํ. กสฺมา สิกฺขตฺตยํ พฺรหฺมจริยํ นาม? อุตฺตมฏฺเฐน นิพฺพานํ พฺรหฺมํ นาม, สิกฺขตฺตยํ นิพฺพานตฺถาย ปวตฺตนโต พฺรหฺมตฺถาย จริยาติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ. สาสนพฺรหฺมจริยนฺติ ตํเยว. สตฺถา สมฺมุขีภูโตติ อิทเมตฺถ การณวจนํ. ยสฺมา ปน สตฺถา สมฺมุขีภูโต, ตสฺมา วีริยปโยคํ กตฺวา ปิวเถตํ มณฺฑํ. พาหิรกญฺหิ เภสชฺชมณฺฑํ เวชฺชสฺส อสมฺมุขา ปิวนฺตานํ ปมาณํ วา อุคฺคมนนิคฺคมนํ วา น ชานามาติ อาสงฺกา โหติ. เวชฺชสฺส สมฺมุขา ปน เวชฺโช ชานิสฺสตีติ นิราสงฺกา ปิวนฺติ. เอวเมวํ อมฺหากญฺจ ธมฺมสฺสามี สตฺถา สมฺมุขีภูโตติ วีริยํ กตฺวา ปิวถาติ มณฺฑปาเน สนฺนิโยเชติ. ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกปรมตฺเถหิ ยถารหํ อนุสาสตีติ สตฺถา. อปิจ ‘‘สตฺถา ภควา สตฺถวาโห’’ติอาทินา (มหานิ. ๑๙๐) นิทฺเทสนเยนเปตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. สนฺทิสฺสมาโน มุโข ภูโตติ สมฺมุขีภูโต.

238. 今、その道の“醍醐飲（だいごいん）”たる性質を示すために語られ、世尊の御言葉の一部を先頭に置いた“醍醐飲についての談話（マッタペーイヤ・カター）”に対する、新たな意味の釈論を始める。そこでの“醍醐飲”について。例えば、申し分のない、不純物のない、極めて清らかなバターが“バターの醍醐（サッピマンダ）”と言われるように、極めて清らかであるという意味で“醍醐（マンダ）”であり、飲むべきものであるという意味で“飲（ペーイヤ）”である。道中で倒れて意識を失い、自らの衣などさえも制御できなくなるような酒は、たとえ澄んでいても飲むべきではない。しかし、私のこの三学にまとめられた教法の梵行（ササナ・ブラフマチャリヤ）は、申し分なく、不純物がなく、極めて清らかであるために“醍醐（マンダ）”であり、利益と幸福をもたらすものであるために“飲（ペーイヤ）”である。ゆえに“醍醐飲（マンダペーイヤ）”であると示される。ここに醍醐があり、飲むべきものがあるから“醍醐飲”である。それは何か。教法の梵行である。なぜ三学が“梵行（ブラフマチャリヤ）”と呼ばれるのか。至高という意味において涅槃が“梵（ブラフマ）”と呼ばれ、三学は涅槃のために進むものであり、至高なる目的（涅槃）のための行（チャリヤ）であるから、“梵行”と呼ばれる。教法の梵行とは、まさにそれのことである。“師（導師）が現前された”という言葉は、ここでの（醍醐を飲む）理由を述べる言葉である。師が現前されているのであるから、精進してこの醍醐を飲みなさい。外部の薬の醍醐は、医師がいないところで飲む者にとっては、量やその（体内での）上昇・下降がわからないという疑念が生じる。しかし医師の面前であれば、“医師が知ってくれている”と疑念なく飲むものである。それと同じように、“我らの法の主である師が現前されている”と考えて精進し、（醍醐を）飲みなさいと、醍醐を飲むこと（道の修習）へと勧めているのである。現世、来世、および究極の利益について、相応に教え導く（アヌサーサティ）から“師（サッター）”と呼ばれる。また、“師、世尊、隊商主（サッタヴァーハ）”などの‘大義釈’の記述方法によっても、ここでの意味を理解すべきである。明らかにされた顔（目の前）にある状態となったので、“現前された（サンムキーブート）”と言う。

มณฺฑเปยฺยนิทฺเทเส ติธตฺตมณฺโฑติ ติธาภาโว ติธตฺตํ. ติธตฺเตน มณฺโฑ ติธตฺตมณฺโฑ, ติวิเธน มณฺโฑติ อตฺโถ. สตฺถริ สมฺมุขีภูเตติ อิทํ สพฺพาการปริปุณฺณมณฺฑตฺตยทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ปรินิพฺพุเตปิ ปน [Pg.182] สตฺถริ เอกเทเสน มณฺฑตฺตยํ ปวตฺตติเยว. เตเนว จสฺส นิทฺเทเส ‘‘สตฺถริ สมฺมุขีภูเต’’ติ อวตฺวา กตโม เทสนามณฺโฑติอาทิ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“醍醐飲の解説”において、“三種の醍醐（ティダッタ・マンダ）”とは、三つの状態があることを“三種（ティダッタ）”という。三つの状態によって醍醐であるから“三種の醍醐”であり、三種の醍醐という意味である。“師が現前された時に”という言葉は、あらゆる側面において円満な三種の醍醐を示すために語られた。しかし、師が涅槃に入られた後であっても、一分において（教えの中に）三種の醍醐は存続するものである。それゆえ、その詳細な解説において、“師が現前された時に”と言わずに、“いかなるものが教示の醍醐（デーサナー・マンダ）であるか”などと説かれていると理解すべきである。

เทสนามณฺโฑติ ธมฺมเทสนา เอว มณฺโฑ. ปฏิคฺคหมณฺโฑติ เทสนาปฏิคฺคาหโก เอว มณฺโฑ. พฺรหฺมจริยมณฺโฑติ มคฺคพฺรหฺมจริยเมว มณฺโฑ.

“教示の醍醐（デーサナー・マンダ）”とは、法の教示そのものが醍醐である。“受容の醍醐（パティッガハ・マンダ）”とは、教示を受け取る者（会衆）そのものが醍醐である。“梵行の醍醐（ブラフマチャリヤ・マンダ）”とは、聖道における梵行（道心）そのものが醍醐である。

อาจิกฺขนาติ เทเสตพฺพานํ สจฺจาทีนํ อิมานิ นามานีติ นามวเสน กถนา. เทสนาติ ทสฺสนา. ปญฺญาปนาติ ชานาปนา, ญาณมุเข ฐปนา วา. อาสนํ ฐเปนฺโต หิ ‘‘อาสนํ ปญฺญาเปตี’’ติ วุจฺจติ. ปฏฺฐปนาติ ปญฺญาปนา, ปวตฺตนาติ อตฺโถ, ญาณมุเข ฐปนา วา. วิวรณาติ วิวฏกรณํ, วิวริตฺวา ทสฺสนาติ อตฺโถ. วิภชนาติ วิภาคกิริยา, วิภาคโต ทสฺสนาติ อตฺโถ. อุตฺตานีกมฺมนฺติ ปากฏภาวกรณํ. อถ วา อาจิกฺขนาติ เทสนาทีนํ ฉนฺนํ ปทานํ มูลปทํ. เทสนาทีนิ ฉ ปทานิ ตสฺส อตฺถวิวรณตฺถํ วุตฺตานิ. ตตฺถ เทสนาติ อุคฺฆฏิตญฺญูนํ วเสน สงฺเขปโต ปฐมํ อุทฺเทสวเสน เทสนา. อุคฺฆฏิตญฺญู หิ สงฺเขเปน วุตฺตํ ปฐมํ วุตฺตญฺจ ปฏิวิชฺฌนฺติ. ปญฺญาปนาติ วิปญฺจิตญฺญูนํ วเสน เตสํ จิตฺตโตสเนน พุทฺธินิสาเนน จ ปฐมํ สงฺขิตฺตสฺส วิตฺถารโต นิทฺเทสวเสน ปญฺญาปนา. ปฏฺฐปนาติ เตสํเยว นิทฺทิฏฺฐสฺส นิทฺเทสสฺส ปฏินิทฺเทสวเสน วิตฺถารตรวจเนน ปญฺญาปนา. วิวรณาติ นิทฺทิฏฺฐสฺสาปิ ปุนปฺปุนํ วจเนน วิวรณา. วิภชนาติ ปุนปฺปุนํ วุตฺตสฺสาปิ วิภาคกรเณน วิภชนา. อุตฺตานีกมฺมนฺติ วิวฏสฺส วิตฺถารตรวจเนน, วิภตฺตสฺส จ นิทสฺสนวจเนน อุตฺตานีกรณํ. อยํ เทสนา เนยฺยานมฺปิ ปฏิเวธาย โหติ. เยวาปนญฺเญปิ เกจีติ ปิยงฺกรมาตาทิกา วินิปาติกา คหิตา. วิญฺญาตาโรติ ปฏิเวธวเสน โลกุตฺตรธมฺมํ วิญฺญาตาโร. เอเต หิ ภิกฺขุอาทโย ปฏิเวธวเสน ธมฺมเทสนํ ปฏิคฺคณฺหนฺตีติ ปฏิคฺคหา. อยเมวาติอาทีนิ ปฐมญาณนิทฺเทเส วุตฺตตฺถานิ. อริยมคฺโค นิพฺพาเนน สํสนฺทนโต พฺรหฺมตฺถาย จริยาติ พฺรหฺมจริยนฺติ วุจฺจติ.

“解説（アーチッカナー）”とは、説かれるべき真理（四聖諦）などに対して“これらがその名称である”と、名称によって語ることである。“教示（デーサナー）”とは、それらを示すことである。“開示（パンニャーパナー）”とは、知らせることであり、あるいは智慧の面前に置くことである。座席を置く者は“座席を設ける（パンニャーペーティ）”と言われるからである。“確立（パッタパナー）”とは、開示すること、生じさせるという意味であり、あるいは智慧の面前に置くことである。“顕示（ヴィヴァラナー）”とは、開かれた状態にすること、開いて見せるという意味である。“分折（ヴィバジャナー）”とは、区分けする作業、区分によって示すという意味である。“明瞭化（ウッターニーカンマ）”とは、明白な状態にすることである。あるいは、“解説”とは、教示などの六つの語の根本となる語である。教示などの六つの語は、その“解説”の意味を詳述するために説かれたものである。その中で“教示”とは、略開智者（瞬時に悟る者）のために、簡略に、まずは提要（ウッデーサ）として説くことである。略開智者は簡略に説かれたこと、最初に説かれたことを通達するからである。“開示”とは、広演智者（詳細な解説で悟る者）のために、彼らの心を喜ばせ、智慧を研ぎ澄ませることで、最初に簡略に説かれたものを詳細な釈論（ニッデーサ）として知らせることである。“確立”とは、まさにその広演智者のために、すでに示された釈論をさらに詳細な言葉（パティニッデーサ）として再提示し、知らせることである。“顕示”とは、すでに詳細に示されたものを、繰り返し説くことによって明らかにすることである。“分折”とは、繰り返し説かれたものを、さらに区分けすることによって分類することである。“明瞭化”とは、明らかにされたものをさらに詳細な言葉で、また分類されたものを例証（譬喩）の言葉で、明白にすることである。この教示は、導引者（ネイヤ：訓練が必要な者）たちも通達（悟り）に至るためのものである。“またその他の者たち”という言葉は、ピヤンカラの母などの（鬼道の）堕天（ヴィニパーティカ）たちが含まれる。“理解する者たち（ヴィンニャータロー）”とは、通達によって出世間法を理解する者たちのことである。これらの比丘たちは、通達によって法の教示を受け取るので“受容者（パティッガハ）”と呼ばれる。“これこそが”などの言葉の意味は、最初の‘智の解説’で述べられた通りである。聖道は、涅槃と一致（符合）することから、あるいは涅槃という至高の目的のための行であるから、“梵行（ブラフマチャリヤ）”と呼ばれる。

๒๓๙. อิทานิ อธิโมกฺขมณฺโฑติอาทีหิ ตสฺมึ มคฺคกฺขเณ วิชฺชมานานิ อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคานิ มณฺฑเปยฺยวิธาเน โยเชตฺวา ทสฺเสติ. ตตฺถ [Pg.183] อธิโมกฺขมณฺโฑติ อธิโมกฺขสงฺขาโต มณฺโฑ. กสโฏติ ปสาทวิรหิโต อาวิโล. ฉฑฺเฑตฺวาติ สมุจฺเฉทวเสน ปหาย. สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิโมกฺขมณฺฑํ ปิวตีติ มณฺฑเปยฺยนฺติ สทฺธินฺทฺริยโต อธิโมกฺขมณฺฑสฺส อนญฺญตฺเตปิ สติ อญฺญํ วิย กตฺวา โวหารวเสน วุจฺจติ, ยถา โลเก นิสทโปตโก นิสทโปตสรีรสฺส อนญฺญตฺเตปิ สติ นิสทโปตสฺส สรีรนฺติ วุจฺจติ, ยถา จ ปาฬิยํ ‘‘ผุสิตตฺต’’นฺติอาทีสุ ธมฺมโต อนญฺโญปิ ภาโว อญฺโญ วิย วุตฺโต, ยถา จ อฏฺฐกถายํ ‘‘ผุสนลกฺขโณ ผสฺโส’’ติอาทีสุ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑ ธมฺมุทฺเทสวาร ผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา) ธมฺมโต อนญฺญมฺปิ ลกฺขณํ อญฺญํ วิย วุตฺตํ, เอวมิทนฺติ เวทิตพฺพํ. ปิวตีติ เจตฺถ ตํสมงฺคิปุคฺคโลติ วุตฺตํ โหติ. ตํสมงฺคิปุคฺคโล ตํ มณฺฑํ ปิวตีติ กตฺวา เตน ปุคฺคเลน โส มณฺโฑ ปาตพฺพโต มณฺฑเปยฺยํ นาม โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ‘‘มณฺฑเปยฺโย’’ติ จ วตฺตพฺเพ ‘‘มณฺฑเปยฺย’’นฺติ ลิงฺควิปลฺลาโส กโต. เสสานมฺปิ อิมินา นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อปุพฺเพสุ ปน ปริฬาโหติ ปีณนลกฺขณาย ปีติยา ปฏิปกฺโข กิเลสสนฺตาโป. ทุฏฺฐุลฺลนฺติ อุปสมปฏิปกฺโข กิเลสวเสน โอฬาริกภาโว อสนฺตภาโว. อปฺปฏิสงฺขาติ ปฏิสงฺขานปฏิปกฺโข กิเลสวเสน อสมวาหิตภาโว.

239. 今、‘決断のエッセンス（adhimokkhamaṇḍo）’等の言葉によって、その聖道の瞬間に存在する根・力・覚支・道支を、“飲用されるべきエッセンス（maṇḍapeyya）”の規定に当てはめて示している。そこで‘決断のエッセンス’とは、決断（adhimokkha）と称されるエッセンス（精髄）のことである。‘濁り（kasaṭo）’とは、清らかさを欠いた混濁した状態のことである。‘捨てて（chaḍḍetvā）’とは、断絶（samuccheda）によって放棄することである。‘信根の決断のエッセンスを飲む、ゆえに飲用されるべきエッセンスである’という箇所について、信根と決断のエッセンスとは別のものではないが、別のものであるかのようにして世俗の表現として説かれている。それは、世間において‘石のすりこぎ’が、すりこぎの体と別のものではないにもかかわらず、‘すりこぎの体’と言われるのと同様である。また、パーリ原典の‘触の状態（phusitatta）’等の箇所において、法（実体）と性質（状態）が別のものでなくても別のものであるかのように説かれているのと同様であり、またアッタカターの‘触れる特徴が触である’等の箇所において、法から別のものではない特徴を、別のものであるかのように説いているのと同様である。このように理解されるべきである。ここで‘飲む’とは、それを具足した人のことを指している。その具足した人がそのエッセンスを飲むことから、その人によって飲まれるべきものであるため、‘飲用されるべきエッセンス（maṇḍapeyya）’と名付けられたと説かれているのである。また、本来は男性名詞の‘maṇḍapeyyo’とすべきところを、中性名詞の‘maṇḍapeyyaṃ’としているのは、性の入れ替え（liṅgavipallāsa）が行われたものである。残りの諸句についても、この方法によって意味を理解すべきである。なお、新しく出てきた語について、‘熱悩（pariḷāho）’とは、喜悦の特徴を持つ喜（pīti）の対極にある煩悩による熱苦しさである。‘粗悪（duṭṭhullaṃ）’とは、静穏（passaddhi）の対極にある、煩悩による粗雑な状態、あるいは落ち着きのない状態である。‘不省察（appaṭisaṅkhā）’とは、省察（paṭisaṅkhāna）の対極にある、煩悩による（心の）不均衡な状態である。

๒๔๐. ปุน อญฺเญน ปริยาเยน มณฺฑเปยฺยวิธึ นิทฺทิสิตุกาโม อตฺถิ มณฺโฑติอาทิมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ สทฺธินฺทฺริเย. อตฺถรโสติอาทีสุ สทฺธินฺทฺริยสฺส อธิมุจฺจนํ อตฺโถ, สทฺธินฺทฺริยํ ธมฺโม, ตเทว นานากิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติ, ตสฺส อตฺถสฺส สมฺปตฺติ อตฺถรโส. ตสฺส ธมฺมสฺส สมฺปตฺติ ธมฺมรโส. ตสฺสา วิมุตฺติยา สมฺปตฺติ วิมุตฺติรโส. อถ วา อตฺถปฏิลาภรติ อตฺถรโส, ธมฺมปฏิลาภรติ ธมฺมรโส, วิมุตฺติปฏิลาภรติ วิมุตฺติรโส. รตีติ จ ตํสมฺปยุตฺตา, ตทารมฺมณา วา ปีติ. อิมินา นเยน เสสปเทสุปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมสฺมึ ปริยาเย มณฺฑสฺส เปยฺยํ มณฺฑเปยฺยนฺติ อตฺโถ วุตฺโต โหติ.

240. 再び別の方法で“飲用されるべきエッセンス”の規定を説こうとして、‘エッセンスがある（atthi maṇḍo）’等の言葉を述べた。そこで‘そこに（tattha）’とは、その信根において、という意味である。‘義味（attharaso）’等の句において、信根の（対象への）趣入（adhimuccana）が“義（attha）”であり、信根そのものが“法（dhamma）”であり、それ自体が様々な煩悩から解脱しているがゆえに“解脱（vimutti）”である。その義の成就が“義味”であり、その法の成就が“法味”であり、その解脱の成就が“解脱味”である。あるいは、義（信の対象）を得ることによる歓喜が義味であり、法（信根）を得ることによる歓喜が法味であり、解脱を得ることによる歓喜が解脱味である。‘歓喜（rati）’とは、それに相応する“喜（pīti）”、あるいはそれを対象とする“喜”のことである。この方法によって、残りの諸句においても意味を理解すべきである。この説示において、エッセンス（精髄）への愛好が“飲用されるべきエッセンス（maṇḍapeyya）”であるという、意味が説かれている。

เอวํ อินฺทฺริยาทิโพธิปกฺขิยธมฺมปฏิปาฏิยา อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคานํ วเสน มณฺฑเปยฺยํ ทสฺเสตฺวา ปุน อนฺเต ฐิตํ พฺรหฺมจริยมณฺฑํ ทสฺเสนฺโต มคฺคสฺส ปธานตฺตา มคฺคํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา อุปฺปฏิปาฏิวเสน มคฺคงฺคโพชฺฌงฺคพลอินฺทฺริยานิ ทสฺเสสิ[Pg.184]. อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยา มณฺโฑติอาทโย ยถาโยคํ โลกิยโลกุตฺตรา มณฺฑา. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. ตถฏฺเฐน สจฺจา มณฺโฑติ เอตฺถ ปน ทุกฺขสมุทยานํ มณฺฑตฺตาภาวา มหาหตฺถิปทสุตฺเต (ม. นิ. ๑.๓๐๐) วิย สจฺจญาณานิ สจฺจาติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

このように、根などの三十七道品（bodhipakkhiya-dhamma）の順序に従って、根・力・覚支・道支によって“飲用されるべきエッセンス”を示し、さらに最後に位置する“梵行のエッセンス（brahmacariyamaṇḍa）”を示すために、道の主導性から“道”を先導役とし、順序を入れ替えて、道支・覚支・力・根を示した。支配的な意味における‘根のエッセンス’等は、相応じて世間的あるいは出世間的なエッセンスである。それは、前に述べた方法によって理解されるべきである。しかし、‘真実のエッセンス（saccā maṇḍo）’という箇所については、苦諦と集諦にはエッセンス（精髄）としての性質がないため、‘大象跡喩経’におけるように、諦智（真実に関する智慧）を‘真実（sacca）’と呼んでいるのであると理解すべきである。

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺค-อฏฺฐกถาย

サッダンマッパカーシニー、無礙解道註。

มณฺฑเปยฺยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

飲用エッセンス論の解説が終了した。

นิฏฺฐิตา จ มหาวคฺควณฺณนา.

大品（マハーヴァッガ）の解説が終了した。

(๒) ยุคนทฺธวคฺโค

（二）相応品（ユガナッダ・ヴァッガ）

๑. ยุคนทฺธกถา

1. 相応論（ユガナッダ・カター）

ยุคนทฺธกถาวณฺณนา

相応論の解説

๑. อิทานิ [Pg.185] มณฺฑเปยฺยคุณสฺส อริยมคฺคสฺส ยุคนทฺธคุณํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย ยุคนทฺธกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ยสฺมา ปน ธมฺมเสนาปติ ธมฺมราเช ธรมาเนเยว ธมฺมราชสฺส ปรินิพฺพานสํวจฺฉเร ปรินิพฺพุโต, ตสฺมา ธมฺมราเช ธรมาเนเยว ธมฺมภณฺฑาคาริเกน เทสิตํ อิทํ สุตฺตนฺตํ ตสฺเสว สมฺมุขา สุตฺวา เอวํ เม สุตนฺติอาทิมาหาติ เวทิตพฺพํ. ตตฺถ อายสฺมาติ ปิยวจนํ ครุวจนํ สคารวสปฺปติสฺสวจนํ, อายุมาติ อตฺโถ. อานนฺโทติ ตสฺส เถรสฺส นามํ. โส หิ ชายมาโนเยว กุเล อานนฺทํ ภุสํ ตุฏฺฐึ อกาสิ. ตสฺมาสฺส ‘‘อานนฺโท’’ติ นามํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. โกสมฺพิยนฺติ เอวํนามเก นคเร. ตสฺส หิ นครสฺส อารามโปกฺขรณีอาทีสุ เตสุ เตสุ ฐาเนสุ โกสมฺพรุกฺขา อุสฺสนฺนา อเหสุํ, ตสฺมา ตํ โกสมฺพีติ สงฺขํ อคมาสิ. ‘‘กุสมฺพสฺส อิสิโน อสฺสมโต อวิทูเร มาปิตตฺตา’’ติ เอเก.

1. 今、飲用エッセンスの徳である聖道の“相応（双運）の徳”を示すにあたり、経（スッタ）を先導とする‘相応論’について、未だ説かれていない意味の解説を行う。法将軍（サーリプッタ）は法王（仏陀）の存命中に、法王の入滅の年に、入滅された。それゆえ、法王の存命中に、法蔵の番人（アーナンダ）によって説かれたこの経を、彼（仏陀あるいは法将軍）の面前で聞いて、‘このように私は聞いた（evaṃ me sutaṃ）’等と述べたのであると理解すべきである。そこで‘尊者（āyasmā）’とは、愛語であり、敬語であり、恭敬を込めた言葉である。“寿命ある者（āyumā）”という意味である。‘アーナンダ’とは、その長老の名前である。彼は、生まれた瞬間に一族に大きな歓喜（ānanda）と満足（tuṭṭhi）をもたらした。それゆえ、彼に‘アーナンダ’という名が付けられたと理解すべきである。‘コーサンビーにて’とは、そのような名前の都市においてである。その都市の僧院や池などの至る所に、コサンバの木が繁茂していたため、その都市は‘コーサンビー’という呼称を得たのである。あるいは‘クサンバ仙人の庵から遠くない場所に築かれたから’と言う者もいる。

โฆสิตาราเมติ โฆสิตเสฏฺฐินา การิเต อาราเม. โกสมฺพิยญฺหิ ตโย เสฏฺฐิโน อเหสุํ โฆสิตเสฏฺฐิ กุกฺกุฏเสฏฺฐิ ปาวาริกเสฏฺฐีติ. เต ตโยปิ ‘‘โลเก พุทฺโธ อุปฺปนฺโน’’ติ สุตฺวา ปญฺจหิ ปญฺจหิ สกฏสเตหิ ทานูปกรณานิ คาหาเปตฺวา สาวตฺถึ คนฺตฺวา เชตวนสมีเป ขนฺธาวารํ พนฺธิตฺวา สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา วนฺทิตฺวา ปฏิสนฺถารํ กตฺวา นิสินฺนา สตฺถุ ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหิตฺวา สตฺถารํ นิมนฺเตตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส อฑฺฒมาสมตฺตํ มหาทานํ ทตฺวา ภควโต ปาทมูเล นิปชฺชิตฺวา สกชนปทคมนตฺถํ ภควนฺตํ ยาจิตฺวา ‘‘สุญฺญาคาเร โข คหปตโย ตถาคตา อภิรมนฺตี’’ติ ภควตา วุตฺเต ‘‘ทินฺนา โน ภควตา ปฏิญฺญา’’ติ ญตฺวา อติวิย ตุฏฺฐา ทสพลํ วนฺทิตฺวา นิกฺขนฺตา อนฺตรามคฺเค โยชเน โยชเน ภควโต นิวาสตฺถํ วิหารํ กาเรนฺตา อนุปุพฺเพน โกสมฺพึ ปตฺวา อตฺตโน อตฺตโน อาราเม มหนฺตํ ธนปริจฺจาคํ กตฺวา ภควโต วิหาเร [Pg.186] การาปยึสุ. ตตฺถ โฆสิตเสฏฺฐินา การิโต โฆสิตาราโม นาม อโหสิ, กุกฺกุฏเสฏฺฐินา การิโต กุกฺกุฏาราโม นาม, ปาวาริกเสฏฺฐินา อมฺพวเน การิโต ปาวาริกมฺพวนํ นาม. ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘โฆสิตเสฏฺฐินา การิเต อาราเม’’ติ.

‘ゴーシタ僧院（ghositārāma）にて’とは、ゴーシタ長者によって建立された僧院において、ということである。コーサンビーには、ゴーシタ長者、クックタ長者、パーワーリカラー長者の三人の長者がいた。彼ら三人は共に‘世に仏が顕れた’と聞いて、五百両ずつの荷車に布施の品々を積ませて舎衛城へ行き、祇園精舎の近くに陣営を構え、世尊のもとへ参じて礼拝し、親愛の挨拶を交わして着座した。世尊の法話を聞いて預流果に止まり、世尊を招待して、仏陀を筆頭とする比丘サンガに半月ほどの大施食を供養した。世尊の御足もとにひれ伏して、自らの地方への来錫を懇願したところ、世尊が‘長者たちよ、如来たちは静かな場所（空閑処）を好むものである’と仰られたので、‘世尊は我々に約束をくださった’と理解し、この上なく歓喜して十力尊（仏陀）を礼拝して出発した。道中、一由旬（ヨージャナ）ごとに世尊の宿泊のために寺院を建立しながら、順次コーサンビーに到着し、それぞれの園林において多額の財を投じ、世尊のために寺院を建立させた。そこで、ゴーシタ長者によって建立された寺院がゴーシタ僧院であり、クックタ長者によるものがクックタ僧院、パーワーリカラー長者がマンゴー園に建立したものがパーワーリカンバ・ヴァナ（パーワーリカーのマンゴー園）となった。それを指して‘ゴーシタ長者によって建立された僧院において’と述べられたのである。

อาวุโส ภิกฺขโวติ เอตฺถ พุทฺธา ภควนฺโต สาวเก อาลปนฺตา ‘‘ภิกฺขโว’’ติ อาลปนฺติ. สาวกา ปน ‘‘พุทฺเธหิ สทิสา มา โหมา’’ติ ‘‘อาวุโส’’ติ ปฐมํ วตฺวา ปจฺฉา ‘‘ภิกฺขโว’’ติ วทนฺติ. พุทฺเธหิ จ อาลปิเต ภิกฺขุสงฺโฆ ‘‘ภทนฺเต’’ติ ปฏิวจนํ เทติ, สาวเกหิ อาลปิเต ‘‘อาวุโส’’ติ.

“友よ、比丘たちよ”という箇所について。世尊（仏）たちが弟子たちに呼びかける際は、“比丘たちよ”と呼びかけます。一方、弟子たちは“仏と同等になってはならない”と考え、まず“友よ”と言ってから、その後に“比丘たちよ”と言います。また、仏に呼びかけられた際、比丘僧伽は“大徳（バダンテー）よ”と返答し、弟子たちに呼びかけられた際は“友よ”と答えます。

โย หิ โกจีติ อนิยมวจนํ. เอเตน ตาทิสานํ สพฺพภิกฺขูนํ ปริยาทานํ. มม สนฺติเกติ มม สมีเป. อรหตฺตปฺปตฺตนฺติ อตฺตนา อรหตฺตสฺส ปตฺตํ. นปุํสเก ภาเว สิทฺธวจนํ. อรหตฺตํ ปตฺตนฺติ วา ปทจฺเฉโท, อตฺตนา ปตฺตํ อรหตฺตนฺติ อตฺโถ. อรหตฺตปฺปตฺตํ อตฺตานนฺติ วา ปาฐเสโส. จตูหิ มคฺเคหีติ อุปริ วุจฺจมาเนหิ จตูหิ ปฏิปทามคฺเคหิ, น อริยมคฺเคหิ. ‘‘จตูหิ มคฺเคหี’’ติ วิสุญฺจ วุตฺตตฺตา กสฺสจิ อรหโต ปฐมสฺส อริยมคฺคสฺส ธมฺมุทฺธจฺจปุพฺพงฺคโม มคฺโค, เอกสฺส อริยมคฺคสฺส สมถปุพฺพงฺคโม, เอกสฺส วิปสฺสนาปุพฺพงฺคโม, เอกสฺส ยุคนทฺธปุพฺพงฺคโมติ เอวํ จตฺตาโรปิ ปฏิปทา มคฺคา โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ. เอเตสํ วา อญฺญตเรนาติ เอเตสํ จตุนฺนํ ปฏิปทานํ มคฺคานํ เอเกน วา, ปฏิปทามคฺเคน อรหตฺตปฺปตฺตํ พฺยากโรตีติ อตฺโถ. สุกฺขวิปสฺสกสฺส หิ อรหโต ธมฺมุทฺธจฺจปุพฺพงฺคมํ โสตาปตฺติมคฺคํ ปตฺวา เสสมคฺคตฺตยมฺปิ สุทฺธวิปสฺสนาหิเยว ปตฺตสฺส อรหตฺตปฺปตฺติ ธมฺมุทฺธจฺจปุพฺพงฺคมมคฺคา โหติ. ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหํ ปตฺวา วา อปฺปตฺวา วา สมถปุพฺพงฺคมาทีนํ ติณฺณํ ปฏิปทานํ มคฺคานํ เอเกกสฺส วเสน ปตฺตจตุมคฺคสฺส อรหโต อรหตฺตปฺปตฺติ อิตรเอเกกมคฺคปุพฺพงฺคมา โหติ. ตสฺมา อาห – ‘‘เอเตสํ วา อญฺญตเรนา’’ติ.

“誰であれ（ヨ・ヒ・コー・チ）”とは不定の言葉です。これによって、そのようなすべての比丘たちを余さず含んでいます。“私の近くで”とは、私の身近でという意味です。“阿羅漢果に到達した”とは、自身で阿羅漢の境地を得たことです。これは中性名詞としての表現です。あるいは“阿羅漢果を得た（アラハッタ・パッタ）”という語の区切りであり、自身で得られた阿羅漢の境地という意味です。あるいは“阿羅漢果に到達した者自身を（アラハッタッパッタ・アッターナン）”という読みの補足としても理解すべきです。“四つの道によって”とは、後に説かれる四つの実践道（パティパダー・マッガ）のことであり、（直接的な）聖なる道（アリヤ・マッガ）ではありません。“四つの道によって”と別々に説かれているので、ある阿羅漢にとって最初の聖なる道（預流道）が“法の掉挙（法の浮ついた状態）を先立たせた道”であり、ある聖なる道が“止を先立たせた道”、あるものが“観を先立たせた道”、あるものが“止観双運（止観の対）を先立たせた道”というように、四つの実践道があるのだと知るべきです。“あるいはこれらのいずれかによって”とは、これら四つの実践道のいずれか一つの道によって、阿羅漢果に到達したことを明かすという意味です。純観行者（スッカ・ヴィパッサカ）の阿羅漢にとっては、法の掉挙を先立たせた預流道を得て、残りの三つの道も純粋な観（ヴィパッサナー）のみによって得られた場合、その阿羅漢果への到達は“法の掉挙を先立たせた道”によるものとなります。法の掉挙の把握（ヴィッガハ）に到達して、あるいは到達せずに、止先駆などの三つの実践道のいずれかによって四つの道を得た阿羅漢の阿羅漢果への到達は、他の（止先駆などの）それぞれの道を先立たせたものとなります。それゆえ“あるいはこれらのいずれかによって”と言われました。

สมถปุพฺพงฺคมํ วิปสฺสนํ ภาเวตีติ สมถํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา วิปสฺสนํ ภาเวติ, ปฐมํ สมาธึ อุปฺปาเทตฺวา ปจฺฉา วิปสฺสนํ ภาเวตีติ อตฺโถ. มคฺโค สญฺชายตีติ ปฐโม โลกุตฺตรมคฺโค นิพฺพตฺตติ. โส ตํ มคฺคนฺติอาทีสุ เอกจิตฺตกฺขณิกสฺส มคฺคสฺส อาเสวนาทีนิ นาม นตฺถิ, ทุติยมคฺคาทโย ปน อุปฺปาเทนฺโต ตเมว มคฺคํ ‘‘อาเสวติ ภาเวติ [Pg.187] พหุลีกโรตี’’ติ วุจฺจติ. สญฺโญชนานิ ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺตีติ ยาว อรหตฺตมคฺคา กเมน สพฺเพ สญฺโญชนา ปหียนฺติ, อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺติ. อนุสยา พฺยนฺตีโหนฺตีติ จ ปุน อนุปฺปตฺติยา วิคตนฺตา โหนฺตีติ อตฺโถ.

“止を先立たせた観を修習する”とは、止（サマタ）を先導・先行させて観（ヴィパッサナー）を修習することです。まず安止定（アッパナー・サマーディ）を生じさせて、その後に観を修習するという意味です。“道が生じる”とは、最初の出世間道（預流道）が生まれることです。“彼はその道を（修める）”などの箇所において、一刹那の心である道には本来“修得（アーセヴァナ）”などはありませんが、第二の道（一来道）などを生じさせる者が、その同じ道を“修得し、修習し、多作する”と言われます。“結が捨てられ、随眠が消滅する”とは、阿羅漢道に至るまで順次にすべての結（サンヨージャナ）が捨てられ、随眠（アヌサヤ）が消滅することです。“随眠が消滅する”とは、再び生じないことによって離れ去るという意味です。

ปุน จปรนฺติ ปุน จ อปรํ การณํ. วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมํ สมถํ ภาเวตีติ วิปสฺสนํ ปุพฺพงฺคมํ ปุเรจาริกํ กตฺวา สมถํ ภาเวติ, ปฐมํ วิปสฺสนํ อุปฺปาเทตฺวา ปจฺฉา สมาธึ ภาเวตีติ อตฺโถ. ยุคนทฺธํ ภาเวตีติ ยุคนทฺธํ กตฺวา ภาเวติ. เอตฺถ เตเนว จิตฺเตน สมาปตฺตึ สมาปชฺชิตฺวา เตเนว สงฺขาเร สมฺมสิตุํ น สกฺกา. อยํ ปน ยาวตา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ, ตาวตา สงฺขาเร สมฺมสติ. ยาวตา สงฺขาเร สมฺมสติ, ตาวตา สมาปตฺติโย สมาปชฺชติ. กถํ? ปฐมชฺฌานํ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ. สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ทุติยชฺฌานํ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ. สงฺขาเร สมฺมสิตฺวา ตติยชฺฌานํ…เป… เนวสญฺญานาสญฺญายตนสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ตโต วุฏฺฐาย สงฺขาเร สมฺมสติ. เอวํ สมถวิปสฺสนํ ยุคนทฺธํ ภาเวติ นาม.

“さらにまた”とは、さらに別の理由があるということです。“観を先立たせた止を修習する”とは、観を先導・先行させて止を修習することです。まず観を生じさせて、その後に安止定を修習するという意味です。“止観双運（ユガナッダ）を修習する”とは、止と観を対にして修習することです。ここにおいて、その同じ心で三昧（サマーパッティ）に入り、同時にその心で諸行を遍知（サンマサナ）することはできません。しかし、この修行者は三昧に入る限りにおいて諸行を遍知し、諸行を遍知する限りにおいて三昧に入ります。どのようになされるのでしょうか？ 初禅に入り、そこから出た後に諸行（禅の構成要素など）を遍知します。諸行を遍知した後に第二禅に入ります。そこから出た後に諸行を遍知します。諸行を遍知した後に第三禅……（中略）……非想非非想処定に入り、そこから出た後に諸行を遍知します。このように止と観を対にして修習することを“止観双運を修習する”と呼びます。

ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ มานสํ โหตีติ เอตฺถ มนฺทปญฺญานํ วิปสฺสกานํ อุปกฺกิเลสวตฺถุตฺตา วิปสฺสนุปกฺกิเลสสญฺญิเตสุ โอภาสาทีสุ ทสสุ ธมฺเมสุ ภนฺตตาวเสน อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปตฺติยา วิกฺเขปสงฺขาตํ อุทฺธจฺจํ ธมฺมุทฺธจฺจํ, เตน ธมฺมุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตํ วิรูปคฺคหิตํ วิโรธมาปาทิตํ มานสํ จิตฺตํ ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตํ มานสํ โหติ, เตน วา ธมฺมุทฺธจฺเจน การณภูเตน ตมฺมูลกตณฺหามานทิฏฺฐุปฺปตฺติยา วิคฺคหิตํ มานสํ โหติ. ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตมานสนฺติ วา ปาโฐ. โหติ โส อาวุโส สมโยติ อิมินา มคฺคามคฺคววตฺถาเนน ตํ ธมฺมุทฺธจฺจํ ปฏิพาหิตฺวา ปุน วิปสฺสนาวีถึ ปฏิปนฺนกาลํ ทสฺเสติ. ยํ ตํ จิตฺตนฺติ ยสฺมึ สมเย ตํ วิปสฺสนาวีถึ โอกฺกมิตฺวา ปวตฺตํ จิตฺตํ. อชฺฌตฺตเมว สนฺติฏฺฐตีติ วิปสฺสนาวีถึ ปจฺโจตริตฺวา ตสฺมึ สมเย โคจรชฺฌตฺตสงฺขาเต อารมฺมเณ สนฺติฏฺฐติ ปติฏฺฐาติ. สนฺนิสีทตีติ ตตฺเถว ปวตฺติวเสน สมฺมา นิสีทติ. เอโกทิ โหตีติ เอกคฺคํ โหติ. สมาธิยตีติ สมฺมา อาธิยติ สุฏฺฐุ ฐิตํ โหตีติ.

“法の掉挙によって把握された心（マーナサ）となる”という箇所において、智慧の未熟な観行者たちに、観の随煩悩（ヴィパッサヌパッキレーサ）の対象となるため、光明（オバーサ）などの十の法において、惑いによって掉挙（じょうこ）を伴う心が生じます。それによる攪乱としての掉挙が“法の掉挙（ダンムッダッチャ）”であり、その法の掉挙によって把握され、歪んで把握され、対立させられた意（マーナサ）、すなわち心が、“法の掉挙に把握された心”となります。あるいは、その原因となった法の掉挙により、それを根源とする渇愛・慢・見が生じることで、歪んで把握された心となります。“法の掉挙に把握された心（dhammuddhaccaviggahitamānasaṃ）”という読みもあります。“友よ、その時がある”とは、道と非道の識別（マッガーマッガ・ヴァヴァッターナ）によってその法の掉挙を退け、再びヴィパッサナーの行程に進んだ時を示しています。“その心とは”とは、そのヴィパッサナーの行程に入って生じた心のことです。“内において静止する”とは、ヴィパッサナーの行程に再び入り、その時に境涯（ゴーチャラ）の内側と呼ばれる対象（瞑想対象）において静止し、確立することです。“定住する（サンニシーダティ）”とは、そこで生じる力によって正しく定着することです。“専一（エコディ）となる”とは、一境性（エカッガター）を持つことです。“定まる（サマーディヤティ）”とは、正しく置かれ、よく確立された状態になることです。

อยํ สุตฺตนฺตวณฺณนา.

これが経の註釈（スッタンタ・ヴァンナナー）です。

๑. สุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

1. スッタンタ・ニッデーサ（経の記述）の註釈

๒. ตสฺส [Pg.188] สุตฺตนฺตสฺส นิทฺเทสกถาย ตตฺถ ชาเต ธมฺเมติ ตสฺมึ สมาธิสฺมึ ชาเต จิตฺตเจตสิเก ธมฺเม. อนิจฺจโต อนุปสฺสนฏฺเฐนาติอาทินา วิปสฺสนาย เภทํ ทสฺเสติ. สมฺมาทิฏฺฐิ มคฺโคติ สมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาโต มคฺโค. อฏฺฐสุ มคฺคงฺเคสุ เอเกโกปิ หิ มคฺโคติ วุจฺจติ.อาเสวตีติ โสตาปตฺติมคฺควเสน. ภาเวตีติ สกทาคามิมคฺคุปฺปาทเนน. พหุลีกโรตีติ อนาคามิอรหตฺตมคฺคุปฺปาทเนน. อิเมสํ ติณฺณํ อวตฺถาเภเทปิ สติ อาวชฺชนาทีนํ สาธารณตฺตา สทิสเมว วิสฺสชฺชนํ กตํ.

2. その経のニッデーサ・カター（解説）において、“そこに生じた諸法”とは、その三昧において生じた心・心所法のことです。“無常として随観する意味によって”などにより、観（ヴィパッサナー）の分類を示しています。“正見の道”とは、正見と称される道のことです。実際、八支聖道のうち一つ一つの支分も“道”と呼ばれます。“修得する（アーセヴァティ）”とは、預流道の力によるものです。“修習する（バーヴェーティ）”とは、一来道を生じさせることによるものです。“多作する（バフリー・カローティ）”とは、不還道や阿羅漢道を生じさせることによるものです。これら三つの言葉に段階の区別はありますが、作意（アーヴァッジャナ）などが共通しているため、同様の解答がなされています。

๓. อาโลกสญฺญาปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนานํ อนฺตราเปยฺยาเล อวิกฺเขปาทีนิ จ ฌาน สมาปตฺติกสิณานุสฺสติอสุภา จ ทีฆํ อสฺสาสาทีนิ จ อานนฺตริกสมาธิญาณนิทฺเทเส (ปฏิ. ม. ๑.๘๐-๘๑) นิทฺทิฏฺฐตฺตา สงฺขิตฺตานิ. ตตฺถ จ อวิกฺเขปวเสนาติ ปุพฺพภาคาวิกฺเขปวเสน คเหตพฺพํ. อนิจฺจานุปสฺสี อสฺสาสวเสนาติอาทิเก สุทฺธวิปสฺสนาวเสน วุตฺตจตุกฺเก ปน ตรุณวิปสฺสนากาเล วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตสมาธิปุพฺพงฺคมา พลววิปสฺสนา เวทิตพฺพา.

3. “光明想”と“捨離随観（断の見守り）”の間の省略（ペイヤアラ）において、“不散乱”など、また禅定・等至・遍処・随念・不浄、および“長息”などは、‘無間定智示説’において既に説かれているため、ここでは簡略化されている。そのうち、“不散乱によって”とは、準備段階（前分）における不散乱（定）によってと理解すべきである。しかし、“無常を随観しつつ息を吸う”などの、純粋なヴィパッサナーとして説かれた四カ条（四句）においては、未熟なヴィパッサナーの時期に、ヴィパッサナー相応の定を先導とする強力なヴィパッサナー（強力の観）のことであると知るべきである。

๔. วิปสฺสนาปุพฺพงฺคมวาเร ปฐมํ อนิจฺจโตติอาทินา อารมฺมณํ อนิยเมตฺวา วิปสฺสนา วุตฺตา, ปจฺฉา รูปํ อนิจฺจโตติอาทินา อารมฺมณํ นิยเมตฺวา วุตฺตา. ตตฺถ ชาตานนฺติ ตสฺสา วิปสฺสนาย ชาตานํ จิตฺตเจตสิกานํ ธมฺมานํ. โวสคฺคารมฺมณตาติ เอตฺถ โวสคฺโค นิพฺพานํ. นิพฺพานญฺหิ สงฺขตโวสคฺคโต ปริจฺจาคโต ‘‘โวสคฺโค’’ติ วุตฺโต. วิปสฺสนา จ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา จ นิพฺพานนินฺนตาย อชฺฌาสยวเสน นิพฺพาเน ปติฏฺฐิตตฺตา นิพฺพานปติฏฺฐา นิพฺพานารมฺมณา. ปติฏฺฐาปิ หิ อาลมฺพียตีติ อารมฺมณํ นาม โหติ, นิพฺพาเน ปติฏฺฐฏฺเฐเนว นิพฺพานารมฺมณา. อญฺญตฺถ ปาฬิยมฺปิ หิ ปติฏฺฐา ‘‘อารมฺมณ’’นฺติ วุจฺจนฺติ. ยถาห – ‘‘เสยฺยถาปิ, อาวุโส, นฬาคารํ วา ติณาคารํ วา สุกฺขํ โกฬาปํ เตโรวสฺสิกํ ปุรตฺถิมาย เจปิ ทิสาย ปุริโส อาทิตฺตาย ติณุกฺกาย อุปสงฺกเมยฺย, ลเภถ อคฺคิ โอตารํ, ลเภถ อคฺคิ อารมฺมณ’’นฺติอาทิ (สํ. นิ. ๔.๒๔๓). ตสฺมา ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ โวสคฺคารมฺมณตาย นิพฺพานปติฏฺฐาภาเวน เหตุภูเตน อุปฺปาทิโต โย จิตฺตสฺส เอกคฺคตาสงฺขาโต อุปจารปฺปนาเภโท อวิกฺเขโป, โส [Pg.189] สมาธีติ วิปสฺสนาโต ปจฺฉา อุปฺปาทิโต นิพฺเพธภาคิโย สมาธิ นิทฺทิฏฺโฐ โหติ. ตสฺมาเยว หิ อิติ ปฐมํ วิปสฺสนา, ปจฺฉา สมโถติ วุตฺตํ.

4. ヴィパッサナーを先導とする章では、まず“無常である”などと対象を限定せずにヴィパッサナーが説かれ、後に“色は無常である”などと対象を限定して説かれている。そのうち“生じた（諸法）”とは、そのヴィパッサナーにおいて生じた心・心所の諸法のことである。“捨離を対象とすること（依遠離）”における“捨離（ヴォサッガ）”とは涅槃のことである。けだし、涅槃は有為（サーンハタ）を捨てる（捨離する）ものであるから“捨離”と言われる。ヴィパッサナーとその相応法は、涅槃に傾注しているため、また意欲（阿闍世）によって涅槃に確立しているため、“涅槃に確立したもの”であり“涅槃を対象とするもの”である。確立する場所（所依）もまた“依りどころとされる”という語義によって“対象（アーラムマナ）”と呼ばれるのであり、涅槃に確立しているという点において“涅槃を対象とするもの”なのである。他の教説（パーリ）においても、確立する場所は“対象”と呼ばれている。例えば“友よ、例えば、一年以上経って乾燥しきった葦の小屋や草の小屋に、東の方から人が燃え盛る草の松明を持って近づいたならば、火は侵入する機会（オターラ）を得、火は依り代（アーラムマナ）を得るであろう”と説かれている通りである。それゆえ、その（ヴィパッサナーに）生じた諸法が涅槃を対象とすること（捨離を対象とすること）により、涅槃に確立する状態が原因となって生じた、心の一境性と称される近行・安止の区別ある不散乱、それが“定（サマーディ）”である。このように、ヴィパッサナーの後に生じた“抉択分（けっちゃくぶん）の定”が示されているのである。それゆえにこそ、“このように、先にヴィパッサナー、後にサマタ”と説かれたのである。

๕. ยุคนทฺธนิทฺเทเส ยสฺมา เหฏฺฐา สุตฺตนฺตวณฺณนายํ วุตฺโต ยุคนทฺธกฺกโม ปุริมทฺวยนิทฺเทสนเยเนว ปากโฏ, มคฺคกฺขเณ ยุคนทฺธกฺกโม ปน น ปากโฏ, ตสฺมา ปุพฺพภาเค อเนกนฺติกํ ยุคนทฺธภาวนํ อวตฺวา มคฺคกฺขเณ เอกนฺเตน ลพฺภมานยุคนทฺธภาวนเมว ทสฺเสนฺโต โสฬสหิ อากาเรหีติอาทิมาห. ตตฺถ อารมฺมณฏฺเฐนาติอาทีสุ สตฺตรสสุ อากาเรสุ อนฺเต อุทฺทิฏฺฐํ ยุคนทฺธํ มูลปเทน เอกฏฺฐตฺตา ตํ วิปฺปหาย เสสานํ วเสน ‘‘โสฬสหี’’ติ วุตฺตํ. อารมฺมณฏฺเฐนาติ อาลมฺพนฏฺเฐน, อารมฺมณวเสนาติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ. โคจรฏฺเฐนาติ อารมฺมณฏฺเฐปิ สติ นิสฺสยิตพฺพฏฺฐานฏฺเฐน. ปหานฏฺเฐนาติ ปชหนฏฺเฐน. ปริจฺจาคฏฺเฐนาติ ปหาเนปิ สติ ปุน อนาทิยเนน ปริจฺจาคฏฺเฐน. วุฏฺฐานฏฺเฐนาติ อุคฺคมนฏฺเฐน. วิวฏฺฏนฏฺเฐนาติ อุคฺคมเนปิ สติ อปุนราวฏฺฏเนน นิวตฺตนฏฺเฐน. สนฺตฏฺเฐนาติ นิพฺพุตฏฺเฐน. ปณีตฏฺเฐนาติ นิพฺพุตฏฺเฐปิ สติ อุตฺตมฏฺเฐน, อตปฺปกฏฺเฐน วา. วิมุตฺตฏฺเฐนาติ พนฺธนาปคตฏฺเฐน. อนาสวฏฺเฐนาติ พนฺธนโมกฺเขปิ สติ อารมฺมณํ กตฺวา ปวตฺตมานาสววิรหิตฏฺเฐน. ตรณฏฺเฐนาติ อโนสีทิตฺวา ปิลวนฏฺเฐน, อติกฺกมนฏฺเฐน วา. อนิมิตฺตฏฺเฐนาติ สงฺขารนิมิตฺตวิรหิตฏฺเฐน. อปฺปณิหิตฏฺเฐนาติ ปณิธิวิรหิตฏฺเฐน. สุญฺญตฏฺเฐนาติ อภินิเวสวิรหิตฏฺเฐน. เอกรสฏฺเฐนาติ เอกกิจฺจฏฺเฐน. อนติวตฺตนฏฺเฐนาติ อญฺญมญฺญํ อนติกฺกมนฏฺเฐน. ยุคนทฺธฏฺเฐนาติ ยุคลกฏฺเฐน.

5. 止観双運（ユガナッダ）の示説において、これより前の経典の註釈に説かれた双運の順序は、先の二つ（止先導と観先導）の示説の理趣によって既に明らかであるが、道（マッガ）の瞬間における双運の順序は明らかではない。それゆえ、準備段階（前分）における不確定な双運の修行については語らず、道の瞬間において決定的に得られる双運の修行のみを示すために、“十六の相（様相）によって”などと説かれたのである。その“対象の義によって”等の十七の相のうち、最後に挙げられている“双運”は根本の語と同じ意味であるため、それを除いた残りの十六の義に基づいて“十六（の相）によって”と説かれている。“対象（アーラムマナ）の義によって”とは、対象としての義、すなわち対象とする力によってという意味である。残りの語についても同様である。“境（ゴチャラ）の義によって”とは、対象の義であっても、依止すべき場所としての義である。“断（パハーナ）の義によって”とは、捨断する義である。“捨離（パリッチャガ）の義によって”とは、捨断があっても、再び執らぬことによる捨離の義である。“出離（ヴッターナ）の義によって”とは、抜け出る（向上する）義である。“転回（ヴィヴァッタナ）の義によって”とは、抜け出ても再び戻らぬことによる、離れ去る義である。“寂静（サンタ）の義によって”とは、滅した義である。“勝妙（パニータ）の義によって”とは、滅した義であっても、最勝なる義、あるいは飽きることのない義である。“解脱（ヴィムッタ）の義によって”とは、束縛から離れた義である。“無漏（アナーサヴァ）の義によって”とは、束縛から解き放たれていても、それを対象として生じる漏（アーサヴァ）を欠いている義である。“超脱（タラナ）の義によって”とは、沈むことなく浮かび上がる義、あるいは超越する義である。“無相（アニミッタ）の義によって”とは、行（有為）の相を欠いている義である。“無願（アッパニヒタ）の義によって”とは、渇愛（願）を欠いている義である。“空（スンニャタ）の義によって”とは、執着（偏執）を欠いている義である。“一味（エーカラサ）の義によって”とは、同一の作用（機能）を持つ義である。“不超過（アナティヴァッタナ）の義によって”とは、互いに超過しない義である。“双運（ユガナッダ）の義によって”とは、一対となる義である。

อุทฺธจฺจํ ปชหโต, อวิชฺชํ ปชหโตติ โยคิโน ตสฺส ตสฺส ปฏิปกฺขปฺปหานวเสน วุตฺตํ. นิโรโธ เจตฺถ นิพฺพานเมว. อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตีติ สมโถ เจ วิปสฺสนํ อติวตฺเตยฺย, ลีนปกฺขิกตฺตา สมถสฺส จิตฺตํ โกสชฺชาย สํวตฺเตยฺย. วิปสฺสนา เจ สมถํ อติวตฺเตยฺย, อุทฺธจฺจปกฺขิกตฺตา วิปสฺสนาย จิตฺตํ อุทฺธจฺจาย สํวตฺเตยฺย. ตสฺมา สมโถ จ วิปสฺสนํ อนติวตฺตมาโน โกสชฺชปาตํ น กโรติ, วิปสฺสนา สมถํ อนติวตฺตมานา อุทฺธจฺจปาตํ น กโรติ. สมโถ สมํ ปวตฺตมาโน [Pg.190] วิปสฺสนํ อุทฺธจฺจปาตโต รกฺขติ, วิปสฺสนา สมํ ปวตฺตมานา สมถํ โกสชฺชปาตโต รกฺขติ. เอวมิเม อุโภ อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตนกิจฺเจน เอกกิจฺจา, สมา หุตฺวา ปวตฺตมาเนน อญฺญมญฺญํ อนติวตฺตมานา อตฺถสิทฺธิกรา โหนฺติ. เตสํ มคฺคกฺขเณ ยุคนทฺธตฺตํ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนากฺขเณ ยุคนทฺธตฺตาเยว โหติ. ปหานปริจฺจาควุฏฺฐานวิวฏฺฏนกรณานํ มคฺคกิจฺจวเสน วุตฺตตฺตา สกลสฺส มคฺคกิจฺจสฺส ทสฺสนตฺถํ อุทฺธจฺจสหคตกิเลสา จ ขนฺธา จ อวิชฺชาสหคตกิเลสา จ ขนฺธา จ นิทฺทิฏฺฐา. เสสานํ น ตถา วุตฺตตฺตา ปฏิปกฺขธมฺมมตฺตทสฺสนวเสน อุทฺธจฺจาวิชฺชา เอว นิทฺทิฏฺฐา. วิวฏฺฏโตติ นิวตฺตนฺตสฺส.

“掉挙を捨てる者の”“無明を捨てる者の”とは、修行者（ヨーギー）がそれぞれの対治法によってそれらを捨断することに基づいて説かれている。そして、ここでの“滅（ニローダ）”とは涅槃のことである。“互いに超過しない”とは、もしサマタ（止）がヴィパッサナー（観）を超過すれば、サマタが沈滞（リーンナ）の側にあるため、心は懈怠（けだい）に陥るであろう。もしヴィパッサナーがサマタを超過すれば、ヴィパッサナーが掉挙の側にあるため、心は掉挙（散乱）に陥るであろう。それゆえ、サマタがヴィパッサナーを超過しないことで懈怠に陥ることを防ぎ、ヴィパッサナーがサマタを超過しないことで掉挙に陥ることを防ぐのである。サマタは（ヴィパッサナーと）等しく働くことでヴィパッサナーを掉挙から守り、ヴィパッサナーは（サマタと）等しく働くことでサマタを懈怠から守る。このように、この両者は“互いに超過しない”という作用によって同一の作用（機能）を持ち、均等になって働くことで、互いに超過することなく、（道という）目的を達成するものとなる。それら（止観）が道の瞬間に双運（一対）となるのは、出離に導くヴィパッサナー（ヴッターナガーミニ・ヴィパッサナー）の瞬間に双運であったからに他ならない。また、断・捨離・出離・転回（離去）をなすことは道の作用として説かれているため、道の作用の全体を示す目的で、掉挙相応の煩悩と五蘊、および無明相応の煩悩と五蘊が示されている。それ以外の（相については）そのように説かれていないため、単に対治すべき諸法を示すという観点から、掉挙と無明のみが示されている。“転回する者の（ヴィヴァッタトー）”とは、帰還する者（有為から離れ去る者）のことである。

สมาธิ กามาสวา วิมุตฺโต โหตีติ สมาธิสฺส กามจฺฉนฺทปฏิปกฺขตฺตา วุตฺตํ. ราควิราคาติ ราคสฺส วิราโค สมติกฺกโม เอติสฺสา อตฺถีติ ราควิราคา, ‘‘ราควิราคโต’’ติ นิสฺสกฺกวจนํ วา. ตถา อวิชฺชาวิราคา. เจโตวิมุตฺตีติ มคฺคสมฺปยุตฺโต สมาธิ. ปญฺญาวิมุตฺตีติ มคฺคสมฺปยุตฺตา ปญฺญา. ตรโตติ ตรนฺตสฺส. สพฺพปณิธีหีติ ราคโทสโมหปณิธีหิ, สพฺพปตฺถนาหิ วา. เอวํ จุทฺทส อากาเร วิสฺสชฺชิตฺวา เอกรสฏฺฐญฺจ อนติวตฺตนฏฺฐญฺจ อวิภชิตฺวาว อิเมหิ โสฬสหิ อากาเรหีติ อาห. กสฺมา? เตสํ จุทฺทสนฺนํ อาการานํ เอเกกสฺส อวสาเน ‘‘เอกรสา โหนฺติ, ยุคนทฺธา โหนฺติ, อญฺญมญฺญํ นาติวตฺตนฺตี’’ติ นิทฺทิฏฺฐตฺตา เต ทฺเวปิ อาการา นิทฺทิฏฺฐาว โหนฺติ. ตสฺมา ‘‘โสฬสหี’’ติ อาห. ยุคนทฺธฏฺโฐ ปน อุทฺเทเสปิ น ภณิโตเยวาติ.

“‘三摩地が欲の漏（煩悩）から解脱している’とは、三摩地が欲貪（kāmacchanda）の対治（paṭipakkha）であるから言われる。‘貪欲の離貪（rāgavirāgā）’とは、この（心解脱）にとって貪欲の離脱・超越（samatikkama）があるから、あるいは‘貪欲を離れることから（rāgavirāgato）’という奪格（nissakka）の意味である。無明の離貪についても同様である。‘心解脱’とは道（magga）に相応する三摩地である。‘慧解脱’とは道に相応する智慧である。‘超える者（tarato）’とは、超えつつある者のことである。‘すべての希求（sabbapaṇidhīhi）’とは、貪・瞋・痴による希求、あるいはすべての渇望のことである。このように十四の行相を説き、一味義（ekarasaṭṭha）と不超越義（anativattanaṭṭha）を分かち説くことなく、‘これら十六の行相によって’と言われた。なぜか。これら十四の行相の一つひとつの終わりに、‘一味となり、止観双運（yuganaddhā）となり、互いに超えることがない’と示されているため、これら二つの行相も示されていることになるからである。それゆえ‘十六（の行相）によって’と言われた。しかし、双運義（yuganaddhaṭṭha）は要説（uddesa）においてさえ説かれていないのである。”

๒. ธมฺมุทฺธจฺจวารนิทฺเทสวณฺณนา

2. 法上躁（dhammuddhacca）の節の詳解の釈

๖. ธมฺมุทฺธจฺจวาเร อนิจฺจโต มนสิกโรโต โอภาโส อุปฺปชฺชตีติ อุทยพฺพยานุปสฺสนาย ฐิตสฺส ตีหิ อนุปสฺสนาหิ ปุนปฺปุนํ สงฺขาเร วิปสฺสนฺตสฺส วิปสฺสนฺตสฺส วิปสฺสนาญาเณสุ ปริปากคเตสุ ตทงฺควเสน กิเลสปฺปหาเนน ปริสุทฺธจิตฺตสฺส อนิจฺจโต วา ทุกฺขโต วา อนตฺตโต วา มนสิการกฺขเณ วิปสฺสนาญาณานุภาเวน ปกติยาว โอภาโส อุปฺปชฺชตีติ ปฐมํ ตาว อนิจฺจโต มนสิกโรโต โอภาโส กถิโต. อกุสโล วิปสฺสโก ตสฺมึ โอภาเส อุปฺปนฺเน ‘‘น จ วต เม อิโต ปุพฺเพ เอวรูโป โอภาโส อุปฺปนฺนปุพฺโพ, อทฺธา มคฺคํ ปตฺโตมฺหิ, ผลํ ปตฺโตมฺหี’’ติ [Pg.191] อมคฺคํเยว ‘‘มคฺโค’’ติ, อผลเมว ‘‘ผล’’นฺติ คณฺหาติ. ตสฺส อมคฺคํ ‘‘มคฺโค’’ติ, อผลํ ‘‘ผล’’นฺติ คณฺหโต วิปสฺสนาวีถิ อุกฺกนฺตา โหติ. โส อตฺตโน วิปสฺสนาวีถึ วิสฺสชฺเชตฺวา วิกฺเขปมาปนฺโน วา โอภาสเมว ตณฺหาทิฏฺฐิมญฺญนาหิ มญฺญมาโน วา นิสีทติ. โส โข ปนายํ โอภาโส กสฺสจิ ภิกฺขุโน ปลฺลงฺกฏฺฐานมตฺตเมว โอภาเสนฺโต อุปฺปชฺชติ, กสฺสจิ อนฺโตคพฺภํ, กสฺสจิ พหิคพฺภมฺปิ, กสฺสจิ สกลวิหารํ, คาวุตํ อฑฺฒโยชนํ โยชนํ ทฺวิโยชนํ…เป… กสฺสจิ ปถวิตลโต ยาว อกนิฏฺฐพฺรหฺมโลกา เอกาโลกํ กุรุมาโน. ภควโต ปน ทสสหสฺสิโลกธาตุํ โอภาเสนฺโต อุทปาทิ. อยญฺหิ โอภาโส จตุรงฺคสมนฺนาคเตปิ อนฺธกาเร ตํ ตํ ฐานํ โอภาเสนฺโต อุปฺปชฺชติ.

6. “法上躁の節において、‘無常と作意する者に光明（obhāsa）が生じる’とは、生滅随観（udayabbayānupassanā）に安住し、三つの随観（無常・苦・無我）によって繰り返し諸行を観ずる者に、観智が成熟したとき、分断的な断（tadaṅgapahāna）によって煩悩が捨てられて清浄になった心の、無常・苦・無我のいずれかを作意する瞬間に、観智の威力によって、自ずから光明が生じることを指す。まず、無常と作意する者に光明が生じることが説かれる。未熟な観修者は、その光明が生じたとき、‘ああ、これまでにこのような光明が生じたことはなかった。確かに私は道に達した、果に達した’と、道ではないものを‘道’であると、果ではないものを‘果’であると執着する。道ではないものを‘道’、果ではないものを‘果’と執着するその者の観の路（vīthi）は、本道を外れることになる。彼は自らの観の路を捨てて、散乱（vikkhepa）に陥るか、あるいは光明そのものを渇愛・見・慢（maññanā）によって我のものと思いなして留まる。さて、この光明はある比丘には、結跏趺坐している場所の範囲だけを照らして生じ、ある比丘には室内に、ある比丘には室外にも、ある比丘には精舎全体に、一ガヴータ、半ヨージャナ、一ヨージャナ、二ヨージャナ……（等）、ある比丘には地表から阿迦尼吒（あかにた）天にいたるまで、一様な光を放って生じる。しかし、世尊においては、一万の世界（lokadhātu）を照らして生じた。実にこの光明は、四つの要因（月のない夜、深い林、雲、真夜中）を具えた暗闇においても、その場所を照らして生じるのである。”

โอภาโส ธมฺโมติ โอภาสํ อาวชฺชตีติ อยํ โอภาโส มคฺคธมฺโม ผลธมฺโมติ วา ตํ ตํ โอภาสํ มนสิ กโรติ. ตโต วิกฺเขโป อุทฺธจฺจนฺติ ตโต โอภาสโต ธมฺโมติ อาวชฺชนกรณโต วา โย อุปฺปชฺชติ วิกฺเขโป, โส อุทฺธจฺจํ นามาติ อตฺโถ. เตน อุทฺธจฺเจน วิคฺคหิตมานโสติ เตน เอวํ อุปฺปชฺชมาเนน อุทฺธจฺเจน วิโรธิตจิตฺโต, เตน วา อุทฺธจฺเจน การณภูเตน ตมฺมูลกกิเลสุปฺปตฺติยา วิโรธิตจิตฺโต วิปสฺสโก วิปสฺสนาวีถึ โอกฺกมิตฺวา วิกฺเขปํ วา ตมฺมูลกกิเลเสสุ วา ฐิตตฺตา อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต อุปฏฺฐานานิ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ‘‘เตน วุจฺจติ ธมฺมุทฺธจฺจวิคฺคหิตมานโส’’ติ เอวํ อิติ-สทฺโท โยเชตพฺโพ. โหติ โส สมโยติ เอวํ อสฺสาทวเสน อุปกฺกิลิฏฺฐจิตฺตสฺสาปิ โยคิโน สเจ อุปปริกฺขา อุปฺปชฺชติ, โส เอวํ ปชานาติ – ‘‘วิปสฺสนา นาม สงฺขารารมฺมณา, มคฺคผลานิ นิพฺพานารมฺมณานิ, อิมานิ จ จิตฺตานิ สงฺขารารมฺมณานิ, ตสฺมา นายโมภาโส มคฺโค, อุทยพฺพยานุปสฺสนาเยว นิพฺพานสฺส โลกิโก มคฺโค’’ติ มคฺคามคฺคํ ววตฺถเปตฺวา ตํ วิกฺเขปํ ปริวชฺชยิตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนาย ฐตฺวา สาธุกํ สงฺขาเร อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ. เอวํ อุปปริกฺขนฺตสฺส โส สมโย โหติ. เอวํ อปสฺสนฺโต ปน ‘‘มคฺคผลปฺปตฺโตมฺหี’’ติ อธิมานิโก โหติ.

“‘光明は（道という）法である’と光明を作意するとは、‘この光明は道の法である、果の法である’とその光明を作意することである。‘それによる散乱が掉挙（uddhacca）である’とは、その光明から、あるいは‘（これは）法である’と作意することから生じる散乱が、掉挙と呼ばれるという意味である。‘その掉挙によって心が乱された者’とは、このように生じた掉挙によって心が撹乱された者、あるいはその掉挙を原因として、それを根本とする煩悩が生じることによって心が撹乱された観修者が、観の路に（戻らずに）散乱、あるいはその根本となる煩悩に留まるがゆえに、無常・苦・無我の現れをありのままに知ることができない状態を指す。それゆえ‘法上躁（dhammuddhacca）によって心が乱された者’と言われる、とこのように‘iti’の語を繋げるべきである。‘その時がある’とは、このように味着（assāda）によって心が汚された修行者であっても、もし調査（upappakkha）が生じるならば、彼は次のように知る。すなわち、‘観（vipassanā）とは諸行を対象とするものであり、道果は涅槃を対象とするものである。そしてこれらの（光明を見る）心は諸行を対象としている。それゆえ、この光明は道ではない。生滅随観こそが涅槃にいたる世間的な道である’と。このように道と非道を判別し、その散乱を避けて、生滅随観に立って、諸行を無常・苦・無我として正しく観ずる。このように調査する者に、その時（正しい観の時）が訪れる。しかし、このように観ない者は、‘道果に達した’という増上慢（adhimānika）に陥るのである。”

ยํ ตํ จิตฺตนฺติ ยํ ตํ วิปสฺสนาจิตฺตํ. อชฺฌตฺตเมวาติ อนิจฺจานุปสฺสนาย อารมฺมเณ โคจรชฺฌตฺเตเยว. ญาณํ อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว โยคาวจรสฺส รูปารูปธมฺเม ตุลยนฺตสฺส ตีรยนฺตสฺส วิสฺสฏฺฐอินฺทวชิรมิว อวิหตเวคํ [Pg.192] ติขิณํ สูรมติวิสทํ วิปสฺสนาญาณํ อุปฺปชฺชติ. ปีติ อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว ตสฺมึ สมเย ขุทฺทิกา ปีติ, ขณิกา ปีติ, โอกฺกนฺติกา ปีติ, อุพฺเพคา ปีติ, ผรณา ปีตีติ อยํ ปญฺจวิธา วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา ปีติ สกลสรีรํ ปูรยมานา อุปฺปชฺชติ. ปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว ตสฺมึ สมเย กายจิตฺตานํ เนว ทรโถ, น คารวตา, น กกฺขฬตา, น อกมฺมญฺญตา, น เคลญฺญตา, น วงฺกตา โหติ. อถ โข ปนสฺส กายจิตฺตานิ ปสฺสทฺธานิ ลหูนิ มุทูนิ กมฺมญฺญานิ ปคุณานิ สุวิสทานิ อุชุกานิเยว โหนฺติ. โส อิเมหิ ปสฺสทฺธาทีหิ อนุคฺคหิตกายจิตฺโต ตสฺมึ สมเย อมานุสึ นาม รตึ อนุภวติ. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ –

“‘その心’とは、その観の心（vipassanācitta）のことである。‘内においてのみ’とは、無常随観の対象である境域（gocara）の内において、ということである。‘知が生じる’とは、その修行者が名色（rūpārūpadhamma）を量り、判定するとき、放たれたインドラの雷（vajira）のように、妨げられない勢いを持ち、鋭く勇猛で、極めて明晰な観智が生じることを指す。‘喜（pīti）が生じる’とは、その者にその時、小喜、瞬間喜、継起喜、激越喜、遍満喜という、観に相応する五種類の喜が全身を満たして生じることである。‘軽安（passaddhi）が生じる’とは、その者にその時、身心に熱悩み（daratha）も、重さも、荒さも、不適格性も、病的な状態も、屈曲もなくなることである。むしろ彼の身心は静まり、軽く、柔軟で、適格であり、練達し、極めて明晰で、真っ直ぐになるのである。彼はこれらの軽安などによって支えられた身心を持ち、その時に‘非人間的な（amānusi）’、すなわち（世俗を越えた）法悦を経験する。それに関して次のように言われた。”

‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสี รตี โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต.

“‘空家に立ち入り、心が静まった比丘が、正しく法を観ずるとき、人を超越した法悦（amānusi rati）が生じる。’”

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ. (ธ. ป. ๓๗๓-๔) –

“‘五蘊の生滅を、いつどこで思惟しようとも、喜（pīti）と悦（pāmojja）を得る。それは（法を）知る者にとって、不死（涅槃）への道である。’（ダンマパダ 373-4）”

เอวมสฺส อิมํ อมานุสึ รตึ สาธยมานา ลหุตาทีหิ สหิตา วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา กายจิตฺตปสฺสทฺธิ อุปฺปชฺชติ. สุขํ อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว ตสฺมึ สมเย สกลสรีรํ อภิสนฺทยมานํ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตํ สุขํ อุปฺปชฺชติ. อธิโมกฺโข อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว ตสฺมึ สมเย จิตฺตเจตสิกานํ อติสยปสาทภูตา วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา สทฺธา อุปฺปชฺชติ. ปคฺคโห อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว ตสฺมึ สมเย อสิถิลมนจฺจารทฺธํ สุปคฺคหิตํ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตํ วีริยํ อุปฺปชฺชติ. อุปฏฺฐานํ อุปฺปชฺชตีติ ตสฺเสว ตสฺมึ สมเย สูปฏฺฐิตา สุปฺปติฏฺฐิตา นิขาตา อจลา ปพฺพตราชสทิสา วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา สติ อุปฺปชฺชติ. โส ยํ ยํ ฐานํ อาวชฺชติ สมนฺนาหรติ มนสิ กโรติ ปจฺจเวกฺขติ, ตํ ตํ ฐานมสฺส โอกฺกนฺติตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา ทิพฺพจกฺขุโน ปรโลโก วิย สติยา อุปฏฺฐาติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๔).

このようにして、その修行者に、人間界を超えた（非人間的な）喜びを成就させる、軽安（lahutā）等を伴い、ヴィパッサナーと相応する“身心の軽安（kāyacittapassaddhi）”が生じます。“楽（sukha）が生じる”とは、その修行者において、その時、全身を潤し、浸透するような、ヴィパッサナーと相応する楽が生じることです。“勝解（adhimokkha）が生じる”とは、その修行者において、その時、心と心所に至高の清澄をもたらす、ヴィパッサナーと相応する“信（saddhā）”が生じることです。“策励（paggaha）が生じる”とは、その修行者において、その時、緩みすぎず、過剰に励みすぎず、適切に維持された、ヴィパッサナーと相応する“精進（vīriya）”が生じることです。“確立（upaṭṭhāna）が生じる”とは、その修行者において、その時、善く確立し、地面に打ち込まれた杭のように揺るぎなく、山王（須弥山）の如き、ヴィパッサナーと相応する“念（sati）”が生じることです。その修行者がどのような対象を転向し、集約し、作意し、省察しようとも、それらの対象は、天眼（dibbacakkhu）を持つ者にとっての他世界（来世）の如く、念によって没入し、突進するかのようにありありと現れます。

อุเปกฺขาติ วิปสฺสนุเปกฺขา เจว อาวชฺชนุเปกฺขา จ. ตสฺมิญฺหิ สมเย สพฺพสงฺขาเรสุ มชฺฌตฺตภูตา วิปสฺสนุเปกฺขาปิ พลวตี อุปฺปชฺชติ, มโนทฺวาเร อาวชฺชนุเปกฺขาปิ. สา หิสฺส ตํ ตํ ฐานํ อาวชฺชนฺตสฺส วิสฺสฏฺฐอินฺทวชิรมิว ปตฺตปุเฏ ปกฺขนฺทตตฺตนาราโจ วิย จ สูรา ติขิณา หุตฺวา วหติ[Pg.193]. เอวญฺหิ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๔) วุตฺตํ. วิปสฺสนุเปกฺขาติ เจตฺถ ‘‘วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตา ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขา’’ติ อาจริยา วทนฺติ. วิปสฺสนาญาเณ หิ คยฺหมาเน ‘‘ญาณํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วิปสฺสนาญาณสฺส อาคตตฺตา ปุนรุตฺติโทโส โหติ. ตติยชฺฌานวณฺณนายญฺจ ‘‘สงฺขารุเปกฺขาวิปสฺสนุเปกฺขานมฺปิ อตฺถโต เอกีภาโว. ปญฺญา เอว หิ สา, กิจฺจวเสน ทฺวิธา ภินฺนา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺมา วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตาย ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย วุจฺจมานาย ปุนรุตฺติโทโส จ น โหติ, ตติยชฺฌานวณฺณนาย จ สเมติ. ยสฺมา จ ปญฺจสุ อินฺทฺริเยสุ ‘‘ญาณํ อธิโมกฺโข ปคฺคโห อุปฏฺฐาน’’นฺติ ปญฺญินฺทฺริยสทฺธินฺทฺริยวีริยินฺทฺริยสตินฺทฺริยานิ นิทฺทิฏฺฐานิ, สมาธินฺทฺริยํ ปน อนิทฺทิฏฺฐํ โหติ, ยุคนทฺธวเสนาปิ จ สมาธินฺทฺริยํ นิทฺทิสิตพฺพเมว โหติ, ตสฺมา สมปฺปวตฺโต สมาธิ ปุน สมาธาเน พฺยาปารปฺปหานกรเณน ‘‘อุเปกฺขา’’ติ วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ.

“捨（upekkhā）”とは、ヴィパッサナーの捨（観捨）と転向の捨（意門転向）のことです。というのも、その時には、一切の行に対して中立であるヴィパッサナーの捨も強力に生じ、意門における転向の捨も強力に生じるからです。その（転向の）捨は、修行者が対象を転向（念慮）する際、帝釈天の放った金剛杵の如く、あるいは木の葉の包みに突き刺さる熱せられた鉄の矢の如く、勇敢で鋭く働きます。このように‘清浄道論’には説かれています。ここで“ヴィパッサナーの捨”とは、“ヴィパッサナーと相応する中捨（tatramajjhattupekkhā）”であると諸師は述べています。なぜなら、もしこれを“ヴィパッサナーの知（観智）”として受け取るならば、“智が生じる”として既に観智が示されているため、重複の過ちが生じるからです。また、第三禅の注釈においても、“行捨（saṅkhārupekkhā）と観捨（vipassanupekkhā）は実体（法）において同一である。それは智慧に他ならないが、働きの違いによって二種に分かれる”と説かれています。したがって、ヴィパッサナーと相応する“中捨”と呼ぶならば、重複の過ちも生じず、第三禅の注釈とも整合します。また、五根のうち“智、勝解、策励、確立”として慧根、信根、精進根、念根は明示されていますが、定根は明示されていません。しかし、止観双運（yuganaddha）の原理により定根もまた示されるべきであり、平衡を保って働く定が、再び対象に集中させるための骨折りを捨て去るがゆえに、“捨”と呼ばれたのだと知るべきです。

นิกนฺติ อุปฺปชฺชตีติ เอวํ โอภาสาทิปฏิมณฺฑิตาย วิปสฺสนาย อาลยํ กุรุมานา สุขุมา สนฺตาการา นิกนฺติ อุปฺปชฺชติ, ยา กิเลโสติ ปริคฺคเหตุมฺปิ น สกฺกา โหติ. ยถา จ โอภาเส, เอวํ เอเตสุปิ อญฺญตรสฺมึ อุปฺปนฺเน โยคาวจโร ‘‘น จ วต เม อิโต ปุพฺเพ เอวรูปํ ญาณํ อุปฺปนฺนปุพฺพํ, เอวรูปา ปีติ ปสฺสทฺธิ สุขํ อธิโมกฺโข ปคฺคโห อุปฏฺฐานํ อุเปกฺขา นิกนฺติ อุปฺปนฺนปุพฺพา, อทฺธา มคฺคํ ปตฺโตมฺหิ, ผลํ ปตฺโตมฺหี’’ติ อมคฺคเมว ‘‘มคฺโค’’ติ, อผลเมว ‘‘ผล’’นฺติ คณฺหาติ. ตสฺส อมคฺคํ ‘‘มคฺโค’’ติ, อผลญฺจ ‘‘ผล’’นฺติ คณฺหโต วิปสฺสนาวีถิ อุกฺกนฺตา โหติ. โส อตฺตโน มูลกมฺมฏฺฐานํ วิสฺสชฺเชตฺวา นิกนฺติเมว อสฺสาเทนฺโต นิสีทติ. เอตฺถ จ โอภาสาทโย อุปกฺกิเลสวตฺถุตาย อุปกฺกิเลสาติ วุตฺตา, น อกุสลตฺตา. นิกนฺติ ปน อุปกฺกิเลโส เจว อุปกฺกิเลสวตฺถุ จ. วตฺถุวเสเนว เจเต ทส, คาหวเสน ปน สมตึส โหนฺติ. กถํ? ‘‘มม โอภาโส อุปฺปนฺโน’’ติ คณฺหโต หิ ทิฏฺฐิคฺคาโห โหติ, ‘‘มนาโป วต โอภาโส อุปฺปนฺโน’’ติ คณฺหโต มานคฺคาโห, โอภาสํ อสฺสาทยโต ตณฺหาคฺคาโห. อิติ โอภาเส ทิฏฺฐิมานตณฺหาวเสน ตโย คาหา. ตถา เสเสสุปีติ เอวํ คาหวเสน สมตึส อุปกฺกิเลสา โหนฺติ. ทุกฺขโต มนสิกโรโต, อนตฺตโต มนสิกโรโตติ วาเรสุปิ [Pg.194] อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอเกกอนุปสฺสนาวเสน เหตฺถ เอเกกสฺส วิปสฺสนุปกฺกิเลสุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา, น เอกสฺเสว.

“愛着（nikanti）が生じる”とは、このように光明等で飾られたヴィパッサナーに対して、執着を起こす、微細で静かな様相の愛着が生じることです。それは煩悩であると把握することさえできないほどです。光明の場合と同様に、これら（智や喜など）のいずれかが生じた時、修行者は“実に、私にこれまでこのような智、喜、軽安、楽、勝解、策励、確立、捨、愛着が生じたことはなかった。間違いなく、私は聖道に達し、聖果に達したのだ”と考え、道ではないものを“道”と、果ではないものを“果”と執着します。このように道ではないものを“道”と、果ではないものを“果”と執る修行者のヴィパッサナーの路（過程）は、本道から逸脱したものとなります。彼は自らの根本の業処（瞑想対象）を捨て、その愛着を味わいながらとどまってしまいます。ここで、光明などは随煩悩の拠り所（対象）となるために“随煩悩（upakkilesa）”と呼ばれているのであり、それ自体が不善（akusala）だからではありません。一方、愛着は、それ自体が随煩悩であり、かつ随煩悩の拠り所でもあります。これら十種は拠り所の観点からは十ですが、執着の仕方の観点からは三十となります。すなわち、“私に光明が生じた”と執る者には見執（diṭṭhiggāha）が、“素晴らしい光明が生じた”と執る者には慢執（mānaggāha）が、光明を享受する者には渇愛執（taṇhāggāha）が生じます。このように光明において三つの執着があり、他の九つについても同様です。苦として、あるいは無我として作意する場合においても、同様の理屈で意味を知るべきです。ここでは、個別の随観の働きに応じて、個別のヴィパッサナーの随煩悩（あるいは障害となる動揺）が生じることを知るべきであり、特定の随観のみに限られるものではありません。

ตีสุ อนุปสฺสนาสุ. เอวํ อเภทโต วิปสฺสนาวเสน อุปกฺกิเลเส ทสฺเสตฺวา ปุน เภทวเสน ทสฺเสนฺโต รูปํ อนิจฺจโต มนสิกโรโตติอาทิมาห. ตตฺถ ชรามรณํ อนิจฺจโต อุปฏฺฐานนฺติ ชรามรณสฺส อนิจฺจโต อุปฏฺฐานํ.

三つの随観において、このように無差別なヴィパッサナーの観点から随煩悩を示した後、再び差別化された観点から示すために、“色を無常として作意する”等の文が説かれました。そこにおいて、“老死が無常として確立する”とは、老死が無常として現起することです。

๗. ยสฺมา ปุพฺเพ วุตฺตานํ สมตึสาย อุปกฺกิเลสานํ วเสน อกุสโล อพฺยตฺโต โยคาวจโร โอภาสาทีสุ วิกมฺปติ, โอภาสาทีสุ เอเกกํ ‘‘เอตํ มม, เอโสหมสฺมิ, เอโส เม อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสติ, ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต โอภาเส เจว ญาเณ จาติอาทิคาถาทฺวยมาห. ตตฺถ วิกมฺปตีติ โอภาสาทิเก อารมฺมเณ นานากิเลสวเสน วิวิธา กมฺปติ เวธติ. เยหิ จิตฺตํ ปเวธตีติ เยหิ ปสฺสทฺธิสุเขหิ จิตฺตํ นานากิเลสวเสน นานปฺปกาเรน เวธติ กมฺปติ. ตสฺมา ปสฺสทฺธิยา สุเข เจว โยคาวจโร วิกมฺปตีติ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. อุเปกฺขาวชฺชนาย เจวาติ อุเปกฺขาสงฺขาตาย อาวชฺชนาย เจว วิกมฺปติ, อาวชฺชนุเปกฺขาย เจว วิกมฺปตีติ อตฺโถ. วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๗๓๖) ปน ‘‘อุเปกฺขาวชฺชนายญฺจา’’ติ วุตฺตํ. อุเปกฺขาย จาติ เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการาย อุเปกฺขาย จ วิกมฺปติ, นิกนฺติยา จ วิกมฺปตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ทฺวินฺนํ อุเปกฺขานํ นิทฺทิฏฺฐตฺตา เหฏฺฐา ‘‘อุเปกฺขา อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน จ อุภยถา อตฺโถ วุตฺโต. อนิจฺจานุปสฺสนาทีสุ จ เอเกกิสฺสาเยว อาวชฺชนุเปกฺขาย สพฺภาวโต เอเกกาเยว อนุปสฺสนา อนิจฺจํ อนิจฺจํ, ทุกฺขํ ทุกฺขํ, อนตฺตา อนตฺตาติ ปุนปฺปุนํ ภาวียตีติ วุตฺตํ โหติ. ยสฺมา ปน กุสโล ปณฺฑิโต พฺยตฺโต พุทฺธิสมฺปนฺโน โยคาวจโร โอภาสาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ‘‘อยํ โข เม โอภาโส อุปฺปนฺโน, โส โข ปนายํ อนิจฺโจ สงฺขโต ปฏิจฺจสมุปฺปนฺโน ขยธมฺโม วยธมฺโม วิราคธมฺโม นิโรธธมฺโม’’ติ อิติ วา นํ ปญฺญาย ปริจฺฉินฺทติ อุปปริกฺขติ. อถ วา ปนสฺส เอวํ โหติ – สเจ โอภาโส อตฺตา ภเวยฺย, ‘‘อตฺตา’’ติ คเหตุํ วฏฺเฏยฺย. อนตฺตาว ปนายํ ‘‘อตฺตา’’ติ คหิโต. ตสฺมายํ อวสวตฺตนฏฺเฐน อนตฺตาติ ปสฺสนฺโต ทิฏฺฐึ อุคฺฆาเฏติ. สเจ โอภาโส นิจฺโจ [Pg.195] ภเวยฺย, ‘‘นิจฺโจ’’ติ คเหตุํ วฏฺเฏยฺย. อนิจฺโจว ปนายํ ‘‘นิจฺโจ’’ติ คหิโต. ตสฺมายํ หุตฺวา อภาวฏฺเฐน อนิจฺโจติ ปสฺสนฺโต มานํ สมุคฺฆาเฏติ. สเจ โอภาโส สุโข ภเวยฺย, ‘‘สุโข’’ติ คเหตุํ วฏฺเฏยฺย. ทุกฺโขว ปนายํ ‘‘สุโข’’ติ คหิโต. ตสฺมายํ อุปฺปาทวยปฏิปีฬนฏฺเฐน ทุกฺโขติ ปสฺสนฺโต นิกนฺตึ ปริยาทิยติ. ยถา จ โอภาเส, เอวํ เสเสสุปิ.

7. かつて述べた三十の随煩悩（upakkilesa）の影響により、熟練せず智慧のない修行者は、光明などの現象（十の観の随煩悩）に直面して動揺し、それらの一つひとつを“これは私のものである、これが私である、これが私の我（アートマン）である”と観察する。それゆえ、その動揺の意味を示すために、“光明と智慧において……”という最初の二つの偈（詩）を説かれた。そこでの“動揺する（vikampati）”とは、光明などの対象において、種々の煩悩の力によって様々に動き、震えることである。“それらによって心が震える（yehi cittaṃ pavedhati）”とは、軽安（passaddhi）や楽（sukha）によって、種々の煩悩の力で、心が様々な形で震え、動くことである。したがって、修行者は軽安や楽においても動揺するという文脈で理解されるべきである。“捨と省察（upekkhā-vajjanā）において”とは、捨と呼ばれる省察（āvajjanā）においても動揺し、省察の捨においても動揺するという意味である。‘清浄道論（Visuddhimagga）’には“捨と省察において（upekkhā-vajjanāyañcā）”と記されている。“捨（upekkhā）において”とは、先に述べた種類の捨（中立の状態）においても、また執着（nikanti）においても動揺するという意味である。ここで二つの捨が示されているので、前述の“捨が生じる”と説かれた箇所においても、両方の意味（省察の捨と行捨/三昧の捨）が説かれている。無常随観などにおいて、一つひとつの省察の捨が存在することから、一つひとつの随観（無常、苦、無我）が繰り返し修習されると説かれている。しかし、熟練し賢明で、教説に通じ智慧を備えた修行者は、光明などが生じたとき、“今、私にこの光明が生じた。しかし、それは無常であり、作られたものであり、縁によって生じたものであり、滅びゆく性質、消え去る性質、離欲の性質、滅尽の性質のものである”と、智慧によって識別し、観察する。あるいは、彼には次のような思いが生じる。“もし光明が我（アートマン）であるならば、‘我’として捉えることが相応しいだろう。しかし、これは‘我’として捉えられていても、実に無我である”。それゆえ、意のままにならないという理由から“無我である”と見て、見解（diṭṭhi）を打ち破る。“もし光明が常住であるならば、‘常住’として捉えることが相応しいだろう。しかし、これは‘常住’として捉えられていても、実に無常である”。それゆえ、生じては滅びるという理由から“無常である”と見て、慢（māna）を打ち破る。“もし光明が楽であるならば、‘楽’として捉えることが相応しいだろう。しかし、これは‘楽’として捉えられていても、実に苦である”。それゆえ、生滅によって圧迫されるという理由から“苦である”と見て、執着（nikanti）を滅尽させる。光明について述べたのと同様に、残りの項目についても同様に観察するのである。

เอวํ อุปปริกฺขิตฺวา โอภาสํ ‘‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสติ. ญาณํ…เป… นิกนฺตึ ‘‘เนตํ มม, เนโสหมสฺมิ, น เมโส อตฺตา’’ติ สมนุปสฺสติ. เอวํ สมนุปสฺสนฺโต โอภาสาทีสุ น กมฺปติ น เวธติ. ตสฺมา ตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อิมานิ ทส ฐานานีติ คาถมาห. ตตฺถ ทส ฐานานีติ โอภาสาทีนิ. ปญฺญา ยสฺส ปริจฺจิตาติ ยสฺส อุปกฺกิเลสวิมุตฺตาย ปญฺญาย ปริจิตานิ ปุนปฺปุนํ ผุฏฺฐานิ ปริภาวิตานิ. ธมฺมุทฺธจฺจกุสโล โหตีติ โส ปญฺญาย ปริจิตทสฏฺฐาโน โยคาวจโร ปุพฺเพ วุตฺตปฺปการสฺส ธมฺมุทฺธจฺจสฺส ยถาสภาวปฏิเวเธน เฉโก โหติ. น จ สมฺโมห คจฺฉตีติ ธมฺมุทฺธจฺจกุสลตฺตาเยว ตณฺหามานทิฏฺฐุคฺฆาฏวเสน สมฺโมหญฺจ น คจฺฉติ.

このように観察して、修行者は光明を“これは私のものではない、私はこれではない、これは私の我ではない”と正しく観察する。智慧……乃至……執着についても、“これは私のものではない、私はこれではない、これは私の我ではない”と正しく観察する。このように観察する者は、光明などにおいて動揺せず、震えることもない。それゆえ、その不動の意味を示すために、“これら十の場所（dasa ṭhānāni）は……”という偈を説かれた。そこでの“十の場所”とは、光明などのことである。“智慧が習熟された（paññā yassa pariccitā）”とは、随煩悩から解脱した智慧によって、それらが習熟され、繰り返し触れられ、修習されたということである。“法の上揚（dhammuddhacca）に熟練した者となる”とは、智慧によって十の場所を習熟した修行者が、先に述べたような法の上揚（観の随煩悩による心の浮き立ち）について、そのありのままの性質を貫徹して知ることにより、熟達していることである。“迷いに陥らない（na ca sammohaṃ gacchati）”とは、法の上揚に熟練しているがゆえに、渇愛・慢・見を打ち破ることによって、深い迷いに陥ることがないということである。

อิทานิ ปุพฺเพ วุตฺตเมว วิธึ อปเรน ปริยาเยน วิภาเวตฺวา ทสฺเสนฺโต วิกฺขิปติ เจว กิลิสฺสติ จาติอาทิคาถมาห. ตตฺถ มนฺทปญฺโญ โยคาวจโร โอภาสาทีสุ วิกฺเขปญฺจ อวเสสกิเลสุปฺปตฺติญฺจ ปาปุณาติ. มชฺฌิมปญฺโญ วิกฺเขปเมว ปาปุณาติ, นาวเสสกิเลสุปฺปตฺตึ, โส อธิมานิโก โหติ. ติกฺขปญฺโญ วิกฺเขปํ ปาปุณิตฺวาปิ ตํ อธิมานํ ปหาย วิปสฺสนํ อารภติ. อติติกฺขปญฺโญ น วิกฺเขปํ ปาปุณาติ, น จาวเสสกิเลสุปฺปตฺตึ. วิกฺขิปฺปติ เจวาติ เตสุ มนฺทปญฺโญ ธมฺมุทฺธจฺจสงฺขาตํ วิกฺเขปญฺเจว ปาปุณียติ. กิลิสฺสติ จาติ ตณฺหามานทิฏฺฐิกิเลเสหิ กิเลสียติ จ, อุปตาปียติ วิพาธียตีติ อตฺโถ. จวติ จิตฺตภาวนาติ ตสฺส มนฺทปญฺญสฺส วิปสฺสนาจิตฺตภาวนา กิเลเสสุเยว ฐานโต ปฏิปกฺขาวิหตตฺตา จวติ, ปริปตตีติ อตฺโถ. วิกฺขิปติ น กิลิสฺสตีติ มชฺฌิมปญฺโญ วิกฺเขเปน วิกฺขิปติ, กิเลเสหิ น กิลิสฺสติ. ภาวนา ปริหายตีติ ตสฺส มชฺฌิมปญฺญสฺส อธิมานิกตฺตา วิปสฺสนารมฺภาภาเวน วิปสฺสนา ปริหายติ, นปฺปวตฺตตีติ [Pg.196] อตฺโถ. วิกฺขิปติ น กิลิสฺสตีติ ติกฺขปญฺโญปิ วิกฺเขเปน วิกฺขิปติ, กิเลเสหิ น กิลิสฺสติ. ภาวนา น ปริหายตีติ ตสฺส ติกฺขปญฺญสฺส สนฺเตปิ วิกฺเขเป ตํ อธิมานวิกฺเขปํ ปหาย วิปสฺสนารมฺภสพฺภาเวน วิปสฺสนาภาวนา น ปริหายติ, ปวตฺตตีติ อตฺโถ. น จ วิกฺขิปเต จิตฺตํ น กิลิสฺสตีติ อติติกฺขปญฺญสฺส จิตฺตํ น วิกฺเขเปน วิกฺขิปติ, น จ กิเลเสหิ กิลิสฺสติ. น จวติ จิตฺตภาวนาติ ตสฺส วิปสฺสนาจิตฺตภาวนา น จวติ, วิกฺเขปกิเลสาภาเวน ยถาฐาเน ติฏฺฐตีติ อตฺโถ.

今、先に述べたあり方を別の方法で明らかにして示すために、“散乱し、また汚される……”という偈を説かれた。そこでの“智慧の鈍い修行者”は、光明などにおいて、散乱（vikkhepa）と、それ以外の（渇愛・慢・見という）煩悩の発生の両方に至る。“中程度の智慧の修行者”は、散乱にのみ至り、残りの煩悩の発生には至らない。彼は増上慢（未得得想）の者である。“智慧の鋭い修行者”は、散乱に至っても、その増上慢を捨ててヴィパッサナーを開始する。“智慧の極めて鋭い修行者”は、散乱にも至らず、残りの煩悩の発生にも至らない。“散乱する（vikkhippati）”とは、これら四種の人のうち、智慧の鈍い者が法の上揚と呼ばれる散乱に至ることである。“汚される（kilissati）”とは、渇愛・慢・見という煩悩によって汚され、熱せられ、苦しめられるという意味である。“心の修習から脱落する（cavati cittabhāvanā）”とは、その智慧の鈍い者のヴィパッサナーの心の修習が、煩悩の中に留まって楽しむことにより、対治（随観）によって煩悩を打破できないため、脱落し、転落するという意味である。“散乱するが汚されない（vikkhipati na kilissati）”とは、中程度の智慧の者が、散乱によって心は散るが、煩悩によって汚されることはないという意味である。“修習が衰退する（bhāvanā parihāyati）”とは、その中程度の智慧の者が増上慢であるために、ヴィパッサナーの開始（精進）がないことによって、あるいはヴィパッサナーを助けるあり方がないことによって、ヴィパッサナーが衰退し、進行しないという意味である。“散乱するが汚されない”とは、智慧の鋭い人もまた、散乱によって心は散るが、煩悩によって汚されることはないという意味である。“修習が衰退しない”とは、その智慧の鋭い者に散乱があっても、その増上慢による散乱を捨ててヴィパッサナーを開始することによって、ヴィパッサナーの修習が衰退せず、進行するという意味である。“心は散乱せず、また汚されない”とは、智慧の極めて鋭い者の心が、散乱によって散ることもなく、また煩悩によって汚されることもないということである。“心の修習から脱落しない”とは、その人のヴィパッサナーの心の修習が脱落せず、散乱や煩悩がないために、本来あるべき場所に留まっているという意味である。

อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหีติอาทีสุ อิทานิ วุตฺเตหิ อิเมหิ จตูหิ ฐาเนหิ เหตุภูเตหิ, กรณภูเตหิ วา โอภาสาทิเก ทส ฐาเน จิตฺตสฺส สงฺเขเปน จ วิกฺเขเปน จ วิคฺคหิตํ มานสํ วิกฺเขปกิเลสุปฺปตฺติวิรหิโต จตุตฺโถ กุสโล มหาปญฺโญ โยคาวจโร มนฺทปญฺญาทีนํ ติณฺณํ โยคาวจรานํ มานสํ เอวญฺจ เอวญฺจ โหตีติ นานปฺปการโต ชานาตีติ สมฺพนฺธโต อตฺถวณฺณนา เวทิตพฺพา. สงฺเขโปติ เจตฺถ วิกฺเขปสฺส เจว กิเลสานญฺจ อุปฺปตฺติวเสน จิตฺตสฺส ลีนภาโว เวทิตพฺโพ. วิกฺเขโปติ ‘‘วิกฺขิปติ น กิลิสฺสตี’’ติ ทฺวีสุ ฐาเนสุ วุตฺตวิกฺเขปวเสน จิตฺตสฺส อุทฺธตภาโว เวทิตพฺโพติ.

“これら四つの場合によって”等の句において、今述べられた原因（hetu）あるいは手段（karaṇa）となるこれら四つの場合によって、光明などの十の場所における、心の沈滞（saṅkhepa）や散乱（vikkhepa）によって乱された心を、散乱や煩悩の生起を離れた、第四の優れた智慧を持つ修行者（yogāvacaro）が、鈍い智慧の者たちなど三種の修行者の心がこのように、あるいはあのようにあることを、様々なあり方（nānappakārato）から知るという、文脈（sambandhato）による意味の解説（atthavaṇṇanā）を知るべきである。ここで“沈滞（saṅkhepa）”とは、散乱や煩悩の生起による心の萎縮した状態（līnabhāvo）を知るべきである。“散乱（vikkhepa）”とは、“散らし、煩わされない”という二つの場所で述べられた散乱によって、心の浮動（uddhatabhāvo）を知るべきである。

ยุคนทฺธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

止観双運論（ユガナッダ・カター）の注釈、終わる。

๒. สจฺจกถา

2. 真理説（サッカ・カター）

สจฺจกถาวณฺณนา

真理説の注釈

๘. อิทานิ ยุคนทฺธคุณสฺส อริยมคฺคสฺส วเสน สจฺจฏฺฐํ สจฺจปฏิเวธวิเสสํ สจฺจลกฺขณาทิวิธานญฺจ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย สจฺจกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว ตถานีติ ยถาสภาววเสน ตจฺฉานิ. ยถาสภาวภูตาเนว หิ ธมฺมชาตานิ สจฺจฏฺเฐน สจฺจานิ. สจฺจฏฺโฐ ปฐมญาณนิทฺเทสวณฺณนายํ วุตฺโต. อวิตถานีติ วุตฺตสภาเว วิปริยายวิรหิตานิ. น หิ สจฺจานิ อสจฺจานิ นาม โหนฺติ. อนญฺญถานีติ อญฺญสภาววิรหิตานิ. น หิ อสจฺจานิ สจฺจานิ นาม โหนฺติ. อิทํ ทุกฺขนฺติ, ภิกฺขเว, ตถเมตนฺติ ภิกฺขเว, อิทํ [Pg.197] ทุกฺขนฺติ ยํ วุจฺจติ, เอตํ ยถาสภาวตฺตา ตถํ. ทุกฺขเมว หิ ทุกฺขํ. วุตฺตสภาเว วิปริยายาภาวโต อวิตถํ. น หิ ทุกฺขํ อทุกฺขํ นาม โหติ. อญฺญสภาววิรหิตตฺตา อนญฺญถํ. น หิ ทุกฺขํ สมุทยาทิสภาวํ โหติ. สมุทยาทีสุปิ เอเสว นโย.

8. 今、止観双運の徳を持つ聖道（ariyamagga）によって、真理の意味（saccaṭṭha）、真理の貫徹の殊勝さ（saccapaṭivedhavisesa）、および真理の特徴などの規定（saccalakkhaṇādividhāna）を示すために、経蔵（スッタンタ）を先導とする真理説（saccakathā）において、未曾有の意味の注釈がなされる。そこでの経において、まず“如実なるもの（tathāni）”とは、自性（yathāsabhāva）の通りに生じている真実のことである。自性の通りにある諸法こそが、真理の意味において真理（sacca）である。真理の意味（saccaṭṭho）については、最初の智慧の説示（ñāṇaniddesa）の注釈で述べられた。“不虚偽なるもの（avitathāni）”とは、述べられた自性において転倒がないことである。真理が非真理であることはないからである。“不変異なるもの（anaññathāni）”とは、他の性質を離れていることである。非真理が真理であることはないからである。“比丘たちよ、これが苦である。これは如実である”とは、比丘たちよ、“これが苦である”と言われるものは、その自性の通りであるから“如実（tatha）”である。苦こそが苦であるからである。述べられた自性において転倒がないから“不虚偽（avitatha）”である。苦が非苦であることはないからである。他の真理の性質を離れているから“不変異（anaññatha）”である。苦が集（samudaya）などの性質であることはないからである。集などにおいても、この方法は同じである。

๑. ปฐมสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

1. 第一のスッタンタの解説の注釈

ตถฏฺเฐนาติ ยถาสภาวฏฺเฐน. ปีฬนฏฺฐาทโย ญาณกถายํ วุตฺตตฺถาเยว.

“如実の意味（tathaṭṭhenāti）”とは、自性のままの意味（yathāsabhāvaṭṭhena）である。逼迫の意味（pīḷanaṭṭha）などは、智慧の説示（ñāṇakathā）で述べられた通りの意味である。

๙. เอกปฺปฏิเวธานีติ เอเกน มคฺคญาเณน ปฏิเวโธ, เอกโต วา ปฏิเวโธ เอเตสนฺติ เอกปฺปฏิเวธานิ. อนตฺตฏฺเฐนาติ จตุนฺนมฺปิ สจฺจานํ อตฺตวิรหิตตฺตา อนตฺตฏฺเฐน. วุตฺตญฺเหตํ วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๕๖๗) – ปรมตฺถโต หิ สพฺพาเนว สจฺจานิ เวทกการกนิพฺพุตคมกาภาวโต สุญฺญานีติ เวทิตพฺพานิ. เตเนตํ วุจฺจติ –

9. “単一の貫徹（ekappaṭivedhānī）”とは、一つの道智によって貫徹されること、あるいは一斉に貫徹されることがこれらにあるため、“単一の貫徹”という。“無我の意味（anattaṭṭhenāti）”とは、四つの真理すべてが我（atta）を離れている性質による、無我の意味である。これについて清浄道論（Visuddhimagga）では次のように述べられている。“勝義（paramattha）においては、すべての真理は、享受者（vedaka）、行為者（kāraka）、涅槃に入る者（nibbuta）、行く者（gamaka）がいないため、空（suñña）であると知るべきである”。それゆえ、次のように言われる。

‘‘ทุกฺขเมว หิ, น โกจิ ทุกฺขิโต, การโก น, กิริยาว วิชฺชติ;

อตฺถิ นิพฺพุติ, น นิพฺพุโต ปุมา, มคฺคมตฺถิ, คมโก น วิชฺชตี’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๒.๕๖๗);

“苦のみが存在し、苦しむ者はいない。行為者はおらず、ただ行為のみがある。滅（nibbuti）は存在するが、涅槃に入る個人（pumā）はいない。道（magga）は存在するが、行く者は存在しない。”

อถ วา –

あるいはまた、

‘‘ธุวสุภสุขตฺตสุญฺญํ, ปุริมทฺวยมตฺตสุญฺญมมตปทํ;

ธุวสุขอตฺตวิรหิโต, มคฺโค อิติ สุญฺญตา เตสู’’ติ. (วิสุทฺธิ. ๒.๕๖๗);

“前の二つ（苦・集）は常・浄・楽・我を欠いており、不死の境地（涅槃）は我を欠いている。道（magga）は常・楽・我を離れている。このように、それらにおいて空性（suññatā）を知るべきである。”

สจฺจฏฺเฐนาติ อวิสํวาทกฏฺเฐน. ปฏิเวธฏฺเฐนาติ มคฺคกฺขเณ ปฏิวิชฺฌิตพฺพฏฺเฐน. เอกสงฺคหิตานีติ ตถฏฺฐาทินา เอเกเกเนว อตฺเถน สงฺคหิตานิ, เอกคณนํ คตานีติ อตฺโถ. ยํ เอกสงฺคหิตํ, ตํ เอกตฺตนฺติ ยสฺมา เอเกน สงฺคหิตํ, ตสฺมา เอกตฺตนฺติ อตฺโถ. สจฺจานํ พหุตฺเตปิ เอกตฺตมเปกฺขิตฺวา เอกวจนํ กตํ. เอกตฺตํ เอเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌตีติ ปุพฺพภาเค จตุนฺนํ สจฺจานํ นานตฺเตกตฺตํ สฺวาวตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา ฐิโต มคฺคกฺขเณ [Pg.198] เอเกน มคฺคญาเณน ตถฏฺฐาทิตํตํเอกตฺตํ ปฏิวิชฺฌติ. กถํ? นิโรธสจฺจสฺส ตถฏฺฐาทิเก เอกตฺเต ปฏิวิทฺเธ เสสสจฺจานมฺปิ ตถฏฺฐาทิกํ เอกตฺตํ ปฏิวิทฺธเมว โหติ. ยถา ปุพฺพภาเค ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นานตฺเตกตฺตํ สฺวาวตฺถิตํ ววตฺถเปตฺวา ฐิตสฺส มคฺควุฏฺฐานกาเล อนิจฺจโต วา ทุกฺขโต วา อนตฺตโต วา วุฏฺฐหนฺตสฺส เอกสฺมิมฺปิ ขนฺเธ อนิจฺจาทิโต ทิฏฺเฐ เสสขนฺธาปิ อนิจฺจาทิโต ทิฏฺฐาว โหนฺติ, เอวมิทนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุกฺขสฺส ทุกฺขฏฺโฐ ตถฏฺโฐติ ทุกฺขสจฺจสฺส ปีฬนฏฺฐาทิโก จตุพฺพิโธ อตฺโถ สภาวฏฺเฐน ตถฏฺโฐ. เสสสจฺเจสุปิ เอเสว นโย. โสเยว จตุพฺพิโธ อตฺโถ อตฺตาภาวโต อนตฺตฏฺโฐ. วุตฺตสภาเว อวิสํวาทกโต สจฺจฏฺโฐ. มคฺคกฺขเณ ปฏิวิชฺฌิตพฺพโต ปฏิเวธฏฺโฐ วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ.

“真理の意味（saccaṭṭha）”とは、不一致のない意味である。“貫徹の意味（paṭivedhaṭṭha）”とは、道の瞬間（maggakkhaṇa）において貫徹されるべき意味である。“一つに包括されたもの（ekasaṅgahitāni）”とは、如実の意味（tathaṭṭha）などのそれぞれ一つの意味によって包括され、単一の数に数えられるという意味である。“一つに包括されたものが、単一性（ekatta）である”とは、一つとして包括されるから“単一性”であるという意味である。真理が複数あっても、単一性を考慮して単数形が用いられている。“単一性を一つの智慧で貫徹する”とは、前段階（pubbabhāge）において、四つの真理の多様性と単一性を、聞き学ぶ智慧によってよく確定して留まっている者が、道の瞬間において、一つの道智によって、如実の意味などのそれぞれの単一性を貫徹するということである。どのようにか？ 滅諦（nirodhasacca）の如実の意味などの単一性が貫徹されるとき、残りの真理の如実の意味などの単一性もまた、貫徹されたことになるのである。ちょうど前段階において、五蘊の多様性と単一性をよく確定して留まっている者が、道から立ち上がる時に、無常、苦、あるいは無我として立ち上がる際、一つの蘊において無常などが見られるとき、残りの蘊もまた無常などとして見られたことになるように、このように見るべきである。“苦の苦としての意味が如実の意味である”とは、苦諦の逼迫の意味などの四種類の意味が、自性の意味において“如実の意味（tathaṭṭho）”と呼ばれた。残りの真理においても、この方法は同じである。その同じ四種類の意味が、我の不在から“無我の意味”であり、述べられた自性において不一致がないことから“真理の意味”であり、道の瞬間において貫徹されるべきであることから“貫徹の意味”と呼ばれると知るべきである。

๑๐. ยํ อนิจฺจนฺติอาทิ สามญฺญลกฺขณปุพฺพงฺคมํ กตฺวา ทสฺสิตํ. ตตฺถ ยํ อนิจฺจํ, ตํ ทุกฺขํ. ยํ ทุกฺขํ, ตํ อนิจฺจนฺติ ทุกฺขสมุทยมคฺคา คหิตา. ตานิ หิ ตีณิ สจฺจานิ อนิจฺจานิ เจว อนิจฺจตฺตา ทุกฺขานิ จ. ยํ อนิจฺจญฺจ ทุกฺขญฺจ, ตํ อนตฺตาติ ตานิเยว ตีณิ คหิตานิ. ยํ อนิจฺจญฺจ ทุกฺขญฺจ อนตฺตา จาติ เตหิ ตีหิ สห นิโรธสจฺจญฺจ สงฺคหิตํ. จตฺตาริปิ หิ อนตฺตาเยว. ตํ ตถนฺติ ตํ สจฺจจตุกฺกํ สภาวภูตํ. ตํ สจฺจนฺติ ตเทว สจฺจจตุกฺกํ ยถาสภาเว อวิสํวาทกํ. นวหากาเรหีติอาทีสุ ‘‘สพฺพํ, ภิกฺขเว, อภิญฺเญยฺย’’นฺติ (ปฏิ. ม. ๑.๓; สํ. นิ. ๔.๔๖) วจนโต อภิญฺญฏฺเฐน, ทุกฺขสฺส ปริญฺญฏฺเฐ, สมุทยสฺส ปหานฏฺเฐ, มคฺคสฺส ภาวนฏฺเฐ, นิโรธสฺส สจฺฉิกิริยฏฺเฐ อาเวนิเกปิ อิธ จตูสุปิ สจฺเจสุ ญาตปริญฺญาสพฺภาวโต ปริญฺญฏฺเฐน, จตุสจฺจทสฺสเนน ปหานสพฺภาวโต ปหานฏฺเฐน, จตุสจฺจภาวนาสพฺภาวโต ภาวนฏฺเฐน, จตุนฺนํ สจฺจานํ สจฺฉิกิริยสพฺภาวโต สจฺฉิกิริยฏฺเฐนาติ นิทฺทิฏฺฐนฺติ เวทิตพฺพํ. นวหากาเรหิ ตถฏฺเฐนาติอาทีสุ ปฐมํ วุตฺตนเยเนว โยชนา กาตพฺพา.

10. “無常なるもの”等の句は、普遍的特徴（sāmaññalakkhaṇa）を先導として示されている。そこでの“無常なるものは苦である、苦なるものは無常である”とは、苦諦・集諦・道諦が取られている。これら三つの真理は、無常であり、また無常であるから苦である。“無常であり苦であるものは無我である”という句によって、同じ三つの真理が取られている。“無常であり、苦であり、無我であるもの”という句によって、それら三つと共に滅諦も包括されている。四つの真理すべてが無我だからである。“それは如実である（taṃ tathanti）”とは、その四聖諦が自性として存在していることである。“それは真理である（taṃ saccanti）”とは、その四聖諦がそのままの自性において、不一致がないことである。“九つの態様によって”などの句において、“比丘たちよ、一切（sabbaṃ）は遍知（abhiññā）されるべきである”という御教えがあることから、遍知の意味（abhiññaṭṭhena）によって単一性がある。また“比丘たちよ、一切は遍知されるべきである。苦の遍知の意味、集の断滅の意味、道の修習の意味、滅の証得の意味”という個別の意味があるが、ここでは四つの真理すべてにおいて既知遍知が成り立つべきであるから“遍知の意味”によって、四聖諦を見ることで断滅が成り立つべきであるから“断滅の意味”によって、四聖諦の修習が成り立つべきであるから“修習の意味”によって、四つの真理の証得が成り立つべきであるから“証得の意味”によって、このように九つの態様によって示されていると知るべきである。“九つの態様による如実の意味において”などの句では、最初に述べた方法によって解釈（yojanā）をなすべきである。

๑๑. ทฺวาทสหิ อากาเรหีติอาทีสุ ตถฏฺฐาทโย ญาณกถายํ วุตฺตตฺถา. เอเตสํ นิทฺเทเสปิ วุตฺตนเยเนว โยชนา เวทิตพฺพา.

11. “十二の態様によって”などの句において、如実の意味などは智慧の説示（ñāṇakathāyaṃ）で述べられた通りである。それらの説明においても、述べられた方法によって解釈を知るべきである。

๑๒. สจฺจานํ กติ ลกฺขณานีติอาทีสุ อุปริ วตฺตพฺพานิ ฉ ลกฺขณานิ สงฺขตาสงฺขตวเสน ทฺวิธา ภินฺทิตฺวา ทฺเว ลกฺขณานีติ อาห. ตตฺถ [Pg.199] สงฺขตลกฺขณญฺจ อสงฺขตลกฺขณญฺจาติ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, อสงฺขตสฺส อสงฺขตลกฺขณานิ น อุปฺปาโท ปญฺญายติ, น วโย ปญฺญายติ, น ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายตี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๗-๔๘) เอวํ วุตฺตํ สงฺขตสฺส สงฺขตมิติ ลกฺขณญฺจ อสงฺขตสฺส อสงฺขตมิติ ลกฺขณญฺจ. สงฺขตํ ปน น ลกฺขณํ, ลกฺขณํ น สงฺขตํ. น จ สงฺขตํ วินา ลกฺขณํ ปญฺญาเปตุํ สกฺกา, นปิ ลกฺขณํ วินา สงฺขตํ. ลกฺขเณน ปน สงฺขตํ ปากฏํ โหติ.

12. “諦にはいくつの相があるか”等の箇所において、後に述べられる六つの相を有為と無為の別によって二分し、“二つの相がある”と述べている。そこでの“有為相と無為相”については、“比丘たちよ、有為にはこれら三つの有為相がある。すなわち、生（uppādo）が知られ、滅（vayo）が知られ、住しているものの変異（ṭhitassa aññathattaṃ）が知られる。比丘たちよ、無為にはこれら三つの無為相がある。すなわち、生が知られず、滅が知られず、住しているものの変異が知られない”と説かれているように、有為については有為という相が、無為については無為という相があるということである。しかし、有為そのものが相なのではなく、相そのものが有為なのでもない。また、有為を離れて相を施設することはできず、相を離れて有為を施設することもできない。しかし、相によって有為は明白となるのである。

ปุน ตเทว ลกฺขณทฺวยํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ฉ ลกฺขณานีติ อาห. สงฺขตานํ สจฺจานนฺติ ทุกฺขสมุทยมคฺคสจฺจานํ. ตานิ หิ ปจฺจเยหิ สงฺคมฺม กตตฺตา สงฺขตานิ. อุปฺปาโทติ ชาติ. ปญฺญายตีติ ชานียติ. วโยติ ภงฺโค. ฐิตานํ อญฺญถตฺตนฺติ ฐิติปฺปตฺตานํ อญฺญถาภาโว ชรา. ติณฺณํ สงฺขตสจฺจานํ นิปฺผนฺนตฺตา อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ วุตฺตํ, เตสํเยว ปน อุปฺปาทสฺส, ชราย ภงฺคสฺส จ อนิปฺผนฺนตฺตา อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ น วตฺตพฺพํ. สงฺขตนิสฺสิตตฺตา อุปฺปาทวยญฺญถตฺตํ น ปญฺญายตีติ น วตฺตพฺพํ. สงฺขตวิการตฺตา ปน สงฺขตนฺติ วตฺตพฺพํ. ทุกฺขสมุทยานํ อุปฺปาทชราภงฺคา สจฺจปริยาปนฺนา, มคฺคสจฺจสฺส อุปฺปาทชราภงฺคา น สจฺจปริยาปนฺนาติ วทนฺติ. ตตฺถ ‘‘สงฺขตานํ อุปฺปาทกฺขเณ สงฺขตาปิ อุปฺปาทลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ, อุปฺปาเท วีติวตฺเต สงฺขตาปิ ชราลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายติ, ภงฺคกฺขเณ สงฺขตาปิ ชราปิ ภงฺคลกฺขณมฺปิ กาลสงฺขาโต ตสฺส ขโณปิ ปญฺญายตี’’ติ ขนฺธกวคฺคฏฺฐกถายํ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๓.๓๗-๓๘) วุตฺตํ. อสงฺขตสฺส สจฺจสฺสาติ นิโรธสจฺจสฺส. ตญฺหิ ปจฺจเยหิ สมาคมฺม อกตตฺตา สยเมว นิปฺผนฺนนฺติ อสงฺขตํ. ฐิตสฺสาติ นิจฺจตฺตา ฐิตสฺส, น ฐานปฺปตฺตตฺตา. ปุน ตเทว ลกฺขณทฺวยํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ทฺวาทส ลกฺขณานีติ อาห.

再びその二つの相を詳細に示そうとして、“六つの相がある”と述べた。“有為の諸諦”とは、苦・集・道の三諦のことである。これらは諸縁が寄り集まって作られたものであるから有為と呼ばれる。“生（uppāda）”とは誕生（jāti）である。“知られる（paññāyati）”とは認識されることである。“滅（vaya）”とは崩壊（bhaṅgo）である。“住しているものの変異（ṭhitānaṃ aññathatta）”とは、住位（ṭhiti）に達したものの異なった状態、すなわち老（jarā）のことである。三つの有為の諦が成就（nipphanna）したものであるがゆえに、生・滅・変異が説かれた。しかし、それら自体の生・老・滅は成就したものではないため、生・滅・変異は説かれるべきではない。有為に依存しているがゆえに生・滅・変異が知られないと述べるべきではない。むしろ、有為の変異態（vikāra）であるがゆえに有為であると述べるべきである。ある諸師は、苦諦と集諦の生・老・滅は諦に含まれるが、道諦の生・老・滅は諦には含まれないと言う。その点について、揵度品註（Samyutta Nikaya Commentary）では、“有為なるものの生起の瞬間には、有為なるものも、生相も、時（kāla）と称されるその瞬間も知られる。生が過ぎ去った時には、有為なるものも、老相も、時と称されるその瞬間も知られる。崩壊の瞬間には、有為なるものも、老も、滅相も、時と称されるその瞬間も知られる”と説かれている。“無為の諦”とは滅諦のことである。それは諸縁が集まって作られたものではなく、それ自体で成就しているがゆえに無為と呼ばれる。“住している”とは、常住（nicca）であるために住しているのであって、住位（ṭhānappatta）に達しているからではない。再びその二つの相を詳細に示そうとして、“十二の相がある”と述べた。

จตุนฺนํ สจฺจานํ กติ กุสลาติอาทีสุ อพฺยากตนฺติ วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากตํ รูปาพฺยากตํ นิพฺพานาพฺยากตนฺติ จตูสุ อพฺยากเตสุ นิพฺพานาพฺยากตํ. จตฺตาริปิ หิ กุสลากุสลลกฺขเณน น พฺยากตตฺตา อพฺยากตานิ. สิยา กุสลนฺติ กามาวจรรูปาวจรารูปาวจรกุสลานํ วเสน [Pg.200] กุสลมฺปิ ภเวยฺย. สิยา อกุสลนฺติ ตณฺหํ ฐเปตฺวา เสสากุสลวเสน. สิยา อพฺยากตนฺติ กามาวจรรูปาวจรารูปาวจรวิปากกิริยานํ รูปานญฺจ วเสน. สิยา ตีณิ สจฺจานีติอาทีสุ สงฺคหิตานีติ คณิตานิ. วตฺถุวเสนาติ อกุสลกุสลาพฺยากตทุกฺขสมุทยนิโรธมคฺคสงฺขาตวตฺถุวเสน. ยํ ทุกฺขสจฺจํ อกุสลนฺติ ฐเปตฺวา ตณฺหํ อวเสสํ อกุสลํ. อกุสลฏฺเฐน ทฺเว สจฺจานิ เอกสจฺเจน สงฺคหิตานีติ อิมานิ ทฺเว ทุกฺขสมุทยสจฺจานิ อกุสลฏฺเฐน เอกสจฺเจน สงฺคหิตานิ, อกุสลสจฺจํ นาม โหตีติ อตฺโถ. เอกสจฺจํ ทฺวีหิ สจฺเจหิ สงฺคหิตนฺติ เอกํ อกุสลสจฺจํ ทฺวีหิ ทุกฺขสมุทยสจฺเจหิ สงฺคหิตํ. ยํ ทุกฺขสจฺจํ กุสลนฺติ เตภูมกํ กุสลํ. อิมานิ ทฺเว ทุกฺขมคฺคสจฺจานิ กุสลฏฺเฐน เอกสจฺเจน สงฺคหิตานิ, กุสลสจฺจํ นาม โหติ. เอกํ กุสลสจฺจํ ทฺวีหิ ทุกฺขมคฺคสจฺเจหิ สงฺคหิตํ. ยํ ทุกฺขสจฺจํ อพฺยากตนฺติ เตภูมกวิปากกิริยา รูปญฺจ. อิมานิ ทฺเว ทุกฺขนิโรธสจฺจานิ อพฺยากตฏฺเฐน เอกสจฺเจน สงฺคหิตานิ, เอกํ อพฺยากตสจฺจํ นาม โหติ. เอกํ อพฺยากตสจฺจํ ทฺวีหิ ทุกฺขนิโรธสจฺเจหิ สงฺคหิตํ. ตีณิ สจฺจานิ เอกสจฺเจน สงฺคหิตานีติ สมุทยมคฺคนิโรธสจฺจานิ เอเกน อกุสลกุสลาพฺยากตภูเตน ทุกฺขสจฺเจน สงฺคหิตานิ. เอกํ สจฺจํ ตีหิ สจฺเจหิ สงฺคหิตนฺติ เอกํ ทุกฺขสจฺจํ วิสุํ อกุสลกุสลอพฺยากตภูเตหิ สมุทยมคฺคนิโรธสจฺเจหิ สงฺคหิตํ. เกจิ ปน ‘‘ทุกฺขสมุทยสจฺจานิ อกุสลฏฺเฐน สมุทยสจฺเจน สงฺคหิตานิ, ทุกฺขมคฺคสจฺจานิ กุสลฏฺเฐน มคฺคสจฺเจน สงฺคหิตานิ, น ทสฺสนฏฺเฐน. ทุกฺขนิโรธสจฺจานิ อพฺยากตฏฺเฐน นิโรธสจฺเจน สงฺคหิตานิ, น อสงฺขตฏฺเฐนา’’ติ วณฺณยนฺติ.

“四諦にはいくつの善があるか”等の箇所において、“無記（abyākata）”とは、異熟無記、唯作無記、色無記、涅槃無記の四種の無記のうち、涅槃無記のことである。これら四つはすべて、善・不善の相として説かれていないため、無記と呼ばれる。“善であることもある”とは、欲界・色界・無色界の善（kusala）によって、善である場合もあるということである。“不善であることもある”とは、渇愛（taṇhā）を除いた残りの不善の力によるものである。“無記であることもある”とは、欲界・色界・無色界の異熟・唯作、および色法によるものである。“三つの諦が摂せられることもある”等の箇所で、“摂せられる（saṅgahitāni）”とは数えられる（gaṇitāni）という意味である。“事（vatthu）によって”とは、不善・善・無記、および苦・集・滅・道と称される事の力によるという意味である。“不善である苦諦”とは、渇愛を除いた残りの不善のことである。不善という性質（akusalaṭṭha）において、二つの諦（苦・集）が一つの諦として摂せられる。すなわち、これら苦諦と集諦の二つが不善という性質において一つの諦に摂せられ、“不善諦”と呼ばれるという意味である。“一つの諦が二つの諦によって摂せられる”とは、一つの不善諦が二つの諦（苦・集）によって摂せられるということである。“善である苦諦”とは、三界の善のことである。これら苦諦と道諦の二つが善という性質において一つの諦に摂せられ、“善諦”と呼ばれる。一つの善諦が二つの諦（苦・道）によって摂せられる。“無記である苦諦”とは、三界の異熟・唯作と色法のことである。これら苦諦と滅諦の二つが無記という性質において一つの諦に摂せられ、一つの“無記諦”と呼ばれる。一つの無記諦が二つの諦（苦・滅）によって摂せられる。“三つの諦が一つの諦に摂せられる”とは、集・道・滅の三諦が、不善・善・無記の性質をもつ一つの苦諦に摂せられることである。“一つの諦が三つの諦に摂せられる”とは、一つの苦諦が、それぞれ別個に不善・善・無記である集・道・滅の三諦によって摂せられることである。しかし、ある諸師は“苦諦と集諦は、不善の性質において集諦に摂せられる。苦諦と道諦は、善の性質において道諦に摂せられるが、見（dassana）の性質においては摂せられない。苦諦と滅諦は、無記の性質において滅諦に摂せられるが、無為（asaṅkhata）の性質においては摂せられない”と解説している。

๒. ทุติยสุตฺตนฺตปาฬิวณฺณนา

2. 第二経典（スッタンタ）の本文の解説（終わり）

๑๓. ปุน อญฺญสฺส สุตฺตนฺตสฺส อตฺถวเสน สจฺจปฺปฏิเวธํ นิทฺทิสิตุกาโม ปุพฺเพ เม, ภิกฺขเวติอาทิกํ สุตฺตนฺตํ อาหริตฺวา ทสฺเสสิ. ตตฺถ ปุพฺเพ เม, ภิกฺขเว, สมฺโพธาติ ภิกฺขเว, มม สมฺโพธิโต สพฺพญฺญุตญฺญาณโต ปุพฺเพ. อนภิสมฺพุทฺธสฺสาติ สพฺพธมฺเม อปฺปฏิวิทฺธสฺส. โพธิสตฺตสฺเสว สโตติ โพธิสตฺตภูตสฺเสว. เอตทโหสีติ โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส เอตํ ปริวิตกฺกิตํ อโหสิ. อสฺสาโทติ อสฺสาทียตีติ อสฺสาโท. อาทีนโวติ โทโส. นิสฺสรณนฺติ อปคมนํ. สุขนฺติ [Pg.201] สุขยตีติ สุขํ, ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สุขิตํ กโรตีติ อตฺโถ. โสมนสฺสนฺติ ปีติโสมนสฺสโยคโต โสภนํ มโน อสฺสาติ สุมโน, สุมนสฺส ภาโว โสมนสฺสํ, สุขเมว ปีติโยคโต วิเสสิตํ. อนิจฺจนฺติ อทฺธุวํ. ทุกฺขนฺติ ทุกฺขวตฺถุตฺตา สงฺขารทุกฺขตฺตา จ ทุกฺขํ. วิปริณามธมฺมนฺติ อวสี หุตฺวา ชราภงฺควเสน ปริวตฺตนปกติกํ. เอเตน อนตฺตภาโว วุตฺโต โหติ. ฉนฺทราควินโยติ ฉนฺทสงฺขาตสฺส ราคสฺส สํวรณํ, น วณฺณราคสฺส. ฉนฺทราคปฺปหานนฺติ ตสฺเสว ฉนฺทราคสฺส ปชหนํ.

13. 次に、別の経典（相応部経典の蘊篇）の意味によって、四聖諦の通達を明示することを望み、“比丘たちよ、以前に私には……”で始まる経典を引用して示された。その“比丘たちよ、以前に私には、正覚（を得る）前に”とは、“比丘たちよ、私の正覚、すなわち一切知者の知を得る前に”という意味である。“未だ正覚を得ていなかった時”とは、すべての法をいまだ通達していなかった時を指す。“菩薩であった時”とは、まさに菩薩であった時の（私に）ということである。“このように思われた”とは、菩提の座に座っていた時に、このような思惟が生じたということである。“味（assāda）”とは、味わわれるものであるから“味”という。“過患（ādīnava）”とは、過失のことである。“出離（nissaraṇa）”とは、離脱（輪廻からの脱出）のことである。“楽”とは、楽にさせるものであるから“楽”という。それが生じる者を幸せにするという意味である。“喜（somanassa）”とは、喜（pīti）と喜（somanassa）が相応することによって、心が美しい（良好である）ので“善意（sumano）”といい、善意の人の状態が“喜”である。あるいは、喜（pīti）との相応によって特に区別された“楽”そのもののことである。“無常”とは、不変ではないこと。“苦”とは、苦の拠り所であるため、また行苦（ぎょうく）であるため“苦”という。“変易の法（vipariṇāmadhamma）”とは、自在（思い通り）にならず、老いと破壊によって変化する性質をいう。これにより“無我”であることが述べられたことになる。“欲貪の制御（chandarāgavinaya）”とは、“欲”と称される貪り（欲貪）を遮断する場所である涅槃のことであり、色の美しさ（彩色）への貪りのことではない。“欲貪の放棄”とは、その欲貪を捨てることである。

ยาวกีวญฺจาติอาทีสุ ยาว อิเมสํ ปญฺจนฺนํ อุปาทานกฺขนฺธานํ…เป… ยถาภูตํ นาพฺภญฺญาสึ น อธิเกน ญาเณน ปฏิวิชฺฌึ, ตาว อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อนุตฺตรํ สพฺพญฺญุภาวํ อภิสมฺพุทฺโธ อภิสเมตาวี อรหนฺติ เนวาหํ ปจฺจญฺญาสึ เนว ปฏิญฺญํ อกาสินฺติ สมฺพนฺธโต อตฺโถ. กีวญฺจาติ นิปาตมตฺตํ. ยโตติ ยสฺมา, ยทา วา. อถาติ อนนฺตรํ. ญาณญฺจ ปน เม ทสฺสนํ อุทปาทีติ ทสฺสนกิจฺจกรเณน ทสฺสนสงฺขาตํ ปจฺจเวกฺขณญาณญฺจ เม อุปฺปชฺชิ. อกุปฺปาติ โกเปตุํ จาเลตุํ อสกฺกุเณยฺยา. วิมุตฺตีติ อรหตฺตผลวิมุตฺติ. เอตาย เอว ผลปจฺจเวกฺขณาย มคฺคนิพฺพานปจฺจเวกฺขณาปิ วุตฺตาว โหนฺติ. อยมนฺติมา ชาตีติ อยํ ปจฺฉิมา ขนฺธปฺปวตฺติ. นตฺถิทานิ ปุนพฺภโวติ อิทานิ ปุน อุปฺปตฺติ นตฺถิ. เอเตน ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขณา วุตฺตา. อรหโต หิ อวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณา น โหติ.

“いかなる時も（yāvakīvañca）”などの箇所において、“これら五つの取蘊の……（中略）……ありのままに知らなかった、優れた知によって通達しなかった間は、無上の正等覚、すなわち無上の一切知者の状態を悟り、通達した者であると、私は公言しなかったし、宣言もしなかった”というのが、前後の文脈による意味である。“どのくらい（kīvañca）”は単なる助詞である。“～から（yato）”は、“～ゆえに”あるいは“その時に”という意味である。“そして（atha）”は“直後に”という意味。“私に、知と見が生じた”とは、見るという働きをすることによって“見”と称される省察知（反省知）が私に生じたということである。“揺るぎない（akuppā）”とは、動かされたり乱されたりすることのないこと。“解脱（vimutti）”とは、阿羅漢果の解脱である。この果の省察によって、道と涅槃の省察もまた述べられたことになる。“これが最後の生である”とは、これが最後の諸蘊の継続（発生）であるということ。“今、もはや再誕はない”とは、今はもう再び生まれることはないということである。これにより、断じられた煩悩の省察が述べられた。阿羅漢には、残存する煩悩の省察は存在しないからである。

๓. ทุติยสุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

3. 第二経典の明示の解説（注釈）。

๑๔. สจฺจปฺปฏิเวธญาณโยชนกฺกเม จ อยํ รูปสฺส อสฺสาโทติ ปหานปฺปฏิเวโธติ ปุพฺพภาเค ‘‘อยํ ตณฺหาสมฺปยุตฺโต รูปสฺส อสฺสาโท’’ติ ญตฺวา มคฺคกฺขเณ สมุทยปฺปหานสงฺขาโต สมุทยสจฺจปฺปฏิเวโธ. สมุทยสจฺจนฺติ สมุทยสจฺจปฺปฏิเวธญาณํ. อริยสจฺจารมฺมณญาณมฺปิ หิ ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต จตูสุ อริยสจฺเจสุ สงฺคหํ คจฺฉนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๐๐) วิย ‘‘สจฺจ’’นฺติ วุจฺจติ. อยํ รูปสฺส อาทีนโวติ ปริญฺญาปฏิเวโธติ ปุพฺพภาเค ‘‘อยํ รูปสฺส อาทีนโว’’ติ ญตฺวา มคฺคกฺขเณ ทุกฺขปริญฺญาสงฺขาโต ทุกฺขสจฺจปฺปฏิเวโธ. ทุกฺขสจฺจนฺติ ทุกฺขสจฺจปฺปฏิเวธญาณํ. อิทํ รูปสฺส นิสฺสรณนฺติ สจฺฉิกิริยาปฏิเวโธติ ปุพฺพภาเค ‘‘อิทํ รูปสฺส นิสฺสรณ’’นฺติ [Pg.202] ญตฺวา มคฺคกฺขเณ นิโรธสจฺฉิกิริยาสงฺขาโต นิโรธสจฺจปฺปฏิเวโธ. นิโรธสจฺจนฺติ นิโรธสจฺจารมฺมณํ นิโรธสจฺจปฺปฏิเวธญาณํ. ยา อิเมสุ ตีสุ ฐาเนสูติ อิเมสุ ยถาวุตฺเตสุ ตีสุ สมุทยทุกฺขนิโรเธสุ ปฏิเวธวเสน ปวตฺตา ยา ทิฏฺฐิ โย สงฺกปฺโปติ โยชนา. ภาวนาปฏิเวโธติ อยํ มคฺคภาวนาสงฺขาโต มคฺคสจฺจปฺปฏิเวโธ. มคฺคสจฺจนฺติ มคฺคสจฺจปฺปฏิเวธญาณํ.

14. 四聖諦の通達の知の適用順序において、“これが色の味である”という（知による）放棄の通達とは、前分（準備段階）において“これが渇愛と相応する色の味である”と知って、道の刹那において、集（集諦）の放棄と称される集聖諦の通達のことである。“集聖諦”とは、集聖諦を通達する知である。聖諦を対象とする知もまた、“いかなる善法も、それらはすべて四聖諦の中に含まれる”と言われるように、“聖諦”と呼ばれる。“これが色の過患である”という遍知の通達とは、前分において“これが色の過患である”と知って、道の刹那において、苦の遍知と称される苦聖諦の通達のことである。“苦聖諦”とは、苦聖諦を通達する知である。“これこそが色の出離である”という作証の通達とは、前分において“これこそが色の出離（涅槃）である”と知って、道の刹那において、滅の作証と称される滅聖諦の通達のことである。“滅聖諦”とは、滅聖諦を対象とする、滅聖諦を通達する知である。“これら三つの箇所において”とは、上述の集・苦・滅という三つの聖諦において、通達を通じて生じた“見（正見）”と“志向（正思惟）”のことであると適用すべきである。“実修（修）の通達”とは、道の修習と称される道聖諦の通達のことである。“道聖諦”とは、道聖諦を通達する知である。

๑๕. ปุน อปเรน ปริยาเยน สจฺจานิ จ สจฺจปฺปฏิเวธญฺจ ทสฺเสนฺโต สจฺจนฺติ กติหากาเรหิ สจฺจนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยสฺมา สพฺเพปิ สพฺพญฺญุโพธิสตฺตา โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนา ชรามรณาทิกสฺส ทุกฺขสจฺจสฺส ชาติอาทิกํ สมุทยสจฺจํ ‘‘กึ นุ โข’’ติ เอสนฺติ, ตถา เอสนฺตา จ ชรามรณาทิกสฺส ทุกฺขสจฺจสฺส ชาติอาทิกํ สมุทยสจฺจํ ‘‘ปจฺจโย’’ติ ววตฺถเปนฺโต ปริคฺคณฺหนฺติ, ตสฺมา สา จ เอสนา โส จ ปริคฺคโห สจฺจานํ เอสนตฺตา ปริคฺคหตฺตา จ ‘‘สจฺจ’’นฺติ กตฺวา เอสนฏฺเฐน ปริคฺคหฏฺเฐนาติ วุตฺตํ. อยญฺจ วิธิ ปจฺเจกพุทฺธานมฺปิ ปจฺจยปริคฺคเห ลพฺภติเยว, สาวกานํ ปน อนุสฺสววเสน ปจฺจยปริคฺคเห ลพฺภติ. ปฏิเวธฏฺเฐนาติ ปุพฺพภาเค ตถา เอสิตานํ ปริคฺคหิตานญฺจ มคฺคกฺขเณ เอกปฏิเวธฏฺเฐน.

15. 再び別の方法で、聖諦とその通達を示すために、“聖諦とは、いくつの相によって聖諦なのか”などで始まる文を述べた。そこにおいて、すべての一切知者である菩薩たちは、菩提の座に座り、老死などの苦聖諦に対し、生などの集聖諦を“一体何であろうか”と探求し、そのように探求しながら、老死などの苦聖諦に対して生などの集聖諦を“縁（原因）である”と確定して把握するからである。したがって、その探求とその把握は、聖諦を探求し把握することであるため、“探求の意味において、把握の意味において”と述べられた。この方法は、縁の把握において、辟支仏（独覚）たちにも得られるものである。しかし、声聞（弟子）たちにおいては、伝承（他者の教えを聞くこと）を通じて縁の把握において得られる。“通達の意味において”とは、前分においてそのように探求され把握された聖諦が、道の刹那において、一度に通達されるという意味である。

กึนิทานนฺติอาทีสุ นิทานาทีนิ สพฺพานิ การณเววจนานิ. การณญฺหิ ยสฺมา ผลํ นิเทติ ‘‘หนฺท นํ คณฺหถา’’ติ อปฺเปติ วิย, ตสฺมา ‘‘นิทาน’’นฺติ วุจฺจติ. ยสฺมา ผลํ ตโต สมุเทติ, ชายติ, ปภวติ; ตสฺมา สมุทโย, ชาติ, ปภโวติ วุจฺจติ. อยํ ปเนตฺถ อตฺโถ – กึ นิทานํ เอตสฺสาติ กึนิทานํ. โก สมุทโย เอตสฺสาติ กึสมุทยํ. กา ชาติ เอตสฺสาติ กึชาติกํ. โก ปภโว เอตสฺสาติ กึปภวํ. ยสฺมา ปน ตสฺส ชาติ ยถาวุตฺเตน อตฺเถน นิทานญฺเจว สมุทโย จ ชาติ จ ปภโว จ, ตสฺมา ชาตินิทานนฺติอาทิมาห. ชรามรณนฺติ ทุกฺขสจฺจํ. ชรามรณสมุทยนฺติ ตสฺส ปจฺจยํ สมุทยสจฺจํ. ชรามรณนิโรธนฺติ นิโรธสจฺจํ. ชรามรณนิโรธคามินึ ปฏิปทนฺติ มคฺคสจฺจํ. อิมินาว นเยน สพฺพปเทสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“何が原因（nidāna）か”などの箇所において、nidāna（因）、samudaya（集）、jāti（生）、pabhava（源）は、すべて原因（kāraṇa）の異名である。原因は、結果を“さあ、これを受け取れ”と授けるかのように置く（nideti）ものであるから、“因（nidāna）”と呼ばれる。そこから結果が立ち現れる（samudeti）から“集（samudayo）”と呼ばれ、そこから生まれる（jāyati）から“生（jāti）”と呼ばれ、そこから生じる（pabhavati）から“源（pabhavo）”と呼ばれる。ここでの意味は、これ（老死）の原因（nidāna）は何か、ゆえに“何が原因か（kiṃnidānaṃ）”。これの集（samudaya）は何か、ゆえに“何が集か（kiṃsamudayaṃ）”。これの生（jāti）は何か、ゆえに“何が生か（kiṃjātikaṃ）”。これの源（pabhava）は何か、ゆえに“何が源か（kiṃpabhavaṃ）”。しかし、その“生”は上述の意味によって、因であり、集であり、生であり、源であるから、“生が因である”などと述べられた。“老死”とは苦聖諦である。“老死の集”とは、その原因である集聖諦である。“老死の滅”とは滅聖諦である。“老死の滅に至る道”とは道聖諦である。この方法によって、すべての箇所における意味を知るべきである。

๑๖. นิโรธปฺปชานนาติ อารมฺมณกรเณน นิโรธสฺส ปชานนา. ชาติ สิยา ทุกฺขสจฺจํ, สิยา สมุทยสจฺจนฺติ ภวปจฺจยา ปญฺญายนฏฺเฐน ทุกฺขสจฺจํ[Pg.203], ชรามรณสฺส ปจฺจยฏฺเฐน สมุทยสจฺจํ. เอส นโย เสเสสุปิ. อวิชฺชา สิยา ทุกฺขสจฺจนฺติ ปน อาสวสมุทยา อวิชฺชาสมุทยฏฺเฐนาติ.

16. “滅の知”とは、対象とすることによって滅（滅諦）を詳しく知る智慧のことであり、道聖諦のことである。“生は苦聖諦であり、集聖諦でもある”とは、有（う）を縁として現れるという意味では苦聖諦であり、老死の原因であるという意味では集聖諦である。この方法は他（の項目）においても同様である。“無明は苦聖諦である”とは、漏（ろ、煩悩）の集起による無明の発生という意味である。

สจฺจกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

諦聖の解釈（諦論）の註釈が終了した。

๓. โพชฺฌงฺคกถา

3. 覚支論（ボッジャンガ・カタ）。

โพชฺฌงฺคกถาวณฺณนา

覚支論の註釈。

๑๗. อิทานิ สจฺจปฺปฏิเวธสิทฺธํ โพชฺฌงฺควิเสสํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย โพชฺฌงฺคกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว โพชฺฌงฺคาติ โพธิยา, โพธิสฺส วา องฺคาติ โพชฺฌงฺคา. กึ วุตฺตํ โหติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๓.๕.๑๘๒) – ยา หิ อยํ ธมฺมสามคฺคี, ยาย โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ อุปฺปชฺชมานาย ลีนุทฺธจฺจปติฏฺฐานายูหนกามสุขตฺตกิลมถานุโยคอุจฺเฉทสสฺสตาภินิเวสาทีนํ อเนเกสํ อุปทฺทวานํ ปฏิปกฺขภูตาย สติธมฺมวิจยวีริยปีติปสฺสทฺธิสมาธิอุเปกฺขาสงฺขาตาย ธมฺมสามคฺคิยา อริยสาวโก พุชฺฌตีติ กตฺวา โพธีติ วุจฺจติ, พุชฺฌตีติ กิเลสสนฺตานนิทฺทาย วุฏฺฐหติ, จตฺตาริ วา อริยสจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ, นิพฺพานเมว วา สจฺฉิกโรตีติ วุตฺตํ โหติ. ยถาห – ‘‘สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวตฺวา อนุตฺตรํ สมฺมาสมฺโพธึ อภิสมฺพุทฺโธ’’ติ (สํ. นิ. ๕.๓๗๘; ที. นิ. ๓.๑๔๓). ตสฺสา ธมฺมสามคฺคีสงฺขาตาย โพธิยา องฺคาติ โพชฺฌงฺคา ฌานงฺคมคฺคงฺคาทโย วิย. โยเปส ยถาวุตฺตปฺปการาย เอตาย ธมฺมสามคฺคิยา พุชฺฌตีติ กตฺวา อริยสาวโก โพธีติ วุจฺจติ, ตสฺส โพธิสฺส องฺคาติปิ โพชฺฌงฺคา เสนงฺครถงฺคาทโย วิย. เตนาหุ อฏฺฐกถาจริยา ‘‘พุชฺฌนกสฺส ปุคฺคลสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคา’’ติ. สติสมฺโพชฺฌงฺคาทีนํ อตฺโถ อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส วุตฺโต.

17. 今、四聖諦の通達によって成就された覚支（ボッジャンガ）の差別を示すために、スッタ（経）を先行させて説かれた“覚支論”についての未だ説かれていない意味の解説（註釈）を始める。そこでのスッタにおいて、まず“覚支（ボッジャンガ）”とは、悟り（菩提、ボーディ）の構成要素（支、アンガ）、あるいは、悟る者の構成要素であるから“覚支”という。何を言わんとしているかというと（‘サンユッタ・ニカーヤ註’3.5.182参照）、出世間道の瞬間に生じる法の一致（和合）のことである。これは、沈滞、浮動、固執、積集、欲楽への耽溺、自己を苦しめる専心、断見、常見などの執着といった多種多様な障害の対治（反対）となり、念、択法、精進、喜、軽安、定、捨という名の法の一致によって、聖なる弟子が悟る（ブッジャティ）がゆえに“悟り（菩提）”と呼ばれる。悟るとは、煩悩の相続という眠りから目覚めること、あるいは四聖諦を貫徹すること、あるいは涅槃を現証することである。次のように説かれている。“七覚支を修習して、無上の正自覚を等覚した”と。それゆえ、その法の一致としての悟りの構成要素であるから、禅支や道支などのように“覚支”という。また、先に述べたようなこの法の一致によって悟るがゆえに、聖なる弟子を“悟る者（菩提）”と呼び、その悟る者の構成要素であるから、軍の構成要素（軍支）や車の構成要素（車支）などのように“覚支”ともいう。それゆえ、アッタカター（註釈）の師たちは“悟る者の構成要素であるから、覚支である”と説いた。念覚支などの意味は、‘アビニェーヤ・ニッデーサ（所知の示説）’において説かれている。

โพชฺฌงฺคตฺถนิทฺเทเส โพธาย สํวตฺตนฺตีติ พุชฺฌนตฺถาย สํวตฺตนฺติ. กสฺส พุชฺฌนตฺถาย? มคฺคผเลหิ นิพฺพานสฺส ปจฺจเวกฺขณาย กตกิจฺจสฺส พุชฺฌนตฺถาย, มคฺเคน วา กิเลสนิทฺทาโต ปพุชฺฌนตฺถาย ผเลน ปพุทฺธภาวตฺถายาปีติ วุตฺตํ โหติ. พลววิปสฺสนายปิ โพชฺฌงฺคา โพธาย สํวตฺตนฺติ[Pg.204]. ตสฺมา อยํ วิปสฺสนามคฺคผลโพชฺฌงฺคานํ สาธารณตฺโถ. ตีสุปิ หิ ฐาเนสุ โพธาย นิพฺพานปฏิเวธาย สํวตฺตนฺติ. เอเตน โพธิยา องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ โหติ. พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคาติอาทีหิ ปญฺจหิ จตุกฺเกหิ วุตฺตานํ โพชฺฌงฺคานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส วุตฺตํ. อปิ จ พุชฺฌนฺตีติ โพชฺฌงฺคานํ สกิจฺจกรเณ สมตฺถภาวทสฺสนตฺถํ กตฺตุนิทฺเทโส. พุชฺฌนฏฺเฐนาติ สกิจฺจกรณสมตฺถตฺเตปิ สติ กตฺตุโน อภาวทสฺสนตฺถํ ภาวนิทฺเทโส. โพเธนฺตีติ โพชฺฌงฺคภาวนาย พุชฺฌนฺตานํ โยคีนํ ปโยชกตฺตา โพชฺฌงฺคานํ เหตุกตฺตุนิทฺเทโส. โพธนฏฺเฐนาติ ปฐมํ วุตฺตนเยเนว ปโยชกเหตุกตฺตุนา ภาวนิทฺเทโส. เอเตหิ โพธิยา องฺคา โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ โหติ. โพธิปกฺขิยฏฺเฐนาติ พุชฺฌนฏฺเฐน โพธีติ ลทฺธนามสฺส โยคิสฺส ปกฺเข ภวตฺตา. อยเมเตสํ โยคิโน อุปการกตฺตนิทฺเทโส. เอเตหิ โพธิสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ โหติ. พุทฺธิลภนฏฺเฐนาติอาทิเก ฉกฺเก พุทฺธิลภนฏฺเฐนาติ โยคาวจเรน พุทฺธิยา ปาปุณนฏฺเฐน. โรปนฏฺเฐนาติ สตฺตานํ ปติฏฺฐาปนฏฺเฐน. ปาปนฏฺเฐนาติ ปติฏฺฐาปิตาย นิฏฺฐาปนฏฺเฐน. อิเม วิปสฺสนาโพชฺฌงฺคา ปติ-อภิ-สํ-อิติ ตีหิ อุปสคฺเคหิ วิเสสิตา มคฺคผลโพชฺฌงฺคาติ วทนฺติ. สพฺเพสมฺปิ ธมฺมโวหาเรน นิทฺทิฏฺฐานํ โพชฺฌงฺคานํ โพธิยา องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

覚支（ボッジャンガ）の意味の示説において、“悟り（菩提）のために資する”とは、悟ること（知ること）のために資するという意味である。誰が悟る（知る）ために資するのか。道と果によって涅槃を観察する、なすべきことを終えた者（聖者）が悟るために資するのであり、あるいは、道によって煩悩の眠りから目覚めるため、果によって目覚めた状態であるために資するのである。強力なヴィパッサナー（観）においても、覚支は悟りのために資する。したがって、これはヴィパッサナー・道・果の覚支に共通する意味である。実際、これら三つの段階において、悟り（涅槃の貫徹）のために資するのである。これによって“悟りの構成要素であるから覚支である”ということが述べられている。“悟るから覚支である”などの五組の四法（チャトゥッカ）によって説かれる覚支の生起の場は、‘アビニェーヤ・ニッデーサ’において説かれた。さらに、“悟る（ブッジャンティ）”という語は、覚支が自らの働きをなす上で有能であることを示すための“能動者（カッター）”の示説である。“悟ること（ブッジャナ）”という語は、自らの働きをなす上で有能であっても、他の能動者の不在を示すための“状態（バーヴァ）”の示説である。“悟らせる（ボーデーンティ）”という語は、覚支の修習によって悟りを開く修行者（ヨーギー）を促すものであるから、覚支の“使役的能動者（ヘートゥカッター）”の示説である。“悟らせること（ボーダナ）”という語は、先に述べた方法と同じく、促す原因としての能動者による“状態”の示説である。これらによって、“悟りの構成要素が覚支である”ということが述べられている。“菩提分（ボーディパッキャ）”の意味とは、悟る（知る）という意味で“菩提（ボーディ）”という名を得た修行者の側に属するということである。これは、これらが修行者に対して助けとなることの示説である。これらによって、“悟る者の構成要素が覚支である”ということが述べられている。“知を獲るという意味”などの六法において、“知を獲るという意味”とは、修行者が知（智）によって、あるいは、知（智）を通じて到達するという意味である。“植え付けるという意味”とは、衆生を（道果に）確立させるという意味である。“至らせるという意味”とは、確立されたものを完成させるという意味である。これらのヴィパッサナーの覚支が、パティ、アビ、サンの三つの接頭辞によって修飾されたとき、道と果の覚支になると説かれている。これらすべて、法の呼称として示された覚支が、“悟りの構成要素であるから覚支である”と言われるのであると知るべきである。

มูลมูลกาทิทสกวณฺณนา

“根の根（ムーラムーラ）”などの十法の解説。

๑๘. มูลฏฺเฐนาติอาทิเก มูลมูลเก ทสเก มูลฏฺเฐนาติ วิปสฺสนาทีสุ ปุริมา ปุริมา โพชฺฌงฺคา ปจฺฉิมานํ ปจฺฉิมานํ โพชฺฌงฺคานญฺจ สหชาตธมฺมานญฺจ อญฺญมญฺญญฺจ มูลฏฺเฐน. มูลจริยฏฺเฐนาติ มูลํ หุตฺวา จริยา ปวตฺติ มูลจริยา. เตน มูลจริยฏฺเฐน, มูลํ หุตฺวา ปวตฺตนฏฺเฐนาติ อตฺโถ. มูลปริคฺคหฏฺเฐนาติ เต เอว โพชฺฌงฺคา อาทิโต ปภุติ อุปฺปาทนตฺถาย ปริคยฺหมานตฺตา ปริคฺคหา, มูลานิเยว ปริคฺคหา มูลปริคฺคหา. เตน มูลปริคฺคหฏฺเฐน. เต เอว อญฺญมญฺญํ ปริวารวเสน ปริวารฏฺเฐน. ภาวนาปาริปูริวเสน ปริปูรณฏฺเฐน. นิฏฺฐํ ปาปุณนวเสน ปริปากฏฺเฐน. เต เอว มูลานิ จ ฉพฺพิธา ปเภทภินฺนตฺตา ปฏิสมฺภิทา จาติ มูลปฏิสมฺภิทา. เตน มูลปฏิสมฺภิทฏฺเฐน. มูลปฏิสมฺภิทาปาปนฏฺเฐนาติ โพชฺฌงฺคภาวนานุยุตฺตสฺส โยคิโน ตํ มูลปฏิสมฺภิทํ ปาปนฏฺเฐน[Pg.205]. ตสฺเสว โยคิโน ตสฺสา มูลปฏิสมฺภิทาย วสีภาวฏฺเฐน. เสเสสุปิ อีทิเสสุ ปุคฺคลโวหาเรสุ โพธิสฺส องฺคาติ โพชฺฌงฺคาติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. มูลปฏิสมฺภิทาย วสีภาวปฺปตฺตานมฺปีติ อีทิเสสุปิ นิฏฺฐาวจเนสุ ผลโพชฺฌงฺคาติ เวทิตพฺพํ. วสีภาวํ ปตฺตานนฺติปิ ปาโฐ.

18. “根（ムーラ）の意味で”などから始まる“根の根”の十法において、“根の意味で”とは、ヴィパッサナー等において、前々の覚支が後々の覚支、および共に生じる法（倶生法）、そして互いに対して、根（根本）の意味であることによる。“根の進行（ムーラチャリヤー）の意味で”とは、根となって進行（生起）することが根の進行である。その“根の進行の意味で”とは、根となって生起するという意味である。“根の把握の意味で”とは、それら覚支そのものが、初めから生起させるために把握されるものであるから“把握”であり、根そのものが把握されるから“根の把握”である。その“根の把握の意味で”という（意味になる）。また、それら（覚支）が互いに随伴する関係にあることから“随伴（パリワーラ）の意味”であり、修習の完成による“円満の意味”であり、完成に到達することによる“成熟の意味”である。それら覚支は、根であり、また六種類の差別に分かれるがゆえに無碍解（パティサンビダー）でもあるので、“根の無碍解”という。その“根の無碍解の意味で”という（意味になる）。“根の無碍解に至らせる意味で”とは、覚支の修習に専念する修行者を、その根の無碍解に至らせるという意味である。その修行者自身の、その根の無碍解における“自在（ワシーバーヴァ）の意味で”という（意味になる）。その他のこのような“人に関する表現”においても、悟りの構成要素が覚支であると言われるのであると知るべきである。“根の無碍解において自在を得た者たち”といったような、完成を示す言葉においても、果の覚支であると知るべきである。“自在に到達した者たち”という読みもある。

มูลมูลกทสกํ นิฏฺฐิตํ.

“根の根”の十法が終了した。

เสเสสุปิ เหตุมูลกาทีสุ นวสุ ทสเกสุ อิมินาว นเยน สาธารณวจนานํ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อสาธารเณสุ ปน ยถาวุตฺตา เอว โพชฺฌงฺคา ยถาวุตฺตานํ ธมฺมานํ ชนกตฺตา เหตู นาม โหนฺติ. อุปตฺถมฺภกตฺตา ปจฺจยา นาม. เต เอว ตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิวิสุทฺธิภูตตฺตา วิสุทฺธิ นาม. วชฺชวิรหิตตฺตา อนวชฺชา นาม. ‘‘สพฺเพปิ กุสลา ธมฺมา เนกฺขมฺม’’นฺติ วจนโต เนกฺขมฺมํ นาม. กิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา ตทงฺควิมุตฺติอาทิวเสน วิมุตฺติ นาม. มคฺคผลโพชฺฌงฺคา วิสยีภูเตหิ อาสเวหิ วิรหิตตฺตา อนาสวา. ติวิธาปิ โพชฺฌงฺคา กิเลเสหิ สุญฺญตฺตา ตทงฺควิเวกาทิวเสน วิเวกา. วิปสฺสนามคฺคโพชฺฌงฺคา ปริจฺจาคโวสคฺคตฺตา ปกฺขนฺทนโวสคฺคตฺตา จ โวสคฺคา. ผลโพชฺฌงฺคา ปกฺขนฺทนโวสคฺคตฺตา โวสคฺคา.

残りの、因を根本とするものなど九つの十個組（ダサカ）においても、この方法によって共通の語句の意味を理解すべきである。しかし、共通でないもの（不共のもの）については、先に述べた通りの覚支（七覚支）が、先に述べた通りの法（観・道・果）を生じさせるものであるから、“因（hetu）”と呼ばれる。助成するものであるから“縁（paccaya）”と呼ばれる。それら（覚支）は、部分的断捨、根絶、静止による清浄の状態であるから、“清浄（visuddhi）”と呼ばれる。過失を離れているから“無罪（anavajja）”と呼ばれる。“すべての善法は出離（nekkhamma）である”という言葉があるため、“出離”と呼ばれる。煩悩から解脱していることにより、部分的解脱などの意味で“解脱（vimutti）”と呼ばれる。道と果の覚支は、対象となった漏（āsava）から離れているので“無漏（anāsava）”である。三種の覚支はすべて煩悩を欠いている（空である）ので、部分的遠離などの意味で“遠離（viveka）”と呼ばれる。観と道の覚支は、捨離としての放下、および跳入としての放下であるから“放下（vosagga）”と呼ばれる。果の覚支は、跳入としての放下であるから“放下”と呼ばれる。

๑๙. มูลฏฺฐํ พุชฺฌนฺตีติอาทโย เอเกกปทวเสน นิทฺทิฏฺฐา นว ทสกา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. วสีภาวปฺปตฺตานนฺติ ปทํ ปน วตฺตมานวจนาภาเวน น โยชิตํ. ปริคฺคหฏฺฐาทโย อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส วุตฺตตฺถา.

19. “根本の意味で悟る”などの各語の力によって個別に示された九つの十個組は、先に述べた方法によって理解されるべきである。しかし、“自在を得た（vasībhāvappattānaṃ）”という語は、現在時制の表現ではないため、ここでは適用されていない。“把持の意味（pariggahaṭṭha）”などは、証知（abhiññeyya）の記述において既に説かれた意味である。

๒๐. ปุน เถโร อตฺตนา เทสิตํ สุตฺตนฺตํ อุทฺทิสิตฺวา ตสฺส นิทฺเทสวเสน โพชฺฌงฺควิธึ ทสฺเสตุกาโม เอกํ สมยนฺติอาทิกํ นิทานํ วตฺวา สุตฺตนฺตํ ตาว อุทฺทิสิ. อตฺตนา เทสิตสุตฺตตฺตา เอว เจตฺถ เอวํ เม สุตนฺติ น วุตฺตํ. อายสฺมา สาริปุตฺโตติ ปเนตฺถ เทสกพฺยตฺติภาวตฺถํ อตฺตานํ ปรํ วิย กตฺวา วุตฺตํ. อีทิสญฺหิ วจนํ โลเก คนฺเถสุ ปยุชฺชนฺติ. ปุพฺพณฺหสมยนฺติ สกลํ ปุพฺพณฺหสมยํ. อจฺจนฺตสํโยคตฺเถ อุปโยควจนํ. เสสทฺวเยปิ เอเสว นโย. สติสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ [Pg.206] เม โหตีติ สติสมฺโพชฺฌงฺโคติ เอวญฺเจ มยฺหํ โหติ. อปฺปมาโณติ เม โหตีติ อปฺปมาโณติ เอวํ เม โหติ. สุสมารทฺโธติ เม โหตีติ สุฏฺฐุ ปริปุณฺโณติ เอวํ เม โหติ. ติฏฺฐนฺตนฺติ นิพฺพานารมฺมเณ ปวตฺติวเสน ติฏฺฐนฺตํ. จวตีติ นิพฺพานารมฺมณโต อปคจฺฉติ. เสสโพชฺฌงฺเคสุปิ เอเสว นโย.

20. 再び、長老（サーリプッタ）は自ら説いた経典を掲げ、その記述に従って覚支のあり方（修習法）を示そうとして、“ある時（ekaṃ samayaṃ）”などの因縁を語り、まず経典を掲げた。自ら説いた経典であるため、ここでは“このように私は聞いた（evaṃ me sutaṃ）”とは述べられていない。ここで“尊者サーリプッタは”と言われるのは、説法者の熟達した有様を明らかにするために、自分を他人のように扱って述べられたものである。このような表現は世間の文献（論書）において用いられる。“午前中に（pubbaṇhasamayaṃ）”とは、午前の全時間を指す。継続的な結びつきの意味（accantasaṃyoga）での対格である。残りの二つの語についても同様である。“私に‘念等覚支がある’と思えば”とは、“私にとって念等覚支がこのようにある”という思いが生じることである。“‘無量である’と思えば”とは、“（覚支が）無量である”という思いが生じること。“‘よく修められた（susamāraddho）’と思えば”とは、“十分に円満している”という意味である。“住している（tiṭṭhantaṃ）”とは、涅槃を対象として生起し続けていること。“没する（cavati）”とは、涅槃の対象から離れることである。他の覚支についても同様である。

ราชมหามตฺตสฺสาติ รญฺโญ มหาอมจฺจสฺส, มหติยา วา โภคมตฺตาย โภคปฺปมาเณน สมนฺนาคตสฺส. นานารตฺตานนฺติ นานารงฺครตฺตานํ, ปูรณตฺเถ สามิวจนํ, นานารตฺเตหีติ อตฺโถ. ทุสฺสกรณฺฑโกติ ทุสฺสเปฬา. ทุสฺสยุคนฺติ วตฺถยุคลํ. ปารุปิตุนฺติ อจฺฉาเทตุํ. อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต เถรสฺส ผลโพชฺฌงฺคา กถิตา. ยทา หิ เถโร สติสมฺโพชฺฌงฺคํ สีสํ กตฺวา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชติ, ตทา อิตเร ตทนฺวยา โหนฺติ. ยทา ธมฺมวิจยาทีสุ อญฺญตรํ, ตทา เสสาปิ ตทนฺวยา โหนฺตีติ เอวํ ผลสมาปตฺติยา อตฺตโน จิณฺณวสีภาวํ ทสฺเสนฺโต เถโร อิมํ สุตฺตนฺตํ กเถสีติ.

“王の重臣の（rājamahāmattassa）”とは、王の大臣の、あるいは莫大な財産を所有する大臣のことである。“種々の色に染まった（nānārattānaṃ）”とは、様々な色で染められた衣のことで、所有の意味で属格が使われている。意味としては“種々の色の（衣を）”ということである。“衣の箱（dussakaraṇḍako）”とは衣を入れる籠のこと。“衣の一対（dussayugaṃ）”とは二枚一組の布のこと。“身にまとうために（pārupituṃ）”とは、着るため、あるいは覆うために。この経典において、長老の果（阿羅漢果）に伴う覚支が説かれた。長老が念等覚支を主として果等至（phalasamāpatti）に入るとき、他の（六つの）覚支はそれに随伴するものとなる。択法（等覚支）などを主とするときも、残りの覚支がそれに随伴するものとなる。このように果等至における自身の自在な習熟（自在性）を示すために、長老はこの経典を説いたのである。

สุตฺตนฺตนิทฺเทสวณฺณนา

経典の詳説の註釈

๒๑. กถํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค อิติ เจ โหตีติ โพชฺฌงฺโคติ สติสมฺโพชฺฌงฺคํ สีสํ กตฺวา ผลสมาปตฺตึ สมาปชฺชนฺตสฺส อญฺเญสุ โพชฺฌงฺเคสุ วิชฺชมาเนสุ เอวํ อยํ สติสมฺโพชฺฌงฺโค โหตีติ อิติ เจ ปวตฺตสฺส กถํ โส สติสมฺโพชฺฌงฺโค โหตีติ อตฺโถ. ยาวตา นิโรธูปฏฺฐาตีติ ยตฺตเกน กาเลน นิโรโธ อุปฏฺฐาติ, ยตฺตเก กาเล อารมฺมณโต นิพฺพานํ อุปฏฺฐาตีติ อตฺโถ. ยาวตา อจฺจีติ ยตฺตเกน ปริมาเณน ชาลา. กถํ อปฺปมาโณ อิติ เจ โหตีติ โพชฺฌงฺโคติ น อปฺปมาเณปิ สติสมฺโพชฺฌงฺเค วิชฺชมาเน เอวํ อยํ อปฺปมาโณ โหตีติ อิติ เจ ปวตฺตสฺส โส อปฺปมาโณ สติสมฺโพชฺฌงฺโค กถํ โหตีติ อตฺโถ. ปมาณพทฺธาติ กิเลสา จ ปริยุฏฺฐานา จ โปโนภวิกสงฺขารา จ ปมาณพทฺธา นาม โหนฺติ. ‘‘ราโคปมาณกรโณ, โทโส ปมาณกรโณ, โมโห ปมาณกรโณ’’ติ (ม. นิ. ๑.๔๕๙) วจนโต ราคาทโย ยสฺส อุปฺปชฺชนฺติ, ‘‘อยํ เอตฺตโก’’ติ ตสฺส ปมาณกรณโต ปมาณํ นาม. ตสฺมึ ปมาเณ พทฺธา ปฏิพทฺธา อายตฺตาติ [Pg.207] กิเลสาทโย ปมาณพทฺธา นาม โหนฺติ. กิเลสาติ อนุสยภูตา, ปริยุฏฺฐานาติ สมุทาจารปฺปตฺตกิเลสา. สงฺขารา โปโนภวิกาติ ปุนปฺปุนํ ภวกรณํ ปุนภโว, ปุนภโว สีลเมเตสนฺติ โปนภวิกา, โปนภวิกา เอว โปโนภวิกา. กุสลากุสลกมฺมสงฺขาตา สงฺขารา. อปฺปมาโณติ วุตฺตปฺปการสฺส ปมาณสฺส อภาเวน อปฺปมาโณ. มคฺคผลานมฺปิ อปฺปมาณตฺตา ตโต วิเสสนตฺถํ อจลฏฺเฐน อสงฺขตฏฺเฐนาติ วุตฺตํ. ภงฺคาภาวโต อจโล, ปจฺจยาภาวโต อสงฺขโต. โย หิ อจโล อสงฺขโต จ, โส อติวิย ปมาณวิรหิโต โหติ.

21. “どのように‘念等覚支がある’と思えば、それは覚支となるのか”という問いに対し、念等覚支を主として果等至に入る者にとって、果等至の瞬間に、あるいはその前段階において、他の覚支が存在する中で、“このように念等覚支がある”という思いが生じ、その念等覚支がどのように主導的となるのか、という意味である。“滅（涅槃）が現れる限り（yāvatā nirodhūpaṭṭhāti）”とは、どのくらいの時間、滅が現れるか、あるいは対象として涅槃がどのくらいの時間現れるか、という意味である。“炎がある限り（yāvatā acci）”とは、どのくらいの分量の火炎があるかということ。“どのように‘無量である’と思えば……”という箇所は、世間的な（無量ではない）念等覚支が存在する場合でも、“このようにこれは無量である（あるいは無量を対象とする）”という思いが生じ、その無量な念等覚支がどのように主導的となるのか、という意味である。“限定に縛られたもの（pamāṇabaddhā）”とは、煩悩（随眠）、現行の煩悩、そして再び生を生じさせる行（業）のことである。“貪は限定を作るもの、瞋は限定を作るもの、痴は限定を作るもの”という経文（中部43経）から、貪・瞋・痴が生じる者について“この者はこの程度の徳がある”という風にその人の限界を定める（測量する）ことから“量（pamāṇa）”と呼ばれる。その“量”に縛られ、付随し、依存していることから、煩悩などは“限定に縛られたもの”と呼ばれる。煩悩とは随眠となっているもの、現行（pariyuṭṭhāna）とは活動状態に達した煩悩のことである。“再び生を生じさせる行（saṅkhārā ponobhavikā）”とは、何度も何度も生（再生）を作り出す性質を持つ、善および不善の業としての行のことである。“無量（appamāṇa）”とは、上述のような“量（限定）”がないため無量と呼ばれる。道と果も無量であるが、それらと区別するために（涅槃について）“不動の意味で”“無為の意味で”と述べられている。崩壊（bhaṅga）がないため“不動（acala）”であり、縁（paccaya）がないため“無為（asaṅkhata）”である。不動かつ無為であるものは、極めて“量（限定）”を離れたものである。

กถํ สุสมารทฺโธ อิติ เจ โหตีติ โพชฺฌงฺโคติ อนนฺตรํ วุตฺตนเยน โยเชตพฺพํ. วิสมาติ สยญฺจ วิสมตฺตา, วิสมสฺส จ ภาวสฺส เหตุตฺตา วิสมา. สมธมฺโมติ สนฺตฏฺเฐน ปณีตฏฺเฐน สโม ธมฺโม. ปมาณาภาวโต สนฺโต. ‘‘ยาวตา, ภิกฺขเว, ธมฺมา สงฺขตา วา อสงฺขตา วา, วิราโค เตสํ ธมฺมานํ อคฺคมกฺขายตี’’ติ (อ. นิ. ๔.๓๔; อิติวุ. ๙๐) วจนโต สพฺพธมฺมุตฺตมฏฺเฐน ปณีโต. ตสฺมึ สมธมฺโมติ วุตฺเต สุสเม อารทฺโธ สุสมารทฺโธ. อาวชฺชิตตฺตาติ ผลสมาปตฺติยา ปวตฺตกาลํ สนฺธาย วุตฺตํ. อนุปฺปาทาทิสงฺขาเต นิพฺพาเน มโนทฺวาราวชฺชนสฺส อุปฺปนฺนตฺตาติ วุตฺตํ โหติ. ติฏฺฐตีติ ปวตฺตติ. อุปฺปาทาทีนิ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถานิ. เสสโพชฺฌงฺคมูลเกสุปิ วาเรสุ เอเสว นโย.

“どのように‘よく修められた’と思えば……”という箇所は、直前に述べた方法に従って解釈すべきである。“不均等なもの（visama）”とは、それ自体が不均等であり、不均等な状態の原因でもあるから“不均等”と呼ばれる。“平等の法（samadhamma）”とは、静寂であるという意味、あるいは卓越している（勝れている）という意味での平等の法（涅槃）のことである。限定（量）がないため“静寂（santa）”である。“比丘たちよ、有為であれ無為であれ、諸々の法がある限り、離欲（涅槃）がそれらの中で最高であると言われる”という経文（増支部4.34等）から、一切の法の中で最高であるという意味で“卓越（paṇīta）”と呼ばれる。その“平等の法”において、極めて平穏に、あるいは極めて卓越した形で修められたのが“よく修められた（susamāraddho）”である。“（心を）向けたことにより（āvajjitattā）”とは、果等至が持続する時間を指して述べられたものである。不生（anuppāda）などと称される涅槃において、意門の転向（manodvārāvajjana）が生じたことを意味する。“住している（tiṭṭhati）”とは、生起し続けていること。生起（uppāda）などの語の意味は、既に前述した通りである。念覚支以外の覚支を根本とする箇所についても、この方法が適用される。

โพชฺฌงฺคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

覚支に関する説示の註釈、了。

๔. เมตฺตากถา

4. 慈の説示

เมตฺตากถาวณฺณนา

慈の説示の註釈

๒๒. อิทานิ โพชฺฌงฺคกถานนฺตรํ กถิตาย โพชฺฌงฺคกถาคติยา สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย เมตฺตากถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว อาเสวิตายาติ อาทเรน เสวิตาย. ภาวิตายาติ วฑฺฒิตาย. พหุลีกตายาติ ปุนปฺปุนํ กตาย. ยานีกตายาติ ยุตฺตยานสทิสาย กตาย. วตฺถุกตายาติ ปติฏฺฐานฏฺเฐน วตฺถุ วิย กตาย. อนุฏฺฐิตายาติ ปจฺจุปฏฺฐิตาย. ปริจิตายาติ สมนฺตโต จิตาย อุปจิตาย. สุสมารทฺธายาติ สุฏฺฐุ สมารทฺธาย สุกตาย[Pg.208]. อานิสํสาติ คุณา. ปาฏิกงฺขาติ ปฏิกงฺขิตพฺพา อิจฺฉิตพฺพา. สุขํ สุปตีติ ยถา เสสชนา สมฺปริวตฺตมานา กากจฺฉมานา ทุกฺขํ สุปนฺติ, เอวํ อสุปิตฺวา สุขํ สุปติ. นิทฺทํ โอกฺกนฺโตปิ สมาปตฺตึ สมาปนฺโน วิย โหติ. สุขํ ปฏิพุชฺฌตีติ ยถา อญฺเญ นิตฺถุนนฺตา วิชมฺภนฺตา สมฺปริวตฺตนฺตา ทุกฺขํ ปฏิพุชฺฌนฺติ, เอวํ อปฏิพุชฺฌิตฺวา วิกสมานมิว ปทุมํ สุขํ นิพฺพิการํ ปฏิพุชฺฌติ. น ปาปกํ สุปินํ ปสฺสตีติ สุปินํ ปสฺสนฺโตปิ ภทฺทกเมว สุปินํ ปสฺสติ. เจติยํ วนฺทนฺโต วิย ปูชํ กโรนฺโต วิย ธมฺมํ สุณนฺโต วิย จ โหติ. ยถา ปนญฺเญ อตฺตานํ โจเรหิ ปริวาริตํ วิย วาเฬหิ อุปทฺทุตํ วิย ปปาเต ปตนฺตํ วิย จ ปสฺสนฺติ, น เอวํ ปาปกํ สุปินํ ปสฺสติ. มนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ อุเร อามุตฺตมุตฺตาหาโร วิย สีเส ปิฬนฺธมาลา วิย จ มนุสฺสานํ ปิโย โหติ มนาโป. อมนุสฺสานํ ปิโย โหตีติ ยเถว จ มนุสฺสานํ, เอวํ อมนุสฺสานมฺปิ ปิโย โหติ. เทวตา รกฺขนฺตีติ ปุตฺตมิว มาตาปิตโร เทวตา รกฺขนฺติ. นาสฺส อคฺคิ วา วิสํ วา สตฺถํ วา กมตีติ เมตฺตาวิหาริสฺส กาเย อคฺคิ วา วิสํ วา สตฺถํ วา น กมติ น ปวิสติ, นาสฺส กายํ วิโกเปตีติ วุตฺตํ โหติ. ตุวฏํ จิตฺตํ สมาธิยตีติ เมตฺตาวิหาริโน ขิปฺปเมว จิตฺตํ สมาธิยติ, นตฺถิ ตสฺส ทนฺธายิตตฺตํ. มุขวณฺโณ วิปฺปสีทตีติ พนฺธนา ปมุตฺตตาลปกฺกํ วิย จสฺส วิปฺปสนฺนวณฺณํ มุขํ โหติ. อสมฺมูฬฺโห กาลํ กโรตีติ เมตฺตาวิหาริโน สมฺโมหมรณํ นาม นตฺถิ, อสมฺมูฬฺโห นิทฺทํ โอกฺกมนฺโต วิย กาลํ กโรติ. อุตฺตริ อปฺปฏิวิชฺฌนฺโตติ เมตฺตาสมาปตฺติโต อุตฺตรึ อรหตฺตํ อธิคนฺตุํ อสกฺโกนฺโต อิโต จวิตฺวา สุตฺตปฺปพุทฺโธ วิย พฺรหฺมโลกูปโค โหตีติ พฺรหฺมโลกํ อุปปชฺชตีติ อตฺโถ.

22. 今、覚支の解説の後に、覚支の解説の流れに従い、経蔵を先導とする慈（メッタ）の解説の未だ説かれざる箇所の注釈を行う。その経において、まず‘習熟され（āsevitā）’とは、恭敬をもって親しまれたことである。‘修習され（bhāvitā）’とは、増長されたことである。‘多作され（bahulīkatā）’とは、繰り返し行われたことである。‘乗り物とされ（yānīkatā）’とは、繋がれた乗り物のようにされたことである。‘基礎とされ（vatthukatā）’とは、すべての成就の立脚地という意味で基礎のようにされたことである。‘確立され（anuṭṭhitā）’とは、目前に現前されたことである。‘蓄積され（paricitā）’とは、周囲から積み上げられ、増大されたことである。‘よく着手され（susamāraddhā）’とは、十分に、適切に着手され、よくなされたことである。‘功徳（ānisaṃsā）’とは、徳（利益）のことである。‘期待される（pāṭikaṅkhā）’とは、期待されるべき、望まれるべきことである。‘安らかに眠る（sukhaṃ supati）’とは、他の人々が寝返りを打ち、いびきをかいて苦しげに眠るのとは異なり、そのように眠ることなく安らかに眠る。眠りについても、三昧に入っているかのようである。‘安らかに目覚める（sukhaṃ paṭibujjhati）’とは、他の人々が呻き、背伸びをし、寝返りを打って苦しげに目覚めるのとは異なり、そのように目覚めることなく、開花する蓮華のように、安らかに、乱れることなく目覚める。‘悪夢を見ない（na pāpakaṃ supinaṃ passati）’とは、夢を見るとしても、ただ善い夢だけを見る。塔を礼拝しているかのようであったり、供養をしているかのようであったり、法を聴いているかのようであったりする。一方、他の人々が、自分を泥棒が取り囲んでいるように見たり、猛獣に襲われているように見たり、断崖から落ちるように見たりするような、そのような悪夢を見ない。‘人間に愛される（manussānaṃ piyo hoti）’とは、胸にかけられた真珠の首飾りのように、あるいは頭に飾られた花冠のように、人間に愛され、好まれる。‘非人間に愛される（amanussānaṃ piyo hoti）’とは、人間に愛されるのと同様に、非人間にも愛される。‘神々が守る（devatā rakkhanti）’とは、父母が子を守るように、神々が守る。‘火も毒も武器も彼を害さない（nāssa aggi vā visaṃ vā satthaṃ vā kamati）’とは、慈に住する者の体に、火や毒や武器が及ばず、入らず、その体を損なわないということである。‘心は速やかに集中する（tuvaṭaṃ cittaṃ samādhiyati）’とは、慈に住する者の心は極めて速やかに定まる。その心に遅滞することはない。‘顔色が晴れやかになる（mukhavaṇṇo vippasīdatīti）’とは、枝から落ちたばかりの熟したタラの実のように、その顔は清らかな色艶となる。‘錯乱せずに死ぬ（asammūḷho kālaṃ karoti）’とは、慈に住する者には錯乱して死ぬということがない。混乱することなく、眠りにつくかのように命を終える。‘さらに上へと通達せずとも（uttari appaṭivijjhanto）’とは、慈の等至より上の阿羅漢果を得ることができなくても、ここから没して、眠りから覚めた者のように、梵天界に至る者となる、つまり梵天界に生まれるという意味である。

เมตฺตานิทฺเทเส อโนธิโส ผรณาติ โอธิ มริยาทา, น โอธิ อโนธิ. ตโต อโนธิโส, อโนธิโตติ อตฺโถ, นิปฺปเทสโต ผุสนาติ วุตฺตํ โหติ. โอธิโสติ ปเทสวเสน. ทิสาผรณาติ ทิสาสุ ผรณา. สพฺเพติ อนวเสสปริยาทานํ. สตฺตาติปทสฺส อตฺโถ ญาณกถามาติกาวณฺณนายํ วุตฺโต, รุฬฺหีสทฺเทน ปน วีตราเคสุปิ อยํ โวหาโร วตฺตติ วิลีวมเยปิ พีชนิวิเสเส ตาลวณฺฏโวหาโร วิย. อเวราติ เวรรหิตา. อพฺยาปชฺชาติ พฺยาปาทรหิตา. อนีฆาติ นิทฺทุกฺขา. อนิคฺฆาติปิ ปาโฐ. สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตูติ [Pg.209] สุขิตา หุตฺวา อตฺตภาวํ วตฺตยนฺตุ. ‘‘อเวรา’’ติ จ สกสนฺตาเน จ ปเร ปฏิจฺจ, ปรสนฺตาเน จ อิตเร ปฏิจฺจ เวราภาโว ทสฺสิโต, ‘‘อพฺยาปชฺชา’’ติอาทีสุ เวราภาวา ตมฺมูลกพฺยาปาทาภาโว, ‘‘อนีฆา’’ติ พฺยาปาทาภาวา ตมฺมูลกทุกฺขาภาโว, ‘‘สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตู’’ติ ทุกฺขาภาวาสุเขน อตฺตภาวปริหรณํ ทสฺสิตนฺติ เอวเมตฺถ วจนสมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพติ. อิเมสุ จ ‘‘อเวรา โหนฺตู’’ติอาทีสุ จตูสุปิ วจเนสุ ยํ ยํ ปากฏํ โหติ, ตสฺส ตสฺส วเสน เมตฺตาย ผรติ.

慈の解説において、‘限定しない普及（anodhiso pharaṇā）’とは、オディ（odhi）とは境界・限定のことであり、限定がないのが無限定（anodhi）である。それゆえ‘限定しない方法で’とは、限定なく、例外なく行き渡らせるという意味である。すなわち、分け隔てなく慈が及ぶということである。‘限定した（odhiso）’とは、部分によることである。‘方向への普及（disāpharaṇā）’とは、諸々の方向への普及である。‘すべて（sabbe）’という言葉は、余すところなくすべてを統括する言葉である。‘衆生（satta）’という語の意味は、智論の摩囮迦の注釈で述べた通りである。しかし、慣習的な語としては、貪欲を離れた聖者に対してもこの名称が用いられる。それは、竹で編んだ団扇であっても‘多羅葉の団扇’と呼ばれるようなものである。‘怨みのない（averā）’とは、怨みを離れたことである。‘害意のない（abyāpajjā）’とは、悩みのない（害意を離れた）ことである。‘苦しみのない（anīghā）’とは、苦悩のないことである。‘anigghā’という読みもある。‘安らかに自らを維持せよ（sukhī attānaṃ pariharantū）’とは、幸せになって、己の個体を存続させよ、ということである。‘怨みのない’という言葉で、自己の心において他者を縁として生じる怨みの不在と、他者の心において慈に住する者を縁として生じる怨みの不在の両方が示されている。‘害意のない’等の句では、怨みがないことによって、その怨みを根本とする害意がないことが示されている。‘苦しみのない’では、害意がないことによって、その害意を根本とする苦しみがないことが示されている。‘安らかに自らを維持せよ’では、苦しみがないことによって、安楽に個体を維持することが示されている。このように、ここでの文脈のつながりを理解すべきである。そして、これら‘怨みのない者であれ’などの四つの句のうち、どれであっても明らかなものを通じて、慈を普及させるのである。

ปาณาติอาทีสุ ปาณนตาย ปาณา, อสฺสาสปสฺสาสายตฺตวุตฺติตายาติ อตฺโถ. ภูตตฺตา ภูตา, อภินิพฺพตฺตาติ อตฺโถ. ปุํ วุจฺจติ นิรโย, ตํ ปุํ คลนฺติ คจฺฉนฺตีติ ปุคฺคลา. อตฺตภาโว วุจฺจติ สรีรํ, ขนฺธปญฺจกเมว วา, ตํ อุปาทาย ปญฺญตฺติมตฺตสพฺภาวโต, ตสฺมึ อตฺตภาเว ปริยาปนฺนา ปริจฺฉินฺนา อนฺโตคธาติ อตฺตภาวปริยาปนฺนา. ยถา จ สตฺตาติ วจนํ, เอวํ เสสานิปิ รุฬฺหีวเสน อาโรเปตฺวา สพฺพาเนตานิ สพฺพสตฺตเววจนานีติ เวทิตพฺพานิ. กามญฺจ อญฺญานิปิ ‘‘สพฺเพ ชนฺตู สพฺเพ ชีวา’’ติอาทีนิ สพฺพสตฺตเววจนานิ อตฺถิ, ปากฏวเสน ปน อิมาเนว ปญฺจ คเหตฺวา ‘‘ปญฺจหากาเรหิ อโนธิโส ผรณา เมตฺตาเจโตวิมุตฺตี’’ติ วุจฺจติ. เย ปน ‘‘สตฺตา ปาณา’’ติอาทีนํ น เกวลํ วจนมตฺตโตว, อถ โข อตฺถโตปิ นานตฺตเมว อิจฺเฉยฺยุํ, เตสํ อโนธิโส ผรณา วิรุชฺฌติ. ตสฺมา ตถา อตฺถํ อคฺคเหตฺวา อิเมสุ ปญฺจสุ อากาเรสุ อญฺญตรวเสน อโนธิโส เมตฺตาย ผรติ.

‘息あるもの（pāṇā）’等の語において、呼吸することから‘息あるもの’と言われ、出息・入息に依存して生存しているという意味である。生じていることから‘生けるもの（bhūtā）’と言われ、新しく生まれたという意味である。‘プ（pu）’とは地獄を指し、その地獄へと落ちゆく（galanti）ことから‘補特伽羅（puggala）’と言われる。‘己の体（attabhāvo）’とは身体のことであり、あるいは五蘊そのもののことである。五蘊に基づいて‘己の体’という施設のみが存在することから、その個体に含まれ、区切られ、包含されているので、‘己の体に含まれるもの（attabhāvapariyāpannā）’と言う。‘衆生’という言葉と同様に、残りの‘息あるもの’等の語も、慣習として仮定されたものであり、これらすべては‘一切の衆生’の同義語であると理解すべきである。確かに、‘すべての生命（jantū）’‘すべての命あるもの（jīvā）’など、他の衆生の同義語も存在するが、明確であるという理由から、これら五つの語を挙げて‘五つの態様による限定しない慈心解脱の普及’と言われる。もし、‘衆生’や‘息あるもの’などの語が単に言葉として異なるだけでなく、意味においても異なると主張する者がいるならば、その者たちの説では‘限定しない普及’と矛盾することになる。それゆえ、そのような意味を取るのではなく、これら五つの態様のうちのいずれかの態様によって、限定することなく慈を普及させるのである。

โอธิโส ผรเณ ปน อิตฺถิโย ปุริสาติ ลิงฺควเสน วุตฺตํ, อริยา อนริยาติ อริยปุถุชฺชนวเสน, เทวามนุสฺสา วินิปาติกาติ อุปปตฺติวเสน. ทิสาผรเณปิ ทิสาวิภาคํ อกตฺวา สพฺพทิสาสุ ‘‘สพฺเพ สตฺตา’’ติอาทินา นเยน ผรณโต อโนธิโส ผรณา โหติ, สพฺพทิสาสุ ‘‘สพฺพา อิตฺถิโย’’ติอาทินา นเยน ผรณโต โอธิโส ผรณา.

一方、限定した普及においては、‘女たち、男たち’とは性別によって説かれたものであり、‘聖者たち、凡夫たち’とは聖者と凡夫の区別によって、‘神々、人間、不幸な境遇にある者たち’とは生まれによって説かれたものである。方向への普及においても、方向の区別をせずにすべての方向において‘すべての衆生は……’という方法で普及させることは、限定しない普及である。すべての方向において‘すべての女たちは……’という方法で普及させることは、限定した普及となる。

ยสฺมา ปน อยํ ติวิธาปิ เมตฺตาผรณา อปฺปนาปตฺตจิตฺตสฺส วเสน วุตฺตา, ตสฺมา ตีสุ วาเรสุ อปฺปนา คเหตพฺพา. อโนธิโส ผรเณ ตาว [Pg.210] ‘‘สพฺเพ สตฺตา อเวรา โหนฺตู’’ติ เอกา, ‘‘อพฺยาปชฺชา โหนฺตู’’ติ เอกา ‘‘อนีฆา โหนฺตู’’ติ เอกา, ‘‘สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตู’’ติ เอกา. ตานิปิ หิ จตฺตาริ หิโตปสํหารวเสเนว วุตฺตานิ. หิโตปสํหารลกฺขณา หิ เมตฺตา. อิติ ‘‘สตฺตา’’ติอาทีสุ ปญฺจสุ อากาเรสุ จตสฺสนฺนํ จตสฺสนฺนํ อปฺปนานํ วเสน วีสติ อปฺปนา โหนฺติ, โอธิโส ผรเณ ‘‘สพฺพา อิตฺถิโย’’ติอาทีสุ สตฺตสุ อากาเรสุ จตสฺสนฺนํ จตสฺสนฺนํ วเสน อฏฺฐวีสติ อปฺปนา. ทิสาผรเณ ปน ‘‘สพฺเพ ปุรตฺถิมาย ทิสาย สตฺตา’’ติอาทินา นเยน เอกเมกิสฺสา ทิสาย วีสติ วีสติ กตฺวา ทฺเว สตานิ, ‘‘สพฺพา ปุรตฺถิมาย ทิสาย อิตฺถิโย’’ติอาทินา นเยน เอกเมกิสฺสา ทิสาย อฏฺฐวีสติ อฏฺฐวีสติ กตฺวา อสีติ ทฺเว สตานีติ จตฺตาริ สตานิ อสีติ จ อปฺปนา. อิติ สพฺพานิปิ อิธ วุตฺตานิ อฏฺฐวีสาธิกานิ ปญฺจ อปฺปนาสตานิ โหนฺติ. ยถา จ เมตฺตาย ติวิเธน ผรณา วุตฺตา, ตถา กรุณามุทิตาอุเปกฺขานมฺปิ วุตฺตาว โหตีติ เวทิตพฺพํ.

“さて、これら三種の慈しみの遍満は、安止（appanā）に達した心の働きに基づいて説かれているため、三つの箇所において安止を捉えるべきである。まず、限定しない遍満においては、‘すべての生きとし生けるものが、怨みなくあらんことを’で一種類、‘障りなくあらんことを’で一種類、‘悩みなくあらんことを’で一種類、‘自らを幸せに保ちますように’で一種類の安止がある。これら四つの句もまた、利益をもたらすという観点からのみ説かれている。慈しみとは、利益をもたらすことを特徴とするからである。このように、‘生きとし生けるもの’などの五つの様態において、四つずつの安止があることで二十の安止となり、限定した遍満においては、‘すべての女性’などの七つの様態において、四つずつの安止があることで二十八の安止となる。方向への遍満においては、‘東方のすべての生きとし生けるものが……’という方法で、一つの方向につき二十ずつで二百、‘東方のすべての女性が……’という方法で、一つの方向につき二十八ずつで二百八十、合わせて四百八十の安止となる。以上のように、ここで説かれるすべての安止は、五百二十八となる。また、慈しみに三種の遍満が説かれたのと同様に、憐れみ、喜び、平静についても同様に説かれていると知るべきである。”

๑. อินฺทฺริยวารวณฺณนา

1. 根（こん）の章の解説

๒๓. อถ เมตฺตูปสํหาราการํ อินฺทฺริยาทิปริภาวนญฺจ ทสฺเสตุํ สพฺเพสํ สตฺตานํ ปีฬนํ วชฺเชตฺวาติอาทิมาห. ตตฺถ ปีฬนนฺติ อพฺภนฺตรโต สรีรปีฬนํ. อุปฆาตนฺติ พาหิรโต สรีโรปฆาตํ. สนฺตาปนฺติ ยถา ตถา วา จิตฺตสนฺตาปนํ. ปริยาทานนฺติ ปกติยา ชีวิตาทิปริกฺขยํ. วิเหสนฺติ ปรโต ชีวิตวิเหฐนํ. วชฺเชตฺวาติ ปีฬนาทีสุ เอเกกํ อตฺตโน จิตฺเตเนว อปเนตฺวา. อิมานิ ปีฬนาทีนิ ปญฺจ ปทานิ เมตฺโตปสํหารสฺส ปฏิปกฺขวิวชฺชนวเสน วุตฺตานิ, อปีฬนายาติอาทีนิ เมตฺโตปสํหารวเสน. อปีฬนายาติ อปีฬนากาเรน, สพฺเพ สตฺเต เมตฺตายตีติ สมฺพนฺโธ. เอวํ เสเสสุปิ. มา เวริโน มา ทุกฺขิโน มา ทุกฺขิตตฺตาติ อิมานิปิ ตีณิ เมตฺโตปสํหารสฺส ปฏิปกฺขปฏิกฺเขปวจนานิ. มา-วจนสฺส มา โหนฺตูติ อตฺโถ. อเวริโน สุขิโน สุขิตตฺตาติ อิมานิ ตีณิ เมตฺโตปสํหารวจนานิ. ‘‘อพฺยาปชฺชา อนีฆา’’ติ อิทํ ทฺวยํ ‘‘สุขิโน’’ติ วจเนน สงฺคหิตนฺติ เวทิตพฺพํ. สุขิตตฺตาติ ตสฺเสว สุขสฺส นิจฺจปฺปวตฺติทสฺสนํ. ‘‘สุขิตตฺตา’’ติ จ ‘‘สุขี อตฺตานํ ปริหรนฺตู’’ติ จ อตฺถโต เอกํ. ‘‘อปีฬนายา’’ติอาทีหิ วา อพฺยาปชฺชานีฆวจนานิ สงฺคหิตานิ. อฏฺฐหากาเรหีติ ‘‘อปีฬนายา’’ติอาทโย ปญฺจ [Pg.211] เมตฺโตปสํหาราการา ‘‘อเวริโน โหนฺตู’’ติอาทโย ตโย เมตฺโตปสํหาราการาติ อิเมหิ อฏฺฐหากาเรหิ. เมตฺตายตีติ สินิยฺหติ. ตํ ธมฺมํ เจตยตีติ ตํ หิโตปสํหารํ เจตยติ อภิสนฺทหติ, ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. สพฺพพฺยาปาทปริยุฏฺฐาเนหิ วิมุจฺจตีติ เมตฺตาย ปฏิปกฺขภูเตหิ สพฺเพหิ พฺยาปาทสมุทาจาเรหิ วิกฺขมฺภนโต วิมุจฺจติ. เมตฺตา จ เจโต จ วิมุตฺติ จาติ เอกาเยว เมตฺตา ติธา วณฺณิตา.

23. “次に、慈しみを向けるあり方と、根などの修習を示すために、‘すべての生きとし生けるものの圧迫を避け……’等の句が説かれた。そこで‘圧迫（pīḷana）’とは、内部からの身体への圧迫を指す。‘危害（upaghāta）’とは、外部からの身体への危害を指す。‘苦悩（santāpa）’とは、内であれ外であれ、心の苦悩を指す。‘消耗（pariyādāna）’とは、本性としての寿命などの尽きることを指す。‘迫害（vihesā）’とは、他者による生命の侵害を指す。‘避けて’とは、これら圧迫などの一つ一つを自らの慈しみの心によって取り除いて、という意味である。これら圧迫などの五つの語は、慈しみの対立要素を遠ざけるという観点から説かれており、‘圧迫することなく’等の語は、慈しみを向ける観点から説かれている。‘圧迫することなく’とは、圧迫しないあり方で‘すべての生きとし生けるものを慈しむ’という結びつきになる。他も同様である。‘怨みなく、苦しみなく、悩みなからんことを’というこれら三つも、慈しみの対立要素を退ける言葉である。‘mā（なかれ）’という言葉は‘あらないように’という意味であると知るべきである。‘怨みなく、幸せに、自らを幸せに保ちますように’というこれら三つは、慈しみを向ける言葉である。‘障りなく、悩みなく’という二つは、‘幸せに’という言葉の中に含まれていると知るべきである。‘自らを幸せに保つ（sukhitattā）’とは、その幸せが常に続くことを示している。‘sukhitattā’と‘sukhī attānaṃ pariharantu’は、意味において同一である。あるいは、‘圧迫することなく’等の五つの語によって、‘障りなく、悩みなく’という言葉が含まれている。また‘八つの様態によって’とは、‘圧迫することなく’等の五つの慈しみの様態と、‘怨みなくなからんことを’等の三つの慈しみの様態、これら八つのことである。‘慈しむ（mettāyati）’とは慈しむ（慈愛を抱く）ことである。‘その法を思念する’とは、その利益の提供を思い、企図し、生じさせるという意味である。‘すべての悪意の包囲から解き放たれる’とは、慈しみの対立要素であるすべての悪意の生起から、抑止（vikkhambhana）によって解き放たれることである。‘慈しみ’‘心’‘解脱’という語によって、唯一の慈しみが三通りに讃えられている。”

อเวริโน เขมิโน สุขิโนติ อิมานิ ตีณิ ปทานิ ปุพฺเพ วุตฺเต อากาเร สงฺเขเปน สงฺคเหตฺวา วุตฺตานิ. สทฺธาย อธิมุจฺจตีติอาทินา นเยน วุตฺตานิ ปญฺจินฺทฺริยานิ เมตฺตาย สมฺปยุตฺตานิเยว. อาเสวนาติอาทีสุ ฉสุ วาเรสุ อาเสวียติ เอเตหิ เมตฺตาติ อาเสวนา. ตถา ภาวนา พหุลีกมฺมํ. อลงฺการาติ วิภูสนา. สฺวาลงฺกตาติ สุฏฺฐุ อลงฺกตา ภูสิตา. ปริกฺขาราติ สมฺภารา. สุปริกฺขตาติ สุฏฺฐุ สมฺภตา. ปริวาราติ รกฺขนฏฺเฐน. ปุน อาเสวนาทีนิ อฏฺฐวีสติ ปทานิ เมตฺตาย วณฺณภณนตฺถํ วุตฺตานิ. ตตฺถ ปาริปูรีติ ปริปุณฺณภาวา. สหคตาติ เมตฺตาย สหคตา. ตถา สหชาตาทโย. ปกฺขนฺทนาติ เมตฺตาย ปวิสนา, ปกฺขนฺทติ เอเตหิ เมตฺตาติ วา ปกฺขนฺทนา. ตถา สํสีทนาทโย. เอตํ สนฺตนฺติ ผสฺสนาติ เอสา เมตฺตา สนฺตาติ เอเตหิ ผสฺสนา โหตีติ เอตํ สนฺตนฺติ ผสฺสนา ‘‘เอตทคฺค’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๑.๑๘๘ อาทโย) วิย นปุํสกวจนํ. สฺวาธิฏฺฐิตาติ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตา. สุสมุคฺคตาติ สุฏฺฐุ สมุสฺสิตา. สุวิมุตฺตาติ อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจนีเกหิ สุฏฺฐุ วิมุตฺตา. นิพฺพตฺเตนฺตีติ เมตฺตาสมฺปยุตฺตา หุตฺวา เมตฺตํ นิพฺพตฺเตนฺติ. โชเตนฺตีติ ปากฏํ กโรนฺติ. ปตาเปนฺตีติ วิโรเจนฺติ.

“‘怨みなく、安穏に、幸せに’というこれら三つの語は、先に述べた様態を簡潔にまとめて説かれたものである。‘信心によって信受する’などの方法で説かれる五つの根は、慈しみと相応しているものである。‘習行（āsevanā）’などの六つの箇所においては、これらによって慈しみが習い行われるがゆえに‘習行’という。同様に‘修習’‘多修’という。‘装飾（alaṅkāra）’とは飾ることである。‘善装（svālaṅkatā）’とは、よく飾られ、美しくされたことである。‘資具（parikkhāra）’とは資材（原因）のことである。‘善備（suparikkhatā）’とは、よく備えられていることである。‘随伴（parivāra）’とは、守護するという意味からそう呼ばれる。再び現れる‘習行’などの二十八の語は、慈しみの功徳を称えるために説かれている。そこでの‘充足（pāripūrī）’とは、満ち足りている状態のことである。‘相応（sahagatā）’とは、慈しみと共に生じることである。‘倶生（sahajātā）’などの語も同様である。‘沈潜（pakkhandanā）’とは、慈しみが入り込むことであり、あるいは、これらによって慈しみが入り込むがゆえに‘沈潜’という。‘沈入’などの二語も同様である。‘これは静寂であるとの接触’とは、これらによって‘この慈しみは静寂である’として経験することであり、ゆえに‘これは静寂であるとの接触’という。これは‘etadaggaṃ’などの表現と同様に中性形である。‘善住（svadhiṭṭhitā）’とは、よく確立されていることである。‘善聳（susamuggatā）’とは、よく確立されていることである。‘善解脱（suvimuttā）’とは、それぞれの対立要素からよく解き放たれていることである。‘生起させる（nibbattenti）’とは、根が慈しみと相応して慈しみを生じさせることである。‘照らす（jotentī）’とは、明らかにすることである。‘輝かす（patāpentī）’とは、光り輝かせることである。”

๒-๔. พลาทิวารตฺตยวณฺณนา

2-4. 力（りき）などの三つの章の解説

๒๔-๒๗. อินฺทฺริยวาเร วุตฺตนเยเนว พลวาโรปิ เวทิตพฺโพ. โพชฺฌงฺคมคฺคงฺควารา ปริยาเยน วุตฺตา, น ยถาลกฺขณวเสน. มคฺคงฺควาเร สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา เมตฺตาย ปุพฺพภาควเสน วุตฺตา, น อปฺปนาวเสน. น หิ เอเต เมตฺตาย สห ภวนฺติ. สพฺเพสํ ปาณานนฺติอาทีนํ เสสวารานมฺปิ [Pg.212] สตฺตวาเร วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เมตฺตาภาวนาวิธานํ ปน วิสุทฺธิมคฺคโต (วิสุทฺธิ. ๑.๒๔๐ อาทโย) คเหตพฺพนฺติ.

“24-27. 根の章で述べた方法と同様に、力の章についても知るべきである。覚支と道支の章は、比喩的な表現で説かれており、個別の特徴に基づいて説かれているのではない。道支の章において、正語、正業、正命は慈しみの前段階の観点から説かれているのであり、安止の観点から説かれているのではない。なぜなら、これらは慈しみと同時には生じないからである。‘すべての生きとし生けるものの……’などの残りの章についても、生きとし生けるものの章で述べた方法によって意味を知るべきである。なお、慈しみの修習の方法については、‘清浄道論（Visuddhimagga）’を参照すべきである。”

เมตฺตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

慈しみの話の解説、完結。

๕. วิราคกถา

5. 離欲の話

วิราคกถาวณฺณนา

離欲の話の解説

๒๘. อิทานิ มคฺคปโยชนปริโยสานาย เมตฺตากถาย อนนฺตรํ กถิตาย วิราคสงฺขาตมคฺคปุพฺพงฺคมาย วิราคกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ ปฐมํ ตาว ‘‘นิพฺพินฺทํ วิรชฺชติ วิราคา วิมุจฺจตี’’ติ (มหาว ๒๓) วุตฺตานํ ทฺวินฺนํ สุตฺตนฺตปทานํ อตฺถํ นิทฺทิสิตุกาเมน วิราโค มคฺโค, วิมุตฺติ ผลนฺติ อุทฺเทโส ฐปิโต. ตตฺถ ปฐมํ วจนตฺถํ ตาว นิทฺทิสิตุกาโม กถํ วิราโค มคฺโคติอาทิมาห. ตตฺถ วิรชฺชตีติ วิรตฺตา โหติ. เสสานิ มคฺคญาณนิทฺเทเส วุตฺตตฺถานิ. วิราโคติ ยสฺมา สมฺมาทิฏฺฐิ วิรชฺชติ, ตสฺมา วิราโค นามาติ อตฺโถ. โส จ วิราโค ยสฺมา วิราคารมฺมโณ…เป… วิราเค ปติฏฺฐิโต, ตสฺมา จ วิราโคติ เอวํ ‘‘วิราคารมฺมโณ’’ติอาทีนํ ปญฺจนฺนํ วจนานํ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ตตฺถ วิราคารมฺมโณติ นิพฺพานารมฺมโณ. วิราคโคจโรติ นิพฺพานวิสโย. วิราเค สมุทาคโตติ นิพฺพาเน สมุปฺปนฺโน. วิราเค ฐิโตติ ปวตฺติวเสน นิพฺพาเน ฐิโต. วิราเค ปติฏฺฐิโตติ อนิวตฺตนวเสน นิพฺพาเน ปติฏฺฐิโต.

28. 今、聖道という目的を究極の終わりとする、慈悲の話（慈悲論）の次に説かれた、離欲（ヴィラーガ）と呼ばれる聖道を先導とする“離欲の話（離欲論）”における未だ説かれていない意味の解説を行う。その離欲論において、まず初めに順次に“厭離し、離欲し、離欲によって解脱する”と説かれた二つの経の句の意味を示そうとして、長老は“離欲は道であり、解脱は果である”という要目を置いた。その要目の中で、まず初めに言葉の意味を示そうとして“いかにして離欲は道であるのか”等と述べた。その中で、“離欲する（virajjati）”とは“離欲したもの（離染したもの）となる”という意味である。残りの箇所は“道智の詳解”で説かれた通りである。“離欲（virāga）”とは、それによって正見が（邪見から）離れるから離欲という、これがその意味である。また、その離欲（聖道）は、離欲（涅槃）を所縁とするがゆえに……（中略）……離欲に確立しているがゆえに“離欲”と呼ばれる。このように“離欲を所縁とする”等という五つの言葉のつながりを理解すべきである。その中で、“離欲を所縁とする”とは涅槃を所縁とすることである。“離欲を境域とする”とは涅槃を対象範囲とすることである。“離欲において生じた”とは、涅槃を原因として（涅槃のために）生じたということである。“離欲に存する”とは、存続のあり方として涅槃に留まることである。“離欲に確立する”とは、不退転のあり方によって涅槃に確立することである。

นิพฺพานญฺจ วิราโคติ นิพฺพานํ วิราคเหตุตฺตา วิราโค. นิพฺพานารมฺมณตาชาตาติ นิพฺพานารมฺมเณ ชาตา, นิพฺพานารมฺมณภาเวน วา ชาตา. เต มคฺคสมฺปยุตฺตา สพฺเพว ผสฺสาทโย ธมฺมา วิรชฺชนฏฺเฐน วิราคา โหนฺตีติ วิราคา นาม โหนฺติ. สหชาตานีติ สมฺมาทิฏฺฐิสหชาตานิ สมฺมาสงฺกปฺปาทีนิ สตฺต มคฺคงฺคานิ. วิราคํ คจฺฉนฺตีติ วิราโค มคฺโคติ วิราคํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา คจฺฉนฺตีติ วิราคารมฺมณตฺตา วิราโค นาม, มคฺคนฏฺเฐน มคฺโค นาม โหตีติ อตฺโถ. เอเกกมฺปิ มคฺคงฺคํ มคฺโคติ นามํ ลภติ. อิติ เอเกกสฺส องฺคสฺส มคฺคตฺเต วุตฺเต สมฺมาทิฏฺฐิยาปิ มคฺคตฺตํ วุตฺตเมว โหติ. ตสฺมาเยว จ เอเตน มคฺเคนาติ อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ คเหตฺวา วุตฺตํ. พุทฺธา จาติ ปจฺเจกพุทฺธาปิ สงฺคหิตา. เตปิ หิ ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, พุทฺธา ตถาคโต จ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ ปจฺเจกพุทฺโธ จา’’ติ (อ. นิ. ๒.๕๗) วุตฺตตฺตา พุทฺธาเยว[Pg.213]. อคตนฺติ อนมตคฺเค สํสาเร อคตปุพฺพํ. ทิสนฺติ สกลายปฏิปตฺติยา ทิสฺสติ อปทิสฺสติ อภิสนฺทหียตีติ ทิสา, สพฺพพุทฺเธหิ วา ปรมํ สุขนฺติ ทิสฺสติ อปทิสฺสติ กถียตีติ ทิสา, สพฺพทุกฺขํ วา ทิสฺสนฺติ วิสฺสชฺเชนฺติ อุชฺฌนฺติ เอตายาติ ทิสา. ตํ ทิสํ. อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ กึ วุตฺตํ โหติ? โย โส อฏฺฐงฺคิโก ธมฺมสมูโห, โส เอเตน นิพฺพานํ คจฺฉนฺตีติ คมนฏฺเฐน มคฺโค นามาติ วุตฺตํ โหติ. ปุถุสมณพฺราหฺมณานํ ปรปฺปวาทานนฺติ วิสุํ วิสุํ สมณานํ พฺราหฺมณานญฺจ อิโต อญฺญลทฺธิกานํ. อคฺโคติ เตสํ เสสมคฺคานํ วิสิฏฺโฐ. เสฏฺโฐติ เสสมคฺคโต อติวิย ปสํสนีโย. โมกฺโขติ มุเข สาธุ, เสสมคฺคานํ อภิมุเข อยเมว สาธูติ อตฺโถ. อุตฺตโมติ เสสมคฺเค อติวิย อุตฺติณฺโณ. ปวโรติ เสสมคฺคโต นานปฺปกาเรหิ สํภชนีโย. อิตีติ การณตฺเถ นิปาโต. ตสฺมา ภควตา ‘‘มคฺคานํ อฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ’’ติ วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. วุตฺตญฺหิ ภควตา –

“涅槃は離欲である”とは、涅槃は欲を離れる原因であるから離欲と呼ばれる。“離欲を所縁として生じた”とは、離欲を所縁として生じた、あるいは離欲を所縁とする状態として生じたということである。それら聖道に相応する触などのすべての法は、離欲（離染）するという意味において離欲であるから、“離欲”と呼ばれる。“共に生じたもの”とは、正見と共に生じた正思惟などの七つの道支である。離欲（涅槃）へ行くから“離欲は道である”とは、離欲（涅槃）を所縁として行くがゆえに、離欲を所縁とすることから“離欲”と呼ばれ、求める（到達する）という意味において“道”と呼ばれる、という意味である。一つ一つの道支もまた“道”という名を得る。このように、一つ一つの道支が道の状態にあると説かれるとき、正見についても道の状態にあることが説かれたことになる。それゆえにこそ、“この道によって”という言葉で八つの道支を挙げて説かれたのである。“諸仏”という言葉によって、辟支仏（独覚）も含まれる。なぜなら、彼らもまた“比丘たちよ、これら二つの仏（覚者）がある。如来・応供・正等覚者と辟支仏である”と説かれているので、仏と呼ばれるのである。“到達したことのない”とは、無始の輪廻において未だかつて到達したことのないという意味である。“方向（disā、ここでは涅槃の比喩）”とは、すべての修行によって見られ（dissati）、示され、到達されるから“方向”であり、あるいはすべての仏によって至上の幸福として見られ、示され、語られるから“方向”であり、あるいはそれによってすべての苦しみを捨て去り（vissajjenti）、投げ打つから“方向”である。その方向（目的地）へ。“八支聖道”とは、何が説かれているのか。その八支からなる法の集まりがあり、それによって涅槃へと行くのであるから、行く（到達する）という意味において“道”と呼ばれる、と説かれているのである。“多くの沙門・バラモンたちの異説”とは、この教えの外の、それぞれ異なる見解を持つ沙門やバラモンたちのことである。“最高の”とは、それら他の道よりも優れているということである。“最勝の”とは、他の道よりも極めて称賛されるべきことである。“解脱（mokkho）”とは、面前（mukhe）において善いもの、すなわち、他の道の面前（比較）において、これこそが善いものであるという意味である。“至高の”とは、他の道をはるかに超越していることである。“勝妙な”とは、他の道よりも多方面において尊ぶべきことである。“iti（……と）”という語は、原因を表す接続詞である。それゆえ、世尊によって“道の中では八支道が最勝である”と説かれたのである。これがその意図である。実際に世尊によって次のように説かれた。

‘‘มคฺคานฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ, สจฺจานํ จตุโร ปทา;

วิราโค เสฏฺโฐ ธมฺมานํ, ทฺวิปทานญฺจ จกฺขุมา’’ติ. (ธ. ป. ๒๗๓);

“諸々の道の中では八支（聖道）が最勝であり、諸々の真理（諦）の中では四つの句（四聖諦）が最勝である。諸々の法の中では離欲（涅槃）が最勝であり、二足（人間）の中では眼ある者（仏陀）が最勝である。”（ダンマパダ 273）

ตํ อิธ วิจฺฉินฺทิตฺวา ‘‘มคฺคานํ อฏฺฐงฺคิโก เสฏฺโฐ’’ติ วุตฺตํ. เสสวาเรสุปิ อิมินา จ นเยน เหฏฺฐา วุตฺตนเยน จ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

その詩を、ここでは（前後の文脈から）切り離して“道の中では八支道が最勝である”と説いている。残りの箇所においても、この方法および先に述べた方法によって意味を理解すべきである。

ทสฺสนวิราโคติอาทีสุ ทสฺสนสงฺขาโต วิราโค ทสฺสนวิราโค. อินฺทฺริยฏฺฐโต พลสฺส วิสิฏฺฐตฺตา อิธ อินฺทฺริยโต พลํ ปฐมํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อาธิปเตยฺยฏฺเฐน อินฺทฺริยานีติอาทิ อินฺทฺริยาทีนํ อตฺถวิภาวนา, น วิราคสฺส. ตถฏฺเฐน สจฺจาติ สจฺจญาณํ เวทิตพฺพํ. สีลวิสุทฺธีติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตาชีวา. จิตฺตวิสุทฺธีติ สมฺมาสมาธิ. ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ สมฺมาทิฏฺฐิสงฺกปฺปา. วิมุตฺตฏฺเฐนาติ ตํตํมคฺควชฺฌกิเลเสหิ มุตฺตฏฺเฐน. วิชฺชาติ สมฺมาทิฏฺฐิ. วิมุตฺตีติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติ. อมโตคธํ นิพฺพานํ ปริโยสานฏฺเฐน มคฺโคติ มคฺคผลปจฺจเวกฺขณาหิ มคฺคียตีติ มคฺโค.

“見による離欲（dassanavirāga）”等の箇所において、見（正見）と名付けられた離欲が“見による離欲”である。支配（indriyaṭṭha）の意味よりも、力（bala）の方が（煩悩に屈しないという意味で）顕著であるため、ここでは根（indriya）よりも先に力（bala）が説かれたと知るべきである。“支配という意味において諸根である”等の言葉は、根、力、覚支、道支などの意味を明らかにするためのものであり、離欲という言葉の意味を明らかにするためのものではない。“真実という意味において真理（諦）である”という言葉によって、四聖諦を悟る智慧（諦智）を理解すべきである。“戒の清浄”とは、正語・正業・正命のことである。“心の清浄”とは、正定のことである。“見の清浄”とは、正見・正思惟のことである。“解脱したという意味において”とは、それぞれの道によって断じられるべき煩悩から解脱したという意味においてである。“明（vijjā）”とは正見である。“解脱（vimutti）”とは（煩悩を根絶する）正断の解脱である。“不死（涅槃）に沈潜し……聖道である”とは、道・果・省察によって求められる（到達される）から道と呼ばれるのである。

อิมสฺมึ วิราคนิทฺเทเส วุตฺตา ธมฺมา สพฺเพปิ มคฺคกฺขเณเยว. วิมุตฺตินิทฺเทเส ผลกฺขเณ. ตสฺมา ฉนฺทมนสิการาปิ มคฺคผลสมฺปยุตฺตา.

この“離欲の詳解”で説かれた法は、すべて道（聖道）の瞬間にのみ得られるものである。“解脱の詳解”で説かれたものは、すべて果（聖果）の瞬間に得られるものである。したがって、意欲（chanda）や作意（manasikāra）も、道と果に相応している。

๒๙. วิราคนิทฺเทเส [Pg.214] วุตฺตนเยเนว วิมุตฺตินิทฺเทเสปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ผลํ ปเนตฺถ ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติ, นิพฺพานํ นิสฺสรณวิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติ. ‘‘สหชาตานิ สตฺตงฺคานี’’ติอาทีนิ วจนานิ อิธ น ลพฺภนฺตีติ น วุตฺตานิ. สยํ ผลวิมุตฺตตฺตา ปริจฺจาคฏฺเฐน วิมุตฺตีติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. เสสํ วุตฺตนยเมวาติ.

29. “離欲の詳解”で説かれた方法と同じく、“解脱の詳解”においても意味を理解すべきである。ただし、ここでの違いは、果は（煩悩の）静止による解脱（安息解脱）であるから“解脱”と呼ばれ、涅槃は（輪廻からの）離脱による解脱（離脱解脱）であるから“解脱”と呼ばれる点である。“共に生じた七つの道支”等の言葉は、この（果の瞬間を扱う）解脱の詳解においては得られないため、説かれていない。果そのものが解脱であるから、“放棄（断滅）の意味における解脱”という、これだけの言葉が“解脱の詳解”において説かれた。残りの部分は、既に述べた方法と同じである。

วิราคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

“離欲の話（離欲論）”の解説が終了した。

๖. ปฏิสมฺภิทากถา

6. 6. 無礙解の話（パティサンビダー・カター）

๑. ธมฺมจกฺกปวตฺตนวารวณฺณนา

1. 1. 法輪転起の章（ダンマチャッカパヴァッタナ・ヴァーラ）の解説

๓๐. อิทานิ วิราคสงฺขาตมคฺควเสน สิทฺธํ ปฏิสมฺภิทาปเภทํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย ปฏิสมฺภิทากถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. สุตฺตนฺเต ตาว พาราณสิยนฺติ พาราณสา นาม นที, พาราณสาย อวิทูเร ภวา นครี พาราณสี. ตสฺสํ พาราณสิยํ. อิสิปตเน มิคทาเยติ อิสีนํ ปตนุปฺปตนวเสน เอวํลทฺธนาเม มิคานํ อภยทานทินฺนฏฺฐานตฺตา มิคทายสงฺขาเต อาราเม. ตตฺถ หิ อุปฺปนฺนุปฺปนฺนา สพฺพญฺญุอิสโย ปตนฺติ, ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนตฺถํ นิสีทนฺตีติ อตฺโถ. นนฺทมูลกปพฺภารโต สตฺตาหจฺจเยน นิโรธสมาปตฺติโต วุฏฺฐิตา อโนตตฺตทเห กตมุขโธวนกิจฺจา อากาเสน อาคนฺตฺวา ปจฺเจกพุทฺธอิสโยเปตฺถ สโมสรณวเสน ปตนฺติ, อุโปสถตฺถญฺจ อนุโปสถตฺถญฺจ สนฺนิปตนฺติ, คนฺธมาทนํ ปฏิคจฺฉนฺตา จ ตโต จ อุปฺปตนฺตีติปิ อิมินา อิสีนํ ปตนุปฺปตนวเสน ตํ ‘‘อิสิปตน’’นฺติ วุจฺจติ. ‘‘อิสิปทน’’นฺติปิ ปาโฐ. ปญฺจวคฺคิเยติ –

30. ここで、離欲（ヴィラーガ）と呼ばれる聖道（マッガ）によって成就された分析の差別（パティサンビダー・パベーダ）を示すために説かれた、“転法輪経”を先導とする無碍解（分析）の説（パティサンビダー・カタ）における、かつてない意味の解説（アプッバッタ・アヌヴァンナナー）がなされる。まず経典において“ヴァーラーナシーにおいて（バーラーナシヤン）”とは、ヴァーラーナサーという名の川があり、その川の近くに位置する都市がヴァーラーナシーである。そのヴァーラーナシーにおいて、という意味である。“仙堕鼻、鹿野苑（イシパタナ・ミガダーヤ）において”とは、仙人たち（仏や辟支仏）が降り立ち（パタナ）、あるいは飛び立つ（ウッパタナ）ことから、そのように名付けられた。また、鹿たちに“不殺生（施無畏）”が与えられた場所であることから、鹿野苑（ミガダーヤ）と呼ばれる園林において、という意味である。実際、そこには次々と現れる一切知の仙人たちが降り立ち、法輪を転じるために座される、という意味である。ナンダムーラカの山窟から七日間の滅尽定（ニローダ・サマーパッティ）を経て立ち上がり、アノータッタ湖で洗面を済ませた後、虚空を通ってやってくる辟支仏である仙人たちも、ここに集うことによって降り立ち、布薩（ウポーサタ）のため、あるいは非布薩のためにも集い、ガンダマーダナ山へ戻る際にもここから飛び立つ。それゆえ、仙人たちの降下と上昇（飛翔）の場所であることから、そこを“仙堕鼻（イシパタナ）”と呼ぶ。“イシパダナ（仙人たちの居住地）”という読み方もある。“五群（パンチャヴァッギヤー）において”とは以下の通りである。

‘‘โกณฺฑญฺโญ ภทฺทิโย วปฺโป, มหานาโม จ อสฺสชิ;

เอเต ปญฺจ มหาเถรา, ปญฺจวคฺคาติ วุจฺจเร’’ติ. –

“コンダンニャ、バッディヤ、ヴァッパ、マハーナーマ、そしてアッサジ。これら五人の大長老たちは、五群（パンチャヴァッギー）と呼ばれる。”

เอวํ วุตฺตานํ ปญฺจนฺนํ ภิกฺขูนํ วคฺโค ปญฺจวคฺโค. ตสฺมึ ปญฺจวคฺเค ภวา ตํปริยาปนฺนตฺตาติ ปญฺจวคฺคิยา, เต ปญฺจวคฺคิเย. ภิกฺขู อามนฺเตสีติ ทีปงฺกรทสพลสฺส ปาทมูเล กตาภินีหารโต ปฏฺฐาย ปารมิโย ปูเรนฺโต [Pg.215] อนุปุพฺเพน ปจฺฉิมภวํ ปตฺวา ปจฺฉิมภเว จ กตาภินิกฺขมโน อนุปุพฺเพน โพธิมณฺฑํ ปตฺวา ตตฺถ อปราชิตปลฺลงฺเก นิสินฺโน มารพลํ ภินฺทิตฺวา ปฐมยาเม ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสริตฺวา มชฺฌิมยาเม ทิพฺพจกฺขุํ วิโสเธตฺวา ปจฺฉิมยามาวสาเน ทสสหสฺสิโลกธาตุํ อุนฺนาเทนฺโต สมฺปกมฺเปนฺโต สพฺพญฺญุตํ ปตฺวา สตฺต สตฺตาหานิ โพธิมณฺเฑ วีตินาเมตฺวา มหาพฺรหฺมุนา อายาจิตธมฺมเทสนา พุทฺธจกฺขุนา โลกํ โวโลเกตฺวา โลกานุคฺคเหน พาราณสึ คนฺตฺวา ปญฺจวคฺคิเย ภิกฺขู สญฺญาเปตฺวา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺเตตุกาโม อามนฺเตสิ.

このように言われた五人の比丘の集まりが五群（五比丘）である。その五群に属しているため“五群に属する者たち（パンチャヴァッギヤー）”といい、それら五群の比丘たちに対して、という意味である。“呼びかけられた（アーマンテースィ）”とは、ディーパンカラ十力尊の御もとで本願を立てて以来、波羅蜜を充たし、順次に最後の生（最後有）に至り、最後有において出家し、順次に菩提道場へと至り、そこで不敗の座（アパラージタ・パッランカ）に座して魔軍を打ち破り、初夜に宿住随念智を想起し、中夜に天眼を清め、後夜の終わりに一万の世界を震わせ響かせながら一切知（正覚）を得て、七つの七日間を菩提道場で過ごし、大梵天に説法を請われて仏眼をもって世間を観て、世間への哀れみからヴァーラーナシーへと行き、五群の比丘たちを教え諭して法輪を転じようとして、呼びかけられたのである。

ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตาติ ทฺเวเม, ภิกฺขเว, โกฏฺฐาสา. อิมสฺส ปน วจนสฺส สมุทาหาเรน สมุทาหารนิคฺโฆโส เหฏฺฐา อวีจึ อุปริ ภวคฺคํ ปตฺวา ทสสหสฺสึ โลกธาตุํ ปตฺถริตฺวา อฏฺฐาสิ, ตสฺมึเยว สมเย อฏฺฐารสโกฏิสงฺขา พฺรหฺมาโน สมาคจฺฉึสุ. ปจฺฉิมทิสาย สูริโย อตฺถงฺคเมติ, ปุรตฺถิมาย ทิสาย อุตฺตราสาฬฺหนกฺขตฺเตน ยุตฺโต ปุณฺณจนฺโท อุคฺคจฺฉติ. ตสฺมึ สมเย ภควา ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตํ อารภนฺโต ‘‘ทฺเวเม, ภิกฺขเว, อนฺตา’’ติอาทิมาห.

“比丘たちよ、これら二つの極端（アンター）がある”とは、比丘たちよ、これら二つの分（部分）があるということである。この言葉が発せられたとき、その声は下は阿鼻地獄、上は有頂天（色究竟天）に至り、一万の世界を覆って留まった。その時、十八億もの梵天たちが集まった。西の方角に太陽が沈み、東の方角にはウッタラーサールハーの星宿を伴った満月が昇っていた。その時、世尊は“転法輪経”を開始しようとして、“比丘たちよ、これら二つの極端がある”などを説かれた。

ตตฺถ ปพฺพชิเตนาติ คิหิสํโยชนํ วตฺถุกามํ เฉตฺวา ปพฺพชิเตน. น เสวิตพฺพาติ น วลญฺเชตพฺพา. ปพฺพชิตานํเยว วิเสสโต ปฏิปตฺติยา ภาชนภูตตฺตา ‘‘ปพฺพชิเตน น เสวิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. โย จายํ กาเมสุ กามสุขลฺลิกานุโยโคติ โย จ อยํ วตฺถุกาเมสุ กิเลสกามสุขสฺส, กิเลสกามสุขนิสฺสยสฺส วา อนุโยโค. หีโนติ ลามโก. คมฺโมติ คามวาสีนํ สนฺตโก. โปถุชฺชนิโกติ ปุถุชฺชเนน อนฺธพาลชเนน อาจิณฺโณ. อนริโยติ น อริโย. อถ วา น วิสุทฺธานํ อุตฺตมานํ อริยานํ สนฺตโก. อนตฺถสํหิโตติ น อตฺถสํหิโต, สุขาวหการณํ อนิสฺสิโตติ อตฺโถ. อตฺตกิลมถานุโยโคติ อตฺตโน กิลมถสฺส อนุโยโค, อตฺตโน ทุกฺขกรณนฺติ อตฺโถ. ทุกฺโขติ กณฺฏกาปสฺสยเสยฺยาทีหิ อตฺตมารเณหิ ทุกฺขาวโห. ตปสฺสีหิ ‘‘อุตฺตมํ ตโป’’ติ คหิตตฺตา เตสํ จิตฺตานุรกฺขนตฺถํ อิธ ‘‘หีโน’’ติ น วุตฺตํ, ปพฺพชิตานํ ธมฺมตฺตา ‘‘คมฺโม’’ติ จ, คิหีหิ อสาธารณตฺตา ‘‘โปถุชฺชนิโก’’ติ จ น วุตฺตํ. ตตฺถ ปน เกหิจิ ปพฺพชิตปฏิญฺเญหิ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาเทหิ ‘‘ยโต โข, โภ[Pg.216], อยํ อตฺตา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคิภูโต ปริจาเรติ, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานปฺปตฺโต โหตี’’ติ (ที. นิ. ๑.๙๔) คหิตตฺตา เตสํ จิตฺตานุรกฺขนตฺถญฺจ ปจฺจุปฺปนฺเน สุขตฺตา จ ตสฺส ธมฺมสมาทานสฺส ‘‘ทุกฺโข’’ติ น วุตฺตํ. กามสุขลฺลิกานุโยโค ปจฺจุปฺปนฺเน ตณฺหาทิฏฺฐิสํกิลิฏฺฐสุขตฺตา อายติญฺจ ทุกฺขวิปากตฺตา ตทนุยุตฺตานํ ตณฺหาทิฏฺฐิพนฺธนพทฺธตฺตา จ น เสวิตพฺโพ, อตฺตกิลมถานุโยโค ปจฺจุปฺปนฺเน ทิฏฺฐิสํกิลิฏฺฐทุกฺขตฺตา อายติญฺจ ทุกฺขวิปากตฺตา ตทนุยุตฺตานํ ทิฏฺฐิพนฺธนพทฺธตฺตา จ น เสวิตพฺโพ, เอเต โขติ เต เอเต. อนุปคมฺมาติ น อุปคนฺตฺวา. มชฺฌิมาติ สํกิลิฏฺฐสุขทุกฺขานํ อภาวา มชฺเฌ ภวาติ มชฺฌิมา. สา เอว นิพฺพานํ ปฏิปชฺชนฺติ เอตายาติ ปฏิปทา. อภิสมฺพุทฺธาติ ปฏิวิทฺธา. จกฺขุกรณีติอาทีสุ ปญฺญาจกฺขุํ กโรตีติ จกฺขุกรณี. ญาณกรณีติ ตสฺเสว เววจนํ. อุปสมายาติ กิเลสูปสมาย. อภิญฺญายาติ จตุนฺนํ สจฺจานํ อภิชานนตฺถาย. สมฺโพธายาติ เตสํเยว สมฺพุชฺฌนตฺถาย. นิพฺพานายาติ นิพฺพานสจฺฉิกิริยตฺถาย. อถ วา ทสฺสนมคฺคญาณํ กโรตีติ จกฺขุกรณี. ภาวนามคฺคญาณํ กโรตีติ ญาณกรณี. สพฺพกิเลสานํ อุปสมาย. สพฺพธมฺมานํ อภิญฺญาย. อรหตฺตผลสมฺโพธาย. กิเลสานญฺจ ขนฺธานญฺจ นิพฺพานาย. สจฺจกถา อภิญฺเญยฺยนิทฺเทเส วุตฺตา.

その中で“出家者によって（パッバジテーナ）”とは、在家の束縛である事欲を断じて出家した者による、という意味である。“親しむべきではない（ナ・セーヴィタッバー）”とは、用いるべきではないということである。特に出家者の実践（修行）の対象であることから“出家者によって親しむべきではない”と言われた。“諸々の欲において、欲楽への耽溺（カーマスッカリカーヌヨーガ）”とは、事欲において、煩悩欲の快楽、あるいは煩悩欲の快楽の拠り所となる対象、あるいはその心を生じさせることに耽ることである。“下劣な（ヒーノー）”とは卑しいこと。“卑俗な（ガンモー）”とは村に住む者たち（俗人）のものであること。“凡夫の（ポートゥッジャニコー）”とは、盲目な凡夫によって慣習的に行われること。“聖ならざる（アナリヨー）”とは、聖者（アリア）のものではないこと。あるいは、清浄な優れた聖者たちのものではないこと。“無益な（アナッタサンヒトー）”とは、利益を伴わない、すなわち幸福をもたらす原因に依拠していないという意味である。“自己を苦しめる耽溺（アッタキラマターヌヨーガ）”とは、自己の疲労を追い求めること、すなわち自己を苦しめることである。“苦痛である（ドゥッコー）”とは、棘の筵の上で寝るなどの自己を害する行為によって苦しみをもたらすことである。苦行者（タパスィー）たちにとっては“最高の苦行”として受け入れられているため、彼らの心を守るために、ここでは（自苦について）“下劣な”とは言われなかった。また、出家者の法（伝統）であるため“卑俗な”とも言われず、在家人と共通ではないため“凡夫の”とも言われなかった。しかし、そこでは一部の“出家を自称する者”で、現世における涅槃を説く者たちが、“友よ、この自己が五つの欲徳によって満たされ、享受するとき、その時こそ、現法涅槃に達しているのだ”と考えていたため、彼らの心を守るため、またその修行が現在においては快楽であることから、“苦痛である”とは言われなかった。欲楽への耽溺は、現在において渇愛と邪見によって汚された快楽であり、将来において苦の報いをもたらし、それに耽る者を渇愛と邪見の束縛で縛るため、親しむべきではない。自己を苦しめる耽溺は、現在において邪見によって汚された苦しみであり、将来において苦の報いをもたらし、それに耽る者を邪見の束縛で縛るため、親しむべきではない。“これらを（エーテー）”とは、これら二つの極端のことである。“近づくことなく（アヌパガンマ）”とは、（心で）近づくことなく、という意味である。“中道（マッジマー）”とは、汚された快楽と苦しみの不在の中間に位置するものであるから“中道”と呼ばれる。まさにこの中道によって涅槃へと至るための行い（道）であるから“行路（パティパダー）”と呼ばれる。“正しく悟られた（アビサンブッダー）”とは、（迷いなく）貫通して知られたことである。“眼を開く（チャックカラニー）”などにおいて、智慧の眼を生じさせるので“眼を開くもの”という。“知を生じさせる（ニャーナカラニー）”とは、それと同じ意味の別名である。“静止のために（ウパサマーヤ）”とは、煩悩の鎮静のために。“証知のために（アビンニャーヤー）”とは、四聖諦を（特別に）知るために。“正覚のために（サンボーダーヤ）”とは、それらを正しく悟るために。“涅槃のために（ニッバーナーヤ）”とは、涅槃を証得するために。あるいは、見道の智慧を生じさせるので“眼を開くもの”といい、修道の智慧を生じさせるので“知を生じさせるもの”という。一切の煩悩の鎮静のために、一切の法の証知のために、阿羅漢果の正覚のために、そして煩悩と五蘊の消滅（涅槃）のために。聖諦の説は、証知すべきものの解説において説かれた通りである。

เอวํ ภควา สจฺจานิ ปกาเสตฺวา อตฺตนิ กตพหุมานานํ เตสํ อตฺตโน ปฏิเวธกฺกมํ สุตฺวา ปฏิปตฺติยา พหุมานาโรปเนน ปฏิปตฺติยํ ฐตฺวา สจฺจปฺปฏิเวธํ ปสฺสนฺโต อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจนฺติ เม, ภิกฺขเวติอาทินา อตฺตโน ปฏิเวธกฺกมํ ทสฺเสสิ. ตตฺถ อนนุสฺสุเตสูติ น อนุสฺสุเตสุ, ปรํ อนุคนฺตฺวา อสฺสุเตสูติ อตฺโถ. จกฺขูติอาทีนํ อตฺโถ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. อิทํ ทุกฺขํ อริยสจฺจํ, อิทํ ทุกฺขสมุทยํ, อิทํ ทุกฺขนิโรธํ, อิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจนฺติ จตุนฺนํ สจฺจานํ ทสฺสนปฏิเวโธ เสขภูมิยํ. ปริญฺเญยฺยํ ปหาตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ ภาเวตพฺพนฺติ จตุนฺนํ สจฺจานํ ภาวนาปฏิเวโธ เสขภูมิยํเยว. ปริญฺญาตํ ปหีนํ สจฺฉิกตํ ภาวิตนฺติ จตุนฺนํ สจฺจานํ ปจฺจเวกฺขณา อเสขภูมิยํ.

このように世尊は、自らが見極めた道の対象である諸真理（四諦）を説示され、ご自身に対して多大なる敬意を抱いている五比丘たちに対し、ご自身の証得の順序を聞かせ、実践への敬意を高めさせるために、実践の中に留まって真理の証得を予見しつつ、“比丘たちよ、これが苦の聖諦である”等の言葉をもって、自らの証得の順序を示された。ここで“ananussutesu（かつて聞かなかった）”とは、伝承を遡っても聞いたことがない、これまで聞いたことがないという意味である。“眼（cakkhu）”等の意味については、後で明らかになるであろう。“これが苦の聖諦である、これが苦集聖諦である、これが苦滅聖諦である、これが苦滅道聖諦である”という四諦の“見（見道）による証得”は、有学（セーカ）の段階、すなわち有学の心が生じる際、あるいは心の相続において成就する。“遍知すべき、断ずべき、証得すべき、修習すべき”という四諦の“修（修道）による証得（上三道の智）”は、まさに有学の段階でのみ成就する。“遍知した、断じた、証得した、修習した”という四諦の“反省（省察）”は、無学（アセーカ）の段階で成就する。

ติปริวฏฺฏนฺติ สจฺจญาณกิจฺจญาณกตญาณสงฺขาตานํ ติณฺณํ ปริวฏฺฏานํ วเสน ตโย ปริวฏฺฏา อสฺสาติ ติปริวฏฺฏํ. เอตฺถ หิ ‘‘อิทํ ทุกฺขํ, อิทํ ทุกฺขสมุทยํ[Pg.217], อิทํ ทุกฺขนิโรธํ, อิทํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา อริยสจฺจ’’นฺติ เอวํ จตูสุ สจฺเจสุ ยถาภูตญาณํ สจฺจญาณํ นาม. เตสุเยว ‘‘ปริญฺเญยฺยํ ปหาตพฺพํ สจฺฉิกาตพฺพํ ภาเวตพฺพ’’นฺติ เอวํ กตฺตพฺพกิจฺจชานนญาณํ กิจฺจญาณํ นาม. ‘‘ปริญฺญาตํ ปหีนํ สจฺฉิกตํ ภาวิต’’นฺติ เอวํ ตสฺส กิจฺจสฺส กตภาวชานนญาณํ กตญาณํ นาม. ทฺวาทสาการนฺติ เตสํเยว เอเกกสฺมึ สจฺเจ ติณฺณํ ติณฺณํ อาการานํ วเสน ทฺวาทส อาการา อสฺสาติ ทฺวาทสาการํ. ญาณทสฺสนนฺติ เอเตสํ ติปริวฏฺฏานํ ทฺวาทสนฺนํ อาการานํ วเสน อุปฺปนฺนํ ญาณสงฺขาตํ ทสฺสนํ. อตฺตมนาติ สกมนา. สตฺตานญฺหิ สุขกามตฺตา ทุกฺขปฏิกูลตฺตา ปีติโสมนสฺสยุตฺตมโน สกมโน นาม, ปีติโสมนสฺเสหิ อตฺตมนา คหิตมนา พฺยาปิตมนาติ วา อตฺโถ. อภินนฺทุนฺติ อภิมุขา หุตฺวา นนฺทึสุ. เวยฺยากรเณติ สุตฺตนฺเต. นิคฺคาถโก หิ สุตฺตนฺโต เกวลํ อตฺถสฺส พฺยากรณโต เวยฺยากรณํ นาม. ภญฺญมาเนติ กถิยมาเน. วตฺตมานสมีเป วตฺตมานวจนํ กตํ, ภณิเตติ อตฺโถ. วิรชนฺติ วิคตราคาทิรชํ. วีตมลนฺติ วิคตราคาทิมลํ. ราคาทโย หิ อชฺโฌตฺถรณฏฺเฐน รโช นาม, ทูสนฏฺเฐน มลํ นาม. ธมฺมจกฺขุนฺติ กตฺถจิ ปฐมมคฺคญาณํ, กตฺถจิ อาทีนิ ตีณิ มคฺคญาณานิ, กตฺถจิ จตุตฺถมคฺคญาณมฺปิ. อิธ ปน ปฐมมคฺคญาณเมว. ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺมนฺติ วิปสฺสนาวเสน เอวํ ปวตฺตสฺส ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทีติ อตฺโถ.

“三転（Tiparivaṭṭa）”とは、諦智（真理の智）・作智（任務の智）・已作智（既済の智）といわれる三つの回転（あるいは転回）によって、その智に三つの回転があることをいう。ゆえに“三転”と呼ばれる。詳述すれば、ここで“これが苦、これが苦集、これが苦滅、これが苦滅道聖諦である”というように、四諦において如実にあるがままに知る智を“諦智”と名づける。それら四諦において、“遍知すべき、断ずべき、証得すべき、修習すべき”というように、なすべき任務を知る智を“作智”と名づける。それら四諦において、“遍知した、断じた、証得した、修習した”というように、その任務がなされたことを知る智を“已作智”と名づける。“十二行（Dvādasākāra）”とは、それら四諦の一つ一つにおいて、これら三種ずつの様相（諦智・作智・已作智）があることにより、その智に十二の様相、あるいは任務、あるいは部分があることをいう。ゆえに“十二行”と呼ばれる。“智と見（Ñāṇadassana）”とは、これら三転十二行によって生じた“智”という名の“見（洞察）”のことである。“歓喜し（Attamanā）”とは、自らの心にかなった（満足した）ということである。生きとし生けるものは幸福を求め苦痛を忌み嫌うため、喜悦と喜びに満たされた心は“自らの心”と呼ばれる。あるいは、喜悦と喜びによって心が捉えられ、満たされたという意味である。“随喜した（Abhinandunti）”とは、面して（歓待して）喜んだということである。“解説（Veyyākaraṇa）”とは、経（スッタ）のことである。偈（ガータ）のない経、あるいは純粋にその意味を説示（解説）するものであるから“解説”と名づけられる。“説かれているとき（Bhaññamāne）”とは、語られているときのことである。現在に近い過去の意味で現在分詞（māna）が使われており、“説き終えたとき”という意味である。“塵を離れ（Virajanti）”とは、貪欲などの塵が去ったこと、あるいはそれらの塵から離れたことである。“垢を失い（Vītamalanti）”とは、貪欲などの汚れが去ったことである。貪欲などは、圧倒し覆い尽くすという意味で“塵（raja）”と呼ばれ、損なうという意味で“垢（mala）”と呼ばれる。“法眼（Dhammacakkhu）”とは、ある経典では最初の道の智を指し、ある場所では最初の三つの道の智を指し、ある場所では第四の道（阿羅漢道）の智をも指す。しかし、ここでは預流道の智のみを指す。“生起するものはすべて滅する性質のものである”というように、毘婆舎那（ヴィパッサナー）によって（生滅の観察などの力によって）生じた者に、法眼、すなわち預流道の智が生じたという意味である。

ธมฺมจกฺเกติ ปฏิเวธญาเณ จ เทสนาญาเณ จ. โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺนสฺส หิ ภควโต จตูสุ สจฺเจสุ ทฺวาทสาการํ ปฏิเวธญาณมฺปิ อิสิปตเน นิสินฺนสฺส ทฺวาทสาการเมว สจฺจเทสนาย ปวตฺตกเทสนาญาณมฺปิ ธมฺมจกฺกํ นาม. อุภยมฺปิ เหตํ ทสพลสฺส ปวตฺตญาณเมว. ตํ อิมาย เทสนาย ปกาเสนฺเตน ภควตา ธมฺมจกฺกํ ปวตฺติตํ นาม. ตํ ปเนตํ ธมฺมจกฺกํ ยาว อญฺญาตโกณฺฑญฺญตฺเถโร อฏฺฐารสหิ พฺรหฺมโกฏีหิ สทฺธึ โสตาปตฺติผเล น ปติฏฺฐาติ, ตาว ภควา ปวตฺเตติ นาม, ปติฏฺฐิเต ปน ปวตฺติตํ นาม. ตํ สนฺธาย ‘‘ปวตฺติเต จ ภควตา ธมฺมจกฺเก’’ติ วุตฺตํ.

“法輪（Dhammacakka）”においてとは、証得の智と説示の智においてである。詳述すれば、菩提の座に座られた世尊の、四諦における十二行の証得の智も“法輪”と名づけられ、仙人堕処（イシパタナ）に座られた世尊の、十二行の真理の説示を転じさせた説示の智も“法輪”と名づけられる。実のところ、これら両者はともに、十力（世尊）に生じた智に他ならない。この説法によって（それらの智を）明示されたことにより、世尊によって法輪が転じられた（転法輪）と呼ばれる。さて、この法輪は、アンニャー・コンダンニャ長老が十八億の梵天たちとともに預流果に定まるまでは、世尊は“転じつつある”と呼ばれ、定まったときには“転じられた”と呼ばれる。それを指して“世尊によって法輪が転じられたとき”と言われる。

ภุมฺมา เทวาติ ภูมฏฺฐกา เทวา. สทฺทมนุสฺสาเวสุนฺติ เอกปฺปหาเรเนว สาธุการํ ทตฺวา เอตํ ภควตาติอาทีนิ วทนฺตา สทฺทํ อนุสฺสาวยึสุ. อปฺปฏิวตฺติยนฺติ [Pg.218] ‘‘นยิทํ ตถา’’ติ ปฏิโลมํ วตฺเตตุํ อสกฺกุเณยฺยํ. สนฺนิปติตา เจตฺถ เทวพฺรหฺมาโน เทสนาปริโยสาเน เอกปฺปหาเรเนว สาธุการํ อทํสุ, สนฺนิปาตํ อนาคตา ปน ภุมฺมเทวาทโย เตสํ เตสํ สทฺทํ สุตฺวา สาธุการมทํสูติ เวทิตพฺพํ. เตสุ ปน ปพฺพตรุกฺขาทีสุ นิพฺพตฺตา ภุมฺมเทวา. เต จาตุมหาราชิกปริยาปนฺนา โหนฺตาปิ อิธ วิสุํ กตฺวา วุตฺตา. จาตุมหาราชิกาติ จ ธตรฏฺฐวิรูฬฺหกวิรูปกฺขกุเวรสงฺขาตา จตุมหาราชา เทวตา เอเตสนฺติ จาตุมหาราชิกา. เต สิเนรุเวมชฺเฌ โหนฺติ. เตสุ ปพฺพตฏฺฐกาปิ อตฺถิ อากาสฏฺฐกาปิ. เตสํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ ปตฺตา. ขิฑฺฑาปโทสิกา มโนปโทสิกา สีตวลาหกา อุณฺหวลาหกา จนฺทิมา เทวปุตฺโต สูริโย เทวปุตฺโตติ เอเต สพฺเพปิ จาตุมหาราชิกเทวโลกฏฺฐา เอว. เตตฺตึส ชนา ตตฺถ อุปฺปนฺนาติ ตาวตึสา. อปิจ ‘‘ตาวตึสา’’ติ เตสํ เทวานํ นามเมวาติปิ วุตฺตํ. เตปิ อตฺถิ ปพฺพตฏฺฐกา อตฺถิ อากาสฏฺฐกา. เตสํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ ปตฺตา, ตถา ยามาทีนํ. เอกเทวโลเกปิ หิ เทวานํ ปรมฺปรา จกฺกวาฬปพฺพตํ อปฺปตฺตา นาม นตฺถิ. ทิพฺพํ สุขํ ยาตา ปยาตา สมฺปตฺตาติ ยามา. ตุฏฺฐา ปหฏฺฐาติ ตุสิตา. ปกติปฏิยตฺตารมฺมณโต อติเรเกน รมิตุกามกาเล ยถารุจิเต โภเค นิมฺมินิตฺวา นิมฺมินิตฺวา รมนฺตีติ นิมฺมานรตี. จิตฺตาจารํ ญตฺวา ปรนิมฺมิเตสุ โภเคสุ วสํ วตฺเตนฺตีติ ปรนิมฺมิตวสวตฺตี. พฺรหฺมกาเย พฺรหฺมฆฏาย นิยุตฺตาติ พฺรหฺมกายิกา. สพฺเพปิ ปญฺจโวการพฺรหฺมาโน คหิตา.

“地の神々（Bhummā devā）”とは、地上に宮殿を持つ神々のことである。“声をあげた（Saddamanussāvesunti）”とは、一斉に歓喜の声（サードゥカーラ）を上げ、“これこそは世尊によって……”等と言いながらその声を響かせたことである。“転じられることのない（Appaṭivattiyanti）”とは、この証得の智と説示の智という“輪”は、ガウタマ尊師が説かれたあり方に対し、“これはそうではない、誤っている”というように、反対の輪を回したり、反対の言葉を述べたりすることは不可能であるという意味である。また、ここに集まった神々や梵天たちは、説法の終了と同時に一斉に歓喜の声を上げたが、集まりに来ていなかった地の神々などは、それぞれの声を聞いて歓喜の声を上げたのであると知るべきである。さて、それらの神々のうち、山や樹木などに生まれた神々が“地の神々”である。彼らは四大王衆天に含まれるが、ここでは（法輪経において）別個に扱われて“devānaṃ”と説かれている。“四大王衆天（Cātumahārājikā）”とは、持国天・増長天・広目天・多聞天と呼ばれる四天王を主とする神々であるため、そう呼ばれる。彼らは須弥山の中腹に住む。彼らの中には山に住む者もいれば、虚空に住む者もいる。彼らの列は、世界の縁である鉄囲山にまで達している。戯忘天、意憤天、冷雲を依りどころとする神、熱雲を依りどころとする神、月天子、日天子など、これらすべては四大王衆天の世界に住む者たちである。“三十三天（Tāvatiṃsā）”とは、そこに三十三人の人々が生まれたことからそう呼ばれる。あるいは、“三十三（ターヴァティンサ）”というのは、それらの神々の固有の名称であるとも説かれる。彼らにも山に住む者や虚空に住む者がおり、その列は鉄囲山にまで達している。夜摩天なども同様である。一つの天界においても、神々の列が鉄囲山にまで達していないということはない。“夜摩天（Yāmā）”とは、天上の幸福に到達した者たちである。“兜率天（Tusitā）”とは、大いに喜悦し満足している者たちである。“化楽天（Nimmānaratī）”とは、通常の整えられた対象を超えて、楽しみたい時に自ら望むままに享受の対象を化作しては楽しむ者たちである。“他化自在天（Paranimmitavasavattī）”とは、他者の心の動きを知って、他者が化作した享受の対象を自在に操る者たちである。“梵身天（Brahmakāyikā）”とは、梵天の集団に属する者たちである。これにより、五蘊を持つすべての梵天が含まれる。

เตน ขเณนาติ วจนํ วิเสเสตฺวา เตน มุหุตฺเตนาติ วุตฺตํ. มุหุตฺตสงฺขาเตน ขเณน, น ปรมตฺถขเณนาติ วุตฺตํ โหติ. ยาว พฺรหฺมโลกาติ พฺรหฺมโลกํ อนฺโตกตฺวา. สทฺโทติ สาธุการสทฺโท. ทสสหสฺสีติ ทสสหสฺสจกฺกวาฬวตี. สงฺกมฺปีติ อุทฺธํ อุคฺคจฺฉนฺตี สุฏฺฐุ กมฺปิ. สมฺปกมฺปีติ อุทฺธํ อุคฺคจฺฉนฺตี อโธ โอกฺกมนฺตี สุฏฺฐุ ปกมฺปิ. สมฺปเวธีติ จตุทิสา คจฺฉนฺตี สุฏฺฐุ ปเวธิ. สมฺพุทฺธภาวาย มาตุกุจฺฉึ โอกฺกมนฺเต จ โพธิสตฺเต ตโต นิกฺขมนฺเต จ มหาปถวี ปุญฺญเตเชน อกมฺปิตฺถ, อภิสมฺโพธิยํ ปฏิเวธญาณเตเชน. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตเน เทสนาญาณเตเชน สาธุการํ ทาตุกามา วิย ปถวี เทวตานุภาเวน อกมฺปิตฺถ, อายุสงฺขาโรสฺสชฺชเน มหาปรินิพฺพาเน จ การุญฺเญน จิตฺตสงฺโขภํ อสหมานา [Pg.219] วิย ปถวี เทวตานุภาเวน อกมฺปิตฺถ. อปฺปมาโณติ วุทฺธปฺปมาโณ. อุฬาโรติ เอตฺถ ‘‘อุฬารานิ อุฬารานิ ขาทนียานิ ขาทนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๑.๓๖๖) มธุรํ อุฬารนฺติ วุตฺตํ. ‘‘อุฬาราย วตฺถโภคาย จิตฺตํ น นมตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๙.๒๐) ปณีตํ อุฬารนฺติ วุตฺตํ. ‘‘อุฬาราย ขลุ ภวํ วจฺฉายโน สมณํ โคตมํ ปสํสาย ปสํสตี’’ติอาทีสุ เสฏฺฐํ อุฬารนฺติ วุตฺตํ. อิธ ปน ‘‘วิปุโล อุฬาโร’’ติ วุตฺโต. โอภาโสติ เทสนาญาณานุภาเวน จ เทวตานุภาเวน จ ชาตโอภาโส. โลเกติ จกฺกวาฬสฺส ทสสหสฺสิยํเยว. อติกฺกมฺเมว เทวานํ เทวานุภาวนฺติ เทวานํ อยมานุภาโว – นิวตฺถวตฺถปฺปภา ทฺวาทส โยชนานิ ผรติ, ตถา สรีรสฺส อลงฺการสฺส วิมานสฺส จ. ตํ เทวานํ เทวานุภาวํ อติกฺกมิตฺวาเยวาติ อตฺโถ. อุทานนฺติ โสมนสฺสญาณมยิกํ อุทาหารํ. อุทาเนสีติ อุทาหริ. อญฺญาสิ วต, โภ โกณฺฑญฺโญติ อิมสฺสปิ อุทานสฺส อุทาหรณโฆโส ทสสหสฺสิโลกธาตุํ ผริตฺวา อฏฺฐาสิ. อญฺญาสิโกณฺฑญฺโญติ ภุสํ ญาตโกณฺฑญฺโญติ อตฺโถ.

“その瞬間に”という言葉は、特定して“その刹那に”と言われている。これは“ムフッタ（須臾）”と数えられる時間のことであり、勝義の刹那（究極的な最小単位の瞬間）のことではない。“梵天の世界まで”とは、梵天の世界を内部に含めてということである。“音”とは、歓喜の声（サードゥカーラ）のことである。“一万の”とは、一万の転輪聖王の領土（世界系）にわたるということである。“激しく揺れ”とは、上方に突き上がるようにして強く揺れたことである。“震え”とは、上方へ上がり下方へ沈むようにして、くまなく激しく揺れたことである。“震動した”とは、四方に伝わるようにして、くまなく激しく震動したことである。正等覚者となるために、菩薩が母胎に宿られる時、およびそこから出られる（誕生される）時、大地はその功徳の威力によって揺れ動いた。等正覚（悟り）においては、通達智の威力によって揺れ動いた。初転法輪においては、説法智の威力によって、大地が歓喜の声を上げようとするかのように、神々の威力によって揺れ動いた。寿命の行を放棄された時と大般涅槃においては、悲しみによる心の動揺に耐えかねるかのように、大地は神々の威力によって揺れ動いた。“無量の”とは、増大した量のことである。“広大な”について、ここでは、“広大で広大な食べ物を食べる”などの文脈では、甘美なものを“広大な”と言っている。“広大な衣服の享受に心が向かない”などの文脈では、優れたものを“広大な”と言っている。“ヴァッチャーヤナ氏は、沙門ゴータマを広大な賞賛をもって称える”などの文脈では、最上のものを“広大な”と言っている。しかし、ここでは“広範で広大な”という意味で言われている。“光”とは、説法智の威力と神々の威力によって生じた輝きのことである。“世界に”とは、一万の世界系においてのみである。“神々の神威をも超えて”とは、神々の威力、すなわち、纏っている衣服の光が十二由旬にわたって広がり、同様に身体、装身具、宮殿の光も広がる、その神々の神威をはるかに超越して、という意味である。“感興の言葉（ウダーナ）”とは、喜悦と智を伴う発声のことである。“発せられた”とは、語られたということである。“ああ、コンダンニャは悟った、まことにコンダンニャは悟った”というこの感興の言葉の声もまた、一万の世界系に響き渡ってとどまった。“アンニャー・コンダンニャ（悟れるコンダンニャ）”とは、深く理解したコンダンニャという意味である。

จกฺขุอาทีนํ นิทฺเทเส ทสฺสนฏฺเฐนาติอาทีสุ เอกเมว ญาณํ ยถาวุตฺตสฺส เนยฺยสฺส จกฺขุ วิย ทสฺสนกิจฺจกรเณน จกฺขุ. ญาณกิจฺจกรเณน ญาณํ. นานปฺปการโต ชานนกิจฺจกรเณน ปญฺญา. อนวเสสปฏิเวธกรเณน วิชฺชา. สพฺพถา โอภาสกิจฺจกรเณน อาโลโก นามาติ อตฺโถ. จกฺขุํ ธมฺโมติอาทีสุปิ เอกํเยว ญาณํ กิจฺจนานตฺเตน ปญฺจธา วณฺณิตํ. อารมฺมณาติ อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน. โคจราติ วิสยฏฺเฐน. ทสฺสนฏฺเฐนาติอาทีสุ ญาณกิจฺจํ ปญฺจธา วุตฺตํ. อิมินา นเยน ตีสุ วาเรสุ เอเกกสฺมึ ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา ปนฺนรส ธมฺมา, ปนฺนรส อตฺถา, ทฺวีสุ ปนฺนรสเกสุ ตึส นิรุตฺติโย, ปนฺนรสสุ ธมฺเมสุ ปนฺนรสสุ อตฺเถสุ ตึสาย นิรุตฺตีสูติ สฏฺฐิ ญาณานิ เวทิตพฺพานิ. เสสอริยสจฺเจสุปิ เอเสว นโย. จตูสุ อริยสจฺเจสุ เอเกกสฺมึ อริยสจฺเจ ปนฺนรสนฺนํ ปนฺนรสนฺนํ ธมฺมานํ อตฺถานญฺจ วเสน สฏฺฐิ ธมฺมา, สฏฺฐิ อตฺถา, สฏฺฐิยา ธมฺเมสุ สฏฺฐิยา อตฺเถสุ จ วีสสตํ นิรุตฺติโย, วีสาธิกํ สตนฺติ อตฺโถ. สฏฺฐิยา ธมฺเมสุ สฏฺฐิยา อตฺเถสุ วีสุตฺตรสเต นิรุตฺตีสูติ เอวํ จตฺตารีสญฺจ ทฺเว จ ญาณสตานิ.

眼などの解説において、“見るという意味で”などと言われる。ただ一つの智が、前述の知るべき対象（真理）に対して、肉眼のように見るという作用をなすことから“眼”と呼ばれる。知るという作用をなすことから“智”と呼ばれる。多種多様な方法で知るという作用をなすことから“慧（般若）”と呼ばれる。余すところなく通達するという作用をなすことから“明（明知）”と呼ばれる。あらゆる点において照らすという作用をなすことから“光”と呼ばれる。これがその意味である。“眼、法”などにおいても、ただ一つの智が、その作用の多様性によって五通りに説明されている。“対象（アーランマナ）”とは助けをなすという意味においてであり、“境域（ゴーチャラ）”とは領域という意味においてである。“見るという意味で”などにおいて、智の作用は五通りに説かれている。この方法に従って、三つの場面においてそれぞれ五つずつとして十五の法（教説）、十五の義（意味）がある。二つの十五ずつの組において、三十の語義（ニルッティ）がある。十五の法と十五の義における三十の語義によって、六十の智（辯才、パティバーナ）があると知るべきである。残りの聖諦においても、これと同じ方法が適用される。四つの聖諦において、一つの聖諦につき十五ずつの法と義の観点から、六十の法と六十の義があり、六十の法と六十の義において百二十（一二十）の語義があるという意味である。六十の法、六十の義、百二十の語義において、このように、二百四十の智（辯才）がある。

๒-๓. สติปฏฺฐานวาราทิวณฺณนา

2-3. 念処（サティパッターナ）の節などの釈。

๓๑-๓๒. สติปฏฺฐานสุตฺตนฺตปุพฺพงฺคเม [Pg.220] อิทฺธิปาทสุตฺตนฺตปุพฺพงฺคเม จ ปฏิสมฺภิทานิทฺเทเส อิมินาว นเยน อตฺโถ จ คณนา จ เวทิตพฺพา.

31-32. 念処経を先頭とするもの、および神足経（イッディパーダ）を先頭とする無碍解脱（パティサンビダー）の解説においても、まさにこの方法によって、その意味と数を知るべきである。

๔-๘. สตฺตโพธิสตฺตวาราทิวณฺณนา

4-8. 七仏（菩薩）の節などの釈。

๓๓-๓๗. สตฺตนฺนํ โพธิสตฺตานํ สุตฺตนฺเตสุ เอเกกสฺมึเยว สมุทเย จกฺขาทโย ปญฺจ, นิโรเธ ปญฺจาติ ทส ธมฺมา, สมุทเย ทสฺสนฏฺฐาทโย ปญฺจ, นิโรเธ ปญฺจาติ ทส อตฺถา, เตสํ วเสน วีสติ นิรุตฺติโย จตฺตารีสํ ญาณานิ. สตฺต เอกโต กตฺวา วุตฺตคณนา สุวิญฺเญยฺยา เอว. สพฺพญฺญุตญฺญาณวเสน วุตฺตปฏิสมฺภิทานิทฺเทเส เอเกกมูลเกสุ ‘‘ญาโต ทิฏฺโฐ วิทิโต สจฺฉิกโต ผสฺสิโต ปญฺญายา’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๑๒๑) อิเมสุ ปญฺจสุ วจเนสุ เอเกกสฺมึเยว จกฺขาทโย ปญฺจ, ทสฺสนฏฺฐาทโย ปญฺจาติ ปญฺจปญฺจกานํ วเสน ปญฺจวีสติ ธมฺมา, ปญฺจวีสติ อตฺถา, ตทฺทิคุณา นิรุตฺติโย, ตทฺทิคุณานิ ญาณานิ เญยฺยานิ. ปญฺจ เอกโต กตฺวา วุตฺตวาเรปิ ปญฺจกฺขตฺตุํ ปญฺจ ปญฺจวีสติ กตฺวา ปญฺจวีสสตํ ธมฺมา, ปญฺจวีสสตํ อตฺถา, ตทฺทิคุณา นิรุตฺติโย, ตทฺทิคุณานิ ญาณานิ เญยฺยานิ. อฑฺฒเตยฺยานีติ เจตฺถ ทฺเว สตานิ จ ปญฺญาสญฺจ. ขนฺธาทีสุปิ เอเสว นโย. อิมินาว นเยน สจฺจวารปฏิสมฺภิทาวาเร จ ธมฺมาทิคณนา เวทิตพฺพา.

33-37. 七人の菩薩に関する諸経において、一つの（四聖諦の）集（集起）につき、眼などの五つがあり、滅につき五つある。ゆえに十の法（教説）がある。また集につき“見るという意味”などの五つ、滅につき五つの、計十の義（意味）がある。それらに基づいて二十の語義（ニルッティ）と、四十の智（パティバーナ）があると知るべきである。七人を一つにまとめて述べられた計算は、容易に理解できる。一切知智の観点から説かれた無碍解脱の解説において、一つ一つを根本とする節（例えば、証知されるべきという意味など）の中で、“知られ、見られ、認知され、現証され、智慧によって触れられた”というこれら五つの言葉のそれぞれについて、眼などの五つ、見るという意味などの五つがある。これら五つの五組（五五）の観点から、二十五の法、二十五の義、その二倍の語義（五十）、さらにその二倍（百）の智を知るべきである。五つを一つにまとめて説いた節においても、五回繰り返して五つの二十五とし、百二十五の法、百二十五の義、その二倍の語義（二百五十）、その二倍の智（五百）を知るべきである。ここで“二百五十（アッダテーッヤーニ）”とは、二百と五十のことである。蘊（五蘊）などの節においても、これと同じ方法が適用される。この方法によって、諦論（サッチャヴァーラ）の無碍解脱の節においても、法などの数を知るべきである。

๙. ฉพุทฺธธมฺมวารวณฺณนา

9. 9. 六仏法の節の釈。

๓๘. พุทฺธธมฺมวาเร ทิยฑฺฒสตนฺติ ฉกฺขตฺตุํ ปญฺจวีสติ สตญฺจ ปญฺญาสญฺจ โหนฺติ, ตทฺทิคุณา นิรุตฺติโย ตทฺทิคุณานิ ญาณานิ. ปฏิสมฺภิทาธิกรเณติ ปฏิสมฺภิทาธิกาเร. อฑฺฒนวธมฺมสตานีติ ปฐมํ วุตฺเตสุ จตูสุ สจฺเจสุ สฏฺฐิ, จตูสุ สติปฏฺฐาเนสุ สฏฺฐิ, จตูสุ สมฺมปฺปธาเนสุ สฏฺฐิ, สตฺตโพธิสตฺตเวยฺยากรเณสุ สตฺตติ, อภิญฺญฏฺฐาทีสุ ปญฺจสุ ปญฺจวีสสตํ, ขนฺธฏฺฐาทีสุ ปญฺจสุ ปญฺจวีสสตํ, ปุน จตูสุ อริยสจฺเจสุ สตํ, จตูสุ ปฏิสมฺภิทาสุ สตํ, ฉสุ พุทฺธธมฺเมสุ ทิยฑฺฒสตนฺติ เอวํ อฏฺฐสตานิ จ ปญฺญาสญฺจ ธมฺมา โหนฺติ. เอวํ อตฺถาปิ ตตฺตกา เอว โหนฺติ. เอวเมว สจฺจาทีสุ ตีสุ ฐาเนสุ วีสสตํ นิรุตฺติโย, สตฺตสุ เวยฺยากรเณสุ จตฺตารีสสตํ นิรุตฺติโย, อภิญฺญฏฺฐาทีสุ ขนฺธฏฺฐาทีสุ จ อฑฺฒเตยฺยานิ [Pg.221] อฑฺฒเตยฺยานิ นิรุตฺติสตานิ, อริยสจฺเจสุ ปฏิสมฺภิทาสุ จ ทฺเว ทฺเว นิรุตฺติสตานิ, พุทฺธธมฺเมสุ ตีณิ นิรุตฺติสตานีติ เอวํ นิรุตฺติสหสฺสญฺจ สตฺตนิรุตฺติสตานิ จ โหนฺติ. เอวเมว สจฺจาทีสุ ตีสุ ฐาเนสุ จตฺตารีสาธิกานิ ทฺเว ทฺเว ญาณสตานิ, สตฺตสุ เวยฺยากรเณสุ อสีติอธิกานิ ทฺเว ญาณสตานิ, อภิญฺญฏฺฐาทีสุ ขนฺธฏฺฐาทีสุ จ ปญฺจปญฺจญาณสตานิ, สจฺเจสุ ปฏิสมฺภิทาสุ จ จตฺตาริ จตฺตาริ ญาณสตานิ, พุทฺธธมฺเมสุ ฉ ญาณสตานีติ เอวํ ตีณิ จ ญาณสหสฺสานิ จตฺตาริ จ ญาณสตานิ โหนฺตีติ.

38. “仏法の章”において、“百五十”とは二十五を六回繰り返したものであり、百と五十である。その二倍（三百）は辞（ニルッティ）であり、そのさらに二倍（六百）は智（ニャーナ）である。“無碍解の部”において、“八百五十の法”とは、最初に説かれた四聖諦において六十、四念処において六十、四正勤において六十、七仏の授記（ヴェーイヤーカラナ）において七十、神通の意義（アビニニャッタ）等の五つにおいて百二十五、蘊の意義（カンダッタ）等の五つにおいて百二十五、再び四聖諦において百、四無碍解において百、六つの仏法（ブッダダンマ）において百五十、このように八百五十の法がある。義（アッタ）も同様にその数だけある。同様に、諦（サッチャ）等の三つの箇所において、それぞれ百二十ずつの辞があり、七つの授記において百四十の辞があり、神通の意義等および蘊の意義等において、それぞれ二百五十ずつの辞があり、四聖諦および四無碍解において、それぞれ二百ずつの辞があり、仏法において三百の辞がある。このように、合計で一千七百の辞がある。同様に、諦等の三つの箇所において、それぞれ二百四十ずつの智があり、七つの授記において二百八十の智があり、神通の意義等および蘊の意義等において、それぞれ五百ずつの智があり、聖諦および無碍解において、それぞれ四百ずつの智があり、仏法において六百の智がある。このように、合計で三千四百の智があることが知られるべきである。

ปฏิสมฺภิทากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

無碍解論の釈論を終わる。

๗. ธมฺมจกฺกกถา

7. 第七　転法輪論

๑. สจฺจวารวณฺณนา

1. 一　真諦の章の釈論

๓๙. ปุน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺตนฺตเมว ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา กถิตาย ธมฺมจกฺกกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ ทุกฺขวตฺถุกาติ เอกาภิสมยวเสน ทุกฺขํ วตฺถุ เอเตสนฺติ ทุกฺขวตฺถุกา. ตเทว ทุกฺขํ วิเสเสตฺวา สจฺจวตฺถุกาติอาทิมาห. ตตฺถ สจฺจํ อารมฺมณํ อุปตฺถมฺโภ เอเตสนฺติ สจฺจารมฺมณา. สจฺจํ โคจโร วิสโย เอเตสนฺติ สจฺจโคจรา. สจฺจสงฺคหิตาติ มคฺคสจฺเจน สงฺคหิตา. สจฺจปริยาปนฺนาติ มคฺคสจฺจายตฺตา. สจฺเจ สมุทาคตาติ ทุกฺขปริชานเนน ทุกฺขสจฺเจ สมุปฺปนฺนา. ตถา ตตฺเถว ฐิตา ปติฏฺฐิตา จ.

39. 再び‘転法輪経’を先頭に立てて語られた“転法輪論”における、未だ説かれていない意味の解説である。その中で“苦を拠り所とするもの（ドゥッカヴァットゥカー）”とは、一時の通達（一刹那の悟り）の力によって、苦（諦）がこれら（の法や義）の拠り所、すなわち対象であるから、苦を拠り所とするものと言う。その苦そのものを（真実の）意味によって区別して、“諦を拠り所とするもの”等と言う。その中で、諦が（これら五つの法や五つの義の）対象であり助けであるから、“諦を縁（アラムマナ）とするもの”と言う。諦がその活動範囲、すなわち領域であるから、“諦を境（ゴーチャラ）とするもの”と言う。“諦に包含されるもの（サッチャサンガヒター）”とは、道諦によって包含されるものである。“諦に属するもの（サッチャパリヤーパンナー）”とは、道諦に従属するものである。“諦において生じたもの（サッチェー・サムダーガター）”とは、苦を遍知することによって苦諦において生じたものである。同様に、まさにその苦諦において留まり、確立されたものである。

๔๐. อิทานิ ‘‘ปวตฺติเต จ ภควตา ธมฺมจกฺเก’’ติ วุตฺตํ ธมฺมจกฺกํ นิทฺทิสิตุกาโม ธมฺมจกฺกนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ทุวิธํ ธมฺมจกฺกํ ปฏิเวธธมฺมจกฺกํ เทสนาธมฺมจกฺกญฺจ. ปฏิเวธธมฺมจกฺกํ โพธิปลฺลงฺเก, เทสนาธมฺมจกฺกํ อิสิปตเน. ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ จกฺกญฺจาติ ปฏิเวธธมฺมจกฺกํ วุตฺตํ, จกฺกญฺจ ปวตฺเตติ ธมฺมญฺจาติ เทสนาธมฺมจกฺกํ. กถํ? ภควา หิ โพธิปลฺลงฺเก นิสินฺโน มคฺคกฺขเณ อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคาทิเภทํ ธมฺมญฺจ ปวตฺเตติ, โสเยว จ ธมฺโม กิเลสสตฺตุฆาตาย ปวตฺตนโต ปหรณจกฺกํ วิยาติ [Pg.222] จกฺกญฺจ. ธมฺมํ ปวตฺเตนฺโตเยว ภควา ตํ จกฺกํ ปวตฺเตติ นาม. เอเตน ธมฺโมเยว จกฺกนฺติ กมฺมธารยสมาสตา วุตฺตา โหติ. อิสิปตเน นิสินฺโน ภควา ธมฺมเทสนกฺขเณ เวเนยฺยสนฺตาเน กิเลสสตฺตุฆาตาย ปวตฺตนโต ปหรณจกฺกสทิสํ เทสนาจกฺกญฺจ ปวตฺเตติ, เวเนยฺยสนฺตาเน อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺคาทิเภทํ ธมฺมจกฺกญฺจ ปวตฺเตติ. เอเตน ธมฺโม จ จกฺกญฺจ ธมฺมจกฺกนฺติ ทฺวนฺทสมาสตา วุตฺตา โหติ. ยสฺมา ปน ปวตฺตเก สติ ปวตฺตนา นาม โหติ, ตสฺมา สพฺพตฺถาปิ ‘‘ปวตฺเตตี’’ติ วุตฺตํ, ปวตฺตนฏฺเฐน ปน ‘‘จกฺก’’นฺติ วุตฺตํ โหตีติ เวทิตพฺพํ. ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ธมฺมจกฺกนฺติอาทีนิ เทสนาธมฺมจกฺกเมว สนฺธาย วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ.

40. 今、“世尊によって転じられた法輪”と説かれた“法輪（ダンマチャッカ）”を明示しようとして、“法輪とは……”等と言った。その中で、法輪には二種類ある。証得の法輪（パティヴェーダ・ダンマチャッカ）と、説法の法輪（デーサナー・ダンマチャッカ）である。証得の法輪は菩提の座において成立し、説法の法輪はイシパタナ（仙人堕処）において成立した。“法を転じ、かつ輪を転ず”という文言によって証得の法輪が説かれ、“輪を転じ、かつ法を転ず”という文言によって説法の法輪が説かれている。いかに成立するか。世尊は菩提の座に座し、道の瞬間に、根・力・覚支・道支などの分類がある聖なる道の法を転じ（生じさせ）、その法そのものが、自己の相続における煩悩という敵を撃破するために転じるがゆえに、撃器としての輪（チャッカ）のごときものであるから、輪でもある。法を転じることそのものによって、世尊はその輪を転じると名付けられる。これによって、“法そのものが輪である”という持業釈（カンマダーラヤ・サマサ）であることが説かれたことになる。イシパタナに座した世尊は、法を説く瞬間に、被導者の相続において煩悩という敵を撃破するために転じるがゆえに、武器としての輪に似た説法輪を転じ、被導者の相続において根・力・覚支・道支などの分類がある法輪を転じる。これによって、“法と輪（の結合したもの）が法輪である”という相違釈（ドゥヴァンダ・サマサ）であることが説かれたことになる。しかし、転じさせる者がいるときに、転じるという事象が成立するゆえに、すべての箇所において“転ず（パヴァッテーティ）”と説かれ、転じるという意味において“輪（チャッカ）”と説かれたのであると知られるべきである。“法によって転ずるので法輪である”などの語は、説法の法輪のみを意図して説かれたものであると知られるべきである。

ตตฺถ ธมฺเมน ปวตฺเตตีติ ยถาสภาวตฺตา ธมฺเมน ปวตฺตํ จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมจริยาย ปวตฺเตตีติ เวเนยฺยสนฺตาเน ธมฺมตฺถาย ปวตฺตํ จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺเม ฐิโตติอาทีหิ ภควโต ธมฺมภูตตา ธมฺมสฺสามิตา จ วุตฺตา โหติ. ยถาห – ‘‘โส หาวุโส, ภควา ชานํ ชานาติ ปสฺสํ ปสฺสติ จกฺขุภูโต ญาณภูโต ธมฺมภูโต พฺรหฺมภูโต วตฺตา ปวตฺตา อตฺถสฺส นินฺเนตา อมตสฺส ทาตา ธมฺมสฺสามี ตถาคโต’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๐๓). ตสฺมา เตหิ ธมฺมสฺส จกฺกนฺติ ธมฺมจกฺกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ฐิโตติ วิสยีภาเวน ฐิโต. ปติฏฺฐิโตติ อจลภาเวน ปติฏฺฐิโต. วสิปฺปตฺโตติ อิสฺสรภาวํ ปตฺโต. ปารมิปฺปตฺโตติ โกฏิปฺปตฺโต. เวสารชฺชปฺปตฺโตติ วิสารทภาวํ ปตฺโต. ธมฺเม ปติฏฺฐาเปนฺโตติอาทีหิ เวเนยฺยสนฺตานมเปกฺขิตฺวา วุตฺเตหิ ปน วจเนหิ ธมฺมสฺสามิตาย จ ธมฺมตฺถาย จกฺกนฺติ วุตฺตํ โหติ. ธมฺมํ สกฺกโรนฺโตติหอาทีหิ ธมฺมตฺถาย จกฺกนฺติ วุตฺตํ โหติ. โย หิ ธมฺมํ สกฺการาทิวเสน ปวตฺเตติ, โส ธมฺมตฺถํ ปวตฺเตติ. ธมฺมํ สกฺกโรนฺโตติ ยถา กโต โส ธมฺโม สุกโต โหติ, เอวเมว นํ กโรนฺโต. ธมฺมํ ครุํ กโรนฺโตติ ตสฺมึ คารวุปฺปตฺติยา ตํ ครุํ กโรนฺโต. ธมฺมํ มาเนนฺโตติ ธมฺมํ ปิยญฺจ ภาวนียญฺจ กตฺวา วิหรนฺโต. ธมฺมํ ปูเชนฺโตติ ตํ อปทิสิตฺวา เทสนาปฏิปตฺติปูชาย ปูชํ กโรนฺโต. ธมฺมํ อปจายมาโนติ ตสฺเสว ธมฺมสฺส สกฺการครุกาเรหิ นีจวุตฺติตํ กโรนฺโต. ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตูติ ตํ ธมฺมํ ธชมิว ปุรกฺขตฺวา เกตุมิว จ อุกฺขิปิตฺวา ปวตฺติยา ธมฺมทฺธโช ธมฺมเกตุ [Pg.223] จ หุตฺวาติ อตฺโถ. ธมฺมาธิปเตยฺโยติ ธมฺมาธิปติโต อาคโต ภาวนาธมฺมวเสเนว จ สพฺพกิริยานํ กรเณน ธมฺมาธิปเตยฺโย หุตฺวา. ตํ โข ปน ธมฺมจกฺกํ อปฺปฏิวตฺติยนฺติ เกนจิ นิวตฺเตตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย อปฺปฏิหตปวตฺติตา วุตฺตา. ตสฺมา โส ธมฺโม ปวตฺตนฏฺเฐน จกฺกนฺติ วุตฺตํ โหติ.

そこで、“法（ダンマ）によって転じる”とは、ありのままの性質（実性）に従って法によって転じられた車輪であるから、“法輪（ダンマチャッカ）”と言われる。“法の修行によって転じる”とは、被導者（ヴェーネイヤ）の相続（心）において法の目的（聖道など）のために転じられた車輪であるから、“法輪”と言われる。“法に住する”などの語によって、世尊が法そのもの（法躯）であること、および法の主であることを示している。次のように説かれている通りである。“友よ、かの世尊は、知るべきを知り、見るべきを見、眼となり、智となり、法となり、梵（ブラフマー）となり、説き手であり、広める者であり、義（利益）を導き出し、不死（涅槃）を与え、法の主である如来である”と。それゆえ、それらの語によって“法の車輪”が法輪であると言われる。“住する”とは対象としての状態によって住すること。“安住する”とは不動の状態によって安住すること。“自在に達した”とは主権の状態に達したこと。“彼岸に達した”とは究極に達したこと。“無畏に達した”とは勇猛な状態に達したこと。“法に安住させる”などの語は、被導者の相続を考慮して説かれた言葉により、法の主であることと、法の目的のための車輪であることを示している。“法を尊ぶ”などの語によって、法の目的のための車輪であることが説かれている。実に、法を敬意などをもって転じる者は、法の目的のために転じるのである。“法を尊ぶ”とは、その法が良くなされる（善作）のと同様に、それ（法）を行うことである。“法を重んじる”とは、それに対して敬意が生じることによって、その法を重んじること。“法を貴ぶ”とは、法を愛し、修習すべきものとして住すること。“法を供養する”とは、それを指し示して、教説や実践という供養によって供養すること。“法を敬う”とは、まさにその法に対して敬意と尊重をもって、謙虚に振る舞うこと。“法の旗、法の標”とは、その法を旗のように先頭に立て、標識（ケートゥ）のように掲げて転じることにより、法の旗、法の標となったという意味である。“法を主権とする（法増上）”とは、法を主権とすることから来ている。修習の法に基づいて、すべての行為をなすことにより、法を主権とする者となって。“その法輪は転じ返されない”とは、誰によっても退転させることができないため、妨げられずに転じることが説かれている。ゆえに、その法は“転じる”という意味で“車（輪）”と言われるのである。

สทฺธินฺทฺริยํ ธมฺโม, ตํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ เวเนยฺยสนฺตาเน มคฺคสมฺปยุตฺตสทฺธินฺทฺริยุปฺปาทเนน ตํ สทฺธินฺทฺริยํ ธมฺมํ ปวตฺเตตีติ อตฺโถ. เอเสว นโย เสเสสุปิ. สจฺจาติ สจฺจญาณานิ. วิปสฺสนา จ วิชฺชา จ มคฺคญาณเมว. อนุปฺปาเท ญาณนฺติ อรหตฺตผเล ญาณํ. ตมฺปิ เวเนยฺยสนฺตาเน ปวตฺเตติเยว, นิพฺพานญฺจ ปฏิเวธํ กโรนฺโต ปวตฺเตติเยว นาม.

“信根（信の感官）は法であり、その法を転じる”とは、被導者の相続において道に相応する信根を生じさせることによって、その信根という法を転じるという意味である。残りの諸法（精進根など）についても同様である。“真理”とは真理の智（四聖諦の智）である。観（ヴィパッサナー）と明（ヴィッジャー）は、道智（聖道の智）そのものである。“不生についての智”とは、阿羅漢果における智である。それをも、被導者の相続においてまさに転じさせるのであり、涅槃を悟らせることで（法を）転じさせているのである。

สมุทยวาราทีสุ สมุทยวตฺถุกา นิโรธวตฺถุกา มคฺควตฺถุกาติ วิเสสปทํ ทสฺเสตฺวา สงฺขิตฺตา. เอตฺถาปิ วุตฺตสทิสํ ปฐมํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

集諦（苦の生起）の節などにおいて、“集を対象とするもの”“滅を対象とするもの”“道を対象とするもの”という特殊な語を示して省略されている。ここにおいても、説かれたことと同様に、最初に述べられた方法によって理解されるべきである。

๒-๓. สติปฏฺฐานวาราทิวณฺณนา

2-3. 念処（サティパッターナ）の節などの解説。

๔๑-๔๒. สติปฏฺฐานอิทฺธิปาทปุพฺพงฺคมวาราปิ มคฺคกฺขณวเสน วุตฺตา. เตปิ ตตฺถ ตตฺถ วิเสสปทํ ทสฺเสตฺวา สงฺขิตฺตาติ.

41-42. 念処や神足（イッディパーダ）を先行させる節も、道の瞬間（道刹那）に基づいて説かれている。それらも、所々で特殊な語を示して省略されている。

ธมฺมจกฺกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

法輪についての話の解説（註釈）が完了した。

๘. โลกุตฺตรกถา

8. 出世間（ロックッタラ）についての話。

โลกุตฺตรกถาวณฺณนา

出世間についての話の解説。

๔๓. อิทานิ โลกุตฺตรธมฺมวติยา ธมฺมจกฺกกถาย อนนฺตรํ กถิตาย โลกุตฺตรกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ โลกุตฺตรปทสฺส อตฺโถ นิทฺเทสวาเร อาวิ ภวิสฺสติ. จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติอาทโย สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺมา ยถาโยคํ มคฺคผลสมฺปยุตฺตา. เต พุชฺฌนฏฺเฐน โพธีติ เอวํลทฺธนามสฺส อริยสฺส ปกฺเข ภวตฺตา โพธิปกฺขิยา นาม. ปกฺเข ภวตฺตาติ อุปการภาเว ฐิตตฺตา. เตสุ อารมฺมเณสุ โอกฺกนฺติตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา อุปฏฺฐานโต อุปฏฺฐานํ, สติเยว อุปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานํ. กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ ปนสฺส อสุภทุกฺขานิจฺจานตฺตาการคหณวเสน สุภสุขนิจฺจอตฺตสญฺญาปหานกิจฺจสาธนวเสน จ ปวตฺติโต จตุธา เภโท โหติ. ตสฺมา จตฺตาโร สติปฏฺฐานาติ วุจฺจติ. ปทหนฺติ [Pg.224] เอเตนาติ ปธานํ, โสภนํ ปธานํ สมฺมปฺปธานํ, สมฺมา วา ปทหนฺติ เอเตนาติ สมฺมปฺปธานํ, โสภนํ วา ตํ กิเลสวิรูปปวตฺตวิรหิตโต ปธานญฺจ หิตสุขนิปฺผาทกฏฺเฐน เสฏฺฐภาวาวหนโต ปธานภาวกรณโต วาติ สมฺมปฺปธานํ. วีริยสฺเสตํ อธิวจนํ. ตยิทํ อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนานํ อกุสลานํ ปหานานุปฺปตฺติกิจฺจํ, อนุปฺปนฺนุปฺปนฺนานญฺจ กุสลานํ อุปฺปตฺติฏฺฐิติกิจฺจํ สาธยตีติ จตุพฺพิธํ โหติ. ตสฺมา จตฺตาโร สมฺมปฺปธานาติ วุจฺจติ. นิปฺผตฺติปริยาเยน อิชฺฌนฏฺเฐน, อิชฺฌนฺติ เอตาย สตฺตา อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ อิมินา วา ปริยาเยน อิทฺธิ, ตสฺสา สมฺปยุตฺตาย ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน ผลภูตาย ปุพฺพภาคการณฏฺเฐน จ อิทฺธิยา ปาโทติ อิทฺธิปาโท. โส ฉนฺทวีริยจิตฺตวีมํสาวเสน จตุพฺพิโธว โหติ. ตสฺมา จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติ วุจฺจติ. อสฺสทฺธิยโกสชฺชปมาทวิกฺเขปสมฺโมหานํ อภิภวนโต อภิภวนสงฺขาเตน อธิปติยฏฺเฐน อินฺทฺริยํ. อสฺสทฺธิยาทีหิ อนภิภวนียโต อกมฺปิยฏฺเฐน พลํ. ตทุภยมฺปิ สทฺธาวีริยสติสมาธิปญฺญาวเสน ปญฺจวิธํ โหติ. ตสฺมา ปญฺจินฺทฺริยานิ ปญฺจ พลานีติ วุจฺจนฺติ. พุชฺฌนกสตฺตสฺส ปน องฺคภาเวน สติอาทโย สตฺต ธมฺมา โพชฺฌงฺคา, นิยฺยานฏฺเฐน จ สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย อฏฺฐ มคฺคงฺคา โหนฺติ. เตน วุจฺจติ สตฺต โพชฺฌงฺคา อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโคติ.

43. 今、出世間の法を有する法輪の話に続いて説かれた、出世間の話についての未説の意義の解説を行う。そこでの“出世間（ロックッタラ）”という語の意味は、詳説の節において明らかになるであろう。“四念処”などの三十七の菩提分法は、相応するに従って道と果に関連している。それらは、悟る（知る）という意味で“菩提（ボーディ）”という名を得た聖道の側（分）にあるため、“菩提分法（ボーディパッキャ）”と呼ばれる。“側にある”とは、助けとなる状態（助成）にあること、あるいは（利益をもたらすことに）立脚していることである。それらの対象（身など）において深く入り込み、飛び込んで確立することから“確立（ウパッターナ）”と言い、念（サティ）そのものが確立であるから“念処（サティパッターナ）”と言う。身・受・心・法において、道に先立つ段階では、不浄・苦・無常・無我の様相を把握することによって、また（道に達した）後には、浄・楽・常・我の想い（倒錯）を捨てるという目的を達成することによって、四種の区分がある。ゆえに“四念処”と言われる。これ（精進）によって励むから“勤（パダーナ）”と言い、優れた勤であるから“正勤（サンマッパダーナ）”と言う。あるいは、これによって正しく（サンマー）励むから“正勤”と言う。あるいは、煩悩による歪んだ活動がないために“優れた（清浄な）”勤であり、また利益と幸福をもたらすという意味で、最勝の状態を導き、主導的な役割を果たすことから“正勤”と言う。これは精進（ヴィーリヤ）の別名である。それは、生じている不善法とまだ生じていない不善法の“断絶”と“不発生”の役割、および、まだ生じていない善法とすでに生じている善法の“発生”と“持続”の役割を果たすため、四種となる。ゆえに“四正勤”と言われる。成就という段階において“成就する”という意味で、あるいは、これ（預流道など）によって衆生が成就し、増大し、高みに達するという段階によって“神力（イッディ）”と言い、それに相応する（欲などの）先行する状態として、あるいは果（結果）としての神力の先行する段階の要因という意味で、神力の足（基）であるから“神足（イッディパーダ）”と言う。その神足は、欲・精進・心・観の別によって四種のみである。ゆえに“四神足”と言われる。不信・懈怠・放逸・散乱・愚痴を克服することから、克服（降伏）という名の支配（増上）の意味によって“根（インドリヤ）”と言う。不信などによって動かされないことから、不動の意味によって“力（バラ）”と言う。その両者（根と力）も、信・精進・念・定・慧の別によって五種である。ゆえに“五根”“五力”と言われる。さらに、悟るべき衆生の構成要素であることから、念などの七つの法が“覚支（ボッジャンガ）”であり、出離（出世間への導き）という意味で、正見などの八つの法が“道支（マッガンガ）”である。それゆえ、“七覚支、聖八支道”と言われるのである。

อิติ อิเม สตฺตตึส โพธิปกฺขิยา ธมฺมา ปุพฺพภาเค โลกิยวิปสฺสนาย วตฺตมานาย จุทฺทสวิเธน กายํ ปริคฺคณฺหโต จ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, นววิเธน เวทนํ ปริคฺคณฺหโต จ เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, โสฬสวิเธน จิตฺตํ ปริคฺคณฺหโต จ จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ, ปญฺจวิเธน ธมฺเม ปริคฺคณฺหโต จ ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ. อิติ อิมสฺมึ อตฺตภาเว อนุปฺปนฺนปุพฺพํ ปรสฺส อุปฺปนฺนํ อกุสลํ ทิสฺวา ‘‘ยถา ปฏิปนฺนสฺส ตสฺส ตํ อุปฺปนฺนํ, น ตถา ปฏิปชฺชิสฺสามิ, เอวํ เม เอตํ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ตสฺส อนุปฺปาทาย วายมนกาเล ปฐมํ สมฺมปฺปธานํ, อตฺตโน สมุทาจารปฺปตฺตมกุสลํ ทิสฺวา ตสฺส ปหานาย วายมนกาเล ทุติยํ, อิมสฺมึ อตฺตภาเว อนุปฺปนฺนปุพฺพํ ฌานํ วา วิปสฺสนํ วา อุปฺปาเทตุํ วายมนฺตสฺส ตติยํ, อุปฺปนฺนํ ยถา น ปริหายติ, เอวํ ปุนปฺปุนํ อุปฺปาเทนฺตสฺส จตุตฺถํ สมฺมปฺปธานํ. ฉนฺทํ ธุรํ กตฺวา กุสลุปฺปาทนกาเล ฉนฺทิทฺธิปาโท, วีริยํ, จิตฺตํ, วีมํสํ ธุรํ กตฺวา กุสลุปฺปาทนกาเล วีมํสิทฺธิปาโท. มิจฺฉาวาจาย วิรมณกาเล สมฺมาวาจา[Pg.225], มิจฺฉากมฺมนฺตา, มิจฺฉาชีวา วิรมณกาเล สมฺมาชีโวติ เอวํ นานาจิตฺเตสุ ลพฺภนฺติ. จตุมคฺคกฺขเณ ปน เอกจิตฺเต ลพฺภนฺติ, ผลกฺขเณ ฐเปตฺวา จตฺตาโร สมฺมปฺปธาเน อวเสสา เตตฺตึส ลพฺภนฺติ. เอวํ เอกจิตฺเต ลพฺภมาเนสุ เจเตสุ เอกาว นิพฺพานารมฺมณา สติ กายาทีสุ สุภสญฺญาทิปหานกิจฺจสาธนวเสน ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติ วุจฺจติ. เอกเมว จ วีริยํ อนุปฺปนฺนุปฺปนฺนานํ อนุปฺปาทาทิกิจฺจสาธนวเสน ‘‘จตฺตาโร สมฺมปฺปธานา’’ติ วุจฺจติ. เสเสสุ หาปนวฑฺฒนํ นตฺถิ.

以上の通り、これら三十七の菩提分法（bodhipakkhiya）は、前段階（pubbabhāge）において世間的なヴィパッサナー（lokiya vipassanā）が行われている時、十四種の方法で身（kāya）を把握する者には身随観念処（kāyānupassanā-satipaṭṭhāna）があり、九種の方法で受（vedanā）を把握する者には受随観念処があり、十六種の方法で心（citta）を把握する者には心随観念処があり、五種の方法で法（dhamma）を把握する者には法随観念処がある。このように、この自己（attabhāve）において、未だ生じたことのない他者に生じた不善（akusala）を見て、“彼がそのように実践したからそれが生じたのであり、私はそのようには実践しない。そうすれば私にこのような不善は生じないであろう”と、それを生じさせないために精進する時に第一の正勤（sammappadhāna）がある。自分自身に習慣的に現れる不善を見て、それを捨断するために精進する時に第二の正勤がある。この自己において、未だ生じたことのない禅定（jhāna）やヴィパッサナーを生じさせようと精進する者に第三の正勤がある。生じたものが衰退しないように、そのように繰り返し生じさせる者に第四の正勤がある。欲（chanda）を主導（dhura）として善を生じさせる時に欲神足（chandiddhipāda）があり、精進、心、観（vīmaṃsā）を主導として善を生じさせる時に観神足（vīmaṃsiddhipāda）がある。邪悪な言葉から離れる時に正語（sammāvācā）があり、邪業、邪命から離れる時に正命（sammājīvo）がある。このように、種々の心（nānācittesu）において得られる。しかし、四道（catumagga）の瞬間には、一つの心の中に得られる。果（phala）の瞬間には、四正勤を除いた残りの三十三の菩提分法が得られる。このように一つの心においてこれらが得られる際、涅槃を対象とする唯一の念（sati）が、身などにおける浄（subha）の想などを捨断する働きを成就する点から“四念処”と呼ばれる。また、唯一の精進（vīriya）が、未生および既生の不善を生じさせない等の働きを成就する点から“四正勤”と呼ばれる。残りのものにおいては、捨断や増大という区分はない。

อปิจ เตสุ –

さらに、それらの中で――

นว เอกวิธา เอโก, ทฺเวธาถ จตุปญฺจธา;

อฏฺฐธา นวธา เจว, อิติ ฉทฺธา ภวนฺติ เต.

九つは一種類であり、一つは二種類、また（他の一つは）四種類と五種類である。八種類と九種類もあり、このようにそれらは六つの区分となる。

นว เอกวิธาติ ฉนฺโท จิตฺตํ ปีติ ปสฺสทฺธิ อุเปกฺขา สงฺกปฺโป วาจา กมฺมนฺโต อาชีโวติ อิเม นว ฉนฺทิทฺธิปาทาทิวเสน เอกวิธาว โหนฺติ, อญฺญโกฏฺฐาสํ น ภชนฺติ. เอโก ทฺเวธาติ สทฺธา อินฺทฺริยพลวเสน ทฺเวธา ฐิตา. อถ จตุปญฺจธาติ อถญฺโญ เอโก จตุธา, อญฺโญ ปญฺจธา ฐิโตติ อตฺโถ. ตตฺถ สมาธิ เอโก อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺควเสน จตุธา ฐิโต, ปญฺญา เตสํ จตุนฺนํ อิทฺธิปาทโกฏฺฐาสสฺส จ วเสน ปญฺจธา. อฏฺฐธา นวธา เจวาติ อปโร เอโก อฏฺฐธา, เอโก นวธา ฐิโตติ อตฺโถ. จตุสติปฏฺฐานอินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺควเสน สติ อฏฺฐธา ฐิตา, จตุสมฺมปฺปธานอิทฺธิปาทอินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคมคฺคงฺควเสน วีริยํ นวธาติ. เอวํ –

“九つは一種類”とは、欲（chanda）、心、喜（pīti）、軽安（passaddhi）、捨（upekkhā）、思惟（saṅkappo）、語（vācā）、業（kammanto）、命（ājīvo）のことであり、これら九つは欲神足などの（一部としてのみ数えられる）点から一種類のみであり、他の区分には属さない。“一つは二種類”とは、信（saddhā）が根と力の二つの状態にあることである。“また四種類と五種類”とは、他の一つの法が四種類であり、もう一つの法が五種類であるという意味である。そこにおいて、三摩地（samādhi）という一つの心所は、根・力・覚支・道支の点から四種類であり、智慧（paññā）はこれら四つと神足の区分の点から五種類である。これがその意味である。“八種類と九種類”とは、別の法が八種類、また別の法が九種類であるという意味である。四念処・根・力・覚支・道支の点から、念（sati）は八種類であり、四正勤・神足・根・力・覚支・道支の点から、精進（vīriya）は九種類である。このように――

จุทฺทเสว อสมฺภินฺนา, โหนฺเตเต โพธิปกฺขิยา;

โกฏฺฐาสโต สตฺตวิธา, สตฺตตึส ปเภทโต.

これらの菩提分法は、実体（asambhinna）としては十四種類であり、項目（koṭṭhāsa）としては七種類、分類（pabheda）としては三十七種類である。

สกิจฺจนิปฺผาทนโต, สรูเปน จ วุตฺติโต;

สพฺเพว อริยมคฺคสฺส, สมฺภเว สมฺภวนฺติ เต.

各々の働き（sakicca）を成就することから、またそれ自体の性質（sarūpa）によって説かれることから、それらすべての法は聖道が生じる時に生じるのである。

เอวํ มคฺคผลสมฺปยุตฺเต สตฺตตึส โพธิปกฺขิยธมฺเม ทสฺเสตฺวา ปุน เต มคฺคผเลสุ สงฺขิปิตฺวา จตฺตาโร อริยมคฺคา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานีติ อาห. สมณภาโว สามญฺญํ, จตุนฺนํ อริยมคฺคานเมตํ นามํ. สามญฺญานํ ผลานิ สามญฺญผลานิ. นิพฺพานํ ปน สพฺเพหิ อสมฺมิสฺสเมว. อิติ วิตฺถารโต สตฺตตึสโพธิปกฺขิยจตุมคฺคจตุผลนิพฺพานานํ วเสน ฉจตฺตาลีส [Pg.226] โลกุตฺตรธมฺมา, ตโต สงฺเขเปน จตุมคฺคจตุผลนิพฺพานานํ วเสน นว โลกุตฺตรธมฺมา, ตโตปิ สงฺเขเปน มคฺคผลนิพฺพานานํ วเสน ตโย โลกุตฺตรธมฺมาติ เวทิตพฺพํ. สติปฏฺฐานาทีนํ มคฺคผลานญฺจ โลกุตฺตรตฺเต วุตฺเต ตํสมฺปยุตฺตานํ ผสฺสาทีนมฺปิ โลกุตฺตรตฺตํ วุตฺตเมว โหติ. ปธานธมฺมวเสน ปน สติปฏฺฐานาทโยว วุตฺตา. อภิธมฺเม (ธ. ส. ๒๗๗ อาทโย, ๕๐๕ อาทโย) จ โลกุตฺตรธมฺมนิทฺเทเส มคฺคผลสมฺปยุตฺตานํ ผสฺสาทีนํ โลกุตฺตรตฺตํ วุตฺตเมวาติ.

このように、道と果に相応する三十七の菩提分法を示した後、再びそれらを道と果の中に要約して、四つの聖道と四つの沙門果（sāmaññaphala）と説かれた。沙門の状態（samaṇabhāvo）を沙門性（sāmañña）といい、これは四つの聖道の名称である。沙門性の果報を沙門果という。しかし、涅槃（nibbāna）はすべてと混ざり合うことがない。このように詳細には、三十七の菩提分法、四道、四果、涅槃によって四十六の出世間法（lokuttaradhamma）があり、それより要約すれば、四道、四果、涅槃によって九つの出世間法があり、さらに要約すれば、道・果・涅槃によって三つの出世間法があると知るべきである。念処などと道・果が出世間であると説かれた時、それらに相応する触（phassa）などもまた出世間であると説かれたことになる。しかし、主要な法の観点から、念処などが説かれているのである。アビダンマにおいても、出世間法の解説において、道・果に相応する触などの出世間性が説かれていると知るべきである。

โลกํ ตรนฺตีติ โลกํ อติกฺกมนฺติ. สพฺพมิธ อีทิสํ วตฺตมานกาลวจนํ จตฺตาโร อริยมคฺเค สนฺธาย วุตฺตํ. โสตาปตฺติมคฺโค หิ อปายโลกํ ตรติ, สกทาคามิมคฺโค กามาวจรโลเกกเทสํ ตรติ, อนาคามิมคฺโค กามาวจรโลกํ ตรติ, อรหตฺตมคฺโค รูปารูปาวจรโลกํ ตรติ. โลกา อุตฺตรนฺตีติ โลกา อุคฺคจฺฉนฺติ. โลกโตติ จ โลกมฺหาติ จ ตเทว นิสฺสกฺกวจนํ วิเสเสตฺวา ทสฺสิตํ. โลกํ สมติกฺกมนฺตีติ ปฐมํ วุตฺตตฺถเมว. ตตฺถ อุปสคฺคตฺถํ อนเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ, อิธ สห อุปสคฺคตฺเถน วุตฺตํ. โลกํ สมติกฺกนฺตาติ ยถาวุตฺตํ โลกํ สมฺมา อติกฺกนฺตา. สพฺพมิธ อีทิสํ อตีตกาลวจนํ ผลนิพฺพานานิ สนฺธาย วุตฺตํ, โสตาปตฺติผลาทีนิ หิ ยถาวุตฺตํ โลกํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตานิ, สทา นิพฺพานํ สพฺพโลกํ อติกฺกมิตฺวา ฐิตํ. โลเกน อติเรกาติ โลกโต อธิกภูตา. อิทํ สพฺเพปิ โลกุตฺตรธมฺเม สนฺธาย วุตฺตํ. นิสฺสรนฺตีติ นิคฺคจฺฉนฺติ. นิสฺสฏาติ นิคฺคตา. โลเก น ติฏฺฐนฺตีติอาทีนิ อฏฺฐารส วจนานิ สพฺพโลกุตฺตเรสุปิ ยุชฺชนฺติ. น ติฏฺฐนฺตีติ โลเก อปริยาปนฺนตฺตา วุตฺตํ. โลเก น ลิมฺปนฺตีติ ขนฺธสนฺตาเน วตฺตมานาปิ ตสฺมึ น ลิมฺปนฺตีติ อตฺโถ. โลเกน น ลิมฺปนฺตีติ อกตปฏิเวธานํ เกนจิ จิตฺเตน, กตปฏิเวธานํ อกุสเลน อปฺปมตฺเตนปิ จิตฺเตน น ลิมฺปนฺตีติ อตฺโถ. อสํลิตฺตา อนุปลิตฺตาติ อุปสคฺเคน วิเสสิตํ.

“世（loka）を渡る（taranti）”とは、世を越える（atikkamanti）ことである。ここでのこのような現在形の表現はすべて、四つの聖道を指して説かれたものである。すなわち、預流道は悪趣（apāya）という世を渡り、一来道は欲界という世の一部を渡り、不還道は欲界という世を渡り、阿羅漢道は色界・無色界という世を渡る。“世から抜け出る（uttarantī）”とは、世から上昇することである。lokatoti（世から）やlokamhāti（世から）という表現は、その“lokā”という奪格を詳しく示したものである。“世を完全に越える（samatikkamantī）”とは、最初に説かれたのと同じ意味である。そこでは接頭辞の意味を考慮せずに説かれたが、ここでは接頭辞の意味と共に説かれている。“世を完全に越えた（samatikkantā）”とは、前述の世を正しく越えたという意味である。ここでのこのような過去形の表現はすべて、果と涅槃を指して説かれたものである。預流果などは前述の世を越えて止まっており、涅槃は常にすべての世を越えて止まっているからである。“世よりも優れている（lokena atirekā）”とは、世よりも勝れているという意味である。これはすべての出世間法を指して説かれたものである。“脱出する（nissaranti）”とは出て行くことであり、“脱出した（nissaṭā）”とは出て行ったことである。“世に留まらない（loke na tiṭṭhanti）”などの十八の語句は、すべての出世間法についても当てはまる。“留まらない”と言われるのは、世の中に含まれない（apariyāpannattā）からである。“世に染まらない（loke na limpanti）”とは、五蘊の相続の中に現れていても、その世に染まらないという意味である。“世によって染められない（lokena na limpanti）”とは、未だ貫通をなしていない者のいかなる心によっても、また、貫通をなした者の不善の心や微細な心によっても染められないという意味である。“汚されない（asaṃlittā）”“付着されない（anupalittā）”とは、接頭辞によって強調したものである。

วิปฺปมุตฺตาติ อลิตฺตตฺตเมว นานาพฺยญฺชเนน วิเสสิตํ. เย เกจิ หิ ยตฺถ เยน วา อลิตฺตา, เต ตตฺถ เตน วา วิปฺปมุตฺตา โหนฺติ. โลกา วิปฺปมุตฺตาติอาทีนิ ตีณิ นิสฺสกฺกวเสน วุตฺตานิ. วิสญฺญุตฺตาติ วิปฺปมุตฺตตฺตวิเสสนํ. เย เกจิ หิ ยตฺถ เยน ยโต วิปฺปมุตฺตา, เต ตตฺถ [Pg.227] เตน ตโต วิสญฺญุตฺตา นาม โหนฺติ. โลกา สุชฺฌนฺตีติ โลกมลํ โธวิตฺวา โลกา สุชฺฌนฺติ. วิสุชฺฌนฺตีติ ตเทว อุปสคฺเคน วิเสสิตํ. วุฏฺฐหนฺตีติ อุฏฺฐิตา โหนฺติ. วิวฏฺฏนฺตีติ นิวฏฺฏนฺติ. น สชฺชนฺตีติ น ลคฺคนฺติ. น คยฺหนฺตีติ น คณฺหียนฺติ. น พชฺฌนฺตีติ น พาธียนฺติ. สมุจฺฉินฺทนฺตีติ อปฺปวตฺตึ กโรนฺติ. ยถา จ โลกํ สมุจฺฉินฺนตฺตาติ, ตเถว ‘‘โลกา วิสุทฺธตฺตา’’ติอาทิ วุตฺตเมว โหติ. ปฏิปฺปสฺสมฺเภนฺตีติ นิโรเธนฺติ. อปถาติอาทีนิ จตฺตาริ สพฺเพสุปิ โลกุตฺตเรสุ ยุชฺชนฺติ. อปถาติ อมคฺคา. อคตีติ อปฺปติฏฺฐา. อวิสยาติ อนายตฺตา. อสาธารณาติ อสมานา. วมนฺตีติ อุคฺคิลนฺติ. น ปจฺจาวมนฺตีติ วุตฺตปฏิปกฺขนเยน วุตฺตํ, วนฺตํ ปุน น อทนฺตีติ อตฺโถ. เอเตน วนฺตสฺส สุวนฺตภาโว วุตฺโต โหติ. อนนฺตรทุกตฺตเยปิ เอเสว นโย. วิสีเนนฺตีติ วิกิรนฺติ วิมุจฺจนฺติ, น พนฺธนฺตีติ อตฺโถ. น อุสฺสีเนนฺตีติ น วิกิรนฺติ น วิมุจฺจนฺติ. ‘‘วิสิเนนฺตี’’ติ ‘‘น อุสฺสิเนนฺตี’’ติ รสฺสํ กตฺวา ปาโฐ สุนฺทโร. วิธูเปนฺตีติ นิพฺพาเปนฺติ. น สํธูเปนฺตีติ น อุชฺชลนฺติ. โลกํ สมติกฺกมฺม อภิภุยฺย ติฏฺฐนฺตีติ สพฺเพปิ โลกุตฺตรา ธมฺมา โลกํ สมฺมา อติกฺกมิตฺวา อภิภวิตฺวา จ ติฏฺฐนฺตีติ โลกุตฺตรา. สพฺเพหิปิ อิเมหิ ยถาวุตฺเตหิ ปกาเรหิ โลกุตฺตรานํ โลกโต อุตฺตรภาโว อธิกภาโว จ วุตฺโต โหตีติ.

“離脱せる（vippamuttā）”とは、汚染されないことそのものが、種々の表現によって区別されているのである。けだし、何らかの法が、どこにおいて、あるいは何によって汚染されないのであれば、それらはその場所において、あるいはそれによって、離脱しているのである。“世間から離脱せる（lokā vippamuttā）”等の三つの句は、離格（五格）の意味において説かれている。“離繋せる（visaññuttā）”とは、離脱していることの特質である。けだし、何らかの法が、どこにおいて、何によって、あるいは何から離脱しているのであれば、それらはその場所において、それによって、あるいはそれから離繋している（結びつきがなくなっている）と呼ばれるのである。“世間から清浄なり（lokā sujjhanti）”とは、世間の汚れを洗い流して、世間から清浄になることをいう。“殊勝に清浄なり（visujjhantīti）”とは、その“清浄なり”という言葉が接頭辞によって強調されたものである。“出離せる（vuṭṭhahantīti）”とは、脱出した状態にあることである。“還滅せる（vivaṭṭantīti）”とは、後退（流転から離脱）することである。“執着せず（na sajjantīti）”とは、粘着しないことである。“執られない（na gayhantīti）”とは、把握されないことである。“縛られない（na bajjhantīti）”とは、妨げられないことである。“断絶す（samucchindantīti）”とは、非相続（続かない状態）にすることである。“世間が断絶されたがゆえに”というのと同様に、“世間が清浄なるがゆえに”等と説かれているのも同じことである。“静息す（paṭippassambhentīti）”とは、滅尽させる（止める）ことである。“非道（apathā）”等の四つの句は、すべての出世間法において適合する。“非道（apathā）”とは、道ではないもの。“非行くべき所（agatī）”とは、依止なきこと。“非境（avisayā）”とは、支配下にないこと。“不共（asādhāraṇā）”とは、共通しないことである。“吐き出す（vamantīti）”とは、飲み込まずに出すこと。“再び飲み込まず（na paccāvamantīti）”とは、説かれたことの反対の方法で説かれており、一度吐き出したものを再び食べないという意味である。これによって、吐き出したものの“善吐性（よく吐き出された状態）”が説かれたことになる。直後の三つの二節（ドゥカ）においても、これと同じ方法である。“離散す（visīnentīti）”とは、散り散りになり、解き放たれ、縛られないという意味である。“増長せず（na ussīnentīti）”とは、散り散りにならず、解き放たれないことである。“ヴィシネンティ（visinentī）”を“ナ・ウッシネンティ（na ussinentī）”とする短音の読みが優れている。“滅ぼす（vidhūpentīti）”とは、鎮める（消滅させる）ことである。“燻らない（na saṃdhūpentīti）”とは、燃え上がらないことである。“世間を超越して圧倒して住す（lokaṃ samatikkamma abhibhuyya tiṭṭhantīti）”とは、すべての出世間法は、世間を正しく超越して、また圧倒して存在しているがゆえに“出世間（lokuttara）”と呼ばれるのである。これら上述のすべての方法によって、出世間法が世間から超越していること、および卓越していることが説かれていると知るべきである。

โลกุตฺตรกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

出世間に関する論評（出世間論註）を終わる。

๙. พลกถา

9. 九、力論（りきろん）

พลกถาวณฺณนา

力論の註釈

๔๔. อิทานิ โลกุตฺตรกถาย อนนฺตรํ กถิตาย โลกุตฺตรกถาวติยา สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย พลกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ อาทิโต สุตฺตนฺตวเสน ปญฺจ พลานิ ทสฺเสตฺวา ตทญฺญานิปิ พลานิ ทสฺเสตุกาโม อปิจ อฏฺฐสฏฺฐิ พลานีติอาทิมาห. สพฺพานิปิ ตํตํปฏิปกฺเขหิ อกมฺปิยฏฺเฐน พลานิ นาม โหนฺติ. หิริพลนฺติอาทีสุ ปาปโต หิรียนฺติ เอตายาติ หิรี, ลชฺชาเยตํ นามํ. ปาปโต โอตฺตปฺปนฺติ เอเตนาติ โอตฺตปฺปํ, ปาปโต อุพฺเพคสฺเสตํ นามํ. อชฺฌตฺตสมุฏฺฐานา หิรี, พหิทฺธาสมุฏฺฐานํ โอตฺตปฺปํ. อตฺตาธิปติ หิรี, โลกาธิปติ โอตฺตปฺปํ[Pg.228]. ลชฺชาสภาวสณฺฐิตา หิรี, ภยสภาวสณฺฐิตํ โอตฺตปฺปํ. สปฺปติสฺสวลกฺขณา หิรี, วชฺชภีรุกภยทสฺสาวิลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ. สา เอว หิรี อหิริเกน น กมฺปตีติ หิริพลํ. ตเทว โอตฺตปฺปํ อโนตฺตปฺเปน น กมฺปตีติ โอตฺตปฺปพลํ. อปฺปฏิสงฺขาเนน น กมฺปตีติ ปฏิสงฺขานพลํ. อุปปริกฺขณปญฺญาเยตํ นามํ. วีริยสีเสน สตฺต โพชฺฌงฺเค ภาเวนฺตสฺส อุปฺปนฺนพลํ ภาวนาพลํ. ตถาปวตฺตานํ จตุนฺนํ ขนฺธานเมตํ นามํ. ปริสุทฺธานิ สีลาทีนิ อนวชฺชพลํ. จตฺตาริ สงฺคหวตฺถูนิ สงฺคหพลํ. สงฺคเห พลนฺติปิ ปาโฐ. ทุกฺขมานํ อธิวาสนํ ขนฺติพลํ. ธมฺมกถาย ปเรสํ โตสนํ ปญฺญตฺติพลํ. อธิตสฺส อตฺถสฺส อธิคมาปนํ นิชฺฌตฺติพลํ. กุสเลสุ พหุภาโว อิสฺสริยพลํ. กุสเลสุ ยถารุจิ ปติฏฺฐานํ อธิฏฺฐานพลํ. หิริพลาทีนํ อตฺโถ มาติกาปเทสุ พฺยญฺชนวเสน วิเสสโต ยุชฺชมานํ คเหตฺวา วุตฺโต. สมถพลํ วิปสฺสนาพลนฺติ พลปฺปตฺตา สมถวิปสฺสนา เอว.

44. 今、出世間論の直後に説かれた、出世間論の続きであり、経蔵（スッタンタ）を先導とする力論（力の解説）において、未説の意味の註釈を行う。そこでは、最初に経蔵の方法によって五力（五つの力）を示し、それ以外の力をも示そうとして、“さらにまた、六十八の力があり……”等と説かれた。すべての力は、それぞれの対治すべきもの（反対の要素）によって動揺させられないという意味で“力（バラ）”と呼ばれる。“慚力（hiribala）”等において、罪（悪）から恥じる、これによって恥じるゆえに“慚（慚じ）”であり、これは恥じらい（羞恥）の名称である。罪から恐れる、これによって恐れるゆえに“愧（愧じ）”であり、これは罪からの恐怖の名称である。内から生じるのが慚であり、外から生じるのが愧である。自らを主とするのが慚であり、世間を主とするのが愧である。羞恥の性質を持つのが慚であり、畏怖の性質を持つのが愧である。敬意を特徴とするのが慚であり、罪過への恐怖や危険を見ることが特徴なのが愧である。その慚そのものが、無慚によって動揺しないことが“慚力”である。その愧そのものが、無愧によって動揺しないことが“愧力”である。如実な観察（智慧）の欠如によって動揺しないことが“択法力（paṭisaṅkhānabala）”である。これは観察する智慧の名称である。精進を筆頭として七覚支を修習する者に生じた力が“修習力（bhāvanābala）”である。これは、そのように進行する四つの名蘊の名称である。清浄なる戒（シーラ）などが“無罪力（anavajjabala）”である。四つの摂事（しょうじ）が“摂力（saṅgahabala）”である。“摂（サマガハ）における力”という読み方もある。苦しいこと（寒暑など）を耐え忍ぶことが“忍辱力（khantibala）”である。法話によって他者を満足させることが“教授力（paññāttibala）”である。学んだことの意味を理解させることが“教化力（nijjhattibala）”である。善法において多くの状態にあることが“自在力（issariyabala）”である。善法において望み通りに住することが“決定力（adhiṭṭhānabala）”である。慚力などの意味は、マティカー（論母）の句において、言葉の勢いに応じて特に適合するものを取って説かれている。“止力（samathabala）”と“観力（vipassanābala）”とは、力の段階に達した止（サマタ）と観（ヴィパッサナー）そのもののことである。

มาติกานิทฺเทเส อสฺสทฺธิเย น กมฺปตีติ สทฺธาพลนฺติ มูลพลฏฺฐํ วตฺวา ตเมว อปเรหิ นวหิ ปริยาเยหิ วิเสเสตฺวา ทสฺเสสิ. โย หิ ธมฺโม อกมฺปิโย พลปฺปตฺโต โหติ, โส สหชาเต อุปตฺถมฺเภติ, อตฺตโน ปฏิปกฺเข กิเลเส ปริยาทิยติ, ปฏิเวธสฺส อาทิภูตํ สีลํ ทิฏฺฐิญฺจ วิโสเธติ, จิตฺตํ อารมฺมเณ ปติฏฺฐาเปติ, จิตฺตํ ปภสฺสรํ กโรนฺโต โวทาเปติ, วสึ ปาเปนฺโต วิเสสํ อธิคมาเปติ, ตโต อุตฺตรึ ปาเปนฺโต อุตฺตริปฏิเวธํ กาเรติ, กเมน อริยมคฺคํ ปาเปตฺวา สจฺจาภิสมยํ กาเรติ, ผลปฺปตฺติยา นิโรเธ ปติฏฺฐาเปติ. ตสฺมา นวธา พลฏฺโฐ วิเสสิโต. เอส นโย วีริยพลาทีสุ จตูสุ.

マティカーの詳解（ニッデーサ）において、“不信によって動揺しないことが信力である”という力の根本的な意味を説いた上で、さらにその同じ意味を、他の九つの方法によって、相応する諸法との関係において区別して示した。けだし、動揺せず力の段階に達した法（ここでは信力）は、共生する法を助け、自らの対治すべき煩悩を滅尽し、通達（悟り）の端緒となる戒と見（見解）を浄化し、心を対象の中に確立させ、心を輝かせて清浄にし、自在（習熟）に至らせて殊勝なる状態を体得させ、それよりさらに上へと導いて上位の通達（道）を行わせ、順次に聖道へと至らせて四諦の現観を行わせ、果の体得によって滅（涅槃）に確立させるのである。それゆえ、九通りの力の意味が特別に示されている。この方法は、精進力などの四つの力においても同様である。

กามจฺฉนฺทํ หิรียตีติ เนกฺขมฺมยุตฺโต โยคี เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทโต หิรียติ. โอตฺตปฺเปปิ เอเสว นโย. เอเตหิ สพฺพากุสเลหิปิ หิรียนา โอตฺตปฺปนา วุตฺตาเยว โหนฺติ. พฺยาปาทนฺติอาทีนมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปฏิสงฺขาตีติ อสมฺโมหวเสน อาทีนวโต อุปปริกฺขติ. ภาเวตีติ วฑฺเฒติ. วชฺชนฺติ ราคาทิวชฺชํ. สงฺคณฺหาตีติ พนฺธติ. ขมตีติ ตสฺส โยคิสฺส ขมติ รุจฺจติ. ปญฺญาเปตีติ โตเสติ. นิชฺฌาเปตีติ จินฺตาเปติ. วสํ วตฺเตตีติ จิตฺเต ปหุ หุตฺวา จิตฺตํ อตฺตโน [Pg.229] วสํ กตฺวา ปวตฺเตติ. อธิฏฺฐาตีติ วิทหติ. ภาวนาพลาทีนิ สพฺพานิปิ เนกฺขมฺมาทีนิเยว. มาติกาวณฺณนาย อญฺญถา วุตฺโต, อตฺโถ ปน พฺยญฺชนวเสเนว ปากฏตฺตา อิธ น วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ. สมถพลํ วิปสฺสนาพลญฺจ วิตฺถารโต นิทฺทิสิตฺวา อวสาเน อุทฺธจฺจสหคตกิเลเส จ ขนฺเธ จ น กมฺปตีติอาทิ จ อวิชฺชาสหคตกิเลเส จ ขนฺเธ จ น กมฺปตีติอาทิ จ สมถพลวิปสฺสนาพลานํ ลกฺขณทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ.

“欲愛を慚ず”とは、離欲（出離）を伴う修行者が、離欲（ネッカンマ）の心によって欲愛から離れる（恥じる）ことをいう。愧（愧じ）においてもこの方法は同じである。これらの“慚”と“愧”という言葉によって、すべての不善法を恥じ、恐れることが説かれているのである。“瞋恚”等の句についても、この方法で意味を知るべきである。“択法す（paṭisaṅkhāti）”とは、不痴（迷いのない状態）によって、過失を観察することである。“修習す（bhāvetīti）”とは、増長させることである。“罪（vajja）”とは、貪欲等の過失のことである。“摂受す（saṅgaṇhātīti）”とは、束ねることである。“忍受す（khamatīti）”とは、その修行者にとって（修行が）忍耐でき、好ましいものであることをいう。“施設す（paññāpetīti）”とは、満足させることである。“観察させる（nijjhāpetīti）”とは、思索させることである。“自在に行わす（vasaṃ vattetīti）”とは、心において熟達し、心を自分の支配下に置いて進行させることである。“決定す（adhiṭṭhātīti）”とは、配置（確立）することである。修習力などは、すべて離欲（ネッカンマ）などの善法そのものである。マティカーの註釈において別の方法で説かれたが、その意味は言葉の勢い（文脈）から明らかであるため、ここでは（別途）説かなかったと知るべきである。止力と観力を詳細に説明した後、最後に“掉挙を伴う煩悩や蘊によって動揺しない”等、また“無明を伴う煩悩や蘊によって動揺しない”等とあるのは、止力と観力の（それぞれの）特徴を示すために説かれたものである。

เสขาเสขพเลสุ สมฺมาทิฏฺฐึ สิกฺขตีติ เสขพลนฺติ เสขปุคฺคโล สมฺมาทิฏฺฐึ สิกฺขตีติ เสโข, สา สมฺมาทิฏฺฐิ ตสฺส เสขสฺส พลนฺติ เสขพลนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ สิกฺขิตตฺตา อเสขพลนฺติ อเสขปุคฺคโล ตตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิยา สิกฺขิตตฺตา น สิกฺขตีติ อเสโข, สาเยว สมฺมาทิฏฺฐิ ตสฺส อเสขสฺส พลนฺติ อเสขพลํ. เอเสว นโย สมฺมาสงฺกปฺปาทีสุ. สมฺมาญาณนฺติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ. ตมฺปิ หิ โลกิกมฺปิ โหนฺตํ เสขสฺส ปวตฺตตฺตา เสขพลํ, อเสขสฺส ปวตฺตตฺตา อเสขพลนฺติ วุตฺตํ. สมฺมาวิมุตฺตีติ อฏฺฐ มคฺคงฺคานิ ฐเปตฺวา เสสา ผลสมฺปยุตฺตา ธมฺมา. เกจิ ปน ‘‘ฐเปตฺวา โลกุตฺตรวิมุตฺตึ อวเสสา วิมุตฺติโย สมฺมาวิมุตฺตี’’ติ วทนฺติ. ตสฺส เสขาเสขพลตฺตํ วุตฺตนยเมว.

有学力と無学力について、“正見を修得するゆえに有学力という”とは、有学の人が正見を修得するゆえに有学（セーカ）と呼ばれ、その正見がその有学の人の力（バラ）であるから有学力（セーカバラ）という意味である。そこにおいて“修得済みであるゆえに無学力という”とは、無学の人がそこ（阿羅漢果）における正見を修得済みであるために、もはや修得すること（学）がないゆえに無学（アセーカ）と呼ばれ、その正見そのものがその無学の人の力であるから無学力（アセーカバラ）である。正思惟などについても同様の理趣である。“正智”とは省察智のことである。それもまた、世俗的なものであっても、有学の人に生じる場合は有学力と呼ばれ、無学の人に生じる場合は無学力と呼ばれると説かれている。“正解脱”とは、八聖道の支分を除いた、残りの果（果心）と相応する諸の心所法のことである。しかし、ある師たちは“出世間の解脱を除いた、残りの（彼分・伏損といった）解脱を正解脱という”と述べている。それにおける有学・無学の力の区別については、既に述べた理趣の通りである。

ขีณาสวพเลสุ สพฺพานิปิ ญาณพลานิ. ขีณาสวสฺส ภิกฺขุโนติ กรณตฺเถ สามิวจนํ, ขีณาสเวน ภิกฺขุนาติ อตฺโถ. อนิจฺจโตติ หุตฺวา อภาวากาเรน อนิจฺจโต. ยถาภูตนฺติ ยถาสภาวโต. ปญฺญายาติ สหวิปสฺสนาย มคฺคปญฺญาย. อนิจฺจโต สุทิฏฺฐา ทุกฺขโต อนตฺตโต สุทิฏฺฐา โหนฺติ ตมฺมูลกตฺตา. ยนฺติ ภาวนปุํสกวจนํ, เยน การเณนาติ วา อตฺโถ. อาคมฺมาติ ปฏิจฺจ. ปฏิชานาตีติ สมฺปฏิจฺฉติ ปฏิญฺญํ กโรติ. องฺคารกาสูปมาติ มหาภิตาปฏฺเฐน องฺคารกาสุยา อุปมิตา. กามาติ วตฺถุกามา จ กิเลสกามา จ.

漏尽者の力においては、それらすべてが智力である。“漏尽した比丘の（khīṇāsavassa bhikkhuno）”という語は、具格の意味を持つ属格であり、漏尽した比丘によって（khīṇāsavena bhikkhunā）という意味である。“無常として”とは、生じては滅するという“非存在のあり様”によって無常として見ることである。“如実に”とは、ありのままの自性によってである。“慧によって”とは、慧を伴うヴィパッサナー（観）の道慧によってである。無常としてよく見られれば、それが根本となるゆえに、苦として、また無我としてよく見られることになる。“～という（yaṃ）”という語は、状態を表す中性名詞（副詞的用法）であり、あるいは“どのような理由によって”という意味である。“縁じて（āgamma）”とは、依拠してということである。“公言する”とは、承認し、宣言することである。“火坑の如き”とは、大きな熱で焼くという意味において、火の粉の集まり（あるいは火の穴）に例えられる。“諸の欲（kāmā）”とは、欲の対象（事欲）と煩悩としての欲（煩悩欲）のことである。

วิเวกนินฺนนฺติ ผลสมาปตฺติวเสน อุปธิวิเวกสงฺขาตนิพฺพานนินฺนํ. ตโย หิ วิเวกา – กายวิเวโก จิตฺตวิเวโก อุปธิวิเวโกติ. กายวิเวโก จ วิเวกฏฺฐกายานํ เนกฺขมฺมาภิรตานํ. จิตฺตวิเวโก จ อธิจิตฺตมนุยุตฺตานํ. อุปธิวิเวโก จ นิรุปธีนํ ปุคฺคลานํ วิสงฺขารคตานํ, นิสฺสรณวิเวกสงฺขาตนิพฺพานนินฺนํ วา. ปญฺจ หิ วิเวกา – วิกฺขมฺภนวิเวโก ตทงฺควิเวโก [Pg.230] สมุจฺเฉทวิเวโก ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวโก นิสฺสรณวิเวโกติ. วิเวกนินฺนนฺติ วิเวเก นินฺนํ. วิเวกโปณนฺติ วิเวเก นตํ. วิเวกปพฺภารนฺติ วิเวกสีสภารํ. ทฺเวปิ ปุริมสฺเสว เววจนานิ. วิเวกฏฺฐนฺติ กิเลเสหิ วชฺชิตํ, ทูรีภูตํ วา. เนกฺขมฺมาภิรตนฺติ นิพฺพาเน อภิรตํ, ปพฺพชฺชาย อภิรตํ วา. พฺยนฺตีภูตนฺติ วิคตนฺตีภูตํ, เอกเทเสนาปิ อนลฺลีนํ วิปฺปมุตฺตํ วิสํสฏฺฐํ. สพฺพโสติ สพฺพถา. อาสวฏฺฐานิเยหิ ธมฺเมหีติ สํโยควเสน อาสวานํ การณภูเตหิ กิเลสธมฺเมหีติ อตฺโถ. อถ วา พฺยนฺตีภูตนฺติ วิคตนิกนฺติภูตํ, นิตฺตณฺหนฺติ อตฺโถ. กุโต? สพฺพโส อาสวฏฺฐานิเยหิ ธมฺเมหิ สพฺเพหิ เตภูมกธมฺเมหีติ อตฺโถ. อิธ ทสหิ ขีณาสวพเลหิ ขีณาสวสฺส โลกิยโลกุตฺตโร มคฺโค กถิโต. ‘‘อนิจฺจโต สพฺเพ สงฺขารา’’ติ ทุกฺขปริญฺญาพลํ, ‘‘องฺคารกาสูปมา กามา’’ติ สมุทยปหานพลํ, ‘‘วิเวกนินฺนํ จิตฺตํ โหตี’’ติ นิโรธสจฺฉิกิริยาพลํ, ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา’’ติอาทิ สตฺตวิธํ มคฺคภาวนาพลนฺติปิ วทนฺติ. ทส อิทฺธิพลานิ อิทฺธิกถาย อาวิ ภวิสฺสนฺติ.

“遠離に傾向する”とは、果等至（果定）の力によって、依遠離（うぱでぃ・びゔぇーか）と称される涅槃に傾向していることである。実に、遠離には身遠離、心遠離、依遠離の三つがある。身遠離は、集団を離れて独り身を置き、出離（禅定）を楽む者たちに備わる。心遠離は、止（定）の修習に専念する者たちに備わる。依遠離は、依（執着の基盤）なき、諸の形成を滅した（果等至によって涅槃に至った）人々に備わる。あるいは、出離遠離（にっさらな・びゔぇーか）と称される涅槃に傾向していることである。実に、遠離には伏損遠離、彼分遠離、断絶遠離、安息遠離、出離遠離の五つがある。“遠離に傾向する（vivekaninna）”とは、遠離（依遠離または出離遠離）に傾いていることである。“遠離に傾斜する（vivekapoṇa）”とは、遠離に向かっていることである。“遠離に趨向する（vivekapabbhāra）”とは、遠離を最上位の目的としていることである。これら二つの語も、前の語の同義語にすぎない。“遠離に留まる（vivekaṭṭha）”とは、諸の煩悩を回避した、あるいは煩悩から遠く離れたことである。“出離を楽む”とは、涅槃を極めて楽しむ、あるいは出家（沙門の法）を極めて楽しむことである。“滅し去った（byantībhūta）”とは、限界がなくなったこと、あるいは（生・住・滅の）一断面においてさえ固執せず、解脱し、離脱していることである。“完全に（sabbaso）”とは、あらゆる意味において。 “漏の拠り所となる諸法から”とは、相応（結びつき）の力によって漏（汚れ）の原因となる煩悩法から、という意味である。あるいは、“滅し去った”とは、執着（貪欲）がなくなったこと、すなわち無貪という意味である。“どこからか？”とは、完全に漏の拠り所となる諸法から、すなわち、すべての三界の諸法から離れていないことがあろうか（いや、すべてから離れている）、という意味である。ここでは、十の漏尽者の力によって、漏尽者の世俗的および出世間の道が説かれている。“諸の形成されたものはすべて無常である”と見るのは苦遍知の力であり、“諸の欲は火坑の如し”と見るのは集断除の力であり、“心は遠離に傾向する”というのは滅作証の力であり、“四念処”などの七種の修行法は道修習の力である、とも説かれている。十の神変力については、神変論（神変講話）において明らかにされるであろう。

ตถาคตพลนิทฺเทเส ตถาคตพลานีติ อญฺเญหิ อสาธารณานิ ตถาคตสฺเสว พลานิ. ยถา วา ปุพฺพพุทฺธานํ พลานิ ปุญฺญุสฺสยสมฺปตฺติยา อาคตานิ, ตถา อาคตพลานีติปิ อตฺโถ. ตตฺถ ทุวิธํ ตถาคตพลํ – กายพลํ ญาณพลญฺจ. เตสุ กายพลํ หตฺถิกุลานุสาเรน เวทิตพฺพํ. วุตฺตญฺเหตํ โปราเณหิ –

如来力の解説において、“如来の諸力”とは、他の（辟支仏や声聞たち）と共有されない、如来のみに固有の力のことである。あるいは、過去の諸仏の力が功徳の集積の成就によって備わったように、そのように備わった力（āgata-bala）である、という意味でもある。そこにおいて如来の力には、身力（身体的力）と智力（智慧の力）の二種類がある。そのうち身力については、象の系統（種族）に従って知られるべきである。これについて、古師たちは次のように述べている。

‘‘กาฬาวกญฺจ คงฺเคยฺยํ, ปณฺฑรํ ตมฺพปิงฺคลํ;

คนฺธมงฺคลเหมญฺจ, อุโปสถฉทฺทนฺติเม ทสา’’ติ. (วิภ. อฏฺฐ. ๗๖๐;

ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘;

สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๒๒);

“カーラーヴァカ、ガンゲーイヤ、パンダラ、タンバ、ピンガラ、ガンダ、マンガラ、ヘーマ、ウポーサタ、そしてチャッダンタ、これらが（象の）十種である”

อิมานิ ทส หตฺถิกุลานิ. ตตฺถ กาฬาวกนฺติ ปกติหตฺถิกุลํ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ ทสนฺนํ ปุริสานํ กายพลํ, ตํ เอกสฺส กาฬาวกสฺส หตฺถิโน พลํ. ยํ ทสนฺนํ กาฬาวกานํ พลํ, ตํ เอกสฺส คงฺเคยฺยสฺส พลํ. ยํ ทสนฺนํ คงฺเคยฺยานํ, ตํ เอกสฺส ปณฺฑรสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปณฺฑรานํ, ตํ เอกสฺส ตมฺพสฺส. ยํ ทสนฺนํ ตมฺพานํ, ตํ เอกสฺส ปิงฺคลสฺส. ยํ ทสนฺนํ ปิงฺคลานํ, ตํ เอกสฺส คนฺธหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ คนฺธหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส มงฺคลหตฺถิโน. ยํ ทสนฺนํ มงฺคลหตฺถีนํ, ตํ เอกสฺส เหมวตสฺส. ยํ ทสนฺนํ [Pg.231] เหมวตานํ, ตํ เอกสฺส อุโปสถสฺส. ยํ ทสนฺนํ อุโปสถานํ, ตํ เอกสฺส ฉทฺทนฺตสฺส. ยํ ทสนฺนํ ฉทฺทนฺตานํ, ตํ เอกสฺส ตถาคตสฺส พลํ. นารายนสงฺฆาตพลนฺติปิ อิทเมว วุจฺจติ. ตเทตํ ปกติหตฺถิโน คณนาย หตฺถีนํ โกฏิสหสฺสสฺส, ปุริสคณนาย ทสนฺนํ ปุริสโกฏิสหสฺสานํ พลํ โหติ. อิทํ ตาว ตถาคตสฺส กายพลํ.

これらが十の象の系統である。そこにおいて“カーラーヴァカ”とは、通常の象の系統とみなすべきである。十人の男の身力が、一頭のカーラーヴァカ象の力に等しい。十頭のカーラーヴァカ象の力が、一頭のガンゲーイヤ象の力に等しい。十頭のガンゲーイヤ象の力が一頭のパンダラ象に、十頭のパンダラ象の力が一頭のタンバ象に、十頭のタンバ象の力が一頭のピンガラ象に、十頭のピンガラ象の力が一頭のガンダ象に、十頭のガンダ象の力が一頭のマンガラ象に、十頭のマンガラ象の力が一頭のヘーマヴァタ象に、十頭のヘーマヴァタ象の力が一頭のウポーサタ象に、十頭のウポーサタ象の力が一頭のチャッダンタ象に等しい。そして十頭のチャッダンタ象の力が、一柱の如来の力に等しい。これは“那羅延力（ならえんりき）”とも呼ばれる。これは、通常の象の数に換算すれば千億頭の象の力であり、人間の数に換算すれば十兆人の男の力に相当する。これが、如来の身力である。

ญาณพลํ ปน อิธ ตาว อญฺญตฺถ จ ปาฬิยํ อาคตเมว ทสพลญาณํ, มชฺฌิเม (ม. นิ. ๑.๑๕๐) อาคตํ จตุเวสารชฺชญาณํ, อฏฺฐสุ ปริสาสุ อกมฺปนญาณํ, จตุโยนิปริจฺเฉทกญาณํ, ปญฺจคติปริจฺเฉทกญาณํ, สํยุตฺตเก (สํ. นิ. ๒.๓๓-๓๔) อาคตานิ เตสตฺตติ ญาณานิ, สตฺตสตฺตติ ญาณานีติ เอวมญฺญานิปิ อเนกานิ ญาณสหสฺสานิ. เอตํ ญาณพลํ นาม. อิธาปิ ญาณพลเมว อธิปฺเปตํ. ญาณญฺหิ อกมฺปิยฏฺเฐน อุปตฺถมฺภนฏฺเฐน จ พลนฺติ วุตฺตํ.

次に智力については、まずこの（パティサンビダーマッガの）本文および他の経典において説かれている“十力智”、中阿含（マッジマ・ニカーヤ）に説かれる“四無所畏智”、八つの集まり（八衆）における不動の智、四生（四つの生まれる形態）を判別する智、五趣（五つの行先）を判別する智、相応部（サンユッタ・ニカーヤ）に説かれる七十三智や七十七智など、その他にも無数の千々に及ぶ智慧がある。これが智力と呼ばれるものである。ここ（パティサンビダーマッガ）においても、智力こそが意図されている。実に、智慧は不動であるという意味において、また（善法を）支えるという意味において、“力”と説かれているのである。

ฐานญฺจ ฐานโตติ การณญฺจ การณโต. การณญฺหิ ยสฺมา ตตฺถ ผลํ ติฏฺฐติ ตทายตฺตวุตฺติตาย อุปฺปชฺชติ เจว ปวตฺตติ จ, ตสฺมา ฐานนฺติ วุจฺจติ. ตํ ภควา เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ เหตู ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ ฐานนฺติ, เย เย ธมฺมา เยสํ เยสํ ธมฺมานํ น เหตู น ปจฺจยา อุปฺปาทาย, ตํ ตํ อฏฺฐานนฺติ ปชานนฺโต ฐานญฺจ ฐานโต อฏฺฐานญฺจ อฏฺฐานโต ยถาภูตํ ปชานาติ. ยมฺปีติ เยน ญาเณน. อิทมฺปีติ อิทมฺปิ ฐานาฏฺฐานญาณํ, ตถาคตสฺส ตถาคตพลํ นาม โหตีติ อตฺโถ. เอวํ เสสปเทสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา.

“道理を道理として”とは、原因を原因として、ということである。原因（道理）とは、そこで結果が留まり、それに依存して生じ、また持続するため、“道理（処、ṭhāna）”と呼ばれる。世尊は、どのような諸法がどのような諸法を生じさせるための因（hetu）であり縁（paccaya）であるかを“それは道理である”と知り、どのような諸法がどのような諸法を生じさせるための因でも縁でもないかを“それは非道理（aṭṭhāna）である”と知ることによって、道理を道理として、非道理を非道理として、ありのままに知るのである。“〜をも（yampīti）”とは、その智によって、という意味である。“これもまた（idampīti）”とは、この道理・非道理を知る智もまた、如来の“如来の力（十力）”と呼ばれる、という意味である。他の句についても同様に解釈されるべきである。

อาสภํ ฐานนฺติ เสฏฺฐฏฺฐานํ อุตฺตมฏฺฐานํ, อาสภา วา ปุพฺพพุทฺธา, เตสํ ฐานนฺติ อตฺโถ. อปิจ ควสตเชฏฺฐโก อุสโภ, ควสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, วชสตเชฏฺฐโก วา อุสโภ, วชสหสฺสเชฏฺฐโก วสโภ, สพฺพควเสฏฺโฐ สพฺพปริสฺสยสโห เสโต ปาสาทิโก มหาภารวโห อสนิสตสทฺเทหิปิ อสนฺตสนีโย นิสโภ, โส อิธ อุสโภติ อธิปฺเปโต. อิทมฺปิ หิ ตสฺส ปริยายวจนํ. อุสภสฺส อิทนฺติ อาสภํ. ฐานนฺติ จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา อวฏฺฐานํ. อิทํ ปน อาสภํ วิยาติ อาสภํ ยเถว หิ นิสภสงฺขาโต อุสโภ อุสภพเลน สมนฺนาคโต จตูหิ ปาเทหิ ปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา [Pg.232] อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ตถาคโตปิ ทสหิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต จตูหิ เวสารชฺชปาเทหิ อฏฺฐปริสปถวึ อุปฺปีเฬตฺวา สเทวเก โลเก เกนจิ ปจฺจตฺถิเกน ปจฺจามิตฺเตน อกมฺปิโย อจลฏฺฐาเนน ติฏฺฐติ, เอวํ ติฏฺฐมาโน จ ตํ อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาติ อุปคจฺฉติ น ปจฺจกฺขาติ, อตฺตนิ อาโรเปติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘อาสภํ ฐานํ ปฏิชานาตี’’ติ (สํ. นิ. อฏฺฐ. ๒.๒.๒๒; ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๔๘).

“最上の境地（āsabhaṃ ṭhānaṃ）”とは、優れた境地、最上の境地、あるいは過去の諸仏（āsabhā）の境地という意味である。また、百頭の牛のリーダーをウサバ（usabo）、千頭の牛のリーダーをヴァサバ（vasabo）と呼び、あるいは百の牛囲いのリーダーをウサバ、千の牛囲いのリーダーをヴァサバと呼ぶ。すべての牛の中で最も優れ、あらゆる危難に耐え、白く、端厳で、重荷を運び、百の落雷の音にも動じないものをニサバ（nisabo）と呼び、ここではそれがウサバ（usabo）として意図されている。これもまたその類義語である。ウサバの境地（性質）ゆえに“アーサバ（āsabhaṃ）”という。“境地（ṭhāna）”とは、四本足で大地を踏みしめて立つことである。この（如来の）智はアーサバ（牡牛の力）のようであるからアーサバと呼ばれる。すなわち、ニサバと呼ばれるウサバが、その力（ウサバ・バラ）を備えて四本足で大地を踏みしめ、不動の姿勢で立つように、如来もまた十の“如来の力”を備え、四つの“無畏（四無所畏）”という足で、八部衆という大地を踏みしめ、天界を含む世界において、いかなる敵対者や反対者によっても動かされることなく、不動の姿勢で立つのである。そのように立って、その最上の境地を自認し、到達し、拒絶せず、自らに担う。それゆえ“最上の境地を自認する”と言われる。

ปริสาสูติ ขตฺติยพฺราหฺมณคหปติสมณจาตุมหาราชิกตาวตึสมารพฺรหฺมานํ วเสน อฏฺฐสุ ปริสาสุ. สีหนาทํ นทตีติ เสฏฺฐนาทํ อฉมฺภิตนาทํ นทติ, สีหนาทสทิสํ วา นาทํ นทติ. อยมตฺโถ สีหนาทสุตฺเตน (ม. นิ. ๑.๑๔๖ อาทโย; ที. นิ. ๑.๓๘๑ อาทโย) ทีเปตพฺโพ. ยถา วา สีโห สหนโต หนนโต จ สีโหติ วุจฺจติ, เอวํ ตถาคโต โลกธมฺมานํ สหนโต ปรปฺปวาทานํ หนนโต สีโหติ วุจฺจติ. เอวํ วุตฺตสฺส สีหสฺส นาทํ สีหนาทํ. ตตฺถ ยถา สีโห สีหพเลน สมนฺนาคโต สพฺพตฺถ วิสารโท วิคตโลมหํโส สีหนาทํ นทติ, เอวํ ตถาคตสีโหปิ ตถาคตพเลหิ สมนฺนาคโต อฏฺฐสุ ปริสาสุ วิสารโท วิคตโลมหํโส ‘‘อิติ รูป’’นฺติอาทินา (สํ. นิ. ๓.๗๘) นเยน นานาวิธเทสนาวิลาสสมฺปนฺนํ สีหนาทํ นทติ. เตน วุตฺตํ – ‘‘ปริสาสุ สีหนาทํ นทตี’’ติ.

“諸の会衆において”とは、刹帝利（王族）、婆羅門、居士、沙門、四大王天、三十三天、魔、梵天の八つの会衆において、ということである。“獅子吼をなす”とは、最上の声、畏れのない声を出すことであり、あるいは獅子の王の声のような声を出すことである。この意味は獅子吼経によって明らかにされるべきである。あるいは、耐える（sahanato）こと、および滅ぼす（hananato）ことから“シーハ（獅子）”と呼ばれるように、如来もまた、世間法に耐え、他教の説を滅ぼすことから“獅子”と呼ばれる。このように呼ばれる獅子（如来）の叫びが獅子吼である。そこでは、獅子の王が獅子の力を備え、あらゆる場所で勇猛（visārado）であり、身の毛もよだつことなく獅子吼をなすように、如来という獅子もまた、如来の力を備え、八つの会衆において勇猛であり、身の毛もよだつことなく、“このように色（物質的形態）があり...”などの方法で、多種多様な説法の美しさを備えた獅子吼をなすのである。それゆえ“諸の会衆において獅子吼をなす”と言われる。

พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตีติ เอตฺถ พฺรหฺมนฺติ เสฏฺฐํ อุตฺตมํ วิสุทฺธํ. จกฺกสทฺโท ปนายํ –

“梵輪（最高の車輪）を転ずる”という句において、“ブラフマ（brahmaṃ）”とは、最高、最上、清浄という意味である。一方、“チャッカ（cakka、輪）”という言葉は次の通りである。

สมฺปตฺติยํ ลกฺขเณ จ, รถงฺเค อิริยาปเถ;

ทาเน รตนธมฺมูร, จกฺกาทีสุ จ ทิสฺสติ;

ธมฺมจกฺเก อิธ มโต, ตมฺปิ ทฺเวธา วิภาวเย.

具足（成就）、相（特徴）、車輪、威儀（立ち居振る舞い）、施与（布施）、宝、法、および円盤の武器などの意味で“チャッカ（輪）”という言葉が見られる。ここでは“法輪（dhammacakka）”として知られるべきであり、それもまた二種類に区別される。

‘‘จตฺตาริมานิ, ภิกฺขเว, จกฺกานิ, เยหิ สมนฺนาคตานํ เทวมนุสฺสาน’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๓๑) หิ อยํ สมฺปตฺติยํ ทิสฺสติ. ‘‘เหฏฺฐา ปาทตเลสุ จกฺกานิ ชาตานิ โหนฺตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๕) เอตฺถ ลกฺขเณ. ‘‘จกฺกํว วหโต ปท’’นฺติ (ธ. ป. ๑) เอตฺถ รถงฺเค. ‘‘จตุจกฺกํ นวทฺวาร’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๙) เอตฺถ อิริยาปเถ. ‘‘ททํ ภุญฺช มา จ ปมาโท[Pg.233], จกฺกํ วตฺตย โกสลาธิปา’’ติ (ชา. ๑.๗.๑๔๙) เอตฺถ ทาเน. ‘‘ทิพฺพํ จกฺกรตนํ ปาตุรโหสี’’ติ (ที. นิ. ๒.๒๔๓) เอตฺถ รตนจกฺเก. ‘‘มยา ปวตฺติตํ จกฺก’’นฺติ (สุ. นิ. ๕๖๒) เอตฺถ ธมฺมจกฺเก. ‘‘อิจฺฉาหตสฺส โปสสฺส, จกฺกํ ภมติ มตฺถเก’’ติ (ชา. ๑.๑.๑๐๔; ๑.๕.๑๐๓) เอตฺถ อุรจกฺเก. ‘‘ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกนา’’ติ (ที. นิ. ๑.๑๖๖) เอตฺถ ปหรณจกฺเก. ‘‘อสนิวิจกฺก’’นฺติ (ที. นิ. ๓.๖๑; สํ. นิ. ๒.๑๖๒) เอตฺถ อสนิมณฺฑเล. อิธ ปนายํ ธมฺมจกฺเก มโต.

“比丘たちよ、これら四つの輪（cakka）がある。これらを備えた天人や人間は...”などの箇所では、この“チャッカ”という言葉は“具足（成就）”の意味で見られる。“足の裏に千輪相（cakka）が生じている”という箇所では“相（特徴）”の意味である。“荷を引く（牛の）足跡に従う車輪（cakka）のように”という箇所では“車輪（車の部品）”の意味である。“四つの輪（四威儀）と九つの門（九孔）を持つ”という箇所では“威儀（立ち居振る舞い）”の意味である。“与えよ、享受せよ、怠ることなかれ、コーサラの主よ、輪（cakka）を転ぜよ”という箇所では“施与”の意味である。“神聖な輪宝（cakkaratanaṃ）が現れた”という箇所では“輪宝”の意味である。“私によって転じられた輪（cakka）”という箇所では“法輪”の意味である。“欲望に打ち負かされた者の頭上で、輪（cakka）が回る”という箇所では“剃刀の輪（uracakka）”の意味である。“たとえ剃刀のような鋭い縁を持つ輪（cakka）によって...”という箇所では“投げ輪（武器）”の意味である。“雷の輪（asanivicakka）”という箇所では“落雷の円環”の意味である。ここでは、法輪という意味で知られるべきである。

ตํ ปเนตํ ธมฺมจกฺกํ ทุวิธํ โหติ ปฏิเวธญาณญฺจ เทสนาญาณญฺจ. ตตฺถ ปญฺญาปภาวิตํ อตฺตโน อริยผลาวหํ ปฏิเวธญาณํ, กรุณาปภาวิตํ สาวกานํ อริยผลาวหํ เทสนาญาณํ. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ อุปฺปชฺชมานํ อุปฺปนฺนนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ อภินิกฺขมนโต ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ นาม, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ตุสิตภวนโต วา ยาว โพธิปลฺลงฺเก อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ นาม, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. ทีปงฺกรทสพลโต วา ปฏฺฐาย ยาว อรหตฺตมคฺคา อุปฺปชฺชมานํ นาม, ผลกฺขเณ อุปฺปนฺนํ นาม. เทสนาญาณมฺปิ ปวตฺตมานํ ปวตฺตนฺติ ทุวิธํ. ตญฺหิ ยาว อญฺญาตโกณฺฑญฺญตฺเถรสฺส อรหตฺตมคฺคา ปวตฺตมานํ นาม, ผลกฺขเณ ปวตฺตํ นาม. ตตฺถ ปฏิเวธญาณํ โลกุตฺตรํ, เทสนาญาณํ โลกิยํ. อุภยมฺปิ ปเนตํ อญฺเญหิ อสาธารณํ, พุทฺธานํเยว โอรสญาณํ. เตน วุตฺตํ – ‘‘พฺรหฺมจกฺกํ ปวตฺเตตี’’ติ.

その法輪には、通達智（paṭivedhañāṇa）と説教智（desanāñāṇa）の二種類がある。そのうち、智慧によって生じ、自らに聖なる果（果位）をもたらすものが通達智であり、慈悲によって生じ、弟子たちに聖なる果をもたらすものが説教智である。その通達智には、生じつつあるもの（未完成）と、生じたもの（完成）の二種類がある。すなわち、出家から阿羅漢道に至るまでが“生じつつあるもの”と呼ばれ、阿羅漢果の瞬間に“生じたもの”と呼ばれる。あるいは、都史多天から菩提道場での阿羅漢道に至るまでが“生じつつあるもの”であり、果の瞬間が“生じたもの”である。あるいは、燃燈仏（ディパンカラ）から予言を受けてより阿羅漢道に至るまでが“生じつつあるもの”であり、果の瞬間が“生じたもの”である。説教智もまた、転じつつあるものと、転じられたものの二種類がある。アンニャー・コンダンニャ長老が阿羅漢道に至るまでが“転じつつあるもの”であり、果の瞬間が“転じられたもの”である。そのうち、通達智は出世間（lokuttara）であり、説教智は世間（lokiya）である。しかし、この両者は他者（仏以外）と共有されない、諸仏だけに備わる固有の智（orasañāṇa）である。それゆえ“梵輪を転ずる”と言われる。

กมฺมสมาทานานนฺติ สมาทิยิตฺวา กตานํ กุสลากุสลกมฺมานํ, กมฺมเมว วา กมฺมสมาทานํ. ฐานโส เหตุโสติ ปจฺจยโต เจว เหตุโต จ. ตตฺถ คติอุปธิกาลปโยคา วิปากสฺส ฐานํ. กมฺมํ เหตุ.

“業の受容（kammasamādāna）”とは、自ら引き受けてなされた善および不善の業のことであり、あるいは業そのものが業の受容と呼ばれる。“道理（ṭhāna）から、原因（hetu）から”とは、縁（paccaya）および因（hetu）から、という意味である。そこでは、趣（gati）、具足（upadhi）、時（kāla）、努力（payoga）が、異熟（結果）が生じるための道理（助縁的要因）であり、業がその原因である。

สพฺพตฺถคามินินฺติ สพฺพคติคามินิญฺจ อคติคามินิญฺจ. ปฏิปทนฺติ มคฺคํ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ พหูสุปิ มนุสฺเสสุ เอกเมว ปาณํ ฆาเตนฺเตสุ อิมสฺส เจตนา นิรยคามินี ภวิสฺสติ, อิมสฺส ติรจฺฉานโยนิคามินีติ อิมินา นเยน เอกวตฺถุสฺมิมฺปิ กุสลากุสลเจตนาสงฺขาตานํ ปฏิปตฺตีนํ อวิปรีตโต สภาวํ ชานาติ.

“あらゆる場所（道）に至るもの”とは、すべての趣（五趣・六趣）へ至るもの、および、趣へ至らないもの（あるいは涅槃へ至るもの）を指す。“行路（パティパダー）”とは道（道諦）のことである。“如実に知る”とは、多くの人々が一つの生命を殺害しているとき、“この者の思（意志）は地獄に至るであろう”“この者の思は畜生門に至るであろう”というように、一つの対象に対しても、善不善の思と称される行（実践）のありのままの本性を誤りなく知ることをいう。

อเนกธาตุนฺติ [Pg.234] จกฺขุธาตุอาทีหิ, กามธาตุอาทีหิ วา ธาตูหิ พหุธาตุํ. นานาธาตุนฺติ ตาสํเยว ธาตูนํ วิลกฺขณตฺตา นานปฺปการธาตุํ. โลกนฺติ ขนฺธายตนธาตุโลกํ. ยถาภูตํ ปชานาตีติ ตาสํ ตาสํ ธาตูนํ อวิปรีตโต สภาวํ ปฏิวิชฺฌติ.

“多くの界（アネーカ・ダートゥ）”とは、眼界などの界、あるいは欲界などの界による、多くの界があることを指す。“種々の界（ナーナー・ダートゥ）”とは、それら界自体の特徴が異なることによる多種多様な界を指す。“世界（ローカ）”とは、蘊・処・界としての世界のことである。“如実に知る”とは、それら個々の界の自性を誤りなく見通す（通達する）ことをいう。

นานาธิมุตฺติกตนฺติ หีนปณีตาทิอธิมุตฺตีหิ นานาธิมุตฺติกภาวํ.

“種々の信解（意向）を有する”とは、劣ったものや勝れたものなどの信解によって、多様な信解の状態にあることを指す。

ปรสตฺตานนฺติ ปธานสตฺตานํ. ปรปุคฺคลานนฺติ ตโต ปเรสํ หีนสตฺตานํ. เอกตฺถเมว วา เอตํ ปททฺวยํ เวเนยฺยวเสน ภควตา ทฺเวธา วุตฺตํ. อิธาปิ ภควตา วุตฺตนเยเนว วุตฺตํ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตนฺติ สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยานํ ปรภาวญฺจ อปรภาวญฺจ, วุทฺธิญฺจ หานิญฺจาติ อตฺโถ.

“他なる衆生”とは優れた衆生のことであり、“他なる個人”とはそれ以外の劣った衆生のことである。あるいは、これら二つの語は本質的には一つの意味であるが、教化すべき対象（可化衆生）に応じて、世尊によって二通りに説かれたものである。ここ（パティサンビダーマッガ）においても、世尊が説かれたその方法に従って説かれている。“諸根の勝劣”とは、信などの諸根の増進（勝）と衰退（劣）、すなわち増大と減少という意味である。

ฌานวิโมกฺขสมาธิสมาปตฺตีนนฺติ ปฐมาทีนํ จตุนฺนํ ฌานานํ, ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีนํ (ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙) อฏฺฐนฺนํ วิโมกฺขานํ, สวิตกฺกสวิจาราทีนํ ติณฺณํ สมาธีนํ, ปฐมชฺฌานสมาปตฺติอาทีนญฺจ นวนฺนํ อนุปุพฺพสมาปตฺตีนํ. สํกิเลสนฺติ หานภาคิยธมฺมํ. โวทานนฺติ วิเสสภาคิยธมฺมํ. วุฏฺฐานนฺติ เยน การเณน ฌานาทีหิ วุฏฺฐหนฺติ, ตํ การณํ. ตํ ปน ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐานํ, ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ (วิภ. ๘๒๘) เอวํ วุตฺตํ ปคุณชฺฌานญฺเจว ภวงฺคผลสมาปตฺติโย จ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ. ภวงฺเคน ปน สพฺพชฺฌาเนหิ วุฏฺฐานํ โหติ, นิโรธสมาปตฺติโต ผลสมาปตฺติยา วุฏฺฐานํ โหติ. ตํ สนฺธาย ‘‘ตมฺหา ตมฺหา สมาธิมฺหา วุฏฺฐานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ.

“禅定・解脱・三昧・等至”とは、初禅などの四禅、“色を有する者が色を見る”などの八解脱、有尋有伺などの三つの三昧、および初禅等至から始まる九次第定（九等至）のことである。“雑染”とは、退分（衰退）に属する性質の法を指す。“清浄”とは、勝分（殊勝）に属する性質の法を指す。“出離（出起）”とは、どのような理由によって禅定などから立ち上がるのかという、その理由のことである。しかし、それは“清浄も出離であり、各々の三昧からの立ち上がりも出離である”と説かれているように、習熟した禅定や、有分心および果等至（への転換）も指す。下の段階で習熟した禅定は、上の段階の禅定の近因（足場）となるため、“清浄も出離である”と言われる。また、有分心によってすべての禅定からの立ち上がりが生じ、滅尽定からは果等至によって立ち上がりが生じる。それを指して“各々の三昧からの立ち上がりも出離である”と説かれている。

ปุพฺเพนิวาสทิพฺพจกฺขุอาสวกฺขยญาณานิ เหฏฺฐา ปกาสิตาเนว.

宿住随念智、天眼智、漏尽智については、すでに前述の箇所で明らかにされている通りである。

ตตฺถ อาสวานํ ขยาติ อรหตฺตมคฺเคน สพฺพกิเลสานํ ขยา. อนาสวนฺติ อาสววิรหิตํ. เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตินฺติ เอตฺถ เจโตวจเนน อรหตฺตผลสมฺปยุตฺโต สมาธิ, ปญฺญาวจเนน ตํสมฺปยุตฺตา จ ปญฺญา วุตฺตา. ตตฺถ จ สมาธิ ราคโต วิมุตฺตตฺตา เจโตวิมุตฺติ, ปญฺญา อวิชฺชาย วิมุตฺตตฺตา ปญฺญาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพา. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา – ‘‘โย หิสฺส, ภิกฺขเว, สมาธิ, ตทสฺส สมาธินฺทฺริยํ. ยา หิสฺส, ภิกฺขเว, ปญฺญา, ตทสฺส ปญฺญินฺทฺริยํ. อิติ โข, ภิกฺขเว, ราควิราคา เจโตวิมุตฺติ อวิชฺชาวิราคา [Pg.235] ปญฺญาวิมุตฺตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๕๑๖; ๕๒๐). อปิเจตฺถ สมถพลํ เจโตวิมุตฺติ, วิปสฺสนาพลํ ปญฺญาวิมุตฺตีติ เวทิตพฺพํ. ทิฏฺเฐว ธมฺเมติ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว. สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวาติ อธิกาย ปญฺญาย อตฺตนาเยว ปจฺจกฺขํ กตฺวา, อปรปฺปจฺจเยน ญตฺวาติ อตฺโถ. อุปสมฺปชฺชาติ อธิคนฺตฺวา, นิปฺผาเทตฺวา วา. อิเมสํ ปน ทสนฺนํ ทสพลญาณานํ วิตฺถาโร อภิธมฺเม (วิภ. ๘๐๙ อาทโย) วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ.

そのうち“諸漏の尽滅”とは、阿羅漢道によってすべての煩悩が尽きることである。“無漏”とは、漏（煩悩）を離れていることである。“心解脱・慧解脱”において、“心（セートー）”という言葉では阿羅漢果に相応する三昧が説かれ、“慧（パンニャー）”という言葉ではそれに相応する智慧が説かれている。そこにおいて三昧は、貪欲から解脱しているがゆえに心解脱であり、智慧は、無明から解脱しているがゆえに慧解脱であると知るべきである。世尊は“比丘たちよ、彼の三昧が彼の定根であり、彼の智慧が彼の慧根である。比丘たちよ、このように、離貪によって心解脱があり、離痴によって慧解脱がある”と説かれた。また、止の力が心解脱であり、観の力が慧解脱であると知るべきである。“現法において”とは、この現在の身（個体）においてということである。“自ら卓越した知恵をもって現前し”とは、勝れた智慧によって自ら直接体験し、他人の確信によらずに知るという意味である。“具足して”とは、到達して、あるいは成就してということである。なお、これら十の十力智の詳細は、阿毘達磨（経分別）に説かれている方法に従って知るべきである。

ตตฺถ ปรวาทิกถา โหติ – ทสพลญาณํ นาม ปาฏิเยกฺกํ ญาณํ นตฺถิ, สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺเสวายํ ปเภโทติ. น ตํ ตถา ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญเมว หิ ทสพลญาณํ, อญฺญํ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ. ทสพลญาณญฺหิ สกสกกิจฺจเมว ชานาติ, สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ตมฺปิ, ตโต อวเสสมฺปิ ชานาติ. ทสพลญาเณสุ หิ ปฐมํ การณาการณเมว ชานาติ, ทุติยํ กมฺมนฺตรวิปากนฺตรเมว, ตติยํ กมฺมปริจฺเฉทเมว, จตุตฺถํ ธาตุนานตฺตการณเมว, ปญฺจมํ สตฺตานํ อชฺฌาสยาธิมุตฺติเมว, ฉฏฺฐํ อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวเมว, สตฺตมํ ฌานาทีหิ สทฺธึ เตสํ สํกิเลสาทิเมว, อฏฺฐมํ ปุพฺเพนิวุตฺถขนฺธสนฺตติเมว, นวมํ สตฺตานํ จุติปฏิสนฺธิเมว, ทสมํ สจฺจปริจฺเฉทเมว. สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน เอเตหิ ชานิตพฺพญฺจ, ตโต อุตฺตริญฺจ ปชานาติ. เอเตสํ ปน กิจฺจํ น สพฺพํ กโรติ. ตญฺหิ ฌานํ หุตฺวา อปฺเปตุํ น สกฺโกติ, อิทฺธิ หุตฺวา วิกุพฺพิตุํ น สกฺโกติ, มคฺโค หุตฺวา กิเลเส เขเปตุํ น สกฺโกติ.

そこにおいて他論者の説によれば、“十力智という個別の知恵は存在せず、これは一切知智の分類にすぎない”という。しかし、そのように見るべきではない。十力智と一切知智は別個のものである。十力智はそれぞれの固有の機能（役割）のみを知るが、一切知智はその機能も知り、それ以外の残りをも知る。十力智のうち、第一の知は原因と非原因のみを知り、第二は業の差異と異熟の差異のみを、第三は業の区分のみを、第四は界の多様性の原因のみを、第五は衆生の意向と信解のみを、第六は諸根の鋭利さと柔軟さのみを、第七は禅定などとその雑染のみを、第八は過去の宿住（五蘊の相続）のみを、第九は衆生の死生のみを、第十は四聖諦の区分のみを知る。一方で一切知智は、これらによって知られるべきことも、それ以上のことも如実に知る。しかし、（一切知智が）これら十力智の機能のすべてを果たすわけではない。なぜなら、一切知智が禅定となって安止させることはできず、神通となって変化させることもできず、聖道となって煩悩を滅し尽くすこともできないからである。

อปิจ ปรวาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘ทสพลญาณํ นาเมตํ สวิตกฺกสวิจารํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺกาวิจารํ กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ โลกิยํ โลกุตฺตร’’นฺติ. ชานนฺโต ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต ญาณานิ สวิตกฺกสวิจารานี’’ติ วกฺขติ. ‘‘ตโต ปรานิ ทฺเว อวิตกฺกอวิจารานี’’ติ วกฺขติ. ‘‘อาสวกฺขยญาณํ สิยา สวิตกฺกสวิจารํ, สิยา อวิตกฺกวิจารมตฺตํ, สิยา อวิตกฺกอวิจาร’’นฺติ วกฺขติ. ตถา ‘‘ปฏิปาฏิยา สตฺต กามาวจรานิ, ตโต ปรานิ ทฺเว รูปาวจรานิ, ตโต อวสาเน เอกํ โลกุตฺตร’’นฺติ วกฺขติ. ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปน สวิตกฺกสวิจารเมว กามาวจรเมว โลกิยเมวา’’ติ วกฺขติ.

さらに、他論者は次のように問われるべきである。“この十力智とは、有尋有伺なのか、無尋唯伺なのか、無尋無伺なのか。欲界系、色界系、無色界系、世間的、出世間的なのか”と。理解している者なら、“順次に七つの知は有尋有伺である”と答えるだろう。そして“その後の二つ（宿住智・天眼智）は無尋無伺である”と言い、“漏尽智はある場合には有尋有伺、ある場合には無尋唯伺、ある場合には無尋無伺である”と答えるであろう。同様に“順次に七つは欲界系であり、その後の二つは色界系、最後の一つは出世間的である”と答える。しかし“一切知智については、有尋有伺であり、欲界系であり、世間的である”と答えるはずである（よって、両者は性質が異なる）。

เอวเมตฺถ [Pg.236] อปุพฺพตฺถานุวณฺณนํ ญตฺวา อิทานิ ยสฺมา ตถาคโต ปฐมํเยว ฐานาฏฺฐานญาเณน เวเนยฺยสตฺตานํ อาสวกฺขยาธิคมสฺส เจว อนธิคมสฺส จ ฐานาฏฺฐานภูตํ กิเลสาวรณาภาวํ ปสฺสติ โลกิยสมฺมาทิฏฺฐิฏฺฐานทสฺสนโต นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิฏฺฐานาภาวทสฺสนโต จ. อถ เนสํ กมฺมวิปากญาเณน วิปากาวรณาภาวํ ปสฺสติ ติเหตุกปฏิสนฺธิทสฺสนโต. สพฺพตฺถคามินิปฏิปทาญาเณน กมฺมาวรณาภาวํ ปสฺสติ อานนฺตริกกมฺมาภาวทสฺสนโต. เอวํ อนาวรณานํ อเนกธาตุนานาธาตุญาเณน อนุกูลธมฺมเทสนตฺถํ จริยาวิเสสํ ปสฺสติ ธาตุเวมตฺตทสฺสนโต. อถ เนสํ นานาธิมุตฺติกตาญาเณน อธิมุตฺตึ ปสฺสติ ปโยคํ อนาทิยิตฺวาปิ อธิมุตฺติวเสน ธมฺมเทสนตฺถํ. อเถวํ ทิฏฺฐอธิมุตฺตีนํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ธมฺมํ เทเสตุํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาเณน อินฺทฺริยปโรปริยตฺตํ ปสฺสติ สทฺธาทีนํ ติกฺขมุทุภาวทสฺสนโต. เอวํ ปริญฺญาตินฺทฺริยปโรปริยตฺตาปิ ปเนเต สเจ ทูเร โหนฺติ, อถ ฌานาทิญาเณน ฌานาทีสุ วสีภูตตฺตา อิทฺธิวิเสเสน ขิปฺปํ อุปคจฺฉติ. อุปคนฺตฺวา จ เนสํ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน ปุพฺพชาติวิภาวนํ ทิพฺพจกฺขานุภาวโต ปตฺตพฺเพน เจโตปริยญาเณน สมฺปติ จิตฺตวิเสสํ ปสฺสนฺโต อาสวกฺขยญาณานุภาเวน อาสวกฺขยคามินิยา ปฏิปทาย วิคตสมฺโมหตฺตา อาสวกฺขยาย ธมฺมํ เทเสติ. ตสฺมา อิมินานุกฺกเมน อิมานิ ทส พลานิ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานีติ.

このように、この十力知において未だ説かれていない意味の解説を知った上で、次のように理解すべきである。なぜなら如来は、まず第一に“処非処智”によって、導かれるべき衆生たちが漏尽（阿羅漢果）を得るか、あるいは得ないかの原因（処・非処）となる“煩悩障（キレーサーヴァラナ）がないこと”を見るからである。それは、道の原因である世間的正見があること、あるいは道の原因ではない決定邪見がないことを見るからである。次に、それら衆生たちの“業異熟智”によって、三因結生（三つの善根を伴う再生）を見ることで“異熟障（ヴィパーカーヴァラナ）がないこと”を見る。“遍趣行智”によって、無間業がないことを見ることで“業障（カンマーヴァラナ）がないこと”を見る。このように障りのない者たちに対し、“種々界智”によって、界（性質）の差異を見ることで、ふさわしい法を説くために（衆生の）“行（チャリヤー）の特殊性”を見る。次に“種々勝解智”によって、彼らの“勝解（アディムッティ、意向）”を見る。それは、精進（パヨーガ）を考慮せずとも、勝解（意向）に応じて法を説くためである。このように勝解が見られた者たちに対し、能力や力に応じて法を説くために、“根上下智”によって、信などの根の鋭さや鈍さを見ることで“根の優劣（根上下）”を見る。このように根の優劣が知られたとしても、もしそれらの衆生が遠くにいるならば、如来は禅定などに自在であるため、“禅定等智”による神通の特殊性をもって速やかに近づく。近づいた後、如来は“宿住随念智”によって彼らの過去生を明らかにし、天眼の威力によって得られる“他心智”によって現在の心の特殊性を見、そして“漏尽智”の威力によって、漏尽に至る道において迷いがなくなった状態から、漏尽のために法を説くのである。それゆえ、この順序でこれらの十力が説かれたと知るべきである。

๔๕. อิทานิ สพฺพพลานิ ลกฺขณโต นิทฺทิสิตุกาโม เกนฏฺเฐน สทฺธาพลนฺติอาทินา นเยน ปุจฺฉํ กตฺวา อสฺสทฺธิเย อกมฺปิยฏฺเฐนาติอาทินา นเยน วิสฺสชฺชนํ อกาสิ. ตตฺถ หิรียตีติอาทิ ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา. ภาวนาพลาทีสุ อธิฏฺฐานพลปริยนฺเตสุ ‘‘ตตฺถา’’ติ จ, ‘‘เตนา’’ติ จ, ‘‘ต’’นฺติ จ เนกฺขมฺมาทิกเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เตน จิตฺตํ เอกคฺคนฺติ เตน สมาธินา จิตฺตํ เอกคฺคํ โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ตตฺถ ชาเตติ ตตฺถ สมเถ สมฺปโยควเสน ชาเต, ตสฺมึ วา วิปสฺสนารมฺมณํ หุตฺวา ชาเต. ตตฺถ สิกฺขตีติ ตตฺถ เสขพเล เสโข สิกฺขตีติ เสขพลนฺติ อตฺโถ. ตตฺถ สิกฺขิตตฺตาติ ตตฺถ อเสขพเล อเสขสฺส สิกฺขิตตฺตา อเสขพลํ. เตน อาสวา ขีณาติ เตน โลกิยโลกุตฺตเรน ญาเณน อาสวา ขีณาติ ตํ ญาณํ ขีณาสวพลํ[Pg.237]. โลกิเยนาปิ หิ ญาเณน อาสวา ขีณา นาม วิปสฺสนาย อภาเว โลกุตฺตรมคฺคาภาวโต. เอวํ ขีณาสวสฺส พลนฺติ ขีณาสวพลํ. ตสฺส อิชฺฌตีติ อิทฺธิพลนฺติ ตสฺส อิทฺธิมโต อิชฺฌตีติ อิทฺธิเยว พลํ อิทฺธิพลํ. อปฺปเมยฺยฏฺเฐนาติ ยสฺมา สาวกา ฐานาฏฺฐานาทีนิ เอกเทเสน ชานนฺติ, สพฺพากาเรน ปชานนํเยว สนฺธาย ‘‘ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ วุตฺตํ. กิญฺจาปิ ตีสุ วิชฺชาสุ ‘‘ยถาภูตํ ปชานาตี’’ติ น วุตฺตํ, อญฺญตฺถ ปน วุตฺตตฺตา ตาสุปิ วุตฺตเมว โหติ. อญฺญตฺถาติ เสเสสุ สตฺตสุ ญาณพเลสุ จ อภิธมฺเม (วิภ. ๗๖๐) จ ทสสุปิ พเลสุ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณํ ปน สพฺพถาปิ สาวเกหิ อสาธารณเมว. ตสฺมา ทสปิ พลานิ สาวเกหิ อสาธารณานีติ. อธิมตฺตฏฺเฐน อตุลิยฏฺเฐน อปฺปเมยฺยานิ, ตสฺมาเยว จ ‘‘อปฺปเมยฺยฏฺเฐน ตถาคตพล’’นฺติ วุตฺตนฺติ.

45. 今、すべての“力”を特徴（相）から示そうとして、“いかなる意味で信力というのか”などの方法で問いを立て、“不信において動揺しないという意味で”などの方法で回答を示した。その回答の中で、“慙じる（hirīyati）”などの説示は、人を主体とした説示である。“修習力”から“依止力（adhiṭṭhānabala）”に至る句においては、“そこにおいて（tattha）”“それによって（tena）”“それを（taṃ）”などは、出離（ネッカンマ）などのみを指して説かれたものであると知るべきである。“それによって心が一境性になる（tena cittaṃ ekaggaṃ）”とは、その三昧（定）によって心が一点に集中することをいう。“そこにおいて生じた（tattha jāte）”とは、その奢摩他（サマタ）において相応することによって生じた法、あるいは、その奢摩他において観（ヴィパッサナー）の対象となって生じた法のことである。“そこにおいて学ぶ（tattha sikkhati）”とは、その有学力（sekhabala）によって有学の者が学ぶので“有学力”という意味である。“そこにおいて学んだことによって（tattha sikkhitattā）”とは、その無学力によって無学の者（阿羅漢）が（すでに）学んだことによって“無学力”という。“それによって諸漏が尽きる（tena āsavā khīṇā）”とは、世間的・出世間のその智によって諸漏が尽きるので、その智を“尽漏力”という。世間的な智によっても、観（ヴィパッサナー）がなければ出世間道がないため、漏尽と呼ばれる。このように漏尽した者の力であるから“漏尽力”という。“彼に成就する（tassa ijjhati）”から“神通力（iddhibala）”とは、その神通を持つ者に成就するので、神通そのものが力であり“神通力”という。“量りがたいという意味で（appameyyaṭṭhena）”とは、声聞たちは処非処智などを一部分しか知らないが、如来があらゆる側面から（如実に）知ることを指して“如実に知る（yathābhūtaṃ pajānātī）”と説かれたのである。三明の記述においては“如実に知る”とは説かれていないが、他の箇所で説かれているため、そこでも説かれているのと同じことである。“他の箇所”とは、残りの七つの智力、および阿毘達磨（智分別）における十力のことである。しかし“根上下智”は、いかなる点においても声聞たちとは共通しない。したがって、十力すべてが声聞たちとは共通しないのである。過多（絶大）な意味、比類なき意味において“量りがたい（appameyya）”のであり、それゆえに“量りがたいという意味で如来の力（tathāgatabala）”と説かれたと知るべきである。

พลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

力の説明（註釈）は終わった。

๑๐. สุญฺญกถา

10. 空論

สุญฺญกถาวณฺณนา

空論の註釈

๔๖. อิทานิ โลกุตฺตรพลปริโยสานาย พลกถาย อนนฺตรํ กถิตาย โลกุตฺตรสุญฺญตาปริโยสานาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย สุญฺญตากถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. สุตฺตนฺเต ตาว อถาติ วจโนปาทาเน นิปาโต. เอเตน อายสฺมาติอาทิวจนสฺส อุปาทานํ กตํ โหติ. โขติ ปทปูรณตฺเถ นิปาโต. เยน ภควา เตนุปสงฺกมีติ ภุมฺมตฺเถ กรณวจนํ. ตสฺมา ยตฺถ ภควา, ตตฺถ อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เยน วา การเณน ภควา เทวมนุสฺเสหิ อุปสงฺกมิตพฺโพ, เตเนว การเณน อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เกน จ การเณน ภควา อุปสงฺกมิตพฺโพ? นานปฺปการคุณวิเสสาธิคมาธิปฺปาเยน, สาทุผลูปโภคาธิปฺปาเยน ทิชคเณหิ นิจฺจผลิตมหารุกฺโข วิย, เตน การเณน อุปสงฺกมีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุปสงฺกมีติ จ คโตติ วุตฺตํ โหติ. อุปสงฺกมิตฺวาติ อุปสงฺกมนปริโยสานทีปนํ. อถ วา เอวญฺจ คโต ตโต อาสนฺนตรํ ฐานํ ภควโต สมีปสงฺขาตํ คนฺตฺวาติปิ วุตฺตํ โหติ.

46. 今、出世間の力で終わる“力論”の次に語られた、出世間の空（空性）で終わる、経（スッタ）を先行させる“空論”において、未だ説かれていない意味の解説を行う。経において、まず“atha（さて、その後）”という言葉は、引用を導くための接続詞である。これによって“尊者（āyasmā）”などの言葉が引用されている。“kho”は、句を整えるための接続詞である。“世尊がいらっしゃるところへ近づいた（yena bhagavā tenupasaṅkamī）”とは、場所に関する具格である。ゆえに、“世尊がいらっしゃるところ、そこへ近づいた”というのがここでの意味である。あるいは、“いかなる理由によって世尊は神々や人間たちから近づかれるべき存在であるか、その理由によって近づいた”というのがここでの意味である。いかなる理由によって世尊は近づかれるべきなのか。それは、鳥の群れが甘い実を食べるために、常に実を結んでいる大樹に近づくように、様々な優れた徳を獲得することを望むためであり、その理由によって近づいた、というのがここでの意味である。“近づいた（upasaṅkamī）”とは、“行った”という意味である。“近づいてから（upasaṅkamitvā）”とは、近づくことの完了を示す。あるいは、このように行って、その近づいた場所から、さらに世尊の近くと言われる至近の場所へ行った、という意味でもある。

อภิวาเทตฺวาติ [Pg.238] ปญฺจปติฏฺฐิเตน วนฺทิตฺวา. อิทานิ เยนฏฺเฐน โลเก อคฺคปุคฺคลสฺส อุปฏฺฐานํ อาคโต, ตํ ปุจฺฉิตุกาโม ทสนขสโมธานสมุชฺชลํ อญฺชลึ สิรสิ ปติฏฺฐเปตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตนฺติ จ ภาวนปุํสกนิทฺเทโส ‘‘วิสมํ จนฺทิมสูริยา ปริหรนฺตี’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๗๐) วิย. ตสฺมา ยถา นิสินฺโน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหติ, ตถา นิสีทีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ภุมฺมตฺเถ วา เอตํ อุปโยควจนํ. นิสีทีติ นิสชฺชํ กปฺเปสิ. ปณฺฑิตา หิ เทวมนุสฺสา ครุฏฺฐานียํ อุปสงฺกมิตฺวา อาสนกุสลตาย เอกมนฺตํ นิสีทนฺติ, อยญฺจ เถโร เตสํ อญฺญตโร, ตสฺมา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

“礼拝して（abhivādetvā）”とは、五体投地によって敬礼することである。今、どのような目的で世間の最上の人に仕えるために来たのかを尋ねようとして、アーナンダ長老は十の爪を合わせた輝かしい合掌を頭の上に捧げ、一方に座った。“一方に（ekamantaṃ）”とは、“月や太陽は不均等に（visamaṃ）巡る”などの表現と同様に、様態を示す副詞的用法である。したがって、どのように座れば“一方に座った”ことになるか、そのように座ったというのがここでの意味である。あるいは、これは“場所”の意味における対格である。“座った（nisīdī）”とは、着座したということである。賢明な神々や人間たちは、敬うべき人の近くへ行き、座り方に精通しているため、一方に適切に座るものである。この長老もそれら賢者の一人であるため、一方に座ったのである。

กถํ นิสินฺโน ปน เอกมนฺตํ นิสินฺโน โหตีติ? ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา. เสยฺยถิทํ – อติทูรํ อจฺจาสนฺนํ อุปริวาตํ อุนฺนตปฺปเทสํ อติสมฺมุขํ อติปจฺฉาติ. อติทูเร นิสินฺโน หิ สเจ กเถตุกาโม โหติ, อุจฺจาสทฺเทน กเถตพฺพํ โหติ. อจฺจาสนฺเน นิสินฺโน สงฺฆฏฺฏนํ กโรติ. อุปริวาเต นิสินฺโน สรีรคนฺเธน พาธติ. อุนฺนตปฺปเทเส นิสินฺโน อคารวํ ปกาเสติ. อติสมฺมุขา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, จกฺขุนา จกฺขุํ อาหจฺจ ทฏฺฐพฺพํ โหติ. อติปจฺฉา นิสินฺโน สเจ ทฏฺฐุกาโม โหติ, คีวํ ปสาเรตฺวา ทฏฺฐพฺพํ โหติ. ตสฺมา อยมฺปิ เอเต ฉ นิสชฺชโทเส วชฺเชตฺวา นิสีทิ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอกมนฺตํ นิสีที’’ติ. เอตทโวจาติ เอตํ อโวจ.

“どのように座れば‘片脇に座った（一方に座った）’ことになるのか。それは座る際の六つの過失を避けて座ることである。すなわち、遠すぎること、近すぎること、風上に座ること、高い場所に座ること、真正面に座ること、真後ろに座ることである。もし遠くに座りすぎて話をしようとすれば、大きな声で話さなければならなくなる。近すぎれば、（相手の体に）触れてしまう。風上に座れば、体臭で相手を悩ませることになる。高い場所に座れば、不敬を示すことになる。真正面に座って（相手を）見ようとすれば、目と目がぶつかって（見つめ合って）見ることになる。真後ろに座って（相手を）見ようとすれば、首を伸ばして見なければならなくなる。それゆえ、この（アーナンダ長老）もこれら六つの座座の過失を避けて座ったのである。それゆえに‘片脇に座った’と言われるのである。‘このように申し上げた’とは、そのことを語ったのである。”

สุญฺโญ โลโก สุญฺโญ โลโกติ, ภนฺเต, วุจฺจตีติ อิมสฺมึ สาสเน ปฏิปนฺเนหิ เตหิ เตหิ ภิกฺขูหิ ‘‘สุญฺโญ โลโก สุญฺโญ โลโก’’ติ กถียตีติ อตฺโถ. ตหึ ตหึ ตาทิสานํ วจนานํ พหุกตฺตา เตสํ สพฺเพสํ สงฺคณฺหนตฺถํ อาเมฑิตวจนํ กตํ. เอวญฺหิ วุตฺเต สพฺพานิ ตานิ วจนานิ สงฺคหิตานิ โหนฺติ. กิตฺตาวตาติ กิตฺตเกน ปริมาเณน. นุ-อิติ สํสยตฺเถ นิปาโต. สุญฺญํ อตฺเตน วา อตฺตนิเยน วาติ ‘‘การโก เวทโก สยํวสี’’ติ เอวํ โลกปริกปฺปิเตน อตฺตนา จ อตฺตาภาวโตเยว อตฺตโน สนฺตเกน ปริกฺขาเรน จ สุญฺญํ. สพฺพํ จกฺขาทิ โลกิยํ ธมฺมชาตํ, ตํเยว ลุชฺชนปลุชฺชนฏฺเฐน โลโก นาม. ยสฺมา จ อตฺตา จ เอตฺถ นตฺถิ, อตฺตนิยญฺจ เอตฺถ นตฺถิ, ตสฺมา สุญฺโญ โลโกติ วุจฺจตีติ อตฺโถ. โลกุตฺตโรปิ จ [Pg.239] ธมฺโม อตฺตตฺตนิเยหิ สุญฺโญ เอว, ปุจฺฉานุรูเปน ปน โลกิโยว ธมฺโม วุตฺโต. สุญฺโญติ จ ธมฺโม นตฺถีติ วุตฺตํ น โหติ, ตสฺมึ ธมฺเม อตฺตตฺตนิยสารสฺส นตฺถิภาโว วุตฺโต โหติ. โลเก จ ‘‘สุญฺญํ ฆรํ, สุญฺโญ ฆโฏ’’ติ วุตฺเต ฆรสฺส ฆฏสฺส จ นตฺถิภาโว วุตฺโต น โหติ, ตสฺมึ ฆเร ฆเฏ จ อญฺญสฺส นตฺถิภาโว วุตฺโต โหติ. ภควตา จ ‘‘อิติ ยญฺหิ โข ตตฺถ น โหติ, เตน ตํ สุญฺญํ สมนุปสฺสติ. ยํ ปน ตตฺถ อวสิฏฺฐํ โหติ, ตํ สนฺตํ อิทมตฺถีติ ปชานาตี’’ติ อยเมว อตฺโถ วุตฺโต. ตถา ญายคนฺเถ จ สทฺทคนฺเถ จ อยเมว อตฺโถ. อิติ อิมสฺมึ สุตฺตนฺเต อนตฺตลกฺขณเมว กถิตํ.

“‘大徳よ、空なる世界、空なる世界と言われますが’という句は、この教えにおいて修行するそれらそれらの比丘たちによって‘空なる世界、空なる世界’と語られるという意味である。あちこちの経典でそのような言葉が多く使われるため、それらすべてを総括するために、反復の言葉（重言）がなされた。このように二度繰り返して言えば、それら多くの言葉がすべて含まれることになる。‘どのような（範囲で）’とは、どれほどの分量（範囲）でということである。‘ヌ（nu）’は疑念の意の不変化詞である。‘我（アッタ）または我に属するもの（アッタニヤ）によって空である’とは、‘作る者、感じる者、自在な者’という、世間で想定される我（アートマン）そのものからも、我が存在しないからこそ我の所有物である附属品（眼や耳など）からも、空であることを指す。眼などのすべての世俗的な諸現象（法）の集まり、それこそが崩壊・滅失するという意味において‘世界（ロカ）’と呼ばれる。そこに我は存在せず、我に属するものも存在しないがゆえに、‘空なる世界’と言われるのである。出世間的な法もまた我と我に属するものによって空であるが、質問に応じて世俗的な法のみが語られたのである。‘空’と言っても、法そのものが存在しないと言っているのではない。その法において、我や我に属するものという実体（サアラ）が存在しないことを言っているのである。世間で‘空き家’‘空の瓶’と言うとき、家や瓶が存在しないと言っているのではなく、その家や瓶の中に（主となる人や水などの）他のものが存在しないことを言っているのである。世尊もまた、‘このように、そこに存在しないものによって、それは空であると観察する。しかし、そこに残っているものがあれば、それが存在することを“これがある”と知る’と、この意味を説かれた。論理の書（ニャーヤ）や文法の書（サッダ）においても、これと同じ意味である。したがって、この経においては、無我の相（無我の教え）のみが説かれているのである。”

๔๗. สุตฺตนฺตนิทฺเทเส สุญฺญสุญฺญนฺติอาทีนิ ปญฺจวีสติ มาติกาปทานิ สุญฺญสมฺพนฺเธน อุทฺทิสิตฺวา เตสํ นิทฺเทโส กโต. ตตฺถ มาติกาย ตาว สุญฺญสงฺขาตํ สุญฺญํ, น อญฺเญน อุปปเทน วิเสสิตนฺติ สุญฺญสุญฺญํ. อสุกนฺติ อนิทฺทิฏฺฐตฺตา เจตฺถ สุญฺญตฺตเมว วา อเปกฺขิตฺวา นปุํสกวจนํ กตํ. เอวํ เสเสสุปิ. สงฺขาโรเยว เสสสงฺขาเรหิ สุญฺโญติ สงฺขารสุญฺญํ. ชราภงฺควเสน วิรูโป ปริณาโม วิปริณาโม, เตน วิปริณาเมน สุญฺญํ วิปริณามสุญฺญํ. อคฺคญฺจ ตํ อตฺตตฺตนิเยหิ, สพฺพสงฺขาเรหิ วา สุญฺญญฺจาติ อคฺคสุญฺญํ. ลกฺขณเมว เสสลกฺขเณหิ สุญฺญนฺติ ลกฺขณสุญฺญํ. เนกฺขมฺมาทินา วิกฺขมฺภเนน สุญฺญํ. วิกฺขมฺภนสุญฺญํ. ตทงฺคสุญฺญาทีสุปิ จตูสุ เอเสว นโย. อชฺฌตฺตญฺจ ตํ อตฺตตฺตนิยาทีหิ สุญฺญญฺจาติ อชฺฌตฺตสุญฺญํ. พหิทฺธา จ ตํ อตฺตตฺตนิยาทีหิ สุญฺญญฺจาติ พหิทฺธาสุญฺญํ. ตทุภยํ อตฺตตฺตนิยาทีหิ สุญฺญนฺติ ทุภโตสุญฺญํ. สมาโน ภาโค เอตสฺสาติ สภาคํ, สภาคญฺจ ตํ อตฺตตฺตนิยาทีหิ สุญฺญญฺจาติ สภาคสุญฺญํ, สทิสสุญฺญนฺติ อตฺโถ. วิคตํ สภาคํ วิสภาคํ, วิสภาคญฺจ ตํ อตฺตตฺตนิยาทีหิ สุญฺญญฺจาติ วิสภาคสุญฺญํ, วิสทิสสุญฺญนฺติ อตฺโถ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ สภาคสุญฺญํ วิสภาคสุญฺญํ นิสฺสรณสุญฺญานนฺตรํ ลิขิตํ. เนกฺขมฺมาทิเอสนา กามจฺฉนฺทาทินา สุญฺญาติ เอสนาสุญฺญํ. ปริคฺคหสุญฺญาทีสุ ตีสุปิ เอเสว นโย. เอการมฺมเณ ปติฏฺฐิตตฺตา นานารมฺมณวิกฺเขปาภาวโต เอกตฺตญฺจ ตํ นานตฺเตน สุญฺญญฺจาติ เอกตฺตสุญฺญํ. ตพฺพิปรีเตน นานตฺตญฺจ [Pg.240] ตํ เอกตฺเตน สุญฺญญฺจาติ นานตฺตสุญฺญํ. เนกฺขมฺมาทิขนฺติ กามจฺฉนฺทาทินา สุญฺญาติ ขนฺติสุญฺญํ. อธิฏฺฐานสุญฺเญ ปริโยคาหนสุญฺเญ จ เอเสว นโย. ปริโยคหนสุญฺญนฺติปิ ปาโฐ. สมฺปชานสฺสาติ สมฺปชญฺเญน สมนฺนาคตสฺส ปรินิพฺพายนฺตสฺส อรหโต. ปวตฺตปริยาทานนฺติ อนุปาทาปรินิพฺพานํ. สพฺพสุญฺญตานนฺติ สพฺพสุญฺญานํ. ปรมตฺถสุญฺญนฺติ สพฺพสงฺขาราภาวโต อุตฺตมตฺถภูตํ สุญฺญํ.

47. “経の解説（スッタンタニッデーサ）において、‘空空（くうくう）’などの二十五の論綱（マーティカー）の句が、空に関連づけて提示され、それらの解説がなされている。その論綱の中で、まず‘空’と称される‘空’は、他の修飾語によって区別されていないため‘空空’と呼ばれる。ここでは特定の法が指し示されていないため、あるいは‘空であること’そのものを考慮して、中性名詞が用いられている。残りの句についても同様である。ある行（サンカーラ）が他の残りの行を欠いているため‘行空（ぎょうくう）’と言う。老いと崩壊によって異なった姿に変化することが‘変易（へんえき）’であり、その変易（滅・住の瞬間）を欠いている（生起の瞬間を指す）ため‘変易空（へんえきくう）’と言う。至高なるもの（涅槃）であり、それが我・我所や、すべての行を欠いているため‘至高空’と言う。一つの特徴が他の特徴を欠いているため‘相空（そうくう）’と言う。出離（ネッカンマ）などの抑圧（ヴィッカンバナ）によって（欲などが）空であることを‘抑圧空’と言う。随一空（タダンガクウ）などの四つについても同様である。内なる法であり、それが我・我所などを欠いているため‘内空（ないくう）’と言う。外なる法であり、それが我・外所などを欠いているため‘外空（げくう）’と言う。その両方が我・我所などを欠いているため‘内外空（にがいくう）’と言う。それと同じ性質を持つ部分があるため‘自類（さばーが）’と言い、自類でありながら我・我所などを欠いているため‘自類空’と言う。似たものが欠けている空という意味である。自類を離れたものを‘異類（うぃさばーが）’と言い、異類でありながら我・我所などを欠いているため‘異類空’と言う。似ていないものが欠けている空という意味である。一部の写本では、‘出離空’の直後に‘自類空’‘異類空’が記されている。出離などの希求（エーサナー）が欲愛などを欠いているため‘希求空’と言う。遍執空（パリッガハクウ）などの三つについても同様である。一つの対象に定まっていることにより、様々な対象への散乱がないことから‘一性（えーかった）’と言い、それが多性（多様な属性）を欠いているため‘一性空’と言う。その反対が‘多性（なーなった）’であり、それが一性を欠いているため‘多性空’と言う。出離などの忍（カンティ）が欲愛などを欠いているため‘忍空’と言う。‘決定空（あでぃったーなくう）’と‘遍入空（ぱりよーがーはなくう）’についても同様である。‘パリヨーガハナスンニャ’という読み（異本）もある。‘正知ある者の’とは、智慧を具えて入滅する阿羅漢のことである。‘生起の尽滅’とは、無余依涅槃のことである。‘一切空’とは、すべての行（サンカーラ）が存在しないことによる、至高の義（勝義）としての空である。”

๔๘. มาติกานิทฺเทเส นิจฺเจน วาติ ภงฺคํ อติกฺกมิตฺวา ปวตฺตมานสฺส กสฺสจิ นิจฺจสฺส อภาวโต นิจฺเจน จ สุญฺญํ. ธุเวน วาติ วิชฺชมานกาเลปิ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตาย ถิรสฺส กสฺสจิ อภาวโต ธุเวน จ สุญฺญํ. สสฺสเตน วาติ อพฺโพจฺฉินฺนสฺส สพฺพกาเล วิชฺชมานสฺส กสฺสจิ อภาวโต สสฺสเตน จ สุญฺญํ. อวิปริณามธมฺเมน วาติ ชราภงฺควเสน อวิปริณามปกติกสฺส กสฺสจิ อภาวโต อวิปริณามธมฺเมน จ สุญฺญํ. สุตฺตนฺเต อตฺตสุญฺญตาย เอว วุตฺตายปิ นิจฺจสุญฺญตญฺจ สุขสุญฺญตญฺจ ทสฺเสตุํ อิธ นิจฺเจน วาติอาทีนิปิ วุตฺตานิ. อนิจฺจสฺเสว หิ ปีฬาโยเคน ทุกฺขตฺตา นิจฺจสุญฺญตาย วุตฺตาย สุขสุญฺญตาปิ วุตฺตาว โหติ. รูปาทโย ปเนตฺถ ฉ วิสยา, จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ ฉ วิญฺญาณานิ, จกฺขุสมฺผสฺสาทโย ฉ ผสฺสา, จกฺขุสมฺผสฺสชา เวทนาทโย ฉ เวทนา ฉ สงฺขิตฺตาติ เวทิตพฺพํ.

48. “論綱の解説において、‘常なるものによって（空である）’とは、崩壊（滅）を超えて存続するいかなる常住なものも存在しないため、常なるものによって空なのである。‘堅固なものによって’とは、存在している時であっても、縁に依存して生起するため、いかなる堅固なものも存在しないことから、堅固なものによって空なのである。‘永遠なるものによって’とは、断絶することなく常に存在し続けるいかなるものも存在しないことから、永遠なるものによって空なのである。‘不変の性質を持つものによって’とは、老いと崩壊によって変質しない性質を持ついかなるものも存在しないことから、不変の性質を持つものによって空なのである。経典（スッタンタ）においては、我（アッタ）による空性のみが説かれているが、常空（じょうくう）と楽空（らくくう）を示すために、ここでは‘常なるものによって’などの言葉が説かれた。実際、無常なものこそが（生滅という）迫害によって苦であるため、常空が説かれれば、楽空もまた説かれたことになる。ここで、色（しき）などの六つの対象、眼識などの六つの認識、眼触などの六つの接触、眼触から生じる感受などの六つの感受が、それぞれ六つに要約されていると知るべきである。”

ปุญฺญาภิสงฺขาโรติอาทีสุ ปุนาติ อตฺตโน การกํ, ปูเรติ จสฺส อชฺฌาสยํ, ปุชฺชญฺจ ภวํ นิพฺพตฺเตตีติ ปุญฺญํ, อภิสงฺขโรติ วิปากํ กฏตฺตารูปญฺจาติ อภิสงฺขาโร, ปุญฺญํ อภิสงฺขาโร ปุญฺญาภิสงฺขาโร. ปุญฺญปฏิปกฺขโต อปุญฺญํ อภิสงฺขาโร อปุญฺญาภิสงฺขาโร. น อิญฺชํ อเนญฺชํ, อเนญฺชํ ภวํ อภิสงฺขโรตีติ อาเนญฺชาภิสงฺขาโร. ปุญฺญาภิสงฺขาโร ทานสีลภาวนาวเสน ปวตฺตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา, ภาวนาวเสเนว ปวตฺตา ปญฺจ รูปาวจรกุสลเจตนาติ เตรส เจตนา โหนฺติ, อปุญฺญาภิสงฺขาโร ปาณาติปาตาทิวเสน ปวตฺตา ทฺวาทส อกุสลเจตนา, อาเนญฺชาภิสงฺขาโร ภาวนาวเสเนว ปวตฺตา จตสฺโส อรูปาวจรเจตนาติ ตโยปิ สงฺขารา เอกูนตึส เจตนา โหนฺติ. กายสงฺขาโรติอาทีสุ กายโต วา ปวตฺโต, กายสฺส วา สงฺขาโรติ กายสงฺขาโร. วจีสงฺขารจิตฺตสงฺขาเรสุปิ เอเสว นโย. อยํ ติโก [Pg.241] กมฺมายูหนกฺขเณ ปุญฺญาภิสงฺขาราทีนํ ทฺวารโต ปวตฺติทสฺสนตฺถํ วุตฺโต. กายวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตฺวา หิ กายทฺวารโต ปวตฺตา อฏฺฐ กามาวจรกุสลเจตนา, ทฺวาทส อกุสลเจตนา, อภิญฺญาเจตนา จาติ เอกวีสติ เจตนา กายสงฺขาโร นาม, ตา เอว จ วจีวิญฺญตฺตึ สมุฏฺฐาเปตฺวา วจีทฺวารโต ปวตฺตา วจีสงฺขาโร นาม, มโนทฺวาเร ปวตฺตา ปน สพฺพาปิ เอกูนตึส เจตนา จิตฺตสงฺขาโร นาม. อตีตา สงฺขาราติอาทีสุ สพฺเพปิ สงฺขตธมฺมา สกกฺขณํ ปตฺวา นิรุทฺธา อตีตา สงฺขารา, สกกฺขณํ อปฺปตฺตา อนาคตา สงฺขารา, สกกฺขณํ ปตฺตา ปจฺจุปฺปนฺนา สงฺขาราติ.

“福行（ぷんにゃーびさんかーろ）”等の箇所において、自らの作り手である身を浄め（喜ばせ）、またその者の意楽（望み）を満たし、供養に値する生存を生じさせるゆえに“福（ぷんにゃ）”という。異熟（果報）と業果色（かたつたーるーぱ）を形成するゆえに“行（あびさんかーろ）”という。福そのものが形成であるから“福行”という。福と対立するものであるがゆえに“非福（あぷんにゃ）”と呼ばれる法そのものが形成であり、“非福行”という。動揺しないので“不動（あねーんじゃ）”といい、不動の生存を形成するゆえに“不動行”という。福行とは、布施・持戒・修行によって生じる八つの欲界善思、および修行のみによって生じる五つの色界善思の、合わせて十三の思のことである。非福行とは、殺生等によって生じる十二の不善思のことである。不動行とは、修行のみによって生じる四つの無色界思のことである。これら三つの行は、計二十九の思である。“身行”等において、身門から生じる、あるいは身の形成であるゆえに“身行”という。語行と心行においてもこの理法は同様である。この三つの区分は、業を積み上げる（あーゆーはな）瞬間に、福行等の各門（どぅわーら）による発生を示すために説かれた。身表（しんぴょう）を起こして身門から生じる八つの欲界善思、十二の不善思、および神通の思の計二十一の思を“身行”と呼ぶ。それらが語表（ごひょう）を起こして語門から生じるものを“語行”と呼ぶ。一方、意門で生じるすべての二十九の思を“心行”と呼ぶ。“過去の行”等において、すべての有為法（さんかただんま）が自らの刹那に至って滅したものが“過去の行”であり、自らの刹那に未だ至っていないものが“未来の行”であり、自らの刹那に至っているものが“現在の行”であると知るべきである。

วิปริณามสุญฺเญ ปจฺจุปฺปนฺนํ ทสฺเสตฺวา ตสฺส ตสฺส วิปริณาโม สุเขน วตฺตุํ สกฺกาติ ปฐมํ ปจฺจุปฺปนฺนธมฺมา ทสฺสิตา. ตตฺถ ชาตํ รูปนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนํ รูปํ. สภาเวน สุญฺญนฺติ เอตฺถ สยํ ภาโว สภาโว, สยเมว อุปฺปาโทติ อตฺโถ. สโต วา ภาโว สภาโว, อตฺตโตเยว อุปฺปาโทติ อตฺโถ. ปจฺจยายตฺตวุตฺติตฺตา ปจฺจยํ วินา สยเมว ภาโว, อตฺตโต เอว วา ภาโว เอตสฺมึ นตฺถีติ สภาเวน สุญฺญํ, สยเมว ภาเวน, อตฺตโต เอว วา ภาเวน สุญฺญนฺติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา สกสฺส ภาโว สภาโว. ปถวีธาตุอาทีสุ หิ อเนเกสุ รูปารูปธมฺเมสุ เอเกโก ธมฺโม ปรํ อุปาทาย สโก นาม. ภาโวติ จ ธมฺมปริยายวจนเมตํ. เอกสฺส จ ธมฺมสฺส อญฺโญ ภาวสงฺขาโต ธมฺโม นตฺถิ, ตสฺมา สกสฺส อญฺเญน ภาเวน สุญฺญํ, สโก อญฺเญน ภาเวน สุญฺโญติ อตฺโถ. เตน เอกสฺส ธมฺมสฺส เอกสภาวตา วุตฺตา โหติ. อถ วา สภาเวน สุญฺญนฺติ สุญฺญสภาเวเนว สุญฺญํ. กึ วุตฺตํ โหติ? สุญฺญสุญฺญตาย เอว สุญฺญํ, น อญฺญาหิ ปริยายสุญฺญตาหิ สุญฺญนฺติ วุตฺตํ โหติ.

“変易空（びぱりなーますんにゃ）”において、現在の法を示した上で、その時々の法の変易（変化）を容易に語ることができるため、最初に現在法が示された。その中の“生じた色（じゃーたん・るーぱん）”とは、現在の色のことである。“自性によって空である（さばーうぇーな・すんにゃん）”という点について、ここでは“自ら（さやん）”が“生じる（ばーうぉー）”ことが“自性（さばーうぉー）”であり、ひとりでに生起するという意味である。あるいは、他と混じりけのないありようが自性であり、我（あったー）そのものから生起するという意味である。しかし、縁（条件）に依存して生起するため、縁を離れてひとりでに生じたり、あるいは我そのものから生じたりすることは、この法には存在しない。ゆえに、自性（ひとりでに生起すること）によって空である、あるいは我そのものから生じることにおいて空であると言われているのである。あるいは、自らの（さか）ありよう（ばーうぉー）が自性（さばーうぉー）である。地界などの多くの名色法において、個々の法は他を待って“自ら（さか）”と呼ばれる。そして“ありよう（ばーうぉー）”とは“法（だんま）”の同義語である。一つの法に対して、それ以外の“ありよう”と呼ばれる法は存在しない。ゆえに、自らのものにおいて他のありようを欠いている、すなわち、自らのものは他のありようにおいて空であるという意味である。これによって、一つの法には一つの自性があることが説かれたことになる。あるいは、自性によって空であるとは、空という自性そのものによって空であるということである。それは何を意味するのか。“空空性（すんにゃすんにゃたー）”そのものによって空であり、他の方便としての空性（ぱりやーやすんにゃたー）によって空なのではない、と言われているのである。

สเจ ปน เกจิ วเทยฺยุํ ‘‘สโก ภาโว สภาโว, เตน สภาเวน สุญฺญ’’นฺติ. กึ วุตฺตํ โหติ? ภาโวติ ธมฺโม, โส ปรํ อุปาทาย สปเทน วิเสสิโต สภาโว นาม โหติ. ธมฺมสฺส กสฺสจิ อวิชฺชมานตฺตา ‘‘ชาตํ รูปํ สภาเวน สุญฺญ’’นฺติ รูปสฺส อวิชฺชมานตา วุตฺตา โหตีติ. เอวํ สติ ‘‘ชาตํ รูป’’นฺติวจเนน วิรุชฺฌติ. น หิ อุปฺปาทรหิตํ ชาตํ นาม โหติ. นิพฺพานญฺหิ อุปฺปาทรหิตํ, ตํ ชาตํ นาม น [Pg.242] โหติ, ชาติชรามรณานิ จ อุปฺปาทรหิตานิ ชาตานิ นาม น โหนฺติ. เตเนเวตฺถ ‘‘ชาตา ชาติ สภาเวน สุญฺญา, ชาตํ ชรามรณํ สภาเวน สุญฺญ’’นฺติ เอวํ อนุทฺธริตฺวา ภวเมว อวสานํ กตฺวา นิทฺทิฏฺฐํ. ยทิ อุปฺปาทรหิตสฺสาปิ ‘‘ชาต’’นฺติวจนํ ยุชฺเชยฺย, ‘‘ชาตา ชาติ, ชาตํ ชรามรณ’’นฺติ วตฺตพฺพํ ภเวยฺย. ยสฺมา อุปฺปาทรหิเตสุ ชาติชรามรเณสุ ‘‘ชาต’’นฺติวจนํ น วุตฺตํ, ตสฺมา ‘‘สภาเวน สุญฺญํ อวิชฺชมาน’’นฺติ วจนํ อวิชฺชมานสฺส อุปฺปาทรหิตตฺตา ‘‘ชาต’’นฺติวจเนน วิรุชฺฌติ. อวิชฺชมานสฺส จ ‘‘สุญฺญ’’นฺติวจนํ เหฏฺฐา วุตฺเตน โลกวจเนน จ ภควโต วจเนน จ ญายสทฺทคนฺถวจเนน จ วิรุชฺฌติ, อเนกาหิ จ ยุตฺตีหิ วิรุชฺฌติ, ตสฺมา ตํ วจนํ กจวรมิว ฉฑฺฑิตพฺพํ. ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, อตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิ ตํ อตฺถีติ วทามิ. ยํ, ภิกฺขเว, นตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิ ตํ นตฺถีติ วทามิ. กิญฺจ, ภิกฺขเว, อตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, ยมหํ อตฺถีติ วทามิ? รูปํ, ภิกฺขเว, อนิจฺจํ ทุกฺขํ วิปริณามธมฺมํ อตฺถิสมฺมตํ โลเก ปณฺฑิตานํ, อหมฺปิ ตํ อตฺถีติ วทามี’’ติอาทีหิ (สํ. นิ. ๓.๙๔) อเนเกหิ พุทฺธวจนปฺปมาเณหิ อเนกาหิ จ ยุตฺตีหิ ธมฺมา สกกฺขเณ วิชฺชมานา เอวาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

もし、ある人々が“自らのありようが自性であり、その自性によって空である”と言うなら、それは何を意味するのか。“ありよう（ばーうぉー）”とは法であり、それが他を待って“自（さ）”という語で限定されたものが“自性（さばーうぉー）”と呼ばれる。（彼らは）いかなる法も現存しないため、“生じた色は自性において空である”という言葉によって、色の非存在性が説かれたのである、と言う。もしそうであるなら、“生じた色”という言葉と矛盾する。生起（うっぱーだ）を欠いたものが“生じたもの（じゃーた）”と呼ばれることはないからである。涅槃は生起を欠いており、それは“生じたもの”とは呼ばれない。また、生・老・死も生起を欠いており、“生じたもの”とは呼ばれない。それゆえ、ここでは“生じた生は自性において空であり、生じた老死は自性において空である”というように（生・老・死を）取り上げず、有（ばわ）を最後として（説明を）示しているのである。もし生起を欠いたものに対しても“生じた”という言葉が適切であるなら、“生じた生、生じた老死”と説かれるべきであった。しかし、生起を欠いた生・老・死において“生じた”という言葉は説かれていない。したがって、“自性によって空であるとは存在しないことである”という彼らの言葉は、存在しないものは常に生起を欠いているという理法により、“生じた”という言葉と矛盾する。また、存在しないものを“空”と呼ぶことは、先に述べた世俗の言葉、世尊のお言葉、論理学（にゃーや）や文法学（さっだ）の書にある言葉とも矛盾し、多くの論理（ゆつてぃ）とも矛盾する。ゆえに、その言葉はゴミのように捨てるべきである。“比丘たちよ、世の賢者たちが‘ある’と認めるものを、私もまた‘ある’と言う。比丘たちよ、世の賢者たちが‘ない’と認めるものを、私もまた‘ない’と言う。比丘たちよ、世の賢者たちが‘ある’と認め、私が‘ある’と言うものとは何か。比丘たちよ、無常であり、苦であり、変易する性質を持つ色は、世の賢者たちが‘ある’と認めるものであり、私もまた‘ある’と言う”といった多くの仏説という規範と多くの論理によって、諸法は自らの刹那において現存しているのであるという結論を、ここで得るべきである。

วิคตํ รูปนฺติ อุปฺปชฺชิตฺวา ภงฺคํ ปตฺวา นิรุทฺธํ อตีตํ รูปํ. วิปริณตญฺเจว สุญฺญญฺจาติ ชราภงฺควเสน วิรูปํ ปริณามํ ปตฺตญฺจ วตฺตมานสฺเสว วิปริณามสพฺภาวโต อตีตสฺส วิปริณามาภาวโต เตน วิปริณาเมน สุญฺญญฺจาติ อตฺโถ. ชาตา เวทนาติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ชาติชรามรณํ ปน อนิปฺผนฺนตฺตา สกภาเวน อนุปลพฺภนียโต อิธ น ยุชฺชติ, ตสฺมา ‘‘ชาตา ชาติ, ชาตํ ชรามรณ’’นฺติอาทิเก ทฺเว นเย ปหาย ภวาทิกเมว นยํ ปริโยสานํ กตฺวา ฐปิตํ.

“去った色（うぃがたん・るーぱん）”とは、生じて滅（壊）に至り、消滅した過去の色である。“変易し、かつ空である”とは、老と滅の勢いによって異なる形へと変化し、消滅に至ったということである。変易は現在進行中の色にのみ起こり得ることであり、すでに過ぎ去った色にはもはや変易が存在しないため、その（かつてあった）変易によって空である、という意味である。“生じた受”等においても、この理法は同様である。しかし、生・老・死は（業などによって）直接作り出されたもの（にっぱんな）ではなく、自らの本性として（他の名色を離れて）得られるものではないため、ここでは適切ではない。ゆえに、“生じた生、生じた老死”などの二つの理法を除き、有（ばわ）から始まる理法のみを最後として置いているのである。

อคฺคนฺติ อคฺเค ภวํ. เสฏฺฐนฺติ อติวิย ปสํสนียํ. วิสิฏฺฐนฺติ อติสยภูตํ. วิเสฏฺฐนฺติปิ ปาโฐ. ติธาปิ ปสตฺถํ นิพฺพานํ สมฺมาปฏิปทาย ปฏิปชฺชิตพฺพโต ปทํ นาม. ยทิทนฺติ ยํ อิทํ. อิทานิ วตฺตพฺพํ นิพฺพานํ นิทสฺเสติ. ยสฺมา นิพฺพานํ อาคมฺม สพฺพสงฺขารานํ สมโถ โหติ, ขนฺธูปธิกิเลสูปธิอภิสงฺขารูปธิกามคุณูปธิสงฺขาตานํ อุปธีนํ ปฏินิสฺสคฺโค โหติ, ตณฺหานํ ขโย วิราโค นิโรโธ จ โหติ, ตสฺมา สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค [Pg.243] ตณฺหกฺขโย วิราโค นิโรโธติ วุจฺจติ. นิพฺพานนฺติ สภาวลกฺขเณน นิคมิตํ.

“アッガ（Agga）”とは“先端（最高位）にあるもの”を意味する。“セッタ（Seṭṭha）”とは“極めて称賛されるべきもの”を意味する。“ヴィシッタ（Visiṭṭha）”とは“卓越したもの”を意味し、また“ヴィセッタ（Viseṭṭha）”という読みもある。これら三つの語で称賛される涅槃は、正しい実践（正道）によって到達されるべきものであるがゆえに、“パダ（足跡・場所・状態）”と呼ばれる。“ヤディダン（Yadidaṃ）”とは“すなわちこれ”を意味し、ここではこれから述べる涅槃を指し示している。涅槃を縁として（あるいは涅槃に到達した聖道によって）、すべての形成（行）の静止があり、五蘊・煩悩・行・欲心の依拠（ウパディ）と呼ばれる諸々の依拠の放擲があり、渇愛の滅尽、離欲、そして滅がある。それゆえに、“全行の寂静、全依拠の放擲、愛尽、離欲、滅”と言われる。“ニッバーナ（涅槃）”という語は、渇愛の滅尽といった自相（自らの特徴）によって結論づけられたものである。

ลกฺขเณสุ หิ ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, พาลสฺส พาลลกฺขณานิ พาลนิมิตฺตานิ พาลาปทานานิ. กตมานิ ตีณิ? อิธ, ภิกฺขเว, พาโล ทุจฺจินฺติตจินฺตี จ โหติ ทุพฺภาสิตภาสี จ ทุกฺกฏกมฺมการี จ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ พาลสฺส พาลลกฺขณานิ พาลนิมิตฺตานิ พาลาปทานานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๓; ม. นิ. ๓.๒๔๖) วุตฺตํ. ปณฺฑิเตหิ พาลสฺส พาโลติ สลฺลกฺขณโต ติวิธํ พาลลกฺขณํ. ‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ ปณฺฑิตนิมิตฺตานิ ปณฺฑิตาปทานานิ. กตมานิ ตีณิ? อิธ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิโต สุจินฺติตจินฺตี จ โหติ สุภาสิตภาสี จ สุกตกมฺมการี จ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิตลกฺขณานิ ปณฺฑิตนิมิตฺตานิ ปณฺฑิตาปทานานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๓; ม. นิ. ๓.๒๕๓) วุตฺตํ. ปณฺฑิเตหิ ปณฺฑิตสฺส ปณฺฑิโตติ สลฺลกฺขณโต ติวิธํ ปณฺฑิตลกฺขณํ.

特徴（相）に関して、“比丘たちよ、愚者にはこれら三つの愚者の特徴、愚者の標識、愚者の行状がある。いかなる三つか。比丘たちよ、この世において、愚者は悪く考えられたことを考える者（悪思惟）であり、悪く言われたことを言う者（悪語）であり、悪く行われたことを行う者（悪作）である。比丘たちよ、これらが愚者の三つの特徴、標識、行状である”と（経典に）説かれている。賢者たちによって、ある者が“愚者である”と識別されるための三種の行状が“愚者の特徴”である。“比丘たちよ、賢者にはこれら三つの賢者の特徴、賢者の標識、賢者の行状がある。いかなる三つか。比丘たちよ、この世において、賢者は良く考えられたことを考える者（善思惟）であり、良く言われたことを言う者（善語）であり、良く行われたことを行う者（善作）である。比丘たちよ、これらが賢者の三つの特徴、標識、行状である”と説かれている。賢者たちによって、ある者が“賢者である”と識別されるための三種の行状が“賢者の特徴”である。

‘‘ตีณิมานิ, ภิกฺขเว, สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานิ. กตมานิ ตีณิ? อุปฺปาโท ปญฺญายติ, วโย ปญฺญายติ, ฐิตสฺส อญฺญถตฺตํ ปญฺญายติ. อิมานิ โข, ภิกฺขเว, ตีณิ สงฺขตสฺส สงฺขตลกฺขณานี’’ติ (อ. นิ. ๓.๔๗-๔๘) วุตฺตํ. อุปฺปาโท เอว สงฺขตมิติ ลกฺขณนฺติ สงฺขตลกฺขณํ. เอวมิตรทฺวเยปิ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. อิมินา อุปฺปาทกฺขเณ เสสทฺวินฺนํ, ฐิติกฺขเณ เสสทฺวินฺนํ, ภงฺคกฺขเณ จ เสสทฺวินฺนํ อภาโว ทสฺสิโต. ยํ ปเนตฺถ เปยฺยาลมุเขน ชาติยา จ ชรามรณสฺส จ อุปฺปาทาทิลกฺขณํ วุตฺตํ, ตํ วิปริณามสุญฺญตาย ชาติชรามรณานิ หิตฺวา ภวปริโยสานสฺเสว นยสฺส วจเนน จ อุปฺปาทาทีนํ อุปฺปาทาทิอวจนสมเยน จ วิรุชฺฌติ. ลกฺขณโสเต ปติตตฺตา ปน โสตปติตํ กตฺวา ลิขิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยถา จ อภิธมฺเม (ธ. ส. ๕๖๒-๕๖๕) อเหตุกวิปากมโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ สงฺคหวาเร ลพฺภมานมฺปิ ฌานงฺคํ ปญฺจวิญฺญาณโสเต ปติตฺวา คตนฺติ น อุทฺธฏนฺติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ โสตปติตตา เวทิตพฺพา. อถ วา ชาติชรามรณวนฺตานํ สงฺขารานํ อุปฺปาทาทโย ‘‘ชาติชรามรณํ อนิจฺจโต’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๗๓; ๒.๔) วิย เตสํ วิย กตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

“すべての諸法は、要約すれば三通り、二通り、また一通りに空である”と、この聖教において空の意味を知る智者たちは説いている。

เนกฺขมฺเมน [Pg.244] กามจฺฉนฺโท วิกฺขมฺภิโต เจว สุญฺโญ จาติ กามจฺฉนฺโท เนกฺขมฺเมน วิกฺขมฺภิโต เจว เนกฺขมฺมสฺส ตตฺถ อภาวโต เตเนว วิกฺขมฺภนสงฺขาเตน เนกฺขมฺเมน สุญฺโญ จ. เอวํ เสเสสุปิ โยชนา กาตพฺพา. ตทงฺคปฺปหานสมุจฺเฉทปฺปหาเนสุปิ เจตฺถ ตทงฺควเสน จ สมุจฺเฉทวเสน จ ปหีนํ ทูรีกตเมว โหตีติ อิมินา ทูรีกรณฏฺเฐน วิกฺขมฺภนํ วุตฺตํ.

“出離（ねっかんま）によって欲貪が鎮伏（ちんぷく）され、かつ空である”とは、欲貪が出離（禅定など）によって鎮伏されること、および、そこ（その欲貪）に出離が欠如しているため、あるいはその鎮伏という名目をもつその出離そのものによって空であることを意味する。残りの項目についても同様に解釈を適用すべきである。また、ここでは彼分捨（たどんが）や正断捨（しょうだん）においても、彼分の力や正断の力によって捨てられた欲貪などが、遠ざけられたものであるという“排除する”という意味において“鎮伏”と言われている。

เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺโท ตทงฺคสุญฺโญติ เนกฺขมฺเมน ปหีโน กามจฺฉนฺโท เตน เนกฺขมฺมสงฺขาเตน องฺเคน สุญฺโญ. อถ วา โย โกจิ กามจฺฉนฺโท เนกฺขมฺมสฺส ตตฺถ อภาวโต เนกฺขมฺเมน เตน องฺเคน สุญฺโญ. เอวํ เสเสสุปิ โยชนา กาตพฺพา. ตสฺส ตสฺส องฺคสฺส ตตฺถ ตตฺถ อภาวมตฺเตเนว เจตฺถ อุปจารปฺปนาฌานวเสน จ วิปสฺสนาวเสน จ ตทงฺคสุญฺญตา นิทฺทิฏฺฐา. ปหานทีปกสฺส วจนสฺส อภาเวน ปน วิวฏฺฏนานุปสฺสนํเยว ปริโยสานํ กตฺวา วิปสฺสนา นิทฺทิฏฺฐา, จตฺตาโร มคฺคา น นิทฺทิฏฺฐา. เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺโท สมุจฺฉินฺโน เจว สุญฺโญ จาติอาทีสุ วิกฺขมฺภเน วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตทงฺควิกฺขมฺภนวเสน ปหีนานิปิ เจตฺถ สมุทาจาราภาวโต สมุจฺฉินฺนานิ นาม โหนฺตีติ อิมินา ปริยาเยน สมุจฺเฉโท วุตฺโต, ตํตํสมุจฺเฉทกิจฺจสาธนวเสน วา มคฺคสมฺปยุตฺตเนกฺขมฺมาทิวเสน วุตฺตนฺติปิ เวทิตพฺพํ. ปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณสุญฺเญสุ จ อิธ วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ตทงฺควิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทปหาเนสุ ปเนตฺถ ปฏิปฺปสฺสทฺธิมตฺตตฺตํ นิสฺสฏมตฺตตฺตญฺจ คเหตฺวา วุตฺตํ. ปญฺจสุปิ เอเตสุ สุญฺเญสุ เนกฺขมฺมาทีนิเยว วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณนาเมน วุตฺตานิ. อชฺฌตฺตนฺติ อชฺฌตฺตภูตํ. พหิทฺธาติ พหิทฺธาภูตํ. ทุภโตสุญฺญนฺติ อุภยสุญฺญํ. ปจฺจตฺตาทีสุปิ หิ โต-อิติวจนํ โหติเยว.

“出離によって欲貪が彼分空（たどんがくう）である”とは、出離によって捨てられた欲貪が、その出離という“枝（aṅga）”によって空であることをいう。あるいは、どのような欲貪であっても、そこに出離が欠如しているがゆえに、出離というその枝によって空である。残りについても同様に解釈すべきである。ここでは、それぞれの枝（禅支など）がそれぞれの対象において欠如しているという事実のみによって、近分禅・安止禅の力、あるいは観（ヴィパッサナー）の力による“彼分空”が示されている。しかし、捨断を示す言葉（“鎮伏された”など）がないため、転回随観を最後として、観（ヴィパッサナー）のみが示され、四つの聖道は示されていない。“出離によって欲貪が正断され、かつ空である”などの箇所では、鎮伏について述べた方法と同じように意味を理解すべきである。ここでは、彼分や鎮伏によって捨てられた蓋（にーわらな）も、再び生じないがゆえに“正断された”と呼ばれるのであり、この転義によって“正断”が説かれている。あるいは、それぞれの正断の作用を達成する力によって、あるいは道に相応する出離などとして説かれたものと理解すべきである。安息空と出離空についても、ここで述べた方法で意味を理解すべきである。ただしここでは、これら五つのうち、安息と出離については、単に“静まり”や“脱した状態”を取って説かれている。これら五つの空において、出離（ねっかんま）などがそのまま、鎮伏・彼分・正断・安息・出離の名で呼ばれている。“内（ajjhatta）”とは内なるものである眼などである。“外（bahiddhā）”とは外なるものである色などである。“両者において空（dubhatosuñña）”とは、内と外の両者を欠いていること、あるいは、内と外の両者において我や我所を欠いていることをいう。事実、パッチャッタ（各々）などの語においても、“〜から（to）”という接尾辞は用いられるのである。

ฉ อชฺฌตฺติกายตนาทีนิ ฉอชฺฌตฺติกายตนาทีนํ ภาเวน สภาคานิ. ปเรหิ วิสภาคานิ. วิญฺญาณกายาติอาทีสุ เจตฺถ กายวจเนน วิญฺญาณาทีนิเยว วุตฺตานิ. เนกฺขมฺเมสนาทีสุ เนกฺขมฺมาทีนิเยว ตทตฺถิเกหิ วิญฺญูหิ เอสียนฺตีติ เอสนา. อถ วา ปุพฺพภาเค เนกฺขมฺมาทีนํ เอสนาปิ กามจฺฉนฺทาทีหิ สุญฺญา, กึ ปน เนกฺขมฺมาทีนีติปิ วุตฺตํ โหติ? ปริคฺคหาทีสุ เนกฺขมฺมาทีนิเยว ปุพฺพภาเค เอสิตานิ อปรภาเค ปริคฺคยฺหนฺตีติ [Pg.245] ปริคฺคโหติ, ปริคฺคหิตานิ ปตฺติวเสน ปฏิลพฺภนฺตีติ ปฏิลาโภติ, ปฏิลทฺธานิ ญาณวเสน ปฏิวิชฺฌียนฺตีติ ปฏิเวโธติ จ วุตฺตานิ. เอกตฺตสุญฺญญฺจ นานตฺตสุญฺญญฺจ สกึเยว ปุจฺฉิตฺวา เอกตฺตสุญฺญํ วิสฺสชฺเชตฺวา นานตฺตสุญฺญํ อวิสฺสชฺเชตฺวาว สกึ นิคมนํ กตํ. กสฺมา น วิสฺสชฺชิตนฺติ เจ? วุตฺตปริยาเยเนเวตฺถ โยชนา ญายตีติ น วิสฺสชฺชิตนฺติ เวทิตพฺพํ. อยํ ปเนตฺถ โยชนา – เนกฺขมฺมํ เอกตฺตํ, กามจฺฉนฺโท นานตฺตํ, กามจฺฉนฺโท นานตฺตํ, เนกฺขมฺเมกตฺเตน สุญฺญนฺติ. เอวํ เสเสสุปิ โยชนา เวทิตพฺพา.

六つの内入処などは、六つの内入処などの状態によって共通であり、外の入処などとは共通ではない。また、ここでの“識身”等の語において、“身”という言葉によって識そのものが説かれている。“出離の希求（ネッカンメーサナー）”等においては、それ（出離等）を目的とする智者たちによって、出離等が希求されるので“希求”という。あるいは、前段階における出離等の希求も欲貪等から空であり、“では何が出離等であるかといえば、それもまた（欲貪から）空である”とも説かれている。“遍受（パリッガハ）”等においては、前段階で希求された出離等が、後の段階で（修行者自身の中に生じることで）把握されるので“遍受”と言われ、把握されたものが（聖果などの）到達によって得られるので“獲得（パティラーバ）”と言われ、得られたものが智によって貫通されるので“通達（パティヴェーダ）”と説かれている。一性の空と多様性の空を一度に問い、一性の空を答えて多様性の空を答えずに、一度に結論が下されている。なぜ答えられなかったのか。既に述べられた方法によって、ここでの意味の連結が知られるから答えられなかったのであると知るべきである。ここでの連結は次の通りである。すなわち、出離は一性であり、欲貪は多様性である。欲貪という多様性は、出離という一性によって空である。このように、残りの箇所においても連結を知るべきである。

ขนฺติอาทีสุ เนกฺขมฺมาทีนิเยว ขมนโต รุจฺจนโต ขนฺตีติ, โรจิตานิเยว ปวิสิตฺวา ติฏฺฐนโต อธิฏฺฐานนฺติ, ปวิสิตฺวา ฐิตานํ ยถารุจิเมว เสวนโต ปริโยคาหนนฺติ จ วุตฺตานิ. อิธ สมฺปชาโนติอาทิโก ปรมตฺถสุญฺญนิทฺเทโส ปรินิพฺพานญาณนิทฺเทเส วณฺณิโตเยว.

“忍（カンティ）”等において、出離等が堪忍され、好まれるので“忍”と言われ、好まれたものに入ってとどまる場所であることから“依止（アディッターナ）”と言われ、入ってとどまったものを意のままに享受することから“深入（パリヨーガーハナ）”と説かれている。ここでの“正知して”等で始まる勝義空の解説は、般涅槃智の解説において既に説かれた通りである。

อิเมสุ จ สพฺเพสุ สุญฺเญสุ สงฺขารสุญฺญํ วิปริณามสุญฺญํ ลกฺขณสุญฺญญฺจ ยถาวุตฺตานํ ธมฺมานํ อญฺญมญฺญอสมฺมิสฺสตาทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ ปน อกุสลปกฺขิกานํ กุสลปกฺขิเกน สุญฺญตา วุตฺตา, เตน อกุสเล อาทีนวทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ ปน กุสลปกฺขิกานํ อกุสลปกฺขิเกน สุญฺญตา วุตฺตา, เตน กุสเล อานิสํสทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ อตฺตตฺตนิยาทีหิ สุญฺญตา วุตฺตา, ตํ สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพิทาชนนตฺถํ. อคฺคสุญฺญํ ปรมตฺถสุญฺญญฺจ นิพฺพาเน อุสฺสาหชนนตฺถํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

これらすべての空の中で、行空、変易空、相空は、上述の諸法が互いに混ざり合わないことを示すために説かれた。不善の側に属するものが善の側に属するものから空であると説かれる箇所では、それによって不善における過患を示すためである。善の側に属するものが不善の側に属するものから空であると説かれる箇所では、それによって善における利益を示すためである。我・我所などから空であると説かれる箇所は、すべての行に対して厭離を生じさせるためである。第一空と勝義空は、涅槃に対する精進を生じさせるために説かれたと知るべきである。

เตสุ อคฺคสุญฺญญฺจ ปรมตฺถสุญฺญญฺจาติ ทฺเว สุญฺญานิ อตฺถโต เอกเมว นิพฺพานํ อคฺคปรมตฺถวเสน สอุปาทิเสสอนุปาทิเสสวเสน จ ทฺวิธา กตฺวา วุตฺตํ. ตานิ ทฺเว อตฺตตฺตนิยสุญฺญโต สงฺขารสุญฺญโต จ สภาคานิ. ‘‘สุญฺญสุญฺญํ อชฺฌตฺตสุญฺญํ พหิทฺธาสุญฺญํ ทุภโตสุญฺญํ สภาคสุญฺญํ วิสภาคสุญฺญ’’นฺติ อิมานิ ฉ สุญฺญานิ สุญฺญสุญฺญเมว โหติ. อชฺฌตฺตาทิเภทโต ปน ฉธา วุตฺตานิ. ตานิ ฉ จ อตฺตตฺตนิยาทิสุญฺญโต สภาคานิ. สงฺขารวิปริณามลกฺขณสุญฺญานิ, วิกฺขมฺภนตทงฺคสมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธินิสฺสรณสุญฺญานิ, เอสนาปริคฺคหปฏิลาภปฏิเวธสุญฺญานิ, เอกตฺตนานตฺตสุญฺญานิ, ขนฺติอธิฏฺฐานปริโยคาหนสุญฺญานิ จาติ สตฺตรส สุญฺญานิ อตฺตนิ อวิชฺชมาเนหิ เตหิ เตหิ ธมฺเมหิ สุญฺญตฺตา อวิชฺชมานานํ วเสน วิสุํ วิสุํ วุตฺตานิ. สงฺขารวิปริณามลกฺขณสุญฺญานิ ปน [Pg.246] อิตเรน อิตเรน อสมฺมิสฺสวเสน สภาคานิ, วิกฺขมฺภนาทีนิ ปญฺจ กุสลปกฺเขน สุญฺญตฺตา สภาคานิ, เอสนาทีนิ จตฺตาริ, ขนฺติอาทีนิ จ ตีณิ อกุสลปกฺเขน สุญฺญตฺตา สภาคานิ, เอกตฺตนานตฺตสุญฺญานิ อญฺญมญฺญปฏิปกฺขวเสน สภาคานิ.

それらの中で、第一空と勝義空という二つの空は、実体としては同一の涅槃であるが、第一・勝義という点、および有余依・無余依という点によって、二つの形態で説かれている。この二つは、我・我所空である点、および行空である点において共通である。“空空、内空、外空、両空、共通空、不共通空”というこれら六つの空は、空空そのものである。しかし、内入処などの分類によって六種として説かれた。これら六つは我・我所空などの点において共通である。行・変易・相空、および（五つの離系による）鎮伏・彼分・断絶・安息・出離空、および希求・遍受・獲得・通達空、および一性・異性空、および忍・依止・深入空という十七の空は、自分の中に存在しないそれら種々の法から空であるという、不在の法に基づいて個別に説かれた。しかし、行・変易・相空は、互いに混ざり合わないという点において共通である。鎮伏等の五つは善の側（による空）として共通であり、希求等の四つと忍等の三つは不善の側（による空）として共通である。一性・異性空は、互いに対立するという点において共通である。

สพฺเพ ธมฺมา สมาเสน, ติธา ทฺเวธา ตเถกธา;

สุญฺญาติ สุญฺญตฺถวิทู, วณฺณยนฺตีธ สาสเน.

要約すれば、すべての諸法は、三つの側面、二つの側面、あるいは一つの側面において空（suññā）である。このように、この教えにおいて空の意味に通じた賢者たちは説き明かしている。

กถํ? สพฺเพ ตาว โลกิยา ธมฺมา ธุวสุภสุขอตฺตวิรหิตตฺตา ธุวสุภสุขอตฺตสุญฺญา. มคฺคผลธมฺมา ธุวสุขตฺตวิรหิตตฺตา ธุวสุขตฺตสุญฺญา. อนิจฺจตฺตาเยว สุเขน สุญฺญา. อนาสวตฺตา น สุเภน สุญฺญา. นิพฺพานธมฺโม อตฺตสฺเสว อภาวโต อตฺตสุญฺโญ. โลกิยโลกุตฺตรา ปน สพฺเพปิ สงฺขตา ธมฺมา สตฺตสฺส กสฺสจิ อภาวโต สตฺตสุญฺญา. อสงฺขโต นิพฺพานธมฺโม เตสํ สงฺขารานมฺปิ อภาวโต สงฺขารสุญฺโญ. สงฺขตาสงฺขตา ปน สพฺเพปิ ธมฺมา อตฺตสงฺขาตสฺส ปุคฺคลสฺส อภาวโต อตฺตสุญฺญาติ.

いかに説くのか。まず、すべての世俗の法は、常・浄・楽・我を欠いているため、常・浄・楽・我から空である。道と果の法は、常・楽・我を欠いているため、常・楽・我から空である。（道果は）無常であるからこそ楽から空である。無漏であるから浄から空ではない。涅槃の法は、我そのものの欠如により我から空である。また、世間的・出世間的を問わず、すべての有為法は、いかなる衆生も存在しないため、衆生空である。無為なる涅槃の法は、それら行（有為）さえも存在しないため、行空である。また、有為・無為を問わず、すべての諸法は、我と呼ばれる人物が存在しないため、我空である。このように（智者たちは）説いている。

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถาย

サッダンマッパカシニー（正法顕揚）、無礙解道註釈書において。

สุญฺญกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

空論の解説、終わる。

ยุคนทฺธวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

止観双運品の解説、終わる。

นิฏฺฐิตา จ มชฺฌิมวคฺคสฺส อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา.

中篇の未説の意味の解説、終わる。

(๓) ปญฺญาวคฺโค

（三）慧品

๑. มหาปญฺญากถา

1. 大慧論

มหาปญฺญากถาวณฺณนา

大慧論の解説

๑. อิทานิ [Pg.247] วิเสสโต ปญฺญาปทฏฺฐานภูตาย สุญฺญกถาย อนนฺตรํ กถิตาย ปญฺญากถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ อาทิโต ตาว สตฺตสุ อนุปสฺสนาสุ เอเกกมูลกา สตฺต ปญฺญา ปุจฺฉาปุพฺพงฺคมํ กตฺวา นิทฺทิฏฺฐา, ปุน สตฺตานุปสฺสนามูลกา เอเกกุตฺตรมูลกา จ ติสฺโส ปญฺญา ปุจฺฉํ อกตฺวาว นิทฺทิฏฺฐา, เอวมาทิโต ทสปญฺญาปาริปูรี นิทฺทิฏฺฐา. ตตฺถ อนิจฺจานุปสฺสนา ตาว ยสฺมา อนิจฺจโต ทิฏฺเฐสุ สงฺขาเรสุ ‘‘ยทนิจฺจํ, ตํ ทุกฺข’’นฺติ ทุกฺขโต จ ‘‘ยํ ทุกฺขํ, ตทนตฺตา’’ติ อนตฺตโต จ ชวติ, ตสฺมา สา ภาวิตา พหุลีกตา ชวนปญฺญํ ปริปูเรติ. สา หิ สกวิสเยสุ ชวตีติ ชวนา, ชวนา จ สา ปญฺญา จาติ ชวนปญฺญา. ทุกฺขานุปสฺสนา สมาธินฺทฺริยนิสฺสิตตฺตา พลวตี หุตฺวา ปณิธึ นิพฺพิชฺฌติ ปทาเลติ, ตสฺมา นิพฺเพธิกปญฺญํ ปริปูเรติ. สา หิ นิพฺพิชฺฌตีติ นิพฺเพธิกา, นิพฺเพธิกา จ สา ปญฺญา จาติ นิพฺเพธิกปญฺญา. อนตฺตานุปสฺสนา สุญฺญตาทสฺสเนน วุทฺธิปฺปตฺติยา มหตฺตปฺปตฺตตฺตา มหาปญฺญํ ปริปูเรติ. สา หิ วุทฺธิปฺปตฺตตฺตา มหตี จ สา ปญฺญา จาติ มหาปญฺญา. นิพฺพิทานุปสฺสนา ยสฺมา ติสฺสนฺนํเยว อนุปสฺสนานํ ปุริมโตปิ อาเสวนาย พลปฺปตฺตาวตฺถตฺตา สพฺพสงฺขาเรสุ นิพฺพินฺทนสมตฺถา หุตฺวา ติกฺขา โหติ, ตสฺมา ติกฺขปญฺญํ ปริปูเรติ. วิราคานุปสฺสนาปิ ยสฺมา ติสฺสนฺนํเยว อนุปสฺสนานํ ปุริมโตปิ อาเสวนาพลปฺปตฺตานํ วุทฺธตราวตฺถตฺตา สพฺพสงฺขาเรหิ วิรชฺชนสมตฺถา หุตฺวา วิปุลา โหติ, ตสฺมา วิปุลปญฺญํ ปริปูเรติ.

1. 今、特に智慧の足場（近因）となった空についての説法（空論）の直後に説かれた智慧についての説法（智論）において、未だかつてない意味の解説が行われる。そこでは、まず初めに七つの随観において、それぞれを根本とする七つの智慧が、問いを先行させて示され、次に、七随観を根本とし、それぞれ一を増すものを根本とする三つの智慧が、問いを介さずに示されている。このように、初めから十の智慧の円満が示されている。その中で、無常随観は、諸行を無常であると見たとき、“無常であるものは苦である”と苦として、“苦であるものは無我である”と無我として速やかに転じる（速進する）がゆえに、それが修習され多作されることで速慧（そくえ）を充足させる。それは自らの対象において速やかに転じるがゆえに速進（速い動き）であり、その速進するものが智慧であるから、速慧と呼ばれる。苦随観は、定根（じょうこん）に依拠しているために強力となり、希求（愛欲）を穿ち、打ち破る。ゆえに、それは決択慧（けっちゃくえ）を充足させる。それは穿つがゆえに決択的であり、その決択的なものが智慧であるから、決択慧と呼ばれる。無我随観は、空を見ることによる増大によって、偉大さに達しているがゆえに大慧（だいえ）を充足させる。それは増大に達しているために偉大であり、その偉大なものが智慧であるから、大慧と呼ばれる。厭離随観は、三つの随観のみを、以前（の段階）よりも繰り返し習行することで力の状態に達しているがゆえに、あらゆる諸行において厭離することが可能となって鋭利となる。ゆえに、それは利慧（りえ）を充足させる。離貪随観もまた、三つの随観のみを以前よりも繰り返し習行して力の状態に達し、より増大した段階にあるために、あらゆる諸行から離貪することが可能となって広大となる。ゆえに、それは広慧（こうえ）を充足させる。

นิโรธานุปสฺสนาปิ ยสฺมา ติสฺสนฺนํเยว อนุปสฺสนานํ ปุริมโตปิ อาเสวนาพลปฺปตฺตานํ วุทฺธตราวตฺถตฺตา วยลกฺขณวเสน สพฺพสงฺขารานํ นิโรธทสฺสนสมตฺถา หุตฺวา คมฺภีรา โหติ, ตสฺมา คมฺภีรปญฺญํ ปริปูเรติ. นิโรโธ หิ อุตฺตานปญฺเญหิ อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐตฺตา คมฺภีโร, ตสฺมึ คมฺภีเร คาธปฺปตฺตา ปญฺญาปิ คมฺภีรา. ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสนาปิ ยสฺมา ติสฺสนฺนํเยว อนุปสฺสนานํ ปุริมโตปิ อาเสวนาพลปฺปตฺตานํ วุทฺธตราวตฺถตฺตา วยลกฺขณวเสน สพฺพสงฺขารปฏินิสฺสชฺชนสมตฺถา หุตฺวา อสามนฺตา โหติ, วุทฺธิปริยนฺตปฺปตฺตตฺตา ฉหิ ปญฺญาหิ ทูเร โหตีติ อตฺโถ. ตสฺมา [Pg.248] สยํ อสามนฺตตฺตา อสามนฺตปญฺญํ ปริปูเรติ. สา หิ เหฏฺฐิมปญฺญาหิ ทูรตฺตา อสามนฺตา, อสมีปา วา ปญฺญาติ อสามนฺตปญฺญา. ปณฺฑิจฺจํ ปริปูเรนฺตีติ ปณฺฑิตภาวํ ปริปูเรนฺติ. ยสฺมา ยถาวุตฺตา สตฺต ปญฺญา ปริปุณฺณา ภาเวตฺวา ปณฺฑิตลกฺขณปฺปตฺโต สิขปฺปตฺตวุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาสงฺขาเตหิ สงฺขารุเปกฺขานุโลมโคตฺรภุญาเณหิ ปณฺฑิโต หุตฺวา ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต โหติ, ตสฺมา ‘‘ปณฺฑิจฺจํ ปริปูเรนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

消滅随観もまた、三つの随観のみを以前よりも繰り返し習行して力の状態に達し、より増大した段階にあるために、滅の相（壊相）によってあらゆる諸行の消滅を見ることが可能となって甚深となる。ゆえに、それは甚深慧（じんじんえ）を充足させる。消滅（滅諦）は、浅い智慧の者たちには得がたい足場であるために甚深であり、その甚深なるものにおいて足場を得た智慧もまた甚深である。捨遣（しゃけん）随観もまた、三つの随観のみを以前よりも繰り返し習行して力の状態に達し、より増大した段階にあるために、滅の相によってあらゆる諸行を捨遣することが可能となって、比類なきもの（不共）となる。それは増大の極致に達しているがゆえに、六つの智慧から遠く離れているという意味である。ゆえに、それは自らが比類なきものであることによって、無等慧（むとうえ）を充足させる。それは下の六つの智慧から遠いために比類なく、あるいは近くにない智慧であるから、無等慧と呼ばれる。“碩学（せきがく）を充足させる”とは、賢者の状態を充足させるということである。なぜなら、上述の七つの智慧を円満に修習して、賢者の特徴を具備した者は、頂点に達した出離へと導く観（出離導向観）と呼ばれる行捨智・随順智・種姓智によって賢者となり、碩学を具足するからである。それゆえ“碩学を充足させる”と言われる。

อฏฺฐ ปญฺญาติ ปณฺฑิจฺจสงฺขาตาย ปญฺญาย สห สพฺพา อฏฺฐ ปญฺญา. ปุถุปญฺญํ ปริปูเรนฺตีติ ยสฺมา เตน ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคโต หุตฺวา โส ปณฺฑิโต โคตฺรภุญาณานนฺตรํ นิพฺพานํ อารมฺมณํ กตฺวา โลกุตฺตรภาวปฺปตฺติยา โลกิยโต ปุถุภูตตฺตา วิสุํภูตตฺตา ปุถุปญฺญาติสงฺขาตํ มคฺคผลปญฺญํ ปาปุณาติ, ตสฺมา ‘‘อฏฺฐ ปญฺญา ปุถุปญฺญํ ปริปูเรนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

“八つの智慧”とは、碩学と呼ばれる智慧と共に、全ての八つの智慧のことである。“広大慧（こうだいえ）を充足させる”とは、その碩学を具足した賢者が、種姓智の直後に、涅槃を対象として出世間の状態に達することにより、世間の智慧から広大となり、別個のものとなるがゆえに、広大慧と称される道果の智慧に到達するからである。それゆえ“八つの智慧は広大慧を充足させる”と言われる。

อิมา นว ปญฺญาติอาทีสุ ตสฺเสว กเมน อธิคตมคฺคผลสฺส อริยปุคฺคลสฺส ปณีตโลกุตฺตรธมฺโมปโยเคน ปณีตจิตฺตสนฺตานตฺตา ปหฏฺฐากาเรเนว จ ปวตฺตมานจิตฺตสนฺตานสฺส ผลานนฺตรํ โอติณฺณภวงฺคโต วุฏฺฐิตสฺส มคฺคปจฺจเวกฺขณา, ตโต จ ภวงฺคํ โอตริตฺวา วุฏฺฐิตสฺส ผลปจฺจเวกฺขณา, อิมินาว นเยน ปหีนกิเลสปจฺจเวกฺขณา, อวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณา, นิพฺพานปจฺจเวกฺขณาติ ปญฺจ ปจฺจเวกฺขณา ปวตฺตนฺติ. ตาสุ ปจฺจเวกฺขณาสุ มคฺคปจฺจเวกฺขณา ผลปจฺจเวกฺขณา จ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา โหติ. กถํ? ‘‘ยํกิญฺจิ ปจฺจยสมฺภูตํ นิพฺพานํ ภาสิตตฺโถ วิปาโก กิริยาติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา อตฺโถ’’ติ อภิธมฺเม ปาฬึ อนุคนฺตฺวา ตทฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. นิพฺพานสฺส จ อตฺถตฺตา ตทารมฺมณํ มคฺคผลญาณํ ‘‘อตฺเถสุ ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติ (วิภ. ๗๑๘; ปฏิ. ม. ๑.๑๑๐) วจนโต อตฺถปฏิสมฺภิทา โหติ. ตสฺส อตฺถปฏิสมฺภิทาภูตสฺส มคฺคผลญาณสฺส ปจฺจเวกฺขณญาณํ ‘‘ญาเณสุ ญาณํ ปฏิภานปฏิสมฺภิทา’’ติ วจนโต ปฏิภานปฏิสมฺภิทา โหติ. สา จ ปจฺจเวกฺขณปญฺญา หาสากาเรน ปวตฺตมานจิตฺตสนฺตานสฺส หาสปญฺญา นาม โหติ. ตสฺมา นว ปญฺญา หาสปญฺญํ ปริปูเรนฺตีติ จ หาสปญฺญา ปฏิภานปฏิสมฺภิทาติ จ วุตฺตํ. สพฺพปฺปการาปิ ปญฺญา ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส ปากฏกรณสงฺขาเตน ปญฺญาปนฏฺเฐน ปญฺญา, เตน เตน วา ปกาเรน ธมฺเม ชานาตีติ ปญฺญา.

“これらの九つの智慧”等の箇所において、そのように順次に道果を体得した聖者にとって、勝妙なる出世間法を用いることで勝妙なる心相続をもつがゆえに、あるいは、歓喜した様態で転起する心相続をもつがゆえに、果（果等至）の直後に有分（潜在意識）へと入り、そこから出たその聖者に、道の省察が起こる。そして、そこから再び有分に入り、そこから出たその聖者に、果の省察が起こる。この同じ方法で、断ぜられた煩悩の省察、残れる煩悩の省察、涅槃の省察という五つの省察が転起する。それら省察のうち、道の省察と果の省察は、弁才無碍解（べんざいむげげ）となる。いかにしてか。“縁によって生じたあらゆるもの、涅槃、説かれた意味、異熟、唯作、これら五つの法が義（アッタ）である”と、アビダルマの経文に従って、その註釈書に説かれている。涅槃もまた“義”であるから、それを対象とする道果の智慧は、“義における知が義無碍解である”との説により義無碍解となる。その義無碍解となった道果の智慧に対する省察の知は、“知における知が弁才無碍解である”との説により弁才無碍解となる。そして、その省察の智慧は、歓喜の様態で転起する心相続をもつ者にとって、喜慧（きえ）と呼ばれる。それゆえ“九つの智慧が喜慧を充足させる”と言われ、また“喜慧は弁才無碍解である”と言われる。あらゆる種類の智慧は、それぞれの意味（義）を明白にすることから“明示”という意味で智慧（パンニャー）であり、あるいは、それぞれの様態で諸法を知るがゆえに智慧である。

ตสฺสาติ [Pg.249] ตสฺส วุตฺตปฺปการสฺส อริยปุคฺคลสฺส. กรณตฺเถ สามิวจนํ. อตฺถววตฺถานโตติ ยถาวุตฺตสฺส ปญฺจวิธสฺส อตฺถสฺส ววตฺถาปนวเสน. วุตฺตมฺปิ เจตํ สมณกรณียกถายํ ‘‘เหตุผลํ นิพฺพานํ วจนตฺโถ อถ วิปากํ กิริยาติ อตฺเถ ปญฺจ ปเภเท ปฐมนฺตปเภทคตํ ญาณ’’นฺติ. อธิคตา โหตีติ ปฏิลทฺธา โหติ. สาเยว ปฏิลาภสจฺฉิกิริยาย สจฺฉิกตา. ปฏิลาภผสฺเสเนว ผสฺสิตา ปญฺญาย. ธมฺมววตฺถานโตติ ‘‘โย โกจิ ผลนิพฺพตฺตโก เหตุ อริยมคฺโค ภาสิตํ กุสลํ อกุสลนฺติ อิเม ปญฺจ ธมฺมา ธมฺโม’’ติ อภิธมฺเม ปาฬิยานุสาเรน วุตฺตานํ ปญฺจนฺนํ ธมฺมานํ ววตฺถาปนวเสน. วุตฺตมฺปิ เจตํ สมณกรณียกถายํ ‘‘เหตุ อริยมคฺโค วจนํ กุสลญฺจ อกุสลญฺจาติ ธมฺเม ปญฺจ ปเภเท ทุติยนฺตปเภทคตํ ญาณ’’นฺติ. นิรุตฺติววตฺถานโตติ เตสํ เตสํ อตฺถธมฺมานํ อนุรูปนิรุตฺตีนํ ววตฺถาปนวเสน. ปฏิภานววตฺถานโตติ ปฏิภานสงฺขาตานํ ติณฺณํ ปฏิสมฺภิทาญาณานํ ววตฺถาปนวเสน. ตสฺสิมาติ นิคมนวจนเมตํ.

“彼の（tassāti）”とは、上述のような知を得た聖者のことである。ここでは、第六格（所有格）が行為の対象（～において）の意味で用いられている。“義の確定によって（atthavavatthānatoti）”とは、上述の五種類の義を確定することによるという意味である。これについては‘沙門のなすべきことの説（samaᄷakaraᅇħyakathā）’において次のように説かれている。“原因の結果、涅槃、言葉の意味、そして異熟、機能という、義における五つの区分において、第一の区分（結果、涅槃、語義、異熟、機能という知の対象）に属する知である”と。“得られた（adhigatā hotħti）”とは、獲得されたという意味である。それはまさに、獲得としての現証によって現証されたものである。獲得の接触によって、智慧をもって触れられたものである。“法の確定によって（dhammavavatthānatoti）”とは、“いかなるものであれ結果を生じさせる原因、聖道、説かれた言葉、善、不善という、これら五つの法が法（dhammo）である”と、アビダルマにおいてパーリの伝承に従って説かれている五つの法を確定することによるという意味である。これについても‘沙門のなすべきことの説’において次のように説かれている。“原因、聖道、言葉、善、不善という、法における五つの区分において、第二の区分に属する知である”と。“語の確定によって（niruttivavatthānatoti）”とは、それら個々の義と法にふさわしい語（nirutti）を確定することによるという意味である。“弁才の確定によって（paᅩibhānavavatthānatoti）”とは、弁才（paᅩibhāna）と呼ばれる三つの知（義・法・語の無礙解）を確定することによるという意味である。“それらに（tassimāti）”という言葉は、結論の言葉（締めくくりの言葉）である。

๒. เอวํ สพฺพสงฺคาหกวเสน อนุปสฺสนานํ วิเสสํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ วตฺถุเภทวเสน ทสฺเสนฺโต รูเป อนิจฺจานุปสฺสนาติอาทิมาห. ตํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถเมว. ปุน รูปาทีสุเยว อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนวเสน ชวนปญฺญํ ทสฺเสตุกาโม เกวลํ รูปาทิวเสน จ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนรูปาทิวเสน จ ปุจฺฉํ กตฺวา ปุจฺฉากเมเนว วิสฺสชฺชนํ อกาสิ. ตตฺถ สุทฺธรูปาทิวิสฺสชฺชเนสุ ปฐมํ นิทฺทิฏฺฐา เอว ปญฺญา อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนมูลเกสุ สพฺพวิสฺสชฺชเนสุ เตสุ อตีตาทีสุ ชวนวเสน ชวนปญฺญาติ นิทฺทิฏฺฐา.

2. このように、すべてを包括する形（sabbasaᅅgāhakavasena）で随観の差異を示した上で、今度は対象の分類（vatthubhedavasena）に従って示すために、“色における無常随観（rũpe aniccānupassanā）”などを説かれた。その意味は、前に説明した通りである。さらに、色などにおいて過去・未来・現在という区分による速知（javanapaaᅃ）を示そうとして、単なる色などの区分と、過去・未来・現在の色などの区分によって問いを立て、その問いの順序に従って回答された。その際、単純な（時間区分を伴わない）色などの回答において最初に示された智慧こそが、過去・未来・現在を基点とするすべての回答において、それら過去などの法において速やかに働く（javanavasena）ことから“速知（javanapaā）”であると示されている。

๓. ปุน อเนกสุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมํ ปญฺญาปเภทํ ทสฺเสตุกาโม ปฐมํ ตาว สุตฺตนฺเต อุทฺทิสิ. ตตฺถ สปฺปุริสสํเสโวติ เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการานํ สปฺปุริสานํ ภชนํ. สทฺธมฺมสฺสวนนฺติ เตสํ สปฺปุริสานํ สนฺติเก สีลาทิปฏิปตฺติทีปกสฺส สทฺธมฺมวจนสฺส สวนํ. โยนิโสมนสิกาโรติ สุตานํ ธมฺมานํ อตฺถูปปริกฺขณวเสน อุปาเยน มนสิกาโร. ธมฺมานุธมฺมปฏิปตฺตีติ โลกุตฺตรธมฺเม อนุคตสฺส สีลาทิปฏิปทาธมฺมสฺส ปฏิปชฺชนํ. ปญฺญาปฏิลาภาย [Pg.250] ปญฺญาวุทฺธิยา ปญฺญาเวปุลฺลาย ปญฺญาพาหุลฺลายาติ อิมานิ จตฺตาริ ปญฺญาวเสน ภาววจนานิ. เสสานิ ทฺวาทส ปุคฺคลวเสน ภาววจนานิ.

3. さらに、多くの経典（suttanta）に基づいた智慧の分類を示そうとして、まず最初に経典の項目を掲げた。そこにある“善友への親近（sappurisasaᅃsevo）”とは、上述のような善き人々（sappurisānaᅃ）に親しみ仕えることである。“正法の聴聞（saddhammassavanam）”とは、それら善き人々の下で、戒などの修行を明らかにする正法の言葉を聞くことである。“如理作意（yonisomanasikāro）”とは、聞いた法について、その義（意味）を吟味することによって、正しい方法（upāyena）で心に留めることである。“法に随う法の修行（dhammānudhammapaᅩipattħti）”とは、出世間法（lokuttaradhamma）に随順する戒・定・慧などの修行の法を実践することである。“智慧の獲得のために、智慧の増大のために、智慧の広大のために、智慧の多量のために”というこれら四つの語は、智慧の状態に重点を置いた表現（bhāvavacanāni）である。残りの十二の語は、個人の状態（有情のあり方）に重点を置いた表現である。

๑. โสฬสปญฺญานิทฺเทสวณฺณนา

1. 十六の智慧の詳説の註釈（終了）。

๔. สุตฺตนฺตนิทฺเทเส ฉนฺนํ อภิญฺญาญาณานนฺติ อิทฺธิวิธทิพฺพโสตเจโตปริยปุพฺเพนิวาสทิพฺพจกฺขุอาสวานํ ขยญาณานํ. เตสตฺตตีนํ ญาณานนฺติ ญาณกถาย นิทฺทิฏฺฐานํ สาวกสาธารณานํ ญาณานํ. สตฺตสตฺตตีนํ ญาณานนฺติ เอตฺถ –

4. 経典の詳説（Suttantaniddesa）において、“六つの神通の知（channaᅃ abhiāāᅇānanti）”とは、神変、天耳、他心通、宿住、天眼、漏尽の各知のことである。“七十三の知（tesattatħnaᅃ āᅇānanti）”とは、知の論（āᅇakathā）において示された、声聞に共通する知のことである。“七十七の知（sattasattatħnaᅃ āᅇānanti）”という点については以下の通りである。

‘‘สตฺตสตฺตริ โว, ภิกฺขเว, ญาณวตฺถูนิ เทเสสฺสามิ, ตํ สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ, ภาสิสฺสามีติ. กตมานิ, ภิกฺขเว, สตฺตสตฺตริ ญาณวตฺถูนิ? ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. อตีตมฺปิ อทฺธานํ ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ, อนาคตมฺปิ อทฺธานํ ชาติปจฺจยา ชรามรณนฺติ ญาณํ, อสติ ชาติยา นตฺถิ ชรามรณนฺติ ญาณํ. ยมฺปิสฺส ตํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ตมฺปิ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ญาณํ. ภวปจฺจยา ชาตีติ ญาณํ…เป… อุปาทานปจฺจยา ภโวติ ญาณํ… ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานนฺติ ญาณํ… เวทนาปจฺจยา ตณฺหาติ ญาณํ… ผสฺสปจฺจยา เวทนาติ ญาณํ… สฬายตนปจฺจยา ผสฺโสติ ญาณํ… นามรูปปจฺจยา สฬายตนนฺติ ญาณํ… วิญฺญาณปจฺจยา นามรูปนฺติ ญาณํ… สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณนฺติ ญาณํ… อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ญาณํ, อสติ อวิชฺชาย นตฺถิ สงฺขาราติ ญาณํ. อตีตมฺปิ อทฺธานํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ญาณํ, อสติ อวิชฺชาย นตฺถิ สงฺขาราติ ญาณํ, อนาคตมฺปิ อทฺธานํ อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขาราติ ญาณํ, อสติ อวิชฺชาย นตฺถิ สงฺขาราติ ญาณํ. ยมฺปิสฺส ตํ ธมฺมฏฺฐิติญาณํ, ตมฺปิ ขยธมฺมํ วยธมฺมํ วิราคธมฺมํ นิโรธธมฺมนฺติ ญาณํ. อิมานิ วุจฺจนฺติ, ภิกฺขเว, สตฺตสตฺตริ ญาณวตฺถูนี’’ติ (สํ. นิ. ๒.๓๔) –

“比丘たちよ、汝らに七十七の知の拠り所（āᅇavatthũni）を説こう。それを聴き、よく心に留めよ。私は語るであろう。比丘たちよ、七十七の知の拠り所とは何か？ ‘生を縁として老死がある’という知があり、‘生がなければ老死はない’という知がある。過去の時においても、‘生を縁として老死がある’という知があり、‘生がなければ老死はない’という知がある。未来の時においても、‘生を縁として老死がある’という知があり、‘生がなければ老死はない’という知がある。その人のその‘法の定立に関する知（dhammaᅩᅩhitiāᅇa）’もまた、‘滅びゆく性質であり、消えゆく性質であり、離欲の性質であり、滅尽の性質である’という知がある。‘有を縁として生がある’という知があり、……（中略）……‘取を縁として有がある’という知、……‘渇愛を縁として取がある’という知、……‘受を縁として渇愛がある’という知、……‘触を縁として受がある’という知、……‘六処を縁として触がある’という知、……‘名色を縁として六処がある’という知、……‘識を縁として名色がある’という知、……‘行を縁として識がある’という知、……‘無明を縁として行がある’という知があり、‘無明がなければ行はない’という知がある。過去の時においても、‘無明を縁として行がある’という知があり、‘無明がなければ行はない’という知がある。未来の時においても、‘無明を縁として行がある’という知があり、‘無明がなければ行はない’という知がある。その人のその‘法の定立に関する知’もまた、‘滅びゆく性質であり、消えゆく性質であり、離欲の性質であり、滅尽の性質である’という知がある。比丘たちよ、これらが七十七の知の拠り所と呼ばれるものである”（相応部 2.34）。

เอวํ [Pg.251] ภควตา นิทานวคฺเค วุตฺตานิ สตฺตสตฺตติ ญาณานิ. ‘‘ชรามรเณ ญาณํ, ชรามรณสมุทเย ญาณํ, ชรามรณนิโรเธ ญาณํ, ชรามรณนิโรธคามินิยา ปฏิปทาย ญาณ’’นฺติ (สํ. นิ. ๒.๓๓) อิมินา นเยน เอกาทสสุ องฺเคสุ จตฺตาริ จตฺตาริ กตฺวา วุตฺตานิ จตุจตฺตารีส ญาณวตฺถูนิ ปน อิธ น คหิตานิ. อุภยตฺถ จ ญาณานิเยว หิตสุขสฺส วตฺถูนีติ ญาณวตฺถูนิ. ลาโภติอาทีสุ ลาโภเยว อุปสคฺเคน วิเสเสตฺวา ปฏิลาโภติ วุตฺโต. ปุน ตสฺเสว อตฺถวิวรณวเสน ปตฺติ สมฺปตฺตีติ วุตฺตํ. ผสฺสนาติ อธิคมวเสน ผุสนา. สจฺฉิกิริยาติ ปฏิลาภสจฺฉิกิริยา. อุปสมฺปทาติ นิปฺผาทนา.

このように、世尊によって因縁篇（nidānavagga）において七十七の知が説かれた。一方で、“老死における知、老死の集における知、老死の滅における知、老死の滅に至る道における知”というこの方法により、十一の枝（無明を除く十二縁起の項）において四つずつとして説かれた四十四の知の拠り所は、ここでは採用されていない。両方の場合において、知こそが利益と幸福の拠り所（vatthũni）であるから、“知の拠り所（āᅇavatthũni）”と呼ばれる。“獲得（lābho）”などの語において、“獲得（lābho）”という言葉自体に接頭辞を付けて区別し、“再獲得（paᅩilābho）”と説かれている。さらにその同じ意味を詳説するために、“到達（patti）”“成就（sampatti）”と説かれている。“接触（phassanā）”とは、証得としての接触（phusanā）のことである。“現証（sacchikiriyā）”とは、獲得としての現証のことである。“具足（upasampadā）”とは、完成（nipphādanā）のことである。

สตฺตนฺนญฺจ เสกฺขานนฺติ ติสฺโส สิกฺขา สิกฺขนฺตีติ เสกฺขสญฺญิตานํ โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาทีนํ สตฺตนฺนํ. ปุถุชฺชนกลฺยาณกสฺส จาติ นิพฺพานคามินิยา ปฏิปทาย ยุตฺตตฺตา สุนฺทรฏฺเฐน กลฺยาณสญฺญิตสฺส ปุถุชฺชนสฺส. วฑฺฒิตํ วฑฺฒนํ เอตายาติ วฑฺฒิตวฑฺฒนา. ยถาวุตฺตานํ อฏฺฐนฺนมฺปิ ปญฺญานํ วเสน วิเสสโต จ อรหโต ปญฺญาวเสน ปญฺญาวุทฺธิยา. ตถา ปญฺญาเวปุลฺลาย. มหนฺเต อตฺเถ ปริคฺคณฺหาตีติอาทีสุ ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต อริยสาวโก อตฺถาทโย อารมฺมณกรเณน ปริคฺคณฺหาติ. สพฺพาปิ มหาปญฺญา อริยสาวกานํเยว. ตสฺสา จ ปญฺญาย วิสยา เหฏฺฐา วุตฺตตฺถา เอว.

“七人の有学（セッカ）たちに”とは、三学を修めるがゆえに有学と称される、預流道から（阿羅漢道までの）七人の有学たちのことである。“善い凡夫に”とは、涅槃に至る行に携わっているがゆえに、優れた意味で善人と称される凡夫のことである。これ（この智）によって増大させられ、また増大することから“増大した増大（vaḍḍhitavaḍḍhanā）”と言う。前述の八人の（聖者の）智によって、また特に阿羅漢の智によって、智の増大のために（説かれた）。同様に、智の広大（vepulla）のために（説かれた）。“偉大なる義（アッタ）を把握する”等の箇所において、無礙解（パティサンビダー）に達した聖弟子は、義（意味）などを所縁とすることによって把握する。すべての“大慧（mahāpaññā）”は聖弟子のみに生じる。その智の対象（境涯）は、前に述べた通りである。

ปุถุนานาขนฺเธสูติอาทีสุ นานาสทฺโท ปุถุสทฺทสฺส อตฺถวจนํ. ญาณํ ปวตฺตตีติ ปุถุปญฺญาติ เตสุ ตถาวุตฺเตสุ ขนฺธาทีสุ ญาณํ ปวตฺตตีติ กตฺวา ตํ ญาณํ ปุถุปญฺญา นามาติ อตฺโถ. นานาปฏิจฺจสมุปฺปาเทสูติ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนานํ ธมฺมานํ วเสน ปจฺจยพหุตฺตา วุตฺตํ. นานาสุญฺญตมนุปลพฺเภสูติ อุปลพฺภนํ อุปลพฺโภ, คหณนฺติ อตฺโถ. น อุปลพฺโภ อนุปลพฺโภ, อนุปลพฺภานํ พหุตฺตา พหุวจเนน อนุปลพฺภา, ปญฺจวีสติสุญฺญตาวเสน วา นานาสุญฺญตาสุ อตฺตตฺตนิยาทีนํ อนุปลพฺภา นานาสุญฺญตานุปลพฺภา, เตสุ. ‘‘นานาสุญฺญตานุปลพฺเภสู’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘อทุกฺขมสุขา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ติกมาติกา ๒) วิย ม-กาโร ปทสนฺธิวเสน วุตฺโต. อิมา ปญฺจ ปญฺญา กลฺยาณปุถุชฺชเนหิ สาธารณา, นานาอตฺถาทีสุ ปญฺญา อริยานํเยว. ปุถุชฺชนสาธารเณ ธมฺเมติ โลกิยธมฺเม. อิมินา อวสานปริยาเยน [Pg.252] โลกิยโต ปุถุภูตนิพฺพานารมฺมณตฺตา ปุถุภูตา วิสุํภูตา ปญฺญาติ ปุถุปญฺญา นามาติ วุตฺตํ โหติ.

“種々の多くの蘊（カンダ）において”等の箇所において、“種々（nānā）”という言葉は“多く（puthu）”という言葉の意味を表している。“智が転じる（働く）がゆえに広博な慧（puthupaññā）”とは、それら前述の蘊等において智が転じるがゆえに、その智を“広博な慧”と名付けるという意味である。“種々の縁起において”とは、縁より生じた法（縁生法）に関して、その原因（縁）が多種多様であるために（複数形で）説かれたものである。“種々の空、得られざるものにおいて”とは、得ること（upalabbhana）を“ウパラッバ”と言い、執着という意味である。得られざるもの（執着されないもの）を“アヌパラッバ”と言い、それら得られざるものが多いために複数形で“アヌパラッバー”と言う。あるいは二十五の空性によって、種々の空性において“我”や“我所”等が得られない（執着されない）ことが“種々の空の不獲得（nānāsuññatānupalabbhā）”であり、それら（不獲得な法）において、という意味である。本来“nānāsuññatānupalabbhesu”と言うべきところを、“不苦不楽（adukkhamasukhā）”等のように、連声（サンディ）のために“ma”の字が挿入されている。これら五つの慧は善凡夫と共通（共法）であり、種々の義（アッタ）等における慧は聖者のみのものである。“凡夫と共通の法において”とは世間的な法のことである。この最後の一節（凡夫との共通性）によって、世間的なものから離れ、涅槃を所縁とすることによって、離れた、別個の智であるから“広博な慧（puthupaññā）”と言う、と説かれたことになる。

วิปุลปญฺญา มหาปญฺญานเยน เวทิตพฺพา. ยถาวุตฺเต ธมฺเม ปริคฺคณฺหนฺตสฺส คุณมหนฺตตาย เตสํ ธมฺมานํ ปริคฺคาหิกาย จ ปญฺญาย มหนฺตตา, เตสํ ธมฺมานํ สยเมว มหนฺตตฺตา อุฬารตฺตา ธมฺมานญฺจ ปญฺญาย จ วิปุลตา เวทิตพฺพา. คมฺภีรปญฺญา ปุถุปญฺญานเยน เวทิตพฺพา. เต จ ธมฺมา เต จ อนุปลพฺภา สา จ ปญฺญา ปกติชเนน อลพฺภเนยฺยปติฏฺฐตฺตา คมฺภีรา.

“広大慧（vipulapaññā）”は“大慧（mahāpaññā）”の理趣によって理解されるべきである。前述の法を把握する者の徳の偉大さゆえに、それらの法を把握する智もまた偉大である。それらの法自体が偉大であり勝妙（広博）であることから、法と智の双方の広大さ（vipulatā）が理解されるべきである。“深遠慧（gambhīrapaññā）”は“広博慧（puthupaññā）”の理趣によって理解されるべきである。それらの法（蘊等）とそれら得られざるもの（空性）、およびその智は、凡夫（常人）には到達し得ない立脚点であるために“深遠”なのである。

ยสฺส ปุคฺคลสฺสาติ อริยปุคฺคลสฺเสว. อญฺโญ โกจีติ ปุถุชฺชโน. อภิสมฺภวิตุนฺติ สมฺปาปุณิตุํ. อนภิสมฺภวนีโยติ สมฺปาปุณิตุํ อสกฺกุเณยฺโย. อญฺเญหีติ ปุถุชฺชเนเหว. อฏฺฐมกสฺสาติ อรหตฺตผลฏฺฐโต ปฏฺฐาย คณิยมาเน อฏฺฐมภูตสฺส โสตาปตฺติมคฺคฏฺฐสฺส. ทูเรติ วิปฺปกฏฺเฐ. วิทูเรติ วิเสเสน วิปฺปกฏฺเฐ. สุวิทูเรติ สุฏฺฐุ วิเสเสน วิปฺปกฏฺเฐ. น สนฺติเกติ น สมีเป. น สามนฺตาติ น สมีปภาเค. อิมานิ ทฺเว ปฏิเสธสหิตานิ วจนานิ ทูรภาวสฺเสว นิยมนานิ. อุปาทายาติ ปฏิจฺจ. โสตาปนฺนสฺสาติ โสตาปตฺติผลฏฺฐสฺส. เอเตเนว ตํตํมคฺคปญฺญา ตํตํผลปญฺญาย ทูเรติ วุตฺตํ โหติ. ปจฺเจกสมฺพุทฺโธติ อุปสคฺเคน วิเสสิตํ. อิตรทฺวยํ ปน สุทฺธเมว อาคตํ.

“いかなる人の（智も）”とは、聖者のみのことである。“他の何人（の凡夫）も”とは凡夫のことである。“到達すること”とは至ることである。“到達し得ない”とは至ることができないことである。“他者（凡夫）らによって”とは凡夫らによってのみ（という意味）である。“第八の人（アッタマカ）の”とは、阿羅漢果に住する者から始めて（遡って）数えたとき、第八番目にあたる預流道に住する者のことである。“遠くに”とは遠く離れていることである。“遥か遠くに（vidūre）”とは、特に遠く離れていることである。“極めて遥か遠くに（suvidūre）”とは、非常に特別に遠く離れていることである。“近くになく”とは近くにないことである。“近辺になく”とは近辺の場所にないことである。これら二つの否定を伴う言葉は、遠く離れていることのみを限定（強調）するものである。“～に比して（upādāya）”とは～に依って（対比して）ということである。“預流者の”とは預流果に住する者のことである。これによって、それぞれの道の智はそれぞれの果の智から遠く離れている、と言われたことになる。“独覚（パッチェーカサンブッダ）”という語は、接頭辞によって特筆されている。しかし他の二つの語（如来、阿羅漢）は接頭辞のない純粋な形で現れている。

๕. ‘‘ปจฺเจกพุทฺธสฺส สเทวกสฺส จ โลกสฺส ปญฺญา ตถาคตสฺส ปญฺญาย ทูเร’’ติอาทีนิ วตฺวา ตเมว ทูรฏฺฐํ อเนกปฺปการโต ทสฺเสตุกาโม ปญฺญาปเภทกุสโลติอาทิมาห. ตตฺถ ปญฺญาปเภทกุสโลติ อตฺตโน อนนฺตวิกปฺเป ปญฺญาปเภเท เฉโก. ปภินฺนญาโณติ อนนฺตปฺปเภทปตฺตญาโณ. เอเตน ปญฺญาปเภทกุสลตฺเตปิ สติ ตาสํ ปญฺญานํ อนนฺตเภทตฺตํ ทสฺเสติ. อธิคตปฏิสมฺภิโทติ ปฏิลทฺธอคฺคจตุปฏิสมฺภิทาญาโณ. จตุเวสารชฺชปฺปตฺโตติ จตฺตาริ วิสารทภาวสงฺขาตานิ ญาณานิ ปตฺโต. ยถาห –

5. “独覚、および神々を含む世界の智は、如来の智から遠く離れている”等と述べた後、その“遠く離れている”という性質を多角的（多くの方法）に示すために、“智の差別に巧みな者（paññāpabhedakusaloti）”等の言葉を語られた。その中で“智の差別に巧みな者”とは、自身の（獲得した）無限のバリエーションを持つ智の差別（種類）に熟練していることである。“分析された智（pabhinnañāṇo）”とは、無限の差別に達した智を有することである。これによって、智の差別に巧みである一方で、それらの智が無限の差別を持つことを示している。“無礙解を得た者”とは、得られた最上の四つの無礙解の智を有する者のことである。“四無所畏に達した者”とは、無所畏（勇猛さ）の状態と称される四つの智に達した者のことである。次のように説かれている。

‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส เต ปฏิชานโต ‘อิเม ธมฺมา อนภิสมฺพุทฺธา’ติ, ตตฺร วต มํ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา [Pg.253] มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมึ สห ธมฺเมน ปฏิโจเทสฺสตีติ นิมิตฺตเมตํ, ภิกฺขเว, น สมนุปสฺสามิ, เอตมหํ, ภิกฺขเว, นิมิตฺตํ อสมนุปสฺสนฺโต เขมปฺปตฺโต อภยปฺปตฺโต เวสารชฺชปฺปตฺโต วิหรามิ. ขีณาสวสฺส เต ปฏิชานโต ‘อิเม อาสวา อปริกฺขีณา’ติ, ‘เย โข ปน เต อนฺตรายิกา ธมฺมา วุตฺตา, เต ปฏิเสวโต นาลํ อนฺตรายายา’ติ, ‘ยสฺส โข ปน เต อตฺถาย ธมฺโม เทสิโต, โส น นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส สมฺมา ทุกฺขกฺขยายา’ติ, ตตฺร วต มํ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เทโว วา มาโร วา พฺรหฺมา วา โกจิ วา โลกสฺมึ สห ธมฺเมน ปฏิโจเทสฺสตีติ นิมิตฺตเมตํ, ภิกฺขเว, น สมนุปสฺสามิ, เอตมหํ, ภิกฺขเว, นิมิตฺตํ อสมนุปสฺสนฺโต เขมปฺปตฺโต อภยปฺปตฺโต เวสารชฺชปฺปตฺโต วิหรามี’’ติ (อ. นิ. ๔.๘; ม. นิ. ๑.๑๕๐).

“‘正等覚者である’と宣言する汝に対し、‘これらの法は（汝によって）等正覚（覚知）されていない’として、沙門、バラモン、天、魔、梵天、あるいは世界の何人が、理にかなった反論を以て私を非難し得るという、そのような根拠（徴候）を、比丘たちよ、私は見出さない。比丘たちよ、そのような根拠を見出さないがゆえに、私は安穏に達し、無畏に達し、無所畏（自信）に達して住むのである。‘漏尽者（阿羅漢）である’と宣言する汝に対し、‘これらの漏（けがれ）は（未だ）尽きていない’、あるいは‘障害となる法（障道法）として説かれた法を実修しても、それは障害とはならない’、あるいは‘汝によって説かれた、その目的（涅槃や阿羅漢果）のための法は、それを実践する者を正しく苦の滅尽へと導き出さない’として、沙門、バラモン、天、魔、梵天、あるいは世界の何人が、理にかなった反論を以て私を非難し得るという、そのような根拠を、比丘たちよ、私は見出さない。比丘たちよ、そのような根拠を見出さないがゆえに、私は安穏に達し、無畏に達し、無所畏に達して住むのである。”（増支部4.8; 中部1.150）

ทสพลพลธารีติ ทส พลานิ เอเตสนฺติ ทสพลา, ทสพลานํ พลานิ ทสพลพลานิ, ตานิ ทสพลพลานิ ธารยตีติ ทสพลพลธารี, ทสพลญาณพลธารีติ อตฺโถ. เอเตหิ ตีหิ วจเนหิ อนนฺตปฺปเภทานํ เนยฺยานํ ปเภทมุขมตฺตํ ทสฺสิตํ. โสเยว ปญฺญาปโยควเสน อภิมงฺคลสมฺมตฏฺเฐน ปุริสาสโภ. อสนฺตาสฏฺเฐน ปุริสสีโห. มหนฺตฏฺเฐน ปุริสนาโค. ปชานนฏฺเฐน ปุริสาชญฺโญ. โลกกิจฺจธุรวหนฏฺเฐน ปุริสโธรยฺโห.

“十力（じゅうりき）の力を保持する者”とは、これら（正等覚者）には十力があるがゆえに“十力者”と言い、十力者の力が“十力の力”である。その十力の力を保持するから“十力の力を保持する者”であり、十力という智の力を保持するという意味である。これら三つの言葉によって、無限の差別を持つ“知られるべき法（ネイヤ）”の差別の入口のみが示された。その（十力の力を保持する）仏陀は、智の働きのゆえに、至高の吉祥（おめでたいこと）として認められるという意味で“人中の雄牛（プリササバ）”、恐れがないという意味で“人中の獅子（プリサシーハ）”、偉大であるという意味で“人中の龍象（プリサナーガ）”、差別して知る（智慧がある）という意味で“人中の良馬（プリサージャンニャ）”、世間の務めという重責を担うという意味で“人中の重責を担う者（プリサドーライハ）”と言われる。

อถ เตชาทิกํ อนนฺตญาณโต ลทฺธํ คุณวิเสสํ ทสฺเสตุกาโม เตสํ เตชาทีนํ อนนฺตญาณมูลกภาวํ ทสฺเสนฺโต อนนฺตญาโณติ วตฺวา อนนฺตเตโชติอาทิมาห. ตตฺถ อนนฺตญาโณติ คณนวเสน จ ปภาววเสน จ อนฺตวิรหิตญาโณ. อนนฺตเตโชติ เวเนยฺยสนฺตาเน โมหตมวิธมเนน อนนฺตญาณเตโช. อนนฺตยโสติ ปญฺญาคุเณเหว โลกตฺตยวิตฺถตานนฺตกิตฺติโฆโส. อฑฺโฒติ ปญฺญาธนสมิทฺธิยา สมิทฺโธ. มหทฺธโนติ ปญฺญาธนวฑฺฒตฺเตปิ ปภาวมหตฺเตน มหนฺตํ ปญฺญาธนมสฺสาติ มหทฺธโน. มหาธโนติปิ ปาโฐ. ธนวาติ ปสํสิตพฺพปญฺญาธนวตฺตา นิจฺจยุตฺตปญฺญาธนวตฺตา อติสยภูตปญฺญาธนวตฺตา ธนวา. เอเตสุปิ หิ ตีสุ อตฺเถสุ อิทํ วจนํ สทฺทวิทู อิจฺฉนฺติ.

その後、無辺智（無限の対象に対する智慧）によって得られた威光などの卓越した徳を示そうとし、それら威光などが無辺智を根源としていることを示すために、“無辺智（anantañāṇa）”と述べた後、“無辺の威光（anantateja）”等と説かれた。ここで“無辺智”とは、計数（知られるべき対象の数）においても威力（智慧の力）においても限界のない智慧を具えているということである。“無辺の威光”とは、衆生の心における無明の闇を打ち払うことによる、無辺なる智慧の輝きを具えているということである。“無辺の誉れ（anantayasa）”とは、智慧の徳によって三界に広まった無辺なる名声を有しているということである。“富める者（aḍḍha）”とは、智慧という財の豊かさによって充足していることである。“大財ある者（mahaddhana）”とは、智慧という財が広大であること、あるいはその本質の偉大さによって多大なる智慧の財を有することを言う。“大財（mahādhana）”という読みもある。“財ある者（dhanavā）”とは、賞賛されるべき智慧の財を持つがゆえに、あるいは常に智慧の財を具備し、卓越した智慧の財を持つがゆえに“財ある者”と呼ばれる。実際、語学に精通した賢者たちは、これら三つの意味においてこの言葉（dhanavā）を認めている。

เอวํ [Pg.254] ปญฺญาคุเณน ภควโต อตฺตสมฺปตฺติสิทฺธึ ทสฺเสตฺวา ปุน ปญฺญาคุเณเนว โลกหิตสมฺปตฺติสิทฺธึ ทสฺเสนฺโต เนตาติอาทิมาห. ตตฺถ เวเนยฺเย สํสารสงฺขาตภยฏฺฐานโต นิพฺพานสงฺขาตเขมฏฺฐานํ เนตา. ตตฺถ นยนกาเล เอว สํวรวินยปหานวินยวเสน เวเนยฺเย วิเนตา. ธมฺมเทสนากาเล เอว สํสยจฺเฉทเนน อนุเนตา. สํสยํ ฉินฺทิตฺวา ปญฺญาเปตพฺพํ อตฺถํ ปญฺญาเปตา. ตถา ปญฺญาปิตานํ นิจฺฉยกรเณน นิชฺฌาเปตา. ตถา นิชฺฌายิตสฺส อตฺถสฺส ปฏิปตฺติปโยชนวเสน เปกฺเขตา. ตถาปฏิปนฺเน ปฏิปตฺติผเลน ปสาเทตา. โส หิ ภควาติ เอตฺถ หิ-กาโร อนนฺตรํ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส การโณปเทเส นิปาโต. อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตาติ สกสนฺตาเน น อุปฺปนฺนปุพฺพสฺส ฉอสาธารณญาณเหตุภูตสฺส อริยมคฺคสฺส โพธิมูเล โลกหิตตฺถํ สกสนฺตาเน อุปฺปาเทตา. อสญฺชาตสฺส มคฺคสฺส สญฺชเนตาติ เวเนยฺยสนฺตาเน อสญฺชาตปุพฺพสฺส สาวกปารมิญาณเหตุภูตสฺส อริยมคฺคสฺส ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนโต ปภุติ ยาวชฺชกาลา เวเนยฺยสนฺตาเน สญฺชเนตา. สาวกเวเนยฺยานมฺปิ หิ สนฺตาเน ภควโต วุตฺตวจเนเนว อริยมคฺคสฺส สญฺชนนโต ภควา สญฺชเนตา นาม โหติ. อนกฺขาตสฺส มคฺคสฺส อกฺขาตาติ อฏฺฐธมฺมสมนฺนาคตานํ พุทฺธภาวาย กตาภินีหารานํ โพธิสตฺตานํ พุทฺธภาวาย พฺยากรณํ ทตฺวา อนกฺขาตปุพฺพสฺส ปารมิตามคฺคสฺส, ‘‘พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ พฺยากรณมตฺเตเนว วา โพธิมูเล อุปฺปชฺชิตพฺพสฺส อริยมคฺคสฺส อกฺขาตา. อยํ นโย ปจฺเจกโพธิสตฺตพฺยากรเณปิ ลพฺภติเยว.

このように智慧の徳によって世尊の自利（自己の完成）の成就を示した後、再び智慧の徳によって世間の利益（利他）の成就を示すために、“導く者（netā）”等と説かれた。ここで、衆生を輪廻という恐怖の場所から涅槃という安穏の場所へと“導く者”である。その導く時において、律儀（戒）や断除の力によって衆生を“教え導く者（vinetā）”である。法を説く時において、疑念を断つことによって“適切に導く者（anunetā）”である。疑念を断ち切って、明らかに知るべき義（真理）を“明らかに知らしめる者（paññāpetā）”である。同様に、明らかにされた義を決定（確定）させることによって“熟考させる者（nijjhāpetā）”である。また、熟考された義を実践に結びつけることによって“観察させる者（pekkhetā）”である。さらに、実践する衆生を実践の果（報い）によって“浄信させる者（pasādetā）”である。“彼こそ世尊である（so hi bhagavā）”の“hi”は、直前に述べられた義の理由を提示する助詞である。“未起の道を生じさせる者（anuppannassa maggassa uppādetā）”とは、自身の相続においてかつて生じたことのない、不共の智を原因とする聖なる道を、世間の利益のために菩提樹の麓で生じさせたことを言う。“未生の道を生じさせる者（asañjātassa maggassa sañjanetā）”とは、衆生の相続においてかつて生じたことのない、声聞の波羅蜜智を原因とする聖なる道を、初転法輪から今日に至るまで、衆生の相続の中に生じさせることである。実に、声聞や導かれるべき衆生の相続においても、世尊の説かれた言葉によってのみ聖なる道が生じるがゆえに、世尊は“（衆生に道を生じさせる）生起者”と呼ばれるのである。“未説の道を説き示す者（anakkhātassa maggassa akkhātā）”とは、八法（人身、男性、具足等）を具備し、仏陀となるために発願した菩薩たちに対し、仏陀となるための授記を与え、かつて説かれたことのない波羅蜜の道を説き示す、あるいは“仏陀となるであろう”という授記の言葉だけで、菩提樹の麓で生じるべき聖なる道を説き示すことである。この理は、辟支仏（独覚）の授記においても同様に得られる。

มคฺคญฺญูติ ปจฺจเวกฺขณาวเสน อตฺตนา อุปฺปาทิตอริยมคฺคสฺส ญาตา. มคฺควิทูติ เวเนยฺยสนฺตาเน ชเนตพฺพสฺส อริยมคฺคสฺส กุสโล. มคฺคโกวิโทติ โพธิสตฺตานํ อกฺขาตพฺพมคฺเค วิจกฺขโณ. อถ วา อภิสมฺโพธิปฏิปตฺติมคฺคญฺญู, ปจฺเจกโพธิปฏิปตฺติมคฺควิทู, สาวกโพธิปฏิปตฺติมคฺคโกวิโท. อถ วา ‘‘เอเตน มคฺเคน อตํสุ ปุพฺเพ, ตริสฺสนฺติเยว ตรนฺติ โอฆ’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๔๐๙) วจนโต ยถาโยคํ อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนพุทฺธปจฺเจกพุทฺธสาวกานํ มคฺควเสน จ สุญฺญตานิมิตฺตอปฺปณิหิตมคฺควเสน จ อุคฺฆฏิตญฺญูวิปญฺจิตญฺญูเนยฺยปุคฺคลานํ มคฺควเสน จ ยถากฺกเมนตฺถโยชนํ กโรนฺติ. มคฺคานุคามี จ ปนาติ ภควตา คตมคฺคานุคามิโน หุตฺวา[Pg.255]. เอตฺถ จ-สทฺโท เหตุอตฺเถ นิปาโต. เอเตน จ ภควโต มคฺคุปฺปาทนาทิคุณาธิคมาย เหตุ วุตฺโต โหติ. ปน-สทฺโท กตตฺเถ นิปาโต. เตน ภควตา กตมคฺคกรณํ วุตฺตํ โหติ. ปจฺฉา สมนฺนาคตาติ ปฐมํ คตสฺส ภควโต ปจฺฉาคตสีลาทิคุเณน สมนฺนาคตา. อิติ เถโร ‘‘อนุปฺปนฺนสฺส มคฺคสฺส อุปฺปาเทตา’’ติอาทีหิ ยสฺมา สพฺเพปิ ภควโต สีลาทโย คุณา อรหตฺตมคฺคเมว นิสฺสาย อาคตา, ตสฺมา อรหตฺตมคฺคเมว นิสฺสาย คุณํ กเถสิ.

“道を知る者（maggaññū）”とは、省察（反省）の力によって、自身で生じさせた聖なる道を知る者のことである。“道に精通する者（maggavidū）”とは、衆生の相続において生じさせるべき聖なる道に熟達していることである。“道に巧みな者（maggakovido）”とは、菩薩たちに説き示すべき道において洞察があることである。あるいは、正覚への実践の道を知る者を“道を知る者”、辟支仏への実践の道に精通する者を“道に精通する者”、声聞の菩提への実践の道に巧みな者を“道に巧みな者”と言う。あるいは、“この道によって、過去の諸仏は渡り、未来も渡るであろう、そして今、激流を渡っている”との説に基づき、適切に、過去・未来・現在における諸仏・辟支仏・声聞の道、あるいは空・無相・無願の道の力によって、また頓悟・漸悟・要導の三種の根機の者の道の力によって、順次、義の解釈を阿闍梨たちは行っている。“道に随順する者（maggānugāmī ca pana）”とは、世尊によって歩まれた道に随順して行く者たちのことである。ここで“ca”の語は理由を表す助詞である。これによって、世尊が道を説き起こす等の徳を得るための原因となった波羅蜜智が説かれたことになる。“pana”の語は“作された”という義の助詞である。それによって、世尊によって行われた“道の修習”が説かれたことになる。“後から具足した者”とは、最初に（道を）行かれた世尊の後に続いて、戒などの徳を具足したことである。このように長老は、“未起の道を生じさせる者”等の言葉によって、世尊の戒などのあらゆる徳が、阿羅漢道のみに依拠して現れるがゆえに、阿羅漢道に依拠してその徳を語られたのである。

ชานํ ชานาตีติ ชานิตพฺพํ ชานาติ, สพฺพญฺญุตาย ยํกิญฺจิ ปญฺญาย ชานิตพฺพํ นาม อตฺถิ, ตํ สพฺพํ ปญฺจเนยฺยปถภูตํ ปญฺญาย ชานาตีติ อตฺโถ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ ปสฺสิตพฺพํ ปสฺสติ, สพฺพทสฺสาวิตาย ตํเยว เนยฺยปถํ จกฺขุนา ทิฏฺฐํ วิย กโรนฺโต ปญฺญาจกฺขุนา ปสฺสตีติ อตฺโถ. ยถา วา เอกจฺโจ วิปรีตํ คณฺหนฺโต ชานนฺโตปิ น ชานาติ, ปสฺสนฺโตปิ น ปสฺสติ, น เอวํ ภควา. ภควา ปน ยถาสภาวํ คณฺหนฺโต ชานนฺโต ชานาติเยว, ปสฺสนฺโต ปสฺสติเยว. สฺวายํ ทสฺสนปริณายกฏฺเฐน จกฺขุภูโต. วิทิตตาทิอตฺเถน ญาณภูโต. อวิปรีตสภาวฏฺเฐน วา ปริยตฺติธมฺมปวตฺตนโต หทเยน จินฺเตตฺวา วาจาย นิจฺฉาริตธมฺมมโยติ วา ธมฺมภูโต. เสฏฺฐฏฺเฐน พฺรหฺมภูโต. อถ วา จกฺขุ วิย ภูโตติ จกฺขุภูโต. ญาณํ วิย ภูโตติ ญาณภูโต. ธมฺโม วิย ภูโตติ ธมฺมภูโต. พฺรหฺมา วิย ภูโตติ พฺรหฺมภูโต. สฺวายํ ธมฺมสฺส วจนโต, วตฺตนโต วา วตฺตา. นานปฺปกาเรหิ วจนโต, วตฺตนโต วา ปวตฺตา. อตฺถํ นีหริตฺวา นีหริตฺวา นยนโต อตฺถสฺส นินฺเนตา. อมตาธิคมาย ปฏิปตฺติเทสนโต, อมตปฺปกาสนาย วา ธมฺมเทสนาย อมตสฺส อธิคมาปนโต อมตสฺส ทาตา. โลกุตฺตรธมฺมสฺส อุปฺปาทิตตฺตา เวเนยฺยานุรูเปน ยถาสุขํ โลกุตฺตรธมฺมสฺส ทาเนน จ, ธมฺเมสุ จ อิสฺสโรติ ธมฺมสฺสามี. ตถาคตปทํ เหฏฺฐา วุตฺตตฺถํ.

“知りつつ知る（jānaṃ jānāti）”とは、知るべき対象を熟知していることである。一切知によって、智慧で知られるべきことが何であれ、五つの“知られるべき道（対象）”である“行・変化・特徴・涅槃・概念”のすべてを智慧によって知る、という意味である。“見つつ見る（passaṃ passati）”とは、見るべき対象を見ることであり、一切を見通す力によって、その五つの知られるべき対象を、あたかも肉眼で見ているかのように現前させ、智眼（智慧の眼）によって見る、という意味である。あるいは、ある者が転倒して捉え、知っていても正しく知らず、見ていても正しく見ないのに対し、世尊はそうではない。世尊は、あるがままの自性に即して捉え、知る時には正しく知り、見る時には正しく見るのである。その世尊は、四聖諦を見る上での導き手であるという義において“眼となった者”であり、明らかに知る等の義において“智となった者”である。あるいは、不転倒の自性であるという義、また教法を説き起こすために心で思惟し、言葉として発せられた法そのものであるという義において“法となった者”である。最勝であるという義において“梵となった者”である。あるいは、肉眼の如くなったので“眼となった者”、智の如くなったので“智となった者”、不転倒の一切知智の如くなったので“法となった者”、梵天の如くなったので“梵となった者”と呼ばれる。その世尊は、法を語る、あるいは説くゆえに“語る者”である。様々な方法で語るゆえに“説く者”である。義を引き出し、導き出すゆえに“義を導き出す者”である。不死（涅槃）を得るための実践を説き、不死を得させるがゆえに“不死を与える者”である。出世間法を生じさせ、衆生の機根に応じて出世間法を授けることで、諸法において自在であるゆえに“法の主”である。“如来（tathāgata）”の語については、前述した通りの意味である。

อิทานิ ‘‘ชานํ ชานาตี’’ติอาทีหิ วุตฺตํ คุณํ สพฺพญฺญุตาย วิเสเสตฺวา ทสฺเสตุกาโม สพฺพญฺญุตํ สาเธนฺโต นตฺถีติอาทิมาห. เอวํภูตสฺส หิ ตสฺส ภควโต ปารมิตาปุญฺญพลปฺปภาวนิปฺผนฺเนน อรหตฺตมคฺคญาเณน สพฺพธมฺเมสุ สวาสนสฺส สมฺโมหสฺส วิหตตฺตา อสจฺฉิกตํ นาม นตฺถิ. อสมฺโมหโต สพฺพธมฺมานํ ญาตตฺตา อญฺญาตํ นาม นตฺถิ. ตเถว [Pg.256] จ สพฺพธมฺมานํ จกฺขุนา วิย ญาณจกฺขุนา ทิฏฺฐตฺตา อทิฏฺฐํ นาม นตฺถิ. ญาเณน ปน ปตฺตตฺตา อวิทิตํ นาม นตฺถิ. อสมฺโมหสจฺฉิกิริยาย สจฺฉิกตตฺตา อสจฺฉิกตํ นาม นตฺถิ. อสมฺโมหปญฺญาย ผุฏฺฐตฺตา ปญฺญาย อผสฺสิตํ นาม นตฺถิ. ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนํ กาลํ วา ธมฺมํ วา. อุปาทายาติ อาทาย, อนฺโตกตฺวาติ อตฺโถ. ‘‘อุปาทายา’’ติ วจเนเนว กาลวินิมุตฺตํ นิพฺพานมฺปิ คหิตเมว โหติ. ‘‘อตีตา’’ทิวจนานิ จ ‘‘นตฺถี’’ติอาทิวจเนเนว ฆฏียนฺติ, ‘‘สพฺเพ’’ติอาทิวจเนน วา. สพฺเพ ธมฺมาติ สพฺพสงฺขตาสงฺขตธมฺมปริยาทานํ. สพฺพากาเรนาติ สพฺพธมฺเมสุ เอเกกสฺเสว ธมฺมสฺส อนิจฺจาการาทิสพฺพาการปริยาทานํ. ญาณมุเขติ ญาณาภิมุเข. อาปาถํ อาคจฺฉนฺตีติ โอสรณํ อุเปนฺติ. ‘‘ชานิตพฺพ’’นฺติปทํ ‘‘เนยฺย’’นฺติปทสฺส อตฺถวิวรณตฺถํ วุตฺตํ.

今、“知る者は知る”等の言葉によって述べられた徳を、一切知智によって区別して示そうとして、一切知智を成就させつつ“（世尊には）存在しない”等の言葉を語られた。このようにあられるかの世尊には、波羅蜜と福徳の力の輝きから生じた阿羅漢道智によって、一切の諸法において、習気を伴う痴（混迷）が滅除されているがゆえに、現証されていないというものは存在しない。痴がないことによって一切の諸法を知っておられるがゆえに、未知のものは存在しない。同様に、肉眼で見るかのように、一切の諸法を智眼によって見ておられるがゆえに、未見のものは存在しない。また智によって到達されているがゆえに、知られていないものは存在しない。痴なき現証によって現証されているがゆえに、現証されていないものは存在しない。痴なき智慧によって触れられているがゆえに、智慧によって触れられていないものは存在しない。“現在”とは、現在の時間または法のことである。“縁じて（取って）”とは、取って、内部に含めてという意味である。“縁じて”という言葉そのものによって、時から解脱した涅槃さえも、すでに把握されているのである。“過去”等の言葉は、“存在しない”等の言葉、あるいは“一切”等の言葉と結びつく。“一切の諸法”とは、一切の有為法と無為法を尽くすことである。“一切の様相において”とは、一切の諸法における個々の法それぞれの、無常の様相など一切の様相を尽くすことである。“智の門において”とは、智の御前において。“領野に来る”とは、出現することを意味する。“知られるべき”という語は、“所知（ねいや）”という語の意味を解説するために述べられたものである。

อตฺตตฺโถ วาติอาทีสุ วา-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. อตฺตตฺโถติ อตฺตโน อตฺโถ. ปรตฺโถติ ปเรสํ ติณฺณํ โลกานํ อตฺโถ. อุภยตฺโถติ อตฺตโน จ ปเรสญฺจาติ สกึเยว อุภินฺนํ อตฺโถ. ทิฏฺฐธมฺมิโกติ ทิฏฺฐธมฺเม นิยุตฺโต, ทิฏฺฐธมฺมปฺปโยชโน วา อตฺโถ. สมฺปราเย นิยุตฺโต, สมฺปรายปฺปโยชโน วา สมฺปรายิโก. อุตฺตาโนติอาทีสุ โวหารวเสน วตฺตพฺโพ สุขปติฏฺฐตฺตา อุตฺตาโน. โวหารํ อติกฺกมิตฺวา วตฺตพฺโพ สุญฺญตาปฏิสํยุตฺโต ทุกฺขปติฏฺฐตฺตา คมฺภีโร. โลกุตฺตโร อจฺจนฺตติโรกฺขตฺตา คูฬฺโห. อนิจฺจตาทิโก ฆนาทีหิ ปฏิจฺฉนฺนตฺตา ปฏิจฺฉนฺโน. อปฺปจุรโวหาเรน วตฺตพฺโพ ยถารุตํ อคฺคเหตฺวา อธิปฺปายสฺส เนตพฺพตฺตา เนยฺโย. ปจุรโวหาเรน วตฺตพฺโพ วจนมตฺเตน อธิปฺปายสฺส นีตตฺตา นีโต. สุปริสุทฺธสีลสมาธิวิปสฺสนตฺโถ ตทงฺควิกฺขมฺภนวเสน วชฺชวิรหิตตฺตา อนวชฺโช. กิเลสสมุจฺเฉทนโต อริยมคฺคตฺโถ นิกฺกิเลโส. กิเลสปฏิปฺปสฺสทฺธตฺตา อริยผลตฺโถ โวทาโน. สงฺขตาสงฺขเตสุ อคฺคธมฺมตฺตา นิพฺพานํ ปรมตฺโถ. ปริวตฺตตีติ พุทฺธญาณสฺส วิสยภาวโต อพหิภูตตฺตา อนฺโตพุทฺธญาเณ พฺยาปิตฺวา วา สมนฺตา วา อาลิงฺคิตฺวา วา วิเสเสน วา วตฺตติ.

“自利、あるいは”等の箇所における“あるいは（vā）”という語は、集約の意味である。“自利”とは、自己の利益のことである。“他利”とは、他なる三界の衆生の利益のことである。“両利”とは、自己と他者の両方の利益を一度に意味するものである。“現世の”とは、現世に結びついた、あるいは現世を目的とした利益のことである。“来世に”結びついた、あるいは来世を目的としたものが“来世の”利益である。“浅顕”等の箇所では、俗称によって語られるべき、理解しやすいものが“浅顕”である。俗称を超えて語られるべき、空に関連した、理解しがたいものが“深遠”である。出世間のものは、極めて隠されているがゆえに“秘密（密意）”である。無常などは、密（凝集）などによって覆われているがゆえに“隠蔽”である。あまり一般的でない俗称で語られるべき、そのままの言葉として受け取らずに意図を汲み取るべきものが“未了義（ねいや）”である。一般的な俗称で語られるべき、言葉通りに意図が導き出されているものが“了義（にーた）”である。極めて清浄な者の戒・定・毘婆舎那の意味は、彼分捨や鎮伏捨によって過失を離れているがゆえに“無過失”である。煩悩を断滅するがゆえに、聖道の意味は“無煩悩”である。煩悩が静止しているがゆえに、聖果の意味は“清浄”である。有為法と無為法の中で最高の法であるため、涅槃は“第一義”である。“転ずる”とは、仏智の対象であること、あるいは仏智の外にないことから、仏智の内部において、あるいはその御前において起こることである。あるいは、遍満して、あるいは周縁を包囲して、あるいは特に転ずることをいう。

สพฺพํ กายกมฺมนฺติอาทีหิ ภควโต ญาณมยตํ ทสฺเสติ. ญาณานุปริวตฺตตีติ ญาณํ อนุปริวตฺตติ, ญาณวิรหิตํ น โหตีติ อตฺโถ. อปฺปฏิหตนฺติ นิราวรณตํ ทสฺเสติ. ปุน สพฺพญฺญุตํ อุปมาย สาเธตุกาโม [Pg.257] ยาวตกนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ชานิตพฺพนฺติ เนยฺยํ, เนยฺยปริยนฺโต เนยฺยาวสานมสฺส อตฺถีติ เนยฺยปริยนฺติกํ. อสพฺพญฺญูนํ ปน เนยฺยาวสานเมว นตฺถิ. ญาณปริยนฺติเกปิ เอเสว นโย. ปุริมยมเก วุตฺตตฺถเมว อิมินา ยมเกน วิเสเสตฺวา ทสฺเสติ, ตติยยมเกน ปฏิเสธวเสน นิยมิตฺวา ทสฺเสติ. เอตฺถ จ เนยฺยํ ญาณสฺส ปถตฺตา เนยฺยปโถ. อญฺญมญฺญปริยนฺตฏฺฐายิโนติ เนยฺยญฺจ ญาณญฺจ เขเปตฺวา ฐานโต อญฺญมญฺญสฺส ปริยนฺเต ฐานสีลา. อาวชฺชนปฺปฏิพทฺธาติ มโนทฺวาราวชฺชนายตฺตา, อาวชฺชิตานนฺตรเมว ชานาตีติ อตฺโถ. อากงฺขปฺปฏิพทฺธาติ รุจิอายตฺตา, อาวชฺชนานนฺตรํ ชวนญาเณน ชานาตีติ อตฺโถ. อิตรานิ ทฺเว ปทานิ อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปทานํ ยถากฺกเมน อตฺถปฺปกาสนตฺถํ วุตฺตานิ. พุทฺโธ อาสยํ ชานาตีติอาทีนิ ญาณกถายํ วณฺณิตานิ. มหานิทฺเทเส ปน ‘‘ภควา อาสยํ ชานาตี’’ติ (มหานิ. ๖๙) อาคตํ. ตตฺถ ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต’’ติ (มหานิ. ๖๙) อาคตฏฺฐาเน จ อิธ กตฺถจิ ‘‘พุทฺธสฺสา’’ติ อาคตํ.

“一切の身業”等の言葉によって、世尊の行為が智から成るものであることを示している。“智に随って転ずる”とは、智に随伴して起こり、智を欠くことがないという意味である。“妨げがない（無障害）”とは、遮るものがないことを示している。再び、一切知智を比喩によって成就させようとして、“いかなる限りの”等の言葉を語られた。その中で、知られるべきものが“所知（ねいや）”であり、所知の限界、すなわち所知の終わりがあるものを“所知の限界がある”という。しかし、一切知者ではない者たちには、所知の終わりそのものがない。“智の限界がある”についても同様である。前の対句で述べられた意味を、この二番目の対句によって詳しく示し、三番目の対句によって否定の形を用いて限定して示している。またここでは、所知は智の通り道であるから“所知の道”という。“互いに限界に留まる”とは、所知と智を尽くして留まることから、互いの限界において留まる性質を持つことをいう。“引転に依存する”とは、意門引転に依存していることであり、引転の直後に知るという意味である。“願望に依存する”とは、好みに依存していることであり、引転の直後に速行の智によって知るという意味である。他の二つの語は、これら二つの語の意味を順次に明らかにするために述べられた。“仏陀は傾向（阿闍世）を知る”等の言葉は、智論において説明されている。大義釈では“世尊は傾向を知る”と伝わっている。そこでは“仏陀なる世尊の”と伝わっている箇所でも、本篇のいくつかの箇所では“仏陀の”と伝わっている。

อนฺตมโสติ อุปริมนฺเตน. ติมิติมิงฺคลนฺติ เอตฺถ ติมิ นาม เอกา มจฺฉชาติ, ติมึ คิลิตุํ สมตฺถา ตโต มหนฺตสรีรา ติมิงฺคลา นาม เอกา มจฺฉชาติ, ติมิงฺคลมฺปิ คิลิตุํ สมตฺถา ปญฺจโยชนสติกสรีรา ติมิติมิงฺคลา นาม เอกา มจฺฉชาติ. อิธ ชาติคฺคหเณน เอกวจนํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. ครุฬํ เวนเตยฺยนฺติ เอตฺถ ครุโฬติ ชาติวเสน นามํ, เวนเตยฺโยติ โคตฺตวเสน. ปเทเสติ เอกเทเส. สาริปุตฺตสมาติ สพฺพพุทฺธานํ ธมฺมเสนาปติตฺเถเร คเหตฺวา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. เสสสาวกา หิ ปญฺญาย ธมฺมเสนาปติตฺเถเรน สมา นาม นตฺถิ. ยถาห – ‘‘เอตทคฺคํ, ภิกฺขเว, มม สาวกานํ ภิกฺขูนํ มหาปญฺญานํ ยทิทํ สาริปุตฺโต’’ติ (อ. นิ. ๑.๑๘๘-๑๘๙). อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตํ –

“せめて”とは、上限の限定をもって言う。“ティミ・ティミンガラ”の箇所で、ティミとは一つの魚の種の名であり、ティミを飲み込むことができるそれより巨大な体のものをティミンガラといい、ティミンガラさえも飲み込むことができる五百由旬の体を持つものをティミ・ティミンガラという。ここでは種を総称することで単数形が用いられていると知るべきである。“金翅鳥、ヴェーナテーヤ”の箇所で、ガルダとは種による名称であり、ヴェーナテーヤとは家系（姓）による名称である。“一部分において”とは、一箇所において。“舎利弗に等しい”とは、一切の諸仏の法将軍たる長老たちを指して述べられたものと知るべきである。なぜなら、他の弟子たちには、智慧において法将軍の長老と等しい者は存在しないからである。次のように説かれている通りである。“比丘たちよ、私の弟子である比丘たちの中で、大智慧ある者、それはすなわち舎利弗である”と。またアッタカターにおいても次のように述べられている。

‘‘โลกนาถํ ฐเปตฺวาน, เย จญฺเญ สนฺติ ปาณิโน;

ปญฺญาย สาริปุตฺตสฺส, กลํ นาคฺฆนฺติ โสฬสิ’’นฺติ. (วิสุทฺธิ. ๑.๑๗๑);

“世の救い主（仏陀）を除いて、他に存在するいかなる有情も、舎利弗の智慧の十六分の一にも及ばない。”

ผริตฺวาติ พุทฺธญาณํ สพฺพเทวมนุสฺสานมฺปิ ปญฺญํ ปาปุณิตฺวา ฐานโต เตสํ ปญฺญํ ผริตฺวา พฺยาปิตฺวา ติฏฺฐติ. อติฆํสิตฺวาติ พุทฺธญาณํ สพฺพเทวมนุสฺสานมฺปิ ปญฺญํ อติกฺกมิตฺวา เตสํ อวิสยภูตมฺปิ สพฺพํ เนยฺยํ ฆํสิตฺวา [Pg.258] ภญฺชิตฺวา ติฏฺฐติ. มหานิทฺเทเส ปน (มหานิ. ๖๙) ‘‘อภิภวิตฺวา’’ติ ปาโฐ, มทฺทิตฺวาติปิ อตฺโถ. เยปิ เตติอาทีหิ เอวํ ผริตฺวา อติฆํสิตฺวา ฐานสฺส ปจฺจกฺขการณํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปณฺฑิตาติ ปณฺฑิจฺเจน สมนฺนาคตา. นิปุณาติ สณฺหสุขุมพุทฺธิโน สุขุเม อตฺถนฺตเร ปฏิวิชฺฌนสมตฺถา. กตปรปฺปวาทาติ ญาตปรปฺปวาทา เจว ปเรหิ สทฺธึ กตวาทปริจยา จ. วาลเวธิรูปาติ วาลเวธิธนุคฺคหสทิสา. โวภินฺทนฺตา มญฺเญ จรนฺติ ปญฺญาคเตน ทิฏฺฐิคตานีติ วาลเวธี วิย วาลํ สุขุมานิปิ ปเรสํ ทิฏฺฐิคมนานิ อตฺตโน ปญฺญาคมเนน ภินฺทนฺตา วิย จรนฺตีติ อตฺโถ. อถ วา ‘‘คูถคตํ มุตฺตคต’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๙.๑๑) วิย ปญฺญา เอว ปญฺญาคตานิ, ทิฏฺฐิโย เอว ทิฏฺฐิคตานิ.

“遍満して”とは、仏智があらゆる天人や人間の知恵にまで達し、その場所から彼らの知恵に遍く広がり、覆い尽くして存在することを意味する。“圧倒して”とは、仏智があらゆる天人や人間の知恵を超越し、彼らの領域を超えた、知られるべきすべての対象（所縁）を粉砕して存在することを意味する。一方、大ニッデーサでは“克服して（abhibhavitvā）”という読みがあり、“踏みしだいて”という意味もある。“これらの賢者たち”などの文言によって、このように遍満し圧倒して存在することの明白な根拠を示している。そこでの“賢者（paṇḍitā）”とは、賢明さを備えた者のことである。“巧みな者（nipuṇā）”とは、精妙で繊細な知性を持ち、深い意味の差異を貫き知ることができる者のことである。“他説を修めた者（kataparappavādā）”とは、他者の説を知り、かつ他者との議論に習熟している者のことである。“毛髪を射る者のごとき者（vālavedhirūpā）”とは、毛の先を射当てる弓術師のような者のことである。“自らの知恵をもって諸々の見解を打ち砕くかのように歩む”とは、毛髪を射る者が一本の毛を射抜くように、他者の精妙な見解の行方を、自らの知恵の働きによって打ち砕くかのように振る舞うという意味である。あるいは、“糞便に達したもの（gūthagataṃ）”などの表現のように、“知恵に達したもの（paññāgatāni）”とは知恵そのものを指し、“見解に達したもの（diṭṭhigatāni）”とは諸々の見解そのものを指す。

ปญฺหํ อภิสงฺขริตฺวาติ ทฺวิปทมฺปิ ติปทมฺปิ จตุปฺปทมฺปิ ปุจฺฉํ รจยิตฺวา. เตสํ ปญฺหานํ อติพหุกตฺตา สพฺพสงฺคหตฺถํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตํ. คูฬฺหานิ จ ปฏิจฺฉนฺนานิ อตฺถชาตานีติ ปาฐเสโส. เตสํ ตถา วินยํ ทิสฺวา ‘‘อตฺตนา อภิสงฺขตปญฺหํ ปุจฺฉตู’’ติ เอวํ ภควตา อธิปฺเปตตฺตา ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ. อญฺเญสํ ปน ปุจฺฉาย โอกาสเมว อทตฺวา ภควา อุปสงฺกมนฺตานํ ธมฺมํ เทเสติ. ยถาห –

“問いを構成して”とは、二句、三句、あるいは四句からなる質問を作成することである。それらの問いが非常に多いため、すべてを包括するために（本文中では）二度述べられている。“隠された、覆われた意味の内容”という言葉が補足されるべきである。彼らのその修練の様子を見て、“自ら構成した問いを問うがよい”という世尊の意図によって、彼らは問いを呈する。しかし、他の（問うに値しない）者たちには質問の機会を与えず、世尊は近づいてくる者たちに法を説かれる。次のように説かれている通りである。

‘‘เต ปญฺหํ อภิสงฺขโรนฺติ ‘อิมํ มยํ ปญฺหํ สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตฺวา ปุจฺฉิสฺสาม, สเจ โน สมโณ โคตโม เอวํ ปุฏฺโฐ เอวํ พฺยากริสฺสติ, เอวมสฺส มยํ วาทํ อาโรเปสฺสาม. เอวํ เจปิ โน ปุฏฺโฐ เอวํ พฺยากริสฺสติ, เอวํปิสฺส มยํ วาทํ อาโรเปสฺสามา’ติ. เต เยน สมโณ โคตโม, เตนุปสงฺกมนฺติ, เต สมโณ โคตโม ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสติ สมาทเปติ สมุตฺเตเชติ สมฺปหํเสติ. เต สมเณน โคตเมน ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺสิตา สมาทปิตา สมุตฺเตชิตา สมฺปหํสิตา น เจว สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ, กุโตสฺส วาทํ อาโรเปสฺสนฺติ? อญฺญทตฺถุ สมณสฺเสว โคตมสฺส สาวกา สมฺปชฺชนฺตี’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๘๙).

“彼らは問いを準備する。‘我々はこの問いを沙門ゴータマのもとへ行って問おう。もし沙門ゴータマがこのように問われてこのように答えるならば、我々は彼に論難を浴びせよう。もし彼がこのように問われてこのように答えるならば、その場合も我々は彼に論難を浴びせよう’と。彼らは沙門ゴータマのいる所へ近づく。沙門ゴータマは、法に関する話によって彼らに示し、勧励し、奮起させ、喜ばせる。彼らは沙門ゴータマによって法の話で示され、勧励され、奮起させられ、喜ばされて、沙門ゴータマに問いを出すことさえせず、ましてどうして論難を浴びせることがあろうか。むしろ、沙門ゴータマの弟子となるのである”。

กสฺมา ปญฺหํ น ปุจฺฉนฺตีติ เจ? ภควา กิร ปริสมชฺเฌ ธมฺมํ เทเสนฺโต ปริสาย อชฺฌาสยํ โอโลเกติ. ตโต ปสฺสติ ‘‘อิเม ปณฺฑิตา คูฬฺหํ รหสฺสํ ปญฺหํ โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อาคตา’’ติ. โส เตหิ อปุฏฺโฐเยว [Pg.259] ‘‘ปญฺหปุจฺฉาย เอตฺตกา โทสา, วิสฺสชฺชเน เอตฺตกา, อตฺเถ ปเท อกฺขเร เอตฺตกาติ อิเม ปญฺเห ปุจฺฉนฺโต เอวํ ปุจฺเฉยฺย, วิสฺสชฺเชนฺโต เอวํ วิสฺสชฺเชยฺยา’’ติ อิติ โอวฏฺฏิกสารํ กตฺวา อานีเต ปญฺเห ธมฺมกถาย อนฺตเร ปกฺขิปิตฺวา วิทํเสติ. เต ปณฺฑิตา ‘‘เสยฺยา วต โน, เย มยํ อิเม ปญฺเห น ปุจฺฉิมฺห. สเจปิ มยํ ปุจฺเฉยฺยาม, อปฺปติฏฺฐิเต โน กตฺวา สมโณ โคตโม ขิเปยฺยา’’ติ อตฺตมนา ภวนฺติ. อปิจ พุทฺธา นาม ธมฺมํ เทเสนฺตา ปริสํ เมตฺตาย ผรนฺติ. เมตฺตาย จ ผรเณน ทสพเลสุ มหาชนสฺส จิตฺตํ ปสีทติ. พุทฺธา นาม รูปคฺคปฺปตฺตา โหนฺติ ทสฺสนสมฺปนฺนา มธุรสฺสรา มุทุชิวฺหา สุผุสิตทนฺตาวรณา อมเตน หทยํ สิญฺจนฺตา วิย ธมฺมํ กเถนฺติ. ตตฺร เนสํ เมตฺตาผรเณน ปสนฺนจิตฺตานํ เอวํ โหติ – เอวรูปํ อทฺเวชฺฌกถํ อโมฆกถํ นิยฺยานิกกถํ กเถนฺเตน ภควตา สทฺธึ น สกฺขิสฺสาม ปจฺจนีกคฺคาหํ คณฺหิตุนฺติ อตฺตโน ปสนฺนภาเวเนว ปญฺหํ น ปุจฺฉนฺตีติ.

なぜ問いを問わないのか。世尊は、会衆の中で法を説く際、その会衆の意向を観察されるからである。そして、“これらの賢者たちは、隠された秘密の問いを、懐に隠し持った宝のようにしてやって来た”と見抜かれる。世尊は、彼らが問う前に、“問いの立て方にはこれほどの過失があり、答え方にはこれほどの過失があり、意味や句や文字にはこれほどの過失がある。これらの問いを問う者はこのように問うべきであり、答える者はこのように答えるべきである”と、彼らが懐の宝のように持参した問いを、法話の合間に織り交ぜて示される。その賢者たちは、“我々がこれらの問いを問わなかったのは、実に幸いであった。もし問うていたならば、沙門ゴータマは我々を立脚点のない状態にして投げ出したであろう”と満足するのである。さらに、諸仏は法を説くとき、会衆に慈しみを広げられる。慈しみが広がることで、十力尊（仏）に対して人々の心は澄みわたる。諸仏は最高の容姿を備え、円満な姿であり、甘美な声、柔軟な舌、整った唇を持ち、不死の飲料で心を満たすかのように法を説かれる。そこで、慈しみの浸透によって心が澄んだ人々には、“このような真実の言葉、空疎でない言葉、出離へと導く言葉を語る世尊に対して、反論を抱くことはできない”という思いが生じる。このように、自らの清らかな信心ゆえに、問いを問わないのである。これがその理由である。

กถิตา วิสชฺชิตา จาติ เอวํ ตุมฺเห ปุจฺฉถาติ ปุจฺฉิตปญฺหานํ อุจฺจารเณน เต ปญฺหา ภควตา กถิตา เอว โหนฺติ. ยถา จ เต วิสชฺเชตพฺพา, ตถา วิสชฺชิตา เอว โหนฺติ. นิทฺทิฏฺฐการณาติ อิมินา การเณน อิมินา เหตุนา เอวํ โหตีติ เอวํ สเหตุกํ กตฺวา วิสชฺชเนน ภควตา นิทฺทิฏฺฐการณา เอว โหนฺติ เต ปญฺหา. อุปกฺขิตฺตกา จ เต ภควโต สมฺปชฺชนฺตีติ เต ขตฺติยปณฺฑิตาทโย ภควโต ปญฺหวิสชฺชเนเนว ภควโต สมีเป ขิตฺตกา ปาทขิตฺตกา สมฺปชฺชนฺติ, สาวกา วา สมฺปชฺชนฺติ อุปาสกา วาติ อตฺโถ, สาวกสมฺปตฺตึ วา ปาปุณนฺติ อุปาสกสมฺปตฺตึ วาติ วุตฺตํ โหติ. อถาติ อนนฺตรตฺเถ, เตสํ อุปกฺขิตฺตกสมฺปตฺติสมนนฺตรเมวาติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ตสฺมึ ฐาเน, ตสฺมึ อธิกาเร วา. อติโรจตีติ อติวิย โชเตติ ปกาสติ. ยทิทํ ปญฺญายาติ ยายํ ภควโต ปญฺญา, ตาย ปญฺญาย ภควาว อติโรจตีติ อตฺโถ. อิติสทฺโท การณตฺเถ, อิมินา การเณน อคฺโค อสามนฺตปญฺโญติ อตฺโถ.

“語られ、答えられた”とは、“このように汝らは問いなさい”と言って、問われるべき問いを口にされることで、それらの問いは世尊によって語られたも同然となる。また、それらが答えられるべき方法で答えられたことになる。“理由が示された”とは、“この原因により、この理由により、このようになる”と、原因とともに答えることで、世尊によってそれらの問いの理由が示されたことになる。“世尊のもとに身を投じる”とは、それらの刹帝利の賢者たちが、世尊が問いに答えられたことによって、世尊のそばに身を投げ出し、足元にひれ伏す者となる、あるいは弟子や在家信者になるという意味である。つまり、弟子の完成、あるいは在家信者の完成に至るということである。“次に（Atha）”という言葉は、直後の時間を表し、彼らが帰依した直後のことである。“そこで（Tattha）”とは、その場所、あるいは無辺の知恵の領域において。“ひときわ輝く”とは、大いに光り輝き、明らかになること。“知恵によって”とは、世尊に備わっているこの知恵によって、世尊こそがひときわ輝くという意味である。“iti”という語は理由を表し、この理由によって、比類なき知恵（無辺智）を備えた方が最高であるという意味になる。

๖. ราคํ อภิภุยฺยตีติ ภูริปญฺญาติ สา สา มคฺคปญฺญา อตฺตนา วชฺฌํ ราคํ อภิภุยฺยติ อภิภวติ มทฺทตีติ ภูริปญฺญา. ภูรีติ หิ ผุฏฏฺโฐ วิสทตฺโถ[Pg.260]. ยา จ ผุฏา, สา ปฏิปกฺขํ อภิภวติ น อผุฏา, ตสฺมา ภูริปญฺญาย อภิภวนตฺโถ วุตฺโต. อภิภวิตาติ สา สา ผลปญฺญา ตํ ตํ ราคํ อภิภวิตวตี มทฺทิตวตีติ ภูริปญฺญา. อภิภวตาติ วา ปาโฐ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ราคาทีสุ ปน รชฺชนลกฺขโณ ราโค. ทุสฺสนลกฺขโณ โทโส. มุยฺหนลกฺขโณ โมโห. กุชฺฌนลกฺขโณ โกโธ. อุปนนฺธนลกฺขโณ อุปนาโห. ปุพฺพกาลํ โกโธ, อปรกาลํ อุปนาโห. ปรคุณมกฺขนลกฺขโณ มกฺโข. ยุคคฺคาหลกฺขโณ ปฬาโส. ปรสมฺปตฺติขียนลกฺขณา อิสฺสา. อตฺตโน สมฺปตฺตินิคูหณลกฺขณํ มจฺฉริยํ. อตฺตนา กตปาปปฏิจฺฉาทนลกฺขณา มายา. อตฺตโน อวิชฺชมานคุณปฺปกาสนลกฺขณํ สาเฐยฺยํ. จิตฺตสฺส อุทฺธุมาตภาวลกฺขโณ ถมฺโภ. กรณุตฺตริยลกฺขโณ สารมฺโภ. อุนฺนติลกฺขโณ มาโน. อพฺภุนฺนติลกฺขโณ อติมาโน. มตฺตภาวลกฺขโณ มโท. ปญฺจสุ กามคุเณสุ จิตฺตโวสคฺคลกฺขโณ ปมาโท.

6. “欲（ラーガ）を克服するゆえに、広大なる智慧（ブーリパンニャー）と言う”とは、それぞれの道（マッガ）の智慧が、自ら殺すべき対象である欲を克服し、制圧し、踏みつぶすので、広大なる智慧と呼ばれるのである。実に“ブーリ（bhūri）”とは、“広範な意味”または“毒を食らう（消滅させる）意味”である。広範に及ぶ智慧こそが対立する煩悩を克服するのであって、広範でない智慧はそうではない。それゆえ、広大なる智慧には“克服する”という意味が説かれているのである。“克服した者”とは、それぞれの果（パラ）の智慧が、それぞれの欲をすでに克服し、踏みつぶした状態にあるので、広大なる智慧と呼ばれる。あるいは“克服する者（abhibhavatā）”という読み方もある。他の項目についても同様の理屈である。さて、欲（ラーガ）などの定義を述べるならば、欲（rāga）は染着（執着）することを特長とする。怒り（dosa）は嫌悪（破壊）することを特長とする。迷妄（moha）は愚痴（混迷）を特長とする。憤り（kodha）は怒り（立腹）を特長とする。怨恨（upanāha）は怨みを結ぶことを特長とする。前段階の怒りが“憤り（kodha）”であり、後の段階が“怨恨（upanāha）”である。恩知らず（makkha）は他者の徳を塗りつぶす（隠す）ことを特長とする。対抗心（paḷāso）は（他者と）同等であろうと張り合うことを特長とする。嫉妬（issā）は他者の成就をそねむことを特長とする。物惜しみ（macchariya）は自己の成就を隠し、分かち合わないことを特長とする。欺瞞（māyā）は自ら犯した過ちを隠蔽することを特長とする。虚偽（sāṭheyya）は自分にない徳を誇示することを特長とする。強情（thambho）は心の硬直（傲慢な膨らみ）を特長とする。功名心（sārambho）は度を越えて（他者を）圧倒しようとすることを特長とする。慢（māno）は高く自己を評価することを特長とする。過慢（atimāno）は極めて高く自己を評価することを特長とする。放逸（mado）は（若さや家柄などに）酔いしれることを特長とする。不注意（pamādo）は五つの欲の対象に対して心を放縦させることを特長とする。

ราโค อริ, ตํ อรึ มทฺทนิปญฺญาติอาทีหิ กึ วุตฺตํ โหติ? ราคาทิโก กิเลโส จิตฺตสนฺตาเน ภูโต อรีติ ภู-อริ, ปทสนฺธิวเสน อ-การ โลปํ กตฺวา ภูรีติ วุตฺโต. ตสฺส ภูริสฺส มทฺทนี ปญฺญา ภูริมทฺทนิปญฺญาติ วตฺตพฺเพ มทฺทนิ สทฺท โลปํ กตฺวา ‘‘ภูริปญฺญา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ตํ อรึ มทฺทนีติ จ เตสํ อรีนํ มทฺทนีติ ปทจฺเฉโท กาตพฺโพ. ปถวีสมายาติ วิตฺถตวิปุลฏฺเฐเนว ปถวีสมาย. วิตฺถตายาติ ปชานิตพฺเพ วิสเย ปตฺถฏาย, น เอกเทเส วตฺตมานาย. วิปุลายาติ โอฬาริกภูตาย. มหานิทฺเทเส ปน ‘‘วิปุลาย วิตฺถตายา’’ติ (มหานิ. ๒๗) อาคตํ. สมนฺนาคโตติ ปุคฺคโล. อิติสทฺโท การณตฺเถ, อิมินา การเณน ปุคฺคลสฺส ภูริปญฺญาย สมนฺนาคตตฺตา ตสฺส ปญฺญา ภูริปญฺญา นามาติ ภูเต อตฺเถ รมตีติ อตฺโถ. ภูริปญฺญสฺส ปญฺญา ภูริปญฺญปญฺญาติ วตฺตพฺเพ เอกสฺส ปญฺญาสทฺทสฺส โลปํ กตฺวา ‘‘ภูริปญฺญา’’ติ วุตฺตํ. ภูริสมา ปญฺญาติ วา ภูริปญฺญา. อปิจาติ อญฺญปริยายทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ปญฺญายเมตนฺติ ปญฺญาย เอตํ. อธิวจนนฺติ อธิกวจนํ. ภูรีติ ภูเต อตฺเถ รมตีติ ภูริ. เมธาติ อสนิ วิย สิลุจฺจเย กิเลเส เมธติ หึสตีติ เมธา, ขิปฺปํ คหณธารณฏฺเฐน วา [Pg.261] เมธา. ปริณายิกาติ ยสฺสุปฺปชฺชติ, ตํ สตฺตํ หิตปฏิปตฺติยํ สมฺปยุตฺตธมฺเม จ ยาถาวลกฺขณปฏิเวเธ จ ปริเนตีติ ปริณายิกา. อิเมเหว อญฺญานิปิ ปญฺญาปริยายวจนานิ วุตฺตานิ โหนฺติ.

“欲は敵であり、その敵を粉砕する智慧である”等の文言は何を意味しているのか。欲などの煩悩は、心の相続（相次いで起こる心の流れ）において生じる“敵（ari）”であるから、“bhū-ari”となる。語結合（サンディ）の規則により“a”を省略して“bhūri”と呼ばれる。その“bhūri（心の中に生じる敵）”を粉砕する智慧が“bhūrimaddani-paññā（ブーリマッダニ・パンニャー）”と言われるべきところ、中間語の“maddani（粉砕する）”を省略して“広大なる智慧（bhūripaññā）”と説かれたと知るべきである。“その敵を粉砕するもの”という箇所は、“それら（煩悩という）敵を粉砕する智慧”と解釈すべきである。“大地に等しい”とは、広大かつ広範であるという意味において大地に等しいということである。“広範である”とは、知るべき対象（境界）に広く浸透していることであり、一部だけに留まっているのではない。“広大である”とは、優れたものとなっていることである。‘大義釈（マハーニッデーサ）’には“広大にして広範な”という一節がある。“備わった者”とは補足されるべき人物を指す。“iti”という語は原因の意味で用いられており、このような理由で、その人が広大なる智慧を備えていることから、その智慧は“広大なる智慧”と呼ばれるのである。すなわち“真実の（bhūta）意味（attha）において楽しむ（ramati）”という意味である。“広大なる智慧を持つ者の智慧（bhūripaññassa paññā）”と言うべきところ、一つの“智慧（paññā）”という語を省略して“広大なる智慧（bhūripaññā）”と説かれた。あるいは、大地に等しい智慧であるから“広大なる智慧”という。また“apica（さらに）”という語は、別の同義語を示すために説かれた。“paññāyametaṃ”は“paññāya etaṃ”と語分割すべきである。“adhivacana”とは、特別な名称のことである。“bhūri”とは真実の意味において楽しむから“bhūri”という。“medhā（慧）”とは、雷光（asani）が岩山を砕くように、煩悩を砕き破壊するから“medhā”という。あるいは、速やかに（情報を）把握し保持するという意味で“medhā”という。“pariṇāyikā（導き手）”とは、それが生じた衆生を、利益となる実践へと導き、また相応する諸法（心所）を真実の特長の貫通（悟り）へと導くから“pariṇāyikā”という。これらの語によって、これら以外の智慧の同義語もすべて説かれたことになる。

ปญฺญาพาหุลฺลนฺติ ปญฺญา พหุลา อสฺสาติ ปญฺญาพหุโล, ตสฺส ภาโว ปญฺญาพาหุลฺลํ. ตญฺจ พหุลํ ปวตฺตมานา ปญฺญา เอว. อิเธกจฺโจติอาทีสุ ปุถุชฺชนกลฺยาณโก วา อริโย วา. ปญฺญา ครุกา อสฺสาติ ปญฺญาครุโก. ปญฺญา จริตํ ปวตฺตํ อสฺสาติ ปญฺญาจริโต. ปญฺญา อาสโย อสฺสาติ ปญฺญาสโย. ปญฺญาย อธิมุตฺโตติ ปญฺญาธิมุตฺโต. ปญฺญา เอว ธชภูตา อสฺสาติ ปญฺญาธโช. ปญฺญา เอว เกตุภูตา อสฺสาติ ปญฺญาเกตุ. ปญฺญา เอว อธิปติ ปญฺญาธิปติ, ปญฺญาธิปติโต อาคตตฺตา ปญฺญาธิปเตยฺโย. ธมฺมสภาววิจินนํ พหุลมสฺสาติ วิจยพหุโล. นานปฺปกาเรน ธมฺมสภาววิจินนํ พหุลมสฺสาติ ปวิจยพหุโล. ปญฺญาย โอคาเหตฺวา ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส ขายนํ ปากฏกรณํ โอกฺขายนํ, โอกฺขายนํ พหุลมสฺสาติ โอกฺขายนพหุโล. ปญฺญาย ตสฺส ตสฺส ธมฺมสฺส สมฺมา เปกฺขณา สมฺเปกฺขา, สมฺเปกฺขาย อยนํ ปวตฺตนํ สมฺเปกฺขายนํ, สมฺเปกฺขายนํ ธมฺโม ปกติ อสฺสาติ สมฺเปกฺขายนธมฺโม. ตํ ตํ ธมฺมํ วิภูตํ ปากฏํ กตฺวา วิหรตีติ วิภูตวิหารี, วิภูโต วิหาโร วา อสฺส อตฺถีติ วิภูตวิหารี. สา ปญฺญา จริตํ, ครุกา, พหุลา อสฺสาติ ตจฺจริโต ตคฺครุโก ตพฺพหุโล. ตสฺสํ ปญฺญายํ นินฺโน, โปโณ, ปพฺภาโร, อธิมุตฺโตติ ตนฺนินฺโน ตปฺโปโณ ตปฺปพฺภาโร ตทธิมุตฺโต. สา ปญฺญา อธิปติ ตทธิปติ, ตโต อาคโต ตทธิปเตยฺโย. ‘‘ปญฺญาครุโก’’ติอาทีนิ ‘‘กามํ เสวนฺตํเยว ชานาติ อยํ ปุคฺคโล กามครุโก’’ติอาทีสุ (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๓) วิย ปุริมชาติโต ปภุติ วุตฺตานิ. ‘‘ตจฺจริโต’’ติอาทีนิ อิมิสฺสา ชาติยา วุตฺตานิ.

“智慧の豊富さ（paññābāhulla）”とは、智慧が豊富（bahula）である者のことであり、その状態が“智慧の豊富さ”である。それは豊富に機能している智慧そのものを指す。“ある人においては”等の箇所については、善き凡夫または聖者のことである。智慧を重んじる（garu）者を“智慧を重んじる者（paññāgaruko）”という。智慧を歩み（carita）とする者を“智慧を歩みとする者（paññācarito）”という。智慧を拠り所（āsaya）とする者を“智慧を拠り所とする者”という。智慧において確信（信解）した者を“智慧に確信した者（paññādhimutto）”という。智慧が旗（dhaja）のようになっている者を“智慧を旗印とする者（paññādhajo）”という。智慧が旗飾（ketu）のようになっている者を“智慧を旗飾とする者（paññāketu）”という。智慧こそが主導者（adhipati）であるから“智慧を主導者とする”といい、智慧という主導者によって（涅槃へ）赴くがゆえに“智慧を主権とする者（paññādhipateyyo）”という。諸法の自性を考察（vicaya）することが多い者を“考察の多い者（vicayabahulo）”という。様々な方法で諸法の自性を詳しく考察することが多い者を“詳察の多い者（pavicayabahulo）”という。智慧によって沈潜し、それぞれの法を明らかにすること（khāyana）を“明らかにすること（okkhāyana）”といい、それが豊富である者を“明示の多い者（okkhāyanabahulo）”という。智慧によってそれぞれの法を正しく観ること（pekkhaṇā）を“正観（sampekkhā）”といい、その正観の進展（ayana）を“正観の進展（sampekkhāyana）”という。この正観の進展を本性（dhamma）とする者を“正観を本性とする者（sampekkhāyanadhammo）”という。それぞれの法を明白にして住む者を“明白に住する者（vibhūtavihārī）”といい、あるいは、明白なる住（境地）がある者を“明白に住する者”という。その智慧を歩みとし、重んじ、豊富にする者を“それ（智慧）を歩みとする者”“それを重んじる者”“それを豊富にする者”という。その智慧に傾き（ninna）、向かい（poṇa）、至り（pabbhāra）、確信した者を“それに傾く者”“それに向かう者”“それに至る者”“それに確信した者”という。その智慧が主導者であるから“それを主導者とする”といい、そこから（涅槃へ）赴く者を“それを主権とする者”という。“智慧を重んじる者”等の表現は、“欲を享受している者を見て、この人は欲を重んじる者であると知る”という（パティサンビダーマッガの）例のように、前世からの習慣に基づいて説かれている。“智慧を歩みとする者”等の表現は、今世の状態について説かれている。

สีฆปญฺญา จ ลหุปญฺญา จ หาสปญฺญา จ ชวนปญฺญา จ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสกา. ขิปฺปฏฺเฐน สีฆปญฺญา. ลหุกฏฺเฐน ลหุปญฺญา. หาสพหุลฏฺเฐน หาสปญฺญา. วิปสฺสนูปคสงฺขาเรสุ จ วิสงฺขาเร จ ชวนฏฺเฐน ชวนปญฺญา. สีฆํ สีฆนฺติ พหุนฺนํ สีลาทีนํ สงฺคหตฺถํ ทฺวิกฺขตฺตุํ วุตฺตํ. สีลานีติ จาริตฺตวาริตฺตวเสน ปญฺญตฺตานิ ปาติโมกฺขสํวรสีลานิ. อินฺทฺริยสํวรนฺติ [Pg.262] จกฺขาทีนํ ฉนฺนํ อินฺทฺริยานํ ราคปฏิฆปฺปเวสํ อกตฺวา สติกวาเฏน วารณํ ถกนํ. โภชเน มตฺตญฺญุตนฺติ ปจฺจเวกฺขิตปริโภควเสน โภชเน ปมาณญฺญุภาวํ. ชาคริยานุโยคนฺติ ทิวสสฺส ตีสุ โกฏฺฐาเสสุ, รตฺติยา ปฐมปจฺฉิมโกฏฺฐาเสสุ จ ชาครติ น นิทฺทายติ, สมณธมฺมเมว จ กโรตีติ ชาคโร, ชาครสฺส ภาโว, กมฺมํ วา ชาคริยํ, ชาคริยสฺส อนุโยโค ชาคริยานุโยโค. ตํ ชาคริยานุโยคํ. สีลกฺขนฺธนฺติ เสกฺขํ อเสกฺขํ วา สีลกฺขนฺธํ. เอวมิตเรปิ ขนฺธา เวทิตพฺพา. ปญฺญากฺขนฺธนฺติ มคฺคปญฺญญฺจ เสกฺขาเสกฺขานํ โลกิยปญฺญญฺจ. วิมุตฺติกฺขนฺธนฺติ ผลวิมุตฺตึ. วิมุตฺติญาณทสฺสนกฺขนฺธนฺติ ปจฺจเวกฺขณญาณํ.

速慧（そくえ）、軽慧（きえ）、喜慧（きえ）、捷慧（しょうえ）は、世間的および出世間的なものが混在している。速やかに（行の変化を）知るという意味で“速慧”といい、知る際に重苦しさがないという意味で“軽慧”という。知る際に喜びが多いという意味で“喜慧”といい、観（ヴィパッサナー）に至る行（サンカーラ）と無行（ニッバーナ）において、速やかに行じるという意味で“捷慧”という。“速やかに、速やかに”という表現は、戒などの多くの徳を包含するために二度説かれている。“戒（シーラ）”とは、作持（チャーリッタ）と止持（ワーリッタ）によって規定された波羅提木叉律儀戒のことである。“根律儀”とは、眼などの六根において、欲貪（らーが）や憤怒（ぱてぃが）の侵入を許さず、念（サティ）という門扉によって防ぎ、閉ざすことである。“食事の知量”とは、省察（パッチャヴェッカナ）しながら受用することによって、食事における適切な分量を知っていることである。“不眠の修行”とは、昼の三つの時間帯、および夜の初夜と後夜において眠らずに目覚めており、沙門法のみを修することから“目覚めている者（ジャーガラ）”といい、その状態、あるいはその行為を“不眠（ジャーガリヤ）”と呼び、その専念を“不眠の修行（ジャーガリヤーヌヨーガ）”という。その不眠の修行のことである。“戒蘊（かいうん）”とは、有学または無学の戒の集まりである。他の蘊についても同様に知られるべきである。“慧蘊”とは、道慧（どうえ）、および有学・無学の世間的な知恵のことである。“解脱蘊”とは、果解脱（かげだつ）のことである。“解脱知見蘊”とは、省察智（しょうさつち）のことである。

หาสพหุโลติ มูลปทํ. เวทพหุโลติ ตสฺสา เอว ปีติยา สมฺปยุตฺตโสมนสฺสเวทนาวเสน นิทฺเทสปทํ. ตุฏฺฐิพหุโลติ นาติพลวปีติยา ตุฏฺฐาการวเสน. ปาโมชฺชพหุโลติ พลวปีติยา ปมุทิตภาววเสน.

“喜多き者（はーさばふら）”は根本の句である。“悦多き者（ゔぇーだばふら）”は、その喜（ぴーてぃ）に相応する喜受（そうまなっさ・ゔぇーだなー）によって詳しく説明する句である。“満足多き者（とぅってぃばふら）”は、強すぎない喜による満足の様態のことである。“歓喜多き者（ぱーもっじゃばふら）”は、強い喜による歓喜の状態のことである。

๗. ยํ กิญฺจิ รูปนฺติอาทิ สมฺมสนญาณนิทฺเทเส วุตฺตตฺถํ. ตุลยิตฺวาติ กลาปสมฺมสนวเสน ตุเลตฺวา. ตีรยิตฺวาติ อุทยพฺพยานุปสฺสนาวเสน ตีรยิตฺวา. วิภาวยิตฺวาติ ภงฺคานุปสฺสนาทิวเสน ปากฏํ กตฺวา. วิภูตํ กตฺวาติ สงฺขารุเปกฺขานุโลมวเสน ผุฏํ กตฺวา. ติกฺขปญฺญา โลกุตฺตรา เอว. อุปฺปนฺนนฺติ สมถวิปสฺสนาวเสน วิกฺขมฺภนตทงฺควเสน ปหีนมฺปิ อริยมคฺเคน อสมูหตตฺตา อุปฺปตฺติธมฺมตํ อนตีตตาย อสมูหตุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ, ตํ อิธ อธิปฺเปตํ. นาธิวาเสตีติ สนฺตานํ อาโรเปตฺวา น วาเสติ. ปชหตีติ สมุจฺเฉทวเสน ปชหติ. วิโนเทตีติ ขิปติ. พฺยนฺตีกโรตีติ วิคตนฺตํ กโรติ. อนภาวํ คเมตีติ อนุ อภาวํ คเมติ, วิปสฺสนานุกฺกเมน อริยมคฺคํ ปตฺวา สมุจฺเฉทวเสเนว อภาวํ คมยตีติ อตฺโถ. เอตฺถ จ กามปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก กามวิตกฺโก. ‘‘อิเม สตฺตา มรนฺตู’’ติ ปเรสํ มรณปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก พฺยาปาทวิตกฺโก. ‘‘อิเม สตฺตา วิหึสียนฺตู’’ติ ปเรสํ วิหึสาปฏิสํยุตฺโต วิตกฺโก วิหึสาวิตกฺโก. ปาปเกติ ลามเก. อกุสเล ธมฺเมติ อโกสลฺลสมฺภูเต ธมฺเม.

7. “いかなる色も”等の句の意味は、触察智（そくさつち）の説明において述べられた通りである。“量り（とぅらいりつゔぁー）”とは、聚落（カラーパ）を触察することによって比較検討することである。“判定し（てぃーらいいつゔぁー）”とは、生滅随観（しょうめつずいかん）によって判定することである。“明らかにし（ゔぃばーゔぁいいつゔぁー）”とは、壊随観（かいずいかん）等によって明瞭にすることである。“現成（げんじょう）させ（ゔぃぶーたん・かとぅゔぁー）”とは、行捨智（ぎょうしゃち）や随順智によって（智の対象として）明白にすることである。利慧（りえ）は出世間的なものに限られる。“生じた（うっぱんなん）”とは、止観や制伏断（せいふくだん）・彼分断（ひぶんだん）によって断じられた煩悩であっても、聖道によって根絶（こんぜつ）されていないために、再び生じる性質を有しており、過ぎ去っていないがゆえに“不根絶生（ふこんぜつしょう）”と呼ばれるが、ここではその意味である。“容認しない”とは、心相続の中に留めておかないことである。“捨離する”とは、正断（しょうだん）によって捨てることである。“駆逐する”とは、投げ捨てることである。“終息させる”とは、尽きさせることである。“無に帰せしめる”とは、ヴィパッサナーの段階を経て聖道に至り、正断によってのみ無に至らせるという意味である。ここで、欲（対象への欲や煩悩としての欲）に関連した尋（しん）が“欲尋（よくじん）”である。“これらの生きとし生けるものが死ぬように”という、他者の死に関連した尋が“瞋尋（しんじん）”である。“これらの生きとし生けるものが苦しめられるように”という、他者への加害に関連した尋が“害尋（がいじん）”である。“悪しき”とは劣悪なことである。“不善の諸法”とは、無明（モーハ）から生じた諸法のことである。

นิพฺเพธิกปญฺญาติ นิพฺพิทาพหุลสฺส ปุคฺคลสฺส อุปฺปนฺนมคฺคปญฺญา เอว. อุพฺเพคพหุโลติ ญาณภยวเสน ภยพหุโล. อุตฺตาสพหุโลติ พลวภยพหุโล[Pg.263]. อิทํ ปุริมสฺเสว อตฺถวิวรณํ. อุกฺกณฺฐนพหุโลติ สงฺขารโต อุทฺธํ วิสงฺขาราภิมุขตาย อุกฺกณฺฐนพหุโล. อนภิรติพหุโลติ อุกฺกณฺฐนวเสเนว อภิรติอภาวํ ทีเปติ. อิทานิปิ ตมตฺถํ ทฺวีหิ วจเนหิ วิวรติ. ตตฺถ พหิมุโขติ สงฺขารโต พหิภูตนิพฺพานาภิมุโข. น รมตีติ นาภิรมติ. อนิพฺพิทฺธปุพฺพนฺติ อนมตคฺเค สํสาเร อนฺตํ ปาเปตฺวา อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ. อปฺปทาลิตปุพฺพนฺติ ตสฺเสว อตฺถวจนํ, อนฺตกรเณเนว อปทาลิตปุพฺพนฺติ อตฺโถ. โลภกฺขนฺธนฺติ โลภราสึ, โลภโกฏฺฐาสํ วา. อิมาหิ โสฬสหิ ปญฺญาหิ สมนฺนาคโตติ อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน อรหาเยว วุตฺโต. อุปริ ‘‘เอโก เสกฺขปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต’’ติ (ปฏิ. ม. ๓.๘) วุตฺตตฺตา โสตาปนฺนสกทาคามิอนาคามิโนปิ ลพฺภนฺติเยว.

“穿鑿慧（せんさくえ）”とは、厭離（えんり）を多とする者に生じる道慧のことである。“怖畏多き者（うっべーがばふら）”とは、智による怖畏によって恐怖が多い者のことである。“驚愕多き者（うったーさばふら）”とは、強い恐怖が多い者のことであり、これは前の句の意味を解説したものである。“向上心多き者（うっかんたなばふら）”とは、行（サンカーラ）を越えて無行（ニッバーナ）に向かうために、向上する意欲が強い者のことである。“不楽多き者（あなびらてぃばふら）”とは、向上の意欲によって（世俗への）楽しみがないことを示している。今また、その意味を二つの言葉で説明する。そこにおいて“外に向かう者”とは、行（サンカーラ）の外にある涅槃に向かっていることである。“楽しまない”とは、喜ばないことである。“未だかつて貫いたことのない”とは、無始の輪廻において、終わりに至るまで未だかつて貫いたことがないということである。“未だかつて打ち砕いたことのない”とは、その語の意味であり、終わりを告げること（断滅）によって、未だ打ち砕いたことがないという意味である。“貪の蘊（とんのうん）”とは、貪の集まり、あるいは貪の分担のことである。“これら十六の知恵を具足した”とは、最高の定義によれば阿羅漢のみを指すが、後に“一人の有学（うがく）が無碍解（むげげ）に到達した”と説かれているため、預流者、一来者、不還者も含まれる。

๒. ปุคฺคลวิเสสนิทฺเทสวณฺณนา

2. 補特伽羅（ふとくがら）の区別の説明（注釈）

๘. ทฺเว ปุคฺคลาติอาทีหิ ปฏิสมฺภิทปฺปตฺตปุคฺคลวิเสสปฏิปาฏึ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปุพฺพโยโคติ อตีตชาตีสุ ปฏิสมฺภิทปฺปตฺติเหตุภูโต ปุญฺญปโยโค. เตนาติ เตน ปุพฺพโยคการเณน. เอวํ เสเสสุปิ. อติเรโก โหตีติ อติริตฺโต โหติ, อติเรกโยคโต วา ‘‘อติเรโก’’ติ วุตฺโต. อธิโก โหตีติ อคฺโค โหติ. วิเสโส โหตีติ วิสิฏฺโฐ โหติ, วิเสสโยคโต วา วิเสโส. ญาณํ ปภิชฺชตีติ ปฏิสมฺภิทาญาณปฺปเภทํ ปาปุณาติ.

8. “二人の人”などの句によって、無碍解（むげげ）に到達した人の階位を示している。そこにおいて“前業（ぜんごう）”とは、過去生において無碍解到達の因となった功徳の修行（プンニャ・パヨーガ）である。“それによって”とは、その前業という原因によって、ということである。残りの句についても同様である。“秀でている”とは、卓越していることであり、過剰な修行があるために“秀でている”と言われる。“勝れている”とは、最勝であることである。“特別である”とは、殊勝であることであり、特別な修行があるために“特別”という。“知恵が分別される”とは、無碍解智の分類（体系）に到達することである。

พหุสฺสุโตติ พุทฺธวจนวเสน. เทสนาพหุโลติ ธมฺมเทสนาวเสน. ครูปนิสฺสิโตติ ปญฺญาย อธิกํ ครุํ อุปนิสฺสิโต. วิหารพหุโลติ วิปสฺสนาวิหารพหุโล, ผลสมาปตฺติวิหารพหุโล วา. ปจฺจเวกฺขณาพหุโลติ วิปสฺสนาวิหาเร สติ วิปสฺสนาปจฺจเวกฺขณาพหุโล, ผลสมาปตฺติวิหาเร สติ ผลสมาปตฺติปจฺจเวกฺขณาพหุโล. เสขปฏิสมฺภิทปฺปตฺโตติ เสโข หุตฺวา ปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต. เอวํ อเสขปฏิสมฺภิทปฺปตฺโต. สาวกปารมิปฺปตฺโตติ เอตฺถ มหาปญฺญานํ อคฺคสฺส มหาสาวกสฺส สตฺตสฏฺฐิยา สาวกญาณานํ ปารคมนํ ปารมี, สาวกสฺส ปารมี สาวกปารมี, ตํ สาวกปารมึ ปตฺโตติ สาวกปารมิปฺปตฺโต. สาวกปารมิตาปฺปตฺโตติ วา ปาโฐ. สตฺตสฏฺฐิยา [Pg.264] สาวกญาณานํ ปาลโก ปูรโก จ โส มหาสาวโก ปรโม, ตสฺส ปรมสฺส อยํ สตฺตสฏฺฐิเภทา ญาณกิริยา ปรมสฺส ภาโว, กมฺมํ วาติ ปารมี, ตสฺส สาวกสฺส ปารมี สาวกปารมี, ตํ ปตฺโตติ สาวกปารมิปฺปตฺโต. สาวกปารมิปฺปตฺโตติ มหาโมคฺคลฺลานตฺเถราทิโก โย โกจิ สาวโก. สาวกปารมิปฺปตฺตสาวกโต อติเรกสฺส อญฺญสฺส สาวกสฺส อภาวา เอโก ปจฺเจกสมฺพุทฺโธติ อาห. ปุน ปญฺญาปเภทกุสโลติอาทีหิ วุตฺตตฺถเมว นิคเมตฺวา ทสฺเสสีติ. ญาณกถาย เยภุยฺเยน อเนกานิ ญาณานิ นิทฺทิฏฺฐานิ. ปญฺญากถาย เยภุยฺเยน เอกาปิ ปญฺญา นานาการวเสน นานากตฺวา วุตฺตาติ อยํ วิเสโส.

“多聞（たもん）”とは、仏説（パーリ）によるものである。“説法多き（せっぽうおおき）”とは、法施（ほうせ）によるものである。“徳高き師を依りどころとする”とは、知恵において勝れた師を依りどころとすることである。“住（じゅう）多き”とは、観（ヴィパッサナー）の住、あるいは果等至（かとうし）の住が多いことである。“省察（しょうさつ）多き”とは、観の住があるときに観を省察すること、あるいは果等至の住があるときに果等至を省察することに熱心なことである。“有学の無碍解に達した者”とは、有学（うがく）の聖者として無碍解を得た者である。無学についても同様である。“声聞の究竟（くきょう）に達した者”とは、ここでは、大いなる知恵ある者のうちで最勝なる大声聞の六十七の声聞智の彼岸に至ること（究竟）が“波羅蜜（パーラミー）”であり、声聞の波羅蜜が“声聞波羅蜜”であり、それに達した者のことである。あるいは“声聞波羅蜜多に達した者”という読みもある。その六十七の声聞智を護り満たす者として最勝（パラマ）である大声聞がおり、その最勝なる者の六十七種の知恵の働き、あるいは最勝なる者の状態、あるいは行為、あるいは知恵が“波羅蜜”であり、その声聞の波羅蜜が“声聞波羅蜜”であり、それに達した者のことである。声聞波羅蜜に達した者とは、大目犍連長老などのいずれかの声聞のことである。声聞波羅蜜に達した声聞を凌駕する他の声聞は存在しないため、“唯一の辟支仏（びゃくしぶつ）のようなものである”と言われる。再び“知恵の分別の巧みな者”等により、既に述べられた意味を要約して示していると理解すべきである。“智論（智についての説）”においては、概して多くの知恵が説示されている。“慧論（知恵についての説）”においては、概して一つの知恵であっても、様々な側面から異なったものとして説かれている。これが（智論と慧論の）相違である。

มหาปญฺญากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

大慧論（大いなる知恵の説）の註釈、終わる。

๒. อิทฺธิกถา

2. 神変論（じんぺんろん）

อิทฺธิกถาวณฺณนา

神変論の註釈

๙. อิทานิ ปญฺญากถาย อนนฺตรํ ปญฺญานุภาวํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย อิทฺธิกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ ปุจฺฉาสุ ตาว กา อิทฺธีติ สภาวปุจฺฉา. กติ อิทฺธิโยติ ปเภทปุจฺฉา. กติ ภูมิโยติ สมฺภารปุจฺฉา. กติ ปาทาติ ปติฏฺฐปุจฺฉา. กติ ปทานีติ อาสนฺนการณปุจฺฉา. กติ มูลานีติ อาทิการณปุจฺฉา. วิสชฺชเนสุ อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธีติ นิปฺผตฺติอตฺเถน ปฏิลาภฏฺเฐน จาติ อตฺโถ. ยญฺหิ นิปฺผชฺชติ ปฏิลพฺภติ จ, ตํ อิชฺฌตีติ วุจฺจติ. ยถาห – ‘‘กามํ กามยมานสฺส, ตสฺส เจตํ สมิชฺฌตี’’ติ (สุ. นิ. ๗๗๒). ‘‘เนกฺขมฺมํ อิชฺฌตีติ อิทฺธิ, ปฏิหรตีติ ปาฏิหาริย’’นฺติอาทิ (ปฏิ. ม. ๓.๓๒). อปโร นโย – อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ, อุปายสมฺปทาเยตํ อธิวจนํ. อุปายสมฺปทา หิ อิชฺฌติ อธิปฺเปตผลปฺปสวนโต. ยถาห – ‘‘อยํ โข, จิตฺโต คหปติ, สีลวา กลฺยาณธมฺโม, สเจ ปณิทหิสฺสติ ‘อนาคตมทฺธานํ ราชา อสฺสํ จกฺกวตฺตี’ติ. อิชฺฌิสฺสติ หิ สีลวโต เจโตปณิธิ วิสุทฺธตฺตา’’ติ (สํ. นิ. ๔.๓๕๒). อปโร นโย – เอตาย สตฺตา อิชฺฌนฺตีติ อิทฺธิ. อิชฺฌนฺตีติ อิทฺธา วุทฺธา อุกฺกํสคตา โหนฺตีติ วุตฺตํ โหติ.

9. 今、慧論の次に、知恵の威力（または知恵の果報として生じる神変）を示す者によって語られた神変論において、未だ述べていない意味を註釈する。その問いのうち、まず“神変（iddhi）とは何か”というのは自性問（じしょうもん）である。“神変にはいくつあるか”というのは分類問である。“地（じ）にはいくつあるか”というのは資糧問（しりょうもん）である。“足（あし）にはいくつあるか”というのは安住問である。“句（く）にはいくつあるか”というのは近因問（きんいんもん）である。“根（こん）にはいくつあるか”というのは初因問（しょいんもん）である。回答において、“成就する（ijjhana）という意味で神変（iddhi）である”とは、完成（成就）という意味、あるいは獲得という意味である。けだし、完成され、獲得されるものは“成就する”と言われる。次のように説かれている。“欲（五欲）を欲する者に対して、その欲が成就する（samijjhati）”（スッタニパータ）。“出離（ねっかんま）が成就することを神変といい、対立するものを排除することを神変（奇跡）という”等（パティサンビダーマッガ）。別の説では、成就するという意味で神変であり、これは方法の具足（手段の完成）の同義語である。方法が具足すれば、意図した果報を生じることで成就するからである。次のように説かれている。“チッタ居士よ、この（比丘は）戒があり、善き法がある。もし彼が‘将来、転輪聖王にならん’と願うならば、戒ある者の心の願いは、清浄であるがゆえに成就（ijjhissati）するであろう”（相応部）。別の説では、これ（欲・精進・心・観）によって衆生が成就（繁栄）するから神変という。“成就する”とは、栄え、増大し、最高位に達するという意味である。

๑๐. ทสสุ อิทฺธีสุ อธิฏฺฐานวเสน นิปฺผนฺนตฺตา อธิฏฺฐานา อิทฺธิ. ปกติวณฺณวิชหนวิการวเสน ปวตฺตตฺตา วิกุพฺพนา อิทฺธิ. สรีรพฺภนฺตเร อญฺญสฺส [Pg.265] มโนมยสฺส สรีรสฺส นิปฺผตฺติวเสน ปวตฺตตฺตา มโนมยา อิทฺธิ. ญาณปฺปวตฺติโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตํขเณ วา ญาณานุภาวนิพฺพตฺโต วิเสโส ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ. สมาธิโต ปุพฺเพ วา ปจฺฉา วา ตํขเณ วา สมถานุภาวนิพฺพตฺโต วิเสโส สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ. เจโตวสิปฺปตฺตานํ อริยานํเยว สมฺภวโต อริยา อิทฺธิ. กมฺมวิปากวเสน ชาโต วิเสโส กมฺมวิปากชา อิทฺธิ. ปุพฺเพ กตปุญฺญสฺส ชาโต วิเสโส ปุญฺญวโต อิทฺธิ. วิชฺชาย ชาโต วิเสโส วิชฺชามยา อิทฺธิ. เตน เตน สมฺมาปโยเคน ตสฺส ตสฺส กมฺมสฺส อิชฺฌนํ ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธิ.

10. 十種の神変のうち、決意（adhiṭṭhāna）の力によって完成されるがゆえに“決意神変”という。本来の姿を捨てて変化する力によって生じるがゆえに“変化（へんげ）神変”という。身体の内部に他の意で作られた（意成の）体を作る力によって生じるがゆえに“意成（いじょう）神変”という。道智が生じる前、あるいは後、あるいはその瞬間に、智の威力によって生じる特殊な力を“智遍満（ちへんまん）神変”という。定（三昧）の前、あるいは後、あるいはその瞬間に、止（サマタ）の威力によって生じる特殊な力を“定遍満（じょうへんまん）神変”という。心の自在を得た聖者たちにのみ生じるがゆえに“聖神変”という。業の異熟（報い）によって生じる特殊な力を“業異熟生（ごういじゅくしょう）神変”という。過去に修めた功徳によって生じる特殊な力を“具福者（ぐふくしゃ）の神変”という。明（みょう）によって生じる特殊な力を“明咒（みょうしゅ）神変”という。それぞれの正しい修練によって、それぞれの事柄が成就することを、その場その場における正しい修練を縁として成就するという意味で（正修練）神変という。

อิทฺธิยา จตสฺโส ภูมิโยติ อวิเสเสตฺวา วุตฺเตปิ ยถาลาภวเสน อธิฏฺฐานวิกุพฺพนมโนมยิทฺธิยา เอว ภูมิโย, น เสสานํ. วิเวกชา ภูมีติ วิเวกโต วา วิเวเก วา ชาตา วิเวกชา ภูมิ. ปีติสุขภูมีติ ปีติสุขยุตฺตา ภูมิ. อุเปกฺขาสุขภูมีติ ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย จ สุเขน จ ยุตฺตา ภูมิ. อทุกฺขมสุขาภูมีติ อทุกฺขมสุขเวทนายุตฺตา ภูมิ. เตสุ ปฐมทุติยานิ ฌานานิ ปีติผรณตา, ตีณิ ฌานานิ สุขผรณตา, จตุตฺถชฺฌานํ เจโตผรณตา. เอตฺถ จ ปุริมานิ ตีณิ ฌานานิ ยสฺมา ปีติผรเณน จ สุขผรเณน จ สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวา ลหุมุทุกมฺมญฺญกาโย หุตฺวา อิทฺธึ ปาปุณาติ, ตสฺมา อิมินา ปริยาเยน อิทฺธิลาภาย สํวตฺตนโต สมฺภารภูมิโยติ เวทิตพฺพานิ. จตุตฺถชฺฌานํ ปน อิทฺธิลาภาย ปกติภูมิเยว. อิทฺธิลาภายาติ อตฺตโน สนฺตาเน ปาตุภาววเสน อิทฺธีนํ ลาภาย. อิทฺธิปฏิลาภายาติ ปริหีนานํ วา อิทฺธีนํ วีริยารมฺภวเสน ปุน ลาภาย, อุปสคฺควเสน วา ปทํ วฑฺฒิตํ. อิทฺธิวิกุพฺพนตายาติ อิทฺธิยา วิวิธกรณภาวาย. อิทฺธิวิสวิตายาติ วิวิธํ วิเสสํ สวติ ชเนติ ปวตฺเตตีติ วิสวี, วิวิธํ สวนํ วา อสฺส อตฺถีติ วิสวี, ตสฺส ภาโว วิสวิตา. ตสฺสา วิสวิตาย, อิทฺธิยา วิวิธวิเสสปวตฺตนภาวายาติ อตฺโถ. อิทฺธิวสีภาวายาติ อิทฺธิยา อิสฺสรภาวาย. อิทฺธิเวสารชฺชายาติ อิทฺธิวิสารทภาวาย. อิทฺธิปาทา ญาณกถายํ วุตฺตตฺถา.

“神変には四つの地（じ）がある”と、特に区別せずに言われているが、獲得される順序によれば、これは決意神変、変化神変、意成神変の地であり、他のものの地ではない。“離生（りしょう）の地”とは、蓋（五蓋）を離れることによって、あるいは離れた法の中に生じたので“離生の地”という。“喜楽の地”とは、喜と楽を伴う地である。“捨楽（しゃらく）の地”とは、中捨（行捨）と楽を伴う地である。“不苦不楽の地”とは、不苦不楽受を伴う地である。それらのうち、初禅と二禅は“喜遍満（きへんまん）”であり、三禅までは“楽遍満（らくへんまん）”であり、四禅は“心遍満（しんへんまん）”である。ここで、前の三つの禅定は、喜の遍満と楽の遍満によって、楽想（らくそう）と軽想（きょうそう）に入り、軽快で柔軟で適業（使いやすい）な身となって神変に達するので、この意味で神変を得るために資する“資糧地（しりょうち）”であると理解すべきである。しかし、四禅は、神変を得るための“本来の地（本質的な基盤）”である。“神変を得るために”とは、自己の相続（身心）において神変を出現させるためである。“神変を再び得るために”とは、失われた神変を精進によって再び得るため、あるいは接頭辞（パティ）の意味によって“獲得”という語を強めたものである。“神変の変化のために”とは、神変を種々に変化させるためである。“神変の威力の自在（visavitā）のために”とは、種々の特殊な力を流し出し、生じさせ、活動させるから“流出者（visavī）”という。あるいは、種々の流出（活動）があるから流出者という。その状態が自在（visavitā）である。その自在のために、すなわち神変によって種々の特殊な力を活動させる状態のために、という意味である。“神変の自在（vasībhāva）のために”とは、神変における主宰性の目的である。“神変の無畏（むい）のために”とは、神変における確信の状態のためである。神変の足（iddhipāda）については、智論において既に述べられた意味と同じである。

ฉนฺทํ [Pg.266] เจ ภิกฺขุ นิสฺสายาติ ยทิ ภิกฺขุ ฉนฺทํ นิสฺสาย ฉนฺทํ อธิปตึ กริตฺวา. ลภติ สมาธินฺติ สมาธึ ปฏิลภติ นิพฺพตฺเตติ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ตตฺถ ฉนฺทวีริยจิตฺตวีมํสา จตฺตาริ ปทานิ, ตํสมฺปยุตฺตา จตฺตาโร สมาธี จตฺตาริ ปทานีติ เอวํ อฏฺฐ ปทานิ. ยสฺมา ปน อิทฺธิมุปฺปาเทตุกามตาฉนฺโท สมาธินา เอกโต นิยุตฺโตว อิทฺธิลาภาย สํวตฺตติ, ตถา วีริยาทโย, ตสฺมา อิมานิ อฏฺฐ ปทานิ วุตฺตานีติ เวทิตพฺพานิ.

“もし比丘が意欲（chanda）に拠るならば”とは、もし比丘が意欲に依拠し、意欲を主（増上）として三昧を得る、すなわち三昧（安止三昧）を獲得し、生じさせることを指す。残りの（精進、心、観の）場合も、これと同じ理路である。そこにおいて、意欲・精進・心・観という四つの句（pada）と、それらに相応する四つの三昧という句があり、このように八つの句となる。なぜなら、神通を生じさせたいという意欲は、三昧と一体となって結びつくことで神通の獲得に資するからであり、精進なども同様である。それゆえ、これら八つの句が説かれたと知るべきである。

ยํ ตํ ภควตา อภิญฺญา อุปฺปาเทตุกามสฺส โยคิโน กตฺตพฺพโยควิธึ ทสฺเสนฺเตน ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต’’ติ (ที. นิ. ๑.๒๓๘) จิตฺตสฺส อาเนญฺชํ วุตฺตํ, ตํ เถโร โสฬสธา ทสฺเสนฺโต โสฬสมูลานีติอาทิมาห. ตตฺถ อโนนตนฺติ โกสชฺชวเสน อโนนตํ, อสลฺลีนนฺติ อตฺโถ. อนุนฺนตนฺติ อุทฺธจฺจวเสน อุทฺธํ น อารุฬฺหํ, อนุทฺธตนฺติ อตฺโถ. อนภินตนฺติ โลภวเสน น อภินตํ, อนลฺลีนนฺติ อตฺโถ. อภิกามตาย นตํ อภินตนฺติ, อิทํ ตาทิสํ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. ราเคติ สงฺขารวตฺถุเกน โลเภน. อนปนตนฺติ โทสวเสน น อปนตํ, น ฆฏฺฏนนฺติ อตฺโถ. ‘‘นตํ นตี’’ติ อตฺถโต เอกํ. อปคตนตนฺติ อปนตํ, อิทํ ตาทิสํ น โหตีติ วุตฺตํ โหติ. อนิสฺสิตนฺติ อนตฺตโต ทิฏฺฐตฺตา ทิฏฺฐิวเสน ‘‘อตฺตา’’ติ วา ‘‘อตฺตนิย’’นฺติ วา กิญฺจิ น นิสฺสิตํ. อปฺปฏิพทฺธนฺติ ปจฺจุปการาสาวเสน นปฺปฏิพทฺธํ. ฉนฺทราเคติ สตฺตวตฺถุเกน โลเภน. วิปฺปมุตฺตนฺติ วิกฺขมฺภนวิมุตฺติวเสน กามราคโต วิปฺปมุตฺตํ. อถ วา ปญฺจวิมุตฺติวเสน กามราคโต วิปฺปมุตฺตํ. อถ วา ปญฺจวิมุตฺติวเสน ตโต ตโต ปฏิปกฺขโต วิปฺปมุตฺตํ. อิทํ ปุถุชฺชนเสขาเสขานมฺปิ อภิญฺญาย อุปฺปาทนโต นิโรธสมาปตฺติญาเณ ‘‘โสฬสหิ ญาณจริยาหี’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๘๔) วุตฺตนเยน อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉเทน วุตฺตํ, ยถาลาภวเสน ปน คเหตพฺพํ. กามราเคติ เมถุนราเคน. วิสญฺญุตฺตนฺติ วิกฺขมฺภนโต เสสกิเลเสหิ วิสํยุตฺตํ, อุกฺกฏฺฐนเยน สมุจฺเฉทโต วา วิปฺปยุตฺตํ. กิเลเสติ เสสกิเลเสน. วิมริยาทิกตนฺติ วิกฺขมฺภิตพฺพมริยาทวเสน วิคตกิเลสมริยาทํ กตํ, เตน เตน [Pg.267] มคฺเคน ปหาตพฺพมริยาทวเสน วา วิคตกิเลสมริยาทํ กตํ. กิเลสมริยาเทติ เตน เตน ปหีเนน กิเลสมริยาเทน. ลิงฺควิปลฺลาโส เจตฺถ ทฏฺฐพฺโพ. เอกตฺตคตนฺติ เอการมฺมณคตํ. นานตฺตกิเลเสหีติ นานารมฺมเณ ปวตฺตมาเนหิ กิเลเสหิ. อิทํ อารมฺมณมเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ, ‘‘อโนนต’’นฺติอาทิ ปน กิเลเส เอว อเปกฺขิตฺวา. โอภาสคตนฺติ ปญฺญาย วิสทปฺปวตฺติวเสน ปญฺโญภาสํ คตํ. อวิชฺชนฺธกาเรติ พลวอวิชฺชาย. จตสฺโส จ ภูมิโย โสฬส จ มูลานิ อิทฺธิยา ปุพฺพภาควเสน วุตฺตานิ, จตฺตาโร จ ปาทา อฏฺฐ จ ปทานิ ปุพฺพภาควเสน จ สมฺปโยควเสน จ วุตฺตานีติ.

世尊が、神通を生じさせたいと願う修行者のなすべき修行の方法（加行）を示すために、“そのように心が集中し、清浄で、潔白で、汚れなく、随眠煩悩が去り、柔軟で、適応性があり、安住し、不動に至ったとき”と説かれた心の不動性（āneñja）について、長老（サーリプッタ）はそれを十六の側面から示すために“十六の根本”等の句を述べた。そこにおいて“屈することがない（anonata）”とは、懈怠（kosajja）の勢いによって屈することがない、すなわち沈滞していない（asallīna）という意味である。“浮つくことがない（anunnata）”とは、掉挙（uddhacca）によって上へ昇ることがない、すなわち散乱していない（anuddhata）という意味である。“（前へ）傾かない（anabhinata）”とは、貪欲によって（対象へ）傾かない、すなわち執着していない（anallīna）という意味である。欲求（abhikāmatā）によって対象へ傾くことを“傾く（abhinata）”と言い、この心はそのようではないという意味である。貪欲とは、行（サンカーラ）を土台とした貪りのことである。“（後ろへ）退かない（anapanata）”とは、瞋恚（dosa）によって退かない、すなわち衝突しない（naghaṭṭana）という意味である。“傾き（nata）”と“傾性（nati）”は、その実体（法）において同一である。傾きが去っていることを“退かない（apanata）”と言い、この心はそのようではないという意味である。“依存しない（anissita）”とは、無我であると見ているために、見（悪見）によって“我”あるいは“我のもの”としていかなるものにも依拠しないことである。“拘束されない（appaṭibaddha）”とは、見返りを期待する（paccupakārāsā）ことによって縛られていないことである。“意欲的な貪り（chandarāga）”とは、衆生を土台とした貪りのことである。“解き放たれた（vippamutta）”とは、鎮伏解脱（vikkhambhanavimutti）によって欲愛から解き放たれていることである。あるいは、五種の解脱によって、それぞれの対治されるべき煩悩から解き放たれていることである。これは凡夫、有学、無学の者であっても、神通を生じさせるために、滅尽定の知恵において“十六の智行によって”と説かれた方法に基づき、卓越した区分（ukkaṭṭhapariccheda）として説かれたものであるが、実際には獲得した状況に応じて理解されるべきである。“欲愛”とは、淫欲（methunarāga）のことである。“離れている（visaññutta）”とは、鎮伏によって残りの煩悩から離れていること、あるいは卓越した理路によれば、断絶（samuccheda）によって煩悩と相応していないことである。“煩悩（kilese）”とは、残りの煩悩のことである。“境界が取り除かれた（vimariyādikata）”とは、鎮伏されるべき境界としての煩悩が去り、煩悩という境界をなくした状態にされた心のことである。あるいは、それぞれの道によって断じられるべき境界としての煩悩が去り、煩悩という境界をなくした状態にされたことである。ここで“煩悩の境界（kilesamariyāde）”という語については、文法上の性の転換（liṅgavipallāso）が見られる。“単一に至った（ekattagata）”とは、一つの対象に至ったことである。“種々の煩悩によって”とは、種々の対象に生じる煩悩のことである。これは対象（境）を考慮して説かれたものであり、“屈することがない”等は煩悩そのものを考慮して説かれたものである。“光に至った（obhāsagata）”とは、智慧が清浄に働くことによって、智慧の光に至ったことである。“無明の闇において”とは、強力な無明（avijjā）においてである。四つの地（基礎）と十六の根本は神通の準備段階（前分）として説かれ、四つの足（神足）と八つの句は準備段階および相応（結合）の段階として説かれている。

๑๐. เอวํ อิทฺธิยา ภูมิปาทปทมูลภูเต ธมฺเม ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตา อิทฺธิโย ทสฺเสนฺโต กตมา อธิฏฺฐานา อิทฺธีติอาทิมาห. ตตฺถ อุทฺเทสปทานํ อตฺโถ อิทฺธิวิธญาณนิทฺเทเส วุตฺโตเยว. อิธ ภิกฺขูติ อิมสฺมึ สาสเน ภิกฺขุ. เตน สพฺพปการวเสน อิทฺธิวิธการกสฺส อญฺญตฺถ อภาวํ ทีเปติ. อิเมสํ ทฺวินฺนํ ปทานํ นิทฺเทโส เหฏฺฐา วุตฺตตฺโถ. เตเนว จ อิทฺธิยา ภูมิปาทปทมูลภูเตหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๒.๓๖๕-๓๖๖) วุตฺเตหิ จุทฺทสหิ ปนฺนรสหิ วา อากาเรหิ ปริทมิตจิตฺตตา จ ฉนฺทาทิเอเกกาธิปติสมาปชฺชนวเสน อาวชฺชนาทิวสีภาววเสน จ มุทุกมฺมญฺญกตจิตฺตตา จ วุตฺตา โหติ. พลวปุพฺพโยคสมฺปนฺโน ปุพฺพโยคสมฺปตฺติยา อรหตฺตปฏิลาเภเนว ปฏิลทฺธาภิญฺญาทิคุโณ ภิกฺขุ ภูมิอาทีหิ ธมฺเมหิ สมนฺนาคโต โหตีติ กตฺวา โสปิ วุตฺโตว โหติ.

10. このように、神通の地（基礎）・足（神足）・句・根本となった諸法を示した上で、今度はそれらの神通を示すために“いかなるものが決意による神通であるか”等を述べた。そこにおいて、提示された諸句（uddesapada）の意味は、すでに“神変通智の解説（iddhividha-ñāṇa-niddesa）”において説かれた通りである。“ここで比丘は（idha bhikkhu）”とは、この教え（仏教）における比丘のことである。これによって、あらゆる点において神通の変化をなす者が、仏教以外の外道の教えには存在しないことを示している。これら二つの句の解説は、上述した通りの意味である。まさにそれによって、神通の地・足・句・根本である諸法を具足し、‘清浄道論’に説かれる十四あるいは十五の様相によって心を訓練していること、および意欲（chanda）などの各々を主（増上）として等至（入定）すること、引念（向意）などの自在性（vasībhāva）によって心が柔軟で適応性を持つようになっていることが説かれたことになる。強力な過去の修行（前行）を具足し、その修行の完成によって阿羅漢果の獲得とともに神通などの徳を得た比丘も、地（基礎）などの法を具足しているのであり、したがって彼もまた（この解説において）説かれているのである。

พหุกํ อาวชฺชตีติ ปถวีกสิณารมฺมณํ อภิญฺญาปาทกํ จตุตฺถชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย สเจ สตํ อิจฺฉติ, ‘‘สตํ โหมิ, สตํ โหมี’’ติ ปริกมฺมกรณวเสน อาวชฺชติ. อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาตีติ เอวํ ปริกมฺมํ กตฺวา อภิญฺญาญาเณน อธิฏฺฐาติ. เอตฺถ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนํ น วุตฺตํ. กิญฺจาปิ น วุตฺตํ, อถ โข อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๘๖) ‘‘อาวชฺชตีติ ปริกมฺมวเสเนว วุตฺตํ, อาวชฺชิตฺวา ญาเณน อธิฏฺฐาตีติ อภิญฺญาญาณวเสน วุตฺตํ, ตสฺมา พหุกํ อาวชฺชติ, ตโต เตสํ ปริกมฺมจิตฺตานํ อวสาเน สมาปชฺชติ, สมาปตฺติโต วุฏฺฐหิตฺวา ปุน ‘พหุโก [Pg.268] โหมี’ติ อาวชฺชิตฺวา ตโต ปรํ ปวตฺตานํ ติณฺณํ จตุนฺนํ วา ปุพฺพภาคจิตฺตานํ อนนฺตรา อุปฺปนฺเนน สนฺนิฏฺฐาปนวเสน อธิฏฺฐานนฺติ ลทฺธนาเมน เอเกเนว อภิญฺญาญาเณน อธิฏฺฐาตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วุตฺตตฺตา เอวเมว ทฏฺฐพฺพํ. ยถา ‘‘ภุญฺชิตฺวา สยตี’’ติ วุตฺเต ปานียํ อปิวิตฺวา หตฺถโธวนาทีนิ อกตฺวา ภุตฺตานนฺตรเมว สยตีติ อตฺโถ น โหตีติ อนฺตรา สนฺเตสุปิ อญฺเญสุ กิจฺเจสุ ‘‘ภุตฺวา สยตี’’ติ วุจฺจติ, เอวมิธาปีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปฐมํ ปาทกชฺฌานสมาปชฺชนมฺปิ หิ ปาฬิยํ อวุตฺตเมวาติ. เตน ปน อธิฏฺฐานญาเณน สเหว สตํ โหติ. สหสฺเสปิ สตสหสฺเสปิ เอเสว นโย. สเจ เอวํ น อิชฺฌติ, ปุน ปริกมฺมํ กตฺวา ทุติยมฺปิ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อธิฏฺฐาตพฺพํ. สํยุตฺตฏฺฐกถายญฺหิ ‘‘เอกวารํ ทฺวิวารํ สมาปชฺชิตุํ วฏฺฏตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปาทกชฺฌานจิตฺตํ นิมิตฺตารมฺมณํ, ปริกมฺมจิตฺตานิ สตารมฺมณานิ วา สหสฺสารมฺมณานิ วา. ตานิ จ โข วณฺณวเสน, น ปณฺณตฺติวเสน. อธิฏฺฐานจิตฺตมฺปิ ตเถว สตารมฺมณํ วา สหสฺสารมฺมณํ วา. ตํ ปุพฺเพ วุตฺตอปฺปนาจิตฺตมิว โคตฺรภุอนนฺตรํ เอกเมว อุปฺปชฺชติ รูปาวจรจตุตฺถชฺฌานิกํ.

“多くを思念する”とは、大地遍（カシィナ）を対象とし、神通の基礎となる第四禅に入り、そこから出た後、もし百人を望むなら、“百人になれ、百人になれ”と準備（遍作）として思念することである。“思念して智慧によって決意する”とは、このように準備を行い、神通知によって決意することである。ここでは準備を行った後に再び基礎となる禅（パーダカッジャーナ）に入ることについては述べられていない。述べられていないとはいえ、注釈書（‘ヴィスッディマッガ’2.386）には次のように記されている。“‘思念する’とは準備（遍作）の段階について述べられたものであり、‘思念して智慧によって決意する’とは神通知の段階について述べられたものである。したがって、まず多くを思念し、その準備心の最後に（基礎の禅に）入り、その定から出た後に再び‘多くなれ’と思念する。その後に生じる三つあるいは四つの準備段階の心（欲界の速行）の直後に生じる、決定の働きによる‘決意（アディッターナ）’という名を得た、たった一つの神通知によって決意するのである。このように、ここでの意味は理解されるべきである”。このように述べられているため、その通りに理解すべきである。例えば“食べてから寝る”と言ったとき、水を飲んだり手を洗ったりすることをせずに、食べた直後に寝るという意味ではない。中間に他の用事があっても“食べてから寝る”と言われるのと同じように、ここでもそのように理解すべきである。最初の基礎の禅に入ることも、パーリ語（経典）には記されていないからである。しかし、その決意の智慧と同時に百人となる。千人であっても十万人であっても、方法は同じである。もしこのようにして成就しないならば、再び準備を行い、二度目も（禅に）入って出た後に決意すべきである。相応部注釈書には“一度、二度と入ることが適当である”と述べられている。そこで、基礎となる禅の心は（遍の）ニミッタ（兆象）を対象とし、準備心は百の対象あるいは千の対象を持つ。それらは視覚的な色の対象としてのあり方であって、概念（施設）としてのあり方ではない。決意の心も同様に、百の対象あるいは千の対象を持つ。それは、以前に述べられた安止心のように、種姓（ゴトラブー）の直後に、色界第四禅に属するものがただ一つ生じるのである。

ยถายสฺมา จูฬปนฺถโก เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติ พหุธาภาวสฺส กายสกฺขิทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. วตฺตมานวจนํ ปเนตฺถ เถรสฺส ตถากรณปกติกตฺตา ตสฺส ธรมานกาลตฺตา จ กตนฺติ เวทิตพฺพํ. เอโก โหตีติ วาเรปิ เอเสว นโย.

“尊者チューラパンタカが一人でありながら多く（の姿）になるように”とは、多くなる状態を身証（体得）したことを示すために述べられたものである。ここでの現在形の表現は、長老（チューラパンタカ）がそのような（神通を）行う性質を持っていたこと、また彼が存命であった時のこととしてなされたものと理解すべきである。“一人になる”という箇所についても、これと同じ方法（解釈）である。

ตตฺริทํ วตฺถุ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๘๖) – เต ทฺเว ภาตโร กิร เถรา ปนฺเถ ชาตตฺตา ‘‘ปนฺถกา’’ติ นามํ ลภึสุ. เตสุ เชฏฺโฐ มหาปนฺถโก ปพฺพชิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส อรหา หุตฺวา จูฬปนฺถกํ ปพฺพาเชตฺวา –

ここに次のような物語（‘ヴィスッディマッガ’2.386）がある。伝え聞くところによれば、二人の兄弟の長老は道中で生まれたため“パンタカ（道の子）”という名を得た。そのうち兄のマハーパンタカは出家して、四無碍解（しむげげ）とともに阿羅漢果に到達した。彼は阿羅漢となった後、チューラパンタカを出家させて、次のように教えた。

‘‘ปทุมํ ยถา โกกนทํ สุคนฺธํ, ปาโต สิยา ผุลฺลมวีตคนฺธํ;

องฺคีรสํ ปสฺส วิโรจมานํ, ตปนฺตมาทิจฺจมิวนฺตลิกฺเข’’ติ. (อ. นิ. ๕.๑๙๕;

สํ. นิ. ๑.๑๒๓) –

“早朝に開花し、香りを失わない芳香ある紅蓮華の如く、空に輝く太陽の如く、光り輝くアーンギーラサ（釈尊）を仰ぎ見よ”

อิมํ [Pg.269] คาถํ อทาสิ. โส ตํ จตูหิ มาเสหิ ปคุณํ กาตุํ นาสกฺขิ. อถ นํ เถโร ‘‘อภพฺโพ ตฺวํ อิมสฺมึ สาสเน, นิกฺขม อิโต’’ติ อาห. ตสฺมิญฺจ กาเล เถโร ภตฺตุทฺเทสโก โหติ. ชีวโก โกมารภจฺโจ พหุํ มาลาคนฺธวิเลปนํ อาทาย อตฺตโน อมฺพวนํ คนฺตฺวา สตฺถารํ ปูเชตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา ทสพลํ วนฺทิตฺวา เถรํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘สฺเว, ภนฺเต, พุทฺธปฺปมุขานิ ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ อาทาย อมฺหากํ นิเวสเน ภิกฺขํ คณฺหถา’’ติ อาห. เถโรปิ ‘‘ฐเปตฺวา จูฬปนฺถกํ เสสานํ อธิวาเสมี’’ติ อาห. ตํ สุตฺวา จูฬปนฺถโก ภิยฺโยโส มตฺตาย โทมนสฺสปฺปตฺโต หุตฺวา ปุนทิวเส ปาโตว วิหารา นิกฺขมิตฺวา สาสเน สาเปกฺขตาย วิหารทฺวารโกฏฺฐเก โรทมาโน อฏฺฐาสิ.

（釈尊は）この詩を与えられた。彼は四ヶ月かかっても、それを習得することができなかった。そこで長老（兄）は彼に“お前はこの教えにおいて成し遂げることができない。ここから出て行きなさい”と言った。その時、長老は配膳係（バッタウッデーサカ）であった。駒藍婆（コマラバッチャ）のジーヴァカが、多くの花、香、塗香を持って自分のマンゴー園に行き、師（釈尊）を供養して法を聴き、十力尊（釈尊）を礼拝して長老のところへ行き、“尊師よ、明日、仏陀を筆頭とする五百人の比丘を連れて、私たちの家で食事を受け取ってください”と言った。長老も“チューラパンタカを除いた残りの者たちのために（招待を）受け入れます”と言った。それを聞いてチューラパンタカは、この上なく落胆し、翌日の早朝、精舎から出て、教えへの未練から精舎の門の入り口で泣きながら立っていた。

ภควา ตสฺส อุปนิสฺสยํ ทิสฺวา ตํ อุปสงฺกมิตฺวา ‘‘กสฺมา โรทสี’’ติ อาห. โส ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิ. ภควา ‘‘น สชฺฌายํ กาตุํ อสกฺโกนฺโต มม สาสเน อภพฺโพ นาม โหติ, มา โสจิ, ปนฺถกา’’ติ จกฺกจิตฺตตเลน ปาณินา ตสฺส สีสํ ปรามสิตฺวา ตํ พาหายํ คเหตฺวา วิหารํ ปวิสิตฺวา คนฺธกุฏิปมุเข นิสีทาเปตฺวา อิทฺธิยา อภิสงฺขตํ ปริสุทฺธํ ปิโลติกขณฺฑํ ‘‘อิมํ ปิโลติกํ ‘รโชหรณํ รโชหรณ’นฺติ หตฺเถน ปริมชฺชนฺโต นิสีท, ปนฺถกา’’ติ วตฺวา ตสฺส ปิโลติกขณฺฑํ ทตฺวา กาเล อาโรจิเต ภิกฺขุสงฺฆปริวุโต ชีวกสฺส เคหํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิ. ตสฺส ตํ ปิโลติกขณฺฑํ ตถาปริมชฺชนฺตสฺส กิลิฏฺฐํ หุตฺวา กเมน กาฬวณฺณํ อโหสิ. โส ‘‘อิทํ ปริสุทฺธํ ปิโลติกขณฺฑํ, นตฺเถตฺถ โทโส, อตฺตภาวํ นิสฺสาย ปนายํ โทโส’’ติ สญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ญาณํ โอตาเรตฺวา วิปสฺสนํ วฑฺเฒสิ. อถสฺส ภควา โอภาสํ วิสฺสชฺเชตฺวา ปุรโต นิสินฺโน วิย ปญฺญายมานรูโป หุตฺวา อิมา โอภาสคาถา อภาสิ –

世尊は彼の（阿羅漢となる）資質（ウパニッサヤ）を見て、彼に近づき、“なぜ泣いているのか”と尋ねられた。彼はその経緯を申し上げた。世尊は“暗唱できないからといって、私の教えにおいて不適格であるということはない。パンタカよ、悲しむな”と言われ、千輻輪（せんぷくりん）の相がある手のひらで彼の頭をなで、彼の腕を取って精舎に入り、香室（ガンタクティ）の前に座らせ、神通で作り出した清浄な布の切れ端を与えて、“パンタカよ、この布を‘塵を払うもの（ラジョーハラナ）、塵を払うもの’と言いながら手でこすりながら座っていなさい”と言い、彼に布の切れ端を与えた。時間が告げられると、釈尊は比丘衆に囲まれてジーヴァカの家へ行き、用意された座に座られた。彼がその布の切れ端をそのようにこすっていると、それは汚れて次第に黒色になった。彼は“この布の切れ端は清浄であった。そこに汚れはなかった。しかし、この自身の身体によって、この汚れが生じたのだ”と（無常・不浄の）想いを得て、五蘊（ごうん）に智慧を向け、ヴィパッサナー（観）を深めた。その時、世尊は光明を放ち、あたかも目の前に座っているかのような姿を現して、次の光明の詩を唱えられた。

‘‘ราโค รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ, ราคสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺว ภิกฺขโว, วิหรนฺติ เต วิคตรชสฺส สาสเน.

“貪欲こそが塵（ラジャ）であり、塵埃のことではない。ラジャとは貪欲の別名である。この塵を捨て去った比丘たちは、塵なき方（仏陀）の教えに住む。”

‘‘โทโส…เป… สาสเน.

“嗔恚（しんい）も……（中略）……教えに住む。”

‘‘โมโห [Pg.270] รโช น จ ปน เรณุ วุจฺจติ, โมหสฺเสตํ อธิวจนํ รโชติ;

เอตํ รชํ วิปฺปชหิตฺว ภิกฺขโว, วิหรนฺติ เต วิคตรชสฺส สาสเน. (มหานิ. ๒๐๙);

“愚痴こそが塵（ラジャ）であり、塵埃のことではない。ラジャとは愚痴の別名である。この塵を捨て去った比丘たちは、塵なき方（仏陀）の教えに住む。”

‘‘อธิเจตโส อปฺปมชฺชโต, มุนิโน โมนปเถสุ สิกฺขโต;

โสกา น ภวนฺติ ตาทิโน, อุปสนฺตสฺส สทา สตีมโต’’ติ. (อุทา. ๓๗);

“勝れた心を持ち、不放逸であり、聖者の道において修学する牟尼（むに）には、そのような、静まり返り、常に正念ある者には、愁いが生じることはない。”

คาถาปริโยสาเน เถโร สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. โส มโนมยชฺฌานลาภี หุตฺวา เอโก หุตฺวา พหุธา, พหุธา หุตฺวา เอโก ภวิตุํ สมตฺโถ อโหสิ. อรหตฺตมคฺเคเนวสฺส ตีณิ ปิฏกานิ ฉ จ อภิญฺญา อาคมึสุ.

詩の終わりに、長老（チューラパンタカ）は四無碍解とともに阿羅漢果に到達した。彼は意成（マノーマヤ）の禅の得道者となり、一人でありながら多くとなり、多くでありながら一人となることが自在にできるようになった。阿羅漢道によってのみ、彼には三蔵と六神通が備わったのである。

ชีวโกปิ โข ทสพลสฺส ทกฺขิโณทกํ อุปนาเมสิ. สตฺถา ปตฺตํ หตฺเถน ปิทหิตฺวา ‘‘กึ ภนฺเต’’ติ ปุฏฺโฐ ‘‘วิหาเร เอโก ภิกฺขุ อตฺถิ, ชีวกา’’ติ อาห. โส ปุริสํ เปเสสิ ‘‘คจฺฉ อยฺยํ คเหตฺวา สีฆํ เอหี’’ติ. จูฬปนฺถกตฺเถโร ตสฺส ปุริสสฺส ปุเร อาคมนาเยว ภาตรํ อตฺตโน ปตฺตวิเสสํ ญาเปตุกาโม ภิกฺขุสหสฺสํ นิมฺมินิตฺวา เอกมฺปิ เอเกน อสทิสํ, เอกสฺสาปิ จ จีวรวิจารณาทิสามณกกมฺมํ อญฺเญน อสทิสํ อกาสิ. ปุริโส คนฺตฺวา วิหาเร พหู ภิกฺขู ทิสฺวา ปจฺจาคนฺตฺวา ‘‘พหู, ภนฺเต, วิหาเร ภิกฺขู, ปกฺโกสิตพฺพํ อยฺยํ น ปสฺสามี’’ติ ชีวกสฺส กเถสิ. ชีวโก สตฺถารํ ปุจฺฉิตฺวา ตสฺส นามํ วตฺวา ปุน ตํ เปเสสิ. โส คนฺตฺวา ‘‘จูฬปนฺถโก นาม กตโร ภนฺเต’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อหํ จูฬปนฺถโก, อหํ จูฬปนฺถโก’’ติ สกึเยว มุขสหสฺสํ กเถสิ. โส ปุน คนฺตฺวา ‘‘สพฺเพปิ กิร จูฬปนฺถกา, อหํ ปกฺโกสิตพฺพํ น ชานามี’’ติ อาห. ชีวโก ปฏิวิทฺธสจฺจตาย ‘‘อิทฺธิมา ภิกฺขู’’ติ นยโต อญฺญาสิ. ภควา อาห – ‘‘คจฺฉ, ยํ ปฐมํ ปสฺสสิ, ตํ จีวรกณฺเณ คเหตฺวา สตฺถา ตํ อามนฺเตตีติ วตฺวา อาเนหี’’ติ. โส คนฺตฺวา ตถา อกาสิ. ตาวเทว สพฺเพปิ นิมฺมิตา อนฺตรธายึสุ. เถโร ตํ อุยฺโยเชตฺวา มุขโธวนาทิสรีรกิจฺจํ นิฏฺฐเปตฺวา ปฐมตรํ คนฺตฺวา ปญฺญตฺตาสเน [Pg.271] นิสีทิ. ตสฺมึ ขเณ สตฺถา ทกฺขิโณทกํ คณฺหิตฺวา ภตฺตกิจฺจํ กตฺวา จูฬปนฺถกตฺเถเรเนว ภตฺตานุโมทนํ ธมฺมกถํ กถาเปสิ. เถโร ทีฆมชฺฌิมาคมปฺปมาณํ ธมฺมกถํ กเถสีติ.

ジーヴァカもまた、十力尊（仏陀）に施しの水（施水）を捧げました。尊師は手で鉢を覆い、“（供養を受けるべき者は他にいないのか）”と問われ、“ジーヴァカよ、精舎に一人の比丘がいる”と仰せられました。彼は“行って、あの方をお連れして早く戻りなさい”と言って使いの者を送りました。チューラパンタカ長老は、その者が来る前に、兄に自分の特別な境地を知らせようと欲し、千人の比丘を化現させました。しかも一人として他と同じ者はなく、ある者は衣を整え、ある者は沙門の務め（修行の作業）を行い、それぞれが他とは異なる姿をしていました。使いの者は精舎に行き、大勢の比丘を見て戻ってくると、“尊師、精舎には大勢の比丘がおり、お呼びすべきお方が分かりません”とジーヴァカに告げました。ジーヴァカは尊師に尋ね、その長老の名を聞いてから、再びその者を送りました。彼が行って“チューラパンタカというお方はどなたですか”と問うと、一斉に千の口が“私がチューラパンタカだ、私がチューラパンタカだ”と答えました。彼は再び戻って、“皆がチューラパンタカだと名乗っており、誰をお呼びすべきか分かりません”と言いました。ジーヴァカは（預流果を得て）真理を悟っていたため、“これは神通力のある比丘の仕業だ”と推論によって理解しました。世尊は“行きなさい。最初に目にとまった者の衣の端を掴んで、‘尊師があなたをお呼びです’と言って連れてきなさい”と仰せられました。彼が行ってその通りにすると、直ちにすべての化身たちは消え去りました。長老はその者を送り出した後、洗面などの身の回りの用事を済ませ、誰よりも先に（ジーヴァカの家に）行き、用意された座に座りました。その時、尊師は施水を受け取り、食事を済まされると、チューラパンタカ長老に食後の感謝の説法（アヌモーダナ）をさせました。長老は、長部経典や中部経典に匹敵するほどの分量の説法を行いました。これがその物語です。

อญฺเญ ภิกฺขู อธิฏฺฐาเนน มโนมยํ กายํ อภินิมฺมินิตฺวา ตโย วา จตฺตาโร วา อภินิมฺมินนฺติ, พหุเก เอกสทิเสเยว จ กตฺวา นิมฺมินนฺติ เอกวิธเมว กมฺมํ กุรุมาเน. จูฬปนฺถกตฺเถโร ปน เอกาวชฺชเนเนว ภิกฺขุสหสฺสํ มาเปสิ. ทฺเวปิ ชเน น เอกสทิเส อกาสิ, น เอกวิธํ กมฺมํ กุรุมาเน. ตสฺมา มโนมยํ กายํ อภินิมฺมินนฺตานํ อคฺโค นาม ชาโต. อญฺเญ ปน พหู อนิยเมตฺวา นิมฺมิตา อิทฺธิมตา สทิสาว โหนฺติ. ฐานนิสชฺชาทีสุ จ ภาสิตตุณฺหีภาวาทีสุ จ ยํ ยํ อิทฺธิมา กโรติ, ตํ ตเทว กโรนฺติ. สเจ ปน นานาวณฺณํ กาตุกาโม โหติ เกจิ ปฐมวเย เกจิ มชฺฌิมวเย เกจิ ปจฺฉิมวเย, ตถา ทีฆเกเส อุปฑฺฒมุณฺเฑ มุณฺเฑ มิสฺสกเกเส อุปฑฺฒรตฺตจีวเร ปณฺฑุกจีวเร ปทภาณธมฺมกถาสรภญฺญปญฺหาปุจฺฉนปญฺหาวิสชฺชนรชนปจนจีวรสิพฺพนโธวนาทีนิ กโรนฺเต อปเรปิ วา นานปฺปการเก กาตุกาโม โหติ, เตน ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘เอตฺตกา ภิกฺขู ปฐมวยา โหนฺตู’’ติอาทินา นเยน ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อธิฏฺฐาตพฺพํ, อธิฏฺฐานจิตฺเตน สทฺธึ อิจฺฉิติจฺฉิตปฺปการาเยว โหนฺตีติ. เอเสว นโย พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหตีติอาทีสุ.

他の比丘たちは、決意（神変）によって意成身（意で作られた体）を変化させる際、三人もしくは四人を化現させます。また、多くを化現させる場合でも、すべてを同じ姿にし、同じ動作をさせます。しかし、チューラパンタカ長老は、ただ一度の観念（念慮）だけで、千人の比丘を現出させました。しかも、二人の者であっても同じ姿にはせず、同じ動作もさせませんでした。それゆえ、意成身を化現させる者たちの中で、最高（第一）の者となったのです。他の者たちが（特定の姿を）定めずに多くを化現させる場合は、その神変の主と同じ姿になります。立つ、座るなどの動作や、話す、沈黙するなどの状態においても、神変の主が行う通りのことを化身たちも行います。しかし、もし様々な姿を作りたいと望むなら、ある者は若年、ある者は中年、ある者は晩年の姿にし、あるいは長髪の者、半分剃髪した者、剃髪した者、混じり髪の者、また赤茶色の衣を着た者、黄褐色の衣を着た者、あるいは経典の読誦、説法、節をつけた唱詠、質問、回答、染色、煮炊き、裁縫、洗濯などを行う者、あるいはその他の様々な姿を作ろうと望むなら、その者は基礎となる禅（基礎禅）から出た後、“これだけの比丘を若年の姿にせよ”といった方法で予備的作業（準備）を行い、再び等至（入定）して出た後に決意すべきです。すると決意の心と共に、望み通りの様々な姿が現れます。これは、“多くとなって一となる”などの神通の場合も同様です。

อยํ ปน วิเสโส – ปกติยา พหุโกติ นิมฺมิตกาลพฺภนฺตเร นิมฺมิตปกติยา พหุโก. อิมินา จ ภิกฺขุนา เอวํ พหุภาวํ นิมฺมินิตฺวา ปุน ‘‘เอโกว หุตฺวา จงฺกมิสฺสามิ, สชฺฌายํ กริสฺสามิ, ปญฺหํ ปุจฺฉิสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา วา, ‘‘อยํ วิหาโร อปฺปภิกฺขุโก, สเจ เกจิ อาคมิสฺสนฺติ ‘กุโต อิเม เอตฺตกา เอกสทิสา ภิกฺขู, อทฺธา เถรสฺส เอส อานุภาโว’ติ มํ ชานิสฺสนฺตี’’ติ อปฺปิจฺฉตาย วา อนฺตราว ‘‘เอโก โหมี’’ติ อิจฺฉนฺเตน ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘เอโก โหมี’’ติ ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘เอโก โหมี’’ติ อธิฏฺฐาตพฺพํ. อธิฏฺฐานจิตฺเตน สทฺธึเยว เอโก โหติ. เอวํ อกโรนฺโต ปน ยถาปริจฺฉินฺนกาลวเสน สยเมว เอโก โหติ.

しかし、次のような特殊な点があります。“本性として多である”とは、化現している期間中、変化した状態において多であるということです。そしてこの比丘（神変者）が、このように多の姿を化現させた後、再び“一人になって経行し、読誦し、質問をしよう”と考えた場合、あるいは“この精舎は比丘が少ない。もし誰かがやってきて、‘どこからこれほど多くの同じ姿の比丘たちが現れたのか。これは疑いなくこの長老の威力だ’と私のことを（神変者だと）知るだろう”と少欲の心から、予定の時間の途中で“一人になろう”と望むなら、基礎禅に入って出た後、“一人になれ”と準備を行い、再び入定して出た後に“一人になれ”と決意すべきです。すると決意の心と共に直ちに一人になります。もしこのように（能動的に）行わない場合は、最初にあらかじめ定めておいた時間の経過に従って、自然に一人に戻ります。

๑๑. อาวิภาวนฺติ ปทํ [Pg.272] นิกฺขิปิตฺวา เกนจิ อนาวฏํ โหตีติ วุตฺตตฺตา เกนจิ อนาวฏปเทน อาวิภาวปทสฺส ปากฏภาวตฺโถ วุตฺโต. ‘‘โหตี’’ติ ปเทน ‘‘กโรตี’’ติ ปาฐเสโส วุตฺโต โหติ. ปากฏํ โหนฺตญฺหิ อาวิภาเว กเต โหติ. เกนจิ อนาวฏนฺติ กุฏฺฏาทินา เยน เกนจิ อนาวฏํ อาวรณวิรหิตํ. อปฺปฏิจฺฉนฺนนฺติ อุปริโต อจฺฉาทิตํ. ตเทว อนาวฏตฺตา วิวฏํ. อปฺปฏิจฺฉนฺนตฺตา ปากฏํ. ติโรภาวนฺติ อนฺตริตภาวํ กโรติ. อาวฏํเยว เตน อาวรเณน ปิหิตํ. ปฏิจฺฉนฺนํเยว เตน ปฏิจฺฉาทเนน ปฏิกุชฺชิตํ.

11. “顕現（アーヴィバーヴァ）”という語については、“何ものにも覆われていない状態になる”と説かれているため、“何ものにも覆われていない（無遮蔽）”という言葉によって、顕現という語が“明らかな状態”という意味であることが示されています。“ある（ホッティ）”という語によって、（マティカーの）“作る（カレッティ）”という言葉が補足されています。実際、顕現がなされた時、それは明らかなものとなるからです。“何ものにも覆われていない”とは、壁などによって遮られていない、遮蔽物のない状態です。“隠されていない（アッパティチャンナ）”とは、上方から（草などで）覆われていないことです。それは、遮るものがないゆえに“開放（ヴィヴァタ）”と呼ばれ、覆うものがないゆえに“明白（パーカタ）”と呼ばれます。“隠蔽（ティローバーヴァ）”とは、隔てられた状態を作ることを言います。遮蔽物があることを、その遮蔽物によって“閉ざされた（ピヒタ）”と言います。あるいは、草や葉で覆われていることを、その被覆物によって“覆われた（パティクッジタ）”と言うのです。

อากาสกสิณสมาปตฺติยาติ ปริจฺเฉทากาสกสิเณ อุปฺปาทิตาย จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติยา. ลาภีติ ลาโภ อสฺส อตฺถีติ ลาภี. อปริกฺขิตฺเตติ เกนจิ สมนฺตโต อปริกฺขิตฺเต ปเทเส. อิธ อากาสกสิณสฺเสว วุตฺตตฺตา ตตฺถ ภาวิตเมว ฌานํ อากาสกรณสฺส ปจฺจโย โหติ, น อญฺญนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อุปริอาโปกสิณาทีสุปิ ตทารมฺมณเมว ฌานํ ทฏฺฐพฺพํ, น อญฺญํ. ปถวึ อาวชฺชติ, อุทกํ อาวชฺชติ, อากาสํ อาวชฺชตีติ ปกติปถวีอุทกอากาเส อาวชฺชติ. อนฺตลิกฺเขติ ตสฺส อากาสสฺส ปถวิโต ทูรากาสภาวํ ทีเปติ.

“虚空遍の等至によって”とは、限定された虚空（遍）において生じさせた第四禅の等至によるという意味です。“獲得者（ラービー）”とは、その獲得（成就）が彼にあるから獲得者と言います。“囲まれていない場所で”とは、何ものによっても周囲を囲まれていない場所においてです。ここでは虚空遍のみが説かれているため、そこ（虚空遍）で修習された禅だけが、虚空を作る（空間を生じさせる）ための縁（条件）となり、他の禅はそうではないと知るべきです。後の“水遍”などの場合も、それを対象とした禅だけが縁となると知るべきであり、他の禅ではありません。“大地を念じる、水を念じる、虚空を念じる”とは、ありのままの（自然界の）大地や水や虚空を念じる（対象とする）ことです。“空中で”とは、その（化現された）虚空が、大地から遠く離れた空の状態であることを示しています。

๑๒. จนฺทิมสูริยปริมชฺชเน กสิณนิยมํ อกตฺวา ‘‘อิทฺธิมา เจโตวสิปฺปตฺโต’’ติ อวิเสเสน วุตฺตตฺตา นตฺเถตฺถ กสิณสมาปตฺตินิยโมติ เวทิตพฺพํ. นิสินฺนโก วา นิปนฺนโก วาติ นิสินฺโน วา นิปนฺโน วา. อิเมเหว อิตรอิริยาปถทฺวยมฺปิ วุตฺตเมว โหติ. หตฺถปาเส โหตูติ หตฺถสมีเป โหตุ. หตฺถปสฺเส โหตูติปิ ปาโฐ. อิทํ ตถา กาตุกามสฺส วเสน วุตฺตํ. อยํ ปน ตตฺถ คนฺตฺวาปิ หตฺถํ วฑฺเฒตฺวาปิ อามสติ. อามสตีติ อีสกํ ผุสติ. ปรามสตีติ พาฬฺหํ ผุสติ. ปริมชฺชตีติ สมนฺตโต ผุสติ. รูปคตนฺติ หตฺถปาเส ฐิตรูปเมว.

12. 月と太陽に触れることについて、カシ（遍）の規定を設けず、“神変を有する者は心に自在を得ている”と一般的に述べられているため、ここではカシの等至（三昧）の規定はないと知るべきである。“座って、あるいは臥して”とは、座っているか臥しているかということである。これらによって、他の二つの威儀も（同様に）述べられたことになる。“手の届く範囲に”とは、手の近くに（あるように）ということである。“手の側に”という読み方もある。これはそのようにしたいと望む者の意図に従って述べられている。しかし、この（神変を得た）比丘は、そこへ行くか、あるいは手を伸ばして触れるのである。“アーマサティ（触れる）”とは、わずかに触れることである。“パラーマサティ（撫でる）”とは、強く触れることである。“パミッジャティ（さする）”とは、あまねく（周囲を）触れることである。“ルーパガタ（色身）”とは、手の届く範囲にある色（物質的形態）そのもののことである。

ทูเรปิ สนฺติเก อธิฏฺฐาตีติ ปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย ทูเร เทวโลกํ วา พฺรหฺมโลกํ วา อาวชฺชติ ‘‘สนฺติเก โหตู’’ติ. อาวชฺชิตฺวา ปริกมฺมํ กตฺวา ปุน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ญาเณน อธิฏฺฐาติ ‘‘สนฺติเก โหตู’’ติ. สนฺติเก โหติ. เอส นโย เสสปเทสุปิ. พฺรหฺมโลกํ [Pg.273] ปน คนฺตุกามสฺส ทูรสฺส สนฺติกกรณํ วตฺวา พฺรหฺมโลกคมนสฺส อนุปการมฺปิ อิมาย อิทฺธิยา อิชฺฌมานวิเสสํ ทสฺเสนฺโต สนฺติเกปีติอาทิมาห. ตตฺถ น เกวลํ โถกกรณพหุกรณเมว, ‘‘อมธุรํ มธุร’’นฺติอาทีสุปิ ยํ ยํ อิจฺฉติ, ตํ สพฺพํ อิทฺธิมโต อิชฺฌติ. อปโร นโย – ทูเรปิ สนฺติเก อธิฏฺฐาตีติ ทูเร พฺรหฺมโลกํ วา มนุสฺสโลกสฺส สนฺติเก อธิฏฺฐาติ. สนฺติเกปิ ทูเร อธิฏฺฐาตีติ สนฺติเก มนุสฺสโลกํ วา ทูเร พฺรหฺมโลเก อธิฏฺฐาติ. พหุกมฺปิ โถกํ อธิฏฺฐาตีติ สเจ พฺรหฺมาโน พหู สนฺนิปติตา โหนฺติ, มหาอตฺตภาวตฺตา ทสฺสนูปจารํ สวนูปจารํ ปชหนฺติ, ทสฺสนูปจาเร จ สวนูปจาเร จ เอกชฺฌํ สงฺขิปิตฺวา พหุกมฺปิ โถกนฺติ อธิฏฺฐาติ. โถกมฺปิ พหุกํ อธิฏฺฐาตีติ สเจ มหาปริวาเรน คนฺตุกาโม โหติ, เอกกตฺตา โถกํ อตฺตานํ พหุกํ อธิฏฺฐหิตฺวา มหาปริวาโร คจฺฉตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวํ สติ จตุพฺพิธมฺปิ ตํ พฺรหฺมโลกคมเน อุปกาโร โหติ.

“遠くであっても近くに決意する”とは、基礎となる禅定（足目禅）から出た後、遠くの天界や梵天界を“近くにあれ”と思念することである。思念して準備（遍作）を行い、再び等至（入定）して出た後、智（神通智）によって“近くにあれ”と決意する。すると近くなる。他の句においてもこの方法（理路）は同様である。梵天界へ行こうとする者にとって、遠い所を近くにすることは、梵天界へ行くこと自体には（直接の）助けにならないとしても、この神変の成就の特殊性を示すために“近くであっても”等と述べられている。そこでは、単に多くを少なく、少なくを多くするだけでなく、“甘くないものを甘くする”等、神変を有する者が望むことはすべて成就する。別の説では、“遠くであっても近くに決意する”とは、遠い梵天界を人間界の近くに決意することである。“近くであっても遠くに決意する”とは、近い人間界を遠い梵天界に決意することである。“多くを少なく決意する”とは、もし多くの梵天たちが集まった場合、その（梵天の）大いなる身のために（互いの）可視範囲や可聴範囲を越えてしまうが、可視範囲や可聴範囲において一箇所に凝縮し、多くを少ないものとして決意することである。“少なくを多く決意する”とは、もし大勢の従者を連れて行きたいと望む場合、自分一人（という少ない状態）を（神通によって）多く決意し、大勢の従者となって行くことである。このように、ここでは意味を解釈すべきである。そうであれば、その四種類の（決意の）言葉は、梵天界へ行くための助けとなる。

ทิพฺเพน จกฺขุนา ตสฺส พฺรหฺมุโน รูปํ ปสฺสตีติ อิธ ฐิโต อาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ยสฺส พฺรหฺมุโน รูปํ ทฏฺฐุกาโม, ทิพฺเพน จกฺขุนา ตสฺส พฺรหฺมุโน รูปํ ปสฺสติ. อิเธว ฐิโต ทิพฺพาย โสตธาตุยา ตสฺส พฺรหฺมุโน ภาสมานสฺส สทฺทํ สุณาติ. เจโตปริยญาเณน ตสฺส พฺรหฺมุโน จิตฺตํ ปชานาติ. ทิสฺสมาเนนาติ จกฺขุนา เปกฺขิยมาเนน. กายวเสน จิตฺตํ ปริณาเมตีติ รูปกายสฺส วเสน จิตฺตํ ปริณาเมติ. ปาทกชฺฌานจิตฺตํ คเหตฺวา กาเย อาโรเปติ, กายานุคติกํ กโรติ ทนฺธคมนํ. กายคมนญฺหิ ทนฺธํ โหติ. อธิฏฺฐาตีติ ตสฺเสว เววจนํ, สนฺนิฏฺฐาเปตีติ อตฺโถ. สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวาติ ปาทกชฺฌานารมฺมเณน อิทฺธิจิตฺเตน สหชาตํ สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวา ปวิสิตฺวา ผุสิตฺวา ปาปุณิตฺวา. สุขสญฺญา จ นาม อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตสญฺญา. อุเปกฺขา หิ สนฺตํ สุขนฺติ วุตฺตา, สาเยว สญฺญา นีวรเณหิ เจว วิตกฺกาทิปจฺจนีเกหิ จ วิมุตฺตตฺตา ลหุสญฺญาติปิ เวทิตพฺพา. ตํ โอกฺกนฺตสฺส ปนสฺส กรชกาโยปิ ตูลปิจุ วิย สลฺลหุโก โหติ. โส เอวํ วาตกฺขิตฺตตูลปิจุนา วิย สลฺลหุเกน ทิสฺสมาเนน กาเยน พฺรหฺมโลกํ คจฺฉติ. เอวํ คจฺฉนฺโต จ สเจ อิจฺฉติ, ปถวีกสิณวเสน อากาเส มคฺคํ นิมฺมินิตฺวา ปทสา คจฺฉติ. สเจ อิจฺฉติ, อากาเส ปถวีกสิณวเสเนว [Pg.274] ปเท ปเท ปทุมํ นิมฺมินิตฺวา ปทุเม ปทุเม ปทํ นิกฺขิปนฺโต ปทสา คจฺฉติ. สเจ อิจฺฉติ, วาโยกสิณวเสน วาตํ อธิฏฺฐหิตฺวา ตูลปิจุ วิย วายุนา คจฺฉติ. อปิจ คนฺตุกามตาว เอตฺถ ปมาณํ. สติ หิ คนฺตุกามตาย เอวํกตจิตฺตาธิฏฺฐาโน อธิฏฺฐานเวคกฺขิตฺโตว โส ชิยาเวคกฺขิตฺโต สโร วิย ทิสฺสมาโน คจฺฉติ.

“天眼によってその梵天の姿を見る”とは、ここに留まったまま（光明遍を）増大させ、見たいと望む梵天の姿を、天眼によって見るということである。ここに留まったまま、天耳界によって語っているその梵天の声を聴く。他心智によってその梵天の心を知る。“見える状態で”とは、眼で見られている状態でということである。“体に従って心を転換する”とは、色身に従って心を転換することである。基礎となる禅定の心を取って体にのせ、体（の動き）を心に従わせ、緩やかな歩みとする。体の移動は緩やかだからである。“決意する”とは、その（転換するという語の）同義語であり、“確定させる”という意味である。“楽の想と軽の想に没入して”とは、基礎となる禅定を対象とする神変心と共に生じた楽の想と軽の想に没入し、入り、触れ、到達して、ということである。“楽の想”とは、捨（ウペッカー）と相応した想のことである。捨は寂静な楽と言われるからである。その想は、蓋（障がい）や尋（思考）などの対立するものから解脱しているため、“軽の想”とも知られるべきである。これに没入した者の肉体は、あたかも木綿の房のように極めて軽くなる。彼はそのように、風に飛ばされる木綿の房のように軽くなった、見える状態の体で梵天界へ行く。そのように行く際、もし望むならば、地遍の力によって空中に道を創り出し、徒歩で行く。もし望むならば、空中で地遍の力によって、一歩ごとに蓮華を創り出し、蓮華の上に足を置いて徒歩で行く。もし望むならば、風遍の力によって風を決意し、木綿の房が風によって（運ばれる）ように、風によって行く。さらに言えば、ここでは“行きたいという意志”こそが基準である。行きたいという意志があるとき、そのようになされた心の決意により、決意の勢いによって放たれた彼は、弦から放たれた矢のように、見える姿で進んで行く。

จิตฺตวเสน กายํ ปริณาเมตีติ กรชกายํ คเหตฺวา ปาทกชฺฌานจิตฺเต อาโรเปติ, จิตฺตานุคติกํ กโรติ สีฆคมนํ. จิตฺตคมนญฺหิ สีฆํ โหติ. สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวาติ รูปกายารมฺมเณน อิทฺธิจิตฺเตน สหชาตํ สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ. เสสํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. อิทํ ปน จิตฺตคมนเมว โหติ. เอวํ อทิสฺสมาเนน กาเยน คจฺฉนฺโต ปนายํ กึ ตสฺสาธิฏฺฐานจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ คจฺฉติ? อุทาหุ ฐิติกฺขเณ ภงฺคกฺขเณ วาติ วุตฺเต ‘‘ตีสุปิ ขเณสุ คจฺฉตี’’ติ เถโร อาห. กึ ปน โส สยํ คจฺฉติ, นิมฺมิตํ เปเสตีติ? ยถารุจิ กโรติ. อิธ ปนสฺส สยํ คมนเมว อาคตํ.

“心に従って体を転換する”とは、肉体を取って基礎となる禅定の心にのせ、体を心に従わせ、速やかな移動とすることである。心の移動は速いからである。“楽の想と軽の想に没入して”とは、色身を対象とする神変心と共に生じた楽の想と軽の想のことである。残りの部分は、既に述べられた方法と同様に知るべきである。しかし、これは“心の移動”そのものである。このように、見えない体で行く者は、その決意する心の生起の瞬間（生）に行くのであろうか。あるいは、停滞の瞬間（住）、滅尽の瞬間（滅）に行くのであろうか、と問われた際、“三つの瞬間のすべてにおいて行く”と長老は述べた。では、彼は自ら行くのであろうか、それとも（神通で）造られた者を送るのだろうか。望む通りにできるが、ここでは彼自身が行くことについて伝えられている。

มโนมยนฺติ อธิฏฺฐานมเนน นิมฺมิตตฺตา มโนมยํ. สพฺพงฺคปจฺจงฺคนฺติ สพฺพองฺคปจฺจงฺควนฺตํ. อหีนินฺทฺริยนฺติ อิทํ จกฺขุโสตาทีนํ สณฺฐานวเสน วุตฺตํ, นิมฺมิตรูเป ปน ปสาโท นาม นตฺถิ. สเจ โส อิทฺธิมา จงฺกมติ, นิมฺมิโตปิ ตตฺถ จงฺกมตีติอาทิ สพฺพํ สาวกนิมฺมิตํ สนฺธาย วุตฺตํ. พุทฺธนิมฺมิตา ปน ยํ ยํ ภควา กโรติ, ตํ ตมฺปิ กโรนฺติ, ภควโต จิตฺตวเสน อญฺญมฺปิ กโรนฺตีติ. ธูมายติ ปชฺชลตีติ เตโชกสิณวเสน. ธมฺมํ ภาสตีติอาทีนิ ตีณิ อนิยเมตฺวา วุตฺตานิ. สนฺติฏฺฐตีติ สงฺคมฺม ติฏฺฐติ. สลฺลปตีติ สงฺคมฺม ลปติ. สากจฺฉํ สมาปชฺชตีติ อญฺญมญฺญสฺส อุตฺตรปจฺจุตฺตรทานวเสน สํกถํ กโรติ. เอตฺถ จ ยํ โส อิทฺธิมา อิเธว ฐิโต ทิพฺเพน จกฺขุนา รูปํ ปสฺสติ, ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สุณาติ, เจโตปริยญาเณน จิตฺตํ ปชานาติ, ยมฺปิ โส อิเธว ฐิโต เตน พฺรหฺมุนา สทฺธึ สนฺติฏฺฐติ, สลฺลปติ, สากจฺฉํ สมาปชฺชติ, ยมฺปิสฺส ‘‘ทูเรปิ สนฺติเก อธิฏฺฐาตี’’ติอาทิกํ อธิฏฺฐานํ, ยมฺปิ โส ทิสฺสมาเนน วา อทิสฺสมาเนน วา กาเยน พฺรหฺมโลกํ คจฺฉติ, เอตฺตาวตา น กาเยน [Pg.275] วสํ วตฺเตติ. ยญฺจ โข ‘‘โส ตสฺส พฺรหฺมุโน ปุรโต รูปึ อภินิมฺมินาตี’’ติอาทินา นเยน วุตฺตวิธานํ อาปชฺชติ, เอตฺตาวตา กาเยน วสํ วตฺเตติ นาม. เสสํ ปน กาเยน วสวตฺตนาย ปุพฺพภาคทสฺสนตฺถํ วุตฺตนฺติ. อยํ ตาว อธิฏฺฐานา อิทฺธิ.

“意成（manomaya）”とは、これ（神通の心）による決定（adhiṭṭhāna）によって造り出されたものであるから“意成”と言われる。“一切の肢体（sabbaṅgapaccaṅga）”とは、あらゆる大きな肢体と小さな肢体（指先など）を具えているということである。“諸根を欠くことのない（ahīnindriya）”という言葉は、眼や耳などの形態の面から説かれたものであるが、造り出された形態（受造色）には、浄色（pasāda）と呼ばれる感官の感受機能は存在しない。もし、その神通ある者が歩行（経行）すれば、造り出された者もそこで歩行するといったことは、すべて弟子の造り出したもの（声聞神変）に関して説かれたものである。しかし、仏陀が造り出したものについては、世尊がなされるいかなる威儀をもそれらは行い、また世尊の通常の心の意向によって、それとは別の威儀をも行うのである。このように知るべきである。“煙を出し、燃え上がる”とは、火遍（火のカシィナ）の力によるものである。“法を説く”などの三つの句は、特定のカシィナに限定せずに説かれたものである。“共に立つ（santiṭṭhati）”とは、合流して留まることである。“共に語る（sallapati）”とは、合流して話すことである。“談論に入る（sākacchaṃ samāpajjatī）”とは、互いに問いと答えをやり取りする形で対話を行うことである。また、ここでその神通ある者が、まさにこの場所に留まりながら、天眼によって色形を見、天耳界によって声を聴き、他心智によって心を分かち知ること、また彼がまさにこの場所に留まりながら、その梵天と共に立ち、語り、談論に入ること、また彼の“遠くにあっても近くにあるように決定する”などの決定、また彼が目に見える体、あるいは目に見えない体によって梵天界へ行くこと、これらだけでは“体によって支配を行使する”とは言わない。しかし、“彼がその梵天の前に形あるものを造り出す”などの方法で説かれた計らいをなすとき、これによってはじめて“体によって支配を行使する（身自在）”と言うのである。残りの部分は、体による支配の行使の前段階（予備的段階）を示すために説かれたものである。これがまず“決定による神通（adhiṭṭhānā iddhi）”である。

๑๓. วิกุพฺพนิทฺธินิทฺเทเส สิขิสฺส ภควโต สาวกนิทสฺสนํ วิกุพฺพนิทฺธิยา กายสกฺขิปุคฺคลทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ. ตมฺปิ ทสฺเสนฺโต ปฐมํ ตาว พฺรหฺมโลเก ฐิโต สหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปสีติ อติวิย อจฺฉริยอพฺภุตภูตํ สหสฺสิโลกธาตุยา สทฺทสวนํ อธิฏฺฐานิทฺธึ ทสฺเสสิ. อิทานิ ตสฺส วตฺถุสฺส ปริทีปนตฺถมิทํ วุจฺจติ – อิมสฺมา หิ กปฺปา เอกตึเส กปฺเป สิขี ภควา อนนฺตรชาติยา ตุสิตปุรโต จวิตฺวา อรุณวตีนคเร อรุณวโต รญฺโญ ปภาวติยา นาม มเหสิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติตฺวา ปริปกฺกญาโณ มหาภินิกฺขมนํ นิกฺขมิตฺวา โพธิมณฺเฑ สพฺพญฺญุตญฺญาณํ ปฏิวิชฺฌิตฺวา ปวตฺตวรธมฺมจกฺโก อรุณวตึ นิสฺสาย วิหรนฺโต เอกทิวสํ ปาโตว สรีรปฏิชคฺคนํ กตฺวา มหาภิกฺขุสงฺฆปริวาโร ‘‘อรุณวตึ ปิณฺฑาย ปวิสิสฺสามี’’ติ นิกฺขมิตฺวา วิหารทฺวารโกฏฺฐกสมีเป ฐิโต อภิภุํ นาม อคฺคสาวกํ อามนฺเตสิ – ‘‘อติปฺปโค โข, ภิกฺขุ, อรุณวตึ ปิณฺฑาย ปวิสิตุํ. เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก เตนุปสงฺกมิสฺสามา’’ติ. ยถาห –

13. 変化（vikubbana）の解説において、シキー世尊の弟子の例が示されたのは、変化の神通における“身証（kāyasakkhi）”としての人物を示すためである。それを示すにあたって、まず“梵天界に留まりながら、千の世界にその声を知らしめた”という、極めて驚くべき、千の世界に声を聞かせた決定による神通（adhiṭṭhāniddhi）を示した。今、その出来事を詳しく説明するために次のように述べられる。――この賢劫から三十一劫前、シキー世尊は直前の生であるトゥシタ（兜率天）から没して、アルナヴァティー市のアルナヴァット王の妃パバーヴァティーという名の母の胎内に宿り、智慧が円熟して大出家をなし、菩提道場において一切知者の智慧を貫き通し（悟り）、無上の法輪を転じ、アルナヴァティーに依止して住まわれていた。ある日の早朝、洗面などの身の回りの整えを終え、大比丘衆に囲まれて“アルナヴァティーへ托鉢に入ろう”と心に決めて出発し、精舎の門の塔の近くに立ち、アビブーという名の上首弟子に呼びかけられた。“比丘よ、アルナヴァティーへ托鉢に入るにはまだ早すぎる。どこか一つの梵天界へ行ってみようではないか”と。次のように説かれている通りである。

‘‘อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ – ‘อายาม, พฺราหฺมณ, เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก, เตนุปสงฺกมิสฺสาม ยาว ภตฺตสฺส กาโล ภวิสฺสตี’ติ. ‘เอวํ ภนฺเต’ติ โข, ภิกฺขเว, อภิภู ภิกฺขุ สิขิสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปจฺจสฺโสสิ. อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี จ ภควา อภิภู จ ภิกฺขุ เยน อญฺญตโร พฺรหฺมโลโก, เตนุปสงฺกมึสู’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๘๕).

“比丘たちよ、その時、阿羅漢であり正等覚者であるシキー世尊は、比丘アビブーに呼びかけられた。‘婆羅門（比丘）よ、行こうではないか。どこか一つの梵天界へ、食事の時が来るまで行ってみよう’と。‘承知いたしました、世尊’と、比丘アビブーは阿羅漢であり正等覚者であるシキー世尊に応答した。比丘たちよ、そこでシキー世尊と比丘アビブーは、ある梵天界へと向かった”。

ตตฺถ มหาพฺรหฺมา สมฺมาสมฺพุทฺธํ ทิสฺวา อตฺตมโน ปจฺจุคฺคมนํ กตฺวา พฺรหฺมาสนํ ปญฺญาเปตฺวา อทาสิ. เถรสฺสาปิ อนุจฺฉวิกํ อาสนํ ปญฺญาปยึสุ. นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน, เถโรปิ อตฺตโน ปตฺตาสเน นิสีทิ. มหาพฺรหฺมาปิ ทสพลํ วนฺทิตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เตนาห – อถ โข, ภิกฺขเว, สิขี ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อภิภุํ ภิกฺขุํ อามนฺเตสิ [Pg.276] – ‘‘ปฏิภาตุ, พฺราหฺมณ, ตํ พฺรหฺมุโน จ พฺรหฺมปริสาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมี กถา’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข, ภิกฺขเว, อภิภู ภิกฺขุ สิขิสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา พฺรหฺมุโน จ พฺรหฺมปริสาย จ พฺรหฺมปาริสชฺชานญฺจ ธมฺมกถํ กเถสิ. เถเร ธมฺมกถํ กเถนฺเต พฺรหฺมาโน อุชฺฌายึสุ ‘‘จิรสฺสญฺจ มยํ สตฺถุ พฺรหฺมโลกาคมนํ ลภิมฺหา, อยญฺจ ภิกฺขุ ฐเปตฺวา สตฺถารํ สยํ ธมฺมกถํ อารภี’’ติ. สตฺถา เตสํ อนตฺตมนภาวํ ญตฺวา อภิภุํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘‘อุชฺฌายนฺติ โข เต, พฺราหฺมณ, พฺรหฺมา จ พฺรหฺมปริสา จ พฺรหฺมปาริสชฺชา จ. เตน หิ, ตฺวํ พฺราหฺมณ, ภิยฺโยโส มตฺตาย สํเวเชหี’’ติ. เถโร สตฺถุ วจนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ กตฺวา สหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปนฺโต –

そこで大梵天は正等覚者（仏陀）を見て、歓喜して迎えに出て、梵天の座を設けて捧げた。長老（アビブー）のためにも相応しい座を設けた。世尊は用意された座に座られ、長老も自分に用意された座に座った。大梵天も十力尊（仏陀）を礼拝して、一方に座った。それゆえ次のように説かれた。――比丘たちよ、その時、阿羅漢であり正等覚者であるシキー世尊は、比丘アビブーに呼びかけられた。“婆羅門よ、梵天と梵天の衆、および梵天の従者たちに、法話を説き示しなさい”と。“承知いたしました、世尊”と、比丘アビブーは阿羅漢であり正等覚者であるシキー世尊に応答し、梵天と梵天の衆、および梵天の従者たちに法話を説いた。長老が法話を説いているとき、諸々の梵天たちは“久しぶりに、我々は師（仏陀）の梵天界へのお越しを仰ぐことができた。それなのに、この比丘は師を差し置いて、自ら法話を説き始めた”と不満を抱いた。師（仏陀）は彼らの不興を知り、比丘アビブーにこう言われた。“婆羅門よ、梵天も梵天の衆も梵天の従者も不満を抱いている。それゆえ、婆羅門よ、汝はさらに一層、彼らを驚かせ、奮起させなさい”と。長老は師の言葉を受け入れ、多種多様な神通の変化を行い、千の世界に声を知らしめつつ、次の二つの偈を唱えた。

‘‘อารมฺภถ นิกฺกมถ, ยุญฺชถ พุทฺธสาสเน;

ธุนาถ มจฺจุโน เสนํ, นฬาคารํว กุญฺชโร.

“奮起せよ、立ち去れ（精進せよ）、仏教に打ち込め。死の軍勢（煩悩の軍勢）を打ち破れ、象が葦の家をなぎ倒すように。

‘‘โย อิมสฺมึ ธมฺมวินเย, อปฺปมตฺโต วิหสฺสติ;

ปหาย ชาติสํสารํ, ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสตี’’ติ. (อ. นิ. ๑.๑๘๕) –

“この法と律において、不放逸に住する者は、輪廻（の苦しみ）を捨てて、苦しみの終焉（涅槃）を成し遂げるであろう”。

อิมํ คาถาทฺวยํ อภาสิ.

以上の二つの偈を唱えた。

กึ ปน กตฺวา เถโร สหสฺสิโลกธาตุํ สเรน วิญฺญาเปสีติ? นีลกสิณํ ตาว สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อภิญฺญาญาเณน จกฺกวาฬสหสฺเส สพฺพตฺถ อนฺธการํ ผริ. ตโต ‘‘กิมิทํ อนฺธการ’’นฺติ สตฺตานํ อาโภเค อุปฺปนฺเน อาโลกกสิณํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย อาโลกํ ทสฺเสสิ. ‘‘กึ อาโลโก อย’’นฺติ วิจินนฺตานํ อตฺตานํ ทสฺเสสิ. จกฺกวาฬสหสฺเส จ เทวมนุสฺสา อญฺชลึ ปคฺคณฺหิตฺวา เถรํเยว นมสฺสมานา อฏฺฐํสุ. เถโร ‘‘มหาชโน มยฺหํ ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส สทฺทํ สุณาตู’’ติ อิมา คาถา อภาสิ. สพฺเพ โอสฏาย ปริสาย มชฺเฌ นิสีทิตฺวา ธมฺมํ เทเสนฺตสฺส วิย สทฺทํ อสฺโสสุํ. อตฺโถปิ เตสํ ปากโฏ อโหสิ. ตํ วิญฺญาปนํ สนฺธาย ‘‘สเรน วิญฺญาเปสี’’ติ วุตฺตํ. เตน กตํ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิกุพฺพนํ สนฺธาย ปุน โส ทิสฺสมาเนนปีติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ธมฺมํ เทเสสีติ ปฐมํ วุตฺตปฺปการํ [Pg.277] อิทฺธิวิกุพฺพนํ ทสฺเสนฺโต ธมฺมํ เทเสสิ, ตโต ยถาวุตฺตกฺกเมน ทฺเว คาถา ภาสนฺโต สเรน วิญฺญาเปสีติ เวทิตพฺพํ. ทิสฺสมาเนนปิ กาเยนาติอาทีสุ จ อิตฺถํภูตลกฺขเณ กรณวจนํ, เอวํภูตกาโย หุตฺวาติ อตฺโถ.

“しかし、長老はどのようにして、その声によって千世界に知らしめたのでしょうか。まず青遍（ニィーラ・カシナ）を等至し、そこから出座して、神通力（アビニャー）をもって、千の輪囲山（チャッカヴァーラ）のいたるところに暗闇を広げました。その後、生きとし生けるものに‘この暗闇は何だろうか’という関心（アーボーガ）が生じたとき、光遍（アーローカ・カシナ）を等至し、出座して光を示しました。‘この光は何だろうか’と探求する者たちに、自分自身の姿を見せました。千の世界の神々と人間たちは、合掌して長老を礼拝しながら立ち尽くしました。長老は‘多くの人々が、法を説く私の声を聞くように’と予備的な決意（カリカンマ）をして、これらの偈を唱えました。光が及んだ会衆の中に座って法を説くのを聞くかのように、すべての者がその声を聞きました。その意味も彼らには明らかとなりました。その知らせることを指して、‘声によって知らしめた’と言われます。彼が行った多種多様な神通の変現（神変）を指して、再び‘現れている身によっても’などが言われました。そこで‘法を説いた’とは、最初に述べたような神通の変現を示して法を説き、その後、前述の順序で二つの偈を唱えつつ声によって知らしめた、と解されるべきです。‘現れている身によっても’などの句において、具格（第三格）は‘そのような状態にあること’を表す特徴（如是実相）として用いられており、つまり‘このような身となって’という意味です。”

อิทานิ ตํ วตฺถุํ ทสฺเสตฺวา อญฺญสฺสาปิ อิทฺธิมโต วิกุพฺพนิทฺธิกรณวิธานํ ทสฺเสนฺโต โส ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวาติอาทิมาห. ตตฺถ โสติ เหฏฺฐา วุตฺตวิธาเนน มุทุกมฺมญฺญกตจิตฺโต โส อิทฺธิมา ภิกฺขุ. สเจ วิกุพฺพนิทฺธึ กาตุกาโม โหติ, อตฺตโน ปกติวณฺณํ ปกติสณฺฐานํ วิชหิตฺวา กุมารกวณฺณํ วา ทสฺเสติ. กถํ? ปถวีกสิณารมฺมณาภิญฺญาปาทกจตุตฺถชฺฌานโต วุฏฺฐาย ‘‘เอวรูโป กุมารโก โหมี’’ติ นิมฺมินิตพฺพํ กุมารกวณฺณํ อาวชฺชิตฺวา กตปริกมฺมาวสาเน ปุน สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘เอวรูโป นาม กุมารโก โหมี’’ติ อภิญฺญาญาเณน อธิฏฺฐาติ, สห อธิฏฺฐาเนน กุมารโก โหตีติ. วิสุทฺธิมคฺเค (วิสุทฺธิ. ๑.๑๐๐) กสิณนิทฺเทเส ‘‘ปถวีกสิณวเสน เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหตีติอาทิภาโว…เป… เอวมาทีนิ อิชฺฌนฺตี’’ติ วจเนน อิธ ปถวีกสิณารมฺมณํ ปาทกชฺฌานํ ยุชฺชติ. ตตฺเถว ปน อภิญฺญานิทฺเทเส วิกุพฺพนิทฺธิยา ‘‘ปถวีกสิณาทีสุ อญฺญตรารมฺมณโต อภิญฺญาปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐายา’’ติ วุตฺตํ, ตตฺเถว (วิสุทฺธิ. ๒.๓๙๘) จ ‘‘อตฺตโน กุมารกวณฺโณ อาวชฺชิตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ, ตํ นาคาทินิมฺมาเน น ยุชฺชติ วิย. นาควณฺณาทินิมฺมาเนปิ เอเสว นโย.

“今、その物語を示した上で、他の神通力を持つ者による神変通（変現の神通）の行い方の規則を示すために、‘彼は本来の姿を捨てて’などの語が述べられました。そこでの‘彼’とは、前述の規則によって心が柔軟で適応性のある状態になった、神通力を持つ比丘のことです。もし彼が神変通を行おうとするならば、自分の本来の姿や形を捨てて、少年の姿などを示します。どのようにするのでしょうか。地遍（パタヴィー・カシナ）を対象とする神通の基礎となる第四禅から出座し、‘このような少年になろう’と、作り出すべき少年の姿を思惟し、予備的な決意（遍作）を終えた後、再び等至して出座し、‘このような名の少年になろう’と神通力をもって決意（覚定）します。決意と同時に、少年となります。‘清浄道論（ヴィスッディマッガ）’の遍の解説において、‘地遍の力によって、一人であっても多人数となり……これらが成就する’という言葉があるように、ここでは地遍を対象とする基礎の禅が適しています。しかし、同じく‘清浄道論’の神通の解説において、神変通については‘地遍などのいずれかを対象とする神通の基礎となる禅から出座して’と述べられており、またそこでは‘自分自身の少年の姿を思惟すべきである’とも述べられています。それは、龍（ナーガ）などを創り出す場合には適さないかのようです。龍の姿などを創り出す場合も、これと同じ理屈が適用されます。”

ตตฺถ นาควณฺณนฺติ สปฺปสณฺฐานํ. สุปณฺณวณฺณนฺติ ครุฬสณฺฐานํ. อินฺทวณฺณนฺติ สกฺกสณฺฐานํ. เทววณฺณนฺติ เสสเทวสณฺฐานํ. สมุทฺทวณฺณํ ปน อาโปกสิณวเสน อิชฺฌติ. ปตฺตินฺติ ปทาตึ. วิวิธมฺปิ เสนาพฺยูหนฺติ หตฺถิอาทีนํ วเสน อเนกวิหิตํ เสนาสมูหํ. วิสุทฺธิมคฺเค ปน ‘‘หตฺถิมฺปิ ทสฺเสตีติอาทิ ปเนตฺถ พหิทฺธาปิ หตฺถิอาทิทสฺสนวเสน วุตฺตํ. ตตฺถ ‘หตฺถี โหมี’ติ อนธิฏฺฐหิตฺวา ‘หตฺถี โหตู’ติ อธิฏฺฐาตพฺพํ. อสฺสาทีสุปิ เอเสว นโย’’ติ วุตฺตํ, ตํ ‘‘ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา’’ติ วุตฺตมูลปเทน จ วิกุพฺพนิทฺธิภาเวน จ วิรุชฺฌติ. ปาฬิยํ วุตฺตกฺกเมน หิ ปกติวณฺณํ อวิชหิตฺวา อธิฏฺฐานวเสน อญฺญสฺส ทสฺสนํ อธิฏฺฐานิทฺธิ นาม, ปกติวณฺณํ วิชหิตฺวา อธิฏฺฐานวเสน อตฺตโน อญฺญถาทสฺสนํ วิกุพฺพนิทฺธิ นาม.

“そこで‘龍の姿（ナーガ・ヴァンナ）’とは蛇の形のことです。‘金翅鳥の姿（スパンナ・ヴァンナ）’とは迦楼羅（ガルダ）の形のことです。‘帝釈天の姿（インダ・ヴァンナ）’とは釈提桓因の形のことです。‘神の姿（デーヴァ・ヴァンナ）’とは、その他の神々の形のことです。なお、‘海の姿’は水遍（アーポー・カシナ）の力によって成就します。‘歩兵（パッティ）’とは歩兵部隊のことです。‘多種多様な軍陣’とは、象などによる様々な種類の四軍の集まりのことです。しかし‘清浄道論’には、‘象をも示すというのは、ここでは外部に象などを示すことによって述べられている。そこでは“私が象になろう”と決意するのではなく、“象が現れよ”と決意すべきである。馬などについても同様である’と述べられています。この説は、‘本来の姿を捨てて’という根本の句や、神変通の本質と矛盾します。なぜなら、聖典（パーリ）に説かれる順序によれば、本来の姿を捨てずに、決意によって他者の姿を示すことは‘覚定神通（決意の神通）’と呼ばれ、本来の姿を捨てて、決意によって自分自身を別の姿として示すことが‘神変通（変現の神通）’と呼ばれるからです。”

๑๔. มโนมยิทฺธิญาณนิทฺเทเส [Pg.278] อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาตีติอาทีสุ อิทฺธิมา ภิกฺขุ มโนมยิทฺธึ กาตุกาโม อากาสกสิณารมฺมณปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐาย อตฺตโน รูปกายํ ตาว อาวชฺชิตฺวา วุตฺตนเยเนว ‘‘สุสิโร โหตู’’ติ อธิฏฺฐาติ, สุสิโร โหติ. อถ ตสฺส อพฺภนฺตเร ปถวีกสิณวเสน อญฺญํ กายํ อาวชฺชิตฺวา ปริกมฺมํ กตฺวา วุตฺตนเยเนว อธิฏฺฐาติ, ตสฺส อพฺภนฺตเร อญฺโญ กาโย โหติ. โส ตํ มุขโต อพฺพูหิตฺวา พหิ ฐเปติ. อิทานิ ตมตฺถํ อุปมาหิ ปกาเสนฺโต เสยฺยถาปีติอาทิมาห. ตตฺถ มุญฺชมฺหาติ มุญฺชติณมฺหา. อีสิกํ ปวาเหยฺยาติ กฬีรํ ลุญฺเจยฺย. โกสิยาติ โกสกโต. กรณฺฑาติ กรณฺฑาย, ปุราณตจกญฺจุกโตติ อตฺโถ. ตตฺถ จ อุทฺธเรยฺยาติ จิตฺเตเนวสฺส อุทฺธรณํ เวทิตพฺพํ. อยญฺหิ อหิ นาม สชาติยํ ฐิโต, กฏฺฐนฺตรํ วา รุกฺขนฺตรํ วา นิสฺสาย, ตจโต สรีรํ นิกฺกฑฺฒนปโยคสงฺขาเตน ถาเมน, สรีรํ ขาทยมานํ วิย ปุราณตจํ ชิคุจฺฉนฺโต อิเมหิ จตูหิ การเณหิ สยเมว กญฺจุกํ ปชหาติ.

14. “意成神変（意成の神通）の智慧の解説において、‘この体から別の体を創り出す’などの句について。神通力を持つ比丘が意成神変を行おうとする場合、虚空遍（アーカーサ・カシナ）を対象とする基礎の禅から出座し、まず自分の色身（肉体）を思惟し、前述の方法で‘空洞になれ’と決意します。すると空洞になります。その後、その内部に地遍の力によって別の体を思惟し、予備的な決意を行い、前述の方法で決意します。すると彼の内部に別の体が現れます。彼はそれを口から引き出して、外に置きます。今、その意味を比喩によって明らかにするために、‘例えば……’などが述べられました。そこでの‘ムンジャ草から’とは、ムンジャという草からのことです。‘髄（イィーシカー）を引き抜く’とは、芯を抜き取るということです。‘鞘から’とは、剣の鞘からのことです。‘籠から’とは、蛇を入れる籠、あるいは‘古い皮（脱皮した皮）’という意味です。そこでの‘取り出す’とは、心（思念）のみによってそれを取り出すことだと理解すべきです。というのも、蛇というものは、自分の種に従って、薪の間や木の間などを利用し、皮から体を引き出すという努力と力によって、あたかも自分の体を噛んでいるかのように古い皮を嫌悪し、これら四つの理由によって自ら皮を脱ぎ捨てるからです。”

เอตฺถ จ ยถา อีสิกาทโย มุญฺชาทีหิ สทิสา โหนฺติ, เอวมิทํ มโนมยํ รูปํ อิทฺธิมตา สพฺพากาเรหิ สทิสเมว โหตีติ ทสฺสนตฺถํ อิมา อุปมา วุตฺตาติ. ‘‘มโนมเยน กาเยน, อิทฺธิยา อุปสงฺกมี’’ติ (เถรคา. ๙๐๑) เอตฺถ อภิญฺญามเนน กตกาโย มโนมยกาโย นาม. ‘‘อญฺญตรํ มโนมยํ กายํ อุปปชฺชตี’’ติ (จูฬว. ๓๓๓) เอตฺถ ฌานมเนน นิพฺพิตฺติตกาโย เตน มเนน กตตฺตา มโนมยกาโย นาม. อิธ ปน อภิญฺญามเนน อุปฺปาทิตกาโย เตน มเนน กตตฺตา มโนมยกาโย นาม. เอวํ สติ อธิฏฺฐานิทฺธิยา วิกุพฺพนิทฺธิยา จ กโต มโนมยกาโย นาม โหตีติ เจ? โหติเยว. อิธ ปน ตาสํ วิสุํ วิสุํ วิเสเสน วิเสเสตฺวา อธิฏฺฐานิทฺธิ วิกุพฺพนิทฺธีติ จ วุตฺตตฺตา อพฺภนฺตรโต นิมฺมานเมว มโนมยิทฺธิ นาม.

“ここで、髄などがムンジャ草などと似ているように、この意成（マノーマヤ）の形態も、神通力を持つ者とあらゆる点で全く同様であるということを示すために、これらの比喩が述べられました。‘意成の身をもって、神通によって近づいた’という句において、神通の心によって作られた身が意成身（マノーマヤ・カーヤ）と呼ばれます。‘ある意成の身に生まれる’という句において、禅定の心によって生じた身は、その心によって作られたものであるため意成身と呼ばれます。しかし、ここでの意成神変においては、神通の心によって生み出された身が、その心によって作られたものであるため意成身と呼ばれます。もしそうであれば、覚定神通や神変通によって作られた身も意成身と呼ばれるのではないか、という問いに対しては、確かにその通りです。しかし、ここではそれらを個別に区別して、覚定神通、神変通と述べているため、内部からの創作のみを意成神変と呼ぶのです。”

๑๕. ญาณวิปฺผาริทฺธินิทฺเทเส ญาณสฺส วิปฺผาโร เวโค อสฺสา อตฺถีติ ญาณวิปฺผารา. เอตฺถ จ สตฺตอนุปสฺสนาวเสเนว อิทฺธึ ทสฺเสตฺวา เสสา ยาว อรหตฺตมคฺคา สงฺขิตฺตาติ เวทิตพฺพา.

15. “智周遍神変（智の普及の神通）の解説において、智の普及（ヴィッパーラ）、すなわち勢い（ヴェーガ）がそこにあるため、‘智周遍（ニャーナ・ヴィッパーラ）’と呼ばれます。ここでは、七随観のみによって神通を示し、阿羅漢道に至るまでの残りの諸法については、簡略化してまとめられていると理解すべきです。”

อายสฺมโต [Pg.279] พากุลสฺส ญาณวิปฺผารา อิทฺธีติอาทีสุ พากุลตฺเถโร ตาว ทฺวีสุ กุเลสุ วฑฺฒิตตฺตา เอวํลทฺธนาโม ปุพฺพพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ปุญฺญสมฺปทาย สมฺปนฺโน เถโร. โส หิ มหาสมฺปตฺตึ อนุภวมาโน เทวมนุสฺเสสุ สํสรนฺโต อมฺหากํ ทสพลสฺส นิพฺพตฺติโต ปุเรตรเมว โกสมฺพิยํ เสฏฺฐิกุเล นิพฺพตฺติ. ตํ ชาตกาเล มงฺคลตฺถาย มหาปริวาเรน ยมุนํ เนตฺวา สปริวารา ธาตี นิมุชฺชนุมฺมุชฺชนวเสน กีฬาเปนฺตี นฺหาเปติ. เอโก มหามจฺโฉ ‘‘ภกฺโข เม อย’’นฺติ มญฺญมาโน มุขํ วิวริตฺวา อุปคโต. ธาตี ทารกํ ฉฑฺเฑตฺวา ปลาตา. มหามจฺโฉ ตํ คิลิ. ปุญฺญวา สตฺโต สยนคพฺภํ ปวิสิตฺวา นิปนฺโน วิย น กิญฺจิ ทุกฺขํ ปาปุณิ. มจฺโฉ ทารกสฺส เตเชน ตตฺตกํ ผาลํ คิลิตฺวา วิย ทยฺหมาโน เวเคน ตึสโยชนํ คนฺตฺวา พาราณสิวาสิโน มจฺฉพนฺธสฺส ชาลํ ปาวิสิ. โส ทารกสฺส เตเชน ชาลโต นีหฏมตฺโตว มโต. มจฺฉพนฺธา ตํ สกลเมว อนฺตรกาเชน อาทาย ‘‘สหสฺเสน เทมา’’ติ นคเร จรนฺตา อสีติโกฏิธนสฺส อปุตฺตกสฺส เสฏฺฐิสฺส ฆรทฺวารํ คนฺตฺวา เสฏฺฐิภริยาย เอเกน กหาปเณน อทํสุ. สา ตํ สยเมว ผลเก ฐเปตฺวา ปิฏฺฐิโต ผาเลนฺตี มจฺฉกุจฺฉิยํ สุวณฺณวณฺณํ ทารกํ ทิสฺวา ‘‘มจฺฉกุจฺฉิยํ เม ปุตฺโต ลทฺโธ’’ติ นาทํ นทิตฺวา ทารกํ อาทาย สามิกํ อุปคจฺฉิ. เสฏฺฐิ ตาวเทว เภรึ จราเปตฺวา ทารกํ อาทาย รญฺโญ สนฺติกํ อาเนตฺวา ตมตฺถํ อาโรเจสิ. ราชา ‘‘ปุญฺญวา ทารโก, โปเสหิ น’’นฺติ อาห. อิตรมฺปิ เสฏฺฐิกุลํ ตํ ปวตฺตึ สุตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา ‘‘อมฺหากํ ปุตฺโต’’ติ ตํ ทารกํ คณฺหิตุํ วิวทิ. อุโภปิ ราชกุลํ อคมํสุ. ราชา ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ อปุตฺตกํ กาตุํ น สกฺกา, ทฺวินฺนมฺปิ ทายาโท โหตู’’ติ อาห. ตโต ปฏฺฐาย ทฺเวปิ กุลานิ ลาภคฺคยสคฺคปฺปตฺตานิ อเหสุํ. ตสฺส ทฺวีหิ กุเลหิ วฑฺฒิตตฺตา ‘‘พากุลกุมาโร’’ติ นามํ อกํสุ. ตสฺส วิญฺญุตํ ปตฺตสฺส ทฺวีสุปิ นคเรสุ ตโย ตโย ปาสาเท กาเรตฺวา นาฏกานิ ปจฺจุปฏฺฐเปสุํ. เอเกกสฺมึ นคเร จตฺตาโร จตฺตาโร มาเส วสิ. ตหึ เอกสฺมึ นคเร จตฺตาโร มาเส วุฏฺฐสฺส สงฺฆาฏนาวาสุ มณฺฑปํ กาเรตฺวา ตตฺถ นํ นาฏเกหิ สทฺธึ อาโรเปตฺวา มหาสมฺปตฺตึ อนุภวมานํ ทฺวีหิ มาเสหิ อิตรํ นครํ อุปฑฺฒปถํ เนนฺติ. อิตรนครวาสิโน นาฏกาปิ ‘‘ทฺวีหิ มาเสหิ อุปฑฺฒปถํ อาคโต ภวิสฺสตี’’ติ ตเถว [Pg.280] ปจฺจุคฺคนฺตฺวา ทฺวีหิ มาเสหิ อตฺตโน นครํ อาเนนฺติ. อิตรนาฏกา มชฺเฌ นิวตฺติตฺวา อตฺตโน นครเมว คจฺฉนฺติ. ตตฺถ จตฺตาโร มาเส วสิตฺวา เตเนว นิยาเมน ปุน อิตรนครํ คจฺฉติ. เอวมสฺส สมฺปตฺตึ อนุภวนฺตสฺส อสีติ วสฺสานิ ปริปุณฺณานิ.

尊者バークラの‘慧遍満の神通（智慧の拡散による神通）’等の箇所において、バークラ長老はまず、二つの家系で育てられたためにそのように名付けられ、過去諸仏のもとで功徳を積み、福徳の成就を具足した長老である。彼は大きな富を享受しながら天界と人間界を輪廻し、我らが十力尊（仏陀）の誕生よりも以前に、コーサンビーの長者の家に生まれた。彼が生まれた際、吉祥の儀式のために大勢の供を連れてヤムナー川へ連れて行かれ、乳母たちが彼を水に出し入れして遊ばせ、身体を洗っていた。その時、一匹の大魚が‘これは私の獲物だ’と考えて口を開けて近づいてきた。乳母たちは子供を置いて逃げ去り、大魚はその子供を飲み込んだ。福徳ある有情である彼は、寝室に入って横たわっているかのように、少しの苦しみも受けなかった。魚は、子供の威力によって熱せられた鋤の先を飲み込んだかのように身を焼かれ、勢いよく三十由旬を泳いでベナレスに住む漁師の網に入った。その魚は子供の威力により、網から引き上げられるやいなや死んだ。漁師たちはその魚を丸ごと天秤棒で担ぎ、‘千金で売ろう’と言って街を巡り歩き、八十億の富を持ちながら子のない長者の家の門に至り、長者の妻に一カハーパナで売った。彼女が自ら板の上に魚を置き、背から割いたところ、魚の腹の中に黄金色の子供を見つけ、‘魚の腹の中に私の子が得られた’と歓喜の声を上げ、子供を連れて夫のもとへ行った。長者は直ちに触れ太鼓を鳴らさせ、子供を連れて王のもとへ行き、その次第を奏上した。王は‘福徳ある子供だ、育てなさい’と言った。もう一方の長者の家もその噂を聞いてそこへ行き、‘我らの子だ’と言ってその子供を引き取ろうとして争った。両者は王のもとへ赴いた。王は‘どちらも子なしにすることはできない。二つの家の相続人とせよ’と言った。それ以来、二つの家は最高の利得と名声を得た。二つの家で育てられたことから、彼に‘バークラの若君’という名を付けた。彼が成人すると、二つの都市にそれぞれ三つずつの宮殿を建て、踊り子たちを配備した。それぞれの都市に四ヶ月ずつ住んだ。一方の都市に四ヶ月住み終えると、繋ぎ合わせた舟の上に天蓋付きの座所を作り、そこに彼を踊り子たちと共に乗せ、大きな富を享受させながら二ヶ月かけて他方の都市への道半ばまで送り届けた。他方の都市の住人や踊り子たちも‘二ヶ月で道半ばに来るだろう’と考えて迎えに行き、二ヶ月かけて自分たちの都市へと連れて行った。もう一方の踊り子たちは途中で引き返し、自分たちの都市へ帰った。そこで四ヶ月住み、同じ方法で再び他方の都市へ行った。このように富を享受する彼に、八十歳が満ちた。

ตสฺมึ สมเย อมฺหากํ โพธิสตฺโต สพฺพญฺญุตํ ปาปุณิตฺวา ปวตฺตวรธมฺมจกฺโก อนุกฺกเมน จาริกํ จรนฺโต โกสมฺพึ ปาปุณิ. ‘‘พาราณสิ’’นฺติ มชฺฌิมภาณกา. พากุลเสฏฺฐิปิ โข ‘‘ทสพโล อาคโต’’ติ สุตฺวา พหุํ คนฺธมาลํ อาทาย สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ธมฺมกถํ สุตฺวา ปฏิลทฺธสทฺโธ ปพฺพชิ. โส สตฺตาหเมว ปุถุชฺชโน หุตฺวา อฏฺฐเม อรุเณ สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. อถสฺส ทฺวีสุ นคเรสุ ปริจิตมาตุคามา อตฺตโน กุลฆรานิ อาคนฺตฺวา ตตฺเถว วสมานา จีวรานิ กริตฺวา ปหิณึสุ. เถโร เอกํ อฑฺฒมาสํ โกสมฺพิวาสีหิ ปหิตํ จีวรํ ปริภุญฺชติ, เอกํ อฑฺฒมาสํ พาราณสิวาสีหีติ เอเตเนว นิยาเมน ทฺวีสุ นคเรสุ ยํ ยํ อุตฺตมํ, ตํ ตํ เถรสฺเสว อาหรียติ. ปพฺพชิตสฺสาปิสฺส สุเขเนว อสีติ วสฺสานิ อคมํสุ. อุภยตฺถาปิสฺส มุหุตฺตมตฺตมฺปิ อปฺปมตฺตโกปิ อาพาโธ น อุปฺปนฺนปุพฺโพ. โส ปจฺฉิเม กาเล พากุลสุตฺตํ (ม. นิ. ๓.๒๐๙ อาทโย) กเถตฺวา ปรินิพฺพายีติ. เอวํ มจฺฉกุจฺฉิยํ อโรคภาโว อายสฺมโต พากุลสฺส ปจฺฉิมภวิกสฺส เตน อตฺตภาเวน ปฏิลภิตพฺพอรหตฺตญาณานุภาเวน นิพฺพตฺตตฺตา ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ นาม. สุจริตกมฺมผลปฺปตฺตสฺส ปฏิสมฺภิทาญาณสฺส อานุภาเวนาติปิ วทนฺติ.

その時、我らが菩薩は一切知智を得て、勝妙なる法輪を転じ、順次に遊行してコーサンビーに到着された（‘ベナレスに’と中部経典の誦者たちは言う）。バークラ長者も‘十力尊が来られた’と聞き、多くの香や花を持って師のもとへ行き、説法を聞いて信心を得て出家した。彼はわずか七日間だけ凡夫であり、八日目の夜明けに四無碍解智と共に阿羅漢果に到達した。その後、二つの都市の馴染みの女性たちが自分たちの実家からやって来て、そのまま（僧院に）留まって法衣を作り、長老に捧げた。長老は半月の間コーサンビーの住人から送られた法衣を用い、半月の間ベナレスの住人から送られたものを用いるという方法により、二つの都市で最も優れたものが長老のもとに運ばれた。出家した後の彼にも、安楽のうちに八十歳が過ぎた。その間、彼には瞬時の間も、また極めて僅かな病も生じたことがなかった。彼は晩年、バークラ経を説いて般涅槃した。このように、魚の腹の中にいても無病であったことは、今生が最後の生である尊者バークラにとって、その身において得られるべき阿羅漢果の智の威力によって生じたものであるから‘慧遍満の神通’と呼ばれる。また、善行の果報として得られた四無碍解智の威力によるものであるとも言われる。

สํกิจฺจตฺเถโรปิ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๗๓) ปุพฺเพ กตปุญฺโญ ธมฺมเสนาปติตฺเถรสฺส อุปฏฺฐากสฺส สาวตฺถิยํ อฑฺฒกุลสฺส ธีตุ กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ. สา ตสฺมึ กุจฺฉิคเต เอเกน พฺยาธินา ตํ ขณํเยว กาลมกาสิ, ตสฺสา สรีเร ฌาปิยมาเน ฐเปตฺวา คพฺภมํสํ เสสมํสํ ฌาปยิ. อถสฺสา คพฺภมํสํ จิตกโต โอตาเรตฺวา ทฺวีสุ ตีสุ ฐาเนสุ สูเลหิ วิชฺฌึสุ. สูลโกฏิ ทารกสฺส อกฺขิโกฏึ ผุสิ. เอวํ คพฺภมํสํ วิชฺฌิตฺวา องฺคารราสิมฺหิ ปกฺขิปิตฺวา องฺคาเรเหว ปฏิจฺฉาเทตฺวา ปกฺกมึสุ. คพฺภมํสํ ฌายิ, องฺคารมตฺถเก ปน สุวณฺณพิมฺพสทิโส ทารโก ปทุมคพฺเภ นิปนฺโน วิย อโหสิ. ปจฺฉิมภวิกสตฺตสฺส หิ สิเนรุนา โอตฺถริยมานสฺสาปิ อรหตฺตํ อปฺปตฺวา ชีวิตกฺขโย [Pg.281] นาม นตฺถิ. ปุนทิวเส ‘‘จิตกํ นิพฺพาเปสฺสามา’’ติ อาคตา ตถา นิปนฺนํ ทารกํ ทิสฺวา อจฺฉริยพฺภุตจิตฺตชาตา ทารกํ อาทาย นครํ คนฺตฺวา เนมิตฺตเก ปุจฺฉึสุ. เนมิตฺตกา ‘‘สเจ อยํ ทารโก อคารํ อชฺฌาวสิสฺสติ, ยาว สตฺตมา กุลปริวฏฺฏา ญาตกา ทุคฺคตา ภวิสฺสนฺติ. สเจ ปพฺพชิสฺสติ, ปญฺจหิ สมณสเตหิ ปริวุโต จริสฺสตี’’ติ อาหํสุ. อยฺยกา ตํ ทารกํ วฑฺเฒสิ. ญาตกาปิ วฑฺฒิตกาเล ‘‘อมฺหากํ อยฺยสฺส สนฺติเก ปพฺพาเชสฺสามา’’ติ โปสยึสุ. โส สตฺตวสฺสิกกาเล ‘‘ตว กุจฺฉิยา วสนกาเล มาตา เต กาลมกาสิ, ตสฺสา สรีเร ฌาปิยมาเนปิ ตฺวํ น ฌายี’’ติ กุมารกานํ กถํ สุตฺวา ‘‘อหํ กิร เอวรูปา ภยา มุตฺโต, กึ เม ฆราวาเสน ปพฺพชิสฺสามี’’ติ ญาตกานํ อาโรเจสิ. เต ‘‘สาธุ, ตาตา’’ติ ตํ ธมฺมเสนาปติตฺเถรสฺส สนฺติกํ เนตฺวา ‘‘ภนฺเต, อิมํ ปพฺพาเชถา’’ติ อทํสุ. เถโร ตจปญฺจกกมฺมฏฺฐานํ ทตฺวา ปพฺพาเชสิ. โส ขุรคฺเคเยว สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณิ. ปริปุณฺณวสฺโส จ อุปสมฺปทํ ลภิตฺวา ทสวสฺโส หุตฺวา ปญฺจสตภิกฺขุปริวาโร วิจรีติ. เอวํ วุตฺตนเยเนว ทารุจิตกาย อโรคภาโว อายสฺมโต สํกิจฺจสฺส ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ นาม.

サンキッチャ長老もまた、過去の世で功徳を積んだ者であり、法将軍（サーリプッタ）長老の給仕者であった舎衛城の富裕な家の娘の胎内に宿った。彼女はその子が胎内にいる時に、ある病によって急逝した。その遺体が焼かれる際、胎児の肉を除いて、他の肉は焼かれた。その後、その胎児の肉を薪の山から下ろし、二、三箇所を串で刺した。その際、串の先が子供の目尻に触れた。このように胎児の肉を串で刺し、炭火の山の中に投げ入れ、炭火で覆って人々は去って行った。胎児を包む肉は焼けたが、炭火の上で金色の像のような子供が、蓮の花の中に横たわっているかのような姿で現れた。実に、最後有の衆生（今生で悟りを開く者）は、たとえ須弥山に押しつぶされようとも、阿羅漢果を得る前に命が尽きることはないのである。翌日、“火を消そう”とやって来た人々が、そのように横たわっている子供を見て、驚きと不思議の念に打たれ、子供を連れて町へ行き、占い師たちに尋ねた。占い師たちは“もしこの子供が在家にとどまるならば、七代にわたる親族が貧しくなるだろう。もし出家するならば、五百人の修行僧に囲まれて歩むことになるだろう”と言った。祖母がその子供を育てた。親族たちも彼が成長した時、“我らの尊者のもとで出家させよう”と考えて養育した。彼は七歳の時、“お前が胎内にいた時に母は亡くなり、その遺体が焼かれた時もお前は焼けなかったのだ”という子供たちの話を聞き、“私はそのような危難から免れたのだ。家での生活に何の意味があろうか。出家しよう”と考えて親族に告げた。彼らは“よろしい、息子よ”と言って、彼を法将軍長老のもとへ連れて行き、“尊師よ、この子を出家させてください”と託した。長老は五つの皮膚の瞑想（皮五種）を授けて出家させた。彼は剃刀で髪を剃り終える瞬間に、四無礙解とともに阿羅漢果に達した。彼は年齢が満ちて受具足戒を受け、十歳（十ワ）となった時には五百人の比丘を伴って遊行した。このように述べた通り、薪の山におけるサンキッチャ尊者の無病の状態を‘智遍満の神変（ミニャーナヴィッパーラー・イッディ）’と呼ぶ。

ภูตปาลตฺเถโรปิ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๗๓) ปุพฺพเหตุสมฺปนฺโน. ตสฺส ปิตา ราชคเห ทลิทฺทมนุสฺโส. โส ตํ ทารกํ คเหตฺวา ทารูนํ อตฺถาย สกเฏน อฏวึ คนฺตฺวา ทารุภารํ กตฺวา สายํ นครทฺวารสมีปํ ปตฺโต. อถสฺส โคณา ยุคํ โอสฺสชิตฺวา นครํ ปวิสึสุ. โส สกฏมูเล ปุตฺตกํ นิสีทาเปตฺวา โคณานํ อนุปทํ คจฺฉนฺโต นครเมว ปาวิสิ. ตสฺส อนิกฺขนฺตสฺเสว ทฺวารํ ปิทหิ. ทารโก สกลรตฺตึ สกฏสฺส เหฏฺฐา นิปชฺชิตฺวา นิทฺทํ โอกฺกมิ. ราชคหํ ปกติยาปิ อมนุสฺสพหุลํ, อิทํ ปน สุสานสมีปฏฺฐานํ. น จ โกจิ ยกฺโข ตสฺส ปจฺฉิมภวิกสฺส ทารกสฺส อุปทฺทวํ กาตุมสกฺขิ. โส อปเรน สมเยน ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณิตฺวา ภูตปาลตฺเถโร นาม อโหสีติ. เอวํ วาฬยกฺขานุจริเตปิ ปเทเส วุตฺตนเยเนว อโรคภาโว อายสฺมโต ภูตปาลสฺส ญาณวิปฺผารา อิทฺธิ นาม.

ブータパーラ長老もまた、過去の因縁を具備していた。彼の父は王舎城の貧しい男であった。父はその子供を連れて、薪のために車で森へ行き、薪の荷を作って夕方に市門の近くに到着した。その時、彼の雄牛たちが軛を放れて町の中に入ってしまった。父は車の根元に息子を座らせ、牛の足跡を追って行くうちに、そのまま町に入ってしまった。父がまだ町から出ないうちに門が閉ざされた。子供は一晩中、車の下で横になって眠りに落ちた。王舎城はもともと非人（夜叉など）が多い場所であり、そこは墓地に近い場所でもあった。しかし、いかなる夜叉も、最後有の衆生であるその子供に危害を加えることはできなかった。彼は後に出家して阿羅漢果に達し、ブータパーラ長老となった。このように、猛悪な夜叉が徘徊する場所においても、述べられた通り、尊者ブータパーラが無事であったことを‘智遍満の神変’と呼ぶ。

๑๖. สมาธิวิปฺผาริทฺธินิทฺเทเส [Pg.282] อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส สมาธิวิปฺผารา อิทฺธีติอาทีสุ อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส มหาโมคฺคลฺลานตฺเถเรน สทฺธึ กโปตกนฺทรายํ วิหรโต ชุณฺหาย รตฺติยา นโวโรปิเตหิ เกเสหิ อชฺโฌกาเส นิสินฺนสฺส เอโก ทุฏฺฐยกฺโข สหายเกน ยกฺเขน วาริยมาโนปิ สีเส ปหารํ อทาสิ. ยสฺส เมฆสฺส วิย คชฺชโต สทฺโท อโหสิ, เถโร ตสฺส ปหรณสมเย สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสินฺโน โหติ. อถสฺส เตน ปหาเรน น โกจิ อาพาโธ อโหสิ. อยํ ตสฺส อายสฺมโต สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ. ยถาห –

16. 三摩地遍満の神変の解説において、“尊者サーリプッタの三摩地遍満の神変”等とある箇所は、以下の通りである。尊者サーリプッタが尊者マハーモッガラーナとともにカポータカンダラー（鳩の洞窟）に滞在していた時、月光の夜、剃りたての頭で野外に座っていた。一人の邪悪な夜叉が、仲間の夜叉に制止されたにもかかわらず、その頭を殴打した。その音は雷が鳴り響くかのようであった。長老はその殴打の瞬間、三摩地に深く入って（等至して）座っていた。そのため、その殴打によって彼に何の苦痛も生じなかった。これが尊者の‘三摩地遍満の神変（サマーディヴィッパーラー・イッディ）’である。次のように説かれている。

‘‘เอวํ เม สุตํ (อุทา. ๓๔) – เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ เวฬุวเน กลนฺทกนิวาเป. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา จ สาริปุตฺโต อายสฺมา จ มหาโมคฺคลฺลาโน กโปตกนฺทรายํ วิหรนฺติ. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา สาริปุตฺโต ชุณฺหาย รตฺติยา นโวโรปิเตหิ เกเสหิ อพฺโภกาเส นิสินฺโน โหติ อญฺญตรํ สมาธึ สมาปชฺชิตฺวา.

“このように私は聞いた。ある時、世尊は王舎城の竹林、カランダカニヴァーパに滞在されていた。その時、尊者サーリプッタと尊者マハーモッガラーナはカポータカンダラーに滞在していた。その時、尊者サーリプッタは月光の夜、剃りたての頭で、ある三摩地（等至）に入って野外に座っていた。

‘‘เตน โข ปน สมเยน ทฺเว ยกฺขา สหายกา อุตฺตราย ทิสาย ทกฺขิณํ ทิสํ คจฺฉนฺติ เกนจิเทว กรณีเยน. อทฺทสํสุ โข เต ยกฺขา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ ชุณฺหาย รตฺติยา นโวโรปิเตหิ เกเสหิ อพฺโภกาเส นิสินฺนํ, ทิสฺวาน เอโก ยกฺโข ทุติยํ ยกฺขํ เอตทโวจ – ‘ปฏิภาติ มํ, สมฺม, อิมสฺส สมณสฺส สีเส ปหารํ ทาตุ’นฺติ. เอวํ วุตฺเต โส ยกฺโข ตํ ยกฺขํ เอตทโวจ – ‘อลํ, สมฺม, มา สมณํ อาสาเทสิ, อุฬาโร โส, สมฺม, สมโณ มหิทฺธิโก มหานุภาโว’ติ.

その時、仲間の二人の夜叉が北から南の方角へ、何らかの用事で向かっていた。その夜叉たちは、月光の夜に剃りたての頭で野外に座っている尊者サーリプッタを見かけた。見て、一人の夜叉がもう一人の夜叉にこう言った。‘友よ、この修行者の頭を殴ってやりたくなった’。そう言われると、その夜叉は彼にこう言った。‘やめろ、友よ。その修行者を害してはならない。友よ、その修行者は徳高く、大神通力と大威力を持っているのだから’。

‘‘ทุติยมฺปิ โข…เป… ตติยมฺปิ โข โส ยกฺโข ตํ ยกฺขํ เอตทโวจ – ‘ปฏิภาติ มํ, สมฺม, อิมสฺส สมณสฺส สีเส ปหารํ ทาตุ’นฺติ. ตติยมฺปิ โข โส ยกฺโข ตํ ยกฺขํ เอตทโวจ – ‘อลํ, สมฺม, มา สมณํ อาสาเทสิ, อุฬาโร โส, สมฺม, สมโณ มหิทฺธิโก มหานุภาโว’ติ.

二度目も……（中略）……三度目も、その夜叉は仲間の夜叉にこう言った。‘友よ、この修行者の頭を殴ってやりたくなった’。三度目も、その夜叉は彼にこう言った。‘やめろ、友よ。その修行者を害してはならない。友よ、その修行者は徳高く、大神通力と大威力を持っているのだから’。

‘‘อถ [Pg.283] โข โส ยกฺโข ตํ ยกฺขํ อนาทิยิตฺวา อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส สีเส ปหารํ อทาสิ. ตาว มหาปหาโร อโหสิ, อปิ เตน ปหาเรน สตฺตรตนํ วา อฑฺฒฏฺฐมรตนํ วา นาคํ โอสาเรยฺย, มหนฺตํ วา ปพฺพตกูฏํ ปทาเลยฺย. อถ จ ปน โส ยกฺโข ‘ทยฺหามิ ทยฺหามี’ติ ตตฺเถว มหานิรยํ อปตาสิ.

しかし、その夜叉は仲間の言葉を聞き入れず、尊者サーリプッタの頭に強烈な打撃を加えた。それは非常に大きな打撃であり、その打撃ならば七ラタナ、あるいは七ラタナ半もある巨象をも沈め、巨大な山頂をも粉砕するほどであった。すると、その夜叉は‘熱い、熱い！’と叫んで、その場所で大地獄へと堕ちていった。”

‘‘อทฺทสา โข อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน เตน ยกฺเขน อายสฺมโต สาริปุตฺตสฺส สีเส ปหารํ ทียมานํ, ทิสฺวา เยน อายสฺมา สาริปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ สาริปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘กจฺจิ เต, อาวุโส สาริปุตฺต, ขมนียํ, กจฺจิ ยาปนียํ, กจฺจิ น กิญฺจิ ทุกฺข’นฺติ. ‘ขมนียํ เม, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, ยาปนียํ เม, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, อปิ จ เม สีสํ โถกํ ทุกฺข’นฺติ.

尊者マハーモッガッラーナは、清浄で人間を超えた天眼によって、あの夜叉が尊者サーリプッタの頭に一撃を加えるのを見た。それを見てから、尊者サーリプッタのところへ歩み寄り、尊者サーリプッタにこう言った。“友サーリプッタよ、堪えられますか。やっていけますか。どこも痛むことはありませんか”。“友モッガッラーナよ、堪えられます。友モッガッラーナよ、やっていけます。ただ、私の頭が少し痛みます”。

‘‘อจฺฉริยํ, อาวุโส สาริปุตฺต, อพฺภุตํ, อาวุโส สาริปุตฺต, ยาว มหิทฺธิโก อายสฺมา สาริปุตฺโต มหานุภาโว. อิธ เต, อาวุโส สาริปุตฺต, อญฺญตโร ยกฺโข สีเส ปหารํ อทาสิ. ตาว มหา ปหาโร อโหสิ, อปิ เตน ปหาเรน สตฺตรตนํ วา อฑฺฒฏฺฐมรตนํ วา นาคํ โอสาเรยฺย, มหนฺตํ วา ปพฺพตกูฏํ ปทาเลยฺย. อถ จ ปนายสฺมา สาริปุตฺโต เอวมาห – ‘ขมนียํ เม, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, ยาปนียํ เม, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, อปิ จ เม สีสํ โถกํ ทุกฺข’นฺติ.

“友サーリプッタよ、驚くべきことです。友サーリプッタよ、未曾有のことです。尊者サーリプッタはこれほどまでに大神通、大威力をお持ちです。ここで、一人の夜叉があなたの頭に一撃を加えました。それは大変な一撃で、その一撃なら、七肘半あるいは七肘の象をも沈ませ、巨大な山頂をも砕くほどのものでした。それなのに、尊者サーリプッタはこのように言われます。‘友モッガッラーナよ、堪えられます。友モッガッラーナよ、やっていけます。ただ、私の頭が少し痛みます’と”。

‘‘อจฺฉริยํ, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, อพฺภุตํ, อาวุโส โมคฺคลฺลาน, ยาว มหิทฺธิโก อายสฺมา มหาโมคฺคลฺลาโน มหานุภาโว, ยตฺร หิ นาม ยกฺขมฺปิ ปสฺสิสฺสติ, มยํ ปเนตรหิ ปํสุปิสาจกมฺปิ น ปสฺสามาติ.

“友モッガッラーナよ、驚くべきことです。友モッガッラーナよ、未曾有のことです。尊者マハーモッガッラーナはこれほどまでに大神通、大威力をお持ちです。なんと夜叉を見ることさえできるのですから。しかし、私たちは今、地を這う鬼（塵のピシャーツァ）さえも見ることができません”と語った。

‘‘อสฺโสสิ [Pg.284] โข ภควา ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย เตสํ อุภินฺนํ มหานาคานํ อิมํ เอวรูปํ กถาสลฺลาปํ.

世尊は、清浄で人間を超えた天耳界によって、これら二人の大龍（偉大な聖者たち）のこのような会話を聞かれた。

อถ โข ภควา เอตมตฺถํ วิทิตฺวา ตายํ เวลายํ อิมํ อุทานํ อุทาเนสิ –

そこで、世尊はこの意味を知り、その時にこの感興の言葉（ウダーナ）を唱えられた。

‘‘ยสฺส เสลูปมํ จิตฺตํ, ฐิตํ นานุปกมฺปติ;

วิรตฺตํ รชนีเยสุ, โกปนีเย น กุปฺปติ;

ยสฺเสวํ ภาวิตํ จิตฺตํ, กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสตี’’ติ. (อุทา. ๓๔);

“岩のように心が安定し、動揺することがなく、染着すべきものに執着せず、憤るべきものに怒ることがない。このように修められた心を持つ者に、どうして苦しみが訪れるだろうか”。

เอตฺถ จ ‘‘กุโต ตํ ทุกฺขเมสฺสตี’’ติ ภควตา วุตฺตวจเนน ‘‘เตน ปหาเรน น โกจิ อาพาโธ อโหสี’’ติ อฏฺฐกถาวจนํ อติวิย สเมติ. ตสฺมา ‘‘อปิจ เม สีสํ โถกํ ทุกฺข’’นฺติ วจเนน ทุกฺขเวทนา น โหติ, สีสสฺส ปน อกมฺมญฺญภาวํ สนฺธาย ‘‘ทุกฺข’’นฺติ วุตฺตํ. โลเกปิ หิ อกิจฺเฉน ปริหริตุํ สกฺกุเณยฺโย สุขสีโล, กิจฺเฉน ปริหริตุํ สกฺกุเณยฺโย ทุกฺขสีโลติ วุจฺจติ. ตมฺปิ โข อกมฺมญฺญตํ สมาปตฺติโต วุฏฺฐิตสมยตฺตา อโหสีติ เวทิตพฺโพ. สมาปตฺติอปฺปิตสมเย หิ ตมฺปิ น ภเวยฺยาติ. ‘‘เอตรหิ ปํสุปิสาจกมฺปิ น ปสฺสามา’’ติ ทฏฺฐุํ อสมตฺถตาย น วุตฺตํ, อภิญฺญาสุ พฺยาปาราภาเวน วุตฺตํ. เถโร กิร ‘‘ปจฺฉิมา ชนตา โปถุชฺชนิกาย อิทฺธิยา สารสญฺญา มาเหสุ’’นฺติ ปจฺฉิมํ ชนตํ อนุกมฺปมาโน เยภุยฺเยน อิทฺธึ น วลญฺเชสิ. เถรคาถาย จ –

ここで、“どうして苦しみが訪れるだろうか”という世尊の言葉と、“その一撃によって何の障害も生じなかった”という注釈書の言葉は非常によく一致している。したがって、“少し頭が痛む”という言葉によって苦の受（苦痛の感覚）が生じたのではなく、頭部が一時的に不適合な状態（重苦しさ）になったことを指して、長老は“痛み”と言われたのである。世間でも、苦労なく維持できるものを“楽な性質”と言い、苦労して維持するものを“苦な性質”と言う。その不適合な状態も、三昧から出た直後であったために生じたものであると理解すべきである。三昧に入定している最中であれば、そのようなことさえ起こらなかったであろう。また、“今は塵のピシャーツァさえ見えない”と言ったのは、見る能力がないからではなく、神通（アビニャー）を働かせていなかったからである。長老は、後世の人々が凡夫的な神通を最高のものと思い込まないよう、彼らを憐れんで、概して神通を用いなかったのである。長老の偈（テーラガーター）にも次のようにある。

‘‘เนว ปุพฺเพนิวาสาย, นปิ ทิพฺพสฺส จกฺขุโน;

เจโตปริยาย อิทฺธิยา, จุติยา อุปปตฺติยา;

โสตธาตุวิสุทฺธิยา, ปณิธิ เม น วิชฺชตี’’ติ. (เถรคา. ๙๙๖) –

“宿住（前世を知ること）のためにも、天眼のためにも、他心智、神通、死生（死と再生を知る知恵）、天耳の清浄のためにも、私にはそれらへの執着（祈願）はない”。

เถเรน สยเมว อภิญฺญาสุ ปตฺถนาภาโว วุตฺโต. เถโร ปน สตฺตสฏฺฐิยา สาวกปารมีญาเณสุ ปารมิปฺปตฺโตติ.

長老は、六十七の弟子の波羅蜜の知恵において究極に達していたと知るべきである。

สญฺชีวตฺเถรํ ปน กกุสนฺธสฺส ภควโต ทุติยอคฺคสาวกํ นิโรธสมาปนฺนํ ‘‘กาลงฺกโต’’ติ สลฺลกฺเขตฺวา โคปาลกาทโย ติณกฏฺฐาทีนิ สํกฑฺฒิตฺวา อคฺคึ อทํสุ. เถรสฺส จีวเร อํสุมตฺตมฺปิ น ฌายิตฺถ. อยมสฺสายสฺมโต อนุปุพฺพสมาปตฺติวเสน ปวตฺตสมถานุภาวนิพฺพตฺตตฺตา สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ. ยถาห –

また、カクサンダ世尊の第二の筆頭弟子であったサンジーヴァ長老が滅尽定に入っていたとき、牛飼いたちが彼を“死んだ”と思い、草や薪を集めて火をつけた。しかし、長老の衣の糸一本さえ焼けなかった。これは、この尊者が順次の等至（三昧）によって生じた止（サマタ）の威力によって現れたものであり、“三昧の普及による神通”と呼ばれる。次のように説かれている。

‘‘เตน [Pg.285] โข ปน, ปาปิม, สมเยน กกุสนฺโธ ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก อุปฺปนฺโน โหติ. กกุสนฺธสฺส โข ปน, ปาปิม, ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส วิธุรสญฺชีวํ นาม สาวกยุคํ อโหสิ อคฺคํ ภทฺทยุคํ. ยาวตา ปน, ปาปิม, กกุสนฺธสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส สาวกา. เตสุ น จ โกจิ อายสฺมตา วิธุเรน สมสโม โหติ ยทิทํ ธมฺมเทสนาย. อิมินา โข เอตํ, ปาปิม, ปริยาเยน อายสฺมโต วิธุรสฺส วิธุโรเตว สมญฺญา อุทปาทิ. อายสฺมา ปน, ปาปิม, สญฺชีโว อรญฺญคโตปิ รุกฺขมูลคโตปิ สุญฺญาคารคโตปิ อปฺปกสิเรเนว สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปชฺชติ.

“悪魔よ、その昔、カクサンダ世尊、供養を受けるに値する正自覚者が世に出現された。悪魔よ、カクサンダ世尊にはヴィドゥラとサンジーヴァという二人の弟子がおり、最高で最良の双璧であった。悪魔よ、カクサンダ世尊の弟子たちは大勢いたが、法を説くことにおいて尊者ヴィドゥラに並ぶ者は一人もいなかった。悪魔よ、それゆえに尊者ヴィドゥラには‘ヴィドゥラ（無比なる者）’という名称が生じたのである。悪魔よ、一方、尊者サンジーヴァは、森へ行っても、樹下へ行っても、空き家へ行っても、苦もなく想受滅（滅尽定）に入定していた”。

‘‘ภูตปุพฺพํ, ปาปิม, อายสฺมา สญฺชีโว อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺโน นิสินฺโน โหติ. อทฺทสํสุ โข, ปาปิม, โคปาลกา ปสุปาลกา กสฺสกา ปถาวิโน อายสฺมนฺตํ สญฺชีวํ อญฺญตรสฺมึ รุกฺขมูเล สญฺญาเวทยิตนิโรธํ สมาปนฺนํ, ทิสฺวาน เตสํ เอตทโหสิ – ‘อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ, อยํ สมโณ นิสินฺนโก กาลงฺกโต, หนฺท นํ ทหามา’ติ.

“悪魔よ、かつて尊者サンジーヴァはある樹下で想受滅に入定して座っていた。悪魔よ、牛飼いや羊飼い、農夫、旅人たちが、その樹下で想受滅に入定して座っている尊者サンジーヴァを見た。見てから、彼らはこう思った。‘驚くべきことだ、未曾有のことだ。この沙門は座ったまま亡くなっている。さあ、彼を火葬しよう’”。

‘‘อถ โข เต, ปาปิม, โคปาลกา ปสุปาลกา กสฺสกา ปถาวิโน ติณญฺจ กฏฺฐญฺจ โคมยญฺจ สํกฑฺฒิตฺวา อายสฺมโต สญฺชีวสฺส กาเย อุปจินิตฺวา อคฺคึ ทตฺวา ปกฺกมึสุ. อถ โข, ปาปิม, อายสฺมา สญฺชีโว ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ตาย สมาปตฺติยา วุฏฺฐหิตฺวา จีวรานิ ปปฺโผเฏตฺวา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย คามํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อทฺทสํสุ โข เต, ปาปิม, โคปาลกา ปสุปาลกา กสฺสกา ปถาวิโน อายสฺมนฺตํ สญฺชีวํ ปิณฺฑาย จรนฺตํ, ทิสฺวาน เนสํ เอตทโหสิ – ‘อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ, อยํ สมโณ นิสินฺนโกว กาลงฺกโต, สฺวายํ ปฏิสญฺชีวิโต’ติ. อิมินา โข เอวํ, ปาปิม, ปริยาเยน อายสฺมโต สญฺชีวสฺส สญฺชีโวเตว สมญฺญา อุทปาที’’ติ (ม. นิ. ๑.๕๐๗).

“悪魔よ、そこで牛飼い、羊飼い、農夫、旅人たちは、薪や牛糞を集めて尊者サンジーヴァの体に積み上げ、火をつけて去って行った。悪魔よ、尊者サンジーヴァはその夜が明けると、その三昧から出、衣を払って、午前中に内衣を整え、鉢と衣を持って村へ托鉢に入った。悪魔よ、牛飼い、羊飼い、農夫、旅人たちは、尊者サンジーヴァが托鉢に歩いているのを見た。見てから、彼らはこう思った。‘驚くべきことだ、未曾有のことだ。この沙門は座ったまま亡くなっていたのに、再び生き返ったのだ’。悪魔よ、このようにして、尊者サンジーヴァには‘サンジーヴァ（生き返った者）’という名称が生じたのであると知るべきである”。

ขาณุโกณฺฑญฺญตฺเถโร [Pg.286] ปน ปกติยาว สมาปตฺติพหุโล, โส อญฺญตรสฺมึ อรญฺเญ รตฺตึ สมาปตฺตึ อปฺเปตฺวา นิสีทิ, ปญฺจสตา โจรา ภณฺฑกํ เถเนตฺวา คจฺฉนฺตา ‘‘อิทานิ อมฺหากํ อนุปทํ คจฺฉนฺตา นตฺถี’’ติ วิสฺสมิตุกามา ภณฺฑกํ โอโรปยมานา ‘‘ขาณุโก อย’’นฺติ มญฺญมานา เถรสฺเสว อุปริ สพฺพภณฺฑกานิ ฐเปสุํ. เตสํ วิสฺสมิตฺวา คจฺฉนฺตานํ ปฐมํ ฐปิตภณฺฑกสฺส คหณกาเล กาลปริจฺเฉทวเสน เถโร วุฏฺฐาสิ. เต เถรสฺส จลนาการํ ทิสฺวา ภีตา วิรวึสุ. เถโร ‘‘มา ภายถ, อุปาสกา, ภิกฺขุ อห’’นฺติ อาห. เต อาคนฺตฺวา วนฺทิตฺวา เถรคเตน ปสาเทน ปพฺพชิตฺวา สห ปฏิสมฺภิทาหิ อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ตโต ปภุติ จ เถโร ขาณุโกณฺฑญฺญตฺเถโร นาม อโหสิ. อยเมตฺถ ปญฺจหิ ภณฺฑกสเตหิ อชฺโฌตฺถฏสฺส ตสฺสายสฺมโต อาพาธาภาโว สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ.

しかし、カーヌ・コンダンニャ長老は、生来、常に定（等至）に入っている者であった。ある時、長老はある森の中で夜に等至（三摩鉢底）に入って座っていた。五百人の盗賊が財宝を盗んで通りかかったが、“今、我々の後を追ってくる者はいない”と考え、休息したいと思って荷を下ろす際、“これは木の切り株（カーヌ）だ”と思い込み、長老の頭上にすべての財宝の包みを置いた。彼らが休息を終えて立ち去る際、最初に置いた荷物を手に取る時に、定の時間の区切りに従って長老は定から出た。盗賊たちは長老が動く様子を見て、恐れて叫び声を上げた。長老は“信者（優婆塞）たちよ、恐れることはない。私は比丘である”と言った。彼らは近づいて礼拝し、長老に対する信仰心から出家して、四無礙解とともに阿羅漢果に達した。それ以来、その長老はカーヌ・コンダンニャ（切り株のコンダンニャ）長老と呼ばれるようになった。この話において、五百の財宝の包みに押しつぶされながらも、この長老に何の苦痛もなかったことは、定の拡散（遍満）という神通（定遍満力）である。

อุตฺตรา (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๖๒) ปน อุปาสิกา ราชคเห มหาธนสฺส ปุณฺณสฺส เสฏฺฐิโน ธีตา, กุมาริกกาเลเยว สทฺธึ มาตาปิตูหิ โสตาปตฺติผลํ ปตฺตา, สา วยปฺปตฺตา ราชคหเสฏฺฐิโน มหตา นิพนฺเธน ตสฺส ปุตฺตสฺส มิจฺฉาทิฏฺฐิกสฺส ทินฺนา. สา พุทฺธทสฺสนาย ธมฺมสฺสวนาย พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส ทานญฺจ ทาตุํ ธมฺมญฺจ โสตุํ โอกาสํ อลภมานา อุปทฺทุตา หุตฺวา ตสฺมึเยว นคเร สิริมํ นาม คณิกํ ปกฺโกสาเปตฺวา โอกาสกรณตฺถเมว ปิตุ ฆราว อานีตานิ ปญฺจทสกหาปณสหสฺสานิ ตสฺสา ทตฺวา ‘‘อิเม กหาปเณ คเหตฺวา อิมํ อฑฺฒมาสํ เสฏฺฐิปุตฺตํ ปริจราหี’’ติ ตํ สามิกสฺส อปฺเปตฺวา สยํ อุโปสถงฺคานิ อธิฏฺฐาย ‘‘อิมํ อฑฺฒมาสํ พุทฺธทสฺสนาทีนิ ลภิสฺสามี’’ติ ตุฏฺฐมานสา ยาว ปวารณาย พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ นิมนฺตาเปตฺวา อฑฺฒมาสํ มหาทานํ อทาสิ, ปจฺฉาภตฺตํ มหานเส ขชฺชโภชฺชาทีนิ สํวิทหาเปติ. ตสฺสา สามิโก ‘‘สฺเว ปวารณา’’ติ สิริมาย สห วาตปาเน ฐตฺวา พหิ โอโลเกนฺโต ตํ ตถาวิจรนฺตึ เสทกิลินฺนํ ฉาริกาย โอกิณฺณํ องฺคารมสิมกฺขิตํ ทิสฺวา ‘‘อตฺตโน สมฺปตฺตึ อภุญฺชิตฺวา กุสลํ นาม กโรติ พาลา’’ติ หสิ. อุตฺตราปิ ตํ โอโลเกตฺวา ‘‘สมฺปรายตฺถํ กุสลํ น กโรติ พาโล’’ติ หสิ.

一方、ウッタラー優婆夷は、王舎城の富豪プンナ長者の娘であり、少女時代に父母とともに預流果を得ていた。彼女は適齢期になると、王舎城の長者の強い要望により、邪見を持つその息子に嫁がされた。彼女は仏陀を拝し、法を聞き、仏陀を筆頭とする比丘僧伽に布施を捧げる機会が得られず、妨げられていると感じ、同じ街のシリマーという名の遊女を呼び寄せた。彼女は修行の機会を作るために、実家から持参した一万五千カハパナをシリマーに与え、“この金を受け取って、この半月の間、長者の息子に仕えてほしい”と言って夫に預けた。彼女自身は斎戒（八戒）を守り、“この半月の間、仏陀を拝見することなどができる”と喜んで、自麻（パワーラナー）の日まで仏陀を筆頭とする比丘僧伽を招待し、半月の間、盛大な布施を行った。食後には厨房で食べ物などを準備させていた。彼女の夫は“明日は自麻の日だ”という時、シリマーと一緒に窓辺に立って外を眺めていた。汗にまみれ、灰をかぶり、煤に汚れて立ち働くウッタラーを見て、“自分の富を享受せず、功徳だと言ってあんなことをしている、愚かな女だ”と笑った。ウッタラーも彼を見て、“来世のための功徳を行わない、愚かな男だ”と笑った。

สิริมา [Pg.287] อุภินฺนมฺปิ ตํ กิริยํ ทิสฺวา ‘‘อหํ ฆรสามินี’’ติ มญฺญมานา อิสฺสาปกตา อุตฺตราย กุชฺฌิตฺวา ‘‘ทุกฺขํ อุปฺปาเทสฺสามี’’ติ ปาสาทา โอตรติ. อุตฺตรา ตํ ญตฺวา ปีฐเก นิสีทิตฺวา ตํ เมตฺเตน จิตฺเตน ผริ. สิริมา ปาสาทา โอรุยฺห มหานสํ ปวิสิตฺวา ปูวปจนโต อุฬุงฺกปูรํ ปกฺกุถิตํ สปฺปึ คเหตฺวา ตสฺสา มตฺถเก โอกิริ. ตํ ปทุมินิปณฺเณ สีตูทกํ วิย วินิวฏฺเฏตฺวา อคมาสิ. ทาสิโย สิริมํ หตฺเถหิ ปาเทหิ โปเถตฺวา ภูมิยํ ปาเตสุํ. อุตฺตรา เมตฺตาฌานโต วุฏฺฐาย ทาสิโย วาเรสิ. สิริมา อุตฺตรํ ขมาเปสิ. อุตฺตรา ‘‘สฺเว สตฺถุ ปุรโต ขมาเปหี’’ติ วตฺวา ตาย กายเวยฺยาวฏิกํ ยาจิตาย พฺยญฺชนสมฺปาทนํ อาจิกฺขิ. สา ตํ สมฺปาเทตฺวา อตฺตโน ปริวารา ปญฺจสตา คณิกาโย สสงฺฆํ สตฺถารํ ปริวิสิตฺวา ‘‘ขมาปนสหายิกา โหถา’’ติ วตฺวา ปุนทิวเส ตถา ตาหิ คณิกาหิ สทฺธึ สตฺถุ ภตฺตกิจฺจาวสาเน สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ‘‘อหํ ภควา อุตฺตราย อปรชฺฌึ, ขมตุ เม อุตฺตรา’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘ขม, อุตฺตเร’’ติ วตฺวา ‘‘ขมามิ, ภควา’’ติ วุตฺเต ‘‘อกฺโกเธน ชิเน โกธ’’นฺติอาทิกํ (ธ. ป. ๒๒๓) ธมฺมํ เทเสสิ. อุตฺตรา ปุเรตรเมว สามิกญฺจ สสฺสุสสุเร จ สตฺถุ สนฺติเก อุปเนสิ. เทสนาวสาเน เต จ ตโย ชนา, สพฺพา จ คณิกาโย โสตาปตฺติผเล ปติฏฺฐหึสูติ. เอวํ อุตฺตราย อุปาสิกาย ปกฺกุถิตสปฺปินา ปีฬาภาโว สมาธิวิปฺผารา อิทฺธิ.

シリマーは二人のその様子を見て、“私こそがこの家の主婦だ”と思い込み、嫉妬に駆られてウッタラーに怒りを抱き、“苦しみを与えてやろう”と宮殿から下りていった。ウッタラーはそれを察し、椅子に座って、シリマーに対して慈しみの心（慈心）を広げた。シリマーは厨房に入り、菓子を揚げる鍋から、ひしゃく一杯の煮えたぎるバター（醍醐）を取ってウッタラーの頭に浴びせかけた。しかしそれは、蓮の葉の上の冷たい水のようにはじけ飛んでいった。侍女たちがシリマーを手足で打ち据え、地面に倒した。ウッタラーは慈心の禅定から覚めて侍女たちを制止した。シリマーはウッタラーに謝罪した。ウッタラーは“明日、師（仏陀）の前で謝罪しなさい”と言い、シリマーから身の回りのお世話をしたいと請われると、料理の準備を命じた。彼女はそれを準備し、五百人の遊女とともに師に仕え、“謝罪の証人となってください”と言った。翌日、食事の終わりの際、彼女は師を礼拝し“世尊よ、私はウッタラーに対して過ちを犯しました。許してください”と言った。世尊が“ウッタラーよ、許しなさい”と言い、ウッタラーが“許します”と答えると、世尊は“怒らぬことによって怒りに打ち勝て”等の法を説かれた。ウッタラーはそれより先に、夫と義父母を師のもとへ導いていた。説法の終わりに、その三人とすべての遊女たちは預流果に達した。このように、ウッタラー優婆夷が煮えたぎるバターによって害を受けなかったことは、定の拡散（遍満）という神通である。

สามาวตี อุปาสิกา นาม โกสมฺพิยํ อุเทนสฺส รญฺโญ อคฺคมเหสี. ตสฺส หิ รญฺโญ ปญฺจสตปญฺจสตอิตฺถิปริวารา ติสฺโส อคฺคมเหสิโย อเหสุํ. ตาสํ สามาวตี ภทฺทิยนคเร ภทฺทิยเสฏฺฐิโน ธีตา. ปิตริ กาลงฺกเต ปิตุ สหายกสฺส โกสมฺพิยํ โฆสิตเสฏฺฐิโน ฆเร ปญฺจสตอิตฺถิปริวารวฑฺฒิตํ วยปฺปตฺตํ ราชา ทิสฺวา สญฺชาตสิเนโห สปริวารมตฺตโน ฆรํ เนตฺวา อภิเสกฏฺฐานํ อทาสิ. จณฺฑปชฺโชตสฺส รญฺโญ ธีตา วาสุลทตฺตา นาม เอกา มเหสี. มาคณฺฑิยพฺราหฺมณสฺส ธีตา ภควโต ปาทปริจาริกํ กตฺวา ปิตรา ทิยฺยมานา –

サーマーヴァティーという名の優婆夷は、コーサンビーのウデーナ王の正妃であった。その王には、それぞれ五百人の侍女を連れた三人の正妃がいた。その中でサーマーヴァティーは、バッディヤ市のバッディヤ長者の娘であった。父が亡くなった後、父の友人であったコーサンビーのゴーシタ長者の家で、五百人の侍女に囲まれて成長した。適齢期になった彼女を王が見て深い愛情を抱き、彼女を供とともに自分の宮殿に連れて行き、正妃の位を授けた。チャンダパッジョータ王の娘であるヴァースラダッタという名の妃も一人いた。またマーガンディヤ婆羅門の娘は、仏陀の妻として父から捧げられたが、

‘‘ทิสฺวาน ตณฺหํ อรตึ รคญฺจ, นาโหสิ ฉนฺโท อปิ เมถุนสฺมึ;

กิเมวิทํ มุตฺตกรีสปุณฺณํ, ปาทาปิ นํ สมฺผุสิตุํ น อิจฺเฉ’’ติ. (สุ. นิ. ๘๔๑) –

“愛執（タンハー）、不快（アラティ）、貪欲（ラーガ）を見ても、性交に対する欲求さえ生じなかった。尿と糞に満ちたこの身体は何ものか。足であっても、これに触れたいとは思わない”

ภควตา [Pg.288] ภาสิตํ คาถํ สุตฺวา ภควติ อาฆาตํ พนฺธิ. ตสฺสา มาตาปิตโร มาคณฺฑิยสุตฺตเทสนาวสาเน อนาคามิผลํ ปตฺวา ปพฺพชิตฺวา อรหตฺตํ ปาปุณึสุ. ตสฺสา จูฬปิตา มาคณฺฑิโย ตํ โกสมฺพึ เนตฺวา รญฺโญ อทาสิ. สา รญฺโญ เอกา มเหสี.

世尊が語られたこの偈を聞いて、マーガンディヤは世尊に対して怨みを抱いた。彼女の父母はマーガンディヤ・スッタの説法の終わりに不還果を得て、出家して阿羅漢果に達した。彼女の叔父のマーガンディヤは、彼女をコーサンビーに連れて行き、王に献上した。彼女は王の一人の妃となった。

อถ โข โฆสิตเสฏฺฐิ กุกฺกุฏเสฏฺฐิ ปาวาริกเสฏฺฐีติ ตโย เสฏฺฐิโน โลเก ตถาคตุปฺปาทํ สุตฺวา เชตวนํ สตฺถุ สนฺติกํ คนฺตฺวา ธมฺมํ สุตฺวา โสตาปตฺติผลํ ปตฺวา อฑฺฒมาสํ พุทฺธปฺปมุขสฺส ภิกฺขุสงฺฆสฺส มหาทานํ ทตฺวา สตฺถุ โกสมฺพิคมนํ อายาจิตฺวา โกสมฺพึ คนฺตฺวา โฆสิตาราโม กุกฺกุฏาราโม ปาวาริการาโมติ ตโย ชนา ตโย อาราเม การาเปตฺวา อนุปุพฺเพน ตตฺถ อาคตํ สตฺถารํ ปฏิปาฏิยา เอเกกสฺมึ ทิวเส เอเกกสฺมึ วิหาเร วสาเปตฺวา เอเกโก สสงฺฆสฺส ภควโต มหาทานมทาสิ. อเถกทิวสํ เตสํ อุปฏฺฐาโก สุมโน นาม มาลากาโร เสฏฺฐิโน อายาจิตฺวา สสงฺฆํ สตฺถารํ โภเชตุํ อตฺตโน ฆเร นิสีทาเปสิ. ตสฺมึ ขเณ สามาวติยา ปริจาริกา ขุชฺชุตฺตรา นาม ทาสี อฏฺฐ กหาปเณ คเหตฺวา ตสฺส ฆรํ อคมาสิ. โส ‘‘สสงฺฆสฺส ตาว สตฺถุโน ปริเวสนสหายา โหหี’’ติ อาห. สา ตถา กตฺวา สตฺถุ ภตฺตกิจฺจาวสาเน ธมฺมเทสนํ สุตฺวา โสตาปนฺนา หุตฺวา อญฺญทา จตฺตาโร กหาปเณ อตฺตโน อาทิยนฺตี อทินฺนํ อาทิยิตุํ อภพฺพตฺตา อฏฺฐหิ กหาปเณหิ ปุปฺผานิ อาทาย สามาวติยา อุปนาเมสิ. ตาย ปุปฺผานํ พหุภาวการณํ ปุฏฺฐา มุสา ภณิตุํ อภพฺพตฺตา ยถาสภาวํ อาห. ‘‘อชฺช กสฺมา น คณฺหี’’ติ วุตฺตา ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ธมฺมํ สุตฺวา อมตํ สจฺฉากาสิ’’นฺติ อาห. ‘‘อมฺม อุตฺตเร, ตํ ธมฺมํ อมฺหากมฺปิ กเถหี’’ติ. ‘‘เตน หิ มํ นฺหาเปตฺวา สุทฺธํ วตฺถยุคํ ทตฺวา อุจฺเจ อาสเน นิสีทาเปตฺวา สพฺพา นีจาสเนสุ นิสีทถา’’ติ อาห. ตา สพฺพาปิ ตถา กรึสุ. สา เสขปฏิสมฺภิทปฺปตฺตา อริยสาวิกา เอกํ วตฺถํ นิวาเสตฺวา เอกํ อุตฺตราสงฺคํ กตฺวา พีชนึ คเหตฺวา ตาสํ ธมฺมํ เทเสสิ. สามาวตี จ ปญฺจสตา จ อิตฺถิโย โสตาปตฺติผลํ ปาปุณึสุ. ตา สพฺพาปิ ขุชฺชุตฺตรํ วนฺทิตฺวา ‘‘อมฺม, อชฺชโต ปฏฺฐาย เวยฺยาวจฺจํ อกตฺวา อมฺหากํ มาตุฏฺฐาเน อาจริยฏฺฐาเน จ ฐตฺวา สตฺถารา [Pg.289] เทสิตเทสิตํ ธมฺมํ สุตฺวา อมฺหากํ กเถหี’’ติ อาหํสุ. สา ตถา กโรนฺตี อปรภาเค ติปิฏกธรา หุตฺวา สตฺถารา พหุสฺสุตานํ อุปาสิกานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐปิตา อคฺคฏฺฐานํ ลภิ. สามาวติมิสฺสิกา พุทฺธสฺส ทสฺสนํ ปิเหนฺติ, ทสพเล อนฺตรวีถึ ปฏิปนฺเน วาตปาเนสุ อปฺปโหนฺเตสุ ภิตฺตึ ภินฺทิตฺวา สตฺถารํ โอโลเกนฺติ, วนฺทนปูชนญฺจ กโรนฺติ.

そこで、ゴシタ長者、クックタ長者、パーワーリカラーマ長者という三人の長者が、世に如来が現れたと聞いて、祇園精舎の世尊のもとへ行き、法を聞いて預流果を得ました。半月の間、仏陀を筆頭とする比丘サンガに盛大な布施を行い、世尊にコーサンビーへの行脚を懇願しました。コーサンビーへ戻ると、ゴシタ長者、クックタ長者、パーワーリカラーマ長者という三人は、三つの精舎を建立し、順次そこへ来られた世尊を一日ごとに各々の精舎に留まらせ、各々が比丘サンガを伴う世尊に盛大な布施を行いました。ある日、彼らの世話人であるスマナという名の花売りが長者に願い出て、比丘サンガを伴う世尊を供養するために、自身の家に招き入れました。その時、サーマーワティーの侍女であるクッジュッタラーという名の召使いが、八カハーパナを持って彼の家へ行きました。彼は“比丘サンガを伴う世尊の配膳を手伝っておくれ”と言いました。彼女はその通りにし、世尊の食事の終わりに説法を聞いて預流者となりました。別の日に（以前は）、自分のために四カハーパナを着服していましたが、与えられていないものを取ることは（預流者として）あり得ないため、八カハーパナすべてで花を買い、サーマーワティーに差し出しました。彼女から花がこれほど多い理由を問われると、嘘をつくことはあり得ないため、ありのままを話しました。“今日はなぜ金をくすねなかったのか”と問われると、“正等覚者の法を聞いて、不死（涅槃）を悟りました”と答えました。“お母さん（ウッタラーよ）、その法を私たちにも語っておくれ”と言われ、“それでは、私に水を浴びせ、清潔な二枚の衣を与え、高い座に座らせてください。皆さんは低い座に座ってください”と言いました。彼女たちは皆その通りにしました。学人として四無碍解を具えた聖なる女弟子となった彼女は、一枚の衣を纏い、もう一枚を肩にかけ、扇を手に取って、彼女たちに法を説きました。サーマーワティーと五百人の女官たちは預流果に達しました。彼女たちは皆、クッジュッタラーに礼拝して“お母さん、今日からは雑用をせず、私たちの母のようであり、また師のようであってください。世尊が説かれた法を聞いてきて、私たちに語ってください”と言いました。彼女はその通りにし、後に三蔵に精通した弟子となり、世尊によって多聞の優婆夷の中で第一の位に置かれました。サーマーワティーたちは仏陀を拝したいと望んでいましたが、十力尊（仏陀）が通りを歩まれるとき、窓からでは不十分だったので、壁に穴を開けて世尊を仰ぎ見て、礼拝と供養を行いました。

มาคณฺฑิยา ตตฺถ คตา ตานิ ฉิทฺทานิ ทิสฺวา ตตฺถ การณํ ปุจฺฉนฺตี สตฺถุ อาคตภาวํ ญตฺวา ภควติ อาฆาเตน ตาสมฺปิ กุชฺฌิตฺวา ‘‘มหาราช, สามาวติมิสฺสิกานํ พหิทฺธา ปตฺถนา อตฺถิ, ภิตฺตึ ภินฺทิตฺวา สมณํ โคตมํ โอโลเกนฺติ, กติปาเหน ตํ มาเรสฺสนฺตี’’ติ ราชานํ อาห. ราชา ฉิทฺทานิ ทิสฺวาปิ ตสฺสา วจนํ น สทฺทหิ, อุทฺธจฺฉิทฺทกวาตปานานิ การาเปสิ. ปุน มาคณฺฑิยา ราชานํ ตาสุ ภินฺทิตุกามา อฏฺฐ สชีวกุกฺกุเฏ อาหราเปตฺวา ‘‘มหาราช, ตาสํ วีมํสนตฺถํ อิเม กุกฺกุเฏ มาเรตฺวา ‘มมตฺถาย ปจาหี’ติ เปเสหี’’ติ อาห. ราชา ตถา เปเสสิ. ตาย ‘‘ปาณาติปาตํ น กโรมา’’ติ วุตฺเต ปุน ‘‘ตสฺส สมณสฺส โคตมสฺส ปจิตฺวา เปเสหี’’ติ อาห. รญฺญา ตถา เปสิเต มาคณฺฑิยา อฏฺฐ มาริตกุกฺกุเฏ ตถา วตฺวา เปเสสิ. สามาวตี ปจิตฺวา ทสพลสฺส ปาเหสิ. มาคณฺฑิยา เตนปิ ราชานํ โกเปตุํ นาสกฺขิ.

マーガンディヤーはそこへ行き、それらの穴を見て、その理由を尋ねました。世尊が来られることを知り、世尊への怨みから彼女たちに対しても怒りを抱き、“大王よ、サーマーワティーたちは外に不純な望みがあります。壁を壊して沙門ゴタマを覗き見ています。数日のうちにあなたを殺すでしょう”と王に言いました。王は穴を見たものの、彼女の言葉を信じず、高い位置に風通しの窓を作らせました。再びマーガンディヤーは、王に彼女たちを憎ませようとして、八羽の生きた鶏を連れてこさせ、“大王よ、彼女たちを試すために、この鶏を殺して‘私のために料理せよ’と命じて送ってください”と言いました。王はその通りに送りました。彼女たちが“殺生はいたしません”と言うと、再び（マーガンディヤーは）“あの沙門ゴタマのために料理して送れと言ってください”と言いました。王がその通りに送らせると、マーガンディヤーは八羽の殺された鶏を（あらかじめ用意し）、そのように言って送りました。サーマーワティーは料理して十力尊（仏陀）に捧げました。マーガンディヤーはこれによっても王を怒らせることはできませんでした。

ราชา ปน ตีสุ มเหสีสุ เอเกกิสฺสา วสนฏฺฐาเน สตฺต สตฺต ทิวสานิ วสติ. ราชา อตฺตโน คมนฏฺฐานํ หตฺถิกนฺตวีณํ อาทาย คจฺฉติ. มาคณฺฑิยา รญฺโญ สามาวติยา ปาสาทคมนกาเล ทาฐา อคเทน โธวาเปตฺวา เวฬุปพฺเพ ปกฺขิปาเปตฺวา เอกํ กณฺหสปฺปโปตกํ อาหราเปตฺวา อนฺโตวีณาย ปกฺขิปิตฺวา มาลาคุฬเกน ฉิทฺทํ ปิทหิ. ตํ รญฺโญ ตตฺถ คตกาเล อปราปรํ วิจรนฺตี วิย หุตฺวา วีณาฉิทฺทโต มาลาคุฬกํ อปเนสิ. สปฺโป นิกฺขมิตฺวา ปสฺสสนฺโต ผณํ กตฺวา สยนปิฏฺเฐ นิปชฺชิ. สา อาห – ‘‘ธี สปฺโป’’ติ มหาสทฺทมกาสิ. ราชา สปฺปํ ทิสฺวา กุชฺฌิ. สามาวตี รญฺโญ กุทฺธภาวํ ญตฺวา ปญฺจนฺนํ อิตฺถิสตานํ สญฺญมทาสิ ‘‘อชฺช โอธิสกเมตฺตาผรเณน ราชานํ ผรถา’’ติ. สยมฺปิ ตถา อกาสิ. ราชา สหสฺสถามธนุํ อาทาย ชิยํ โปเฐตฺวา สามาวตึ [Pg.290] ธุเร กตฺวา สพฺพา ตา อิตฺถิโย ปฏิปาฏิยา ฐปาเปตฺวา วิสปีตํ ขุรปฺปํ สนฺนยฺหิตฺวา ธนุํ ปูเรตฺวา อฏฺฐาสิ. ขุรปฺปํ เนว ขิปิตุํ, น โอโรปิตุํ สกฺโกติ, คตฺเตหิ เสทา มุจฺจนฺติ, สรีรํ เวธติ, มุขโต เขโฬ ปตติ, คณฺหิตพฺพคหณํ น ปสฺสติ, อถ นํ สามาวตี ‘‘กึ, มหาราช, กิลมสี’’ติ อาห. ‘‘อาม, เทวิ, กิลมามิ, อวสฺสโย เม โหหี’’ติ. ‘‘สาธุ, มหาราช, ขุรปฺปํ ปถวีมุขํ กโรหี’’ติ. ราชา ตถา อกาสิ. สา ‘‘รญฺโญ หตฺถโต ขุรปฺปํ มุจฺจตู’’ติ อธิฏฺฐาสิ. ตสฺมึ ขเณ ขุรปฺปํ มุจฺจิ. ราชา ตํขณญฺเญว อุทเก นิมุชฺชิตฺวา อลฺลวตฺโถ อลฺลเกโส สามาวติยา ปาเทสุ นิปติตฺวา ‘‘ขม, เทวิ, มยฺหํ –

王は三人の正妃の居所に七日ずつ滞在していました。王は自身の行く先々へ、象を操る琴（ハッティカンタ・ヴィーナー）を持って行きました。マーガンディヤーは、王がサーマーワティーの宮殿へ行く際、蛇の牙を解毒剤で洗い、竹の節に入れて、一匹の黒い子蛇を連れてこさせ、琴の中に忍び込ませて、花の玉で穴を塞ぎました。王がそこへ行った時、彼女はあちこち歩き回るふりをして、琴の穴からその花の玉を取り除きました。蛇が出てきて、威嚇しながら鎌首をもたげ、寝台の上でとぐろを巻きました。彼女は“ああ、蛇だ！”と大声を上げました。王は蛇を見て激怒しました。サーマーワティーは王の怒りを知り、五百人の女性たちに“今日は限定された対象への慈しみを王に注ぎなさい”と合図しました。彼女自身もそのようにしました。王は千人力の弓を取り、弦を鳴らし、サーマーワティーを先頭に女性たちを順に並ばせ、毒を塗った矢をつがえ、弓を引き絞って立ちました。しかし、矢を射ることも、下ろすこともできず、体からは汗が流れ、体は震え、口からは唾液が垂れ、制御することができなくなりました。そこでサーマーワティーが“大王よ、どうして疲れ果てているのですか”と尋ねました。“妃よ、私は疲れ果てた。私の助けとなっておくれ”と言われると、“大王よ、よろしいでしょう。矢の先を地面に向けなさい”と言いました。王はその通りにしました。彼女は“王の手から矢が離れますように”と真実誓願をしました。その瞬間に矢は離れました。王は即座に、水に潜ったように衣も髪も濡れた状態で、サーマーワティーの足元にひれ伏して言いました。“妃よ、私を許してほしい。”

‘สมฺมุยฺหามิ ปมุยฺหามิ, สพฺพา มุยฺหนฺติ เม ทิสา;

สามาวตี มํ ตายสฺสุ, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’’ติ. – อาห;

“私はひどく困惑し、混乱している。すべての方向が分からなくなった。サーマーワティーよ、私を守ってくれ。そして私の拠り所となってくれ”と王は言いました。

สามาวตี –

サーマーワティーは（答えました）。

‘‘มา มํ ตฺวํ สรณํ คจฺฉ, ยมหํ สรณํ คตา;

สรณํ คจฺฉ ตํ พุทฺธํ, ตฺวญฺจ เม สรณํ ภวา’’ติ. –

“私を拠り所としないでください。私が帰依した仏陀に帰依してください。そして、あなたは（この世において）私の守護者となってください。”

อาห. ราชา ‘‘เตน หิ ตํ สรณํ คจฺฉามิ สตฺถารญฺจ, วรญฺจ เต ทมฺมี’’ติ อาห. สา ‘‘วโร คหิโต โหตุ, มหาราชา’’ติ อาห. ราชา สตฺถารํ อุปสงฺกมิตฺวา สรณํ คนฺตฺวา นิมนฺเตตฺวา พุทฺธปฺปมุขสฺส สงฺฆสฺส สตฺตาหํ มหาทานํ ทตฺวา ‘‘สามาวตึ วรํ คณฺหาหี’’ติ อาห. ‘‘สาธุ, มหาราช, อิมํ เม วรํ เทหิ, สตฺถา ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ อิธาคจฺฉตุ, ธมฺมํ โสสฺสามี’’ติ อาห. ราชา สตฺถารํ วนฺทิตฺวา ‘‘ภนฺเต, ปญฺจหิ ภิกฺขุสเตหิ สทฺธึ นิพทฺธํ อิธาคจฺฉถ, สามาวติมิสฺสิกา ‘ธมฺมํ โสสฺสามา’ติ วทนฺตี’’ติ อาห. สตฺถา ‘‘มหาราช, พุทฺธานํ นาม เอกฏฺฐานํ นิพทฺธํ คนฺตุํ น วฏฺฏติ, มหาชโนปิ ปจฺจาสีสตี’’ติ อาห. ‘‘เตน หิ, ภนฺเต, ภิกฺขู อาณาเปถา’’ติ. สตฺถา อานนฺทตฺเถรํ อาณาเปสิ. เถโร ปญฺจ ภิกฺขุสตานิ อาทาย นิพทฺธํ ราชกุลํ คจฺฉติ. ตาปิ เทวีปมุขา อิตฺถิโย เถรํ โภเชตฺวา ธมฺมํ สุณึสุ. สามาวติญฺจ สตฺถา เมตฺตาวิหารีนํ อุปาสิกานํ อคฺคฏฺฐาเน ฐเปสีติ. เอวํ รญฺโญ ขุรปฺปํ มุญฺจิตุํ อวิสหนภาโว สามาวติยา อุปาสิกาย สมาธิวิปฺผารา อิทฺธีติ[Pg.291]. เอตฺถ จ อเวจฺจปฺปสาเทน วา โอกปฺปนปสาเทน วา รตนตฺตยสรณคมเนน วา รตนตฺตยํ อุปาสตีติ อุปาสิกาติ วุจฺจตีติ.

王は言った。“それならば、私はあなた（サーマーヴァティー妃）と師（仏陀）を依り所（帰依処）とし、あなたに恩賞（望みの物）を与えよう”。妃は“大王よ、その恩賞をいただきましょう”と言った。王は師のもとに赴き、帰依して（仏陀を）招待し、仏陀を筆頭とする僧伽に七日間にわたって盛大な布施を行い、“サーマーヴァティーよ、恩賞を受け取るがよい”と言った。（妃は）“大王よ、善きかな。私にこの恩賞をお与えください。師が五百人の比丘たちと共にここへお越しになり、（私が）法を聴けるようにしてください”と言った。王は師を敬礼して“世尊よ、五百人の比丘たちと共に、常にここ（サーマーヴァティーの宮殿）へお越しください。サーマーヴァティーを筆頭とする女官たちが‘法を聴きたい’と申しております”と言った。師は“大王よ、仏陀たる者は一つの場所に定まって（常に）行くことはふさわしくありません。多くの人々も（仏陀が来るのを）待ち望んでいるからです”と言った。（王は）“世尊よ、それならば比丘たちに命じてください”と言った。師はアーナンダ長老に命じた。長老は五百人の比丘を連れて、常に王宮（のサーマーヴァティーの宮殿）へ赴いた。妃をはじめとする女官たちも長老に供養し、法を聴いた。そして師はサーマーヴァティーを、慈しみに住する（慈愛に満ちた）優婆夷たちの中で第一の位に置かれた。このように、王の放った矢が（妃に当たることなく）止まったことは、優婆夷サーマーヴァティーの三摩地（定）の威力によるものである。ここで、不動の浄信、あるいは確信による浄信、あるいは三宝への帰依によって、三宝に親近（奉仕）する者を‘優婆夷（うばい）’と呼ぶのである。

๑๗. อริยิทฺธินิทฺเทเส อริยา อิทฺธีติ เจโตวสิปฺปตฺตานํ ขีณาสวอริยานํเยว สมฺภวโต อริยา อิทฺธีติ วุจฺจตีติ. อิธ ภิกฺขูติ อิมสฺมึ สาสเน ขีณาสโว ภิกฺขุ. อนิฏฺเฐ วตฺถุสฺมินฺติ อารมฺมณปกติยา อมนาเป วตฺถุสฺมึ สตฺเต วา สงฺขาเร วา. เมตฺตาย วา ผรตีติ สตฺโต เจ โหติ, เมตฺตาภาวนาย ผรติ. ธาตุโต วา อุปสํหรตีติ สงฺขาโร เจ โหติ, ‘‘ธาตุมตฺต’’นฺติ ธาตุมนสิการํ อุปสํหรติ. สตฺเตปิ ธาตูปสํหาโร วฏฺฏติ. อสุภาย วา ผรตีติ สตฺโต เจ, อสุภภาวนาย ผรติ. อนิจฺจโต วา อุปสํหรตีติ สงฺขาโร เจ, ‘‘อนิจฺจ’’นฺติ มนสิการํ อุปสํหรติ. ตทุภยนฺติ ตํ อุภยํ. อุเปกฺขโกติ ฉฬงฺคุเปกฺขาย อุเปกฺขโก. สโตติ สติเวปุลฺลปฺปตฺตตฺตา. สมฺปชาโนติ ปญฺญาย สมฺปชานการิตฺตา. จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวาติ การณวเสน จกฺขูติ ลทฺธโวหาเรน รูปทสฺสนสมตฺเถน จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวา. โปราณา ปนาหุ – ‘‘จกฺขุ รูปํ น ปสฺสติ อจิตฺตกตฺตา, จิตฺตํ น ปสฺสติ อจกฺขุกตฺตา, ทฺวารารมฺมณสงฺฆฏฺฏเน ปน ปสาทวตฺถุเกน จิตฺเตน ปสฺสติ. อีทิสี ปเนสา ‘ธนุนา วิชฺฌตี’ติอาทีสุ วิย สสมฺภารกถา นาม โหติ. ตสฺมา จกฺขุวิญฺญาเณน รูปํ ทิสฺวาติ อยเมตฺถ อตฺโถ’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๓๕๒). อถ วา จกฺขุนา กรณภูเตน รูปํ ทิสฺวาติ อตฺโถ. เนว สุมโน โหตีติ เคหสิตโสมนสฺสปฏิกฺเขโป, น กิริยภูตาย โสมนสฺสเวทนาย. น ทุมฺมโนติ สพฺพโทมนสฺสปฏิกฺเขโป. อุเปกฺขโก วิหรตีติ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณาปาเถ ปริสุทฺธปกติภาวาวิชหนาการภูตาย ฉสุ ทฺวาเรสุ ปวตฺตนโต ‘‘ฉฬงฺคุเปกฺขา’’ติ ลทฺธนามาย ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย อุเปกฺขโก วิหรติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวาติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

17. “聖なる神変（威力）の解説”において、“聖なる神変”とは、心の自在を得た漏尽（ろじん）した聖者たちにのみ生じるものであるため、“聖なる神変”と呼ばれる。ここでの“比丘”とは、この教えにおける漏尽した比丘（阿羅漢）のことである。“好ましくない対象において”とは、対象の性質として好ましくない対象である生き物（衆生）や諸行（構成要素）に対してである。もし生き物であれば、慈悲の瞑想をもって遍満（満たす）する。あるいは、要素（界）として観察するとは、もし諸行であれば“単なる要素にすぎない”と界作意（要素としての考察）を修める。生き物に対しても界の考察は適当である。あるいは、不浄（の想い）をもって遍満するとは、もし生き物であれば不浄観をもって遍満する。あるいは、無常として観察するとは、もし諸行であれば“無常である”と作意を修める。“その両方”とは、その（好ましいものと好ましくないものの）両方のことである。“中捨（ちゅうしゃ）なる者”とは、六支（ろくし）の中捨（六感に対する平穏）によって中立である者。“念（ねん）ある者”とは、念（気づき）が充実していることによる。“正知（しょうち）ある者”とは、智慧による正しい知をなすことによる。“眼によって色（形あるもの）を見て”とは、原因としての眼という名称（語彙）によって、色を見る能力を持つ眼識によって色を見て、ということである。しかし古徳たちはこう言った。“眼は色を見ない、心を持たないからである。心は色を見ない、眼を持たないからである。しかし、眼門と対象が衝突した時、眼の感官を拠所とする心によって見るのである。しかしながら、このような語り方は‘弓で射る’という表現のように、構成要素を伴った表現（通俗的な表現）である。したがって、眼識によって色を見て、というのがここでの意味である”と。あるいは、原因としての眼によって色を見て、という意味である。“喜悦することなく”とは、在家的な（世俗的な）喜びを退けることであり、作用（唯作）としての喜受（きじゅ）ではない。“憂えることなく”とは、一切の憂い（憂受）を退けることである。“中捨に住す”とは、好ましい対象と好ましくない対象が現れた際に、清浄な本来の性質を失わないあり方として、六門（六根）において働くことから“六支中捨”と呼ばれる“彼中捨（かなちゅうしゃ）”によって、中捨となって住することである。耳で声を聞くなどの場合も、これと同じ理路である。

๑๘. กมฺมวิปากชิทฺธินิทฺเทเส สพฺเพสํ ปกฺขีนนฺติ สพฺเพสํ ปกฺขิชาตานํ ฌานาภิญฺญา วินาเยว อากาเสน คมนํ. ตถา สพฺเพสํ เทวานํ อากาสคมนํ ทสฺสนาทีนิ จ. เอกจฺจานํ มนุสฺสานนฺติ ปฐมกปฺปิกานํ มนุสฺสานํ. เอกจฺจานํ วินิปาติกานนฺติ ปิยงฺกรมาตา ปุนพฺพสุมาตา ผุสฺสมิตฺตา [Pg.292] ธมฺมคุตฺตาติเอวมาทีนํ สุขสมุสฺสยโต วินิปติตตฺตา วินิปาติกานํ อญฺเญสญฺจ เปตานํ นาคสุปณฺณานญฺจ อากาสคมนาทิกํ กมฺมวิปากชา อิทฺธิ.

18. “業報より生じる神変の解説”において、“すべての鳥たちの”とは、すべての鳥類が、禅定や神通力を伴わずに空を行くことである。同様に、すべての天人たちが空を行くことや、壁の向こうを見るなどの能力もそうである。“一部の人間たちの”とは、劫の初めに現れた人間たちが空を行くことなどである。“一部の堕した者（鬼趣など）の”とは、ピヤンカラの母である夜叉女、プナッバスの母である夜叉女、プッサミッター、ダンマグッターなどの夜叉女のことである。彼女たちは幸福な身体から堕した（転落した）ために“堕した者（ヴィニパーティカ）”と呼ばれる。それら夜叉女や、他の餓鬼たち、龍（ナーガ）や金翅鳥（ガルダ）たちが空を行くことなどは、業報より生じた神変である。

ปุญฺญวโต อิทฺธินิทฺเทเส ราชาติ ธมฺเมน ปเรสํ รญฺชนโต ราชา. รตนจกฺกํ วตฺเตตีติ จกฺกวตฺตี. เวหาสํ คจฺฉตีติ อจฺจนฺตสํโยคตฺเถ อุปโยควจนํ. จตุรงฺคินิยาติ หตฺถิอสฺสรถปตฺติสงฺขาตจตุองฺควติยา. เสนาติ เตสํ สมูหมตฺตเมว. อนฺตมโสติ เหฏฺฐิมนฺตโต. อสฺสพนฺธา นาม อสฺสานํ รกฺขกา. โคปุริสา นาม คุนฺนํ รกฺขกา. อุปาทายาติ อวิสฺสชฺเชตฺวา. เอวํ เตสํ เวหาสคมนญฺจ ปุญฺญวโต อิทฺธีติ อตฺโถ.

“福徳ある者の神変の解説”において、“王（ラージャ）”とは、法によって他者を喜ばせるゆえに王と呼ばれる。“輪宝を巡らせる”とは、転輪聖王（てんりんじょうおう）のことである。“虚空を行く”という語において、対格（目的格）は徹底した接触（空間全体を通ること）の意味で用いられている。“四軍”とは、象軍、馬軍、戦車軍、歩兵軍として知られる四つの構成要素を持つ軍のことである。“軍”とは、それらの集合体にすぎない。“最後に（せめて）”とは、下限として（の意である）。“馬の繋ぎ手”とは馬を世話する者のことである。“牛の男たち”とは牛を世話する者のことである。“伴って”とは、見捨てずに（連れて）ということである。このように、彼らが虚空を行くこともまた、福徳ある者の神変である、というのがその意味である。

โชติกสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธีติ โชติโก นาม ปุพฺเพ ปจฺเจกพุทฺเธสุ กตาธิกาโร ราชคหนคเร เสฏฺฐิ. ตสฺส กิร ชาตทิวเส สกลนคเร สพฺพาวุธานิ ชลึสุ, สพฺเพสํ กายารุฬฺหานิ อาภรณานิปิ ปชฺชลิตานิ วิย โอภาสํ มุญฺจึสุ, นครํ เอกปชฺโชตํ อโหสิ. อถสฺส นามคฺคหณทิวเส สกลนครสฺส เอกโชติภูตตฺตา โชติโกติ นามํ กรึสุ. อถสฺส วยปฺปตฺตกาเล เคหกรณตฺถาย ภูมิตเล โสธิยมาเน สกฺโก เทวราชา อาคนฺตฺวา โสฬสกรีสมตฺเต ฐาเน ปถวึ ภินฺทิตฺวา สตฺตรตนมยํ สตฺตภูมิกํ ปาสาทํ อุฏฺฐาเปสิ, ปาสาทํ ปริกฺขิปิตฺวา สตฺตรตนมเย สตฺตทฺวารโกฏฺฐกยุตฺเต สตฺตปากาเร อุฏฺฐาเปสิ, ปาการปริยนฺเต จตุสฏฺฐิ กปฺปรุกฺเข อุฏฺฐาเปสิ, ปาสาทสฺส จตูสุ กณฺเณสุ โยชนิกติคาวุติกทฺวิคาวุติกเอกคาวุติกา จตสฺโส นิธิกุมฺภิโย อุฏฺฐาเปสิ. ปาสาทสฺส จตูสุ กณฺเณสุ ตรุณตาลกฺขนฺธปฺปมาณา จตสฺโส สุวณฺณมยา อุจฺฉุยฏฺฐิโย นิพฺพตฺตึสุ. ตาสํ มณิมยานิ ปตฺตานิ สุวณฺณมยานิ ปพฺพานิ อเหสุํ. สตฺตสุ ทฺวารโกฏฺฐเกสุ เอเกกสฺมึ เอกทฺวิติจตุปญฺจฉสตฺตยกฺขสหสฺสปริวารา สตฺต ยกฺขา อารกฺขํ คณฺหึสุ.

“長者ジョーティカの福徳ある者の神変”において、ジョーティカとは、かつて辟支仏（びゃくしぶつ）たちに対して功徳（請願）を積んだ、王舎城の長者である。彼が生まれた日、町中のあらゆる武器が輝き、人々の身に着けていた装身具も燃えるような光を放ち、町全体が一つの灯火のようになったという。そこで、彼の命名の日に、町中が一点の光（ジョーティ）となったことにちなんで“ジョーティカ”と名付けられた。後に彼が成人した時、家を建てるために地面を整えていたところ、天界の王である帝釈天（シャッカ）がやって来て、十六カリーサほどの場所に地を割って、七宝から成る七層の宮殿を出現させた。宮殿を囲んで、七つの門を備えた七重の城壁を出現させた。城壁の周囲には、六十四本の劫樹（こうじゅ、望みを叶える樹）を出現させた。宮殿の四隅には、一由旬（ゆじゅん）、三ガヴータ、二ガヴータ、一ガヴータの大きさの四つの財宝の瓶（かめ）を出現させた。宮殿の四隅には、若い多羅樹（たらじゅ）の幹ほどの太さの、金でできた四本のサトウキビの茎（のような柱）が生じ、それらの葉は宝石でできていた。七つの門には、それぞれ一千、二千、三千、四千、五千、六千、七千の夜叉の従者を伴った七人の夜叉が護衛についた。

พิมฺพิสารมหาราชา ปาสาทาทีนํ อุฏฺฐานํ สุตฺวา เสฏฺฐิฉตฺตํ ปหิณิ. โส โชติกเสฏฺฐีติ สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ หุตฺวา อุตฺตรกุรุโต เทวตาหิ อาเนตฺวา สิริคพฺเภ นิสีทาปิตาย เอกญฺจ ตณฺฑุลนาฬึ ตโย จ โชติปาสาเณ คเหตฺวา อาคตาย ภริยาย สทฺธึ ตสฺมึ ปาสาเท มหาสมฺปตฺตึ อนุภวนฺโต วสิ. เตสํ ยาวชีวํ ตาย เอกตณฺฑุลนาฬิยา [Pg.293] ภตฺตํ ปโหสิ. สเจ กิร เต สกฏสตมฺปิ ตณฺฑุลานํ ปูเรตุกามา โหนฺติ, สา ตณฺฑุลนาฬิเยว หุตฺวา ติฏฺฐติ. ภตฺตปจนกาเล ตณฺฑุเล อุกฺขลิยํ ปกฺขิปิตฺวา เตสํ ปาสาณานํ อุปริ ฐเปนฺติ. ปาสาณา ตาวเทว ปชฺชลิตฺวา ภตฺเต ปกฺกมตฺเต นิพฺพายนฺติ. เตเนว สญฺญาเณน ภตฺตสฺส ปกฺกภาวํ ชานนฺติ. สูเปยฺยาทิปจนกาเลปิ เอเสว นโย. เอวํ เตสํ โชติปาสาเณหิ อาหาโร ปจฺจติ, มณิอาโลเกน วสนฺติ. อคฺคิสฺส วา ทีปสฺส วา โอภาสเมว น ชานึสุ. โชติกสฺส กิร เอวรูปา สมฺปตฺตีติ สกลชมฺพุทีเป ปากโฏ อโหสิ. มหาชโน ยานาทีหิ ทสฺสนตฺถาย อาคจฺฉติ. โชติกเสฏฺฐิ อาคตาคตานํ อุตฺตรกุรุตณฺฑุลานํ ภตฺตํ ทาเปติ, ‘‘กปฺปรุกฺเขหิ วตฺถาภรณานิ คณฺหนฺตู’’ติ อาณาเปติ, ‘‘คาวุติกนิธิกุมฺภิยา มุขํ วิวราเปตฺวา ยาปนมตฺตํ คณฺหนฺตู’’ติ อาณาเปติ. สกลชมฺพุทีปวาสิเกสุ ธนํ คเหตฺวา คจฺฉนฺเตสุ นิธิกุมฺภิยา องฺคุลมตฺตมฺปิ อูนํ นาโหสีติ อยมสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ.

ビンビサーラ大王は、[ジョーティカの]邸宅などの出現を聞いて、長者の位の象徴である傘を送った。その長者はジョーティカ長者として閻浮提（ジャンブディーパ）全土に知れ渡り、神々によって北倶盧洲（ウッタラクル）から連れて来られ、吉祥室（シリガッバ）に住まわされた妻とともに、その邸宅で大きな福徳を享受して暮らした。その妻は、一ナーリ（一升ほど）の米と三つの火光石（ジョーティパーサーナ）を携えて来ていた。彼らにとって、一生の間、その一ナーリの米で食事は十分であった。伝え聞くところによれば、もし彼らが百台の車に米を満たそうと望んだとしても、その米は元の一ナーリの分量のままであったという。飯を炊く時には、米を鍋に入れ、それら三つの石の上に置く。石は直ちに燃え上がり、飯が炊き上がると自然に消える。その消えたことを合図に、飯が炊けたことを知るのである。スープなどの調理の際も同様であった。このように、彼らの食事は火光石によって調理され、彼らは宝石の光の中で暮らしていた。彼らは普通の火の光や灯火の光さえ知ることがなかった。ジョーティカのこのような福徳の有様は、閻浮提全土に知れ渡った。多くの人々が乗り物などで見学にやって来た。ジョーティカ長者は、やって来る人々ごとに北倶盧洲の米の飯を与え、“如意樹（カッパルッカ）から衣服や装身具を取りなさい”と命じ、“一ガーヴタ（約四キロ）の広さの宝瓶の口を開けて、生活に必要な分だけ取りなさい”と命じた。閻浮提中の人々が財宝を取って去って行っても、宝瓶の財宝は指の一節ほども減ることはなかった。これが、この功徳ある者の神通力（福力）である。

ชฏิลสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธีติ ชฏิโล นาม กสฺสปสฺส ภควโต ธาตุเจติเย กตาธิกาโร ตกฺกสิลายํ เสฏฺฐิ. ตสฺส กิร มาตา พาราณสิยํ เสฏฺฐิธีตา อภิรูปา อโหสิ. ตํ ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกกาเล อารกฺขนตฺถาย สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริตเล วาสยึสุ. ตํ เอกทิวสํ วาตปานํ วิวริตฺวา พหิ โอโลกิยมานํ อากาเสน คจฺฉนฺโต วิชฺชาธโร ทิสฺวา อุปฺปนฺนสิเนโห วาตปาเนน ปวิสิตฺวา ตาย สทฺธึ สนฺถวมกาสิ. สา เตน คพฺภํ คณฺหิ. อถ นํ ทาสี ทิสฺวา ‘‘อมฺม, กึ อิท’’นฺติ วตฺวา ‘‘โหตุ, กสฺสจิ มา อาจิกฺขี’’ติ วุตฺตา ภเยน ตุณฺหี อโหสิ. สาปิ ทสเม มาเส ปุตฺตํ วิชายิตฺวา นวภาชนํ อาหราเปตฺวา ตตฺถ ตํ ทารกํ นิปชฺชาเปตฺวา ตํ ภาชนํ ปิทหิตฺวา อุปริ ปุปฺผทามานิ ฐเปตฺวา ‘‘อิมํ สีเสน อุกฺขิปิตฺวา คนฺตฺวา คงฺคาย วิสฺสชฺเชหิ, ‘กึ อิท’นฺติ จ ปุฏฺฐา ‘อยฺยาย เม พลิกมฺม’นฺติ วเทยฺยาสี’’ติ ทาสึ อาณาเปสิ. สา ตถา อกาสิ. เหฏฺฐาคงฺคายปิ ทฺเว อิตฺถิโย นฺหายมานา ตํ ภาชนํ อุทเกน อาหริยมานํ ทิสฺวา เอกา ‘‘มยฺเหตํ ภาชน’’นฺติ อาห. เอกา ‘‘ยํ เอตสฺส อนฺโต, ตํ มยฺห’’นฺติ วตฺวา ภาชเน สมฺปตฺเต ตํ อาทาย ถเล ฐเปตฺวา วิวริตฺวา [Pg.294] ทารกํ ทิสฺวา เอกา ‘‘มม ภาชน’’นฺติ วุตฺตตฺตา ‘‘ทารโก มเมว โหตี’’ติ อาห. เอกา ‘‘ยํ ภาชนสฺส อนฺโต, ตํ มมา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘มม ทารโก’’ติ อาห. ตา วิวทมานา วินิจฺฉยํ คนฺตฺวา อมจฺเจสุ วินิจฺฉิตุํ อสกฺโกนฺเตสุ รญฺโญ สนฺติกํ อคมํสุ. ราชา ตาสํ วจนํ สุตฺวา ‘‘ตฺวํ ทารกํ คณฺห, ตฺวํ ภาชน’’นฺติ อาห. ยาย ปน ทารโก ลทฺโธ, สา มหากจฺจายนตฺเถรสฺส อุปฏฺฐายิกา โหติ. สา ตํ ทารกํ ‘‘เถรสฺส สนฺติเก ปพฺพาเชสฺสามี’’ติ โปเสสิ. ตสฺส ชาตทิวเส คพฺภมลสฺส โธวิตฺวา อนปนีตตฺตา เกสา ชฏิตา หุตฺวา อฏฺฐํสุ. เตนสฺส ชฏิโลเตว นามํ อกํสุ.

ジャティラ居士という功徳ある者の神通力について。ジャティラという者は、カッサパ仏の舎利塔（遺骨を祀る塔）において功徳を積んだ者であり、タッカシラーの長者であった。伝え聞くところによれば、彼の母はバーラーナシーの長者の娘で、非常に美しかった。彼女が十五、六歳の頃、保護のために七層の邸宅の最上階に住まわされていた。ある日、彼女が窓を開けて外を眺めていると、空を行く明呪保持者（ヴィッジャーダラ）が彼女を見て恋心を抱き、窓から入り込んで彼女と交わった。彼女はそれによって身ごもった。その後、召使の女がそれに気づき、“お嬢様、これはどうしたことですか”と尋ねると、“そのままにしておきなさい、誰にも言わないで”と言われ、召使は恐ろしくて黙っていた。彼女は十ヶ月目に息子を産み、新しい器を用意させ、そこにその子を寝かせ、蓋をして上に花飾りを置き、“これを頭に載せて運び、ガンジス川に流してきなさい。もし‘これは何か’と尋ねられたら、‘私のご主人様の供儀（バリカンマ）です’と言いなさい”と召使に命じた。召使はその通りにした。ガンジス川の下流でも、二人の女が水浴びをしていたが、流れてくるその器を見て、一人が“この器は私のものだ”と言った。もう一人は“その中にあるものは私のものだ”と言い、器が届くとそれを取って陸に上げ、開けて子供を見つけた。一人は“‘私の器だ’と言ったのだから、子供は私のものだ”と言い、もう一人は“‘器の中にあるものは私のものだ’と言ったのだから、私の子供だ”と言った。彼女たちが争いながら裁判所へ行き、大臣たちが裁くことができなかったので、王のもとへ行った。王は彼女たちの言い分を聞いて、“お前は子供を取りなさい、お前は器を取りなさい”と裁いた。さて、子供を得た方の女は、マハーカッチャーヤナ長老の信者であった。彼女は“長老のもとで出家させよう”と考えてその子を育てた。その子が生まれた日に胎内の汚れを洗い流さなかったため、髪が絡まって固まっていた。それゆえ、彼にジャティラ（髪の絡まった者）という名をつけた。

ตสฺส ปทสา วิจรณกาเล เถโร ตํ เคหํ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. อุปาสิกา เถรํ นิสีทาเปตฺวา อาหารมทาสิ. เถโร ทารกํ ทิสฺวา ‘‘อุปาสิเก, ทารโก เต ลทฺโธ’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, ภนฺเต, อิมาหํ ตุมฺหากํ สนฺติเก ปพฺพาเชสฺสนฺติ โปเสสิ’’นฺติ อาห. เถโร ‘‘สาธู’’ติ ตํ อาทาย คจฺฉนฺโต ‘‘อตฺถิ นุ โข อิมสฺส คิหิสมฺปตฺตึ อนุภวิตุํ ปุญฺญกมฺม’’นฺติ โอโลเกนฺโต ‘‘มหาปุญฺโญ สตฺโต มหาสมฺปตฺตึ อนุภวิสฺสติ, ทหโร เอว จ ตาว, ญาณมฺปิ ตาวสฺส ปริปากํ น คจฺฉตี’’ติ จินฺเตตฺวา ตํ อาทาย ตกฺกสิลายํ เอกสฺส อุปฏฺฐากสฺส เคหํ อคมาสิ. โส เถรํ วนฺทิตฺวา ฐิโต ทารกํ ทิสฺวา ‘‘ทารโก, ภนฺเต, ลทฺโธ’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อาม, อุปาสก, ปพฺพชิสฺสติ, ทหโร ตาว ตว สนฺติเก โหตู’’ติ. โส ‘‘สาธุ, ภนฺเต’’ติ ตํ ปุตฺตฏฺฐาเน ฐเปตฺวา ปฏิชคฺคิ. ตสฺส ปน เคเห ทฺวาทส วสฺสานิ ภณฺฑกํ อุสฺสนฺนํ โหติ. โส คามนฺตรํ คจฺฉนฺโต สพฺพมฺปิ ตํ ภณฺฑกํ อาปณํ อาหริตฺวา ตสฺส ตสฺส ภณฺฑกสฺส มูลํ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘อิทญฺจิทญฺจ เอตฺตกํ นาม ธนํ คเหตฺวา ทเทยฺยาสี’’ติ วตฺวา ปกฺกามิ.

彼が自分の足で歩き回れるようになった頃、長老（マハーカッチャーヤナ）が托鉢のためにその家を訪れた。信女は長老を座らせて食事を捧げた。長老は子供を見て、“信女よ、子供を授かったのか”と尋ねた。彼女は“はい、尊師。この子をあなた様のもとで出家させようと思い、育てております”と答えた。長老は“よろしい”と言ってその子を連れて行き、“この子に在家としての富を享受する功徳があるだろうか”と観察すると、“大きな功徳のある者であり、大きな福徳を享受するだろう。しかし、まだ幼すぎるし、知恵もまだ成熟していない”と考え、彼を連れてタッカシラーの一人の信者の家に行った。その信者は長老に礼拝して立ち、子供を見て“尊師、子供を授かったのですか”と尋ねた。長老は“そうだ、信者よ。いずれ出家するだろうが、幼いうちはお前のところで預かっておきなさい”と言った。彼は“承知いたしました、尊師”と答えて、その子を息子の座に据えて育てた。ところで、その家では十二年の間に、売り物の商品が溢れんばかりに増えた。主人が別の村へ行く時、すべての商品を店に運び込み、それぞれの商品の値段を伝えて、“これこれの商品を、これだけの代金を受け取って売りなさい”と言い残して出発した。

ตํ ทิวสํ นครปริคฺคาหิกา เทวตา อนฺตมโส ชีรกมริจมตฺตเกนาปิ อตฺถิเก ตสฺเสว อาปณาภิมุเข กรึสุ. โส ทฺวาทส วสฺสานิ อุสฺสนฺนภณฺฑกํ เอกทิวเสเนว วิกฺกิณิ. กุฏุมฺพิโก อาคนฺตฺวา อาปเณ กิญฺจิ อทิสฺวา ‘‘สพฺพํ เต, ตาต, ภณฺฑกํ นาสิต’’นฺติ อาห. ‘‘น นาสิตํ, ตาต, สพฺพํ ตุมฺเหหิ วุตฺตนเยน วิกฺกิณิตํ, อิทํ อสุกสฺส มูลํ, อิทํ อสุกสฺส [Pg.295] มูล’’นฺติ สพฺพมูลํ ตสฺเสว อปฺเปสิ. กุฏุมฺพิโก ปสีทิตฺวา ‘‘อนคฺโฆ ปุริโส ยตฺถ กตฺถจิ ชีวิตุํ สมตฺโถ’’ติ อตฺตโน วยปฺปตฺตํ ธีตรํ ตสฺส ทตฺวา ‘‘เคหมสฺส กโรถา’’ติ ปุริเส อาณาเปตฺวา นิฏฺฐิเต เคเห ‘‘คจฺฉถ ตุมฺเห, อตฺตโน เคเห วสถา’’ติ อาห. อถสฺส เคหปวิสนกาเล เอเกน ปาเทน อุมฺมาเร อกฺกนฺตมตฺเต เคหสฺส ปจฺฉิมภาเค ภูมิฏฺฐาเน อสีติหตฺโถ สุวณฺณปพฺพโต อุฏฺฐหิ. ราชา กิร ชฏิลสฺส เคเห ภูมึ ภินฺทิตฺวา สุวณฺณปพฺพโต อุฏฺฐิโตติ สุตฺวา ตสฺส เสฏฺฐิฉตฺตํ เปเสสิ. โส ชฏิลเสฏฺฐิ นาม อโหสีติ อยมสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ.

その日、その街を守護する神々の導きによって、たとえクミンや胡椒のような些細なものを求める者であっても、他ならぬ彼（少年）の店へと向かうようになった。彼は、十二年もの間山積みになっていた商品を、わずか一日で売り尽くした。長者（村の主）が戻ってきて、店に何もないのを見て、“息子よ、お前はすべての商品を台無しにしてしまったのか”と言った。“父上、台無しにしたのではありません。すべては父上が仰った通りに売れました。これがこれこれの代金、これがこれこれの代金です”と言って、代金の全額を彼に差し出した。長者は感銘を受け、“これほどの人物なら、どこにいても生きていけるだろう”と考え、適齢期を迎えた自分の娘を彼に与え、“彼の家を建てよ”と部下たちに命じた。家が完成すると、“さあ行きなさい、お前たちの家で暮らすがよい”と言った。そして、彼が家に入る際、片足で敷居を踏んだ途端、家の裏手の地面から、高さ八十肘（ハッタ）の黄金の山が湧き出た。王は、ジャティラの家で地面を突き破って黄金の山が現れたと聞き、彼に長者（セッティ）の位を授けた。彼はジャティラ長者と呼ばれるようになった。これが、この功徳ある者の威力（イッディ）である。

เมณฺฑกสฺส เสฏฺฐิสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธีติ (มหาว. ๒๙๖) เมณฺฑโก นาม วิปสฺสิมฺหิ ภควติ กตาธิกาโร มคธรฏฺเฐ ภทฺทิยนคเร เสฏฺฐิ. ตสฺส กิร ปจฺฉิมเคเห อฏฺฐกรีสมตฺเต ฐาเน หตฺถิอสฺสอุสภปฺปมาณา สุวณฺณเมณฺฑกา ปถวึ ภินฺทิตฺวา ปิฏฺฐิยา ปิฏฺฐึ ปหรมานา อุฏฺฐหึสุ, เตสํ มุเขสุ ปญฺจวณฺณานํ สุตฺตานํ เคณฺฑุกา ปกฺขิตฺตา โหนฺติ. สปฺปิเตลมธุผาณิตาทีหิ จ วตฺถจฺฉาทนหิรญฺญสุวณฺณาทีหิ จ อตฺเถ สติ เตสํ มุขโต เคณฺฑุกํ อปเนนฺติ. เอกสฺสปิ เมณฺฑกสฺส มุขโต สกลชมฺพุทีปวาสีนํ ปโหนกํ สปฺปิเตลมธุผาณิตวตฺถจฺฉาทนหิรญฺญสุวณฺณํ นิกฺขมติ. ตโต ปฏฺฐาเยส เมณฺฑกเสฏฺฐีติ ปญฺญายีติ อยมสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธิ.

メンダカ長者の功徳による威力について。メンダカとは、ヴィパッシー仏の御代において功徳を積み、マガダ国のバッディヤ市に住んでいた長者である。彼の家の裏手にある約八カリーサの敷地には、象、馬、雄牛ほどの大きさの黄金の羊（像）たちが、背中合わせに地面を突き破って現れた。それらの口には五色の糸の玉が詰められていた。澄ましバター、油、蜜、糖蜜など、あるいは衣服、銀、金が必要なときには、その口から糸の玉を取り出すのであった。たった一頭の羊の口からでも、閻浮提（ジャンブディーパ）の全住民を養うに十分な量の、澄ましバター、油、蜜、糖蜜、衣服、銀、金が流れ出た。それ以来、彼はメンダカ長者として知られるようになった。これが、この功徳ある者の威力である。

โฆสิตสฺส คหปติสฺส ปุญฺญวโต อิทฺธีติ โฆสิโต (อ. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑.๒๖๐-๒๖๑) นาม ปจฺเจกสมฺพุทฺเธ กตาธิกาโร สกฺกรฏฺเฐ โกสมฺพิยํ เสฏฺฐิ. โส กิร เทวโลกโต จวิตฺวา โกสมฺพิยํ นครโสภินิยา กุจฺฉิสฺมึ นิพฺพตฺติ. สา ตํ วิชาตทิวเส สุปฺเป สยาเปตฺวา สงฺการกูเฏ ฉฑฺฑาเปสิ. ทารกํ กากสุนขา ปริวาเรตฺวา นิสีทึสุ. เอโก ปุริโส ตํ ทิสฺวาว ปุตฺตสญฺญํ ปฏิลภิตฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ เคหํ เนสิ. ตทา โกสมฺพิกเสฏฺฐิ ปุโรหิตํ ทิสฺวา ‘‘กึ, อาจริย, อชฺช เต ติถิกรณนกฺขตฺตาทโย โอโลกิตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อาม, มหาเสฏฺฐี’’ติ วุตฺเต ‘‘ชนปทสฺส กึ ภวิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉิ. ‘‘อิมสฺมึ นคเร อชฺช ชาตทารโก เชฏฺฐเสฏฺฐิ ภวิสฺสตี’’ติ อาห. ตทา เสฏฺฐิโน ภริยา ครุคพฺภา [Pg.296] โหติ, ตสฺมา โส สีฆํ เคหํ เปเสสิ ‘‘คจฺฉ, ชานาหิ นํ วิชาตา วา, น วา’’ติ. ‘‘น วิชาตา’’ติ สุตฺวา เคหํ คนฺตฺวา กาฬึ นาม ทาสึ ปกฺโกสิตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา ‘‘คจฺฉ, อิมสฺมึ นคเร อุปธาเรตฺวา อชฺช ชาตทารกํ คณฺหิตฺวา เอหี’’ติ อาห. สา อุปธาเรนฺตี ตํ เคหํ คนฺตฺวา ตํ ทารกํ ตํ ทิวสํ ชาตํ ญตฺวา สหสฺสํ ทตฺวา อาเนตฺวา เสฏฺฐิโน ทสฺเสสิ. เสฏฺฐิ ‘‘สเจ เม ธีตา ชายิสฺสติ, ตาย นํ สทฺธึ นิวาเสตฺวา เสฏฺฐิฏฺฐานสฺส สามิกํ กริสฺสามิ. สเจ ปุตฺโต ชายิสฺสติ, ฆาเตสฺสามิ น’’นฺติ จินฺเตตฺวา ตํ เคเห วฑฺฒาเปสิ.

ゴーシタ長者の功徳による威力について。ゴーシタとは、パッチェーカ仏（辟支仏）に対して功徳を積み、ヴァンサ国のコーサンビーに住んでいた長者である。彼は天界から没して、コーサンビーの遊女（ナガラソービニ）の胎内に宿った。彼女は彼を産んだ日に、籠（スッパ）に寝かせてゴミ捨て場に捨てさせた。赤ん坊の周りをカラスや犬が取り囲んでいた。ある男がそれを見て、我が子のように慈しみ、“息子を授かった”と言って家に連れ帰った。その時、コーサンビーの長者が祭司（プローヒタ）に会い、“師よ、今日、日柄や天体などを観察されましたか”と尋ねた。彼が“はい、長者様”と答えると、“この国に何が起こるでしょうか”と尋ねた。“今日この街で生まれた子供が、最高位の長者になるでしょう”と彼は言った。その頃、長者の妻も身重であったため、彼はすぐに使いを出して“家に行き、彼女が産んだかどうかを確かめよ”と命じた。“まだ産まれていません”という報告を聞くと、彼は家に戻り、カーリーという名の侍女を呼んで千（の金貨）を与え、“この街を探索し、今日生まれた男の子を買い取って来なさい”と言った。彼女は街を探し回り、その男の家に行き、その日に生まれた赤ん坊であると知ると、千を与えて連れ帰り、長者に見せた。長者は、“もし娘が生まれたら、彼と一緒に住まわせて長者の地位を継がせよう。もし息子が生まれたら、彼を殺してしまおう”と考え、その子を家で育てさせた。

อถสฺส ภริยา กติปาหจฺจเยน ปุตฺตํ วิชายิ. เสฏฺฐิ ‘‘อิมสฺมึ อสติ มม ปุตฺโต เสฏฺฐิฏฺฐานํ ลภิสฺสติ. อิทาเนว นํ มาเรตุํ วฏฺฏตี’’ติ กาฬึ อามนฺเตตฺวา ‘‘คจฺฉ เช, วชโต คุนฺนํ นิกฺขมนเวลาย วชทฺวารมชฺเฌ อิมํ ติริยํ นิปชฺชาเปหิ, คาวิโย นํ มทฺทิตฺวา มาเรสฺสนฺติ, มทฺทิตามทฺทิตภาวํ ปนสฺส ญตฺวา เอหี’’ติ อาห. สา คนฺตฺวา โคปาลเกน วชทฺวาเร วิวฏมตฺเตเยว ตํ ตถา นิปชฺชาเปสิ. โคคณเชฏฺฐโก อุสโภ อญฺญสฺมึ กาเล สพฺพปจฺฉา นิกฺขมนฺโตปิ ตํทิวสํ สพฺพปฐมํ นิกฺขมิตฺวา ทารกํ จตุนฺนํ ปาทานํ อนฺตเร กตฺวา อฏฺฐาสิ. อเนกสตา คาโว อุสภสฺส ทฺเว ปสฺสานิ ฆํสนฺติโย นิกฺขมึสุ. โคปาลโกปิ ‘‘อยํ อุสโภ ปุพฺเพ สพฺพปจฺฉา นิกฺขมติ, อชฺช ปน ปฐมํ นิกฺขมิตฺวา ทฺวารมชฺเฌ นิจฺจโลว ฐิโต, กึ นุ โข เอต’’นฺติ จินฺเตตฺวา คนฺตฺวา ตสฺส เหฏฺฐา นิปนฺนํ ทารกํ ทิสฺวา ปุตฺตสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ เคหํ เนสิ.

その後、数日して彼の妻に息子が生まれた。長者は“この子がいなければ、私の息子が長者の地位を得るだろう。今すぐ彼を殺すべきだ”と考え、カーリーを呼んで言った。“おい、カーリー、牛たちが牛舎から出てくる時に、その入り口の真ん中にこの子を横たえておけ。牛たちが彼を踏み殺すだろう。踏まれたかどうかを確かめて戻って来なさい”。彼女は行き、牛飼いが牛舎の門を開けた途端、彼をそのように横たえた。牛群のリーダーである雄牛は、いつもは最後に出てくるのに、その日は真っ先に出てきて、赤ん坊を四本の足の間に囲うようにして立ち止まった。何百頭もの牛たちが、その雄牛の両脇をこするようにして出て行った。牛飼いも、“この雄牛はいつもは一番最後に出てくるのに、今日は最初に出てきて門の真ん中でじっと動かずに立っている。これは一体どういうことだ”と考え、そばへ行ってその下で寝ている赤ん坊を見つけると、我が子のような愛情が湧き、“息子を授かった”と言って家に連れ帰った。

กาฬี คนฺตฺวา เสฏฺฐินา ปุจฺฉิตา ตมตฺถํ อาโรเจตฺวา ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน อิมํ สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ปุน อาเนตฺวา อทาสิ. อถ นํ เสฏฺฐิ อาห – ‘‘อมฺม กาฬิ, อิมสฺมึ นคเร ปญฺจสกฏสตานิ ปจฺจูสกาเล อุฏฺฐาย วาณิชฺชาย คจฺฉนฺติ, ตฺวํ อิมํ เนตฺวา จกฺกมคฺเค นิปชฺชาเปหิ, โคณา วา นํ มทฺทิสฺสนฺติ, จกฺกํ วา ฉินฺทิสฺสติ, ปวตฺติญฺจสฺส ญตฺวา อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ. สา คนฺตฺวา จกฺกมคฺเค นิปชฺชาเปสิ. สากฏิกเชฏฺฐโก ปุรโต อโหสิ. อถสฺส โคณา ตํ ฐานํ ปตฺวา ธุรํ ฉฑฺเฑสุํ, ปุนปฺปุนํ อาโรเปตฺวา ปาชิยมานาปิ ปุรโต น คจฺฉึสุ. เอวํ ตสฺส เตหิ สทฺธึ วายมนฺตสฺเสว อรุณํ อุฏฺฐหิ. โส ‘‘กึ นาม โคณา กรึสู’’ติ มคฺคํ โอโลเกนฺโต ทารกํ ทิสฺวา ‘‘ภาริยํ วต [Pg.297] กมฺม’’นฺติ จินฺเตตฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐมานโส ตํ เคหํ เนสิ.

カーリーは戻り、長者に尋ねられてその次第を報告した。“もう一度行って、千を与えて彼を連れ戻しなさい”と言われ、再び連れ戻して長者に渡した。すると長者は彼女に言った。“カーリーよ、この街では明け方に五百台の荷車が商売に出発する。彼を連れて行き、車輪の通る跡に横たえておけ。牛が彼を踏むか、車輪が彼を轢く（切り裂く）だろう。どうなったかを見届けて戻って来なさい”。彼女は行き、車輪の跡に彼を横たえた。荷車隊のリーダーが先頭にいた。すると、彼の牛たちはその場所に到達すると、軛を放り出した。何度も付け直して追い立てても、一歩も前に進もうとはしなかった。彼が牛たちと格闘しているうちに、夜が明けた。彼は“牛たちは一体何をしているのだ”と思って道を見ると、赤ん坊を見つけた。“これはなんとも重大なことだ”と考え、“息子を授かった”と喜びに満ちて、彼を家に連れ帰った。

กาฬีปิ คนฺตฺวา เสฏฺฐินา ปุจฺฉิตา ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ตถา อกาสิ. อถ นํ เสฏฺฐิ อาห – ‘‘อิทานิ นํ อามกสุสานํ เนตฺวา คจฺฉนฺตเร นิปชฺชาเปหิ, ตตฺถ สุนขาทีหิ ขาทิโต, อมนุสฺเสน วา ปหโฏ มริสฺสติ, มตามตภาวญฺจสฺส ชานิตฺวา อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ. สา ตํ เนตฺวา ตตฺถ นิปชฺชาเปตฺวา เอกมนฺเต อฏฺฐาสิ. ตํ สุนขาทโย วา อมนุสฺโส วา อุปสงฺกมิตุํ นาสกฺขึสุ. อเถโก อชปาโล อชา โคจรํ เนนฺโต สุสานปสฺเสน คจฺฉติ. เอกา อชา ปณฺณานิ ขาทมานา คจฺฉนฺตรํ ปวิสิตฺวา ทารกํ ทิสฺวา ชณฺณุเกหิ ฐตฺวา ทารกสฺส ถนํ อทาสิ. อชปาลเกน ‘‘เห เห’’ติ สทฺเท กเตปิ น นิกฺขมิ. โส ‘‘ยฏฺฐิยา นํ ปหริตฺวา นีหริสฺสามี’’ติ คจฺฉนฺตรํ ปวิฏฺโฐ ชณฺณุเกหิ ฐตฺวา ทารกํ ขีรํ ปายนฺตึ ทิสฺวา ทารเก ปุตฺตสิเนหํ ปฏิลภิตฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ อาทาย ปกฺกามิ.

カーリーも戻って行き、長者に尋ねられてその次第を報告した。長者が“行け。千金を与えて再びその子を連れて来い”と言ったので、彼女はその通りにした。すると長者は彼女に言った。“今、その子を墓場（ア―マカスサーナ）へ連れて行き、茂みの間に寝かせておけ。そこで犬などに食われるか、あるいは非人（鬼神）に打たれて死ぬだろう。その子が死んだか否かを見届けて戻って来い”。彼女はその子を連れて行き、そこに寝かせて、傍らに立っていた。しかし、犬たちも非人もその子に近づくことはできなかった。その時、一人の羊飼いが山羊を放牧地に追って、墓場の傍らを通りかかった。一頭の山羊が木の葉を食べながら茂みに入り、赤ん坊を見つけると、膝をついてその子に乳を飲ませた。羊飼いが“おい、おい”と声を上げたが、山羊は出てこなかった。彼は“杖で打って追い出してやろう”と考えて茂みに入ると、山羊が膝をついて赤ん坊に乳を飲ませているのを見た。彼はその子に息子のような愛着を覚え、“息子を授かった”と言って、その子を連れて去った。

กาฬี คนฺตฺวา เสฏฺฐินา ปุจฺฉิตา ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ตถา อกาสิ. อย นํ เสฏฺฐิ อาห – ‘‘อมฺม, อิมํ อาทาย โจรปปาตปพฺพตํ อภิรุหิตฺวา ปปาเต ขิป, ปพฺพตกุจฺฉิยํ ปฏิหญฺญมาโน ขณฺฑาขณฺฑิโก หุตฺวา ภูมิยํ ปติสฺสติ, มตามตภาวญฺจสฺส ญตฺวา อาคจฺเฉยฺยาสี’’ติ. สา ตํ ตถา เนตฺวา ปพฺพตมตฺถเก ฐตฺวา ขิปิ. ตํ โข ปน ปพฺพตกุจฺฉึ นิสฺสาย มหาเวฬุคุมฺโพ ปพฺพตานุสาเรเนว วฑฺฒิ, ตสฺส มตฺถกํ ฆนชาโต ชิญฺชุกคุมฺโพ อวตฺถริ. ทารโก ปตนฺโต โกชเว วิย ตสฺมึ ปติ. ตํ ทิวสญฺจ นฬการเชฏฺฐกสฺส เวณุพลิ ปตฺโต โหติ. โส ปุตฺเตน สทฺธึ คนฺตฺวา ตํ เวฬุคุมฺพํ ฉินฺทิตุํ อารภิ. ตสฺมึ จลิเต ทารโก สทฺทมกาสิ. โส ทารกสทฺโท วิยาติ เอเกน ปสฺเสน อภิรุหิตฺวา ตํ ทิสฺวา ‘‘ปุตฺโต เม ลทฺโธ’’ติ ตุฏฺฐจิตฺโต อาทาย คโต. กาฬี คนฺตฺวา เสฏฺฐินา ปุจฺฉิตา ตํ ปวตฺตึ อาจิกฺขิตฺวา ‘‘คจฺฉ, นํ ปุน สหสฺสํ ทตฺวา อาเนหี’’ติ วุตฺตา ตถา อกาสิ.

カーリーは戻って行き、長者に尋ねられてその次第を報告した。長者が“行け。再び千金を与えてその子を連れて来い”と言ったので、彼女はその通りにした。すると長者は彼女に言った。“これを見よ、この子を連れて‘盗賊の断崖’と呼ばれる山に登り、崖から投げ落とせ。山の斜面に打ちつけられ、粉々になって地面に落ちるだろう。その子が死んだか否かを確認して戻って来い”。彼女はその子をそのように連れて行き、山頂に立って投げ落とした。しかし、その山の斜面には大きな竹薮が山に沿って生い茂っており、その上部は生い茂った蔓草（ジンジュカの茂み）で覆われていた。落ちた子供は、まるで絨毯の上に落ちたかのように、その茂みの上に降り立った。その日、籠編み職人の頭領に、竹を献上する番が回ってきていた。彼は息子と共にそこへ行き、その竹薮を切り始めた。竹薮が揺れると、子供が声を上げた。彼は“子供の声のようだ”と言って、片側から登ってその子を見つけると、喜びに満ちて“息子を授かった”と言い、連れて帰った。カーリーは戻って行き、長者に尋ねられてその次第を報告した。長者が“行け。再び千金を与えてその子を連れて来い”と言ったので、彼女はその通りにした。

เสฏฺฐิโน อิทญฺจิทญฺจ กโรนฺตสฺเสว ทารโก วฑฺฒิโต. มหาโฆสวจนตฺตา จสฺส โฆสิโตเตว นามํ อโหสิ. โส เสฏฺฐิโน อกฺขิมฺหิ [Pg.298] กณฺฏโก วิย ขายิ, อุชุกํ โอโลเกตุมฺปิ น วิสหิ. อถสฺส มรณูปายํ จินฺเตนฺโต อตฺตโน กุมฺภการสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตสฺส ‘‘กทา อาวาปํ อาลิมฺเปสฺสสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘สฺเว’’ติ วุตฺเต ‘‘เตน หิ อิทํ สหสฺสํ คณฺหิตฺวา มเมกํ กมฺมํ กโรหี’’ติ อาห. ‘‘กึ สามี’’ติ? ‘‘เอโก เม อวชาตปุตฺโต อตฺถิ, ตํ ตว สนฺติกํ เปสิสฺสามิ, อถ นํ คพฺภํ ปเวเสตฺวา ติณฺหาย วาสิยา ขณฺฑาขณฺฑิกํ ฉินฺทิตฺวา จาฏิยํ ปกฺขิปิตฺวา อาวาเป ปเวเสยฺยาสีติ. อิทํ เต สหสฺสํ สจฺจการสทิสํ, อุตฺตรึ ปน เต กตฺตพฺพยุตฺตกํ ปจฺฉา กริสฺสามี’’ติ. กุมฺภกาโร ‘‘สาธู’’ติ สมฺปฏิจฺฉิ.

長者が彼を殺そうとあれこれ画策している間に、その子は成長した。世間に大きな評判を呼んだことから、彼の名はゴーシタとなった。彼は長者の目の中の棘のように感じられ、長者は彼を直視することさえできなかった。そこで、彼を死に至らしめる策を練り、お抱えの陶工のところへ行き、“いつ窯に火を入れるのか”と尋ねた。“明日です”と言われると、“ならば、この千金を受け取って、私の頼みを聞いてくれ”と言った。“旦那様、どのような御用でしょうか”。“私には卑しい生まれの息子がいる。そいつをお前のところへ送る。そいつが来たら、鋭い斧でバラバラに切り刻み、瓶に入れて窯の中に放り込め。この千金は手付金のようなものだ。後で働きに応じた報酬をさらに取らせよう”。陶工は“承知いたしました”と承諾した。

เสฏฺฐิ ปุนทิวเส โฆสิตํ ปกฺโกสิตฺวา ‘‘หิยฺโย มยา กุมฺภกาโร เอกํ กมฺมํ อาณตฺโต, เอหิ, ตฺวํ ตาต, ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา เอวํ วเทหิ ‘หิยฺโย กิร เม ปิตรา อาณตฺตํ กมฺมํ นิปฺผาเทหี’’’ติ ปหิณิ. โส ‘‘สาธู’’ติ อคมาสิ. ตํ ตตฺถ คจฺฉนฺตํ อิตโร เสฏฺฐิโน ปุตฺโต ทารเกหิ สทฺธึ คุฬกกีฬํ กีฬนฺโต ทิสฺวา ปกฺโกสิตฺวา ‘‘กุหึ คจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ปิตุ สาสนํ คเหตฺวา ‘‘กุมฺภการสฺส สนฺติก’’นฺติ วุตฺเต ‘‘อหํ ตตฺถ คมิสฺสามิ, อิเม มํ ทารกา พหุลกฺขํ ชินึสุ, ตํ เม ปฏิชินิตฺวา เทหี’’ติ อาห. ‘‘อหํ ปิตุ ภายามี’’ติ. ‘‘มา ภายิ, ภาติก, อหํ ตํ สาสนํ หริสฺสามี’’ติ. ‘‘พหูหิ ชิโต ยาวาหํ อาคจฺฉามิ, ตาว เม ลกฺขํ ปฏิชินาหี’’ติ. โฆสิโต กิร คุฬกกีฬายํ เฉโก, เตน นํ เอวํ นิพนฺธิ. โสปิ ตํ ‘‘เตน หิ คนฺตฺวา กุมฺภการํ วเทหิ ‘ปิตรา กิร เม หิยฺโย เอกํ กมฺมํ อาณตฺตํ, ตํ นิปฺผาเทหี’’’ติ อุยฺโยเชสิ. โส ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตถา อวจ. อถ นํ กุมฺภกาโร เสฏฺฐินา วุตฺตนิยาเมน มาเรตฺวา อาวาเป ขิปิ. โฆสิโตปิ ทิวสภาคํ กีฬิตฺวา สายนฺหสมเยว เคหํ คนฺตฺวา ‘‘กึ, ตาต, น คโตสี’’ติ วุตฺเต อตฺตโน อคตการณญฺจ กนิฏฺฐสฺส คตการณญฺจ อาโรเจสิ. เสฏฺฐิ ‘‘ธี ธี’’ติ มหาวิรวํ วิรวิตฺวา สกลสรีเร ปกฺกุถิตโลหิโต วิย หุตฺวา ‘‘อมฺโภ กุมฺภการ, มา นาสยิ, มา นาสยี’’ติ พาหา ปคฺคยฺห กนฺทนฺโต ตสฺส สนฺติกํ อคมาสิ. กุมฺภกาโร ตํ ตถา อาคจฺฉนฺตํ ทิสฺวา ‘‘สามิ, มา สทฺทํ กริ, กมฺมํ นิปฺผนฺน’’นฺติ อาห. โส ปพฺพเตน วิย มหนฺเตน โสเกน อวตฺถโฏ หุตฺวา อนปฺปกํ โทมนสฺสํ ปฏิสํเวเทสิ.

翌日、長者はゴーシタを呼び寄せて、“昨日、私は陶工にある仕事を命じた。息子よ、彼のところへ行ってこう伝えなさい。‘昨日、父が命じた仕事を完成させてくれ’と”。彼は“分かりました”と言って出かけた。彼がそこへ行く途中、長者の実の息子が子供たちとビー玉遊びをしているのを見かけ、彼を呼び止めて“どこへ行くんだ”と尋ねた。父の伝言を聞き、陶工のところへ行くのだと知ると、息子は“僕が代わりに行こう。この子たちにたくさん負けてしまったんだ。僕の代わりに勝って取り戻してくれ”と言った。“父さんが怖いよ”。“兄さん、怖がらなくていいよ。僕がその伝言を届けるから。大勢に負けてしまったんだ。僕が戻るまで、負けた分を取り返しておいてくれ”。ゴーシタはビー玉遊びが上手だったので、息子はしきりに頼み込んだ。そこでゴーシタも“それなら、陶工のところへ行って‘昨日、父が命じた仕事を完成させてくれ’と言ってくれ”と言って送り出した。息子は陶工のところへ行き、その通りに伝えた。すると陶工は、長者が命じた通りにその息子を殺し、窯の中に放り込んだ。ゴーシタは一日中遊び、夕方になって家に帰った。“息子よ、なぜ行かなかったのか”と聞かれ、自分が行かなかった理由と、弟が行った理由を話した。長者は“ああ、なんということだ！”と大声を上げ、全身の血が逆流するような思いで、“おい陶工よ、私を破滅させないでくれ、やめてくれ！”と両腕を振り上げて叫びながら、陶工のもとへ走っていった。陶工は長者がやって来るのを見て、“旦那様、騒がないでください。仕事は完了しました”と言った。長者は、山に押しつぶされるかのような巨大な悲嘆に打ちひしがれ、計り知れない苦悩を味わった。

เอวํ [Pg.299] สนฺเตปิ ปน เสฏฺฐิ ตํ อุชุกํ โอโลเกตุํ น สกฺโกติ. ‘‘กินฺติ นํ มาเรยฺย’’นฺติ จินฺเตนฺโต ‘‘มม คามสเต อายุตฺตกสฺส สนฺติกํ เปเสตฺวา มาราเปสฺสามี’’ติ อุปายํ ทิสฺวา ‘‘อยํ เม อวชาตปุตฺโต, อิมํ มาเรตฺวา วจฺจกูเป ขิปตุ, เอวญฺจ กเต อหํ มาตุลสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามี’’ติ ตสฺส ปณฺณํ ลิขิตฺวา ‘‘ตาต โฆสิต, อมฺหากํ คามสเต อายุตฺตโก อตฺถิ, อิมํ ปณฺณํ หริตฺวา ตสฺส เทหี’’ติ วตฺวา ปณฺณํ ตสฺส ทุสฺสนฺเต พนฺธิ. โส ปน อกฺขรสมยํ น ชานาติ. ทหรกาลโต ปฏฺฐาย หิ ตํ มาราเปนฺโตว เสฏฺฐิ มาเรตุํ นาสกฺขิ, กึ อกฺขรสมยํ สิกฺขาเปสฺสติ. โส อตฺตโน มรณปณฺณเมว ทุสฺสนฺเต พนฺธิตฺวา นิกฺขมนฺโต อาห – ‘‘ปาเถยฺยํ เม, ตาต, นตฺถี’’ติ. ‘‘ปาเถยฺเยน กมฺมํ นตฺถิ, อนฺตรามคฺเค อสุกคาเม นาม มม สหายโก เสฏฺฐิ อตฺถิ, ตสฺส ฆเร ปาตราสํ กตฺวา ปุรโต คจฺฉา’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปิตรํ วนฺทิตฺวา นิกฺขนฺโต ตํ คามํ ปตฺวา เสฏฺฐิฆรํ ปุจฺฉิตฺวา คนฺตฺวา เสฏฺฐิชายํ ปสฺสิ. ‘‘กุโต อาคโตสี’’ติ จ วุตฺเต ‘‘อนฺโตนครโต’’ติ อาห. ‘‘กสฺส ปุตฺโตสี’’ติ? ‘‘ตุมฺหากํ สหายเสฏฺฐิโน, อมฺมา’’ติ. ‘‘ตฺวํสิ โฆสิโต นามา’’ติ? ‘‘อาม, อมฺมา’’ติ. ตสฺสา สห ทสฺสเนเนว ตสฺมึ ปุตฺตสิเนโห อุปฺปชฺชิ. เสฏฺฐิโน ปเนกา ธีตา อตฺถิ ปนฺนรสโสฬสวสฺสุทฺเทสิกา อภิรูปา ปาสาทิกา, ตํ รกฺขิตุํ เอกเมว เปสนการิกํ ทาสึ ทตฺวา สตฺตภูมิกสฺส ปาสาทสฺส อุปริมตเล สิริคพฺเภ วสาเปนฺติ. เสฏฺฐิธีตา ตสฺมึ ขเณ ตํ ทาสึ อนฺตราปณํ เปเสสิ. อถ นํ เสฏฺฐิชายา ทิสฺวา ‘‘กุหึ คจฺฉสี’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘อยฺยธีตาย เปสเนนา’’ติ วุตฺเต ‘‘อิโต ตาว เอหิ, ติฏฺฐตุ เปสนํ, ปุตฺตสฺส เม ปีฐกํ อตฺถริตฺวา อุทกํ อาหริตฺวา ปาเท โธวิตฺวา เตลํ มกฺขิตฺวา สยนํ อตฺถริตฺวา เทหิ, ปจฺฉา เปสนํ กริสฺสสี’’ติ อาห. สา ตถา อกาสิ.

しかしながら、それでもなお、長者はゴーシタを直視することができませんでした。彼は“どうすれば彼を殺せるだろうか”と思案し、“私の管理下にある百の村の村長のもとへ彼を送り、殺させよう”という計略を思いつきました。彼は手紙を書き、“これは私の不肖の息子である。こいつを殺して便所の穴に投げ捨てよ。これが果たされたなら、私はその伯父に対してなすべき相応の報いを知るであろう”と記しました。そして“息子ゴーシタよ、我らの百の村に村長がいる。この手紙を持って行き、彼に渡しなさい”と言って、手紙をゴーシタの服の端に結びつけました。しかし、彼は文字を知りませんでした。幼い頃から長者は彼を殺すことばかりを考えており、どうして文字を習わせることがあったでしょうか。彼は自分自身の死刑宣告書を服の端に結んだまま出発しようとして、“父上、私には旅の食料がありません”と言いました。“旅の食料は必要ない。途中のある村に、私の友人である長者がいる。彼の家で朝食をとり、先へ行きなさい”と長者は言いました。彼は“承知いたしました”と父に礼をして出発し、その村に着くと、長者の家を尋ねて行き、長者の妻に会いました。“どこから来たのですか”と問われ、彼は“都の中から来ました”と答えました。“誰の息子ですか”“お母様、あなたの友人である長者の息子です”。“あなたがゴーシタという名なのですか”“はい、お母様”。彼女は彼を見た瞬間に、実の息子に対するような愛情が湧き起こりました。さて、その長者には十五、六歳ほどの、非常に美しく気品のある一人の娘がいました。両親は彼女を守るために、ただ一人の侍女をつけて、七階建ての館の最上階にある吉兆の間（寝室）に住まわせていました。その時、長者の娘は侍女を市場へ使いに出しました。すると、長者の妻がその侍女を見かけ、“どこへ行くのか”と尋ねました。“お嬢様の使いで行ってまいります”と答えると、“こちらへ来なさい。使いは後回しにして、私の息子のために椅子を整え、水を汲んで足を洗い、油を塗り、寝床を整えてあげなさい。その後で使いに行けばよい”と言いました。侍女はその通りにしました。

อถ นํ จิเรนาคตํ เสฏฺฐิธีตา สนฺตชฺเชสิ. อถ นํ สา อาห – ‘‘มา เม กุชฺฌิ, เสฏฺฐิปุตฺโต โฆสิโต อาคโต, ตสฺส อิทญฺจิทญฺจ กตฺวา ตตฺถ คนฺตฺวา อาคตามฺหี’’ติ. เสฏฺฐิธีตาย ‘‘เสฏฺฐิปุตฺโต โฆสิโต’’ติ นามํ สุตฺวาว ปุพฺพสนฺนิวาสวเสน เปมํ ฉวิอาทีนิ ฉินฺทิตฺวา อฏฺฐิมิญฺชํ อาหจฺจ ฐิตํ. อถ นํ ปุจฺฉิ ‘‘กุหึ โส อมฺมา’’ติ? ‘‘สยเน นิปนฺโน นิทฺทายตี’’ติ[Pg.300]. ‘‘อตฺถิ ปนสฺส หตฺเถ กิญฺจี’’ติ? ‘‘ทุสฺสนฺเต ปณฺณํ อตฺถี’’ติ. สา ‘‘กึ ปณฺณํ นุ โข เอต’’นฺติ ตสฺมึ นิทฺทายนฺเต มาตาปิตูนํ อญฺญวิหิตตาย อปสฺสนฺตานํ โอตริตฺวา ตสฺส สนฺติกํ คนฺตฺวา ตํ ปณฺณํ โมเจตฺวา อาทาย อตฺตโน คพฺภํ ปวิสิตฺวา ทฺวารํ ปิธาย วาตปานํ วิวริตฺวา อกฺขรสมเย กุสลตาย ตํ ปณฺณํ วาเจตฺวา ‘‘อโห วต พาโล อตฺตโน มรณปณฺณํ ทุสฺสนฺเต พนฺธิตฺวา วิจรติ, สเจ มยา น ทิฏฺฐํ อสฺส, นตฺถิ ตสฺส ชีวิต’’นฺติ. ตํ ปณฺณํ ผาเลตฺวา นาเสตฺวา เสฏฺฐิสฺส วจเนน อปรํ ปณฺณํ ลิขิ – ‘‘อยํ มม ปุตฺโต โฆสิโต นาม, คามสตโต ปณฺณาการํ อาหราเปตฺวา อิมสฺส ชนปทเสฏฺฐิโน ธีตรา สทฺธึ มงฺคลํ กตฺวา อตฺตโน วสนคามสฺส มชฺเฌ ทฺวิภูมิกํ เคหํ กาเรตฺวา ปาการปริกฺเขเปน เจว ปุริสคุตฺตีหิ จ สุสํวิหิตารกฺขํ กโรตุ, มยฺหํ อิทญฺจิทญฺจ มยา กตนฺติ สาสนํ เปเสตุ. เอวํ กเต อหํ มาตุลสฺส กตฺตพฺพยุตฺตกํ ชานิสฺสามี’’ติ ลิขิตฺวา จ ปณฺณํ สงฺฆริตฺวา ทุสฺสนฺเตเยวสฺส พนฺธิ.

その後、戻るのが遅くなった侍女を長者の娘が叱りつけました。すると、侍女は言いました。“私を怒らないでください。長者の息子のゴーシタ様がお見えになりました。あの方のためにあれこれとお世話をし、それからあちらへ行って戻ってきたのです”。長者の娘は“長者の息子ゴーシタ”という名を聞くやいなや、宿世の縁によって、皮膚を突き抜け骨髄に達するほどの愛情がこみ上げました。そして彼女は“お母さん、その方はどこにいるのですか”と尋ねました。“寝床に横になって眠っています”。“彼の手に何か持っていますか”“服の端に手紙が結んであります”。彼女は“それは一体何の手紙だろうか”と思い、彼が眠っている間に、両親が他のことに気を取られて見ていない隙に階下へ降り、彼のそばへ行ってその手紙を解きました。それを持って自分の部屋に入り、扉を閉めて窓を開けました。彼女は読み書きに長けていたので、その手紙を読み、“ああ、なんと愚かなことか。自分を殺せという手紙を服の端に結んで歩き回っているとは。もし私が見ていなかったなら、彼の命はなかっただろう”と言いました。彼女はその手紙を破り捨て、長者の言葉を装って別の手紙を書きました。“この若者は私の息子ゴーシタである。百の村から贈り物を集めさせ、この地方の長者の娘と結婚式を挙げさせよ。そして、彼が住む村の真ん中に二階建ての家を建てさせ、城壁で囲み、守衛をつけて厳重に警護させよ。そして私に‘これこれのことをいたしました’と知らせを送れ。これが果たされたなら、私はその伯父に対してなすべきことを知るであろう”。このように書いて手紙を丸め、再び彼の服の端に結びつけました。

โส ทิวสภาคํ นิทฺทายิตฺวา อุฏฺฐาย ภุญฺชิตฺวา ปกฺกามิ, ปุนทิวเส ปาโตว ตํ คามํ คนฺตฺวา อายุตฺตกํ คามกิจฺจํ กโรนฺตเมว ปสฺสิ. โส ตํ ทิสฺวา ‘‘กึ ตาตา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ‘‘ปิตรา เม ตุมฺหากํ ปณฺณํ เปสิต’’นฺติ วุตฺเต ปณฺณํ คเหตฺวา วาเจตฺวา ตุฏฺฐมานโส ‘‘ปสฺสถ, โภ, มม สามิโน มยิ สิเนหํ กตฺวา เชฏฺฐปุตฺตสฺส มงฺคลํ กโรตู’’ติ มม สนฺติกํ ปหิณิ. ‘‘สีฆํ ทารุอาทีนิ อาหรถา’’ติ คหปติเก อาณาเปตฺวา คามมชฺเฌ วุตฺตปฺปการํ เคหํ การาเปตฺวา คามสตโต ปณฺณาการํ อาหราเปตฺวา ชนปทเสฏฺฐิโน ธีตรํ อาเนตฺวา มงฺคลํ กตฺวา เสฏฺฐิสฺส สาสนํ ปหิณิ ‘‘อิทญฺจิทญฺจ มยา กต’’นฺติ.

ゴーシタは日中ずっと眠り、起き上がって食事をしてから出発しました。翌日の早朝、彼は目的の村に到着し、村の職務をこなしている最中の村長に会いました。村長は彼を見て“どうしたのだ、息子よ”と尋ねました。“父があなたへの手紙を託しました”と言われると、村長は手紙を受け取って読み、喜びに満たされて“皆さん、見なさい。私の主人が私を信頼して、長男の婚礼を執り行うようにと、私の元へ寄こされたのだ”と言いました。そして“急いで木材などを持ってきなさい”と家主たちに命じ、村の真ん中に言われた通りの家を建てさせ、百の村から贈り物を集めさせ、地方の長者の娘を連れてきて婚礼を挙げ、長者に“これこれのことをいたしました”と報告を送りました。

ตํ สุตฺวา เสฏฺฐิโน ‘‘ยํ กาเรมิ, ตํ น โหติ. ยํ น กาเรมิ, ตํ โหตี’’ติ มหนฺตํ โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชิ. ปุตฺตโสเกน สทฺธึ โส โสโก เอกโต หุตฺวา กุจฺฉิทาหํ อุปฺปาเทตฺวา อติสารํ ชเนสิ. เสฏฺฐิธีตาปิ ‘‘สเจ โกจิ เสฏฺฐิโน สนฺติกา อาคจฺฉติ, มม อกเถตฺวา เสฏฺฐิปุตฺตสฺส ปฐมตรํ มา กเถถา’’ติ อาณาเปสิ. เสฏฺฐิปิ โข ‘‘น ทานิ ทุฏฺฐปุตฺตํ มม สาปเตยฺยสฺส สามิกํ กริสฺสามี’’ติ จินฺเตตฺวา เอกํ อายุตฺตกํ อาห – ‘‘มาตุล, ปุตฺตํ เม ทฏฺฐุกาโมมฺหิ, เอกํ ปาทมูลิกํ เปเสตฺวา [Pg.301] เอกํ ปณฺณํ ลิขิตฺวา เปเสตฺวา มม ปุตฺตํ ปกฺโกสาเปหี’’ติ. โส ‘‘สาธู’’ติ ปณฺณํ ทตฺวา เอกํ ปุริสํ เปเสสิ. เสฏฺฐิธีตา เสฏฺฐิสฺส พลวคิลานกาเล โฆสิตกุมารํ อาทาย อคมาสิ. เสฏฺฐิ กาลมกาสิ. ราชา ปิตริ กาลงฺกเต ปิตรา ภุตฺตโภคํ ทตฺวา สพฺพสเตน เสฏฺฐิฏฺฐานํ อทาสิ. โฆสิตเสฏฺฐิ นาม หุตฺวา มหาสมฺปตฺติยํ ฐิโต เสฏฺฐิธีตาย กาฬิยา วจเนน อาทิโต ปฏฺฐาย สตฺตสุ ฐาเนสุ อตฺตโน มรณมุตฺตภาวํ ญตฺวา เทวสิกํ สตสหสฺสํ วิสฺสชฺเชตฺวา ทานํ ปฏฺฐเปสีติ. เอวมสฺส สตฺตสุ ฐาเนสุ อโรคภาโว ปุญฺญวโต อิทฺธิ. ตตฺถ คหนฺติ เคหํ วุจฺจติ, คเห ปติ คหปติ. มหาสาลกุเล อธิปติสฺเสตํ นามํ. เกสุจิ โปตฺถเกสุ โฆสิตานนฺตรํ เมณฺฑโก ลิขิโต.

それを聞いて、長者に“私がさせることは成らず、私がさせないことが成る”という大きな憂い（domanassa）が生じた。息子への悲しみ（puttasoka）と共に、その（自分の思い通りにならないことへの）悲しみが一つになり、腹中の灼熱感（kucchidāha）を引き起こして、下痢（atisāra）を生じさせた。長者の娘もまた、“もし誰かが長者のもとから来るならば、私に告げずに、長者の息子（ゴシタ）に先に話してはならない”と命じた。長者もまた、“今、この悪い息子を私の財産の持ち主（相続人）にはしない”と考え、一人の管理人に言った。“叔父よ、私は息子に会いたい。一人の給仕を遣わし、手紙を書いて送り、私の息子を呼び寄せなさい”。彼は“承知しました”と言って手紙を渡し、一人の男を遣わした。長者の娘は、長者の病が重くなった時に、ゴシタという若者を連れて行った。長者は亡くなった。王は、父が亡くなった後、父が享受していた財産を（ゴシタに）与え、あらゆる百の（象・馬などの）軍勢を伴って長者の地位を与えた。ゴシタ長者という名になり、大きな富の中に居て、長者の娘と（侍女の）カーリーの言葉によって、最初から七つの場所で自分が死から免れたことを知り、毎日十万（の金貨）を費やして布施を開始した。このように、彼の七つの場所における無病の状態は、功徳ある者の威力（puññavato iddhi）である。そこで“ガハ（gaha）”とは家（geha）のことを言い、家において主（pati）であるのが“ガハパティ（gahapati）”である。これはマハーサーラ（大金持ち）の家系における主導者の名前である。いくつかの写本では、ゴシタの次にメṇḍaka（メンダカ）のことが記されている。

ปญฺจนฺนํ มหาปุญฺญานํ ปุญฺญวโต อิทฺธีติ เอตฺถ ปุญฺญิทฺธิ ปญฺจนฺนํ มหาปุญฺญานํ ทฏฺฐพฺพาติ อตฺโถ. ปญฺจ มหาปุญฺญา นาม เมณฺฑกเสฏฺฐิ, ตสฺส ภริยา จนฺทปทุมา, ปุตฺโต ธนญฺจยเสฏฺฐิ, สุณิสา สุมนเทวี, โทโส ปุณฺโณ นามาติ อิเม ปญฺจ ชนา ปจฺเจกสมฺพุทฺเธ กตาธิการา. เตสุ เมณฺฑกเสฏฺฐิ อฑฺฒเตรสานิ โกฏฺฐสตานิ โสธาเปตฺวา สีสํ นฺหาโต ทฺวาเร นิสีทิตฺวา อุทฺธํ อุลฺโลเกติ, อากาสโต รตฺตสาลิธารา โอปติตฺวา สพฺพโกฏฺเฐ ปูเรติ. ตสฺส ภริยา ตณฺฑุลํ เอกนาฬิมตฺตํ คเหตฺวา ภตฺตํ ปจาเปตฺวา เอกสฺมึ สูปพฺยญฺชนเก สูปํ กาเรตฺวา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตา ทฺวารโกฏฺฐเก ปญฺญตฺตาสเน นิสีทิตฺวา ‘‘สพฺเพ ภตฺเตน อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ โฆสาเปตฺวา ปกฺโกสาเปตฺวา สุวณฺณกฏจฺฉุํ อาทาย อาคตาคตานํ อุปนีตภาชนานิ ปูเรตฺวา เทติ, สกลทิวสมฺปิ เทนฺติยา กฏจฺฉุนา สกึ คหิตฏฺฐานมตฺตเมว ปญฺญายติ. ตสฺส ปุตฺโต สีสํ นฺหาโต สหสฺสตฺถวิกํ อาทาย ‘‘กหาปเณหิ อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ โฆสาเปตฺวา อาคตาคตานํ คหิตภาชนานิ ปูเรตฺวา เทติ. ถวิกาย กหาปณสหสฺสเมว โหติ. ตสฺส สุณิสา สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิตา จตุโทณิกํ วีหิปิฏกํ อาทาย อาสเน นิสินฺนา ‘‘พีชภตฺเตน อตฺถิกา อาคจฺฉนฺตู’’ติ โฆสาเปตฺวา อาคตาคตานํ คหิตภาชนานิ ปูเรตฺวา เทติ, ปิฏกํ ยถาปูริตเมว โหติ. ตสฺส ทาโส สพฺพาลงฺการปฏิมณฺฑิโต สุวณฺณยุเค [Pg.302] สุวณฺณโยตฺเตหิ โคเณ โยเชตฺวา สุวณฺณปโตทยฏฺฐึ อาทาย โคณานํ คนฺธปญฺจงฺคุลิกานิ ทตฺวา วิสาเณสุ สุวณฺณโกสเก ปฏิมุญฺจิตฺวา เขตฺตํ คนฺตฺวา ปาเชติ, อิโต ติสฺโส, อิโต ติสฺโส, มชฺเฌ เอกาติ สตฺต สีตาโย ภิชฺชิตฺวา คจฺฉนฺติ. ชมฺพุทีปวาสิโน ภตฺตพีชหิรญฺญสุวณฺณาทีสุ ยถารุจิตํ เสฏฺฐิเคหโตเยว คณฺหึสุ. อนุกฺกเมน ปน ภทฺทิยนครํ อนุปฺปตฺเต ภควติ ภควโต ธมฺมเทสนาย ปญฺจ มหาปุญฺญา จ ธนญฺจยเสฏฺฐิสฺส ธีตา วิสาขา จ โสตาปตฺติผลํ ปาปุณึสุ. อยํ ปน เนสํ ปญฺจนฺนํ มหาปุญฺญานํ ปุญฺญวโต อิทฺธิ. สงฺเขเปน ปน ปริปากคเต ปุญฺญสมฺภาเร อิชฺฌนกวิเสโส ปุญฺญวโต อิทฺธิ.

“五人の大功徳ある者たちの、功徳ある者の威力”という箇所において、功徳の威力（puññiddhi）は五人の大功徳ある者たちに見られるべきであるという意味である。五人の大功徳ある者とは、メンダカ長者、その妻のチャンダパドゥマー、息子のダナンジャヤ長者、嫁のスマナーデーヴィー、奴僕のプンナという名の人々であり、これら五人は過去の各仏（辟支仏）に対して功徳を積んだ者たちである。それらの中で、メンダカ長者は千二百五十の穀物倉を清掃させ、頭を洗って（沐浴して）門のところに座り、上方の空を見上げた。すると空から赤い稲の列が降り注ぎ、すべての穀物倉を満たした。彼の妻は一ナーリほどの米を取り、その米で飯を炊かせ、一つの副食の器に副食（スープ等）を用意させ、あらゆる装身具で着飾って門の建物に用意された座に座り、“飯を必要とする者は皆来なさい”と呼びかけさせ、金のお玉を持って、やって来た人々が持ってきた器を満たして与えた。一日中与えていても、お玉で一度すくった場所（の減り具合）しか見えなかった。彼の息子は頭を洗って千（金貨）入りの袋を持ち、“金貨を必要とする者は皆来なさい”と呼びかけさせ、やって来た人々の持ってきた器を満たして与えた。袋の中には常に千金貨があった。彼の嫁はあらゆる装身具で着飾って、四ドナ（一タン）入りの籾の籠を持って座に座り、“種籾や飯を必要とする者は皆来なさい”と呼びかけさせ、やって来た人々の持ってきた器を満たして与えた。籠は常に満たされたままであった。彼の奴僕はあらゆる装身具で着飾って、黄金の軛に黄金の紐で牛を繋ぎ、黄金の突き棒を持って、牛たちに五指の香印（gandhapañcaṅgulika）を与え、角に黄金の鞘を被せて、野原に行って耕した。こちら側に三筋、あちら側に三筋、中央に一筋というように、七つの畝が分かれて進んだ。閻浮提（ジャンブディーパ）の住人たちは、飯、種、金銀などを、望むままに長者の家からのみ受け取った。その後、世尊が順次バッディヤ市に到着された時、世尊の説法によって、五人の大功徳ある者たちとダナンジャヤ長者の娘ヴィサーカーは預流果（sotāpattiphala）に達した。これが、これら五人の大功徳ある者たちの、功徳ある者の威力である。要約すれば、成熟した功徳の蓄積によって、物事が成就する特別なありさまを“功徳ある者の威力”という。

วิชฺชามยิทฺธินิทฺเทเส อิชฺฌนาการํ คนฺธาริวิชฺชํ วา อุปจารสิทฺธํ ปตฺถิตสิทฺธํ อญฺญํ วา วิชฺชํ ธาเรนฺตีติ วิชฺชาธรา. วิชฺชํ ปริชปฺเปตฺวาติ ยโถปจารํ วิชฺชํ มุเขน ปริวตฺเตตฺวา. เสสํ วุตฺตตฺถเมวาติ.

明（ vijjā）による威力の明示において、成就の相を持つガンダーラ明や、処置（薬など）によって完成するもの、願望によって完成するもの、あるいはその他の明を保持する者を“明持者（vijjādharā）”という。“明を呪唱して（vijjaṃ parijappetvā）”とは、その処置に従って、口で明（呪文）を繰り返し唱えることである。残りは既に述べた通りの意味である。

สมฺมาปโยคิทฺธินิทฺเทเส อิชฺฌนาการมตฺตํ ปุจฺฉิตฺวา อญฺญสฺส วิเสสสฺส อภาวโต ‘‘กตมา’’ติ อปุจฺฉิตฺวา ปการมตฺตเมว ปุจฺฉนฺเตน ‘‘กถ’’นฺติ ปุจฺฉา กตา, ตเถว ‘‘เอว’’นฺติ นิคมนํ กตํ. เอตฺถ จ ปฏิปตฺติสงฺขาตสฺเสว สมฺมาปโยคสฺส ทีปนวเสน ปุริมปาฬิสทิสาว ปาฬิ อาคตา. อฏฺฐกถายํ ปน สกฏพฺยูหาทิกรณวเสน ยํกิญฺจิ สํวิทหนํ ยํกิญฺจิ สิปฺปกมฺมํ ยํกิญฺจิ เวชฺชกมฺมํ ติณฺณํ เวทานํ อุคฺคหณํ ติณฺณํ ปิฏกานํ อุคฺคหณํ, อนฺตมโส กสนวปนาทีนิ อุปาทาย ตํ ตํ กมฺมํ กตฺวา นิพฺพตฺตวิเสโส ตตฺถ ตตฺถ สมฺมาปโยคปจฺจยา อิชฺฌนฏฺเฐน อิทฺธีติ อาคตาติ.

正しき適用（sammāpayoga）による威力の明示において、単に成就のありさまのみを問い、他の特別な威力の不在により“いかなるものか（katamā）”と問わずに、ただその種類のみを問う者が“どのように（kathaṃ）”と問い、同様に“このように（evaṃ）”と結論づけられている。ここでも、修行（paṭipatti）と呼ばれる正しき適用の明示によって、前の（智慧の威力の）パーリ文と同様の文が来ている。しかし、アッタカタ（註釈書）では、車陣（sakaṭabyūha）の作成などによるあらゆる計画、あらゆる工芸、あらゆる医術、三つのヴェーダの習得、三蔵（ティピタカ）の習得、さらには耕作や種まきなどに至るまで、それらの行為を行って生じる卓越した成果を、それぞれの場所における“正しき適用を縁として成就するという意味での威力”であると伝えている。

อิทฺธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

威力についての解説の註釈を終わる。

๓. อภิสมยกถา

3. 現観（アビサマヤ）についての話

อภิสมยกถาวณฺณนา

現観についての話の註釈

๑๙.

19.

อิทานิ อิทฺธิกถานนฺตรํ ปรมิทฺธิภูตํ อภิสมยํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย อภิสมยกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ อภิสมโยติ สจฺจานํ อภิมุเขน สมาคโม, ปฏิเวโธติ อตฺโถ. เกน [Pg.303] อภิสเมตีติ กึ วุตฺตํ โหติ? ‘‘เอวํ มหตฺถิโย โข, ภิกฺขเว, ธมฺมาภิสมโย’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๗๔) สุตฺตปเทสุ โย โส อภิสมโยติ วุตฺโต, ตสฺมึ อภิสมเย วตฺตมาเน อภิสเมตา ปุคฺคโล เกน ธมฺเมน สจฺจานิ อภิสเมติ, อภิมุโข หุตฺวา สมาคจฺฉติ, ปฏิวิชฺฌตีติ วุตฺตํ โหตีติ. อยํ ตาว โจทกสฺส ปุจฺฉา. จิตฺเตน อภิสเมตีติ จิตฺตํ วินา อภิสมยาภาวโต ตถา วิสฺสชฺชนํ. หญฺจีติอาทิ ปุน โจทนา. หญฺจิ ยทีติ อตฺโถ. ‘‘จิตฺเตนา’’ติ วุตฺตตฺตา เตน หิ อญฺญาณี อภิสเมตีติ อาห. น อญฺญาณี อภิสเมตีติ จิตฺตมตฺเตเนว อภิสมยาภาวโต ปฏิกฺเขโป. ญาเณน อภิสเมตีติ ปฏิญฺญา. ปุน หญฺจีติอาทิ ‘‘ญาเณนา’’ติ วุตฺตตฺตา อญฺญาณี อจิตฺตโกติ โจทนา. น อจิตฺตโก อภิสเมตีติ อจิตฺตกสฺส อภิสมยาภาวโต ปฏิกฺเขโป. จิตฺเตน จาติอาทิ ปฏิญฺญา. ปุน หญฺจีติอาทิ สพฺพจิตฺตญาณสาธารณวเสน โจทนา. เสสโจทนาวิสฺสชฺชเนสุปิ เอเสว นโย.

現今、神変論（iddhikathā）に続いて、最上の神変である通達（abhisamaya、現観）を示すために語られた通達論の、未曾有の意味の解説を行う。そこにおいて“通達”とは、諸真理（四聖諦）に直面して合致すること、すなわち証悟（paṭivedha）という意味である。“何によって通達するのか”という問いは何を意味しているのか。“比丘たちよ、このように法の通達（dhammābhisamaya）は大きな利益をもたらすものである”等（相応部 2.74）の経文において“通達”と語られている。その通達が起こっている時、通達する者はどの法によって諸真理を通達し、直面して合致し、証悟するのか、ということが語られているのである。これはまず難問者（codaka）の問いである。“心によって通達する”という回答は、心なしには通達があり得ないからであり、そのように答えたものである。“もしそうなら（hañci）”等は再度の追及（codanā）である。“心によって”と言われたので、“それでは、智慧のない者（aññāṇī）が通達することになる”と述べた。“智慧のない者が通達することはない”というのは、心だけで通達があるわけではないので、拒絶（paṭikkhepo）である。“智慧（ñāṇa）によって通達する”というのが確答（paṭiññā）である。再び“もしそうなら”等は、“智慧によって”と言われたので、“智慧のない者は心なき者（acittako）である”という追及である。“心なき者が通達することはない”というのは、心なき者には通達があり得ないことによる拒絶である。“心と共に（cittena ca）”等は確答である。再び“もしそうなら”等は、すべての心と智慧に共通することによる追及である。残りの追及と回答においても、この方法が適用される。

ปรโต ปน กมฺมสฺสกตจิตฺเตน จ ญาเณน จาติ กมฺมสฺสกา สตฺตาติ เอวํ กมฺมสฺสกตาย ปวตฺตจิตฺเตน จ ญาเณน จ. สจฺจานุโลมิกจิตฺเตน จ ญาเณน จาติ สจฺจปฏิเวธสฺส อนุกูลตฺตา สจฺจานุโลมิกสงฺขาเตน วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตจิตฺเตน จ วิปสฺสนาญาเณน จ. กถนฺติ ยถา อภิสมโย โหติ, ตถา กเถตุกมฺยตา ปุจฺฉา. อุปฺปาทาธิปเตยฺยนฺติ ยสฺมา จิตฺตสฺส อุปฺปาเท อสติ เจตสิกานํ อุปฺปาโท นตฺถิ. อารมฺมณคฺคหณญฺหิ จิตฺตํ เตน สห อุปฺปชฺชมานา เจตสิกา กถํ อารมฺมเณ อคฺคหิเต อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ. อภิธมฺเมปิ จิตฺตุปฺปาเทเนว เจตสิกา วิภตฺตา, ตสฺมา มคฺคญาณสฺส อุปฺปาเท อธิปติภูตํ จิตฺตนฺติ อตฺโถ. ญาณสฺสาติ มคฺคญาณสฺส. เหตุ ปจฺจโย จาติ ชนโก จ อุปตฺถมฺภโก จ. ตํสมฺปยุตฺตนฺติ เตน ญาเณน สมฺปยุตฺตํ. นิโรธโคจรนฺติ นิพฺพานารมฺมณํ. ทสฺสนาธิปเตยฺยนฺติ เสสานํ ทสฺสนกิจฺจาภาวา นิพฺพานทสฺสเน อธิปติภูตํ. จิตฺตสฺสาติ มคฺคสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส. ตํสมฺปยุตฺตนฺติ เตน จิตฺเตน สมฺปยุตฺตํ.

さらに、その先において“業自性（kammassakata）の心と智慧によって”とは、“衆生は自らの業を所有する者である”という、このように業自性として生じた心と智慧によって、という意味である。“諦随順（saccānulomika）の心と智慧によって”とは、諸真理の証悟に随順するがゆえに諦随順と呼ばれる、観（vipassanā）に相応した心と智慧によって、という意味である。“どのように（kathaṃ）”とは、いかにして通達が起こるのか、そのように説明したいという意図による問いである。“生起の増上（uppādādhipateyya）”とは、心の生起がない時には、心所の生起もあり得ないからである。実に心は対象を把捉するものであり、それと共に生起する心所が、対象が把捉されていないのに、どうして生起することがあろうか。阿毘達磨（abhidhamma）においても、心の生起によってのみ心所が分かたれている。それゆえ、道智（maggañāṇa）の生起において増上（主導的）となるのが心である、という意味である。“智慧の（ñāṇassa）”とは、道智の。“因（hetu）と縁（paccayo）”とは、生起させるもの（janaka）であり、助成するもの（upatthambhaka）でもある。“それと相応する（taṃsampayutta）”とは、その智慧と相応することを。“滅を境とする（nirodhagocara）”とは、涅槃を対象とすることを。“観見の増上（dassanādhipateyya）”とは、残りの（心所には）観見の作用がないため、涅槃を観見することにおいて増上となることである。“心の（cittassa）”とは、道に相応する心の。“それと相応する（taṃsampayutta）”とは、その心と相応することを意味する。

๒๐.

20.

ยสฺมา เอตมฺปิ ปริยายํ, น เกวลํ จิตฺตญาเณหิเยว อภิสมโย, อถ โข สพฺเพปิ มคฺคสมฺปยุตฺตจิตฺตเจตสิกา ธมฺมา สจฺจาภิสมยกิจฺจสาธนวเสน [Pg.304] อภิสมโย นาม โหนฺติ, ตสฺมา ตมฺปิ ปริยายํ ทสฺเสตุกาโม กึ นุ เอตฺตโกเยว อภิสมโยติ ปุจฺฉิตฺวา น หีติ ตํ วจนํ ปฏิกฺขิปิตฺวา โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณติอาทิมาห. ทสฺสนาภิสมโยติ ทสฺสนภูโต อภิสมโย. เอส นโย เสเสสุปิ. สจฺจาติ สจฺจญาณานิ. มคฺคญาณเมว นิพฺพานานุปสฺสนฏฺเฐน วิปสฺสนา. วิโมกฺโขติ มคฺควิโมกฺโข. วิชฺชาติ มคฺคญาณเมว. วิมุตฺตีติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติ. นิพฺพานํ อภิสมียตีติ อภิสมโย, เสสา อภิสเมนฺติ เอเตหีติ อภิสมยา.

これ（心と智慧による通達）もまた一つの説示（pariyāya）であり、ただ心と智慧のみによって通達があるのではなく、実に、道に相応するすべての心・心所の法が、四聖諦の通達という作用を達成することによって、“通達”と呼ばれるからである。それゆえ、その説示をも示そうとして、“果たしてこれだけが通達なのか”と問い、“そうではない（na hi）”とその言葉を拒絶して、“出世間道の瞬間において”等と述べたのである。“見通達（dassanābhisamaya）”とは、見（dassana）そのものである通達である。この方法は残りのものにも適用される。“諦（sacca）”とは諦智（saccañāṇa）のことである。道智そのものが、涅槃を随観するという意味において“観（vipassanā）”と呼ばれる。“解脱（vimokkha）”とは道の解脱である。“明（vijjā）”とは道智そのものである。“離繋（vimutti）”とは断絶の離繋（samucchedavimutti）である。涅槃が通達されるので“通達（abhisamaya）”と呼ばれ、残りのものはこれらによって（聖者が）通達するので“通達（abhisamayā）”と呼ばれる。

๒๑.

21.

ปุน มคฺคผลวเสน อภิสมยํ ภินฺทิตฺวา ทสฺเสตุํ กึ นูติอาทิมาห. ผลกฺขเณ ปเนตฺถ ยสฺมา สมุจฺเฉทนฏฺเฐน ขเย ญาณํ น ลพฺภติ, ตสฺมา ปฏิปฺปสฺสทฺธฏฺเฐน อนุปฺปาเท ญาณนฺติ วุตฺตํ. เสสํ ปน ยถานุรูปํ เวทิตพฺพนฺติ. อิทานิ ยสฺมา กิเลสปฺปหาเน สติ อภิสมโย โหติ, อภิสมเย จ สติ กิเลสปฺปหานํ โหติ, ตสฺมา โจทนาปุพฺพงฺคมํ กิเลสปฺปหานํ ทสฺเสตุกาโม ยฺวายนฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยฺวายนฺติ โย อยํ มคฺคฏฺโฐ อริยปุคฺคโล. เอวมาทิกานิ ปเนตฺถ จตฺตาริ วจนานิ โจทกสฺส ปุจฺฉา. ปุน อตีเต กิเลเส ปชหตีติ อิทํ โจทนาย โอกาสทานตฺถํ วิสฺสชฺชนํ. ขีณนฺติ ภงฺควเสน ขีณํ. นิรุทฺธนฺติ สนฺตานวเสน ปุนปฺปุนํ อนุปฺปตฺติยา นิรุทฺธํ. วิคตนฺติ วตฺตมานกฺขณโต อปคตํ. วิคเมตีติ อปคมยติ. อตฺถงฺคตนฺติ อภาวํ คตํ. อตฺถงฺคเมตีติ อภาวํ คมยติ. ตตฺถ โทสํ ทสฺเสตฺวา น อตีเต กิเลเส ปชหตีติ ปฏิกฺขิตฺตํ. อนาคตโจทนาย อชาตนฺติ ชาตึ อปฺปตฺตํ. อนิพฺพตฺตนฺติ สภาวํ อปฺปตฺตํ. อนุปฺปนฺนนฺติ อุปฺปาทโต ปภุติ อุทฺธํ น ปฏิปนฺนํ. อปาตุภูตนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนภาเวน จิตฺตสฺส อปาตุภูตํ. อตีตานาคเต ปชหโต ปหาตพฺพานํ นตฺถิตาย อผโล วายาโม อาปชฺชตีติ ตทุภยมฺปิ ปฏิกฺขิตฺตํ. รตฺโต ราคํ ปชหตีติ วตฺตมาเนน ราเคน รตฺโต ตเมว ราคํ ปชหติ. วตฺตมานกิเลเสสุปิ เอเสว นโย. ถามคโตติ ถิรสภาวํ คโต. กณฺหสุกฺกาติ อกุสลา จ กุสลา จ ธมฺมา ยุคนทฺธา สมเมว วตฺตนฺตีติ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. สํกิเลสิกาติ เอวํ สํกิเลสานํ สมฺปยุตฺตภาเว สติ สํกิเลเส นิยุตฺตา มคฺคภาวนา โหตีติ อาปชฺชตีติ อตฺโถ. เอวํ ปจฺจุปฺปนฺเน ปชหโต วายาเมน สทฺธึ ปหาตพฺพานํ [Pg.305] อตฺถิตาย สํกิเลสิกา จ มคฺคภาวนา โหติ, วายาโม จ อผโล โหติ. น หิ ปจฺจุปฺปนฺนานํ กิเลสานํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตตา นาม อตฺถีติ.

再び、道と果（maggaphala）の別に通達を分けて示すために“果たして（kiṃ nu）”等と述べた。ここで果の瞬間（phalakkhaṇe）においては、断絶という意味での“尽智（khaye ñāṇa）”は得られないため、安息（paṭippassaddhi）という意味で“不生智（anuppāde ñāṇa）”と言われた。残りの（説示の通達など）は、適宜、理解されるべきである。さて、煩悩の滅尽がある時に通達があり、通達がある時に煩悩の滅尽がある。それゆえ、追及を伴って煩悩の滅尽を示そうとして“これが（yvāyaṃ）”等と述べた。そこにおいて“これが”とは、道に住するこの聖者のことである。ここにおいて、このように始まる四つの言葉は難問者の問いである。再び“過去の煩悩を捨断する”というこの言葉は、追及の機会を与えるための回答である。“尽きた（khīṇa）”とは、壊（bhaṅga）によって尽きたもの。“滅した（niruddha）”とは、相続（santāna）において二度と生起しないことによって滅したもの。“去った（vigata）”とは、現在の瞬間から離れ去ったもの。“去らせる（vigameti）”とは、離れ去らせるのか。“滅した（atthaṅgata）”とは、非存在に至ったもの。“滅させる（atthaṅgameti）”とは、非存在に至らせるのか。そこにおいて過失を示して、“過去の煩悩を捨断するのではない”と拒絶された。未来の（煩悩への）追及において、“未生（ajāta）”とは生に至っていないもの。“未起（anibbatta）”とは自性に至っていないもの。“未生起（anuppanna）”とは生起から先へと進んでいないもの。“未出現（apātubhūta）”とは現在のあり方として心に出現していないものである。過去・未来（の煩悩）を捨断する者にとって、捨断すべき対象が存在しないために（道への）努力が空しいものとなる。それゆえ、その両方の追及も拒絶された。“貪る者が貪欲を捨断する”とは、現に生じている貪欲によって貪っている者が、その貪欲そのものを捨断することである。現存する煩悩においてもこの方法が適用される。“強固な状態に至った（thāmagato）”とは、強固な性質に至ったこと。“黒白（kaṇhasukka）”とは、不善法と善法が対になって同時に起こることになる、という過失が生じるという意味である。“汚染（saṃkilesika）”とは、このように汚染（煩悩）が相応している状態であれば、汚染に束縛された道修習になってしまう、という過失が生じるという意味である。このように現在の（煩悩）を捨断する者にとって、努力と共に、捨断すべきものが存在するために、道修習が汚染されたものとなり、努力も空しいものとなる。実に、現存する煩悩が心から離れている（vippayutta）ということはあり得ないからである。

น หีติ จตุธา วุตฺตสฺส วจนสฺส ปฏิกฺเขโป. อตฺถีติ ปฏิชานนํ. ยถา กถํ วิยาติ อตฺถิภาวสฺส อุทาหรณทสฺสนตฺถํ ปุจฺฉา. ยถา อตฺถิ, ตํ เกน ปกาเรน วิย อตฺถิ, กึ วิย อตฺถีติ อตฺโถ. เสยฺยถาปีติ ยถา นาม. ตรุณรุกฺโขติ ผลทายกภาวทีปนตฺถํ ตรุณคฺคหณํ. อชาตผโลติ ผลทายกตฺเตปิ สติ ผลคฺคหณโต ปุเรกาลคฺคหณํ. ตเมนนฺติ ตํ รุกฺขํ. เอนนฺติ นิปาตมตฺตํ, ตํ เอตนฺติ วา อตฺโถ. มูลํ ฉินฺเทยฺยาติ มูลโต ฉินฺเทยฺย. อชาตผลาติ อชาตานิ ผลานิ. เอวเมวนฺติ เอวํ เอวํ. อุปฺปาโท ปวตฺตํ นิมิตฺตํ อายูหนาติ จตูหิปิ ปจฺจุปฺปนฺนขนฺธสนฺตานเมว วุตฺตํ. ยสฺมิญฺหิ ขนฺธสนฺตาเน ยํ ยํ มคฺคญาณํ อุปฺปชฺชติ, เตน เตน มคฺคญาเณน ปหาตพฺพานํ กิเลสานํ ตํ ขนฺธสนฺตานํ อพีชํ โหติ, ตสฺส อพีชภูตตฺตา ตปฺปจฺจยา เต เต กิเลสา อนุปฺปนฺนา เอว น อุปฺปชฺชนฺติ. อาทีนวํ ทิสฺวาติ อนิจฺจาทิโต อาทีนวํ ทิสฺวา. อนุปฺปาโทติอาทีหิ จตูหิ นิพฺพานเมว วุตฺตํ. จิตฺตํ ปกฺขนฺทตีติ มคฺคสมฺปยุตฺตํ จิตฺตํ ปกฺขนฺทติ. เหตุนิโรธา ทุกฺขนิโรโธติ กิเลสานํ พีชภูตสฺส สนฺตานสฺส อนุปฺปาทนิโรธา อนาคตกฺขนฺธภูตสฺส ทุกฺขสฺส เหตุภูตานํ กิเลสานํ อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ. เอวํ ทุกฺขสฺส เหตุภูตกิเลสานํ อนุปฺปาทนิโรธา ทุกฺขสฺส อนุปฺปาทนิโรโธ โหติ. เอวํ กิเลสปฺปหานยุตฺติสพฺภาวโต เอว อตฺถิ มคฺคภาวนาติอาทิมาห. อฏฺฐกถายํ (วิสุทฺธิ. ๒.๘๓๒) ปน ‘‘เอเตน กึ ทีปิตํ โหติ? ภูมิลทฺธานํ กิเลสานํ ปหานํ ทีปิตํ โหติ. ภูมิลทฺธา ปน กึ อตีตา อนาคตา, อุทาหุ ปจฺจุปฺปนฺนาติ? ภูมิลทฺธุปฺปนฺนาเยว นามา’’ติ วตฺวา กถิตกิเลสปฺปหานสฺส วิตฺถารกถา สุตมยญาณกถาย มคฺคสจฺจนิทฺเทสวณฺณนายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา, อิธ ปน มคฺคญาเณน ปหาตพฺพา กิเลสาเยว อธิปฺเปตาติ.

“ナ・ヒー（決してそうではない）”という言葉は、問者が四通りに述べた言葉に対する拒絶（否定）である。“アッティ（存在する）”とは、（答述者の）承認の言葉である。“ヤター・カタム・ヴィヤ（いかにしてあるのか）”とは、有（聖道の修習が存在すること）の例証を示すための質問である。“どのように存在するのか、どのような方法によって存在するのか、何に似て存在するのか”というのがその意味である。“セッヤターピ”とは、“例えば”という意味である。“タルナ・ルッコー（若木）”とは、実を結ぶ能力があることを示すために“若い（タルナ）”という言葉が取られている。“アジャータ・パロー（未だ実を結んでいない）”とは、実を結ぶ能力があっても、実を収穫する前の段階であることを示している。“タ・メーナン（それを）”とは、その木のことである。“エーナン”は単なる接辞であり、あるいは“その、これを”という意味である。“ムーラン・チンデッヤ（根を断つべし）”とは、根元から断つことである。“アジャータ・パラー（未だ生じていない実）”とは、未だ生じていない実のことである。“エーヴァ・メーヴァ（正にそのように）”とは、正にその通りのことである。“生起（ウッパーダ）、進行（パヴァッタ）、相（ニミッタ）、蓄積（アーユーハナー）”という四つの言葉は、現在における五蘊の相続（連続体）についてのみ語られたものである。というのも、ある五蘊の相続において、いずれかの道知（聖道の智慧）が生じる時、その道知によって断じられるべき煩悩にとって、その五蘊の相続は“無種子（種子のない状態）”となるからである。それが無種子となるがゆえに、それを原因として（生じるはずの）それら個別の煩悩は、未生（いまだ生じていない状態）のまま、決して生じることがないのである。“過患を見て（アーディーナヴァン・ディスヴァー）”とは、無常などの観点から過患を見ることである。“無生（アヌッパーダ）”などの四つの言葉によって、涅槃そのものが語られている。“心が躍り入る（チッタン・パッカンダティ）”とは、道に相応した心が（涅槃へと）躍り入ることである。“原因の滅により苦が滅する”とは、煩悩の種子となっている（五蘊の）相続が、二度と生じない形で滅することにより、未来の五蘊としての苦の原因である煩悩が、二度と生じない形で滅することである。このように、苦の原因である煩悩が不生不滅となることで、苦が不生不滅となるのである。このように、煩悩の断滅の理（ことわり）が成立するからこそ、“聖道の修習は存在する”などと説かれたのである。しかしながら、アッタカタ（義釈・清浄道論 2.832）では、“これによって何が示されているのか？ 根拠を得た煩悩の断滅が示されている。では、根拠を得たものとは、過去のものか未来のものか、あるいは現在のことか？ それは、根拠を得て生じたものである”と述べられており、説かれた煩悩の断滅の詳説については、‘聞慧論（スッタマヤニャーナ・カター）’の“道諦釈（マッガサッチャ・ニッデーサ・ヴァンナナー）”で述べられた方法と同じように理解されるべきである。しかし、ここでは道知によって断じられるべき煩悩そのものが意図されているのである。

อภิสมยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

現観論釈（アビサマヤ・カター・ヴァンナナー）を完結する。

๔. วิเวกกถา

4. 遠離論（ヴィヴェーカ・カター）

วิเวกกถาวณฺณนา

遠離論釈（ヴィヴェーカ・カター・ヴァンナナー）

๒๒. อิทานิ [Pg.306] ปหานาวสานาย อภิสมยกถาย อนนฺตรํ ปหานาการํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย วิเวกกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว เย เกจีติ อนวเสสปริยาทานํ. พลกรณียาติ อูรุพเลน พาหุพเลน กตฺตพฺพา. กมฺมนฺตาติ ธาวนลงฺฆนกสนวปนาทีนิ กมฺมานิ. กรียนฺตีติ พลวนฺเตหิ กรียนฺติ. สีลํ นิสฺสายาติ จตุปาริสุทฺธิสีลํ นิสฺสยํ กตฺวา. ภาเวตีติ ภินฺนสีลสฺส ภาวนาภาวโต อิธ ปน โลกิยโลกุตฺตรา มคฺคภาวนา อธิปฺเปตาติ. วิเวกนิสฺสิตนฺติ ตทงฺควิเวกํ สมุจฺเฉทวิเวกํ นิสฺสรณวิเวกํ นิสฺสิตํ. วิเวโกติ วิวิตฺตตา. อยญฺหิ อริยมคฺคภาวนานุยุตฺโต โยคี วิปสฺสนากฺขเณ กิจฺจโต ตทงฺควิเวกนิสฺสิตํ, อชฺฌาสยโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ, มคฺคกฺขเณ กิจฺจโต สมุจฺเฉทวิเวกนิสฺสิตํ, อารมฺมณโต นิสฺสรณวิเวกนิสฺสิตํ ภาเวติ. เอส นโย วิราคนิสฺสิตาทีสุ. วิเวโกเยว หิ วิรชฺชนฏฺเฐน วิราโค, นิโรธฏฺเฐน นิโรโธ, โวสชฺชนฏฺเฐน โวสคฺโค. อถ วา กิเลเสหิ วิวิตฺตตฺตา วิเวโก, กิเลเสหิ วิรตฺตตฺตา วิราโค, กิเลสานํ นิรุทฺธตฺตา นิโรโธ, กิเลสานญฺจ ปริจฺจตฺตตฺตา วิสฺสฏฺฐตฺตา, นิพฺพาเนจตฺตสฺส จ วิสฺสฏฺฐตฺตา โวสคฺโค. โวสคฺโค ปน ทุวิโธ ปริจฺจาคโวสคฺโค จ ปกฺขนฺทนโวสคฺโค จ. ตตฺถ ปริจฺจาคโวสคฺโคติ วิปสฺสนากฺขเณ ตทงฺควเสน, มคฺคกฺขเณ สมุจฺเฉทวเสน กิเลสปฺปหานํ. ปกฺขนฺทนโวสคฺโคติ วิปสฺสนากฺขเณ ตนฺนินฺนภาเวน, มคฺคกฺขเณ อารมฺมณกรเณน นิพฺพานปกฺขนฺทนํ. ตทุภยมฺปิ อิมสฺมึ โลกิยโลกุตฺตรมิสฺสเก อตฺถวณฺณนานเย วฏฺฏติ. ตถา หิ อยํ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีสุ เอเกโก ธมฺโม ยถาวุตฺเตน ปกาเรน กิเลเส จ ปริจฺจชติ, นิพฺพานญฺจ ปกฺขนฺทติ. โวสคฺคปริณามินฺติ อิมินา ปน สกเลน วจเนน โวสคฺคตฺถํ ปริณามิตํ ปริณตํ, ปริปจฺจิตํ ปริปกฺกญฺจาติ วุตฺตํ โหติ. อยมฺปิ อริยมคฺคภาวนานุยุตฺโต ภิกฺขุ ยถา สมฺมาทิฏฺฐิอาทีสุ เอเกโก ธมฺโม กิเลสปริจฺจาคโวสคฺคตฺถญฺจ นิพฺพานปกฺขนฺทนโวสคฺคตฺถญฺจ ปริปจฺจติ, ยถา จ ปริปกฺโก โหติ, ตถา นํ ภาเวติ.

22. 今、断滅（パハーナ）を帰結とする現観論の次に、断滅のありようを示すために、経蔵（スッタンタ）を先導として説かれた遠離論（ヴィヴェーカ・カター）について、未だ詳述されていない意味の解説を行う。その経（スッタンタ）において、まず“いかなる者も（イェー・ケチ）”とは、余すところなく全てを含むという意味である。“力によってなされるべき（バラ・カラニーヤー）”とは、腿の力や腕の力によってなされるべきことである。“業（カンマンター）”とは、走ること、跳ぶこと、耕すこと、種をまくことなどの作業である。“なされる（カリーヤンティ）”とは、力のある者たちによってなされるということである。“戒に依って（シーラン・ニッサーヤ）”とは、四種遍浄戒を拠り所として、という意味である。“修習する（バーヴェーティ）”とは、戒を破った者には修習が成立しないからである。しかし、ここ（この文脈）では、世間的および出世間の聖道の修習が意図されていると理解すべきである。“遠離に依る（ヴィヴェーカ・ニッシタン）”とは、彼分遠離（一時的遠離）、正断遠離（切断による遠離）、出離遠離（涅槃による遠離）に依っているということである。“遠離（ヴィヴェーカ）”とは、離れていることである。実際、聖道の修習に励む修行者（ヨーギー）は、観（ヴィパッサナー）の瞬間には、作用（キッチャ）の面から“彼分遠離”に依り、意欲（アッジャーサヤ）の面から“出離遠離”に依って（正見などを）修習する。道の瞬間（マッガ・ッカナ）には、作用の面から“正断遠離”に依り、対象（アーランマナ）の面から“出離遠離”に依って修習する。離貪（ヴィラーガ）に依る、などの三つの言葉についても、同様の方法で理解すべきである。実に、遠離そのものが、貪りを離れるという意味で“離貪（ヴィラーガ）”と呼ばれ、滅するという意味で“滅尽（ニローダ）”と呼ばれ、捨てるという意味で“捨遣（ヴォーサッガ）”と呼ばれるからである。あるいは、煩悩から離れているから“遠離”、煩悩を離貪しているから“離貪”、煩悩が滅しているから“滅尽”と呼ばれる。そして、煩悩を投げ捨てて放擲（ほうてき）しているから、また涅槃に心が放たれているから“捨遣”と呼ばれる。捨遣（ヴォーサッガ）には、捨断としての捨遣（パリッチャーガ・ヴォーサッガ）と、躍入としての捨遣（パッカンダナ・ヴォーサッガ）の二種類がある。そのうち、捨断としての捨遣とは、観の瞬間には彼分の方法で、道の瞬間には正断の方法で煩悩を断じることである。躍入としての捨遣とは、観の瞬間にはその（涅槃への）傾向性によって、道の瞬間には（涅槃を）対象とすることによって涅槃に躍り入ることである。これら両方の捨遣も、世間と出世間が混在するこの義釈（意味の解説）の方法においては妥当である。それゆえに、正見などの各道支の法は、上述した方法によって煩悩を捨て、涅槃へと躍り入るのである。さらに、“捨遣へと変成する（ヴォーサッガ・パリナーミン）”という一連の言葉によって、捨遣の意味において変成せしめられ、変成し、成熟せしめられ、成熟した正見などを修習する、ということが語られたことになる。すなわち、聖道の修習に励む比丘は、正見などの各道支の法が、煩悩を捨てるという捨断の捨遣の目的と、涅槃に躍り入るという躍入の捨遣の目的のために成熟するように、また成熟した状態となるように、それを修習するのである。

๒๓. พีชคามภูตคามาติ [Pg.307] เอตฺถ มูลพีชํ ขนฺธพีชํ อคฺคพีชํ ผฬุพีชํ พีชพีชนฺติ (ปาจิ. ๙๑) ปญฺจวิธํ พีชํ, พีชคาโม นาม พีชสมูโหติ อตฺโถ. ตเทว ปน สมฺปนฺนนีลงฺกุรปาตุภาวโต ปฏฺฐาย ภูตคาโม นาม, ภูตานํ ชาตานํ นิพฺพตฺตมูลนีลงฺกุรานํ สมูโหติ อตฺโถ. เทวตาปริคฺคเห สติ นีลงฺกุรกาลโต ปภุติ โหตีติ เตสํ เทวตาสงฺขาตานํ ภูตานํ คาโมติปิ ภูตคาโมติ วทนฺติ. วุทฺธินฺติ องฺกุราทิวเสน. วิรุฬฺหินฺติ ขนฺธาทิวเสน. เวปุลฺลนฺติ ปุปฺผาทิวเสน. ธมฺเมสุ ปน วุทฺธินฺติ อปุพฺพธมฺมปฺปวตฺติวเสน. วิรุฬินฺติ สกิจฺจกรณสาธนวเสน. เวปุลฺลนฺติ กิจฺจนิปฺผตฺติวเสน วิปุลภาวนฺติ อตฺโถ. วิปุลตฺตนฺติปิ ปาโฐ. อถ วา เอตานิ ตีณิ ปทานิ สีลสมาธิปญฺญาหิปิ โยเชนฺติ.

23. “種子聚・生類聚（ビージャガーマ・ブータガーマ）”において、根種、茎種、頂種、節種、種子種の五種の種子があり、種子聚（ビージャガーマ）とは、種子の集まりという意味である。あるいは、種子として生じる八法聚などの色の集まりのことである。その同じものが、見事な青い芽が現れた時から“生類聚（ブータガーマ）”と呼ばれる。“ブータ（生じたもの）”すなわち芽生えたもの、生じた根や青い芽の集まり、という意味である。青い芽の時期から、天（神々）がそれ（木）を所有・加護するようになると、生類聚と呼ばれる。それゆえ、天という名のそれら“生類（ブータ）”の聚落（ガーマ、村・棲み処）であるから、生類聚とも言う。成長（ヴッディ）とは、芽などの状態を経て成長すること。繁殖（ヴィルーリ）とは、幹などの状態を経て増殖すること。広大（ヴェープッラ）とは、花などの状態を経て広大になることである。法（聖道）における成長とは、未だかつてなかった法が生起することによる成長。繁殖とは、自らの役割としての道の作用を完遂することによる繁殖。広大とは、作用が完成することによる広大な状態（円熟）という意味である。“ヴィープッラッタン（広大な状態）”という読み（異本）もある。あるいは、これら三つの言葉を、戒・定・慧（三学）に当てはめることもある。

มคฺคงฺคนิทฺเทสวณฺณนา

道支分別釈（マッガンガ・ニッデーサ・ヴァンナナー）

๒๔. สุตฺตนฺตนิทฺเทเส สมฺมาทิฏฺฐิยาติ สามิวจนํ. ฌานวิปสฺสนามคฺคผลนิพฺพาเนสุ โลกิยวิรติสมฺปยุตฺตจิตฺเต จ ยถาโยคํ สมฺปโยคโต จ อารมฺมณโต จ วตฺตมานาย สมฺมาทิฏฺฐิยา สามญฺญลกฺขณโต เอกีภูตาย สมฺมาทิฏฺฐิยา. วิกฺขมฺภนวิเวโกติ วิกฺขมฺภนวเสน ทูรีกรณวเสน วิเวโก. เกสํ? นีวรณานํ. ตสฺส ปฐมํ ฌานํ ภาวยโตติอาทิ วิกฺขมฺภนวเสน ปฐมชฺฌานเมว วุตฺตํ. ตสฺมึ วุตฺเต เสสชฺฌานานิปิ วุตฺตาเนว โหนฺติ. ฌาเนสุปิ สมฺมาทิฏฺฐิยา วิชฺชมานตฺตา สมฺมาทิฏฺฐิยา วิเวโก นาม โหติ. ตทงฺควิเวโกติ เตน เตน วิปสฺสนาญาณงฺเคน วิเวโก. ทิฏฺฐิคตานนฺติ ทิฏฺฐิวิเวกสฺส ทุกฺกรตฺตา ปธานตฺตา จ ทิฏฺฐิวิเวโกว วุตฺโต. ตสฺมึ วุตฺเต นิจฺจสญฺญาทิวิเวโกปิ วุตฺโตว โหติ. นิพฺเพธภาคิยํ สมาธินฺติ วิปสฺสนาสมฺปยุตฺตสมาธึ. สมุจฺเฉทวิเวโกติ กิเลสานํ สมุจฺเฉเทน วิเวโก. โลกุตฺตรํ ขยคามิมคฺคนฺติ ขยสงฺขาตนิพฺพานคามิโลกุตฺตรมคฺคํ. ปฏิปฺปสฺสทฺธิวิเวโกติ กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิยา วิเวโก. นิสฺสรณวิเวโกติ สพฺพสงฺขตนิสฺสรณภูโต สงฺขารวิเวโก. ฉนฺทชาโต โหตีติ ปุพฺพภาเค ชาตธมฺมฉนฺโท โหติ. สทฺธาธิมุตฺโตติ ปุพฺพภาเคเยว สทฺธาย อธิมุตฺโต โหติ. จิตฺตญฺจสฺส สฺวาธิฏฺฐิตนฺติ ปุพฺพภาเคเยว จิตฺตญฺจ อสฺส โยคิสฺส สุอธิฏฺฐิตํ สุฏฺฐุ ปติฏฺฐิตํ โหติ. อิติ ฉนฺโท สทฺธา [Pg.308] จิตฺตนฺติ อิเม ตโย ธมฺมา ปุพฺพภาเค อุปฺปนฺนวิเวกานํ อุปนิสฺสยตฺตา นิสฺสยา นาม. เกจิ ปน ‘‘จิตฺตญฺจสฺส สฺวาธิฏฺฐิตนฺติ สมาธิ วุตฺโต’’ติ วทนฺติ. วิราคาทีสุปิ เอเสว นโย.

24. “スッタンタニッテーサ（経の解説）”において、“sammādiṭṭhiyā（正見の）”という語は属格（sāmivacana）である。それは、禅定（jhāna）、観（vipassanā）、道（magga）、果（phala）、涅槃（nibbāna）において、また世俗の離（lokiya-virati）と相応する心において、適宜、相応（sampayoga）によって、あるいは対象（ārammaṇa）によって生じている正見を指している。すなわち、一般的特性（sāmaññalakkhaṇa）に基づいて一体となった正見のことである。“鎮伏離（vikkhambhana-viveka）”とは、鎮伏（vikkhambhana）の力によって、すなわち五蓋を遠ざけることによる離（遠離）である。何からの離か。五蓋（nīvaraṇa）からである。“彼は初禅を修習する”などの記述は、鎮伏の力によるものとして初禅のみが説かれている。初禅が説かれるとき、残りの禅定も説かれたことになる。禅定の中にも正見が存在するため、正見による離と呼ばれる。“彼分離（tadaṅga-viveka）”とは、それぞれの観智（vipassanā-ñāṇa）の構成要素による離のことである。“見（diṭṭhigatānaṃ）”については、見からの離が困難であり、かつ重要（padhāna）であるため、見からの離のみが説かれている。それが説かれるとき、常想（niccasaññā）などからの離も説かれたことになる。“決択分に資する定（nibbedhabhāgiya-samādhi）”とは、観に相応する定のことである。“正断離（samuccheda-viveka）”とは、煩悩を正断することによる離である。“滅尽に至る出世間道（lokuttaraṃ khayagāmimagganti）”とは、滅尽と呼ばれる涅槃に至る出世間道のことである。“安息離（paṭippassaddhi-viveka）”とは、煩悩が安息することによる離である。“出離離（nissaraṇa-viveka）”とは、一切の有為（saṅkhata）からの出離である行（saṅkhāra）の離である。“意欲が生じる（chandajāto hoti）”とは、前段階（pubbabhāge）において法への意欲（dhammachando）が生じることである。“信解する（saddhādhimutto）”とは、まさに前段階において、信（saddhā）によって信解することである。“その心は善く確立されている（cittañcassa svādhiṭṭhitaṃ）”とは、まさに前段階において、その修行者の心が善く確立され、しっかり安住していることである。このように、意欲（chando）、信（saddhā）、心（citta）のこれら三法は、前段階において離が生じた者たちの強力な条件（upanissaya）となるため、依止（nissaya）と呼ばれる。しかし、ある者たちは“‘その心は善く確立されている’とは、定（samādhi）が説かれているのである”と言う。離欲（virāga）などの場合も、これと同じ方法（nayo）で理解されるべきである。

นิโรธวาเร ปน นิโรธสทฺทโต อญฺญํ ปริยายวจนํ ทสฺเสนฺเตน อมตา ธาตูติ วุตฺตํ, เสเสสุ นิโรโธ นิพฺพานนฺติ อุภยตฺถาปิ นิพฺพานเมว. ทฺวาทส นิสฺสยาติ ฉนฺทสทฺธาจิตฺตานิเยว วิเวกาทีสุ จตูสุ เอเกกสฺมึ ตโย ตโย กตฺวา ทฺวาทส นิสฺสยา โหนฺติ.

“滅（nirodha）”の節（vāra）においては、“滅”という言葉の別の同義語を示すために“不死の界（amatā dhātu）”と説かれている。残りの節においては“滅は涅槃である”とされており、どちらも涅槃そのものである。“十二の依止（dvādasa nissayā）”とは、意欲、信、心の三法が、離などの四つのそれぞれにおいて三つずつとなり、計十二の依止となる。

๒๕. สมฺมาสงฺกปฺปวายามสติสมาธีนมฺปิ อิมินาว นเยน อตฺถโยชนา เวทิตพฺพา. สมฺมาวาจากมฺมนฺตา ชีวานํ ปน ฌานกฺขเณ วิปสฺสนากฺขเณ จ อภาวา ฌานวิปสฺสนานํ ปุพฺพภาคปรภาควเสน วตฺตมานา วิรติโย ฌานวิปสฺสนา สนฺนิสฺสิตา กตฺวา วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. นีวรณานํ ทิฏฺฐิคตานญฺจ วิเวกวิราคนิโรธปฏินิสฺสคฺคา ตถา ปวตฺตมานานํ วิรตีนํ วิเวกาทโย นามาติ เวทิตพฺพํ. ยถา อฏฺฐกนิปาเต ‘‘ตโต, ตฺวํ ภิกฺขุ, อิมํ สมาธึ สวิตกฺกํ สวิจารมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, อวิตกฺกวิจารมตฺตมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, อวิตกฺกํ อวิจารมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, สปฺปีติกมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, นิปฺปีติกมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, สาตสหคตมฺปิ ภาเวยฺยาสิ, อุเปกฺขาสหคตมฺปิ ภาเวยฺยาสี’’ติ (อ. นิ. ๘.๖๓) เมตฺตาทโย กายานุปสฺสนาทโย จ นิยกชฺฌตฺตมูลสมาธิวเสน จตุกฺกปญฺจกชฺฌานิกา วิย วุตฺตา, เอวมิธาปิ ปุพฺพภาคปรภาควเสน วิรติโย วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. พฺยญฺชนจฺฉายมตฺตํ คเหตฺวา น ภควา อพฺภาจิกฺขิตพฺโพ. คมฺภีรญฺหิ พุทฺธวจนํ, อาจริเย ปยิรุปาสิตฺวา อธิปฺปายโต คเหตพฺพํ.

25. 正思惟、正精進、正念、正定についても、この同じ方法によって意味の解釈（atthayojanā）が理解されるべきである。しかし、正語、正業、正命は、禅定の瞬間や観の瞬間には存在しないため、禅定や観の前段階あるいは後段階において生じている離（virati）を、禅定や観に依存するものとして説かれたのであると理解されるべきである。五蓋や邪見からの離、離欲、滅、捨離は、そのように生じている諸々の離（virati）の“離（viveka）”などであると理解されるべきである。例えば“増支部”の八集（A.8.63）において、“それゆえ、比丘よ、汝はこの定を、尋あり伺ありとしても修習すべきであり……”と述べられ、慈しみ（mettā）などや身随観（kāyānupassanā）などが、自己の内的な根本の定（niyakajjhattamūlasamādhi）の力によって、四禅や五禅を伴うものであるかのように説かれている。それと同様に、ここでも前段階あるいは後段階における離（virati）が説かれているのであると理解されるべきである。文字の影（表面的な意味）のみを捉えて、世尊を誹謗してはならない。仏典の言葉は深いものであり、師（ācariya）に仕えて、その真意（adhippāya）を捉えるべきである。

๒๖-๒๗. โพชฺฌงฺคพลอินฺทฺริยวาเรสุปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพติ.

26-27. 七覚支、力（bala）、根（indriya）の節においても、これと同じ方法によって意味が理解されるべきである。

วิเวกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

離の解説（Vivekakathā-vaṇṇanā）終わる。

๕. จริยากถา

5. 行の解説（Cariyākathā）

จริยากถาวณฺณนา

行の解説の注釈（Cariyākathā-vaṇṇanā）

๒๘-๒๙. อิทานิ วิเวกกถานนฺตรํ ปรมวิเวกภูตสฺส นิสฺสรณวิเวกสงฺขาตสฺส นิพฺพานสฺส สจฺฉิกรณียสฺส สจฺฉิกิริโยปายทสฺสนตฺถํ, ตถา [Pg.309] สจฺฉิกตนิโรธสฺส โลกหิตสุขกิริยากรณทสฺสนตฺถญฺจ อินฺทฺริยกถาย นิทฺทิฏฺฐาปิ จริยากถา ปุน กถิตา. ตสฺสา อตฺถวณฺณนา อินฺทฺริยกถาย กถิตาเยวาติ.

28-29. 今、離の解説の次に、至高の離であり出離離と呼ばれる、現証されるべき涅槃の現証の方法を示すために、また、滅を現証した者の世の中の利益と幸福のための行いを示すために、根の解説（Indriyakathā）ですでに示されてはいるが、行の解説（Cariyākathā）が再び説かれた。その注釈（解釈）は、根の解説で説かれた通りであると理解されるべきである。

จริยากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

行の解説の注釈終わる。

๖. ปาฏิหาริยกถา

6. 神変（示導）の解説（Pāṭihāriyakathā）

ปาฏิหาริยกถาวณฺณนา

神変の解説の注釈（Pāṭihāriyakathā-vaṇṇanā）

๓๐. อิทานิ โลกตฺถจริยาปริโยสานาย จริยากถาย อนนฺตรํ โลกตฺถานุสาสนปริโยสานํ ปาฏิหาริยํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย ปาฏิหาริยกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว ปาฏิหาริยานีติ ปจฺจนีกปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยานิ. อิทฺธิปาฏิหาริยนฺติ อิชฺฌนวเสน อิทฺธิ, ปฏิหรณวเสน ปาฏิหาริยํ, อิทฺธิเยว ปาฏิหาริยํ อิทฺธิปาฏิหาริยํ. อิตเรสุ ปน อาทิสฺสนวเสน อาเทสนํ, อนุสาสนวเสน อนุสาสนี. เสสํ วุตฺตนยเมว.

30. 今、世の利益のための行いを最後とする行の解説の次に、世の利益のための教誡を最後とする神変（pāṭihāriya）を示しながら、経（suttanta）を先行させて説かれた神変の解説の、未解釈の意味の解説を行う。そこにおいて、まず経の中の“神変（pāṭihāriyāni）”とは、敵対するもの（反対の状態）を除去（paṭiharaṇa）する力によるものを神変という。“神変（iddhipāṭihāriya）”については、成就（ijjhana）の意味で“神変（iddhi）”といい、除去する意味で“神変（pāṭihāriya）”という。神変（iddhi）そのものが神変（pāṭihāriya）であるから、神変（iddhipāṭihāriya）という。しかし、他のものにおいては、指示（ādissana）によるものを“他心示導（ādesanā）”といい、教誡（anusāsana）によるものを“教誡示導（anusāsanī）”という。残りは既に説かれた通りである。

อิธาติ อิมสฺมึ โลเก. เอกจฺโจติ เอโก โปโส. อิทฺธิปาฏิหาริยนิทฺเทโส เหฏฺฐา วุตฺตตฺโถเยว. นิมิตฺเตน อาทิสตีติ อาคตนิมิตฺเตน วา คตนิมิตฺเตน วา ฐิตนิมิตฺเตน วา กเถติ. เอวมฺปิ เต มโนติ เอวมฺปิ ตว มโน โสมนสฺสิโต วา โทมนสฺสิโต วา กามวิตกฺกาทิสมฺปยุตฺโต วา. อปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. อิตฺถมฺปิ เต มโนติ โสมนสฺสิตาทิโต เอเกกวิเธปิ จิตฺเต นานปฺปการปริทีปนํ. อิติปิ เต จิตฺตนฺติ อิติปิ ตว จิตฺตํ, อิมญฺจ อิมญฺจ อตฺถํ จินฺตยมานํ ปวตฺตตีติ อตฺโถ. พหุํ เจปิ อาทิสตีติ จิตฺตโต อญฺญํ วา อิทญฺจ อิทญฺจ นาม อโหสิ ภวติ ภวิสฺสตีติ พหุกมฺปิ กเถติ. ตเถว ตํ โหติ, โน อญฺญถาติ ตํ สพฺพมฺปิ ยถา ยถา กถิตํ, ตเถว โหติ, อญฺญถา น โหติ.

“ここにおいて（idha）”とは、この世においてである。“ある者（ekacco）”とは、一人の人である。神変の解説の詳細は、上述した通りの意味である。“兆候によって示す（nimittena ādisati）”とは、来る兆候、行く兆候、あるいは立っている兆候によって語ることである。“このようにあなたの心はある（evampi te mano）”とは、“このようにあなたの心は、喜悦（somanassa）しているか、あるいは憂い（domanassa）ているか、あるいは欲尋などに相応している”ということである。“api”という言葉は、集約する意味である。“このように（itthampi）あなたの心はある”とは、喜悦している心などのそれぞれの種類において、種々の様相を示している。“このように（itipi）あなたの心はある”とは、“このようにあなたの心は、これこれの意味を考えながら生じている”という意味である。“多くを示す（bahuṃ ce pi ādisati）”とは、心以外の“これこれの名前（事象）があった、ある、あるいはあるだろう”ということを多く語ることである。“まさにその通りになり、異なることはない（tatheva taṃ hoti, no aññathā）”とは、それらすべてが語られた通りになり、それ以外にはならないということである。

น เหว โข นิมิตฺเตน อาทิสตีติ นิมิตฺตํ ชานนฺโตปิ เกวลํ นิมิตฺเตเนว น กเถติ. อปิจาติ อปรปริยายทสฺสนํ. มนุสฺสานนฺติ จิตฺตํ ชานนกมนุสฺสานํ. อมนุสฺสานนฺติ สาวิตานํ วา อสฺสาวิตานํ วา ยกฺขปิสาจาทีนํ. เทวตานนฺติ จาตุมหาราชิกาทีนํ. สทฺทํ สุตฺวาติ อญฺญสฺส [Pg.310] จิตฺตํ ญตฺวา กเถนฺตานํ สทฺทํ สุณิตฺวา. ปนาติ นิปาโต ปุน อารมฺเภ. วิตกฺกยโตติ ยํ วา ตํ วา วิตกฺเกน วิตกฺเกนฺตสฺส. วิจารยโตติ วิตกฺกสมฺปยุตฺเตเนว วิจาเรน วิจาเรนฺตสฺส. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทํ สุตฺวาติ วิตกฺกเวควเสน อุปฺปนฺนํ วิปฺปลปนฺตานํ สุตฺตปฺปมตฺตาทีนํ กูชนสทฺทํ สุตฺวา. ยํ วิตกฺกยโต โส สทฺโท อุปฺปนฺโน, ตสฺส วเสน ‘‘เอวมฺปิ เต มโน’’ติอาทีนิ อาทิสติ.

“決して相（しるし）のみによって示すのではない（na heva kho nimittena ādisatīti）”とは、相（nimittaṃ）を知っていても、単に相のみによって語るのではないという意味である。“また（apicāti）”とは、別の様相を示す言葉である。“人間の（manussānanti）”とは、他人の心を知る能力を持つ人間のことである。“非人間の（amanussānanti）”とは、人間に憑依している、あるいはしていない、薬叉や羅刹などのことである。“神々の（devatānanti）”とは、四大王衆天などのことである。“声を聞いて（saddaṃ sutvāti）”とは、他人の心を知って語っている者たちの声を聞いて、という意味である。“さて（panāti）”という助詞は、再び語り始める際に用いられる。“尋（じん）じる者について（vitakkayatoti）”とは、何らかの対象を尋（思考）によって考えている者についてである。“伺（し）を働かせる者について（vicārayatoti）”とは、尋と相応する伺（考察）によって考察している者についてである。“尋（じん）の広がりによる声を聞いて（vitakkavipphārasaddaṃ sutvāti）”とは、尋の勢いによって生じた、うわ言を言っている者、眠っている者、放逸な者などのうなり声（kūjanasadda）を聞いて、ということである。ある対象を尋じている時に、その（うなり）声が生じたなら、その声に基づいて“あなたの心はこのようである”などと示すのである。

อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธินฺติ วิตกฺกวิจารกฺโขภวิรหิตสนฺตจิตฺตสฺสาปิ ชานนสมตฺถตํ ทสฺเสนฺเตน วุตฺตํ, เสสจิตฺตชานเน ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานาตีติ เจโตปริยญาณลาภี. โภโตติ ภวนฺตสฺส. มโนสงฺขารา ปณิหิตาติ จิตฺตสงฺขารา ฐปิตา. อมุกํ นาม วิตกฺกํ วิตกฺกยิสฺสตีติ กุสลาทิวิตกฺกํ วิตกฺกยิสฺสติ ปวตฺตยิสฺสตีติ ปชานาติ. ปชานนฺโต จ อาคมเนน ชานาติ, ปุพฺพภาเคน ชานาติ, อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ โอโลเกตฺวา ชานาติ. อาคมเนน ชานาติ นาม กสิณปริกมฺมกาเลเยว ‘‘เยนากาเรเนส กสิณภาวนํ อารทฺโธ ปฐมชฺฌานํ วา ทุติยาทิชฺฌานํ วา อฏฺฐ สมาปตฺติโย วา อุปฺปาเทสฺสตี’’ติ ชานาติ. ปุพฺพภาเคน ชานาติ นาม ปฐมวิปสฺสนาย อารทฺธาย เอวํ ชานาติ, ‘‘เยนากาเรเนส วิปสฺสนํ อารทฺโธ โสตาปตฺติมคฺคํ วา อุปฺปาเทสฺสติ…เป… อรหตฺตมคฺคํ วา อุปฺปาเทสฺสตี’’ติ ชานาติ. อนฺโตสมาปตฺติยํ จิตฺตํ โอโลเกตฺวา ชานาติ นาม ‘‘เยนากาเรน อิมสฺส มโนสงฺขารา ฐปิตา, อิมสฺส นาม จิตฺตสฺส อนนฺตรา อิมํ นาม วิตกฺกํ วิตกฺเกสฺสติ, อิโต วุฏฺฐิตสฺส เอตสฺส หานภาคิโย วา สมาธิ ภวิสฺสติ, ฐิติภาคิโย วา วิเสสภาคิโย วา นิพฺเพธภาคิโย วา, อภิญฺญาโย วา อุปฺปาเทสฺสตี’’ติ ชานาติ. พหุํ เจปิ อาทิสตีติ เจโตปริยญาณสฺส จิตฺตเจตสิกานํเยว อารมฺมณกรณโต สราคาทิโสฬสปเภทวเสเนว พหุํ เจปิ กเถติ, น อญฺญวเสนาติ เวทิตพฺพํ. ตเถว ตํ โหตีติ อิทํ เอกํเสน ตเถว โหติ. เจโตปริยญาณวเสน ญาตญฺหิ อญฺญถาภาวี นาม นตฺถิ.

“尋もなく伺もない三昧（avitakkaṃ avicāraṃ samādhinti）”とは、尋と伺の動揺を離れた静かな心を持つ者に対しても、その心を知る能力があることを示すために述べられた。それ以外の心を知ることについては、言うまでもない。“心をもって（他者の）心を見極めて知る（cetasā ceto paricca pajānātīti）”とは、他心通（cetopariyañāṇa）を得た者のことである。“尊者の（bhototi）”とは、あなたのことである。“心の形成（行）が向けられた（manosaṅkhārā paṇihitāti）”とは、心形成（cittasaṅkhārā）が置かれたということである。“彼はこのような尋を尋じるであろう（amukaṃ nāma vitakkaṃ vitakkayissatīti）”とは、善などの尋を尋じ、生起させるであろうと知ることである。また、知る者は、兆候（āgamanena）によって知り、前段階（pubbabhāgena）によって知り、等至（三昧）の中で心を観察して知る。“兆候によって知る”とは、遍（kasiṇa）の準備段階において、“どのような方法でこの者が遍の修行を開始したかによって、初禅、第二禅などの八等至を生じさせるであろう”と知ることである。“前段階によって知る”とは、最初のヴィパッサナー（名色分離智など）を開始した時に、“どのような方法でこの者がヴィパッサナーを開始したかによって、預流道……あるいは阿羅漢道を生じさせるであろう”と知ることである。“等至の中で心を観察して知る”とは、“どのような方法でこの者の心形成が置かれているかによって、この心の直後にこのような尋を尋じるであろう。この等至から出た後、この者には退分（hānabhāgiyo）の三昧、あるいは住分（ṭhitibhāgiyo）、勝分（visesabhāgiyo）、抉択分（nibbedhabhāgiyo）の三昧が生じるか、あるいは神通（abhiññāyo）を生じさせるであろう”と知ることである。“多くを示すとしても（bahuṃ cepi ādisatīti）”とは、他心通は心と心所のみを対象とするため、貪を伴う心などの十六種類の分類に基づいて多くを語るとしても、それ以外の対象に基づいて語るのではないと理解すべきである。“その通りになる（tatheva taṃ hotīti）”とは、これは一律に（決定的に）その通りになるということである。他心通によって知られたことが、異なる状態になることはないのである。

เอวํ วิตกฺเกถาติ เอวํ เนกฺขมฺมวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา วิตกฺเกถ. มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถาติ เอวํ กามวิตกฺกาทโย ปวตฺเตนฺตา มา วิตกฺกยิตฺถ[Pg.311]. เอวํ มนสิ กโรถาติ เอวํ อนิจฺจสญฺญเมว, ทุกฺขสญฺญาทีสุ วา อญฺญตรํ มนสิ กโรถ. มา เอวํ มนสากตฺถาติ เอวํ นิจฺจนฺติอาทินา นเยน มา มนสิ อกตฺถ. อิทํ ปชหถาติ อิทํ ปญฺจกามคุณราคาทึ ปชหถ. อิทํ อุปสมฺปชฺช วิหรถาติ อิทํ จตุมคฺคผลปฺปเภทํ โลกุตฺตรธมฺมเมว ปาปุณิตฺวา นิปฺผาเทตฺวา วิหรถ.

“このように尋じよ（evaṃ vitakkethāti）”とは、このように出離の尋（nekkhammavitakka）などを生じさせて尋じよ、ということである。“このように尋じてはならない（mā evaṃ vitakkayitthāti）”とは、このように欲の尋（kāmavitakka）などを生じさせて尋じてはならない、ということである。“このように作意せよ（evaṃ manasi karothāti）”とは、このように無常の想（aniccasañña）そのものを、あるいは苦の想などのいずれかを作意せよ、ということである。“このように心に作してはならない（mā evaṃ manasākatthāti）”とは、このように常であるというような方法で心に作してはならない、ということである。“これを捨てよ（idaṃ pajahathāti）”とは、この五欲の徳への貪り（pañcakāmaguṇarāga）などを捨てよ、ということである。“これを具足して住せよ（idaṃ upasampajja viharathāti）”とは、四道四果の分類があるこの出世間法そのものに到達し、成就して住せよ、ということである。

๓๑. อิทานิ อิทฺธิปาฏิหาริเย อปรํ ปริยายํ วิเสเสน ทสฺเสนฺโต เนกฺขมฺมํ อิชฺฌตีติ อิทฺธีติอาทิมาห. ตตฺถ กามจฺฉนฺทํ ปฏิหรตีติ อตฺตโน ปฏิปกฺขภูตํ กามจฺฉนฺทํ ปฏิพลํ หุตฺวา หรติ ปชหตีติ ตเทว เนกฺขมฺมํ ปาฏิหาริยํ นามาติ อตฺโถ. เย เตน เนกฺขมฺเมน สมนฺนาคตาติ เอวํ กามจฺฉนฺทปฏิหารเกน เตน เนกฺขมฺเมน เย ปุคฺคลา ปฏิลาภวเสน สมนฺนาคตา. วิสุทฺธจิตฺตาติ กามจฺฉนฺทาภาวโต วิสุทฺธจิตฺตา. อนาวิลสงฺกปฺปาติ กามสงฺกปฺเปน อนาลุลิตเนกฺขมฺมสงฺกปฺปา. อิติ อาเทสนาปาฏิหาริยนฺติ ปรจิตฺตกุสเลน วา อญฺเญน วา สมฺมาสมฺพุทฺเธน วา พุทฺธสาวเกหิ วา เอวํ อาเทสนา ปาฏิหาริยนฺติ อตฺโถ. อถ วา อิติ เอวํ อาทิสนํ อาเทสนาปาฏิหาริยนฺติ อาเทสนสทฺโท ปาฐเสสํ กตฺวา ปยุชฺชิตพฺโพ. เอวํ อาเสวิตพฺพนฺติ อิมินา จ ปกาเรน อิมินา จ ปกาเรน อาทิโต เสวิตพฺพํ. เสสตฺตเยปิ เอเสว นโย. ตทนุธมฺมตา สติ อุปฏฺฐเปตพฺพาติ ตสฺส เนกฺขมฺมสฺส อนุกูลภูตา สติ ภุสํ ฐเปตพฺพา. อิติ อนุสาสนีปาฏิหาริยนฺติ เอตฺถ อาเทสนาปาฏิหาริยโยชนาย วิย โยชนา กาตพฺพา. อพฺยาปาทาทีสุปิ เอเสว นโย. ปาโฐ ปน ฌานาทีนิ สงฺขิปิตฺวา อนฺเต อรหตฺตมคฺคเมว ทสฺเสตฺวา ลิขิโต. ตตฺถ จตูสุปิ มคฺเคสุ ‘‘เอวํ อาเสวิตพฺโพ’’ติอาทิ เอกจิตฺตกฺขณิกตฺตา มคฺคสฺส ปุพฺพภาควเสน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. มคฺคสฺส หิ ปุพฺพภาคภูตาย โลกิยมคฺคสงฺขาตาย วุฏฺฐานคามินิยา วิปสฺสนาย มคฺคุปฺปาทนตฺถํ อาเสวนาทีสุ กเตสุ ตาย อุปฺปนฺโน มคฺโคปิ อาเสวิโต ภาวิโต พหุลีกโต นาม โหตีติ เวทิตพฺพํ. สพฺพตฺถิกวาทาจริยา ปน ‘‘เอเกกมคฺโค โสฬสกฺขณิโก’’ติ วทนฺติ. ตทนุธมฺมตาสติอุปฏฺฐาปนํ ปน ปุพฺพภาเค ยุชฺชติเยวาติ.

31. 今、神変（pāṭihāriya）の解説において、別の説示を特別に示すために、“出離が成就するから神力（iddhi）である”などと述べた。その中で、“欲貪を退ける（kāmacchandaṃ paṭiharatīti）”とは、自らの対立要素である欲貪に対して対抗する力を持ち、それを取り除き、捨てるということである。ゆえに、その出離そのものが“神変（pāṭihāriya）”と呼ばれるという意味である。“その出離を備えた者たち（ye tena nekkhammena samannāgatāti）”とは、このように欲貪を退けるその出離を、獲得することによって備えた人々である。“清浄な心の者たち（visuddhacittāti）”とは、欲貪がないために清浄な心を持つ者たちである。“濁りのない思考の者たち（anāvilasaṅkappāti）”とは、欲の思考によって乱されていない出離の思考を持つ者たちのことである。“これが記説神変（ādesanāpāṭihāriyanti）である”とは、他人の心を知るのに巧みな者、あるいは他の正等覚者、あるいは仏弟子たちによる、このような記説の神変であるという意味である。あるいは、“このように示すことが記説神変である”という箇所において、“記説（ādesana）”という言葉は、残りの文脈を補って用いるべきである。“このように修習すべきである（evaṃ āsevitabbanti）”とは、この方法、またあの方法で、最初から親近（修習）すべきであるということである。残りの三つの句についても同様である。“それに随順する法として、念を確立すべきである（tadanudhammatā sati upaṭṭhapetabbāti）”とは、その出離に相応する念を、強く確立すべきであるということである。“これが教誡神変（anusāsanīpāṭihāriyanti）”という箇所では、記説神変の解釈と同じように解釈すべきである。無瞋などについても同様である。経文（pāṭho）は、禅定などを省略して、最後に阿羅漢道のみを示して記されている。そこでは、四つの道のいずれにおいても“このように修習すべきである”などとあるのは、道（magga）は一刹那のものであるため、前段階における世間道に基づいて述べられたものと理解すべきである。道の予備段階であり、世間道と呼ばれる、出離に至るヴィパッサナーにおいて、道の生起のために修習などが行われた時、それによって生じた道もまた、修習され、開発され、多作されたと言われるのである。説一切有部の諸師は、“一つの道は十六刹那である”と説く。その場合、それに随順する法の念を確立することは、前段階において適合するのである。

๓๒. ปุน เนกฺขมฺมํ อิชฺฌตีติ อิทฺธีติอาทีนิ ‘‘อิทฺธิปาฏิหาริย’’นฺติปทสฺส กมฺมธารยสมาสตฺตทีปนตฺถํ วุตฺตานิ. สุตฺตนฺเต วุตฺเตสุ ตีสุ อิทฺธิปาฏิหาริยสฺเสว สมาสตฺเต วุตฺเต เสสานํ ทฺวินฺนมฺปิ วุตฺโตว โหตีติ อิมสฺมึ [Pg.312] ปริยาเย มูลภูตสฺส อิทฺธิปาฏิหาริยสฺเสว สมาสตฺโถ วุตฺโตติ เวทิตพฺพนฺติ.

32. 再び、“出離が成就するから神力である”などの文は、“神力神変（iddhipāṭihāriya）”という語が持業釈（kammadhāraya）の複合語であることを明らかにするために述べられた。経典で述べられた三つの神変のうち、神力神変のみが複合語として説明されれば、残りの二つについても説明されたことになる。したがって、この箇所では、根本となる神力神変についてのみ複合語の意味が述べられたと理解すべきである。

ปาฏิหาริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

神変の解説（pāṭihāriyakathāvaṇṇanā）終わる。

๗. สมสีสกถา

7. 平等首（samasīsa）の解説

สมสีสกถาวณฺณนา

平等首の解説（samasīsakathāvaṇṇanā）

๓๓. อิทานิ ปาฏิหาริยกถานนฺตรํ อาทิปาฏิหาริยภูตสฺส อิทฺธิปาฏิหาริยสงฺคหิตสฺส สมสีสิภาวสฺส อิทฺธิปาฏิหาริยภาวทีปนตฺถํ ญาณกถาย นิทฺทิฏฺฐาปิ สมสีสกถา อิทฺธิปาฏิหาริยสมฺพนฺเธน ปุน กถิตา. ตสฺสา อตฺถวณฺณนา ตตฺถ กถิตาเยวาติ.

33. 今、神変論（パティハーリヤ・カター）の後に、三種の神変のうちの最初のものであり、神変に含まれる等頭（サマシーシン）の状態である智が、神変であることを明らかにするために、智論（ニャーナ・カター）において既に示された等頭論を、神変との関連において再び説く。その註釈は、かの智論において説かれた通りである。

สมสีสกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

等頭論（サマシーサ・カター）の註釈は以上で終了する。

๘. สติปฏฺฐานกถา

8. 念処論（サティパッターナ・カター）

สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา

念処論の註釈

๓๔. อิทานิ สมสีสกถานนฺตรํ อตฺตนา วุตฺตสฺส อิทฺธิปาฏิหาริยสฺส สาธเก สตฺต อนุปสฺสนาวิเสเส ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย สติปฏฺฐานกถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว จตฺตาโรติ คณนปริจฺเฉโท, เตน น ตโต เหฏฺฐา, น อุทฺธนฺติ สติปฏฺฐานปริจฺเฉทํ ทีเปติ. อิเมติ นิทฺทิสิตพฺพนิทสฺสนํ. ภิกฺขเวติ ธมฺมปฏิคฺคาหกปุคฺคลาลปนํ. สติปฏฺฐานาติ ตโย สติปฏฺฐานา สติโคจโรปิ, ติธา ปฏิปนฺเนสุ สาวเกสุ สตฺถุโน ปฏิฆานุนยวีติวตฺตตาปิ, สติปิ. ‘‘จตุนฺนํ, ภิกฺขเว, สติปฏฺฐานานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ เทเสสฺสามี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๕.๔๐๘) หิ สติโคจโร ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺโต. ตสฺสตฺโถ – ปติฏฺฐาติ ตสฺมินฺติ ปฏฺฐานํ. กา ปติฏฺฐาติ? สติ. สติยา ปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานนฺติ.

34. 今、等頭論の後に、自ら説いた神変を成就させる七種の随観の特殊性を示しながら説かれた、経典を先導とする念処論（サティパッターナ・カター）における未だ説かれていない意味の註釈を行う。その経典の中で、まず“四つ（チャッターロー）”という言葉は、数の限定であり、それによって四つより少なくもなく、多くもないという念処の限定を明らかにしている。“これら（イメー）”は、示すべき対象を提示する言葉である。“比丘たちよ（ビックヴェー）”は、法を受け取る人々に対する呼びかけである。“念処（サティパッターナ）”については、三種の念処がある。すなわち、念の対象（所縁）も念処であり、三通りの修道に励む弟子たちに対して師（仏陀）が嫌悪と愛着を超越していることも念処であり、念そのものも念処である。“比丘たちよ、四つの念処の生起と消滅を説こう”等の箇所では、念の対象が“念処”と言われている。その意味は、そこに確立する（パティッタティ）から“処（パッターナ）”である。何が確立するのか。念である。念の確立（処）、これが念処である。

‘‘ตโย สติปฏฺฐานา ยทริโย เสวติ, ยทริโย เสวมาโน สตฺถา คณมนุสาสิตุมรหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๓๐๔, ๓๑๑) เอตฺถ ติธา ปฏิปนฺเนสุ สาวเกสุ สตฺถุโน ปฏิฆานุนยวีติวตฺตตา ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตา. ตสฺสตฺโถ – ปฏฺฐเปตพฺพโต [Pg.313] ปฏฺฐานํ, ปวตฺตยิตพฺพโตติ อตฺโถ. เกน ปฏฺฐเปตพฺพโตติ? สติยา. สติยา ปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานนฺติ. ‘‘จตฺตาโร สติปฏฺฐานา ภาวิตา พหุลีกตา สตฺต โพชฺฌงฺเค ปริปูเรนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๓.๑๔๗) ปน สติเยว ‘‘สติปฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตา. ตสฺสตฺโถ – ปติฏฺฐาตีติ ปฏฺฐานํ, อุปฏฺฐาติ โอกฺกนฺทิตฺวา ปกฺขนฺทิตฺวา วตฺตตีติ อตฺโถ. สติเยว ปฏฺฐานํ สติปฏฺฐานํ. อถ วา สรณฏฺเฐน สติ, อุปฏฺฐานฏฺเฐน อุปฏฺฐานํ. อิติ สติ จ สา อุปฏฺฐานญฺจาติปิ สติปฏฺฐานํ. อิทมิธ อธิปฺเปตํ. ยทิ เอวํ กสฺมา สติปฏฺฐานาติ พหุวจนํ กตนฺติ? สติพหุตฺตา. อารมฺมณเภเทน หิ พหุกา ตา สติโยติ.

“聖者が修める三つの念処、聖者がそれを修めることによって、師は会衆を教導するにふさわしい者となる”という箇所では、三通りの修道に励む弟子たちに対する師の嫌悪と愛着の超越が“念処”と言われている。その意味は、確立（生起）させるべきであるから“処（パッターナ）”、すなわち、生起させるべきであるという意味である。何によって確立させるべきなのか。念によってである。念による確立、これが念処である。また、“四つの念処を修習し、多作するなら、七覚支を満たす”等の箇所では、念そのものが“念処”と言われている。その意味は、確立するから“処（パッターナ）”であり、飛び込み、進み入って生起するという意味である。念そのものが確立（処）であるから、念処である。あるいは、憶念するという意味で“念（サティ）”であり、現前（確立）するという意味で“現前（ウパッターナ）”である。このように、念であり、かつそれが現前であるから“念処（サティパッターナ）”とも言う。ここではこの三番目の意味が意図されている。もしそうであれば、なぜ“念処（サティパッターナー）”と複数形にされているのか。それは念が多数だからである。対象の別によって、それらの念は多数となるからであると知るべきである。

กตเม จตฺตาโรติ กเถตุกมฺยตาปุจฺฉา. อิธาติ อิมสฺมึ สาสเน. ภิกฺขูติ สํสาเร ภยํ อิกฺขตีติ ภิกฺขุ. เสสปทานํ อตฺถวณฺณนา ปเนตฺถ สุตมยญาณกถาย มคฺคสจฺจนิทฺเทสวณฺณนายํ วุตฺตาเยวาติ.

“いかなるものが四つなのか（カタメー・チャッターロー）”とは、説示を望む問いである。“ここで（イダ）”とは、この教え（仏教）において、という意味である。“比丘（ビック）”とは、輪廻の中に恐怖を見るがゆえに比丘と言う。その他の語の意味の解説については、智論の聞慧智の章、および道諦の説示の註釈において既に説かれた通りであると知るべきである。

กสฺมา ปน ภควตา จตฺตาโรว สติปฏฺฐานา วุตฺตา อนูนา อนธิกาติ? เวเนยฺยหิตตฺตา. ตณฺหาจริตทิฏฺฐิจริตสมถยานิกวิปสฺสนายานิเกสุ หิ มนฺทติกฺขวเสน ทฺเวธา ทฺเวธา ปวตฺเตสุ มนฺทสฺส ตณฺหาจริตสฺส โอฬาริกํ กายานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ วิสุทฺธิมคฺโค, ติกฺขสฺส สุขุมํ เวทนานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ. ทิฏฺฐิจริตสฺสาปิ มนฺทสฺส นาติปฺปเภทคตํ จิตฺตานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ วิสุทฺธิมคฺโค, ติกฺขสฺส อติปฺปเภทคตํ ธมฺมานุปสฺสนาสติปฏฺฐานํ. สมถยานิกสฺส จ มนฺทสฺส อกิจฺเฉน อธิคนฺตพฺพนิมิตฺตํ ปฐมํ สติปฏฺฐานํ วิสุทฺธิมคฺโค, ติกฺขสฺส โอฬาริการมฺมเณ อสณฺฐหนโต ทุติยํ. วิปสฺสนายานิกสฺสปิ มนฺทสฺส นาติปฺปเภทคตารมฺมณํ ตติยํ, ติกฺขสฺส อติปฺปเภทคตารมฺมณํ จตุตฺถํ. อิติ จตฺตาโรว วุตฺตา อนูนา อนธิกาติ.

なぜ世尊は、不足もなく超過もなく、四つだけの念処を説かれたのか。それは被導者（ヴェーネイヤ）の利益のためである。すなわち、渇愛行者、見行者、止行者、観行者のそれぞれに、鈍根と利根の二種類がある。渇愛行者で鈍根な者には、粗大な“身随観念処”が清浄の道であり、利根な者には、微細な“受随観念処”がそれである。また、見行者で鈍根な者には、あまり細分化されていない“心随観念処”が清浄の道であり、利根な者には、極めて細分化された“法随観念処”がそれである。止行者で鈍根な者には、苦労せずに得られる相（ニミッタ）を持つ第一の念処（身随観）が清浄の道であり、利根な者には、粗大な対象に留まらないために、第二の念処（受随観）がそれである。観行者で鈍根な者には、あまり細分化されていない対象を持つ第三の念処（心随観）が、利根な者には、極めて細分化された対象を持つ第四の念処（法随観）が、それぞれ清浄の道となる。ゆえに、不足もなく超過もなく、四つだけが説かれたのであると知るべきである。

สุภสุขนิจฺจอตฺตวิปลฺลาสปฺปหานตฺถํ วา. กาโย หิ อสุโภ, ตตฺถ จ สุภวิปลฺลาสวิปลฺลตฺถา สตฺตา. เตสํ ตตฺถ อสุภภาวทสฺสเนน ตสฺส วิปลฺลาสสฺส ปหานตฺถํ ปฐมํ สติปฏฺฐานํ วุตฺตํ. สุขํ นิจฺจํ อตฺตาติ คหิเตสุปิ จ เวทนาทีสุ เวทนา ทุกฺขา, จิตฺตํ อนิจฺจํ, ธมฺมา อนตฺตา, เตสุ จ สุขนิจฺจอตฺตวิปลฺลาสวิปลฺลตฺถา สตฺตา. เตสํ ตตฺถ ทุกฺขาทิภาวทสฺสเนน เตสํ วิปลฺลาสานํ ปหานตฺถํ เสสานิ ตีณิ วุตฺตานีติ [Pg.314] เอวํ สุภสุขนิจฺจอตฺตวิปลฺลาสปฺปหานตฺถํ วา จตฺตาโรว วุตฺตา. น เกวลญฺจ วิปลฺลาสปฺปหานตฺถเมว, จตุโรฆโยคาสวคนฺถอุปาทานอคติปฺปหานตฺถมฺปิ จตุพฺพิธาหารปริญฺญตฺถมฺปิ จตฺตาโรว วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ.

あるいは、浄・楽・常・我という四つの転倒（ヴィパッラーサ）を捨断するためである。身体は不浄であるが、衆生はそれに対して浄であるという転倒によって誤っている。それらの衆生に対し、その身体において不浄の有様を見せることで、その転倒を捨断するために、第一の念処が説かれた。また、受などは楽・常・我と捉えられているが、受は苦であり、心は無常であり、諸法は無我である。衆生はそれらに対して楽・常・我という転倒によって誤っている。それらの衆生に対し、それらにおいて苦などの有様を見せることで、それらの転倒を捨断するために、残りの三つの念処が説かれた。このように、浄・楽・常・我の転倒を捨断するためにも、四つだけが説かれたのである。単に転倒の捨断のためだけではなく、四つの暴流（オーガ）・繋縛（ヨーガ）・漏（アーサヴァ）・結（ガンタ）・執着（ウパーダーナ）・悪道（アガティ）を捨断するため、また四種の食を遍知するためにも、四つだけが説かれたのであると知るべきである。

๓๕. (ก) สุตฺตนฺตนิทฺเทเส ปถวีกายนฺติ อิมสฺมึ รูปกาเย ปถวีธาตุ. สกลสรีเร ปน ปถวีธาตูนํ พหุกตฺตา สพฺพปถวีธาตุสงฺคหตฺถํ สมูหตฺเถน กายคฺคหณํ กตํ. อาโปกายาทีสุปิ เอเสว นโย. เกสกายาทีนมฺปิ พหุกตฺตา เกสกายาทิคหณํ กตํ. วกฺกาทีนิ ปน ปริจฺฉินฺนตฺตา กายคฺคหณํ นารหนฺตีติ เตสํ คหณํ น กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

35. （イ）経典の解説において、“地身（パタヴィー・カーヤ）”とは、この色身（肉体）における地界（パタヴィー・ダートゥ）のことである。全身において地界が多いために、すべての地界を包括する目的で、集合という意味での“身（カーヤ）”という言葉が用いられた。水身（アーポー・カーヤ）等についても同様である。髪身（ケーサ・カーヤ）等についても、髪などが多いためにそのように言われる。しかし、腎臓（ワッカ）などは限定的なものであるため“身”という言葉を用いるには適さず、それゆえそれらに“身”という言葉は用いられていないと知るべきである。

(ข) สุขํ เวทนนฺติอาทีสุ สุขํ เวทนนฺติ กายิกํ วา เจตสิกํ วา สุขํ เวทนํ. ตถา ทุกฺขํ เวทนํ. อทุกฺขมสุขํ เวทนนฺติ ปน เจตสิกเมว อุเปกฺขาเวทนํ. สามิสํ สุขํ เวทนนฺติ ฉ เคหสิตโสมนสฺสเวทนา. นิรามิสํ สุขํ เวทนนฺติ ฉ เนกฺขมฺมสิตโสมนสฺสเวทนา. สามิสํ ทุกฺขํ เวทนนฺติ ฉ เคหสิตโทมนสฺสเวทนา. นิรามิสํ ทุกฺขํ เวทนนฺติ ฉ เนกฺขมฺมสิตโทมนสฺสเวทนา. สามิสํ อทุกฺขมสุขํ เวทนนฺติ ฉ เคหสิตอุเปกฺขาเวทนา. นิรามิสํ อทุกฺขมสุขํ เวทนนฺติ ฉ เนกฺขมฺมสิตอุเปกฺขาเวทนา.

（ロ）“楽受を（スッカン・ヴェーダナン）”等の箇所において、“楽受”とは肉体的あるいは精神的な楽の感受のことである。“苦受”についても同様である。一方、“不苦不楽受”とは精神的な捨受のことだけを指す。“有垢の楽受（サーミサン・スッカン）”とは、六つの居家的な喜受のことである。“無垢の楽受（ニラーミサン・スッカン）”とは、六つの出離に伴う喜受のことである。“有垢の苦受（サーミサン・ドゥッカン）”とは、六つの居家的な憂受のことである。“無垢の苦受（ニラーミサン・ドゥッカン）”とは、六つの出離に伴う憂受のことである。“有垢の不苦不楽受（サーミサン・アドゥッカマスッカン）”とは、六つの居家的な捨受のことである。“無垢の不苦不楽受（ニラーミサン・アドゥッカマスッカン）”とは、六つの出離に伴う捨受のことである。

(ค) สราคํ จิตฺตนฺติอาทีนิ ญาณกถายํ วุตฺตตฺถานิ.

（ハ）“貪愛を伴う心を（サラーガン・チッタン）”等の句は、智論において既に説かれた意味の通りである。

(ฆ) ตทวเสเส ธมฺเมติ เตหิ กายเวทนาจิตฺเตหิ อวเสเส เตภูมกธมฺเม. สพฺพตฺถ เตน ญาเณนาติ เตน สตฺตวิเธน อนุปสฺสนาญาเณน. ยานิ ปเนตฺถ อนฺตรนฺตรา อวุตฺตตฺถานิ, ตานิ เหฏฺฐา ตตฺถ ตตฺถ วุตฺตตฺถาเนวาติ.

“（Gha）残りの諸法（tadavasese dhamme）”とは、それら身体・感受・心から残された三界の諸法のことである。すべての箇所における“その智によって（tena ñāṇena）”とは、その七種の随観の智によるということである。なお、この（四念処の）説明の中で、所々で説かれなかった意味がある語は、下のそれぞれの箇所で説かれた通りの意味である。

สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

四念処の説明（念処註）は終了した。

๙. วิปสฺสนากถา

9. 毘婆舎那（ヴィパッサナー）論

วิปสฺสนากถาวณฺณนา

毘婆舎那（ヴィパッサナー）論註

๓๖. อิทานิ วิปสฺสนาปฏิสํยุตฺตาย สติปฏฺฐานกถาย อนนฺตรํ วิปสฺสนาปเภทํ ทสฺเสนฺเตน กถิตาย สุตฺตนฺตปุพฺพงฺคมาย วิปสฺสนากถาย อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. ตตฺถ สุตฺตนฺเต ตาว โสอิติ สพฺพนามตฺตา โย [Pg.315] วา โส วา สพฺโพปิ สงฺคหิโต โหติ. วตาติ เอกํสตฺเถ นิปาโต. กญฺจิ สงฺขารนฺติ อปฺปมตฺตกมฺปิ สงฺขารํ. อนุโลมิกาย ขนฺติยาติ เอตฺถ วิปสฺสนาญาณเมว โลกุตฺตรมคฺคํ อนุโลเมตีติ อนุโลมิกํ, ตเทว ขนฺติมเปกฺขิตฺวา อนุโลมิกา. สพฺพสงฺขารา ตสฺส อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต ขมนฺติ รุจฺจนฺตีติ ขนฺติ. สา มุทุกา มชฺฌิมา ติกฺขาติ ติวิธา. กลาปสมฺมสนาทิกา อุทยพฺพยญาณปริโยสานา มุทุกานุโลมิกา ขนฺติ. ภงฺคานุปสฺสนาทิกา สงฺขารุเปกฺขาญาณปริโยสานา มชฺฌิมานุโลมิกา ขนฺติ. อนุโลมญาณํ ติกฺขานุโลมิกา ขนฺติ. สมนฺนาคโตติ อุเปโต. เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ ยถาวุตฺตํ เอตํ ฐานํ เอตํ การณํ น วิชฺชติ. สมฺมตฺตนิยามนฺติ เอตฺถ ‘‘หิตสุขาวโห เม ภวิสฺสตี’’ติ เอวํ อาสีสโต ตเถว สมฺภวโต อสุภาทีสุ จ อสุภนฺติอาทิอวิปรีตปฺปวตฺติสพฺภาวโต จ สมฺมา สภาโวติ สมฺมตฺโต, อนนฺตรผลทานาย อรหตฺตุปฺปตฺติยา จ นิยามภูตตฺตา นิยาโม, นิจฺฉโยติ อตฺโถ. สมฺมตฺโต จ โส นิยาโม จาติ สมฺมตฺตนิยาโม. โก โส? โลกุตฺตรมคฺโค, วิเสสโต ปน โสตาปตฺติมคฺโค. เตน หิ มคฺคนิยาเมน นิยตตฺตา ‘‘นิยโต สมฺโพธิปรายโณ’’ติ (ปารา. ๒๑; ที. นิ. ๑.๓๗๓) วุตฺตํ. ตํ สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมิสฺสติ ปวิสิสฺสตีติ เอตํ อฏฺฐานนฺติ อตฺโถ. โคตฺรภุโน ปน มคฺคสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยตฺตา ตํ อนาทิยิตฺวา อนุโลมิกขนฺติยา อนนฺตรํ สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมนํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อถ วา อฏฺฐารสสุ มหาวิปสฺสนาสุ โคตฺรภุ วิวฏฺฏนานุปสฺสนา โหตีติ อนุโลมิกขนฺติยา เอว สงฺคหิตา โหติ. จตูสุปิ สุตฺตนฺเตสุ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอเตหิ อนุโลมิกขนฺติสมฺมตฺตนิยามจตุอริยผลวเสน จ ฉ ธมฺมาติ ฉกฺกนิปาเต (อ. นิ. ๖.๙๘, ๑๐๑) จตฺตาโร สุตฺตนฺตา วุตฺตา. กณฺหปกฺขสุกฺกปกฺขทฺวยวเสน หิ จตฺตาโร สุตฺตนฺตาว โหนฺตีติ.

36. 今、ヴィパッサナーに関連する四念処の説明に続いて、ヴィパッサナーの分類を示しつつ説かれた、経蔵を先導とするヴィパッサナー論における未詳の意味の解説を行う。そこでの経において、まず“彼（so）”という語は代名詞であるため、誰であれ、あるいはどのような者であれ、すべてが含まれる。“実に（vata）”とは断定の意味の不変化詞である。“いかなる形成されたもの（kañci saṅkhāraṃ）”とは、わずかな形成されたものをも指す。“随順する忍（anulomikāya khantiyā）”において、ヴィパッサナーの智そのものが出世間道に随順するので“随順（anulomika）”と言われ、それが“忍（khanti）”を考慮して“随順の（anulomikā）”と言われる。すべての形成されたものが、その者にとって無常・苦・無我として承認され、好まれるので“忍（khanti）”と言う。それは軟・中・鋭の三種類がある。聚落思惟（kalāpasammasana）に始まり、生滅智（udayabbayañāṇa）で終わるヴィパッサナーが“軟らな随順の忍”である。壊随観（bhaṅgānupassanā）に始まり、行捨智（saṅkhārupekkhāñāṇa）で終わるヴィパッサナーが“中くらいの随順の忍”である。随順智（anulomañāṇa）が“鋭い随順の忍”である。“具足した（samannāgata）”とは、備わっていることである。“そのようなことはあり得ない（netaṃ ṭhānaṃ vijjati）”とは、上述したような、その場所、その原因は存在しないという意味である。“正性の決定（sammattaniyāma）”において、“私に利益と幸福をもたらすだろう”と望む者に対して、その通りに生じるから、また不浄なるもの等に対して不浄である等と誤りなく生じる性質があるから、“正しき性質”という意味で“正性（sammatta）”と言う。（正道は）自らの直後に（聖者の）果を与えるため、また阿羅漢果を生じさせるために決定したものであるから“決定（niyāmo）”と言い、確定という意味である。それが正性であり、かつ決定であるから“正性の決定”と言う。それは何か。出世間道であり、特に預流道のことである。その道の決定によって確定しているため、“（退転することなく）決定し、等正覚を究極とする者である”と説かれている。その正性の決定に入ること（okkamissati）がないということは、あり得ないという意味である。しかし、種姓（gotrabhū）は道への転向（āvajjana）の役割を果たすものであるため、それを（別個に）取り上げず、随順の忍の直後に正性の決定へ入ることが説かれていると知るべきである。あるいは、十八の摩訶ヴィパッサナー（大随観）の中で、種姓は“離繋随観（vivaṭṭanānupassanā）”であるため、随順の忍の中に含まれている。四つの経においても、この方法によって意味を知るべきである。これら、随順の忍、正性の決定、および四つの聖果に基づいて“六つの法”として、増支部六集において四つの経が説かれている。黒い側（不善）と白い側（善）の二つの区分によって、四つの経となるのである。

๓๗. กติหากาเรหีติอาทิเก ปุจฺฉาปุพฺพงฺคเม สุตฺตนฺตนิทฺเทเส ปญฺจกฺขนฺเธ อนิจฺจโตติอาทีสุ นามรูปญฺจ นามรูปสฺส ปจฺจเย จ ปริคฺคเหตฺวา กลาปสมฺมสนวเสน อารทฺธวิปสฺสโก โยคาวจโร ปญฺจสุ ขนฺเธสุ เอเกกํ ขนฺธํ อนิจฺจนฺติกตาย อาทิอนฺตวตาย จ อนิจฺจโต ปสฺสติ[Pg.316]. อุปฺปาทวยปฏิปีฬนตาย ทุกฺขวตฺถุตาย จ ทุกฺขโต. ปจฺจยยาปนียตาย โรคมูลตาย จ โรคโต. ทุกฺขตาสูลโยคิตาย กิเลสาสุจิปคฺฆรณตาย อุปฺปาทชราภงฺเคหิ อุทฺธุมาตปริปกฺกปภินฺนตาย จ คณฺฑโต. ปีฬาชนกตาย อนฺโตตุทนตาย ทุนฺนีหรณียตาย จ สลฺลโต. วิครหณียตาย อวฑฺฒิอาวหนตาย อฆวตฺถุตาย จ อฆโต. อเสริภาวชนกตาย อาพาธปทฏฺฐานตาย จ อาพาธโต. อวสตาย อวิเธยฺยตาย จ ปรโต. พฺยาธิชรามรเณหิ ลุชฺชนปลุชฺชนตาย ปโลกโต. อเนกพฺยสนาวหนตาย อีติโต. อวิทิตานํเยว วิปุลานํ อนตฺถานํ อาวหนโต สพฺพูปทฺทววตฺถุตาย จ อุปทฺทวโต. สพฺพภยานํ อากรตาย จ ทุกฺขวูปสมสงฺขาตสฺส ปรมสฺสาสสฺส ปฏิปกฺขภูตตาย จ ภยโต. อเนเกหิ อนตฺเถหิ อนุพทฺธตาย โทสูปสฏฺฐตาย อุปสคฺโค วิย อนธิวาสนารหตาย จ อุปสคฺคโต. พฺยาธิชรามรเณหิ เจว โลภาทีหิ จ โลกธมฺเมหิ ปจลิตตาย จลโต. อุปกฺกเมน เจว สรเสน จ ปภงฺคุปคมนสีลตาย ปภงฺคุโต. สพฺพาวตฺถนิปาติตาย ถิรภาวสฺส จ อภาวตาย อทฺธุวโต. อตายนตาย เจว อลพฺภเนยฺยเขมตาย จ อตาณโต. อลฺลียิตุํ อนรหตาย อลฺลีนานมฺปิ จ เลณกิจฺจาการิตาย อเลณโต. นิสฺสิตานํ ภยสารกตฺตาภาเวน อสรณโต. ยถาปริกปฺปิเตหิ ธุวสุภสุขตฺตภาเวหิ ริตฺตตาย ริตฺตโต. ริตฺตตาเยว ตุจฺฉโต, อปฺปกตฺตา วา. อปฺปกมฺปิ หิ โลเก ตุจฺฉนฺติ วุจฺจติ. สามินิวาสิเวทกการกาธิฏฺฐายกวิรหิตตาย สุญฺญโต. สยญฺจ อสามิกภาวาทิตาย อนตฺตโต. ปวตฺติทุกฺขตาย ทุกฺขสฺส จ อาทีนวตาย อาทีนวโต. อถ วา อาทีนํ วาติ คจฺฉติ ปวตฺตตีติ อาทีนโว. กปณมนุสฺสสฺเสตํ อธิวจนํ, ขนฺธาปิ จ กปณาเยวาติ อาทีนวสทิสตาย อาทีนวโต. ชราย เจว มรเณน จาติ ทฺเวธา ปริณามปกติตาย วิปริณามธมฺมโต. ทุพฺพลตาย เผคฺคุ วิย สุขภญฺชนียตาย จ อสารกโต. อฆเหตุตาย อฆมูลโต. มิตฺตมุขสปตฺโต วิย วิสฺสาสฆาติตาย วธกโต. วิคตภวตาย วิภวสมฺภูตตาย จ วิภวโต. อาสวปทฏฺฐานตาย สาสวโต. เหตุปจฺจเยหิ [Pg.317] อภิสงฺขตตาย สงฺขตโต. มจฺจุมารกิเลสมารานํ อามิสภูตตาย มารามิสโต. ชาติชราพฺยาธิมรณปกติตาย ชาติชราพฺยาธิมรณธมฺมโต. โสกปริเทวอุปายาสเหตุตาย โสกปริเทวอุปายาสธมฺมโต. ตณฺหาทิฏฺฐิทุจฺจริตสํกิเลสานํ วิสยธมฺมตาย สํกิเลสิกธมฺมโต ปสฺสติ. สพฺเพสุ จ อิเมสุ ‘‘ปสฺสตี’’ติ ปาฐเสโส ทฏฺฐพฺโพ.

37. “幾つの様態によってか”等で始まる、問いを先行させる経典の解釈（スッタタンタ・ニッデーサ）において、“五蘊を無常として”等の箇所で、名色とその原因を把握し、聚の思惟（カラーパ・サンマサナ）の力によって、ヴィパッサナーを開始した修行者（ヨガヴァーチャラ）は、五蘊における一つ一つの蘊を、滅尽の瞬間を逃れないこと、および始終（生滅）があることによって、“無常”として見る。生滅による圧迫と苦の拠り所であることにより“苦”として。縁に依存して存続することと病の根本であることにより“病”として。苦という棘を伴うこと、煩悩という不浄を漏らし出すこと、そして生・老・壊（生住異滅）によって膨張し、熟し、破裂することから“腫物（gaṇḍa）”として。苦しみを生じさせ、内部を突き刺し、抜き去り難いことから“棘（salla）”として。非難されるべき性質であり、不利益をもたらし、災難の拠り所であることから“災厄（agha）”として。意のままにならない状態を生じさせ、患いの近因であることから“患い（ābādha）”として。従順でなく、制御できないことから“他人（para）”として。病・老・死によって、瞬間的な崩壊および究極的な崩壊をすることから“崩壊（paloka）”として。多くの不幸をもたらすことから“禍（īti）”として。未知の、あるいは得られない膨大な不利益をもたらし、一切の災難の拠り所であることから“災難（upaddava）”として。あらゆる恐怖の源泉であり、苦の静止と呼ばれる至高の安らぎ（涅槃）と対立するものであることから“畏怖（bhaya）”として。多くの不利益が付きまとい、過失が密着しており、障害（または悪疫）のように忍受し難いことから“障害（upasagga）”として。病・老・死によって、また利得などの世間法によって激しく揺れ動くことから“動揺（cala）”として。他者の計らいや自身の性質によって破滅に至る習性があることから“破滅（pabhaṅgu）”として。あらゆる瞬間に崩れ落ち、堅固な状態がないことから“不定（addhuva）”として。保護する働きがなく、安全を得られないことから“非救護（atāṇa）”として。逃げ込むに値せず、逃げ込む者に対しても隠れ家としての役割を果たせないことから“非隠れ家（aleṇa）”として。頼る者にとって恐怖を打ち砕く本質がないことから“非帰依処（asaraṇa）”として。愚者が想定するような常・浄・楽・我の状態が空っぽであることから“空虚（ritta）”として。“空虚”であるがゆえに、あるいは瞬間的で短いことから“無価値（tuccha）”として。実際、世間でも僅かなものは“無価値”と言われる。所有者、居住者、享受者、行為者、主宰者が欠如していることから“空（suñña）”として。そして自らも所有者がないこと等から“無我（anatta）”として。生起する苦しみであり、苦の過患であることから“過患（ādīnava）”として。あるいは、“きわめて苦しい状態（ādīnaṃ）で進行する（vāti）”ゆえに“過患（ādīnavo）”である。これは孤独で惨めな人（kapaṇa）の同義語であり、五蘊もまた惨めなものであるから、惨めな人に似ていることにより“過患”として見る。老（住）と死（滅）という二つの変異する性質を持つことから“変易の法（vipariṇāmadhamma）”として。脆弱であり、辺材（白太）のように楽を壊しやすいことから“無実（asāraka）”として。苦しみの原因であることから“苦の根源（aghamūla）”として。友の顔をした敵のように、親しい者を殺害することから“殺戮者（vadhaka）”として。繁栄が失われていること、および非繁栄のために生じることから“非繁栄（vibhava）”として。漏（煩悩）の近因であることから“有漏（sāsava）”として。因縁によって作り上げられたものであることから“有為（saṅkhata）”として。死魔（マッチュ・マーラ）や煩悩魔（キレーサ・マーラ）の餌食（アーミサ）であることから“魔の餌（mārāmisa）”として。生・老・病・死の性質であることから“生老病死の法”として。愁・悲・悩の原因であることから“愁悲悩の法”として。渇愛・見・悪行・雑染の対象であることから“雑染の法”として見る。これらすべての箇所において、“見る（passati）”という語を補って理解すべきである。

๓๘. ปญฺจกฺขนฺเธติ สมูหโต วุตฺเตปิ เอเกกขนฺธวเสน อตฺถวณฺณนา กลาปสมฺมสนญาณนิทฺเทเส วิสุํ วิสุํ อาคตตฺตา ปริโยสาเน จ วิสุํ วิสุํ ขนฺธานํ วเสน อนุปสฺสนานํ คณิตตฺตา สมูเห ปวตฺตวจนานํ อวยเวปิ ปวตฺติสมฺภวโต จ กตาติ เวทิตพฺพา, วิสุํ วิสุํ ปวตฺตสมฺมสนานํ เอกโต สงฺขิปิตฺวา วจนวเสน วา ‘‘ปญฺจกฺขนฺเธ’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ‘‘เอกปฺปหาเรน ปญฺจหิ ขนฺเธหิ วุฏฺฐาตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๗๘๓) อฏฺฐกถาวจนสพฺภาวโต วา ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ เอกโต สมฺมสนํ วา ยุชฺชติเยวาติ. ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ นิโรโธ นิจฺจํ นิพฺพานนฺติ ปสฺสนฺโตติอาทีนวญาณนิทฺเทเส วุตฺตนเยน วิปสฺสนากาเล สนฺติปทญาณวเสน นิจฺจํ นิพฺพานนฺติ ปสฺสนฺโต. สมฺมตฺตนิยามํ โอกฺกมตีติ มคฺคกฺขเณ โอกฺกมติ, ผลกฺขเณ ปน โอกฺกนฺโต นาม โหติ. เอเสว นโย สพฺเพสุปิ นิยาโมกฺกมนปริยาเยสุ. อาโรคฺยนฺติ อาโรคฺยภูตํ. วิสลฺลนฺติ สลฺลวิรหิตํ. เอเสว นโย อีทิเสสุ. อนาพาธนฺติ อาพาธวิรหิตํ, อาพาธปฏิปกฺขภูตํ วา. เอส นโย อีทิเสสุ. อปรปฺปจฺจยนฺติ อญฺญปจฺจยวิรหิตํ. อุปสฺสคฺคโตติ จ อนุปสฺสคฺคนฺติ จ เกจิ สํโยคํ กตฺวา ปฐนฺติ. ปรมสุญฺญนฺติ สพฺพสงฺขารสุญฺญตฺตา อุตฺตมตฺตา จ ปรมสุญฺญํ. ปรมตฺถนฺติ สงฺขตาสงฺขตานํ อคฺคภูตตฺตา อุตฺตมตฺถํ. ลิงฺควิปลฺลาสวเสน นปุํสกวจนํ. นิพฺพานสฺส จ สุญฺญตฺตา อนตฺตตฺตา จ อิมสฺมึ ทฺวเย ปฏิโลมปริยาโย น วุตฺโต. อนาสวนฺติ อาสววิรหิตํ. นิรามิสนฺติ อามิสวิรหิตํ. อชาตนฺติ ชาติวิรหิตตฺตา อนุปฺปนฺนํ. อมตนฺติ ภงฺคาภาวโต มรณวิรหิตํ. มรณมฺปิ หิ นปุํสกภาววจนวเสน ‘‘มต’’นฺติ วุจฺจติ.

38. “五蘊”と総称として言われていても、個別の蘊ごとに意味の釈義がなされているのは、聚の思惟の知の解説において別々に説かれているからであり、また最後には個別の蘊に従って随観が数えられているからであり、集合体に用いられる言葉は、その構成部分（肢体）にも適用可能であるからだと知るべきである。あるいは、別々に生起する思惟を一つにまとめて説くために“五蘊”と言われたのだと知るべきである。あるいは、“一斉に五蘊から立ち上がる（出離する）”というアッタカタ（注釈書）の言葉があるように、五蘊を一つにまとめて思惟することは正当であると知るべきである。“五蘊の滅尽は常住なる涅槃であると見る者は”という過患知の解説で述べられた方法により、ヴィパッサナーの時に、静止した境地（涅槃）を知る知恵によって“涅槃は常住なり”と見るのである。“正性決定（しょうじょうけつじょう）に入る”とは、道の瞬間に（入流し）、果の瞬間にその状態にある。これは、決定に入る（正性離生）に関するすべての表現においても同様の方法である。“無病（ārogya）”とは、病のない状態である。“無棘（visalla）”とは、欲の棘などが欠如していること。このような語においても同様の方法である。“無患（anābādha）”とは、患いがないこと、あるいは患いと対立する状態である。これも同様である。“無縁（aparappaccaya）”とは、他の縁がないこと。“障害（upassaggato）”および“無障害（anupassagga）”と、ある師たちは結合して読む。“至高の空（paramasuñña）”とは、一切の行（サンカーラ）を欠いている（空である）こと、および至高であることから至高の空という。“至高の義（paramattha）”とは、有為と無為の中で最勝であることにより至高の目的（義）である。文法的性（中性）として説かれている。涅槃の空性と無我性については、この二つ（空・無我）において逆順（パティローマ）の説示はなされていない。“無漏（anāsava）”とは、漏（煩悩）を欠いていること。“無食（nirāmisa）”とは、煩悩という餌がないこと。“無生（ajāta）”とは、生（再生）を欠いていることにより、生じていないこと。“不死（amata）”とは、壊（滅）がないことにより、死を欠いていること。実際、死（maraṇa）も中性名詞の語法によって“死（mata）”と言われる。

๓๙. เอวมิมาย ปฏิปาฏิยา วุตฺตาสุ อาการเภทภินฺนาสุ จตฺตาลีสาย อนุปสฺสนาสุ สภาวสงฺคหวเสน ตีสุเยว อนุปสฺสนาสุ เอกสงฺคหํ [Pg.318] กโรนฺโต อนิจฺจโตติ อนิจฺจานุปสฺสนาติอาทิมาห. ตาสุ ยถานุรูปํ อนิจฺจทุกฺขานตฺตตฺเต โยชนา กาตพฺพา. อวสาเน ปเนตา วิสุํ วิสุํ คณนวเสน ทสฺสิตา. คณนาสุ จ คณนปฏิปาฏิวเสน ปฐมํ อนตฺตานุปสฺสนา คณิตา. ตตฺถ ปญฺจวีสตีติ ‘‘ปรโต ริตฺตโต ตุจฺฉโต สุญฺญโต อนตฺตโต’’ติ เอเกกสฺมึ ขนฺเธ ปญฺจ ปญฺจ กตฺวา ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปญฺจวีสติ อนตฺตานุปสฺสนา. ปญฺญาสาติ ‘‘อนิจฺจโต ปโลกโต จลโต ปภงฺคุโต อทฺธุวโต วิปริณามธมฺมโต อสารกโต วิภวโต สงฺขตโต มรณธมฺมโต’’ติ เอเกกสฺมึ ขนฺเธ ทส ทส กตฺวา ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปญฺญาสํ อนิจฺจานุปสฺสนา. สตํ ปญฺจวีสติ เจวาติ เสสา ‘‘ทุกฺขโต โรคโต’’ติอาทโย เอเกกสฺมึ ขนฺเธ ปญฺจวีสติ ปญฺจวีสติ กตฺวา ปญฺจสุ ขนฺเธสุ ปญฺจวีสติสตํ ทุกฺขานุปสฺสนา. ยานิ ทุกฺเข ปวุจฺจเรติ ยา อนุปสฺสนา ทุกฺเข ขนฺธปญฺจเก คณนวเสน ปวุจฺจนฺติ, ตา สตํ ปญฺจวีสติ เจวาติ สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ. ‘‘ยานี’’ติ เจตฺถ ลิงฺควิปลฺลาโส ทฏฺฐพฺโพติ.

39. このように、この順序で述べられた、相の違いによって分かれた四十の随観において、自性による包摂の力によって、三つの随観のみに一括してまとめようとして、“無常として”、あるいは“無常随観”などと述べた。それらにおいて、相応する通りに、無常・苦・無我の三つの性質に当てはめるべきである。しかし、最後には、これらは個別に数によって示されている。その数え方において、順序に従って、最初に無我随観が数えられた。そこでの“二十五”とは、“他として、空虚として、虚妄として、空として、無我として”という五つを各々の五蘊に当てはめ、五蘊で二十五の無我随観となる。“五十”とは、“無常として、滅びるものとして、動揺するものとして、壊れるものとして、恒久でないものとして、変易する性質のものとして、実体のないものとして、消滅するものとして、作られたものとして、死ぬべき性質のものとして”という十を各々の五蘊に当てはめ、五蘊で五十の無常随観となる。“百二十五”とは、残りの“苦として、病として”などの二十五を各々の五蘊に当てはめ、五蘊で百二十五の苦随観となる。“苦において語られるもの”とは、五蘊という苦において数によって語られる随観が、それら百二十五であるという結びつきとして理解すべきである。ここでの“Yāni”という語については、性の転換として見るべきである。

วิปสฺสนากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

毘婆舎那（ヴィパッサナー）論の釈は終了した。

๑๐. มาติกากถา

10. 摩多迦論（マーティカー・カタ）

มาติกากถาวณฺณนา

摩多迦論（マーティカー・カタ）の釈

๔๐. อิทานิ มหาเถโร วิปสฺสนากถานนฺตรํ สกเล ปฏิสมฺภิทามคฺเค นิทฺทิฏฺเฐ สมถวิปสฺสนามคฺคนิพฺพานธมฺเม อาการนานตฺตวเสน นานาปริยาเยหิ โถเมตุกาโม นิจฺฉาโตติอาทีนิ เอกูนวีสติ มาติกาปทานิ อุทฺทิสิตฺวา เตสํ นิทฺเทสวเสน มาติกากถํ นาม กเถสิ. ตสฺสา อยํ อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา. มาติกาย ตาว นิจฺฉาโตติ อมิลาโต. สพฺเพปิ หิ กิเลสา ปีฬาโยคโต มิลาตา, ราโคปิ ตาว นิรนฺตรปฺปวตฺโต สรีรํ ทหติ, กึ ปนญฺเญ กิเลสา. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, อคฺคี ราคคฺคิ โทสคฺคิ โมหคฺคี’’ติ (อิติวุ. ๙๓; ที. นิ. ๓.๓๐๕) ปน กิเลสนายกา ตโย เอว กิเลสา วุตฺตา, ตํสมฺปยุตฺตาปิ ปน ทหนฺติเยว. เอวํ ฉาตกิเลสาภาวโต นิจฺฉาโต. โก โส? วิโมกฺขสมฺพนฺเธน วิโมกฺโขติ ทฏฺฐพฺโพ. มุจฺจตีติ โมกฺโข. วิมุจฺจตีติ วิโมกฺโขติ [Pg.319] อตฺโถ. อิทเมกํ มาติกาปทํ. วิชฺชาวิมุตฺตีติ วิชฺชาเยว วิมุตฺติ. อิทเมกํ มาติกาปทํ. ฌานวิโมกฺโขติ ฌานเมว วิโมกฺโข. อิทเมกํ มาติกาปทํ. เสสานิ เอเกกาเนวาติ เอวํ เอกูนวีสติ มาติกาปทานิ.

40. 今、大長老はヴィパッサナー論の後に、全‘無礙解道’において示された止・観・道・涅槃の諸法を、相の多様性によって様々な方法で称賛しようと欲して、“渇愛なき者”などの十九の摩多迦の項目を掲げ、それらの解説として“摩多迦論”と名付けられるものを語った。それに対する、未だ述べられていない意味の釈は以下の通りである。まず、摩多迦における“渇愛なき者”とは、萎れていない者のことである。けだし、すべての煩悩は苦悩との結合によって萎れたものと言われるからである。貪欲でさえも、絶えず生起して身体を焼くのであるから、他の煩悩については言うまでもない。しかし、“比丘たちよ、これら三つの火がある。貪欲の火、瞋恚の火、愚癡の火である”と述べられているように、煩悩の主導者であるこれら三つの煩悩のみが火という語で語られているが、それと相応するものもまた焼くのである。このように、飢えとしての煩悩がないことから“渇愛なき者”という。それは何か。解脱との結びつきにより“解脱”であると見なされるべきである。“解き放たれる”ゆえに“解脱（mokkho）”であり、“特に解き放たれる”ゆえに“解脱（vimokkho）”であるというのが意味である。これが一つの摩多迦の項目である。“明解脱”とは、明そのものが解脱である。これが一つの摩多迦の項目である。“禅定解脱”とは、禅定そのものが解脱である。これが一つの摩多迦の項目である。残りは各々一つずつであり、このように十九の摩多迦の項目がある。

๔๑. เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทโต นิจฺฉาโตติ เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทโต อเปตตฺตา กามจฺฉนฺทโต นิกฺกิเลโส โยคี. เตน ปฏิลทฺธํ เนกฺขมฺมมฺปิ นิจฺฉาโต นิกฺกิเลโส วิโมกฺโข. เอวํ เสเสสุปิ. เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทโต มุจฺจตีติ วิโมกฺโขติ เนกฺขมฺเมน กามจฺฉนฺทโต โยคี มุจฺจตีติ ตํ เนกฺขมฺมํ วิโมกฺโขติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ. วิชฺชตีติ วิชฺชาติ สภาวโต วิชฺชติ อตฺถิ อุปลพฺภตีติ วิชฺชา นามาติ อตฺโถ. อถ วา สภาวชานนตฺถํ ปฏิปนฺเนหิ โยคีหิ สภาวํ เวทียติ ชานียตีติ วิชฺชา นามาติ อตฺโถ. อถ วา วิเสสลาภตฺถํ ปฏิปนฺเนหิ โยคีหิ เวทียติ ปฏิลาภียตีติ วิชฺชา นามาติ อตฺโถ. อถ วา อตฺตนา วินฺทิตพฺพํ ภูมึ วินฺทติ ลภตีติ วิชฺชา นามาติ อตฺโถ. อถ วา สภาวทสฺสนเหตุตฺตา สภาวํ วิทิตํ กโรตีติ วิชฺชา นามาติ อตฺโถ. วิชฺชนฺโต มุจฺจติ, มุจฺจนฺโต วิชฺชตีติ ยถาวุตฺโต ธมฺโม ยถาวุตฺเตนตฺเถน วิชฺชมาโน ยถาวุตฺตโต มุจฺจติ, ยถาวุตฺตโต มุจฺจมาโน ยถาวุตฺเตนตฺเถน วิชฺชตีติ วิชฺชาวิมุตฺติ นามาติ อตฺโถ.

41. “出離によって欲貪から渇愛なき者となった”とは、出離によって欲貪から離れたことにより、欲貪という煩悩から脱した修行者のことである。それによって得られた出離もまた、渇愛なき、煩悩なき解脱である。他においても同様である。“出離によって欲貪から解き放たれるから解脱である”とは、出離によって欲貪から修行者が解き放たれるので、その出離が解脱であるという意味である。他においても同様である。“存在するから明”とは、自性として存在し、あり、得られるから明という名であるという意味である。あるいは、特異な自性を知るために実践した修行者たちによって、自性が知られるから明という名である。あるいは、殊勝な獲得のために実践した修行者たちによって得られるから明という名である。あるいは、自らが得るべき境地を得るから明という名である。あるいは、自性を見る原因であることから、自性を明らかにするゆえに明という名である。“知りつつ解き放たれ、解き放たれつつ知る”とは、上述の法が上述の意味において存在しつつ、上述の対象から解き放たれ、上述の対象から解き放たれつつ、上述の意味において存在するので、明解脱という名であるという意味である。

กามจฺฉนฺทํ สํวรฏฺเฐนาติ กามจฺฉนฺทนิวารณฏฺเฐน ตํ เนกฺขมฺมํ สีลวิสุทฺธิ นามาติ อตฺโถ. ตํเยว อวิกฺเขปเหตุตฺตา อวิกฺเขปฏฺเฐน จิตฺตวิสุทฺธิ. ทสฺสนเหตุตฺตา ทสฺสนฏฺเฐน ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ. เสเสสุปิ เอเสว นโย. ปฏิปฺปสฺสมฺเภตีติ เนกฺขมฺมาทินา กามจฺฉนฺทาทิกํ โยคาวจโร ปฏิปฺปสฺสมฺเภตีติ เนกฺขมฺมาทิโก ธมฺโม ปสฺสทฺธิ นามาติ อตฺโถ. ปหีนตฺตาติ เตน เตน ปหาเนน ปหีนตฺตา. ญาตฏฺเฐน ญาณนฺติ ฌานปจฺจเวกฺขณาวเสน วิปสฺสนาวเสน มคฺคปจฺจเวกฺขณาวเสน ญาตฏฺเฐน เนกฺขมฺมาทิกํ ญาณํ นามาติ อตฺโถ. ทิฏฺฐตฺตา ทสฺสนนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. วิสุชฺฌตีติ โยคี, เนกฺขมฺมาทิกา วิสุทฺธิ.

“欲貪を制止する意味において”とは、欲貪を遮断する意味において、その出離が戒清浄という名であるという意味である。それ自体が、心の散乱をなくす原因であることから、不散乱の意味において心清浄である。真理を見る原因であることから、見るという意味において見清浄である。残りの項目においても、この方法が適用される。“静まらせる”とは、出離などによって欲貪などを修行者が静まらせるので、出離などの法が軽安（パッサッディ）という名であるという意味である。“断じられたから”とは、それぞれの断によって断じられたことによる。“知られたという意味での知”とは、禅定の反省の力によって、あるいはヴィパッサナーの力によって、あるいは道の反省の力によって、知られた対象を認識する性質から、出離などを対象とするものが知（ニヤーナ）という名であるという意味である。“見られたから視”という箇所においても、これと同じ方法である。“清浄になる者”とは修行者であり、出離などが清浄である。

เนกฺขมฺมนิทฺเทเส [Pg.320] เนกฺขมฺมํ อโลภตฺตา กามราคโต นิสฺสฏนฺติ นิสฺสรณํ. ตโต นิกฺขนฺตนฺติ เนกฺขมฺมํ. ‘‘รูปานเมตํ นิสฺสรณํ ยทิทํ เนกฺขมฺม’’นฺติ วุจฺจมาเน อารุปฺปวิเสสสฺส อทิสฺสนโต วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ อญฺญตฺถ วุตฺตปาฐกฺกเมเนว ยทิทํ อารุปฺปนฺติ วุตฺตํ. ตญฺจ อารุปฺปํ รูปโต นิกฺขนฺตตฺตา เนกฺขมฺมํ นามาติ อธิการวเสเนว วุตฺตํ โหติ. ภูตนฺติ อุปฺปาทสมาโยคทีปนํ. สงฺขตนฺติ ปจฺจยพลวิเสสทสฺสนํ. ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนนฺติ ปจฺจยสมาโยเคปิ ปจฺจยานํ อพฺยาปารภาวทสฺสนํ. นิโรโธ ตสฺส เนกฺขมฺมนฺติ นิพฺพานํ ตโต สงฺขตโต นิกฺขนฺตตฺตา ตสฺส สงฺขตสฺส เนกฺขมฺมํ นาม. อารุปฺปสฺส จ นิโรธสฺส จ คหณํ อญฺญตฺถ ปาเฐ วุตฺตกฺกเมเนว กตํ. ‘‘กามจฺฉนฺทสฺส เนกฺขมฺมํ เนกฺขมฺม’’นฺติ วุจฺจมาเน ปุนรุตฺตํ โหติ. เนกฺขมฺมวจเนเนว จ ตสฺส เนกฺขมฺมสิทฺธีติ ตํ อวตฺวา เสสเนกฺขมฺมเมว วุตฺตํ. ตํ อุชุกเมว. นิสฺสรณนิทฺเทเสปิ อิมินาว นเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. นิสฺสรณียา ธาตุโย ปเนตฺถ อุชุกเมว เนกฺขมฺมนฺติ วุตฺตํ. ปวิเวโกติ ปวิวิตฺตภาโว เนกฺขมฺมาทิโกเยว. โวสชฺชตีติ โยคี, เนกฺขมฺมาทโย โวสคฺโค. เนกฺขมฺมํ ปวตฺเตนฺโต โยคี เนกฺขมฺเมน จรตีติ วุจฺจติ. ตํ ปน เนกฺขมฺมํ จริยา. เอส นโย เสเสสุปิ. ฌานวิโมกฺขนิทฺเทเส วตฺตพฺพํ วิโมกฺขกถายํ วุตฺตํ. เกวลํ ตตฺถ ‘‘ชานาตีติ ฌานวิโมกฺโข’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๑๗) วุตฺตํ, อิธ ปน ‘‘ชานาตีติ, ฌายตี’’ติ ปุคฺคลาธิฏฺฐานาว เทสนา กตาติ อยํ วิเสโส.

“出離（ネッカンマ）の解説”において、出離とは無貪（むとん）であるために欲貪（よくとん）から抜け出したものであり、脱出（ニッサラナ）である。そこから出ているので“出離”という。“これが出離、すなわち色（しき）からの脱出である”と言われるとき、無色界の特殊な状態（アールッパ）が見えないため、その特殊性を示すために、他の箇所の聖典の順序に従って“これこそが無色界である”と述べられた。その無色界は、色（物質的な形）から出ているために、文脈上の権能に基づいて“出離”と呼ばれるのである。“生じた（ブータ）”という言葉は、生起の瞬間の結合を照らし出すものである。“作られた（サンカタ）”という言葉は、縁の力の特殊性を示すものである。“縁によって生じた（パティッチャサムッパンナ）”という言葉は、諸縁が結合しているときでも、それら諸縁に（作為的な）活動がないことを示すものである。“その出離が滅（ニローダ）である”とは涅槃（ねはん）のことであり、その作られたもの（有為）から脱出しているために、有為にとっての“出離”と呼ばれるのである。無色界と滅（ニローダ）の採用は、他の箇所の聖典で述べられた順序に従って行われた。“欲貪の出離が出離である”と言うと、重複が生じる。しかし、“出離”という言葉だけで、その出離という名称の成立が示されるため、それを言わずに、残りの（五蓋などの）出離についてのみ述べられた。それは直截に理解されるべきである。“脱出の解説”においても、この方法によって意味を理解すべきである。ここでの“脱出に導く界（ニッサラニヤ・ダートゥ）”については、直截に出離と述べられている。“遠離（パヴィヴェーカ）”とは、出離などの遠離した状態、あるいは遠離した者のことである。出離などの法が（遠離として）得られる。“放棄する（ヴォッサッジャティ）”とは修行者のことであり、出離などが“放棄（ヴォッサッガ）”である。出離を実践している修行者は“出離によって行ずる”と言われる。その出離が修行者の“行（チャリヤー）”である。残りの箇所でもこの方法によるべきである。“禅定（ジャンナ）と解脱（ヴィモッカ）の解説”で述べるべきことは、“解脱論（ヴィモッカカター）”ですでに述べられている。ただ、そこでは“知るから禅定解脱である”と述べられているが、ここでは“知る、すなわち禅定する”と、人を中心とした（人施設的な）教えがなされている。これが相違点である。

๔๒. ภาวนาธิฏฺฐานชีวิตนิทฺเทเส จ ปุคฺคลาธิฏฺฐานา เทสนา กตา. ธมฺมโต ปน ภาวนา นาม เนกฺขมฺมาทโยว. อธิฏฺฐานํ นาม เนกฺขมฺมาทิวเสน ปติฏฺฐาปิตจิตฺตเมว. ชีวิตํ นาม เนกฺขมฺมาทิวเสน ปติฏฺฐาปิตจิตฺตสฺส สมฺมาอาชีโว นาม. โก โส สมฺมาอาชีโว นาม? มิจฺฉาชีวา วิรติ, ธมฺเมน สเมน ปจฺจยปริเยสนวายาโม จ. ตตฺถ สมํ ชีวตีติ สมํ ชีวิตํ ชีวติ, ภาวนปุํสกวจนํ วา, สเมน ชีวตีติ วุตฺตํ โหติ. โน วิสมนฺติ ‘‘สมํ ชีวตี’’ติ วุตฺตสฺเสว อตฺถสฺส ปฏิเสธวเสน อวธารณํ กตํ. สมฺมา ชีวตีติ อาการนิทสฺสนํ. โน มิจฺฉาติ ตสฺเสว นิยมนํ. วิสุทฺธํ ชีวตีติ สภาววิสุทฺธิยา วิสุทฺธํ ชีวิตํ ชีวติ. โน กิลิฏฺฐนฺติ ตสฺเสว นิยมนํ. ยญฺญเทวาติอาทีหิ ยถาวุตฺตานํ [Pg.321] ติสฺสนฺนํ สมฺปทานํ อานิสํสํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ยญฺญเทวาติ ยํ ยํ เอว. ขตฺติยปริสนฺติ ขตฺติยานํ สนฺนิปาตํ. โส หิ สมนฺตโต สีทนฺติ เอตฺถ อกตพุทฺธิโนติ ปริสาติ วุจฺจติ. เอเสว นโย อิตรตฺตเย. ขตฺติยาทีนํเยว อาคมนสมฺปตฺติยา ญาณสมฺปตฺติยา จ สมนฺนาคตตฺตา ตาสํเยว จตสฺสนฺนํ คหณํ, น สุทฺทปริสาย. วิสารโทติ ตีหิ สมฺปทาหิ สมฺปนฺโน วิคตสารชฺโช, นิพฺภโยติ อตฺโถ. อมงฺกุภูโตติ อสงฺกุจิโต น นิตฺเตชภูโต. ตํ กิสฺส เหตูติ ตํ วิสารทตฺตํ เกน เหตุนา เกน การเณน โหตีติ เจติ อตฺโถ. อิทานิ ตถา หีติ ตสฺส การณวจนํ. ยสฺมา เอวํ ติสมฺปทาสมฺปนฺโน, ตสฺมา ‘‘วิสารโท โหตี’’ติ วิสารทภาวสฺส การณํ ทสฺเสตฺวา นิฏฺฐเปสีติ.

42. “修習・確立・生活の解説”においても、人を主題とした教えがなされている。法の観点からは、“修習（バーヴァナー）”とは出離などの法そのもののことである。“確立（アディッターナ）”とは、出離などによって確立された心のことである。“生活（ジーヴィータ）”とは、出離などによって心が確立された者の“正命（しょうみょう）”のことである。その正命とは何か。邪命（じゃみょう）を離れること、そして正義（ダルマ）に基づき公平（サマ）に資具を求める努力をすることである。そこでの“公平に生きる”とは、公平な生活を送るという意味であり、あるいは修習の中性名詞的な用法、あるいは“公平によって生きる”という意味である。“不公平ではない”とは、“公平に生きる”と言われた意味を、否定によって強調したものである。“正しく生きる”とは、その様態を示す言葉である。“邪悪にではなく”とは、その正しく生きることの限定（定義）である。“清浄に生きる”とは、自性としての清浄さによって清浄な生活を送ることである。“汚されずに”とは、その清浄な生活の限定である。“いかなる（ヤンニャデーヴァ）”等の言葉によって、上述の三つの達成（成就）の功徳を示している。そこでの“ヤンニャデーヴァ”とは、いかなる性質のものであっても、という意味である。“刹帝利（クシャトリヤ）の集会”とは、刹帝利の集まりのことである。まことに、智慧が未熟な者たちは、そこであらゆる方向から圧倒されて沈んでしまうため、“集会（パリサー）”と呼ばれる。他の三つの集会についても同様である。刹帝利などの集会へ赴く達成と智慧の達成を具えているがゆえに、これら四つの集会のみが挙げられており、首陀羅（シュードラ）の集会は含まれない。“勇猛な（ヴィサーラダ）”とは、三つの達成を具え、臆することなく恐れがないという意味である。“狼狽しない（アマンクブータ）”とは、萎縮せず、威光を失っていないことである。“それは何の理由によるか”とは、その勇猛さがどのような原因によって生じるのかという意味である。そこで“まことに（タター・ヒー）”として、その理由が述べられる。このように三つの達成を具えているがゆえに“勇猛である”と、勇猛さの原因を示して解説を終えている。

สทฺธมฺมปฺปกาสินิยา ปฏิสมฺภิทามคฺค-อฏฺฐกถาย

善法開顕（サッダンマッパカーシニー）という名の無礙解道（パティサンビダーマッガ）注釈。

มาติกากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

論母（マーティカー）の解説、終了。

ปญฺญาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

慧品（パンニャーヴァッガ）の解説、終了。

นิฏฺฐิตา จูฬวคฺคสฺส อปุพฺพตฺถานุวณฺณนา.

小品（チューラヴァッガ）の未詳の意味についての解説、終了。

เอตฺตาวตา จ ติวคฺคสงฺคหิตสฺส

以上、三つの品（ヴァッガ）にまとめられ、

สมตึสกถาปฏิมณฺฑิตสฺส ปฏิสมฺภิทามคฺคสฺส อตฺถวณฺณนา นิฏฺฐิตา โหตีติ.

三十の論（カター）によって飾られた無礙解道の意味の解説が、ここに終了する。

นิคมนกถา

結語

มหาวคฺโค [Pg.322] มชฺฌิโม จ, จูฬวคฺโค จ นามโต;

ตโย วคฺคา อิธ วุตฺตา, ปมาณปฏิปาฏิยา.

“大品（マハーヴァッガ）”、“中品（マッジマヴァッガ）”、そして名称として“小品（チューラヴァッガ）”という三つの品が、分量の順序に従ってここに述べられた。

วคฺเค วคฺเค ทส ทส, กถา ยา ตา อุทีริตา;

อุทฺทานคาถา สพฺพาสํ, อิมา ตาสํ ยถากฺกมํ.

それぞれの品において十ずつの論（カター）が説かれた。それらすべての論の要綱を、順序に従って以下に示す。

ญาณํ ทิฏฺฐิ อานาปานํ, อินฺทฺริยํ วิโมกฺขปญฺจมํ;

คติ กมฺมํ วิปลฺลาโส, มคฺโค มณฺโฑติ ตา ทส.

智、見、安那般那（あなぱんな）、根、五番目の解脱、趣（がち）、業、顛倒（てんどう）、道、精髄、これらが（大品の）十の論である。

ยุคนทฺธสจฺจโพชฺฌงฺคา, เมตฺตา วิราคปญฺจมา;

ปฏิสมฺภิทา ธมฺมจกฺกํ, โลกุตฺตรพลสุญฺญตา.

双運（そううん）、諦、覚支（かくし）、慈、五番目の離欲、無礙解、法輪、出世間力、空、これらが（中品の十の論である）。

ปญฺญา อิทฺธิ อภิสมโย, วิเวโก จริยปญฺจโม;

ปาฏิหีรํ สมสีส-สติ วิปสฺสนมาติกา.

慧、神変（しんぺん）、現観（げんかん）、遠離、五番目の行、神変、等頭（とうず）、念、観、論母、これらが（小品の）十の論である。

โย โส สุคตสุตานํ, อธิปติภูเตน ภูตหิตรตินา;

เถเรน ถิรคุณวตา, วุตฺโต ปฏิสมฺภิทามคฺโค.

仏弟子たちの中で最勝の者であり、生きとし生けるものの利益を喜び、不変の徳を具えた長老によって、この無礙解道は説かれた。

ตสฺสตฺถวณฺณนา ยา, ปุพฺพฏฺฐกถานยํ ตถา ยุตฺตึ;

นิสฺสาย มยารทฺธา, นิฏฺฐานมุปาคตา เอสา.

その意味の解説（注釈）は、古の注釈書の法と、道理を拠り所として、私（マハーナーマ長老）によって着手され、今、完結に至った。

ยํ ตํ อุตฺตรมนฺตี, มนฺติคุณยุโต ยุโต จ สทฺธาย;

การยิ มหาวิหาเร, ปริเวณมเนกสาธุคุณํ.

智謀の徳を具え、信心を具えたウッタラマンティーという名の大臣が、大精舎（マハーヴィハーラ）に、多くの優れた功徳を具えたあの僧房を建立した。

เถเรเนตฺถ นิวสตา, สมาปิตายํ มหาภิธาเนน;

ตติเย วสฺเส จุติโต, โมคฺคลฺลานสฺส ภูปติโน.

そこに住まうマハーナーマという名の長老によって、モッガッラーナ王の逝去から三年目に、この注釈書は完成された。

สมยํ อนุโลเมนฺตี, เถรานํ เถรวาททีปานํ;

นิฏฺฐํ คตา ยถายํ, อฏฺฐกถา โลกหิตชนนี.

長老たちの伝承を照らし出す長老たちの説（上座部説）に従い、世の利益を生み出すこの注釈書が、このように完成に至ったように、

ธมฺมํ อนุโลเมนฺตา, อตฺตหิตํ ปรหิตญฺจ สาเธนฺตา;

นิฏฺฐํ คจฺฉนฺตุ ตถา, มโนรถา สพฺพสตฺตานํ.

正法（しょうぼう）に従い、自利と利他を成し遂げる、すべての衆生の願いもまた、そのように成就されんことを。

สทฺธมฺมปกาสินิยา, อฏฺฐกถาเยตฺถ คณิตกุสเลหิ;

คณิตา ตุ ภาณวารา, วิญฺเญยฺยา อฏฺฐปญฺญาส.

この“善法開顕”という注釈書において、計数に巧みな者たちによって数えられた誦分（しょうぶん）は、五十八であると知るべきである。

อานุฏฺฐุเภน [Pg.323] อสฺสา, ฉนฺโทพนฺเธน คณิยมานา ตุ;

จุทฺทสสหสฺสสงฺขา, คาถาโย ปญฺจ จ สตานิ.

アヌシュトゥブ律動の詩節形式で数えるならば、一万四千五百の偈（の分量）となる。

สาสนจิรฏฺฐิตตฺถํ, โลกหิตตฺถญฺจ สาทเรน มยา;

ปุญฺญํ อิมํ รจยตา, ยํ ปตฺตมนปฺปกํ วิปุลํ.

教えが長く留まるため、そして世の利益のために、敬意を込めてこの注釈書を編纂した私によって得られた、少なからぬ広大な功徳、

ปุญฺเญน เตน โลโก, สทฺธมฺมรสายนํ ทสพลสฺส;

อุปภุญฺชิตฺวา วิมลํ, ปปฺโปตุ สุขํ สุเขเนวาติ.

その功徳によって、世の人々が十力者（仏陀）の正法という良薬を享受し、汚れなき幸福に、安らかな修行によって至らんことを。

สทฺธมฺมปฺปกาสินี นาม

“善法開顕（サッダンマッパカーシニー）”という名の、

ปฏิสมฺภิทามคฺคปฺปกรณสฺส อฏฺฐกถา นิฏฺฐิตา.

無礙解道（パティサンビダーマッガ）の注釈、完結。